Lillian Diana Gish (14 Octobre 1893 – 27 février 1993) taqal temagit, ta tagat tidawen américaine.
Gish eqal emasehi dǎɣ cinéma wan 1912 dǎɣ elan wi 1920, əntadǎɣ ertay əd silmatan tən wa ətagan D. W. Griffith.
Əntadǎɣ təšal ajen ye silma tan santo ən wityan wi 1950 hawendǎɣ har əwityan wi 1980, əd tasmada əšəxil ənes dǎɣ igitan ən tasaga tan Bette Davis dǎɣ silma The Whales of Aust San 1987.
Widarzanen ədinat ən Gish aqalan ənamokalan Dunkertan.
Matisan tora Majestic Candy Kitchen, əd taratenes əlilnatas səsəš ən pop-corn ən bobon ye mašanšan wi runen ən Majestic Theater, ilan dǎɣ dedes.
Lillian, ilan maraw elan əd diyan, ika Shawnee, dǎɣ Oklahoma, diha didar amadray ən James, Alfred Grant Gish, əd hinis, Maude.
Tis abati dǎɣ Norman, Oklahoma, dǎɣ 1912, maśan tərkan dǎɣ Ohio harat nuran darat awen.
Ugud wa Lillian əd Dorothy aqalan awašaran, əgašnat théâtre, tasakalnat agudiyan dǎɣ asabdanat əšixilan.
Gish okay dǎɣ igitan ən sinema, əd wən 1913, xurugud wa tidawt yur A Gool Little Devil, tabda dasahat ənes.
Asahat ənes dǎɣ alwaqan ən təsəmde əssigrawanti tilawen ahoganen ajotnen əhədidiyan.
Ətkal tamusnenen tan magrad əstizway, iget tamat tasohet təməkadat mašan təbdat.
Tanihad ye walatmas Dorothy dǎɣ silma, Remodeling Her Husband (1920), ugud was D. W. Griffith ətiwid haratanes ye asəsətkil.
Tugay ye əzrif, sastan dalhak ogdahan əd tasiwit fal atudabat əšəxil ən telenes ye kanan ahuskatnen ən silmatanes – dǎɣ tikal iguskatnen imatkalan, scenariste.
Ədagan ajotnen wi alwaq asosaman, sund Gish əd Pickford, aqalnat ahoxadan əd warašed wala, mašan dǎɣ santo ən wityan wi 1930 (darat alamad dak taswilt əd datawen igi ən Motion Picture Production Code), əšəɣilan wəndǎɣ aqalnen a okayan.
"Louis Mayer erha adagu scène ayšdan ( ""ahasag atigilen dǎɣ asiwid ənes), fal arəgin nəzəgraz ye aljamaxat ye Gish, mašan Lillian wədarha igi ən tiset əd fal dawitaha tiset, əd duxul ən wazaran tarha, sidawat."
Dǎɣ uxil ən sineman, Gish igraw uxul ən Oscar wa tan ofan harat dǎɣ əšəxil wa səsən ən 1946 ye Duel un the Sun.
Taqal atiwasamxaran dǎɣ əšəxilan ajotnen ən Autant dǎɣ as tigraw əsuk, tifal Ellen O'Hara, mas ən Scarlett ( ta təkat Barbara O'Neil), takarwat Belle Watling (ta təkat Ona Munson).
"Tasewad əšəxil wan 
Taqal amitkalan dǎɣ magrad ən kataban ənilkamnen ən silma tan Hollywood : Aa Celebration of the American Silenyt silma (1980).
Tila tatrət dǎɣ Hollywood Walk of Fame yur 1720 Vine Street.
Yur sidawat tan Cannes, Gish igraw talkit təbdadat ən 10 minitan his igan aljamaɣat.
"Taswilt ""Marry for Murder"" a dǎɣ tizgar 9 septembre 1943."
Tigraw alhak nətiqal na Iniversite dǎɣ 1971, əd dǎɣ 1984, tigraw AFI Life Achievement Award.
Iniversite ifa Gish alkad nətiqal wa nənəmxar ən haratan ən tidawen ešalwen.
Darat tamatant tan Gish dǎɣ 1993, université asdaw azrif fal asimxiran edag ənes fal azizgriran əsəmiktanes wigrawan darat Gish.
Tanmitaft ənes əd D. W. Griffith taqal aoxadan wadǎɣ fal əyad axelan ile harat ən tarha, awa Gish iskala wartinhey, ahuskat as ajen dǎɣ midawanes ardan as aqalan adarhertay agudiyan.
Dǎɣ wityan wi 1920, tanmitaft tan Gish əd Duell eqal sund banan ye andiran ugud wa has tikam dǎɣ iširixa əd tiga aljamaxat dǎɣ təbədawt ən garesan.
George Jean Nathan iga timal nadal wan Gish, tatolahat— ən Eleonora Duse.
Dǎɣ alwaq tirimax ən tinawiyen dǎɣ États-Unies təgat tahagit tan santo ən Seconde Guerre Mondiale dǎɣ Europe hawendǎɣ har agad ən Pearl Harbor, ətaf əmək wənan ətigiš ayabatan.
Joseph Frank Keaton(4 Octobre 1895 - 1er Fevrier 1966), ətiwazayan səsəm wa Buster Keaton, eqal emag, awsəta , wa dakalan, wa ətagan, wa əsimsidiwan əd wa əšazaz ən américain.
Azal ənes wa əxirambayan ugud wa erda ye Metro-Goldwyn-Mayer əd təgmati tanhat ənes tan amanzar.
Dǎɣ silmatan ajotnen ən Keaton ilanat elan wi 1920 aqalnen ayknan, sund Sherlock Jr (1924), The General (1926) ən The Cameraman (1928).
"Tis ənes ənta as Joseph ""Joe"". Leaton, ilasidawat tilat tabarat dədr Harry Houdini, axrati əs Mohawk Indiana Medicine Company, yur Keaton Houdini Medicine Show Company, tət tagat fal batma əd dašənš ən təmaxwanen aqiymanen dǎɣ dedes."
Dǎɣ tənfas tən Keaton, ila sadis uran ugud wa dawafal wiriga iga əd seqal Harry Houdini a təfan anamadǎɣ en.
Numero eqal əntaxas sketch əsistan.
Tamsudut ən suduqan tazmay dǎɣ karšayan wi Keaton fal ahis ilal ya təqəl ugudǎɣ adiwen.
Əgudendǎɣ, Buster eqal harwa adoben ya disaknu ye nəmxaran as warila wala baršex exas erzan.
Ihadagan ajotnen, išwar atwaga afal waraqelan ere adoben asris wa mos.
Ənhayan as awen as andiran aysasta dǎɣ ədinat, ilmadan magrad wa asohen wənan atwarda yur səknitan.
Awendǎɣ dak dǎɣ ašuhušil ən wa əsasagdahan əd disisitkil asuzsadan dǎɣ music-halls tan Royaume-Uni, Keaton eqal amilalaw dǎɣ tišukukinen.
"Dǎɣ février 1917, amuqas ən Roscoe ""Fatty"" Arbuckle dǎɣ dagan wi nəsisilkil ən Talmadge dǎɣ New York, diha Arbuckle eqal atilan fal əmətkal dədr Joseph M. Schenck."
Buster eqal inta xas dǎɣ tazaran silma ənes, The Butcher Boy, wa erdan agudendǎɣ.
Keaton iləxat as ugudiyan a dekal šikšik wa səsən ən wa itagan Arbuckle əd fuk wi tohaznen.
Əbdahin dadag iha agaraw, The New Henrietta, is kala ət timilkal ugud iyadǎɣ, fal salan ən ThLamb, dəd Douglas Fairbanks dǎɣ əšəxil wa azaran.
Iga anəlkaman dǎɣ səsta wi əsən bobitan, ye One Week (1920), The Playhouse (1921), Cops (1922) əd The Electric House (1922).
"Emag ən səsta Leo McCarey, əsamakten ehanin ugud itagu səsta tan awa ətawanen dǎɣ zabo nalxer, ələxat : "nətirim daknanax afaru təfusen ti wəyadnen."
Ugud wa harat wa nəsitwan dǎɣ edag wa naman wi tabarat tan tazoli dǎɣ Sherlock Jr, Keaton erza erines ugud wa falas daftazen aman uda falas daw château naman, mašan ilmad as darat wityan əyad.
Awadim wa Keaton izgar as war əšed harat, fal təsəba niyada tasankarot tamerat.
Iga Steamboat Bill, Jr Navigator (1928), təzəgrit nanakaš wa ogaran tahagit ye Keaton isla Our Hospitality (1923), The Navigator (1924), Sherlock Jr. (1924), Seven Chances (1925), The Cameraman (1928) əd The General ( 1926).
Falas atiwaga as wa ogaran agaraw ən Keaton, silma igraw tizmit təknat bahanin.
Amazan ənes, United Artists, ashašal as anamokal igitan aragu ənəyat ye azruf wazagaran əd arəgiš haratan iyad ən tinfas.
Əmagan atafan dax kətban ən škelan dax magrad nadag iyan, tisirad tiyad agudiyan, əd timliliynat darat awen.
Wa ədakalan eqal əntadax Jules White, was əsəkelan nes igašan asəmutiy əd tabatolt taqalat olahan diyad dax silmatan wi asohatnen alwaq wa naket ən Trois Stooges wan White.
Alwaq wendax, asuhušil ən wa idakalan White fal təfusen asohatnen əd asuxsadnen iganen əs sakotan wən Columbia aqalan əsista wi əndiratnen dax igi wa ətkal.
Asmalalay wa əlkaman ənes šigren akotan El Moderno Barda Azul ( 1946) dax Mexique ; silma taqal atawagen sadiran dax azrif, əd adobat as warosa États-Unis dat azagar ənes wa VHS dax wityan wi 1980, fal salan ən Boom on the Moon.
Dǎɣ In the Good Old Summertime, Keaton intadǎɣ ilway imusuha wən Judy Garland əd Van Johnson dǎɣ tatazarat tidawt artayan, yur amuqasan dǎɣ amazax.
Tamotayt taqal agdahan asuhu fal as asibdid ən hinan wi Los Angeles ifa Keaton adinatines emanes, wadǎɣ ədizgaran dǎɣ asitawanhay, dǎɣ 1950.
Tamat tan Buster Keaton, Eleanor, intadǎɣ tozgarid dǎɣ awa dilkaman (dǎɣ awen dǎɣ əšəxil wan Juliette tan Roméo ən Buster dǎɣ samando ən tatiket sidawat).
Izagaran ən handagan wi Keaton dǎɣ silma dǎɣ wityan wi 1950 əd 1960 asewadan asudr ən tanfo ye silmatan tə asosamnen.
Sumosant təmurwen okayan, Keaton asnalas igi dədr asisakna wi runen ilmad, intadǎɣ herkišixil wa dǎɣ itidid idaran fal tasaqaymut, izar isiwliwil wa səsən adidr dedes əd amara əmik əmsadan dǎɣ afala had harat ən tahagit izar aderza dǎɣ akal wan tidawt.
"Keaton ila fototan ən wi zagrotnen akotan Three Ages, Sherlock Jr, Steamboat Bill Jr əd College (aqaymin bobine), əd wa gizilan akot ""The Boat"" əd ""My Wife's Relations"", was Keaton əd Rohauer ila darat asawayen fal əndiran elam ən acétate wan cellulose fal əndiran elam ən nitrate ihan tabarat na dašid.
Dǎɣ asəsətkil anilkaman ən soknitan amitkalnen asosaman wən asmid wa Simon Pure, igan dǎɣ 1962 as Jim Mohr dǎɣ Buffalo, dǎɣ Etat wan New York, Keaton olas tasawt nəyad imidawanes tagayt wi cinéma asosaman.
"Dǎɣ décembre 1958, Keaton eqal guest star dǎɣ taswil "A Very Merry Christmas"" wan Donna Reed Show fal ABC."
Dǎɣ 1960, eqal ye handag wa samando yur MGM, nadal ən namasadergin ən wixsan dǎɣ alamad wa 1960 ən Aventures wan Huckleberry Finn wan Mark Twain.
"Əšəxal dər nafešax wan Ernie Kovacs fal pilote ye silma tigat dǎɣ asigid sitawana "Medicine Man", fal erkan tidawen dǎɣ 12 janvier 1962, dat tamatant ən Kovacs dǎɣ tanaxla ən turaft."""
"Asekal sa fay safay
Harwa dǎɣ 1965, ika Italie fal aragu əšəxil dǎɣ Due Marines izar Generale, dər Franco Franchi əd Ciccio Ingrassia.
Harat dǎɣ sugburanes wa ogaran asuhu eqal The Frozen North ( 1922), əsalan nasugbur wən haratan ən westerns tan William S. Hart, sund Hell's Hinges (1916) əd The Narrow Trail ( 1917).
Ədənat wi wityan wi 1920 izayan tisine əd dagaraw ən silma nawinan ikna asistan.
Wagizilan edan əsakna intadǎɣ asugbubr ən lao namusan, anihagan adigmad numero wan co-biller ( axrati səs Peter the Great).
"Saqaym : ašašil war ikna akatab texare ta tətilat ən Keaton, salamad ""Great Stoneface"".
Keaton exra tamagit Dorothy Sebastian dǎɣ wityan wi 1920 əd Kathleen Key yur santo nelan wi 1930.
Əgmadid dǎɣ temalsit nasahat dǎɣ muduxulan ilmad yur Harry Houdini.
Təsistan dimiziy dǎɣ 1935 darat agaraw ən Keaton dər Leah Clampitt Sewel, tamat tan anasbagor Barton Sewell, dǎɣ hôtel tan Santa Barbara.
Oya tesase awadan səmos elan.
Aduban ahoga hawendǎɣ har ibanes.
Atiwasaxlam dǎɣ lactor dǎɣ hadan wilkamnen, Keaton eqal adiwen əd dazal winan itumudu dǎɣ ehan, igrazas ariqil xuris.
Tidawt, əktab Sdney Sheldon, wa igan intadǎɣ silma, eqal ahuruwan ihan tamudre tan Keaton mašan itirim ajen dǎɣ awenen ikna əmik əd isirtay dedenes caradat dǎɣ awadəm iyadǎɣ.
Tanminak, harnan adikis ənəyat nədinat fal təmudre əd əlkitab wan Keaton, adin dǎɣ mahazan ənes ajotnen dədinat ajotnen dədinat əd dizgarnen ehan wan cinéma əd silmatan : əmagan, witaganen, wihanene, imazaran, winšikelan, imazaran əd witakasnen, dəd dinat wi arhanen xas asuxsid wan Buster Keaton.
"Hirschfeld ələxat as ənimxaran ən cinéma wa dišrayan aqalan a ogaran asuhu na mukis nini, wis ənufušax ən cinéma asosaman sund Laurel əd Hardy əd Keaton ""alahnen ən təmtar nasan"".
"Tizmiten ən cinéma Roger Ebert ələxat : "wa ogaran clown dǎɣ cinéma wa asosaman eqal Buster Keaton, dǎɣ awen ye awa iga, mašan dǎɣ ye əmik was tiga ".
"Aw cinéma Mel Brooks inhay adagal wa maqaran ən Buster Keaton, ina : ""Arhex ajen ye (Buster)dǎɣ əsin hadagan : agudiyan, far atigriwad uxil ən namaxar makaran ye hahi dǎɣ aseqal cinéaste, əd darat awen, ariqisan dǎɣ aguduniya ikyadan awadim isanan itag haratanes asirmaxnen."
Emag əd damaxšad Johnny Knoxville ina Keaton sund ašašil nufas wa dǎɣ igaraw ənəyat ye dawlatan tin Jackass.
Lewis eqal intadǎɣ azinuzguman fal igi ən Eleanor wa inan titawenes olahnat ət tən Keaton.
"Dǎɣ 1964, ilixat dǎɣ salan as igi "naminsi nə xurxurru ibdan", ənta "əsinta dihusken Stetson əd izar ifnazti", oxad efay əs saman iha asukar."
Imarawan nes wi hin ilanen ibret ən tis aqalan Galltan.
Lloyd əsinta asirtay əd Roach wa igan imanes studio dǎɣ 1913.
Dǎɣ 1919, təfal Lloyd fal atilkim ye tarhanes nafušax.
Atwana afal Lloyd ikyad Davis, a tat ətimil.
Harold Lloyd ənkašin fal idinat wi nufušax əd izar iga tətimal nahalis imdan dər afalasat əd amanhay wən itiwidis.
"Fal arisumutiy imanes, Lloyd asiwar timanhayen sund iskawan winan ila lentille, mašan ilasu karšayan oxadnen ; datawen, iga izamzam ən bahu əd kalšayan išlaynen ən sund Chaplinesque ""Lonesome Luke"". """
"Eqal inta xas əd timal ən tarha eqalan morda."""
Achal wan alxad 24 Aout 1919 iqal a idkalan fal salan win touzanen in fototan fal salan win assihraw natwissin dax adag wa dax tit wigin suhax id taliwen(fototan) Witzel wan Los Angeles,ikkal awa sorda as addobat ad iqil ilalan in tasilfaq tizar issirxet saben.
LIoyd amos a ishla assirx naben is tanalle in tasilfaq endax as tibbuqat ti tiknat assirx hullen dax idim d’idmaran ihiag dax tit nes
Lloyd id Roach ibdan ɣur 1924, ɣas LIoyd amos emašaxal in man nes nimmik wa dǎɣ nadakal in taliwen niddinat id haratan samatikway nasan ines fal man nes.
Filmtan win fuk ikrašan ugreh ditwarh sirsan dorawan tiwat ad kanan dex ašugiš n azrif, LIoyd iqal har wa emašagal wa ojaran timzal in wityan win 1920.
Xur alwaq wad išuhišul imikan nes dǎɣ tisset war oher id majayhan in filimtan nibiytil nes ɣur wityan win 1930.
Xur 23 mars 1937, LIoyd išinšin edag nes wan dǎɣ itag filimtan id suhax, xas Harold LIoyd Motion picture company ,ye L’Eglise tan jesu-šrist saints in šilan wi išraynen.
Iqalid yad aj afukir išrayan dǎɣ The Sin of Harold Diddlebock, ikfa ugreh uɣšad en tamašaxalt in LIoyd, id isnamanak Preston Sturges idhal Howard Hughes.
"Lloyd əd Sturges əlan inuzguman abdanen yur lalan əd tamadašan harkuk dǎɣ asikil nasan ; Lloyd eqal intadǎɣ ayšlalan fal awas Sturges okay karad har əkoz uran dǎɣ script wazaran ən tazune ən silma ""winisin əlkamnen dǎɣ karad aqalan ayktaban dǎɣ əsa hadan mex ayur"".
Iyad asitaqalan Old Gold Comedy Theater sund tawalt taynayat fasusat dǎɣ Lux Radion Theater, əd hin itiwagaz harat dǎɣ adinat wi atiwazeynen dǎɣ cinéma əd tan salan nuru, windǎɣ Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell Susan Hayward, Herbert Maršall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman, əd Alan Young.
Ahuskat dǎɣ elan darat awa, dǎɣ disque acétate wi 29 ən tidawenes atwnanhayan yur ehan wa Lloyd, əd orgašan amara gar masadawan ən tən salan arunen
Waruwan anamokal atiwadgalan Al-Malaikah wan Los Angeles, atwakas sund anamokal ən taxrimt tan Šriners na Amérique tan emaynag dǎɣ awatay wan 1949-50.
Lloyd atwaga dǎɣ tamxar əd dasišhax wan Kalugwan Ənmusuha Naxala wan tahanint dǎɣ 1955 əd tanumukla Inspecteur oharan ədinat dǎɣ təmal, 33⁰, dǎɣ 1965.
Ələxatasan as, dǎɣ wazarat alwaq, Lloyd adəktib tanfust tan tamudre nes ye Simon and Schuster.
Atwazay əs fatotanes nəmukan war ilsa, sund Bettie Page əd strip-teaseuse Dixie Evans, ye ajotnen magazatan ən medin.
"Kala win nəkreš anuzgu na nidil əs pianos.""
"Ohazanin, mašan wariglen hawendǎɣ har samando "".
Dǎɣ santo nelan wi 1960, Lloyd ifa sanatat silmatan artaynen,saknanen tidawen ən sista arunen, Harold Lloyd's World of Comedy əd The Funny Side of Life.
Time-Life əzizgar ajen dǎɣ wizagrotnen nedan win nan itiwidis, dǎɣ asikalan ogdahan haratan dǎɣ tidawt tan Scharf was kala his inihad Lloyd.
Əkitban win Brownlow əd Gill izgaranid dǎɣ amas ən série tan American Masters wan PBS, əd asint nasumusuxil nagrawan ye əlkitab wan Lloyd dǎɣ États-Unis, mašan silmatan aqiymanat das huruw ən witilenat.
"Əlan as ogdahan ilmadan Gloria Freeman (1924-1986) dǎɣ septembre 1930, ad has igan isim Marjorie Elizabeth Lloyd mašan as titiwazay isim wan ""Peggy"" dǎɣ tahagit ta maqarat ən timudrenes".
Davis abati əs tabade nulh dǎɣ 1969, isin wityan dat tamatant ən Lloyd.
Gor 1925,gore dag wan saməndo ən achagal wan silma,Lloyd gar gor Alexander Hamilton Lodge No.
Gor 1926, eqal eməseqan wan 32° ən adabara wan Ecosse dag tebagawt tan Los Angeles, gor Californie.
Achrut ən assedən wan silma mazugnen win Lloyd ( as assuhu ness ibdad gor 2 milliontan ən dollars) ekchad gor août 1943 as ehan wa maqaran ən silma erxa.
Teraxe toyahin ehan wan azaran ad yaratan wi tihanen.
Lloyd atwa səmxar gor 1960 ye talilt iness gor silma ad etar fal Hollywood Walk of Fame ilang or 1503 Vine Street.
Tənna tas sanatat taqal ayfaran ye Chaplin, ənta, alwaq wendag,ad eqal tedagart ən maswan izar atwan hay iramass visa ness gor uguich ən Etats-Unis.
Gladys Marie Smith ( 8 avril 1892-29 mai 1979), tatiwazay temachagalt fal issəm wan Mary Pckford,taqal temasestit ad temaguit an silma tan canado-americaine əs tahaguit təzag fal səmosat təmərwen nawatay.
Tiss, John Charles Smith,eqal ruress ən amasakul ən anglais,itagan achəgalan madroynen.
Ye ugraz ən marawan ən ahaləss ness, mass ən Pickford təkfa aratan ness issəm sund imusanan,tənəslila tan tissan.
Gladys, mass ad aytmas ad chatmas wi madroynen takan Etats-Unis dag zirgui,tadalan dag tədawen ad adag was qarad dag alkum.
Gladys tassəmda əs agaraw ən achagal was asinn dag edag wan Broadway gor 1907, The Warrens of Virginia.
Aguden,darat as tamənda tidawt tan Broadway ad edag, hannis ən Pickford taqima dag ichray wala achəgal.
Təlmad šik as adal gor silma raqiss fal adal wan temašagalt dag azaman.
Sund awa ina Pickford dagagaraw iness gor Biograph : " Idəlag deden tin ašagəl, tinaktiben ad deden ən akal kul…". Itkalag as adobex adal dag silma wi agotnen,ad zuziyax imanin izar təməlti tamədilt ya ašəgal inn.
Gor janvier 1910, Pickford ika Los Angeles ənta ad alzamagat ən Biograph.
Iməsosta war dəzgeran gor sənto dag tidawt tan Griffith.
Pickford ifal Biograph gor decembre 1910.
Təqal gor Broadway dag tazəzgart tan David Belasco, A Good Little Devil (1912).
Gor 1913, tasənta ašəgal ye silma fal maness.
Pickford ifal edag wan adal yad əgiš lay wan ilyadan win Zukor.
Isosta win adal,sund In the Bšop’s Carriage (1913), Caprice (1913), ad hulen Hearts Adrift (1914),igatan iban ašamar ye kal silma.
Tess of the Storm County izgar hebutan səmoss darat awa.
Charlie Chaplin xas, a ogaran əs ədaran tamuzye tan Pickford gor 1916,iga ənmətəf atiwagrazan fal tezmiten ad adinat.
Taqal tamaokalt ən Pickford Film Corporation.
Assədatu niban tamadrit tiknat, takal torhagat ye igui ən silma.
Dax août 1918, əšəxil wan Pickford tamada əd, darat tungit nalmaxna nasumutiy wa has ina Zukor, hanay as atafu 250 000 $ fal atifil ehan wan sinéma.
Fal as United, Pickford itiki dag huk izar idal dag silma win ness ; tadobat deg atan tuzan as awa starha.
" Tahagit nassaxat,təga Little Annie Rooney (1925),silma iyan dag wa eqal Pickford ara,Sparrows (1926),asertay temašəgalt dickensien gor temašagalt taynayat ən allemand,ad My Best Girl (1927),adal azedan dag ahaləs iness Šarles "" Buddy"" Rogers".
Tadal ye adunia waren tarmeg dag Coquette (1929), silma wa azaran ina,ašagal ye yararu an muzayan azunan dag təkəbut nelan win 1920.
Adinat war tarhen dag temašagal ta tiknat.
Iməsosta wi hanen dag Hollywood armagan fal agad dimalan ən aməgrəd silma.
Tizgar silma gor 1933 darat iban agaraw asohen,azagar iness wa ilkaman gor silma eqal dag ufar.
Gor akinass ən adunia wazaran, tag hebu ən ašənš wan Liberty Bonds,dag talaxat tedagit maqarat ən magrad wan takute,gor sənto gor Washington,diha ad šənša tahašilt gor edess ən Šarie Šaplin, Douglas Fairbanks, Theda Bara ad Mrie Dressler.
Gor migrad gor Chicago,təšənša ye awogdahan ad samos milliontan ən dollar ən tahašilt.
Gor saməndo nakinas, Pickford igraw Motion Picture Relief Fund, tartit tikat talilt ən win waren ila harat.
Dag išray,gor 1940,agilal ašənša akal izar asoqan Motion Picture Country House and Hospital, gor Woodland Hills, gor Californie.
Təssəstan (izar təgraw) anəmukul gor 1916,agud wad tašagal dag Famous Players in Famous Plays wan Zukor(darat awa Paramount).
Mary Pickford Corporation təkal solan tidawt ta təgan silma ta hannis ən Pickford.
Imuzanən (wi hanen deg studiotan) tamagdahan yad Ugatan ən ehən ad izgarən dag hanan win silma tan tidawt.
"Təqal gas tidawt ən tazunt, hakat ye məgan
As təkal tamanokalt,sund teməguit ad edag wan silma win ness,Pickford takəl tamət ta təknat assuhu as kala war təšagəl gor Hollywood.
"Ənta ad Chaplin aqimanat timidawen tin tədawt
Nənna tassəmraw dag Moore gor sənto ən elan win 1910 izar tagšad təssa ness meg tagšəd assəmraw iness inta imanes.
Imazlayan ahoagan dag tamudre ta waren tika tahagit dag elan agotnen.
Dag azaman wen,Pickford ihanay tamakint ən grippe gor torhənna tan grippe gor 1918.
Ikan gor Europe ye tarha nassan ; imarhan gor Londres ad Paris adlamən imagrazan ye irum ən uhaz ən marhan wi dag iknanen atwəzi.
Pickford okay dag assəkən ən tamawat ta šadigat mašen takus dag ihaz.
Inamokalan nakal ad inaftagan wi atwa samgarnen ad dossanen ehan wa malan sastanan agud as aboben adakən Pickfair,tamuzaq tan mazlayan gor Beverly Hills.
Gar inaftagan wiyadnen ihen George Bernard Chaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler,Amelia Earhart,F. Scott Vladmir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder ad Meher Bba,dag sən .
Zagaran harkuk deg sund inamušal ən alhakum tan Amerique dag adunia,tagan tiwit,tikrəmin tekaršayt izar tagan batu.
Amizayan gor 10 janvier 1936.
Tizəm iban tafrənt nasnat, gor təmadrit ən tebade tan Ronnie ad issenan wi izgarnen win Roxanne.
Aytmas ad šatmas, Lottie ad Jack, amun assənan as awa hassən iga asməd gor 1936 ad 1933, dag amzizar.
Pickford tarkan fal maness izar takal takfal inta solan,təqima harkuk gor Pickfair izar war radu ar uss wan Lillian Giš,wan adagal iness Douglas Fairbanks Jr. ad adinat iyad.
Samagdah dat alhakum gor 1959, dag adabara fal məssas ən assəbdan ən talbizont WSJS-TV gor Caroline tan tasaga nakal.
" Charles ""Buddy"" Rogers itagu alwaq iyan tissawt ye naftagan gor Pickfair, ad edag aduten wan adakal naman ən westertan wa ašəša Pickford ye Douglas Fairbanks, ad fato ən Pickford dag ehan".
Kal təla deg ehan gor Toronto,dag Ontario, gor Canada.
Adariš ən fassən ness ad daran əssan gor Grauman’s Chinese Theatre gor Hollywood,gor Californie.
Mary Pickford Theater wan James Madison Memorial Building wan ehan nalkadan win tartit igraw issəm.
Silma wan azagor azaran gor Cathedral City,gor Californie,issəm iness The Mary Pickford Theater, wa igan gor 25 mai 2001.
Gar haratan win,nagraw erasway hanat timagwanen assohatnen atiwagrahnen təlasse dag silma Dorothy Vernon of Haddon Hall (1924),təkraš Mitšell Leisen,agaraw iness wa ahusken ad takbat tan timagwanen.
Ehan ən algahal egšad gor 1943, izar faragitan agotnen atwahakan ye hannis ən Pickford dag Californie.
Gor 1993, Golden Palm Star iyat tatwagas fal Palm Springs Walk of Stars.
Gor janvier 2011 har juillet 2011,adalan in tartit gar kalan wan silma tan Toronto assəsa amsədu ən nəzgam win Mary Pickford dag Canadian Film Gallery an taxašamt Bell LightBox wan TIFF.
Tamsədawt ten tatiwakfa ye Keene State College izar tiha daberat nazan fal Library of Congress dag anyat an ahanay.
Google Doodle wan 8 avril 2017 iga adal was 125 an santo iness gor Mary Pickford.
Gloria Josephine May Swanson(27mars 1899-4 avril 1983) taqal temedalt,temaguit ad tamat našagalan an amerique.
Takəbut iness tan texare tan emadal Francis X. Bušman wan Essanay Studios iway mass ye atət issəkən studio wan emadal dag Cicago.
Tafrənt iness ta təzarat dag silma tənzarat,The Trespasser,gor 1929,ogdahas ad ašanzi was assin gor Oscars.
Tiss eqal aw Ameriktan Suedtan mass walat Allemantan, walat afrance ad Polognetan.
Dag idagan win assi,tassənta šikanen sund tanamatkult.
Ašagal iness wa azaran ikuy gazilan dag Gerda Holmes,ad ditiwayat azruf agen (dag azaman) an 3,25 dollars.
Gor 1915,tuzan edag dag Sweedie Goes to College ad ahaləs iness wa azaran Wallace Beery.
Vermon ad Swanson igan silma maquarat tidit ya adinat.
Badger assigadah dag atwadis wan Swanson ya tisamumun ya magchad Jack Conway ya awatay wan 1918.
1920), anizgamat harat dag uhaz (1920),ad haratan win Anatol (1921) alkamanid chikanene.
Kala adikal aliad dag awatay wan 1921 ya azagor iness dag akoz ibigwan namassehi machane Swanson izayti harwa andine diha dikal emasosti igarawan timašagalen madroynen, iban-torda an tagrist-ness.
Issafilawitan atiwayat dag tizarat fal idagan agotnen tinfussen ikrasnen yé Napoleon.
Dag azamane, Swanson ekal sund aliad wa atwagdahan dag azamane.
Amukine yé kal tamirisset, Parker ekal éré waren assorda, imasosta waren ekel imussanane ya adafine timusnawen ti-torda.
Aytedim dakalane adabaratan win-assilmidane iban tadawit nassane yé Will H. Hayes, amanokal namarumar an silma damukine aness da amuzane Nameric.
Hays amiramar gor tanfust ta tazarat, machane achegalane aknane dat azagor an silma.
Assidabarat inta imaness tamazilt an silma ness ta-tilkamat izar issantu akayad makoran nalkadan ness.
Kennedy assidabarat harkuk yad zizarane Erich Von Stroheim yad izizgar silma iyat mazugat, Ebang,sitawani dag alkum Taliat Kelly.
Stroheim ašigal oran agotnen dag santo nakatab wan amass.
Assafalawi ibdad gor Janvier izar Stroheim atiwarkanid darat as Swanson iga takmo ad taberat tadakal silma.
Gor 1929, (The Trespasser) anaftag ekal emagi an takalt iwadan ya Swanson tanaya tas sanatat gor Oscars.
Adunia ta ditazarat tassinta gor Londre, igi an takalt wazaran in Amerique.
Perfect Understanding (Tadiwt ta-tiknat), igui an takalt dag sasto gor 1933, yé kal silma iyat tazizgar alzamagat.
Tassanta azagor gor igui nadal izar tatif edag dag Gloria Swanson alwak fal Wpix-Tv gor 1948.
Tebadé an silma talkam yé temagit an silma mazougat hin tokayat, Norma Desmond (Swanson), temarhit nemagui nimechlane ekchadane, Joe Gillis (William Holden).
."Norma tadal dag alzamagat an masosta atiwazaynen fal issim an ""Waxworks""
Emanaw-naw gor arakone ən Norma amlalayane, tizarat Gillis oram ebadi dis, tahad ya tangu imaness machene tangué dag edag iness.
Darat as Swanson war tarda adabara na-twirim iss tisset an silma tikna tedawit na tigriw azrouf aguen fal talbizont.
Swanson tomar darat awen samando nan mechalane dag Gloria Swanson,tartit tamizazarat dag tidal.
"Takal tanaftak" an dekat tabaratine What's My Line.
Gad azagor atiwagrahan dag tedaguit tan gor 1966 The Beverly Hillbillies dag tadal achegal ən ness.
Massis an mechlane Harold J. Kennedy wa issanane itaran nachagal gor Yale ad Mercury Theatre an Orson Wells, ""Reflected Glory"" assorda yé Swanson igui nadal wan amrumar" fal edague wan taberat dag Tallulah sund tafaré"
Darat amukine dag Sunset Boulevard, tadal gor Broadway dag amissougal ən Twentieth Century ad José Ferrer, dag Nina ad dag Dvid Niven.
Falas taqual walat amass, talil yé campaytan win 1940 ad win 1944 faltanaya tan Wendell Willkie ad campay an manokalan wan 1964 wan Barry Goldwater.
Darat as tigraw assafar was kala tatinfa Beery, as bahu infan tinhiten tin tifawt, takšad tassaness izar tamidkal dad iban anyat as laktor.
Gor 1923, tassidwal ara Sonny Smith, ilan awatay iyan, is ga issim Joseph Patrick Swanson, sund tiss.
Tohar dis ara dat amizi inta Somborn, alwak adiwayan ataraka ya dinatad samando intahaguit an cinima.
Darat ifri ness akoz oran adoraw agachad ən tassa, aqualan gor Etats-Unis istakal tamanokalt Europe.
Equal awadam an cinima ihan edag ən Pathé (USA) dag Afrance
"Swanson timal iman win-ness sund " enametine" awadam imogan ya wa siglan haratan izar ilkaman yé tadabit na sunad na niyat astidit."
Amokassan dag iban ituss dag Paris, mašane Swanson kanu anufli dag Coco in silma ehad meg ibaness (1931)
Imidiwan ness, iyad war tarhen, ordan as tamitala.
Swanson ǎɣel dǎɣ santo atudabat at tizgir tamudre tan temagit, mašan azli nes eqal ašadan səs səmid wan Davey dǎɣ santo.
Eqal emag ən (emag ən) wan tamuzuq tan Billue Holiday, Lady Sings the Bleues, emag wan Sugar Bleues, əlkitab wan asaxat nagaraw wan 1975 harkuk dax nazan, əd emag nəmək wan anglais wan You Are All Sanpaku ən Georges Ohsawa.
Swanson dahalis-ness animazayan dag John Lennon ad Yoko Ono falas amossane imarhan nichagal win M. Dufty.
Tatwasarga izar izidawan atwambalan dag lagriss wan Heavenly Rest fal taberat tass simossat gor New York,gor ila afarag nalgayal gass.
Gor 1974, Swanson awadam atiwaflassan gor adal wazaran an silma wan Telluride
Dag tidit na dunya ta tahusket an tafrint,silma tan Nielsen at wazaman gor Etats-Unis, azar temachagalt tasohat yé alzamagat tan Amerique.
Algayal wan Nielsen iga ihinane agotnen gor tamadrit- iness assiga awen tiss imague ya achagal.
Tiss ən Nielsen abati gor awatay was maraw adikoz əness.
Gor 1901, 21 Nielsen, təkrach sanatat timirwen nawatay ad diyan, tassamraw izar toraw tamat, Jesta.
Nielsen ikna tegarẻ dag lekol tan adal gor 1902.
Temašagalt gadohat əntina tan Nielsen takal sokni dag segbar iknan adiwayan taɣrist ye tamawat.
Nielsen ad Gad azləyən, izar gan silma assinən.
Elmadag as azaman tagazolat tamutay.
Amoss enazi gar kalan ən silma wi dossanen Union atam silma win Nielsen dag ayor.
." Ikalag tidabit kul ta titəlat -izar aznazgameg hulen -yad zuzuyag silma win Asta Nielsen ya dunia."
Dag umag ən tamuzie russe gor 1911, Nielsen takal tamanhuyt ən deden dag cinema tan adunia, darat Linda ad dat tamidit iness danoise Valdemar Psilander.
Dax 1921, Nielsen, daɣ təsəba ən manes tidawt tan tizunawen ən silmatan, Asta Films, izgarid daɣ silma Hamlet, tigat əs Svend Gad əd Heinz Schall.
Harkuk, temašagalt ta təknat sund silma tagat azagor Filmarchiv Austria gor 2010 war səknin sund wa silma.
Tašegal dag silma allemands har sənto ən silma təzarat.
"Dag alkum, Nielsen war
Tihra ən tartit, Nielsen ungəy di fal Allemagne gor 1936.
Aməzayən gor 1919,assagat wendag adag təway Nielsen enamekrəss suédois Freddy Windgårdh.
Ass namadadan azli zigren falass ahoga gor 1923 har saməndo nəwatay wan 1930.
Fred Astaire ( iwa Frederick Austerlitz ; 10 mai 1899-22 Juin 1987 ) equal amadlal,emašesti, amanzar ,coregraf ad emassekni ən talbizon américain.
Idal dag ogaran 10 nazaran nədalan win Broadway ad win West End, iga 31 ən silma wi na azar, akoz mazgaran ən salan ye talbizon ad sətkal agotnen.
Mas na Astaire a dǎɣ tuwa États-Unis ən mudakan na allemands lutheriens wən Prusse oriental ən Alsace
Fritz imǎɣ ye əšəxil dǎɣ edag wan tazoliyawinen əd aqima dǎɣ Omaha, Nebraska, yur atwatkal ye Storz Brewing Company.
"Johanna asmatay ""adal ən madrayan ən təmadrayen"", tišilnen ehanin dax vaudeville, ye aratanes əsin".
Əssətan alamad gor l’école tan adal Alviene Master ad Académie wan təmusnawen.
Tawassagren dalol, assəmusag da anazar ya sətən asgət ən numero.
Dag assostan iyan, walat Astaire, Ava Astaire Mckenzie,ikyad as tagan agud iyan Fred dag təkəbut tazwayat yad təkal ti makarat.
Fred ad Adelle igrawan ašagəl ahusken fal idəm ad tamusne ən tissan izar tadalan dag tedaguuit Orpheum dag Midwest, igadal ən tafuk ,ad kalan win Etats-Unis.
Gor 1912, Fred ekal épiscopalien.
Əntaned da amadlal wan vaudeville Aurelio Coccia, lamadan dalol wan tango, valse ad dalolan iyad wi atwazaynen as Vernon ad Irene Castle.
Amokass ad George Gershwin dag tizarat gor 1916, mašan ašegəl sund amanzar ye ehan wan izazgaran inazaran ən Jerome H. Remick.
"Ašagəl dag The Passsing Show gor 1918, Heywood Broun iktab: ""Dag ehad wa gor aguit dalolan ahuskatnin, Fred Astaire izgarid ... Inta ad tamartit iness, Adele Astaire, nas mayakat dag santo nehad ad dalol iknan iss daran samednen."""
Mašen alwaken dag, timusnawen ən madlalal win Astaire tarna win tamadrayt ines.
Tifadelen tin Astaire atiwazaynat dag ti ahuskatnen.
Darat saməndo wan Funny Face, ad Astaire ikanat Hollywood ye as anamawəl (achali ingas) gor Paramount Pictures, mašen Paramount ina war anmawalan as gor silma.
Saməndo ən tartit ekal tamatert ye Astaire mašen amidagwas yad isiwad edag nasənt.
Ifadast ye harat ən hadan gor MGM gor 1933 ye santotan gor Hollywood dag silma tiknat Dancing Lady.
Iktab ya amašagal iness : "arheg igui ən silma iyat dəris, mašen ye anyat wan alzamagat", “imda"
Tartit ten, ad timusnawen tin Astaire ad Hermès Pan, alilal ye igui dag dalol harat makoran ye adal anazar wan Hollywood.
Sadis dag taza isasta win anazar Astaire-Rogers ekalan tassugušt makarat nazrif ye RKO ; silma kul tiwayd yarat infan azar ihak timbe stidiotan kul wi ad tihaznen.
Awen ihaku anasgum an camera tazuket dakal dalol imdan dag iyan.
Temašagalt nam zizar an dalol wan Astaire igraw ye imuguha ya adalkiman imadlalal ad tamusne dag iman.
Assini was asinn an Astaire ibdad ibret an dalol,ekal yas imazaran kul ad mussanan ad agən ugišan silma.
" Iyat disnat takal solo Astaire,wa igaru " solo wan chaussette"
Ordeg gas ekalti Ginger Rogers.
Tikna tagdart hulen.
Gor 1976, emadegwis wan Britanique Sir Michael Parkinson asistan Astaire indek amartay wa tarhed dag dalol.
Gur amukan, Astaire war tarha as tahagit iness at təbdad gor tartit.
Yur alwak wenda, Astaire tokay dag agarozat ya wa dewayan imilalan ən imussanan.
" Ədalan dag Broadway Melody gor 1940, wa dag əgan amussan asissakayan anazar ""Begin the Beguine " wan Cole Porter. """
Idal edes ən Bing Crosby dag Holiday Inn ( 1942 ) izar darat awen Blue Skies ( 1946 ).
"Silma wa ilkaman ihe " Puttin On the Ritz" numero an anazar ad dalol adisrayan has ebdan."
Silma wa azaran, ‘’war təkəlam idag azrif’’ ( 1941 ), catapulte Hayworth ibret an tamuzié
"Ertay da sinn fal anazar ""I’m Old Fashioned,"" wan Kern, Ekal imraš ye Astaire New York City Ballet gor 1983, daw tanhat an Jerome Robbins."
Astaire tazazgar silma iyan izar tagraw amukan adaran gor box-office.
Anyat Yolanda ad emakrad ( 1945 )iga dag adal dalol iknan talabast.
Harkuk iflas inta aguel tahiguit santu anasmad, Astaire tagdar taməte ines talagat tasunfat ines aguden igui an silma ilkam ye Blue Skies (1946).
Assinn silma widag hakan muziat an Astaire izar gor 1950, idal dag asinn manzaran nadal.
Aguden Three Little Words itašam hulan ye box-office, Let’s Dance ekal tamograzst.
Dag tidit nasuhu,war ikna agaraw gor azagor wa azaran.
Izar, haniss Phyllis tanid izar tənget torhina tan torawen šik .
Daddy Long Legs war ikna agaraw gor box-office.
Sund, projet wan Astaire-samando nadal gor MGM, Silk Stocking (1957), dag itozan dag Cyd Charisse,igarin deg azruf gor box-office.
" Harat dag programtan ness wa azaran, An Evening With Fred Astaire (1958), igraw taza Emmy Awards,dag wi" ogarnen assahat amussan" ad " program wan awatay""".
" əssânafrin wa əsinkar tamadash, fal as aduniya agetnen əssanan as adalal wan ənes dǎɣ edag wa,werd eqal edag wa mossen a taha tamadash ta fal iga adagud wa."
əntaned əgan telvision tan tidat,adkalan awa titihan kul əganti dǎɣ edag aynayan əzar assirtayan awa ibraran dǎɣ issuhag widǎɣ kul, kineskop.
Astaire tatwaga dǎɣ edag wan aytedmen wis amos ward hen idalalan dǎɣ films tan karadat ad series tan ən 1957 ad 1969.
Tamidad tan Astaire dǎɣ adalan widǎɣ atawos Petula Clark,ənta a atagalat tarat tan adanlan win.
Astaire tiga awa dǎɣ tizzay dǎɣ adalan dǎɣ iwitiyan win 1970.
Dǎɣ awatay was asin, awatay was sadisat timurmen ad karat,anta tiga idalal agotnen ad Kelly,timusnawen tin nes dǎɣ adalan dǎɣ timuzax tidǎɣ n'inazaran widǎɣ.
Dǎɣ 1978, azun isalan dər Helen Hayes dǎɣ silma tizgarat ahusken əd tasawt, alxayal išlayan, dǎɣ itagu əšəxil wan mukusa wašarnen igraw iban nasǎɣat wi nan ikna.
Astaire əsistan anaktib en nes adəs əgrew eddag dǎɣ Galactica amosan ihay agaraw ən aratan ənes,ən adanan ənes ad alfagitanes ənes igrazasen awen hulenen ən ad adawian tamusne taynayat fal ədag wan timuzaɣ.
"Ahogan darat samando dakalan nahanay ən numéro wan dalon wa solo ""I Want to Be a Dancin' Man"" ye silma The Belle of New York wan 1952, abati ən sarho costume wan Astaire əd ədlagati is scène tšadat taqalat awinan ditis əd tazune təmdat at tamdǎɣalat."
əsurat fal əsurat, sanatat tidabiten ti əlah nat, had edag war ənbas abdanat əswala.
Adalal wan ənes,atiwazay dǎɣ san kul,ənta ikfa tęmbē idalalan win Amerika Smooth hargudi ənta ikfah adabaratan agotnen yę îîssuhax.
ənta iktab as tamusne tan Astaire taqima as ənta tanihaga tax timuzax ti əganen kul,hargudi ənta warhas alil aytedem waladǎɣ îyen.
"Assaxa wendǎɣ,ənta titaf dǎɣ imanes asaxa nul,daha ən"ballets de rêve."
"Tahoga dǎɣ tamudrenes,ənta tigash:"nak imanin ədtigen."
"Agen dǎɣ awa atiwagen dǎɣ adalan əntaned əkresnen fal iyan""gimmick""sund adalal fal edag wan Royal Wedding me adalal ad taliwen dǎɣ Swing Time."
Ašixal dəd itadawdaw wan asiburik ( agudiyan emag Hal Borne) was, dax tamasawal ənes, itamagradan tumutayen kal masartayan ən tiswal nanazar.
Timassudawen kul əmdanatid,assimaduxal ənta aytagan amaradǎɣ shikanen,awendǎɣ aykanen ûduf ən timzal.
"Ənta ûdigla had ənhi imanokalan...ənta agel awen ward ahûskat."
Michael kidd,ənta cohegraphe ən Astaire dǎɣ idalalan win the Band Wagon dǎɣ awatay wan 1953, ənta tanhay as awa tarha dǎɣ idalalan widǎɣ wartitarha As taire.
"Siwidat îssigrihan win assaxatan wi akayen"""
"Irving Berlin tiga as Astaire tanihaga ad issamaduxulan win ənazaran win medîn""harkudi askat yę Jolson, Crosby mex Sinatra,ward înfa tasiba an îlis ənes mashan tassuba ən tarhan ənes ya ad tagu assahax."
Samandœ nes,Astaire tawaxra dǎɣ îmagriden ən îmakiven win îssuhax Cole Porter,Lorenz Hart ad Eric Maschwitz hargüdi əntaned tagan yę compositeurs win aynaynen awa əhsanigrazan
Awatay was 1952, Astaire tigran the Astraire Short,îyan ən album ilan əqoz volumeten ad iyan quintet sa nihad Oscar Peterson.
Bogart tasanta adalan dǎɣ idagan win isuhax dǎɣ Broadway.dǎɣ cinema ad assanta tamusne tanes ənta ad Up The River(1930)yę Fox ad iganshid timusnawen ti aynaynen alwax wan assaxa wa ilkaman,ənta irgaw medîn.
Əmanhayan iyad ən Bogart, Sam Spade ( dax Faucon maltais) əd Phillip Marlow (dax Grand Sommeil, wan 1946), eqalan timotayen tən manhayan dax silmatan kawalnen.
Darat nîgi ən film the Big Sleep (1946,film ənasan tas sanatat dǎɣ tartit nasan)ənta asistan aməsiy ad hanis tas karadat,azar adoban Bacall.
Ənta assîgrah ashaxal nasan ikna əzar îxshad sund amizar ən aytedîman agœtnen dǎɣ akinas was assin ən guerre mondiale dǎɣ mutinerie was Caine (1954), was igrawan dǎɣ timadashen ad commercial hargudi awen îkfey tassiwat tahusken dǎɣ ashaxal ənes.
"Issam wan"Bogart"Ad dizgar issam ən tawsset əs ganan néerlandais, , "" Bogaert""
Maud ataqal épiscopalienne ən origine anglaise,darat ən awen adid tizgar Mayflower, John Howland.
Clifford Mccarty tîktab as aytedimen wi taganen issalan win Warner Bros əmiskalan ashal was 23 ən talil tan janvier ən awatay was 1900""fal adîgîn tihussay as aytedîm wa iwan ashal Nôel ward adubat ad aqǎl awadul îbraran.
Lauren Bacall tîktab dǎɣ autobiographie ənes as ashal wad tuwa Bogart aqal aytagen adalan Nes ashal ən tilil tan ganen nôel,ənta tînna ward tithaken cadeaux ən anniversaire ənes.
Maud ənta ayteden ən îssanan commère,tamusnen ənes tan artistique adǎɣ ta tîrgaw New York ad France,fal James Abbott McNeill Whistler.
Garaw agaran 50 000 dollars dax awatay yur samando nəšixil ənes – madin iknan hulen dax ehanin, əd ahuskat hulen fal 20 000 dollars tən ahalis ənes.
"Ənta tila shǎtmas sanatat:Frances("Par") ad Catherine Élizabeth("Kay")."
Iyan ən tamulet dǎɣ tawset ta nanax taghal tidaw magharat.
Ənta irgaw fal ǎba ənes harat wa îtakassan imanan dǎɣ aman,awen tarha ən hakūk Yę tawdes tan amǎn ad tidędęn ti sənen harat yę îman nǎsnat.
Darǎt ən awen Bogart tinhǎy Academy wan Philipps,tarha ta tigraw tǎssūba ən tarha yę tiwssaten ənes.
Agen atwǎnah îga as amizar ən etang Rabbit Pond fal Campus.
Ənta îga îmanes wan gardes-cotes dǎɣ awatay was 1944,ənta iswad littoral wan californien As îhǎ amas ən yacht ənes, Santana.
Tǎlîk ən îyat dǎɣen tǎt wankad fal tǎkat ǎlwaq wǎn tǎsnit tǎtwǎgar əs ęfew.
As tøgǎz ǎlwaq węndǎɣ înzar dǎɣ train ən Boston,ǎytedem ęqfǎlan əs tîssîqfal assîstǎn Bogart îyat ən tezet ən sigarette.
Ǎlwaq wa ikal assîssafar wan Bogart xør ęnassǎfar,ahayog îyan amera hid.
"Ənta war has îssafar,îknęt assînantîf.."""
Talqa ənes ǎd sôrho ənes assiskanan ti tawset ənes îhadǎn wîn îga fǎl amǎn,awęn ęqalas ad tǎssiskanən tamîten ənes.
Bogart îga tamidwa taynayat ǎd Bill Brady Jr.(âbǎ ənes îla îmūzayan ûlan dǎɣ show-business)darǎt ən awęn əenta igrǎw ǎshaxal dǎɣ ədag ən timashaxalen dǎɣ World Films de William A.Brady.
"Dǎrǎt ən
Iyan ən akînas igân dǎɣ bar dǎɣ awatay wen dǎɣ îwǎyid Bogart dǎɣ lesions labiales,awęndǎɣ ǎ tiwǎyanid dǎɣ récit wǎn Louise Brooks.
"Bogart wər ęrha ad aqęl awǎdəm wa ûnissen harət ad ashaxal wan tûdedęn itagû dǎɣ azamǎn wahîn ôkęyęn,ənta ǎ îrha ad tîkfîn"White Pants Willie".
Menken ti sisstǎnt dǎɣ magręd ənes wǎn âmîzîy Bogart ǎ tassøfa ashəxal ənes fǎl adûbîn Îna ənta wər tiga adûbîn wǎla.
Edeg węn dǎɣ ad îmanhaÿ ad Spencer Tracy,acteur ən Broadway wa tarha Bogart as tihûssay,darat ən awęn aqalan imidiwęn fal haratęn agətnęn.
"Issam wan Tracy ayhən ęqaf,mashǎn
Əkozat təzunawan dax temede nawatay nagudiyan, medin ganan adiqilan sartayan Alwaq waniba ən morda.
Awatay wǎn 1930 ad 1935,Bogart îla gar Hollywood ad scène new-yorkaise,ənta îga ęlan ǎgotnen ward îla ashaxal.
Leslie Howard ənder ənta as vedette ,îmâgridǎn fǎl Brooks Atkinson wǎn New-York rimes ənta təna pièce ta atǎqal"une pêche...un mélodrame western rugissant...Humphrey Bogart îga ashǎxal ahukssęn dǎɣ tamudręnes.
Warner Bros ta shînshâhid droits The Petrified Forest ən awǎy wǎs 1935.
Howard, ənta ǎtitafǎt assahat wǎn production,ina a ęrha as Bogart dēdes ənes.
Ugud wa Warner Bros, izax Howard waritiyu, itimal əd ikas Bogart.
Variety tina,""tassînę tân Bogart war tõya tarha wala dǎɣ iyet"".
Ilay harat dǎɣ magrad wa nîn,mex idâm wa îbraran...haręt îyęn idgazan ǎytedeman kul.
Hakid dǎɣ awa tigręw, Warner Bros. Wǎr tilə taboxort ən atifnaz tamusnę tan Bogart.
Bogart ikna dax wityan fal arisantu asiwid nədinat ənes wi silma : ədmanes ihyag, ətahanint, cynique, ahusken, taliqe əd ajotnen ən tarhanasan dər tiridawt ən tarha.
Tamadash ənes ad Warner Bros.fal îssalan awa ənbad tagî ad azruf œlah ad wa îwayid studio ad îmanzaran wi ôlahnen ad Bette Davis ad James Cagney.
Ashaɣal ənes wa ǎzaran dǎɣ awǎtəy wa îga dǎɣ Dead End (1937,atwahaka yę Samuel Golwyn) Diha ad îgraw gangster əyen safǎla ən Baby Face Nelson.
"Dax Black Legion (1937), iyat silma is Graham Greene iktab sund ""aniyat əd azikaran, ahuskat as itbat"", itagu ahalis ahusken eqalan atiwatafan (əd exšad) is tidawen abdanen tiwsaten."
Almasibat as ənta îssas ędagar wanin hakudi tagax wadǎɣ film.""
21 ən talil tas 1938,Bogart assinta aduǎn ənes was assîn ad Mayo Met hot,tamat dar amędaw hûlęn mashan tamat ten war lamid azar takfar hulęn îhet akinas hulęn agud kul wa ad tiswa asmid.
ənta tiga efęw dǎɣ ehan nassęn, tidakęt sabsir.
“Awa ina amidi nassen, Julius Epstein,""azli wǎn Bogart ad Methot ęqəl as ilkam akinas gar tiwssatęn.""
Tamusne tan Methot taqal almassibat ən tifawt kul, mashan, Bogart dǎɣ îssas hagudî.
alwax wa ad iktahid as îyęn ən acteur, réalisateur mex stidio îga harat îbraran, anihaga ǎd ənen dat aduyət kul.
Paul Muni, George Raft, Cagney əd Robinson ugayan ye əšəxil wan santo, tən ifa Bogart dax tabaxor nuxil nawadim dər andiran dax ider.
Ǎshiɣal as tihussay ad Ida Lupino, Dǎɣ ahanat tismiten ən Mayo Methot.
Ənta iqra Platon,Pope, Ralph Waldo Emerson ad awa ôgaran efad gûr Shakespeare,mashan əntaned igan issmawan nassen dag Harvard Law Review.
Ilay fal roman wǎn Dashiell Hamlet,film tatwasagrah as série Dǎɣ magazine wǎn Pulp Black awatay was 1929 azar iga ikfa tabarat yę assin versiontan ən cinématographique ta sanatat as Satan Met a Lady(1936), ad Bette Davis.
Huston erdah astihussay as Bogart itag Sam Spade ənes.
Film ta iga Micael Curtiz, ikna Hal Wallis,tikfa ahukssen yé Ingrid Bergman,Claude Crains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid,Conrad Veidt,Peter Lorre ad Dooley Wilson.
Bogart ǎ igrawen tamkire as Rick Blaine anihaga ǎd atwigû amadlal wa ixashadan,timkarawen ahanen garessan ənta ad midawan ənes hakid Dǎɣ imikssanan ənes.
Dǎɣ ashaxal wa ən tidat,Bogart atwaga acteur wa azaran kul,mashan azaras Paul Lukas As tihussan Dǎɣ Watch on the Rhine.
Bogart d Methot osan United Organizations d War Bond Tours dagh awatay wan 1943 d wan 1944, ijjan isikilan assohat nen s Italia d Afrikiya tan Tamasna (taha Casablanca).
Alwaq wad amanhayen, Bacall ila elan 19, Bogart 44 ən awatay; ad has iganû " Baby". "
Nakaned naga nidal hûlen garen nax.
By Myself ən Then Some, HarperCollins, New York, 2005.
Əntaned aganas istôssah ôgaz amidi ənes, mentor wǎn Bacall ad Bogart itikar ashaxal wen.
"Darat ən awen, ənta itag issasta wi taha yassine. ""
Edawani,hulen wa iga Hawks fal scène, ahanti imigriden aɣfalnes hulen fal aduban, Bogart igan haratan wi arnaen Dǎɣ temashaxal tan détective privée tan Philip Marlowe.
Azli ahukssat hulen, fal timusnawen ti abdanen garessan.
Ina biographe wǎn Bogart, Stefan Kanfer, ənta""iyen ən film ən amikwal, wardila ibadhi.
Warila anafa warila azigraz ən man, awen ôlahd ad projet ibraraen.
James Agree iktab""Bogart itag ashaqal ahuksen ...ashaqal ilan kilomètres ten.
Bogart izgarid Dǎɣ filimten ti dalkamnen kul yę Warner, Chain Lighting(1950) ad The Enforcer (1951).
Santana tiga ənta Dǎɣ films ten sanatet war iha ənta :And Baby Makes Thee(1949)ad the Family Secret (1951).
Biographes ten agetnen ən Bogart, ad tanaktibt Louise Blooks,əntaned axelan as tamashaxal ta tôhaz hulen temashaxal tan Bogart.
Parodie Dǎɣ The Maltese Falcon,Beat the Devil as film wa ilkaman ə Bogart ad John Hulson.
Tarha ən assikal yę Hulson, tamxre tamiduwa ənes ad Bogart, ad tadabit ənes yę ashaxal ad Hepburn agrawen tarna fal acteur nassen wǎn Hollywood ad afal ashaxal wa fal argawan ad agan taɣalay ɣalayen agotnen dǎɣ amas ən Congo Belge.
Bacall ôssad yę adagû karad uran ən tahagit,Dǎɣ œyahin elessan dǎɣ Los Angeles.
"Ənta ta tubat ikarshayen ənaw Dǎɣ tihay.""
Hepbum ( wənan isisu asmid) igraw imanes dax alwaqan asohatnen, ugud ən tazayt əd uda sufruy hulen.
Dǎɣ iba nasahat wa tiwgat ən nakarambaw dǎɣ tədmar naman, ijereran əd dual, The African Queen intadǎɣ əsənkar tarhanes tasohet ən Bogart ye karabawan ; ugud wa eaqal Californie, əšəša tasnit tolaɣat Hacker-Craft ən hišk itwar hawendǎɣ hartaba.
Mugudu Bogart igraw, agudendǎɣ , adina : ‘’ ‘’ Tabarat tan Congo belge zəgrit ye tidawt in təfusen'' ‘’
Sund tennis, anihaga agaraw namakenis iwar sarho mex ami fal azzizgrar in tadabite in manes.
Inka adetaf andəran dǎɣ təssənawen ye tabarat ten, iga ašəɣil iwar sarho dǎɣ zabo ta-təšamat ; igraw tinimuklaness ta-samando in Oscars əzar igay temalsət in magazine time le 7 Juin 1954.
Sund enamahat wa dǎɣ dar wəderhax ad-nəmšəxil…silma taqal aysartayan ən talafen.
‘’ Yur santo war əkna, silma taqal ahusken ; dǎɣ təzmit tan New York Times, Bogart eqal dǎɣ iba morda ere əwənanoxed…tamxar naxmar wa itagan silmatan ən talasse tan rock mêle ye imidiwan ən ənmitif ən nalmaxna ən tiwšre ye atiba egal agarazat magaran ye ere wa igihan ".
Wa əsgrez maness dǎɣ Ava Gardner wa əšɣal dǎɣ əmək wa deden; Iket ətamšašat dəmidines wan Rat Pack, Frank Sinatra, əd Bogart səgrazan ən salan wirsen hulen.
Agud wa ətənhya Bacall artayan, təsistan ahalis əness ya rag asuk assohen ; win carad asekalan darat asəsətkil.
Izgarid dǎɣ salan wi The Jack Benny Šow, dǎɣ adakal ən salan agudendǎɣ ən təmudre ən tənmətaft dǎɣ šastotan yur sketšes dǎɣ silma ( 25 octobre 1953).
Stephen egal animxar ən təməsnawen nawa išəxəlan izar isimsiduw isalan əbdanew fal tis fal Tuner classic Movie.
Dǎɣ adriš wa Santana, Bogart ila tasirtayt taynayat izar ila isalan nəgi ən silma (Melville Goodwin, U.S.A) wa dǎɣ ima diqil animxar əd Bacall anamokal ən sidawat.
Wad itimgrid fal ašexat ines əd isəstan lactor dǎɣ janvier 1956, darat uxul nimasdimal ina Bacall.
Iga opere maqaran dǎɣ novembre 1956, mašan cancer təwəd.
" Əktab fallas :`` `` afal tarhed harat, sukusut.`` ``
Ənəmaxra dəd Stella Alder dǎɣ awatay wan 1940, atiwafa asinəhig ən tizart nəsəsətkil wa asosanan adinat almaxna wan Stanislavski əd tabarat tan adalan, ədət tigmadat almaxna wan Stanislavski.
Iga izar idal dǎɣ western culte One-Eyed Jacks, tanadra ən tizmit əd amšinš, darat huk tənməlalen ən tanadra ətbanten dǎɣ box-office, asəsənta Mutiny on the Bounty (1962).
Ugay əs tajor fal abrur nalmaxna əd tasawt winnantikna na Amerindientan dǎɣ Hollywood.
Dǎɣ alkitab Guinness wan records, Brando igraw 3,7 miliontan win dollar ( miliontan win dollar dǎɣ dollar wa iknan tiwat) əd 11,75 pursantan nawa dəwədan 13 ihadan nišixil fal Superman.
Imarawanes aqalan sinilkaman alaymtan, nealartan, angletan əd irlandetan.
Brando adǎɣ atwasawdal akal wan scientistan christan.
Əgudendǎɣ, eqal emasaw na alcol awendǎɣ as agudiyan ahalis ənes a tad ditiwyat dǎɣ dagan wi tasase win Chicago.
"Brando išaška ajen fal tahanint e tis, əlixat : " Eqal amnuxrunen, mašan kala wis əgrez awa itag wala harhey. "
Dǎɣ 1930, imarawan ən Brando idakan Everton, dǎɣ Illinois, ugud wa tiwat əšixil ən tis is Šicago, mašan abdan dǎɣ 1935, əzar Brando ila 11 elan.
"Brando, was sisimnes wa timdrit eqal ""Bud"", eqal isididan dǎɣ təmədrit ines. "
Dǎɣ əlkitab Brando wa 2007 ən TCM : The Documentary George Englund, amidi ən timəmdrit, isamakta as ašišil wazaran ən Brando eqal asugbubr ən wan əd bijuwan naxala ən tumuzuq, samando našlalat ən mas fal asmid.
France, walatmas ən Brando, təfal universite wa californie fal texare ən təmisnawen dǎɣ New York.
Brando maqir dǎɣ timsədawt əd igraw aywar sarho dǎɣ ecole.
Əšuhu nukus nəzizgar ines, falas igraw tadhilt ən maxran, wi axelnen azizgar eqal ašugu.
"Dǎɣ salan win 1988, Marlon Brando : The wild One, tamaydrat ən Brando, Jocelyn, tisan : "" Idal dǎɣ təmsudut nadal dǎɣ ecole izar awen igrazazs…Izar təsəbat iki ən New York ye texare ən təmsidawt falas inta xas a tat-tiwarhat."
Ugudendǎɣ ən harat ən tahagit, amsadwal əd Roy Somlyo, wa eqalan agudiyan emanahat ən Broadway itkalan ikoz Emmy Awards.
Təmusne əd inəyat nigi noxadan wan Brando eqal atiwadalan šik.
Yur Dustin Hoffman dǎɣ wanes Masterclass ən internet, Brando ganu agudiyan ye wisasatkalnen əd midawanes win matkalan Week-end nasan, darat awa imanes wa idakalan əsistan dris tidawt.
Temašaxalt ən nes təzəgartihin dǎɣ tizunawen ti nigi ən New School yur Sayville, mašan atwagraw andiran dǎɣ batma tigat yur mizɣax.
Dǎɣ awatay wendǎɣ ,Cornell əsixlafti tanhat tan igi ən salan dǎɣ əgitanes ən Antigone de Jean Anuilh.
Bankhead kala ugay ye tanhat tan Blanche Dubois dǎɣ Streetcar Named Desire, was Williams iktabas has, fal ad disimililiy sidawat ya watay wa 1946-1947.
"Wilson eqal ere hin itiyin hulen ye təmašaxalen tən Brando, mašan iwad samando əgud wa Brando asmataktak əgud ən səmusuxul na dirran dat əsəst ən tat-tazarat ən 28 Novembre 1946."""
"Eqal ayknan ", asmatahit harat dǎɣ aljamaxat."""
Tizmiten war aqelnat a iknan, agudendǎx .
"Isla tizmiten maqornen yur asimililiy wadimalan, mašan wi midawanes kitun eqal dǎɣ tabarat batala ye tamašaxal ənes əgud wa əsikna darat awen."""
Brando əsiskna tadabit dǎɣ igitan dǎɣ ila tidit dǎɣ haratan ən salan asisnanen dǎɣ tidawt.
Darat isatan ajotnen dǎɣ zabo, iwad Boston, əd Bankhead asidaw ya tišig.
"Pieroont iktab as John Garfield eqal wa azaran amukis fal salan, mašan ""itagu asostanan əwĕnan tila"".
"Ikna tamxar ən Stanley wa dǎɣ fal eqal talimt əd diba ən tazidert ye təmədrit yexul nahalis namxar azilbabayan….tembe taynayat tizgarit dǎɣ texare tan Brando ta taqal dǎɣ igig texare ta tatanatofat is kala wa has isla."""
"I na : "rideau ikarid izar fal tidawt yur ila lures takarwat ta gymnase, izar awadǎɣ taga at tišlan."""
Wazaran išixil fal ecran wa Brando eqal emašehi tigraw paraplégie səməmat dǎɣ The Men (1950).
Dǎɣ təna tan Brando, igomiši təsəba ən silma was anuzgum ənes okay yur 4-F har 1-A. Atiwagas azibrizi dǎɣ əfud wa tašalge əd əfud wa nəxil. Atiwagas azibrizi dǎɣ əfud wa tašalmad əd abaddan ənes wa wənnan əgde ye twišig ənes dǎɣ əšəɣil wan sardasitan.
Dǎɣ tabaxor, psyšiatre izay lactor iyan namidi ən Brando.
Əšil wendǎɣ eqal wa tan ofan fuk ye Brando.
Silma at-tat igan Elia Kazan izar iga tenamahat Anthony Quinn.
Dǎɣ tidawen nartay, ofraya ye harat nabrur dǎɣ ənəyatin, izar afal has ənes ad dəsu harat darat ašəxil, arugiy mex eqal aytaran izar wirigu at-tat ilan.
Ugud wa digraw almaxna nawa əs igrazan, Kazan kala wrina ye Quinn igas hile.
Gielgud əsirmaxqi wadǎɣ fal ifa Brando awatay əmdan dǎɣ Hammersmith Theatre, ihuk wi asixarambay.
Sud xas ašər nən nal furna itamaren- takaste tifalid tiset.
"Dǎɣ ələxi dak, Brando eqal at-twasamalalay dǎɣ tanhat tan amizar ənes, mašan olas əšixil diris dǎɣ On The Waterfront."""
Əmawayan ən Triumph eqalan tuhunawen nukus, falas əšixil eqal gluftan ən tisnay ən kal takalt dakalnen tanhat nəxrm əndiran.
Ugud wa has atwanan ad ətkil əšəxil, Brando, harwa əsnin fal tajuhenes tan Kazan dat HUAC- ocar əd əšəxil wan Terry Malloy išwar ət-tigraw Frank Sinatra.
Brando əgraw Oscar dǎɣ əšəxil wan Terry Malloy amaway irlando-américain, dǎɣ On The Waterfront.
Dǎɣ tizmiten tən 29 juillet 1954, tizmit tan New York Times A. H. Weller iga timal ən silma, ətəganen dǎɣ ""dakalan ən tiset ta tas-suxsadat, tazizaydar izar tila ənizgum fal Idinat ilanen tayite"".
Iga əšəxil wan Napoléon dǎɣ silma watiwarhan dǎɣ 1954.
Brando eqal aybdan dǎɣ əməkan ən Henry Koster.
"Awa ilan gar Brando ən dimidines Frank Sinatra eqal intadǎɣ ahinilan, sud awadǎɣ axel Stefan Kanfer : ""Medin wi nəsin aqalan aybdan talxa : Marlon isihušul idakalan ajtonen ; Frank iskan awen anelasan.""
"Frank Sinatra exra Brando"" emag wa tan ogaran atwilkah dǎɣ aadunyat "hit tigan ""amudar."""
"Pauline Kael warekel ere tigrazan silma, mašan iktab ""Marlon Brando egay laz fal igi ən nəlixi ən Lutin Sakini, izar erha ad didil ən tinidar – imigrad istənm ere ajoren, idǎɣ istənm ara, akutar əsdat dǎɣ iga ibarajan okaynen dǎɣ əsəsiwan.""
"Newsweek ənhay as silma taqal ""tanfust tisimakadat dǎɣ tidawt nəsin idinat"" mašan eqal ayknan dǎɣ box-office."
Silma darat awen təkal ikoz Oscars.
"Dǎɣ derhan cul, Brando təsirmaqi tamatant ən mas, awa əskala tiga Peter Manso dǎɣ asəlixat dǎɣ A&E's Biography : "taqalas tatadobet a tətafu tarhanes awa səwadadobat awadəm atag, darat awen tamatant ən mas, taqal as Marlon watətikma."""
The Young Lions taqal əntadǎɣ azagar əyandǎɣ ən Brando dǎɣ silma ənta dəmidines əd emakenis ənes Montgomery Clift (dǎɣ iba əntizune ən salan ən tartit).
"Brando iga isalan nawadəm wadǎɣ azaran Rio, əd Karl Malden itag wa imidines ""Dad"".Long Worth. "
Əsuzsid wa Brando seqal emasehi idgal igi əd Paramount dǎɣ samando itkal tanhat ən silma.
"Əgundedǎɣ , tadhit təsəmakadahi izar ənkašax falas."""
Tazude ən Brando ye igi ən silmatan tokay yur igitan ən silma nes wilkamnen, fato tan Mutins wi Bunty win Metro-Goldwyn-Mayer, wa igan dǎɣ Tahiti.
"Watagan Mutins, Lewis Milestone, ina inamahadan "inahag awa garaw ugud war hakan amusan əntikan, ara wənan ukul, dǎɣ tanhat silma timdat tasohet
The Ugly Americain (1963) eqal wa azaran silma.
Silmantan fuk wi eqal magrad ən Brando dǎɣ alwaq wendǎɣ, fal Bedtime Story (1964), Appaloosa (1966), hinis ən Hong Kong (1967) dǎɣ ehad ən sund dašalwen (1969), aqalan əntanedǎɣ aydaran dǎɣ təzmit əd mašanšan.
Brando ila əntadǎɣ ayga dǎɣ thriller wa təmkrit Morituri dǎɣ 1965, wa wənan igrez ye ədinat.
Candy eqal əntadǎɣ ayhan ajen, sex farce de 1968 iga Šristian Marquand dǎɣ əlkitab wa 1958 ən Terry Suthern, silma tiga isalan ən tufusen nəzinatan dǎɣ əxsusid ən tahanint, Candy, taxray Ewa Aulin.
"Dǎɣ edan wa Mars 1966 wan The Atlantic, Pauline Kael əktab as ehanin ən tagat ənes, Brando, ""eqal amadgal ən tartit falas isan as tartit taqal awənan ikna"", eqal emasehi ən təmədrit falas ila asahat ye iba ən tarha na wənan ikna "",mašan amara Brando əd iyad sundinta aqalan ""imaškan, tajakatnen talxanen, asuxsid, wan arhet nədinat """.
"Riduwan hulan dǎɣ igi nənəyat, mašan aqalax awənan išmer izar ikmahi hulen.""
Dǎɣ tartit, silma tigraw tizmiten ən nəsušusku.
Brando ətkal alxuruf əmdan ye silma dǎɣ ənəyat ənes, əlixat as emag, Gillo Pontecorvo, eqal wofan emag əd waskala waramšaxalan, darat Kazan əd Bernardo Bertolucci.
Dǎɣ 1971, Mišael Winner ilwaytan dǎɣ silma nətiqal wa britannique The Nightcomers əd Stephanie Beašam, Thora Hird, Harry Andrews əd Anna Palk.
Azar ye Brando is New York silma Critics Circle Awards wan 1972).
Brando əntadǎɣ igraw tanmiltak tan Jack widigrew tabaxor, nəgitan nəsuhu wa asban azruf yur Paramount yur azagarines dǎɣ 1961.
"Coppola igraw Brando ya rəgiš ye aragu ""ašišuhax"" igašan iyatsilma, tadǎɣ Brando išišahax ənta emanes ( itkal tibululaxen ən habu ya disaktid igazan akufnen nawadəm)".
"Brando ənta emanes əsinhugu, iganan dǎɣ awa əšxal : ""kala wiriga Italien dat awa, izar waraxelax adobex igu na husken.""
Brando atwaga sund tampo ən 50 000 $, mašan dǎɣ tiridwat ənes, igaraw harat dǎɣ tasudut ən éšelle mobile : 1% dǎɣ tamukust dǎɣ 10 millions ən dollar okayan 10 millions, awendǎɣ har 5% afal silma toqay 60 millions
"Dǎɣ tidawt tan 1994 ədǎɣ adobat agaraw dǎɣ tedagit tan Academy of Ašievement, Coppola tahat tehayt : ""Parrain eqal silma wənənan izgraz hulen ugud waritagu."
Wədarhen əmək was tawaga silma.
Dǎɣ tidawt təmətkalan tatiwardat dǎɣ 2010 yur Larry King, Al Pacino əntadǎɣ ələxat awas əsəlil tan Brando tədhalti suduf nəšixil wan Mišeal Corleone dǎɣ silma, awendǎɣ dak iga as Coppola arha atišig.
"Erza glace as iligat tasəswit ye aljamaxat dǎɣ alcas nəsmid."" ""
"Caan asawed : ‘ašal wazaran yur amuqasan ənBrando, aljamaxat kul taqalan ayswadan.""
Əntadǎɣ, falas ila tanaya tendǎɣ əd təmxire wənan tinwinu, axelax eqal aybdan ahusken da dəqəl ahalis ahusken, ebdan da Al Capone, wa Inaqan adinat is batte tan baseball." " "
Wartila santo faw.
Itamax dǎɣ tidawen tən huk ən alhakan, əd asisiw dǎɣ edag nanamokal wa naxil ən Américain ən kal anal, Sašeen Littlefeather, wi əlsanen comple apaše, fal azizgriran tidit tan Brando, ta wənan tarda ye tasawt tan Americatan ən kal akal is Hollywood əd silmatan.
Sund silmatan wihin okaynen, Brando ugay dilmad texarenes dǎɣ handagan ajonen ;iktab dǎɣ alkadan izar igen dǎɣ batma far ad dagrha iman šik, oyan ye Bertolucci asafar na tan tətəf dǎɣ agama tele.
Asukənes wa nugiš wa hin odanan ikal 3 millions ən dollar.
"Pauline Kael, dǎɣ tizmiten tən New Yorker, əktab : "As amir nəgitan ən silma əwadid dǎɣ samando."
Dǎɣ 1973, Brando təsinanti tamatant namidibes olax dǎɣ təmədrit Wally Cox.
Wardosa dǎɣ heure wa əzaran ən silma, Clayton igaš dabaje, ətiwligilit exafines sider, elakef nalam dǎɣ təməle, iga Littlefeather.
"Penn, wa axelan as araywu imakanan igin awa harhan, əsikna tarxisenes ye Marlon awendǎɣ har samando.""
Dǎɣ 1978, Brando iga tafust dǎɣ anglais tan Raoni ən silma ta təktabat franco-belge iga Jean-Pierre əd Lui Carlos Saldanha wa oxasan dǎɣ təmudre ən Raoni Metuktire əd asistan wan tamudre ən tizunawen ən indientan ən kal akal dǎɣ amas ən awza wan Brésil.
Dǎɣ 1979, asohat ən silma dǎɣ mini-série Roots : The Next Generations, dǎɣ əšəxil wan George Lincoln Rockwell ; igraw Primetime Emmy Award watan ofan nəšixil wa sisin dǎɣ mini-série mex silma asahat ənes.
Brando izazal 1 million de dollars dǎɣ isa hadan ye 3 nogay nahad əd diyan nəšixil .
Dǎɣ akatab, Coppola italaxat tarimex nahanay ən Brando maqaran igašanid batma əd, afray as warasakna, ina arisumutiy Kurtz, wa eqalan asididan dǎɣ tanfust tan tidit, sund ahalis ifan imanes ye təmašaxalenes.
Əgudendǎɣ , iwalid dǎɣ 1989 dǎɣ alwaq ədwat tila harat əd dagur, tigat fan əlkitab anti-apartheid wan André Brink wan 1979.
Brando igraw təmmalen ən asahat ənes, igraw dawla dǎɣ Oscar wa ofan dǎɣ wasəsən əšəxil əd igraw alhak ən wa ofan dǎɣ magatan wən Festival tan silma wan Tokyo.
"Variety əntadǎɣ iga təmmal nəšixil wan Brando dǎɣ əšəxil wan Sabatini əd iktab : ""Tihusay nəšixil ən sista wan Marlon Brando emaxar The Freshman dǎɣ lay wan sista screwball ye edag wa namas ən tanfust tan cinéma."""
Emag wan Île namusan Moreau, Ron Hutšinson, ina agudiyan dǎɣ iniyat ənes, Clinging to the Iceberg : Writing for a Living on the Stage and in Hollywood ( 2017), as Brando exšad igi ən silma dǎɣ atkir əd ugay dertay ən midawanes əd aljamaxat tan igi.
Eqal əšəxil ənes wa samando əd əšəxil iyadǎɣ wa deden.
"Ara wa watagan, Miko, eqal amagaz əd emajeyhi wan Jackson dǎɣ wityan ajotnen, əd eqal amis namazzar."""
Tis əndaras ufas dǎɣ hadanes wilkamnen dǎɣ təmudrenes, əd hanti dacortan nufas dǎɣ agud sa sagud.
Michael ifa tis turafs tan golf ənta əd lulu nufas dǎɣ taxarat fal arudabat tekle əd duguš ən Neverland.
Tasimankati ənta dǎɣ diabète əd cancer tan ulh.
Tənanes iyadǎɣ ta taqimat tatwazazgar dǎɣ adalan wi samando nətiqal ən wa itagan.
Brando s-iɣšad ulh ənnes inna ye Malden itiɗu harkuk.
Dǎt iba nes, unjay ihuk ən tabarat n-iggi ən manatǎn wi hakkanen aɗu (unfaas) ye taruten, fǎl-awen, itawann-as, ənta ɣas ad addoben ašəšgrət ən tamudre nes.
"Dǎɣ awatǎy wǎn 1976, inn aye zhurnalist ən frans : " anmər n-addinat n-awsəf iyyǎn əjjət hullǎn har əmb-as katabǎn fǎl-as zhurnalistǎn "
Ijja dǎɣ as isuhaɣ ajotnen ənta a tan ilǎn, dǎɣ-as wǎr ijja majrad n-idubunǎn nes, ən tiɗeɗen nes meɣ n-aratǎn nes dǎɣ awa iktab dǎɣ attarex nes.
Brando amuqqas əd tanƭuƭ tan sinema s-itawanna Rita Moreno dǎɣ awatǎy wǎn 1954, təzzǎr əssəntǎn anmər.
Elǎn darǎƭ anəbɗ nǎsǎn, Rita Moreno təgaš dǎɣ sinema wǎn ehaɗ wan ešal-en edagg ən temarhit ənnes.
Itawanna ad t-əqqal elle-s n-emaššaɣǎl gallois ən taźoli tan taśśohet əd ihǎn əs Irland, William O'Callaghan, s-as kala iqqal emanaźrəf ən tabarat tan taźoli ən trintǎn n-addawlat n-Inde.
Brando əd Kashfi ərgawǎn barar, Christian Brando, ešal wǎn 11 mǎyo dǎɣ 1958 ; anmazayǎn dǎɣ awatǎy wǎn 1959.
Ǝrgawǎn əssin aratǎn : Miko Castaneda Brando (iwan dǎɣ 1961) əd Rebecca Brando (təwwat dǎɣ 1966).
Ed Teriipaia təqqal tawalt ən mas ən tafransit, Brando ilmad tawalt ten ikfa dǎɣ-əs isalǎn ajotnen.
Brando əd Teriipaia anmazayǎn dǎɣ 1972.
Brando anəlkam s-alwaq šəgren ye temaššaɣalt ənnes Cristina Ruiz, is ijrawǎn karaɗ aratǎn : Ninna Priscilla Brando (təwat ešal wan 13 dǎɣ tallit tan maya 1989), Myles Jonathan Brando (iwǎn ešal wan 16 dǎɣ tallit tan zhanwǎr 1992) et Timothy Gahan Brando (iwǎn ešal wan 6 dǎɣ tallit tan zhanwǎr 1994).
Dǎɣ ihayawǎn nes i ajotnen ahantǎn Prudence Brando əd Shane Brando, bararǎn ən Miko C. Brando, Bararǎn ən Rebecca Brando əd karaɗ aratǎn ən Teihotu Brando, d-asal-awen.
Esawe ən talə nes alwaq wǎn iji ən sinema Mutiny on the Bounty (1962) ikfe aśśahaƭ n-emaššaɣǎl aśśohen.
Galella iɗast as ilkam ye Brando, i hin aśśofaɗ enamejrad ən talk-show Dick Cavett, dəffər adakal ən Dick Cavett Show dǎɣ New York.
Iji ən sinema ən des Mutins du Bounty asmalalay hullǎn talɣa ən Brando, fǎl-as arha hullǎn tahiti əd tawset ənnes.
Aɗɗu wa maqqarǎn ən 1983 arźan haratǎn ajotnen, dǎɣ-as iha edagg wǎn addalǎn.
Atiwaktab dǎɣ bukutǎn win Komison n-addawalaten n-ihuk n-isalǎn( commission fédérale des communications) (FCC) fǎl isəm ən Martin Brandeaux y-ad əffər iman nes.
Ijaha ye umməɣ n-aźrəf ye John F. Kennedy alwaq wan umməɣ ən tumast ən fresidan n-awatǎy wǎn1960.
Dǎɣ ewelǎn wan awatǎy 1967, Brando ikka Helsinki, dǎɣ Finland, y-ad ajayhi yetaɣimit n- umməɣ n-aźrəf ija UNICEF dǎɣ ehǎn wa maqqarǎn n-addal ənHelsinki.
Ija majrad n-alxaqqǎn n-aratǎn əd tilalt n-ikallǎn wi ahanen abara n-ikkuy əs-dǎt.
"Ofrayaɣ as a ofǎn ad asaɣ awen ənhiyaq-i əs tiƭƭawen-in ; awa amos ad iqqal awadəm ikawalǎn dǎɣ addawlǎt-i ; awa amos adkər-i", a inna Brando dǎɣ talk-show Joey Bishop Show, atiwasaknǎn dǎɣ samdo ən taɣimit fǎl ABC-TV."
"Amos akufər maqqarǎn əs kala wǎr t-əheyǎɣ, əd ikka tənna n-ajjen d-iji n-ajjen."""
"Dǎɣ awatǎy wǎn 1964, Brando atwarmas dǎɣ alwaqq ən ""fish-in"" atiwajjǎn fǎlad əɣšəd alkaɗ ikfǎn tabarat ye Amérindientǎn n-ukkəs n-imanǎn dǎɣ Puget Sound.""
Brando assəbdad taɗhəlt ən tartit ən addinǎt-as ishakt ed əstənnəəm wǎr ənmannəkǎn asəssikəy wa ǎtwatban jazzulnen əllanen takmo assakay Eldridge Claeaver isaxnen a wǎr-en ahuskǎt ‘’Sassəmutəy itrabǎn ‘’ijjan fǎl kǎl ǎshaɣalǎn wi-n ǎlxəkum meɣ fǎl awadəm iyyan
Sacheen Littlefeather ijjash edagg ənnes ǎlwaq wǎn addal.
A wen atwajjan ermas anniyǎt n-imojjan ən isǎlan wi-n- Ameriəain əd kǎl əddəwəlǎn w-iyyattnen.
Abəllan harwa əd azəmələy jer təməttawen.
Ən Ameriəan film Institute ijje dǎɣ anmizǎr wa-s əkkoz dǎɣ meddən wi əllanen təmɣar əd-isam assəntanen ijji ən sənəmatǎn dat meɣ ɗarǎt awatay wa-n 1950 (ənta assənta dǎɣ ǎwatay wa-n).
"Retrieved August 19, 2009. Dǎɣ məlhaw kǎl Britanniəa əjjan šund awadəm wa offǎn dǎɣ tajjanen sənəmatan ila əmməkkan ajjootnen.”
Igla har eqqal amizar ən kǎl mojjan ən erk harǎt d-iba-n tukalt daɣ awa ihan ašareɣa
Dǎɣ assəfham ənness ən tumast n-amizar ən kǎl mojjan ən erk harǎt Johnny Strabler daɣ The Wild on eqqal šund aƭƭaswer assisnanǎn, attiwaɗkalǎn ǎlwaq iyyan šund tamater ən tunjit əs waa-t-illan əd isuj wi-d-əšraynen amoosnen erasway wa-n motoltǎn ijjan daɣ elǎm, takumbut təfrayɣat jin əd timanhayen tin tafukt
Awa ‘’ittikiyǎm ’’I coulda benn a contender’’’’ amoos tanfust Waterfront, Brooklyn Boomer, Martin H. Levinson maqqarǎt daɣ isǎlan ən sənəma fǎl-as assudmǎr y-awen ed amoos amara ašrut ən tawalt əd assanɣat ən americain”
lizam kawaǎn ad uɣalǎn, səknəmtǎn as šund tamattant a təjjǎm… arammǎt asənəzjumu dǎɣ ǎwaq ən harǎt kawǎn d-eqqalǎn tajjam dǎɣ tamudre nawǎn “”
Dǎɣ awatay wa-n 1999, American Film Institute dǎɣ amiizar ən madden wi maqqornen anəfrannen dǎɣ melɣaw ən ašaɣalǎn nasǎn, eqqal wa-s-ətaam ən elǎn ən Holliwood.
Ijja elan ajjootnen dᾰɣ vaudeville shund amadhal d-ere isaɗsen, ijraẓ y-addinᾰt ad ajjihᾰn y-awa ittaj har anmiwəɗ əd tumast ən emashaɣᾰl wa , maqqarᾰn dᾰɣ awatay wa-n 1925.
Ɗarᾰt iməjridᾰn fᾰl-as attiwaajjanen amoosnen a- t-assokᾰt əs dat, warner Bros ᾰswajja eshwᾰl en ᾰmshəɣəl w-azzarᾰn ən karaɗᾰt əssayᾰten əs ᾰlqqim ənnes ikkat əd 400 ən dollar dᾰɣ hak əssayᾰt ;ᾰlwaq wa-d- ənhayᾰn imizarᾰn santo n-awa ashaɣal, taqqan ən amshəɣəl ən Cagney awwaɗ ᾰlwᾰq wen dᾰɣ.
Ijja atwəfrən wa-s karaɗ dᾰɣ awatay wan 1955 ye Love Me or Leave Me əd Boris Day.
Cagney ifla warner Bros. Dᾰɣ ashaɣal ənnes, ijja-s-ad uɣlawᾰn ajjootnen d- iman ənnes d-ijjtᾰn ən ashaɣalᾰn offanen wi azzar nen.
Ashəɣəl dᾰɣ tartit tannehaɗᾰt y-ijji ən sənəmatᾰn hᾰr ikkrᾰsh awatay dᾰɣ-tartit tannehaɗᾰt y-ijji ən sənnəmatᾰnɗ har ikkrash awatay daɣ-əs y-ad ənhəy ɗarᾰt ammukən ən ᾰshareɣa, təzzar asɣayma tartit ən iman ənnes tan ammukən ən ᾰshaɣalᾰn ənnes s-itawanna ᾰmmukən ən ᾰshaɣalᾰn ən cagney dᾰɣ-awatay wa-n 1942 təzzar ad eqqal ɣor warner əssa elan ɗarᾰt awa
Cagney ᾰmmoos ara wa-s əssən fᾰl əssa dᾰɣ aratᾰn əs əssin dᾰɣ sᾰn ᾰmmun ɗarᾰt tiwit nᾰsᾰn shamad əkkrashᾰn harᾰt ən orᾰn
ᾰlɣayᾰlᾰn əjjᾰn əssin hinan harwa məɗrəy əs tizzarᾰt kul ᾰhona əs East 79th ᾰhona harwa əs East 96th street.
Tənnaq-ahi tahanint ən aratᾰn əjrawnen tᾰmudre təkkᾰt taɣrəst.
Emᾰkkenəs olaɣᾰn dᾰɣ tᾰsharet itigəẓ wan amᾰqqar ənnes Harry itteeajᾰn teɣᾰre ta-n lᾰxtortᾰn Alwᾰq əd ᾰttiwarha a wen.
Ijjᾰsh Ashəɣəl wa-n teyatrətᾰn shund tumast ən ere itajjᾰn imatekwayᾰn shund wi-n shinwatᾰn ɣor edagg wa-s itawanna Lenox Hill Neighborhood House iyyᾰn dᾰɣ ihᾰnan wi ᾰzzarnen ᾰsibᾰrraknen dᾰɣ ᾰddᾰwlᾰt edagg dᾰɣ inaẓẓar ᾰ wa-s-itawanna Harry əd Florence James i-təyyart y-awen
Addᾰl en ᾰshəshwᾰl santo ən tartit ən maraw elan jer Cagney əd Vaudeville əd Broadway.
Darᾰt a wen asmarwᾰsan ezraf aqqalan New York s-əammarden-əd Chicago əd Milwauke anmanhayᾰn d-iba –n-ajjaraw ən harat dᾰɣ tabarᾰt ᾰlwᾰq wa –d sawajen addalᾰn.
Ɣər Pitter Patter, Cagney ikka edagg wan asəsləyn- iman ənnes dᾰɣ iba-n ajjer ən attama n-ajjaraw ən ash:əɣəl-ən
Amoos ye Cagney tamotayt ən šaɣšadᾰn timɣutar ajjootnen titwənhinᾰt fᾰl as Ilqlᾰn nasᾰn əhhan toraft tan aman unjᾰyᾰn es uɣəl ən ihanᾰn nasᾰn.
“Ijja dᾰɣ eɣᾰf ənnes əs ad əjrəy ᾰšəɣəl əs ijji ən hᾰrᾰt iyyᾰn.””
Cagney asṣəkrᾰs edagg ən teɣᾰre ye kᾰl musnᾰt ən dallol ɗarᾰt a wen ijjraw ᾰšəɣəl ɣor womem Go on forever wa issabdadᾰn awa ikkan ᾰtwəj a tamosᾰn John Cromwell ətwəšəɣəl a wen har ətwəjjən əkkoẓ orᾰn.
Addᾰl en əjjannen ᾰddinᾰt awa hin əjrahᾰn fᾰl qs attiwakyᾰd hullᾰn daɣ street follie dᾰɣ awatay wa n 1929.
Iwar t isəm wa n Sinners Holiday izjᾰr əd film en dᾰɣ awatᾰy wa n 1930.
Dᾰɣ awa asəbdadᾰn tərəɗawt əs amšəɣəl en ijraw ye Warners tərəɗᾰwt dᾰr əs ɣor samdo ən hak 40 ən əssayaten ᾰssiɗmᾰn a wen awa s annimahᾰl ad t əjrəw dᾰɣ 40 ən əssayaten
Fᾰl təsəba n iməjridᾰn olaɣnen ᾰtwajanen fᾰl as ijraw dᾰɣ təməɗrit ən tᾰqqᾰn jəzəlᾰt dᾰɣ ᾰšəɣəl ən sənnəmatᾰn ᾰnnifrᾰnnen Cagney y ijji n awa t id eqqalᾰn šund sarho ən Matt Doyle dat Edwar Woods dᾰɣ ᾰšəɣəl ən Tom Powers.
Darryl Zanuck wa ikkanᾰn awa mad en ətwəšəɣel ᾰsdatat dᾰɣ ᾰnnəzjum ən asəwəj ən təɣimit fᾰl awa ᾰtwašaɣalᾰn Wellman inna ikraš ᾰnnəzjum as inhay alwᾰq wa d ᾰšeɣalᾰn telajᾰẓt təwarᾰt tabəl Addinᾰt wi ᾰšeɣᾰlnen Glasmon əd Brigh ᾰsdᾰten as wᾰr t əjja ar fᾰl awa d əd taqqal əs tidət tᾰmudre n awadəm ən timašalen əbrarnen s itawanna Hymie Weiss əs kala ijjᾰr tamidit ənnes əs tikakiten dᾰɣ idəm.
Kala wᾰr ᾰznᾰzjameɣ əs a-wen ad ətwəsəkən dᾰɣ sənəma.
Ijja ikayadᾰn ᾰjjootnen y-akkayad ənnes y-ad ənhəy edᾰgg en təzzar harkuk wᾰr ᾰnmannᾰk əd wi kayyadnen itajᾰš tᾰn ᾰlhᾰm ən təɗəẓẓa nes - i-t-aṣṣohet.
Warner Bros arorᾰd tartit ən ᾰddinᾰt wi-n-əssin ən erk timašalen a-tᾰn amoosᾰn: Edward G Robinson əd Cagney y-ijji ən sənəma wa-s-itawanna Smart Honey ᾰtwᾰjjᾰn dᾰɣ awatay wa-n 1931.
šamad imidu ammukən ənnes, The Public Energy, dᾰɣ ehaɗ-ən, idaggan kul wi dᾰɣ tajjᾰn sənəmatᾰn.
imizzarᾰn ən idaggan wi-n-n asəɣal asəbdadᾰn əs tahasilt Cagney əs assiəɗ ən tanfo ən əs dᾰt ən thé
Public Enemy əd Blonde Eranzy ašašᾰlᾰn affus ən Zurner Bros.
The Crowd Roars əd Winner Take all, əkyadᾰn film- ən šik.
Tinfusen, ammədaš hullen fᾰl əmmək ən tanfust šund- as awa attiwamaɣᾰn kul, wᾰr- atwawaɗ hak-əd tanfo nes y- assəkən ən timusnawen əs əmmək wa-s mad ətwəfhəm.
Masᾰn haratᾰn, ajjootnen əd attiwakaynen orawᾰn əmməkkan abɗanen ən esawa ən tanfust, aqqalan tiwaɗt dᾰɣ elan tikkyan əs ammutəy harwa ašal-i.
”Héradote, emaj ən tinfust hin okkaynen dᾰɣ addəwal wan gree dᾰɣ temaɗe ta-sdat J.C ᾰttiwaɗkᾰl šund “”amaraw ən bahu”” .”
Dᾰɣ tawalt tan anglais hin tašmᾰt tanfust a has itawanen ”story.”
”Dᾰɣ Allemangne tan w-aynayᾰn ta fransit’əd harᾰt dᾰɣ kal tawalen t-in kᾰl germanie ədromanes, əknanᾰt mehaw hullen amoostᾰn ad annikaben, tafert- en itawᾰ-as harwa”” tanfust””əd”isᾰln””.”
Dᾰɣ tənna ən Benedetto” tanfust kul t-amoos tanfust ən isᾰlan attiwajanen dᾰɣ azzaman iyyᾰn.
Dᾰɣ isᾰlan wi-d-əqqalnen asəməsədu fᾰl wi ətwᾰrnen ən emᾰj ən tənfusen əmmalᾰnt isᾰlan iyyᾰɗ d-ᾰlkəttabᾰn ( s-assəmutəy ən awa əkkqn əs asəkkən ən awa ᾰtwajjᾰn əs tidət ;
Ahanay ən əmmək ən tᾰnfust ᾰmoos ᾰlwᾰq iyyᾰn harᾰt ᾰttiwᾰɗkalᾰn dᾰɣ ummᾰɣ ən təmusnawen fᾰl agg-ᾰddəm ijja daɣ fᾰl timusnawen ajjootnen.
Dagh awatay wan 2000,Fernand Braudel iyyan dagh kel attarex n France, eway id tamuttayt n teghare tan attarex s majal tan n s ajjama chund aqtisad, teghare n musnat n awadim d jografia dagh teghare n attarex wan alghalim
Fᾰl tiwit ən tanfust musnᾰt ənnes t-addobᾰt ad t-ajj tiẓunawen karaɗᾰt: awa ᾰtiwᾰktabᾰn awa ᾰtwᾰnnᾰn əd awa iɣalasᾰn kᾰl tənfusen kayadᾰn tᾰnᾰt fᾰl karaɗᾰt .
Ajaraw ən ᾰsəfukᾰr ən haratᾰn əfᾰrnen ay-illan afɗᾰn ən elan əgdahᾰn y-iman fall-as asiwəɗ a t-ajjᾰn isᾰlan ən awa-t-illan dat awa .
“Almital iyyan Mark Leone ᾰnnumaɣ əd enᾰsfahᾰm ən tanfust ta-n Annapolis Maryland USA immᾰɣ y-ad əfhəm awa ᾰtiwᾰktabᾰn dᾰɣ ᾰlkəttabᾰn wi saknanen əmmək ən ajjaraw ən iman ənnes əd umᾰɣ ən wi ətwarnen amoosnen ay-isaknen.”
Uɗəf ən eclan əd ibq-igdᾰh dᾰɣ tanfo t-ᾰttiwajᾰt fᾰl umᾰɣ ən ajaraw ən timusnawen ajjootnen əjjanen fᾰl ᾰšaɣalᾰn ᾰjjootnen.
Wa-s-karaɗ ᾰddobᾰt ummᾰɣ ən ᾰsəbab wa fᾰl t-ᾰtwᾰjja tanfust : esawe nes.
(Mi tᾰt ikatabᾰn)?
Əndek awa isiduten as-awa-t-ihan amoos (tidət) fᾰl.
Esawe n-asənfəs əhhanᾰt timusnawen əd haratᾰn ᾰmoosnen ᾰtiwasabdadᾰn ɣor kᾰl əs aɗkul ən santo nasnᾰt w-azzarᾰn d-ummaɣ ən timtᾰr təzzar a dᾰɣ təttawaktab tənfust .
Mi tᾰt ikatabᾰn uɗəf ən eclan əd ibq-igdᾰh dᾰɣ tanfo t-ᾰttiwajᾰt fᾰl umᾰɣ ən ajaraw ən timusnawen ajjootnen əjjanen fᾰl ᾰšaɣalᾰn ᾰjjootnen.
Kala–t-əllanᾰt assanɣaten ən tənfusen ellanen asənnəfəs ammutayᾰn hullan fᾰl əmmək nasnᾰt dqɣ ᾰddəwəl wa-n Chine .
Kᾰl tənfusen wi-n chinois ən tinayiwen ti əlkamnen dᾰɣ Chine, ᾰɗkalnᾰt awa-s itawanna (Shiji) nes šund awa ᾰtwasabdadᾰn fᾰl esawe y-ikətba n ən tanfust ed ajaraw əs teɣᾰre əs awa-t-illan fall-asnᾰt.
S-ibret ən iwətyan wi-n 1800 , awadəm ən-u-ᾰnnəzjum wq-s-itawanna Georg Wilhelm Friedrich Hegel ən ᾰddəwəl wa-n Allemagne n-ᾰnnaktib ən tənfusen , ijrᾰw əs akayad ən awa-t-illan fᾰl -asnᾰt dᾰɣ temeɗe n-awatay hin-t-okkayᾰt.
Dᾰɣ isᾰlᾰn ən asədətu n- Ibn Khaldoum orda as awa ebɗᾰn awa-t-illan dᾰɣ azzaman iyyan, ilzam-s-a-d ətwəxsəb awa-t-illan daɣ ilalᾰn wi əllanen ᾰlfayda əd ahanay ən əmmek ən tirmit -n-eket ennes, təzzar ad tətwənhəy tanoflayt əd derhan ən ajjaraw ən tᾰmusne y-ad ətwejrew axasab ən awa-d-ᾰtwakayᾰn.
“Esawe nes wa-n-ijji ən tenfusen, asiṣᾰjrᾰw-t- əs ujreh n-ᾰddawlᾰt dᾰɣ-ašəɣəl ən a-wen əd-anməkf en isᾰlan, tərəɗawt ən isᾰlan iyyaɗ ᾰtiwᾰɗkᾰlnen dᾰɣ tenfusen, H. Mowlana (2001)."""
“Dr.S.W.Akhtar ( 1997).””””
Fᾰl awa inna Ranke, awa-t-illan daɣ isᾰlan wi-n tənfusen, ilzam ad əmsədewᾰn əs sarho, ətwəkƴəd awa otasᾰn, təzzar əmsədewᾰn dᾰɣ-as -ᾰtiwaɗanan hullan.
Ɣor temeɗe ta-s 20 n-awatay,kᾰl tənfusen ən tiɣᾰr ti mᾰqqornen wᾰr-hin əknen ujreh hullan ən awa-t-illan fᾰl-isᾰlan wi-d-aqqalnen tinfusen, i-amoosnen harᾰt isamɣarᾰn ᾰddawlᾰt əd ᾰddinᾰt wi maqqornen s-unəɗ əs akayad ən amṣəṣsuhu ən təmusnawen .
Imagaẓᾰn ajjootnen ən tenfusen fᾰl-awa –d-eqqalᾰn timettawen əd asəssəjran nᾰsnᾰt .
Har-ašᾰl-i-dᾰɣ, tinfusen t-id –aqqalnen timettawen, ad ᾰzjᾰrnat ere iknan tᾰmusne hullan.
Kᾰl tənfusen wi əknanen teɣᾰre, šund Herbert Butterfield, Ernst Nolte əd George Mosse əknᾰn asəbdad ən timusnawen dᾰɣ tənfust .
Kᾰl tenfusen šund Martin Broszat, Lan Keršhaw əd Detlev Peukert əmmaɣᾰn y-ad ənhəyᾰn awa-t-amoos tᾰmudre en ᾰddinᾰt wi-n bannan daɣ ᾰddəwəl za-n-Allemagne dᾰɣ hak ašᾰl ɣor temeɗe n-awatay ta-s 20 dᾰɣ ijji ən azzamanᾰn arunen.
Šᾰt tənfusen daɣ t-iyyaɗ, šund Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Šeila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese əd Lynn Hunt, ədhalan hullan tanfo ta-n-ummaɣ ən təmusnawen ən ɗeɗen dᾰɣ -awa-d-ᾰtiwakayᾰn.
Australien iyyᾰn daɣ ən tənfusen, s-itawanna Keit Windschuttle,ənta dᾰɣ idhᾰl hullan awa ᾰnnəfasᾰn fᾰl tənnawen t-id-əšrᾰynen dᾰɣ əlkəttab ənnes wa-n 1994 s-itawanna The Killing Of History.
Awa hi-n-ᾰtwayyᾰn dᾰɣ tənfusen ,ᾰddoobᾰt ᾰtwəkken əs əmməkᾰn ᾰjjootnen, ᾰddoobᾰt harwa ajjaraw ən esawe mᾰqqarᾰn fᾰl əlkəttabᾰn wi-n tənfusen.
Tanfust tᾰruwᾰt : Teɣᾰre ən santo ən tanfust ta-n-addunya hᾰr ɣor awatay wq-s maraw əd əkkoẓ.
Tanfust tᾰmmeẓlayᾰt : Akayad ən ad-okayᾰn fᾰl tənfusen əjjanen fᾰl timəttawen əd awa itawajjen ,amoosᾰn ad ᾰtiwagaẓᾰn wᾰr et qqel ay-ibdadᾰn ɣas ɣor isəɣlay ən ᾰddawlᾰt .
Tanfust fᾰl awa-t-illan əd eqqalᾰn timəttawen : Ummᾰɣ ən awa ᾰtwasabdadᾰn dᾰɣ-əs .
Tanfust fᾰl musnᾰt : Akawad ən təyyətwen ed ahanay ən əmmək wa-s-t-ᾰtwajja tənfust dᾰɣ awa dᾰɣ-əs –t-illan , wi tᾰt janen əd əmmək wq-s təwwiɗ dᾰɣ ᾰzzamanᾰn.
Tanfust tᾰynayᾰt Teɣᾰre n-azzamanan wi əšraynen, ɗarᾰt awatay wq-n maraw əd əkkoẓ.
Akayad ən harat aruwᾰn: Šund ən isalan -ikətban wi arunen
Ijji fᾰl tanfust : Asəməɗni fᾰl tanfust əd haratᾰn wi fall-as ᾰtwajjanen.
Tanfust fᾰl ɗeɗen : Tanfust təjjᾰt fal ᾰddinᾰt ( tiɗeɗen )
Timaɗ ən elan əd təmerwen nasᾰn , amooᾰan azzamanᾰn wi-d--atiwaɗkalnen ,ᾰlwᾰq dav wa saknanᾰt , ilkam y-əmmək wq-s mad ətwəj .
A wen dᾰɣ a fᾰl kᾰl tenfusen ,siɣulᾰn ᾰnniwᾰt nasᾰn s-ibret ən awa –d-eqqalᾰn tumast ən kᾰl akqll əd a-sal-a-wen.
Almital fᾰl awa asəbabᾰn tanoflayt ye kᾰl addawlᾰt ta taruwᾰt ən kᾰl Misr, ilzam ummᾰɣ ən isᾰlan fᾰl-as .
Tanfust ta-n kᾰl Amerique ,t-amoos a-t-ohar Amerique tan--afalla əd ta-n-ajjus əd Amerique ta-n-ammas əd Caraibe .
Tanfust ta-n Caraibe ,tenta əs timtᾰr əknanen tarut ɣor ahanay ən awa-d-aqqimᾰn dᾰɣ haratᾰn əɣšadnen ,əllanen ᾰɗəkoɗ ən 7000 n-awatay .
Tanfust ta-n Eurasie ,t-amoos tanfust oharᾰn-ikallᾰn ᾰjjootnen wi mᾰqqornen ᾰmoosnen ; Moyent-Orient , Asie ta-n-ajjus ta-n-Alqqiblᾰt , ta-n jer ᾰjjus d-Alqqiblᾰt ed əddewəlᾰn wi-n Europe əd Asie ta-n-ammas əd Europe ta-n-Alqqiblᾰt .
Tanfust ən Asie ta-n Alqqiblᾰt t-amoos tamsədawt ən isᾰlan tamsədawt ən isᾰlan ᾰtwᾰjjanen dᾰɣ ᾰzzamanᾰn əs ᾰzzamananfal-as .
Tanfust ən Asie ta-n jer qjjus əd Alqqiblᾰt ,t-amoos harat ᾰtwašaɣalᾰn jer kᾰl ᾰkkal əd inaftaɣᾰn wi ta-n ojjarnen tᾰddabit.
Tanfust ta tᾰruwᾰt fal timəttawen dat awatay wa-n 1960, t-amoos a wᾰr-en-illa eɣaf , əhhantᾰt iməjridan ən kᾰl folitik šund as kala t-eqqal harᾰt ohqrᾰn –s-əmmək iyyᾰn wᾰr-enamoos wa olaɣᾰn .
Təkkayᾰd alkəttabᾰn əd əmmək əᵑ tanfo ən timusnawen , assanɣᾰten , əd ašaɣalᾰn hin okaynen -ᾰlzhamaɣᾰt -iyyᾰt ən addinᾰt .
Esawe ən tanfust ten ,ən kᾰl folitik , t-amoos akayad ən əmmək wa-s –t-əggla tassaɣt jer addəwəlᾰn meɣ a okkayᾰn isəɣlay nasᾰn dᾰɣ azzamanan .
Təjraw tamette t-ajjet ɣor əddəwəlᾰn wi artaynen-s-itawanna Etats-Unies, Japon, əd əddəwəlᾰn -iyyaɗ ajjootnen ɗarᾰt awatay wa-n 1980 əs əfhamᾰn as kᾰl teɣᾰre ta mᾰqqarᾰt , addorhanen asəkən ənnes y-asuk ən ᾰddunya əs dat .
Kud amoos esawe olaɣᾰn dᾰɣ ,tanfust fᾰl awṣəf ,təsifhᾰm ajjen fᾰl isᾰlan wi-d-aqqalnen tanfust .
Ɣor Oxford əd Cambridge,fᾰl awa-d-eqqalᾰn tiwaɗt ən tᾰmusne ,amoos ɣor sᾰn ay-iknan fənnəẓ hullan .
Imanahaɗᾰn ennes , əntaneɗ a ojjarnen majrad fᾰl-as har ɗarᾰt Akkənnas wq-s əssin ᾰtwajjan aw- illan elan jer əddəwəlᾰn .
Ɣor əddəwəlᾰn wi-s-itawanna Etats-Unis ,ɗarᾰt akkənnas w-azzarᾰn ijjan jer əddəwəlᾰn imᾰl-t ᾰmmatekway maqqarᾰn ən kᾰl teɣᾰre ta mᾰqqarᾰt ɣor dihad ɣarᾰn y-ihuk nasᾰn ye timusnawen y-ad əjrawᾰn wi ɣaranen əmmək ən takasit oharᾰn əddəwelan wi-n Europe.
Ajjə awa addorhanᾰn ᾰlkum y-a-wen .
Dᾰɣ əddəwəlᾰn , wi ᾰrtaynen-s-itawanna Etats-Unis , əlkəttabᾰn wi t-ᾰzzəzjᾰr jer ᾰlzhamaɣᾰt-en , ᾰlwᾰq- iyyan təmmalᾰn idᾰggan wᾰr-en oleh jer əddəwəlᾰn .
Kᾰl tənfusen wi əknanen teɣᾰre fᾰl-awen ,tabalanᾰn ᾰlwᾰq iyyan fᾰl y-ad wᾰr tətwəjin iməjridᾰn ən folitik fall-asnᾰt .
Timəttawen ti annuflaynen ,aṣṣohᾰtnᾰt hullᾰn fᾰl-as a-wen , isᾰknenᾰt tiwwᾰɗt nasnᾰt , əllanᾰt idᾰggan fᾰl ᾰnimanᾰknᾰt ,əmmək ən ᾰlxəkum əd esawe wa-s-t-imsəslin (šund ᾰkatab) .
Dᾰɣ a wen , timəttawen ti ᾰnnuflaynen wᾰr-ᾰnmannaknᾰt əd tewsaten t-iyyaɗ wᾰr-en ertey dᾰɣ edagg iyyan šund idoman, iməgəla, timəttawen iman nᾰsnᾰt .
Tərəɗawt , awa fᾰl tatwaja , tanmənnᾰk t-amoosᾰt The Civilizing process (1939) ən Norbert Eliaks, isᾰknen awa –t-illan fᾰl təməttawen ti-n aru har ti-n-ašᾰl-i;
“Tifer šund ti-n semɣar əd “”musnᾰt”” ən tᾰmudre ,ᾰwwiɗnᾰt ɣor temeɗe n-awatay ta-s marawᾰt əd saɗisᾰt (16).”
“Ɣor samdo n-awatay wa-n 1700 əd ɣor santo n-awatay wa-n 1800 azzaman wq-d ənkarᾰn ikufar (faransetᾰn), awa “”oharnᾰt timəttawen”” ti ᾰsnaflᾰynen, eqqal əmmək ən iba-n-tənmənnak jer awadəm iyyan əd iyyan waden jer ᾰddinᾰt əd ᾰddinᾰt.”
“Harᾰt šund wa dᾰɣ ay-isaknen əs təlle tᾰdabit ən majrad fᾰl-awa –d-eqqalᾰn “tamette tᾰnnuflayᾰt ən azzaman iyyan” , dᾰɣ isalᾰn ən a-wen, Elias, ijja esawe ən asəmənnək ən a-wᾰr-en oher harᾰt.”
Diha, timəttawen ti annuflᾰynen oharnen ajjen ,amoosnat ay-isaknen esawe wa olaɣᾰn is ənta a annihᾰjjᾰn mašan wᾰr fᾰl-as tᾰtwaja tənmənnak, wen harᾰt ¬wᾰr ti kənnu edawᾰnni əs iba-ən təreɗᾰwt s-awa animahalᾰn.
Timəttawen ti annuflᾰynen, asəknanᾰt iman nasnᾰt əs tadabit ən awa tattanᾰt əd uɗəf ənnes olaɣᾰn, tulaten n-imənsiwᾰn nasnᾰt ,esawe n-ᾰlxəkumᾰt nasnᾰt, tərše n-idᾰggan-iman nasnᾰt, əmmək ən awa hasnᾰt iha ᾰlfayda, tiɣər əd a-sᾰl-a-wen.
TimEttawen ti ᾰnnuflᾰynen ɣərəd, tamudre nasnᾰt a fᾰl tasihatᾰl isəjyᾰk as waden harat daɣ t-iyyaɗ arunen ən akall wa-n Perou əddarnen əs awa d-izzajarᾰn aman.
Awa-s-assakayan attaɣamᾰn, ikraš ᾰlfaydᾰt maqqarᾰt fᾰl-as addoben ad əknəntahajit dᾰɣ attawᾰr.
Mašan dᾰɣ idᾰggan iyyaɗ ,iməhuya əd wi-d-əd takasnen tanfo iyyat dᾰɣ ihəkšan,assakayᾰn dᾰɣ ajaraw šund tamətte ta-d-əd tazzarᾰt daɣ ᾰddawlᾰt ən jer kᾰl jer kᾰl-afalla əd ataram ən Pacifique ed ammukᾰn as ədhalᾰn tanᾰt timusnawen t-iyyaɗ .
Tifer ti-s-itawanna Timəttawen ti annuflᾰynen , itawᾰnnen ye tᾰmudre dᾰɣ aɣrəm .
Timəttawen ti-n-addawlᾰt ,ojᾰrnat t-iyyaɗnen dᾰɣ təlla n-idᾰggan ; ille a ajjen tanᾰt ᾰssinᾰbɗᾰn.
Timəttawen ti ᾰnnuflayneᵑ ,əllanᾰt əmmək ən imizzarᾰn əs ᾰsṣahᾰt esawe nasᾰn əd kᾰl Alxəkumᾰt tasimasadawᾰt y-asəwəj ən awa ᾰtwasabdadᾰn.
Addinᾰt iyyaɗ jarawᾰn idaggan meɣ edagg ən iman nasᾰn .
Ɣor santo n-awatayd wᾰr hasᾰn igdeh wa-s-itawanna wa-n taẓoli ,timettawen ti ᾰnnuflᾰynen ən azzaman iyyan , ᾰssəbdᾰdnᾰt aẓrəf šund əmmək en amaskᾰl fᾰl isalan ən mamala ( essuk ) esawe nes daɣ , tiwwaɗt ay-ikkan .
Addinᾰt en, addooben ad wᾰr ᾰnmazayᾰn , derhan nasᾰn daɣ, addoobᾰt ad wᾰr hasᾰn igdeh iket nasᾰns .
Ajaraw əs ikkuy ən ᾰlfayda raqqisᾰn əs-iyyan aṣṣohen , a-dᾰr-d-addila astamudre n-addinat tᾰwwiɗ .
Esawe wa hin išamᾰn we təmətte ,ad təjrəw əs ᾰttaɣamᾰn,y-imənsiwᾰn ənnes .
Šund amᾰskᾰl ,akatab kala amoos harᾰt əs annimahᾰl ad –t-illa fᾰl awa dᾰr t-ogdah təmətte n-ᾰɣrəm əd qṣṣuhu n-assuk ənnes jer addinᾰt wᾰr-en ᾰnmᾰzay iket nasᾰn.
Isᾰlan əjjanen fᾰl ᾰddin ᾰmisadawᾰnanto s-iyyaɗ , tiwaɗt ən awa ᾰtiwašavalᾰn əd tiwaɗt tᾰjjet ən timusnawen .
Isəjyak-en , ᾰssihasken tᾰn ɣor santo s-iyyᾰɗ dᾰɣ sᾰn kul , ᾰmoosᾰn ᾰtiwarhᾰn.
“Kᾰl inumᾰɣᾰn ən tᾰmusne fᾰl-Ag-addəm əd ᾰlzhamaɣᾰt ən ᾰddinᾰt , a-wen ᾰɗkalᾰn-t –šund ere wᾰr-en issen teɣᾰre d-akatab.”
Mašan timəttawen ti ᾰnnuflᾰynen , tiɗaɗt a tajjanᾰt əs asəssikəy ən tamusne, ilallᾰn əd awa-d-əd tirəw .
Timəttawen ti annuflᾰynen ,olᾰhnᾰt əd aw-immaɣᾰn əmmək ən asiwəɗ ən isədduma wi aṣṣohᾰtnen amoosᾰn a-t-assibdad ᾰddawlᾰt teɣᾰre , ᾰšaɣalᾰn əknanen , timəkrusen ,Addin ᾰmisadawᾰn əd ᾰssᾰnɣaten aṣṣohᾰtnen fᾰl teɣᾰre,əmmək ən azəlzam ed tamaɗint ənnes .
Timəttawen ti ᾰnnuflᾰynen dᾰɣ izzaɣ awadəm, amoosnᾰt tumast ennes ta tojjarᾰt .
Awa ᾰtiwamaɣᾰn, tagaẓt ən awa-t-illan y-ᾰddinᾰt əd tagaẓt harwa ən tumast ən awa eqqalᾰn imešlan nasᾰn hullan as əjjᾰn ikənnasᾰn əd iba-n-tənmənnak.
U Tᾰmusne wa-s-itawanna Oswald Spengler , Oswald Spengler ɣor temeɗe ən awatay ta-s sanatᾰt təmərwen ,inna fᾰl Of The West ; awa ᾰtiwᾰrɗᾰn fᾰl əjjanen (1919) ᾰddinᾰt ajjootnen Timəttawen ti ᾰnnuflaynen .
Spengler ᾰsdatᾰt as timəttawen ti ᾰnnuflᾰynen , amoos a-wen santo ən tiɗut –en awa-d-eqqalᾰn ašᾰkšo šund ɣor əddəwəlᾰn wi-n- ijᾰmatᾰn əs esawe nasnᾰt eqqal ᾰwwiɗᾰn, illa tadabit .
Timəttawen ti annuflᾰynen , oɗanᾰt , a wen dᾰɣ ay- inna Toynbee fᾰl isalan ən iba-n tadabit əs ᾰmmukən wᾰr-en faror –s-assəken –s-awa-s ᾰtwᾰfnᾰẓ ,tebadde mᾰqqarᾰt fᾰl takmo uhun fᾰl ᾰssəbabᾰn ən bᾰnnanən tanfo məɣ ihənzuzaɣ nanᾰɣ
Sund, taberaten tin səməskilan aqalnat, har ɣor XIXe elan, ajen iknan tihusay fal tibəlaɣen ən tiwsaten meɣ tibəlaɣen tin fulatik.
Ɣor alwaq wan Uruk, Guillermo Algaze alil as tinməzayen ən səməskilan assertaynat Égyɗte,Mésoɗotamie, Iran ad Afghanistan.
Tajute ən timusnawen ad tirtayen ən adunya kul aqalnat tidawt, fulatik ad deɣ tiwsaten jartanoflayt daɣ semɣaran.
Timusne tan amass tətwəsamɣar darat awen daɣ ajit ən Moyen-Orient ad Euroɗe,izar tətwəsamɣar ɣor təšəjrit ən adunya ad imudakən win kal Euroɗe, igašnen ameriəaten, Australiya, Chine ad Jaɗon ɣor 19 elan.
Awen ikfa assahat ye ašanzi ən haratan wis assin daɣ dakalan adinat imudarən atwajaynen fal edet issan ɣas,mašan deɣ fal aɣ,amzadən,iɣarajan ad ye arakab ən tigayaknen ad torkaten–tajute tazunat daɣ Oecumène wan Eurasie.
" Akal wen atiwəzay sund ijrawən"" tirwa ən isjat iyad wiknanen tahuskət ən tənfust ən taməte,tənna ən iji ən tamajiyak,adamu ən məjyakan ən nalawən wi azarnen ad asjət ən akatab itrəban"".
Aəhanzi wan azaman ašəkaš mertay iji-bunafis ən taləbast ən torhəna jar kalan,inhayan atwəy ən kalan naroj wer ila iɣalan ad azojor ən iɣərman assohatnen, artaynen ad timusnawen ti azarnen.
Amlili naɣrəm iknan ekaləd daɣ anəlkəm ən asjət ən taɣimit, ad atwijəz ən ataɣamən ad mudaran, ad asjit ən timoɣnawen ad asjit ən alməɣnatan ən tamudre sarɣasnen tisdawen ən təšəjrit ad asdəw ən səsukay ən iji fal tizunawen tiyad ən tərtayen.
Iyad omaran fal segbaran arunen,iyad fal tamusne tajet.
"Ye Gibbon, ""samdo wan Rome eqal iri iknan ad amuqassan daɣ təmɣare waren təfnez"".
Theodor Mommsen, daɣ tanfust iness tan Rome, assikna as Rome toɗa ad egaɗel wan təmənya tan romain nagaɗal ən tafuk ɣor 476 ən azaman wananəɣ izar orak deɣ ibret ən assəməgdah ən tamudre tan"" iji ən anyat"",""tadəwla"",""tušart"",""egaɗel"", ad "alkum ən élan".""
Arnold J. Toynbee, daɣ alkad iness A Study of History, assikna as ijraw meɗan ajen iknan amukən ən timusnawen, iha meɗan əndaran ən timusnawen ibdadnen, izar timusnawen kul ilanat aniyat ən ikuy as takən tətiwasanat as Mommsen.
Ɣor sənto ən jar anmijar, tadəwla nadinat taweɗat haku afənazat ən dagan ən ajaraw ad tətate ən amuzaɣ, eqalid as assahat asuhu ən amsədu ən təmzalen, izar ijarawan win alɣakum asmədan tadəwla,mašan išəša ən alɣakum tiwaɗan as fal tajute ən muzaɣan atiwakyadnen as alɣakum.
Taqan ən timaɗ ən elan ad išrutən ən efdan ən wityan.
Iji was Rome tarha tirwa ən jarawən iknanen harkuk ye assəls ad ilus ən assəls ən kal karšayan wi aqalnen daɣ tizarat atwəɣanen daɣ imsuɣulan ajitnen fal eɣərɣər, ilway as ukəss ən məssawəs ən tanaya.
Alil as egaɗəl ən Mayatan eqal asohen ye ihuk ən tamusne ən tamusne tan išray.
Ajaraw jar assahat izjaran ad assuɣəl ən assahat eqal ahusken ye asəbdad ən tamudre ən timusnawen.
Koneəzny inna as timusnawen war adobatnat adəqəlnat ertayan ye iji ən haratan azlaynen, tamusne madriat, as tinaəfa taberaten ogdahnen daɣ amass ən tamusne təknat tajute, atətəwar.
Aw tənfust ən təwset tan Morris Berman inna daɣ Dark Ages Ameriəa: the End of Emɗire as daɣ États-Unis ən maškan, inəmušal imaness witən əbhalnen ibret ən təmɣare ən atwidəm assisakayan,ajit ən akal ad tidawt,ad alakamat ən təlat ən harat nətaj assəmbaj ye États-Unis samdo labassan dihad egaɗəl ajen.
Asəqarawi ən təjətewen, ɣor Jaəobs,ertay ad takmoten ən adinat sund aɣašad ən akal, azalayat nadinat ad annu maqaran jar kal ahare ad məlaqaw.
Tahašilt ən təmusnawen ye agay harkuk ajit ən tisəwad, aləɣat, izjarəd fal adakal ad afanaz ən təsiwad ən adaj.
Daɣ akatab, inaw adartidila"" ilanti milliontan ən wətyan"".
Tašrut maqarat ən akal taqal daɣ tartit daɣ adətu ən ajət ən amoqəs ad iman iyad, awad diwayan amliliy nakal.
Adinat atiwazaynen izjarənid ilant daɣ ikuy 2 milliontan ən wətyan,taqən təknat təgəzle ɣor təzəjrət ən harat.
Nəkat as 99%ən mudaran kul wi ədarnen fal akal, meɣ awojərən səmos milliartan, eqalan amiken.
Teɣermit ən akal war ašəzat ɣor iji iness,kul sund tamudre ɣor azajar iness wazaran.
Ayor ikaras ɣor azaman, adatu daɣ alkum ən amoqəs ən sənto ən etar ad akal.
Jənəj akal ertay ad adu ən amiləliy nakal ad adu akussan.
Imudaran assəntan iji ən adu, itajan jənəj akal was karad ad wan amaradəɣ.
Ikalan wi azarnen ən columbia, Rodinia ad Pannotia, daɣ anəlkəm, iməlant ɣor azam.
"Daɣ ikuy, tamudre təla ɣor akal ad iritan olahnen ən hə škan, imudaran izar tadalaten assətanat azagor, atkul ən təwəkawen,imugadan ad izlulam,dihen as issəm azaman, dar tidila "tamudre titwənhiyat"."
Eqal amertay dadu ad hélium ijan solan darat Big Bang,ila awen 13,8 Ga (milliartan ən iwətyan),et haratən azaynen atiwəzjarnen as tiwat ən efew.
Agud wad tejarək təssəta azal,anaka š ən tədnəq iness,terga še ad amass iness asfaltaɣən tat as lefe sənto etran janen tassaret toɣadat daɣ amass ən aɣalay.
Darat azamam aynayan,etar T Tauri erɣa izar okay ibret ən tafuk.
Akal ikrass daɣ alməɣnat wendaɣ ila awen 4,54 milliartan ən wətyan (ad iban təkətawt ən 1%) eqal daɣ təmɣare ən a šrut imdan daɣ 10 as 20 milliontan ən wətyan.
Sənto nakal idwal as assəməsədəw har as ɣor amass iness eqal ayknan takusse ye iji ən assəlyam ən tazoliyen azaynen ad mertay ən tazoli.
Darat tajute ən amer fal haratan iyad ən šənawən, nənna as alwaq ən amoqəs məgədlan maqornen,sitawəna tewete tazayat, assənta ibret 4,1 Ga izar aməda ibret 3,8 Ga ɣor samdo ən Hadéen.
Ɣor sənto ən Arəhéen, akal eqal atiwəjan assəsmad.
Issəkna aynaynen assimamənən as ayor ija harwa dəɣ ajilal, 4,48 +_ 0,02 Ga, meɣ 70 as 110 milliontan ən wətyan darat sənto ən akaras ən tafuk
Tamoɣest toya aywadən 100 milliontan agud iyan assahat ajen as amoqəs aynayan wan Əhiəxulub,ad dorawən amyəqi ən mudaran waren itəfurit.
Tadabit tamoqest maqarat ən akal ad ayor adartidila as ayor war tihen haratan ən tazoli,awa italaɣen mertay iness waren ikna.
Teɣermit tazarat, təjat ɣor assəssuhu wazaran ən fal akal, ikna amləwi daw iji adewən ən təmoɣət ən ɗlakaten ən Hadéen itrabən ad amoɣəs maqaran ən tewete tazayat todad.
Ikərumatən ən teɣərmit ən Hadéen todad izar ən Archéen waren imda tajan amassən edess ənwi ɣor ajətən kalan winamara.
Ikerədan aqalan amertayan ad assin iritan ən terranes anilkamən.
Ye tidit ten, tihun dalatnen aqalnat agud iyan sund issəkna ən alaku ɣor Archéen.
War eha ach-ak amarad as madatun kim-iyat ajjotnen zajaran alwaq wan taxam s immik itiwassanan s asar n azajor n gaz dagh jasad tan wi tajjach nen fal asar
Etran wi ujəjnen ilanen ɣər təzəjrət ən akal as tafuk,war dəweyan aman ye akal, falas takawalt ən tafuk takal ayknan takusse ye iji ən tahunt naman ad assəsmad ən təhun as aho naman itkal hulen taqal.
Issəkna aynaynen annən as ibangan ajrəwan assət as iji ɣor 4,4 Ga. Ɣor sənto ən eket wan arəhéen, abirənbaken aru ašrut ajen ən akal.
Awen, tafuk taqal 30 % ən tiwat ən taraɣe ɣor 4,5 millirtan ən wətyan alkamnen.
Ilant iritan ajotnen, mašan tirədawen mariant, fal alməɣna was tamudre təzizjar ilalan win əhimique waren ider; haratan win əhimique janen daɣ ehan wan umɣawən aqalan ujij ən iwəd ən assuhu ifnazan ifan taqissa tədarat.
Harwa tartit ən jənəj akal taqal ezlayan ad tatəwajat as Miller ad Urey, tirmaten okaynen ad tartayen iknanen adatu olasnat ajaraw ən afanaz ən išrutən ən təɣəssa.
ARN ijraw daɣ tahajit ašanzi as ADN, iknan azaku izar adobat akarass ən salan zagrotnen sahrawnen deɣ ewalawəl ən tədabiten ən təɣəssa iyat.
Assahat ən iji ən milhaw izar eqal ajaraw ən adabara ye tədawla ən mudaran.
"Imaɣən atiwəjanen ɣor 2003 iwayənid as talaq tadobat deɣ assətrub ən assəməliliy ən ijitan ən tadhont as ""takufe"", izar tikufawen adobat iji daɣ təšart ən ARN ikrassan as talaq".
Tedajit ten LUA taqal amizar ən tamudre kul tan amaradəɣ fal akal.
Ikuy ən jənəj akal iha adu eqal ajit iknan.
Tajan assəsmam, azəməzliy ən mertay iknan asuhu as mertay waren ikna assuhu ad assahat əadran,dakalan assahat atiwəyan ye tadəwla ad tirwa.
Ajət ən iritan ən tamudre wi lassənen arori nakal ezlay daɣ iqud meɣ Iban equd as taberaten ən ašanzi.
Ye ihuk ən eleətrontan daɣ taberat,adu izjarəd aman, oya ofəss sund animal.
Iri anoxygénique tatəknat tarəɣse tizjarid ibret 3,8 Ga, adaran ən alwaq darat azajor ən tamudre.
Ɣor sənto, ufas atiwəyan eqal ayertan ad tesalit, tazoli ad təzoliyen tiyad.
Harwa tedajit kul təji ar andarən ən ufas,milhaw ertayan ən tidəjaten ajotnen fal taqan zəjret təšəzat jənəj akal as ini iness wan amaradəɣ.
Azaway wan ozone assomam, izar issumum harwa, ajət ajen ən afraran waren asohat wi nabajnen agud safəla.
. Daɣ alkum, akal assənta ajaraw hulen ən takusse ən tafuk ɣor azaman ən azaman was karad.
Tinəssa ən tismad atiwəjrawnen ɣor Afrique tan tassaja nakal təwar ɣor 2,2 Ga, azaman tan ɣor, darat issəkna taruwat as altoɣ, ad atwəseɣədat edess ən tassaret.
Azaman samedan huronienne adobat ajaraw ən ijji ən assiwad ən assəməssudu ən ufass daɣ jənəj akal, adorawən afanaz ən méthane (CH4) daɣ jənəj akal.
Ajuden, issəm akal tabəlaɣt ən aman ikna atwətkəl ye tənna ən alwəqatan samednen hulen asdarat ən alwaq ən əryogénienne.
Dioxyde wan əarbone itamərtay ad ajənna ye ašanzi ən tihun ad iji ən aəide əarbonique, hin atiwajarən darat awen daɣ ebang, awen ijrawən ukiss ən gaz akussan ən jənəj akal.
Takišt tan baəteritan taqal azunən daɣ tizarat ad iritan ən tamudre wiyaɗden (agud atiwaɣran as Neomura) mašan assənəhəj eqal amədiš.
Ijilalan azarnen lanen timezlayen iri ən əhamɗiontan ilanen tahajit ən azaman tan Ɗaléoɗrotérozoïque, ila awen 2,4 elan; imudaran wi ən ider naman ajitnen ilan timoɣənen ən lajitan adobanen amortit.
Tedajit ta maqarat ihaməš torəm tetate ən ta təknat təmədrit mašan idəras (ihaməš daɣ adətu ən tadəwla ən tigozen fal məsiwan).
Daɣ iji ən ufas, təjraw ašugiš ən anikal ən tedajit ta maqarat izar tərkabid assahat ajen.
Šikanen, tartit tazuket tədwəl jar tedajit ta maqarat ad tin daratnen tat hanen.
Imešlan olahnen aqalan iji agud ad timədriten ən baəteritan tajənen issəmutay agəšan daɣ tidajaten maqornen tatənen imudaran izar aqalnat timədulaten.
Tamusne iyat ən tartit təknat iji daɣ sənto ən tədagaten ən mitoəhondrie ad əhloroɗlastes,ilanət timusnawen tis intanated tidajaten awaynat as ɗeroxysomes, spirochètes ən ileyan ad zəmbay, ihaməš ɣirus ADN ən amass ən tedajit,harwa iyat dəsnat war təkna atwərd.
Ibret 1,1 Ga, akal ahusken Rodinia eqal amsədu.
Harwa as akayad jar tamsədawt daɣ tedajit tatiwəɣkafat ad iman as ajətnat tidajaten waren eqel harkuk ayknan, ila awen 1 milliard ən wətyan, ihəškan wi azarnen lanen tidajaten izjarənid, daɣ asədətu ilatan dalatnen.
Išrutən animətafnen awedan as timtar aləmad sund issəgbass ən ijitan, sašwalnen ijmawan tifaltaɣ arunen, ad tizunawen okaynen tin həškan ad imudaran.
Ibret ən 1000 as 830 Ma, ajit ən tajute ən kalan aqalan amsədu daɣ akal ahusken Rodinia.
Ajət ən kalan ordan eqal atwəɣar as Ɗannotia meɣ Ɣendia.
Assahat ad tamoɣənt ən tismad tin sanatət ilanat harwa ɣor aləmad izar assohatnat ye alaɣi as akal tabəlaq ən aman ən Ɗrotérozoïque waren təmda.
CO2 eqal gaz ahusken ən takusse, təkanen samednat ɣor edag nakal.
Ašəɣəl ən amliliy nakal awedan izjarid afrəki ən Rodinia daɣ ihaz ən azaman iyat.
Iritan ən tamudre aynaynen,sitawəna ajit ən Ediaəara,eqal ayiknan təmɣare ad ayknan tajute harkuk.
Tamertay ad karad azəman: Paléozoïque, Mésozoïque, ad Cénozoïque, izar azam was tamudre ajət ən dagan ajit as təmɣare ye ihuk ən tirwa edess ən mudaran kul atiwazaynen ešali.
Awen orawid azaway ən edag nabang.
Idraš ən tasəmde ən alwaq warhen ar fal Gondwana aruwan.
Əkalan wən Laurentia əd Baltica aqalan ayertayan daɣ 450 har 400 Ma, ɣur anminak wan əalédonientan, fal igi wan Laurussie (intadaɣ sitawan Euramérique).
Tamuqest tan Sibérie dər Laurentie aygan tanminak tan ouralientan, tamuqest tan Gondwana dər Laurentie aqalan asitawan tanminak təmutuyat meɣ herəynienne daɣ Euroɗe meɣ tanminak ta fasusat daɣ Amérique tan Ataram.
Mašan tənuɣrufen tiyad nəduniyat tan Édiacarien olahnat intanatedaɣ tə azarnen əd asusuhu nakatli daɣ tartit ta timutayat, daɣ samando ən Cambrien, agudiyan daɣ ƭəbidawen tumutaynen aqalnat dat awa atilan.
Iyad daɣ tənmirtayen tən cambrientan olahnat daśohen, mašan aqalnat astənim ɣas ayebdan hulen daɣ aduniyat ta taynayat ; atamosan eqalan Anomaloəaris əd Haikouichthys.
Tamuɣluk ta tadobet uɣil ən tamarawt ən manan, meɣ tataqalat atamosan oɣadan daɣ atiruw, eqal Pikaia.
Əmanan, wi azarnen ilanen iɣasan, adaɣ təwaɗan daɣ girwan wi nibret 530 Ma
Wi ogarnen tərut gulašan ən əhamɗignontan 480–460 Ma əgrawan adanahadan yakal wan 1000 Ma əd hiškan 700 Ma.
Əfrewan amutayan fal adiqilan ifasan wəs wi dazarnen nəkoz ɗaran adakalan fal adidzazgaran iɣafawan daɣ aman əd asifusan daɣ sagama.
Daɣ samando, iyad daɣsan aqalan aylmadan təmudre tan nafala okaynen daɣ təmudre ən tiwšire tan daw akal, ahuskat as ihar daɣ aman əd aqalan aderkan ad təruwan təsadalen nasan.
Daɣ ihomiš alwaq wendaɣ (ibret 360 Ma) wəs ihiskan asidwalan isanban, awa asimɣaran armuɗ nəmširšir nasan daɣ akal.
Alwaq iyan ən 30 milliontan ən wityan (310 Ma) ahanay ən təbiɗawen gar synaɗsides (atamosan wi sakasnen) əd sauroɗsides (atamosan əgdad əd ɣunan nakal).
Asimiki ən Trias-Jurassique, daɣ 200 Ma, atwayan ajotnen dinosauretan, aqalnen šikšik ayernan daɣ awa ilan iɣasan.
60% ən nawa winan ila iɣasan daɣ griwan aqalan aməken əd izar 25% ən terweten dak.
Was karaɗ amiki ən nawa azayan, Permien-Trias, meɣ Grand Mort, atamosan awa igan tanmirtayt tan harat : amlilil nakal wan tankad ən Sibérien, udud ən harat, aɗutan ən awa ibdagan ən méthane, tənazamaren ən hadi nagaš əd haratan maɗroynen anoxique.
Daɣ igig ən nəsimiki wa ogaran daɣ əsimit daɣ alwaqan daɣ, dər ihomiši 57% ən terweten dak əd 83 % əd haratan wi amutaynen dak.
Daɣ santo ən Paléoəène, akal anmaqal darat amiki wen əd ajit ən nawa isakasan awiɗ.
Zaleɣat ta wariha alimoz təsinta tanhat daɣ edag maqaran daɣ akal, əd dawa isakasan sund Andrewsarəhus aqalan aykaran fal adiqilan wi ogarnen daɣ wi sankasnen ən musukal nakal atiwazaynen, əd wi dazarnen imanan sund Basilosaurus ikalan tanhat ən girwan.
Irizegan maqornen dər askaran əndiratnen sund Paraceratherium əd Deinotherium idwalan fal adanahadan ye prairiestan.
Egarew wan Téthys eqal ayharan əs sikušu ən Afrique əd Europe.
Azaway wa nakal alil ye təmaɣlaken əbdanen da Amérique tan Emaynag ye adahanin ibret na Amérique tan Ataram, əd sund dawendaɣ.
Alwaqan wi təsimdawen alwayan əs ƭəwaƭ nawadəm wa mutayan daɣ Afrique tan saharienne əd amiširšir ənes.
Ajen aɣelan as emešwar maqaran iga daɣ efaday ən Béringie, awa italaɣen mafal, ešali, atiwagazan imnas ( wi awiɗnen əd izar aqalan aməken daɣ Amérique tan Ataram), ibijwan (wi awiɗnen əd izar aqalan aməken daɣ Amérique tan Ataram) əd Amérindientan.
Tebade ən naqilqil tiwad šikšik əd, ibret 2 Ma, wi dazarnen irizegan ahanen daɣ əmik wan Homo aqalan adizgaran.
Tudabate ye anəhid ya efew eqal atamosan adizgaran daɣ Homo ereətus (meɣ Homo ergaster), aywadan ihomiši 790 000 ən wityan mašan əstinəm 1,5 Ma.
Eqal ogaran aśohen dadag santo ən magrad ; warnisen as Homo ereətus adobat magrad meɣ mašan tadabət ten wartənta dat Homo sapiens.
Tədabiten tən təmudurt aqalnat ogarnen aśuhu, magrad wa ogaran aśuhu əd lalan ogarnen azagar.
Wi dazarnen adinat asiknan əmikan wən naɣalakat aqalan Néandertalientan (aqalnen akitlen sund təmudurt tabdat winan tila terweten idarnen); nabalan inumutan nasan, sagudiyan daɣ iba nadriš ən nəminsi meɣ ilanan.
Izar magrad itaqal ogaran aśuhu, tadabit ən nəsimiktu əd alaɣi ən salan ye huk ən nadag, daɣ awa ina Asostan wan Riəhard Dawkins, ye aynahan daɣ uniɗ : inta emanes.
Gar 8500 əd 7000 dat Nabi Issa., kal aduniyat wi təwadnen daɣ ara, ɣur Moyen-Orient, asintan agayak agudendaɣ ən hiškan əd rizegan : imagyakan.
Əgudendaɣ, daɣ aniyatan wi əlmadnen igayakan, iba namatekway wa ila əd igitan təwadnen wəs tədhilen iganat taməte aykan əsdat.
Daɣ awendaɣ adaɣ iwa aniyat wa azaran fal Akal, ye Sumer, daɣ Moyen-Orient, gar 4000 əd 3000 dat.
Kal aduniyat warilen ukuy nalwaq nasan dak daɣ əšiɣil fal adidiran, awaygan azizgar ən əšiɣilan wi dazarnen atiwazayan (atamosnen, inhadan, imašanšan, imaɣran, diyad.).
Ibret ən 500 dat. Nabi Issa., ilanti aniyatan wi əšamnen daɣ Moyen-Orient, daɣ Iran, daɣ Inde, daɣ Əhine əd daɣ Grèəe, sagudiyan amišaršaran, agudiyan iwadan hadi.
Aniyat wen eqal awidan daɣ tabaraten tən akinas, inhadan, kal təmusne, kal maɗinan əd kal dalagan.
Taɣrəm tan romaintan atat igan əhretientan anamokal Əonstantin daɣ santo ən IƔe temede nawatay əd izar erkan daɣ samando ən Ɣe temede nawatay.
Ehan wa Nətiqal adaɣ eqan Bagdad, daɣ Irak, daɣ alwaq wan abbasside.
Daɣ 14e temede nawatay, Renaissanəe adaɣ tənta Italie dər dagan azarnen daɣ akal, inhadan əd təmusnawen.
Tayite tan euroɗéentan təsinta amutiy daɣ ugud wan 1500, igan təwaɗnen tən təmusnawen əd usinetan.
Daɣ 1914 har 1918 əd daɣ 1939 har 1945, təmitawen tən aduniyat dak aqalan aykaran daɣ kinasan daɣ kalan.
Darat akinas, Étatan ajotnen aynaynen asdawan, asinan meɣ əgrawan tanhat nasan daɣ alwaq wan tənhaden ən kalan.
Tewaden ən təmusnawen amosnen əsiknas wi amutaynen, ordinateurtan, alšin wa génétique əd nanotechnologie.
Ašalalatan əd asibaban wi madroynen atamosnen turhina, akinas, aləkiwan, terweten ti aśohatnen əd, aynayan, təmotayen ən alwaqan eɣšad awadəm, awidan daɣ akot wan aljamaxat tan aduniyat tiwaɗat.
Tanfust tan aduniyat, meɣ tanfust təqiymat, eqal tinawt nawa dədtokay aduniyat.
Néolithique tənhay tiwit tan təwaƭ səgyak, gar 10 000 əd 5 000 dat alwaq wananaɣ, daɣ təwaƭ tan awa itiruwan daɣ Proche-Orient.
Daɣ aylan əd olas wan asigyik ətiwaɗan, sigyak wən nalawan aqalan ogaran aśuhu əd igan təbiɗawen nəšiɣil fal adisiqiymu əmisiwan gar alwaqtan wən gayakan.
Hindouisme eqal awidan daɣ samando nelan wi bronze fal daw akal wan indientan.
" Tanfust dat-əlassique (le ""Moyen Âge"", ibret ən 500-1500 daɣ alwaq wananaɣ) inhay agan wa əhristianisme, elan wi nuraɣ wan anislam (ibret 750 nalwaq wananaɣ-ibret 1258 nalwaq wananaɣ), əd Renaissanəe timuride əd italientan (daɣ aywadan ihomiši 1300 nalwaq wananaɣ)."
Daɣ 18e temede nawatay, asimusudiw wan təmusnawen əd təmotayen əwadnat tazayt ən tizmit ta tigat ƭəwaƭ tan usitan əd waykasan santo wan alwaq wamutayan ən tahagit, ta təsintat ibret 1800 əd taqal anilkaman hawendaɣ har ešalidaɣ.
Kal aduniyat anatomiquement amutayan aqalan atiwanhayan daɣ Afrique aywadan ihomiši 300 000 nelan, əd iwadnat təmotayen ən talɣiwen aywadan 50 000 nelan.
Ihomiši 1,8 milliontan nelan, mašan atamosan ɣur 500 000 nelan, kal aduniyat asintan adakal nafew fal asikisan əd asikuduwan.
Kal aduniyat wən paléolithique idaran daɣ ahayu əd siduma əd aqalan deɣqanen kal hinan.
Amširšir wa irmaɗan aduniyat daɣ Amérique tan Ataram əd daɣ Océanie adaɣ igan samando ta waylkamat alwaq wan təsimɗe.
Gar hilan wan ebang Waraɣan daɣ Chine ya digyikan telalet əd haratan iyad ibret ən 7000 dat alwaq wananaɣ ; gar tuhun wan Yangtze atihan tafaɣat daɣ šik, daɣ ihomiši 8000 dat alwaq wananaɣ.
Əšiɣil wan tazoli adaɣ eqal atwikil daɣ təzaraten dak əgitan ən lalan əd dalagan daɣ boko ibret 6000 dat alwaq wananaɣ.
Əɣirman aqalan idagan ən mašanšan, əd digitan əd ən tudabat ən tənayiwen.
Təwaɗen ən ɣərman taqal tanmuɣrut ən nəsihikik wan aniyat.
Əsigyak igan taɣalalwayt, əmaɗinan, əšiɣil wan bronze, əkrabawan wən ifrewan, aɣalay wan ɗotier, azamay, təmuqunt tan hinan maqornen əd kitban.
Néolithique taqal talɣa tigat fal aśahat ən tumaden tən Masinaɣ anthropomorphes.
Təmuqunen tən aqalanat amisadawan daɣ gar tuhun wan fluviales fertiles : Tigre əd Euphrate daɣ Mésopotamie, Nil daɣ Misr, Indus daɣ daw akal wan indientan, əd ebang wan Yangtze əd Waraɣan daɣ Chine.
Akatab wan cunéiforme adaɣ asisinta əs səmik wan ɗiətogrammes, amos əsiknitan wən ɗiəturaltan asmadan daɣ afanazan əd duɣil nogaran atbut.
Ədakalan ən lalan aqalan araqisan daɣ tabaraten tən naman ibangan əd girwan.
Təwadnen tən iganat təmotayen ən étatan wən kalan əd tədibyen.
Daɣ Crète, tayite tan minoenne igaš daɣ elan wi bronze daɣ 2700 dat alwaq wananaɣ əd eqal atiwagan sund taditazarat tayite tan Europe.
Daɣ alwaq wan millénairetan wilkanen, təyitwen aqalnat awidan daɣ aduniyat dak.
Daɣ Inde, alwaq wendaɣ adar olah alwaq védique (1750-600 dat alwaq wananaɣ), wa ijaran haratan wən hindouisme əd diyad ihanayan ən atwigaz wan aljamaɣat tan indienne wi dazarnen, əd aminda daɣ 6e temede nawatay dat alwaq wananaɣ.
Daɣ utud sa nalwaq wan igi ən Méso-Amérique (aywadan 1500 dat alwaq wananaɣ har 500 ən alwaq wananaɣ), təyitwen ogarnen aśuhu əd dugiš asitanat təwaƭ, atamosan daɣ awa eqal ešalidaɣ ye Mexique, Amérique tan amas əd Pérou.
Tekanit tan awatay wan axial ən Karl Jasɗers iha intadaɣ zoroastrisme Perse, mašan iyad ənumaɣan wadarden əhronologie ənes fal zoroastrisme).
Amos taoïsme, wan légalisme əd wan Confucianisme.
Wimaqornen ədibyan as hasan inihadan wasisin asardasi ən nakal əd tanminak tan colonietan atiwagaznen fal adiqilan idagan ən sigyak.
Ilanti nombritan niyad daɣ dibyan nakal daɣ igi alwaq wendaɣ.
Aɣrim wan médian oya edag ənes ye ɣirman niranientan anilkanen, atamosan aɣrim wan aəhéménide (550-330 dat alwaq wananaɣ), aɣrəm wan ɗarthe (247–224 dat alwaq wananaɣ) əd aɣrəm wan assanide ( 224-651 nalwaq wananaɣ).
Agudiyan, Alexandre wan Maqaran (356-323 dat Nabi Issa), wan Macédoine, inayan tadabayt tatiwaha ɣat, iwadan ɣur Grèce tanamara har Inde tan amarada.
Aditifilad 3e temede nawatay tan alwaq wanana ɣ, təguzt tan Guɗta təga aniyat ye alwaq wasitawan elan nura ɣ wan Inde ta taruwat.
Tedakit tad tilkamat talil sagad ən nawatay wan nura ɣ ən atwigaz wan hindoue da ɣ 4e əd 5e temede nawatay.
Da ɣ alwaq wan August (63 dat Nabi Issa. – 14 ən alwaq wanana ɣ), widazarnen ənamokalan ən romain, Rome igan dat awa tarnanes fal a ɣil wogaran da ɣ Méditerranée.
Taɣrəm tan Oəəident atədu, da ɣ 476 nalwaq wananaɣ, daw adagal ən germanique ən Odoacer.
Daɣ atwigaz wan Han eqal olahan dər aśuhu, əd adagal ən naɣrəm wan romain ihan samando iyan ən tabarat tan ənes.
Sund diyad əɣirman nalwaq wan əlassique, Chine tan Han tiga təwadnen atəwasasfarnen da ɣ alwaq wan tənayiwen, ye teɣare madinan, astronomie, ən təmusnawen əd diyad haratan.
Widazarnen əɣirman ordanen amosan intadaɣ aqalan aygan daɣ Amériquetan, ədəfalnen iganen daɣ 2500 dat alwaq wananaɣ.
Wimaqornen Cités-Étatan wi mayas aqalan awidan solan əd izar igrawan daɣ tanfo, əd atwigaz wa maya eqal amšaršaran daɣ Yuəatán dak əd kalan wi ohaznen.
Atwaga agudendaɣ, daɣ dagan iyad, alwaqan ən təwadnen tən təmusnawen ətrabnen.
Atwigaz wan əhinoistan wən Han igaš tiyan daɣ akinas nədinat wi banan daɣ 220 nalwaq wananaɣ, isaknanen santo nalwaq wan Trois Royaumes, mašan amidines eqal wa ogaran daɣ atiwisan əd təzunawen azunan sund awa nehanin, daɣ awa sitawana aśibab wan IIIe temede nawatay.
Təwadnen tan tugust əd asidwal ən bijwan amosnen aśohen fal agay imajar ən siknas aqalan ahonan talimt ən harkuk fal təyitwen tə orgarnen taɣaymite.
Tasaga ta ditiqiymat daɣ Aɣrəm wan romain, daɣ Méditerranée wan alqiblat, okay fal əsim wan Aɣrəm wan byzantin.
Alwaq eqal intadaɣ aygan daɣ egadal wan Ɣe temede nawatay daɣ Aɣrəm wan romain Nagadal ən tafuk, eqalan aybdan daɣ ajotnen təɣarmaten abdanen, haywa iyad aqalan ayertayan agudiyan fal əsim wan Saint-Empire romain germanique.
Asie tan Ataram tizay inilkaman ən təɣarmaten əndiratnen ən Inde, silkam igitan ən təɣirmaten nanislam daɣ Inde.
Afrique təgraw atawid almaɣna wan šišitan daɣ Asie tan Ataram-daɣ Alqiblat, awa əs igrawan ugiš nanimdis d’Asie, mamos, daɣ atwigaz wan nisliman, toraw atwigaz wan swahilie.
Amos awen anmigaš ən nitwigaz, atwigaz wan hellénistique əd əhrétienne byzantine eqalan animarnan dər atwigaz wan iraniennetan ɗerses əd tumat tan zoroastrienne.
Daɣ amasnasan wan asirtay naraban, ənisliman asintan asimiširšir daɣ santo wan alwaq wan ɗostəlassique.
Tasaga maqarat ən lamadan əd təwaden adoben adirtiyan daɣ géographie.
Adagal wan mašašan wi nəsliman fal tabaraten tən nazan afro-arabes əd arabo-asiatique aqalan maqaran.
Arɗan fal tumat əd manawnawan ən tanhat, imanayan wi euroɗéentan asintan tiyad timoqasen aɗinen fal adariman igi naširgiš ən tanaya tan nəsliman əd adikilan Akal wa šidigan.
Tarna tan araban ən nakal adaɣ təminda amas ən 11e temede nawatay dər agad wan Turəs seldjoukides, ahonanen ibret nataram harwa əkalan wən turquetan n'Asie tan amas.
Akal adiqil asitawan agudiyan Côte wan Barbarie əd tisintihin imahaɣan əd corsairetan wi taganen dortan ajotnen ən namaynag-nafricaintan ye ugiš nasan əd ɣərman wi ohaznen ən kalan ajotnen neuroɗeentan imaɣnen ye eklan imahin šišinin daɣ hebutan wi ataram-nafricaintan fal tabarat tan eklan wən Barbarie.
Daɣ ƔIIIe temede nawatay, Anislam asinta ugiš ən nakal əd eqal šik intaɣas asidutu wan ajen daɣ aljamaɣat, ahuskat as bouddhisme eqal aśohen daɣ alqiblat.
Darat tamatan tan Gengis Khan daɣ 1227, tasaga tan maqarat daɣ Asie ta amas tigla duɣil ən tanhat tan État wa has ilkaman, khanat San Chagatai.
Akal eqal darat awen aybdan daɣ anilkam wan khanats ogaran təmidrit iganen əs Ouzbeks.
Imahaɣan ajoratnen aharan təɣirmaten aynaynen imanasan daɣ adriš wan Aɣrəm wan romain ən Egadal ən tafuk.
Christianisme amšaršar daɣ Europe tan egadal ən tafuk, əd ilsanen aqalan atiwanaynen.
Manorat, sidawaten wən kal finta daɣ ɣillagetan təs anihaga adifinat təmzal əd alhak nəšiɣil ye namokalan, əd féodisme, tartit ən kal tənayiwen adaɣ kal bijwan əd namokalan wən əmik wa andiran inihaga adigin əšiɣil wan sardasitan daɣ suzeraintan nasan daɣ asimiskil ən tihašilen tən təmzal ənkalan əd manoirtan, aqalan sanatat tabaraten tən asimusudiw ən tərtit tan medieɣaltan awiɗnen daɣ alwaq wan Haut Moyen Âge.
Əmašanšan wi italientan tiwiyanid eklan fal nəšiɣil daɣ ihinan meɣ daɣ igitan wi nisukar.
Mana, ɗeste əd nakinas maqaran ən aljamaɣat tan Euroɗe tan egadal ən tafuk.
Asmandan daɣ tayawt nadag wan atwigaz wan Zagwe, aśohen daɣ təmusnawen nes əslabnen daɣ tahunt tan Laliblea.
Anihadan ye nazan wən transsaharien ən nuraɣ, ən nivoire, ən tesimt əd deklan.
Afrique tan amas tinhay təwit ən Étatan ajotnen, amosan taɣrəmt tan Kongo.
Aqanan idagan maqornen ən tagaste daɣ tahun winan ila tende, sund Grand Zimbabwe, amas wan təɣrimt tan Zimbabwe, Khami, amas təɣrimt tan Butua, əd Danangombe (Dhlo-Dhlo), amas wan aɣrəm wan Rozɣi.
Wastaza temede nawatay tinhay abilan ən karaɗ fal tanhat ən ataram ən Inde, gar aɣrəm wan Ɗratihara, aɣrim wan Ɗala əd aɣrəm wan Raštrakuta.
Alxayal wan Tang assəmda aguden əs tazunt izar, darat tazunt ən tamede ən awatay ən tarəmax, gor William McNeil,""axrəm wa ilan azrif,wa ilan tadabit ad wa ilan adinat ən akal""."
Darat gor aywadan temede ən awatay ən tanaya tan kal mongol ən alxayal wan Yuan,chinewatan win ider olassane tənna ən aniyat dag tanaya ən alxayal wan Ming (1368).
Azaman tan Nara wan 8e tamade awatay iga tamatert adəwəl ən təmənya tan japon tassohet izar alwaq iyan asikna sund azaman ən orax.
Azaman wa maqaran ən assənəfis wan Japon, atiwanay fal manokalan labasnen ən akal (daimyos) ad tafrənt tan militertan ən manokalan win akənas (shoguns) sund shogunat Ashikaga ad shogunat Tokugawa, maqar gor 1185 har 1868.
Silla təgraw Baekje gor 660,ad Goguryeo gor 668,amitaran sənto ən tahagit ən kalan win tasaga nakal ad win tadnak nakal (남북국시대), ad Silla tartit dag tadnak nakal ad Balhae, ad akal wa ichrayan Gguryeo, gor tasaga nakal.
Gor tamede ən awatay tas 9e, akal wan Bagan itkal tənfo dag Myanmar wad ichrayan.
Pueblotan ən marawan ad mizaran ( IXe-XIIIe iwityan) aqanan edag haruwan waren imədu,sund təməqunt tan tihun tin taqal tigasmen ti maqornen ən Amerique tan Nord har iwityan win XIXe.
Gor Amerique tan sud,elan win 14e ad 15e ən hayan tanakra tan Inkas.
Achanzi ən tamusne iwa as igui dag Europe ye igui ən təmtar timutuynen as Johannes Gutenberg ad as ugich ən teleskope ad mikroskope.
Gor alwaq wan ichray an tahagit anəlkaman wa har gor saməndo ən akənas was asin ən adunya, gor 1945, mex har echali dag.
Sənto ən alwaq wan ichray ezlay ad itkal afəla ən tamusne,as acharay an timusnawen ti əknanen atrub,fal fulatik ən adinat hanen azaman ad adinat nakal.
Gor sənto ən alwaq wan ichray,Europe təgrəw edag iness wa ogaran ;tunfassen taməgradnat harwa inəzgam.
Təsənta igui an asdu ən azrif okayan gor awatay wan 1000 ən azaman tan nanax.
Təgraw bunafis ən tamusne izar təkrach tarna ən igui ən amanu,ashad wan piston,ad akaras ən admar animatafan,ye akatab ad emasekni.
Awen ikfa ye Europe tadwəlt iyat ən tigozt dag tagsəda ən imutkal ən Asie tan amas.
Awen ijraw i Eroba iddikud n alghillas dagh xatar wan muxtalun tan win Asia tan Ammas.
Awatay wan orax ən tənəslima imda ənta ad chaku mongol wan Bagdad gor 1258.
Taharut ən edag talil ye ebadin iknan ən tamusne ən fulatik.
Dag assugəl,Europe ich war tazun harkuk dag agət ən kalan iyad iknasnen.
Ich war timətawen ti gayaknen kul atwachalnat dag assahat fal ihzawan nasnat.
Tizart ən tamusne ad tagute nazrif wa adoraw maməla assewadan agay ən taharut ən iguitan.
Taharut nebang wan Europe, daɣ iban taɣdərt as təkətawt ən alaɣi nakal,eqal daɣ a šrut maqaran iji ən ikalan win ihaz ən ebang wan Atlantique :Portugal, Espagne, Angleterre, Fransiya as Hollande.
Gor Afrique tan Nord,tanya tan sultan wan Saadi taqal akal ən təwset tanuflayat har gor 1659.
Tachrut tan swahilie tinad darat as tokay daw təmənya tan Portugal,ad daw tan oman.
Akal wan sud-africain ad Zimbabwe oya edag ye kalan win daratnen sund Mutapa,Butua ad Rozvi.
Timətawen tiyad ən afrique okaynat gor anməchri ən alwaq wen dag.
Japon tizay alwaq iness Azuchi-Momoyama (1568-1603),silkam alwaq Edo ( 1603-1868).
Təmənya tan sultan wan Johor,təlat gor samədo tan sud wan tadabayt tan darat,taqal tarna ta tazarat ən maməla nakal.
Russie təga ugich itraban fal achrut nord-ouest ən Amerique tan Nord, ad kalan wi azarnen dag Alaska tan amaradag gor 1784,ad date han wan Fort Ross dag Californie tan amaradag gor 1812.
Təwat tan sigyakan adaɣ tənta daɣ Bretagne-Tamaqarat əd təsinta adakal əmikan aynaynen ən nigitan nusinetan, igitan wən azayan əd dalmaɣnatan fal arigin edag maqaran nahusken ogaran tərmiɗe əd idakalan andiran daɣ mašaɣalan dat awen.
Darat as kal europe igrawan ematali ad umax fal kal amerique, achigalan wi azarnen inadan ibret ən Asie ad Océanie.
Kal britannique asmakənən Australie, Nouvelle-Zélande ad Afrique tan sud,ad tagute maqarat ən mudakan ən britannique assekalan ibret ən kalan win.
Gor Europe,assəməgdah ən asdəw ad militertan orawanid timkarawen an kalan,ad grupmatan ən tiwsaten assəntan anmizay sund ikalan abdanen imaxnen ye tamənahat an tamusne ad fulatik.
Gor alwaq wen,eger ad axachad an ihzawan,atilanen gor agaraw ən efew ad sənto ən tamsədawt,ochal dag almaxna ahuchalan.
Achrut maqaran dag agilal nadunya təswad əs kalan wi əknanen assuhu əs europe : Etats-Unis ad Japon.
Akənas wa azaran nadunya iwayd egadəl ən əkoz kalan – Autriche-Hongrie, akal wan allemand, akal wan Ottoman ad akal wan russe izar asməkadən Royaume-Uni ad Fransiya.
Timəchəgawen ən kalan tikinat, amənkadan əs midəxwas nasdu ən afanaz wan maqaran, akfan atrub ən akənas was assin nadunya.
Akənas wa samedan amənda əs sarho gor 1991 darat asəgəm-gəm wan kal euroɗe, egadal wan alkum ən ekaršay wan tazoli ən afarag wan Berlin, et egadəl ən ašrut wan alqiblat ad tartit tan Varsovie.
Alwaq wan elan wi azarnen ən darat akənas, ikalan win Asiya ad Afrikiya ən kalan win Belge, britannique, Holandtan,Fransiya ad kalan wi iyadnen ən europe tan egadəl ən tafuk igrawan tənna ən tanoflayt.
Assexat wan tartit tan euroɗe təbdan ən təmadrit ən iguitan ən asdu ad fulatik ertayan, amigdah əndaran əs iban agədahat ən təmsədaw ən Etats-Unis daw tənawen tin tartit dat adakal ən tidit tan Etats-Unis təsənta ugiš gor 1789.
Daɣ elan wid dəlkamnen ye akənas wa maqaran, išənzitan iwayənd assikəl dag atiera tan assəkar, tahunt tatiwagat əs amikatən agotnen, əs harat wan assəbdad kul (GPS), ad ye internet.
Taməšiga ən adunya ye iguitan ahusktnen awed fal tagute ən adinat ad aguit ən izintan,adigan gor Inde, gor Šine ad gor Brésil.
Alkad ekal tamsədawt ən alkadan arunen –fal idud kul-meg afatax ye daɣ wa iha.
" Abdadnat daɣ ašanzi sund ""iguitan an mudaran"", izar abdan ad alkadan wi atwaktabnen əs tamusne meɣ ganen ye tənna ən batu igan dat azaman.
Awen adaɣ tidila as alkadan iknan ebadi daɣ məngazatan ad ekalan gor tənfo nassan ad amsədu nassan, harwa timsədawen nalkadan adobatnat atwəgrəw dag tixəšmen tin alkadan.
Kal aru agrawan alkadan iwadnen timad (izr agud iyan efdan) ye tafəltak ən talaq tiwadat gor iwətyan wiw karad ad wis assin darat Nabi Issa. dag dagan sund Ebla, Mari, Amarna, Haƭusas, Ugarit ad Pylos.
Aguden, atiwas sagalnat, falas alkadan wi iktabnen fal haratan sund alaflaf ad alkad ɣašadan šikanen, daɣ ebadi ən milhawen fal tafəltaq ən tahunt.
Anglterre, darat 1066,təkraš alkadan ad adaratan win umax ən kal alkadan.
Harwa as tilan iritan agotnen nalkadan, assidən wa iknan tinayt nalkadan gor Etats-Unis izay səmos afranen : alkadan win texare ta maqarat,alkadan win hebu (win agraw ən azrif), alkadan win alhakum, alkadan wi waren iha hebu ad alkadan wiyadnen.
Ugiš gor timsədaw nalkadan win tag ɣas fal takən ;iyad ilan alwaq wan amer izgaran ye tamadilt ən asestan.
Gar iritan ən alkadan ən ɣor Etats-Unis,naxra Əoəa-Əola (təlat deɣ edag azunan World of Coca-Cola), Procter and Gamble, Motorola Heritage Serɣice and Archives,ad Levi Straus & Co. Alkadan win ašəxal ogazan alkadan ad haratan arunen artaynen ad tafunst ad ašəxal ən tartit.
Imašəxalan ən iritan nalkadan adoben agaraw mertay kul wan alamad ad takard, tizgarat almud ən tinfust mex dag tamusne edag wan alkadan.
Gor Etats-Unis, National Archive and Records Administration (NANA) tətaf ugatan nalkadan win amas daɣ tazunt tan Columbia ad College Park, daɣ Maryland, ad ugatan ən kalan azunen fal akal wan amerique.
Gor Royaume-Uni, alkadan ən kalan (atiwazaynen aru fal issəm wan Public Record Offiəe) aqalan alkadan win alɣaqum ye Angleterre ad akal wan Pays de Galles.
Ɣor asedən, agət ən alkadan daw akayad ən mašagalan win Franəe wan alkadan eqal wa iknan tahuskət ən adunya.
Tazunt ən lagristan, lagristan ad tihənaten tin amud ilan dex alkadan daɣ lagristan win Katholiktan ad romaintan ad angliəatan.
Timsədaw ten tazlay agud iyan ad tilalt ən alxaqum ad sund timsədaw afarnen.
Ihanan agotnen ogazan alkadan ye alamad ən diha ad difəlan ikarəmatan.
Amos ašəkel ebdan ad 1,3% atiwazaynen sund anuflayan.
Əsalan win alkadan ekal agaraw ən tunfast ən deden ti arhanen magrəd ad ti arhanen as tinfasen nasnat ad atwəsəlnat.
Alkadan win tamsədawt (sund tartit mex alxaqum) ilan anyat ən ugiš ən iri nalkadan iyad, sund alkadan win ašaxal, alkadan win hebu, tənawen ašaxal, tasasawit ən alxaqum ad sənəfas ən taximiten.
Ihuk agotnen war atwasadənan harwa,mašan han amaradaɣ tin atawar izar atwafan ye adinat.
Imašaxalan gar kalan ye alkadan amosan UNESƏO ad Blue Shield International, milhaw daɣ tarədawt tan Haye ye igoz ən təla ən tamusne gor 1954 ad əs igui was assin ɣor 1999.
"Page, Morgan M. "" One from the Vaults: Gossip, Aəəes, and Trans History-Telling.""
Iri nawen ekal asənəfas wan Morgan M. ašrut ən amsuxəl ən tafunst waren tatwazay šik gor adinat waren atwazay axil ən salan ən adinat ad tedagit tan agət ən rozotan sund tumblr, Twiƭer ad Instagram, ad harwa as ɗodəast.
"Daɣ təsiba tan timotayen ətilanen fal arakon wan təmuqunen, adobat ad ""adisisikit əsalan wən tinfas uurunen"atamosan eqalan atiwahayan daɣ amas ən tumuqunen tirunen, awa itagan edag ən əkitban wənan eqel agudiyan ayhan awinan iha alkadan ajotnen."
Awa tanfust ən tamudre, mex qas tamudre, eqal ayatimalan əs ƭibiɗawen ən tamudre nawadəm.
Əlkitaban wən təmalen aqalan harkuk awənn amos atiwazgaman, mašan unuzguman adoben intanedaɣ uɣil nayfan fal adalag ən tamudre nawadim.
"Iyan əlkitab atiwazaynen ən təmalen arunen eqal De ɣita Saesarum (""fal tamudre tan Sésars""(wan Stuétone, əktaban daɣ 121 aɗ. Nabi Issa, ugud wa anamokal Hadrien."
Kal finta, amaɣsadan əd kal usuk igan alwaq wendaɣ ən tənfas fal kitban ən təmalen.
Asəgbar alwaqan asisagrahnen ən təmalen nalwaq wa eqalan tamudre tan Šarlamagne fal amadhal ənes Einhard.
Ahantan haratan ogarnen daɣ garawan wən tərtit fal edag haruwan ən nədinat wəs iyad tirint daɣ alwaq wəndaɣ.
Dax samando ən Moyen Âge, biographitan aqalnat agizilan dax Eglistan ən Europe, falas biographitan tan namokalan, tan manayan əd tan mašanšan ilanati.
Darat Malory, waynayan azaway atwagan fal adunyat alwaq wan Renaissance infa texare tan salan wi əslaynen, amosnen imazaran əd mabotan, əd asuhusku nakatab dax magrad ən kalakal.
Əsin simutiyan iyad aqalan ayktaban : dawla wan imprimerie dax 15e temede nawatay əd dasiwid ikan isdat na səxir.
Iha dǎɣ formatontan nuzguman dədinat wi tikirnen, A General History of the Pyrates (1724), wən Charles Johnson, eqal tatazarat tabarat ən biographitan ən ajotnen makradan atiwazaynen.
Carlyle ina as tamudre nədinat tagal harat adoben asəfihimi ən tənmitafen əd timsidawen nes.
Əlkitab wan Boswell eqal inta xas fal dawla numax ənes, dǎɣ taha taxare nəlkitaban, tinfas ən tujuhe nahanay əd batutan, dǎɣ tifas ənes asohatnen əd azigranat, əd timalines ən tidit dǎɣ haratan ən tamudre əd talxiwen tən Johnson - əmik wakanan santo ən texare tan biographie awendǎɣ ar ešalidǎɣ.
Əgudendǎɣ, hadi ən biographitan ədizgaran izay tiwat šik, dǎɣ təsəba nədinat wi maxran dǎɣ asihraw.
Alawaqan əsintan azizgar ən seritan ən theâtre tan biographitan.
Wi tagan biographie "sociologitan" samakten əšəxilan ən salan sund adizgaranid tamusuq əd tirmit ən əsimidriy nawa iyandǎɣ."
Tinawt tartayan ən musuha əd tiffas ən dawla nasan igmadanin dǎɣ tarah tan nəsišicil nəniyat nədinat.
Awendǎɣ had harwa, sund awa isan Strachey dǎɣ santo, biographitan wi digrawnen aqalan ""terwe dǎɣ tax axlasan nufasan-ən tamatant"" əd ilsan iyandǎɣ adu ən "talafen hin əlanen əd tihay".
Əlkitab iwadat ehandǎɣ nəsim dǎɣ adunyat dər tisiba ən temalsi ənes niba natiqal əd dinyat, ən xalaqa ənes tisanat əd damaradǎɣ əntadendǎɣ, əd dǎɣ magrad ənes wa namazar.
"Robert Graves (l, Claudius, 1934) eqal aybdan əd wi əlkamnen ye əmik wan Strachey wən ""əsiknan asirtay ən biographitan"".
Ugud wan Première Guerre Mondiale, asinilis ən hebu ahusken ən tamalsit tasogat aqalan ahoran ədinat.
A olahan ən silmatan tən biographitan əktabnen, Hollywood iga ajotnen silmatan ən šanšan əganen fal tamudre nədinat əmarnan.
Əbdanen dəlkitaban əd silmatan, wi tigin agudiyan tinfas na nilkaman : amosan wəndǎɣ əkitban ajotnen ən salan ifarnen artaynen dawadim iyandǎɣ, atamosan videotan, əmatkalan ən phatotan əd salan əktabnen.
"Əmusanan ətbanen ən "kətban naduniyat" tagan harat ən taxare tan musan
"Əsalan adoben tasawt dǎɣ ""tinfas ən magrad, tafust nawadim, dǎɣ tinfas ən tamudre əd dǎɣ tafust nawadim əktab " mex dǎɣ ""salan əstarnen, letre, memoirtan əd diyad buktutan.""
Enuwan wi nalmaxna europeen adǎɣ dizgaran 9e əd 10e dǎɣ timad ən wityan, darat egadal wan Empire carolingien əsibab ye budutan nakalines gar anamokalan əd dagnamokalan.
Enuwan wi naxrim aqalan atiwatkalan dǎɣ igi nəniyat ye ədinat ən kalakal əd tabaraten tən salan ənfanen, əd enuwan wi kal finta eqalan ugud iyan aohazan harat wi taganen amas ən tamudre tan ədinat, sund gnikagnika, akal abirjen mex ašašil naman.
Dǎɣ samando ən 12e temede nawatay əd santo ən 13e temede nawatay, aohazan ye maxran dǎɣ uguz nenuwan wi tilanen.
Əsimutuyan wən nuguz igan asirtay ən timusnawen tən nenuwan ədosanen dǎɣ tanmirtayt, sund asusuhu namas, əd tarha nuguz ta taruwat, sund wi asohatnen romaintan.
Ahuskat ejel wan canon igašan Europe dǎɣ 14e temede nawatay, wartigrew haratan ilanen tanfo fal tamuqunt tan nenuwan dat 15e temede nawatay, ugud wa imawan ən malfatan aqalan hulen asohen fal anabag ən xalan ən tuhun.
Feodalismiya eqal aylan gar anamokal ən demašaɣal ənes yur, dǎɣ asimiskil dǎɣ əšəɣil wan marnan əd asigid wan tidit, amanokal ihaku idagan imašaxalan.
Enuwan ilan əšəxilan ajotnen, wis wiogarnen tanfo aqalan əmarnan, burawtan əd hinane.
Dǎɣ anilkaman Guillaume wa namanokal əmišwar sa Angleterre, isisuhut almaxnatan itbatnen fal uguz nakal wa grawan.
Enu adobat arafu ye sasuhu əd kaso mašan aqal intadǎɣ edag yur emarn mex anamokal adobat adigriw imidawanes.
Dǎɣ təbidawt ən dagan na duniyat, tidawen oxadnen tuzanat talxiwen tən asusuhu əd tiyad talxiwen artaynen nəniyat wan nenuwan, ahuskat a saqalnat aywan hadagan əd dǎɣ təmuzuxen abdanen əd izaynat tiwat əd dagalan abdanen.
Dǎɣ XVIe temede nawatay, ugud wa isigyak wən japonaitan əd europeentan timuqusan, adusuhu dǎɣ Europe okay ehandag wa enuwan əd sahatalan dǎɣ tiwaden ət tabarat tan italientan əd wi asohatnen dǎɣ etran.
Eɣeš nakal fal uxin ən farajitan itiyu tagaša dǎɣ ahaz ən farajitan, sitawana tagaša ( eqalan aybdagan mex aquran).
Eqal talxa taoharan enuwan, əd diyad dak ilan əndar iyandǎɣ.
Aman tawahaken senuwan mex əs turaft.
Ahuskat as ugudiyan artaynat denuwan wi əmik wan tagaš-əd-bailey, baileys adoben əntanedǎɣ uxil tidawen nuguz imanasan.
Donjon" wareqel isim amitkalan alwaq wan medievale – isim a dǎɣ eqal aygan ugud wan 16e temede nawatay dǎɣ edag, ""donjon"" eqal amitkalan fal ariqil imaqornen irakonan, mex turris dǎɣ latin."
Ahuskat as agudiyan tasune ta togarat isuhu ən nanu əd tatilkat tugit nugud nagadal nuguz wan sagama, donjon wareqel iyiwayan ba dǎɣ ugud wa natuwgiš mašan taqalanat ihinan ən namokalan ilanen enuwan, ye naftaxan mex wi ahanen idag ənes.
Dagetan dǎɣ tizigrit nimawan ən dagan infanen imagazan atigin agina əs projectiltan fal mušunga ilanen sider, əd creneautan ət tan hakanen tagazt maqarat.
Dat ashir eqal edag warahen idinat əd fal asafar, egilitan dǎɣ nazagar aqalan awidan safirdak nəshir dǎɣ əmik wa olahan əd wa maqiran əs Romaintan.
Tabarat tatimarat ehan wa militairtan taqal asisagdahan fal asiwid nalwaq ye maxdaran anihaga arakiy daw afew dǎɣ edag atiwakatan əd waradobat asuxil.
Aqalnat ugudak amitkalan fal igi nagadal ən harat fal maxdaran, mex fal arudaben ya sagilan aman dǎɣ fewan fal dǎɣ samando atan əgin.
Ashir arigayragay ən wadiran adobat ariqil asewadan fal huk nere itijaran ahanay ahusken fal adisigdah.
Widazarnene imusuha adǎɣ dizgaran dǎɣ dagan abirjatnen, gartuhun wi Indus, Egypttan əd Chinetan, yur muzɣan aqalnen aogazan ɣalan maqornen.
Ajotnen alkitaban ən nakal itilanen ešalidǎɣ, dəd driš ən ɣalan adewnen ən tigašiwen.
Ahuskat wa dazaran, aqalan agudiyan asohen əd aqalan awidan əs fal asišixil ən harkuk dǎɣ haratan wi siège əd diyad əmikan nakinas wan siège, sund ugud wa tanmigašt tan Alesia.
Batutan intanedǎɣ iganid əmik wan anu dǎɣ asisinkir na kinasan wi Magyars, Inislimann əd Vikings əd tarha nuguz ənmanes.
Iyad asohatnen timsuduwen ən nenuwan a yur ilana dǎɣ dagan əntiflist, mašan iyad edagan ən frontiertan ilan intanedǎɣ andiran dǎɣ enuwan.
Təmuqunt tan ehan wan tumat watitigu dǎɣ əsarho dǎɣ asitwir ye afew, falas tila harkuk tisakaroten əd dəshir ən našxer.
Enuwan waraqelan xas idgan nuguzan, kanan intanedǎɣ ye namokalan dad digin nəniyat ye kalal nasan.
Dǎɣ 864, anamokal wan Francie tan egadal ən tafuk, Charles wan Chauve, idgal təmuqunt tan castella aswaden əs tiridawt ənes əd ifa atwirzinhet fuk.
Suisse taqal edag izwayan yur État wiritugu əniyat ye təmuqunen ən nenuwan, əs ahuskat as akal adila 4 000.
Dǎɣ 950, Provence sadan 12 enuwan, dǎɣ 1000 edan wen eqal okayan əs 30, əd dǎɣ 1030 okay 100.
Dǎɣ santo ən 11e temede nawatay, farajitan əd donjon – tadmir nakal iwar axala əd tasaxlit - aqalan wogaran atwiziy dǎɣ enuwan wi Europe, dahatiked wənan amos dǎɣ Scandinavetan.
Ahuskat as təmuqunen aqalnat ugudiyan atiwazayan sax edag ihan, at tifilad 11e temede nawatay, ataqal ta tazarat əlil wa nəsusuxin ən nenuwan ən chretientan dǎɣ Espagne, izar dǎɣ alwaq iyandǎɣ, išaxeran aqiyman ye əlil wan nəsusuxin itbatan dǎɣ emaynag dǎɣ egadal ən tafuk ən Europe.
Dat XIIe temede nawatay, enuwan aqalan intanedǎɣ andiran sahan Danemark aqalan dǎɣ Angleterre dat tahaq tan normande.
Adalag nasan adizgaran igitan wən romane əd itagaš ugudiyan tisankorotnen animatafnen olahnen dər clochertan wi neglisetan.
Ahuskat as tan əsigmadan mašrayan nasan ən tuhun, enuwan ən šaxeran əd ənakal waraqelan ayfan əs harat.
Hawendǎɣ har samando ən XIIe temede nawatay, enuwan aqalan ugudiyan aylan harat ən təsixlay, nashir dər andiran dǎɣ harat wi nuguz ət tamosan išugušan mex herse, maqaran donjon, agudiyan ogdahan əd išugušan, əd əmik nasan eqalan atiwanan fal salan ən dagan (idigmadnen ugudiyan tidawt abdanen mex axirambaynen).
Təsixlay okaynat i ɣalan əd ilanat išugušan hak edag fal arudaben archertan uduf dǎɣ harat wa manatan dahizəd dǎɣ tasitwir mex yur diha dilan.
Diha yur ilan donjon, wareqel amara agdahan mašan tisugwen ajotnen mex sund takbat.
Amos awidan dǎɣ XIIe temede nawatay, təsixlan infant igi ən tijir agud dak.
Ola as wimuqasnen ilan ajen dǎɣ timusne tan asusuhu ugud wa nəkinasan dər Sarrasins əd azagar nasan dǎɣ təmusnawen tən byzantine.
Legendtan aqalan imarwasan, əd dǎɣ sund Jacque wan Saint-Georges, eqal aduten as adifal Saint-Georges-Esperanche, ən France.
"Əmuxanan ən nenuwan dǎɣ Europe tan egadal ən tafuk əzaynat əd aqalnat asisimastal fal nuzguman romaine ; wi asohatnen cotiertan wi samando nalwaq wan romaintan, fal "Saxon Shore" nanglais aqalan anelas dǎɣ əšəxil əd dǎɣ Espagne, i ɣalan wən dedes naxrim wan Ávila asugbar ən təmisnawen ən romaintan yur təmuqunt dǎɣ 1091."
Olahan ən harat ədohazan eqal sund wan Kerak.
Enuwan wi iga fal adagiz əgarawan aqalan ənuguman ən niyadad dǎɣ namokalan-ən muxanan wi syrientan.
Izar enuwan aqalan amitkalan fal uduf nadag əd digi nəniyat ye mutumušan dǎɣ armé, dǎɣ Akal Šidigan, iyad əmikan amutaynen ətbatnen waraqelnat asohatan.
Ənusguman abdan sa dag sa dag, mašan dǎɣ anu sə yan, ahuskat adisan as enuwan iganendǎɣ alwaq wendǎɣ ilan əmugazan adiwnen.
Afal əmakradan garawan anabag ən tatazarat tabarat nuguz, əmitkalan dǎɣ amas ən gar ɣalan wi namas əd dagama əd arhan arawidan axala wa səsin.
Olahan, eqalašalan dǎɣ enuwan artaynen as ashie wazaran ayha fal tasaga naxalay əd tabarat tila irakanan əsin, awa sahagawan alwaq infan awadim ye arawid edag wa namas.
Ahuskat as tila timad nenuwan ən šaxeran dǎɣ Prusse əd dǎɣ Livonie, adakal ən farajitan əd tende taqalat awinan atwazay dǎɣ edag dat mənhayan.
Əmuhuya wazizgiran əsuhu ən ɣalan, mašan asgadan ye ayktaban ən təmuqunt tan enuwan wi Edouard fal ataqal dǎɣ təhurut aylmadan dǎɣ Europe.
Ahuskat machicoulitan daqaran aolahan dǎɣ əšəxil dǎɣ dagan ən šaxeran , aqalan aoxadan atiwagan ihan alqiblat mex sund tiwat nəmik ən šaxeran.
Əkinasan əd tinmirtayen gar wi nəsin grouptan tilway əs tehake niniyatan ən nuzguman, əd chretientan espagnol ilmadan adakal ən xalayan abdanen.
"Awtinfas wan français François Gebelin əktab : ""wamaqaran aynayan anuzgum ən militairtan eqal aylway, sund adobat yemanes arisigid, fal namokalan wi asohatnen əd dag namokalan wi nahanin fal ara wan Guillaume wan Conquerant əd dawa watan dizgaran, plan.tagenets, ugud wa daqalan ducs de Notmandie.""
Wiyaynaynen enuwan aqalan wi azarnen ən tamuqunt togarat tifise dǎɣ tidawen namas əd saknanen andiran tidawen, ahuskat as edagan wi asohatnen ilan intanedǎɣ igi, sund wi Raglan dǎɣ Pays wan Galles.
Kanontan aqalan azayan ye halis ya arudabat alangi əd dahabu, mašan ilil ye crosse əd sinfu em fat efaday ən port wan canon, adobat igi nafew.
Alamad wen iha dǎɣ dak Europe, əd Ahuskat as išaxeran tadarat dǎɣ awintila, iley aolahan intaman dǎɣ anu wan Doornenburg dǎɣ Pays-Bas.
Əyad haratan ən port, Ahuskat as ifnaz dǎɣ salan, aqalan əsiturura arigayragaynen – waradoben as amtumiš dǎɣ tasaga- əd wimagornen imawan ogdahnene, taganen wi magornen əmikan.
Ham eqal aolahan dəmik wan nenuwan aynaynen animakayan dǎɣ talxiwen namas atamosan machicoulitan, wi əzwaynen sixlay əd creneautan.
Dǎɣ asuhušil fal adiqilan agaran asuhu, canontan daqalan wi ogarnen dak təmxire ahuskat as awen igal ye asahat nasan fal arawidan enuwan wi ogignen.
Awen igdha fal enuwan wi aynaynen, təmuqunen tis kala ətilat anihaga adigrunat ilil wa nigi əndat dǎɣ tiwit ən canon.
Adabara adoben tenaxe nem ən tasaxlit əd dadakar ən tizune tan ider dər gravatan Dal samando nigi nadag yur kanontan adoben ewet.
ɣur idagan wi ahanen win etran s itawan aɣalay wan italia
Nefran wan issin isilmăd as izjar isim net hullan fal as war eha aš-ak tille titbaqqet andarrat taɣlasat sit wen daɣ tewete n albarod wa măqqoran
šato tan tin tiditt idayan tanat daɣ Amerika addawla tan ti s kala ahanat atiwikraš n Frans ed Spania
Daɣ ihanan iyyad n ag-az (ehan ihanan wi s itawanna Fort tan ed sitadel tan) , šato tan ikras nat tolas daɣ Frans ta teynayat ɣur amindi n awatay wan 1700.
Ehan wa s itawan manor ed iɣalayan win ibijwan a han aɣalay issintaman ilahan esik ijilallawen daɣ edag fuk
Kuddeɣ as edey n šato ilach ɣur amindi n awatay wan 1600 , šato tan fuk nasnat war tanat issoda axadam nasnat
Daɣ idagan iyyad ilan majrad daɣ awa id eqqalan ag-az
Daɣ ikinnasan wi išraynen šund ikinnas wan jir išaɣib wan britania (1641-1651) šato tan ajotnen issintaman tanat addinat kuddeɣ as tanat tigraw tagarzazzal has nat tigdalat alxidmat iyyat har ajudi
Asissini meɣ amasxir s ato tan eqqal harat izgaran eqqalan assilmad n tarha tan afor id abaraj daɣ iwityan win aru tolas ašrut n teynaya n asimɣar n gotik daɣ ikarosan
Awen fal as a fal tarhed ad torakad s innugh wan kel aru a tayad ihanan sammednen ahanat tihay fal imugašan win iwityan wi daɣ naha
Amaku ola kuddeɣ as izlay daɣ aɣašad n addinat daɣ awen war eqqel šund etaɣas igan immik mušan ola id a war n ila ittus s edey.
šato ta s iɣalayan wi tat aɣlafnen, egam, imastaran wi ihiskkan id ihanan wi maqqornen war tan he idayan addinat war n issen alxidmat
Alqim n edey n šato izlay s fal as tiyyat tim maqqornen tolas arhanat alqiman win asihunin n imutaj
Daɣ ammas illan ti chato tan šund Orford idayan daɣ 12 n efad n awatay wi hin okaynen s 1,400 £ n azruf wan britania tolas ɣur amindi net wan s afalla illan ti iyyad chund Dover ikrasan jir awatay wan 1181 ed 1191 s 7,000 £ n azruf wan Britania
Alqim n šato maqqorat tidayat s azzaman wen ( edag fuk ɣur 1,000 £ har £10,000 n azruf wan Britania) erammas azruf n ihanan win manor tan ajjotnen ikmanen emannaɣaf n kel azruf
Maršin tan tin azzaman wan ibda d timaxluken nasan šund tarkertkert, aqqalan a ehušalan daɣ akaros, tolas musnaten n akaras wan asiftin iknan s ahišk ammutayan ɣur azzaman wen daɣ arruwan. 
Addawla tan ajotnen ilanat chato tan n ihishkan id tikadayen as ijja awen addawla wan Danemark ila harat n difart
Ilmital alwaq wa id tiday šato tan Tattershall jir awatay wan 1430 id wan 1450, illanat ti edes has tikadayen ajjotnen mušan massis Lord Cromwell assofa ad idi s ilbilɣan
Igda has tilal ta has ijjan addinat wi has ardaɣnen fal as a fal wadden s tilalt n addinat wi has ilkamnen emannaɣaf war itirid as tanaya net ad ilkam ad timda
Awen inta deɣ iwar tanaya tan tichit n rayis s alwaqqan iyyad ikarraš akal daɣ addawlat tan tiyyad
Timašɣulen tin arraxba n ehan wan rayis olahnat id tin wan rayis wa has illan sider kuddeɣ as aqqiman fal taxyamen maqqornen
Ihanan n šato tan tin tamazduq n addinat aqqalan idagan n adal
šato tan ogdah nat id katedral tan as aqqalan ikarosan n tammal tolas tiyyad daɣ šato tan ahan tanat ifirjan aqqalnen šund adaloj
Anmarha daɣ aɣalay wan rayis eqqal šund iji n iblis i abakad jir imissirha
Tanfust n Tristan id Iseult taqqal ilmital n attarex n anmarha wa s itwana daɣ aɣalay n rayis dagh iwityan win aru.
Ittus n adubin jir imuzaran win kel aru war ija ɣas ar fal ag-az n akal
Awen izjar id taswera n šato šund ehan n mušakil mušan šato tan ajjotnen daɣ Britania, France, Ireland, Ecosse kala war ijjehan ikinnasan daɣ awen tamudre tan ehan taqqal as itiwaja tagarzazzal
Daɣ ilmital šato tan ajjoten ahanat edes n abara tan win Roma s kala aqqalan abara tan n ahunin assohaten daɣ iwityan win aru meɣ addoben a did aruwan iban anufham meɣ ikannan n ichikil n abara tana eynaynen daɣ akal wen.
šato tan win iɣirman aqqalan a olaɣan dagh iji n anniyat i tamazduq n išaɣib id immuk nasan assahat hullan daɣ anafaz daɣ ilmital idiršan n araman wa ijjan Norman tan i Britania ɣur awatay wan 1100, Ijjit n šato tan rayis ikrasnat daɣ meɣ edes n iɣirman
šato tan tin amagon ahan tanat alwaq iyyan maršin tan id sistem tan i ijji n anniyat i akal wan rayis awen ikfen assahat fal tidarfiten
War eha aš-ak as i tajjin alxidmat tiknat fal as hak in addinat aman id imanan eynaynen mušan aqqalan šund tiset fal as assohat akros nasan id aɣalaf nasan
Tinfa ta tahat akaros n šato edes n timizdaɣ war tibded ɣur Eroba ɣas
Timizdaɣ ojjar as addobat nat ad idwil nat edes n šato uhun adamu nasnat fal awa s tinfa ta tahat ahirij id idagan win tamudre daɣ amagon tolas alɣafiyat ta ti ikfan imagazan
Harkuk ahan edes n mangazan tan aɣrim šund Iɣalayan win Roma kuddeɣ as alwaqqan iyyad uchray nasan egadal n ikarosan fuk wi ahanen sit wen idorhanan
Alwaq wa id infazan Norman tan daɣ addawlat tan Ireland, Ecosse id Wales ghur awatay wan 1100 id wan 1200 , timizdagh daɣ addawla tan tin ojjar as wadden tin iɣirman tolas tenattawt n tiɣirmen osaɣ id akaros n chato
Awen imos as tartit ta ijjan imannaɣafan win aru id ehan n kriken wan amud iyyan daɣ ihanan wa ojjaran daɣ tamazduq tan ibda
Ilmital iyyan imos wan šato tan Bodiam ɣur awatay wa 1400 daɣ Britania tolas, kuddeɣ as eqqal akal n inhadan, šato tan ti šajrotnen tahat sit war n ila assahat iyyat tolas eɣeš war šijrit tolas ajjar as ijja sit wen a huskiyan uhun awa ti ogazan daɣ alɣam tan.
Taqqimen n alɣiskir ti ogaznen akal assohat asudir nasnat tolas alwaq iyyan tojjar tan šato tinfa
ɣur awatay wan 1403, 37 n militer tan win allaɣan iknan ag-az n šato tan Caernafon daɣ issin iftaqqi tan n imidiwan win Owain Glyndŵr's a ehojjan daɣ azzaman issilmadan as taqqimt andarrat taddobat a tabdid fal iman net
ɣur azzaman wan net a ti imalan kel ibijwan imoyanen i teɣare n alɣiskir ta ijjan ad ajjin alxidmat n dumu n anušam
Ojjar as raqqis asijru n laz taqqimt n alɣiskir uhun aftaqqi fal as hullan daɣ sit tan wi iknanen atwigiz
Aɣafal ehojan addobat ikus n assahat daɣ alghiskir har id ariw awen tadhilen meɣ i emazangaw ad issidu assahat i a ilkaman
A fal eqqal aftaqqi fal chato a ilkaman i assahat, illan ti addabara tan ajjotnen i inadlaman
Tetanbawt s war eha ach-ak as sa s Petraria a did tifal ɣur awatay wan 1300, taqqal albarod issohen i aɣafal n militer data tiwit tin albarodan
Ballista id springald aqqalan tazoli ti tajjit alxidmat chund tan tišangay
Ojjar awa iwatan taqqimen tin alɣiskir uhun awa ijjašan ihanan win šato
Alɣam ta tikkat siha s aɣalay ad teɣešt alwaq wata id ewad awa eqqalan ittus , ad igiš efew ahišk wa igdalan i anu ad aftaqqat
Alɣam wa iknan i inadlaman ad eɣeš siha sarsan s a fal tijja tamuqqest, a did ariw akinnas wan ifassan
Kala s alxidmat nasan war taqqel ar amiri n albaban win šato tan, kuddeɣ as alwaqqan iyyed t iw axdaman iɣalayan war taha assahat. 
Addabara wa eha alxer i addinat wi tiftaqqitnen fal šato war eqqel ar asaxdim n awa s itawan belfry
Ikallan wi ahanen daɣ tanaya tan rayis,megh karad ikallan aqqalan alxaq daɣ tamazduq assigla iddin wan ikufar ( ikufar win euroba) ɣur iwityan win aru har Euroba tan ušray. 
Almalikiya ehet almalik id almalikat as ijja sistem artayan daɣ is kahanat tan ( Amuzar n akal), imissirha (kal akal wi ilkamnen) tilaqqawen id addinat win ammas (kel akal win karad)
“Daɣ Britania, akal ilan issin sistem tan issirtayan imissirha id kahanat tan daɣ edag iyyan n tanaya n almalik with “common tan” as aqqalan kel akal win issin”
“Daɣ addawla tan Ecosse, kel akal win karad aqqalan qahanat ( amuzar n akal), imissirha ( kel akal win issin), id komiser wa iwikalan akal meɣ ““burgher tan”” (Win karad) imosnen inušaman, addinat win ammas id wi war taha assahat”
Alwaq wa s kahanat war addoben adubin , tamašarwayat ten tizzukat ɣur tawlid iyyat
Huizinga afanaz n iwityan wi arunen (1919, 1924:47).
Commoner tan itiwassan daɣ alɣalim as aqqalan addinat wi darat daɣ tamazduq
Daɣ rejion tan id ikallan ajjotnen imalan ti daɣ idagan daɣ exlaq išaɣib daɣ tifirray n idagan win
Amutti wan tamudre id folitik assaxra tan idnayan daɣ azzaman wen tiwat n išaɣib, tiw-at n alfayda tan tiwijjast, medran tan teknoloji id idagan win aɣrim; issamutiyan n talghiwen id asissini ijjanen daɣ asimil n uzlay jir qahanat tan id aljuhal id tanaya ta fal erda egliz inta deɣ tila awa tinfa
Addinat wi ilkamnen, win imikkunasan , aqqalan wi ahanen edag awa iknan assahat daɣ folitik, ilanen ittusan tolas i labasnen
Har ajjudi, Missawis n kel akal wi azzarnen id win issin ijjan fella nasan fal addinat wi war taha assahat aqqalnen win darat daɣ tamazduq
Ajjen axlakan id daɣ taqqimt ten hi tolas ammutan daɣ as aqqalan ašrut net. 
Daɣ ayor n awzem wan issin daɣ awatay wan 1776, ministir wan azruf Turgot itawakkas daɣ edag net fal as indar ad egu ejwal net fal ad erawan amutti n talgha
Alwaq wa id war addobat a tan essardu fal “brogram wa otas”, Louis XVI ittar ad ifti tagayt ta s itawan estate-general mušan addinat win darat daɣ tamazduq ittaran alxaq nasan i ad igišan
Fal as assemble tan Ecosse taqqal a ilan ehan iyyan, dibiti tan net fuk ehan iyyan a daɣ tayghimin awen izlay id assemble tan britania tilat ehan wan Lord tan id wan common tan. 
"Išmad daɣ Britania, assemble tan Ireland tinkaš in sa s Magnum Concilium ““edag n taɣimit ta maqqorat”” isayɣim Gafar wa ezzaran n Ireland daɣ as ti idhal komsey (curia regis), magnate tan (imannaɣafan win akal), id imuzaran n egliz (bomber tan)."
Daɣ awatay wan 1297, tiɣarmaten imuzaran nasnat kel ibajawan immitkalnen “sherif tan as kala hasan tizarnen)
Iyyan fuk nasnat aqqalan meddan ilanen alxoriya nasan tolas iyyan fuk ila alxaqan id timazalen n iman net id alxaq n ad isissiwi addinat s RiKsdag n ikallan
Data awatay wan 1800, almalik ila alxaq n ad itkil addabara n a fal ikallan azzunan s tigdat
Had id ijja awen, darat Diet wan Provoo , Diet wan addawla tan Finland tijja fal tariddawt ɣur awatay wan 1863
ɣur awatay wan 1400, imal ti baya, ɣur 1561 rank tan id Baron tan ijjašan tolas ɣur awatay wan 1625 ehan wan imannaɣafan ikodat as eqqal wa ezzaran daɣ akal
Imuzaran n ihanan win imannaɣafan aqqalan addinat id itranen takasit n assmeble tan imannaɣafan
Awen eraw id assahat n folitik maqqoran fal Imannaɣafan win afalla
Daɣ iwityan win ušray, akal ahan moši tan win lakkolan wi maqqornen id lakkolan iyyad n addawla
Mamala ille daɣ tiɣarmaten alwaq wen ta-ite tan ijji asahat daɣ alxakumat tojjar hullan tolas Burgh tan ilan alxaqqan n iman nasan i ijji n mamala daɣ abara wan tagayen
A fal tarha tamazduq a taqqil šund taɣrimt , ahušal ad ikrašš alkad n almalik ikfan turhagat s asimil n hebu tolas mamala wan jir addawla tan ahušal ad ila alkad wan alxaqan win port tan
Alwaq wa s ijjit n išaɣib aqqalan addinat n tiwigas ilalen alistexlal nasan har awatay wan 1900 wadden serf tan wala villein tan, ille jar essan attarex izlayan id wan addawla tan tin eroba.
Imuzaran n tanaya war tan dikkilan addinat , taɣrimt fuk a tasisaway kel wote tan net i ad itkilan imuzaran daɣ wote tan kapital. 
War ilen alxaqan n folitik tolas war addoben ijji n wote
Daɣ addawla tan Suede , Riksdag wan ikallan kala ti illa har ti išray Riksdag wan issin ihanan ɣur awatay wan 1866 ikfan alxaqan n folitik i awadim fuk ilan a daɣ ikarraš tamudre net meɣ ilan tila
Daɣ addawla tan Finland, tazunt ten daɣ ašareɣa kala ti tilla har awatay wan 1906 har ajjudi iktab daɣ konstitusyon tan awatay wan 1772
Har ajjudi, inaxdiman win izin tan izzaɣnen dagh aɣrim war ilen imuzaran daɣ sistem wan kel akal win akkoz
Darat awa ɣur awatay wan 1500 id 1600 addawla tan Beljik taqqal edag wan tiɣaymaten tin State General
Awa ikma tartit tan Utrecht daɣ awatay wan 1579 id haratan wi has ilkamnen darat awa, state general illaghat as ibas issodmaran i rayis wan Spania Philip wan 2 eqqalan har ajjudi rayis n addawla tan Pays-bas
ɣur edag wan alxakum inta ad kannin haratan wi id aqqalnen tiɣarmaten tin assayat artaynen id addawlat tan Pays-Bas
Daɣ emaynaj n Pays-Bas, tiɣaymaten tin darat n States General ilkamnen i Habsburgs ijjan- at daɣ ɣur awatay wan 1600 id wan 1632 daɣ Estate General
Ibas ti ahan imuzaran n addawla tan , aqqiman ɣas Estate tan: Addinat fuk ogdahan alxaq daɣ achareɣa wan 1798
ɣur awatay wan 1815, alwaq artayan kel Pays-bas id Belgik id luxemburg, State General tan azunan s issin tehanniten: tehannit ta tazzarat id tehannit tan sanatat.
ɣur awatay wan 1848, Ašareɣa wa maqqoran n Danemark ikfa addinat win tehanniten tan sanatat s ijjan addinat wote ( s tizarat harat n iddikud n išaɣib ɣas n meddan , wote wan meddan id deden imal ti ɣur awatay wan 1919) as ijja awen addinat wi ahanen tehannit ta tazzarat sinafranantan addinat win tiɣarmaten tin addawla tan.
Imuzaran win qahanat war imosan ar bomber tan ijalanen fal iman nasan
Addinat ajjoten s ikallan nasan daɣ Roma tan talwilit n aru ijrawnen alistexlal nasan a ilan timad n iwityan war ilen imuzaran daɣ tanaya tan rayis tolas awen ahan ti kel ibijwan wan rayis id vilaj tan ilanen alistexal nasan
Ikallan win akkoz maqqornen amosan: Imassarha (dvoyanstvo), qahanat, kel amagon id kel iɣirman ijjan tamazduq timmerat
Burjwazi daɣ almaɣna net wan alasal ijja temet id emel wan tiɣarmaten tiwazdaynen fal tikardiwen nasnat (ilmital,tikardiwen tin meri, semɣaran win tiɣarmaten , achareɣa n aɣrim wan germany) daɣ awen war ti tilla burjwazi tizlayat id tišit n awadim n akal daɣ tiɣarmaten
“”Daɣ attarex, issim wa s jannin fransi tan bourgeois imos addinat wi izzaɣnen daɣ Bourg ( ighirman ijjan ighalayan) inhadan,kel mamala tan, id iyyad awen daɣ as itiwin “”bourgeoisie””
Tagayen n akkarnat alwaq id kel taɣuchay iyyad fuk (šund inhadan id kel mamala) iknasan id imannaɣafan n akal wi tattarnen timzal wi tattarnen timzal ojjarnen ti fal ijja anifham
Arhan a tan ila egadaš s kala eqqal Bourgeois a ilan karad meɣ ajjen daɣ iwityan
Ismawan n igidchan win ttiwazzayan daɣ aɣrim wa daɣ izzaɣan tolas addinat wi id izjaran dahalan daɣ akaros n attarex wan akal
Addinat win daɣ izzaghan daɣ tanaflit ilkaman hassan kel isuhaɣ win azzaman wen daɣ
Daɣ tafransit , awa s itawan bourgeoisie eqqal isim n tawset kud erha as tiwat n addinat id tamudre nasan tijja
Hilter iftay kapitalizm fal as ila taflasat fal awa s ifarras addinat tolas assof addawla s tamudre net infa talɣiwen tin ichaɣib
“Hilter illaghat har ajjudi as kel bourgeoisie win biznes tan ““ war issenan ghas ar awa karrašan””
Tinfa n haratan win eqqal a ilkaman i timašghulen id illanen
Belle de Jour ( tihussay tin achal, awatay wan 1967) it alaghat tanfust n tamat n bouregois ijraw a labasan dagh adubin net ehušal as taqqal talkaxbat
Dagh euroba, isim wan Emperor wa andarran inta as kala ijla dagh iwityan wi arunen eqqal dagh azzamanan win dagh a ogdahan megh darogh ogdah id tichit n Pope fal edag wan ušray šund amuzar n egliz id aw addin n achrut n katolik tan win ataram n eroba
A dar togdah afissil n awa s itawan emperor, awen imos as emperor war ila a osaghan harat id tijra n amanokal iyyan fuk tolas exkam fal a ojjaran addawlat iyyat.
Tišit nasan exyaz tat Emperor wan alwali n Roma dagh awatay wan 1514, kuddegh as war izdjer as issaxdaman imanokalan win Russia awen har awatay 1547
Ismawan šund win oraknen s Roma šund rayis wan moaqqoran megh rayis wan rayis tan s tawaghrin rayis tan win Persia id iyyad aqqalan alwaq iyyan a ogdahan
Empire ešwal as eqqal a ilan akal maqqoran wadden ghas isim wan amanokal ghur awatay wan 1800
“Kel Roma win aru ifragan isim wan Rex (““rayis””) tolas war olegh i kel folitik ag-az n ichikilan id isoran n ašaregha win addawlat
Augustus eqqalan emperor n Roma a ezzaran iday assahat net dagh asidu fal iman net n biro tan, ismawan, id semgharan n addawlat tan Roma s dagh attarex aqqalan a ituzanan i addinat , iduf n assahat n addinat fuk dagh afus n awadim iyyan
“Hak id ijja awen dagh,awen war eqqel titimal n jeneral (“”kumanda””) eqqalan isim iknan imakkusa net tarha”
Awen eqqal iyyan dagh ismawan wa issohen: Caesar id ikataban net zajaran id awatay fuk dagh azzaman wen dagh n Caesar Augustus har wan Tsar Simeon wan 2 n amukkis n Bulgaria dagh taxyamt ghur awatay wan 1946
Haratan fuk ahan isim wan attarex wan August hak id asidu n ašrut n attarexan n emperor tan win awatay wan 2 id wan 3.
Harat daɣ san ikrašan dagh ismawan win tolas war eha aš-ak as wadden ašaregha a illaɣen as deden n emperor tan win axka,en fuk a ijriwan awen
Daɣ republik ta tišrayat, hak id dagh iwityan wi azzarnen n almalikiya , kumanda eqqal isim karrašan jeneral tan win Roma i taqqimen nasan id Assemble n Roma darat as ornan id, ogdah awen id marešal daɣ jala (Amuzar megh kumanda wan alɣiskir imdan)
Egadaš n Nervan-Antonia wi tidas tanaya, ijjanen iddikud n sanat timat n awatay ewayan id tizgat s addawlat. 
Imalan ti karadat iššikil n addawla tan war n ahoj s kala ilan emperor tan n iman nasan: Gallic Empire, Britania Empire i Palmyrene Empire kuddeɣ as wan ušray ɣarrint hullan s isim wan Rex
Dagh titbaqqet iyyat, illan ti iddikud n sammos addinat wi tuzannen Imperium (ikyid: Tetrachy)
Aɣrim isim net wa s itawaghir hullan Constantinople s achal id isim net Istanbul)
“Kel Roma ta win ušray s itawan Iminokalen n ““Byzantin”” issimdan jir anasjum wan Amanokal as eqqal ašrut n amuzar dagh republik s amanokal eqqalan amuzar imadan”. 
“Azzaman wan Byzantin tan emperor tan tawaghrin s isim n Greek wan “”autokrator”” amosan “”awadim wa exkaman fal iman net”” megh “”monark”” eqqalan dagh attarex isim s gharrin inaktuban win Greek Diktator dagh akatab wan Latin””
s tiditt,war ti illa dagh win megh iyyed) tisiwad id ismawan s kala tin ankuran fuk net. 
“” Dagh albana wa labasan eghšadan aɣrim, addinat wi ornanen issilmadan s emel n “”Empire n Romania”” wan eynayan ɣarrim musanan n attarex dagh Latin s Empire n Constantinople, daɣ exkam Emperor Baldwin IX n Flanders””
ɣur azzaman wan Otto ijjit n tanaya tan Carolingia tan win alqablat Francia taqqal Empire n Roma tan talwilit
Rayis wan wen amawad darat awa tiwarti takabut tan Rayis wan Roma ( Rayis wan Rayis tan)
Emperor n Roma wan alwali ijjan ti addinat amuzar dagh addinat fuk wi ahanen tanaya
Jografia n akal tila almaghna ijjan s sanatat tigittawen: jografia tan addina id jografia tan taghissa n akal
Dagh attarex jografia n akal tartay id tikarde net id ismawan n idagan
Fal s arori n akal id edag idasan majradan ajjotnen chund ekonomi, assexat, amuti n azzaman, ihishkan id arizzej,jografia eqqal a issirtayan haratan ajjotnen
Anniyaten ti arunen ajjotnen fal edey n ahinzazagh id immik wa s id axlakan addinat, akayad, axakam id tarna n arori n akal
Tachušal musnat n immikan win attarex n jographia tan taɣissa n akal id tan addinat šund immikan wi aqqalnen afaham n addinat i ahinzazaɣ nasan
Teghare n sistem tan ojjarnen akal iman et timghare harkuk taha ašrut n falaq id qoniat wan alɣalim
Musnat n alghalum wan akal: dagh awatay wan 1950, amarumar wan musnat n alghalum n akal s ezzar Waltr Isard tikfa alwazab olaghan tolas immuyazan n isistanan win jografia n akal, a war n olah id program tan win alasal aghilan addinat
Asikkirdi iw-id ɣur asidu n teknik tan tin bruyon tan har eqqal musnat tan ašal id
Daɣ asiwad n haratan fuk iyyad artaynen daɣ aw id eqqalan jografia imusanan win GIS iwar tan ad ifhaman musnat tan ordinater id sistem tn win isalan net
Alxisab ikna atwaxdum hullan daɣ idagan ajjotnen eha itur n aman daɣ akal, farak fal musnat n išrutan n akal, itur n fatrol , amiyiz n azzaman, assuqiyat id teɣare n amiyiz n tazunt n mušakil tan win assexat dagh addinat
“Karti ta iday Eckhard Ungar har ajjudi tisakin Babylon fal Euphrates taghlayas tajilillawat n akal tassuknat Syria , Urartu id tiɣirmen ajjotnen id eghlay har ajjudi “ejarew samman” ( Oceanus) ilan assa ijilmaman has aɣlaynen aqqalan chund atri ilan assa iskawan”
A izlayan id Imago Mundi, karti tan n alghalim tan Babylon tijja ghur awatay wan 900 data annabi ghisa idlaj Babylon as taqqal a orakan s ajjama n ammas n alghalim kuddeɣ as war ti ila i ikkasan aš-ak daɣ awa dar iddilal ammas
Thales inta deɣ animaghra id as inta a ikyadan tilkamat as ilkaman itarmisan n ayor
Ile majrad ijjan fal awa eqqal awadim wa ezzaran illaɣen as akal eqqal a ijilallawen ,addinat oyyad jannin Parmenides megh Pythagoras
Iyyan dagh mirda tan n radius ijja fal akal ijjay Eratosthenes
Mieridan tan azunan jir 360 n degre s hak degre degh azun s 60 n (minit tan)
Issewad alxidmat tan Hipporchus as exdam s sistem wan griyaj fl karti tan net tolas eghwad 56.5 n tazzijrit n kilometir i degre
Dagh azzaman wan aru, atarmis wan empire wan Roma eway id tamattit n jografia wan ghur Euroba s alghalim wan inisliman
Har ajjudi , imaghran win inisliman iffisaran alxidmaten n Roman tan id Greek tan wi azzarnen tolas idayan ehan wan alxikmat daɣ Bagdad fal ittus wen daɣ
Abu Rayhan Biruni (awatay wan 976 har wan 1048) illagɣat samal n akayad ogdahan n takirurut n išinnawan
Išannašjamat id har ajjudi teknik tan olaɣnen i alwaq wa id ikkat awadim tichijrit n idaɣan, tichijrit n aroj id tahrike n akal
Mušakil tan wi ijrawnen kel mustakšif tan id kel jografia eqqalan ad issinan iddikud n tahrike id iddikud n degre tan n jografia n edag
ɣur awatay wan 1800 id wan 1900 aqqalan alwaqqan s jografia taqqal matir n teɣare tolas taqqal ašrut n teghare tan lakkolan wi maqqornen daɣ Eroba ( hullan daɣ Paris id Berlin)
Daɣ 2 afdan n iwityan wi hin okaynen, iki n teknolji sa s data id ordinater tan erawan id efes n aljiomantik id imugašan eynaynen šund akayad n awadim id alxisab n isalan win išinnawan ijjašnen fartama wan jografia
Arnold Hery Guyot (awatay wan 1807 har 1884) - iktab uɣna n aɣiris n glacier tan id afaham hullan n immik wa s išawankat glacier hullan daɣ anji n aman sammednen
William Morris Davis ( awatay wan 1850 har 1934) - ibba n jografia tan Amrik tolas amizar n efes n immik wa s tigla tamattit akal
Ellen Churchil Semple ( awatay wan 1863 har 1932) tamat tan tizarat daɣ an a hid n tagayt n Amrik tan jografia tan
Walter Christallier ( awatay wan 1893 har 1969) - aw jografia wan addinat tolas amaxlak n nazriyat tan edag wan ammas
David Harvey ( iwa ghur awatay wan 1935) - Aw jografia n Marxist tolas eqqal massis n nazriya tan tin jografia tan fal akal , inta deɣ ijrawan marušat tan Vautrin Lud
Daɣ idagan iyyad, tille tazuzlayt tijjat jir Kapital ( daɣ ašareɣa) id edag n taɣimit tan alxakum ehan edag iyyan
Ilmitalan aqqalan Babylon tan aru , Abbasid Baghdad, Athen tan aru, Roma, Bratislava, Budapest, Constantinople, Chan’an, Cusco tan aru, Kyiv, Madrid, Paris, Podgorica, Londre, Beijing, Prague, Tallinn, Tokyo, Lisbon, Riga, Vilnius id Warsaw
Dagh addawla tan tiyyad, kapital tammutay fal iddililan n jografia ajjotnen; taghrimt n Finland, ta tazzarat s inta s kapital ta tazzarat dagh iwityan win aru ghur azzaman wa id taxkam Swede, ittirmas dagh is alxaq net wen ghur tanaya tan Grand Duchy wan Finland ghur awatay wan 1812 alwaq wa id ijja empire wan Russia Helsinki kapital n Finland tan amarad
Dagh canada, tille kapital iyyat n addawla tan as ijja awen tigharmaten tin 10 id ikallan win 3 iyyan fuk ila kapital n iman net
“Dagh Australia , isim wan ““ Kapital tan tigharmaten”” inta a iglan harkuk i kapital tan tin sadisat fal tawwid kapital Canberra id Darwin, kapital tan akal wan tamasna”
Awa war n imos addawla tan ti oharnen,war ti illa kapital tazunat id ti yadnen mušan taghrimt tan kapital n iyyan fuk n addalwa taqqal har ajjudi kapital addawla tan ti yadnen šund awa tijja Londre taqqal kapital tan Britania id almalikiya tan United Kingdom
Kapital tan tin Germany id Russia ( Stadtstaat tan Berlin id taɣrimt ta tassirtayat n Moscou) aqqal nat kapital tan n addawlat ta tin daɣ alxaq n iyyat fuk
Frankfort, Kentucky, Midway jir Louiville id Lexington
Tallahassee, Flordia, ifrannat as aqqal nat jareyjarey n Pensacola id St Augustine, Flordia- dagh awen tigharmaten n 2 ti ojjarnen dagh Florida
Imuttiyan dagh annizam wan folitik n addawla tawayan id alwaq amitkal n kapital n addawlat teynayat
Alwaq wa addawla s itawan ijirwan win Canary tijraw alistexal net ghur awatay wan 1982,Santa Cruz de Tenerife id Las Palmas de Gran Canaria aqqal nat fuk nasnat kapital tan
Estonia: Ehan n ašareɣa net wa maqqoran id ehan n alxidmat n Ministir net wan Teɣare id ittur idayan daɣ Tartu
Alwaq wan tamaɣatert tarmadat, edag wan tiɣaymaten n tigittawen ti fal tiday addawla addobat ahunin nasnat s taɣrimt iyyan i a ijrawan i ihanan win alxidmat n debite tan taɣaymit edag chund wa eha amanokal id inaxdiman net
Ahunin fuk n marchin tan ghur akal iyyan s wa yadan dagh 6 oran fuk
Dharamshala eqqalan kartiye n alxakumat tan Tibeti eqqal har ajjudi kapital tan sanatat n addawla azzaman wan esamed
Taghrimt iman net ijja dagh is axakam n akal ertayan
Uttarakhand: Dehradun taqqal kapital tan sarwis id tan dibiti tan as ijja awen ehan n ašareɣa wa maqqoran eha Nainital
Edey net issinta ɣur awatay an 1960 imda ɣur awatay wan 1966
Biro wan amanokal n addawla ( Malacanang Place) id ehan n ašareɣa wa maqqoran ahan ammas n kapital mušan ihanan win issin n dibiti tan azuzan daɣ tiɣarmaten
“Sri Lanka: Sri jayawardenepura kotte taqqal kapital tan sarwis id edag ehan n alxidmat wan dibiti tan as ijja awen kapital tan aru Colombo taqqal amarad “”kapital tan mamala””
Afrikiya tan tamasna: Pretoria as Kapital net tan sarwis , Cape Town as kapital net tan ehan n alxidmat wan dibiti tan har ajjudi Bloemfontein inta s kapital tan ašeraɣa
Switzerland: Bern inta s kapital toharat tan Switzerland dagh awen taqqal degh kapital n addawla
Har ajjudi dagh as olahan id Illinois id New York, imassarha fuk wi tamatkalnen izzaghnen dagh tamasna s alqiblat n Pennsylvania ( taghrimt tan Philadelphia, Bucks County, Montgomery county, Delware county id Chester county) assofan alxidmat dagh Philadelphia
Izrail id Falastin: Alxakum wan Izail id wan falastin fuk nasan ijjan tamghinnant fal Jerusalem as kapital n iyyan fuk
šund tiset i ahuhin wa tijja kapital s edag s jographia id addinat net ahan isilman net ittus war eqqel ar ilan iddililan ijjanen fall timašɣulen tin tamudre n addinat meɣ iddilian n fakra ( alwaqqan iyyad itawan has kapital tan s data megh kapital tan allaɣ
Emperor tan win Ming s ahonan kapital nasan s Beijing tifal id ammas n Nanjing i ad tidhil daɣ iji n anniyat i alxdadudan win Mongols
Daɣ ušray Delhi taqqal Kapital tan isteɣmar darat ar tiwar takabbut Rayis Durbar George V ɣur awatay wan 1911 daɣ as taqqal Kapital n India tigrawat alistexal net ɣur awatay wan 1947.
Alwaqqan iyyad, edag wan kapital ta teynayat it-anafran i asimdu n muškil tan ijjanen meɣ ilkamnen jir tawseten ajjotnen šund awa s kala ijja daɣ Canberra, Ottawa, Washington, Wellington id Managua
Dagh karad azzamanan n almalikiya tan, Shu id Wu fuk nasan toda tanaya nasan alwaq wa id aftaqqat nat kapital tan nasan Chengdu id Jianye
Ghur azzaman wan aftaqqi n assal-alat tan Qing, desentralizasyon n tanaya id amutti n teknoloji tan tin annaqalat id tan asissiki n isalan eraw id s nasyonalist tan id kominist tan win chine ad s ahuhinan kapital tan dihen agizan tigittawen n tammanukila nasan s immik nasnat azzaman n tewete ta maqqorat n anafaz wan Japon
Addobat ad eqqil as eqqal edag s harkuk idnay addinat s ibda alxakum alxadudan net s addinat net xaddaman s tizarat timašghulen war n imos tiwijjast
Daɣ attarex, imazzaɣan win iɣirman aqqalan takbizzet andarrat daɣ alɣalim fuk net mušan daɣ issin afdan n awatay s kala war ijjen daɣ tarmad tamazduq tan ighirman, a ojjaran tazune n išaɣib wan alɣalim izzaɣan daɣ iɣirman,harat awen ikman uglal n addinat daɣ alxalim
Assahat tihen daɣ taw-i-dat timos as iɣirman ikrašan assahat fal mušakil tan n alɣalim šund efes n uɣlal, tukise n alɣalim id assexat n alɣalim
Har ajjudi tigharmaten ti ammisasnen itawan hassanat harat assohen dagh tabillant id amutti n azzaman
Dagh almital, kapital tan chund Beijing, Londre, Mexico City, Moscou, Nairobi, New Delhi, Paris, Roma, Athene, Seoul, Tokyo id Whasington D.C eqqal kartidant id isik n addawla tan nasan
Aghrim daɣ akayad imos šund tanfust fal tartit jir taqqimen n addinat, edag n ammad id tazunt, edag n assahat tan taghissa, edag n tartit n addabara tan, megh batma n ikinnass. 
tuddanen n addawlat hakkinat almaɣna tan ajjotnen- jannin issibaban šund išaɣib, ijjit n ichaɣib, iddikud n timazduɣen, timašɣulen tin tamudre id ikarosan- a fal arhan ad aɣzinan ichaghib fal isim wan imaɣazzan n aɣrim
Anmilal wa illan jir taghrimt id addawlat ila tikma war injer harat s raqqis ad war tila ijjari:Daɣ tahirik , tiɣarmaten aqqalat idagan addobat nen harkuk aɣabal n išaɣib wan tiwijjast
Išmad tiɣarmaten tiw-ad nat daɣ armud, tigittawen ti maqqornen n kel akal ɣur alxakumat har ihanan win addin a hid assin arnahan titbaqqa ti fal tijja anifham
Taɣissa n ahinzazaɣ alwaqqan iyyad taqqal tahašilt i iššikil wa s idday aɣrim
Har ajjudi addobat ad egu edey i ag-az ilan almaɣna fal as taghlay has tamaxluk ajjet
Iššikil wen addobat ad ammuti ɣur tiw-at net daɣ azzaman sajren id idiršan n iɣalayan n aghrim id sitadel tan ešwalnen alxadudan n aɣrim win aru
Daɣ tiɣarmaten šund Moscou, adaloj šund wen ikna anafilal har ajjudi
Iɣešan dagh idagan win ijrawan id idiršan n tiɣarmaten ilmadnen mamala, folitik meɣ addin
Tiɣarmaten ti tijja China addabara ikras nat dagh semɣar n firidan i ad aqqilan ifirras dagh išinnawan
Sit tan win ijjan daɣ dumu n iknan atiwizzi id anmillal ilan griyaj andarran n tehanniten tin inaxdiman id ihanan ajjotnen ijjanen eket olaɣan n addina win kel assahat
Timad n iwityan wi ilkamnen , ikallan n Greece ilanen alistexlal nasan,hullan athenes issimalan Polis, tagayt n kel akal win meddan wi atarynen daɣ akal tin samarwasnen
ɣur tanaya tan empire net, Roma tasammutay tolas tiday tiɣarmaten ajjotnen (colonae) s teway sirsan firidan net ikarosan, ahanay net id timazduɣen n addinat
Attabia n Norte Chico ahan ti iddikud n 30 ihanan n išaghib dagh awa eqqalan ašal id Norte Chico , rejion n tamasna dagh ammas n Perus
Edag wan tanaya daɣ ataram orak sa s Constantinople id alxadarat tan anislam ilan tiɣarmaten ajjotnen Badgdad, Cairo id Cordoba
Ghur awatay wan 1300 har wan 1400 , tigharmaten tiyyad ikraš nat assahat , armasnat idagan hassanat aghlaynen meɣ idaynat empire tan fal ijiran
Kapital tan ti maqqornen n Eroba tan ataram (Londre id Paris) izhar nat daɣ tiw-at n mamala fal ejarew wan atlantik
Britania tora abara alwaq wa id taqqal Londre kapital n empire wan alɣalim tigharmaten issintanat edey daɣ idagan n addawlat win tikarsiwen net
Ta-ite tan ajjaraw n asafar i timɣutar n addinat taqqal a inifalalan s tartit n addinat wi idaynen, wi sarɣanen inifhaman, wi sasakaynen isalan, kel alxakum šund mer tan id sosiye tan.
“Ittusan wi ewad war imos ar tebadde i asudir n aghrim har ajjudi; amutti n akayad n hebu n aghrim; amutti n CBD s sarwis assixdaman ; dallolan, muze tan id idagan win tighaymaten ; ideyan n teren tan id ihanan win takrikra id efes n edey n edes n ijirwan”””
Har awatay wan 1800 ,ogdah ichaghib wan amagon id wan ighirman issibdadan hebu tan id izin tan ti madroynen
Akure n agna wan tigharmaten eqqal alxidmat net dagh iji n awna dagh inaftaghan
Batam, Indonesia, Mogadishio, Somalia, Xiamen, China id Niamey, Niger, aqqalan addawla ten dagh alghalim s ermad efes nasnat s dagh awatay iddikud n tiwwad illa jir 5 har 8%.
Tagayt n alɣalim ta maqqorat s itawan UN tallaɣat as a ti imilan daɣ tilkamat 2.5 n milyar n imazzaɣan n iɣirman (300 n milyon daɣ san ad ifalan assaxra tan) diha daɣ s awatay wan 2050, s 90% n efes n išaɣib wa he iskinan daɣ aɣrim ojjar daɣ Asia id Afrikiya
Ille terist šajren jir kel assahat id tilaqqiwen dagh tiɣarmaten s alwaqqan iyyad war tanat eha ɣas ar kel assahat izzaghnen daɣ tawseten id addinat ajjotnen izzaghnen daɣ ihanan alliqwnen ijjanen akaros war n intem id talɣiwen tiyyad labasnen
“Meri tan saddegh tajjinat wote n aššaregha tan win ifaradan otas nen asimdu n albasan šund jafa tan ahušal nen turhagaten i išiwankitan meɣ ahušalnen dagh imazzaɣan id massawis n ihanan ikus n snow daɣ ibaratan win aɣrim”””
Haratan win tuzanan s ijjit meɣ s andarran s iššikil izlayan
“Išširitan oraknen sa s tafrit alwaq iyyan sawadan i ““ašareɣa tan tin imašalan n alxidmat””, timašalen iskatnen n imašalan win timašɣulen arramanen iji kode ittusan n tafrit n birokrati tan timašɣult tan aɣrim
“”””Robert L. Lineberry “” Mandating Urban Equality: Tazunt daɣ tadhilt n n meri tan aɣrim”” daɣ Hahn & Levine (1980)."
Had ik ijja awen, asaraf n timašɣulen n meri tan hak id froje tan win asissayni d efes n aɣrim awen eqqalan harkuk mušakil s jarraw nat timaɣarmaten addabara s akure i alxakumaten, inufhaman n sekter wa ijjan tekle n iman id teknik tan šund asimmilku ( achinch n timašɣulen daɣ sekter wa ijjan tekle n iman net) korporatizasyon (asissaɣir n tagayen ti tikna meri akarach) id asaraf (tewaɣne n ilalan n aɣrim daɣ imutaj win mamala id awa tan id izajjaran)
“Tikma n globalizasyon id alxidmat tan tagayen tin addawla tan dagh aharoj nasnat id alxakuman dagh alghalim eway id amutti dagh axxakamat dagh aghrim s a ujijan “urban regime theory” dagh axkaman afor tan artaynen s mirda n axakam dagh ekonomi osaghan dagh akademiks s awa hasan jannin ighafawan nasan imos liberalizm wa eynayan
Isuj win iji n addabara tan, awar n imos edey wan alasal n aghrim iman net eha anaghal n azruf dagh ikarpsan id awikkil n alxidmat n akal chund eket n aghrim
“Tanaya i aɣrim tille i tiɣarmaten dagh achimmichil n ittusan wi id aqqalnen iketan, awikkil n tizinawen tin id amukin n ašareɣa tan win ihanan wi maqqornen, id wi madroynen id awa id eqqalan assexat””
Addinat wi iknanen ahirij addoben tamazduq id alxidmat daɣ idagan azunnen,daɣ as artayan id addinat iyyad izlaynen jir oharan tawset megh iššikil n tamudre megh ahanen idagan dɣh tojjar tillaqqiwa
‘ Suburb tan win ataram hullan tawseten id iššikilan iyyad n “”privatopia”” daɣ alɣalim oyyahan kel assahat win akal i ad iskitan iman nasan s idagan n iman nasan taha alɣafiat”
proletaria wa daɣ itiwankaren ehamiš ewad 1.5 n milyar n awadim ašal id , 2.5 n milyar daɣ awatay wan 2030 eqqal edag wa ojjaran armud daɣ alghalim
Ikna daɣ tilat d iban tilat id tagayt ta tiktabat dagh alkad wan Kominist tan
Išmad hub tan win tiɣarmaten ahojan aqqalan ehan n mamala wan detay id amakiš n inach-an
Hebu andarran n inaxdiman erda s tigdat n musnat jir tagayen id addinat
Kel assahat win attarex zaddaghan amarad dagh tigharmaten ,oharan kapial saddeq axdaman idagan iyyad daɣ axxakamat n akal
“Greg Kerr & Jessica Oliver, “”amuqqil n anasjum fal kartidant tan n edag”, dagh Kavaratis, Warnaby,& Ashworth (2015)."
Turist tan win imarhan n akal osan Agra i ad ikyidan Taj Mahal meɣ New York i ad asin World Trade Center
Mafel addinat wi s istaran ismawan nasan- tilaqqiwen , wi war n ila udim, wi war n ija konekte - assofan harkuk erk tamudre daɣ ihanan war taha assexat id tazagut n tiɣarmaten ti madroynen meɣ assexat n tizunawen tin ifesan n assaxra?
Addinat wi tan id osan i tamazzuq ijjan awen i ad ijjišan meɣ ammadašan daɣ edag ilan ag-ad
Sport tan intaned deɣ axdaman edag daɣ echwal n aɣrim id teɣare n kartidant tan akal
Awa ojjaran hullan as ile tinfa maqqorat daɣ turizm id tanaɣla n azruf (kasimati, 2003)
“Akinnas eway id akukulu n ta-ite tan tamazduq id tanaya tan folitik dagh ifassan n addinat madroynen ewaynen albarodan fal ardan alfaqqi tan win egliz tan ilalen tanaya ten iffarnen tolas ilanen musnat n iji wan issaxir tiffarat””
Daɣ akinnas n alɣalim wan issin , alxakumaten alwaqqan iyyad illaɣen as tiɣarmaten tiyyad ammeranat oyyan tanat i inasjafa tan i a igdalan šaɣšadan id anaɣal n aši
Ikinnas šund wen eqqalan asudmir i tanakra ahan ti teknik tan tin iji n anniyat id akinnas wan ta-ite had ik akinnas wan anmihaz isewad agluy dagh emel n gafa tan daɣ iɣirman , s amarad gharrin ismawan šund edag ogazan
Fal marsalan ajjotnen i ijuch, rezo tan win aqqalan as monopole tan imos awen as ekonomi wa ilan almaghna erda i tagayt n alxakum megh ti tijjat tekle n iman net awikkil nasnat
“Kath ellman & Frederik Pretorius, ""Ikarosan win aghrim:tafrit , Proje wan farak id azruf””” dagh Wellmzn id Spiller (2012)”
Izazdugan i taghliwen tin assexat olaghnen ahušal as emel n aman id iji n anniyat i ighašadan hak id tizdige tan wan awadim
Tamudre ta did tišrayat n aɣrim tijja fal emel n efew okayan daɣ enerji tan(imutaj win ehan har maršin tan tin izin tan s sistem tan iglanen s efew axdamnen dagh asissiki n isalan, alxakumat) id efew wan torfen, efew wan tišariten hak id efew wan ammas n ihanan
“Tom Hart, “””Talasfor id aghrim”” dagh Paddison ( 2001)”
Tigharmaten ajjotnen n Amrik saddeq sa s akay nat addinat fal rail tan šund awa ijja sistem n awen wa ojjaran eqqalan wan New York
Ihanan wi maqqornen id ighašodan wi itaj awadim had ik agayak daɣ ifirjan erawan id ihinzazaɣan s tiɣiswen id fazon tan nasan war n ila daɣ tamaxluk daɣ idagan iyyad arrizej iknan tulaɣay
Daɣ akayad , tiɣarmaten war daɣ is net ilen ihishkan taɣrist zajret awa ijjan tarhaten nasan
Tiɣarmaten ti id išraynen tiwazzay nat fal as iknanat azzamanan n iman nasnnats asphalt id haratan iyyad rammas nen efew daɣ tafukt saddeq zazjara n aman n ajjina sider n akal
Ifirras win s afalla sawadan ajjinna har 5 har10%
Ilmital, dagh azzamanan madroynen ahanen aghrim, timizdaɣ war ilsen ihishkan dalatnen ajjotnen tijraw tan tukise hullan ( mušan ilan assahat andarrat s tat in iwaɣan)
Tawaɣrin harkuk s isim wan idagan n aɣrim wi ammeranen ( kuddeɣ as awen wadden isim wa s itawaɣir edag wa dalen, taddalat tan aɣrim
Farak ijja fal 20.000 n awadim daɣ Britania
Addinat wi s kala war ilen kuddeɣ 2 alwaqqan- kud okayan alwaq iyyan daɣ issiboɣ war he ijriwan tinfa tan net
“Farak war issedan alwaq wa ijja awadim daɣ aɣalay n addinat meɣ afaraj mušan ijjit wa ewad farak wa ijja dagh edag ewadan 2 kilometir tan i ehan”””
“Saskia Sassen taxdam s isim wan ““aɣrim assirtayan”” dagh alxidmat net tan 1991. Aghrim wa issartayan: New York, Londre, Tokyo eqqal asissaɣir n assahat id amaširway wa ijjan addinat daɣ ikallan win uhun timɣare nasan”
3 (1982): 319 tiɣarmaten ti assurtaynen aqqal nat šund tekadayt daɣ anmillal daɣ alɣalim , kimandat nat tolas og-az nat assahat nasnat tan ekonomi id tan folitik
Addinat wi ammijrad nen isim wen har idagan n assahat id amaskal izlaynen
Tagaynen tin alɣalim id bank tan ikrasan kartiye tan nasan daɣ ikallan n alɣalim fuk daɣ abara wen daɣ assiglan timašɣulen nasan.
“Nancy Duxbury d Sharon Jeannotte ““Folitik tan attarex n axakam dagh alghalim”” dagɣ titbaqqet net tan 21 farak n amaidi n Ashgate fal iji n addabara tan d attarex; Londre: Ashgate, 2013”
“Taɣimit fal tamazduq daɣ awatay wan 1976 tassibdat ““majrad wan Vancouver ijjan timazduɣen tin addinat”” assilmad nen s awikil n aɣrim eqqal titbaqqet n efes tolas iday ašareɣa tan ajjotnen i ag-az n timizdaq daɣ aɣrim””
Daɣ awatay wan 2002 tagayt n UN tan Timizdaɣ n addinat taqqal tagayt tan tele s itawan Program n Nations Unies wan timizdaɣ addinat meɣ UN-Habitat, iyyan daɣ taqqimen n Nations Unies wan efes
Folitik tan ti Bank tan ijjanat alxidmat nasnat tisalsit fal hebu ta win akal s imarwasan d tadhilt.
Imušaran n tigɣarmaten daɣ attrex wan kel ataram iktabnen daɣ alinzil daɣ innuɣ wan alchin d wan alwili imosan Babylon d Jeruzalem
Tigharmaten addobat nat ad ilanat akayad intaman megh i imlallayan; dagh edag iyyan ehak in alxoriya megh isaknin aghana, ehare d tillaqiwa ,oghadan d ifraghan
Wen d ittusan iyyad n folitik iknan tarna n majrad ijjan fal tiɣarmaten
Akatab wan amarad d wan aru ahan ti ikitban ijjanen fal išikilan n aɣrim d attrex net
Isamilan iyyad wi azzanen n sinema dagh tigharmaten ghur awatay wan 1200 idlajan tan as aqqalan idagan s teknoloji nasan tidgah id sistem tan saxdamnen torfen
Addawla taqqal akal izlayan megh edag taxkam folitik ( awen imos addinat olahnen ittus)
War eqqel ad itran alistexlal
Russia taqqal addawla ta tojjarat dagh alɣalim s jografia net as ijja awen chine taqqal addawla ta tojjarat addinat, ilkam as India, Amrik, Indonesia, Pakistan d Brazil
Daɣ ikkalan n eroba ajjotnen ismawan ijjan i tizunawen tin ašrut n addawla chund Bundeslander wan Germany war eqqel isim s itawaɣir s isim wan akal ilan alxoriya
“War ti illa anifham dagh alxalim fal iddikud n “addawla tan” dagh alghalim fal as iddikud n addawla tan ajjen ijjan takalt fal tumust n alistexal”
Degre wan alxoriya n addawla tan ti n ijrew alxoriya nasnat izlay ghur addawla s iyyat
Alkad ifras awa s itawan efes n addawla s gross national income ( GNI)
Alkad wan 2019 erda as addawla tan tin Amrik tan tamasna , Eurobe, Asia d tin pasifik ɣhas as itawan addawlat tan ifasnen
Bank tan alɣalim ghur is rejion tan tin Asia tan alqablat d tin Pasifik, Eroba d Asia tan ammas, Amrik Latin d Caribbean, Middle East d Afrikiya tan tamasna, Amrik tan tamasna, South Asia d Afrikiya tan sahara
Farak war eqqel ar imuɣ daɣ ittus n ajjaraw n isalan meɣ tidarfiten tin akal hullan daɣ talɣa tan jografia meɣ tan išinnawan uhun imuɣ d efes war fal ijjen science tan akal meɣ science tan akayad daɣ etran
Wa ijjan Emperor Nero ɣas a eqqalan asilmid s asidu i aramas wan Ethiopia meɣ Nubia: Daɣ awatay wan 62 datat annabi ɣisa ,ilan ti issin imassukal ittarnen tidarfite n akal ɣur ejarew wan Nile
Kel Roma tan ijjan saddegh farak ajjen daɣ Eroba tan tamasna tolas ewadan har Chine daɣ Asia
Daɣ 100 n awatay har 166 n awatay data annabi ɣisa alwaq wen daɣ ad tissinta timmiduwa tan Roma d Chine
A wa id eraw farak nasnat inta s bato ta s itawan canoe eqqalan toruft tan ilalan d addinat
Imughan win 2011 dagh Wairau Bar dagh akal wan New Zealand isikna as war eha ach-ak as awa dagh id ighna eqqal Ruahine Island dagh Society Islansd
Ilan samalan agna d awal olahnen jir Cook Islanders d New Zealand Maori
Jir awatay wan 1328 har 1333, issaghlay fal aman n South China tolas osa idajan ajjotnen dagh ajala-dagh-alqablat n Asia dihen osa har South Asia, azzubat dagh Sri Lanka d India tolas osa har Australia
Portugal d Spania ornan daɣ tišilen azzarnen n farak alwaq wen daɣ a hasan ilkaman addawla tan n eroba tiyyad chuud England, Neherlands d France
Talɣiwen issohatnen n ejarew chajren inhajjanat id tikarsiwen d teknoloji tan has nat addobat nen
Akal n alxakum andarran imos ašrut n addawla
Ikallan ahanen alisteɣmar ti illanen daɣ alɣalim achal id ilan degre maqqorat daɣ alistexlal nasan wan folitik
Tišit tan Cook Isands togdah id alistexlal fal ittusan n ašareɣa wan jie ikallan, tolas addawla ila tanat fuk fal timašɣulen net tin ammas hak id tin ebarid
ɣur anifham wan tagayen in alxoriya, New Zeland tittaf išarajan iyyad dagh tammiduwa tan jir addawlat tan d ag-az n Niue
List ta dagh war taqqel ghas ikallan wi ašareɣa wan alɣalim fal tišit nasan, iban tamazzuq nasan tolas ogdahan dagh alistexal dagh as axkaman hullan daɣ haratan nasan uhun win addawla tan iyyad
Aqqalan fuk nasan ikallan axkamnen daɣ iman nasan s immik wa arhan kuddeɣ as alxakum wan Britania inta a awikkal awa id eqqalan ag-az d tanammejrit dagh isalan win ijir ikalan d awikil n alxakum olaɣan
War tilla takabult tamišaškat ta tilat tanammejrit daɣ ehan dibiti tan wan U.K
New Zealand d addawlat wi taxkam oharan Gafar tolas taqqal almalikiya iyyat
Kontra wa fal tijja taridawt i asidi n Commonwealth wan Mariana Islands tan tamasna (CNMI) dagh tartit tan folitik id Amrik ešwal ɣur awatay wan 1976
Awen eqqal harat id itarawan tewaɣne n eɣaf alwaq wa id erram awadim ad ellaɣat, ifhim dihen efassar tammiduwa n folitik tan Puerto Rico id Amrik
“Hak id ijja awen, tišit tan ““ addawla tan artaynen”” daɣ Caribbean ( Aruba, Curacao d Sint Maarten) olahan id addawla tan n imadhalnen megh ““addawlat tan artaynen war n ikreš alistexlal nasnat””
Alxadudan win jografia imosan samalan ilzamnen n jografia šund Ijirwan meɣ taqqimen n folitik n addawla tan šund alxakumat, addawla tan ilanen alistexlal, addawla tan artaynen megh rejion tan
Ijjit n alxadudan win ebarid itiwajja anniyat andarran meɣ s assahat tolas tajjašan addinat daɣ ašareɣa ghur chekpoint tan n alxadud dihen daɣ ad awikalan alxadudan
Aš-am n addawla tan ilanat išikil n awikkil wan alxadudan nasan fal asassarhu meɣ afanaz n imitikwiyan n addinat , arrizej d ialan s ebarid n akal
A fal arha (awadim wan anftagh) ad eqqam megh ad exdim daɣ alxadudan ilzam ti ad ila ilkadan n imassukal meɣ ilkadan win turhagaten n awen muchan tila n ilkadan win war ehik awadim turhagat n aki alxadud
Addawla tan ajjotnen imnaghan fal awadim ad eway taba ta labasat egh arizzej erhinan s alxadudan nasan
Daɣ idagan taha trafik, išikilan n addinat d taɣdiren aqqalan marsal , addawla tan ajjotnen tajjin assahat daɣ alxadudan s iɣalayan n tazoli griyaz tan tolas izizakken ašareɣa tan i awikkil n alxadudan
Awen ijjit daɣ addawla tan win edag wan Schengen daɣeroa d ihandagan n asuf win alxadud wa jir Canada d Amrik
Ijirwan, alxadudan iyyad n folitik ijja fal hassanat anifham hak id alxadudan wi ijjan ijirwan
Daɣ alinzil wan alyahud, annabi Musa illaghat as ammas n ejarew wan Arnon eqqal alxadud jir Maob d tawseten tin Izrail daɣ alqablat n Jordanie
Ilmitalan imosan ejarew wan Tanganyaka s taha jamahiriya tan Congo Demokratik d Zambia ataram n asilim net ,Tanzania d Burundi fal ašrut wan alqablat d ijirwan wi maqqornen aqqalnen achrut wa maqqoran n alxadud jir Canada d Amrik
Itattaran n tidɣaɣen : Addawla tan ajjotnen ilanat alxadudan n folitik nasnat ijjanen dagh assagh id itattaran win idaɣan alwaqqan iyyad tazunt n ajilmam
Almital iyyan eqqal aroj wan amagaz tikna China’s song dynasty dagh awatay wan 1100
Almital, alxadud jir Germany tan alqablat d tan ataram ibas eqqal alxadud n jir addawla tan mušam dagh akayad eqqal ti fal ešwalan win kel attarex fal edag wen saddeq eqqal tazune n attarex d ekonomi wan Germany
Alxadudan win isikilan fal ijirwan illan ti dagh ezarag wan aman fal tila addawla alxaqqan, idagan osaghnen d idagan n ekonomi; saddeq tasassaghrawt ten war taqqel fal alxadudan n ijirwan s win ijlan al ezarag wan alxadudan win amadal
Airspace ijja eghtas iddikud n 12 kilometir fal aman i alxadud n addawla tolas iwar ti addaman n aɣalas n airspace net dagh tilalt n ašareɣa wan NATO n addaman s alwaq wan alɣafiat
Hak id ijja awen, ille anifham ijjan fal airspace eghtan imaddin ghur titbaqet tan iyaka wan Kaman
Addaman n alxadudan fuk iwar alxakumat tolas izlay ghur addalwa s iyyat d talghiwen tin folitik d tin ekonomi
Alxidmat dagh alxadudan - tinaq assahat n timachghulen tin alxadudan i asammuti n tamudre alxer dagh isik wan Africa drylands
Amatikwi n ekonomi wan addinat daɣ alxadudan ( awa war n imos tikra) ahan ti tamašarwayt jir idagan n alxidmat d n win tamazduq
Addobat tehakke n turhajat d asibdid n imatikwiyan hak id dagh alxadudan
Rejion tan ajjotnen ahanen edes n alxadudan iknanat tebadde dagh asissiki n isalan win jir agna tan d majrad hak id tikarsiwen n efes n ekonomi dagh alxadudan
Ghur ighannan net dagh tazune n awatay wan 1980 , alxidmat ten tidhal dagh efes n isistanan wi id aqqalnen akal, alxadudan, awikil, kartidant, techne, tawseten d akal wan iddiwil
Alxadudan ehen awal, agna, tumast dagh tamazduq , addin, d kartidant tan iddiwil
“Kel isuhagh win alwaq iyyan “takayan alxadudan” intaned iman nasan
Akal wan assaxra megh wan isilman eqqal edag n jografia ehan asilim n tigharmaten d ighirman
Idagan win assaxra s tiditt ilan išaɣib andarran d timizdaɣ madroynen
Rejion tan aghrim ojarnen ilanat a id orakan i 15% n išaghib nasan dagh tawseten tin asaxra
Rejion tan n assaxra tin tamasna aqqal nat a daɣ tojjar tuddant tan n divizion izdaghnen s ijjit nasnat meɣ hullan s afalla i iyaka tan n akal fuk: NewFoundLand d Labrador, 50th; Quebec 54th;Ontario, 54th, Manitoba, 53rd, Sasktchewan, Alberta d British Columbia , 54t.
Biro n Amrik wan tuddant , sarwis wan imugh ekonomiwan USDA d Biro wan axakam d azruf (MOB) osan id artayan i ad idhilan idagan win assaxra
Ašareɣa wan tiwijjas n awatay wan 2002 (P.L. 107-171, Sec
“s alkittab Handbokk, almaghna tan n assaxra: Alkittab i kel folitik win assexat d win kel farak, ““ imazzaghan n addawla tan ti maqqornen aghilan addinat raqqis hassan ajjaraw n sarwis tan win assexat n ammas n aghrim”
“Awa eqqal amutti n almaghna wa ikfa enhad i assaxra”””
“Alxakum n Amanokal wan France Emmanuel Macron issamatakway addabara i timaɣutar i idagan win assaxra daɣ awatay wan 2019 s isim net ““ Ajenda wan assaxra””
Daɣ Scoltland ille almaɣna n assaxra izlayan
RBI sir is idagan win assaxra imosan idagan s išaghib nasan orak id 49.000 n awadim (ad orak an i 3 har ad orakan i 6 tiɣarmaten)
Idagan n assaxra daɣ Pakistan wi ahanen edes n tiɣarmaten itawan hassan idagan n suburb tan meɣ suburb tan
Suburb tan intaned deɣ inhajja as ilan folitik tan ašareɣa tan nasan hullan dagh Amrik mušan awen ijja , hullan daɣ United Kingdom s ijjit n suburb tan net ahan ammas n alxadudan n tiɣarmaten
Daɣ iyyad chund Maroc , France d daɣ ijjit n Amrik , suburb tan ajjotnen aqqalan ikallan azunnen meɣ ijlan fal axxakamat tan as aqqalan ašrut n aɣrim maqqoran šund county , district meɣ borough
Ismawan win ammas n suburb d asilim n suburb tawaghrin i d izlayan jir idagan wi s ijjitan addinat nasan ahoznen ammas n aghrim ( s war itwin suburb tan dagh addawla tan ajjotnen) d suburb tan wi s madroyan addinet net n karke tan win edag wan aghrim
Dagh New Zealand, suburb tan ajjotnen war ilenat almaghna dagh acharegha , awen isajraw tewaghne n eghaf sa s taqqal s edag wan asinti d wan amindi nasan
Isim wan Suburbani inta s isim ezzaran s eghra amanokal n Roma Cicero villa tan ti maqqornen d ihanan wi idayan imissirha win kel ehare n Roma dagh karke tan n aghrim
Ghur tazune n awatay wan 1900 , idagan wi azzarnen n suburb tan wi maqqornen chajaran id akal edes n Londre fal as aghrim ( dihen wa ojjaran dagh alghalim) idnay addinat d iban assexat
Iyaka ewad Harow dagh awatay wan 1880
‘’ Sarwis n marketing wan Met iwat isim wan “Metro-land”” dagh awatay wan 1915 alwaq wa id gid har iyaka eqqal gid wan Metro-land ijjan alqim daɣ ašal 1.
“Daɣ ašrut iyyan, awen eqqal alwazab n tikma fal iban assexat i inaxdiman win akinnas n alɣalim wa ezzaran, assijra talɣiwen n tamudre labasnen; ta-ite id išinšaš alkad dagh ammas n ehan s azzaman wen ““ war tordem ajjaraw n A1 n išaɣib daɣ 3 ihanan””- majrad ijjan fal assexat n ilier tan azzaman wen””
Alkad saddeq eɣtas ašeraɣa ta tilzamat i awa id eqqalan ikarosan daɣ suburb tan; awen ehay ašareɣa wan iddikud n ijjit n ihanan d ikannan nasan, saddeq ijja addabara tan i iddikud wa s inhajja daɣ tehannit d dagh ammas n tehanniten n ehan ti yadnen
Daɣ iddikud n maraw iwityan suburb tan ijjan ijjit ermadan
Levitton egɣna id išikil n ehan wa maqqoran
Išanši tan n ilalan ajjotnen d timašɣulen dagh edag iyyan deɣ as war tissekala s idagan ajjotnen, idhal i aghalas n bitigi tan daɣ suburb an wi eynaynen ijjitnen daɣ išaɣib
HighWay Act wan awatay wan 1956 idhal s asaraf wan edey 64.000 n kilometir dagh addawla aqqalnen 2600.000 n dollar wan Amrik idhalnen s asarghis n assagh n bitigi tan win
Suburb tan iyyad aghnan id edes n tigharmaten ti maqqornen edag wan abara tan tin tazoli s alxidmaten nasan tin ammas n aghrim
Harat eqqal ijjit maqqoran n ihanan
Taffawt i ašinš n ehan raqqis hullan dagh addawla ilan 16 n milyon n alɣiskir win aritret
Kel efes išinšan akal war n idey dagh ebarid n aghrim, idayan daɣ is ihanan ijjanen fal takbizzet n desin tan, ikkasan tišariten d sarwis tan megh imuzaran win akal amiramaran dagh edey n lakkolan
Kel alɣiskir win aritret addoben akarach n iyyan s iddikud daɣ azruf andarran
Tiw-ad n n suburb tan issarɣas ti id efes n ašareɣa tan win iketan n akal, eway id awen haratan ajjotnen eynaynen dagh tamatakwayt
Kel Afrikiya win Amrik d addinat iyyad ijji tan daɣ ammas n ihanan alliqawnen arkahnen n suburb
Darat akinnas n alɣalim wan issin, emel n tadhilt tan FHA eraw id ijjit n suburb tan daɣ Amrik
Tiwwat tan ekonomi dagh Amrik tikfa assahat i asiwid n suburb tan dagh tigharmaten n Amrik azzilzam nen tinaghla n izurfan ajjotnen i ikarosan d ihanan
“Tikarsay iyyat taqqal edey n ““iɣirman eyaynen”” d addaman n timintikawen dalatnen edes n tiɣarmaten”
Tidhilen tin Alxakum i efes n suburb tan issarmad awen chund awa ijja echwalan šajjaɣnen wi ijjanat bank tan d tagayen ajjotnen s amarwas nen akal
Virgina Beach taqqal amarad taghrimt ta maqqorat n Virgina fuk net, tillat ta šajret alwaq wa id okay ichaɣib net wi taɣrimt tan edes net, Norfolk
Iddikud maqqoran n išig-gaghan ( Hispanic tan hak id wi war imos Hispanic tan) d id iddikud andarran n kel akal n tawseten tiyyad ojjar wan idagan iyyad
Daɣ tigdaht nasan id idagan win assaxra, suburb tan ilan iddikud ajjen n išaghib ,iknan tanuflayt, sistem tan n abara tan ajjotnen, bitigi tan d restoran tan ijjraw nen turhagat d akal n tiwijjat d arizzej andarran
“Hak id ijja awen, daɣ išaɣib wen aɣrim wa maqqoran, daɣ awatay wan 2001 a hin ohazan tazune nasan tizzaɣ daɣ ikallan war daɣ ijjit n ichaɣib s iyyan daɣ sammos izzaɣ daɣ a olahan id “akal n ““aɣrim””
Daɣ canada fuk net, illan ti addabara tan ajjotnen i afanaz n edey nasan
Ijjit n išaɣib daɣ karadat tiɣarmaten n canada ti maqqornen (Greater Toronto, Greater Montreal d Greater Vancouver) ijja daɣ tigharmaten war n infa harat
Awen war ti id erew ar attarmis d adiriš maqqoran n jografia daɣ alxadudan n aɣrim
Daɣ tuddant tan 2016, aghrim an Calgary ila iddikud n 1.239.220 n išaɣib as ijja awen aɣrim n Calgary wa maqqoran ila iddikud n 1.392.609 n ichaɣib issilmadan fal ijji n addinat n Calgary CMA izzagnen daɣ isilman n aɣrim
Daɣ UK, alxakum erha ad izilzim afanaz n ijjit n addinat daɣ addabara tan net eynaynen n ideyan n ihanan daɣ išrutan n tamasna daɣ alqiblat i England
Suburb tan illan ti dagh Guadalajara, aghrim wan Mexico, Monterry d dagh tigharmaten ti maqqornen
“Alwaq wa id tiwadnat suburb tan dagh timizdagh tin tilaqqawen d kel assahat, ikarbanan win tilaqqawen awidan hullan “”lost cities”” dagh Mexico, campamentos dagh chili, barriadus dagh Peru, Villa miserias dagh Argentina, Asentamientos dagh Guatemala d favelas dagh Brazil”
Awen ijja hullan dagh South Afrika , ihanan win RDP idayan
Dagh idagan iyyad hund Klang, Subang Jaya d Pelaing Jaya, Suburb tan aqqalan tinfa n idagan win
Dagh sistem wan suburb tan, isikilan ajjotnen ghur iyyan s wa yadan azzilzaman i torfen ijjuch n abara tan s itawan ‘collecotr road’ war izlay maqqor megh madroy iddikud net
A fal toda toruft fal ‘collector road’ megh a fal edey wan abara imnagh anmisis n torfen dihen sistem n abara tan fuk ad eghfil har aki marsal
Awen omar s isikilan n torfen s idagan ewadnen timad ajjotnen n yard tan meɣ n iɣallan ( addobat nen ad awidan har kilometir tan ajjotnen meɣ kilometir tan fal awa ijja rezo wan abara).
A fal ammitkal daɣ edag iyyan, taqqimen tin sanatat n imazalan n baya tan aqqalan edag n asidu n albarakat s issintanat tiɣarmaten edes nasnat s assahat hullan alwaq wa id miɣannan
Isuhaɣ win kel France chund la zone wan Fréhel (1933), Aux quatre coins de la banlieue wan Damia ( 1936), Ma banlieue wan Reda Caire ( 1937) megh Banlieue wan Robert Lamoureux (1953) immijradan n Suburb tan tin Paris har awatay wan 1930.
Sinema wan France ijjach ichaɣil net isalan win amutti n suburb tan daɣ s film tan šund Mon oncle wan Jacques Tati ( 1958), l’Amour existe wan Maurice Pialat (1961) meɣ Two or Three Things I Know About Her wan Jean-Luch Godard ( 1967)
“Asahagh wan 1962 ““Little Boxes”” n Malvina Reynolds lampoon efes n suburbia d sarho tan net ghur bourgeois tanas ijja awen dagh awatay wan 1982 asahagh wan subdivizion tan ijja Band Bush wan Canada illaghat s Suburbia chund Rockin’ the suburbs wan Ben Folds”
S afalla fuk ille strip ijrazan wa iktab tolas s ijja Michael Fry d T. Lewis desin net
Serie tan n Talavizion tan Britania chund The Good life, Butterflies dhe Fall d Rise wan Reginald Perrin idlajan Suburbia hullan mušam išildaš harkuk tolas imazzaɣan net ilkaman hullan meɣ jannin isibuddal tan
Vilaj eqqal taqqimt n amazaɣ n addinat meɣ tawset tojjarat hullan harat n iɣaw natan muchan orak id taɣrimt ( kuddegh as war ti illa isim n teɣare n n harat n ighaw natan d taɣirmen) ilan išaɣib illan jir harat n timad meɣ efdan.
Awen dagh ikfa turhajat s tighir dagh ezaraj in alxidmat iyyan d efes n mamala tan ajjotnen
Timghare n vilaj tan win tizlay hullan
Desa harkuk izzaghan dagh idagan n assaxra as ijja awen Kelurrahan izzaghan dagh ighirman
Desa megh Kelurahan aqqalan tizunawen n Kecamatan (subdistrict) , edag iyyan tizunawen n Kabupaten (district) megh Kota ( taghrimt)
Dagh Malaysia , Kampung eqqal aqqal n 10.000 n awadim megh ad orakan
Inasliman fuk nasan n taɣrimt tan Malaysia meɣ Indonesia arhan amud i ad ikrišan tisuraf n Allah daɣ alzannat
Akal wan Singapore kala ila tiɣarmaten ajjotnen mušam efes wa eynayan d armud n alxidmaten tin ijjuš n aɣrim, eway id sarsan teraze, Kampong Lorong Buangkok inta s vilaj wan uchray eqqiman fal akal wan addawlat
Vilaj wan Vietnam eqqal hullan tiset n ammad wan tiwijjas daɣ Asia
Daɣ Slovenia, isim wan Selo ijja i vilaj tan madroynen ( id oraknen i 100 n awadim) d daɣ awalan; isim vas dagh awal wan slovene inta a itawaɣrin daɣ Slovenia
Addobat as ohar harat id Sanskrit chund isim n Afgan Deh d wan Indonesia desa
A hin ikkan 46% n addinat i imassukal win jir ikallan sammutayan tamazduq nasan ghur addawla iyyat s ta yadat
Harat wa andarran dagh Empire wan Russia, Volost megh amachray net wan Soviet Union megh wan Russia, selsoviet, iday dagh Selo tolas eqqal isasan vilaj tan hanen edes net
Hak id ijja as kel tiijjas win Russia izzaghan dagh vilaj tan edes n lord manor, egadaš n Cossack alwaq iyyan izzaɣ daɣ tawajjos net s isim net Khutor
Ilan išikil n tamazdu andarran s isim net daɣ awal wan Ukraine selysche (селище).
Aqqalan šund sokni n edag n assaxra andarran s kala eqqal Khutir , amazzaɣ n anafrad n imanan meɣ dacha
Hak id ijja awen daɣ tewaɣne n eɣaf war taha timizdaɣ tin aɣrim tawaɣrinen s karad iɣasan artaynen smt.
Aqqalan a ilan isim ɣur reform tan stolypin ghur išilan azzarnen n awatay wan 1900
Vilaj tan maqqornen addoben atiwaghir s isim wan Flecken megh Markt as izlay s rejion tan
Ilmital, daɣ idagan šund Lincolnshire Wolds, taɣrimt ta iddayan edes n iyaka n tăkaswart, ahninat as timizzaɣ edes n iyaka ilanen sistemt tan n alasal edes n taɣrimt
Tiɣarmaten tiyyad imasnat in (ilmital, tiɣarmaten tin kel eru) , alwaqqan iyyad tayyin in egliz tan meɣ ehan maqqoran d alwaqqan iyyad awar n imos tiɣiš daɣ abara tan
Tiɣarmaten tiyyad idnaynat tolas aqqalan idagan daɣ ammas n addinat n suburbia - šund Halpstead, Londre d Didsbury dagh Manchester
Ujjijan daɣ akayad tamudre tan amarad, eqqal a issosaman tolas inhajjan daɣ akayad n ammas net
Win (šund Mrtin, County Durham) idwalan daɣ harat iɣawnatan alwaq wan anji n min tan timakaten daɣ iwityan azzarnen n 1900 eway id awen tiwwat daɣ armud n ichaɣib d massawisn n min ten idayan ehan, bitigi, pub d egliz tan eynaynen.
Mattby tiday ti Sheepbridge Coal and Iron Company , ahan ti idagan ajjotnen d win ifirjan
Taɣrimt tan tiditt ila Pub meɣ hotel tan , bitigi tan d enhad
Hak id ijja awen,ihanan n aɣabad iyyad war axdeman, aɣrim, aɣrim wan andarran war ilen ihanan n tiɣaymaten nasan axdamnen
Daɣ Scotland, tigdah net eqqal komsay wan tawset,awa war n imos as aqqalan idagan wi ɣanninen addabara tan, war ilen assahaten tin addabara tan
Distrikt wan Danniyeh ila karadat timirwen n taɣrimt d sadisat eha Almrah, Kfirchlan, Hakel Al Azimah, Siir, Bakhoun, Miryata, Assoun, Sfiiri, Kham,oub, Kateen, Khirhabou, Zghartegrein, Ein Qibil
Dinniyeh ila ahizazaɣ iknan milɣaw idnayan akal n ihiškan, Orchard tan d grove tan
Taɣrimt daɣ tamasna i Syria ( Hauran, Jabal al-Druze) ,agala -i-alqiblat (Syrian Island) d tagacha tan ejarew wan Orontes tamudre nasan fuk tijja daɣ tixijjas, hullan attaɣam, aratan n akal, aratan n ihishkan
Iɣirman n syria tin Mediterranée šund Tartus d Latakia olah nat iššikil n tiɣarmaten
“Urbanizasyon fuk eqqal ““Pueble”” har hin inkiz s edag iyyan n afalla has “
Awen harat ilsan ikallan, dagh addawla tan ajjotnen, illan tiɣarmaten ojjarnen hullan iɣirman madroynen ahanen addawla
Daɣ idagan iyyad, taɣrimt tohar iyaka id aɣrim edag wen issin fuk addoben ad ahoran alxakum
Hampstead taɣrimt a ojjaran fuk izzaghan daɣ is 55.000 n awadim; awen ijje a ilan addinat ojjarnen wi tiɣarmaten n addawlat tiyyad
Taɣrimt tan Arlington Heights, Illinois izzaghan daɣ is 75.101 n awadim awa id izjaran daɣ tuddant tan 2010
Tiɣarmaten ti addobat nen adkul n akal dagh iɣarman ajjotnen hak id addawla tan ajjotnen
Taɣrimt ta tojjarat isim net Menomonee Falls daɣ izzaghan 32.000 n awadim
“Daɣ Maryland , akal s isim net ““teghrimt tan.... taqqal aɣrim assirtayan megh distrikt n timzal n baya”
Azzaman wen imuzaran win attarex kala ilan tanaya timdat daɣ rejion tan nasan
Hak taɣrimt n Haoussa tan aminakal jas Maigaji (amuzar n taɣrimt) s inta daɣ amuzar net war eqqel ar Hakimi (mer) n aɣrim
Ilan ihanan ideynen s akal ilsa alammuz šund awa ijjanat taɣrimen n tamasna , zinc roofing eqqal a oharan
Iyyad irrizaɣ as ilan tersen daɣ edag tan ehozan
Atlas eqqal karti tan artaynen; eqqal šund akamus n karti tan n akal meɣ n rejion n akal
Isim wen ehak almaɣna i awa s illaɣat Mercator as eqqal samal n axalak d iššikil n alɣalim fuk , wadden ghas karti tan artaynen
Biro n atlas olah id alkittab wan iɣanni net
“Daɣ kartografi, iyaka eɣlayan (s alwaq iyyan isim net ““taɣelit” assirtay titbaqqa n tigdat (tizzijrit) s a ojjaran edag šund edag wan ejjarew”
Griyaj wa olaɣan harkuk ozɣaɣ i iyaka tan win taɣelit
Iyaka tan win taɣelit akrambayan , oɣad meɣ tartit n iyaka tan fuk fal karti tassuknat ammas n arori n tiditt ilan iyyan meɣ abyon tan ajjotnen ozɣaɣnen.
Daɣ awatay wan 1701, Edmond Halley ijja iyaka tan šund win daɣ ( isogons) fal karti tilat magnetik variation
Daɣ awatay wan 1791, karti tan France ijja J. L. Dupain-Triel ijja iyaka tan jir ila 20 n metir, hachure tan,hachure,spot-height tan d edag ibdadan
Isobath tan intaned harkuk a ijjanen fal karti nautik tan har win Russia ɣur awatay wan 1834 d win Britania daɣ awatay wan 1838
ɣur amindi awatay wan 1944, John K Wright assof isogram mušan kala war ewed alxidmat ajjen
Erem fuk wa ijja i nefran n harat iyyan azzuken , fella tan wi yadnen win fuk illa ti har amarad
Stasyon tan akayad n azzamanan charnaš tajjin tenasse taɣadat ghur iyaka wan taɣelit ( alwaq wa ti ijjan , awen isakin iddikud n awa tinfa taɣelit)
Daɣ meteo, iddikudan win adu id izjarnen ifnazan har wan ejarew mušan wadden iddikudan win arori fal karti
Isallobar tan aqqalan iyaka tan osaghnen titbaqqa n amutti n iddikud daɣ jir alwaq
gradient tan win Isollobar tan aqqalan harata olaɣnen n adu fal as tiwwadan meɣ fannazan ašiwninki n adu
Isotherm ɣur 0 °C isim net edag wa sammedan
Ghur tigheliyen tin ,ittur n general terrain addobat ad it w aghil
Daɣ kartografi, awa ilan jir taghelit imos tizzijrit ta tizlayat iyaka tan n taɣelit win sider
Issin megh tiɣeliyen ajjoten n iyaka olanat id adaɣ
Harkuk taqqan jir taɣelit tila alɣma fal karti mušan ille mušan
Jir ɣas a okayan fal taɣelit tida id ogdanat megh a issewadan meɣ ifnazan eqqal anachach ɣur label tan wi fal šarj tan
Asirmad n acid precipitation tiwar fal karti tan s isoplat tan
Taɣeliyen n iyaka sakninat har ajjudi isalan n a war n aqqel jografia daɣ ekonomi
šund tagheliyen n iso tin daɣ aqqal nat a olaɣan i asukni n a ojjaran tahiriken sanatat (meɣ tazzayen ) fal graph tan win issin.
Dagh afaham n taliwen tin radar tan, isodrop taqqal taɣelit n Dppler velocity togdahat d isoecho eqqal taɣelit n radar reflectivity togdahat
Dumu n taghelit eqqal nefran n iddikud fuk n tisilmagh ti inhajjanen id asukni
Išikil iyaka imos as taghelit tan iyaka tassohat, titbaɣtabaɣ megh tarza daɣ desin iyyan i a tijru innugh wan otasan
Ešwal wan iddikud eqqal immik s itiwajraw arithmetic value wan iyaka wan taɣelit.
A fal iyaka tan win taɣelit war eššelan tolas iyaka tan win sider olahan ichikil ( olahan tazzayt , dumu d ichikil) dihen asatoɣ wan gradient war addobat ad ej ɣur iyaka tan win taɣelit ɣas
Taɣelit n karti tijjat ešwal iknan taddobat ad tidhil emaghir net i ad ifhim daɣ armud tulat n terrain
Dihen coordonate tan win idagan i yadnen itkadan ɣur titbaqqet n awikkil ta tojjarat ehiz s tan akayad n iddikud
Immik šund wen isim net datum shilft
Alxidmaten ti iknanen uglay šund tann Struve Geodetic Arc daɣ alqiblat tan Eroba ɣur awatay wan (1816 har 1855) d Farak n Tigonometrical maqqoran n India ɣur awatay wan (1802 har 1871) ahoj mušam ewad ittus n mirda tan n dumu wan Ellipsoid wan akal
Almaɣna hin ikkan iddikud wan ejarew inta s datum WGS 84, ellipsoid, as ijja awen almaɣna wa oɣadan hullan inta s Earth Gravitational Model 2008 ( EGM2008) isaxdaman 2.159.spherical harmonics
Alwaq wa ti exdam awadim wala musnat net isim wan latitude itawan i geodetic latitude
Datum shift jir issin datum tan izlay s edag s iyyan daɣ addawla megh rejion iyyat addobat ad eqqil harat ghur bannan har timad n metir tan ( meɣ metir tan ajjotnen i island tan wi ajjujnen)
Ilmital, daɣ Sidney illan ti 200 n metir (700 n atkul) izlaynen jir isalan win GPS wa ehan GDA ( iknan fal standard WGS 84 wan alɣalim) d AGD ( exaddaman hullan i karti tan tin akal) harat eqqalan tajjarzazzal maqqorat i aplikasyon tan iyyad chund win eket n iddikud meɣ ajarw n edag s alamaɣ daɣ aman
Alwaq wa id datum tan addoben ad ikrichan radii izlayan d titbaqqa n ammas izlaynen, titbaqqet fal akal taddobat akaraš n coordinate tan izlaynen fal datumm ijjan eket
Datum tan oharnen axdamnen daɣ tamasna n Amrik imosan NAD27, NAD83, dWGS 84
“Datum wen itawan in i NAD 83...ijja fal aqqad n 250.000 n titbaqqet han 600 n satelit tin stasyon Doppler assibdadnen system ghur geocentric origin”””
Awen eqqal ilan adiriš s Department of Defense wan Amrik (DoD) exdam siris tolas ikfe National Geospatial-intelligence Agency (NGA) almaɣna (a eruwan Defene Mapping Agency dihen National Imagery and Mapping Agency)
Eqqal a fal ijja anifham i Broadcast GPS Ephemerides ( orbits) issintan ɣur ayor wan tindufan daɣ achal wan 23 n awatay wan 1987.
Eqqal a fal ijja anifham i Broadcast orbits ɣur ayor wan awzem wan karad n achal wan 28 n awatay 1994.
WGS 84 (G873) eqqal a fal ijja anifham i broacast orbits daɣ ayor wan tindufan dag ašal wan 29 n awatay wan 1997
WGS 84 eqqal Default Standard datum i coordinate tan aghzannen daɣ GPS tan win dallol d mamala
Ilmital, uzlay n tichijrit jir tatbaqqet ghur equator s Uganda daɣ Afrikiya d titbaqqet ɣur equator daɣ achrut n Amrik wan ajala iwwid s 0.0014arcseconds dagh awatay
Ijji n Karti tan ajjotnen šund daɣ ammas n addawla iyyat war ilsa plate tan
Ptolemy iflas ti s atkul n tizzijrit hak id tahrike uhun eket n tahrike daɣ tizzijrit n ašrut n achal n awelan
Kartografi tan matematik tolas amasughal dagh Eroba ghur ajjaraw ijja Maximus Planudes i akatab wan Ptolemy ad orakan i 1300: akatab wen iffisar ti Jacobus Angelus dagh Latin dagh akal wan Florence ghur awatay wan 1407
Dihen sannafranan ijji n karti wa ofan i sistem n coordiate tan fal ellipsoid s isim net Terrestrial Sistem meɣ Geodetuic datum
φ, or phi) n titbaqqet fal arori n akal eqqal harat wa illan jir equatorial plane d taɣelit toghadat ta hi tikkat ɣur titbaqqet ten d tokay (meɣ tahoz in) s ammas n akal
Meridia tan fuk ilan tizunawen n itarmisan maqqornen ( tawaghrinen s tijjililluwa maqqornen) ahalnen siha s pole tan win tamasna d win ajala
Antipodal meridian wan greenwich eqqal 180°W and 180°E dagh edag iyyan. Awen war oher harat n taɣelit ta s itawan International Date Line ta id tifalat s idagan ajjotnen fal iddililan n folitik d n bannan eha jir alqiblat n Russia d Aleutian Islands win ataram
Coordinate tan fal karti harkuk iktaban isim tamasna wan N d E i alqiblat i asilmad n iɣinni
Daɣ jografia , tahrike taqqal coordinate n jografia tisalmadat s edag n tamasna-daɣ ajala n titbaqqet fal arori n akal
Tahrike inta id tizzijrit alwaq iyyan tajinat atiwaɣir iyyan i asilmad n edag s tiditt n samalan fal arori n akal
Tikkelt tan sanatat inta s itur n ahiz wan Geoid s referens raqqisan n matematik
Iyaka tan win tahrike d tišijrit aqqalan fuk nasan graticule fal arori n referens
“Alwaq ti illanat ellipsoid tan ajjotnen izlaynen , tahrike tan tiditt n samal fal arori war taqqel iyyat ghas. Awen itiwaɣal dagh ISO Standard allaghat nen as “a fal wadden s amasirsar imdan n system wan coordinate, coordinate tan ( taha tahrike d tišijrit) aqqanan eɣaf hullan tolas war ilen almaɣna””
Abyon wa ɣur ammas n akal eqqalan a ozɣaɣan i rotation axis azun arori ghur tajjililwayt ta maqqorat s itawan Equator
Amutti n alwaq ijja fal majrad ajjen dagh artikl fal axial tilt
Talgha timutti ɣur awzem wa darat alwaq wa id tafukt taha edes n Tropic of Cancer
Alwaq wa id tahrike tila almaɣna daɣ semɣar n ellipsoid, edag n titbaqqet iyyan izlay fal ellipsoid fuk: war ti illa i addoben ad izli tahrike d tišijrit n samal n jorgafia daɣ war imel ellipsoid war s exdam
Tahrike tan jografia t inhajja id axadam iijan esawey
Aminšiš n ujjij wan meridian eqqal a ehan ammas n farak tan daɣ geodesy d asukni wan karti
Illanat sanatat tikarsiwen i anuttif net
Alwaq wa id tisammaskala Isometric meɣ conformal s geodetic, illan ti issin iteration tan n Newton-Raphson hakkinen isalan oɣadnen
Tamezlayt ta fal terrain tiwar tišangay tan minit tan
Amutti n coordinate tan win geodetic Cartesian addoben ad tiwajriwan daɣ amakal n coordinate tan win jografia
Titbaqqet ta tiknat aqqad fal arori war tijiyit id alwaq wa id ellipsoid talgha net ta tolaghat meɣ geoid net wa olaghan
Tišijrit tan coordinate tan win jografia isladan alqiblat-dagh-ataram n titbaqet fal arori n akal megh fal arori n atri n išinnawan
Prime meridian wa itikiyan edes n Royal Observatory, Greenwich, England, itawaghir s 0° dagh tišijrit s anifham
Alwaq wan akal ( ilmital ghur edag wan tafukt) izlay s tišijrit, ila tezazlit n 15° n tišijrit togdahat id alwaq iyyan izlayan n n akal
Mabda i raqqisan mušan s tiditt ajjaraw n tikarse n taflist i almud n tišijrit ijja timad n iwityan tolas azilzam musnaten maqqornen n ešaraj wan science
Prime meridian itiki fal Alexandria
Assaxdam prime meridian daɣ Canary Islands har id isalan win tišijrit ad alaɣan
Falăki tan win Indu tan d inăslimăn har ăjjudi okăyăn daɣ efes n anniyăten tin, issewdan idăgăn eynaynen tolas alwăq iyyan simuttiyăn isălăn fal Ptolemy
Daɣ ămindi n iwityan win aru, afor daɣ jogrăfia amităkwăy ɣur Ikufăr win atărăm šund ijjit n isikilăn d răsiya tan tin teɣare ilmădan fal assănăt addinăt ɣur aratay wa ijjăn id Spania d Afrikiya tan tămăsna
Christopher Columbus erăm har issin ihăndagăn ad exdăm s tiseten tin akăyăd n atărmăs n tăfukt i ad is-sin tišijrit net, awa ezzăran daɣ Saona Island daɣ ayor wan sutămbăr n ašal wan 14 n awătăy wan 1494 ( asikil wan is-sin) d wan is-sin daɣ Jamaica daɣ ayor wan tindufăn n ašal wan 29 daɣ awătăy wan 1504. ( asikil wan akkoz)
s tizărăt amutăj n akăyăd, ifesăn daɣ tăzune n temede n awătăy wan ilkămăt amutti s amutăj n eket olăɣăn
Fal akal, ɣur azzaman wan efes n telescope tan d muntar tan pendulum har tazune n awatay wan 1800 issewad iddikud n idagan wi s tišijrit nasan tiskat s aqqud n tiditt , alwaq iyyan ahan marsalan id oraknen i degre s harkuk illan jir 2 d 3 °
Ijji n ikăyădan oɣădnen dagh ejjărew wan maqqorăn hullan ojjăr wan akal assăhat d muntar tan tin pendulum ar xăddim nat hullan daɣ tălɣiwen in
Ehak issin ihăndăgan n timzal i addăbăra tan daɣ 1° har 0.5°
Alxdimăt ten idhăl tat tolas tila timzăl n timăd n azruf wan pounds ghur Board of Longitude mušăm eghil d ijru azruf ewădăn a ojjăran 20,000 n dollar, as išrăy ijjraw timzăl awidnen daɣ awătăy wan 1773 darat majrăd wan dibiti tan
Ujjij wan ayor eqqal a fal tijja alxdimăt ɣur darăt n awătăy wan 1790
Ijran a hin addinăt daɣ armud as telegraph addobăt axădăm daɣ asissiki n sinyăl wan alwăq i musnat n tišijrit
Farăk iday isassărăn n idagan wr nen kărti daɣ Amrik tan ammăs har tan agăla d West Indies har Japon d Chine daɣ iwityăn win 1874 har win 90
Awen ammutăy alwăq wa id telegraghy ta war n ila iɣunăn taqqăl a ti illan dagh iwityăn azzarnen n awatăy wan 2000
Sistem tan win amătikwi n Radio issintăn alxidmăt darat akkinăs wan issin n alɣălim
A war n imos magnetic declination, awa yadăn fuk eqqal išujjišăn iknănen
Tašijrit ɣur titbăqet addobaăt awădim alamăd net ɣur t issedăna azli n alwăq jir edăg wa eha d Cordinated Universal Time (UTC)
Isim wan edes atiwăna fal as tatbăqet war n eha ammăs n alwăq wan edag: săddeq alwăq wan ihăndagăn almăɣna net folitik a ti tijjaăt, daɣ awen ammăssăn nasan d alxădudăn nasăn alwaq iyyan fal oherăn harat id meridan tan s inătfisăn n 15°
International Standard Convention (ISO6709)- n as alqiblăt toɣad - ila ujrah s aqqud n Cartesian Coordinate System id North Pole
S ammutăyan ɣur alwaq wen daɣ s ašujjš wa ijlăn
Geoid eqqăl dumu wa dar ola arori n ejarew i assăhăt tan ajjălilliwi wan amădal eha awa id erămmăs ajjălilliwi d aɣalilway n amădal fal war ti illen at assăhaten tiyyad šund adud tan d tinăzzamăren
Iket tan hin inkašnen win aɣălilway n amadal d iddikudăn nasan a addobăt nen fal asilmăd net
Kuddeɣ as amădăl s taɣissa net a han ti ifruɣăn n +8,848 m (Adaɣ wan Everest) d -10,984 (Marianas Trench), afruɣ wan geoid ɣur itărtăran win ellipsoid ɣur +85m (Iceland) har -106m (India tan tamasna), a orăkan fuk i 200m
A fal tikunen n idăɣan win amădal eɣlăyan tan id tijursăyen n iɣešan, iddikud n ejjărew wa maqqorăn daɣ iɣešăn win inta deɣ a izli har hin ehaz geoid
Awen almăɣna net a fal issekel awădim daɣ Bato, war hin za egra a hin awădim imitikwiyan n geoid; teɣate net (iyaka wan ammas) hrkuk ozɣaɣ i geoid d edag wa id immuqăs diris
Awen fal as satelit tn win GPS tan, aqqalnen šund ebănɣ n ammas wan aɣălilwăy n amadal, adobăt eket n iddikud n izuk net daɣ as orak sa s ammăs n ellipsoid
GPS receivers win amarăd ilan griyaj ehan software tan s karrăšan ɣur edag wan ahan iddikud n izuk n geoid (almital EGM-96 Geoid) fal World Geodetic System (GWS) ellipsoid
A fal akal islăn ti aman , aman war he ikkrišăn iddikud n izuk olahăn daɣ edag fuk
Awen daɣ as GPS Receiver tan ajjotnen win ifassăn ilan tabel n amătikwi tisalmadat iddikud n izuk n ejjărew
Isuj wi azzărnen ijjanen fal Satelit GOCE iwarăn iternet daɣ ayor wan awzem wan darăt n awatay wan 2010 s European Space Agency (ESA) isuj win timăšɣulen tin akayăd n amadăl
Geoid eqqal arori n iman net ogdahăn tolas s edag iyyan eha medănan
Globe eqqal išikil n amadăl ilan taɣissa n išinnăwan meɣ n akal
Iššikil n globe wan akal eqqal globe wan išinnăwan
Addobat asukni n addawla tan d iɣirman măqqornen d rezo wan tăhrike d iyaka tan tin tiššijrit
Ad uzan akal wan išinnăwan s edag n etran
Isim n globe wa ezzăran Strabo imălan samălan n globe wan Crates ɣur awătay wan 150 data annabi ɣisa
Globe tan ajjotnen iknan s tajjililwayt n aɣil iyyan daɣ awen aqqălan iššikilăn n amadal fal 1:40 n milyon daɣ afiltăɣ
Ijjit n Globe tan wi daɣ išraynen izjaran Parallel tan d meridian tan har addobăt ad ellaɣăt awădim coordinate tan n edag a eqqal
Globe n akal wi azzărnen dallăj nen tumast n alɣălim wa eru wan idayăn daɣ alɣălim wan inaslimăn
Behaim eqqal aw kărti tan n Germany, amassăkul fal aman d almusăbbib
Darat edey wan Globe, Behaim assekal hullan
Globe iyyan n tizarat , Hunt-Lenox, ca
Addobat as eqqal globe wa ezzăran isiknan alɣălim wa eynăyan
Globe it iw asăgbar an isaknin Amrik ikne Martin Waldseemueller ɣur awatay wan 1507
Globus IMP, isuj n elektro-mekanik ahan sammosăt tikwitta n alɣulăm tan exdam nat daɣ Soviet d Spacecraft wan Russia ɣur awătay wan 1961 2002 as aqqălan imutaj n asikil fal amăn
Aɣinni wen n globe ikna uktăb ti George Kearsley daɣ Encyclopedia tan Tăngilist ɣur awătay wan 1802
Awen insa daɣ măršin ta ɣannit disk daɣ išikil wan akal
Globe tan win iknan “tamɣare” d assahat hullan
Wan ušray ila alkurra timbăjat har Germany
Tajililwăyt maqqorat s isim net Orthodrome , tilat arori eqqălan wan tămuqqest n arori d abyon tikinen daɣ ammas n titbăqet tan arori
Alxălat ten n iman net n tajililwăyt tan arori taqqal a imlăllăyan fal tajililwăyt andarrat awen edag n tămuqqest n arori d abyon war n tiki daɣ ammas
Iban tilat timos titbăqqa s ti illanăt tijililwăyen ajjotnen măqqornen
Tiššijrit n tišangăy andarrat n tajililwăyt maqqorat tăqqal ujjij wa jir sanătat titbăqqa fal arori n akal daɣ tagămšak tan Riemannian s tijililwăyen tin măqqornen ismawan nasnat tijililwăyen tin Riemannian
Tajililwăyt iyyat maqqorăt taqqal ta tazunăt hemisphere tan wan akal d aman
Daɣ kartogrăfi, akayad n karti eqqal ebarid i asăssigdi n arori wan globe daɣ i ijji n karti
Daɣ ittus n karti, ifruɣan iyyad ilan atwăɣbil iyyad kala; adiš , isukni tan izlaynen n karti illan ti ag-az n tilaten šund tin akăl daɣ ti yădnen
Isukni tan eqqălan šund tiwigăst n matematik ɣas fla ijja aduwinni eha tagămšaɣt n uzlay, tagamšaɣt n akayăd d tigursăyen
Titbăqqet n matemătik fuk ta tisimuttiyăt coordinate tan fal arori ifrăɣan war n ola d sollăn s abyon eqqal asukni
Amadăl d tiɣiswen n išinnăwan măqqornen iknănat uɣna šund Oblate Spheroid tan as ijja awen harătan fuk wi mădroynen šund asteroid tan ilan alwăqqan iyyan erk iššikil
Fal as arori n amdal ikrambay war eqqel a ogdahan id abyon , aɣalas n iššikilan itiwi s esăssar izlăyan d aɣălas war n ogdah i idăgan
aIttus n karti isalmăd iššikil n akăăyad as inhajja ad eqqil tănittawt i karti
Isug n Data aqqălan isalan n jografia ; asidu nasan ilkăm i datum n amădal wa innufrănan
šund Tissot’s Indicatrix, Goldberg-Gott Indicatrix ijja fal infinitesimals d adaloj n akrămbi d iban tigdăht n tuzant ( akrămbi d anamijar ) ikrămbiyan
Alwăqqan iyyad tegămšaken ijjanen iššikil n akal a axdămnen
Immik iyyan i akăyad akrămbi war i tij ar s grayscale megh isuftăn n dumu tan s telay nasan taha edan n tahrike n amkrămbi n tasăjja meɣ tiw-at s tiditt
Fal as dumu wan amădal war izzukăt , isalan tisugilăn daɣ tikkelt en daɣ
War addobat awădim asigdăh n harat wir daɣ ikyed dihen isammăsulɣilt)
Tangent t imos arori wa ewad edes mušam war it uzan globe ; secant imos arori war it uzan globe
A fal iyaka tan win aqqălan animallal nat daɣ tăhrike šund conical projections, isim net anmillal war n akrămbay
Awen ijja i akayăd n silindir meɣ pseudocylindrical daɣ ašrut
Asuj eqqal a ilan iyak tan war n timutti daɣ edag n jografia
Jir ɣas n akal wala n ellipsoid, išširitan fal ijja majrad daɣ as war tassujal awa idutten
Iššikil n ellipsoid exdăm harkuk daɣ edey n kărti tan n dumu tan d samălan n karti tan d karti tan maqqornen d n ammas arhănen adaloj n arori n akal
Daɣ asigdah net id ellipsoid wa ilan ijuš wa ofan,iššikil n geoid itimutti daɣ samalan n tilaten šund ujij ,aqqad d tilat
Tiɣiswen fal akal war n azzukkăt šund asteroid tan, hak id ijja awen, alwaqqan iyyad iššikilăn olahnen id geoid tawăxdăman i asukni n karti tan
Isukni tan iffisăran daɣ asidis n arori maqqorăn al amădal s tilkăm tamăšɣult n asuj
“Edag wa id ifal efew daɣ edes n iyaka iktăban daɣ tsibdăt tan darat awa id it iruwăn uzlayan jir isukni tan ijjan igimšătnen”
Silindir wen ilsa amădal , it aw akayad fal at dihen ammera
“ujijan win tamasna-daɣ-agala kala war annărkabăn wala isesan (1) akayad ogdăhan meɣ ““plate carée””
A ijjan isuj win akăyad wen ujijan win tamăsna-daɣ-agala n anirkăb wan alqiblăt-daɣ-ataram , eɣallas edag daɣ iššikilăn
Meridian tan iyyad ojjarăn meridian wan ammas tolas iššijăn s ajjăma daɣ ujij n merdiain wan ammăs
Adiš merdian tan ogdăhan idăgan daɣ anmillăl ijjan
Karti konic ta id tizjărat ehet afruɣ andărran daɣ asuj,iššikil d edag ehan edes n anmillălan win
Addobat edey daɣ akayăd ujjijăn andăran daɣ titbăqqet tan tiššijrit, r (d)= c sin
Akayad n tasăja edes iskbăran akayăd daɣ išinnăwan s edag ujijăn daɣ awen issikna a id orakan i hemisphere imdan šund wa ijjăn daɣ Blue Marble 2012)
Titbăqqet n iman net meɣ titbăqqa addobat nat anărkib s iyaka meɣ asuj ikrămbăyan alwaq wa id itiwăsăkin
Tigdaht n Azimuth: ujijăn ɣur ammăs d isik aɣlăsan
Daɣ awen isukni tan ajjotnen illăn ti i ad idhilăn daɣ timăšɣulen ajjoten n karti tan d esassar harikan n isuj tan
Karti tan ti fal ijla alɣălim alwăqqăn iyyăd zajjăr nat id fal isukni tan mixălxălnen
Asukni wan Mercator eqqal asukin n kărti olahăn id silindir issikyăd Flemish wan aw jografia d aw karti tan Gerardus Mercator daɣ awătay wan 1569.
šund awa ikma, asukni wan Mercator issewad iijit n harătan daɣ ujjij n equator
Hak id ijja awen, akayăd n tagămšakt tan sundial, karti tan tin addobăt as iday nat fal asukni n ijan immik n silindir olahan, tazăzzkut n asukni wan gnomonic eqqălan tăsedit tan sudial
Hak ijja awen, awen eqqal erk ajămol raqqisăn tolas assirtăyan
“” Mercator ijja karti “” afissar eynayan tolas iwidăn n amădal iknăn i alxidmăt tan imassukăl win aman”””
Mirda tan ajjotnen ijjan daɣ iwityan mušăm tămmiduwa tan Mercator id Pedro Nunes d turhăjjat ta ijjraw s tabel tan loxodromic id eɣna Nunes idahălan ti daɣ tamăšɣulen net
Hak id ijja awen, matematiks ti ahănen efes nasnăt ijja mušăm kala war ti izizjar matematisyen Thomas Harriot issintăn edes n awătay wan 1589
Issin muškila tan igdalan assăxdim net daɣ armud: Iban tudăbat n musnat n tašijrit daɣ eɣašar s iqqud d awa fal tisdăg magnetic a axdămnen daɣ asikil fal amăn uhun tisdăg tin jografia
Hak id ijja awen, war issinta tărna n karti tan tin alɣălim har awătay wan 1900 alwaq wa id mušăkil wan musnat n edag ammuknăn hullăn
Fal tilzamăten tin daɣ, Publisher tan ifnăzan hullan axădăm n asukni daɣ awătay wan 2000
Daɣ ijji n awen, anărkab n alqiblăt daɣ atarăm ehušălan n karti issewădan ujjij fal equator , iddew daɣ asukni wan Mercator id anărkab wa dir ogdăh n tamăsna daɣ agala har edag fuk n titbaqet ,aɣan wan alqiblăt daɣ ataram ogdăh id wan tamăsna daɣ emăynăg, ti ijjan asukni n karti olahăn
Daɣ tahrike tojjarăt 70° tamasna meɣ emăynăg asukni wan Mercator war exdem fal as aɣan wa imnănădan maqqor hullan ɣur pole tan
Ellesmere Island fal tamăsna n Artic archipelago wan Canada ogdăh id wan Australia kuddeɣ as Australia tijja 39 n anitfăs fal canada
Eda n Greenland wan s tiditt ogdăh id jamahiriya tan Congo demokratik
Alaska inta deɣ togdăh id Australia kuddeɣ as tat tojjăr Australia timɣare s 4½
Swede inta deɣ tojjar Madagascar timaɣre
“Karti n alɣalim fal Icosahedron s asukni n Gnomonic””
Awa id erawan majrădăn win, atlăs tan wi ušray ibas axdămăn s Mercator projection i kărtit tan tin alɣalim meɣ idăgan ujijnen equator, issofănen isukni tan iyyad n silindir meɣ išikilăn n asukni n edag ogdăhan
Arno Peters eraw majrăd issintăn daɣ awătăy wan 1972 alwăq wa id ikfa addăbara n awa eqqălan ašal id Gall-Peters Projection i asăfăr n mušăkil tan tin Mercator s isilmăd as eqqal alxidmăt net tan alăsal daɣ as war issewăl daɣ alxidmăt ta ijjan aw karti tan šund alxidmăt tan Gall daɣ awătay wan 1855
Etartar daɣ wi ilănen nefran hullăn eha 35 n kilometir mušăm i aɣan andărrăn (rejion maqqorat) n aplikăsyon tan amutti wen addobăt a hin ettăwad in tolas ewăd tichiten n 6371 n kilometir d 40.030 n kilometir addobat ad immukăs daɣ radius d taɣălalwăyt n iyyan fuk
Asukni n karti ijjăn s silindir tibde formulae ta tosăɣăt coordinate tan n jografia win tahrike φ d tišijrit  λ s coordinate tan win Cartesian fal kărti s iwar uɣna net equator d alwaq daɣ oran fal equator
Išmad silindir idas globe daɣ equator, aɣan wa jir globe d silindir eqqal tartit fal equator mušam war ti illa edag iyyan
Uzlay wa jir λ har λ0 eha radian tan
Kud daɣ as inăfazăn ajjotnen ijjăn: atlas n lakkol wan Finland ifnăz har hin uhaz 76°N d 56° S, samal n 1.97 daɣ iddikud
Băndar tan iknănen uhiz iknan tufit : sec 8°= 1.01, daɣ awen băndar harikăn 16° (eha ammas n equator) oɣad har 1% meɣ ašrut 1 daɣ 100.
Tišit n e2 timos 0.006 i ellipsoid tan fuk
I išikil wan afălla 1 cm ogdah id 1,500 n kilometir daɣ tahrike n 60°
Anminnăk wen eqqal tangălt n as tasaja tahat ammăs togdăh id 2 arcsin (cos φ sin ) tolas tajililwăyt ta maqqorat jir A d B taqqal 2a arcsin cos φ sin )
I tiɣiswen tiyyad, samăl n arori azzukken hărkuk ila ašămol net s Mars taqqal merdian itikiyăn fal crater Airy-0
Daɣ anifhăm wa ijjan fal amădal, ayor d tăfukt, ijja s degre tan illănen jir -180° har +180 i tiɣiswen tiyyad etărtăr n 0° har 360° a ijlan
Aɣan n kărti eqqal iddikud n ujij fal karti har ujij wa dar ogdăh fal akal
Abăra wa eqqal iddikud n izuk n globe eɣnăn har izuk wan amădal
Karti tan ajjotnen assilmăd nat isim n aɣan tolas addobăt asukni n griyăj n aɣan (alwăqqan iyyad isim wa răqqisan “aɣan”) i ad ijjiš edăg net
Daɣ awen “aɣăn” imos scale factor (titbaqqet n aɣan= aɣan n imăn net)
Asukni wan karti eqqăl a fal ijja majrăd daɣ afăhăm n immik wa s itimutti aɣan fal kărti
Awen farăk n isukni tan fuk issănăn addinăt daɣ iwityăn win aru har awătay wan 1993
Aɣan andărrăn itiwăn i karti tan n alɣălim meɣ karti tan n rejion tan maqqornen šund imidlăn meɣ addăwla tan măqqornen
Karti tan ti măqqornen sakninat idăgan mădroynen daɣ isălan dărosnen hullan šund addaăbăra n karti tan tin county meɣ tin ăɣrim
“Hak id ijja awen daɣ afissăr wa ijjan s afălla, aw kărti tan janin isim wan “”aɣan măqqoran”” i karti tan ammerănen - ti săkninen edag iknan tammădrit”
Awen assilmăd ti iban tudăbăt n ašingif n elam n orange daɣ arori n eɣărɣăr daɣ war s aqqărrăw ed d asămmuti net
Marsălăn n aɣan wan isotropic fal karti ehay conformal projection
Aɣ aras n isim wan “andarran” imos awen as daɣ iqqudăn iyyad n eket war ti illa amutti addoben ad izjir daɣ aɣan n marsăl fal titbăqet
N ăllăɣat as coordinate tan allăɣen s karti n asukni ta s inhăjja almud net daɣ karti tan tin amărad iwărnen ilkădan
Alwaq wa s aɣan wan titbăqqa itimutti s edg d tasidikt n taɣălilwăyt fal asukni ad ikrămbăy
Amisiwăr n ikrămbiyăn win ellipse tan win fal asukni wan kărti eway abăra wa daɣ aɣan n titbăqqet itimutti fal karti
Iddikud n axis wa măqqoran s axis wa andărrăn eqqal
Aɣan eqqal tiditt (k=1) fal equator har anătfăs n tišijrit net fal karti t iwarat alkăd s ašrut wa yadăn n RF (meɣ aɣan wan assahat) ehak tăjililwăyt n amădăl
Edăg wan s afălla assukin aɣan wan Isotropic Mercator: aɣan fal anmillăl olah id aɣan fal meridian
išmad amuqqis n asukni wan Mercator ikna aqqad daɣ bandar wan tahrike 3.24 n degre ahanen ammas n equator
Ikăyădan win s armădăn efes n Isukni tan wi azunen Mercator daɣ eqqal meridian šund equator” n asukni i ad n ijru karti tolaɣăt daɣ ujjij n meridian wa
Tisidăg tin akkozăt n akal meɣ titbăqqa n akal, aqqal nat akkozăt tisidăg n akal: tamăsna, alqiblăt, agala d atărăm s ešwălan nasan N,E,S d W iyyan fuk
Alwaq wa id tissekăla s alqiblat meɣ atărăm , fal equator ɣas as addobăt awădim ad issăn alqiblăt meɣ atărăm daɣ as oɣad daɣ tekle net (daɣ war ehušăl amatikwi)
Pole wan tamăsna n anăzmăy wan magnetic ehal s pole n jografia wan tamăsna n amădăl d hak ašrut wa yadăn
Daɣ tăzune ašal, eqqal emăynăg i imăkyădan n hemisphere wan tamăsna wi izzăɣnen daɣ tamăsna n Tropik wan Cancer d tamăsna i win hemisphere wan emăynăg izzăɣnen daɣ tropik wan Capricorn
Daɣ ihăndăgan win, awădim kul ehišăl ti daɣ tizărat ad issin kud inta tăfukt tišănkaš s alqiblăt daɣ as tokay s emăynăg meɣ tamăsna s akăyăd n imitikwiyăn net- tišalgăy s aɣil imos awen ti tak s emăynăg as ijja awen aɣil s tišălgăy imos tikka s tamăsna ; meɣ s akăyăd n telay tăfukt
Fal as eneš wan amădal, war izlăy id ila amăkyad , illan ti is-sin išilăn daɣ awătay alwaq wan anăkar n tăfukt fal udim n alqiblăt
I asixdăm n tikărse ten daɣ hemisphere wan agala, 12 ehal s tăfukt tolas tazune n titbăqet jir alwaq wan issikăd id midi (12h00) ad ahilăn s tamasna. 
Axis wen azun Celestial Sphere ɣur pole tan win tamăsna d emăyăg olăhnen i amăkyăd id a insan s afălla daɣ tamăsna d emăynăg fal išinnăwan
Telăy ta did tizjărat t assilmăd s tišăngiwen ajjotnen ( ifrusan n tijililwăyen oɣad nen)s addobăt ammas wan tiditt a daɣ is nat id izjir tolas ogdăhnen i Celestial pole insănen fal afalla n edag n pole wan tiditt (tamăsna meɣ ataram) fal išinnăwan
edag wan tiditt n pole it imutti daɣ timăd n iwityan awa ijja amitikwăy n equinox tan
“Asterism”’Big Dipper”” addobăt axadam i ajărăw n Polaris”
Alwaq wa id eqqal tiditt ohun magnetic n tamăsna
Karti tan ajjotnen n Eroba tan aru daɣ almital ijjănăt alqiblăt (E) daɣ s afălla
Karti topografik tan ehenăt adkul s iyăka tan n tăɣelit
Titbăqet tan tamăsna dihen ad taqqil titbăqet fal teyt ta tiknăt ihiz n pole n etran wan tamăsna
Aɣălay n disk s tekle tan muntăr ɣur titbaqet tan tamăsna, itaj amuqqis daɣ titbăqet tan atăram, titbăqet tan emăynăg d tan alqiblăt.
Daɣ Euroba tan tizărat i ta tišayat jir atttam d 32 n titbăqqa n tisidag tin akkozat n amădal- ilanat ismăwăn
Sistem tan ilănen simmosăt titbaqqa (akkozăt tisidăg d ammas ) ahan win China tan tizărat i tan ušrăy hak id agna tan win Turkic, Tibetan d Ainu
“iyyad tăj in ““s afălla”” d ““sider”” šund i tisidăg d kosmology tan tisidăg tin assăyat”
Tamăsna tosaɣ id Himalayas d alzănnăt as ijja awen emăynăg osaɣ id underworld meɣ amădăl win abba tan ( Pitr loka)
Tamăsna taqqal iyyat daɣ titbăqqa n tisidag tin akkozăt
“Septentrionalis izjar id sepentriones, “”Plow oxen wan assa””, isim n Ursa Major
“Almităl daɣ Lezgian, Kefer addobăt ad imos “takkufira”” d tamăsna”” fal as dav tamăsna n akal n Lezgian tan win inăslimăn ,illan ti ihăndăgan izzăɣăn addinăt n Cuacase d Turkic wi war n aqqel inăslimăn”
Harăt fuk fal taj tăjililwăyt , tamăsna taqqal tăsăjja tizjarat i aɣălilwăy šund wan muntăr alwaq wa daɣ is ikyad awădim daɣ ujij n lakkumăt i axis wan taɣălilwăyt
Mušăm tisărtiyen fal harat ahušăl amukin nasnăt šund a war n ila emăsli d a ehan edăg n erk ikayădan labasnen ijjănen fal terrestrial magnetism
Anifhăm wen iw-id ɣur axădăm wan kompa ijjănen tamăsna s affăla
95% n tamăsna alɣălim tila tetate d tehănnit d sistem n teɣare exdăman
“Asăxdim n isim wan “emăynăg” addobăt ad ijja fal addăwla hullan daɣ ihăndăgăn daɣ inibăša tămudre d agna”
šarnaš almăɣna ewad har Bolivia tolas daɣ almăɣna wa id ifnăzăn ilsa chili, Argentina d Uruguay.
Atărăm eqqal tăsidik tănmišrăyat id tan aɣălilwăy wan amădăl fal axis tolas daɣ awen taqqel tasidik s inta a daɣ tissikna tafukt amătikwăy net d egădăl net
Daɣ Egypt tan aru, atărăm kala eqqal albab i wan jăhannăma tolas tăsidik tohărat harat id tamăttănt harkuk s isim net wa labăsan
Daɣ judaism, atăram eqqal a ehălan s Shekinah wan amăxlăk šund daɣ attărex wan alyăhud tan daɣ tabernacle tolas daɣ awen daɣ as ehan n aɣăbad wan Jeruzalem illa albb net s alqiblat ,, s emel n amăxlăk daɣ alwăli n alwăli tan har tikkăl tin atăram
Tăjililwăyt tan Artic taqqal iyyăt daɣ tijililwăyen n polar d tijililwăyen ti măqqornen hullan n sămmosat hăroknen oraknen s tamăsna s immik wa s iwar nat karti tan tin amădal
Tajililăyt n tahrike meɣ iyaka n tahrike fal amădal eqqal tăjililwăyt war n ila akayad torăkat s alqiblăt daɣ atăram tassirtayat ihăndagăn fuk (daɣ in eqqim adkul) daɣ tăhrike n tăjililwăyt n coordinate.
Tijililwăyen n tahrike war olenat id tijililiwăyen tin tišijrit aqqalnen fuk nasnat tijililwăyen s ammas n amădal jarey šund tijililwăyen tin tahrike taqqal nat ti mădroynen diha s ujij ɣur equator it imɣăr
Tăjililwăyt n tăhrike taqqal a ozɣăɣan i merdian tan fuk
Equator eqqal tăjililwăyt ta tojjărat tišijrit tan tăhrike tolas taqqal tăjililwăyt ɣas n tăhrike taqqal tăjililwăyt măqqorat
Fal karti, tijililwăyen tin tahrike addobat meɣ war addobat anmillăl tolas ihăndăgan jar essanat izlăyan s asukni wa exdăman i akirdi n arori n amădal daɣ abyon
Daɣ almităl, fal asukni wan Mercator tijililwăyen tin tăhrike ilănat ihăndăgan hăroknen edes n pole tan i aɣălas n iɣunăn d išikilăn daɣ as ijja awen fl asukni wan Gall-Peters tijililwayen tin tăhrike illan ihăndăgan osăsnen edes pole tan har aɣid nat iketăn win edag
Illan ti ismăwăn ajjotnen mădroynen id izjarnen daɣ imutiyăn n metir tan n iyyad daɣ tăsidik fuk
54° 40’N alxădud jir ikallăn n Russia daɣ awătay wan 1800 har tamăsna d ikinnas wa jir Amrik d Britania daɣ atăram i tamăsna n Amrik
43°30’ daɣ Amrik, alxădud jir Minnesota d Lowa
42°N daɣ alăsal eqqal tăsibdat n New spania tan tamăsna
41°N daɣ Amrik ašrut n alxădud jir Wyoming d Utah, alxădud jir Wyoming d Colorado d achrut n alxădud jir Nebraska d Colorado
38°N alxădud wa jir Soviet Union d ikallan daɣ taxkăm Amrik daɣ addăwla tan Korea d daɣ ušrăy jir Korea tan tamăsna d Korea tan emăynăg ɣur awătay wan 1945 har akinnăs n Korea wan (1950 har 1953)
Daɣ jografia eqqal tăsittilbăyt s atăram n alxădud wa jir Virginia d Carolina tan tamăsna d ašrut n alxădud wa jir Kentucky d Tennessee.
Tolas ašrut n alxădud jir Carolina tan tamăsna d Georgia
32°N daɣ Amrik, ašrut n alxădud wa jir New Mexico d Texas
25°N ašrut n alxădud wa jir Mauritania d jir Mali
17°N tăzunt jir jamahiriya tan Vietnam (vietnam tan agala) d jamahiriya tan vietnam demokratik (Vietnam tan tamasna)ɣur awătay wan akkinăs wan Vietnam
8°N ašrut n alxădud wa jir Somalia d Etiopa
7° tehăndigit găšulat jir alxădud wan jamahiriya tan Congo demokratik d Angola
Tamăšɣult tan inhădan taqqal harat daɣ etărtăr n alxidmăten n iɣănnăn aqqalnen tisimăl , tinfusen d ijuš n agna
Addoben ad assăxdam musnăt d anazjum i ad aɣnin harătan, ittusăn olaɣnen, asirtăy n ikayadan d ifăhăman d edey n ihinzuzăɣ eynăynen d ihaăndăgan
Addoben har ajjudi efes meɣ asiwăd n titbăqet iyyat n dumu n tamăšɣult ajjen maqqoran šund daɣ sinematografi
Almăɣna wa ezzăran n isim wan tamăšɣult tan inhădan inta s «abăra i amukin».
Daɣ almăɣna net wa war n ila akăyăd , tamăšɣult tan aw n ahăd taqqal tasăssăɣrăwt fal ijja farak meɣ daɣ jarey s addobăt awădim fuk akyad net , tesăle net meɣ afăhăm net
šund ta-ite ten n addinăt ilkam i titbăqqa ajjotnen
Daɣ Greece tan aru, tamăšɣult tan inhădan fuk tohar isim olahan , techne.
Tamăšɣult n inhadan n Roma tan aru tidlaj imăxlakăn aqqălnen šund addinăt sakninen samălan (almital Zues, thunderbolt)
Samal n išikil wen inta dumu almăɣna tijjay tăɣelit (a ogdăhan daɣ azzăman wa daɣ id cartoon)
Daɣ academia tan ušray, timăšɣulen n inhadan artay nat harkuk id meɣ tigittest n alɣulăm
“isim wan edey izjar id Greek arkhitekton, “”albanna n amusăn, amizăr n timăšɣulen”” izjăran αρχι- (arkhi) ""amizar” + τεκτων (tekton) “”albănna, aw n ahăd””
Daɣ axădam net wa eynăyan, edey eqqal tamăšɣult d alxidmăt n iɣănnan meɣ ikus n addăbăra anifălălan n harat meɣ sistem măqqoran
Edey wa eqqalan addăbara akkokăl akal, emăsli, taɣissa net, efew, telăy, meɣ titbăqqa war n ila akayad i ad awid adăloj ijrăzan
Kuddeɣ as isuj iyyad ijjan s amădal t ăwăɣrin s isim wan fine art, iyyad aqqalan win idălojan, n maršin tan meɣ isuj n timašɣulen
Daɣ izin tan win ikannan n ilikkăn meɣ win akal, tăqqimt n addinat t aɣan,tolas d allăjan ilikkăn
Ehey harkuk išišwilăn n arori s azugi n asuj meɣ ašinkiš n asuj fal arori
Tikărsiwen ti axdămnen daɣ iji n desin tan aqqălan iyaka n desin, hatching, crosshatchig, random hatching, scribbing, izzagnen tolas mišarwaynen
Fantir tan addoben ad aqqilan n harat eɣnan id iman meɣ eqqălan a ehan edag (šund harat ammutan meɣ fantir n ahinzăzaɣ, n telay, war n ila akayad, itaj in tinfusen, eqqalan sokni (šund symbolist art), ilan tăfrit (šund daɣ expressionism) meɣ n folitik (šund Artivism)
“Isim wan “litterature”” izjar id daɣ Latin littera s almăɣna net “emasle iyyan iktăban (emasle)”””
Hak alxidmăt daɣ amukin n tamăšɣulen net ti inhădan tilkăm i alwaq almăɣna n awen asuj ikna daɣ azzăman daɣ alwaq.
Dallol inta deɣ a itălaɣen immikan n majrad war n aqqel win em (awal wan taɣissa) jir addinăt meɣ irizzej (e.g dallol wan išan, dallol wan iji n anăbakkăd) , ašiwinki n harătan wi ammutnen (e.g ifrinkittăn taddal nen daɣ adu) d dumu tan n isuhaɣ meɣ išikilăn iyyad
Iɣanni,almăɣna hak id afissir n asăhaɣ izlay s agna tan d timizdăɣ
“Coposer Richard Wagner erdah fal anăɣimbăl n tiɣir ajjotnen daɣ alxidmăt iyyat n opera, s almităl net Der Ring des Nibelungen (““Asăhaɣ wan Nibelung””).
Alxidmăten tiyyad n ušray n awatay wan 1900, 2000 d wan 2021 sabbuqen tiɣir tiyyad daɣ abara tan iyyad d n uɣna šund performance art.
John Cage ijjan ti addinat iyyad ag-gu issănan ilan musnăt ohun composer kuddeɣ as assof isim wan ušrăy
Applied Arts ahan ti izaragan šund design win izin tan, win taliwen d tamašɣult n mamala
Daɣ sciences social tan, ekonomist tan agna issiknăn immik wa s sulh in video tan tin dallol itiwi id s amutti s dumu tan n timăšɣulen tin alăsal n inhădan d timăšɣulen n agna azzilzămnen aharoj n videyo tan tin dallol d timăšɣulen tin inhădan
“Edey (Latin architectura, id ifalan Greek ἀρχιτέκτων arkhitekton ""architekt"", from ἀρχι- ""amanokal"" and τέκτων ""amaxlak"") aqqalan fuk tamăšalt d asuj n iji n addăbara, aἀρχιτέκτων arkhitekton ""architect"", from ἀρχι- ""chief"" and τέκτων ""creator"") aɣanni d edey n ihănan wi maqqornen meɣ tijităwen tiyyad”
Alxidmăt ta tassintăt daɣ iwityăn n attarex wan tizărat ijjnat xadăm n immik n alaɣi n agna i alxălan olaɣnen fal imidlăn win assa.
“Daɣ awătay wa 1900, Louis Sulivan illăɣat as “dumu ilkam i axădam net”””
Edey issinta daɣ amăgon s majrad n addinat edey ta s ijja efes net s erem har uɣna olaɣăn
Daɣ iwityan n Eroba win aru, iššikilăn n Pan-Eroba win Katedral d bombertan win Roman d Gothic izjaran id as ijja awen Renaissance t assof dumu tan win alăsal ijjan albana tan ilănen isim
titbăqet tijja fal tikărsiwen ti eynăynen, isuj d dumu tan n tagămšaɣt răqqosnen ijjanen abara i ideyan wi šăjrotnen
Dumu asirtăyan meɣ ilan almăɣna meɣ tijittăwt.
Titbăqet ta t ojjărat n tihusay taqqal ašrut n harat ohun harat iltăɣan tolas ijja fal tiditen ilsanen alɣalim, fal tijja taridăwt
Daɣ awătay wan 1600, albănna n Mannerist wan Italia, amădloj d Sebastiano Serlio iktăban Tutte L’Opere D’Architettura et Prospetiva (alxidmăten imdanen fal Architecture d Perspective)
“Edey wan Gothic, Pugin orda as eqqal “””dumu n edey wan tiditt n kriken tan”””.
Daɣ tiɣir tin išikil n musnăt ti ornanen albănna tan win amărad d tazujišt n iɣănnan win ideyăn imosan Rationalism, Empiriciism , Structuralism; Poststructuralism, afatay n ideyan d Phenomenology.
Edey d aqqud nasan n alxălan wi olaɣnen n alasal šund Greek Roman izjaran id anniyăten n addinat ohun win kel addin tolas išikilăn ideyan eynăynen izjăran id
Ikitbăn fal edey iktăban daɣ alwaq wan aru
Edey hullan wan Buddist isikna ijjit n uzlay daɣ rejion tan
Tazilzimt tan albănna taqqal harkuk tan master mason meɣ Magister lathomorum šund immik wa s affisaran alwăqqan iyyad daɣ alkittăban win amărad
Ihanan wi măqqornen tawaɣrin s isim n albănna tan - Brunelleschi, Alberti, Michelangelo, Palladio - tolas issinta id amman s awădim
Teɣăre tan edey daɣ awătay wan 1900 , s almităl daɣ Ecole des Beaux-Arts wan France ikfa titbăqet i iɣanni n idalojan huskitnen d i mădroynen d tudăbat n iji net
Wa it aw assănan hullan daɣ win amos Deutscher Werkbund eɣran daɣ awatay wan 1907 i eɣnu isuj n maršin tan ikanen tulăɣay.
Alwaq wa id i taw axdam edey s tizarat, eqqal tamătikwayt tilat tijittăwen n almăɣna, n išikil n musnat d tihusăy
Tazujišt tan albănna tan win ušray taqqal afănaz n ideyan n ihănan maqqornen s duu tan ɣas itakăsan samalan win attărex d idălojan s tufit n titbăqqa axdămnen
Albănna tan šund Mies van der Rohe, Philip Jonhson d Marcel Breuer axdăman i aɣanni n tihussăy ijjanen fal išikilan n isuj win ihanan wi maqornen d tikărsiwen tin edey wan ušrăyan, ijjanen mamăla n dumu tan n attarex wan alasal i dumu tan n tagămšakt s exyaz almaɣna d tišujišen id i s arɣas tamattit tan maršin tan eha edey wan ehan wan tazoli id erawan ideyan šăjrotnen
Timitikwăyen tin tizarat i aɣanni n ehan fuk maqqoran iknanat asimmăɣitar hullan tolas azilzamnat tiɣir azzarnen n haratan chund tahajjit, ichikil, taɣris, azruf d semɣar i achăreɣa tan win akal
Taɣrist n ahinzăzaɣ taqqal mušăkil maqqorat t ornăh at alxidmăt tan edey
Amutti wen maqqoran daɣ edey inta deɣ s ammutăy ideyan win lakkolăn fal ag-az n ahinzăzaɣ
Green Building Council n LEED n Amrik wa dalen ( Tizrt daɣ energi d iɣanni n ahinzăzaɣ) sistem net wan ešwal issewăd wen
Addobăt ad eqqil iɣanni wan tizarat d addăbara i axadăm meɣ iɣanni iknan amutti i a ej i alxidmat net tan ideyan
Iɣanni n vessel wa ezzaran, iɣanni net wa , edey , erem net, axadam, d amukin,asilmad d asibad net aqqalan timăšɣulen ti ahanen
Ideyan win alwăli tan šund win ihanan win alxăram addoben ad war olen, awa war n itihij, tolas iskatan hullan, war oheran
Tiw-at tan addin wan kriken tan d al-islam , ihanan win aɣăbad aqqalan hullan ihanan win aɣabad, amud d asuɣal n inăsjam.
India aɣlăyan tat id abara tan n mamăla n ălmusăbbiban id ifalnen Siraf d Chine hak id inafazan n inaftăɣan daɣ azzamanan išrayan s assăhaten ajjotnen n idiršan n inaftăɣan fal išikilan win kal akal
Almităl it illan eqqal Nalanda (Bihar)
Daɣ semɣar n tamăttit n axadam n addin , stupas tajaš nat šaitya-grihas tan (stupa halls)
Ihanan n aɣăbad win Buddist ijja efes nasan daɣ ušray tolas daɣ ajjama n Asia tan agala s inta a daɣ id ifannăz Buddism ɣur iwityan azzărnen n CE, kuddeɣ as almital ezzăran eqqal ehanan n aɣăbad wan Mahabodhi daɣ Bodh Gaya wan Bihar
Daɣ addin wan Hindu tan, ehan wan addin eqqal timɣare n alɣălim hak id tan n ammas n išinnăwan
Ammuttăy daɣ azzăman s ojjaran 2000 n awătay
Tolas ,Iblag išray tahunt, anmillal wan alăsal wr ilkem i ašăreɣa, mosaik tan ijjaš nat edag n adaloj injafan d dome tan maqqornen idayan
Išikilan wi azzărnen n ideyan win a-islam erawan id “addăbara n araban” meɣ timizdjidwen wara ni la afala daɣ malikiya tan Umayyad. 
Daɣ timizjidăwen tin Iwan , iyyan meɣ iwan tan ajjotnen ikyadan siha s aɣalăy eqqalan wan amud
Isik n tamizjidă eqqal harkuk edag wa ojjaran hullan tišijrit daɣ timizjidăwen ilanen iyyan d alwaqqan iyyad edag wa ojjarăn tišijrit daɣ edag ehozăn
Albanna tan wi timizjidăwen igrăwan id dumu n tazoli tan emăsli i isik n timizjidăwen s kala axdăman daɣ ittus olahan n inaɣbădan s amud
Kuddeɣ as dome tan itkălan dumu tan n hemisphere , Mughals daɣ India izizjar ismăwan n dome tan wi ijjanen dumu wan albăsal daɣ Asia tan agala d Persia
Harkuk em wan ujjiš n amilallăy fal edag wan amud imosan aɣălay wan alqiblat eqqalan edag wa ilan akayad hullan daɣ edag wan amud
Daɣ aɣalay wan alqiblat ,harkuk daɣ ammas net ille Mihrab, edag meɣ adabon issikan aɣalay wan alqiblăt
Mihrab edag wa daɣ itaj al-imam imaddăn win sammos daɣ ašal
Ehe nave, transepts d altar azzuken siha s ašrut wan alqiblat (ikyid daɣ Katedral diagram).
Kel attărex fuk win ideyan eha Michelangelos’s design wan St Peter’s Basilica daɣ Roma eqqalan imuzar daɣ išikil wan Baroque:awen addobat timăzzuyt net s ihandăgan win ammas maqqornen (šarreynen nave tan darosnen) iiji n anniyat hullan i efew d telay, adăloj inkašan, fresco tan maqqornen, ijji n anniyat daɣ tamăšɣult tan ammas d asukni daɣ ajjăma
Kuddeɣ as ideyan war oheran harat id addin ilan assăhat maqqorat fal efes n ideyan win ušray, almitălan ajjotnen olaɣnen n ideyan win ušray addoben ad a t ajrăwan daɣ ihanan n addin maqqornen n awătay wan 2000
“It aw aɣir s isim wan “phalanx wan imakkunnăs”” šiwăkkat nen fal tidimbuwen nasan ahalan sa s alzănnat”
Ehan ɣur alistexlăll ,Missouri ikne albănna n Japon s isim net Gyo Obata darat isim wan chambered nautilus
Basilica tan Our Lady tan Lichen taqqal s edag iyyan hullan ehan wan alăsal
Išikil n edey eqqal takămmust n samalan immojăɣnen edey meɣ a ti ikfan akayad daɣ attărex
Ideyan fuk addoben ad azunan daɣ anmillăl n iššikilan timutinen daɣ azzaman ahanen idăgan n dumu tan, mirda tan nasan d addin tan nasan meɣ ajjăraw n anniyaten eynaynen, teknoloji meɣ isuj sarɣas nen išškilan eynăynen.
S alwaq fuk išikilan ajjotnen addoben ad aɣnin tolas alwaq wa id ammutăy išikil , alwaqqan iyyad itaj awen sollan fal as albănna tan aɣran tols ijjrăwan ta-ite teynăyat
Daɣ almităl, anniyaten tin Renaissance, t aw ajjraw nat tan Italia edes n awatay wan 1425 dihen ad ilsanat Eroba daɣ 200 n awatay ti ilkămnen id Renaissance tan France, Germany,Britania d Spania sakninen išikil olahan mušan s samălan iyyad
Darat as ibas infa edey harat, isissiniyan d igamăkan iyyad ad ajjin
Iššikil n erakăf wan Spania inkar id daɣ 100 n awatay darat awa fal tanakra n erakăf dihen inkach sa s bere n tanăkra n takkiluwa n Spania
Almital n edey n Mannerist eqqal Villa Farnese daɣ Caprarola daɣ ašrut n addawlat wa ešɣad akinnas daɣ ajjama n Roma
S Antwerp, iššikilan win Renaissance d Mannerist iknan ijjuš hullan n England, Germany d tamasna d alqiblat n Eroba
Ittus n Renaissance ijja abara i alxoriya d imitikwiyăn id anăzjum hullan
Mirda wan edey imos azănnisjumi, asiwil d akatab fal edey
Mirda wan edey alwaq iyyan n teɣare tolas kel mirda tan orakan hullan s meɣ axdăman daɣ lakkolăn
Awen war eqqel as alxidmaten šund tin war ti illenat išmad alxidmăten ajjotnen išraynat id iwityan win aru
Ehamiš iktab jir 27 d 23 n awatay data annabi ɣisa , eqqal taguhe ɣas tan iyyat maqqorat daɣ ušray fal edey n alasal wa id igaɣăran
Ijja har ajjudi addăbara tan n karădat aššareɣa s ilzam a hasnat erdaɣ edey a fl erha ad eqqal: Firmitas, utilitas, venustas, iffăsar daɣ awatay wan 1700 Henry Wotton daɣ tangilist s agluy n tangalt, ilalan d tazude (s almɣna net aqqad n tijittawt, aqqad exdaman d tihussay)
Alwaq wa mirda tan win edey aqqalan fl tijittawen, i madroynen daɣ san ɣas afisar nen
Mirda tan win aš-aran id i efes n Functionalism edey wan ušray
Awen eqqal tinattit i Art Nouveau daɣ UK s eqqal alxidmăt wan Charles Rennie Mackintosh almital d asaru hullan daɣ akinnas n tazunt wan Vienna
Addinat wi s tijja tiwit nasan daɣ ammas n awatay wan 1900 asidawat tan hullan taffawen tin asarti wa ijja Semper i tahirik n atkul n unfas i attarex d iddikud ilkaman i almăɣna
Taqqimt tan ušray tanqur ta-ite tan tin tolas Corbusier ibda id alxidmat ten
Aw mirda n addăbara iyyan n azzăman en eqqal Ebenezer Howar a eɣnan garden city movement
Alxidmăt ta tazzrat s isim n edey wan ušray iwaran ilkădan ijja fal tasassăɣrăwt n alkittab wan Otto Wagner ikfan almitălan ajjotnen n alxidmăt net tijjat fal akinnas wan tazunt n Vienna id asidditi tan n art nouveau d asassaɣir n attalaba
Frank Lloyd Wright , kuddeɣ as išray daɣ ankur n asankar n attarex eqqal idiosyncratic daɣ attărex s asilmad daɣ akatab ajjen
Wright eqqal awadim n tinfusen hullan tolas ikna ag-az n akayad n awatay wan 1900 awnahad eqqalan alchin
Awen daɣ idas imasăɣran daɣ academia šund Dalibor Vesely meɣ Alberto-Perez Gomez d daɣ iwityan hin okaynen tasidik n teɣare n musnat ten tassohat s farak n taqqimt n addinat n aw mirda tan eynaynen ( E.G Jeffrey Kipnis meɣ Sandford Kwinter)
Iyyad šund Beatriz Colomina d Mary McLeod issewadan afaham n attarex wan edey eha afanaz meɣ a andarran daɣ majrad aqqalnen asaru i efes n ta-ite tan n edey daɣ azzaman
ăDaɣ mirda tan nasan, edey animakka id awal addoben ad eɣnu tolas alis eɣanni azzaman fuk id exdam
A ijja awatay wan 2000, mirda wan edey ilzam ti akayad daɣ aramad n tiw-at n ideyan daɣ iɣirman d annamittăf wa ijjan jir addawla tan
“Daɣ maraw iwityan wi hin okaynen, imal ti tiw-at n awa s itawan edey wan ““Digital””
Albanna tan tolas aɣnan id ihanan maqqornen oraknen s ihiškan daɣ erem n efes wan awal eynayan
Alwaq wa s anniyaten tin eynaynen n edey iw-wid nat , aw mirda tan ajjotnen d albanna tan ajjotnen axdaman fal marsălan win , s ijjan efes n mirda tan d t-ite tan šund Parametricism wan Patrick Schulacher
Edey wan Byzantin tan eqqal edey wan malikiya tan Byzantin ta meɣ malikiya n Roma tan alqiblat
Mosaik tan ajjotnen olaɣnen s adaloj nasan raqqos itaway id efew d tukise daɣ olhawan n egliz tan
Itartaran iyyad ijjan s tekadayt
Isuj n ahišk wi olaɣnen hullan šund tasiftaq, taxyamen, iskak win alkittăban d azruf meɣ kub tan n ura id ikallan huskat nen, ammasan ijjan adaloj wan Byzantin tan
I ideyan win alasal eqqal ajjama nasan edag wa assohen fal as inta s tajjašan bomber tan ,edag s inta a tilla statue tan aɣabad s eqqal as inta a taɣlasat edey
Wi ahanen Katedral tan Saint Mark, Venice (1071) arkaban anazjum n John Ruskin
Fal itărtarăn win alqiblat egadar, ahir d tehele harkuk injafan mušam taj in asafar ehan edag net
Iyaka wan itartaran artaynen eqqal edag wan nave
Itartaran idnayan ifrinkittăn daɣ iššikil n imutiyan fuk
Ideyan iyyad eha iɣašadan n Gret Palce wan Constantinople, iɣalayan aɣnanen n Constantinople (ilan 192 n tower) d Basilica Cistern ( ilan timad n itartaran n alasal olasnen teynaya)
Azzaman wan Paleologan ikna emel daɣ maraw egliz tan aru nen daɣ Istanbul hullan St Saviour daɣ Chora d St Mary Pammakaristos
Egliz wan bomber tan win alwali tan (Thessaloniki) it aw emel as eqqal a olahan id edey wan azzamăn n ušray ilan iɣalayan n ajjăma iknanen adaloj s iššikil n ibilɣan maqqornen meɣ ceramics tan iwar vernis
Daɣ Saint Sergius, Constantinople d San Vitale, Ravenna, egliz tan n iššikil wan ammas edag ehan sider n dome harik s tisiwad n aspse tan ijjanen har Octagon
Edag wen war ides teraze ijja tišijrit n 260 n atkul (80 n aɣil), ašrut wa maqqoran s daɣ is 100 n atkul (30 n aɣil) harik, ilse fuk net sistem n arori tan n dome
Daɣ bomber tan n alwali tan (awatay wan 6) , sammos dome tan ijjanen i addăbara wan išikil wan croix, dome wan ammas eqqal wa ojjaran hullan
Alwaqqan iyyad edag wan ammas ogdah, alwăqqan iyyad šund octagon meɣ awa id orakan illan ti attamat tijjittawen it afnen dome war akkozat d nave d transept tan sadodnen
Har ajjudi daɣ s dta ijja aɣalay ogdahan
Sider n ammăs wan dome ille ambo s inta a ɣur t aw aɣrin ikitbăn tolas sider n ambo s akal ille edag wan isahaɣan
Itartaran n taxyămen edes n apse wa ikrambăyan t iwar taxyămt tan awichar daɣ ašrut wan alqiblat eqqalan Synthronon
Dome tan d tijittawen ti ajjama ilsanat s lead meɣ tiling n annuɣan win Roma
Tille assăhat maqqorat n Byzantin tan s ti illa ajamol net daɣ ideyan win tizarat ijjan inasliman daɣ Syria (jir awatay wan 709 har 715)
Ibilɣan n 70 n cm x 35 cm x 5 cm a axdamnen tolas ibilɣan win iltaɣan daɣ edag iyyan s simaw n 5 cm tan
Ehamich samal wa imdan fuk n Irene Hagia imos anamišrăy jir iɣanni wan ammas d wan ajjăma.
Iššikil wen eqqal a ornahan edey n ihanan iyyad maqqornen šund Basilica tan St. Peter
Edey wan s amindi n Hagia Sophia ti illan har ašal id ijjas has Emperor Justinian anniyat
Edey wan Gothic (meɣ edey wa izzagan) eqqal iššikil n edey ikna tila n isim hullan daɣ Eroba ɣur ušray n awatay wan 1200 har 1600 ɣur iwityan win data annabi ɣisa har win darat net s tišray tămudre net har awatay wan 1700 d 1800 daɣ ihăndagan iyyad.
Iššikil wan azzăman wen eqqal as isim net Opus Francigenum (lit)
Iɣanni wan anjenier tan ezzaran d iyyan daɣ titbaqqa n iššikil eqqal flying buttress
Hak id ijja awen , war t illa taguhe s ad ellaɣat awadim as tille a ohar wan edey n Amrik d efes n ichikil wan Gothic daɣ Eroba tan ataram
Iššikil wan Gothic, an mašrăyan id edey wan attarex, daɣ akayad ertay id aɣašad wan iki n s data d milɣăw
Isim wan “Saracen” ille exdam har awatay wan 1800 tolas eqqal tasimalt n inasliman fuk win imakkunas ahan Moors d Araban
Mikda net id iššikil ikna assahat har unjay ad ej tanda n Gothic fal St.Paul wa eynayan kuddeɣ s azzigen ti addinat i ad ej awen.
Illan ti addinat ajjotnen war n axyez s majrad wen daɣ allaɣen as iššikil wan Gothic ik n amiš hullan as izjar id Eroba s immikan iyyad daɣ almital sa s Spania meɣ Sicily.
Ornan ti mirda tan win kel addin ɣarrinen s efew ajjen d isammutiyan n tikarsay daɣ tijittawen d buttress tan ikf-anen s tišijrit hullan d fanetir tan maqqornen
Rib-vault tan axdăman daɣ išrutan n Katedral tan Durham ɣur awtay (1093) d daɣ Lessay Abbey daɣ Normandy (1098)
Dutchy an Normandy, ašrut n Angevin Empire har awatay wan 1300 eɣna iššikil n Gothic wan iman net.
Almital iyyan n Gothic wan Norman wi azzarnen eqqal Katedral tan Bayeux ɣur awatay wan (1060 har wan 70) s inta ad tiday katedral Nave tan Roman d edag wan isuhaɣ daɣ iššikil n Gothic
Katedral Coutances tiday har ajjudi daɣ asinti n Gothic ɣur awatay wan 1220
Ihandagan n Suger wi olasnen edey n egliz tan Roman n aru tidayat s rib vault i ad ammukisan iɣalayan tolas emel n edag i fanetir tan
Tolas, iday fanetir šagaɣan taɣilalwayat fal albab wan ujjiš
Katedral tan Durham taqqal katedral tan tizarat ta s axadamat rib vault, tidayat jir awatay wan 1093 d wa 1104.
Iyyat daɣ albanna tan eɣilan as exdam fal Sens Cathedral , William wan Sens, issokal darat awa s England dihen eqqal albanna wa s olasan edey n edag wan isuhaɣ daɣ katedral Canterbury s iššikil n Gothic wa eynayan.
Egliz tan n Gothic tan wi takfirt iknan tan tarna chapel tan fuk wi šawankat nen d win edes n edag wan isuhaɣ daɣ Saint-Denis d Tower tan tin tiknewen d albaban win karat fal em wan ijjuš s ataram.
Albanna tan win Notre-Dame ikachan i hullan har id ijjan buttress flying , itartaran n iduf n iɣalayan win ajjama osaɣnen id tichangiwen n iɣalayan win afalla
Alxidmat net issewad tat William wan England isammutiyan isim net wan akal net wan france ɣur awatay wan 1178. 
Tierceros- vault-rib tan idlajnen - olah nat id tijittawen ti s taxdam Kadetral tan Lincoln tidayat ɣur awatay wan 1200.
Edey wa ezzaran daɣ Gothic šajren imos wan Katedral Chartres, egliz maqqorat n ahujij daɣ agala i Paris
Iɣalayan itkaran alkasan idlajnen hullan tanfust tan Maryama mušam hak id daɣ tasaja fuk andarrat n fanetir fuk, isilmadan s tamašɣult n inhadan n tag-gayen ti ikfanen fanetir tan
Daɣ Eroba tan ammas, iššikil n Gothic wa šajren izjar id daɣ Empire n Roma wan alwili, s tizarat daɣ at Toul ɣur awatay wan (1220-) s katedral net tan Roman tolas edey iyyan daɣ iššikil wan katedral tan Reims;dihen egliz tan Trier's Liebfrauenkirche parish daɣ awatay wan (1228- ) tolas id daɣ Reich fuk net issintan s Elisabethkirche daɣ Marburg ɣur awatay wan (1235- ) d katedral tan Metz ɣur awatay wan (c. 1235)
Fanetir tan win Lancet išrayan tan efewan ajjotnen s bar-tracery ijjan tegamšakt
Samalan iyyed n Gothic ta šajrotnen aqqalan efes n fanetir tan šajjaɣnen n azuk maqqoran, ijjan s'ibagan, buttress šajren, tolas ad awid har fanetir tan wi ojjarnen tišijrit d iɣalayan talaɣat nen tinfusen tin alinjil idnayan data tan n transept. 
Iɣalayan wi maqqornen d wi sadidnen n Gothic tan French Rayonnant id eraw id flying buttress issewadan hullan asahrik n ilkasan d tracery tidlajat tasisahat tazoli
Albanna tan iknan iššikilan n tracery ajjotnen i fanetir tan - ɣur tegamšakt nasan tesalsit d iyaka tan akrambaynen- išraynen fanetir wan lancet
Egliz tan ilanen samalan n iššikil wen ehan Westminster Abbey (1245–) awatay wan (1245–) Katedral tan daɣ Lichfield (darat awatay wan 1257- ) d Exter daɣ awatay wan (1275- ) , Bath Abbey daɣ awatay wan (1298) d chorale tan ruwen daɣ Wells Katedral (c. 1320). 
Asaxdam n Ogees ijja hullan
Almitalan n Edey wan French Flamboyant eha data wan ataram n Katedral tan Rouen, d data tan n Sainte-Chapelle de Vincennes daɣ awatay wan (1370) d egliz wan choir Mont-Saint-Michel’Abbey daɣ awatay wan (1448)
Izjar id s tizarat daɣ cloisters d chapter-house (c.1332) tan Katedral n Old St Paul daɣ London ijja William de Ramsey
Tazɣaqt isim net alwaqqan iyyad titbaqqet tan karadat tolas exdam sisim wen har ijja 300 n awatay; fan-vaulted staircase daɣ egliz tan Christ, idayan daɣ Oxford edes n awatay wan 1640.
Almalik tan win France ilan musnat tan tiditt n išikil wan Italia fal isaɣliyan n militer tan win Charles VII har Naples d Milan daɣ awatay wan (1494) d isaɣliyan win Louis XII d Francis I (1500 har 1505) i asuɣil n tila tan France fal Milan d Genoa
Chateau de Blois daɣ awatay wan (1515 har 24) t ijja id Renaissance Loggia d asiftan wa s itawan stairway.
Azzaman wan Henry VIII d Elizabeth I, England tikna amuzzi n id efes wan ideyan fal amadal wan eroba.
Shute isilmad fal alkittab net daɣ tangilist wa ezzaran fal edey wan alasal daɣ awatay wan 1570
Tišangay ta tizzagat war eqqel alasal net edey wan Gothic; t aw axdam nat daɣ timad n iwityan edes n alqiblat daɣ edey wan data al-islam d wan al-islam i tišangiwen, arcade tan d tijittawen.
Alwaqqan iyyad t aw axdaman daɣ ittusan ajjotnen šund ag-ay n transverse vault tan s edag ogdahan vault tan win diagonal šund daɣ nave d tišariten n Katedral tan Durham tidayat daɣ awatay wan 1093.
A war n imos tijittawt takrambayat n ideyan win Roman id Romanesque s edag wan azuk net ehal sider, tolas azzilzam ibilɣan sadednen id fanetir tan madroynen, tijittawt tan Gothic tijja s tijittawt tikiyat fal tišangay.
Tasintakt tan iɣalayan imhal as azuk n buttresses d wan flying buttresses
Assohat edey nasan tolas war addoben tikit ɣas ar daɣ edag kauzan.
Itartaran d win an mašrayan d tijittawen ti imhal nen azuk n vault tan išrayan ti tijittawen raqqosnen , iyyat fuk iwar tat azuk olahan
Wa ezzaran daɣ vault tan win eynaynen ila tijittawt n tasiwit s isim net tierceron tišilat fal tigdaht n vault
Tijittawen tin alwaqqan iyyad asigbar nat dumu tan n tacery tan išikilan win ušray n Gothic
Iššikil wn issin isim net tijittawt tan tesalsit tila rezo n tijittawen n tisiwad ijjanen adlij n tegamšakt d dumu tan iyyad n tegamšakt ilanen jir meɣ s afalla n tijittawen tin traverse
Almital iyyan arraxba n katedral tan Gloucester (c.1370)
At aw axdaman darat awa daɣ Sens, daɣ Notre-Dame-dde Paris d daɣ Canterbury ɣur England
Daɣ azzaman wan Gothic wa chajren, dumu eynayan ijjaš id ijjan s core ehan ammas eɣlayan i itartaran artaynen ajjotnen meɣ colonette tan ahal nen s afalla i tijittawen
Daɣ England, itartaran artaynen alwaqqan iyyad idlajan s tazabut n tahunt hak id itartaran n tilafasen injafnen
Daɣ edag wan Kapital tan Corinthia, itartaran iyyad as axdaman s eɣanni n talafast tassohet.
Daɣ ideyan win ušrayn buttress tan alwaqqan iyyad ilanat tišangiwen ajjotnen , iyyat fuk t ewad edag izlayan daɣ edey
Tišangiwen ilanat ittus n tasiwit ; ahan tan isarsaran wi takkasnen aman win ajjinna fal s afalla n tanda; zajaran s em n tahunt tan gargoyles tahat itartaran fal buttress
Ilan ti har ajjudi ittus iyyan; taqqalan bell tower tan imhal nen Belfrie tan s tizoli ten nasan s almad nat s alwaq ijjan i timašɣule tin addin, raqqam nat fal efew meɣ tadlimt n anasjafa d alwaqqan win dallolan šund in tarna ten tin militer tan d taɣaymaten fal taxyamen.
Alwaq wa id edey wan katedral i taj iwityan ajjotnen , tolas assohat, daɣ azzaman achojja tan idday nat s afanaz n agluy n addinat, id imuttiyan n tarha ten nasan. 
Chartres ad ekin tedawit a fal addabara wan issin ilkaman has addinat ; ijja fal teɣare n assayat tower tan edes n transept d edag n alwili.
Katedral ta tazzarat tolas šajret n Gothic Laon tila tefatelt fal transept; sanatat tower tan fal ašrut wan ataram ; d sanatat tower tan daɣ amindi tan n transept tan
Daɣ Normandy, Katedral tan d Egliz tan wi maqqornen ilan ichojjan tan ajjotnen, idaynen daɣ timat n iwityan ; Abbaye aux Hommes (issinta daɣ awatay wan 1066), Caen tila taza tower tan d iskawan ahanen sa s data net , transept tan d ammas
Anmizli n isik eqqal fleche , isik šund allaɣ sadidan s harkuk eha fal transept id it imuqqis id nave.
Katedral tan Amiens tila fleche
Ammukkas daɣ awatay wan 1786 daɣ talɣa n asimmuti n Katedral mušam eqqal id edag net s dumu izlayan eɣna Eugène Viollet-le-Duc
Daɣ Gothic tan England, tower ta maqqorat tila harkuk diha id ammuqas transept d Nave tolas anmajar nat
Tower tan ammas tiday daɣ Katedral tan Canterbury daɣ awatay wan 1493 har 1501 ijja John Wastell s kala exdam fal lakkol wan almalik daɣ Cambridge
Tišangay tannitfasat tizlayat id ti yadnen ilzam ad tidi daɣ ammas n tamuqqest i ad ekfu tower assahat.
Edey issinta har ajjudi daɣ awatay wan 1724 daɣ uɣna n Nicholas Hawksmoor , darat s ezzar Christopher Wren uɣna n iyyan daɣ awatay wan 1710 mucham azzukat tolas daɣ awatay wan 1727.
katedral tan Cologne t issinta daɣ awatay wan 1300 t ilkam i addabara n Katedral tan Amiens mušam apse d tadamalut n tower iyyat imdan daɣ azzaman wan Gothic
Tower tan Ulm Minister tila attarex olahan , tissinta daɣ awatay wan 1377, tazzukat daɣ awatay wan 1543 tolas war t imda har awatay wan 1900.
Katedral tan Burgos tolah id tin Eroba tan tamasna
Tracery tafitallasat taqqal iššikil wa ezzaran n tracery eɣnan, id izjaran daɣ tikkelt tan ušray n Gothic meɣ tan tizarat tizzagat
Tracery eqqal daɣ edag iyyan a ti illan d harat n adaloj fal as fanetir tan n ideyan win Gothic maqqornen arhan a issohen daɣ adu.
“Ibagan ta tifitallasat tewad azuk net wan milɣaw ɣur fanetir tan iknanen daɣ awatay wan 1200 n Katedral tan Chartres d fanetir wa šagaɣan n ““Dean’s Eye”” daɣ Katedral tan Lincoln”.
Tracery n ablaɣ n tahunt, iyyan daɣ titbaqqa n iššikilan n adaloj assohen n Gothic, wa ezzaran ijja daɣ Katedral tan Reims darat 1211 a andarran, daɣ Chevet iday Jean D’Orbais
Bar-tracery eqqal a oharan darat c.1240 s tiw-at tizlayat d afanaz daɣ azuk
Rayonnant exdam s issin iššikilan n mul tan n tracery, a ijja awen iššikilan wi azzarnen axdaman s iddikud olahan , ilan mullion tan s izlayan iddikudan nasan.
Mullion tan n iššikil wan tegamšakt ila kapital tan net id tizoli ten akrambaynen id izajarnen daɣ san.
Mullion tan ijjan isud wan Y daɣ iɣanni tan idlaj nen s cusp tan
Izzug wan issin (daɣ awatay wan 1400) issikna tracery tammuqqasat tiknat s ogees, tikna iɣanni n taselsit maqqoran ilan isim tracery tan taselsit
Dumu tan win it iwazzayan s isim wan tisudifen, tasayas n eman, mouchette tan
Strove tan ammuqqas nen daɣ tacšijrit tolas azunnen id išikil n iyaka tan akrambaynen s mullion tan oɣadnen s afalla har s ider , azunnen transom tan d tiburijen
Transom tan alwaqqan iyyed eha s an crenellation s afalla. 
Ilsa harkuk s data tan d ammas n iɣalayan n nave d choir ilsan s arcade tan adirɣalnen
2 vault barrel tan meɣ groin Ribbed vaults ahan daɣ azzaman wan Romanesque tolas aɣnan daɣ azzaman wan Gothic
Ilan nave šajren ijjan taɣissa n egliz edag wa daɣ ɣabbadan bombertan ; afus n transverse s sism net transept d afalla net s alqiblat, choir s isim net iyyan chancel meɣ Presbyterry s kala taqqal edag imizaran n kel addin
Edag s isim net choir tan taɣilliwayt timatakwayat
Katedral tan tin tizarat šund Notre-Dame, tila daɣ ašrut sidisat tijittawen ,id itartaran tinamušraynen d tijittawen as ijja awen Katedral tan tin ušray ilanat akkozat tijittawen raqqosnen tolas assohat nen s olahan itartaran nasnat
Transept tan harkuk igašolnen daɣ edey wan tizarat n France mušam chajrotan tolas ikrašan fanetir tan chajjaɣnen daɣ azzaman wan Rayonnant
Daɣ England, Transept tan aqqalan a assohen tolas addabara tan nasan aqqalan harkuk a harikan hullan fal Katedral tan win France s tasiwat n Lady Chapel tan osaɣnen, Ehan išimamagan tolas ideyan iyyad ( ikyid daɣ Katedral tan Salisbury d York Minster s ider)
Tišijrit harkuk tila akkoz ihandagan
S afalla tille teɣešt karozat s isim net triforium tidhalat daɣ tasiwit n tassidit d asassuhi
Sistem wen exdam daɣ Katedral tan Noyon, Katedral tan Sens d ideyan iyyad azzarnen
Batma assujalan awen amos as arcade tan ad šijritan
Amukin olahan ijja daɣ England, daɣ Katedral tan Salisbury,Katedral tan Lincoln d Katedral tan Ely
Awen assarɣas id efes n flying buttress siki azuk n tanda s isigbal win ajjama n iɣalayan
Katedral tan Beauvais t ewad tasibdit n awa ilan almaɣna daɣ teknoloji tan Gothic
S data tan Gothic asigbaran iššikil n s data tan win Romanesque
Sculpture tan tympanum wan ammas eqqal i ašal wa tilkamat , s tišalgay net Maryama tan talwilit tolas s aɣil alwali tan ijraw nen semɣar daɣ Katedral tihen daɣ
“Ilkaman i mirda s allaɣat Thomas Aquinas s tihussay eqqal nat ““ aharoj n haratan izlaynen”””
Daɣ England fanetir wa šagaɣan alwaqqan iyyad šarrayan ti fanetir tan n lancet ajjotnen
Albaban ilsan tan arched gable tan chajrotnen artaynen tišangiwen idnay sculpture
Tower tan idlajan tan tišangiwen nasan , alwaqqan iyyad pinnacle tan
Kud inta Katedral tan tin France ijjan at anniyat i azuk wan data tan, Katedral tan tin England hullan tan Gothic tazzarat inta tajja anniyat i tahrike
Azun id anniyat ta tijja France i azuk, ikkas a hin tamsil tan tin itartran daɣ ujij n tišangay , isilsa s data s dumu tan ajjotnen n tinfusen tin alinjil (mosaic tan tin amarad ijjan at daɣ iwityan win ušray
Andrea Pisano ijja albaban n bronze i Florence Baptistry ɣur awatay wan (1330-1336)
Ille harkuk, harat iyyan meɣ isiin t i šiwinkit nen meɣ abara edes n choir s alqiblat n amindi net, i a ijrawan i bomber tan d imashujaj ašiwinki raqqisan edes n amindi n alqiblat
‘ Abbot Suger exdam s tizarat s alkittab n rib vault d buttress i ad išri iɣalayan sadednen d ašaray nasan s alkasan idlajnen, tarhinen em n egliz s awa s itawan “”efew n amaxlak””
Illan ti šund karad chapel tan win daɣ Katedral tan Chartres , assa daɣ Notre Dame de Paris, daɣ Katedral tan Amiens, Katedral tan Prague d Katedral tan Cologne d taza daɣ Basilica tan Anthony wan alwili n Padua daɣ Italia
“Ile dekre taɣaymit tan sanat n Nicea daɣ awatay wa 787 tallaɣet “asirtay n taswera tan tin kel addin war he tanat aɣdiman artist tan ɣas; majrad wen izjar id iširitan wi tijja Egliz Katolik d alasal wan addin”
Alwaq wa id iššikil itimittiy, sculpture tan assin tanat tamɣare , šarray nat itartaran win albab tolas fattan at albaban har statue tan ti ahanen inabajjan ilsan at s data fuk šund daɣ Katedral tan Wells har Transept tan d šund daɣ Katedral tan Amiens hak id daɣ ammas n s data.
Awen ikna iššikil n ikonografi s ilkaman egliz tan
Typanum fal albab wan ammas n s data wan ataram n Notre-Dame de Paris eqqal hullan a isudatten ašal wan tilkamat, iwaran taliwen n adddinat win inasbekkidan ikkanen efew d kriken tan wi olaɣnen ikkanen aljannat
Alɣazaban win efew intaned deɣ iknan adalaj
Aqqalan achrut n majrad ilan akayad i inaɣbadan win imajhalan, išikilan n alšin d talbas wi asjraw nen amittisu addinat wi war n ardeɣ s teɣare tin eglliz
Ichrayan tan addinat iyyad daɣ ichikil wan Gothic eɣna Eugène Viollet-le-Duc daɣ amasuɣal n awatay wan 1900
Teɣare tan addin daɣ iwityan win aru hullan ikitban wi ijja Pseudo-Dionysius the Areopagite, harat daɣ alšinan win awatay wan 6 s alkittab net , De Coelesti Hierarchia, eqqal a ilan isim daɣ bombertan n France, issaɣra as annur fuk eqqal a id ifalan amaxlak.
Fanetir tan n ašrut wan tamasna s ijjit daɣ telay, ilan fanetir tan idlaj nen Alkittab wan Attawrat.
Ifassiran idlajan fal alkas ijjan fantir dihen ibsay daɣ fur i ad ibsay fal alkas
Sainte-Chapelle taqqal dumu i chapel tan ti yadnen daɣ Eroba
Alkas zar ad ilmaɣ daɣ alkas n dumu tan , dihen išrutan n alkas wan dumu ad izidan i ad akf in telay tan tolaɣat
Iyyan daɣ edeyan n Flamboyant ilanen isim hullan ehen Sainte Chapelle de Vicennes (awatay wan 1370) ilan iɣalayan n alkas ɣur sider har s afalla
Fanetir tan n alkas wi ijjanen signi iknan tamɣare hullan tolas assohat eɣanni nasan
Tašuɣe taqqal ešwal n Mariyama tan talwilit tolas war ahen ar elgiz tan ɣas has asitbat nen eha Notre-Dame de Paris
Daɣ Palais de la Cité wan Paris, ehozan Notre-Dame de Paris, issinta daɣ awatay wan 1119 eqqalan edag wan tiditt n tamazduq n almalaki tan win France har awatay wan 1417
Hak id ijja awen, ikkas daɣ is efes n albarodan timbe tolad daɣ awatay wan 1500, olas ijji n dumu iyyan i ad eqqil edag n tamazduq olaɣan
Almital wa eru wan iti illan daɣ England war ehamiš as eqqal Mob Quad wan Merton College dav Oxford Unversity idayan jir awatay wan 1288 d awatay wan 1378
Išikil olahan n academic cloister eɣna id daɣ Queen’s College daɣ Oxford daɣ awatay wan 1140 s ehamiš Reginald Ely a ti id eɣnan
Lakkol tan iyyad šund lakkol an Ballio, Oxford, s amarwasan id iššikil n militer daɣ chato tan tin Gothic ilan iɣalayan ti aɣlas nen d asihadad nen
“Iktab daɣ awatay wan 1447 as erha chapel net ““isinta s iššikil maqqoran , zaddigan tolas maqqoran, izlayan ijjit war n infa harat n alxidmaten maqqornen n taflist d ikannan azigatnen”””
Iɣalayan ilan issin ihandagan n ašiwinki daɣ ammas , parapet asihadadan s merlon tan tolas tazizjarat machicouli tan s addobat nat misil an ad t awijir nat fal inadlaman
šato tan eɣlay tanat id teɣešt šajret akkokal baraj wa s itiwan Drawbridge
Almital iyyan olɣan iddaran eqqal Château de Dourdan edes n Nemours
Amutti ahan ti in afhaman ašmad egliz tan win Latin ahal an sa s alqiblat tolas timizjiddawen ahal nat s as Makkat
Tamizjidda tan Lala Mustafa Pasha daɣ Famagusta daɣ Tamasna n Cyprus
Išikil wan Gothic issinta azajar n as infa harat , ilaš tolas odan in daɣ ta-ite
Ireland taqqal akal n edey wan Gothic jir awatay wan 1700 d wan 1800 id tiday Katedral tan Derry (timdat daɣ awatay wan 1633), Katedral tan Sligo (c.1730) d Katedral tan Down (1790 har 1818) aqqalan almital an
Tower tan tin sanatat ataram n Westminster Abbey iday tanat Nicholas Hawsksmoor jir awatay wan 1722 d 1745, orahan azzaman eynayan n asudar eynayan n Gothic
Azzaman wen n iɣaran daɣ alɣalim ijjanen jir awatay wan 1855 har 1885 issanan ti addinat daɣ Britania s isim wan Gothic wa maqqoran n Victoria
Daɣ tazune n awatay wan 1900, oharan addinat daɣ Britania axadam n neo-gothic daɣ iɣan an nasan i iššikilan n ihanan wi war n aqqel wi n addin d wi n alxakum
“Albanna tan win amagon fal ideyan d ihandadan win ajjama daɣ amagon n iɣanni- maqqoran meɣ madroyan, ehan aɣrim, suburb d assaxra tolas id isuj “assohat nen (idaynen) d “”lammednen”” (sangat) , daɣ as tan aɣalas n ahinzazaɣ”
Addoben ad sammutiyan addabara tan i ad akf in turhagat d awikkil n inifhaman win alxidmat tan edey
Awadim wa ezzaran iktaban iji n amagon war eqqel ar Joseph Addison daɣ awatay wan 1712
Daɣ ušray n awatay wan 1900, isim wan amagon issintan sirs kel iɣanni tan win amagon alxidmat tolas iknay Frederick Law Olmsted, Jr edey hullan d Beatrix Jones ( darat awa Farrand) id iyyad aɣnan id American Society of Landscape Architects (ASLA) daɣ awatay wan 1899
Froje tan nasan ijjan ɣur farak tan win sit tan d amiyiz n ahinzazaɣ n ihandagan wi maqornen i addabara meɣ ittusan n adaman
Alxidmat nasan taha majradan iktab nen n folitk d tikarsay tolas tamšɣult nasan ehet musnat n iji n addabara i efes eynayan, amiyiz n amagon d asidu i ag-az n assaxra meɣ addabara ta win folitik
Daɣ iwityan eynaynen derhan n d afor daɣ ifirjan win assexat iknan tiw-at
Daɣ win ehen sistem wan Central Park daɣ New York City, Prospect Park daɣ Brooklyn, New York d wan Emerald Necklace Park wan Boston
Taqqal tanušamt daɣ musnat tan eɣan daɣ maraw lakkolan maqqornen id issi eha: Princeton daɣ Princeton, New Jersey, Yale daɣ New Haven, Conneticut d Arnold Arboretum i Harvard daɣ Boston, Massachussetts
Kel musnat win aqqud n iɣirman ilan musnat tan ijji n alxidmaten daɣ war oheran id albanna tan win amagon tolas teɣare tan musnat tan edey war taj attalaba tan kel musnat n aqqud n iɣirman
Roberto Burle Marx daɣ Brazil assirtay iššikil wan jir ikallan d emăɣt wan Brazilia d agna i adaloj eynayan
Izizjar isim n sistem n amiyiz n layer tan n sit i d assarti afaham imdan n iššikilan olaɣnen n edag
Alwaq wa fal as erda AILA, albanna tan in amagon s axdaman isim wan ‘Registered Landscape Architect’ daɣ addawla tan sadisat d ikkallan n Australia
Daɣ NZ, addinat wi ahanen NZILA alwaq wa id ewadan musnat tan tiditt addoben axadam s isim wan Registered Architect Landscape
Tamašalt n ILASA taqqal a hin tinkiš alxdimat tan edey n amagon tolas taɣlis iširitan wi s tijla tamašɣult tan inaxdiman net d asimal n alxidmat tan edey wan amagon daɣ harat fuk id eqqal a ikman inaxdiman win tagayt ten
Har amarad illan ti maraw program tan id samos fal erdaɣ alxakum wan UK
“Daɣ awatay wan 2008, LI t ijja derhan n adakal n addinat isim net “arheɣ ad aqqila albanna n amagon”” i ad issiwidan derhan n teɣare tan edey wan amagon”
Addawla tan ajjotnen azilzam nat tolas iji n egzamit n addawla
Daɣ awatay wan 6 data n annabi ɣisa , akal ilsan ti timsal tan n ehan n aɣabad ɣur afalla net har tinsawen nasan
Addabara iyyan i aɣalas n ihanan win aɣabad ijja fal mirda wan William MacQuitty i ad idi baraj n aman win tesase edes n ihanan win aɣabad s ahan aman aɣlasnen ogdahnen id Nile tišijrit
Ijja ɣur san as edey n ihanan win aɣabad isatawa in ešer n tihun s adudan win amagon
Jir awatay 1964 d 1968, sit fuk ijja tazune toɣadat n ifrusan maqqornen (har 30 n ton, awa id orakan 20 n ton) ,iftayan, itkalan tolas olas amasidaw daɣ edg eynayan n 65 n metar d 200 n metar siha s ejarew , iyyan daɣ tasisindart i kel teɣare n agna wan alxidmaten tin addinat daɣ attarex
Inaftaɣan ajjotnen osan id daɣ abyon eɣarɣar wan abyon tan idayan ɣas ehan wan aɣabad meɣ abara s Aswan , aɣrim wa ehan edes hullan
Timsal tan ti maqqornen daɣ ašrut n aɣalay wan tišalgay iwar tanat takabut ta mallat n Upper Egypt as ijja awen ti n ašrut wan aɣil takabut ta t annitfasat n Upper d Lower Egypt (pschent)
Tedawit tan hullan taqqal asukni n almalik fal torka net ijjar in allaɣan net s inadlaman net wi ošalnen aqqal nen kel kasaw.
Illan ti idalojan n Ramesseses d Nefertari id bato tn tin talwiliten n Amun d Ra-Horakhty
Išilan win aqqalan win tiwit n almalik d ašal wan eqqim fal texyamt
Daɣ medanan ijjanen fal atkul n tatrit tan sirius (Sothis) d ikitban ijrawan kel farak win agna n tamuzduq n addinat, ašal wen addobat as eqqal ašal wan 22 n ayor wan eid el fitr.
Awen eqqal alwaq wan issin daɣ attarex wan aru n Egypt ehan wan aɣabad ijja almalikat
Daɣ alasal, timsal tan tin almalikat tan azzukat nat edes n tin Farɣauna mušam kala war ijjenat tišijrit tokayat ifaddan net
Kapital tan tin tijittawen iwar tanat udim n Hathor; iššikil n etartar wen itawan has Hathoric.
Daɣ iɣalayan win agala d win tamasna n tehannit ten illan ti imagonan issin n almalik d šund inta sakninen ihiškan win papyrus har Hathor idlajan šund tas fal bato daɣ tanabajt n papyri
War ti illa daɣ ideyan s iwar mirda n as ijjan ad orakan i awatay wan 1700 mušam ehamiš as idayan s išikil d iɣanni tan olahan šund immik wa s axdaman a ilan timad n awatay data awa
Kasbah tan iyyed id ksour ahan fuk nasan abara wen, šund wan edes n Tamdaɣt s tamasna. 
Ideyan win taɣrimt iddewan daɣ edag iyyan daɣ aɣalay tan eɣlasan ahan tower tan tin tisijen d albab
Taɣrit inta deɣ tila iddikud n ideyan n addinat meɣ n tawseten šund tamizjidda, caravanserai, kasbah (edey chund chato) d alfaqqi n Sidi Ali meɣ Amer
Ikna s kal d talaq artaynen s harkuk artayan id isuj iyyad i asarɣis n alatoɣ
Baraj wan Aswan meɣ a ijja awatay wan 1960 , baraj n Aswan wa maqqoran eqqal baraj n alɣalim wa ojjaran adidi idayan fal Nile daɣ Aswan, Egypt jir awatay wan 1960 har 1970
šund edey net wan tizarat, Baraj wa maqqoran ila tifa maqqorat daɣ tamudre n addinat d agna wan Egyt
As ijja awen, anajay n aman wen izlay, alwaq wa id iwityan wi daɣ ijjit n aman eɣašad tadamut fuk net as ijja awen aman n iwityan wi darosnen ɣan in tasiɣeɣt maqqora d manna
Addabra wan Eɣar wan Nile ijja Hydrologist Harold Edwin Hurst wan England inta a ofan, ijjan addabara aɣalaf n aman daɣ Sudan d Ethiopia ihandgan s afanaz n aman i madroyan
S tizarat addawla tan Amrik d USSR kala eqqal išaɣil tadhilt n efes wan baraj tan
Agudendaɣ, États-Unis armaxan fal asinimirtay wa ditihraw daɣ Moyen əd hanayan as Nasser as anamokal ədexlakan ən Ligue naraban wənan erda asinimirtay əd pro capitaliste.
Darat as ONU ozam akinas wa lanatan tən Israël dər marnan wi Misrtan daɣ Gaza daɣ 1955, Nasser iga as waradobat uguz əs mmilitaitan nakal ənes fal Israël.
Nasser wadirudu haratan wən əd isastan dər tadhil tan URSS.
Dulles eqal azarat iha əs timuzye ta alkadan wən Chine ye Nasser, əknasan agudendaɣ əd tanaya tan nukus ən nimirtayan wi Dulles.
Eqal daɣ ayhan teraze ən Nasser əd diruman nəs nugiš daɣ dagan wi nəsin daɣ akinas wan tisimde.
Wamaqaran akinas ən tuhun əd talaq adaɣ iga Institut soviétique wan aman ən dawla dər harat daɣ musanan wi egyptientan.
Ənimiskalan, akinas ilsa edag maqaran, igan ihinan na iwadan 100 000 nədinat.
Tiwat ən nezawe əd garawan nakinas ilant daɣ məgridan awadnen timirwen nelan darat tamuqunt ənes.
Daɣ warahen əgitan wi nakal əd terweten wi nan ogdeh nakinas, ordan adiš as ezawe wen adaɣ dizgar əsin elan ɣas.
Iyan amanhay wad derda əd ina agmidin akinas.
Akinas ifnaz ixašadan naman, sund wən 1964, 1973 əd 1988.
Taynayat təmukrust nukis ən manan adaɣ tiga dedes ən Lac Nasser, ahuskat as taha asohen fal salan nigig ən hebutan wi tanfo dak.
Aywadan tizune ən milliyaw ən terweten aqalan aydakan akal waynayan.
Yur kalan iyad aynaynen dubdag, agaraw awid falas aman adoben arəqəlan atilan alwaqan asohatnen əd witila tanfo.
Daɣ Soudan, 50 000 à 70 000 Nubiens soudanaitan ahonan daɣ axrəm wan Wadi Halfa əd fintatan daɣ ahaz nasan.
Guvernema asewadan dawla tan asigal naman, axratat New Halfa Agricultural Development Scheme, fal adigyikan habu, ataxam, ajabal wan asukar əd sigyak iyad.
Ihnan əd dagan aqanan ye 47 tənmitafen ən kal finta əs awa ilan garesan eqal sund wa ruwan ən Nubie.
Tanfo sadwalan tawidat daɣ akal əs crimcraman eqal 6 000 tonnetan ən śośo, 7 000 ən tonnetan pentoxyde wan phosphate əd 17 000 ən tonnetan nazote.
Hadi ən tesimt daɣ akal intadaɣ awid falas awa ilan gares dafala əd tesalt tan aman eqal hulen adiran (1 har 2 m əs badan nakal əd takast) far arudaben aman adamaswal sadu, awendaɣ har təmsudiwen tən wənan ila aśahat ən tesimt daɣ aman wi nidernakal aqalnat adiwan fal afala nakal daɣ anəlkim nelan.
Daɣ wityan wi 1950, iyandaɣ edag adiran ən Haute-Egypte wareqel atwasamalayan səswitan wən bassin (hən ilanen ihuk) had asəsu aśohen (ihakan śaśhat).
Aru, S. Haematobium dakines amlawat.
Awen adardila hadi ən təmsudut ən temalalt taqal aytkaran daɣ 300 har 500 nelan as əcrimcraman təmsuduwan əs olan daɣ dagan fuk wən ebang.
Darat təmuqunt tan tabagawt, alimaz wayjaran naman idwalanid səjit ogaran urmaď daɣ aman šadignen, sililan rimcraman ən barjitan.
Ukis ən manan daɣ Mediterrane əd daɣ ebaģ naman wan saumâtre ifnaz darat təmuqunt tan tabaģawt, fas išiška wi difalnen Nil əd sibret ən Mediterrane aqalan ayftayan darat tebaģawt.
Ašalalat dat təmuqunt tan Haut Barrage taqal ayfanaz aśohen ən hadi nasarere wan ašašil wa sabadayan daɣ tebaģawt fal salan naxašad iganen fal tənazamaren wirhiha erkišxil.
Ehan wa təmuqunen ən farajitan šajaxnen, wa itagan timade nusintan dakalnen təmsuduwen nerkišixil wan Nil fal em nabanģ, intadaɣ eqalan ayjaran.
Fal salan ən tənazamaren naman, tanure ən tafuk tigash ider naman wi Nil.
Ašiɗil ən təmuqunen adaɣ asinta 1995 əd, daraƭ tetate ən 220 milliontan ən dollars wan ameriəaintan, əšiɣil ƭaqal atiwazayan daɗ 16 oətobre 2002.
Asəmusuɣil ən wa aruwan edag wan alkadan wareqel atwalmadan sədinat iyad əd dagan nəšiɣil, taqal intadax ayerdan ye tənumukila tan misrtan.
Ugiš wan UNESCO daɣ 1986 iga ye dawla atəqil əs tidit daɣ asiryayan ikalan.
Tidaw tan təmuɣanan taqal aywadan maraw idinat ahanen edag ən saɗis kkalanm.
Widazarnen mordatan ən tadhil tan dawla aqalnat aygan ɣur tidawt təgat daɣ 1990 ɣur Assouan : 65 milliontan ən dollars US, ədifalan intadax akal nadag wan MENA.
Daɣ 2010, ehan wa nalkaɗan igraw tadhil ən 500 000 alkitab wən hinan nalkaɗan nakal wan Franəe (BnF).
Ehan wan taɣare azaran ayha daw tasankrot ən tiset ən 32 metretan daɣ tabade, takutar səbret nagarew sund tesayt ən tafuk, əd təwaɗ agdahan əd 160 m daɣ amas.
Iha aywadan 1 316 ən harat, isalan wi Musée tan Ehanin haku ahanay ən təfusen negyɗtientan, wən alwaq wan faraotan daɣ akinas wan Alexandre wa Maqaran, daɣ asimar əniyatan wən romaintan, dat agaɗ ən Islam daɣ Misr.
Microfilms : tedagit ren tila silmatan anɗiratnen əwadnen 30 000 iktaben safus wənantila əd 50 000 nakadan, əd salan wi Britiš Library nigomiš 14 000 əkitban nafus narabe, ɗersantan əd turətan, aqalan sund wi ogarnen əsalan ən Europe.
Agudenda, daɣ 2010, ehan wan alkadan igraw 500 000 nəlkitaban maqornen ən ehan wan alkadan wən edag wan Fransiya.)
Tamizgida ta Maqarat ən Djenne ataqal ehan maqaran ən talaq meɣ Ɗise ta taqalat ye ajen muɣanan sund harat wa ogaran igi təmuqunen soudano-saheltan.
Waruwan akatan taha tamizgida eqal Tarikh al-Souda ən Abd al-Sadi wa ifan tanfust taturuwan, tolahat əd tedagit tan tənfas ən magrad amosnen atilan daɣ amas ən 17 temede nawatay.
Amašray ənes ugudendaɣ eqan ahazan ən tamizgida awendaɣ sultan wa əlkaman eqan aɣala namas.
Ataqalan ehan way ənhay Əaillié.
Tamizgida ta taynayat taqalat ehan maqaran idar, wi iha aɣalay mex adalag.
Təmuqunt adaɣ təminda 1907 daɣ əšiɣil ən tahašilt daɣ tizart ən Ismaila Traoré, anamokal wan dawla tan mašaɣalan wən Djenné.
Asostan wan adilməd mamos almaɣna wan anikmam ən tamizgida taqalat asidargan ye šuhišil wan françaistan eqal atiwagradan.
Aɣel haratan tagan aolahan ye ehan fal edag ən tamusne tatiwafat ye Yallah wan aśohen.
Ələɣat ɗekqanen as imudakan aqalan as wadarhen ehan way aynayan sugayan ya tafridan, as witətigin ugud wadaqala atiwasahašalan ye kaso.
Asaso wa ogaran təmɣire daɣ emaynag nakal awadiqiyman daɣ Almamy Ismaïla, alimam iwar sarho wan 18e temede nawatay.
Daɣ hadagan iyad, ədagan wi dazarnen ən tamizgida aqalan atwasalsan əs əarrotan anganen əmik ənes wan tanfust əd izazgaran daɣ handagan iyad dak ən tihusay nahane.
Dax 1996, magaza Vogue igan tidawt ən fatotan iknanen daɣ amas ən tamizgida.
As itawagaš saɗis sukunkan, əstasa ədlag əs ɗinaəle.
Aɣala wan tumat mex qibla wan Tamizgida Tamaqarat astinaɗ alqiblt, sibret ən Makate, əd təmuqunt tan edag wan hebu nəɣrim.
Əmoran meɣ amsud wan əonik ɣur em wan hak daɣ səɣlay aqalnen atiatiwaran daɣ tasadalt nagayis.
Tisankaroten təndiranten, ahanen səmik ebdan aɣala wan ataram əd demaynag, tiyinatid tanure əndirat
Alimam itizar daɣ tumat harwa ɣur mihrab tahat daɣ aɣalay wa maqaran namas.
Edag wa mihrab naɣalay wa maqaran namas ilay wa səsən ən niəhe, esasar mex minbar, ɣur aliman əganu əsimines wa səsən ən naljumaɣat.
Əɣalan wi nəmawan hakanen fal aɣala aqalan aytbatan daɣ tarawt ən tədiwt.
As iyadaɣ niəhe namas, aɣalay ən mihrab ila daɣ santo əsən maqornen śuśuha taganen emasli olahan əd moranan wi nugiš naɣala sataram.
Asaden ajotnen ihadan fal aśuśuhen, mašan asaden atwisimililiy salwaqan, tadaɣat təlsat intadaɣ tamədrit ta medin wi taganen əsirtayan, səmliliyan awa tihan.
Daɣ santo nadalan, tagu tamašaga fal adətwisin mi eqalan wa azaran ye adawid taswiƭ ən tamizgida.
Daɣ 1930, magrad wənan oɣed ən tamizgida tan Djenné taqal aygan daɣ aɣrəm wan Fréjus, daɣ emaynag ən Fransiya.
Tamizgida ta tidit tazarat ta iyat daɣ tiogarnen tanfo adag wan lamadan ən Islam daɣ Efrikiya tan Moyen Âge, dər afdan ən maɣran əd dikanen teɣare tan Alquran daɣ madrasatan tən Djenné.
20 Janɣier 2006, ahanay ən medin adewnen igašan afala ən tamizgida asikaran atqir daɣ aɣrəm.
Daɣ tamizgida, əmasangan natqir ikasan ɣentilatertan atwagrawnen daɣ ambassade wan États-Unis ɣur akinas wan Irak, darat awen aqalan amšaršaran daɣ aɣrəm.
Wamaqaran Sphinx wan Gizeh, daɣ atwizay sitawan Sɗhinx wan Gizeh mex qas Sphinx, eqal tabaraƭ ən talaq tolahat əd sɗhinx əsan, tamaɣlaq wən təwinhiy.
Aguden, edang əd dahadila aɣala wan emaynag namas tabarat ta təsirtayat ɗyramide wan Khéphren əd dehan wan gar tuhun təlay datawa dat igitan wən Sphinx.
Ugud wa stèle ataqal ayɣašan daɣ 1925, alɣurufan wi sənmiɣilnen əd Khafre atmasadawan əd aqalan asgadan.
Tumat tan Sphinx tatwalkam hawendaɣ har ugud wan medieɣaltan.
Alexandrie, Roseƭe, Damieƭe, Əaire əd ɗyramidtan wən Gizeh aqalan ayktaban səjit olasan, mašan waden salmaɣna ən salan fuk.
"Əsa elan darat iki ən Gizeh, André Thevet ( Cosmographie tan Levant, 1556) təktabat Sphinx sund "eɣaf ən tabarat maqarat, tataqalat Isis, eles ən Inaəhus, izar atiwarha daɣ Jupiter"".
Sphinx wan Johanne Helferich (1579) ataqal tama ƭ tasninat, egirgar aɣilalwaynen, ən takumbut namzadan aqurnen ; hara iyandaɣ astila Théɣet eqal as amzadan tiyin tifaten animakašenen daɣ ajabunes.
Ahuskat as harat ən tabaraten tiyad ən stèle adiqəlat aoɣadan, tabarat asimadašantat yanayan wi numaɣan əd taqal adiš sund askala dokay daɣ tinfas alwaq wahin ahogan, anasbahu erdan, igan kal asuk wi nakal daɣ igi ən śolo wan Isis nahanin daɣ tanfust taruwat əs kala watətgrew.
“Atwinhiy aynayan, undendaɣ, əsakan śaśahat as wareqel waykrasan dat tanaya tan Khafre, daɣ ta sukoza ƭ tənayiwen."""
“Maspero aɣel as Sphinx eqal ""tamuqunt ta togarat tarut daɣ Misr""."
Tasaga iyat najabunes taqal awdan daɣ 1926 fal təsəba tan adutan, ikradnen daɣ amas intanedaɣ er ənes.
Tesayt ta daɣ iga ətikat eɣaf taqal aśohen hulen.
Ənan kitban iyaɗ, ataqal alkitab wan Mameluks.
Təna al-Maqrīzī, adinat ajotnen ədaran daɣ akal aɣelan təwa ƭ ən tamalalt tilsa edag wan Gizah eqalan adagal nazagar ən al-Dahr.
Al-Minufi ina as tanmirtay tan Alexandrie 1365 taqal adagal ən Yallah ye Šeikh Soufi wan Khanqah ən Sa'id eqalan arzan tənšar.
Anuzgum wen eqal amos sund təmuqunen arunen daɣ aduniyat təmdat, falas wala iyat tabuhe təktabat meɣ tənifasag wartidgel igi nuniɗ wan Sphinx.
Təlay tanfust zigret atiwanazgamatnen fal ehan wa ifara daw Sɗhinx, sə adinat aɣranen sund H. Spencer Lewis.
Aɣelan Sphinx eqal wa səsin edag ən tanfusen tə ogarnen tinaw ne Misr; intaɣas wa aśohen daɣ ɗyramidtan wən Gizeh, ohaznen Kairo, garawan wi ogarnen ənaftaɣan.
Təzunen tən iyad ən karadat, Əité tan Mout, Əité tan Montou əd śolo waygmadan ən Amenhotep IƔ, aqalan ayharan ye adinat.
Śolo wan tidit eqal aɣšadan əd agudiyan ayknan as Hatšeɗsout, ašuskat ferɣawna iyan adiqin dax ahazanes fal adisimutiy amas meɣ arakan nadag way isuwan.
Təmuqunt tan śolo adaɣ tənta Moyen Empire əd dulkaman nes alwaq wan Ptolémaïquetan.
Tənfusen tə olahnen adaɣ iganat aruwan ye tə təwarhanen səjit darat awa daɣ tənfas tən atwigaz wan Misrtan aruwan.
Əkitban wən adoben agaraw nuɣil nafala , daɣ azaway nasa səs tidhil tan amalway.
Afal tšunt taqal amitkalan fal aydarn, nadobat adakal najen daɣ andəran ən lalan.
Atiki wan samando eqal atwagan darat igi ən ƭiɗaɗawen fal adwi ɣišiwnat ugud wa nigi.
Aɣrəm wan Tèbes eqanan aqalan intanedaɣ andiran, idagan wi tumat aqalan agrawan widazarnen maɣran ən Thèbes, tanamokalte tan Terre Mout əd Montou.
Amon ( ugudiyan itawaɣren əs Amo) eqal ahogan daɣ təmusne nagaraw nakal wan Thèbes.
Ifanen əšiɣilan ən təmuqunt daɣ Əité Amon-Rê adaɣ igan 18 ən tənumukla,ugud was Thèbes taqal aɣrəm namas wan Égyɗte təruwat tartayan.
Iyan daɣ dawlatan wən edag, Capelle Rouge tan Karnak, eqalan aykan ad adəqil ədagan wi tumaden əd aɣur ətila ihomiši santo əgar wi nəsin olahnen təmuqunen.
Atiwazay fal əsim təmuqunt wərəminda, asjayha səmik was dizgqarnat təmuqunen.
Waylkaman tamotayt maqaran təwahid ye tabarat tan amas ən Amon-Rê eqal ƭiwa ƭ ən wazaran fogyas əd ɣalan wi namas azaynen əd waɣlaynen tədawt tan amas, dak tən sanatat aqanat fal Neətanebo 1er wan taskaraɗ tanaya.
Aśuhu ən śolotan wi Karnak eqal ayktaban daɣ tabarat tatazarat ən Ɣénitien wənan atwazay daɣ 1589, ahuskat as awadokay warifa dak əsim aśohen.
Əkitban wən Ɗrotais fal asikil atan dəzizgaran Melšisédeš Théɣenot ( tartit ən siklawen abdanen nawnaf, alwaq 1670-1696) əd Johann Mišael Ɣansleb ( Misr tan 1678).
Darat əšiɣil wa numaɣ əd dəsiduw tazar tartit tan Uniɣersité Johns Hoɗkins, sanihad Betsy Bryan ( ənhiy ider), Əité tan Mout tamera ye adinat.
Daɣ 2006, Bersy Bryan asikna awa dinhay daɣ adal ahan hulen musukay ən tesase niba nanuzgum nəsmid.
Təmunhuyen tən adaɣ iganat daɣ śolo wan Mout, falas ugud wa Thèbes eqal ogaran tanfo, Mout iswa təmusuha tən akinas, Sekhmet əd Bast, fal igi ən niyad ahanay.
Daɣ śolo namas idwalan daɣ ahazan nadal wan awatay ən Sekhmet, Rê, izar Yallah wan tafuk wan Maqaran-Égyɗte, igan əs ƭə ƭ taśohet igraw fal mas, fal adəšid təfikwen titisamaɣnen ( Tandirat-Misr).
Śolo wan Louxor eqal imaqaran aśohen śolo ən Misr tan nuru tahat efaday wan Nil daɣ aɣrəm was e šali atiwazayan fal əsim wan Louxor ( wanuru Thèbes) əd ayqal eqanan daɣ aywadan 1400 dat alwaq wananaɣ.
Əkoz daɣ śolotan wən tamatant tisin wi dazarnen imusukal amosan śolo wan Séti Ier Gurnah, śolo wan Hatəheɗsout ən Deir el Bahri, śolo wan Ramsès II ( wasitawan Ramesseum) əd śolo wan Ramsès III ənɣur Medinet Habu.
Darat śolo əlanti siɗinan aganen əs Amenhoteɗ III wan tan 18e tənayiwen əd Alexandre.
Talaq ten taqal atiwakasan fal əsim wan talaq tan Nubitan.
"Alexandre Badawy, ""Awinan itiwinhiy daɣ təmusnawen tən misrtan"" ,Studies in the Ancient Oriental Civilization, 35 (1969) : 23."
Efaday ən nadag, idagan wən tabade aqalan aftaɣan ye tidawt tamosat adal wan Opet, eqalan ayfan ye śolo.
Lalibela ataqal aɣrəm daɣ tazune ta Lasta, daɣ edag wan Wollo Nord, daɣ akal wan Amhara, daɣ Éthiopie.
Ɣur kretientan, Lalibela ataqal aɣrəm wagaran alɣafiyat daɣ Éthiopie, wasəsin ɗaraƭ Axum, əd amas nuhugig.
Əsimawan ən dagan ajotnen daɣ aɣrəm waynayan əd dəmik nasan wadaɣ ən eglisetan iknanen daɣ tahunt sigburnat əsmawan əd haratan atiwan haynen əs Lalibela ugud wan təmidrit ənes daɣ Jérusalem əd Akal šadigan.
Taflist tan əhretientan taha haratan ajotnen iwaran isəmawan ən bibliquetan – daɣ iha a ša šil wan Lalibela eqal atiwazayan fal əsim wan Jourdain.
Əmusan wan ɗortugais Francisco Alvares ( 1465-1540), adew dambasader wan ɗortugais ugud wan tasawt ye Dawit II daɣ awatay wan 1520.
Wadimalan amasakul ən neuroɗeen atwalaɣen daɣ Lalibela eqal Miguel wan Əastanhoso, eqalan sund emarn daɣ Cristóvão da Gam əd ədifalan Éthiopie daɣ 1544.
"Təgitewan aqalnat intanatedaɣ adislaban daɣ ekaraf."""),"
Ilanti təmada š tiyat ugud wan alwaq wan təmuqunt tan eglisetan tiyad.
Ə šiɣil ənes iktab əsin ənitan ən hinan ən kalakal atwagaznen daɣ akal.
Ami šir wan Sainte-Catherine, eqalan Ami šir wənan ƭəwiɗis tan mont Sinaï, eqala ami šir oɣadan daɣ alkiblat ən nahazan ən Sinaï, asagiy ən tabarat daw mont Sinaï, daɣ ahazan nəɣrim wan Sainte-Catherine, daɣ Misr.
"Amišir wan Sainte- Catherine taqal ayhan tele ən tamsudut ən kirfan : Ras Sufsafeh (adobat uɣil ən "mont Horeb" daɣ 1km daɣ egadal ən tafuk), Jebel Arrenziyeb əd Jebel Musa, "mont Sinaï biblique" (em daɣ 2 km emaynag).(em ən 2km biblique".
Catherine inta emanes tifa tabarat nas s əntinhet tenaɣe.
"Amišir ayqal eqanan əs t əriɗawt ən nanamokal Justinien Ie (527-565), əd daɣlanen ehan wan tumat ən nufur aśohen (intadaɣ atiwazayan fal əsim wan " əhaɗelle Sainte-Hélène") əs t əmuqunt atat erdan anamokal əonsort Helen, mas ən Əonstantin wa Maqaran, daɣ edag ɣur Moïse inihaga ad ənhiy tanufart ta taśohet."
Edag eqal ən tumat tan əhristianisme, Anislma əd judayism.
Ɣur ugud wan temede nawatay, inaɣbalan wi Khretientan abdanen əd Sinaï atwakasanin : w ən kal əmšar ɣas aśiśhatnen adiqimanen.
Dax alwaq wan ugud wan tatazarat tanmirtayt, daɣ tajayhit ən wi artaynen daɣ Sinaï hawendaɣ har 1270 as ədwal tanfo ye əhretientan w ən euroɗéentan əd asewaɗ hadi hugugan iflasnen osanid əmšar.
Əhnan n əšil ətbatan ən lagris daɣ amas ən lagris t ətbatat tan alqiblat taqal asirtayan : fal iyad, daɣ taha lagris inta emanes, atitiwag sund auto céphale, fal iyad sund lagris imanes daɣ tanaya tan lagris ən gre əquetan ətbanen daɣ Jérusalem.
Daɣ 2003, ənumaɣa ən russetan ənhayan igi ən tahake nay əktaban ošwalan əs Conseil wan Caire Meto əhion əd anamokal Callistratus wan 13 noɣembre 1869.
Palimpsestetan aqalan atiwazayan fal uɣil n əšiɣil iyandaɣ meɣ ajen hadagan daɣ anmikiy ən timad ən wityan.
Asiɗin dak ən hak tasaga itkal aywadan ahamiš ətam minutan.
Wamaqarat asidiw ən harat əntanen əs iyad ɣur 5 ( ihomiš) əd wan 6 temede nawatay, aqalnen ayzaɣan intaned ɣas; amišir waratwadas əs i əono əlasmetan ən byzantin əd əskala warešed.
Atawar ən t əmuqunt, ən initan nasnat əd alkitaban amos awa anihagan daɣ santo.
Tebadenes saknus əsuduhal olahnen danuru.
Adaɣ eqan edga ən śolo wanamas, ogaran t əmidrit, eqala ye Horus, ahusken as tartit t ənin ataqal aynadan salqiblat daɣ egadal tafuk waden ataram daɣ emaynag sund awadaɣ ən edag wen amaradaɣ.
Śolo wan Edfou uɗa daɣ tayawt daɣ tumast nahan ən tumat darat asirmaɣ wan ɗaïentan əs Théodose Ier əd wasitawan adagal ən tumaden t əwidilen əhretientan daɣ Emɗire wan romain daɣ 391.
Anilkam ən t əmaɗ ən wityan, śolo eqal aybalan daɣ ider aywadan 12 metretan daw temalalt tan zaliɣat əd t əswat nerkišiɣil əsinsa Nil.
Daɣ 1860, Auguste Mariette, anumaɣ ən françaistan daɣ Misr, asdaw ye ukis ən śolo wan Edfou ən t əmalalen.
Waqaran Zimbabwe taqal edag ən tidawen ihan daɣ Kirfan w ən emaynag daɣ egadal ən tafuk wan Zimbabwe, darat ebag Mutirikwe əd aɣr əm wan Masɣingo.
Aɣelan as Grand Zimbabwe eqal śolo wan nanamokal fal tanaya tan nakal.
Aqalan ayeqanan daɣ wala tende ( tahunt taqurat).
Widazarnen əmusukal atwalaɣatnen ən Européentan daɣ samando ən 19e temede nawatay, umaɣan fal edag intanat daɣ 1871.
Akal wan Grand Zimbabwe adaɣ atwana 4e temede nawatay tan alwaq wananaɣ.
Daɣid Bea əh aɣel as aɣr əm əd dakal ənes, taɣr əm tan Zimbabwe, ikasan 1200 əd 1500, ahusken as alwaq əndiran aruwan fal ibanes taqalat fal asitbat ən salan ədosanene daɣ santo ən wityan 1500 daɣ João wan Barros.
Aqalan atiwazayan fal əsim wan Hill Complex, Valley Complex əd Great Enclosure.
Aśuhu nagad wan gartuhun eqal aybdan ən aɣšadan ən gartuhun t ənafala əd gartuhun t ənider, daɣ alwaqan ən t əmuzɣe abdanen.
Ehan wan t ənumukila atwasahana daɣ Aśohen wan takaraft ən 12 temede nawatay, izar Wamaqaran śolo, ən Wayzwahan əgartuhun əd daɣ samando ən samando ən Waydara gartuhun ən 16e temede nawatay.
Wəyadnen harat alanen tənuɣrufen daɣ təhun ( təs iyat atah Britis Museum), ələkan, taɗawɗawt ən tazoli, aśohen asimandan atiki, tiɣunen ən tazoli ən əuiɣre, əd akoman ən tazoli, inataran ən tijir ən bronze, əkruma əd ɣeran ən cuivre, əd zakaten, išigban, tidiwen əd andalan nuraɣ.
Hebu wen nadinat dak asewaƭi hebu wan sigyak nakal, daɣ amos ehare eqalan hulen ayfan.
Imašanšan wən ɗortigaitan islan itawan adriš wan edag ən médiéɣal daɣ santo ən 16e temede nawatay, əd əley adriš nuguz əd salan am ətkalnen əs iyadaɣsan, wi taganen tanmitaft gar Grand Zimbabwe əd ukisawan nuraɣ əd hebutan ogignen.
Il əɣat as tanuɣruft tolah daruwan nalwaq wan Ptolémaïque ( ibret ən 323-30 Aɣ. J.- Ə.), izar kal hebutan w ən gre ətan ahanen Alexandrie tiwiyan əd daɣ aru əd wən dat wi nuru Misrtan daɣ Afrikiya tan emaynag.
Bent wadila tamusne ən təmuqunen tatiwasanat, mašan iga isikilawan ajotnen daɣ Arabiya, daɣ Grèce əd daɣ Asie Mineure.
Əlan uguz əd dizgaran juiɣetan wi runen mex sud-arabe fal anilkam nasan wan medin.
Asostan wan Lemba eqal intadaɣ adiway William Bolts (daɣ 1777, ye namokalan wi autri əhientan w ən Habsbourg), əd A.A. Anderson (əktaban isikilawan ənes wi nataram ən nabag Limpopo daɣ 19 temede nawatay).
Taɣaš izar karad enuwan nahanay daɣ awa eqalan təmsudiwen nənəkalan fal dat hinan izwaynen ən śolo wan təkirfen, taganen aytaryan ən talaq əd tizoliawinen winan ertey.
Caton Thompson agudendaɣ adil əɣat tamusnen nes tan ditizgarat bantoue ugud ən tidawt tan British Association daɣ Johannesburg.
Asidutu wan arajo tan ufas eqal adilkaman daɣ 28 nakot, əs kul, atikas wi nukoz azanen, iganen daɣ santo n əšil n əmik wendaɣ əd eqalan ešalidaɣ sund awinan oɣed, ədhalan alwaqan w ən 12e har 15e temede nawatay.
Ukisawan wi nuraɣ əd gulašan daɣ umaɣawan wi marhan ən widazarnen ənumaɣan ən kalan fal ɣašadan ajotnen, atamosan daɣ umaɣawan w ən Ri əhard Ni əklin Hall.
Preben Kaarsholm əktab as grouɗtan w ən ɣ ərman əd w ən kalakal kawalnen aɣran ye awadokayan daɣ Grand Zimbabwe fal adidhilan ahanay nasan alwaqendaɣ daɣ akal, daɣ ƭəśiba tan tanfust tatiwazayat əd dayha bahu.
Pikirayi əd Kaarsholm igan daɣ aniyatan as tajayhit tan Grand Zimbabwe taqal daɣ tazune aykan ad d ədhil tanaya əd huktan daɣ akal.
Daɣ 1980, waynayan akal ən tanhat ənes atwazay daɣ kalan eqal aygan əsim wan nadag, əd aśuhu negdaɗ əslabnen daɣ tahunt aqalan aytwaran daw draɗeau əd t ənimuklawen tən Rhodésie sund ašikel nakal əd iha edag daɣ draɗeau tataynayat ən Zimbabwe.
Əlkitab wan Ken Mufuka eqal nehal ən adabara wad dazaran, ahuskat as əlkitab wen eqal śaśahat aytawazan.
Atwaga fal aɗitif tabaɣor tan awadokayan daɣ akal wa inadan əs təmudrenes daɣ tihay fal salan ən tiwaƭ.
Edag eqal t əmuqunen ajotnen, ədidsaknanen əmikan wa atiwanhayan daɣ amas ən Mexique əd əmikan w ən Ɗuu ə əd Əhenes wan kalan wi darnen ən mayas daɣ ataram.
Aɣr əm igomiši igran tamite ta togarat ajit daɣ aduniyat tan maya, harat adoben agaraw nas iha tadhil tan asijit ən t əmuqunen abdanen daɣ edag.
"Aliɣi wadoben ye Itza eqal ""enadabar (mex adabara) wan aman"", ən its (itz), "azima", əd ha, "aman"".
Tanaɣruft ten tətware ibaɗan ən lafizan en gar əh' ən əh, falas əsim wan santo əh’e’ daɣ ( amos, agudendaɣ, warijit daɣ maya) əntan əs alɣaruf affri ətiɣe ( š meɣ sh daɣ Tamašeq) alɣarufan anilkanen.
"Daɣ maslan win, ""Emasli Sagrado"" meɣ Emasli Sa əré ( əd atiwazayan səjit fal əsim wan Anu Sacré meɣ Anu wan Takute), eqalan wogaran aśuhu."
"Asiga awen, əmsudiw ən tənumukila daɣ aɣrəm adobat adiqil aygan səmik ""multeɗal"", iganen fal tarna tan t ənmihelt daɣ ertayan adinat ən tawset tan namokalan ən wahusken."
Agud wan ibret ən samando wan Classique ahoganən əd wan Classique ən samando as edag adaqal amas nakal wa maqaran, asidaw izar erna tamudre tan t ənumukila, tədawt nadinat, nazrif əd dəniyatan wi santo daɣ akal wan maya tan emaynag.
Hunac Ceel aminawnaw tanumuklanes śaśahat.
Ahuskat as tiditen ən təmokinaten tiyad saknenat as Chichén Itná eqalan harat ayšadan əd əgmaɗan, olah das ila tiditen izar amos awinan eqel aygan daɣ Mayaɗan, ifnazan daɣ ugud wa hi əhén Itzá eqal edag tadabayt tədarat.
Darat tebade ten nəšiɣil wən amusan wan Chichén Itzá, aɣrəm wareqel ihomiš atiwayan.
Montejo eqal əd ɣur Yu əatán daɣ 1531 dər təlalt izar iga edag ənes wazaran daɣ Campe əhe daɣ tasaga tan egadal ən tafuk.
Montejo The Younger (Montejo wanamawad) asmada dav agad cn Chichen Itza, scgan csim Ciudad Real.
Uran okaynen, mašan waladaɣ iyat tadhil wadit tosa.
Daɣ 1535, Espagnoltan dak aqalan atwašagan daɣ péninsule wan Yukatán.
Daɣ 1860, Désiré Charnay ikat Chiəhén Itzá izar ikal ɗhotograɗhitan ajotnen əd dizazgar daɣ Citetan əd miširšaran wi amerikintan ( 1863).
"Auguste wan Plongeon eɣray ""Chaacmol"" (iwar agudiyan ""Chac Mool"", waqalan tətəmal fal salan ən haratan tən təbaraɗen ahanen daɣ Méso-Amérique)".
Daɣ 1894, emanahad wan États-Unis daɣ Yukatán, Edward Herbert Thompson ašinša Hacienda Chichén, ahanat miširšaran wən Chiəhén Itza.
Thompson eqal atiwazayan daɣ tarha ən Cenote Sagrado ( Cenote Sacré) wan 1904 har 1910, ɣur grand haratan ən nuraɣ, ən əuiɣre əd tuhunt tətiket, əd widazarnen nehalan nawa aɣel awadəm daɣ taswit tan mayas ən dag Kolombientan əd siknas ən šaɣeran.
Tanakra tan mexikintan əd əba ən tedakit ən tənayiwen taditilkamat, əd Wazaran Akinas Nakal dak, iwaɣin tawlat ən maraw elan.
Agudendaɣ, imanahapan wi mexikintan imaɣan əd iknan El Castillo (śolo wan Kukulkán) əd Wamaqaran Aɣal ən Nadalan.
Thompson, ihan ɣur États-Unis daɣ ehanin, kala wadirken ɣur Yukatán.
Daɣ 1944, Aɣala waqaran ən Mexique eɣra Thompson winan eɣšed wala izar atwasaka Chiəhén Itza ɣur mukusanes.
Wadazaran eqal aydhal əs National Géographic, əd wasəsin əs lalan ənmanes.
Aɣrəm adaɣ eqan edag akutaran, wa asagdahan adinat fal adudaben uɣin ən wi azarnen grouptan ən təmuqunen, awa ogaran aśahat adaɣ atwaga asəsigda ən dagan wi śolo Kastillo əd grouɗtan wən Las Monjas, Osario əd Main Southwest.
Ajen daɣ hinan wən ən təhun aqalan aygan fintur wan ini šajaɣan, dalen, dalen əd dabaran.
Dak sund kathédraletan ən gothique wən Europiya, initan hakanen wa ogaran təmɣire ən tahanint tatogarat əd ihaku hulen salmaɣna nemik wan təmuqunen.
Təmuqunen tən əmik wan Puuc saknenat awatiwazaya daɣ təsigwen nafala ədlagnen saytawanhayan, talɣiwen ən əmik, mašan abdan ən təmuqunt tan ulh wan Puuc əs ɣalan nasnat daɣ ayertayan ən muɣana, daɣ Iban ən taminak daɣ samando ihan akal wan Puuc sitawan imanes.
Daɣ santo wan təmuqunen ən sukunkan daɣ ataram daɣ alqiblat aqalnat atiken daɣ qafawan ən našalan.
Darat ajotnen igilitan ən bahu, ənhayan isukunkan daw tasaga tan ataram ən śolo.
Əmizaran wən mexiəaintan aɣašan tabarat tifalatəd santo ən sukunkan wan ataram, iwanan əsukunkan ən śolo wəndaɣ hawendaɣ har śolo wa ifaran, əd izar amera ye musukal.
Fal iyad daɣ təfulusen, iyad daɣ masalan falas aratwanga; ahayog atway igmaɗ tisərad nəšni nalmaɣna ən tašilen təmliliynen.
Daɣ samando wan emaynag ilay iyan śolo, ajitan daɣ təmɣire, mašan eɣšad.
Daɣ amas iley ini maqaran fal aɣala, səjit ənes eɣšad, ihan edag ən tartit nəkinas.
Adaɣ eqan daɣ tanmirtayen tən əmik wan maya əd toltèque, dər asakakin wa owanan fal hak tasaga daɣ əkozaƭ təsigwen.
Daɣ amas, ənumaɣan ənhayan tamsudut maqaran ən harat əslabnen daɣ təhun, əs awa aqalnat waratwazay.
"Əsim ənes adizgar śolo anilkanen ɣur samando ən tənmirtayt aqalnen ədhalan fal təniɣrufen əndiratnen əslabnen daɣ medin ən fasan izwaynen, ahasan itawanen ""atlantes""."
Śolo wen eqal olahan əd śolo B wan namas ən toltèque wan Tula, əd isakna əmik iyad nənmidəs daɣ awa dogazan kalan wən nəsin garesan.
Śolo wen asirtay meɣ udadaɣaɣ tənmirtayt taruwat sitawana śolo wan Chac Mool.
Ɣur emaynag ən Groupe wan Mille Colonnes ilay tamsudut ən karad hinan ogarnen təmidrit, animatafnen garesan.
Tasule ən tasaga tan afala dər əmik wan xəd wan o eqalan ayzgara dat tənmirtayt.
Śolo wan Xtoloə eqal śolo aynayan əd kanan daɣ agama nadag wan Osario.
Gar śolo wan Xtoloc əd Osario ahanatan təharatiten ajotnen anilkanen : nadag wan Vénus, əs ahanay ənes eqal adisiktan tanmirtay tolahan dəsim ən tasaga daɣ Kukulkan (EI Castillo), nadag wan Tombeaux, əd tənmirtayt əndirat təbilalaɣat winan tila əsim.
"Casa Colorada (daɣ espagnol, ""Ehan wa Shagavan"") eqal harat daɣ hinan wi ogarnen taɣlift ən Chichén Itza."
Daɣ 2009, INAH ikna edag əndiran ən nadalan ən balo ohazan aɣala wan izdarat ən Casa Colorada.
Əsim wan ehan wen eqal aytawanen harwa ye Mayas wən nakal, əd iyad ənumaɣan aganen as itawanen darat ini wan əert fal stuə əs səbas təlan.
"Espagnoltan igan əsim ye śolo Las Monjas ("Nonnetan" meɣ "Asitayan"), mašan ayeqal ehan ən namokalan."
Əkitban wən gananen salwaq dak anamokal wan nəsim K'ak'uɗakal.
Əsim ənes adər inihaga asakankin ən amšuquqru ən tahunt ihan amas.
Təzigrit ən tasag tatinadaƭ səbret nagadal ən tafuk tila əsa əšar.
Daɣ samando wan nahan ila em.
Daɣ amas niyad daɣ hinan, daɣ dedes nafa, ilay adriš nafus idlagan.
Edag wa taha tekrak eqal ahusken atiwazayan daɣ alwaq wan nahanin.
E.Wyllys Andrews 4 intadaɣ ikyad tekaraft daɣ wityan wən 1930.
Daɣ 15 septembre 1959, José Humberto Gómez, emasakan nakal, inhay aɣala ibraran daɣ tekaraft.
Dat azogor imanes ən əlkitab, Benjamin Norman əd anamokal Emanuel Von Friedrichsthal əlmadan as Chichen darat amuqis ən Stephens, əd izar daknasan fal əsin əsiknan awa dəgrawan daɣ umaɣ nasan.
Daɣ 1923, emanahad Carrillo Puerto oran daɣ atwisan tabarat tan əbret Chichen Itza.
Daɣ 1930, ehan wan Maryland ora əmawanes, daɣ ataram wan Hacienda Chichén, wa eqalan ašinša Carnegie Institution.
Daɣ 1972, Mexique təzizgar Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arquellógicas, Artísticas e Históricas (aširiɣa wan tartit təbaraden əd təmuqunen tənuru, manzaran əd kal tənfusen) ihan śolotan wən dat əolombientan wən akal, daɣ iha wən Chichen Itza, daw tədit tan tartit.
Əmizaran wən musukal tagan intanedaɣ əsiknitan ən harat wa səmutuyan ɣas daɣ Chichen Itza: tiwit nəfus dat asakankin wan śolo ən El Castillo itakasəd aytanalasan olahan əd maslan ən nigdat, olahnen əd sund wən quetzal atwaɣran əs Declercq.
INAH, inayan edag, ihar idagan iyad ajotnen ihnan ye adinat.
Daɣ santo ən dawla tan mahakan ən hinan əd waruwan anamokal wan État wan New York William H. Reynolds, ehan atekanan Walter Chrysler, anamokal wan Chrysler Corporation.
Tasanatat adaɣ təminda 1952, əd ehan eqal ayšan fal terwe tan Chrysler awatay way əlkaman, dər misawsan ən harat iyad ajotnen.
Alwaq ila əmikan ən təmotayen əlmaznen ən tərtit əd timusnawen.
"Awatay wadimalan, Chrysler eqal wa əgmadan daɣ magazine Time sund "awadəm wan awatay".
Darat samando wan Wazaran Akinas ən Kalan dak, əmusanan ən euroɗéentan əd ameriəaintan aqalan adosan ye arigin amukas wa sirɣasan sund asugbaran alwaq wan təmusnawen əd makradan-ən šinawan Art Deco sund ašikel wan ikinəsdat, təmotayen əd təmusnawen.
Dat ugiš ən adabaratan wən nahan, Reynolds eqal intadaɣ atiwazayan ye igi ən ƭəwat ən tədmir tan narakab ən Dreamland wan Coney Island.
Daɣ 1927, darat elan ajotnen ən tahagit, Reynolds ina ye amusan William Van Alen fal igi śolo ən əkozat təmirwen nahan.
Van Alen əd Severance tənmilalan, Van Alen eqal amusan atiwazayan izar isamakta əd Seɣeranəe ahalis ən adabaratan Oɣadnen anihad ye azrif wan dawla.
Təna taqal amutayan daɣ tiyniye daɣ əsin əsatan darat awa, adabaratan hanaynen hena ən 63-ihinan.
Chanin Buinding ohazan wan 56 ihinan eqal intadaɣ daɣ təmuqunt.
Adabaratan adaɣ atwasaknan daɣ juin 1928.
Daɣ edag, iga dawla iyat fal ye Reynolds Building, eqalan adizgaran daɣ août 1928.
Tanmirdaw taqal atwafan daɣ 28 Octobre, əd teraze adaɣ təminda 9 novembre.
Daɣ samando nawatay wan 1928 daɣ santo nawatay 1929, təmotayen ən əmik wan dome anilkanen.
Daɣ ider, tanminak taqal atwawayan fal aniyat wan Walter Chrysler ye igi nahan wan tidawt ən Chrysler Corporation, əd əsim wen, ajotnen timotayen daɣ təmuqunen aqalnat amutayan daɣ lalan nuɣin wən Chrysler, sund ədalagan wən atiwadgalnen ye Plymouth (ənhiy).
Təmuqunt tan ehan sitawan əs tidit adaɣ tənta 21 janvier 1929.
Mašan daɣ əmik ən tebade ən təmuqunt tan tartit ən tizoliyawinen iwadnen ikoz hinan daɣ əsa haɗan, wala iyan emašaɣal wartaba daɣ ugud wan təmuqunt ta tartit tan tizoliyawinen tən akirkir-ən šinawan.
"40 ən Wall Street əd Chrysler Building adaɣ əsintanat magrad fal təbiɗawt ən ""nehan wa ogaran təmɣire daɣ aduniyat"".
Daɣ 23 oətobre 1929, əsa haɗan darat ukuy ən tebade tan Woolworth Building əd ašal iyan dat santo nasuɣsid naɣašad wan Wall Street wan 1929, amor eqal ayertayan.
New York Herald Tribune emanes, waygan tašart səšwar ika əsdat ən təmuqunt tan aɣalay, əsan daɣ igi wan amor əs harat ən haɗan darat təwaƭ ənes.
"Daɣ hall wan śolo, taswiƭ tan boko iwar əmik ""daɣ təmuzye ən təmuqunt tan M.Chrysler daɣ iki nəsdat ən tartit""eqal atwanan."
Chrysler Building eqal awiɗan əs 14 milliontan ən dollars, mašan eqal asiknan lamɗo nəɣrm ye asuhusku nəširiɣa wan 1859 erdan adisifil lamɗo ye dagan əlan Cooper Union.
Tigidaht tan Van Alen fal igitanes ən nəsibaban eqal aygmad aśahat fal tungit daɣ afala ən Walter Chrysler ya dizil hadi nalwaq nəšiɣil ənes.
Agudendaɣ, aširiɣa aśohen wan Chrysler asinta sa oɣadan nanmaɣna wan Van Alen as eqal emašaɣal, mamos, dər lalan wən Tamaqarat Tamagrizt əd təzmiten əjarnen, asmanda daɣ aɣašad nəšiɣil ənes.
Daɣ 1944, tartit təsinsa adabaratan fal uɣin ən wa səsin ən 38 ihinan daɣ alqiblat ən nahan, daɣ 666 ən waskarad tadabayt.
Tahun tan ehan wan santo əbas taqal aytawagen.Tahun tan ehan wan santo əbas taqal aytawagen.
Terwe təšinšahid ehanes daɣ 1953 ye William Zeəkendort fal alhak awiɗan əs 18 milliontan ən dollars.
Daɣ ehanin, amos wa ogaran təmɣire nəsuk ən təmuqunen daɣ awa dokayan daɣ əɣrim wan New York.
Daɣ 1961, haratan wən tazoli wad təgiš tenek ən nahan, atamosan talaq, takumbut, imawan əd əšar wi nugiš, aqalan ayknan daɣ tihusay daɣ ehandag wan santo.
Tədawt təšinša ehan ən 35 milliontan ən dollars.
Amor igraw ikanan əmindanen daɣ 1995.
Ifaraɗan igrawan Luəy G. Moses Ɗreserɣation Award wan New York Landmartks Conservancy daɣ 1997.
Daɣ juin 2008, eqal agrawan as Əonseil wan tədhilen tən Abu Dhabi eqal daɣ təmdal fal adišanšu tadhil tan tewaden ən 75% wan TMW, tadhil ən 15% ən Tišman Sɗeyer Ɗroɗerties daɣ ehan, əd edagar wan tənmitaft tan ašinše daɣ baɗan en Trylons daɣ dedes ən 800 milliontan ən dollars US.
Awen alil yaɣašad ən 21% nadakal dak naśahat wan ehan, wan 64% ən nadakal naman əd 81% hadi wan nəsimusuɣil ninikalan.
""Magrad wan igi ən nuzguman"".
"""Əmigridan aqalan anuzgum oɣadan daɣ tizmit, daɣ almaɣna ogaran meɣ madriy daɣ əmik ninitan fal akal nalmaxna aduniyat (ənizgam meɣ almaɣna wan təmudre), asidutu ən alɣibadat (almaɣnatan meɣ əmik wan temuzut), əd asisiɣid ən tamudre (magrad meɣ əmik wan aƭiqal)."""
Daɣ awa ətawanhayan iha edag ən maɣulan ən məgridan ahanen daɣ afahamat ən taɣisa nigi nadabara əd almaɣna ən asidawnen ye alɣibadat daɣ aduniyat daɣ tartit ənes.
Daɣ 19e temede nawatay, ƭiwaƭ ən uniɣersitetan daɣ umaɣawan amutaynen ye təzart ən magrand ən maɣran əd iyad əmikan wi ogarnen təmusne əd dazaway ənes.
Daɣ alkitaban nes ‘Against the Logicians, enamegrid ɗyrrhoniste Sextus Empiricus iktab təzunawen ən təbiɗawen ən əmikan wəs ənamagradan wən Grèəe tan nuru abdan əmigridan, atamosan tazune tendaɣ daɣ karadat təzunawen taqal ayerdan əs Platon, Aristote, Xénocrate əd stoïcientan.
Daɣ atwigaz niyad ən məgridan arunen sədgal Socrate, nanahet əynisme, əyrénaïcisme, stoïcisme əd scepticisme ən təmusnawen.
Daɣ wi dazarnen kal nuzguman wən nahanin ihen Saint Augustin, Thomas wan Aquin, Boèce, Anselme əd Roger Bocon.
Wi dazarnen ənamegridan ən musanan aqalan Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume əd Kant.
Emaɣar wan etran əd šinawan babylonien ila intadaɣ inuzgam ajotnen daɣ məgridan fal taɣare tan zaleɣat təšalalat Grectan wi arunen.
Agudiyan, əmigridan wən juiɣetan təgraw əšilelan ən təmusne ajotnen ən nagadal ən tafuk əd təla əšiɣilan wən Moses Mendelssohn, wa atwazayan əs Haskalah (tanure tan juiɣetan), təmuduren tən juiftan əd judaïsme atiwasamatayan.
Əmigridan wən anislam eqal əšiɣil ən magrad ədifalan awa ditəwagazan daɣ anislam əd igan intadaɣ daɣ tarab.
Əmigridan nanislam aruwan daɣ ƭəwaƭ tan atwigaz ən məgridan wən greəquetan daɣ salan agudendaɣ ən təmotayen.
Əšiɣilan wən Aristote agrawan ašalalat maqaran fal nəmigridan atamosnen Al-Kindi (9e temede nawatay), Aɣiəienne (980 – juin 1037) əd Aɣerroès (12e temede nawatay).
Ibn Khaldoun eqal azanazgam ašlalan daɣ əmik wan məgridan ən tənfas.
Ətwigazan wən məgridan nindientan tuzan nəniyatan əd nuzguman ətbatnen, aqalnen atiwazay əs təbiɗawen əmikan əd təriɗaw meɣ tungit fal təbiɗawen ən natwigazan.
Əmigridan wən indientan aqalan amosan ayertayan daɣ təbiɗawt əmikan dər Vedas əd nuzguman ətanahanen.
"Liəoytan tə amitartarnen fal anuzgum wan Upanišads, ətwigazan wi sitawana ""orthodoxes"" meɣ ""hindoues"", aqalan agudiyan akitlen daɣ saɗis darśanas meɣ əmigridan wən Sãnkhya Yoga, Nyãya, Vaišešika, Mimãmsã əd Vedãnta."
Asimalaylay intadaɣ alɣafiyat daɣ ajen ətibiɗawen ən məgridan daɣ amas ən hindouisme dak daɣ tuzant ən winindaɣ santo.
"Ilanti deqanen iyad liəoytan ən nuzguman aqalnen agudiyan atiwagan sund ""indouistes"", ahuskat as waraqelnat ayfan orthodoxes (falas adobatnat təriɗaw tan hadi ən kitban sund oɣadan, atamosan Agamas əd Trantras šiɣa), awen atihan hadi liəoytan tən šaɣisme atamosnen Pašuɗata, Shaiva Siddhanta, Shavisme tantrique winan eqel əsin (atamosan Trika, Kaula, iyaɗ)."
"Tina tan fal agudiya ila ""ənes"" meɣ ""tele"" eqal amosan asiɣir ən bouddhiste wa ogaran aśuhu."
"Əmigridan wən jaïntan eqal iyan daɣ wənisin atwigazan ɣas ""winan eqel orthodoxes"" ilkamnen (dər bouddhiste)."
Anuzgum wan jaïntan idgal as tamudre dak taqal aytanalasan, harkuk əd winan tiwugu.
Daɣ kalan iyad, anəzgum wan bouddhistan agət daɣ gar təwsaten tiyətawen dakəlnen timuəhax agətnen ( sund tibétain, taəhinuat ad ɗali).
Tayəte tan liəoy Theravada togər dax kalan win Asie tan eməynag-alqiblat sund Sri Lanka, Birmanie ad Thaïlande.
Darat tamətan ən Boudha, gruɗtan agətnen assəntan asəmədəw təmusnawen ti azarnen,ye asgət imdan ye amərty ən tiyətawen imdanen əs itwəni Abhidharma.
Ilanət liəoyten agotnen, daw liəoyten ad təwsaten ən tayəte tan Kurdistan dax Inde tatəruwat ad médiévale.
Tiwsaten tin tayəte asgətan timkarawen en timusnawen,fulatik ad timogiten sund Tao,Yin ad Yang, Ren ad Li.
Tinayt tan təmənda əs almaxna wan təxare agud wan alxayal ən Song ( 960-1297),izar tənaten alilnat ider ən məgrədan gor iruman ishəmnen ən taxašamt tan kal musənan naxaqum.
Gor terwe win əhinuatan tad-dimalat sund terwe tan Ming (1368-1644)ad terwe tan əoréentan Joseon (1392-1897),un néo-konfusianisme izgaranid, animawalnen əs wi zinuzgumitnen sund Wang Yangming (1472-1529), eqal likoy tan anuzgum wa ogaran izar asorda fal akal wa ogaran.
Gor azaman wan ishray, izinuzgam win əhinoitan igashan inuzgam win magrad wan kal egadal ən tafuk.
Gor sund,tinya tan konfusianisme,as anehadan adinat sund Xiong Shili, eqalid ayknan Adgul.
"Assuhu iyan ən imagridan win jaɗon aynayan eqal tigozst tan "teqarawen nikalan"" ( Kokugaku).(Kokugaku)tigozst ".
Ɣor 17e temede nawatay, magrad wan Ethiopie asimɣar ən tigozst nikaban tasohet,sund azuzi Zera Yaəob.
Ebadi iyan ən hanayan nadunya imuzaɣan win amerique aqalan afataɣ ən magrad ye mudaran ad ihishkan waren eqel adinat.
Tamusne tan Teotl tadobat ataqil sund iri wan panthéisme.
Awendak, isalan win edag wan ameriəaintan ən teɣare tan elan win 1990 asiknanen as andaran daɣ deden hanat magradan,izar magradan akalan taberat tan timusnawen nadinat diha ad ajit ən ɗeɗen tifnaz hulen, ɗeɗen tiwaɗnen jar 17% ad 30% ən imasaɣar ən magrad ɣur teɣarawen tiyaɗ.
" Anhiy harwa""talɣiwen ad talɣa tan imasaɣra ad adinat daɣ aduniat."""
Umaɣawan maqornen ilant fal əmik agay ən tamudre tahusket ad uziy ye tidit ən magrad.
Epistologues kayadan idagan atiwazaynen ye tamusne, daɣ tiha musnat tatiwagrawat,tidit, takitawt ad taguhe.
Tizgarid shik daɣ migridan win dat Soərate izar tatwazay ad Ɗyrrho,amizar ən liəoy tazarat tan egaɗel ən tafuk ye ashabag ən magradan.
Musnat tibdad fal tidit nahanay fal musnat niman sund edag ye tamusne.
Tidit tartay ad tamusne daɣ tizart,tasinaflayat ye tamusne ( sund tidit ad eɗanan).
Métaphysique təla kosmologie almud nadunya dak ad ontologie, almud ən mudaran.
Mənhuy tidawt ən ihuk win taganen daɣ harat awa eqal səde əntaneɗ asba muzyat ɣor egaɗal eqal takrišt ta ila harat,tas ənta harat adobat harwa igoz muzyat iness.
Falas magrad wa šadigan eqal harat maqaran ən timusnawen kul,timusnawen ən tartit ad aməkatan nadinat, tidit taqalid tamusne təknat.
New York : Oxford University Press.
Aguden,ajut ən kal teɣare daɣ magrad ən musanan alilan darat awa ye taberat, ye jornaltan,ye tənəslima,ye timusnawen,ye fulatik, ye haratan meɣ timusnawen agotnen.
Daɣ magrad iknan,magrad wan batu eɣra iri ən batu,tartit jar batu, imatkalan ən batu ad adunya.
Imanahaɗan atwəlkaman ye Ludwig Wiƭgensƭein (Traətus Logiəo-Ɗhilosoɗhiəus),afaraj wan Ɣienne ad inəflas oɣadnen, ad Williard Van Orman Quine.
Ozəm tarədawt falas isakna ɣor ihuk waren təkna as adobat adəkəl tərɗa ihuk ən issim kil.
Ye igui,iga segrah as tifer ad tifer agətnen lanen tagute ən amukən.
Aguden, ɣor saməndo ən Əratyle,ila tarda as tirədawen ən timətawen tiyad aqalnat deɣ ay-han, izar anəzgum was iguitan ilanen tənawen ən awadəm ikraš timokənaten abrarnen.
Azun iritan ən haratan tiwsaten ad milhawan kul.
“Aguden,sund Aristote iga as milhawen aqalnat artaynen fal adawlat tadutet ye aseɣat,eqal agud iyan sund massis ən ""asədətu ifnazan.""
Lektón wa eqal assəkən ( meɣ səkno ) ye magrad kul.
Ilant kal magrad ajutnen magrad ilan təmɣar daɣ azaman išamən.
Kal teɣare win jinəj azaman aruwan,sund Oəkham ad Jean Duns Səot,jan tidit sund scientia sermocinalis ( musnat wan magrad ).
Alwaqatan win iban alaɣi ad ufar atwakiadan hulen, awen daɣ ad orawan tiwaƭ ən tənfo ye taraqatan artaynen ad iji ən iritan ən tifer sund ad, meɣ, war, ad kul.
Torda ən magrad taqal alaɣi atiwakfan daɣ taberat tahusket.
Ikətab wan assəməsədəw eqal amizar ən baɗiwan išraynen jar iji ad assəkən,ad jar magrad ad jənəjmagrad.
Ašrut ən təfer artaynen eqal tefert Tanzort,tartayat ad ismawan,ad magradan ad iməlaɣi.
Assəkən ən magrad orak ye ajalay fal tahašilt tan ijitan ye alaɣi ye timidiwa jar idajan win alaɣi ad tifer əmdanen.
Adobat iji tan musnat ye assəkən ojaran ašaɣalan win ilaɣitan tanzort : adobatnat deɣ ad atwətəlnat ye assəkən tənna ən tifer.
" Temašaɣalt tinna taqal enahaj ən magrad ikalan muzɣat ( daɣ alwaq wen,ebaje) sund ugiš ad tirawt ən iji tənna (adaɣ-ti-dila tənna tasiknat fal ""ebaje sagaɣan"")."
Agaraw ən magrad eqal musnat maqarat ye anyat?
Ta tazarat taqal amək nalmud ən talɣa,waren ijin ɣas agədahat ən magrad atwalmad,mašan atwalməd as amək.
Iritan ən kal tirwa alaɣen as ilant haratan afranen daɣ eɣaf aqalnen aykan musnat ən magrad.
"Kal magrad Saɗir ad Whorf innən as magrad ezayd alməɣnat daɣ tan məssawis ""tartit ən magrad""adoben ad afənsin ye batutan iyad ( tords tigašat amsidaɣ daɣ alkitab wan George Orwell, Nineteen Eighty-Four)."
Daɣ ənməšri ən edag wan Saɗir-Whorf ile anyat as anəzgum (meɣ,tahurut hulener,mertay nanyat) daɣ tizart fal magrad.
Tidit iyat taqal as assohat alaɣi nalmaɣnat was timtar ad šəkelan Dal alkaɗ adoben assəkən harat ən alaɣi aris amək tənna waren taqel iji fal mertay nanyat.
Tigza iyat ən magrad toram assəkən nas magrad ad anyat aqalan amzigri-as wartila adabarat ən alaɣi niyan wala wayadan.
Daɣ amək iyan, issənyawan ən tamisne wan tənna nalmud (tša musnat tan anhəj tənna) assinahəjan adgul ən magrad fal anəzgum.
Tiɣar tiyaɗ assiknənat as timušaɣ taganət alməɣna was adinat assanən iji.
"Aguden,kal esɗagnoltan meɣ jaɗontan aqal hulen əsman nassən tənna "aəoss erza ad maness"."
Eɗagnoltan ad jaɗonaitan war kətəwan məssawəs ən mešlan ad harwa inglishtan.
Daɣ teɣare iyat,nasistan germantan ad kal esɗagnoltan səknən haratan wis alməɣna animəšray daɣ timušaɣ tassənen.
Ye assəkən ən "admar,"eqalan wan ɗeɗen ɣor allamagne ad wan medan ɣor esɗagnol, germantan ənnan "ahuskat", "teləse","tələmɗe","erazi","ikna", izar "sadid", izar esɗagnoltan inən "maqər", "warahuskat", "zəgrət ", "asohat ", "haru" , izar "ašahašal ."
Talɣa ən təmidiwa meɣ azalay ən alšin kul atiwəlmad əs timezlayen tiyad sadidnen,mašen imugašan war əlmedan ɣor tin alkum.
Ye awa ədaqiman, alšinan aqiman wala issəm.
Atwəsabdad as iji nissəm ye haratan alilanaɣ ye ebaɗi nassən tənna ad almud nassən.
Daɣ edaj wen,issəstan warən aktub fal iri daɣ milhaw,səntotan ən awa dərtidila ənta imanes,atkul nanaɣ ən alaɣi ad iri wan akatab ( assestan wan musnat nalmaɣnat tirtay atiwəsənen ən magrad artaynat ad tidagaten atiwəsənen maɗroynen ad almaɣna wa dərtidila kul izgarid ye alaɣi ən tidəgaten ness).
Tamusne ən tamənhuyt ye aləɣi,ertay alwaq ad termit tan britannique John Loəke,aɣel ilaɣitan aqalan imənahadan ajoratnen atiwaɗlamnen əs timtar.
(Ahanay deɣ ən tamusne taqalat assura ən magrad wan Wiƭgenstein).
Cambridge, Massachusetts : Harvard University Press.
Tamusne tan tamuzye ən alaɣi,eqal atiwazayan səjət,daw issəm wan azagor ən tənna,ija as alaɣi ogdah ad haratən daɣ adunya eqalnen əs tidit ešwalan.
Magrad atiwagazan ən tamusne eqal tənna ən təfer eqal tamkəre tan umaɣ meɣ aɣašad.
Daɣ tefert ta,alamadat (ad tənna) ən tafert eqal ɣor tadabit ən eməssagadat tarədawt ən assəkən (imaɗinan,tirma meɣ iyan)wan tidit tafert.
Tamusne ən tissit ən alaɣi eqal tamusne kul tayha alaɣi (meɣ ajarahat) ən tafert almud ən
Gottlob Frege eqal emərh ən tamusne tan muzyat waren tartey.
Anəzgum wen ifar,maqar ad adətu.
Ihuk amosən haratan win adunya wi dəjarawan ad dijarawnat təfer.
."Ija ismawan wi ahuskatnen ən iri atiwalaɣen safəla sund ""itwəlaɣitan alaɣi gəzəlan)."ahanay ən tamusne tan itwəlaɣitan)."
Alɣarufan iyaɗ war dəkəlan awakəl diha ətila harat wa ifənn alaɣi.
Fal eɗan wan Frege, magrad kul atiwassənan ila musnat sənehal.
Ɣor izalayan jar idəjan win nahanay ən Frege ad Russell,aqalan sund ilaɣitan ən ismawan ahuskatnen.
"Atkəlatanaɣ issəm wan Aristote ad ilaɣitan emaɣar wa maɣəran ən Platon"", "emənahaɗ məssaɣar" ad"eməssaɣar ən Alexandre ".""
Adobat agaraw nəmel əs warigrew muzyat tan ajilan meɣ abat ɣor təmadrit.
Maəhan awen zəgrət fal-musnat.
Assəstanan zagarənid daɣ iban tənhat fal batutan ohaznen.
David Kellogg Lewis asinəhəja assudmar ikrašan issəm ɣor assestan wazaran daɣ tənna ye anəzgum ye tərədawt eqal milhaw tadutet ən tahajit daɣ teməšalt.
Noam Əhomsky assinəhəja azaway ən magrad adobat iji daɣ magrad,meɣ magrad daɣ amass nadinat.
Taberat təfat ye umaɣ sartay umaɣ ən almaɣnatən ən tamudrawen wi həkanen edaj ɣor, meɣ artayan ɣor, ilaɣitan ad magradan.
Inəhəjitan wi alilnen alməɣna nahanay ən tamusne aqalan ahusken fal migridan ən magrad.
Tamusne ən magrad taqal almud ən təfer abɗanen tidakalan adinat ye agaraw iji namətusu ad adətu iknan ɣor eməsagad,ye təfləst,taɗləmt,tərha meɣ assəɣar.
Təla deɣ ən ijitan daɣ almud ad alaɣi ən torhajat, izar igraw ən almud ən musnat tadutet edaj ən magrad.
Aniyat ən magrad ertay alwaq iyan ad wan tidit daɣ musnat wan greə ən ""llogos"", daɣ tidila batu meɣ alməɣna ən tidit.
Heidegger assərtay haratan tajanen daɣ alwaq iyan ad alaɣi wan Wilhelm Diilthey.
Sund, daɣ ( uɣəl),tefert iman ness,təməda laɣitan ajotnen.
"Heidegger aliɣat as aqətatab eqal assiwəɗ ye tənna, falas iməɣra imaness karəssan meɣ tiwyənid ""magrad"" nassən daɣ teɣare.
"Daɣ tidit ad təmkare,Gadamer italaɣat magrad sund "" teɣərit daɣ tan almud ad tarədawt ən harat artay jar assən adinat"".
Paul Ricoeur, quanui, inna alaɣi wa, assimassaɣal ad aləɣi ən greə ahusken ən tifer, jan idud fal agaraw ən alaɣi ifaran daɣ tifer ogdahnen (meɣ ""ešwal"") ən magrad waren assakay".
Təgrawasən arakab našrut ad oɗɗəf assohen nadunya tan agəma ye iji ən alaɣi ye manəssan ad ihuk ən alaɣi ye wiyaɗnen.
Issəknitan iyaɗ iknanen ən təfunst tan alaɣi aqalan Charles Sanders Pierre, Roland Barthes ad Roman Jakobson.
Romantisme wan 19e ən təmeɗe nawatay ija assiwaɗ fal ehan ən adinat ad emənəhaɗ daɣ akarass ən tənna.
Ihanayan nadinat atiwəsaɣalan daɣ assəstan fal timusnawen ən təla ən magradan ijanen iməgridan sund harət iknan.
Daɣ tamusne ən assənəfrən Richard Dawkins ad kal təmusnawen iyad ən asudmər ijan magradan sund adəwələn win eməlsi anyat.
"Iyaɗ innən as tənna tasikna ilan adətu ad ufər daɣ adunya sitawəna ""tihun"".
Atarəqa diha adobat adəkəl atwələɣi as nəkyad tənna as "Soərate eqal ahaləs".""
Haratan win assin adewan ye alməɣnat iyat meɣ timəqusan.
."Daɣ mənhuy iyat taqal atkul ""ahaləss"" sund tatwəkrašt ən harət, ""Socrate".""
Jar adinat wi əknanen ojarnen ən tigza tan tənna tadutet han Tarski, Əarnaɗ,Riəhard, Montague, ad Donald Daɣidson.
War aqel-as iketan nadinat ad ijitan ye tənna ən magrad adoben atwərmas fal irum kul ən azəzgar idakalan haratan win tidit.
Ajut ən inəzjam atwəgašan fal mussənan sund Kent Baəh, Robert Brandom, Paul Horwich ad Stephen Neale.
Daɣ Word and Object, Quine assistən iməɣran yad zənəzjumin tedajit ta daɣ amjayhan ye tartit ən muzəɣan waren ila harwa alkaɗan ad dihad iəmadarmənn'est ən tənna ye tənna ad issəkna ye adinat iness.
Awadoben kul iji ekal ahanay ən tənna əs taqal ašrut ən talɣa ən magrad maqaran ən awadəm, izar iji ən tənna ən tənna tan tənawen tiyaɗnen.
Ye Quine, sund ye Wittgenstein ad Austin, tənna war təqel harat,as waren adobat ad atwəhək, war adobet atəqal aris magrad imdan.
" Idagan wi əknanen oɣed ijrazan hulen ye migridan ən magrad aqalan wi əs daɣ ahalakat ye ""daɣ səmdo""itaj milhaw ye iban tənna as tefert tadutet meɣ tabihawat".
Magrad wan maɗinan eqal tezewt tan magrad lamədat timusnawen, ijitan ad tərtay ən maɗinən.
Aəhəli, inəməgrad iyaɗ ən maɗinan tənaɗ əs təkətawt ye iri numəɣ ad ijitan as awəmossən, alwaq wen iyaɗ tajan ašəkel fal ašəɣal nassən hin okayan alaɣi har ɣor umaɣ asohen
Mgrad wan greəque ən maɗinan iwar as assahat fal aləmad wan assəkən ən haratan.
" Daɣ ikuy,sund, 3, asiknan harat ən tərtay ajitnen, izar war aqelnat "hulen amadin".
Inəzjam wi azarnen ən grecque fal maɗinan amdaɣwasən daɣ əsdat fal ajəraw ən iba tidit ən amaɗin maqaran nəssin.
Ɣor tafunst, Pythagortan wiyaɗden armaɣan fal təjrəwt fal ənɣan Hittasus ye adajal ən əsjət ən aniyat iness atiwənhayan.
"Tassəsədart tatiləqet əs, daɣ ašrut,tidit ən maɗinan tolah diban adagal war asohat, mašan ad,daɣ ašrut iyan,taberat ""ən tidit"" təqal awaren iƭətwəƭəf".
Karadat liəoyten, isəkna, ilmudan ad iguyan,izgaranid daɣ azaman, daɣ edaj daɣ asudmar ən tarəmeɣt təjətat fal maɗinan əs awaqalan,ad akayad daɣ tizart, war eqel ɣor asiwaɗ migdahat ye asdətu ad
Ɣor ikuy nelan,edag ən tənfo wan sənto haruw ye umaɣ ameran ən nahəjan azarnen win maɗinan, ihoz ən nəhəjatan atiwəjanen sund atiwajan daɣ azaman tan Euəlide, ibret 300 darat J.-Ə.sund edag iknan wan maɗinan.
Daɣ maɗinan, ad daɣ muzyat mudaran, inəzjam aynaynen waren atwəssən izjarənid ad səmutay əknanen aqalan adimalan.
." War aɣelaɣ as asuhutan wi daɣ təməqusan magradan ešəli ad maɗinan iknənen aqalan asuhutan adutətnen; izar anizjameɣ as ilaɣutan ən magradan wi hanəɣ hakən ɣor ijəm ən edaj okayən, izar "alaɣi ən magrad" eqal awa war adərərar maɗinan".
Inəmuɗan ajətnen əfranen eqalan imənan ən tidit ən maɗinan; animətkalan sund imagrawən ən haratan iknanen.
Tənaten tiyaɗ (sund, ye amossən assin haratan, ilet amsədəw ən haratan artaynen atəmossən daɣ haratan win assin)adoben atwənhay agudendaɣ sund tidit, mašan alaway ən tuɣalt tan tədawt tadobat oɣəl waren itbet fal iyan nədaj wan tənaten.
Aməšar wan Platon ad batu wan Platon ilan assinən tirtay ən tənawen, əden ɣas musnaten,falas anəzgam wan Platon atwəlkamanid ad tijra tadutet fal wi iknan atwəzy ən kal Pythagore win Grèce taruwat, aɣelnen adunya təkal
Edag ən mənhuy issakna milhawen daɣ haratan ajitnen inna Husserl fal maɗinan, izar alil anyat wan Kant as maɗinan amərti as tizarat).
Iməgrid əmdanen eqal amləli išrayan ən migridan, daɣ asoɣəl əs amək awadəm adobat assəkən ən təmudre ən haratan ətəlanen ən magradan dəɣ ibret nəssəkən ad tənaten janen ən tidit (sund, tahašilt tən amass təzjarat, ad amək wan atkul).
Assədətu ye tədawt ən tamusne (ad tədawt ən tamusne tan Platon), edaj atiwagazan fal Penelope Maddy, eqal tənna as musnat ən tidawen eqal zaleɣat ən tidawen.
"Akfən assəbəhu ye ""ajləlwi eɣšadan"" izar əkrassan awas janen tamusne ən iritan azunen ye anəbadad ".
Russell imaness inna tənna war tətwakrəš əs tidit ɣor tidit.
Frege erha tahašilt maqarat Ɣ ye tadabit ən ihuk ən tənna təknat ən maɗinan, mašan təlaten kul ən maɗinan adobətnat ad izjərnat tənna tan Hume.
Mašan awen ijraw ye kal maɗinan daɣ ašəɣəl ən alkum ən ašəɣəl ad tiya ən tarəqatan ye aw magrad meɣ ye amussən.
Hilbert ikayad ye assəkən ən assahat ən asdiwən maɗinan daɣ atkul ən tuɣalt ""saməndo ""inəmudan (daw-tərtay tin imudan atwəjanen ən maɗinan maqornen,anifrənen ye oɣəl iməgridatən waren amədaš) aqalan assohen.
Sund, ye assəkən asdəw nəmək wan maɗinan eqal azayan,alməd amək ən tazayt ən maɗinan təqalat daɣ edag assohen amək was nərha asəlmad ən tazayt.
Inəsəlmaɗ iyaɗ,sund Rudolf Carnaɗ, Alfred Tarski ad Haskell Curry, ijan imaɗinan sund amək ən almud iknan.
Tahajit ən almud ən adal, eqal ašamən.
Tezmit tazarat nalmud taqal as inəzjam ən maɗinan adutətnen əkalnen inəmudan aqalan ayknan ijəj ən adalan win iɗsawən ən iɣunan.
Brouwer, emənahaɗ ən amrumar, alil as harətan win maɗinan izjarənid iritan ye təzart ən aməkətan talaɣatnen almud ən haratan fal tirmawen.
Tənna tan assənəfrən taqal deɣ atiwəksanən daɣ ajit ən timusnawen atiwəlmadnen ən tartay, harwa as atwətkalən tənaten tiyaɗ.
Daɣ tamənhuyt ten, imaɗinan aqalan iji ən aləmad nadinat,iden adal idalan daɣ ešwal itiwədgalan ən tənna.
Sund, imaɗinan kul wiyaɗden atiwəsanen fal edaj nassən daɣ tedajit, taberat ən maɗinan.
Aguden, alaqi ness namass war eqel iri ən taɣlət ən harət ən maɗin, əden iri namel ən haratan meɣ tidəjaten ən maɗinan (daɣ tifer tiyaɗ, amək nassən).
Timəqunen aqalnat sund ayilan emel aduten mašan ifaran izar warazay.
Timəqunen aqalnat sund atilan daɣ torda ɣor aratay aduten tan assinəmahalən.
Sund idakalan,ihaz ilkəmən ye rem asibahaw emel ən haratan maɗinan afarnen ilanen ikrušən iyaɗ waren amos edag nassən daɣ tedajit tatiwazayat.
Nətkal as imaɗinan war aqelan assisaharan izar wartəlen daɣ tənna tədutet, afəl idet daɣ akəlkəl nawadəm.
Aguden, tayəte nawadəm war tila taberat təknat fal tidit meɣ fal tihzawen tin-ta takənat ɣor imaɗinan.
Ajaraw wa iknən atwəssən, wa iknən ad wa iknən tizma ən alməɣnat eqal Where Mathematics Comes From, ən George Lakoff ad Rafael E. Núñez.
." Franklin, James(2014), ""An Aristotelian Realist Philosophy of Mathematics "", palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), ""Mathematics as a science of non-abstract reality: Aristotelian realist philosophies of mathematics", "Foundations of Science 25".
Tamusne ən maɗin win Euclid John Penn Mayberry daɣ alkaɗ iness The Foundations of Mathematics in the Theory of Sets iktab deɣ daɣ igoz aduten ən Aristote.
"Edmund Husserl, daɣ tajute tazarat tan umɣawen iknanen, sitawəna ""Prolégomènes tan tidit tasohet", tizma daɣ atləqi ən aniyat ad umaɣ ən assənimijəj".
As itawəna, fəlas mənhuy tərha ataməgrad fal eleətrontan ye tənna ən mafəl amɗolən win koran itaj initən sund tajənat, maəhan eleətrontan atəmlən.
Tigəz emel ən haratan ən maɗinan sund alaɣi iknan ən musnat, tədgalət ye maɗinan ye talɣa təbɗat ad təmusnawe tiyaɗnen.
Alməɣnat nahanay wen aweɗ ɣor tənna təkna atwəziy ɣor samdo ən 20e timaɗ nelan awastamos emel ən sənto ən maɗinan war ilkem adədobat atwəsəkən.
Səkno ən maɗinan adobat ihuk ən bahu ən samədo ye ihukan kul ye tadabit deɣ tənna ən tidit ən ihukan ɣor samədo.
Ikfa səkno imdan ɣor batu wa daɣ New Directions.
As imaɗinan aqalan kul deɣ irum sund timusnawen tiyaɗnen, awen ihaku as ilkuman aqalan kul deɣ imtilitan ye winasən, izar agaɗan deɣ kul.
Ye magrad ən magridan wa itirmən ewer ən iban təlaten tiyad ən ihozan ən Quine ad Gödel daɣ atkul ən iritan win iyat, akayad Realism in Mathematiəs wan Penelope Maddy.
" Assənta fal jar-iyan tənnaten tin Gilbert ye ebaɗi ən edaj əs war amsədaw,izar assewaɗ ibaɗitab aweɗden jar dəgan ye iji ən ašəɣəl wa ijan aru fal idəgan win təssəraɗ".
Ɣor asseɗən,war təlen tarəqan ən timusnawen meɣ tinhaɗen olahnen ad maɗinan.
" Aguden, as ija awen daɣ tirma nahanay assəkən eqal amək nasənimijar daɣ ""tidit"" ,imuɣanən adewnen innən as unaɗ wan umaɣ ən maɗinən atiwəna fal alməɣna amsədu ən tərtit titajət meɣ tərhaten tartit tahas təlilat".
Mašan tartit ən imuɣanən alilən as imaɗinan aqalan ayjan fal iban torda maqarat : daɣ ikuy ən iji maɗinan itiwaɗ, muzyat ən maɗinan azarnen igaš iban adatu, izar ikna daɣ ikuy ən dihad ahušəl meɣ tərha ən tənfo maɗinan nišray.
Iri ən tartit tan maɗinan igaš mənhuy daɣ daw-ijitan.
Imuɣanən artaynen ijan as taberat tan iji ən maɗinan itaj əs tidit tənna, aguden iməduta artaynen ijan as iba asuhu eqal tadbit nawadəm ye ebaɗi, meɣ ən ašrut ən muzyat nawadəm,meɣ tayite tajet ən maɗinan tədgal alamad ən təməɣluq tadutet ən haratan ən maɗinan.
Daɣ išray, Paul Ernest aməgrad daɣ tənna ən magrad ən tidawt-təməqunt ən maɗinan.
As sund,harətan win magrad war iknen hulen iji ɣor aratay ən ešwalan ən maɗinan, adar-ti-dila as imaɗinan atiwəɣran daɣ alməɣnat iknan ebaɗi dəɣ migridan wiyaɗden.
Aguden,timkarawen aweɗnen as Frege ad Tarski ye taɣare ən magrad ən maɗinan aqalnat tahurut as Riəhard Montague,atalib ən Tarski, as kal magrad iya ašeɣalnen daɣ taberat tan magrad atiwazayan, ɣor assəkən ebaɗi jar magrad ən maɗinan ad magrad ahusken war adobat deɣ təmɣare as awa adobat.
" Alaxi was inta "kulnasnat" adinat dalnen daɣ timkarawen ən timusnawen, ad artayan maɗinan,adəqəlnat atiwardan sund aduten atiwəlaqət daɣ agaɗ aduten".
Field asəmɣar timənhuyen ness daɣ tigozst.
Səkno ilet fal anyat ən tənfust taqalat tidit təgrazat ən assəmətuy ən tayəte tadobat atwəhək ye sakno maɗinan sund daɣ ašrut kul.
Tassaret iyat ən igoz taqal tilalt as haratan wi afəenen anihəjan daɣ adətu ən maɗinan daɣ alməɣna waren ija, ad waren igdeh daɣ musnat.
Ɣor eɣaf milhaw, hakən assin sədutan waren ikna.
« Paul Erdős ikna atwəzy daɣ aləmad ən ukəss ""Alkaɗ"" hanat tənaten ən maɗinan wi əknanen tahuskət meɣ wi əknanen tihusay".
Mašan, fal iyat, inəmugrad ən maɗinan əmaɣan ye ebaɗi awa ihəkan tamatert amukən ən tarha fal iyat agud wad tin sanatət aqalnat ayknan asuhu.
Magrad ən anyat eqal ašrut wan magrad wa ikyadən ufar ad alməɣnat ən aniyat ad tartit ines daɣ iman.
Anhəraj ad aqalan liəoyten tišəmnen ən anəzgum fal tarəqan iman-aniyat,harwa edagan nahanay azlaynen izjarənid war olahən daɣ iyat meɣ iri iyat ən alməɣnat təknat.
" Hart,W.D. (1996)"Dualism"", in Samuel Guttenplan (org) A Comttanion to the Philosophy of Mind, Blackwell,Oxford,265-7".
Pinel, J. Psychobiology (1990) Prentice Hall,Inc. LeDoux, J. (2002), Synaptic Self: Indek immik wa s eqqal akilkil nanagh awa n amos,New York: Viking Penguin.
Ihukatan nəniyat, daɣ W. H. Əaɗitan ad D. D. Merrill, azjor.
Ɣor edag was assin, idagan win aləmadat ən aniyat warlen tənna ɣor təɣəssa waren fənaz.
Tarha ən awadəm ye tətate ašrut ən ɗizza, sund,ikraš taberat ye agay awadəm assəmətəkwi ən iman daɣ alməɣnat təknat ye ajaraw nawa tarha.
Robinson, H. (1983) : ""anməhərəj win Aristote"", Oxford Studies in Anəient Ɗhilosiɗhy 1,123-44".
War səbihuwan sund tidit as aniyat eqal ɣas tayəte, meɣ milhaw,togazat aniyat as war tila arəyat təmaɣluk təfarat daɣ adal iknan amukən meɣ asohen.
Sund, daɣ milhaw nadobat assəstan ən asədətu awa sofray assəkaɗ erɣan, meɣ awadar olahən išənawan dalatnen, meɣ milhaw ən anəzar ahusken ye awadəm.
Ilanti qualia hanen daɣ ijitan ən aniyat wi olahnen hulen as asohatnat ye afanaz ye awa eqal daɣ assahat.
Anhəraj ad aləxət deɣ alməɣnat was aniyat iɣašad tidit tan iman.
Tamusne, inta, tamətkal fal alaɣi ən akal ən akal as təmɣare.
Anəzgum wa maqaran eqal as adobat awadəm tuɣalt ən taɣəssa ad deɣ aramas ən tamudre ən taqəssa, daɣ war assərtay əs təqəssa.
Iyaɗ, sund Denneƭ, alilən as muzyat ən enəmetən ən magrad eqal aləmad waren adew, meɣ waren adutət.
Eqal assəmumən was ənta as aməqətan naniyat, sund tifləssen ad tarhaten, tamərtaynat as alməɣnat ijan daɣ aməkətan assohətnen.
"Səkno wan Desəartes eqaləd as tənna tas ənta as Seth aɣel taqal inəzjam ""adutətnen ad abɗanen"" daɣ aniyat iness aqalan tahašilt tadutet".
Cambridge, MA : MIT Press (Bradford) sund, Joseɗh Agassi ijanu as ijarawan ajətnen ən tamusnawen janen bor sənto wan 20e elan aqšədən ye ugiš alilal ye inəzjam aridnen.
Alməɣnat wan ahanay eqal hulen atwigəz as Goƭfried Leibniz.
Təlaten izjarnen lanat iniy ufar anuflayan izar war adobatnat afənaz as amel Asohen daɣ zajarnat, war alaɣat səmdotən iness.
Amədəɣwis eqal tamusne təjat fal alwaq wazaran as Thomas Henry Huxley.
Alməɣnat wan ahanay eqal atiwagazan as Frank Jackson.
Ašrut təməɣluk eqal tənna tas harat kul ila iri ən tayəte, meə, anəlkam, garətan kul ilan edag ən tirma meə təmənhuyt tartayat.
Milhaw ən idəgan ən tənuflit tamədat tatiwəkfat ye Allan Wallaəe,ijanen eqal atwəhiy daɣ ""tamusne as adobat awadəm oɣəl waren ikna səsahat-sund, ɣor ugiš daɣ tahašilt təknat asuhu-daɣ oɣəl ən aniyat tedawit; assəməlikli, nadobat aniyat əntiya daɣ irum ən tərəɣse tasohet"".
Idagan naniyat adoben ihuk ən šanzitan daɣ idagan asohatnen ad milhaw.
Anhərəj atwəsənan atiwərɗa sund edaj waren ikna ən tənəslima tan Madhyamaka.
Asəbuhu aməɣlək anuflayan ən ijitan kul wi təjanen adunya tan təmusne nanaɣ, ahanay San Madhyamaka inakəš ajud iyan fal anhəraj harat wan Descartes ad aləmad ən harat-atamosan taɣəssa-təbɗdat ad tamusne tan išray.
Falas, taɣəssa,meɣ anəzgum as harat eqal emel maqaran ən tidit, eqal tənna tatiwəksanat as tənəslima.
Adal si azarnen ilan tazayt, edag, atrub, taɣissa, tenade ad ibaɗitən iyan ajətnen ən taɣissa, ətaneɗ war iknen azalayat ad ijitan ən aniyat.
Iri azaran aməda ən tidit iha amass niritan iyaɗ ən magradan oɣadnen ɣor harwa daɣ assin efɗan ən awatay.
Alamad ən taɣəssa aləɣat as harat iyan eɣlakan eqal asahat, daɣ tənna iyat amaren tədutət əs tamusne tatəknat.
Harwa as anazjum aduten, sund wan George Berkeley, war ikna ugiš daɣ magrad wan egadal ən tafuk tazuyen,tənna təknat sitawəna ašrut ən təmaɣluk, tan irum ad təlaten an aniyat adobatnat ad aqalnat adilan ɣor tirma ad təlaten taɣissa, atewaynat as kal magradan iyad sund Alfred North Whitehead ad Daɣid Ray Giffrin.
Tadbit tas qaraɗat təlet as tarədawt ən aɣakat ən harat maqarat waren taqel edess wala aniyat.
Tənaten akyadnen fal tamudre naniyat namass nawadəm war atwanat tirma jat əs minutan daɣ milhaw ad war adoben atwətkal ye iji ən akarašaten tənaten.
Daɣ təmsideɣt ən isjat daɣ tayəte,temɣšaɣalt ən magrad (agud iyan tawəɣra as Temašaɣalt təknat) tədwal.
Inəmugrad asdaten as, afal idagan ən aniyat aqalan harat ikna, mašan war titəla taməšaɣalt, adiš idagan naniyat aqalan ayknan milhaw ɣor idagan win ajama ən alkəlkəl.
Darat tamusne tan ešwal ən milhaw,alməɣnat was edag ən tayite artayan as edag iyan ən aniyat ən awadəm war tidila səsahat as ilet iji ən tartit maqarat jar iritan ən edaj naniyat ad iritan ən edaj nakəlkəl.
Ɣor samdo, aniyat wan Wittgenstein ən aləɣi sund iji ikfa tənna ən ašəɣəl sund tamusne ən aləɣi tajətat as Wilfrid Sellars ad Gilbert Herman.
Alwaq wen daɣ, assestan ija fal aləmad nas adoba harwa emel ən təɣəssa waren təfnez.
Davidson itkal asəmumən wan supervénience: idagan naniyat kayadan idagan asohatnen, mašan war tan fənəzan."""
Akəlkəl itazəgrat agud ən alwaq siyan; akəlkəl ila muzyat as alwaq.
Asəməgdah ən kay meɣ "nak" eqal tabləglagət ən tezewt.
Tabləglagət sakna iri ən tikuyt daɣ amək was tezewt war təmikət ɣor taraɣe ness, mašan war adutət muzyat ən tabləglagət daɣ agud siyan daɣ alwaq.
Sund deɣ, eqal bahu azənəgumi as agadəm eqal awadəm wa embalan daɣ taɣašamt daɣ tidawt
Awen eqal olah ɣor tikraš asohatnen ən akəlkəl hakəne edaj naniyat.
Kal akal wan Churchill ɣaran agud amək timusnawen tiyad ad alməɣnat atiwazayan okayan ad izjarnen ɣor tanfust.
Kal magrad iyad janen as falas təle milhaw təfarat daw emel ən harat.
Tahašilt hulen tarədawt as irum nawadəm adobat ad atwən daɣ alməɣnatan azlaynen sund, daɣ magrad naniyat daɣ magrad tamudre.
Akəlkəl eqal ɣas awaren oɣed ye adakal ən magrad naniyat-umaɣ ye idagan naniyat ən alkəlkəl eqal ematal ezlayan meɣ amək ən ematal aduten.
Izar ertay ad amək naniyat as ila tafrət ən irum, sund tassəne, as itaj assəsnan.
Emel n darabat iman net war eqqel a asifhaman awa fal iddewan id musnaten tin ogdahnen tulaghay
Aɣalakat adalan ən tayəte, daɣ man, war adobat alaɣi mafəl adewan ad iruman afranen olahən.
Magrad wan allemand ən 20e élan,Martin Heidegger,ozəm timusnawen əknanen tihakanen iri ifnazan,izar inna as adobat ihuk tənna ɣor irum daɣ tifer.
Atarəqa wan alaɣi ən iri akayad səniyat daɣ awadəm wazaran ən amək naniyat ad aləmad maqaran daɣ amək wan tamusne ən assafar ajen daɣ awadəm was karaɗ sitawəna teɣešt Janet.
Ilant iritan assin abɗanen hanen izar iyan warədobat adəfnaz wayadan.
Ye Nagel, tamusne war tadobat harwa alaɣi ən irum nawadəm falas war təweɗ harwa edag me iri ən tamusne tatiwadalat.
Takrəšt tan ijitan naniyat təgaš as ilan uguš ad hukan aleɣətnen as nadobat ihuk anhəj ən tidit.
Mašan tiyətwen meɣ aqalan tidit meɣ bahu, adiš əndek alməɣnat ən edag ən aniyat (anəzgum meɣ itkulan)adoben ad aqəlan alməɣnat ahusken.
A fal harat wen addutat daɣ awen anazjum wen amos tiditt , a fal immik iyyan daɣ awen bahu
Alwaq wa id timitkwayen tin ta-ite orak nat hullan s tin taɣissa, afissar n samalan wi hak natural sciences n addinat ahan edag assohen daɣ afaham wan ta-ite
Daɣ abara wan neurobiology, illanat subdiscipline tan jjotnen id aqqal nen tartit tan t-te d taɣissa d timitikwayen : Sensory Neurophysiology tijja imuɣ net fal tartit tan timitikwayen n akayad d taxfiz
Daɣ uchray biology taɣar inattan d efes n sistem wan ta-ite n awadim tolas awen eqqal tajittawt n ta-ite ,olas har ajjudi asilmad n efes wan ontogenetic d phylogenetic wan ta-ite issintan ɣur tikkelen nasan tin aru
Almital wa raqqisan amos anatfas
Assistan wen ikf-e assahat hullan daɣ s data n tamădašt ajjen n afaham fal farak tan ijjanen daɣ abara wan artificial intelligence (AI)
Ittus wan AI assohen eqqal ordinater ilan tǝnǝfruyt tolahat id tan addinat
Erem wan Turing ijraw majrad ajjen eha wa ojjaran azajor hullan s war eha ach-ak as eqqal amedran wan tehannit tan China ijja Searle
Psychology taj farak fal achareɣa tan ti assurtay nen ta-ite tan jir iman nasnat meɣ ijjuchan d izajoran n keynun hayyu n awadim
Achareɣa n psychology n dumu tan allaɣat haratan wi ahhal nen s tasdik iyyat aqqalan a orakan s jir iman nasan
Ehay farak fal ta-ite d alxal hullan wa ijjan fal immik wa s bassaran, iknan tolas amuttiyan isalan (daɣ tubaten chund akayad, awal,takatawt, anazjum d tafrit) daɣ sistem tan win eɣaf (awadim meɣ amudar iyyan) d marchin tan almital (ordinater tan)
Alxidmat ta ijja Hegel t anmazlay id ich-ikil n filozofi n ta-ite tan Anglo-ameriken tan
Phenomenology eɣna Edmund Hussert tijja fal awa ehan ta-ite n awadim (ikyid noema) d immik wa s kan in musnat nanadaɣ
Awen eqqal immik i materialistic determinist tan
Iyyad taj in anasjum wen s sihen: addinat war addoben musnat id iman nasan n awa arhan d awa taj in
“ Addinat wi ɣur ijja awen assistanan “ajjen n ila alxoriya?”
War huskit lammudat n alxoriya s iban musnat
Compatibilist wa ojjaran hullan daɣ attarex n filozofi isim net David Hume
Philosopher tan win allaɣen as achwinki n alɣalim eqqal ) a war t asilmad achareɣa fuk net edag s achareɣa jarraw nat taggayen ilanen axxakumat n iman nasan,b) almud net s achareɣ war n at almad ɣas meɣ c) asilmad achareɣ war n at almad daɣ abara wan tikkelt n taggayen war n ila afanaz
Allaɣen as: A fal derhan nanaɣ war t asilmad harat dihen n aderhan awa n aderhan bannan ɣas
Anasjum wan nakk as esab wan ofan ifanazan daɣ anasjum n iman war n aqqel asuj
Mantranga, abarnamich wan axakam n addawla tan tin ehay almalik, Amuzar n ministar tan, amuzar n militer tan, amuzar n bomber tan win almalik
Arthashastra ehak kont n musnat tan folotik i amanokal wan semɣar, folitik tan n chawara tan addawla tin ajjama d ikinnasan, sistem n addawla n jasus d awikkal d n astiqrar wan aqtasad wan addawla
Filozofi tan ti maqqornen daɣ azzaman wan Confucianism, Legalism, Mahism, Agrarianism, d Taoism, iyyan fuk ilan tijittawt net tan folitik n lakkol tan nasan wi filozofi
Legalism ikna tebadde i alxakumat tisasat hullan tijat fal acharɣa tan d tisnant iknanen assahat
“ Daɣ amindi n azzaman wan aru, hak id ijja as akayad n Ashrite wan “kel alasal” n al-islam ornan fuk”
Hak id ijja awen, daɣ amedran wan ikufar, eqqal ɣur san edag eqqanan eɣaf i filozof tan wi maqqornen n al-islam: al-kindi (Alkindus), Al-Farabi (Abunaser), Ibn Sina (Avicenna), Ibn Bajjah (Avempace) d Ibn Rushd (Averroes)
Almital, inasjam win Khawarij daɣ iwityan wi zzarnen n attarex wan al-islam fal Khilafa d Ummah meɣ wan Al-islam wan chit tan fal isim wan Imamah aqqalan isidutta n amedran n folitik
Aristotle anfaz ɣur azzaman wa id iw-id al-islam daɣ akkay n filozof tan wi chawankat nen ijjanen inasjam win Aristotle daɣ alɣalim wan al-islam
“ Filozof tan iyyad n folitik n azzaman wen eha Nizam al-Mulk , emaɣri n perse d Vizier n Seljuq empire wa iknan Siyasatnama alkittab wan alxakum” daɣ tangilist
Ehamich filozof n folitik wa ojjaran hullan daɣ Eroba medieval eqqal Thomas Aquinas wan alwali idhalan i azujich n alxidmaten tin Aristotle ti tijraw Eroba tan katolik s Spania tan al-islam eha majrad daɣ is ijja Averroes
Iyyad chud Nicole Oresme daɣ alkittab net wan folitik asbahaw hullan alxaq wan atarmas n amanokal war n oɣed
Alxidmat ten hak id idiwini tan , amiyiz assohen n azzaman wan aru ijja ajjen i ad ikrich assahat fal amedran wan folotik daɣ addawla tan win ikufar
S iddikud fuk, Machiavelli alllaɣat s akayad folitik oɣadan s ɣur is tulaɣay d albas aqqalan isuj wi id t araw nen akimmal chund akarach d ag-az n tamanukila t assohet
Theorist tan win war tan ewey ar issin isitanan: wa ezzaran, indek alxak meɣ derhan wa s ɣan in addinat addawla tan tolas wan issin , ma imos dumu wa olaɣn hullan s addobat addawla a ti taqqal
“ Isim wan “alxakumat” amos taqqimt n addinat axkam nen daɣ tijittawen n addawla tolas tj in wote tan n achareɣa tan fal ardahan addinat fal axkaman a han intaned iman nasan
Addobat ad at aw afham chund ansjum n hebu ijjan i mamala wa jir addawla tan
Awadim wa issewalan hullan fal egliz tan France amos Francois Marie Arouet de Voltaire, harat daɣ addinat win azzaman wa s itawan wan annur
“ Harat wan iyyan hin ikman daɣ tamattant amos as war addobed a kay idhilad daɣ tamachɣult ten, wa lammidat tolas n semɣar s taddobat ta-ite n awadim a tat allaɣat””
Locke azzukat i ad unjiy i as Robet Filmer a id eɣnan theory n folitik ta tardat fal sistem ijjan fal ahinzazaɣ n sistem it illan
Akayad n Aquinas wan alɣillas n iman daɣ akabad wa ezzaran war olah id wan Locke ordan as t-ite n awadim toas id adduniya chund tabula rasa
Kuddeɣ as addobat awadim a ti assurmaɣ tigdil aman fal alxoriya ijjan imanokalan n monark meɣ aristokrat tan, tarimmeq tan alasal t amos as alwaq wa id imanokalan war tn eqqel harat daɣ axakam wa ijjan fal timittawen nasan ad axkiman daɣ afor nasan ohun afor wan timittawen ti fal axkaman
Achareɣa ahan ti izilzam aqqalnen izilzam oɣadnen awen amos as izilzam d alxaqqan osaɣan
S On Liberty issewal fal tigdaht n meddan d deden daɣ tamazduq
Alxoriya n kel aru eqqal alxoriya oharan addinat , ikf-an kel akal alxaq n arɣum d addabara tan n folitik s isiwiiland wote tan daɣ tiɣaymaten n addinat
Alxoriya wan aru azzukat ɣur tamizdaɣ madroynen tolas artaynen daɣ addoben addinat ad artayan s immik wa s arhan daɣ edag iyyan i chawara tan nasan
Kel wote tan ad aj in wote i addinat addobat nen asiwil daɣ ehan wan dibiti tan fal ismawan n addinat tolas ad agizan addinat daɣ izilzam n win folitik n achal fuk
Daɣ Leviathan,Hobbes ikna mazhab net n akaros wan addawla tan d alxakuman win tiditt tolas ikna ittus n axluk
Daɣ addawla ten, awadim fuk ila alxaq meɣ alkad n turhajat i harat fuk daɣ alɣalim
Id izjaran daɣ awatay wan 1762, eqqal iyyan daɣ alximdaten ta tojarat hullan daɣ filozofi n folitik tan tumast tan ikufar
“ Addinat wi ijjanen medran s as aqqalan massawis n iyyad ojjaran win atakrich””
Industrial revolution t eraw id parallel revolution daɣ medran wan folitik
Daɣ tazune n awatay wan 1800 , Marxism ijja efes tolas socialism ikrach alkum n addinat s assahat hullan addinat wi tilaqqawen
Hegel asiflas daɣ Phenomenology ta ta-ite a anmazlayan id Marx asiflasan s Historical materialism
Daɣ alɣalim wan Anglo-Ameriken , anti-imperialism d pluralism issitan tiw-at ɣur awatay wan 1900
Awen eqqal azzaman wan Jean-Paul Sartre d Louis Althusser d antisar tan tin Mao Zedong d Fidel Castro hak id timadache ti ijjanen ɣur ayor wan awzem wan issin n awatay wan 1968 issewadan afor daɣ ta-ite tan imutiyan n folitik s assahat hullan daɣ s achrut wan New Left
Alisteɣmar d anmizlay n addinat aqqalan marsalan maqqornen id inkar nen
Tanakra tan feminism , taggayen tin LGBT d amindi n achareɣa wan alisteɣmar d foltik ta tiskatat addinat chund tawseten ti madroynen war taha assahat chund kel afrikiya win amerik d sexual minorities daɣ alɣalim wan efes maqqoran eway id medran n feminist,n darat alisteɣmar d n agna tan assohen
Rawls eram amedran , edag wan alasal daɣ sanafranan ichrutan tisittaɣhal tin achareɣa i edey n tamazduq data ekarchay n taljuhala
ɣur emel n analytic ethics daɣ amedran wan anglo-ameriken , daɣ Eroba , iyaka ajjotnen eynaynen n filozofi fal ijja majrad n taimizdaq inar id jir awatay wan 1950 d wan 1980
“ Daɣ isalan n iyaka tan izlaynen, iddikud n imusanan iyyad n amadal har ajjudi iknen Marxism tarna hullan- ijjan titbaqqa eynaynen fal structuralism d fal “uɣil s Hegel”
Adiwinni iyyan ijjan edes n majrad fal political theory ijja Michael Walzer Michael Sandel d Charles Taylor,
Tawseten ilkam nat hullan i awikkal hak id folitik tan tin tamudre d tamazduq ti hakkin nen assahat i tiw-at n alfayda
Ittusan n tilkamat aqqala nen n folitik tin amachraynen id ankar nen ɣur amindi 1900 amosan republicanism (meɣ neo- meɣ civic- republicanism) d tazujicht tan tudabat
I awadim wan repibliken tummast n akli war n aqqul daɣ sarho wa ijraw war ila aɣabal
Tazujicht tan tudabat d republicanism ijjan nefran chund harat s ilzam masruf fal as
I theory tan ti s ɣur ijja as addinat aqqalan arizzej izdaɣan d polis wen (addawla n aɣrim wan Greek tan aru) ille i ad ijru tamudre tolaɣat i arizzej wen
Burke eqqal iyyan daɣ inalkaman wi maqqornen i American Revolution
Chomsky eqqal harat daɣ imuzaran wi amijrad nen folitik Amerik tan s ajjama , neoliberalism d Kapializm wan addawla , akinnas wan jir Izrail d Falestin d isalan ajjotnen n media tan
William E. Connolly: idhal daɣ ijjuch n postmodern philsohpy daɣ political theory d asiwad n mirda tan eynaynen n Pluralism d demokrati daɣ azzukat unfas
Thomas Hill Green: emaɣri n liberal tolas eqqal inalkam wa alxoriya ta tolaɣat
Alxidmat net ta tazzarat t amos a ikna lakkol wan Frankfurt tarna hullan
Allaɣat s Kapitalizm n hebu ammran s edag n addawla amos ag-az n achareɣa tolas toyya aqqud ad ej id iman net
Dzvid Hume: Hume majrad fal theory n anifham wan tamazduq n John Locke d iyyad aqqim nen fal n taɣilt n anifham n amarad
Awa izjar isim net daɣ amerik hullan amos Majrad wan Alistexlal n Amerik
Allaɣat taggayt n jir addawla tan tilzam id alɣillas n alxer daɣ alɣlim
Ifal Hobbes fal awen ijjan fal anhaja n tamazduq daɣ alqim tan wi achareɣa amosan axxakamat n alxakumat fal iman net tolas ikna awen tuzant , allaɣat s alxakumat tilat tanaya tazukket ɣur alɣillas n ehare n addinat
Iyyan daɣ addinat wi aɣna nen Marxism wan addawla tan ikufar tin ataram
IKf-a kont n tudabat n alxakum daɣ titbaqqet n akayad ohun a ijjan fal idealism
Theorist tan n folitik , asiflas n tuzant n tanaya tan tolas ijja addabara n checks and balances ilzam nen i alɣillas n alxaqqan n awadim daɣ taqin n ijjit n addinat
“ Ujjich n isim wan “repressive desublimation” s addobat awikkal oɣad s addinat meɣ s edes n derhan nasan “
Eɣan n isim wan ideology daɣ almaɣna n amedranan (tiditt meɣ bahu) iknanen dumu d alxidmaten tin tamazduq
Mencius: Iyyan daɣ imusanan wi assohat nen daɣ allkol wan Conficius , eqqal theorist wa ezzaran ijjan majrad oɣadan i tilzamat n imuzaran wi fal ijja axakam
“ Monstequieu: ammiyaz alɣillas n addinat s “ balance of powers” daɣ tizunawen n addawla”
Tinamujrad net ijjan aljimat fal awa ehan filozofi net
Plato: Iktab adiwinni chajren Republik daɣ asilmad fal filozofi folitik net : addinat win akal ilzam ad aj in karadat tizunawen
Ayn Rand: inta a taɣnat Objectivism tolas t aqqal tamuzart n taggayen tin Objectivist d Liberarian daɣ tazune n 1900 daɣ Amerik
Alxakum ilzam s immik wen daɣ ad uzan id economics iddililan chund wi s azun id addin
“Adam Smith: alwaq iyyan allaɣat as inta a eɣnan modern economics; isafham as azajor n alfayda tan tin aqtisad daɣ alaxal wan afor n awadim (“”afus wa iffaran) n inhadan d ălmusăbbib tan”
Socrates: s atiwassan hullan as eqqal wa eɣnan filozofi foliik tan addawla tan n ikufar win ataram; alwaq wa id Socrate kala war ikteb harat fuk, ijjit n awa nissan fal at d tiɣir net ifal id attalaba net Platon,wa ilan isim hullan
Max Stirner: Amusan assohen daɣ anarchism d emannaɣaf n anarchist tan s ismawan nasan individualist anarchism
Dumu iyyad n filozofi tan tamazduq ehet filozofi tan folitik d amukin n achareɣa net wi aqqal nen hullan fal timizdaɣ n addawla d alxakumat d alxdimt nasan
Filozofi ta tazzarat i Socrate s atiwassan as taqqal filozofi n greek ta tazzarat , t amos filozofi n Greek tan aru data Socrates
Alxidmat nasan d akatab assujalan fuk nasan
Filozofi tan data n Socrate tasinta daɣ awatay wan 600 BCE id Milesian tan win karad: Thales, Anaximander d Anaximenes
Xenophanes atiwassan fal majrad net fal anthropomorphism wan amaxlak
Lakkol wan Eleatic (Parmenides, Zeno n Elea d Melissus) ilkam nen daɣ awatay wan 500 data annabi ɣisa
Anaxagoras d Empedocles ikfan almaɣna n immik wa s ikna alɣalim
“Exdam ti Filozof wan Germany s tizarat J.A Eberhard chund ""vorsokratische Philosophie'' darat amindi n awatay wan 1700”
Isim izjar id drawbacks fal as isimawan ajjotnen n data i Socrate omaran daɣ ethics tolas immik wan tamazduq n tamudre tolaɣat
Daɣ awa allaɣat James Warren, anmizlay jir filozof tan win data n Socrate d filozof tan n azzaman wan alasal ijja iyaka war ijja Socrate hullan mucham a t ijja jografia d ikitban wi iddarnen
Emaɣri André Laks izlay sanatat tumasen n pre-Socratics har Socratics aqqal nen har azzaman wan alasal tolas ochal nen har azzaman wa daɣ naha
Ajjen daɣ alxidmaten ijjanat albab wan Peri Physeos meɣ Or Nature , albab ijrawan darat awa ikfan inaktiban
Asiwad n tamɣatert i afaham nasan eqqal awal ehan tihay wa s axdaman
Theophrastus, awadim wa ichrayan Aristotle , iktab alkittab encyclopedic Opinion of the Physicists eqqalan alxidmat fal Pre-Socratics daɣ azzaman win aru
Imaɣran axdaman amarad s alkittab wen i ihuk n ifrusan s hak in kod s isim net Diels-Kranz
“ Darat awen ille kod id eqqalan kud inta afrus eqqal tesimonia, akkoden s “”A”” meɣ “”B”” a fal eqqal majrad id ifalan filozof”
Azzaman wan pre-Socratic ijja iddikud n 200 n awatay daɣ aw-id Persian Achaemenid Empire har s ataram as ijja awen Greek tan ikkan s data daɣ mamala tan d isikilan fal ijirwan ewadan har Cyprus d Syria
Greek tan ankaran awatay wan 499 data annabi ɣisa mucham daɣ uchray aftaqqen daɣ awatay wan 494 data annabi ɣisa
Marsalan ajjotnen idhalan daɣ tiwit n pre-Socratic filozofi daɣ Greece tan aru
Marsal iyyan eqqal tarɣisay d ijjit n iddikud n asikil daɣ ammas n Greece ewayan s anmirtay d amikat n inasjuman
Sistem n folitik wan demokrati n poleis exkaman daɣ iman net idhal daɣ asiwad n filozofi
Inasjuman win filozof tan aqqalan daɣ edag iyyan alwazaban i isistanan s akal ahan alkittab wan Homer d Hesiod
Ijjan tan addinat imuzaran n pre-Socratics ichmad ittaran musnat n eɣanni wan alɣalim tolas iknan tamadacht n tumast d tinfusen
Filozof tan win Pre-Socratic olasan asikil hullan s ikallan iyyad almaɣna n awen Pre-Socratic amedranan ikewan s ajjama hak id daɣ akal
Filozof tan win Pre-Socratic oharan tafrit tan as ille almaɣna iyyan addoben afissar n ijjit d tichit n iyyan n harat fuk tolas almaɣna wa war he eqqil alxidmaten n imaxlakan
Addinat ajjotnen ittaran asuj n tisittaɣhal (arche) n haratan tolas tikarsay tan eɣanni nasan d asujjil
Daɣ ittur nasan i almaɣna n alɣalim aɣnan id ismawan eynaynen tolas tisassaɣrawen chund rhythm, symmetry ,anaogy, deductionnism, reductionism, mathematicazion d haratan iyyad
Addobat ad umas asinti meɣ eɣanni id emasli n s ille edes net fal haratan s ilkam
Awen addobat fal iban n isuj meɣ fal alxal n kayad n alɣalim s a olahan, a war n ila afatay daɣ awen war taddobat tet n s ajjama akayad n ifrusan madroynen daw awikkal n amiyiz
eqqal n sistem fal as araman ad assalsin alɣalim ifukkiran nasan
Pre-Socratics wr aqqel atheist tan; hak id ijja aen , sammadrayan ijjuch n amaxlak daɣ harat chund ejaj meɣ emes n imaxlakan fal arori n akal
Tikkelt ta tazzarat n filozofi tan pre-Socratic hullan tan Milesians, Xenophanes d Heraclitus, eha tunjit s teɣare n eɣani n alɣalim d erem n afissar n ahinzazaɣ ijjan fal ikayadan d ifahaman
Eleatics aqqalan intaned deɣ monist tan (ordanen as harat iyyan at illan tolas harat fuk iyyan eqqal amutti n net)
Ijjan ti addinat filozof wa ezzaran daɣ addawla tan tin ataram n ikufar fal as eqqal wa ezzaran exdaman s ta-ite n exdam s asidutti tolas anafaz net
Thales addobat ad ijjich iwicharan wi Phoenician
Thales assoka s data tegamchakt s ta-ite net tewadat inafazan ilsanen alɣalim
Thales assekal s Sardis chund awa ijjan Greek tan ajjotnen edag s iɣazanan win etran ogazan tolas exdam ikayadan win etran i haratan n tiditt ( aramas n esens)
Ikf-a eɣanni wan alɣalim i titbaqet ohun i amaxlak
Eqqal awadim n imissarha n Miletus , kel ehare d amanokal n addawla
Daɣ alwazab n Thales, ijja tasittaɣhal tan tizarat substance war n ila almaɣna, war t ila tazizakut wala tumasen (apeiron) id izjaran tukise d esamed, tanasmut d taɣurt eqqalan a izlayan
Itiwassan tolas fal as ijja takalt al eɣanni wan alɣalim
Olas akatab n alkittab s aya tan
Eqqal awadim n tisiway itasakalan hullan s afor wa ezzaran amos teɣare n musnat n eɣanni n amaxlak d epistemology
Allaɣat daɣ majrad izjaran hullan as a fal eswan, ibijwan meɣ iharran addoben adaloj, ad idlijan imaxlakan nasan chud eswan, ibijwan meɣ iharran
Xenophanes intaned deɣ ikf-an almaɣna tan i harat chund tafukt, azal d efew wan St. Elmo
As Xenophanes eqqal a war n ifles s tudabat n addinat i ad ikrichan musnat, orda har ajjudi s efes ijjan s amedran isakastanan
Heraclitus asilmad as haratan fuk daɣ ahinzazaɣ ahan talɣa n amutti n harkuk
Efew eqqal aman d akal tolas hak id immik wa yadan
Heraclitus asilmad as war addobat ad ezzakat ejarew har issin ihandagan, edag aklukalaw ta panta rhei ( harat itiki)
Tasassaɣrawt iyyat n tasassarut n Heraclitus t amos as muɣakas tan s immik t in amikyidan jir iman nasan , mazhab s isim net tarit n muɣakas tan
Mazhab wan Heraclitus fl tartit n muɣakas tan t allaɣat as tartit n alɣalim d ichrutan net ajjotnen t ogaz s tensyon id erawan muɣakas tan
Anasjum wa assohen daɣ Heraclitus amos logos, isim daɣ greek wan aru ilan almaɣna tan ajjotnen; Heraclitus addobat ad ekf-u almaɣna izlayan n isim alwaq fuk id exdam alkittab net
Timirwen n iwityan darat awa ilzam ti ad achil fal aɣrim wan Croton s wan Metapontum
Okayan inizjam net ,ewadan as allaɣen as harat fuk ahan ti iddikudan, alɣalim ijja s iddikudan tolas harat fuk telay n tulaten d iharojan n tegamchakt
Immik wan tamudre nasan eqqal ascetic, ittafan id iman nasan fal izijraz ajjotnen d ichikcha
Filozof tan win Pre-Socratic ammisxaran s Pythagore fal asiflas net s tanakra iyyat
Pythogreanism ikrach assahat darat awa fal kriken tan chund Neoplatonism d tikarsiwen net tin teɣare iknenat Platon
Daɣ awa allaɣat Aristotle d Diogenes Laertius, Xenophanes eqqal emasavar n Parmenides tolas ijja majrad s kud inta Xenophanes ad eqqil Eleatic
Eqqal wa ezzaran id achinchanan as akal abilalaɣ
Parmenides iktab tasawit s assohat afaham net s isim net On Nature me On What-is, ta tikrachat assahat hullan darat awa fal filozofi tan Greek
Taswit tila karad ichrutan , proem ( amosa awen preface), Way of Truth d The Way of Opinion
The Way of Truth eqqal har achal ida ilan tinfa maqqorat
Haratan fuk s n orda as aqqalan tiditt hak id nakkaned aqqalan tisimal n bahu tan
Goddess sasaɣir Kuro alxidmat s ta-ite ne i afaham n as haratan ajjotnen aqqalan tiditt meɣ bahu hin oyyanen almaɣna tan win bahu
Zeno d Melissus achinkachan in amedran wan Parmenides ijja fal teɣare tan uxlla n alɣalim
Eram asifham n awa fal naɣil haratan ajjotnen war n axlek alxalakan
Anaxagoras ahu tan Lonia mucham eqqan filozof wa ezzaran maqqoran issekal s Athens
Anaxagoras eqqal anaktub wa omaran Socrates hullan
Ifahaman izlayan s almaɣa a otasan
Haratan fuk aqqalan anɣambal n haratan ajjotnen chund adu, aman d haratan iyyad
Nous inta deɣ eqqal as amos tekadeyt tan akaros n alɣalim mucham war taha ɣas ar haratan wi iddarnen
Anaxagoras assoka s data amedran wan Milesian espistemology, amaramar daɣ edey n afaham addobat at w aɣbal i harat fuk wan uxlak
Daɣ awa allaɣat Diogenes Laertius, Empedocles iktab alkittaban issin daɣ ich-ikil n tisiway: Peri Physeos (On Nautre) d Katharmoi (Purifications)
“ Achinkach in s data amedra wan Anaxagoras fal “””ikewan” win akkoz (amos awen titbaqqa tin alasal) n as a fal anmartaynat ad aɣni nat haratan fuk edes hannaɣ”
Assahaten tin sanatat assahaten aqqal nen muɣakas tan tolas edes n asuj wan akkoz ikewan ijjanen artayan olaɣan meɣ ebaddi n ikewan win akkoz ad ej anmɣambal haratan fuk id axlak nen
Ilan isim izjaran hullan fal atomic cosmology kuddeɣ as amedran nasan ahan ti abara tan n filozofi chund ethics, mathematics, aesthetics d embryology
Democritus d Leucippus war asiflasan s asintam n almaɣna tan nanaɣ mucham ardahan as amatikway ille
Atoms chiwanken daɣ batil , t anakbalan jir iman nasan tolas t aqqalan ijjit n alɣalim wa daɣ n izzaɣ
Democritus asimda s ichmad harat fuk eqqal atoms d batil almaɣna tan ajjotnen nanaɣ war adutten mucham a fal ijja anafham
Idlaman amedran wan alasal ɣur imaxlakan har uxlak ijjan abara i ikitan s data n filozofi d majal tan t iyyad chund drama, social sciences, mathematics d attarex
Sophist tan sassaɣran immik wa s kan in muchakil tan daɣ ikayadan ajjotnen
Gorgias iktab alkittab s isim net On Nature daɣ idlam Eleactics fal What-is d What-is-not
Aniphon achochal achareɣa war n ilkem i achareɣa wan aɣrim
Eram ad assafham ijjit hak id tartit tan aɣalim
Diogenes wan Apollina eqqal s Milesian monism mucham id amedran olaɣan hullan
Alwaq wa id Pythagore d Empedocles osaɣan semɣar nasan s tichit nasan , araman asassaɣir meɣ azzugen addinat i ittur n tiditt fal almalikiya - Pythagore s mathematics d tagamchakt d Empedocles s abasar s musnaten net
Idlaman tisimal tin alasal n imaxlakan ti ikras Homer d Hesiod tolas ijjan Greek addin s izjar isim net s egzamit asintan Schism jir filozofi d teɣare tan musnat n amxlak d addin
Amedran wan musnat n ich-ikil n amaxlak d addin issinta ɣur filozof tan win Milesian
Xenophanes ijja karad ichiritan fal amaxlak:Ilzam ti ad eqqil harat fuk olaɣan , n uɣlal tolas war olah id addinat daɣ annuɣ ikrach awen tikelt maqqoran fal amedran n addin wan ikufar
Anaxagoras allaɣat as cosmic intelligence (nous) ehak unfas i haratan
Hippocrates (alwaq iyyan atiwaj has asafu n as eqqal amuzar n medecine) azun issin abara tan mucham wadden fuk
Ahinzazaɣ wan harkuk aklulu ti Heraclitus axion panta rhei (harat fuk eha talɣa n amatikway)
Pre-Socratics ittaran afaham n titbaqqa ajjotnen n ahinzazaɣ s alamaɣna wan rationalism, ikayadan d ihuk n almaɣna tan aqqal nen sicentifik, aɣna nen awa eqqalan rationalism wan ikufar
Anaximander ikf-a tasittaɣhalt n tiditt tigdahat , amchikki he akf-in abara i tasittaɣhalt n as war t illa harat id izjaran harat
Xenophanes inta deɣ assoka s data majrad wa fal anthropomorphic n addin s achichwil daɣ abara n tiditt iban tedarert daɣ idalojan n imaxlakan daɣ addin n Greek
Pre-Socratic tan iyyad ittaran alwazab i asistan n arche, ikf-an alwazban ajjotnen mucham tikkelt ta tazzarat s amedran wan sicetifik ammitkal
Amedran wan filozofi ijjan pre-Socratics oram hullan filozof tan win uchray , kel attarex d playwright tan
Naturalist tan ijrazan i Socrates tolas ijra a hin asistan wan awa ehan alɣalim mucham afor net ifnaz fal as ijja alxidmat net fal epistemology d ethics ohun fal alɣalim
“ Cicero ammiyaz ikayadan net fal Pre-Socratics daɣ Tusculanae Disputationes net alwaq wa id isakkat theoretical nature n amedran wan pre-Socratic daɣ “sages” s intaned achaɣil nasan eqqal fal muchakil tan tin tiditt”
Aristotle issewal fal pre-Socratics daɣ alkittab net wa ezzaran n Metaphysics eqqalan asajich n filozofi net d asistan id arche
Francis Bacon eqqal filozof n awatay wan 1600 itawasan fal asuki n data i immik wan scientifik war eha-mich as eqqal filozof ezzaran daɣ azzaman wan uchray exdaman s Pre-Socratic axioms daɣ ikitban net
“ Friedrich Nietzche ijraz has Pre-Socratics hullan ,eɣarren s isim wan “”tyrants of the spirit” i achichwal n antithesis d iban tufit i Socrates d wi has ilkamnen”
Daɣ majrad net , echwalan daɣ ilkittaban net ajjotnen , azzaan wan pre-Socratic eqqal azzaman n isim maqqoran daɣ Greece as ijja awen Golden Age wa has ilkaman eqqal awatay n markah daɣ awa allaɣtat Nietzche
Kuddeɣ as azzman net itawassanan daɣ ahrut net wa ezzaran as eqqal azzaman wan akasa d ɣarat tolas azzaman wan addawla tan ti amchakat nen - daɣ achrut net wan darat talɣa tasas s ikinnas ahan iɣachodan d tanaɣla n achni, atiwassan s Golden Age an filozofi tan Chine fal as etartar n amedranan maqqornen d inasjam iknan tolas ijja fal assan asiwal daɣ alxoriya
Taoism (s isim net Daoism) , filozofi tijjat fal daroɣ- an n Tao: tahanint,tazifnast d tuwadiɣ as ijja awen amedran wan Taoist ijja fal ahinzazaɣ, aharoj jir addinat d alɣalim : assexat d taɣrist tolas wu wei ( alxidamt s iban alxidmat)
Agrarianism meɣ lakkol wan Agrarianism eɣran s utopian communanlis d egalitarianism
Imaɣran win lakkol wen aqqalan imassewalan olaɣnen , kel aljimat d imakkursa
“ Lakkol wan “Minor-talks” eqqalan lakkol wan iyyan n teɣare muham filozofi tikrasat fal amedranan wi fal ijja asiwal tolas id izjar nen addinat win tacharit”
Confucianism eqqal a assohen daɣ Han Dynasty s emaɣri nasan wa maqqoran hullan amos Dong Zhongshu ijjachan Conficianism s amedran n lakkol wan Zhongshu d theory tan sammosat titbaqqa
Unjayan s mirda wan Conficius as eqqal a olahan id amaxalak tolas ijjan ti anasseɣmar wa maqqoran mucham awadim ɣas he ematil
Buddhism osa id China edes n awatay wan 100 data annabi ɣisa mucham war ijrew assahat d musnat daɣ tamasna d emaynaj har azzaman wan Sui and Tang Dynasties
Awen eraw id imuɣ fal tamaxluk t aqqalat echwal n anmizlay n harat wan musnat d eɣanni n haratan fuk
Assa Rishi tan- Atri, Bhanradwaja, Gautama, Jamadgni, Kasyapa, Vasishtha, Viswamitra
Filozofi tan aru n Greek t inkar id daɣ awtay wan 600 data annabi ɣisa,eqqala amindi n azzaman wi kawalnen n Greek
Taqqal fal ich-ikilan n haratan maqqornen eha teɣre n etra, epistemologyn mathematics, filozofi tan folitik, ethics, metaphysics, onlogy, logic, biology, rhetoric d aesthetics
Iyaka tan aftay nen n assahat ewayan s Greek tan aru d filozof tan win Hellenistic har filozof tan win Roma, filozofi n l-islam wa ezzaran, Medieval Scholasticism, European Renaissance d awatay wa s itawan wan annur
Mucham sassaɣran iman nasan ijji n anasjum
“ Thales oram lakkol n filozofi wan Milesian tolas ilkam has Anaximander allaɣen as substratum meɣ arche war addobat ad eqqil aman eɣ titbaqqa n alasal mucham eqqal harat “war n ila tasibdat’ meɣ “ tamadawt” ( daɣ greek , apeiron)
“ A izlayan id lakkol wan Milesian asilmadan s titbaqqet chund arche , Heraclitus isassaɣra panta rhei wen (“harat fuk itiki) , titbaqqet ta torakat hullan n amatikwi wen n uɣlal ijjach ti efew”
Allaɣat s almaɣna eha uɣlal as ijja awen awa addoben ad eqqil amedran ɣas, harat war n addobat ad ajjir meɣ ifna tolas iban tarɣisay net d aɣamam et n Milesians war addobat iji ,daɣ uchray ichmad achiwinki azilzam as harat it illan eqqal achrut n harat wa ichawanken (viz
Daɣ tadhil n awe ,attalaba Zeno n Elea wan Parmenide eram asidutti as isim wan achiwinki eqqal i harayan tolas chund as achiwinki wen war id exlek
Leucipppus olas iji n ontological pluraism s teɣare n musnat n uxlak n alɣalim tijjat fal sanatat titbaqqa: Vacuum d atoms
“ Alwaq id filozofi taqqal ittur idayan ezzaran i Socrates, Cicero ijje “ Wa ezzaran id ewayan id filozofi daɣ alzannat n ijjet daɣ iɣarman, ijjet daɣ igidchan tolas azilzam tat a taj egazmit n tamudre d axalaq tolas tulaɣay d albas””
Harat wa fal as isiwilan ajjotne eha Socrates ( immik wa s ijja Platon d Xenophon tanfust nasan) imdan war ewedan akkamalat nasan meɣ erawan id majrad fal almaɣna wan tamachɣult tan Socrate
Socrates isassaɣra as war it illa awadim is adrhanan albas tolas a fal it illa awadim ijjan harat labasan ,Addobat a war it otes meɣ ijhal ti: tijittawt fuk aqqal musnat
Amanokal wa maqqoran Pericles inta deɣ osaɣ id almud wen eynayan tolas amidi n Anaxagoras, hak id ijja awen tolas xasam tn net wi folitik ewadan ti s anuflay daɣ alwazab ijjan fal filozof tan; eqqal imuɣ n haratan chund tadlimt fal alzannat meɣ ider n akal
Socrates eqqal awadim wa eɣzanan tidas achareɣa ten , attarmas tolas ijjach takarmut n harkuk daɣ awatay wan 399 data annabi ɣisa (ikyid achareɣa n Socrates)
Platon ijja Socrates awadim net wan majrad daɣ idiwinni tan net , id tizjar tajittawt n Platonism ( tolas s tamattant ,Neoplatonism)
Zeno wan Citium isassagdah ethics wan cynicism i teɣare n Stoicism
Id Wenophon, Platon eqqal awadim wa ahan isalan hullan n tamudre tan Socrates d amedran tan net tolas war raqqis harkuk anmizlay jir win issin
Kuddeɣ as achareɣa ijja awadim n anasseɣmr ofa wan achareɣa , anasseɣmar war addobat tadhilt ɣas ar aɣatas n achareɣ fal awadim war n aqqel anasseɣmar tolas achareɣa a ilzaman
Majradan win Platon intaned deɣ ila muduɣ tan n metaphysics, wa s izjar isim net hullan inta s theory of forms
Olah s timaxluken har addinat ad aqqanan daɣ tachdeyt tolahat ɣ daɣ taliwen fal iɣalayan tolas war tila afaham iyyan fuk i tiditt
A fal imassukal win olasan ijjuch n tachdeyt , addinat win ammas (wi almad net taliwen ) ad ijriwan asuj i taflist n majradan wi n alɣlim wan ajjam”
Betrand Russel, attarex n filozofi tan ikufar (New Yor: Simon d Schutter daɣ awtay wan 1972)
“ Ammijrad fal regime tan wi afissar nen daɣ jamahiriya tan d achareɣa tan win Platon tolas eqqal fal theory n dumu tan chund ‘”ismawan n batil d tangalen”””
Antisthenes omar ti acentism wan Socrates tolas allaɣat as Platon ikfar tolas itaj abaraj
Eɣnay Euclides wan Megara, iyyan daɣ attalaba tan n Socrates
Pyrrhonism ijja ag-ad n musna tan ataraxia (talɣa n tigdaht n iman) eqqalan abara i ag-ad n eudaimonia
“ Ethics net tijja fal “”itur n izijraz d gaddulat n tazzurt”’”
Tidhilen nasan har ajjudi ahanat calculus wan addabara n amarad
Azzaman wen iban asiflas n platonism wa aruwan, ɣur Arcesillaus har Philo wan Larissa atiwassan s New Academy kuddeɣ as inaktuban iyyad n aru issewadan tizunawen chund Middle Academy
Alwaq wa id ijja as ittus n Pyrrhonist tan eqqal ag-ad n musnat tan ataraxia , darat Arcesilaus academics skeptics war ittef s ataraxia chund ittus wan ammas
Daɣ Empire Byzantin inasjam win Greek tan aɣlasan tolas at w aɣran tolas war ehoj darat efes wa ezzaran n al-islam , hak id ijja awen,Abbasid wan Xalifa ikf-a turhajat n asidu n ikitban win Greek tolas issaxdam addinat win tafsir i ad issiwidan tihussay
Medieval Philosophy taqqal filozofi tan Middle Ages, azzaman issintan ɣur Roman Empire wan ataram daɣ awaty wan 500 har Renaissance daɣ awatay wan 1500
Awa war n amos Avicenna d Averroes , imaɣran win aru war ijjen iman nasan filozof tan ; ɣur san, filozof tan amosan inaktuban win inammuchray n aru chund Platon d Aristotle
Iyyan daɣ haratan wi fal ijja majrad hullan n azzaman wen amos addin d ta-ite
Ardahan addinat fuk as issinta fal Augustine (354 har 430) win azzaman wan alasal tolas imda ɣur tanakkra tn teɣare tahojat daɣ uchray awatay wan 1100 ɣur asinti n azzaman wan aru
Daɣ azzamanan win uchray, bomber tan kala taqqal alxidmat nasan inaxdiman n alxakumb d egliz tan
Ijjit alxidmat tan Aristotle war itawasan daɣ ikallan win Ikufar azzaman wen
Augustine t amos tamat ta maqqorat n egliz wi s itawan Church Fathers
Iddikud n 1000 n awatay , ille axlidmat n Latin fal addin meɣ filozofi t ijjat war n amajrad daɣ ikitban net meɣ issewal nen fal axakam net
Eqqal Consul daɣ awatay wan 501 daɣ almalakiya tan Ostrogoths
Iktab majradan fal alxidmaten tin tolas fal Isagoge s Porphyry ( majrad ijjan fal ich-ikilan)
Daɣ azzaman wen timazaɣen ajjotnen fal mazhab tan ijjanat chund asistan wan as amaxlak illan ti addinat ɣas wi eɣlis d addinat iyyad wi he izaqqizzab
Ajjen almudifa olah id taɣissa n attarex wan annabi ɣisa?
Azzaman wen n taguhe n as n tanakkra n Bursatan tin teɣare
Darat awa, ɣur azzaman wan Abbo n Fleury wan alwali (abbot awatay wan 988 har 1004) amuzar n lakkol wan reformed abbey school , Felury ijraz has golden age wan issin
Tizart n awatay wan 1300 eqqal taguhe n tamazzit n filozofi tan Greek
Almalika tan assohat nen win Norman issedawan meddan n musnat daɣ Italy d iyyad n ihandagan iyyad daɣ iɣalayan nasan chund achamol n tihussay
Lakkolan wi maqqornen ikrasan daɣ iɣirman wi maqqornen n Euroba daɣ azzaman wen tolas ixakaman amchakat nen daɣ egliz issintan s ikinnasan fal axakam wan folitik d ta-ite fal santartan win teɣare
Imannaɣafan maqqornen n amedran wan Dominique daɣ azzaman wen aqqalan Albert Magnus d hullan Thomas Aquinas s aklulu net n rationalism wan Greek d Mazhab n kriken tan t amos almaɣna n filozofi tan katolik tan
“Aquinas issikna immik wa s addobat ijjuch n ajjen n filozofi tan Aristotle daɣ war t aftaqeɣ daɣ marsalan” n Averroes”
Muchakil wan alchil: Filozof tan win alasal ijjan takalt fal annuɣ n alchin muchham muchakil n immik wa Amaxlak wan ojjaran harat fuk assahat, musnat, tarha addobat ad eɣnu sistem n haratan eha alchin isinta s tizarat daɣ azzaman wan aru
Hak id ijja awen, daɣ awatay wan 1400, ataxdam hullan n ta-ite tan mathematic daɣ filozofi ijja abara i tiw-at n science daɣ azzaman ezzaran
Daɣ azzaman wa ezzaran, inaktuban chund Peter Abelard iktab fal alxidmaten tin Old Logic (Aristotle Categories, On Interpretation d Isagoge of Porphyry)
( Isim wan ittus’ assodar ti Franz Brentano otasan ad alah axadam net wan kel aru)
“ Isim wan “Renaissance Pilosophy” assaxdaman ti imaɣran win attarex eqqal fal amedran wan azzaman wa ochalan daɣ Eroba jir awatay wan 1355 har 1650 ( azzamanan amuttayan s data har Eroba tan ammas d emaynaj tolas id ihandagan chund Spania, Amerik, India, Japon, d Chine )
Mirda wan as alxidmaten tin Aristotle aqqal nat a assohen daɣ afaham n filozofi war ifnza daɣ Renaissance t asuknat efes n ifassiran eynaynen d ifahaman iyyad n alxidmaten net daɣ Latin d awal wa ochalan
Wan uchray olah s immikan iyyad id isiwilan win amarad, ammiyazan kel exxay d kel booo n ihandagan n filozofi meɣ ifahaman net
Platon itiwazzayan ɣas s two d tazune n asiwil daɣ Middle Ages, tawazzayan s ifassiran win Latin daɣ awatay wan 1500 n Italy ikmalan afissar wa ojjaran n alxidmaten imdan nen ijja Marsilio Ficio daɣ Florence awatay wan 1484
Wadden Humanist tan fuk win Renaissance a ilkam i almital net daɣ haratan fuk mucham Petrach idhal daɣ asiwad n alwaq net “canon” (tasawit tan anammachruy taqqal a war n infa harat d a labasan), harat ijjan daɣ filozofi iman net
Taggayen t iyyad n filozofi tan aru intanated deɣ olas at ijjuch n awen
Edag wen issewad titbaqqet tan Renaissance fal as imaɣran ajjotnen allaɣen as amaskat wa ijja Thomas war oɣed tolas as ethics eqqal achrut wa ojjaran n uxlak
S immik wa s t n ikyad n aɣiln as filozofi taddobat a tijjich daw afrut n rhetoric
Daɣ aaty wan 1416 har 1417, Leonardo Bruni, harat daɣ humanist tan wa ojjaran hullan daɣ azzaman net d Chancellor Florance, olasan afissar har ajjudi n Ethics wan Aristotle daɣ Latin ochalan, ilan almaɣna tolas n alasal
Fellah amos as filozofi ilzam tt a tabdu id timuchaɣ ti assohat ne i ad udaben addinat teɣare net
Desiderius Earsmus , Humanist Danemark wa maqqoran inta deɣ ijja Edisyon daɣ Greek n Aristotle tolas isassaɣritan net win filozofi daɣ lakkolan wi maqqornen ijjan abaraj as issanan greek
Alwaq wa id atwasan , Italian wen eqqal awal ilan timzal n akatab tolas addobat ad awiy azuk n majrad n filozofi, addabara tan ajjotnen daɣ abara wen issintan id azjor hullan ɣur awatay wan 1540
Nissan as majradan fal alxoriya tan derhan ad iw-adan (almital daɣ isiwilan wi ijja Erasmus d Martin Luther) as imaɣran win Espagne ikna daɣ san ag-ad hullan isi wan tammujaɣa , as amchakki eqqal achaɣil id erawan literature ajjet daɣ awatay wan 1600 (ajjen turhajat n awen t ille meɣ bo?)
Ilzam anaɣ ad wr hin n atiwah s filozof tan fuk win azzaman wen aqqalan kriken tan n isim war n addin, as awatay wan 1600 Reformations n bomber tan win Protestan d Katolik tan ojjaran daɣ azzaman wan akinnas n karadat timirwen n awatay (1618 har 1648)
Daɣ amindi, chund hak id daɣ alwaq n attarex n amedran filozofi tan Renaissance war addobat as tikf-a harat ikmalan eynayan meɣ tijja iwityan daɣ amasuɣal n ikimmilan n win data s
Filozofi tan amarad taqqal filozofi t ijjat daɣ azzaman wa uchray tolas osaɣ id modernity
Daɣ amindi n awatay wan 1700 d wan 1800 kel musnat fuk maqqornen n filozofi tan ta-ite , epistemology d metaphysics azunan hullan s sanatat taqqimen
“Empiricist tan ijja ɣur san as musnat ilzam ad tantu s musnat tan tanafrit”
Kel musnat iyyad assohat nen daɣ filozofi tan folitik ehen Thomas Hobbes d Jean-Jacques Rousseau
Kant issinkar id tadut n alxidmat n filozofi daɣ Allemagne daɣ tizarat n awatay wan 1900 isintan s German idealism
Kalr Marx ikf-a iman net filozofi tan Hegel n attarex d empirical etics ojjaran daɣ Britania , isammutay anasjum wan Hegel s materialist form, ijjan edag i efes n science daɣ tamazduq
Arthur Schopenhauer itkal idealism s akamal n as alɣalim war eqqal wala ar dallol war n infa harat n taliwen d derhanan tolas eɣr s atheism d pessimisme
Descartes allaɣat as mazhab tan ajjotnen n scolastique d metaphysique war ilen almaɣna meɣ n bahu
Eram ad ej s achrut s immik wa s addobat amedran tan net fuk nasan i ad ilmid harat fuk wa issan fal harat s tiditt
S talɣa ten olas id akaros n musnat net har ajjudi
Alawaq wa id Historicism ardah fal edag wan musnat , anmazlay id empiricism exyazan as isalan win tanafrit war addobat at aw afhaman wala s attarex d agna daɣ ijjan ikayadan
“ Ichmad empiricism wen eqqal samal net wa ezzaran ittus n tayyit n isalan win akayad “ammajradan intaned iman nasan”, as ijja awen ikayadan wi amichwar nen unjayan s ittus”
Daɣ almaɣna iyyan: Empiricism ilzam akaros net edes n ismawan s a fal artayan asirɣasan tamiz tan maqqornen jir ittusan n science tan n amarad
Daɣ ezaraj wan epistemology, Idealism eqqal iban s asiflas fal tudabat n musnat n harat fuk s ta-ite
Tafassar tamakiwayt daɣ edag id tizjar theory alxidmat n tiditt tolas t assoɣal fal alxidmat tan tiditt ikannan n awa s itawan alxidmat tan ta-ite
Brian Leiter (2006) Webpage filozofi “analytic” d “continental”
Filozofi tan amarad taqqal azzamanwan amarad daɣ attrex wan filozofi tan ikufar assintan ɣur tizarat n awatay wan 2000 s tiw-at n majal daɣ almaɣna n ijjuch n alxidmat d tiw-at n analytic d continental philosophy
Allemagne taqqal addawla ta tazzarat ijjan filozofi majal n alxidmat
A anmazlayan id science tan ajjotnen fal id osa industri n alkittaban, magazine tan d talavizyon almaɣna n awen anafaz n science d asiwal fal ittusan net wi tewad daɣ abara wan science har ichaɣib imdan, alxidmaten ijjan filozof tan amlallaynen s addinat ahanen ajjama n alxidmat
Tazunt taj taɣaymit maqqorat daɣ awatay
Daɣ alxidmaten net t iyyad ajjotnen , taggayt ilzam tat axakam n inassemɣaran n alxidmat ajjotnen
“ Efes wen enhay hullan s alxidmat ijja Gottlob Frege d Bertrand Russel oran nen tikarsay n filozofi teynayat tijjat fal amiyiz n awal s modern logic (isim wan “analytic philosophy’’’)
“” Filozof tan iyyad chund Richard Rorty d Simon Glendinning allaɣat as awen “”analytic-continental’’’ war ammedaw id majal fuk
Filozof tan win analytic d continental izlay daɣ tinfa d assahat n filozof tan fal attarexan nasan
Kuddeɣ as alwaq wa id analytic d continental philosophy ilan ikayadan chund win izlaynen n filozofi darat Kant, continental philosophy inta tila afaham s almaɣna chajreen i at ijjichan filozof tan fuk win darat Kant meɣ taggayen assohat nen i continental philosophy mucham wadden analytic philosophy
Continental philosophy tahal s historicism edag s analytic philosophy tasafar philosophy s muchakil tan istarnen, addobat nen amiyaz edes n eɣani wan attarex
Lakkolan wi maqqornen n Orthodox ankar alwaq iyan jir amindi n Common Era d Gupta Empire
Tumasen tin jir addin d filozofi addew nat darat awa daw label wan Hinduizm
Imaɣan win ikfuar ijja ɣur san as Hinduiszm eqqal anmartay d aklulu n agna tan d tumasen ajjotnen ilanen ikewan izlaynen tolas war ilen amaxlak
Filozof tan win India ijjan efes n epistemological reasoning (pramana) d muduɣ tan n almaɣna tolas n imuɣ chund Ontology (metaphysics, Brahman-Atman, Sunyta-Anatta) isuj n musnat n taflis (epistemology, Pramanas), sistem n alqim (axiology) d muduɣ tan iyyad
Efes wan darat ehay efes n Tantra d assahat ikrach al-islam daɣ Iran
Nyaya ardah daɣ attarex fal akkoz Pramanas as aqqalan isuj n akarach n musnat - Pratyaksa (akayad), Anumana (inference), Upamana (eket d tulat) d Sabda ( isim, takasit n imusanan wi okaynen d win amarad)
Filozofi ten ijja ɣur is as alɣalim ogdah id paramanu (atoms) war n addobat terazze (anitya), tazunt , tolas ila dumu n iddikud s isim net ‘andarran’’ (anu)
Darat awa Vaiśeṣikas (Śrīdhara and Udayana and Śivāditya) issewad edag iyyan abhava (iban uxlak)
Fal axaman wa ijja fal teVaiśeṣikas (Śrīdhara and Udayana and Śivāditya)are n akatab d afaham,Mīmāṃsā inta deɣ ikna theory tan n filozofi d filozofi tan awal ta tiknat omar n lakkol tan win India
Samalan win tazunt n filozofi jain ehay amchikki n ta-ite tan , asabbahu n uxlak d musnat n amaxlak, Karma, alɣalim eɣlalan d i war n alxek, tasittaɣhal tan iban jafa, mirda n albaban ajjotnen n tiditt d axalak ijjan fal tayyit n iman
Ijraw isim wan dumu wan philsophical liberalism fal awa s ɣur tiditt war t imda tolas tila albaban ajjotnen d iban derhan net i ad t ardah fal ikayadan ajjotnen n filozofi tan ti izlaynen
Filozof tan Cārvāka chud Brihaspati iknan amijrad hullan n lakkol tan n filozofi tan azzaman wen
Eqqal tumast ta tojjarat daɣ Tibet d addawla tan tin tamasna-alqiblat i Asia chund Sri Lanka d Burma
Darat awa tumasen n filozofi tan Buddhist tan ijja efes n phenomenological psychologies s isim net “Abhidharma”
“ Tumast ten tissewad awa s itawan “epistemological turn”” daɣ filozofi tan India
Imuzaran assohat nen n Buddhist modernism eha Anagrika Dharmapala (1864-1933) Henry Steel Olcott wan Amerik, Modernist tan Taixa wan Chine (1890 har 1947) d Yin Shun (1906 har 2005), Imaɣri Zen D.T suzuki d Gendün Chöphel (1903–1951) wan Tibet
Anthropology taqqal teGendün Chöphel (1903–1951).are n science tan addinat taqqalat fal axal n awadim, abarkot n awadim, agna tan d timizdaɣ daɣ amarad hak id a hin okayan eha ich-ikilan n addinat win aru
Biological meɣ physical anthropology ɣar efes n abarkot n addibat
Taggayen ajjotnen war n ikrech taɣrast chajret n anthropologist tan tijja gah
Alwaq wa id timnaɣ tikiluwa daɣ France daɣ awatay wan 1848, Société t atwaya
ɣur san, akatab wa ijja Charles Darwin fal uɣna wan ich-ikilan n imudaran eqqal amud wan Epiphany n harat fuk s issinta muchakat net
Imal ti ach-al ermadan i azujich net daɣ social sciences
“Almaɣna net eqqal amarad “”teɣare n taqqimt n addinat artaynen daɣ titbaqqa net d daɣ tartit net id awa hin eqqiman daɣ ahinzazaɣ”””
Isaffakar id ammas n majrad wan akalkil n addinat s isim net achal id azzaman wa darat Broca
Volume tan win uchray izjar id darat tamattant net
Asilmad hullan as isalan win eket ilzam a taqqal tin musnat assedaw erem n amiyiz n musnat
Waitz eqqal a ilan assahat hullan daɣ ethnologist tan win Britania
Imuzaran win Société tan France illan ti kuddeɣ as war aqqalen Broca
Edward eɣra iman net data awa s ehtnologist id anthropologist
Berlin Society ta Anthropology , Ethnology d Prehistory (1869) ikna Rudolph Virchow ɣas a t atwasanat fal tadlimt net i evolutionist tan
Theorist maqqoran hullan n taggayen tin
Practical anthropology, alxidmat n musnat n anthropology d tikarsay i amukin in muchakil tan , osa id, almital, emel n addinat i amut nen addoben ad aruwan alxidmat s forensic archaeologist i edey har ajjudi n final scene
Awen ikna ijiit hullan daɣ Amerik ɣur idiwinni tan win Boa fal racial ideology daɣ awatay wan 1900 s tebadde ta tijja Margaret Mead i tigdaht n meddan d deden s imajridan n asakin n aɣana wan darat alisteɣmar d achichɣal n multiculturalism
Daɣ Britania d addawla tan tin Common Wealth, tumast tan Britania n social anthropology t aram at ajjar
Cultural Anthropology t aqqal teɣare n eket n abara tan ajjotnen daɣ ilan addinat almaɣna daɣ alɣalim edes has- san alwaq wa id socil anthropology taqqal teɣare n iharojan jir addinat d taqqimen
War t illa anmizlay assohen jir san tolas ihandagan win tin amikiyan s degre maqqoran
War t illa froje i taj in awlaq iyyan daɣ abara wan ethnography
Akayad wan addinat eqqal iyyan daɣ tikarsiwen ilzam nen n social d cultural anthropology
Teɣare n temedt d amukin n tamazduq eqqal titbaqet ta fal t ijja sociocultural anthropology fal as temedt taqqal a oharan addinat daɣ alɣlim*
Ikayadan win Ethnography aqqalan musnat ta tazzarat talɣa n tamazduq t assohat
Ethnomuscology t addobat alxidmat daɣ abara tan ajjoten chund teɣare, folitik, cultural anthropology
Economic anthropology t aqqim s achrut net wan hullan t ijja fal amaskal
“ Wa ezzaran daɣ ihandagan win eqqal fal timazdaɣen tin “”precapitalist’’ fal t ijja tamatit ‘’tribal stereotypes””
Mafal addint wi axdam nen daɣ isalan win efes raqqis daɣ san ankur n attarex d ta-ite tan ti s addobat a tan at ekf-u?
Daɣ temedt illan ti issin igidchan izlaynen
Anthropology t an-axdam id feminist tan n tumasen tin addawla tan war naqqel tin ikufar s ikayadan nasan d musnaten izlayan id win feminist tan win Eroba, Amerika d edag iyyan
“ Political anthropology ta s ijja efes net chund almajal t aqqal s tizarat fal folitik daɣ timazdaɣ war n ila akal, efes eynayan issinta daɣ awatay wan 1960 tolas har ajjudi war ammutay: anthropologist tan issintan hullan teɣare n ihandagan “maqqornen” s emel wan addawla tan, timachɣulen tin biraw tan d hebu tan ijjachan fuk nasan fal ethnography d amiyiz n harat n tarrayt tan akal”
Wan issin, anthropologist tan issintan sollan akarach n tamɣatert id addawla tan d tijittawen nasan (tolas fal aharoj jir tijittawen tin folitik d t iwar tila folitik)
Alwaqqan iyyad t artay id sociocultural anthropology tolas alwaqqan iyyad t aqqal achrut n agna n asuj
Eqqal har ajjudi teɣare n attarex n taqqimen n tawset ajjotnen addobat nen meɣ war n addobat emel iwityan wi daɣ
“ Timikitwayen ajotnen dav alvalim wan ikufar hak id daɣ “Third Wordl” (wan uchray eqqalan wa fal ijja akayad n anthropologist tan) eraw id akayad “”imusanan n agna iyyad”” orak nen s ihanan nasan”
Eqqal abara assirtayan almajal tan it anmichrayan id iddikud n almajal tan eha anthropology, ethology, medecine, psychology, veterinary medecine d zoology
Awen amos teɣare n addinat win aru s immik wa s at ajrawan iɣasan nasan hominid eqqal asidutti n iɣasan amuttay nen d idirchan n tinsawen
Daɣ awatay wan 1989, taqqimt n imaɣran n Eroba d Amerik daɣ abara wan anthropology iknan European Association of Social Athropologists (EASA) t aqqalat taggayt n alxidmat maqorat i anthropologist tan axdam nen daɣ Eroba
Awen anasjum n as agna tan war oleɣ a fal as anat ej acharaɣ s alqiman meɣ ikayadan iyyad mucham ad ej amiyaz hullan s ismawan nasnat
Franz Boas unjay s ijjuch n ameriken tan daɣ akinnas n alɣalim wan iyyan tolas darat akinnas ijja majrad daɣ war assoraf i ijjuch wan archaeologist tan n Amerik daɣ tikra n isalan daɣ addalwa tan Mexique s as aqqalan sicentist tan
S alwaq wen daɣ, timzal n alxidmat tan David H. fal American Anthropology daɣ azzaman wan Cold War ikf-a isalan fal imuɣ d tachoj n athropologist tan ajjoten dav alxidmat nasan fal as odanan tahanint i Communist tan
Addabara tan jjotnen n iban n asurif n akinnas daɣ titbaqqa net fuk okay amaku daɣ azzaman n taɣaymit tan awatay n American Anthropological Association (AAA)
Association n Social Anthropologist tan addawla tan Rwayom Uni d Commonwelath (ASA) taɣra bursatan n teɣare tiyyad s daɣ achareɣa ti labasnen
Iyyan daɣ samalan win ammas eqqal as anthropology t aram ihuk n isalan hullan n harat wen tolas t aram a t aqqal empirical
Iharojan win ochal nen jir awa ilan akayad fal akal anmazlayan id awa ilan tudabat n akayad s asartay n ikayadan ajjotnen eqqal a assohen daɣ dumu n anthropology fuk jir ɣas tan agna, tan abarkot, tan awal meɣ tan archaeological
Daɣ achrut wan abarkot meɣ wan taɣissa, iketan n addinat, ɣa-ida tan n etri, isalan n imansiwan addoben ad iddawan tolas izjiran fal ilkadan chund ilfisil tan meɣ monograf tan
I tizunawen n agna tiyyad s ich-ikilan n asuj chund Mlduwan meɣ Mouterian meɣ Levalloisian idhalan archaeologist tan d anthropologist tan iyyad daɣ afaham n isatoɣan daɣ tikit n awadim
Achareɣa n agna akkodat alxal wa it-w-aɣbalan daɣ tamazduq; eqqal chund iyyaka tan i alxal , telasse, awal d alxal n talɣa taqqal at dumu i derhanan daɣ tamazduq
Win ahan tan dumu tan chund isuhaɣ, dallol, taqsin, addin d teknoloji tan chud axadam n asuj , ansaɣ, ehan d imalsan
Iddikud n tulaɣay n agna alwaqqan iyyad exdam daɣ anmizlay n civilizasyon tan tiyyad n timizdaɣ madroynen
Agna wan addinat ajjotnen amos n dumu tan ajjotnen n kel agna id ewadnen daɣ awatay wan 2000
Daɣ social sciences, akayad wan mirda n cultural materialism ijja ɣur is as agna wan addinat izjar id talɣiwen n tamudre n awadim chund immik wa s xallakan addinat talɣiwen i tamudre taɣissa nasan tolas tijittawt tan agna t at ajraw daɣ addabara win abarkot
Daɣ almaɣna wen, multiculturalism ikf-a alqim aharoj n alxer d semɣar ogdahan jir agna tan izlayan izzaɣnen fal amadal olahan
“Daɣ awatay wan 1968, Edward S. Casey iktab “ almaɣna n isim n agna wan tiditt s eɣaf net: Middle English tolas isim wen eqqal har Latin colere, ‘i tamazduq, awikkal, har, aɣabad d cultus’ aɣabad hullan wan addin”
“Anmizlay jir “”agna ‘’ d ‘’civilizasyon’’ harkuk ijjan ti inatiban win tangalt hak id alwaq wa id war ikk awen”
Tudabet ten tinkar id ɣur iki n data wan behavioral modernity daɣ addinat edes n a ilan 50.000 n awatay tolas daɣ amedran war ila amidi i addinat
Rein Raud ikan in alxidmat net tan Emberto Eco, Pierre Bourdieu d Jeffrey C. Alexander ijjan addabara n tamattit n agna tijjat fal claims and bids amos nen daɣ achareɣa aqqud nasan n musnat tolas ilkam meɣ war has ilkem assahat n tawset n agna
asiddagar wan agna almaɣna net amasuɣal daɣ edey n isim wan agna daɣ tamazduq
Akinnas daɣ tamazduq d efes n teknoloji tan addobat ad aru imutiyan daɣ tamazduq s tamattit n timitikwayen n tamzduq d achichɣal dumu tan n agna eynaynen tolas itiruwan meɣ ehak in turhajat n alxidmat tiruwat
Talɣiwen tin ahinzazaɣ tajjach nat intaned deɣ daɣ marsalan
Akinnas meɣ tamadacht fal alfayda tan addobat ad ekmu efes wan teknoloji meɣ tamatikwayt n tamazduq
“ Almital, esassar n muxatta tan win ikufar d derhan n alkuzay tan nasan d jarruzat wa ijjan i Chinwa tan fal as aqtisad wan Chine ammera i mamala wan jir ikallan daɣ awatay wan 2000””
Allaɣat as iban tenanɣe wadden iban afaham a id izajar muham iban asassuhi daɣ anasjum ijjan s alxoriya
“Heder ijja addabara dumu oharan n Bildung “”i Herder, Bildung eqqal akimmal n musnaten ti hakkinen tumast toɣadat d almaɣna n taɣrist toharat i addinat”””
Daɣ allaɣat lakkol net wan amedran, taqqimt n tawset fuk tila akyad net n alɣalim izlayan awen war ila iddikud i ikayadan n alɣalim n taqqimen ti yadnen
Ijja addabara anmigdah n addinat n timizdaq fuk ad esakin ikayadan n alɣalim wi izlaynen ahan titbaqqa olahnen
“””Imik n tamudre jir ɣas n addinat,azzaman meɣ n taqqimt””
“” Daɣ majrad iyyan, ta-ite tan “”agna’’ ta taqqalat efes daɣ Eroba daɣ awatay wan 1800 d 900 t asukna inmijaran daɣ timizdaɣ tin Eroba””
Daɣ immik wa s ijja anasjum net, addobat awadim asakat n addawla tan tiyyad addinat chund as ojjaran wi yadnen ijarri tolas addinat iyyad as ilan agna ojjaran wan wi yadnen
Daɣ critics win 1900, Rousseau ardah fal anmizlay wen jir agna wan s afalla d wan sider mucham ikyad as tihussay d milɣaw n agna n afalla as amos efes amixalxalan eha tihay tolas isimuti annuɣ n addinat
Daɣ awatay wan 1870 anthropologist Edward Tylor (1832 har 1917) ijja inasjam net n agna wan s afalla d wan sider i ad ej addabara n mirda n iki s data n addin
“ I Sociologist Georg Simmel (1858 har 1918), agna amos ‘ teɣare n addinat s Agency wan dumu win ajjama addutat nen daɣ attarex””
Agna war n aqqel wan asuj amos inasjam war n ila taɣissa ilan addinat fal agna tan nasan eha alqim nasan, amedran tan, achareɣa tan, axluk tan,awal, taggayen, d tijittawen as ijja awen agna wan asuj amos asidduti n taɣissa n agna daɣ haratan d edey wa itajj meɣ wa ijjan
“ Cultural Sociology “”olas id iɣannan” daɣ alɣalim wa issewalan tangilist chund asuj n “cultural turn” daɣ awtay wan 1960 tiijach at tizujach tin structuralist d postmodern i social sciene”
“”Agna” ɣur azzaman wen eqqal isim assohen daɣ iliktan ajjotnen chund sociology ahan abara tan n science chund social stratificatio d amiyiz n rezo wan tamazduq
Ikyadan daɣ dumu tan n tetate d izijrz s immik wa s tan asilmadan iharojan n itaj tan id ewayan ad ej fal iharojan d amukin n intaj
ɣur azzaman wen daɣ a id osaɣ hullan id Stuart Hall ichrayan Hoggart as Direkter
Alxidmten tin ahan tanat immikan wa s taj in addinat haratan (chund akayad n talavizyon meɣ tetate daɣ ajjama), daɣ agna iyyn
“ Akayad n talavizyon i akayad n akayad n awadim fal attarex war oleɣ ad eqqil amedran n agna har umas a eqqalan fal asuj n talavisyon iman net addoben ad eqqil nefran n agna; hak id ijja awen ilyadan n lakkol wi kayadnen darat lakkol id imidiwan nasan” ad “”ichijan” alwaq wa id war t ila iddilil i ijjuch n alxidmat ten”
“Agna” aw farak wan tiɣir n agna itaj agna n s afalla wan alasal (agna wan axakam daɣ taqqimen n tamazduq) d agna izjaran hullan mucham achal fuk almaɣna tan d alxidmaten”
Imaɣran daɣ Rwayom Uni d Amerik ijjan efes n ich-ikilan n tiɣir war n olah darat amindi n awatay wan 1970
Anmizlay jir anasjum wan Amerik d wan Britania, imzay
Tazujicht tan Orthodox Marxist tan t ijja fal ihuk n almaɣna
Tizujichen tiyyad n tiɣir tin agna chund tiɣir n agna wan feminist d darat awa efes wa ijjan Ameriken tan i abara assojajan iman nasan akayan wen
Psychologist tan win agna issintan erem n imuɣ i aharoj jir tanafrit d agna tolas aj in alwazab n as kud inta ta-ite n awadim tijraw alxoriya net daɣ agna
Daɣ achrut iyyan, kel farak iyyad araman ittuar i anmizlayan jir imuzarn n addinat daɣ agna tan
Almital, addinat wi idwalnen daɣ agna s abacus ijja teɣare s ichikil izlayan
Tanmerdut tan Haye fal Alɣillas n Agna Arizzej daɣ azzaman n akinnas n kel efew d tanmerdut tan UNESCO fal alɣillas n anmizlay n agna
Daɣ achareɣa wa jar ikallan , UN d UNESCO eram ad ej tolas asaxdim n achareɣa tan fal awen
Ittus n tadlimt ten amos tumast n xasim ,awen daɣ a fal ilalan ajjotnen n agna aqqalan ittus wa ojjaran
Tamadacht taqqal harat s taj tawset amud net tolas ijja fal harat n samalan n tawseten ten d addin meɣ agna tan
Attarex wan tiwwijjast inta a ilkman i wan addin dallol
Timadachen alwaq iyyan tajjach nat edag n ittusan n tawset hullan tichilen meɣ alxer i imaxlakan, timaxlaken meɣ alwali tn: Ismawan nasan timadachen tin alwali tan
Daɣ Greece d Roma win aru, timadachen chund Saturnalia iknanen assaɣ id taggayen n tamazduɣ d timitikwayen n folitik hak id tin addin
“ Daɣ Middl English, ‘“tamadacht dai’’’eqqal achal n addin “”
“” Isim wan “”amud” int deɣ itawar daɣ teklay war n aqqel tan addin eqqalan n almaɣna olahan i amansi fuk maqqoran olaɣan”
Timadachen n addin iknanen tulaɣay chund amud n kriken Rosh Hashanah, Diwali, Eid al-Fitr d Eid al-Adha aqqalan ehwal i awatay
Almital ezzaran amos tamadacht ijjan Farɣawna n Masar tan aru Ramses III ijjan dallol n tarna fal kel Libya
Illan ich(ikilan ajjotnen n timadachen daɣ alɣalim tolas addawla tan ajjotnen t ajjinat amud n tumasen n xadas tan tin agna tan d timachɣulen
Timadachen tin Masar n aru addobat nat ad aqqil nat tin addin meɣ tin folitik
Daɣ almital tamadacht tan Sed i taj amud net daɣ 30 n awatay n axakam n Farɣawna wan Masar tolas hak karad (meɣ akkoz alwaq iyyan) iwityan darat awa
Daɣ alquddas n kriken tan wan taqqan d ichilan , illan ti issin imaddan tiwassan nen s Amud wan Tiwit n Amaxlak nanaɣ (Christmas) d Amud wan baɣas (Easter) mucham timadachen ti madroynen i alwali tan win akal taj i nat daɣ addawla tan fuk daɣ ojjar addin wan kriken tan
Timadachen tin addin wan Buddhist tan chund Esala Perahera taj i nat daɣ Sri Lanka d Thailand
Timadachen n Film tan eha asukni n film tan ajjotnen izlaynen tolas taj i nat awatay fuk
T-ille tamadacht n tesase chund tan alxamar s izjar isim net hullan daɣ Allemagne
Daɣ Masar tan aru ijjan fal at iɣachodan n aman s addilil nasan ejarew wa maqqoran n Nile dumu n asiswi ehak in akal lammedan i tadamut
Tamadacht tan Dri n Apatanis izzaɣan daɣ Subansiri District wan Aunachal Pradesh itaj amud net awatay fuk daɣ achal wan 4 har wan 7 n ayor wan juwiliyat s amud i tadamut tiknat tulaɣay
Achal n tasanfut eqqal achal iskat agna meɣ achareɣa s alxidmaten tin almaɣna hulan chawara tan meɣ alxidmat tan lakkol tasikkar meɣ t ifnaz
Edag wa s ifnaz achal wan tasanfut alxidmaten tin almaɣna izlay daɣ achareɣa tan win akal ,agna tan, dumu n alxidmat meɣ nefran wa ijja awadim
Daɣ timizdaɣ tin amarad, hak id ijja as ichilan win tasanfut aqqalan hullan ittus n asuf chund ichilan wi yadnen id war t ila alxidmat
Daɣ ihandagan iyyad, achal wan tasanfut addoben addinat a has aj in akayad s isim
Axadam wan amarad izlay s jografia tan
ALmital, Monkey Day i taj amud net daɣ achal wan 14 n ayor wan Disambir, International Talk chund Pirate Day i taj amud net daɣ achal wan 19 n ayor wan sutambar d Blasphemy Day i taj in daɣ achal wan 30 n ayor wan sutambar
“ Jehovah Witness taj in awatay fuk amud n ‘’Isikta n tamattant tan annabi ɣisa”” mucham war taj in amud wan ichilan wi yadnen n tasanfut s almaɣna n addin chund Easter, christmas meɣ teynaya n awatay””
Inasliman win Ahmadi issewadan amud n Promised Messiah Day, Promised Reformer Day d Xilafa Day mucham a izlayan id awa aɣilan addinat , war tan eha i eqqalan achal n tasanfut
Ichilan n tasanfut win Celtic, Norse d Neopagan ilkaman i Wheel of the Year
Kel farak daɣ bioarchaeology assirtayan musnat nasan n human osteology, paleopathology d archaeology tolas alwaq iyyan ijrahan in talɣa tan agna d iɣasan n inamuttan
Evolutionary Psychology t amos teɣare n spychological structures n akayad wan amarad ikkan s data
Human Behavioral ecology amos teɣare n almud n alxal (imuɣ i tetate,akarac n aratan, tadawla ) daɣ ikayadan n iki s data d ecology ( ikyid ecology)
Paleoanthropology amos teɣare n asiduttii n iɣasan win aru i iki s data n addinat hullan s axadam n iɣasan amutnen n hominin d ich-ikilan iyyad i musnat n imutiyan n taɣissa d alxal n nasab wan awadim hak id ahinzazaɣ wa daɣ ijja amutti wen
Isim wen eynay , ila “physical anthropolagy” har ikrach temede n awatay har mumaris tan iyyad issintan teɣare n isim en
Editor tan iyyad, ikyid sider, issewadan ikewan n abara wzn hullan a ojjaran awa has t ijja science
Awen eqqal sistem wan ammas s taj in imaɣran medran fal ahinzazaɣ i 2000 n awatay win tilkamat
Olas akatab fal physiognomy , anasjum id izjaran ikitban daɣ Hippocratic Corpus
Daɣ awatay wan 1900, Physical Anthropologist tan win France s ezzar Paul Broca ( awatay wan 1824 har 1880) ijjan axlidmat fal craniometry as ijja awen daɣ tumast tan allemagne s ezzar Rudolf Virchow (awatay wan 1821 har 1902) issewad assahat n ahinzazaɣ d torhinna fal taɣissa n awadim
Isammutay alxidmat net fal racial tpology i ad exdam fal teɣare n amutti n awadim , ichinkach fal amaskat s tamatikay tan iki n s data
Tawset taqqal taqqimt n addinat tijat fal immikan n taɣissa meɣ tamazduq s ihandagan anmazlay nen daɣ akayad wan addinat
Science tan amarad ijja ɣur is as tawset t aqqal akaros n tamazduq, tumast tat ijraw at taɣnat s achareɣa tan tamazduq
Addinat iyyad har ajjudi jan in daɣ addinat, tawset war it ila almaɣna n asakat fal as addinat fuk izjaran id ich-ikilan olah nen n Homo sapiens
Daɣ South Africa, Population Registration Act daɣ awatay wan 1950 wae issen ɣas fal ikufar, imikwalan d addinat win dumu tan artaynen id ijjachan Indian tan darat awa
Biraw n Amerik wan Tudant itkal addabara mucham ikkas id addabara tan i asiwad n edag eynayan i eket n Addinat win Alqiblat d Emaynaj n Afrikiya daɣ tudant n Amerik tan 2020 fal amchikki n as amaskat wen eqqal n tawset tan ikufar meɣ tawset tazunat
“ Asimal n alxadudan win tawset ehe alwaq iyyan achinich ijjanat taqqimen amos nen tawseten madroynen fal as daɣ achareɣa wan tatbaqet iiyyat n achni wan Amerik daɣ awatay wan 1900 i askut n addinat fuk wi ilanen iwicharan id ifal nen Afrikiya daɣ taqqimt n taset tan “”ikufar””
“Daɣ awa allaɣat Geneticist David Reich “”alwaq wa id tawset t addobat a t aqqil edey n tamazduq anmizlayan daɣ genetic ancestry i aharoj n ikarosan ajjotnen n tawset aqqalan tiditt amarad””
Iddikud tan iyyad n taqqimen n tawset ehen attarex, tumasen d awal oharnen
Marsalan n socioeconomics daɣ artayan id ikayadan wi azzarnen n tawset ewayan id tisnant maqqornen s taqqimen n tawset ikma awen
Anmikad eraw id almital tan ajjotnen n aɣachad eha takiluwa d emes n taqqimt n addinat
Fal as daɣ timizdaɣ tiyyad taqqimen n tawset olah nat hullan id dumu tan n tabaqat tan n tamazduq fal as sociologist tan win tamazduq ɣarrin nen anchich-am n tamazduq, tawset t addobat a taqqil harat maqqoran
Almital , daɣ awatay wan 2008, John Hartigan,Jr allaɣat akayad n tawset ijjan s tizarat fal agna mucham war hin n atuwa aqqud n biology d genetics
Daɣ abara wen anasjum wan wa s n afham tawset achal id osa id alwaq wan tamatikwayt n attarex tan itur d ifukkiran id eway nen Kel Eroba ad ammuqisan id taqqimen n imadlan iyyad tolas fal medran n askut d ich-ikil wa i tajrawan daɣ natural sciences
Taqqimt n medran tan n addinat osaɣan anmizlayan n tiɣiswen aqqal nen yarisun tan jir taqqimen tin jawda tan tin ta-ite, alxal d almaɣna aqqalnen yarisun tan
Amaskat wan 1735 ijja Carl Linnaeus, emaɣan n Zoological taxonomy azun ich-ikilan n addinat Homo sapiens s ich-ikilan n imidlan win europaeus, asiaticus, americanus tolas darat awa iyyan fuk osaɣan ila fukahat izlayan: n achni, n asuf, amattisu d tanasmut iyyan fuk
“ Bluemenbach inta deɣ iktab fal akkay n tulaten ɣur taqqimt iyyat s taqqimen n sider tolas ijja derhan n as ‘’’ ich-ikil iyyan n addinat war itiki s wi yadnen, as war addobat awadim achiwal n alxadudan jar essan’’’
At w-a-laɣat sihen as taqqimen tiyyad addobat nat as aqqal nat ittus ewad amartay jir ichaɣib tan jir aru mucham teɣare tijat s almaɣna t addobat anmizlay n tawseten tin aru ti artay nen i akarach n taqqimen anɣambal nen
Tiɣir eynaynen n agna d abara n genetics tan ichaɣib immar edag wan science tan racial essentialism ewayan id race anthropologist tan ad aqqilan daɣ igzamit n xatim tan fal attarex wan phenotypic variation
Tiɣir n genetic variation tan awadim asuknan as ichaɣib tan win addinat war isketan daɣ jografia tolas anmizlayan win etari iknan tammadrit hullan daɣ wi ich-ikilan wi dar ogdahan
Andreasen eɣra karad diagram tan n genetic distances daɣ ichaɣib tan izizjar Luigi Cavalli-Sforza fal alkad chund as eqqall tijittawt n phylogenetic tree wan tawseten n addinat (P.661)
Marks, Templeton d Cavalli-Sforza fuk nasan asilmadan as genetics war t aqqel asidutti n tawseten n addinat
Almital, daɣ semɣar n dumu n taɣissa daɣ Eroba d Afrikiya , Brace ilktab: Achal id, dumu n taɣissa iskatan isuj war n ila akayad daɣ achrut n Eroba wan emaynag edes n achrut wa alqiblat n Mediterrannée tolas ɣur Ejarew wan Nile daɣ Afrikiya
“ Allaɣat darat awa as addobat awadim axadam n isim wan twset a fal izlay jir “””anmizlayan win tawset”” d “”isim wan tawset”
Livingstone d Dobzhansk ardahan as illan anmizlayan daɣ etari daɣ addinat; ardahan har ajjudi fal axadam n isim wan tawset i askut n addinat d immik wa s exdam isim wan tawset ,eqqal anafham n tamazduq
“Immik wa s ikyadan anthropologist tan Leonard Lieberman d Fatimah Linda Jackson “”dumu tan war n oɣed n heterogeneity isammutay afissar n ichaɣib fuk chund ɣas kala anmartay ‘’’
“Daɣ tazune n awatay wan 2000, anthropologist William C. Boyd ijja almaɣna n tawset: “”ichaɣib izlayan hullan id ichaɣib tan iyyad siha s iddikud n gene iyyan meɣ ajjotnen ilah”
Anthropologist Stephen Molnar inta deɣ allaɣat as iban aqqud n clines itaraw id anatfas n tawseten ijjanen isim iman net war n ila alxidmat
Joanna Mountain d Neil Rish ardahan as alwaq wa id genetic clusters t addobat achal iyyan ad tilu id phenotypic variations jir taqqimen ,mirda tan chund win arroradan fal as aharoj jir gene tan d samalan maqqornen war ikna at w afham hullan
“ Edag fuk dar id osa awadim ad t aqqil a war n oɣed mucham war t agdal i awadim axadam net meɣ as taqqal harat ilan tinfa””
Awen amos karadat taqqimen n ichaɣib azunan itartaran n jografia maqqornen (n Eroba, n Afrikiya d n Asia tan alqiblat)
“” Anthropologist tan chund C. Loring Brace , filozof tan Honathan Kaplan d Rasus Winther d geneticist Joseph Graves allaɣen as alwaq wa id addobat at ijraw n biological d genetic variation olah nen hullan id tqqimen s almaɣna nasnat “”continental races””, awen eqqal tiditt fal ichaɣib tan izlaynen daɣ jorgrafia”
Weiss d Fullerton iktaban as a fal t illa Icelanders iyyan, Mayans d Maroris, karad ibarnamichan izlay nen ad aknin tolas ichaiban fuk wi yadnen addoben at w afasaran chund anɣambal n isuj n Maori, Icelandic d Maya
Genomic Data asilmad kud inta ille i adurhanan akayad n tizunawen (awen amos ,Splitter) meɣ iki (awen amos, lumpers)
“ Muchakil tan win akayad d win ta-ite tan id “tawset” ,id osanen ɣur akinnas n alɣalim wan issin, evolutionar d Social scientis tan issanan hullan immik wa s medran tan fal tawset at axadam i ihu n almaɣna i anmizlay ,apartheid, takkiluwa d emes n tawset””
Craig Venter d Francis Collins n National Institute wan assexat allaɣen s akirdi n genome wan awadim daɣ awatay wan 2000
War eqqel harat n science
“ Anthropologist Stephan Pamié allaɣat as tawset”” war t aqqel harat mucham aharoj n tamazduq”” meɣ daɣ majrad wan Katya Gibel Mevorach “”tangalt” , eɣanni n awadim s ichiritan net i anmizlay war amosan a ilsan alɣalim meɣ a azzuken mucham ijjan harkuk i axakam fal anmizlay””
Tumast n tawset war fal as exkem achareɣa assohen chund achareɣa wan titbaqet n achni iyyat immik wa s ijja daɣ Amerik
Ich-ikilan win iskatan jir iman nasan chund dumu tan n spectrum tolas war t illa edag ehan achrut fal wi yadnen
New Jersey: Prentice Hall Inc, 1984
“ Daɣ taɣa tan Eroba, emasli n attarex n “tawset” eqqal echwal n annuɣ n muchakil”
“ Isim wan attrex n tawset ijja fal ta-ite tan as addinat addoben tuzant s “tawseten” n abakort izlaynen, ta-ite tankur aljamaɣat tan Science”
Daɣ Amerik addinat ajjotnen wi ɣarrinen iman nasan s kel Afrikiya win Amerik ilan iwicharan iyyad n Eroba as ijja awen addinat wi ɣarrinen iman nasan s kel Eroba win Amerik ilan iwicharan iyyad n Afrikiya meɣ Ameridien tan
Ichirit i ijjuch n tawseten tin war olah daɣ amindi n awatay wan 1900
“ Ameridian tan har ajjudi t atwasanan s iddikud n “achni n endu tan” (s isim net achni wan quantum)”
Achareɣa wen almaɣna net as addinat win tawseten artay nen mucham ilan iwicharan n afrikiya amosan imikwalan
“ Isim” wan “”Hispanic”” amosan tasassaɣrawt n tawset dav awatay wan 2000 ɣur tiw-at n isikilan n inaxdiman ɣru addawla tan n Amerik Latin wi sawal nen Spania har addawlat tan Etazuni”
Haratan karad n addawla tan teɣare , majal d awatay aqqalan as amosan asohen daɣ anmizlay n alwazaban
Daɣ awatay wan 2007, Ann tassitan a ojjaran 40 n biologist d anthropologist tan dihen tijraw iban tanmerdut maqqorat fal annuɣ n tawset s war t illa majrad ojaran win taqqimt ta yadat
“ Kuddeɣ as addobat akayad daɣ isidutta olaɣ nen daɣ ichrutan fuk, asabbahu ikmalan asidutti n achrut wa yadan “”s tannad izjar id tamatikwayt n tamazduq d folitik wadden science””
Daɣ alwazab i majrad n Gill, Emassaɣar wan Biology tan Anthropology C. Loring Brace amchakkat as iddilil wa fal aljuhal d Anthropologist tan win Biology addoben musnat n iwicharan n jografia tan awadim addobat afaham s tajuhe n as samalan win biology azunan daɣ alɣalim tolas war addoben ad afassaran s isim wan tawset
Ikitban n Physical anthropology allaɣen as tawsaten tin abarkot illanat har daɣ awatay wan 1970 alwaq wa id issintan amchikki fal as tawseten war it illenat
“Daɣ ayor wan Fibrayir n awatay wan 2001, editor tan n ilkadan win aru n Pediatrics d Adolescent Medecine ittaran daɣ“”inaktiban ad war aɣren isim n tawset alwaq wa id war t illa iddilil n abarkot, n science meɣ n sociology””
Morning (awatay wan 2008) ikyad daɣ alkittaban win biology n lakkol wan ammas daɣ awatay wan 1952 har 2002 tolas ijraw dumu olahan s 35% ɣas issewalan fal tawset daɣ awatay wan 1983 har 1992 s tizarat 92% ɣas a ijjan awen
Asuj fal tawset inkach s ɣur samalan n arori s genetics d attarex wa ikkan s data
“Tiktab as “addobat awadim ad ekkammal s tulaɣay a biologist ta n d anthropologist tan ogdahan amarad tuzant daɣ medran tan nasan fal annuɣ wan tawset “””
33 n Kel Farak fal assexat n rejion tan ajjotnen at-w-asastanan daɣ farak ijjan daɣ awatay wan 2008
Sociologist tan ajjotnen ijjan alxidmat nasan fal kel Afrikiya win Amerik s ismawan nasan Negro tan azzaman wen tolas asilmadan war tan ojjaran ikufar
Daɣ awatay wan 1910, Journal izizjar id Ilfisil ijja Ulysess G. Weatherly (awatay wan 1865 har 1940) eɣran s tijra n ikufar d amaskat n tawsaten i alɣillas n tizdije n tawset
Daɣ alxidmat net, erdaɣ as taqqimen n addinat daɣ tamazduq, alisteɣmar, kapitalizm iknan ta-ite tan fal tawset d iššikil n tawseten
Daɣ awatay wan 1978, William Julius Wilson (1935-) amǝšakkat as tawset d sistem tan n amiskat n tawseten fannazan hullan tolas taqqimen n addinat daɣ tamazduq iknanat afissar n awa ifhaman kel farak s tizart daɣ tawset
“ Eduardo Bonilla-Silva , emasɣar n socioloji daɣ lakkol ta maqqorat n Duke, assilmad,”” aredeɣ as anmizlay n addinat daɣ tijjart n harat fuk, eqqal harat n assahat n taqqimt;imos anmijar hullan n taqqimt n addinat (ikufar) axdamnen i ag-az n irabaxan nasan d akinnas jir tilaqqiwen i ad alɣaman alxalat tan anmizlay”
Daɣ ihandagan win laɣtor, anmizlay a t aw ajr a hin daɣ amiyiz d asafar n torhinna awen
Ille majrad ijjan jir kel farak tan fal almaɣna d tinfa n anmizlay daɣ imuɣ nasan
Addinat win uchray ijjan amšǝkki tan nasan fal tubabat n eɣanni n asifran ijjanen fal genome n amirhan
Mǝšakken as tehakke n tamɣar maqqorat i isiwad n etari i anmizalyan n assexat ahan ti haratan ajjotnen assuksadnen šund asiwad n erk kayadan n addinat, asiwad n anmizlay meɣ tetawit n awa infa titbaqqa war n imos tin etari i anmizlayan win assexat
“”IC”” amos “”kod wan alamad”, “”isuj win it awan has san Phoenix classifications”
“ Dav addawla tan ajjotnen chund France, igdal achareɣa i alxakum atkul n isalan win anmizlay n addinat, harat ijjan alwaq iyyan i muchakil tan tin bolistan a erhan isarɣam i addinat eha chund “”takkawalt”” etc”
Addinat ajjotnen ijjan arabax n anmizlay n addinat almital n anmizlay daɣ tamatikwayt n achareɣa
“ Ijji n addinat ajjotnen daɣ kaso ita deɣ eqqal “” web wa maqqoran n achareɣ tan, folitik tan d alxal wa inahadan daɣ inasjafa tan win daɣ ammas hak id ajjama n kaso””””
ijjarawan n farak ajjotnen ardaɣan fal as albas wan anmizlay daɣ addabara tan tin IPV wan atarmas addobat a tanat eha iban tigdaht n anmizlay assofan ikufar
Tiɣir tiyyad asilmad nat as anmizlay n addinat addobat at w-ilmad s iddikud chajren n iqqud s immikan iyyad chund wi s ijja Giles d Elliot efes nasan
“ Teɣare t asilmad as “” tazunt tan anmizlay n etari daɣ dumu n taɣissa war ola tolas war addobat alxidmat s ittusan aɣazan””””
Teɣare tan agna taqqal elakat n anthropology ijjan fal teɣare n imuttiyan n agna jir addinat
Daɣ alwazab i asistan wen, ethnologist tan win awatay wan 1900 azunan s issin lakkolan n ta-ite
“ Iyyad daɣ wi og-az nen” uɣna ijjan s alistexal”” chund Henry Morgan , issewad as tulaten amos nat taaqimen n addinat izlaynen okay nat s ihandagan iyyad n amutti n agna ( ikyid social evolutionnism wan alasal)”
Mogan , chund, addinat wi iflasnen s amutti n tamazduq n awatay wan 1900, orda s ille iki n s sata iw-idan meɣ ifnazan ɣur iwityan win aru har akarach n ta-ite tolaEvolutionat
“ KuddeEvolution as ethnoloist tan win awatay wan 1900 ikyadan as “ asilmad “ d uɣna wa ijjan s alistexal”” as aqqal nat fuk mirda tan war n oher harat tolas miɣanna nen, ijjit n kel teɣare win agna ewadan daɣ armud anifham n as timachalen tin fukvijjanat tolas fuk nasan addobat nat ijjuch n tulaten jir agna tan “”
“ Boas a ezzaran s asilmad n ta-ite daɣ awatay wan 1887 “”... Akarach n ta-ite tolavat war eqqel harat imaddin mucham eqqal harat osaɣan tolas...anazjum nanaɣ d mirda tan addutat nat a ijja akarach n ta-ite tolaɣat nanaɣ ijla”””””
Cultural relativism ahan ti mutarrabatan n epistemology d methodology
Cutural relativism eqqal alwazab i tufit n agna tan fal wi yadnen ijjan ɣur ikufar
Afaham wen n agna asimoqqas Anthropologist tan id issin muchakil tan : Awa ezzaran, indek immik wa s he igmid awadim temedt n agna net s war ehamich an imajar id ikayadan nanaɣ n d alwazaban nanaɣ i alɣalim tolas wan issin , indek immik wa s he ijru agna wa war izzeyaɣ almaɣna
Immik iyyan chund wen eqqal wan teɣare n agna: asilmadan hullan s tamazzuq id addinat n agna iyyan har azzaman hin inkachan ; har ilmidan agna n akal d war he assujalan kuddeɣ s achrut daɣ agna iyyan
Tazujich net tijja fal musnat, a ehamich d ereman i edey n achareɣa tan n alɣalim
Orda as agna fuk ilzam teɣare net daɣ uzlay net tolas mǝšakken as isartiyan n jir agna tan chund wi ijjanen daɣ natural sicences, war addoben ijji
Attalaba tn net win tizarat eha Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Spir d Ruth Benedict, s iyyan fuk ijja tiɣir taha alfaydat n agna tan tin kel akal wan Amrik tan emaynag
Azajjor n alkittab n Anthrpology wan iktab Alfred Kroeber daɣ awtay wan 1923 eqqal titbaqqet maqqorat daɣ American Anthrpology
A id omaran Psychoanalytic psychologist tan eha Sigmund Freud d Carl Jung, Inaktuban win ittaran ad ifhiman immik wa s id aɣnanat tichiten n awadim daɣ assahaten n agna d tamazduq ti i daɣ idwal
Economic anthropology daɣ ezzar Karl Poanyi tolas axdam Marshall Sahlins d George Dalton asilmadan as war axyezan s majrad wan alasal ichryan n ekonomi i a hin agrahan in agna d tamazduq tolas id axdam n amiyiz wan Marx n Anthropological study
Daɣ amutti n azzamanan, anthropology ijjet akinnas wan algeria n alistexlal net harat n folitik d anmichray wan akinnas wan Vietnam, Marxism eqqal tazujicht hullan n mirda daɣ teɣare
Daɣ alkittaban win 1980 chund wan Anthropology d Colonial Encounter zanasjamen id temedt n anthropology s anmijar daɣ alistexmar as ijja awen azajor n isim n addinat win theorist tan chund Antonio Gramsci d Michel Foucault ichikachan marsalan n tanaya d tijraht har tan ikyadan addinat
Almaɣna tan win ilzam ad ajjin fal massaw san tolas aqqud n afissar net izdajan daɣ amasuɣal net, tikkelt s isim net afaham ijjan daɣ tadrut
Amiyiz wan David Xhnieder i agna n temedt tan Amrik t asilmad s tigdaht tassohet
Immik wa id izjaran daɣ abara wan anthropologist tan win tamazduq , hullan Bronislaw Malinowski daɣ Britania, attalaba net Franz Boas daɣ Amrik d farak wan uchray ijja lakkol n Chicago School of Sociology
Walnut Creek, CA: AltaMira Press
Edey n iharojan za arunen s addinat afaham n talɣa tan agna, anthropologist ilzam ti ad ijjich achrut n taqqimt tolas daɣ erha ad ijja tammiduwa tilat almaɣna id addinat win
Darat asinti n akayad wan addinat, anthropologist ilzam ti ad asinnafran edg d ezaj wan teɣare
Awen ijjraw i anthropologist ad izdaɣan hullan daɣ tawset
Ijjit n akayad n addinat ijja fal adwǝnni
Daɣ ihandagan iyyad, ethnographer tan amlallayan s akayad ilan ichiritan, s addoben ikayadan n anthropologist a tan oɣadan isistanan s addobat meɣ taddobat a has san ej meɣ taj alwazab
Awen eqqal tadhilt i asibdad n immik n teɣare alwaq wa id isalan win ethnograph tan ogdahan daɣ taqqimen ajjotnen meɣ at war ha ag-ad ittus iyyan chund imuɣ i addabara n folitik tan alxakumat
Awa eqqal ethnographer ohar harat id awa he iktib meɣ tiktib daɣ tilkamat fal agna fal as aw farak fuk eqqal as akayad net assahat net
Hak id ijja awen, tizujichen tin wadden alwaq fuk oɣad nat tolas ethnographer win uchray alwaq iyyan sanafranan ijji n musnaten nasan d anmichraan daɣ ikitban nasan
Ethnography taqqal afrus akatab ijjan fal addinat, daɣ edag iyyan d alwaq
Ethnography n alasal tajjachan tat isalan ijjanen fal taɣissa n jografia , azzaman d tamazduq
Attalaba win Boa chund Alfred L Kroeber, Ruth Benedict d Margaret Mead idlajan wan agna d cultural relativism i efes n cultural anthropology dav Amrik
Achal Anthropologist tan win agna d tamazaduq ijjan anniyat i titbaqqa tin fuk
“”Anthropologist tan win agna n Amrik”” ijjan alxidmat nasan fal abara tan wi daɣ saknin addinat iman nasan d alɣalim nasan hullan daɣ ichikilan chund timaknuwen d tinfusen “
Adubin n tamadt iyyat eqqal daɣ almital achamol n addina daɣ alɣalim harwa teɣare tasukna as awen war ijja
S immik wen, akayad maqqoran addobat ad ittijru alwaq wa id immiyaz awadim sistem tan n alɣalim fal tawseten tin akal d alɣalim
“ Daɣ almital, ethnography ijjan fal sit tan ajjotnen addobat alkum i “”harat”” chund ilalan ammeway nen fal rezo tan n alɣalim wan kapitalism”
Almital n ethnography ijjan fal sit tan ajjotnen imos alxidmat n Nancy Scheper-Hughes fal hebu wan imikwalan n jir ikkalan i mamala wan isan n addinat
Imuɣ n tiɣir fal temedt alwaq iyyan itiki fal izarajan izlaynen eha anthropolgy tan assexat, tan deden, d tan addinat
Awa tabalbot tan tiwit n ilyadan daɣ ihandagan ajjotnen tolas awalan nasan wi azzarnen amosan n temedt
Illan ti uzlayan s tiditt jir tawsaten daɣ awa id eqqalan isalan win adubin ijjanen edag maqqoran i teɣare n tamaxluk n alɣalim
Adubin daɣ agna tan ajjotnen,war ijja fal tanamekrist, ijja fal tamat iyyat adoban ahalis iyyan
Illan ti haratan ajjotnen olahnen s tikkelt taha tan akarach n ilyadan
Adirich amutti eqqal s data har awatay wan 1960, id ijja akulukulu n ichiritan wi fal tijla tamedt ijjan Edmund Leach, Rodney Neeham, David Schneider d iyyad
Amutti wen ichinkach in s data ɣur tenazzamart tan sanatat n tigdaht n alxaq wan tamadt d ahalis daɣ awatay wan 1970 s inta a id ijjan ta-ite tan alɣazab daɣ adubin, turhagat n atkul n techne d echinich daɣ adubin
“ S alwaq wen, imal ti assa “Third World Feminism”””, tagayt tamǝɣannanat as tiɣir n temedt war addobat nat amiyiz n aharoj n addinat daɣ n addawla tan tin talaqqiwen iskatnen tolas iwar tan semɣar i tazizlayt ta jir tawset d ekonomi
Daɣ Jamaica, adubin eqqalan tijittawt tahat edag n addinat fal as deden tin tilaqqiwen war addobat nat ad ilkam nat ɣas i tadhilen n azruf daɣ azzaman id war tozga tamudre n addinat
Teknoloji ten tissewad isistanan n temedt n awa izlayan temedt tan abarkot d tan etari fal as deden tiyyad karach nat tekakit n alyad daɣ abarkot as ijja awen temedt tan etari taqqim ɣur awatay wa s karad
Illan ti muchakil tan har ajjudi asaɣli wan reproductive tourism d amutti n taɣissa fal as addinat tattaran alxer wan tamudre s hormanal stimulation d afuqqi n tekakit aqqalnen haratan iknanen labasnen
Majrad iyyan imos as ichmad eqqal asinti net,ezarag wan tiɣir tin temedt ikna edey ijjan fal awal assohen d achareɣa tan oɣadnen
Ijjit n efes wen addobat a ti ikrich tiw-at ta tijja alxidmat tan anthropologist daɣ ajjama n academia tolas tinfa ta maqoqorat n tartit alɣalim daɣ tijittawen net d abara wan anthropology
Issin ichikilan n tijittawen ijjanen almaɣna daɣ abra wan anthropology aqqal nat tijittawen imdanen d tijittawen n tamazduq
Anthropology tan tijjittawen taddobat amiyiz n tagayen tin inaxdiman, kel taɣuchawen jir ti madroynen har ti maqqornen , alxakum, tagayen tin assexat, tin teɣare, tin kaso tan d tagayen tan azruf
Kel anthropology tan win tagayen addoben teɣare n aharoj jir tagayen meɣ jir tagayt d ichrutan iyyad n tamazduq
Hullan anthropologist tan addoben amiyiz n timachɣulen daɣ tagayt, ajjin farak tan win ašămol meɣ amiyiz n immikan wi s msnat d agna oɣadan tolas nibachan
Azzaman wa eynayan ad isammuti efes eynayan n teknoloji chund aɣazan n iman net
Anthropology tan amarad 43 (Supplement): S5-17. Schieffelin , Bambi B. 2006
“ Woolard, daɣ akayad net n “”amutti n kod””, meɣ tamattit n anamichray n ichikilan n awal id iman nasan s adǝwǝnni meɣ s majrad iyyan , ijraw asistan wa dar asistanan anthropologist - mafal ijjan awa? - eha n ta-ite maqqoran n awal”
Kel awal iyyad ijjan imuɣ daɣ ihandagan n awal, asirmaɣ n awal, tangilist taqqalat awal n alɣlim”
Alxidmat tan Joel Kuipers tijja efes n awa fal ijjra majrad wen fal Island wan Sumba daɣ Indonesia
Ofray i as mirda wan ammas eqqalan almital imos iyyan daɣ ijjrawan win karad iknanen tulaɣay n anthropology tan awal
Ichmad as darat harat n iwityan awalan win war addoben a tit aw majradan har ajjudi
Lakkumat n ijji tan olaɣnen n isuj wi n isalan , iɣazanan win iwar tan ad iknan afissar tolas aɣzanan daɣ edag n dar olah
Ahuk n unfas i awal imos alxidmat tan axadam n awal har ajjudi
Ittus n teɣare imos asissaɣir n attalaba tan win akal d wi war ila akal fal awal d agna wan Lenape
Ehakki n assaha i addinat wi issannen axadam s tawalt, issewad nen izaragan win alxidmat net tolas issewadan temɣar n awal aqqalan fuk haratan tilzamnen
Anthropology tan tamazduq taqqal teɣare n ichikilan win alxal n awadim daɣ tamizdaq d agna tan
Anthropologist tan n Britania d Amrik eha Gillian Tett d Karen Ho wi aɣranen Wall Street ikfan alwazab izlayan i tewete tan iban azruf n awatay wan 2007- 2010 har alwazaban wi ijjanen daɣ tamudre n addinat d mirda wan kel folitik
Efes wen ilkam as Franz Boas s bismilla net wan cultural relatiism amǝɣannan as agna tan ijjan fal ta-ite tan izlaynen fal alɣalim tolas war addobat nat at wa faham hullan s titbaqqa n ichiritan nas nat
“ Daɣ awatay wan 1906, amagizzul n awadim wan Congo Ota Benga ije Anhropoligist wan Amrikain daɣ assakok daɣ Bronx Zoo ijjan isim “” temedt ta tissujalat”” jir orangutan d “ ikufar”” -Grant harat daɣ Eugenicist tan wa iknan tila n isim eqqal harwa inaktab n akkay n tawset ta maqqoorat “(1916)”
Anthropology tiw-id hullan daɣ as tazun jir attarex wan alasal d attarex wan amind n awatay wan 1900 teɣare t issinta efes s ichikil net wa eynayan daɣ awatay wan 1935, daɣ almital , raqqis i T. K Penniman ad iktib attarex n teɣare s isim net Temede n awtay daɣ Anthropology
“ Timizdaɣ ti war n imos tin Eroba intanated deɣ it awan as ammutay nat “” iglichan n addinat win kel aru iddarnen”” addobat nen atiwaɣir i afaham n attarex n Eroba tan data”
Kuddeɣ as stocking notes, Taylor isilmad iman net s afissar d akardi n tazunt n titbaqqa n agna ohun ittus net wa maqqoran tolas harkuk issikna as igluy n ta-ite n Victoria daɣ efes ohun ta-ite tan iban aqqud, amutti n agna wa allaɣen Anthropologist tan win uchray
Tiɣir net tin tigdaht hullan daɣ edition tan net wi ajjotnen n Golden Bough, ammiyaz nat tulaten daɣ mirda tan win addin d achamol imdan
Ijjarawan n isikilan issibdadan ichiritan eynaynen i afissar n ethnographic
Imaɣran iyyad eha W. H. R Rivers d A. C Haddon, s asatoɣ wan nasan olah id wa eynayan n parapsychologies n Wilhelm Wundt d Adolf Bastian , d Sir E. B . Taylor ikfanen almaɣna n anthropology n as taqqal positivist science tilkamat i Auguste Comte.
A. R. Radcliffe-Brown inta deɣ izizjar id alxidmat taɣnat daɣ awatay wan 1922
“ Awen eqqal chund talɣa tan Radcliffe-Brown infazan alwaq net “Social Anthropology”” s asassaɣir n lallkolan wi maqqornen daɣ Britania d Commonwealth”.
Orda s ismawan win kel akal axdamnen daɣisalan win ethnographi iwar tan ad affasaran daɣ ismawan win achareɣa n Anglo-Amerikin daɣ maruchat n emaɣar
Ihanan win Social Anthropology daɣ lakkolan wi maqqornen istannad ijjan fal titbaqqa izlaynen n edag
Addinat amosan ijjit n eyteda artaynen
Akkoz addawla tan - Massachussetts, Virginia, Pennsylvania d Kentucky ɣar i nat imas nat s Commonwealth daɣ tinfusen d tamachalt tan achareɣa
Daɣ ichrutan n alɣalim iyyad, ethnology ijja efes net edes abara tan win farak d alqiddat tan teɣare, s anthropology wan agna eqqal a oran daɣ Amerik d social anthropology daɣ Britania
“ asikil wa ijjan daɣ awatay wan 1500 daɣ Amerik ijjan imassukal win Eroba ilan edag maqqoran daɣ isimil n ismawan eynaynen daɣ Ikufar ( Alɣalim wan ataram) chund isim wan wi “yadnen”””
“ Efes n ethnology daɣ almital n Claudee Lévi-Strauss structural antropology, t eraw id majrad n mirda tan n efes ifraɣan meɣ immik n amšǝkki jir ‘’timizdaɣ id attarexan””” d “” timizdaɣ wala attarexan””, s ijja achareɣa n as ikna ijjuch n alisteɣmar fal akayad n attarex eqqal iddikud n efes””
Hak id ijja awen, derhanan n universalism chund wen ammijradan tikel musnat win tamazduq ajjotnen n awatay wan 1900 d an 2000, eha Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser d Deleuze.
Tawset taqqal taqqimt n addinat olahnen id iyyad haratan ajjotnen tan izlaynen id wi yadnen chund tumasen ajjotnen, iwissaran, awal, attarex, tamazduq, agna, addin, meɣ tigdaht n alxaq daɣ edag n tamazduq
Ijjuch n taqqimt n tawset tila almaɣna n etari n agna oharan, iwissaran, akal, awal, majrad, sistem tan olahnen chund addin,assatar d ichiridan, alkuzayna, telasse, eɣanni meɣ tulat tan taɣissa
S amutti n awal, asujil n ana, adkul d asammutti n addin, addinat meɣ taqimen n addinat addobat nat as ammutti n tawset iyyat s ta yadat
Jir ɣas s amuzzi meɣ axarok , tartit n tawseten azunnen it aw annas ethnogeneis
“ Daɣ iwityan n tingilist wi azzarnen d har achrut n awatay wan 1900, tawset heathen meɣ asǝmmǝgru (daɣ almaɣna wan ‘addawla tan’ n-ibachanen war n ijjech oikumene wan kriken tan) chund Septuagint exdaman ta ehne “addawla tan”” i afissar n goyim wan hebreu tan “”addawlat tan”, wi war n aqqel hebreu tan, wi war n aqqel alyahud tan””
“ Daɣ awatay wan 1900, isim ila almaɣna “ilachan i ini , addinat meɣ addawlat “””, daɣ tewaɣle n almaɣna net wan greek”
“tawset, a d n “) daɣ uzlay n talɣa, isim wan addawla tan tiwit it awan i tawset meɣ i tichit n aw addawla ( daɣ addawla n ebarid)”
Kuddeɣ as tawset t amos agna n alɣalim eqqal a ilkam i almaɣna n wan tiditt igalahan
Daɣ majrad wa ijja Thomas Hylland Erikson, teɣare n tawset ojjaraan daɣ is issin idiwinni tan ijjanen har a eynayan
Instrumentalist approach, s afar wa yadan, t ijja tawset tikkelt taɣnat i tikarsay tan folitik taqqalat titbaqqet i taqqimen oharnen afor i ad awidan ittusan nasan wi war n ozer amos nen tiw-at n ehare, tanaya meɣ tumast
I Contstructivist tan akayad wan tumasen n tawseten n addawla aqqalnen assahaten n attarex , daɣ a eynayan hak id tumasen aqqal nat a wassaran
Daɣ almaɣna n idiwinni tan fal ijjit n agna tan daɣ addawla tan chund Amerika, d Canada ilanen ichaɣib n imassukal n inaftaɣan id ialnen agna tan ajjotnen d darat n alisteɣmar daɣ Caribbean d South Asia
Wa s karad, aratay n taqqimen war ti id erew ar itur n akarach n tanaya d tumast
Barth ojjar Weber unkach daɣ isalan win annuɣ n edey n tawset
“ Erha a ijjich ismawan n agna tan tin anthropolgy osaɣnen tolas tawset taqqalat temet tan tizarat,acharay net daɣ t iwar titbaqqet awa ilan jir taqqimen”””
“ Erdaɣ fal akayad wan Joan Vincent daɣ (asuɣil n majrad wan Cohen) “”tawset.. t addobat ad tikraz meɣ ad timɣare daɣ alxadudan net daɣ as tahiraj id timɣutar n asidu wan folitik’’’
Taqqimen tin tawset ijjan at almaɣnas n as aqqal nat a ijjan fal tmazduq ohun fal abarkot
Almitalan n tizujichen ajjotnen amosan prmordialism, essentialism, perennialism, constructivism, modernism d instrumentalism
“”Essentialist primordialism”” ijja ɣur is as tawset akayad n uxlak n addinat, as tawset t azzar i anmirtay n addinat daɣ tamazduq tolas war t addobat asammuti net”
“”””Tizart n temedt’’’’’ ijja ɣur is as tawseten aqqal nat iɣunan n temedt daɣ alasal id izjar nen temedt meɣ taqqimt s inta a id tajjin isannafrinan win samalan n agna (awal, addin, tumasen) i asikni n tamedt tan abarkot”
“”””Primordialism wan Geetz, wa ijrazan i anthropologist Clifford Geetz, isilmad as addinat fuk hak in assahat maqqorat i inalkam wa ezzaran ‘”ehak””” chund temedt n achni , awal, akal, d uzlayan win agna tan”
“”Smith daɣ awatay wan (1999) izlay issin haratan “” continuous perennialism””” allaɣen as addawala tan ti axlaknen a ilan azzamanan ajjotnen d “”reurrent perennialism””, ijjan fal efes, afatay d tewaɣle n addawla tan eqqalan titbaqet n attarex wan awadim”
Akayad wen ijja ɣur is as tawset taqqal asuj i taqqimt n folitik i attidas chund ehare, tanaya, akal meɣ tumast daɣ afor n taqqimen nasan
“””Instrumentalist pernnialism”” , kuddeɣ as ikya tawset chnd asuj itimutiyan isalmadan fal taqqimen n tawseten d iyaka tan daɣ azzaman, afissar as tawset taqqal tikarsay n tamasduq almaɣna n awen as tawset taqqal anifham n anmizal n addinat”
Daɣ ta-ite tan Donald Noel,tikarsay n tawset ad tahil s data alwaq wa id taqqimen n tawseten artay nat id ti yadnen tolas alwaq wa id taqqimen tin ojjar daɣ sanat anmizlay n tawsaten, takrikira d tanaya tizlayat.
Daɣ akkay id mirda wan Noel, degre tan iyyad n tanaya tizlayat ilzam a ti illan i efes n tikarsay tan tawset
Taqqimen tin tawseten ilzam tamat takrikira fal ittusan iyyan oharnen, chund tanaya, tarna meɣ afor chund ehare meɣ akal
Ijja ɣur is as taqqimen n tawset aqqalan isuj n anmiratay n addinat daɣ tamazduq, tosaɣat a ijja edey assaɣ n timizdaɣ ijja
Ijja ɣur san as data i tartit ten anɣimbal war eqqel ittus meɣ tikkelt tinfat harat daɣ ikannan n timizdaɣ ajjotnen
Addinat win taqqimen n tawset, asilmadan fuk nasan as uɣlalan n agna daɣ azzaman, kuddeɣ as kel attarex d anthropologist tan win agna ikataban ilkadan s tumasen, alxidmaten, d ichiritan win aɣlul daɣ iwityan win tizarat aqqalan iɣanni id ichrayan.
“ Ija fal isim wan “agna”
Akayad wen inkar id as eqqal abara i azilzam n akarach n Africain Americins d tamattant tan Americain tan win alasal daɣ tamazduq i taxlakad daɣ alxoriya i addinat fuk
Ajjen daɣ scientist tan win tizarat n azzaman itkalan ta-it tan uzlay n addinat tolas ijrawan as ikufar win Eroba ojjaran
As jarrawan addinat wi iskatnen tumast n addinat in ini daɣ Amerik har eres nasan daɣ abarkot, ifhay tagarzazzal nasan i ad alahan id agna wan Amerika
Michakken as daɣ tartit tan tawseten daɣ Amerik as mirda wan tawset ijja fuk net fal isikilan n ichaɣib wan ifukar tolas daɣ itkalan musnaten tin addinat wi war n aqqel ikufar daɣ Amerika
Amaskal itiba has ichikilan n agna wan kel awal i ittus n tartit id agna n anaftaɣ war exdem i taqqimen n addinat chund alwazab i anmizlay n tawseten d amaza kuddeɣ as ijja i addinat iyyad
“ Iwi-idan daɣ tadawla n “nation-states” s alxadudan wi eha mich timuqqisan (daɣ ittus timuqqisan) id alxadudan win addawla”
Nation-states, ahan tan ichaɣiban hin iskatnen daɣ tamachɣult tan addawla fal iddilil iyyan meɣ wa yadan
Addawla tan ajjotnen addoben ad aqqilan ad izjaran timaɣinnanen war n anmakyad axluk wa eynayan n alxadudan win addawla ilanen ikallan n tawset n alasal meɣ isikilan wi eynaynen n tawseten ti madroynen s addawla tan tin aru
“Addawla tan chund United Kingdom, France d Switzerlnd ahan tan taqqimen n tawseten izlaynen ɣur tartit nasan tolas idasan tan fuk nasan isikilan ajjotnen id eraw nen awa s itawan “timizdaɣ”n agna ajjotnen” hullan daɣ iɣirman wi maqqornen
Kuddeɣ as ichikilan win ijja majrad n as aqqalan n addinat, kel folitik, iknan asuhi daɣ tagayan n iman nasnat , daɣ egadach hullan
Data Weber (awatay wan 1864 har 1920) ini d tawset kala t=aqqalan sanatat titbaqqa n harat olahan
Dav akayad wen , addawla war inhajja a t issin tumast n tawset ,, n addawla meɣ n ini ohu axadam n folitik d tigdaht daɣ achareɣa n addinat fuk
Daɣ awatay wan 1900 issikna efes n anasjum n folitik tarha n tawset i addawal alwaq wa id ertay ini d nationalism, s tizarat theorist tan win germany eha Johann Gottried von Herder
Iyyan fuk eqqas i ta-ite t asirtayat tawseten s alxakumaten ijarraw ikallan ɣas s harkuk izzaɣan daɣ san tawseten n german tan
Alisteɣmar wan Asia imda s ijjit net daɣ awatay wan 2000 s ijrawan n addawlaten n alistexlal n nasnat d axxakumat iman nasnat daɣ amadal
Iddikud n addawla te tin Eroba t aha France d Switzeland war sidiw nat isalan win tawsaten n ichaɣib nasnat wa izzaɣan
Daɣ azzaman wan alistexlal , Kel Eroba osan Amerik tan eynaynag
Digital ethnography t ikfa tafawen ajjotnen i akayad n agna tan d timizdaɣ anmazlayen
Relational Ethnography ijja tatbaqqet fal ihandagan win teɣare ohun ihandagan meɣ talɣiwen ohun addinat ammutaynen
Ittus war eqqel ar asidu n isalan chund abara wa s izalzam aw farak iddikud darosan n mirda n ichaki da isalan
Imijridan n isistanan alwaqqan iyyad aɣzanan tolas darat awa iktiban ijjarrawan i majrad a ej s aqqud n aɣazan net mucham id isalan wi ti illanen darat awa i amiyiz imdan
Ereman fuk wi ijjaen n reflexitivity , war ti illa aw farak addoben as ej issin olh awan
Kel isalan win at w arha daɣ san ad issinan kel isalan iyyad ahanen edag n addinat s alwaq iyyan asixdama snowball meɣ chain sampling
2010) ammiyaz mirda tan win n almaɣna n ontological d epistemological ijjanen titbaqqet fal ethnography
“Kel farak win mirda wan isistanan issewalan fal “”” muchakil tan n tanaya daɣ iharojan n kel farak d temedt jir musnat d tnaya”””
Telay t addobat ijjuch n alɣalim wan taɣissa s akayad n awadim a ijjan s tizarat fal musnaten n awadim tin data net
Ta-ite tan telay tijja fal anasjum tolas a ti wajrah a hin as assixdaman tin ilyadan s immik ermadan meɣ n alasal
Anthropologst tan win agna d tamazduq ahan achal id edag n semɣar hullan i umaɣ wan uttir wan ethnographic
“”Ethographies aqqalnen alwaq iyyan “”Ihadagan n tiɣir
Edaɣ wan axidmat ehay harkuk ijji n awatay meɣ a ojjaran daɣ tamazduq iyyat , izzaɣnen id addinat n kel addinat d almud n addabara tan n tamudre
Musnaten tin Benedictinta id Zuni pueblo wan emaynag daɣ ataram ilzam ad eqqil tijittawt tan edag wan alxidmat
Ethnography tan alasal t arram a t assirtay haratan fuk tolas tilkam i abara he ijjich attarex andarran n agna iman net, amiyiz n taɣissa n jografia meɣ etaɣas war izzeɣan addinat wi fal ijja farak ha amutti n azzaman tolas eha awa s jan in antropologist tan win abarkot habitat
Temedt d edey n tamazduq (eha iwityan, taqqimen olahnen, ichikil, tagayen tin fi sabilillah, iskutan, ifrusan d haratan iyyad a fal ti illan) fuk nasan ahan
Chaɣira tan, chaɣa-ir tan d iditi tan iyyad n addin aqqal a ehojan a hin ijrahan addinat tolas alwaqqan iyyad a ehan ammas n ethnographies hullan alwaq wa id ijjanat daɣ addinat daɣ edag s addoben a tan ikyadan anthropologist tan
Almital, a fal daɣ taqqimt n addinat, anazaj n tet eqqal immik n majrad, ittar s tizarat ad isilmad ichilan n haratan wi s imos anazaj n tet almaɣna ( addobat ad ila almaɣna tan ajjotnen)
“Geertz, as ilkam i harat n abara n ethnographic n alasal, okay s ajjama n abara wen i ad issiwil fal “””Web tan””” ohun “””abara tan “”” n agna
Akatab n agna idhal daɣ imuttiyan n anthropology d ethnography fuk nasan s alwaq iyyan affisar s ismawan win “postmoderm” reflexive” literary”, ifattayan” meɣ poststructural” s aɣana net , dav awen akatab idhal s azizjar n talɣiwen tin assohatnen n musnat d folitik s imusanan ajjotnen eqqal chund fazon i ideyan d timachɣulen tin ethnography
Daɣ akayad n titbaqqet tan darat, akatab n agna eqqal titbaqqet tan hullan i akayad n immik wa s addoben ethnogapher tan afissar n agna anmazlaynen d timizdaɣ deɣ war s abahawan tichit n addinat win d taqqimen fal ijja farak awen i taj daɣ war iɣal awadim fuk as ila musnat t imdat d assahat n tiditt
Daɣ eqqal ittus n ethnography afissar d afaham n tikkelen ti azunnen tolas at walmad nen n alqiman, alxalan, mirda tan d awal n tqqimt t oharat agna,Harris, (daɣ awatay wan 1968), d Agar ( daɣ awatay wan 1980) itkaban as ethnography t imos daɣ edag iyyan a imitakwayan d amindi n farak
“Sociologist Sam Ladner tallaɣat daɣ alkittab net as addinat wi faham nen d derhanan nasan azzilzaman amutti daɣ “”edag wan tabedde”” , iyyan s war addobat tehakke net ɣas ar ethnography”
“ A fal ammuyaz awadim musnat n anaxdim daɣ edag n “attabiɣan “ ethnology t ikfa ikayadan daɣ aaplikasyon tan win asuj meɣ n alxidmat
Taɣaymit tan Ehnographic Praxis In Industry (EPIC) taqqal asiditti n awen
“” Monograph wn Jaber F. Gubriu d James A. Holsteins”s (daɣ awatay wan 1997) , awal wa eynayan n Qualitaive Method, issewal fal dumu tan n ethnography s almaɣna wan ichikil n majrad”” nasan
“Fine asilmad as kel farak war ilkem i alqanun s immik wa s innan meɣ aɣilan - tolas “ alxidmat fuk ahan tat abara tan n iji n haratan s war oleɣ a tan issanan wi yadnen””
“ asilmas as “” taflasaten n bahu “” aqqal nat a ilzaman i ag-az i isim n alxidmat tolas igdah awen albana tan labasnen”
Alqanun n alxidmat iktab as anthropologist tan aqqalan achrut n rezo n imaɣran d folitik maqqoran hak id ahinzazaɣ wan addinat d wan attabiɣan adirhannen ad iktaban daɣ semɣar
Kel farak rammasan a war ti n illa tolas ajjin ti harat n tidit
Daɣ almaɣna, ethnographer harkuk odan a hin titbaqqa tiyyad fal as war ila musnat tikmalat
Addinat in akal, s itawan addinat wi azzarnen, addinat wi ahunen daɣ akal meɣ kel akal, aqqalan taqqimen n agna tan anmazlaynen aqqal nen kel akal n edag iyyan s kala eha alisteɣmar tolas izzaɣan taqqimt n addinat n tawset iyyat
“” Addinat harkuk iwar tan isim wan “kal akal”” alwaq ogazan tumast nasan meɣ titbaqqa n agna wa ezzaran n akal iyyan”
Addinat win kel akal har ajjudi ijraw n attan tisurmaɣ fal alistexal nasan, tamudre nasan, alxer nasan, awalan nasan, immikan nasan win musnat d ajjaraw nasan i alfayda tan akal idmannen agna tan nasan
Mirda tan n Iddikud wan ichaɣib n addinat win kel akal fu asan ila jir 250 n milyon n awadim har 600 n milyon
Eqqal tasassaɣrawt n taqqimt n addint , isim wan indegenious aɣran ti kel Eroba s tizarat i ad izliyan addinat win kell akal n Amerik d kel afrikiya tan wi tawakrach nen
Daɣ awatay wan 1970, isim itawaɣar s a imosan tartit n musnaten, muchakil tan d ikinnasan n taqqimen n addinat wi ahanen alisteɣmar daɣ alxaduda win jir ikallan
Talɣa ten taddobbat a ti t illa har ajjir ichaɣib wan kel akal wan addinat wi izzaɣnen iɣirman meɣ iddiwil iyyan, almaɣna n isim diha daɣ eqqal iyyan n tazunt tan addabara d imitikwiyan s iyyad ornahan titbaqqa n tawset d alxaqan nasan win akal
Daɣ tikarde n 2009 ONU fal asilmad Secretariat wan harkuk al muchakil tan win kel akal allaɣat: A ilan timad n iwityan , harwa daɣazzaman wan alisteɣmar nasan, aramas meɣ axakam , addinat win kel akal iktaban attarexan n tabillant daɣ anmachal id addawla tan , awen issikna asidduti d agluy nasan i ad ajjin tamazzuq tizlayat n tumasen nasan
Addinat i jan tan inatuban win kel aru iwicharan n greek tan meɣ taqqimt n addinat ta tazzarat tizzaɣat greece data Greek tan
Ikinnasan wi jar inasliman d ikufar daɣ awatay (1096 har wan 1271) ijjan fal derhan n akinnas n alwali fal addinat wi ti egliz as inabbediran
Hak id ijja awen, council erda as iramasan addoben ad aj in “daɣ achareɣa” a fal addinat wi war n aqqel kriken tan unjayan s achareɣa tan kriken tan d tan attabiɣa wan Eroba
Daɣ awatay wan 1400 d wan1500, addinat win kel akal aqqalnen awa s itawan amarad Cabary Islands ( wi izzaɣnen fal Island tan ɣur azzaman wan BCE) aqqalan a hin ijrahan inasteɣmiran
Daɣ awatay wan 1402, Kel spania issintan inafazan d asittaɣmar n Island tan
Alɣuza tan erawan id iɣachodan d torhina awen s addinat win Guanche s tichit nasan d agna nasan ias a hin
“ Vhund awa allaɣat Robert J. Jacinta Ruru, Larissa Behrendt d Tracery Lindberg, mathab ta s ijja efes daɣ azzaman “”i ad takfu almaɣna wan tijra tan addinat wi war n aqqel kriken tan, addinat wi war n aqqel kel Eroba d itarmisan n ikallan nasan d alxaqan nasan”””
Almalik wan Spania Ferdinand d almalikiyat Isabella assaxdaman Christopher Columbus immochalan daɣ awatay wan 1492 i ad ej ikallan eynaynen daɣ alisteɣmar n amanokal wan Spania
“ Alexander ikfa Spania ikallan fuk wi tijraw a ijja kala war “ilen massisan n kriken s tizarat”””
Conquistador tan ajjotnen daɣ akayad ehen amattisu a fal ijrawan s awen, addinat win kel akal ad ardan aɣibilan addin wan kriken tan war he n aɣbil daɣ achareɣa aramas n ikallan nasan d tikra n ilalan nasan
1493 England d France aqqal nen addawla tan n kriken tan win katolik tan axdaman i amasuɣal n afaham n Doctrine of Discovery i ad enfu afor nasan wan alisteɣmar
“Itur n akal ijja s “rituals of discovery” ijjanen i asidutti n itur n addawla tan ti s attaɣmr nen s acheraɣa akal”
Daɣ awatay wan 1774, Capitain James Cook eram ad ermis akal wan Spania har Tahiti i a hin amis idirchan n tila nasan tolas dihen essantu edey n idirchan win tila tan Britania
Tasassaɣrawt ten tizizjar ta-ite tan as ikallan war he attaxdaman s immik wan sistem tan n achareɣa wan Eroba s ammeran i alisteɣmar wan Eroba
Alwaq wa id achareɣa tan tin alisteɣmar ijjach nat mathab wan achareɣa fa ardaɣan addawla tan n Eroba s attaɣmar nen , tikarsiwen n ittur n ikallan i kel akal iw-id daɣ armud
Iddikud wan tiditt n ichaɣib wan addinat win kal akal daɣ alɣalim fuk assohat asarti net, awa ijjan marsalan n tamizzit nasan d anmizlayan d iban aqqud n isalan win tudant
Awen ahan ti 5.000 n awadim izlayan daɣ 72 n addawlat
Iyyad assujalan daɣ agna tan n ichaɣiban iyyad meɣ idassan tan imuttiyan ajjotnen
Tiqqimen n tawseten iknanen uzlay tolas ajjotnen asirtaynen addawla tan n afrikiya eynaynen tolas illanen alistexlal nasnat ahan tanat addinat ajjontnen s talɣa nasan, agna tan nasan d ichikilan n tamadit meɣ ahuyi iskatan tolas war ahen abara n ideyan n folitik d tamudre n addawla
Idirchan n attarex d alisteɣmar n Eroba daɣ Amerik tan fal tawseten tin akal eqqal harkuk a samoman , s alxakumaten ajjotnen ordanat as itartaran n ichaɣib ajjen imas a hin s tizarat awa s ijjanat torhinna awen , tikra n akal d iji n assahat
Daɣ addawla tan tin emaynag wan Oaxaca (65.73%) d Yucatan (65.40%), ijjit n ichaɣib eqqal n akal daɣ awa id izjaran alkad wan 2015
“Descriptor tan” Indian” d “Eskimo”” attimarsan daɣ san haratan nasan daɣ Canada”
Awa ilan ijirri hullan inta s amutti wan Aboriginal Affairs d Northern Developpement Vanada (AANDC) s Indigenous d Northern Affairs Canada (INAC) daɣ awatay wan 2015, wa izunan s Indegenous Services Canada d Crown-Indegenous Relations d Northern Developpement Canada daɣ awatay wan 2017
First Nations Peoples ijjan echwalan nasan fal ilkadan win 11 fal ijja anifham s ijjit net imos awa eqqalan amarad Canada jir awatay wan 1871 d 1921 daɣ war ahen ichrutan win British Columbia
Ikkalan n Greeland wi ijraw nen alistexak nasan daɣ almalikiyat tan Denmark inta deɣ tila ɣur ehan s ichaɣib n akal tolas ijjit nen n Inuit (iddikud n 85%) izzaɣnen edag daɣ awatay wan 1300, s ahonan nen addinat n akal win Dorset d Greenlandic Norse
Daɣ addawla tan ti issewal nen Spanish meɣ Portugese, itiwaɣal awadim as ismawan chund Indios, pueblos indigenas, amerindios, povos nations, povos indigenas d daɣ Peru, Comunidates Nativas (tawseten n akal), hullan daɣ timizdaɣ tin Amazonia chund Uranina d Matsés.
Addinat win akal ta tajrawan daMatsés akal imdan n Brazil kuddeɣ as ijjit nasan izzaɣ dɣ ikallan India daɣ achrut wan ajjama d amma-daɣ-ataram n addawla
Illan ti ameriken tan ajjotnen izzaɣnen daɣ ajjama n akal nasan wan iwicharan fal tadlimt n emes wan Armenien tan daɣ awatay wan 1915
amšǝkki ijjach akinnas wa jir Izrail d Falesin daɣ awatay wan 1990, as jan in kel falestin arhan alxaq nasan wan as aqqalan ichaɣib wa ezzaran s akal isahonan azubbi wa hin ijjan alyahud tan tolas amarad aqqalan tawset andarrat daɣ addawla tan Izrail
“ Daɣ Russia, almaɣna wan “”addinat win akal”” amšeken ti addinat ajjotnen fal as itawan i iddikud n ichaɣib (ad orakan i 50000 n awadim) tolas idrag in i tumast n addinat, attarex wan ichaɣib wan kel akal wi izzaɣnen addawla meɣ rejion data atarmis net, alisteɣmar net meɣ edey wan alxadudan n addawla, anmizlay n tamazduq, tijittawen tin tamudre d agna”
Tibetan tan aqqalan kel akal n Tibet
Daɣ Hong Kong, imazzaɣan n kel akal n ikallan wi eynaynen afissar almɣna nasan daɣ Sino-British Joint Declaration as aqqalan addinat id azzubat nen daɣ adarich wan ahalis eqqalan daɣ awatay wan 1898, data anfiham wa ijjan i achinkich n akal wan Hong Kong
Kel Cham aqqalan addinat win kel akal n addawla wan aru n Champa t armas Vietnam daɣ ikinnasan wi jir Cham d Vietnam daɣ azzaman wan Nam tiến
Khmer Krom aqqalan addinat win kel akkal wan Mekong Delta d Saigon tikrach Vietnam ɣur Almalik wan Cambodia Chey Chettha II daɣ edag n amira tan Vietnam
Muchakil wen oharan ti addawla tan ajjotnen daɣ rejion tan ASEAN
Addinat win kel akal n Mindanao aqqalan addinat win Lumad d Moro (Tausug, Maguindanao Maranao d iyyad s intaned deɣ izzaɣan daɣ Sulu archipelago
Taqqimen tin itawan has san fuk nasan Australiyen tan win akal
Daɣ awatay wan 2000, addawla tan win ajjotnen ahanen alisteɣmar n ijjrawan alistexlal nasan tolas addawla tan alxakumat fal ardahan addinat tiddew daɣ addawla tan tin
A ogdahan id 25 n eɣas n awadim s kala izzaɣan jir 1000 d 3000 tawajrawan daɣ Island tan win Palau daɣ addawla tan Micronesia
Daɣ awa tasilmad tuddant tan 2013,daɣ New Zealand Marori ahan tat 14.9% n ichaɣib n New Zealand s tazune n (46.5%) n imazzaɣan fuk n Māori tiwazzay nen as aqqalan Māori
Imuzaran ajjotnen n Māori ichechwalan alkad id Britania, alkad wan Waiangi ( daɣ awatay wan 1840) , s daɣ ihandagan iyyad eqqal akal n folitik wan New Zealand
Muchakil tan ehen ag-az n agna d awal, alxaqqan win akal, tila d ukis wan alfayda tan akal, axakam wan folitik d alistexlal , amazay n ahinzazaɣ, tillaquwa , assexat d tammunziq
Talɣa taddobed anaxarbi alwaq wa it illa attarex n assikil s assohat immik net meɣ war fal ardeɣan addinat d ichaɣib n akal iyyan, addoben ad aru muchakil tan jir anmijar d tila n akal d alfayda n akal
Anmizlay n addinat win kel akal war igdel as addobat a hin agrahan addinat oharan muchakil tan d timaɣutar daɣ amukin n timizdaɣ anmajar nen meɣ t arammas at
Haratan war n olah amosan addinat win sakha d komi ( addinat issin n kel akal wan Russia) s amarad awikalan daɣ alistexal n jamahiriya n akal wan Russia d Inuit wan Canada s intaed a ojjarnen daɣ akal wan Nunavut ( exlakan daɣ awatay waan 1999)
Tajjor ten tichray s tariddawt n as ille sistem wa ezzaran n achareɣa n addinat win Meriam
Ittijraw daɣ achal wan 11 n ayor wan tessay daɣ awatay wan 2011
Hindu tan d Cham tan fuk nasan idas tan fuk nasan as tan tijraw tadlimt fal addin d tawset d ugdal n addin nasan azzaman wan alxakumat tan amarad n vietnam, s alxakumat tan vietnam t arammas arizzej tolas raqqaman i Cham alxidmat n amedran nasan wan addin
Daɣ awatay wan 2012, Bolis tan Vietnam daɣ taɣrimt tan Chau Giang ijjachan daɣ tamizjidda tan Cham tan , okaran moter nasan wan efew tolas aftaqqen fal tilyadan tin kel Cham
Daɣ awatay wan 2012, Indonesia tallaɣat as ‘Alxakum tan Indonesia idhal efes d aɣalas n addinat win kel akal daɣ alɣalim...Indonesia t unjay s isim wan addinat win kel akal... daɣ addawla
Daɣ alasal ,Kel vietnam ijjit tan edes n Delta wan Red river mucham ahan ikinnasan d iramasan n ikallan eynaynen chund Champa, Mekong Delta ( n Cambodia) d Highland tan win ammas daɣ azzaman wan Nam Tien
Tahrike tan hullan n astiɣmara tan win Kinh tan Vietnam naqqal nen s Highland tan win ammas ikman jografia tan rejion
Tolas war ti illa emes n agna s agna iyyan””
Addinat win kel akal itawan aqqalan kel aru, abuddalan meɣ war ilen ta-ite tolaɣat
“”Philosopher tan iyyad chund Thomas Hobbes (daɣ awatay wan 1588 hr 1679), ijja ɣur san as addinat win akal aqqalan ɣas “a abuddalan”
Itawajraw fal Internat Archive daɣ achal wan 13 n ayor wan tifaskay daɣ aatay wan 2013
UN Declaration fal alxaqqan win addinat win kel akal s ijja General Assembly wote tan awatay wan 2007 tassilmad fal alxaqqan n addinat win kel akal ad axkiman daɣ iman nasan, ahan alxaqqan ajjotnen id aqqalnen s alfayda tan akal
Enwan win esens addoben ad aɣchidan timad n awatay n agna i Gwich’in
Froje tan win efes chund ikarosan win baraj tan, xat anabib d ikus wan alfayda n akal s ahonanan iddikud n addinat n kel akal ajjotnen s alwaq iyyan wala timzal
Deden tin tolas ijraw nat sa s arizzej alistexlal nasan daɣ meddan alwaq wa id ammutan
Almital addinat win Munduruku daɣ aroj wan Amazon unjayan s akaros wan baraj wan Tapajós s tan idhal Greenpeace
Issin addabara tan ijjan, achinkich har Afrikiya wan Ammas tolas attarex iyyan n anfizzak n amlulu dihen daɣ meɣ tazunt s achrut n tenazzamart tan anfizzak siha s alqiblat d s emaynag s tenazzamart iyyat tokay fal eɣachar wan Congo siha s Afrikiya tan Alqiblat d iyyat tikkat s emaynag n African coast d isitem ejjarew wan Congo siha s Angola
Tasassaɣrawt tan tihatten ta s ijlan harat n taqqimt n imadanan n Bantu win uchray allaɣen as akarach n tihatten addobat ad ej daɣ Central Soudanic, Kuliak d inarhajjan net fuk wi issewalnen Cushitic
A war n ujij ejjarew wan Mutrikiwi , almalikatan win Monomatapa idayan ehan wa maqqoran n Zimbabwe , attarew n iwicharan i addinat win Kalanga
Agna wan Swahili wa id izjaran daɣ amaskalan win igdal assahaten ajjotnen n araban d al-islam fal agna wan alasal n Bantu chund immik wa ijjan addinat ajjotnen n Afrikiya d araban n addinat win Bantu Swahili
“ Darat akinnas n alɣalim wan issin, Parti folititik n alxkumaten t ijja wote net izjaran as ijja awen tagayen n kel afrikiya wi oman nen s ikallan nasan d imadhalan nasan itkalan isim wn “Kel Afrikiya”” ohun i ad aj in “ Bantu” a osaɣan harat id folitik tan tin aparheid
“ Tolas assaɣ id apartheid eɣchad isim tolas alxakumat tan afrikiya tan emayng okayan s tasassaɣrawt tan folitik mucham daɣ attarex isim n taɣdirt “ikallan win tawseten””
Daɣ Swari tekawt t imos -ntfu tolas isim eqqal buntfu
Wadden addinat fuk win Basques a issan nen awal wan Basque
“” Basque esan wan uchray) tolas suffix -(k)ara (‘’ abara (n iji n harat””)
Eɣran isim wan awal n Basque chund enusquera
Kuddeɣ as daɣ etari anmazlayan daɣ ihandagan iyyad fal askut net , Basques aqqalan kel Eroba win alasal daɣ awa id eqqalan Y-DNA d mtDNA tolas daɣ awa id eqqalan loci tan iyyad n etari
Hak id ijja awen, tiɣir n Y-DNA haplogroups ijraw nat as azajor nasan i ahalis, ijjit n Basque tan win amarad ilan ibba iyyan oharan id kel Eroba win ataram iyyad hullan daɣ as ojjaran Kel Indo-Eroba Haplogroup R1b-DF27 (70%)
“Kud erha ijjit net da Basques, Y-STR internal diversity wan R1b-DF27 i darosan dihen tolas ikayadan n awatay eynayan idkadan” ehe as immeway id s rejion daɣ edag iyyan”
Asidu n mtDNA d Y-DNA haplogroups amiyazan anmizlay nasan daɣ as itkad s ijjitan nasan win amarad
A ilan 4500 n awatay awa daɣ izjaran etari wan Y-DNA n anmirtay wan Inerian tan imahuya-inafridan win Mesolithic d kel tiwijas win Neolithic ichray ti R1b wan inammugaz win kel Hindo-Eroba n amagon d anmizlay wan etari n Basque tan eqqal a id erawan timad n iwityan n idikud n ichaɣib darosan , assahat n etari d adubin wan ammas n tawset
Mattias Jokobsson wan Uppsala Uniersity daɣ addawla tan Swede immiyaz asuj wan etari fal iɣasan n addinat win awatay wan tahunt atijraw nen daɣ Ajirer wan El Portalon daɣ Atapuerca s emaynaj n Spania
Ijarawan izjaran daɣ alkadan wi National Academy tan Sciences n Amerika
Taqqimt ten tartayat itawan inta deɣ as t azzar i ta yadat n addinat win Iberian mucham kuddeɣ Basque tan aqqiman iskatan har ijjan efdan n iwityan darat alwaq wen, darat isikilan s Iberia i ad anmazli tolas i anmizlay n tiw-at daɣ tqqimen fuk ti yadnen n Iberia
Ille asidutti addoben ad eqqil asuikbal n mirda n alwaq wen d darat awa issewalan ichikilan win aru n awal wan Basque ( ikyid: awal wan Aquitnian)
Almalikiyat tan Pamplona, edag n Basque tan win Ammas s darat awa itawaɣir s isim wan Navarre, ijjach tamatakwayt n alisteɣmar tolas ornan ti hullan inarhajjan net wi Aragonese, d France
Daɣ ikkas akinnas n Navarree wan jir ichaɣib , ijjit n addinat wi ogarnen edag odan fuk nasan data assa wan alɣaskir wan Spania (1512 har 1524)
Basque tan ijraz hassan hullan axakam daɣ iman nasan har tanakra tan kel France (daɣ awatay wan 1790) d ikinnasan in Carlist (1839, 1876), alwaq wa id Basque tan ilkaman i Carlos V d awa ti id izjaran
Tawset tilat alxoriya ( tasassaɣrawt tijjat achareɣa wa maqqoran n addwla daɣ awatay wan 1978) s isim net Euskal Autonomia Erkidegoa meɣ EAE daɣ Basque tolas chund Comunidad Autonoma Vasca daɣ Spania (daɣ Tangiisit: Tawset n Basquet tijraw at alxoria net meɣ BAC), tija s karadat timɣarmaten n Spania amos nen Alava, Biscay, Gipuzkoa
“Alwaqqan iyyad ɣar in ti ɣas s isim wan “”addawla tan Basque”” (meɣ Euskadi) inakuban d tagayen n addinat ɣur ijja s tiɣarmaten tin karadat mucham har ihandagan iyyad ajjotnen alwaq wa id awen war isijriw tewaɣne n eɣaf
“”Daɣ majrad isim daɣ tafransit Pays Basque (“”addawla tan Basque””)daɣ iban tasassaɣrawt amos a eqqalan addawla tan Basque tan fuk net (‘’Euskal Herria”” daɣ Basque) meɣ wadden sa s emaynaj (meɣ tafransit”) hullan addawla n Basque”
“ Ilmid as daɣ attarex n Navarre t amos akal harokan tolas har achal id emaynaj n taɣrimt tan Basque n Navarre tan sider inta eqqal achrut n Nfarroa as ijja awen isim wan “”Navarre tan afalla “”” (Nafarroa Garaia daɣ Basque, Alta Navarra daɣ Spania) inta eqqal immik imosan akal n tawset taxkamat daɣ iman net achal id
Musnat n Spania tilzam ɣur awayan achareɣa wa maqqoran n spania
Musnat tan Basque tan , darat as unjayan a ilan iityan ajjotnen s axakam wan Francoid eraw s iban sarho i addinat n olas har ajjudi tiw-at fal awa ijjanat folitik tan tin awal d lakkumat tan addinat
Spanish ɣas as awal alxakum daɣ Navarre tolas awal wan Basque ohar ti alxakum daɣ tiɣarmaten n rejion tan emaynag edag s inta a daɣ ijjitan kel awal wan Basque
Ijjit n ichaɣib wen izzɣ daɣ meɣ edes n tamintika tan Bayonne-Anglet-Biarritz (BAB) daɣ ajjama n ejjarew (daɣ Basque awen Baiona, Angelu d Miarritze)
Milyon tan n addinat id izjarnen Basque tan (ikiyid Basque daɣ Aermicain dBasque Canadian) izzaɣan daɣ Amerika tan tamasna (Amerik, Canada hullan daɣ iɣirman win Newfoundland d Quebec), Latin Amerika (daɣ addawla tan tin 23 fuk nasnat), addawla tan South Africa d Australia
Iddikudan illanen jir 2.5 har 5 milyon n addinat id izjarnen Basque tan izzaɣan daɣ addawla tan Chile, Basque tan ikrachan assahat hulllan daɣ efes d agna wan addawla
Ehe hullan edag eqqalan achal id addawla tan tin Chihuahua d Durango
Daɣ Guatemala, BBasque tan ajjotnen izzaɣan daɣ Sacatepequez, Antigua Guatemala, Jalapa har ijjan iwityan ajjotnen amarad as ijja awen iyyad issekalan s akal wan Guatemala
Bambuco, asahaɣ n addinat win Colombia,alasal net Basque tan
Elko, Nevada, sarrafan tamadacht tajjit awatay fuk i asukti n isuhaɣ, alkuzayn d agna tan n addiat win Basque tan n Spania, France d Mexico id osanen Nevada daɣ awatay wan 1900
Harat daɣ ranch tan i maqqornen daɣ Amerik tan tamasna itajraw nen ɣur ijjarawan n akal azzaman wan alisteɣmar , addoben ad atjrawan daɣ rjion ten
Ille attarex n anga n Basque daɣ Chino, California
Azzuben id fuk nasan daɣ imazzaɣan id ifal nen Spania d Mexico
Amaɣna wan kartidant wan Basque osaɣan id awal wan akal war isket ɣas
Chund addawla tan tin Eroba, kartidant n rejion, kud erha tizjar id awal meɣ harat iyyan , war tisket iman net fuk id wa maqqoran n addawla
Illeɣ imidiwan ahanen achrut n folitik tan haratan mucham awen war hi itij
Illan harat n imusanan n awal wan Basque ɣas madroynen: imusanan n Basque issanan awalan ajotnrn daɣ ichrutan fuk n alxadud
Awal wan Basque ordan ti addinat as eqqal awal n etari iskatan daɣ anmizlay n awalan iyyad n Eroba, s hullan ilen egadach wan awal maqqoran n Indo-Euroba
Daɣ talɣa ta daɣ ehan eqqal ikewan n egadach
Chund daɣ agna tan wi yadnen, sandaw n addinat win egadach ilkam i ehare n egadach: igidchan n Basque wi ilanen irizzejarraman ihuk n ilyadan s immik iyyan, as ijja awen igichan win tilaqqawen addobat as war ilen ɣas ar asuj iyyan ikf-an i alyad iyyad
Darat n emel n marchin, sistem wen izjar id isikilan n Basque tan win assaxra s Spania, France meɣ Amerika
Imaɣran iyyad d imassewilan iyyad araman ad s annafhaman titbaqqa tin s aqbilan temedt n ibba tahat edag n uɣna
Izjaran id tanaya tan Franco id awal d agna ammutaynen
Rejion harkukbs t aqqal edag n inammuchal chund Francis Xavier d Michel Garicoits
Lasuén eqqal wa ichrayan Franciscian Padre Junipero serra tolas eɣna 9 daɣ 21 ahanen California fal edes n aman
Daɣ azzaman wa id ijjach Henry III wan Navarre addin wan Katolik tan i ad eqqil almalik wan France , daɣ akayad addin wan protestant tan issujal daɣ taswet tan Basque
Iwityan wi daɣ, daɣ awa issilmad amiyiz n addinat , 50% n Basque tan ilan medran daɣ amaxlak as ijja awen awa hin eqqim amos agnostic meɣ atheist
Daɣ awa allaɣat iyyan, addin wan kriken tan osa id daɣ addawla tan Basque tan daɣ awatay wan 400 hr 500 n awatay mucham daɣ awa allaɣen addinat iyyad, awen wae ijja har awatay wan 1200 d wan 1300
“ Daɣ alamɣna wen,addin wan kriken tan osa id “”s tizarat””
Daɣ awat allaɣat attarex iyyan, tissokal assa iwityan fuk jir cave n adaɣ wan Anboto d iyyan fal adaɣ wa yada ( attarexan izlayan); Taqqan a tibjid alwaq wa id tosa Anboto , taqqar alwaq wa id tosa Alona, meɣ Supeleger meɣ Gorbea
Atwan as alwaq wa id iddewan daɣ ijireran chajrotnen s afalla tan nasan n alali tan, erawan id ajjina
Tinfusen allaɣat nat har ajjudi s alchinan ajjotnen chund jentilak, (ogdahan id giant tan), lamiak (ogdahan id nymph tan),mariuak (albanna tan n cromlechs meɣ tijililliwayen tin tekadeyt, Moors) , iratxoak (imps), sorginak (timachwaten, tabomber tan Mari) d iyyad
“Ille Trickster s isim net San Martin Txiki (“”” St Martin the lesser””)
Jentilak (giants), daɣ achrut iyyan , aqqalan addinat n tanfust wi hakkinen almaɣna n isujilan win addinat daɣ agna wan awatay wan tahont wi s kala izzaɣan daɣ imadlan wi chajrotnen tolas war n ila musnat n tazoli
A ojjaran tamede n awatay , imusanan immijradan hullan daɣ isalan win edg wan deden tin Basque tan daɣ achareɣa tan hak id idagan nasnat win timaɣtasen n achareɣa tan, timikkusa d timahaɣen daɣ azzamanan win ante-roan, medieval d win uchray
Navarre tila edag azunan wan axxakamat , anifham wa imaxalxalan eɣnan daɣ efel wa tijja Spania transition s demokrati ( Amejoramiento, isalan eynaynen n edag net wan data awa daɣ azzaman wan dictatorship)
Isistanan wi id aqqalnen folitik, awal d agna d kartidant amosan a maqqoran daɣ Navarre
Ijjit n lakkolan daɣ achareɣa tan Basque tan n sistem wan teɣare ijja Basque asuj wan teɣare
Daɣ uzlay, derhan wan axxakamat maqqorat meɣ n alistexlal eqqal a oharan leftist Basque Nationalists
Ikyadan iman nasan chund as anmazlayan agna d hullan awal id inarhajan nasan win edes
Miguel de Unamuno eqqal anktib d philsopher n uchray n awatay wan 1900 d 2000
Olas eɣanni n tagayt tan Trade Association i efes n tagayt n inaxdiman tijja fal tiɣir nasan daɣ egliz tan katolik
Daɣ attarex emel wan San daɣ Botswana war ti eha ach-ak daɣ rejion tan Tsodilo n Bostwana tan emaynaj
ɣur awatay wan 1950 har awatay wan 1990, tawsten tin San aqqal nat fal tiwijas fal program tan win isissini tan ijja alxakum
“Taqqimen tiyyad n San aqqal nat iyyat daɣ 14 s itiwassan as illanat harwa “””tqqimt nnichaɣib wan kel aru” awen eqqal “”taqimen n ichaɣiban oharnen iwicharan, wi ohar nen tawset d haratan id aqqal nen agna tan d irrizejan n awalan nasan””
Dibiti tan win addinat win San daɣ awatay wan 2003 allaɣen as assofan asaxdim n ismawan n taqqimen chund win fal asaxdim n tasassaɣrawt n San t oharat
Har ajjudi assixdamad isim wan Bushman tolas harkuk asissaɣadan a hi kel alɣadala
“Edag n dibiti tan n San asilmad as war ti tilla tadlimt meɣ albas ta ijrawan meɣ tawset tan San dɣ immik wa s (De Burger) izjar isim wan ‘boesman”””
Temedt tan San togdah id temedt tan Eskimo, ilanen tiasassaɣrawen chund tin agna tan win Eroba mucham saxdaman tolas achareɣa wan isim d wan awatay
Ilyadan war ilen tizilzam daɣ tamazduq war n imos daalolan d izijraz iknan tulaɣalay i kel San n awatay fuk
Ijjan addabara tan n igidchan d taqqimen tolas allaɣen as man d ihandagan win aman d enwan innasan
Manna tan addoben ad aj i oran ajjotnen d tolas tinibaj n aman addobat nat iɣur
Daɣ tanabaj ten tahet tezawt chajret n alammuz
ɣarat n tarahot taqqal azzaman wa iknan assahat: azzaman ikkusan aqquran ilkaman i tajrist sammedat ,taqqurat
Deden sadaw nat ichikcha n akal, berry tan, tuber tan, albasalan,d isuj n iyyad n ahishk i tetate
Daɣ as izlayan ihandagan, San tat-in 18 har 104 n ichikil ahan ichwalan, ikinkaran, tiwikkawen, tilken, firacha tan d ta-itof
Haplogroup tan win aqqalan taqqimen madroynen n haplogroups A d B , iliktan win issin azzar nen fal ahishk wan Y-chromosome n awadim
Mitochondrial haplogroup wan iskatan (wa ojjaran tusaray), L0d, itawajraw daɣ iddikud n iji tan net daɣ taqqimen tin Afrikiya tan tamasna
Kel San iknen hullan ijjuch wa has-an ijjan addinat ajjotnen d kel ifirjan wi war n aqqel kel akal daɣ akal eqqalan daɣ alasal a izdaɣan addinat win San
Atarmis n akal eqqal a isawadan hullan muchakil tan ti ijraw nen addinat win akal n Botswana eha asakat wan San daɣ Central Kalahari Game Reserve
Awen ad ekf-u timzal n alxaqqan i San i tinfa n musnat nasan tan kel akal
Van der Post idwal daɣ South Afrikiya, tolas ikna has jaruzat hullan daɣ adduniya semɣar n agna tan win kel afrikiya win kel akal
“ Erkab jarruzat hullan n “tawset ta tasujalat’’, Van der Post izizjar alkittab daɣ awatay wan 1958 fal ikannan n awen s eɣaf n akatab net imos The Lost World wan Kalahari”
Film net wa ezzaran The Hunters,id izjaran daɣ awatay wan 1957, isakin ahuyi n amdaɣ
Tamadrayt net Elizabeth Marshall Thomas iktab ilkittaban ajjotnen d albaban ajjotnen fal San ijjanen daɣ achrut iyyan fal musnaten net n tamazduq id addinat win alwaq wa id war amuttay agna nasan
“ Awen olas ti Lawrence Van Gelder akayad har ajjudi i New York Times allaɣen daɣ film wen as “”eqqal harat n alɣillas d requiem””
Serie tan tin The Life of Mammals (2003) n BBC ehay video footage n San win kel akal n Kalahari n assaxra ijjanen ahuyi assohen n kudu s talɣiwen n assaxra assohatnen
Fal tulat nasan, alxidmaten n San addoben asilmad s iddililan win idalojan n idaɣan win aru
Film ezzar as James Uys, id eqqalan San iwityan darat awa id The Gods Must Br Crazy issiflasan s as eqqal irrizaɣ daɣ alɣalim
James A. Michener’s The Convenant (1980) , eqqal alxidmat n mirda n attarex ijjan fal South Africa
Ikittab wan Norman Rush daɣ awatay wan 1991 asirtayan samalan n amazzaɣ n Basarwa edes n aɣrim wan Botswana id tijja tamachɣult ta t ojarat
Daɣ awatay wan 2007, David Gilman izizjar alkittab The Devil’s Breath
Ahalis wan tamadt tan No
Addinat win Germany aqqalan taqqimt n addinat n attarex izzaɣnen daɣ Eroba tan ammas d Scandinavia
Daɣ majradan n azzaman wan Roma, addinat win germany aqqalan alwaqqan iyyad t awaɣrinen s isim wan Germani meɣ german tan win aru, kuddeɣ as imaɣran ajjotnen ijjan tasassaɣrawt tan sanatat tin muchakil fal as taqqal fal kartidant n german tn win amarad
Daɣ anmizlay, inaktuban win Roma allaɣen s adinat win germany azzarnen edes n Rhine daɣ azzaman wa id Roman empire iday assahat net fal rejion ten
Timachɣulen n Roma i ad tijjich edag wa maqqoran jir Rhine d Elbe imda edes n 16 CE a ilkaman i egadal wa maqqoran n Roma daɣ akinnas n aroj wan Teutoburg daɣ 9 CE
Daɣ awatay wan 300 Goth tan wi sawal nen germanic ikrachan assahat fal Pontic Steppe, ajjama n Germania tolas sassajan isikilan fal aman s Balkan tan d Australia har Cyprus
Archaeology t asukna tamazduq maqqorat d iqtisad daɣ Germania fuk net
Daɣ alasal, addinat win Germany it aw akyad as ilan achareɣa tojjarat n ismawan win timazal muchakil d achni
Addinat win aru s awal nen Germanic war eha ach-ak as oharan tumast , ayat tan aqqirar nen d addinat n germny oharnen tinfusen daɣ azzaman wan isikilan
Hak id awal wa id izjar inta deɣ t ijja fal as tamaɣinnant, s attarexan net amosan Germanic, Celtic, d Latin , d Illyrian
A iijan fuk daɣ attarex n awal net, isim ijrawan ti Roman tan s imassawalan win Celtic
Daɣ uchrayan antiuity, addinat ɣas wi ahanen edes n Rhine hullan Frank tan d alwaqqan iyyad Alemanni ɣar in tan inaktuban win Germani s isim wan Latin meɣ Greek
Kuddeɣ as inatukban win Roma war ikkesan addinat wi sawal nen Celtic meɣ ijjan addinat win germany s isim wan addinat , almaɣna wen eynayan s asaxdam n awal wan germany chund titbaqet ta tojarat , ifhaman germani chund addinat meɣ addawla tilat addinat s tumast nasan tazzukat daɣ as tar tay id awal
“ imaɣran iyyad aɣran nen Early Middle Ages amarad ijjan titbaqet fal asistan wan as addinat win germanic ijjan iman nasan chund tawset tartayat as ijja awen iyyad ɣur san emel n awalan win germany chund harat n attarex addoben axadam i musnat n addinat win germany war izlay as ikyaadan iman nasan chund “”Germanic””
“ Fal iddililan wi daɣ , Goffart allaɣat as tasassaɣrawt tan Germanic ofa a tan a has ichliyan addinat s “””Barbarian”” ar s almaɣna net wan awal tolas kel attarex chund Wlater Pohl aɣran s a tiyit n tasassaɣrawt ten meɣ axadam net s almaɣna ijjan anniyat”
S Caesar, samal wa eqqalan hullan wa affissaran addinat win germani eqqal as izzaɣan daɣ alqiblat n Rhine, amlallayan fal Gaul daɣ achrut wan ataram, akayad ijja s isimmutiyan n tinfusen n attarex daɣ ikitban net
Tacitus daɣ azzaman win war ikkes ach-ak n as addinat aqqalan Germnic meɣ bo,allaɣat s ibas ach-ak net fal Bastamae s inna as olahan id Sarmatian tan mucham issewal chund Germani , fal Osi d Cotini d fal Aesti olahnen id Suebi mucham issewalan awal izlayan
Upper Danube idhal s as eqal alxadud wan tamasna
War izjer ach-ak kud inta Germani tan win sawalan awal n Germanic tolas addobat as aqqalan imasewalan n Celtic
Tacitus okay daɣ majrad har allaɣat as tawseten tin Germanic fal achrut n ejarew wan ataram n Rhine daɣ azzaman wan Empire wa ezzaran chund Tungri, Nemetes, Ubii, d Batavi
Ikfa awen assahat, taqqimen tin karadat intaned deɣ attaxdam nat alwaqqan daɣ majrad wan amarad eruwan , erraman afissar n tizunawen n awalan win darat n Germany)
Herminones meɣ Hermiones daɣ ammas eha Suevi, Hemunduri, Chatti, Cherusci daɣ awa inna Pliny
“ Daɣ achrut iyyan Tacitus iktab daɣ edagg wen as addinat iyyad ordahan as illan ti taqqimen tiyyad ijjanen tusaray tan win karad eha “”Marsi, Gambrivili, Vandilii”””
“Strabo ijjan alxidmat ɣas fal Germani jir Elbe d Rhie tolas war eɣra aratan win Mannus , olas har ajjudi askut n ismawan win Germani war n aqqel Suevaian, daɣ taqqimen tiyyad ahanat tuzanawen karadat olahnen , “”tawseten madroynen n Germany chund Cherusci, Chati, Camabrivi, Chattuarii, d ejarew wa maqqoran Sicambri, Chaubi, Bructeri,Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani””
Daɣ azzaman wa ezzaran i awal wan germanic (jir awatay wan 2500 har 500 data annabi ɣisa), awal iknan substrate tan win awal tarna hullan harat eqqalan a ilan ijar i har ajjudi daɣ imaslan n awal wan Germanic d alkittab
Tille assahat maqqorat daɣ ismawan n awalan win Celtic mucham daɣ ijjit net awen ijja daɣ uchray s ijjit n ismawan n assofadnen ijja data meɣ daɣ amutti n emasli s immik wa sti allaɣat Grimm’s Law
Kuddeɣ as Proto-germanic tiday har ajjudi wala awalan s immik ikatan, igmad ach-ak as kala war eqqel awal olahan
Iɣazanan wi azzarnen n runc (Vimose comb, Øvre Stabu Spearhead) s kala ijja fal Sanmark tan amarad tolas iktaban s sistem wan aru n Futhark, ijjan daɣ tazune tan sanat n awatay wan 200 CE
Har ajjudi, azajor wan imaslan n proto-germanic war n atbaqqat asudattat iɣazanan win runic daɣ awatay wan 400 d 500 CE tolas asilmad as Primitive Norse war he eqqil a ezzaran i awalan n Germany win ataram
“ Daɣ uchray n awatay wan 300 CE, anmichrayan n awal chund iban eɣas wan Z daɣ awal wan Germanic tan ataram ijja daɣ ‘’ residual’ nawal wan emaynaj daɣataram
Ijjuch n aalan win Burgundian d Vandalic daɣ taqqimt ta Germanic tan alqiblat har ajjudi war ti eha ach-ak fal iban adutti nasan
Tamazduq taqqal taqqimt n addinat jir ila aharoj meɣ taqqimt mqqorat toharat amadal meɣ ahinzazaɣ olahan . ilkaman i alxakumat n folitik tolahat d mirda n agna tan
Timizdaq iday nat ich-ikilan n alxal s acharaɣ n alxidmaten tiyyad meɣ majrad ilan aɣabal meɣ iwar t n ila
A ijja t ohar n alxidmat, tamazduq t addobat a tijru i addinat ad ajaraw s immikan assohatnen daɣ tajittawt tan iyyan fuk; fuk awadim d tinfawen (oharnen) addobat nat anmizlay meɣ dɣ ihandagan ajjotnen tinmichriyan
“ Awen izjar id isim societas n awal wan Latin, s inta deɣ izjar id isim wan socius (“””anarhaj, amidi, amadhal””; dumu n adjektif tan socialis) eqqal asilmad n assaɣ meɣ aharoj jir ichrutan wi aqqal nen imidiwan meɣ awa id orakan mawatin”
“ Daɣ awaty wan 1630 eqqal marjaɣ i ‘”addinat osaɣ ta-ite tan aharoj d jimaɣ n tamazduq daɣ edag iyyan daɣ tawset toɣadat”””
Ideyan win addoben ad anmazlayan s degre tan n tanaya tan folitik ilkman i agna , jografia d ihinzuzaɣ win attarex s ilzam timizdaq tin a dar san artiyan
Timizdaq tin tawseten daɣ war ijjitan almitalan n anmizar d semɣar
Amutti n agna wen ila tikma chajret fal dumu tan n tawset
Iɣarman ammutayan s city-state tan d nation-states
Addinat wi n tamazduq addoben ad achilan meɣ tadlimt n awadim fuk n tamazduq war n semɣar achareɣa tan win
Timizdaɣ tiyyad hakkinat tichit i awadim meɣ taqqimt n addinat alwaq awadim meɣ taqqimt tijja alxidmat tolaɣat meɣ tan derhan
Kuddeɣ as addinat idayan dumu tan ajjotnen daɣ attrex, anthropologist tan omaran s askut n timizdaɣ s degre wa s n amajaran taqqimen s ajjaw n tinfa chud alfayda tan akal, seɣmar meɣ tanaya
Hak ijja awen , ihuyi tan iyyad d isidiwan n timizdaɣ war n ila alfayda tan n akal (chund addinat win tlingit) tizzaɣat daɣ taqqimen ti maqqornen tolas aqqalan ideyan maqqrnen n anmilllal chund tammanukila
Tichit daɣ tawset taqqal a ogdahan tolas addara tan ewadan s anifhaman war issartayan
War t illen biro tan n folitik taha tnaya tan tanat tolas amanokal eqqal ɣas awadim ilan assahat, chund wan addabara tan, i ad war aaqqelan assasan harat n alxakum
Fal as ihuk n amansi nasan ila taflast hullan , timizdaq tin assaxra ddobat nat tadhhil tan ichaɣiban
Almital addinat iyyad taqqalan inhadan , kan in isuj, albarodan d izaban daɣ isuj tan ilanen alqim
Igidchan win alwaq iyyan karrachan tammanukila s ehăre nasan
Aroj wan asuf eraz tolas itajjach efew tolas ezad atixdaman chund iddoman
Addoben ad aqqilan akal nasan wan alasal iwityan ajjotnen darat awa tolas tissinta tamatikwayt
Iddikud n ichaɣib n addinat daɣ taɣɣrimt ilkam i iddikud n akal wa it illan i tiwijas; taɣirmen illanat jir 30 har 2000
Sociologist tan exadman agricultural revlution i ad asilmadan s imutiyn win teknoloji ijjan daɣ tahajit n a ilan 8,500 n awatay erawan s agayak n tawajos d asidwal n arizzej
Degre tan maqqornen n askut n addinat izjar id timizdaqntin agrarian
Hak id ijja awen ichmas bitigi tan win imansiwan timutiyan tolas deden ibas ilanat alxidmat ajjet daɣ ehan ilzam tanat ad achinach nat i meddan
Sistem n imanokalan ilanen tichit chajret olasan id azajor
Imuɣ wan Eroba i Americas idhal as eqqal ad erawan efes wan capitalism
Awen eraw id tiw-ad daɣ milɣaw
Tasiwat ten maqqorat taqqal iddilil n imutiyan fuk fal ijja majrad s tizarat daɣ domestication revolution i ad atub ajjen
Hak ijja awen, anmijar iijja ijjit wa s kala war t ijja daɣ data awa
Daɣ jografi, awen ilsah addawla tan win Eroba tan ataram, Africa tan afalla, Australia d New Zealand
Ihandagan win afor n Inyon Erobeyen eqqal isalan n tamazduq
Taggayen n teɣare, alxidmat d ti Science ijjanat iman nasnat taggayen (almital American Mathematical Society, The American Society of Civil Engineers meɣ royal society
Tawset taqqal taqqimt (n haratan iddarnen) id tulat chund achareɣa tan, addin, allqiman, tumasen meɣ kartidant net
Daɣ almaɣna wen amos anammaɣraw n isim wan amazzaɣ wan aru -kuddeɣ eqqal taɣrimt, aɣrim meɣ aɣrim wa maqqoran
Ideyan ajjotnen n tawseten ijja archaeologist tan ijja fal tissitiɣilhal n aharoj daɣ a hin okayan tilzamat net ujij n taɣissa
War t illa taqqimt taqqalat inta ɣas meɣ iyyad
Socialization ikrach fal as egadach assahat s inta as lammadan ilyadan s tizarat achareɣa tan win tawset
Mumaris tan win efes n tawset ilzam tan ad afhaman immik wa s axdaman addinat d immik wa s idas awen ihandagan win tawseten daɣ talɣa tan tijittawen n tamazduq maqqornen
ɣur edag wan tamuqqest n efes wan tawset d akaros n tawset ilan ti program tan d taggayen ilanen isju win efes n tawset
Etaɣas: Illa a hin sihen i erem wan tewaɣne , asafar d asammutti n albas alwaq wa s addinat fuk addoben musnat n ihayojan d tiriz nasan oharan addinat
“Karad ich-ikilan win tijittawen i amukin n tawset amosan ikean n amukin, ikarosan fal ijja anafham d amukin n tawset ijjan fal tijittawt (s isim net “”akunin n tawset maqqoran, almital amukin n tawset ijjan fal addin meɣ amukin tawset ijjan fal taggayen)”
A tijraw daɣ achal wan 22 n ayor wan awzem wan karad daɣ awatay wan 2008
Amukin n tawset addobat ad ej fal a ojaran ikannan n muchakil tan
Taqqimen chund tin assirɣas nat tolas ilkam nat i anafham fla atkul n addabara tan ijjanen fal assexat tan tawset ohun fal afor n taqqimt iyyat
Tawseten ti ijjanen fal tumast: Ifalan ɣur tarrayt tan addinat wi ijjanen eɣaf, daw agna, taqqimt n sivilizasyon tan addin meɣ tan agna tan ajjotnen meɣ agna n tawseten alɣalim wan achal id
Iharojan daɣ addinat sa s tarrayt tan tawset orakan siha s anmija n isalan fal titbaqa it illanen
“ Imaɣran daɣ izarajan win humanities ismawan nasan imaɣran n humanities meɣ humanist tan
Humanities tija fal teɣare n tumasen tin tarrayt tan akal s attarex, ikitban , isuhaɣ ijjanen titbaqet fal afaham n addinat, xadasan meɣ fal kana tan
Anthropology (chund abara tan iyyad n attarex) war t ijjich iyyan daɣ kategori tan tin tolas iliktan ajjotnen n anthropology ijjan fal iyyan meɣ abara tan win ajjotnen
“ Isim wan anthropos (άνθρωπος) izjar id isim n Greek wan “awadim”
Awen amos as kuddeɣ as anthropologist tan taj in teɣare daɣ abara iyyan ɣas, harkuk ogazan daɣ ta-ite nasan titbaqqa tin abarkot, awal, attarex d agna n muchakil fuk
Asistan id holism eway id s anthropologist tan a aɣrin addinat s aqqud s isalan win biogenetic, archaeological d awal id akayad oɣadan n tumasen tin amarad
Archaeology taqqal daɣ ihandagan fuk science n tamazduq d elakat n humanities
Anifham olaɣan n awatay wan 1900 d wan 2000 ijja fal amiyiz n awal d asistan n awa s allaɣat Wittgenstein tiwaɣniwen ajjotnen n iɣafawan nanaɣ izjar nat id awal wa n amajrad, mirda wan akatab ijja farak fal samalan n awal wi s eɣna, n taggayt d aqqud; tolas attalaba tan win attarex aɣran efes n awalan daɣ azzaman
“ Ijraw almaɣna n as “sistem wan ahareɣa tan””, isim n asifham”” i ag-ad n achareɣa chund “amuzar” isanafhaman jir aforan n addinat tolas hak id chund “axakam tikmal tasarɣimt n tisnant”
Achareɣa tan aqqalan haratan n folotik fal as kel folitik a tan eɣnan
“ Chund awa iktab Immanuel Kant “ Filozofi n Greek tan aru tijja karadat tizunawen: physics, ethics, d logic””)
Shinto, Daoism d addinat iyyad meɣ addin tan wr ilen kod tan win achareɣa tan nasan
Sistem tan win amedran ehe dumu n almaɣna as addin tan war bassaran fal awa ijjan imichikakan daɣ amas nasan, iban asidutti d bahu tan
Aqqal a adurhanan i afaham n talɣa n awadim tassohet
Addin tan win war n aɣna amosan Hinduism, Shinto, d addin tan win akal meɣ win addinat
Alwaq wa id addin tan win alasal indar has-an amukin n timɣutar eynaynen dihen addin tan eynaynen ad ankiran
Eɣanni tan n haratan idhalan tan inaxdiman daɣ abara tan sar san oraknen chund akatab n isuhaɣ d masarax
Awen isim net ada-un n eɣanni n haratan
Dallol inta deɣ eqqal a afissaran immikan n majrad war n ija s em (ikyid awal wan taɣissa) jir addinat d irizejan (dallol wan ichan, dallol wan jansiy) d amatikway n haratan wi ammut nen (ifrinkittan dallaln daɣ adu)
Eɣanni n haratan wan Byzantin d Gothic daɣ Middle Ages , assahat tan egliz azilzaman iji n titbaqet fal tiditen tin alinjil fal tin isuj
Samal n ich-ikil wen eqqal as dumu wan akal taqqal has taɣelit almaɣna (awa ehan edag net amarad amos cartoon)
Ahan ti harkuk echwalan fal arori s ad-ad nasuj meɣ asimmitikway n asuj fal arori
Hak id ijja awen, alwaq wa id ijjach almaɣna wan eɣanni n haratan amos as alxidmat ten tartayat id rasim , amirtay d haratan iyyad n tihussay i ad asilmad fal ittus n mumaris wan majrad d eɣani
Takkawalt almaɣa net iba daɣ addawla tan n ikufar win ataram mucham daɣ edag iyyan timillay t addobat a taqqil awen
“Daɣ almital, Isim wan “tachuɣe” addobat ad els imutiyan ajjotnen fal tachuɣe zaddijat n spectrum”
Awen issinta s cubism tolas war idlej s almaɣna
Addinat ajotnen taj in iwityan wi azzarnen darat akimmil nasan i teɣare daɣ musnat n awa he aj in daɣ tilkamat, has-an ijarrawan n timzal madroynen daɣ asinti nasan i alxidmat, imaɣran wi ilanen musnat daɣ program tan n alxidmat jarrawa alxidmat daɣ armud
As ijja awen, isalan win akayad saknin as imaɣran win humanities har ajjudi jarrawan timzal ojjarnen hullan tin inaxdiman wi war n ajjuj daɣ teɣare tolas karrachan ihandagan n alxidmat has-an ijraz nen chund tin imidiwan nasan win izarajan wi yadnen
Chund iddikud n dumu n ilkadan win timzal, as ijja awen, humanities istannad fannazan
Assiruf wan addawla eha edag n afrus andarran n assiruf meɣ humanities ohun izarajan iyyad chund STEM meɣ medecine
Afaham wen s allaɣen osaɣ addinat wi s olah nat ta-ite tan nasan daɣ abara wan agn tolas ikf -en almaɣna n akkay n agna s tizarat net wan filozofi
Awar n amos iji net daɣ tamazduq, anazjum eqqal asuj assohen daɣ tiwit n afaham n amaɣna wan attarex , gna d akatab
Postructuralism ikf-a muchakil tazujicht tan teɣare n humanity tijjat fal isistanan n alamaɣna , ittus d tichit tan abba
Daɣ akkay n dihen,anazjum daɣ as eqqal ittus tewad teɣare tan humanity addobat ad etajraw daɣ talɣiwen tiyyad
Chund timɣutar n azijraz issewad asufid n alxidmaten tin tasanfut d tizal n samalan n agna wan ikufar, ogdah id izilzam win Jurgen Habermas i ankur n xala wan tamazduq d muchakil n ihandagan war ewedan isistanan s tizarat i masaɣ wa ijjan daɣ edag wan bourgeois tan
amšǝkki tan n humanities ajjotnen ijjanen fal humanities iyyad daɣ exact sciences aɣran s tewaɣlay nasan
I olaɣan musnat n attarex wan filozofi
“ Majrad ( izjar id communicre s almaɣna net ‘’ tazunt’ meɣ ‘tartit id ‘) eqqal ‘alwazab i tizunawen tin tazzurt jir addinat , win iman nasan d wi oharnen, d anazjum wan ammas d isim wan ajjama’’’
Aratay n mesaj (ikannan net win ammas d win teknik fal awa he atwan in)
Takalt chund assahaten tin batil d daɣ ihandagan iyyad tamachɣult tan awadim ( ta otas d ta war otes) tassinta tarna n tadoganen ti naffaznen ɣur marasal har almursaliya tan ajjotnen
Afaham d almaɣna n mesaj wan alasal
Almitalan win ittus aqqalan timitikwayen n bannan chund ahuk n afus meɣ anazaj n tet hak id war n aqqel bannan chund tide
Ikitban ahan titbaqqa war n aqqel tin majrad chund ahuk n afus , aqqud n ismawan d axadam n emoticon tan i asissiki n tafrit n awadim
Ihandagan majrad iyyan war n ijja s em daɣ addinat aqqalan tisiwad d asilmad , asassuhi d echwal, asimmuti d achinnimichray , ag-az d amukin d asabbahu n mesaj
Ajjaraw n majrad imdan , abara tan fuk wi wr n aqqel wi ijjanen s em chund taɣissa, udim, emasli,tulat, edes, ujij, alwaq, d assahaten n ahinzazaɣ ilzam ad aj in alwaq wan tartit
“” Alxalan wi war n aqel wi ijjanen s em addoben ad aqqilan sistem n awal n alɣalim “””
Almud n awal itaj hullan ɣur tammadrit n awadim
Awalan wi idaynen chund Esperanto, awalan wi iknanen d fomalism tan n matematik ajjotnen amosan a war n ila tasibdat i irizzejan azunan awalan n addinat
Irizzejan n awal exkaman fal assanat achareɣa tan
A izlayan id amedran wa ijjan daɣ addinat , awalan n alɣalim win samal (almital awal n Amerik wan samal) aqqalan in majrad al as samal n ismawal, gramar, d ideyan n awal iyyad aɣbalan tan iskutan fuk win awalan ammijradnen
Majrad eqqal tamatikwayt s inta ijraw almaɣna tolas itiwi s erem n eɣanni n afaham azunan
Abara wa ilmadan tadoganen tin asissiki n majrad
Edag wa itiwid mesaj
War t illa turhajat i ittusan anmazlaynen
War t illa turhajat i talɣiwen
Tikkal tin addobat nat ad ikrich nat dumu tan ajjotnen, daɣ iyya n immikan n majrad
Syntactic ( irizzejn n samalan d ramaz tan)
Daɣ iban assahaten tin, Barnlund (2008) ijja addabara n dumu n awal s itiki majrad
Alxalat ten n sanatat n majrad taqqal s dumu meɣ akayad ijjan fal immik wa s isawal awadim as eqqal abara wa s addobat mesaj ad et afham
Filtar tan win almursal and filtar tan win almursaliya addoben ad anmzlayan s tumasen, agna tan meɣ jansi addobat nen asimmuti n ittus n almaɣna n mesaj
Kuddeɣ as harat chund kod wan alkittaban ikke almaɣn n dumu , war ti illa edag ahan daɣ dumu , harat id erawan timɣutar ajjotnen n isim
Kompani tan ti ilanen alfayda tan darosnen addobat nat asinnafran i ijjuch n harat n alxidmaten as ijja awen taggayen ti maqqornen axdam nat s spectrum n majrad imdan
Isalan win ahinzazaɣ iddikud n addinat , taggayen, d sistem tan wi sadaw nen, s ammatakway nen meɣ idas nen isalan
Daɣ majrad wan jir addinat illan ti issin dumu tan n mesaj tan wi gallinen: awa ehan mesaj d mesaj n aharoj
Awen eqqal farakn immik wa s- afhaman addinat iddilil n haratan d axalan
Majrad wa immoran d wan alɣaldil eɣan edag ijarawan i addinat n egadach ad allaɣanen anmizlayan nasan hak id tarha d tigemt n jir iman nasan
Kel farak ijjan efes n mirda tan i afaham n alxalan win majrad
“ Awen ehay iban majrad “musnat toɣadat”” itaj in alwaq a id awadim allaɣat ismawan aqqanen eɣaf, tangalt meɣ afissar n talɣa meɣ ahinzazaɣ war ifhem muxattab”
Isuj wi labanen meɣ wi wassar nen , hullan anadar i awikkal n azujich n teknoloji teynayat addobat a aru muchakil tan
Almital tan addobat a tan ijjich edey wan ikannan war n ikna at w afham tolas isajraw tewaɣne n eɣaf i musnat n awadim wa dar itaj majrad
I olaɣan a fal ismawan chund win oyyan tan addinat s axadam n iyyan alwaq wa id addobat awen
Hak id ijja awen, farak fal majrad asukna tewaɣne n eɣaf taddobet a t awy s taridawt fal fark alwaq wa id indar asiflas
Eqqal alwaq wa id almursal addobat ad allaɣat amedran net meɣ isim mucham almursaliya ikf-e almaɣna iyyan
Awen eway s amutti maqqoran daɣ abara wa s tasawalan ichaɣiban wi id ichraynen tolas ikyidan daɣ tadabit nasan i majrad d aratay id wi yaden
Tiksida n majrad labasan awen eqqal harat wa igadalan majrad olaɣan
Awen ad issiwid taflis nak tolas isammuti awal nak d ismawan
Alxalan iyyad war assirɣasan majrad
Ikus n tewaɣne n eɣaf amos erem n afanaz n takalt d ifahaman war n oɣed alwaq wa id alqim wan almaɣna meɣ almaɣna n achamol addobat a ti tajru taakalt meɣ daɣ emel n almaɣna tan ajjotnen s assahat nen almaɣna
Almital: Ismawan , dumu tan d ramaz tan ilan almaɣna tan ajjotnen daɣ agna tan ajjotnen
Afaham n ismawan n asiwil daɣ agna aqqalan fal akarach n musnat n agna tan ajjotnen i majrad hullan daɣ agna tan win jir addinat
Ahan ti imaslan ɣur tagorsayt tolas win fuk nasan iknan tan anmizlayan win jir agna tan tarna hullan s alxadudan nasan
Isim wen izlay daɣ agna s agna fal as edag wan turhajat izlay daɣ addawla tan
Marsalan iyyad aqqal nen afaham n isim wen amosan tisibdad ; isusiman d ahuji data alwazab alwaq wa ijja asiwil
Daɣ addawla tan ajjotnen, ibarajan d alxalan t aw axdaman i asissiki n mesaj tan
Ikewan n ahishk sawalan id rhizome bacteria, biffen d imudaran daɣ akal
T-araw-an igdad iyyad id rakab nen farazit tan dallam nen imudaran win tatinen alammuz
Biochemicals n attagan biffen i ad alwazab s immik as ijja awen chemical molecules war aqqel nat achrut n mesaj tan biotic, war n attagan fungal organism i ad alwazab
S tafrit tan quorum, bacteria addobat ad afri i anmisas n izirwan tolas aɣid gene tan s immik wen
Isalan, daɣ almaɣna oharan , amosan a isikansaken , oɣadan tolas ikrasan
Isalan osaɣan id data
Isalan addoben ad ikiyan daɣ alwaq s aɣazan n isalan d edag s majrad d telecommunication
Isalan addoben ad akkoden daɣ dumu tan ajjotnen s iki d afaham (almital, isalan addoben akkudi daɣ iddikud n ichamolan meɣ akiyan s tadogant)
Iban n ikus n ach-ak eqqal ikka a hin tudabat n iji net
Latin iman net ehay isim wan īnfōrmātiō s almaɣna net isim meɣ ta-ite mucham iddikud wa s addobat awen akarach n assahat fal efes n isim wan isialan daɣ tangilist war mallul
Daɣ Greek tan amarad isim wan Πληροφορία har ajjudi exdam tolas ila almaɣna olahan id wan isim wan isalan daɣ tangilist
abara iday hullan s alximaten tin Harry Nyquist d Ralph Hartley daɣ awatay wan 1920 d Claude Shannon daɣ awatay wan 1940
Entropy d-akkad iddikud n iban n ikus n ach-ak ehan alqim n harat itimutiyan meɣ ittus t- ewad tamatikwayt
Abara tan ajjotnen n mirda n isalan ehay kod musadari, algorithm complexity theory, algorithm information theory d information-theoritic security
Daɣ alkittaban net Sensory Ecology Biophysicist David B. Dusenbery eɣra s intaj tan n iddililan
Isalan harkuk eway tan stimuli ibraran s ilzam musnat net s sistem tan n tanafrit tolas imɣarn s tirjiten n enerji data tudabat nasan i axadam i taɣissa meɣ sistem
Iddikud n nucleotides amos dumu ojjaran assahat tartit d efes n taɣissa wala derhan n ta-ite tilat tinifruyt
Daɣ tifert iyyat, addobat ad atwan as isalan daɣ almaɣna wen amosan harat ilahan akayad n chund asimal kuddeɣ war id eɣna meɣ at-w-sakin daɣ ittus wen
Chund kud inta alwazab ehak musnat eqqal fal awadim wa han isalan
Awen amos a ogdahan id 61 CD-ROM daɣ isalan s awadim fuk daɣ awatay wan 2007
Awikkal n iɣazanan n asahaɣ asitbat akamal n iɣazanan eɣlas a ijja aqqalan a ilzaman
Beynon-Daives afassar almaɣna tifert tilat dumu tan ajjotnen n isalan siha s nehal tan d sistem tan n tadogant s nehal
Pragmatics t ijja fal ittus wan majrad
Daɣ tifert iyyat, Pragmatics t osaɣ awal d tamachɣult
Semantics t amos teɣare n almaɣna wan nehal tan - taggayt jir nehal tan d alxal
Syntax t amos teɣare n dumu n majrad daɣ sistem n nehal oɣadan d grammar
Azojjach tifert tan alqim tan win isalan n lexicography tolas t aqqal fal assahat s ilzam a tat ej anaxdim s alkittab wa daɣ artay nat tifir i ad ijru tolas dihen ifham data tan i ad udaben ihuk n isalan
Daɣ ittusan n talɣa tan majrad at w alaɣat s mesaj tan ahan isidiwan n nehal tan osaɣ nen id ammitkal nen daɣ awal afhaman addinat fuk amijrad nen
Asukin n isalan (InfoVis) ilkam i asimal wan computation d digital data tolas idahhal inaxdiman daɣ musnat n dumu d ajaraw n albas
Tifert taxdam hullan daɣ sociology d science tan tiyyad hak id filozofi d bioethics
Daɣ timizdaɣ ahal nen siha s data addobatt a ej hullan fal temedt d alqim tan azun nen as ijja timizdaɣ ti ajjuch nen daɣ efes issedaw nat mirda tan ajjotnen n awa eqqalan tirjit i anmadhal ohun tartit tolaɣat n tamazduq
Durkheim azojjach tifir tin anmadhal n as eqqal achrut n mirda net wan efes n timizdaɣ daɣ Division of Labour in Society (dav awatay wan 1893)
Collins alkittab wa daɣ artay nat tifir tin sociology, p405 har 406
Almaɣna : Tartit tolaɣat tijat fal anmadhal wa illan jir addinat daɣ timizdaɣ ti ewad nen s data hullan
Filozof tan wi azzarnen n aru chund Socrates d Aristote issewalan fal anmadhal as eqqal emarked fal as tamudre t olaɣat t azilzam timachɣulen d alxal daɣ abara wan anmadhal id addinat
Alxidmat tan amarad n bioethics tiknet tifert tan Emanuel kant n Category Imperative omar hullan
Tiɣir tin edag wan ajjama daɣ akayad war t illenat
Wan aru eqqal tiɣir tin edag ansar tan win uchray n moderniation theory
ɣur awatay wan 1953 har 1966 idhal s 270 dolar 34 n lakkol wa maqqoran i tiɣir n edag d awal
Program tan tiyyad maqqornen tolas assohat nen ilkam nat i Ford
Iyyad allaɣen as alwaq wa id ijjan fal tehaniten tin lakkolan wi maqqornen , tiɣir tin issintanat asirtay n xuttat tan n ta-ite hullan ohun ta aɣil nat taggayen tin alxakum wadden tin American centric
Izarajan tiyyad n farak jir majal tan chund tiɣir tin deden , tiɣir tin jansy tan, tiɣir tin alɣib , tiɣir tin LGBT d tiɣir tin tawset (eha tiɣir tin kel afrikiya win amerik, tiɣir tin kel Asia n Amerik, tiɣir tin Latino, tiɣir tin Chicano d tiɣir tin Ameriken win kel akal) war ahenat achrut n tiɣir edag mucham alwaqqan iyyad ahanat adiwinni ijjan
Demography (ɣur prefix demo-id izjaran Greek wan aru δῆμος (dēmos) s almaɣna net “” addinat” d graphy id izjaran γράφω (graphō) s almaɣna net “ akatab, afissar n samalan meɣ eket) amos teɣare n iddidkud n ichaɣib tan hullan addinat
Patient demographics t amos olh n data i tijittawt fuk n assexat chund isalan wi arorad nen n amirhan d data wan assexat n aɣazan
Tifert tan Demography taqqal fal teɣare n ichaɣib fuk net
Daɣ Middle Ages, imaɣran win kriken tan ijjan azzaman ajjen unjayan s ta-ite tan tin alasala n demography
Iyyat daɣ tiɣir n demography ta tazzarat daɣ azzaman wan uchray amos Natural d Political Observations ijjanen fal Bills of Mortality (1662) ijja John Graunt eha dumu aruwan n tabel n tamudre
Alxidmat net t ikna omar hullan n Thomas Maltus iktaban daɣ amindi n awatay wan 1800 as aksud a fal war ijjen addinat anniyat, tiw-at n ichaɣib at aki tan attaɣam harat id za aruwan manna d tilaqquwa (ikyid albanna wan Maltusian)
Tuddant t aqqal tikarsay iyyat t oharat n asidu n isalan win demography
Imiyizan ijjanen darat tuddant i musnat n iddikud n tiw-at meɣ immik wa s ijja erk medan
Tikarsiwen t iyyad war n oɣed daɣ demography tan amarad ehenat asistan n fal imaqqaran , imarawan d ilyadan
Ahan tan dumu tan n tamattant (eha tabel n tamudre, dumu tan n Gompertz, Hazards modles, cox proportional Hazards, tabel tan ajjotnen n afanaz n tamudre, Brass relational logists), tanalmut (dumu wan Hernes, dumu tan win Coale-Trussel, parity progression ratios), adubin (awatay n awadim war n adoban, Page model), alɣib (tikarsay tan Sullivan, tabel tan n tamudre ), ikayadan n ichaɣib (dumu wan Lee-Carter, Leslie Matrix) d imitikwayan n ichaɣib)
Iddikud n tanelmut n awatay, iddikud n tiwiten daɣ awatay daɣ 1000 n tamadt daɣ taqqimen n awatay (awatay jir 15 har 19, 20 har 24)
Taɣrist t amos iddikud n iwityan s addobat awadim a tan orda i tamudre har ihandagan win tamattant
Ichaɣib azzuken amos wa ibdadan tolas war itimuti iddikud net ( anmizlay jir iddikud n tiwit d iddikud wan tamattant eqqal bannan)
Almid as iddikud wan tamattant s immik wa s afissar s afalla tolas ijja fal ichaɣib fuk addobat ad eqqil axarok
Addinat wi addobat nen asimmuti n tehne tan nasan meɣ wi s amaskat nasan daɣ medan wan alxakum ammutay daɣ azzaman addoben ad aqqilan a imitakwayan meɣ a iffalan ɣur ichaɣib iyyan s wa yadan
Esassar daɣ edag wen issikna ikayadan wi tija taggayt n alɣalim tan ichaɣib daɣ awatay wan (2004) har awatay wan 2150 (tachuɣe=ojjar, taruɣe= ammas, taddawlat= ifnaz)
Iddikud n tamattant amos teɣare n iddililan, tikmawen d eket n timitikwayen immar nen tamattant n ichaɣib
Addinat wi ijjanen farak fal ahunin war ɣur san aqqelan imitikwiyan “”ahunin” har umasan a eɣlalan
Demography tiw-aɣar hullan daɣ lakkol tan wi maqqornen daɣ alɣalim,rakkab id attalaba tan tidas teɣare tan socila sciences, medan meɣ tiɣir tin assexat
“ Daɣ semɣar wen, addobat awadim akayad n science tan isalan chund alwazab i technological determinism, medran n as technology “”ta ijjan achareɣa tan net, as tewad assahat net, s aqqalan isuj wi it illanen iyaka d uɣna n addinat wi ijjanen efes net”
Eqqal fal taɣissa n musnat orakan s uɣna , asidu, amukin, aɣazan,achinchach, afaham, asissiki, amuti d axadam n isalan
Awen eqqal tiditt alwaq wa id orak s tifert s ijja A. I. Mikhailov efes net d inaktuban iyyad n Unyon Sovietik daɣ tazune n awatay wan 1960
Ifissiran ijjanen fal annuɣ n isuj at axdamnen i ikus n isalan ilanen almaɣna daɣ data tan zajaran id program tan n teɣare tan Informatics
Addobat ad eqqil iddilil fal taggayen ahanen ezaraj wen tolas addobat ad exdam i almud n samal n ezaraj wen
Daɣ alasal, alxidmat nasan tija fal isuj wi iwarnen alkad mucham musnaten tin at aw axdam nat hullan daɣ isuj win elektronik, win akayad, win emasli d win digital
Isalan win science izjaran id daɣ awatay wan 1900 hak id majal tan iyyad ajjotnen n social sciences
Daɣ awatay wan 1731, Benjamin Franklin assiday Library Company tan Phildaelphia , ehan n alkittaban wa ezzaran tikrach taqqimt n addinat t anfaz -at daɣ armud sihen i ezaraj wan alkittaban tolas t aqqal ammas n amiyiz wan sicence tolas isukni tan n imiyizan win science
Daɣ awatay wan 1801, Joseph Marie Jacquard eɣna id sistem n kart i awikkal n azamay n imalsan daɣ France
ɣur awatay wan 1843 Richard Hoe ikna rotary press tolas daɣ awaty wan 1844 Samuel Morse isassaway mesaj n telegraph wa ezzaran
Daɣ awatay wan 1860 taɣaymit tijja daɣ Karlsruhe Technische Hochschule fal asiwil n tudabat n edey n nomenclature n chemistry
Awatay wan ilkaman Royal Society t asinta izizjiran n Catalogue of Papers daɣ Londre.
Kel attarex ajjotnen n isalan win science aɣran Paul Otlet d Henri La Fontaine s abba tan n isalan win science ɣur akaros wan International Insitute of Bibliography (IIB) daɣ awatay wan 1895
Documentalist tan asilmadan fal ujjich n teknoloji d teknik n ittusan n tamazduq
Otlet d Lafontaine iknan taggayen ajjotnen ijjanen i tuɣid , bibliography, taggayen tin jir ikallan d anaxdam n jir addawla tan
Asidu wen ehay standarized paper sheets d karti tan idnay nen daɣ biraw tan aɣna nen s alasal s immik wan hierarchical index (wa immasan isalan daɣ alɣalim n almasdar tan ajjotnen) d sarwis wan asidu n isalan win mamala (ehak in alwazab isistanan iktab nen s asigbar n isalan n index cards)
Alxadudan win alasal jir majal tan issintan as iban infan harat tolas isalan ajjotnen n imaɣran win science ijjachan program tan tiyyad
Awatay wan 1980 imal ti efes n taaqqimen n afor ajjotnen i alwazab n imuttiyan
Zhang. B, Semenov, A. Vos ? d Veijlainen, J (2014)
“ Tuzant s social media eqqam a assohen har publisher tan ilzam tan “”dallol olaɣan” a fal aderhanan arabax”
“ Fal iddilil wen as rezo tan aɣnan fal assaha ta hak in”””
Indek awa a fal ijrawan addinat iyyad semɣaran d agdul n ijjuch i user tan war n ijrew turhajat?
Taqqal majal id tizajarat d aljamaɣat n tamachɣult tijat fal asirtay n tisittiɣhal n uɣna d edey s digital landscape
“ Sistem tan n asidu isalan win iman nasan at w axdaman i afanaz n awa s itawan “”azuk n isalan”
Tamatikwayt n asidu n isalan tissinta alwaq wa id user azojach asistan daɣ sistem
Haratan ajjotnen addoben ad alahan id asistan , ehamich s iddikud tan izlaynen n aqqud
Ilkaman i aplikasyon , haratan win data addoben daɣ almital ad aqqilan ilkadan, taliwen,emasli, karti tan n ta-ite meɣ videyo tan
Iyur n isalan orak asidu n isalan kuddeɣ as anmazlayan (IR)
Mantiq exdam ihuk n formal semantics n immik wa s timachɣulen ilzam ad asaxdam nasnat i rams tan daɣ sistem wan KR
Eqqal medran oharan n as albana tan chund manna d anji aqqalan timzal n alxalak ahanat timtar n iban tidawit n alzannat fal amanokal ,daɣ awen a ti imil nat tinakriwen ilkam nen i albana tan maqqornen fal as addinat ijja ɣur san as albana tan win amosan timtar n as Mandate of Havean at-w-arkab
Tifert t olah s ihandagan iyyad id tifert tan Eroba n alxaq wan almalik tan, a izlayan id tifert tan Kel Eroba, war hak alxaq i axakam s iban iddililan
The Mandate of Heaven ɣarrin ti filozof tan d imaɣran alwaq iyyan daɣ Chine chund immik n afanaz n tanaya n amanokal tokayat amaku daɣ sistem ilan harat n checks tan iyyad
Silalat tija azzaman ajjen daɣ anmachrayan 31 n almalik tanaya daɣ 17 n jil tan
Kuddeɣ as itiki azzaman,iban tigdaht daɣ achareɣa n amanoka fal tilaqqawen ti yadnen eraw id tinakriwen n addinat d iban tizgawt
Aɣnan id Mandate of Heaven i asifham n alxaq nasan n axakam tolas ordan as abara wan iyyan ɣas i akarach n mandate amos axakam olaɣan i amaxlak
I asismad n addinat iyyad, ikfan turhajat i mustafid tan win Shang i axakam ijlan n almalikiya tan madroynen daɣ lakkumat n achareɣa win Zhou
Iknan milɣaw daɣ akaros fal aman ,ertayan id asafukkar nasan i celestial navigation,ijjan tan imassukal olaɣnen fal aman
Ajjen daɣ alxidmaten tin amosan almital tan fal iki n s data d amatikway n folitik wan silalat
Alxidmaten nasan asilmad nat fal tinfa n imuzaran , semɣar d aharoj nasan id tilaqqawen
Daɣ tiɣarmaten tin imannaɣafan wi itkal alxakum ,ilzam tan ixlas i alxakum wan ammas
Alwaq wa id tanaya tan silalat tan Zhou tifnaz, imas tat in Qin ordan as Zhou ibas ti ha assahat tolas axakam net war ilkem i achareɣa
Azzaman wan reformation, imutiyan ijjan tolas sistem n legalism eɣna,allaɣat as achareɣa tojjar awadim fuk hak id imanokalan
Akaros wan silalat tan Han amos azzaman maqqoran daɣ attarex wan Chine ijjan imutiyan maqqornen siha s tarrayt tan folitik n addawla
Ittus maqqoran amos edey n asidittu n asissiwi n Mandate of Heaven s sammosat silalat tan tolas s silalat tan Song
Ikrachan tolas akal ojjaran hullan wan addawla tan fuk t iyyad n Chine s kala ti illanat daɣ emaynaj
Alxal wa samoman n Zhu Wen d darat awa Liang amos iddilil n tamaɣatert maqqorat tolas timal ti tazagit i askut nasan daɣ Ma,date
Kublai Khan amos amanokal wan iyyan anmazlayan alwaq wa id amajrad s Mandate of Heaven fal silalat tan Yuan fal as ila militer tolas amos iyyan daɣ addinat win Khitan chund iyyad ajjotnen n edag olahan fal as war olahan tumasen d agna tan chund xasam tan nasan win Chine
Amos folitik ɣas ɣur asinti har amindi net tolas erem n almalik i ag-az n harat infan s alzannat
Alxaq wan tamarud war akkodat daɣ achareɣa fuk n alxakum
“ Ichmad wa ornan amos wa itassanan mi ijrawan Mandate of Heavon tolas mi fal it aba, imaɣran n Chine iyyad ijja ɣur san as amos Victor’s Justice, ijja samal olaɣan daɣ tinna tan Chine “”Fa-iz i taqqal almalik, xasiru i taqqal ansjafa””” (Chinese: “成者爲王，敗者爲寇”)."
Almalikiyat tan Silla at w allaɣat as inta deɣ tijja wote i Mandate of Heavon mucham iɣazanan wi azzarnen amosan silalat tan Joseon tijat Mandate of Heavon anasjum n addawla
Silalat tan n Vietnam tin uchray d ti ahanen ammas hullan atkal nat Confucianism chund anasjum wan addawla id erawan eɣan n sistem wan Vietnam daɣ Asia tan emaynaj daɣ alqiblat wa eqqal dumu darat Sinocentric sistem wan Chine daɣ Asia tan alqiblat
Daɣ azzaman wan uchray, derhan wen atwayya fal as Imperial House wan Japon allaɣat as azzubat id daɣ iyaka war n arriz n tamaxlak tan tafukt, Amaterasu
Hak ik darat Meiji Restoration daɣ awatay wan 1868, alwaq wa id almalik ijjach ammas n biraw wan folitik, takabult iman net tila tanaya andarrat fal Meiji
Teɣare tan Media t amos majal tolas abara n teɣare eqqalan fal muxtawi , attarex d asar tan n media ajootnen hullan mass media
Teɣare n Media daɣ Australia ijja efes wan as amos edag n teɣare daɣ Lakkolan wi maqqornen n Victoria daɣ s tizart n awatay wan 1960 d lakkolan win ammas daɣ tazune n 1960
Daɣ lakkol tan win ammas, teɣare n film tazzarat tassinta at-w-aɣir chund a ehan manahij wan lakkol n Victoria wan ammas daɣ achrut n awatay wan 1960
Eqqal ɣur alwaq wen har amarad muqawinat assohen n VCE
Teɣare tan media war tawaɣar lakkol wan ammas n addawla tan New South Wales
Harold Innis d Marshall McLuhan aqqalan imaɣran s izjaran ismawan nasan daɣ Canada fal tirjiten nasan i abara tan win media ecology d political economy daɣ awatay wan 2000
Lakkol wa maqqoran n Carleton d Lakkol wa maqqoran n Western Ontario daɣ awatay wan 1945 d 1946 aɣnan program tan n journalism meɣ lakkol tan net
Achal id, ijjit n laakol tan wi maqqornen n jamiɣi tan daɣ Media d tiɣir tin majrad d imaɣran ajjotnen n Canada idhalan abara tan eha:Brian Massumi (filozofi, tiɣir tin agna), Kim Sawchuk (tiɣir tin agna , feminist, tiɣir tin tusare), Carrie Rentchler (feminit theory) d Feminist Cooren (organizational communication)
Medium amos harat fuk isarɣasan tartit nanaɣ id alɣalim meɣ addinat iyyad
McLuhan allaɣat as ‘’teknik tan tajazaw t amos banzinun n machine technology” eqqal dumu n edey n alxidmat n awadim d taggayt d banzinun n automation technology amos ɣakas”
Samal n media fuk amos “ muqawinat “ n medium harkuk amos medium iyyan
A fal efew exdam ehad n karay daɣ alzumaɣat meɣ as amlawlaw biraw nak t addobed at allaɣed as muqawinat n efew amos alxidmat ten tin
ɣur at axdam n efew id at w-akfa isim wan brand name ad atwassan s isim wan medium
Asar wan medium assohat alwaq fal as ijraw muqawinat n media iyyan
Media tan wi akkus nen azzayan daɣ ijjuch tolas media tan wi sammod nen isasan daɣ ijjuch
Communication University tan Chine s isim net wan aru Beijing Broadcasting Institute t ikras ɣur awatay wan 1954
Amiyiz wan Bourdieu amos as talavizyon hak alxoriya andarrat ohun wa n aɣil
Daɣ abara tan n tiɣir tin Film, Frankfurt d Berlin ojjaran da efes n ikayadan eynaynen meɣ amatikway n taliwen n media tan
Iyyan daɣ alkittaban wi azzarnen ezaraj wen eynayan amos iddikud wa id izizjar Hilmut Kreuzer, tiɣir tin literature, tiɣir tin Media ((Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft) aqqalnen aklulu n tiqdim tan ijjanen daɣ Düsseldorfer Germanistentag daɣ awatay wan 1976.
Lakkol n allemagne wan folitik tan Media d Communication ikras imaɣri n Media tan Lutz Hachmeister daɣ awatay wan 2005 amos iyyan tijittawen n farak tilat alistexal net tijat alxidmat net fal muchakil tan tin folitik tan media d communications
Medienwissenschaften eqqal iyya daɣ tiɣir ti ilanen isim hullan daɣ lakkol tan wi maqqornen daɣ Allemagne ahan attalaba tan ajjotnen allaɣat nen as teɣare net a tan takfu alxidmat daɣ Talavizyon meɣ media tan iyyad
Ehak program n sammos iwityan d program n issin iwityan daɣ Electronic Media
Alwaq wa id communication sciences taqqal fal abara wa s addoben addinat asiwil, jir ɣas asarɣas meɣ iban asarɣas , tiɣir tin media azzikraz nat id majrad s majrad n asarɣas n majrad
Communication sciences tit awaɣar daɣ Erasmus University Rotterdam, Radboud University, Tilburg University, University tan Amsterdam, University tan Groningen, Unviersity tan Twentee, Roosevelt Academy, University tan Utrecht, VU University tan Amsterdam d Wageningen University d Santar wan imuɣ
University tan Punjab Lahore t amos edag aruwan
Media Studies itawaɣir daɣ Rwayom Uni fuk net
Tarkiz fal program tan win alwaqqan iyyad ikkas a hin media - film, book publishing , dallolan win videyo tan
Achrut n awen aeqqal amoya i emassaɣar Siv Vaidhyanathan , imaɣri n attarex wan agna d media hak id folitik n media tan Verklin d Ethics Conference ta idhal CEO wan Canoe Ventures d UVA alamus David Verklin
Tiɣir n media ti maqqornen daɣ Radford amos har ajjudi awadim ijjan teɣare net fl journalism, broacating , advertising meɣ web production)
Bergson taɣaradopen society id awa eɣra s closed society , sistem n achareɣa ,uxlak meɣ addin eɣfalan
“Soros, George - “” Awatay wan imtilli tan””, Public Affairs (2006)
Totaliitarianism azilzam i musnat a taqqal harat n folitik asisahen anasjum hullan tolas eway id s aɣachod n musnat daɣ addawla tan tin totalirian
Daɣ closed society, itur n musnat iyyat d tiditt tikmalat ewayan s azilzam n ich-ikil n tiditt iyyan
Fal as akayad wan kel wote tan i tiditt raqqos , isiwilan win folitik n demokrat tan war t iwiyan s afaham olaɣan i tiditt
Popper war ɣur is ijja as open society t amos demokrati meɣ capitalism meɣ laissez-faire economy mucham eqqal ta-ite n awadim daɣ anasjum n taqqimt n addinat n ich-ikil fuk
Regulatory Colleges amos taggayen ahanen achareɣa s alxidmat nasnat alkum i afor n addinat s aqqud n alxidmat
Almital , war t illa anaxdim daɣ Onatario addoben ad exdam daɣ mamala ilzaman a fal war eha Ontario College wan Mamala tan
I Weber, Sociology t amos teɣare n tamazduq d alxal tolas ilzam tat akayad daɣ olh n tartit
“Tifert tikna asirtay ohun “”social phenomena”” wan Florian Znanieck ichmad tamachɣult n tamazduq n awadim war eqqel a war n axdem mucham a exdaman tolas amos astijaba””
Awen eqqal asuj iyyan n nefran alwaq wa id imdanat ɣaqibatan
A fal attalaba tan wa s anafranan hullan daɣ lakkol, issanan as war he irɣas has-san ijjuch n llakol wan achareɣa toas war he awidan ittus wan tumast n muɣam
Alqim n tartit azun s tqqimen n ixakaman d ixakaman
Izilzam win ikfan muchakil tan ajjotnen hak id i legal formalism inta deɣ atwaram
S iddikud wa s illanat taggayen n addin ajjotnen ijjanen tamadacht jir iman nasnat oram nat teɣare daɣ izarajan tolas ajjinat alwazab i derhnan n juz tan n kel addin
Atiwassan as egliz tan asasnen assohen tolas tiw-adan daɣ AAmerik alwaq wa id tin liberal fannaz nat
Affectual action (s itawan alxidmaten tin tanafrait): alxidmaten id eraw nat tinafriten i asilmad fal tanafrit n awadim
Daɣ astijaba war awikkal awadim war t illa tazidert tolas ille iban ifur
Alwaq wa id derhanan n awadim war akkimmalan ille iban tizgat daɣ ehan ammas net
Almital oharan amos isinhijji tan n alxal d nefran tan win tiditt
Tifir tin n sadisat asilmad fal as nat Aristote tolas amos nat har ajjudi muduɣ tan fal i taj in isiwilan ajjotnen
Microbiological theories n economy amos ɣur sanat aɣtabir timachɣulen n taqqimt n addinat
Ijji n awen eqqal iddilil i kel mamala ad udaben i chawara wan hebu tolas aɣnin aqqud n al-aqtisad
Mirda n nefran wan tidtt kuddeɣ as axkaman daɣ is economist tan , war izlay id ikayadan win microeconomics
Alxidmaten tin alasal : alxidmaten ti ijjanen fal tuha n tumast fal as ijjanat harkuk daɣ immik i talɣiwen tiyyad
Agna amos tamachɣult tahat ulmad
Lammudat t amos tikkal ilmad awadim sollan tolas alwaqqan iyyad daɣ war hin ijrah in awen
Anasjum wan cooley ikyadan iman net daɣ alkas amos as almaɣna nanaɣ itiwad alwaq wa id n ikyad tolas idas awen wi yadnen d awa s addoben a ti iɣalan daɣ timachɣulen nanaɣ
“”Social capital” amos rezo tan n iharojan jir addinat izzaɣnen tolas axdaman daɣ tamazduq , hak in turhajat i tamazduq ten axadam “”
Daɣ tazune ta tazzarat n awatay wan 1900, de Tocqueville ijja majradan fal tamudre tan amerik s tanad t amos telay tolas taqqal almaɣna n social capital
Aljamaɣat taqqal tinfa s tanmerdut n ichrutan net fuk as ijja awen awadim iyyan ad ijru daɣ tinfa ten n taggayen net tadhilt, tahanint d lakkumat n inarhajan net
“ Daɣ majrad wan Stein (1960:1) “” alqim i ag-az n tamazduq ta hakit assahat n anmazlayan n agna d amiyiz war ila asistan s amos aɣabal n iddikud n afatay n edag wan awadim d wan tamazduq fuk nasan””
Inisjam win fuk aqqalan tirjit i efes i tifert tan social capital daɣ timirwen n iwityan wi ilkam nen
Robert D. Putnam (1993) ijja addabara as social capital ad isarɣas tnamerdut d iharojan oharnen daɣ tawseten d addawla tan tolas ad eqqil asuj olaɣan i akinnas n iban sarho tan ajjotnen daɣ timizdaɣ tin amarad, almital tadlimt
“Tifert Nan Lin tan social capital tila tazujicht : “”tanaɣla n azruf daɣ iharojan n tamazduq eha mirda n irabaxan daɣ hebu””
Tifert tan capital t-aw-aɣar s tulat id dumu tan iyyad daɣ economic capital chund as at-aw- allaɣat as social capital ilan tinfa ten (kuudeɣ as ilanat eket andarran)
Robison, Schmid d Siles (2002) olas isteɣrad n almaɣna tan ajjotnen n social capital tolas akkimal majrad net s as war i ajjotnen war olahan id izilzam win almaɣna
Ijjan addabara as social capital ad amos almaɣna net tahanint: harat wan tahanint n iyyan ila social capital; wi ilanen tahanint i wi yadnen hak in social capital
Social capital izlay id economic theory social capitalism
“ Eɣan alqim i addinat wi osaɣnen d mutafarij tan “”
“ Daɣ awa allaɣat Robert D. Putnam, social capital amos “assaɣan jir addinat - rezo tan win tamzaduq d achareɣa tan tin anmiwal d taflist ta tan id tizajarat”””
Awen ila akayad daɣ ihandagan darosne n taflist daɣ alxakum d ihandagan darosnen i ijjuch n addinat
Putnam inta deɣ asilmad as iddilil wan ekew n afanaz wan social capital amos ijjuch i deden daɣ alxidmat addoben asirtay n izilzam n alwaq wi samɣatar nen ijjuch n taggayen chund taggayen tin imarawan d emassaɣaran
Fukuyama ijja addabara as alwaq wa id eqqal social capital a ilan tinfa i efes , azilzam har ajjudi alqim fal addinat win war n aha taqqimt ilan ɣaqibatan war n ila utas i alxer n addinat fuk
Xajam ten taqqal fal tinfa ten id izjar nen configuration of actor jir ɣas rezo n awadim meɣ n a oharan
Awen eqqal samal n tiditt n iyyad d tanmerdut nasan tolas almud n awadim daɣ rezo
Farak ijja Sheri Berman d Dylan hak id economist tan Shanker Satyanath, Nico Voigtländer d Hans -Joachim Voth, osaɣan taggayen n addinat har emel n taggayen tin fascist tan
ɣaqibatan ti labasnen n social capital ikna nat assaɣ hullan id bonding d brdiging
Bonding d bridging social capital addoben axadam s tinfa a fal ijjachan almizan meɣ addoben iban n alxidmat jir iman nasan
Asassuhi n temedt addobat ad aru id asar tan ajjotnen chund amaskat n tawset meɣ iban aharoj
“ German tan ijaran iman nasan daɣ club tan, taggayen n batil d taggayen n alxidmat daɣ iban n alham fal fachal tan wi ijja alxakum d parti tan tin folitik s ughchad n Weimar Republic d asirɣas i Hitler akarach n tanaya”””
Iknan aɣafal fal iman nasan daɣ Weimar Republic
Robert Putnam daɣ alxidmat net tan uchray ijja addabara i Social capital d ti-wat n taflasat n addinat igdal tan immigation d tiw-at n anmizlay n tawseten
Iban amartay erwa id azjor n addinat daɣ taqqimen d iharojan nasan, eɣna id atomized society d tawset tijat tartit tolaɣat
Human capital, mawrid xas, addobat a tijru net s awa issedawan ichaɣiban win data s social capital
Kuddeɣ as Coleman ijja alwazab s tiditt i Pierre Boudieu daɣ adiwinni net, awen aziyat id i majrad ijja Bourdieu daɣ Reproduction in Education, Society d Culture
Awen minasat iman net hak it awadim isalan n tamazduq win tiditt ta ilmadan
I asidittu n awen, n asitbat as awadim fuk ijja derhan edag olaɣan hullan daɣ tamazduq
Ajjen akinnas wa jir tawsaten amos folitik toɣadat?
Almital tan amosan as inasjafa tan aɣnan id bonding social capital as ijja awen choirs d bowling clubs (eɣaf chund awa s ikasnanat Putnam fal afanaz nasan) aɣnan bridging social capital
Aldrich ijja medran tan win social capital i tisittaɣhal tin asafar n aɣachod tolas issewal fal marsalan wi idhal nen meɣ wi igdal nen asafar chund timɣare n aɣachod; ijjit n addinat, jawda n alxakum d tadhilt
Addinat wi izzaɣnen tamudre nasan s immik wen ofrayan as awen achareɣa tan n tamazduq tolas addoben ad izzaɣan tamudre nasan daɣ as war tan ijjrew amattisu n amarwas, ilyadan tolas ajaraw n tikutawen a fal ijja derhan n awen
“ Dumu tan fuk n “capital”” amos i Marx a ikrachan capitalist tan tolas asilmad fal tajittawt n alxidmat daɣ capitalist society chund addinat artaynen izlam a hin achanchin assahat n axlidmat nasan fal as war ilen ehare has-an igdahan”
Portes allaɣat ihuk wan bursatan tin teɣare i addinat n tawset iyyan amos almital n awen
Bonding d Bridging iddikudan nasan wi madroynen at-w- akfan wi fal ardahan 300 n artikl tan n imusanan
War t illa immik iyyan n almud n iddikud n edag wan aharoj olaɣan mucham asidu n ich-ilan n rezo n tamazduq axdaman tan kel farak daɣ timirwen n iwityan i asaxdam n social capital
Taqqimen ti ilanen addinat ajjotnen (chund parti folitik tan ) idhalan hullan daɣ capital fal taqqimen ilanen addinat madroynen kuddeɣ as taqqimen ajjotnen ilanen addinat madorynen ( chund tawseten) har ajjudi tiwad nat
Immik wa s tasaɣ taqqimt id awa hin eqqim daɣ tamazduq idas social capital mucham s immik izlayan
Musnat awadimm war addobat a ikrich assahat fal tahanint n wi yadnen, addinat wi tattar ad aj in awen addoben asiwad n tahinint nasan i wi yadnen d taggayen meɣ tijittawen ti s sawalan fal ismawan nasnat
Da awa allaɣen inatkiban chund Walzer (1992), Alssandrini (2002), Newton, Stolle d Rochon, Foley d Edwards (1997) d Walters, as s tamazduq n ichaɣib meɣ a ojjaran , third sector, as addoben addinat ad idiyan tolas agizan rezo tan n aharoj
Tamazduq tan ichaɣib ijja fal as farak i musnat n asal wan social capital s awa ijja ɣur Lyons’ Third Sector (2001), social capital war id izijjar daɣ titbaqet fuk jir ɣas haratan wi ikfanen turhajat n awen meɣ wi hakin nen tiw-at n third sector
“ Ittus amos azujich n addinat wi iskat nen daɣ timzal n sistem wan aqtisad daɣ tawset”
“ Alessandrini ardah , allaɣat as “” Hullan daɣ Australia, neoliberalism ibsay s economic rationalism tolas ijja ɣur theorist tan ajjotnen inamejridan ajjotnen as amos albas i tamazduq fal axadam wa taj in i social capital daɣ alxidmat””
Daɣ efes wan jir addawla tan, Ben Fine (2001) d John Harriss (2001) ikna asiwal assohen fal atkul war n oɣed n social capital as eqqal asafar wan tidtt ( ijjan edag i taggayen n ichaɣiban d ONG tan, almital inaxdiman wain efes) fal iban tigdaht ta id eraw neoliberal economic development
Ihandagan ajjotnen n social capital ewayan id tadhilt maqqorat i demokrati
Eket ijjan s tazidert n ɣamil tan win alwaq iyyan ijja addbara ass deden war he ajjinat wote daɣ ihandagan iyyad id meddan
Social capital ikfa mawrid n ehare d rezo tan addobat nen asirɣas n ijjuch n folitik
Deden raqqis daɣ sanat ikannan n iman nasnat s immikan war n oɣed tolas ajinat ta-ite tan nasnat fal eɣan n anafham
Almital , awadim tijraw torhinna tan cancer addobat a ijru isalan , azruf, tadhilt meɣ ila derhan n asafar d tamazit
Aharoj war s addobat social capital as sar is idhal daɣ alɣillas n iban tigdaht daɣ assexat jir ilyadan d imawadan
iharojan d rezo tan ti togaz tawset n ichaɣib andarrat daɣ edag n jografia s iddikud n addiat wi ti izɣanen tilen tawset iyyat addobat ad aru natija tan n assexat olaɣnen fal ti ordahan addinat daɣ samalan n awadim iyyan d aharoj
Almital , ittusan ikfa farak ijjan fal attalaba tan ilanen jir 13 har 18 n awatay daɣ addawla tan Suede asiknan as social capital andarran d social trust andarran osaɣan daɣ as ilan iddikudan maqqor nen n psychosomatic symptoms, tazzurt n iɣasan d inisjam ajjotnen
Daɣ farak iyyan , international users win internet oɣadan id fuk nasan s intaj n awadim daɣ social capital d social-recreatioal users war id oɣedan (ihandagan wi chajrotnen n alxidmaten tin oɣadan id wi madroynen n social capital)
Awen amos as addinat addoben anmirtay id wi yadnen fal afor tan ijjanen d ihandagan
Adiwinni wen ijja kuddeɣ as assahat n asidutti net isikna assaɣ jir social capital d Internet
Farak eynayan ijjan daɣ awatay wan 2006 isikna as addinat wi axdam nen s internet ilan rezo tan maqqornen fal wi addinat wi war n ila internet alwaq fuk meɣ wr t n ila faw
Farak iyyan issikna as addinat wi madroynen ijjan internet chund as harat fal sawalan ohun ad ayyin internet ijjich edag wan imuqqisan nasan
Issewal fal Coleman a exdaman fal iddikud n imarawan id illanen daɣ egadach , war hin n ijrah asar n xajam tan istar nen chund idulan d ich-ikilan n igidchan win single-parent
Morgan d Sorensen (1999) ijjan yataxad i Coleman fal awa s indar immik ilan almaɣna n asigham n mafal attalaba tan win lookl tan tin katolik tan ornan win lakkol tan tin alxakum daɣ igazmit tan
At-w-ajrah in as alwaq wa id social capital addobat ad awy asar tan olaɣnen n ag-az n tawset t artayat daɣ lakkol tan fal ijla achareɣa, addobat ad awy ɣaqibat n ijji n anniyat iknan assahat
Lakkol tan win araman ich-ikil izlayan n social capital chund isalan fal tafawt daɣ rezo tan n imarawan d ichibaban
Tulaten n addawla tan tin amos as imarawan osaɣan hullan i teɣare n ilyadan nasan
A fal war t illa social capital daɣ abara wan teɣare, imasaɣaran d imarawan wi ilanen tinaden daɣ teɣare n attalaba tan , tasirun tan nasan fal teɣare n alyad ad ej fal ɣamil tan win
“Chund awa allaɣat Tedin d Weiher (2010) “” iyyan daɣ tasirun tan wi assohat nen daɣ efes n abarax amos ijjuch n imarawan daɣ teɣare n aratan “”
Rezo tan win tadhilt chund dumu wan social capital eqqal a ilzaman i asaxdam n cultural capital wa ilan attalaba tan wi id osanen eynaynen
Anmadhal jir tawset amos harat olaɣan hullan daɣ talɣa id osan imassukal win inaftaɣan i tamazduq
Tadhilt tan tawset ehak zaxam i arabax n teɣare
Tamɣǝnnant hullan i askut n social capital chund tifert amos as iharojan n addinat war tan ikan ɣas ar ihandagan wi daɣ izzaɣan
Daɣ tiɣir net , war ikiyid daɣ addinat win ideyan win mucham immik wa s ideyan d assaɣan wi id zajar nen awen ijjan baɣas daɣ akal
Edag iyyan s addobat social capital ad eqqil edag n teɣare daɣ jografia amos s amiyiz n ijjuch daɣ volunteerism d tadhilt tan alxakumaten
Ille assaɣ assohen jir izijraz d social capital wan demokrati
Daɣ farak eynayan, Kislev (2020) isikna aharoj jir derhan wan iharojan d farbiyya
Ittusan olahnen at ajrawan daɣ farak ijja Sarker idasan majal tan ajjotnen daɣ Bangladesh
Epo ija awen s eket n tamudre n natij tan n alxer n muqawil tan wi ijraw nen awen d wi war n ijrew awen
Aharoj olaɣan n taqqimt (s isim net aharoj olaɣan n taqqimt d aharoj n tamazduq olaɣan) inkar id alwaq temedt t asirtay jir addinat n taqqimt n tamazduq jir iman nasan d taqqimt fuk net
Aharoj olaɣan amos almaɣna net itur n taqqimt n addinat a t-artay daɣ alxidmat i ag-ad n ittus meɣ aknin derhan tan n addinat nasan
Annuɣ net imos immik wa s itimutti daɣ alwaq daɣ tichijrit net tolas aqqilan daɣ azzaman taqqimt alwaq wa id annabdan
Almaɣna wen addobat a ti ahir nat taqqimen fuk ti s amos almaɣna wan s afalla samal nasnat
Daɣ farak ijjan, asistanan taqqimt n addinat a t ilmid imidiwan net fuk nasan tolas issidinan nefran tan n taqqim taɣfalat har nefran tan n taqqimt
Aharoj olaɣan n taqqimt olah id ich-ikil n jazibiya n edag n taqqimt amosan s Hogg a itiwassanan s anmarha n addinat
Lott d Lott (daɣ awatay wan 1965) s ijja ɣur san as anmarha jir addinat amos aharoj olaɣan n taqqimt ijjan amiyiz ajjen fal literature tolas ijrawan tulaten n addinat daɣ edag (almital, tawset, alxidmat d awatay) alxal, alqim tan d tichit n awadim ilan harkuk assaɣ id aharoj n taqqimt olaɣan
Daɣ asiwad, edag olahan ijjan hullan as addinat wi oharnen ikayadan olah nen fal muchakil tan ajjotnen aha ittusan n taqqimt,tikarsiwen n majrad d ich-ikil n axxakamat tan derhan
Awen iddilil net social loafing , ta-ite t-allaɣet as addinat n taqqimt a taj in assahat andarrat fal as ordahan addinat iyyad asidu i anmichray
Meta-analys tan ajjotnen (tiɣir amos aklulu n ittusan n tiɣir ajjotnen) issiknan as tille tartit jir aharoj olaɣan d anajax
Alwaq wa id amos almaɣna net amichal n alxidmat osaɣ id anajax kuddeɣ s edag andarran fal aharoj olaɣan chund attraction
Taqqimen t iyyad addobat nat ad ilanat aharoj-anajax olaɣnen fal wi yadnen
Asidutti n as aharoj olaɣan addobat ad ekin assahat hullan id t orakat s anajax i taqqimen ilanen dura tan osaɣnen fal taqqimt ta daɣ ijrawan addinat alxoriya nasan
Taqqimen ti ilanen ittusan n anajax taraw nat hullan
Addinat wi ahanen taqqimen ijjanen aharoj olaɣan ijjar nat attama hullan tolas war akanzar nat daɣ muchakil tan n tamazduq fal addinat win taqqimen ti war n ijja aharoj olaɣan
Ijran a hin addinat as mason tan d carpenter tan ijrazan has-an iman nasan alwaq wa id axdaman daɣ taqqimen ijjanen aharoj olaɣan
Farak iyyan isikna as aharoj olaɣan amos amichal n alxidmat addobat asimmuti n addabara n taqqimt alwaq wa id taqqim war inasjam ajjotnen a ojjaran hullan alwaq wa id war tan tila
Farak ijraw as taqqimen ti ijjanen aharoj war n oleɣ hullan d amrumar assohen taj in a labasan fal win taqqimen ti ijjanen aharoj olaɣan d amrumar assohen
Mirda tan groupthink ijja addabara as izag-gi tan gaddalan i taqqimt a taj amedran assohen fal addabara tan wi taj
Iddilil iyyan amos as addinat ikfan alqim taqqimt tolas ijjan derhan hullan ihuk daɣ lakkumat i izaggi-tan i ag-az meɣ simmitikwiyan iharjoan nasan
Edag wan anmarha n addinat amos achamol n tulaɣay n aharoj n addinat
Daɣ awa allaɣat abarnamich wan alxakum, taqrir fal tiɣarmaten n addawla tan Britania , illan ti iketan sammos izlayne n aharoj olaɣan daɣ tamazduq, talɣiwen isuj, iharojan sammednen, iharojan mitakwaynen, anmadhal, alidmaj d tigdaht
Izilzam win nn tamudre amos tijittawen n tikist tassohet tolas amosan almuchar tan assohat nen n iki s data n tamazduq
“ Eket wa ezzaran eqqal fal tafaɣul tan olaɣnen, isiwilan d rezo tan jir addinat d tawseten meɣ “”iharojan n tamazduq mitakwaynen””
Ahan addinat wi s tichit nasan n kal akal d assahat n musnaten ti oharan , tumasen d alqim tan jir ikallan win izlaynen
Albert Larsen ɣur is almaɣna n aharoj olaɣan chud amedran - ijjan addinat daɣ addawla n as oharan tawset has-an tijrawat aniflas jir iman nasan”
Social Formation amos tifert n Marx (s almaɣna net iyyan “”tamazduq”) eqqal fal lafaz n attarex jir immik wan intaj wan capitalist , ag-az n immik wan intaj n pre-capitalist d almaɣna n aqtisad
Daɣ social sciences , edey n tamazduq amos dumu n amukin tan n tamazduq amosnen fuk nasan timachɣulen id ewad nen d ti ilzamnen n addinat
“ Izlay id “social system” eqqalan fal edey n imarawan ahan ideyan win ajjotnen””
Eqqal asilmad n achareɣa tan d dumu tan n iharojan jir tijittawen ajjotnen n tamazduq
Eqqal har ajjudi assohen i teɣare tan uchray n taggayen fal as edey n taggayt addobat asilmad fal murunat net, tudabat net i amutti
Fal nataq wan meso, eqqal fal edey n tijittawt tan rezo tan win tamazduq jir addinat meɣ taggayen
“Almital , John Levi Martin ijja mirda n as nataqan n ideyan iyyad amosan ehare n nataq n tijittawen n agna (almaɣna “ tijittawt” t olah id ta s axdaman Anthropologist Claude Levi-Strauss)
“Alexis de Tocqueville amos awadim ezzaran s axadam n tifert tan “ edey wan tamazduq”
Iyyan daɣ tinfusen ti azzar nen tolas afissar nen hullan nedey n tamazduq ikfa Karl Marx osaɣan tamudre tan folitik, agna d addin id immik wan nataj ( tijittawt n aqtisad)
Emile Durkheim , ichechwal tulaten jir sistem tan win abarkot d tamazduq fal asilmad hullan Herbert Spencer d iyyad, azojach medran as tijittawen n tamazduq ajjotnen d timachɣulen axdam nat darur daɣ ijjuch n tamazduq s andimaj n ichrutan izlay nen s i artayan tolas itarawan wi yadnen
Iyyad ilkam i Lévi-Strauss daɣ alkum n almaɣna oɣadan daɣ tijittawen tin agna
Ereman fuk wi assohat nen asirtaynen tifert tan edey n tamazduq amosan mirda edey wan Anthony Giddens d Pierre Bourdieu
Amiyiz wan Gidden daɣ semɣar wen war olah id wan Jacques Derrida n afatay n binaries amos tajittawt n ta-ite tan sociology d anthropology ( ma-i tan n structuralism n Lévi-Strauss ilsan alɣalim)
Awen ijja Jacob L. Moreno teɣare fal at
Sociobiology t amos abara n biology s ittus net egzamit d asifham n alxal n tamazduq sa tarrayt tan tamuttit
Sociobiology taj farak fal alxalan n tamazduq chund dumu tan win tazawuj tan , ikinnasan fal akal, ahuyi d tamazduq tan imudaran
Amos tawaqqa n as arizzej ad ajlin daɣ abara tan s war eha ach-ak ad aqqilan win arabax daɣ azzaman
Alxal amos ag-az n gene tachne tan daɣ ichaɣib
“ Altmann ikna ich-ikil n sociobiology tan iman net i teɣare n alxal daɣ tamazduq n rhesus macaques s medan tolas ijjach alxidmat daɣ eqqal “”sociobiologist” daɣ Yerkes Regional Primate Research Center daɣ awatay wan 1965”
“ Alwaq wa id tifert tan Specialist n “””sociobiology””atwassan daɣ awatay wan 1975 alwaq wa id Wilson izizjar alkittab net Sociobiology: The New Synthesis id eraw takalt t assohet”
Assahat n iki s data fal alxal eqqal a hin ijrahan biologist tan d filozof tan ɣur alwaq wan darat afukkar n iki s data iman net
“” Edwrd H. Hagon iktab daɣ The Handbook of Evolutionary Psychology as sociobiology t amos ‘’iyyat daɣ irabaɣan wi maqqornen n science daɣ awatay wan issin afdan””” kuddeɣ as war ardahan addinat s alxidmat net fal as-an
“ Samalan win war eha ach-ak aqqalan “i taj in” i ahinzazaɣ wa daɣ timitikwaya imudaran”
Alwaq iyyan eqqal alxidmat nasan alxal wan ɣarizit meɣ n tanafrit tolas dav asifham n tulaten ohu anmizlayan jir agna tan
Alɣillas wen n imarawan ad iw-ad daɣ ichaɣib
E.O Wilson allaɣat as iki s data wen addobat a idas taqqimen
A fal altruism at-w-almad etari net, dihen addinat win irochan ilzam tan ad aruwan samalan n etari n irochan i tamudre nasan mucham alwaq wa id addinat win irochan ikfan malatan nasan i addinat wi war n ila arochan, win irochan a hin ammatin tolas wi yadnen ad iw-adan
Daɣ sociobiology , alxal daɣ tamazduq asifham ti s tizarat amiyiz n sociobiology s ajaraw n tikarsay tazzuket taj it i alxal wa daɣ ijja akayad
Altruism jir imudaran d littermates at-w-afassar almaɣna net s immik wen
Deden ilanen tafawen ajjotnen addobat nat ihuk n alqim andarran i aratan tolas addobat nat ikannan n tafawen i asiwad n attaɣam d alɣillas i imidiwan nasnat
Tiɣir fal etari n alxal wan addinat ijraw samalan n alxal chund eɣanni, extroversion, tadlimt d IQ ilan takasit hullan
Alwaq wa id etri n FEV imas a hin daɣ mouse genome, akundar wan ahalis ad idlim wi yadnen n meddan as ijja awen ich-ikil n imidiwan nasan tahaj in war areman alxal n tadlimt
Daɣ taɣaymit tijat daɣ awatay wan 1976 n taqqimt n farak fal Sociobiology daɣ awa allaɣat Ullica Segerstrale, Chomsky allaɣat s tulaɣay n isim daɣ sociobiology n annuɣ n awadim
Wilson asilmad as kala war otes chund harat s inhajja , harat ɣas wa ijjan a otas
Taɣuche t amos alxidmat n ijji n tamudre n awadim meɣ ikannan n azruf s nataj meɣ isuj n inachan d a ehan hebu (chund ilanan d alxidmaten)
A fal taɣuche tichanch imarwasan ,addinat wi ilanen amarwas addoben ad armisan ehare n awadim wa eha amarwas
Tifert tawaɣar alwaq iyyan (mucham war tat ɣar in muxam tan meɣ alxakum) s taggayt
Taggayt war ila alxakum ilan tat musahim tan daqqal nen imuzaran axkam nen fal taggayt tolas dakkalan inaxdiman net
Cooperative tizlay n taggayt fal as tila addinat ,wadden musahim tan tolas oharan addabara
Limited Liability Companies (LLC) , limited liability partnerships d ich-ikilan n taggayen n taɣuche ɣallas nat missawis nasnat meɣ musahim tan nasnat daɣ aftaqi n taɣuche s iji n taɣuche s taggayt iyyat tazunat daɣ ahareɣa s alɣillasan daɣ achareɣa
Addinnat net ifrajan timzal n alqim iyyan a fal taggayt ijraw tat iban azruf mucham s immik iyyan war ilen alxakan n aqtisad osaɣa id taggayt
Ich-ikil n taggayt ten war ilkem ad ijja daɣ Rwayom Uni kuddeɣ as maxzun tan illan ti daɣ achareɣa i emel has-an
“ Ilmid as “ LTD darat as almaɣna wan isim n taggayt amos limited company d PLC (public limited company) eqqal achamol n as asham tan net tiwattafan s ijjit”
Daɣ company limited s addaman, awen eqqal inadmanan
Taggayen ti war ila alxakum war ilenant asham tan n mamala tolas ahan tan marsakan fal transer n asham tan
Taggayen tin dallol d mass media jaraw nat riba tansa s tarrayt tan ta-ite
Ahan tan ilalan olaɣnen chund torfen, isuj n asafar, tiset meɣ aircraft
Bitiji tan ajjotnen d catalog compagnies aqqalan kel mamala wi maqqornen d win detay tan
Karrachan riba nasan s asitig n ilalan d alxidmaten id aqqal nen fal karay
Abara wan abara iday ti Mathematicien Luca Pacolli daɣ Italia daɣ awatay wan 1494
Finance addobat almaɣna net ad amos sicence tan awikkal n azruf
Kel tila addoben awikkal n tiɣuchawen n iman nasan meɣ assaxdiman addinat ha-san ijjanen awen
Business Proccess Management (BPM) amos tazujicht n awikkal tijjat fal titbaqqa fuk n taggayt id timɣutar d derhanan n zabun tan
Tiɣuchawen ajjotnen at axdam nat s taggayen azunnen chund corporation meɣ partnership (ijjanen s meɣ iban limited liability)
“ Daɣ majrad,musahim tan daɣ corporation, limited partners daɣ limited partership d addinat wi ahanen limited liability company aɣlasan daɣ personal liability i imarwasa d izilzam win taggayt t-amosat daɣ achareɣa “”awadim” azunan
Tifir tin charaka exkam daɣ sanat hullan tanmerdut n charaka a fal iyyan eɣna tolas s achrut iyyan s achareɣa n edag wa eha charaka wen
Daɣ sistem baya tan iyyad, awen isawad awa s itawan anutfas n baya tan fal as s tizarat taggayt tizzal baya fal arabax tolas alwaq wa id tuzan taggayt riba tan net i missawis, addinat ilzam tan ad aj in edagar nasan daɣ riba tan nasan alwaq wa id akimmalan asilmad fal timzal nasan i baya tan, tatbaqet s ahuchal baya fal riba
“”Ikki n addinat’ s tazujicht tiwassan s Initial Public Offering (IPO) almaɣna net as achrut n taɣuche a ti ikrichan addinat win aljamaɣat
Code of Hammurabi eqqal har awatay 1772 data annabi ɣisa tolas ahan ti biqalat tan orak nen s alqim tan n tusil tan d muɣamala tan jir ălmusăbbib d alwasit tan
Achareɣa tan tin akal addobat nat azilzam n ilkadan win turhajat d baya tan i axadam n taɣuche
Addawla tan ajjotnen ilanen capital markets ilan iyyan fuk nasan
Addawla tan tiyyad n ikufar ilanat ibarnamichn win amukin ogdahnen
Ijjit tolas d tiw-at n achareɣa tan ti axkam nen fal tiɣuche azilzaman teɣare tijat daɣ tarrayt tan corporate law
Tiɣuchawen ajjotnen ilanat ismawan, logo tan d teknik tan addobat nen ad aqqil nat arabax i trademarking
Aqtisad amos science tan teɣare n immik wa s artayan addinat s alqim, hullan daɣ intaj, tazunt d tetate n ilalan d alxidmaten
Isaduttat as economist tan win data taj in harkuk tiɣir nasan fal amiyiz n tabaɣort , immik wa s id taɣna tabaɣort (intaj), tazun d tetate net d immik wa s taw-id tabaɣort
A fal akinnas war ti taha tarna meɣ a fal alqim tan net ojjaran alfayda tan net, kel tarna war ilkem ad iknasan (abbara) mucham ad ariman badil tan tiyyad
“ Achareɣa tan tin aqtisad tajin at s ikitban n Boetian Hesiod wan tisiway d kel attarex n aqtisad ajjotnen ijjan Hesiod iman net “”economist wa ezzaran”
“Sanatat taqqimen s isim nasan darat awa “”mercantilist”^d “”physiocrats”, iknan tarna n efes n majal ten”
Ijja s tabaɣort tan addawla tilkam isidiwan net i ura d azruf
Physiocrats, taqqimt n imaɣran d inaktiban n France daɣ awatay wan 1800 iknan ta-ite n aqtisad i anji n arabax d intaj
Physiocrats aɣran s anamichray n isidiwan n baya tan s baya iyyan fal riba n addinat win ilanen akal
Smith issewal fal alfayda tan n teɣare daɣ ezaraj iyyan s tuzant n alxidmat eha asiwad n intaj n alxidmat d arabax daɣ mamala jir aɣrim d addawla meɣ jir addawla tan
Assahat n ichaɣib s ermad tiw-at net i addakud n akal war n ajjit amos afanaz n riba tan n alxidmat
Alwaq wa id Adam Smith ijjan majrad net fal intaj wan riba , David Ricardo (1817) inta ijje fal tazunt n riba jir addinat wi ilanen akal, inaxdima d capitalist tan
Ricardo amos wa ezzaran allaɣen tolas isaduttat tisitaɣhal n tinfa togdaht, s addawla fuk inhajja addawla fuk a daɣ is ej teɣared daɣ tarrayt tan intaj d tasdir n ilalan daɣ wen tila alqim andarran n intaj ohun fella fal intaj n iman net
Mill asikin anmizlay jir dawur tan n hebu issin: ihuk n malatan d tazunt n riba
“Smith iktab as “ alqim wan tiditt n hara fuk amos alxidmat d tamɣatert n ajaraw net””
“”Almaɣna ikfa ille har amarad, eɣlas anmichray n tifer “”tabaɣort”” s “”ilalan d alxidmaten” almaɣna n awen as tabaɣort addoben a tat ijjichan haratan war n amos win isuj””
“”I Robbins, iban tigdaht t amukin tolas almaɣna net ijraw anaɣ ad n allaɣat s tenasse n ta-ite as education economics , safety d security economics , aqtisad wan assexat, aqtisad wan akinnas, d intaj, tazunt d tetate n aqtisad as amosan haratan n economic science”””
Kuddeɣ as war fal as ardahan addinat fuk, economist tan fuk ad aɣbilan almaɣna wa ikfa Robbins kuddeɣ as addinat ajjotnen unjayan s immik wan aqtisad is izajaran almaɣna wen
“Tifert tan “”aqtisad”” ikfet isim hullan neoclassical economists chund Alfred Marshall s amos anmaɣran id “”economic science”” d a icharayan “”aqtisad wan folitik””
Ijja as labour theory n alqim amosan etari n aqtisad wan alasal ardahan fal utility theory tan alqim daɣ achrut wa ilzaman d general theory n issukan daɣ achrut wan al-imdad
Almital n awen amos consumer theory n derhan n awadim iskat nen immik wa s alqimat tan d arabax idasan iddikud wa ilzaman
Aqtisad wan amarad iday fal neoclassical economics mucham daɣ imuttiyan ajjotnen kammal nen meɣ asirtay nen amiyiz chund econometrics, game theory, amiyiz n egadal n hebu d iban n aqqud n tamadacht d neoclassical model n tiw-at n aqtisad i amiyiz n haratan wi idas nen riba n addawla
Ille muchakil n aqtisad fal tijja economic science farak alwaq wa id addabara (nefran) ijje iyyan meɣ kel mala tan i ag-ad n intaj olaɣan s talɣiwen ilanen osaɣnen
Alkittab ijja fal awa isalmadan fal arabax wan addawla alwaq wa id alqimat tan war tizubben
Keneysian economics tila issin xalif tan issin
Osaɣ harkuk id lakkol ta maqqorat n Cambridge d alxidmat tan Joan Robinson
Ben Bernanke ,amuzar n Federal Reserve n aru eha economist tan win achal id ardah nen fal amiyiz wan Friedman n iddililan win Great Depression
Alwaq wa id aɣna nat theory tan, ittus amos ajaraw n ti s raqqosan isalan nasnat, attanabu tan oɣadnen tolas ilanen tinfa daɣ ugmak n asiwad n farak ohun theory tan ti izzar nen
Dumu tan wi azzarnen n macroeconomy ijjan fal adaloj n iharojan jir aggregate variables mucham alwaq wa id iharojan t imuttiyan daɣ azzaman s macroeconomist tan ahan Keynesian tan wi eynaynen, olas nen amasuɣal n dumu tan nasan daɣ microfoundations
Alwaq iyyan economic analysis t amos a ijjan fal tulaɣay wadden iddikud
Abara wan aqtisad tan amiyiz tiw-ad tolas tiw-at n alxidmat sar is tijja s amiyizan
S almaɣna wen, mirda addobat ad at-w-aɣbal kuddeɣ as ila almɣna fal ijja amchikki wadden a izjar ach-ak
Naqad tan wi ijjanen fal ichiritan win alxidmat d non-replicability n ittusan amos a idhalan daɣ checks fal taxayuz, tajarzazzal d asirtay n fuk kuddeɣ as farak n aqtisad ajjen atwanna as amos non-replicable tolas journal tan iyyad atwanna war sarɣisan replication s mala tan n code of data
Daɣ applied economics , dumu tan win input-output ijlanen s linear programming methods olahan fuk nasan
Awen ifnaz anmizlay n aqtisad daɣ natural sciences fal as ikfa turhajat s ijirriban n awa s kala amos axioms
Ijirriban n akayad olahnen ijjan daɣ neuroeconomics
Daɣ hebu tan n chawara tan , war t illa awadim ilan assahat n hebu i eɣtas alqim iyyan n isuj
Microeconomics taɣar hebu tan s asarɣas n sistem wan aqtisad s amiyiz n alxidmat daɣ hebu war t ikma hebu tan wi yadnen
General-equilibruim theory ɣar hebu tan ajjotnen d alxal nasan
Ilzaman nefran tan jir alxidmaten n derhan
Achrut n alqim n iji n pretzels amos jir ɣas masxuq wala tifawt illan ti i alxidmat s immik iyyan
Inputs at-w-axdaman daɣ intaj ahan ti ɣamil tan n intaj chund alxidmat, kapital (ilalan tahajinen tajjach nen intaj chund Izin tan) d akal ( eha alfayda tan n akal)
“ Faɣaliyat t-imutti a fal intaj eɣna id wala amutti n tinfa meɣ iddikud n “uɣchad”” ifnaz””
“ Alwaq wa id aqitsad addobat ad aru issin ilalan (laɣat “”albarodan” d “”udi””)
Nadrat t-iwar udim wen s derhan n addinat mucham war addoben daɣ aggregate ad akiyan PPF ( chund ɣur X) tolas s egam n curve
Egam n curve har titbaqet iyyat ehak tanmerdut jir issin ilalan
Hak id PPF Nadrat amos as nefran n ajjen daɣ alil iyyan daɣ aggregate amos iddilil n ijji andarran n alil wa yadan
Titbaqet daɣ curve (chund A), addobat ijji mucham eha edag n iban tinfa n intaj (alxidmat taɣchadat n tinfa), daɣ awen intaj n iyyan meɣ ilalan ajjotnen addobat tiw-at s ehel n tasdik tan emaynaj-daɣ-alqiblat har titbaqet fal curve
Akayad ijja n as iddikud ajjen n mamala itaj daɣ rejion tan hak id ijja as ilan teknoloji tolahat d anɣambal n tinfa eha riba maqqoran n addawla tan
Iyyan fuk daɣ sistem tan win n intaj, addobat a ila tazunt net n alxidmat id taqqimen n alxidmat izlaynen meɣ ich-ikilan izlaynen n isuj d alxidmaten izlaynen i akal
Theory d akayad iknan talɣiwen chund alqim tan win hebu n intaj tan d adom taj in nefran n tazunt n adom s tigdaht i as adom tan wi raqqosnen ad ijichan intaj tan wi raqqosnen
Daɣ microeconomics ,i taj i alqim d musnat n intaj i hebu daɣ tija tamadacht toɣadat taha talɣa n as war ila awadim ijjan mamala wala i hin ichanchin ajjen ilan assahat n aɣatas n alqim daɣ hebu
Demand theory tija fal addinat wi sanafran nen iddikud n alil fuk ajjen ,riba,alqim tan, tembe
Achareɣa wan addaror allaɣat as alqim d iddikud wi ilzam nen daɣ hebu osaɣan daɣ as war oheran harat
Daɣ asiwad, assahat n akarach n ilalan s afanaz n alqim issewad tudabat n achinch (asar n riba)
Al-imdad amos aharoj n alqim n alil d iddikud a it illan n inachan s alqim wen
Al-imdad amos alxidmat tosaɣat alqim d iddikud , a fal ɣansar tan iyyad war ammutayan
Chund fal achrut wan addaror , edag wan al-imdad addobat amutti, alaɣi n as amutti daɣ alqim n adom meɣ amutti n teknik
Almizann hebu itaj edag wa id iddikud itajrawan ogdah i iddikud wa eqqalan addaror, edag n amuqqas n al-imdad d addaror akrambayan fal udim wa
Alqim ojjaran almizan, tille tasiwat n iddikud tat ijrawat togdahat id tan addaror
Ich-ikilan n taggayen tin tiditt hullan amos nat taggayen , charaka tan d alsiqa tan
Daɣ hebu tan wi daɣ tijja tamadacht n mirda wan ak-imdad d addaror , illan ti muntij tan ajjotnen,war tan eha ilan assahat fal alqim
Tijittawen n hebu oharnen fal tijja teɣare edes n tamadacht taha monopolistic competition, dumu tan ajjotnen oligopoly d monopoly
Id dumu tan net wi izlaynen,illan ti abara tan ajjotnen n emele n iban ikuch n ach-ak d adaloj n alwazab tan win inaxdiman n aqtisad
Daɣ behavioural economics, at-w-axdam i adaloj n tikarsiwen ti sanafranan inaxdiman alwaq wa id artayan id wi yadnen s afor tan nasan izlayan id win nasan
Ila aplikasyon tan ajotnen s ajjama n aqtisad daɣ musuɣ tan chund ikannan n nuclear strategies ,axlaqiya, science tan folitik d evolutionary biology
Har ajjudi it imuyiz alqim n isuj win azruf, edey n azruf wan taggayen, kafaɣa d tanalmut n hebu tan win azruf, azwat maliyat d folitik n alxakum meɣ tanzim tan
“ Alɣamil tan war n ila musnat n as toruft t amos chund “”lemon” ifannaz alqim net chund wan toruft n okazyon “”
“Muchakil tan fuk addoben ad issiwidan alqim tan n asurance tolas ifnizan kafaɣa s achichil s immik iyyan arhan inaxdiman daɣ hebu ( “”hebu tan war n akkimmal””)
Isalan asymmetries d hebu tan war n akkimmal addoben ad aruwan iban assahat n aqtisad mucham hak id tudabat n amutti n kafaɣa s hebu, isafran n achareɣa d amukin
Ilalan win aljamaɣat amosan ilalan s war ijjit emel nasan daɣ ich-ikil n hebu wen
Almital ,amadas n adu addobat ad eɣan n negative externality tolas teɣare eɣan n positive externality (afanaz n tadlimt)
Daɣ ihandagan ajjotnen, dumu tan iyyad n tanalmot n alqim tijittawt n iddikud tan ohun alqim tan ilkam nen imutiyan fal achrut wan addaror meɣ achrut wan al-imdad
Almital tan chund tanalmot n alqim daɣ hebu ehay iddikud n bana daɣ alxidmat n hebu tan tolas asilmad fal alqim tan daɣ hebu tan istaɣnen fal tamadacht ta toɣadat
Aggregate tan eha riba n addawla d intaj, iddikud n iban n alxidmat d tiw-at n alqim d subaggregate tan chund tetate fuk d tanaɣla n azruf d markab tan nasan
Awen amos asafar n muchakil ehojan fal efes n mawduɣ olahan
Keynes amchakkat fal as aggregate addaror n ilalan addobat ad war igdah daɣ ifanazan n aqtisad harat id aruwan iban n alxidmat ajjen d iba tan n intaj
Classical macroeconomics chund immik wa s izlayan id akayad wan Keynes n taɣuche ,hebu tan wi ammitkal imasan in s isalan war n oɣed
Assahat n alxidmat war tat ahen ɣas ar inaxdiman wi tattar nen alxidmaten
Dumu tan win alasal n iban n alxidmat itaj alwaq wa id bana tan aw-idan i inaxdiman ohun derhan n asaxdam n inaxdiman ajjotnen
Iddikud maqqoran n iban alxidmat addobat iji alwaq wa id aqtisad itiki s izin tan tolas inaxdiman igrahan as musnat nasan tojjar daɣ addaror
Azruf ila aɣabal i fuk, aqqud daɣ alqim, tazunt, tahajit, ila ag-ay, achilway daɣ al-imdad d taɣrist id taflast n addinat
“ Daɣ majrad n Francis Amasa Walker , economist ilan isim hullan n awatay wan 1900 “”azruf amos awa exdam azruf”” (azruf amos as azruf itaj”” daɣ alasal)”
Alxidmat net tan aqtisad t azlay id barter ( iban amaskal s azruf)
Alwaq wa id addaror wan aggregate oda sider n intaj n aqtisad, ille etaɣas n intaj s tudabat iyyat taqqim war tat axdam
Almital , albanna tan wi war n axdem addoben ad ammatkalan daɣ asahrak n abara tan
Asar tan folitik tan baya addobat ahunin asibdad net
Economist tan iyyad ordahan as ahunin amos harkuk muchakil as ijja awen iyyad ordahan as muchakil wa maqqoran amos alwaq wa id ifnaz intaj
Titbaqet n nefran n addinat i mirda, dumu tan n alxal wan addinat olahan id microeconomics ahan anmartiyan n kel wote tan ,kel folitik d kel biraw tan
Eqqal tolas fal iddikud d tazunt n arabax daɣ mamala
“”Allaɣat alwaq iyyan as Carlyle ehak aqtisa tasassaɣrawt tan “”dismal science” chund alwazab i ikitban win amindi n awatay wan 1800 ijja Reverend Thomas Robert Malthus allaɣen as daɣ tilkamat ad as manna fal as iddikud n ichaɣɣib ad aki iddikud n al-imdad wan attaɣam”
Aharoj anmahazan jir economic theory d tamachɣult id folitik amos harat fal ijja amchakki addoben ad isabbahu n igzamit tan aqtisad tolas as-n-aɣambal social agendas d alqim n sistem tan
Journal tan iyyad n teɣare n aqtisad issewadan jahad tan nasan i eket n anafham n economist tan fal muchakil tan n folitik daɣ mirda tan n edes n ahinzazaɣ n folitik ahan isalan
Muchakil tan chund alistexal n bank tan ammas, folitik tan n bank tan ammas d tihussay n issiwilan n gafar tan n bank tan ammas meɣ isanti tan n folitik tan macroeconomics (azruf d folitik tan baya) n addawla amosan a fal ijja amchikki d majrad
Abara n isalan n aqtisad ahan farak mathematics id economy d behavioural economics fuk nasan olah nen i tiɣir daɣ behavioural psychology d amartay n ɣansar tan i inhajja tan n neoclassics amosan muduɣ fal taj teɣare daɣ abara tan ajjotnen n aqtisad
“ Joskow ila tanafrit maqqorat n as alxidmat ta tassohet daɣ oligopoly taj s ikayadan as ijja dumu tan “trotted out ex post””
Muduɣ iyyan maqqoran amos tamuttayt tamost asifham n tartit d anmizlay
Alxidmaten net chund attarex wan arizzej amosan assohen fal as safukkaran id naturalist leanings net tolas darat alxidmaten tin akayad ijjanen fal iddilil wan abarkot d wan anmizlay n tamudre
Medecine ijjan as imaɣran n al-islam teɣare tolaɣat s alxidmat n tumasen tin filozof an Greel as ijja awen attarex ijja hullan fal amedran wan Aristot hullan ag-az n anmillal n tamudre
Farak tan ijja Swammerdam ewayan s afor eynayan daɣ entomoloy tolas idhal daɣ efes n teknik tan n abarichi s microscope d ihuk n dumu
Daɣ awatay wan 1838, Schwann issinta efes n inasjam win amarad n as (1) tijittawt ta oharan addinat amos azar tolas (2) as izirwan n awadim fuk ilan samalan fuk wi tamudre kuddeɣ as war ilkem i anasjum (3) izirwan fuk izjaran id tazunt n izirwan iyyad
Carl Linnaeus izizjar akatab fal taxonomy i alɣalim daɣ awatay wan 1735 (anmizlayan wi axdam nen ɣur azzaman wen) tolas daɣ awatay wan 1750 azojach ismawan n sicence i imudaran fuk
Laarck ordah as samal tan win addoben at-w-ikiyan s aratan n arizzej he idwilan darat awa tolas aɣid ta
“” Tijittawt n modern genetics tissinta s alxidmat n Gregor Mendel issik nan alkad net “””Versuche über Pflanzenhybriden"" (‘’’’imiyizan fal Plant Hybridization””) daɣ awatay wan 1865 wi idlajnen tisittaɣhal n takasit n abarkot amosan tijittawt n modern genetics”
Tarkiz ijjan fal dumu tan eynaynen n dumu n birus tan d bacteria ɣur afukkar n double-helical structure tan DNA ijja James Watson d Francis Crick daɣ awatay wan 1953 eqqal echwal s iki n azzaman wan molecular genetics
Human Genome Porject amatakway daɣ awatay wan 1990 s ittus net akardi n genome n addinat fuk
Tamudre fal akal tissinta s aman tolas taqqim dihen har karad milyar tan n awatay data ahunin net s akal
Nucleus ikna daɣ iyyan meɣ proton tan ajjotnen d iddikud n neutron tan
Atom n ɣansar fuk ehay esassar n proton tan amosan esassar n atom net tolas assuma n proton tan d neutron tan amos esassar ajjen n atom
Daɣ almital ,Carbon, addobat emel as amos isotope (tamakat-12 meɣ tamakat 13) meɣ radioactive isotope (tamakat -14), wan uchray s addobat radiometric dating (hullan radiocarbon dating) i musnat n awatay n isuj
Ionic bonding ehay electrostatic attraction jir ion tan itkar nen meɣ jir atom tan ilanen electronegativitie izlaynen tolas amos amartay ezzaran ijjan daɣ ionic compounds
Covalent bond ehay tazunt n electron tan jir atom tan harat war ijja ionic bonds
Almital ehan edag fuk n hydrogen bond it aw ajraw jir water molecule tan
Aman amosan assohen i tamudre fal as harat assohen, addoben asilyam n solutes chund sodiumvd chloride ions meɣ molecules iyyad madroynen ad aqqilan asafar ahan aman
Fal as O-H amosan a ilan qutbi tan,oxygen atom ila negative charge tolas hydrogen atom tan win issin ilan positive charge
Aman amosan a ilattaɣan fal as addobat ad iltaɣ arori n qutbi fuk meɣ itkar molecule tan war n amos tin aman
Addakud n aɣeris andarran d aman war n aqqiras issibab net addakud andarran n molecule tan n aman wi taqqal nen crystal lattice n aɣeris itay in addikud n edag maqqoran jir molecule tan n aman
Addikuud maqqoran n enerji izlam i terazze n hydrogen bonds jir molecule tan n aman i amaskal n aman war n aqqiras s gaz (meɣ ihohan n aman)
A fal wadden aman, molecule tan fuk ti ahanen taɣissa iyyat fuk tahet tamakat
Almital, tamakat n atom fuk t addobat a taqqil covalents bonds chund daɣ methane , covalents bonds annutfasan chund carbon dioxide meɣ covalent bond ijjan anutfas wan karad chund carbon onoxide (CO)
Arori n hydrocarbon addoben ɣansar tan iyyad ad ijjichan edag net chund oxygen (O) , hydrogen (H), phosphorus (P), d sulfur (S) addobat nen as amutti n chemical behaviour n amartay wen
Alwaq wa id monosaccharides chund glucose d fructose osaɣan daɣ edag iyyan , addoben ad aqqilan disaccharide chund sucrose
Lipid tan win amosan imartayan s hullan war amosan qutbi tan d hydrophobic
Glycerol d phosphate taqqalan daɣ edag iyan qutbi d hydrophilic ( meɣ eɣaf) n molecule tan as ijja awen acid tan r-artayan daɣ edag war n imos n qutbi d hydrophobic
Protein tan amosan macromolecule tan wi iknanen ijjit ahan enzyme tan, ahunin n protein tan, molecule tan maqqornen n tadogant, antibodies d structural proteins
Qatbiya d adkor n esassar wan tasaja idasan alayam n amino acids
Edey wa ezzaran ehay edag n amino acids osaɣan peptide bonds daɣ edag iyyan
Anatfas n alpha helices d beta sheets hak in protein i edey n karad qayas tan meɣ tertiary structure
Purine tan ehen guanine (G), d adenine (A) as ijja awen pyrimidines ahan tan cytosine (T), uracil (U) dthymine (T)
Cell membrane ehet lipid bilayer, ahan cholesterol tan illanen jir phospholipids i ag-az n amatikway nasan daɣ taqqan
Cell membrane tan ahanat timitikwayen ajjotnen chund alatoɣ n azar, aɣazan n enerji wan efew d cell signalling tolas amos arori assirtayan extracellular structures ajjotnen chund celle wall, glycocalyx d cytoskeleton
“ Akatab n Alberts issewal s immik wa s “” cellular building blocks”” chankachan har amukin n ahnaɣ “
Izirwan n ahishk ilan organelles n asiwad tan izlaynen id izirwan win ehare chund cell wall ehak in tadhilt n azar n ahishk, chloroplasts wi sadaw nen enerji wan tafukt ikannan n assukar d vacuoles hakkinen aɣazan d tadhilt ahanen tolas arraw d uɣchad n isamban n ahishk
Daɣ awa t allaɣat achareɣa ta tazzarat n thermodynamics , enerji eɣzan awen amos war addobat uɣna meɣ uɣchad
Taɣissa t azilzam intaj n enerji n harkuk i ag-az n talɣa n entropy
Catabolism izazjar enerji d anabolism itat enerji
Alwazab fuk itaj daɣ tikkelen n biochemics, tiyyad daɣ sanat amos nat tin redox
Acetyl-Coa it ajach citric acid itaj in daɣ ammas n mitochondrial matrix
Oxidative phosphorylation ahan ti ahunin n esassar wan electron amoasan akkoz protein tan sisikinen electron tan ɣur edag s iyyan, zazjaran enerji ɣur NADH d FADH2 ertayan id proton tan (hydrogen ions) fal mitpchondrial membrane tan ammas (chemiosmosis) id itiruwan assahat n proton
A fal ooxygen war it illa , pyruvate a ti exxarak unfas n azar mucham a ti idas tamatikwayt n tiqwat
Tiqwat taj aksad i NADH s NAD+ i ad alis at-w-axdam daɣ glycolysis
Daɣ taslat n iɣasan, asuj wa eɣchadan amos lactic acid
Alwaq wan anaerobic glycolysis, NDA+ inakkar id alwaq wa id artay hydrogen id pyruvate i ad aqqilan lactate
ɣur amukin, alwaq wa it imal oxygen, NDA+ itawaɣan s hydrogen da lactate i ad aqqilan ATP
Daɣ ihandagan ajjotnen, oxygen izajar as amos asuj eɣchadan
Awen olah id assahat ta ija proton fal mitochondrial membrane wan ammas daɣ unfas
Daɣ tadogant tan autocrine, ligand idas azar wa ti izazjaran
Daɣ Eukaryotes (awen amos , ehare, ahishk, biffen d protist cells), illan ti issin ich-ikilan izlaynen n tazunt n azar: mitosis d meiosis
Darat tazunt n azar, talyat fuk n izirwan tisant dawra teynayat
Tazunt n dawra tan fuk nasnat at-w-axdam nat daɣ tamatikwayt n arraw daɣ titbaqet iyyat n tamudre nasan
Awar n amos timitikwayen tin mitosis d meiosis daɣ eukaryotes, binary fission itaj daɣ prokaryotes itaj wala teɣare n spindle apparatus fal azar
Takasit tan Mendel t amos tamatikwayt s gene tan d samalan tikiyan ɣur imarawan s aratan
Wa ezzaran amos as samalan win etari tawaɣrinen amarad s isim wan alles istaran tolas ilan dumu tan ( almital: tabangalt, tamallay meɣ tichijrit ,takkindimt)
Mendel iktab as ɣur eɣanni wan achnaɣ, allele tan i gene ille amminzaɣ jir iman nasan har achaɣ fuk eway allele iyyan ɣas i gene fuk harat allavat daɣ achareɣa net tan tazunt
Nucleotides osaɣan jir iman nasan s covalent bonds jir assukar n nucleotide iyyan d phospahte n wa yadan harat icharayan arori n assukar-phosphate
Baz tan aqqal nat sanatat taqqimen : Pyramidines d purines
DNA ijji iyyan a itaj alwaq wa id azunnat tinilwa tin sanatat
Chromosome eqqal edey oɣadan ahan DNA d Histones
Daɣ Prokaryotes, DNA it awattaf daɣ taɣissa alwaqqan iyyad daɣ cytoplasm s isim net Nucleoid
Isalan win etari aɣzanan daɣ DNA eqqal genotype as ijja awen genotype izjar id aklulu protein tan wi o-gaznen taɣissa d efes meɣ exdam chund enzymes jarraw nen abara tan n i metabolic
Daw kod wn genetic,tinilwa tin mRNA tallaɣat kay i iddikud n protein tan daɣ amino tamatikwayt ten isim net afissar itaj in daɣ ribosomes
Musnat d amiyiz n genome tan addoba at ej s afalla daɣ d boinformatics d amiyiz n alxidmat d edey n genome tan imdanen
Genome tan winprokaryotes i madroynen, isasan tolas izlayan
Illan ti akkoz tikkalen n tasassarut i afanaz n efes, agluy, anmizlay, morphogenesis d efes
Izirwan wi enatti amosan a war n izlay meɣ izirwan izlaynen a andarran addobat nen uzlay s ichikilan ajjotnen tolad anfiz nat harkuk i ad aɣnin at azar olahan id an enatti
Apoptosis meɣ tamattant n azar fal ijja addabara inta deɣ itj alwaq wan morphogenesis chund tamattant n izirwan jir iddikud wan efes n achnaɣ n awadim ituzanan issikadan d tinsawen n addinat
Foti tan asuj wan gene tan iknan aɣalas daɣ ophyla, almaɣna imos as illan addinat aru nen d iyyad olahnen ajjotnen daɣ taaqimen azunen n ehare
Gene tan win Hox asilmadan edag wa daɣ annitfasan ichrutan chund iɣasan ajjotnen n tachalen , ad idwil daɣ achnaɣ meɣ larva tasuteft
Foti n asuj wan gene addobat ad it waɣil s ichikil izlayan chund alwaq em n ground-finch wan Darwin isahrak BMP gene meɣ alwaq wa id ibas ilanat tachalen idaran nasnat chund Distal-less (DIx° gene tan ifanaz at waɣir meɣwar it waɣil ja daɣ ihandagan s addoben imudaran wi yadnen rattayan idaran nasan.
Akăyăd wen ǝjja ɣur is as ǝki s dăta ităj alwăq wa t-ǝlăn ǝmutǝyăn n allele daɣ ǝššăɣǝb n tǝɣǝswen ohărnen tămudre
Alwăq wa ǝd assăhăt tan nefrăn war t-ǝlla meɣ tăbrur, ǝddǝkud n allele tan ogdăhăn tiw-at d afanaz  daɣ ǝkǝ tan n ǝššaɣǝb azzămăn ǝyyăn fuk hărwa daɣ wăr t- ǝjješăn mărsălăn
Reproductive isolation inta deɣ t arha ad tiw-ad ɣu emel n anmizlay wan etari
Alwaq wa id ezarag wan tiwit ijja sanatat tazunawen, samal net tamirkest meɣ ahishk wan temedt
Daɣ ahishk, taqqimt n imudaran fuk iwar isim wan taxon (daɣ almital, addinat, primate tan, ehare meɣ imudaran) tolas taxon ahan ihayawan net fuk nasan eqqal clade s immik iyyan isim net monophyletic Taxon
Ichikil n imudaran meɣ taqqimt ta tiknat orak s taqqimt taɣfalat mucham ehan ajjama net isim net outgroup eqqalan titbaqqet n samal daɣ ahishk
Fal almadda wan Parsimoni (meɣ Occcam razor) , ahishk wa ilan irrizaɣ inta s wa ilan imutiyan madroynen s ilzam aɣabal nasan fl samalan n taqqimen fuk ti yadnen
Fal sistem wen, taqqimt n imudaran fuk tigraw issin ismawan, iyyan i wan tichit net tolas wa yadan wan ichikil net n amudar
Biolojist tan ǝjja ɣur săn as anăfăz n kod wan etări eqqăl asǝdutti n attărex daɣ alɣălǝm n tǝwǝkkăwen, arkea d ekariot tan
Daɣ uchray, a ilan 1.7 n milyar n awatay, tiɣiswen tin izirwan ajjotnen issinta nat id azajor id as izlayan izirwan tajjinen alxidmaten war n olah
Ihishka win akal rabbaxan hullan har aɣilan addinat as issewadan tamattant tan Devonian
ɣur azzaman wan tamazzit daɣ albana, archosau tan aqqalan imudaran n akal wi ojjar nen ijjit; taqqimt n archosaur iyyat, dinozor tan, ojjaran azzamanan win Jurassic d Cretaceous
Tiwikkawen izzaɣ nat daɣ amadal, aman, azzamanan win awelan,jibi tan win izin tan d ammas n tamaxluk n amadal
Archea eqqal ezarag iyyan n izirwan win prokaryotic tolas ahan edag wan tiwikkaen, igrawan isim nasan archaebacteria ( daɣ almalikiya tan Archaebacteria), isim s ibas exdam amarad
Archea d tiwikkawen ogdahan harkuk daɣ izuk d innuɣ kuddeɣ as harat n archea tan ilan annuɣan izlaynen chud izirwan wi lamamasnen d wi ilan tisijwa n Haloquadratum walsbyi
Archea exdam hullan s assahat ohun eukaryotes: awen ifal id isartiyan chund assukar, ammonia , ion tan win tazoli meɣ gaz
Archea tan wi azzarnen amosan extremophile tan izzaɣnen daɣ ihinzuzaɣ chund awelan d ijirwan win tesimt war ahen imudaran fuk iyyad
Archea ta aqqalan achrut maqqoran n tamudre n adduniya
Sammos daɣ clade tan intaned deɣ ismawan nasan fuk protist tan aqqal nen imudaran madroynen n eukaryotic war n aqqel ihishkan,ihanan n alchinan mev arizzej
Protist tan fuk aqqalan a ilan azar iyyan s ismawan nasan iyyad microbial eukaryotes
Dinolagellates aqqalan photosynthetic tan tolas tawajrawan daɣ ijirwan wi maqqornen id axdaman azilzam nasan wan imarawan wi azzarnen n jibi tan wi ichikrach
Ciliates aqqalan alveolates ilanen edey chund wan imzadan ajjotnen s ismawan nasan cilia
Excavates aqqalan taqqimt n protist tan issintanen ijjit a ilan 1.5 n milyar n awatay s andarran darat axalak wan eukaryote tan
Stramenopiles s ijjit nasan ahan tan samalan n imzadan daɣ tichijrit n falgella tin sanatat nasan eha diatoms d algae bangalan
Rhizarians ijjan tizunawen karadat: cercozan tan, forminiferan tan d radiolrian tan
Algae ila cade tan ajjotnen izlaynen chud glaucophytes amos nen alge win aan wi darosnen s daroɣ olahan daɣ dumu id imarawan wi azzarnen n plantae n azar iyyan
Ihiskan win akal (embryophites) izjaran id s tizarat daɣ ihinzuzaɣ n amadal a ilan jir 450 har 500 n awatay
Daɣ achrut iyyan, clades tan wi yadnen amosan ihishkan war n ila ikewan fal as war ilen ekew wan tracheid
Tat ajrawan daɣ ihandagan wi ti illan aman
Ijjit n Ihishkan fuk wi war n ila ikewan aqqalan win akal ilanen harat n timizdaɣ daɣ ihanzuzaɣ n aman darosnen tolas war ziddaɣan daɣ ijirwan wi maqqornen
Gymnosperms ehe confiers, cycads, Gikgo d gnetophytes.
ǝjjan awen s ǝmmǝk s ǝsǝm n absortiv heterofi s ǝnta as tăkkăsăn dijetiv enzim tan erăzzǝn tǝblălen n ǝmănsǝwăn w-ǝ măqqornen data tesase năsăn s agorš n ǝzǝrwăn năsăn
Ehan n alchinan, hak id attarex issin iyyad, choanoflagatellates d arizzej addoben ad artiyan chund opisthokonts
ihanan n alchinan ilanen izirwan ajjotnen, s achrut iyyan, ilan taɣissa s ism net myceluim, ahan iɣunan n taqqimt n addinat s isim net hyphae tahak it turhajat i ajaraw n tesase
Daɣ uzlay n majrad, arizzej itat , sajaran adu, addoben achwinki, addoben akarach n ilyadan, tolas idaw-al daɣ arori n izirwan , blastula alwaq wan efes n achnaɣ
Arizzej addobat ad ilu annuɣan issin n taqqimen ijja fal samalan n efes nasan
Daɣ protostomes, blastopore itaraw id em s ilkam eɣanni n ajilal
Tiɣiswen n arizzej ajjen olah, s tulat chund azejir meɣ a ilan sanatat tisijwen
Arizzej addobat ad ilu annuɣan issin daɣ ichikil d edag n appendage nasan chund eskaw wan asunsij n ahinzazaɣ meɣ iskaran wi s rammasan imudaran
Tăššăma n 97 daɣ temede n tăqqǝmen n ǝmudărăn war ǝlen , amosăn arǝzzej war n ǝla meɣ wăr n asǝdwǝl ǝɣăsăn w-ǝn arori (s ǝsmăwăn năsăn arori ǝd ǝzjărăn notochord
Imudaran ajjotnen war n ila iɣasan ilan iddikud ajjen d ichikilan ajjotnen ojjar nen subphylim n vertebrata
A ojjaran 6.000 n birus ichikilan n arizzej afissar har daɣ almaɣna net wa andarran
Alwăq wa id wăr eha ammăs azăr wan erhinăn meɣ ehăn abăra n torhǝnna, burǝs tan ǝllăn tǝ s dumu n particle tan ǝjjănen teklăy n ǝmăn năsăn meɣ virions , eha asuj n etări (DNA meɣ RNA) , alfǝsta s ǝsǝm net capsid tolăs daɣ ǝhăndăgăn ǝyyăd envelob tăhăt ajjăma n lipid tan
Aslunan n birus tan daɣ attarex n adduniya war ikna anfilal hullan. Iyyad idwalan ɣur plasmid tan—isuj n DNA addobat nen ahunin jir izirwan—as ijja awen iyyad addoben ad idwilan daɣ tiwikkawen
Birus tan addoben anafaz daɣ ihandagan ajjotnen
Norovirus d rotavirus, iddililan oharnen n viral gastronenteritis , tamajaran s abara wan annikal meɣ em daɣ as okay s afus har em meɣ amansi meɣ aman
Sistem wan atkul tahay tekewt, ifrinkittan d fler tan
Ehel wan aman edes n tagursayt isilmad aman fal targusayt
Tisidwal ajjotnen ihishkan harkuk ittasan, talɣa s tammut alxidmat n tasidwilt
Asibdaj eqqal tikkelt ta tazzarat n efes, edag s aman isassen tasidwilt
Monomer win ta tajrawan daɣ edaɣdaɣ n hydrolysis, protein tan d lipid tan i aɣzanen cotyledon tan meɣ endosperm
Fler tan nasan aqqalan izirwan asirɣasnen uxlak hullan wan tehakke n immik wan tartit n aman n wahi n ahalis id tikakaten
Cross-pollination imos efel n anther n pollen n afrinkitta s stigma n afrinkitta iyyan daɣ addinat izlaynen n ichikilan olahnen
Imuttiyan win addobe marsalan n etari, fazon d taɣissa a tan immiran
Photoreceptor wan protein isisiki isalan chund win as ijja achala meɣ ehad , daɣ achal , aziyar n efew it illan, d awa daɣ eɣna efew
Ihishkan ajjotnen tajjin infrikinttan s alwaq oɣadan fal as iɣalayan wi ofrayan i efew war aqqal nen alwzab i tachijrit n ehad , harat s isim net photoperiodism
Arizzej addoben tuzant jir regulator tan meɣ conformer tan
Daɣ achrut iyyan, arizzej chund imanan d ejar aqqalan conformers fal as lammadan ahinzazaɣ nasan wan ammas ( amiltal: talɣa n taɣissa) i ad al id ihinzuzaɣ nasan win ajjama
Almital mus tan,addoben ad akchin har 3 ihandagan attaɣam ajjen ohun timarwalen daɣ tigdaht n azuk nasan fal as iddikud n azuk n mus iyyat ojjar wan timarwalen
Hak id ijja awen, aharoj wan arizzej war ijja afranɣi ilammaɣan meɣ it ajjadan
S tig-ets tahozat akal , egadid ilzam ti ad ogaz iddikud chajren i
Daɣ uchrayn arizzej wan aman wi darosnen ilan aman n tiɣiswen aqqalnen hyperosmotic i aman wi sammednen
A fal ilzam amudar ad ekch attaɣam eha iddikud ajjen ehak in assahat, ad agiz assahat ten daɣ dumu n lipids i alxidmat net n tilkamat tolas iyyad daɣ assahat ten chund glycogen i alxidmat n armod (almital ajjaraw n tinfa tan akikil)
Daɣ asiwid n immansiwan nasan, arizzej ila tijursayen , arizzej wa ilan iɣasan ila gland tan chund tasa d amlaqqes aqqalnen achrut n sistem tan nasan win ifuz
Alwaq id ifal tasa, amansi i tajach adan wa andarran s inta a ezzaran daɣ izirwan (meɣ izirwan wi madroynen n imudaran win iɣasan tolas eqqal sit wan ifus d tesase
Amutti n adu daɣ taruten itaj s milyon tan daɣ sakkoch tan madroynen n adu; daɣ ifafan d imudaran s ismawan nasan alveoli tolas daɣ igdad aqqalan atria
W-ǝn tăjjăšan tăruten edăg s inta a tăjjjăšan sollăn bronši wan ǝssǝn d wan kărăd s tǝgursăyen tǝ mădroynen, bronšiol tan
Illan ti issin ichikilan n sistem tan win achiwinki: amiri d aɣafal
Achiwinki n arizzej i taj jir issin ichikilan n tisalsiten: tisalsiten ti assilsanen d tisalsiten tin unfa ( meɣ tin taruten)
Daɣ igdad d imudaran wi sankasnen , sistem tan ilsanen fuk d sistem tan taruten aqqalan a ertayan daɣserie tan
Ifanazan n tasillet n eɣas amosan neurogenic fal as azzilzaman synaptic input daɣ motor neuron tan
Afanaz wa ijjan eqqal chund twich, asiwad meɣ tetanos ilkaman i ijji n timachɣulen ti ilkamnen
Tikarsiwen n afanaz olah nat daɣ tesalsiten karadat n taslit
Arizzej iyyan chund mollusks d nemmatodes ilan tisillad ahan bandar tan n iɣunan karoznen tolas sadodnen ijjanen ikannan n isik ohun a ti isiɣatasan chund iɣasan win imudaran meɣ tisillad tin olh
Addoben asissiki meɣ ajaraw n isalan fal sit tan win timuqqisen s itawan synapses
Izirwan chund neuron tan meɣ izirwan n tisillad addoben a tan ijjich hoq meɣ ifnizan alwaq wa id ijrawan achamol n neuron iyyan
Daɣ imudaran win iɣasan ,sistem wan alxidmat n eɣaf ehay sistem an ammas (CNS) eha akilkil d arori tolas sistem wan ajjama (PNS) ahan izirwan wi assirtaynen CNS id achrut n taɣissa fuk
PNS ijja karadat tazunawen s sistem tan madroynen , somatic, ermadan, tolas enteric nervous systems
Sistem sympathetic wan izirwan exaddam alwaq wa ti illan iziyeran i asidu n assahat s ijja awen sistem parasympathetic wan izirwan exaddam alwaq wa id assunfan
Izirwan wi zajarnen akikil ismawan nasan izirwan win akikil as ijja awen wi id zajarnen arori ismawan nasan izirwan win arori
Daɣ addinat hullan, endocrine glands wi maqqornen aqqalan thyroid gland d adrenal glands
Hirmones addoben ad aqqilan amino acid , steroids, eicosanoids, leukotrienes meɣ prostaglandins
T arawan haploid gametes s meiosis
Daɣ ǝhăndăgăn ajotnen , tăselsǝt tan kărădăt, mesoderm, ǝnta deɣ d-ăwăl jar essăn
Gastrulation i taj alwaq ichwinkitan n morphogenetic ikkan s izirwan s karadat tisalsiten amos nen ectodrm, mesoderm d endoderm
Anmizlay n izirwan ornan ti ichamolan chund marsalan n adawal t imuti nen s izirwan iffarnen s ismawan nasan juxtracrine singaling meɣ izirwan ahanen edes san s ihandagan madroynen s ismawan nasan paracine singaling
sistem wan alɣillăs ehăk alwăzăb oɣădăn i stimilis fuk s alămăd n musnăt tan molecule tan ti dăr ammuqăs dăta awa
Tiwikkawen ilanat system assohen n aɣalas ijjan s dumu n enzyme tan ogaznen daɣ imajiran win birus tan
Tamaxluk ta tilat isenan chund addinat, ilan immikan n aɣalas iknanen milɣaw eha tudabat nasan i almud n musnat awa isajrawan torhinnawen hullan
Almǝtăl, tǝkkelen n alxǝdmăt tăzzuket ǝllănăt ulmăd daɣ etări tolas alxălăn hărăy nen tăjjǝnen daɣ ǝbăn afăhăm
Tawset n imudaran wi iddarnen (biotic) d wi warn idder (abiotic) (almital aman, annur, radiation, tukise, tanasmut,tisumme, d akal) n ahinzazaɣ nasan isim net ecosystem
Achikch n ihishkan d iyyad , ehare ila edag assohen daɣ tamatikwayt n haratan d assahat s sistem
Ahǝnzăzăɣ n tăɣissa n amădal tǝkne assăhăt tan tăfukt d topografi
Taqqan taqqal alxidmat n achal fuk n tukise d ajjinna as ijja awen amutti n azzaman eqqal taqqan n azzaman chajret ilan jir azzaman n 30 n awatay
Uchrayan n awen, ihanzuzaɣ ibdajnen t araw id tadawla n ihishkan huskatnen
Tiw-at n ichaɣib jir taqqanen addobat at w ilmad s iddikud n tiw-at n ichaɣib eha ti-wit, tamattant d isikilan
Anmirtay n abarkot eqqal taqqimt n tamaxluk tizzaɣat daɣ edag iyyan daɣ tawset ijjan fal wi yadnen
Anmirtay ehojjan isim net symbiosis
Illan ti ihandagan n tropic izlaynen daɣ web n achakchaw fuk , s edag wan gachulan eqqal wan primary producers ( meɣ autotrophs) chund ihishkan d algae tan s imutinen enerji d isuj win inorganic s win organic addobat nen at wa axdam daɣ awa eqqiman daɣ tawset
Tolas wi tat in nen imakchan wi s issin aqqalan imakchan win karad d ajjen
Daɣ cycle tan iyyad illan ti rezerwar tan iyyad daɣ itayɣim meɣ eɣfal har alwaq chajren
Chafer wa ojjaran hullan n tukisse eqqal emission n greenhouse gases, s a ojjaran 90% amosan carbon dioxide d methane
Biodiversity tikma alxidmat tan ecosystem tan , hakkinen ichikil n alxidmaten ti aqqalnen addaman n addinat
Daɣ alasal, botany t ijja teɣare n ehan wan alchinan d algae ijjan mycologists d pycologists , id teɣare n taqqimen tin akarad n tamaxluk taqqimat edes n edag wan afor n International Botanical Congress.
Taɣissa n Ifirjan win aru s alwaq iiyan osaɣan id ihanan win monasteries ahan ihishkan infanen assexat
Ifirjan win assirɣasan teɣare tan ihishkan
A lan 20 n awatay daɣ awatay wan 2000, botanist tan assaxdaman tikarsiwen tin amiyiz n etari wan molecule tan , eha geonomics d proteomics d DNA to amiskat n ihishkan hullan
“Botany tan amarad izjar id adarich net Ancient Greece hullan daɣ Theophrastus ( c.371 har 287 BCE), anattalib n Aristote id eɣnan tolas affisar achareɣa tan net d tolas daɣ tawset tan kel scientifik tan eqqal “ abba n botany””
De Materia Medica iknan ti addinat teɣare hullan a ojjaran 1500 n awatay
Daɣ ammas n awatay wan 1600 , ifirjan win botany talammen daɣ lakkolan wi maqqornen ajjotnen n italia
Idhalan asidwal n botany daɣ tiɣir tin lakkol
Daɣ azzaman wen, botany taqqim tikn achinich i medecine
Bock eɣna id sistem n iman net wan amaskat n ihishkan
Nefran d anmillal n samalan addoben ad aqqilan a eɣna awadim daɣ isayara ijjanen i lammudat ( isayaran win amiyiz) meɣ a orakan hullan s aqqud wan
Awen iday binomial azzukken meɣ addabara wan issin ismawan s isim wa ezzaran eha edag n genus tolas wan issin ichikil n imudaran wi ahanen genus
Tiw-at n musnat tan techne n ahisk, dumu d azzamanan win tamattit n tamudre itiwi s almud n as tille temedt ajjen jir ihishkan ohun sistem wa eɣna awadim n Linnaeus
Alxidmat tan Katherine Esau (awatay wan 1898 har 1997) fal techne n ahishk taqqal har ajjudi tadamalut maqqorat n botany tan amarad
Isim wan as tartit tan tawseten tin ihishkan chund aroj n ifrinkittan win awelan isimutay anmichray n amatikway n ecology eɣna Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley d Frederic Clements
Ajaraw d alamad n hormones n ahisk wan auxin ijja Kenneth V. Thirmann daɣ awatay wan 1948 ikfa turhajat s asidwal n ahishk s idoman altaɣnen s ajjama
Efes n ihishkan wi n biochemistry daɣ awatay wan 2000 erawan ti id tikarsiwen tin amarad n amiyiz n organic chemical chund spectroscopy, chromatography d electrophoresis
Teknoloji tan tin ikfa nat turhajat s axadam n biotechnology n ihishkan fuk meɣ igayakan n ihishkan idwal nen daɣ bioreactor tan s fazon tan synthesise, antibiotics meɣ n isifran hak id asiltaɣ n adom s amuttay alasal net iknan i samalan chund
Sistematics win amarad ittus nasan iguch n edag d ajaraw n aharoj n phylogenetic jir ihishkan
Daɣ as eqqal asuj n photosynthesis, ihishkan tay in adu daɣ ichinnawan, gaz ilzaman i haratan fuk wi daɣ iddar nen i ag-ay n unfas daɣ izirwan nasan
Daɣ attarex, haratan fuk wi iddar nen iskatan as aqqalan arizzej meɣ ihishkan tolas botany tilsa teɣare tan tamaxluk fuk ta war n aha
“Almaɣna wa darosan hullan n “ahishk” war ti eha ɣas ar “” ihishka win akal”” meɣ embryophytes ahan idomman n ahishk (gymnosperms, eha pines,d ihishkan ijjanen ifrinkittan) d free-sporing cryptograms eha fern, clubmosses, liveworts, hornwoorts d mosses”
Edag wan tartit n haploid n embryophytes s isim net gametophyte, ichakch achnaɣ n diploid sporophyte daɣ tisillad net s achrut n tamudre net hak id daɣ adom n ihihkan , s gametophyte iman net ichakche emaraw net sporophyte
Palaeobotanists aɣran ihishkan win aru daɣ adarich n wi aru i ad ekfu isalan fal attarex wan amutti n ihishkan
Awen inta as jan in ecologist tan edag wa ezzaran n trophic
Botanist tan aɣran tolas ihishkan win ahojar aqqalnen muchakil daɣ tiwijas d botany d ag-az n awa eqqalan torhinna i ahishk daɣ tiwijas d ecosystem tan
Annur wan enerji ermas chlorophyll a olah s tizarat id dumu n electron tan ( darat awa id proto gradient) awen exdam i iji n molecule tan n ATP d NADPH wi tagaz nen tolas sisikiyan enerji
Glucose iyyan itimutti s edaɣdaɣ eɣallaf an daɣ chloroplast
Daɣ uzlay n arizzej (hin odanan chloroplasts) , ihishkan d eukaryote oyyadan ihandagan ajjotnen i chloroplast tan nasan eha akulukulu n acid tan nasan fuk win tadhunt d acid tan amino
Ihishkan n akal chund lignin, polymer exdaman i aassuhi n iɣalayan win issin n xylem tracheids d vessels i a tan ogazan daɣ egadal alwaq wa id iswa ahishk aman sarsan daw aman
Iyyad chund peppermint oil d sitron infan harat daɣ ihuk n adu (almital capsaicin) tolas daɣ medecine chund isifran chund opium daɣ opium poppies
Almital, tablalt ta tanaqqit tazzurt t aqqal acetyl ester n acid saticlic daɣ alasal azun id tafrinka n ihishkan win willow trees, d ichikil n tiblalen ti n aqqinen tazzurt chund heroin ta tajraw nat s amutti n morphine ta tajraw at daɣ opium poppy
Ameriken tan win akal assaxdaman ihishkan ajjotnen chund abara tan n asafar n tirhinna n afdan n iwityan
Assukar, edaɣdaɣ, koton, ikarchayan, hemp, ichikilan iyyad n aɣan, ahishk d particle boards, papyrus, d alkad, dilwilan, wax,d rubber aqqalan almitalan n isuj n asuk assohat nen iknanen daɣ ihishkan meɣ asuj wan nasan wan issin
Isuj iknanen daɣcellulose eha rayon d cellophane, wallpaper, biotunatol d gus cotton,
Ecologist tan iyyad sifallan fal isalan n addinat win akal id issedwan ehnobotanist tan
Ihishkan ilkaman i edaphic iyyan d marsalan n amutti n azzaman daɣ ahinzazaɣ nasan mucham addobat asammuti n marsalan har ajjudi
Anmartayan n inarhajan nasans iddikud daɣ taqqimen , ichaɣiban d tawseten s fuk nasan aqqalan ihishkan
Gregor Mendel ijraw achareɣa tanwin etari s teɣare n samalan win etari s dumu daɣ Pisusm sativum (peas)
Kud ijja awen daɣ, illan ti anmazlayan ajjontnen jir ahisks d tamaxulat
Ichikilan wi ajjotnen igyaknen n erig aqqalan ittus wa ewad anmirtay wan jir d wan ammas jir ichikilan n imudaran d amiskal nasan
Daɣ ihishkan n meddan d dede n akal gametes tan tiriwan tan addinat azunen
Tartit n tuyo tan daɣ bombater eqqal almital iyyan
Apomixis addobăt ad ej daɣ adom, ǝtărăw adom eha ăšnăɣ olăhăn ǝd emărăw net
Ahishl wan allopolyploid izajar id amaskal n issin ichikilan izlaynen
Poliplwad tan n ǝhǝškăn ǝyyăd war ǝtǝru addoben ad arǝwăn meɣ s adom wăn apomixis aqqǝl nen ǝšăɣǝbăn n addǝnăt olăhnen
Dandelon oharan n triploid itiruwan idomman olaɣnen s adom wan apomictic
Anmizar n genome tan iyyad madroynen , n tafaɣat (Oryza sativa) d Brachypodium distachyon ijjan tan ichikil n afaham n genetics, biology tan cellular d molecular n attaɣam, alammuz d monocots
Spinach , tanzant, soybean d moss Physcomitrella patens ammos a exdaman i teɣare n biology tan ahishk
asiwil wan gene addobat a ti ewakkal repressor proteins i taqqanan silencer rejion tan n DNA tolas t igdalat i rejion i kod wan DNA i asiwil
Imuttiyan n epigenetic atwan aqqalan harat n etari, as ijja awen iyyad amisaɣalan daɣ germ cells
Daɣ anmizlay id arizzej, ihishkan ajjotnen, hullan win parenchyma, war imda anmizlay nasan, aqqalan totipotent addobat nen ad aru an ahishk eynayan
Algae tan aqqalan taqqimt n polyphyletic tolas ahan tizunawen ajjotnen , t iyyad iknan at arrak s ihiskan fal wi yadnen
Charophyte class Charophyceae d ahishk wan amadal sub-kingdom Embryophyta fuk nasan aqqalan taqqimt tan monophyletic meɣ clade Streptophytina
Ihishkan win Pteridophytic ilanen xylem wan tiditt d phloem itiruwan s spores itifuqen s karad gametophyte tan daɣ azzaman wan Silurian tolas ijjatan s ihandagan ajjotnen daɣ Silurian wan darat d Devonian wan tizarat
Gametophyte tan nasan ifnaznen ijja efes nasan daɣ megaspore tan ahanen spore-producing organs (megasporangia) n sporophyte, talɣa ti wassanat s endospory
Ihishkan win tizarat tawassannen ijlan wan azzaman wan Devonian Famenian wan uchray
Chemicals ti w ajraw nen daɣ adu, akal d aman taqqalan tijittawt n metabolism n ahishk fuk
Heterotrophs ahan irizzejan fuk, ihanan n alchinan fuk, ihishkan fuk win marsal d non-photosynthetic bacteria jarraw an molecule tan ti eraw photoautotrophs tolas asunfis tan meɣ exdam tan daɣ edey n cells d tissues
Asikil n sucellular wan ion tan, electron tan d molecule tan chund aman d enzymes i taj fal cell membrane tan
Almital tan n haratan wi s arha ahishk asikil nasan amosan nitrogen, phophorus, potassium, calcium, magnesium d sulfur
Mediates win artaynen alwazaban win tropic n tasidwalt d ikewan s annur d gravity
Cytokinin zeatin it w ajraw daɣ erij, kolkoti wan zea tolas izjar id purine adenine
Ahan daɣ tiw-at n ifuqqi tan d terazze n dormancy daɣ tisidwal,daɣ amukin n tizzijrit n tadamalut tan ahishk d awikkil n ifrinkittan
Ikna tila n isim fal as daɣ attarex itiwaɣal as ad eɣlis tuzant
Ichikil iyyan n phytohormones eqqal jasmonates, iskatan s tizarat daɣ udi wan Jasmin grandiflorum wa ikan in alwazaban win ihayojan daɣ ihishkan s agabal n asiwil n gene tan ilzaman daɣ alwazab ijjan i tadlimt tan n awa isarhanan
Ihishkan wi war n ila ikewan chund liverworts, hornworts d mosses war t iriwan ikewan tajjach nen akal tolas ijjit n ihishkan tajjachan photosynthesis
Cells tan daɣ sistem fuk addoben ad aɣnin cells tan n wa yadan tolas ariwan tadamalut meɣ ikewan infanen
A fal iyyan daɣ sistem tan assujjal, wa yadan a ti id issidwil
Daɣ ǝhǝškăn w-ǝn ǝkewăn, xylem d floem aqqălăn ǝzǝrwăn w-ǝ tăsăkăl nen jǝr tădămălut d ǝkewăn
Ifrinkittan sadawan annur tolas tiwiyan photosynthesis
Angiosperm tan aqqalan ihishkan wi tirunen ihishkan hakkin nen ifrinkittan tolas ilan adom assikaran
Ihishkan iyyad tiriwan s tartit, iyyad s iban tartit d iyyad s immikan wi fuk
Amaskat wan abarkot eqqal dumu n scientific taxonomy
Kud inta scientifik tan harkuk war ardeɣan fal immik wa s iskatan tamaxluken , molecular phylogenetics, wi axdamnen s DNA chund isalan, ewayan imasuɣilan ajjotnen eynaynen id iyaka tan ikkannen s data tolas war eha ach-ak as ad aki daɣ awen
Noenclature tan botanical organisms tikkodat daɣ International Code of Nomenclature i algae, ehan n alcginan d ihishkan (ICN) tolas exkam ti International Botanical Congress.
Isim n ahishk wan scientifik eha edag n genus d ichikilan net daɣ genus, id ichrayan s isim iyyan daɣ alɣali i tamaxluk fuk
Anmirtay eqqal isim n taqqimt n imudaran
Iharojan d etari n taqqimt n tamaxluk isim net phylogeny
Chund almital, taqqimt n imudaran win Pereskia aqqalan ihishkan meɣ irajjan ilanen ifrinkittan chajrotnen
Acharaɣ n iharojan ijjanen fal samalan azunnen azilzam iji n anniyat, fal as ihishkan addoben ad alahan id wi yadnen s amutti iddewan daɣ id idwalan samalan fal iman nasan
Samalan ɣas wi id izjarnen chund spine-producing areoles n cacti eqqal asidduti n tila n awich-ar oharan
Anmizlay amos as kod wan etari iman net exdam i musnat n iharojjan ohun exadam net s samalan ti isadwal
Asidduti n wan etari asilmad as aharoj wan tidit n taimaxluken ajjotnen eqqal immik wa s ijja daɣ cladogram wan sider- ihanan win alchinan orakan hullan s arizzej ohun ihishkan
Imuɣ n immik wa s taqqimen n ihishkan olah nat id ti yadnen ijjarraw i botanist tan ad afhaman hullan tamikwayt tan amutti n ihishkan
Kuddeɣ as addinat iknan in hullan ejarri n attarex wan irrizejjan wi ahanen edes has-san tolas assaxdaman musnat ten i ad asuninan issikilan iyyad, teɣare n zoology addobat ad itwan as asinti net Aristotle
Zoology wan uchray ila iɣanni tan net daɣ Renaissance d azzaman wa uchray ezzaran id Carl Linnaeus, Antonie Van Leuuwenhoek, Robert Hooke, Charles Darwin, Gregor Mendel d iyyad ajjotnen
Illan ti idalojan win aru d echwalan daɣ France ilanen 1500 n awatay issiknanen bison, ibijwan,d eswan s almaɣna iknan aqqad
Musnat tan aru n arizzej n asuf iknan ti asukin idalojan win tiditt n arizzej wan asuf d wa annunan daɣ Near East, Mesopotamia d Egypt eha tamadint d tikarsiwen , ahuyi d ittur n imanan
Aristotle , daɣ awatay wan 400 data annabi ɣisa , ikyad daɣ arizzej chund timaxluken iddarnen, eɣra edey nasan, efes d almaɣna n tamudre
Akkozăt tǝmăd n awătăy dărăt awa, Galen wan lăɣtor n Roma ora arǝzzej ǝ ad eɣir ǝššikǝl n edey năsăn d alxǝdmăt tan ǝššrutăn ǝzlăynen fal as ameri n alzănăzăt n addǝnăt ǝmnăɣ daɣ azzămăn wen daɣ
Daɣ Eroba, alxidmat tan Galen fal ichikil n edey ehoj hullan war ti illa a ti okayan tolas a ti amiɣannan har awatay wan 1600
S kala eqqal daɣ tizzarat abara wan gentlemen naturalist daɣ awatay wan 1800, 1900 d 2000, zoology t aqqal hullan ezaraj n teɣaretan sicentifik
Efes win hak id awa id izjaran embryology d paleontology, akulukalawan daɣ akatab n attarex wan Charles Darwin daɣ awatay wan 1859 n achiwinki s data s nefran n batil; daɣ awen mirda wan Darwin n iki s data s tikkelt teynayat , s afaham n timitikwayen n immik wa s itaj tolas ekf asidittu n akayad wa i ijja awen
Darwin ikf tasidik teynayt i morphology d physiology s asarti nasan daɣmirda n biology oharan: mirda wan iki s data
Harat daɣ tilzamat tan tizarat t aqqal musnat n timaxluken tolas asidu nasan s samalan nasan, anmizlayan nasan d tartit nasan, tolas awen eqqal abara wan taxonomist
Ta-ite tan net ijjan at fal dumu n irizzejan
Isidiwan win olasan at wikyad iyyan i asimmuti n assahat n ichiritan win Darwin n attarex oharan
Homo eqqal genus tolas sapiens tasassaɣrot iyyat, fuk nasan artayan hak in isim n taqqimen n imudaran
Sistem n asakat wan ojjaran isim net Linnaean Taxonomy
Afaham n edey d alxidmat n izirwan eqqal a ilzaman i biological science tan fuk
Ijja fal immik wa s ɣuduw d sistem tan win ɣuduw oharan alxidmat daɣ tiɣiswen n addinat d irizzejan i asiwad n immik wa s axadman iyyan fuk
Tiɣir tin tiɣiswen daɣ alasal azzunnat s plant taɣissa tan ahihk d taɣissa tan arizzej mucham ichiritan n ichikil n taɣissa olahan daɣ alɣalim a t imos tamaxluk fuk ta fal tijja teɣare
Daɣ almital, ahan ti harkuk sicent tan ijjanen teɣare n timaxluken chund mammology, omithology, herpetology, meɣ entomology mucham asaxdim n timaxluken tin s sitem tan i alwazab n isistanan ajjotnen fal tamattit
Ethologists taqqal tan id talɣa tan tamattit n alxal d afaham n alxal daɣ mirda wan nefran n batil
Kud inta alxidmat n tikarsiwen n kel farak i molecular biology, raqqis asirtay n tikarsiwen tin s genetics d biochemistry
Biological system eqqal teɣare n asijjit n dumu tan n tamudre wa okayan d wan aarad tols tartit n imudaran iddar nen s azzaman
taqqimen n ihishkan n phylogenetic d taxa wa chajren axdaman i teɣare n samalan n imutiyan (almital:samalan win anatomical meɣ molecular) tolas tazunt n tiimaxluken (biogeography)
Biological systematics azunan ichikilan imudran s karad iliktan izlaynen
Sistematik tan amyiz tǝssăn tolas tăzun ǝrǝzzejăn s tǝšǝten năsăn ǝjjănen jǝr ǝššǝkǝlăn hak ǝd assăhăt năsăn daɣ amuti năsăn
Afissar n biodersity n alɣalim d organizm tan
Taxonomy taqqal achrut n Systematics taqqal fal topic tan (a) har (d)
Hak id ijja awen, daɣ majrad wan uchray, addoben ad aqqilan inamaɣran n iyyan fuk
Iyyad tajjin systematics ɣas id aqqalnen iharojan daɣ azzaman tolas addobat ad eqqil anammaɣraw n phylogenetics, taqqalat fal anmillal n timaxluken
Iskutan win Scientifik tan aqqalan tidhilen daɣ aɣazan d alaɣi n isalan i scientist tan wi yadnen tolas i aljuhal
Daɣ biology, ichikil n imudaran eqqal tijittawt n iskutan d edag wan taxonomic n tamaxluk hak id ichikil n biodiversity
Daɣ asiwad, paleontologist tan asaxdaman isim wan chronospecies alwaq wa id arraw n iɣasan wi aru war addobat amiyiz
“ Ichikilan fuk (ar win birus tan) aqqalan ilan ichrutan issin n isim, “binominal””
Daɣ almital, Boa constrictor eqqal iyyan daɣ ichikilan win akkoz n genus Boa, s Constrictor eqqal ichikil n tasassaɣrat
Daɣ timaxluken ti t irunen daɣ war artay nat, isim wan ichikilan wi t irunen erza tolas tekakit iyyat fuk taqqal microspecies
Ichikilan ti w akyadan har daɣ azzaman wan Aristotle har awatay wan 1800 chund ichikilan wi addobat nen ad ijjichan anmillal , esassar wa maqqoran n addinat
Afaham ikna anakch hullan daɣ awatay wan 2000 s genetics d ichaɣib wan ecology
Ernt Mayr ijja titbaqqet fal iru iskatan mucham awen chund ichikilan n imudran iyyad, eqqal a issohen meɣ as war ila erem net almaɣna
“ Tazujicht taxdam chund tazujicht n “alasal” n musnat tan imudaran chund Linnaeus daɣ mirda wa ezzaran n amutti”
Daɣ ijjit n haratan, microbiologis tan asilmadan as dumu n tiwikkawen n Archaea ilanen 16S ribosomal RNA gene sequences iknan tulat ohun 97% jir iman nasan arhanen ikuch n ach-ak s DNA-DNA hybridisation i atkul n addabara as ilen ichikil olahan meɣ bo
Tizujichen eynaynen ikat nat tulat tan sequence s asaxdim n computational methods
Barkod wan tamudre n sistem wan data tan (BOLD),fătăw tan aɣăzăn n ǝsălăn, ahăn tat sekens tan n DNA  ojjăr nen 190.000 n ǝššǝkǝl
Daɣ almital , daɣ teɣare t ijjat fal ehan wan alchinan, teɣare fal samalan win nucleotide s ichikilan cladistic ikfan ittusan oɣadnen daɣ musnat n ichikilan n ihanan n alchinan ajjotnen n ismawan fuk fal t ija teɣare
“ Har ajjudi iyyad azzuken fal tazujicht ten, asilmadan “”taxonomic inflation”” i harayan tolas ijjan akayad wa izlayan “” taxonomic conservatism”” jan in awen daɣ ezaraj wan folitik i ad uzanan tolas issinan ichaɣiban wi madroynen hullan daɣ edag wan ichikilan fal as awen imos as addoben ad ijjichan s tarɣise as aqqalan a annukmaman daɣ takarde ta chajaɣat n IUCN tolas addobat ad erkib aɣalas addakal n achareɣa tan d asirfi net”
A fal scientist tan amosan as harat itaj in i ichikilan fuk daɣ genus, saxdaman isim wan genus deɣ wala isim net meɣ tasassaɣrawt net
A ijjan isalan tizuben id, mirda addobat ad addutat meɣ ebbahaw
Tuzant n taxon s taxa ajjotnen, eynaynen isim net afrus
Isim wan quasiispecies axdam alwaqqan iyyad i tagayen ti s ermad ajili nasnat chund birus tan
Daɣ ichikilan win ring, alwaq addinat win ichaɣiban daɣ tazunt tijjat maqqorat t imuqqisan mucham addinat win ichaɣiban wi ajjuj nen war t ijjin awen
Ichikilan n ring aqqalan marsal i ichikilan fuk aqqal nen fal iru wan iskatnen
Speciation t ilkam i eket wan iruwan iskat nen gene flow ifnazan
Tiwikkawen addobat nat asimmuti n plasmid tan s tiwikkawen n ichikilan iyyad ahan iyyad s daɣ akayad tilla jir san temedt chajret daɣ abara tan n phylogenetic izlaynen ,harat asisahen amiyiz n iharojan nasan d ifnazan assahat n isim wan ichikilan win tiwikkawen
Timatanen ajjotnen ilanat iddilan ajjotnen eha Volcanic activity, amutti n azzaman, d imutiyan n ejjarew wa maqqoran d ichinnawan tolas ilan tikmawen maqqor nen fal akal, ichinnawan, arori n akal d iman
Imakyadan iyyad allaɣen as ille akinnas jir afaham wan immikan win speciation d derhan n musnat d asakat
Iyyan daɣ haratan win daɣ Amerik tan tamasna imos as buwen wan tamasna eɣlasan id izjaran buwen war n aɣles n California d tabuwent , awen eraw id imijridan daɣ achareɣa
Dumu izlay s tazunt has ijjan addinat net fuk,wi madroynen itran id amluluwan id ijrawan daɣ imarawan nasan
Iday ta-ite tan anmillal wan taxonomic n askut ijjan samalan ilanen akayad tolas otas ad ijjich edag n iharojan
Jean-Baptiste Lamarch , daɣ Zoological Phylosophy net wan 1809, afissr imutiyan n ichikilan , ijjan addabara tan as ichikilan addoben amutti daɣ azzaman daɣ telkay timdat n amedran wan Aristotelian
Genus ( plural genera) eqqal edag n taxonomic daɣ askut wan abarkot timaxluken d iɣasan win kel aru hak id birus tan
Daɣ almǝtăl, Panthera leo (ahǝr) d Pantera onca (jaguar) aqqălăn ǝššǝkšlăn ǝssǝn daɣ genus Panthera
Almital n botanic eqqal Hibiscus anorttianus, ichikilan n akal n Genus Hibiscuss
“ǝllăn-t ǝsmăwăn ǝzjăr nen daɣ as ǝlkămăn ǝ abăra wan International Code  Zoolojikal Nomenklatur tolas war tan ǝmes nat addăbăra tan n International komisyon tan Zoolojikal Nomenklatur (ICZN), ǝsǝm wa ezzărăn ǝ taxon fuk (daɣ almǝtăl, genus) a he ennăfrănăn šund ǝsǝm fal t ǝjja “tărǝddăwt”” (awen ǝmos, ǝjlan meɣ ătwăɣbălăn) ǝ taxon w-ǝs atwăn”
Daɣ botany, ismawan olah nenillan mucham id label tan izlaynen
Hak id ijja awen, ismawan ajjotnen t aw afk-an (harkuk daɣ ittus) i issin meɣ genera tan ajjotnen
Isim ilan almaɣna n issin haratan eqqal isim n anammaɣraw
Hak id ijja awen, genus eqqal iyyan daɣ almalikiyat ilan turhajat n ad ila isim n scientiik exdaman as isim wa oharan (meɣ isim n taxon daɣ eday iyyan) daɣ almalikiyat daɣ exkam kod wan askut anmazlayan
Daɣ almital, daɣ imudaran (non-avian) s itawan reptile tan ilanen iddikud n 1180 genera, wa ojjaran (>300) ilan ichikil iyyan ɣas, -360 ilan jir 2 d 4 ichikilan, 260 ilan 5 har 10 ichikilan ,-200 ila 11 har 50 n ich-ikil tolas 27 n genera ilan a ojjaran 50 n ich-ikil.
Ma imosan ich-ikil wa ijrawan isim wan genus eqql harat ilkam i nefran
Tila tan egadach - meɣ a fal egadach ad at w aɣbil fuk - ihuk net d aɣatas net war t itij ar taxonomist tan
Alwaq iyyan war t ila tanmerdut t oɣadat id taxonomist tan ajjotnen iyyan fuk ila edag n iman net
Michael Novacek (1986) ijjen daɣ edag iyyan
War t illenat achareɣa tan n tiditt aqqal nen a imalan samalan n taqqimt mucham daɣ awa id eqqalan irizzejan ille anafham ijjan.
Daɣ botany, taqqimen war ijja majrad nasnat hullan amarad
Daɣ a war n ilkem i achareɣa, phyla addobat as eqqal taqqimen n timaxluken ijjan fal izarajan n taɣissa
Daɣ awen phyla addobat ad anɣambal meɣ uzan a fal izjar ach-ak as orakan iyyad s wi yadnen
S almaɣna wa ikf-a Budd d Jensen, phlum almaɣna net samalan ajjotnen oharnen mumasal tan fuk iddarn nen
Hăk ǝd ǝjja awen, ǝšmăd ǝjja fal sămăl, răqqos asǝltăɣ net daɣ aɣ aɣăzăn n axfuri
Hăk ǝd ǝjja awen, tǝmtar n as axfuri n tăqqǝmt tan takabut n filum assohăt fal as ǝlzăm ad ǝsăkin sămăl ǝyyăn ǝ tăqqǝmt tan takabut
“” Tabel ta t ilkam i sistem wan Cavalier-Smith (kuddeɣ as ijja fal at takalt) n tulat “Plantae” id Archaeplastida, taqqimt eha Viridiplantae d tizunawen tin algal Rhodophyta d Glaucophyta
Tazunt tan Pinophyta addobat ad exdim daɣ gymnosperm tan fuk (awen amos a eha cycads, ginkgos d gnetophytes) meɣ conifer tan ɣas chund sider
Protista eqqal polyphyletic taxon aɣbalan biologist tan amarad ohun daɣ a hin okayan daɣ iwityan
Carl Linnaeus (1707 har 1778) iday tijjittawen tin modern biological nomenclature, isassaɣad Kod tan win Nomenclature amarad daɣ awatay wan 1735
“ Daɣ awătay wan 1937 Edouard Chatton azzojăš id ismăwăn “”prokariot”” d “”ekariot”” ǝ anmǝzlăy n tǝmăxluken t-ǝn “
Robert Whittaker eɣbal as iw-id almalikiyat tan Fungi
Almalikiya tan ti aqqim nen n sanata, Protista d Monera eha azar d igamman n izirwan raqqosnen
Daɣ sistem tan iyyad chund wan Lynn Marguli n sammos almalikiya tan, ihishkan ahan tan ihishkan win akal ɣas (Embryophyta) d Protoctista ilan almaɣna maqqoran
Iki s data wan teknoloji daɣ ezaraj wan electron microscopy eraw id ebaddi wan Chromista id Plantae Kingdom
Daɣ amǝndi, protist tan ǝyyăd hǝn odăn nen mitokondri a tăjrăwăn
Superkingdom wen anmachray id Metakaryota Superkingdom, asirtayn daɣ edag iyyad sammos almalikiya tan n eukaryotic yadnen (Animalia, Protozoa, Fungi, Plantae d Chromista)
Cavalier-Smith ibas eqbal tulaɣay tan Eubacteria-Archaebacteria tazunat ijja Woese d iyyad s data tolas idhal farak ijjan a eynayan
“Cavalier-Smith war eqbel izilzam i taxa n as eqqal monophyletic (holophytetic”” daɣ tasassaɣrawt net) i a fal as taj taridawt”
Iki tan s data win tiɣir tin phylogenetic ijraw nat i Cavalier-Smith ad ilmid as phyla fuk aɣilan aqqalan archezoans (awen imos amitochondriate eukaryotes wan aru) assujal mitochondria nasan fal amutti nasan s organelles Hydrogenosomes.
“ Tiɣir ijjanen fal RNA chund wen, Carl Woese aɣil tamudre taddobat a taqqil tizunawen karadat maqqornen tolas eɣren s dumu wan“Three Primary Kingdom” meɣ s dumu wan “urkingdom””
Woese azun prokariot tan ( s tǝzărăt iskătăn as aqqălăn Monera) s sănatăt tăqqǝmen s ǝsmăwăn năsnăt Eubacteria d Archaebacteria allăɣen as ǝllăn t-ǝ ajjotnen s etari năsăn anmăzlăy jǝr tăqqǝmen t- ǝn  sănatăt šund jǝr ǝyyăn fuk daɣ san d eukariot tan fuk
“ Ijja ɣur san as taqqimen tin monophyletic ɣas addbat nen at w aɣbal n as ahan ihandagan wi iskat nen tolas as ijja s tazujicht ten war taxdem s tizarat (t rha ‘’ timirwen n eukaryotic kindoms) - raqqos amarad tazunt n eukaryote tan s “”harat n taqqimen maqqornen s eha- ach-ak as aqqal nat fuk monophyletic””
“ Azun eukaryote tan s “”supergroup tan”” sadis olahnen
ǝhǝškăn at w aɣăl as t ǝllă jar essăn temedt šăjret ǝd ǝrǝzzejăn d bǝffen
amšǝkki tan win maraw ehen as aqqalan intracellular parasites ilzam ne hin odan nen metabolism tolas war addoben anatfas i s ajjama n host cell
Wǝn ǝssǝn fuk aqqălăn organizm tan wi madroynen n prokariotik meɣ tǝmăxluken ǝlănen azăr ǝyyăn s ǝzǝrwăn ǝlăn nucleus ǝfrăɣăn meɣ war n aqqel membran
Halophile tan, tǝmăxluken năffăznen net daɣ ǝhănzuzăɣ n tesǝmt tolas hipertermofil tan, tǝmăxluken tǝ năffăznen daɣ ǝhănzuzăɣ akkus nen aqqălăn almǝtăl tan n Arckea
Cyanobacteria d mycoplasma tan aqqalan issin almitalan n tiwikkawen
Evolution eqqal iki n s data daɣ samalan n etari n ichaɣiban n abarkot daɣ ichaɣiban
Evolution itaj alwaq wa id timitikwayen chund nefran n batil (eha nefran wan jansiy) d drift wan etari fal amuti wen icharayan s samalan iyyad taqqal nen a oharan meɣ a war n raqqis daɣ ichaɣib
Mirda wan science fal amutti s nefran n batil eɣany id Charles Darwin d Alfred Russel Wallace daɣ tazune n awatay wan 1900 tolas ikna daɣ alkittab wn Darwin n attarex wan ich-ikilan
Addinat n ichaɣiban wi tinimichraynen eha ach-ak s a ta ichriyan progenies n imarwan ilanen samalan has-an ijraw nen tamudre d tiwit daɣ ahinzazaɣ n iyyan fuk
aɣazan wan fossil ehay anminkach ɣur biogenic graphite wa ezzaran har microbial mat fossils har timaxluken n fossil tan multicellular
Tittar almaɣna tan win haratan win batil daɣ awa id eqqalan achareɣa tan wi olahnen i haratan fuk tolas war izilzaman emel n ich-ikilan n batil azukat nen meɣ aqqud wan cosmic n amaxlak
Askut wan abarkot ijja Carl Linnaeus daɣ awatay wan 1735 erdaɣ fl anmillal n iharojan win ich-ikilan mucham har ajjudi ikyad ich-ikilan chund a izzuken s addabara wan amaxlak
Ta-ite tan tin ankuran tanat naturalist tan fal as majrad ajjen war ikrech tadhilt tan empire
“ Parti orna Essay wan Principle wa Ichaɣib (daɣ awatay wan 1798) ijja Thomas Robert Malthus, Darwin iktab as tiw-at n ichaɣib ad aru “”akinnas i emel”” daɣ as imutiyan wi ochalnen chud awa s ammutan wi yadnen “
“ Darwin ijja efes wan mirda net wan “nefran wan batil” daɣ awatay wan 1838 tolas iktab “alkittab net wa maqqoran” fal titbaqet ten alwaq wa has isassaway Alfred Russel Wallace akatab n mirda olahan daɣ awtay wan 1858”
Siha s amindi net, Darwi ijja efes n mirda net wan pangenesis
Afissar n almaɣna wa s id axlakan inmizlayan , de Vries ijja efes n mirda n amutti ewayan s aafuqqi jir addinat wi ardaɣ en fal Darwinian evolution d biometricians ijjanen eɣaf id de Vries.
Azizjar wan edey wan DNA ijja James Watson d Francis Crick idhal Rosalind daɣ awatay wan 1953 isikna almaɣna wa s itaj etari et
“” Daɣ awatay wan 1973, Biologist Theodosius Dobzhanzky iktab as “war t illa harat daɣ biology ilan almaɣna a fal wadden s annur wan amutti “” fal as eway id annur s tartit s awa eqqalan s tizarat haratan war n oher harat daɣ attarex wan batil s taɣissa n musnat tilat afaham oharan harat eqqalan asilmad tolas immalan daɣ tilkamat haratan ilanen akayad fal tamudre daɣ adduniya
Amindi n ich-ikilan ilanen akayad wi ahanen edey d alxal n tamaxluk isim net phenotype
Daɣ almital , elam t asikway tafukt ifal id anittaf jir genotype wan awadim d tafukt fal as suntan tn wr tan za akki awadim s ilyadan n addinat
DNA eqqal biopolymer chajren daɣ artayan akkoz ich-ikilan n tijittawt
Ifrusan n DNA molecule wi tiskatat ichikil iyyan isim net genes, gene tan ilanen iddikudan nasan ajjotnen n tijittawt
A fal iddikud wan DNA daɣ edg anmazlay jr addinat, dumu tan n iddikud wen fuk isim nasan alleles
Hak id ijja awen, alwaq wa id tigdaht jir allele d samal t axdam daɣ ihandagan iyyad, samalan ajjotnen i harok nen tolas awikal tan samal loci n ijjit (gene tan annitaf nen ajjotnen)
DNA methylation echwalan chromatin, tezabaten n metabolic igdah nen i ima nasnat , gene s assosam RNA interference d aqqud wan karad inatfisan n protein tan (chund prions) aqqalan ihandagan s sistem win etari n epigenetic at ijrawan daɣ edag wan organismic
Daɣ almital, ecological inheritance s tamatikwayt n edey n niche ikf-et almaɣna alɣidmaten n timaxluken ijjanen harkuk daɣ ahinzazaɣ nasnat
Hak id ijja ijjuch wan harkuk n anmizlay s amutti d gene flow, ijjit n genome n ich-ikilan olah daɣ ich-ikilan fuk
ăšrut maqqorăn n amutti n fenotipik  daɣ ǝššăɣǝb ǝddǝlǝl net genotypic variation
Anmizlay itisujjil alwaq wa id allele eynayan ewad edag wan uɣin net - alwaq wa id itisujjil i ichaɣib meɣ itajjach edag n allele n kel aru fuk net
Alwaq wa id ijjan imutiyan, addoben ad akmin asuj n gene meɣ igdilan i gene axadam meɣ war ilen adarich fuk
kKopi tan okaynen n gene tan aqqalan tijittawt maqqorat n asuj war ides harat i gene tan i amatikway nasan
Gene tan eynaynen addoben a id izjiran daɣ gene n aru alwaq wa id kopit tannutfasat tanmazlay tolas tazilzam axadam eynayan
Ichaɣib gene tan eynaynen addobat a ti ahan ichrutan madroynen n gene tan ajjotnen annutfas nen, s ifrusan win anaɣimbal nasan har ajjudi i ad alisan inaɣimbalan eynaynen ilanen alxidmaten eynaynen
Asinnaɣambal d reassortment war ikmen iddikud n allele mucham s amutti wa dar osaɣan allele tan, ɣan in aratan ilanen inaɣimbalan eynaynen n allele tan
Alqim wa ezzaran amos as daɣ ich-ikilan n dimorphic iyyan ɣas daɣ issin jannas tan addoben tammadrit har ajjudi
Attakasar eqqal almaɣna wa oharan n attakasar daɣ eukaryote tan d organizm tan ilanen izirwan ajjotnen
Akkay n Gene jir ich-ikilan eha akudukudu n organizm tan n albaxil d akkay ozɣaɣan n gene
Akkay ozɣaɣan n gene daɣ bakteria tan har eukaryote tan chund Yeast Sacharomyces cerevisiae d anchan wan adzuki weevil Callosobruchus chinensis ijja
Samalan izlaynen hak in iddikudan izlaynen n tamudre d attakasar (fitness izlayan)
Organizm tan ilanen samalan tan hakkinen tinfa fal manafas tan iknay ach-ak ijjuch hullan n as ad akiyan fal samalan nasan s ichaɣib wa yadan ohun fal samalan war tan n afk manafas
Isim wan ammas n nefran eqqal fitness n organizm
Almital, a fal organizm addobat tamudre hullan tolas aru daɣ armud mucham aratan net fuk nasan i madroynen tolas war an taha assahat i tamudre, organizm wen a ej tadhilt n etari andarrat i ichaɣiban win tilkamat tolas fitness andarran
Almital tan n samalan wi addobat nen asiwad n fitness amosan amutti n tamudre d asiwad n aratan
Hak id ijja awen, kuudeɣ as tisidik tan nefran war itimutti s immik wen , samalan wi asujjalnen a hin okayan war za udaben ahunin s dumu olahan ( ikyid aachareɣ wan Dollo)
Wa ezzaran eqqal nefran wan tasidik eqqalan achinkach daɣ alqim n samal daɣ azzaman- almital , organizm tan tichijratan sollan
Azuki n nefran ille nefran fal alqim n samal wan hullan daɣ ichrutan fuk taqqal nen iddilil i afanaz daɣ eket edes n alqim d daw anmizlay
Afaham wen maqqoran n ijraw i scientist tan turhajat i ijji n tisibdad i assahaten ti taqqal nen daɣ edag iyyan nefran
Hak id ijja awen, iddikud n anɣambal i andarran (a hin ikkan issin haratan i chromosome fuk n ichaɣib)
Taqqimt n allele tan ta taqqalat tan etari daɣ taqqimt isim net haplotype
Drift wen ibaddad alwaq wa id eqqan allele s asujil net daɣ ichaɣib meɣ amutti net s allele tan iyyad
Mirda wan muxayid n amutti wan molecule tan ijja addabara as imuttiyan fuk tajjinen aqqalan ittus n tewaɣne n imuttiyan win muxayid tan s drift wan etari
Hak id ijja awen, majrad eynayan hullan tolas iknan lakkumat i ich-ikil wen eqqal mirda wan muxayid edg s inta as amutti wan muxayid daɣ ichaɣib andarran war eqqel muxayid daɣ ichaɣib maqqoran
Iddikud n addinat daɣ ichaɣib war ijjit mucham eqqal eket itiwassanan s iddikud n ichaɣib
Emel meɣ iban gene isimutti tamatikwayt n amutti
Amšǝkki wen izlayan ahoj exdam i a hin ey tudabat n alxalaten tin ammas daɣ amutti har azzaman wan molecule assarmad asissini n afor daɣ amutti n muxayid
Almital, amutti war n ilkem i tiditt eqqal a ehan dumu tan n codon usage
ijjuch izlayan s imusan war n ilkem i tiditt daɣ taxa izlayan addoben ad awiyan s amutti n iddikud n genome
anazjum wan amarad fal edag wan amutti war n ilkem i tiditt asilmd s mmirda izlayan n wan Haldane d Fisher
Organizm tan addoben ad alwazaban nefran s anifham jar essan, s tadhilt n ichaqqaɣan meɣ ijjan tartit tan tinfat
Macroevolution imos amutti ijjan ɣur meɣ s afalla n edag wan ich-ikilan daɣ speciation d tamattant;as ijja awen macroevolution eqqal fal imuttiyan madroynen daɣ ich-ikilan meɣ ichaɣib, daɣ imutiyan n iddikud n allele d amatikway wan amutti
Hak id ijja awen, daɣ macroevolution, samalan n ich-ikilan imdanen addoben ad assohen
“ Majrad n bahu eqqal as amutti ila ittusan, addabara tan chajrotnen meɣ alxalat n ammas i “efes” s immik wa s ijjan amedran tan chund orthogenesis d evolutionism; hak id ijja awen, amutti ila ittus charjen tolas war ilzem ad ikrich assahat maqqorat”
Tolas , tamatikwayt tan amutti t amos samal assohen i tamudre n organizm
Samal eqqal titbaqet n efes n organizm meɣ ehak in turhajat meɣ issawadan miji n organizm wa iɣazzan tolas itiruwan
Almital tan iyyad amosan bacteria Escherichia coli isawadan tudabat n axadam n citric acid daɣ amiyiz chajren n labo, Flavobacterium isawadan enzyme n alkittab ehak in turhajat i bacteria tan win i ad idwilan fal isuj n nylon tolas bacterium sphingobium tan win akal sawadan abara eynayan n metabolic ifannazan fazon pentachlorophenol
ǝdeyăn w-ǝ ǝlănen ǝkănnăn wǝn ammăs olah nen addoben ad ǝkrǝšăn tǝmăšɣulen ǝzlăynen ǝd aqqăl nen organizm tan
Hak id ijja awen, alwaq wa id organizm tan fuk idarnen anmahazan jir iman nasan, hak id organ tan wi ilanen tulat andarrat meɣ n edeychund arthropod, squid d tettawen n imudaran win iɣasan meɣ idaran d ifrutan n anthropod tan d imudaran win iɣasan ilkaman i gene tan aɣlas nen tidawt nasan d alxidmat ; awen isim net tulat tan hullan
Almital tan ahan tan pseudogene tan, awa war n axdem daɣ tettawen daɣ emn izzaɣan addurɣalan, ifrutan n egadid itilammen, emel n iɣasan win tegache daɣ imanan wi maqqornen d tachalen d samalan n jannas tirunen s arraw war n imos s jannas
Almital iyyan eqqal African Lizards Hoplaspis Guenteri, ilan eɣaf iknan afatillas i iffar daɣ iɣaɣan s immik wa s addobat awadim a ti ikyid fal imidiwan net
Almital iyyan amos asaxdam n enzyme tan daɣ glycolysis d xenobiotic metabolism i ad aqqiln protein tan s ismawan nasnat crystallins daɣ timaswaden tin tettawen n organizm
Farak tan win issiknan as amutti addobat a ekim efes i arraw n ideyan eynaynen chund ideyan n eɣas n achnaɣ idaw-alan daɣ tamasurt n irzzejan iyyd ohun ad aqqilan achrut n ammas n tamazzuk daɣ ifafan
Imuttiyan win daɣ ich-ikil wan issin aqqalan iddilil i tamatikwayt n imuttiyan daɣ ich-ikilan wi azzarnen
Almital, anifham assohen ille jir ihishkan d ihanan n alchin win mucorrhizal idawalan fal ikewan nasan tolas dahhalan ahishk daɣ tesase n isudar daɣ akal
Inifhaman jir organizm tan n ich-ikil olahan intaned deɣ amuttayan
ǝzǝrwăn somatik hăk ǝn alwăzăb ǝ tădogănen tan s aɣrǝnen fal tadawla năsăn, tăɣǝmǝt daɣ edăg năsăn meɣ tămăttănt
“ Illan ti immikan ajjotnen n almaɣna n isim wan “”species”
Anmizlay n ich-ikilan n ismawan win imudaran , ismawan win ajjotnen addoben ad ijjichan iyyat daɣ karadat tizujach: interbreeding, ecological d phylogenetic
Alxidmat net ta harokat tolas chajret , BSC inta deɣ ijja fal as majrad chund awa ijjan wi yadnen, almital fal as ismawan win war addoben a tan ajin prokaryote tan tolas awen isim net muchakil wan ich-ikilan n imudaran
Gene addobat ad ifniz tamatikwayt ten s afanaz n ich-ikilan n genetic eynaynen tolas s ichaɣiban iyyad
Daɣ awen , ǝššǝkilăn n ǝmudărăn w- ǝknănen anmǝhăz addoben assăɣ mušăm albăxǝlăn war he annăfrănăn fal as-ăn tolas ǝššǝkǝlăn n ǝmudărăn ad aqqăm ǝn ǝzlăyăn
Speciation t atwakay alwaqqan ajjotnen daw almaɣna tan n labo (ikyid amiyiz n labo wan speciation) d s aɣana net
Awa oharan irizzejan hullan amos allopatric speciation itaj in daɣ ichaɣiban iskat nen daɣ jografia chund ifrusan n tamazduq meɣ isikilan
Dumu wan issin n speciation eqqal peripatric speciation itaj in alwaq wa id ichaɣiban madroynen n organizm tan iskatan daɣ ahinzazaɣ eynayan
Dumu wan kărăd amos spesiason parapatrik
Awen itaj alwaq wa ti illa amutti hullan daɣ ahinzazaɣ daɣ ich-ikilan atteraw nen
Nefran wa war ijja interbreeding daɣ ichaɣib wa atterawan eraw id amutti daɣ alwaq n ihishkan wi assohat nen wi tiruwen aratan iskatnen
Dumu wen war raqqis ɣur alwaq wa id iddikud andarran n gene addobat ad ikkis anmizlayan n etari jir ichrutan n ichaɣib
Awen war ti oheran irizzejan fal as albaxilan harkuk war tiruwan
Awen ehak turhajat i chromosome tan n ich-ikil n atterawan fuk ad anmiwiyan daɣ meiosis, fal as chromosomes fuk ahan issin edag net
Chromosome it anatfasan daɣ ich-ikil addobat ad eqqil iddilil oharan i arraw iskatan , chund tazune tannutfasat n chromosome tan war he anmawalan alwaq wa id akkofadan id organizm tan war n anatfas
Arizzej fuk d ich-ikil n ahishk s kala izzaɣan fal akal ammutan amarad tolas tamattant taqqal taqqan tan uchray i ich-ikilan fuk
Tamattant ta titkadat n tamattant n a ojjaran 99 n ich-ikilan fuk s kala izzaɣan fal akal iddikud n 1 n efad n milyar intaned a itkadnen s iwaran akal s 1000 n a afissaran
asidutti wan ezzaran amchaken n tamudre fal akal ilan iddikud n 3.5 n milyar alwaq wan Eoarchean era darat Ecological Crust id issinta i asassuhi ilkaman i molten Hadean Eon wa ezzaran
“ Stephen Blair Hedges, asiwalan fal ijarawan win Australia,iktab as ‘’a tamudre tinkar fal akal dihen addobat ad alah awen daɣ alɣalim””
Iddikud n ich-ikilan fal akal ila jir 10 milyon har 14 n milyon s 1.9 n milyon itkadan as ilan ismawan tolas 1.6 n milyon ahan edag n isalan , oyyan iddikud n 80 war n afissar
Azubbi n organizm tan wa oharan ijja s tizarat daɣ akkoz haratan fal organizm tan: wa ezzaran , ilan tizunawen n jografia war n addobat afissar daɣ tamatikwayt n amutti
Wan akkoz, organizm tan addoben ad iskitan ɣur tulaten nasan s anmillal nasan n taqqimen artaynen olah nen id egadach n ahisk
Akayad wen eqqal har anazjum andarran allaɣat Darwin mucham darat awa ichlay as in
Eket n annuɣan n ich-ikilan n imudaran win amarad d wi ammut nen , palaeontologist tan addoben ad issinan attarex n ich-ikilan n imudaran win
A eynayan hullan, asidutti n attarex oharan ifal id farak wan tulaten n biochemical jir organizm tan
Izirwan win eukaryotic izjaran id jir 1.6 har 2.7 n milyar n awatay
Balɣamat iyyan n organizm tan chund cyanobacterial ewayan s iji n chloropast tan daɣ alage d ihishkan
Daɣ ayor wan tǝndufan 2016, scientifik tan allăɣen as a ilăn ǝddǝkud n 800 mǝlyon n awătăy , amuti andărrăn daɣ etări daɣ molecule ǝyyăt s ǝsǝm net GK-PID ǝjraw turhăjăt ǝ organizm tan ad ǝfǝlăn organizm ǝlăn azăr ǝyyăn s wa ǝlăn ǝzǝwăn ajjotnen
haratan ajjotnen id eraw nen abuqqi wan Cambria t aw ajjan addabara eha asidu n oxygen daɣ tesalsit n akal ɣur photosynthesis
Nefran n awadim eqqal nefran n ittus n samalan daɣ ichaɣib n organizm tan
Protein tan ilanen irizzejan n alqim amutayan s ijjit d nefran (almital enzyme tan ammiskalnen d antibiotik tan eynaynen) daɣ tamatikwayt s isim net amittu exkaman
Asikkufad daɣ edag iyyan n ichaɣiban n eman wa addurɣalan eraw id aratan iyyad ilanen tettawen axdamnen ichmad imutiyan ajjotnen ijan daɣ ichaɣiban iskat nen idawalnen daɣ idaɣan
Torhinawen ajjotnen n addinat war aqqel nat a azzuken mucham addobat nat amutti
Addobat as n ewad amindi n tamudre timdat n antibiotik it illan tolas akayad daɣ tilkamat n amutti d tudabat n amutti n patogen tan nanaɣ d ikannan n tikarsiwen i afanaz meɣ aɣalay ilzam musnat ajjet n assahaten maqqornen t awaynen amutti s edag wn molecule
Ijja tikarsiwen n amutti i ad ekin muchakil tan maqqornen n engineering
Daɣ addawla tan tiyyad hullan daɣ Amerik, amšǝkki jir science d addin asammantas eɣan wan amarad n amutti , muchakil n addin ijjan fal folitik d teɣare
Ašăreɣa wan Skopes daɣ awătăy wan 1925 eqqăl ǝddǝlǝl wa fal eqqăl majrăd wen a war n răqqǝs daɣ ǝlkǝttăbăn n lăkkol wan ammăs n Amerǝk i ǝššăɣǝb mušăm olas ǝjjuš sollăn dărăt awa tolas eqqăl daɣ a eɣlas aššăreɣa šund addăbăra wan Epperson v. Arkansas daɣ awătăy wan 1968
Nefran wan batil eqqal tamudre tizlayat d arraw n addinat fal awa ijjan anmizlayan daɣ phenotype
Amutti ǝlle daɣ ǝššăɣǝb n organizm tan
Ahinzazaɣ n genome ehay molecular biology daɣ azar, izirwan iyyad, addinat iyyad, ichaɣiban iyyad, ich-ikil n imudaran hak id ahinzazaɣ abiotik
Nefrăn n bătǝl eqqăl tǝjǝttăwt ǝ bioloji tan amărăd
Isim wan nefran wan batil efes net wan alasal ijja ɣur iban mirda n etari fal tijja taridawt ; daɣ azzaman wan akatab wan Darwin, science ilzam tat efes n mirda tan eynaynen n genetics
Tamaɣinnant n alasal olas Pierre Louis Maupertuis az ujjuch daɣ awatay wan 1800 d iyyad eha amɣar n Darwin , Erasmus Darwin
Arabax n mirda wen issewad ta-ite n tarrayt maqqoran n azzaman wan geology tolas ijja anazjum wan imuttiyan sadodnen daɣ ichaɣiban a addoben araw n tikmawen fal tarrayt n anmizlay jir ich-ikilan n imudaran
“ Eha tamatikwayt tan akatab n “”alkittab net wa maqqoran” i ad isalmad fal farak net alwaq wa id naturalist Alfred Russel Wallace eɣna tasittiɣhal tolas affisar tat daɣ Essay isassaway i Darwin i a ti isassiki i Charles Lyell”
Daɣ edisyon net wan karad Darwin erdaɣ 1861 as iyyad chund William Charles Wells daɣ awatay wan 1813 d Patrick Mattew daɣ awatay wan 1831 ijjan addabara inazjam olahnen mucham kala war ijjen efes nasan meɣ asilmadan fal as san daɣ ikitban nasan win scientifik
“Daɣ tikarde ijja i Charles Lyell daɣ ayor wan sutambar n awatay wan 1860, Darwin ikme asaxdam n isim wan “nefran n batil””, assof isim wan “aɣalas n batil””
“” Hak id ijja awen, nefran wan batil eqqim eqqal a fal tija takalt fal as daɣ akayad war raqqis asifham n almaɣna n etaetar n samalan win organizm tan wi izzaɣnen tolas daɣ achrut fal as hak id addinat wi ilkam nen i amutti ankuran iban “iban awikkal net” d attabiɣa war n itimutti alwazab taqqalat samal n marsal maqqoran i aɣabal n anazjum’
ɣur tizarat n awatay wan 1900 n ijjuch n amutti s achareɣa n Mendel wan etari, modern synthesis ta s itawan , sicentist tan ardahan fal nefran n batil
“ H.B.S Haldane azzojach isim wan “alqim” wan nefran wan batil”
“ Hak id ijja awen, nefran wan batil eqqal a”addurɣalan” daɣ almaɣna n as imutiyan daɣ phenotype addoben ad akf in tinfa n araw war izlay ɣas samal eqqal in etari wala””
A fal samalan wi hakkinen addinat win tinfa n araw aqqalan etari awen amos as itiki ɣur emaraw s aratan dihen at imil araw izlayan, awen eqqal iddikud chajren n timarwalen armad nen meɣ alage olaɣan i ichaɣib n tilkamat
Awen ehak ich-ikil n ittus mucham daɣ nefran ille nefran n attus
Awen ikfa tilken kawal nen irrizaɣ olaɣan i tamudre i araw n aratan n dumu kawalan tolas daɣ 50 n awatay n atarmis n tillek ta kawalat , tilken fuk daɣ industrial Manchester aqqal nat ti kawal nen
A fal organizm ǝzzăɣ tăzune n tăhăjǝt ta ǝch-ikil n ǝmudărăn wǝ yădnen mušăm ǝla arătăn annǝtfăs nen har ǝssǝn ǝzzăɣnen har wăssărăn ,jinu tan net a tan ahăr hullăn ǝšăɣǝb wan ǝmăwădan n ǝššăɣǝb wan tǝlkămăt
“ Anmizlay ilzam ad ijja jir isim wan “tamudre tan wi assohat nen “” d “”amutti n alxalat””
“ Haldane eɣra tămătǝkwăyt ten s ǝsǝm wan “”anmǝchrăy” meɣ hullăn daɣ bioloji , awen ǝsǝm net “”oɣǝn””
Irrizaɣ wan as amutti taha tinfa itaj in fal addinat n ichaɣib ilkam i iddikud imdan n imasuɣilan n ich-ikil wen
“Daɣ musnat ten “”amutti n alxalat” ilkam as iddikud n imasuɣilan n ich-ikil i ich-ikil eynayan i ad izjir awen tudabat n tiw-at n ijjit n taba daɣ rejion””
“ Richard enski’s classic E. Colimusnat n amutti chajren eqqal almital n amatikway n amutti dav ahinzazaɣ (amutti n alxalat “”daɣ “”tamudre n win assohat nen””)
Nefran war n ohar harat inta deɣ exaddam alwaq wan ikkuy net alwaq wa id dumu wa ijlan war n aqqel addabara hullan mucham ikma samal daɣ a ojjaran tasdik iyyat
Biologist tan iyyat ardahan fal issin ich-ikilan ɣas: nefran n tudabat n tamudre (meɣ tamudre) tisawadat irrizaɣ n organizm n tamudre d nefran n akarach n aratan (meɣ tudabat n akarach n aratan meɣ araw) isawadan iddikud n aratan ijraw nen tamudre
Daɣ nefran n egadach d akinnas intragenomic, nefran n iddikud n gene ehak hullan almaɣna n tamatikwayt tijat
Nefran wa ecology eqqal nefran n batil s almaɣna iyyan war n amos wan nefran n jannsy chund nefran n egadach, tamadacht d tenaɣe n ilyadan
Hak id ijja awen, daɣ ich-ikilan iyyad, nefran wan tammiduwa meddan a ti tjjinen s tizarat chund daɣ egadach n imanan win Syngnathidae
Alwaq wa id affukar penicillin daɣ awatay wan 1928, antibiotik tan assaxdaman tanat addinat i a iknis nat torhinnawen tin tiwikkawen
Amutti wan etari eqqal ittus n imuttiyan , anɣambalan n etari d amaskalan daɣ karyotype (iddikud, dumu d amukin wan ammas n chromosome tan)
Hak id ijja awen, imuttiyan ajjotnen daɣ DNA wr n akkodat ilan tikmawen
Imuttiyan daɣ win alwaq iyyan ilan tikmawen fal phenotype n awadim fal as kan in alxidmat n gene tan iyyad ajjotnen
Alwaq wa id imuttiyan chund win charrayan s alxalat chajret , nefran n batil assof phenotype tan win tolas samal n alkittab infaz daɣ ichaɣib
Hak id ijja awen ,eqqal id hullan isim wan ich-ikilan as albaxilan war n annafranan, war ardahan fal amutti n igadalan aratan muchakil fal erdah Darwin
Phenotype isalmad fal organism’s genetic make-up (genotype) d ahinzazaɣ wa daɣ izzaɣ organizm
Almital eqqal achni wan ABO antigens daɣ addinat edag s karad allele tan axkaman fal phenotype
Tamatikwayt te taddobat iji har eqqin allele tolas uzan ichaɣib fuk net phenotype wa assohen
Asibdad n nefran eɣallas samalan axdam nen n etari chund akodi n gene tan win protein meɣ iddikud tan fal alwaq s ad-ad annufranan fal ich-ikilan ikmanen
Dumu tan iyyad n eket n nefran war id izjeran oɣin mucham ogazan allele daɣ iddikud tan n jarey daɣ ichaɣib
ag-az n amutti n allele addobat ad ej s nefran eɣtasan meɣ assujatan , assofan genotype tan id affal nen edag n ammas daɣ tasdik fuk (awen a anmachrayan id ijiit) tolas addobat ad izjir daɣ bidomal distribution n alqiman n samal
Hak id ijja awen, darat azzaman n iban imutiyan eynaynen , amutti wan etari daɣ sit tan win imas a hin fal genetic drift
Ittus wan tiditt n timitikwayen tin sanatat ilkam i iddikud wa s taj in imutiyan eynaynen tolas fal assahat n nefran n batil eqqalan alxidmat n immik wa s war ofa immik wa eqqal amutti
Irrizaɣ wa s itaj amaskal chund wen jir allele tan issin eqqal fal ujjij wa jar essan
Ittusan n nefran assohatnen daɣ rejion n genome edag s inta ad haplotype wa innafranan (allele d inarhajan net) aqqalan ɣas wi it illanen daɣ ichaɣib
Nefran n edag eqqal a anmachrayan id asafrad annufranan
“ Daɣ majrad wa ijja philosopher Daniel Denett “anazjum n Darwin wa labasan” n amutti s nefran wan batil eqqal “asid i alɣalim” war n addobat atwigaz daɣ bato meɣ kontener fal as at anbij chik, ijru abara s ihandagan harok nen”
Tălɣǝwen tǝn aqqal nat: etări,tamutăyt n iššǝkǝl d tămădašt s alfăyda tan dărosnen
Herbert Spencer d eugenics azzuken i afaham n Francis Galton wan nefran n batil as eqqal a amitakwayan , ewayan s ikitan s data daɣ ta-ite d sivilizasyon, eqqal iddilil i alisteɣmar , eugenics d Social Darwinism
Anasjum wan techne eqqal tajittawt n addawla nanaɣ ijja ajjen hullan daɣ semɣar wen””
Almital wa ojjaran amos wan psychology tahalat s data alxidmat tazzarat n Noam Chomskytolas darat awa Steven Pinker,eqqal mirda as akilkil wan awadim ilmad akarach n achareɣa win grammar n awal
“Ikyad as organizm tan (ihishkan win pea) itran id samalan s immik n “etari iyyan””
Edey wan gene d alxidmat net, amutti d tazunt at w aɣran daɣ azar, organizm (almital tijra) d daɣ ichaɣib
Tamatikwayt n alxidmat tan genetic tilat ahinzazaɣ n organizm d musnaten i ad ikrichan assahat fal efes d alxal s alwaq iyyan itawan has nature vs nurture
Science n Genetics tan amarad, tittar afaham n tamatikwayt ten, t issinta alxidmat n Augustinian Friar Gregor Mendel daɣ tazune n awatay wan 1800
Achareɣa net wan issin olah id awa iktab Mendel
Mirda s izjar isim net hulla daɣ awtay wan 1800 tolas otas Charles Darwin daɣ awatay wan 1859 fal enatti n ich-ikil n imudaran, asurtay etari: anazjum n as addinat karrachan tartit n samalan daɣ imarawan nasan
“Daɣ alkad net” Versuche über Pflanzenhybriden"" (‘””musnaten fal albaxil n ahishk) , fal asilmad daɣ awatay wan 1865 i Naturforschender Verein (Society for Research in Nature) daɣ Brunn, Mendel allil adarich n etari n samalan n ahishk wan pea tolas affisar than s matematik”
“ William Bateson, alxǝdmăt n Mendel t assohet, eɣna ǝd ǝsǝm wan jenetik daɣ awătăy wan 1905 (adjektif net jenetik, ǝd izjărăn attărex n ǝsǝm n Greek -γένεσις “””enătti” ezzăr ǝ- ǝsǝm tolas exdăm s tǝzărăt daɣ almăɣna wan bioloji daɣ awătăy wan 1860)”
Daɣ iwityan win 11,t asafakkar id as deden ɣas a ilan chroosome X tolas meddan ilan chromosome tan X d Y fuk nasan
James Watson d Francis Crick issanan edey wan DNA daɣ awatay wan 1953, axdaman s X-ray n alxidmat tan crystallography n Rosalind Franklin d Maurice Wilkins allaɣat nen as DNA ila edey amnannadan (chund corkscrew)
Edey olas asilmad n immik raqqisan i amasuɣal: A fal azunnat tizawen , tiyyad eynaynen addobat nat edey iyyan fal as iyyat fuk t ijja fal iddikud n ta wassarat
Daɣ iwityan wi ilkamnen , sicentist tan araman afaham n immik wa s tawikkal tamatikwayt akarach n protein
Molecule ta teynayt tat ajrawat ad tidhil daɣ afaham n etari wa id erawan afuqqi n farak
Efes iyyan olaɣan amos chain-termination DNA Sequencey daɣ awatay wan 1977 ijja Frederick Sanger
Daɣ musnat net n teɣare n samal n dumu wan afrinkit, Mendel ikyad as iyyan n afrinkit n pea eqqalan i bahaw nen meɣ malul nen mucham kala war t illen dumu issin jar essan
Ich-ikil n imudaran ajjotnen ahan addinat ila dumu wen n etari
Alwaq wa id organizm tan amosan a ertayan daɣ gene alwaq iyyan allele isim net wa ojjaran fal as xudatan net ojjaran phenotype n organizm as ijja awen allele ijjaraw fal as xudatan net zajaran tolas war ilen akayad
“Alwaq iyyan simbol wan “”+”” eqqal echwal n allele i gene””
Iyyan daɣ diagram tan ohar nen kala salmadan fal ittus he awid asirtay amos Punnett square
Gene tan iyyad war anmawalan fal iman nasan, asilmadan fal atterw n etari, majrad ijja darat awa daɣ albab wen)
Gene iyyan ,awikkal kud ina ifrinkittan ilan dumu fuk nasan meɣ i mallul nen
Samalan ajjotnen war aqqelan samalan istarnen (almital ifrinkittan bahaw nen meɣ mallul nen) mucham aqqalan samalan ijlanen (almital tichijrit n awadim d dumu n elam net)
Iddikud wa s gene n organizm dahhalan s samal maqqoran isim net etari
DNA ehay esassar n nucleotides s inta deɣ ahan ti akkoz ich-ikilan: adenine (A), cytosine (C), guanine (G) d thymine (T)
Birus tan war addoben akarach n aratan fal as a fal war illa wa isanaftaɣan tolas illan ti war tan ikmen timitikwayen ajjotnen n genetic daɣ awen war ijjen immik n a eqqalan organizm tan iddar nen
Edey wen n DNA eqqal tajittawt n taɣissa i etari: amasuɣal wan DNA isanatfas isalan n genetic s tuzant n tizawen d axadam n tezawt fuk chund dumu n aklulu n tezawt teynayat
Tizawen tin n DNA alwaq iyyan ti chajrot nen; chromosome wa maqqoran n awadim daɣ almital ila iddikud n 247 n milyon daɣ tichijrit
DNA itawajraw daɣ esab n izirwan mucham Ruth Sager idhal daɣ asafukkar n nonchromosomal gene tan at ijraw nen s ajjama n esab
Kud inta organizm tan win haploid ilan kopi iyyat n chromosome, irizzejan ajjotnen d ihishkan ajjotnen ilan diploid ahan issin daɣ chromosome fuk d sanatat kopi tan n gene fuk
Daɣ addinat d irizzejan iyyad ajjotnen, chromosome Y ahan ti gene tan id tirunen id efes n samalan win ahalis
Tamatikwayt ten s isim net mitosis taqqal dumu wa ojjaran tarɣisay n akarach n aratan tolas t aqqal tajittawt i akarach n aratan war n ijja s jansy
Organizim tan win eukaryotic alwaq iyyan tiruwan s jansy i ad ikrichan aratan eha amartay n asuj eqqalan etari n imarawan issin
Tiwikkawen tiyyad iddas tanat anmartay, hak i nat afrus n DNA andarran i bacterium wa yadan
S immik wen anmartayan n gene tan addoben ad aj in daɣ aratan n jawzan
Daɣ asalbaxil, chromosome tan t anakf-in em awan n DNA isartayan hullan gene allele tan jir chromosome tan
Asukni wa eezaran n asalbaxil tijje Harriet Creignhton d Barbara McClintok daɣ awatay wan 1931
I ujij chajren n nefran, irrizaɣ n asalbaxil ikna tudabat hullan har as etari n gne tan war ohar harat hullan
Iddikud n amino acids itiwi s edey ila karad iketan i protein tolas iketan idey win karad n protein orakan s alxidmaten nasan
Edey n Protein eqqal a ijlan; protein hemoglobin it akrambi s dumu tan izlaynen fal as isarɣas aramas, asikil, d tayyit n oxygen molecule tan daɣ achni n arizzej wa ilan ifafan
Dǎɣ milhaw, dérbanositooz taqal torhəna jénétiq nadinat adətəjarat mezlay iyan maqaran dǎɣ edag eɣfalan ən ašrut β-globine ən hémoglobine,adiwayan ašanzi iyan ən aəide aminé itašənzen təlaten fiziq ən hémoglobine.
Iyad išrutən ən ADN atiwaktabən as ARN mašan war aqelan atwəlaɣi dǎɣ ijitan ən brotéiq; molékileten ən ARN atiwaɣranat as ARN waren eɣfel.
Milhaw ahusken eqal asəhəsku ən ini ən moss siamois.
Mašan brotéinetan tajanen amzadan kawalnen ramassən takusse (adǎɣ-ti-dila as saknenat amutiy ədorawan aramasse ən takusse) ad aɣašad dǎɣ ikalan ən takusse maqarat, waren itəj iri ən amzadan kawalnen dǎɣ idagan dihad takusse ən taɣəssa ən moss təkna təmɣare.
Darat egadal ən nakal wan romaintan ən egadal ən tafuk, muzyat ən mənhuyan ən greətan ən adunya ekšad ɣor Euroba tan egadal ən tafuk ɣor elan azarnen (400 as 1000 ən azaman nanaɣ) ən Moyen Âge, mašan atwagaz dǎɣ taməte tan inəsləman agud ən awatay noraɣ ən anislam.
Tamusne təšrayat taqal azunən as karad ašrutan maqornen: timusnawen aɣlaknen (biolojjie, šimi ad fiziq, as assənəhəj), lamədnen akal as tənna haruwat, timusnawen artaynen (asdu, bsykoloj, as sosioloji, as milhaw), lamədnen adinat ad tərtaten; ad təmusnawen aknanen (iɣud,imaɗinan ad alaɣi atiwasanən, as milhaw), itajən ešwalan ədəzjarnen as tənaten.
Timuziawen aynaynen ən təmusnawen aqalan ara ən umaɣ ən təmusnawen aterdanen as umaɣ as assəmɣar ən adunya ad tarha ən amukən ən taraqan.
Dǎɣ təzart, adar tidila ini ən timuziawen as adoben adinat aləɣi jaresan ad tazunt.
Aguden,azalayat wala iyat tatiwasanat ad tartit war təwəja jar muzyat haratan win,aqalnen tidit dǎɣ tartit kul, ad iritan iyad ən təmuziawen artaynen, sund mythologies ad haratən ən ašareɣa.
Azizjaran imanes kalendriye tatiwazayat ihan maraw oran adəssin,karadət təmərwen našəl iyan kul, ad səmos hadan ɣor saməndo ən awatay.
"Ye tidit ten, nədal as medan aqalan inəməgridan azarnen ɣor tənna toɣadat, ad harwa wi azarnen as azalayat iknan "”taɣlək"” ad ""tarədawt."""
Dǎɣ amsuɣəl, tirma ən atkul ən muzyat ən taɣlək (ufar meɣ tamusne, gerek technē) atiwətkal as imusanən iknanen sund ajaraw iknan atwəji ye iməgan ən tazunt əndarat.
Tamusne ən atometan tatwəsajat as anamagrəd ən grek Leusippe ad enameɣri iness Dém
Tamkare ən Sokrate, səmək was təzjar dǎɣ magridan win Platon, taqal tamkare ən tənna ən azajor ən isənahajitan:
Sokrate itizəm ini ən taɣare aruwan ən fiziq sund eqalan hulen ɣas afasi ad iban anmizəm.
Aristote ijja dǎɣ alkum taqan tartayat ən magrad ən saməndo: amətəkwiy ad ašanzi aqalan atwalaɣi sund tišrayt ən assahat tilan dǎɣ haratan, as iri ən haratan amossən.
Jal Sokrate omaran deɣ fal alməɣna was magrad adəqəl atwətkəl ye akayad ən assestan ijan ən alməɣna ahusken ən tamudre ye agadəm (teɣare iyat azun Aristote as aləmad ad magrad ən fulatik).
Iri ən Aristarque ikahin atwəgdal falas anaɣel as itihaɣ lalwaten ən fizsiq.
Jean Philobonus, amusan bizantin ən iwətyan win 500, assoɣəl assestan assəɣar ən fiziq tan Aristote, dǎɣ alaɣi ən alɣadatan iness.
“Akoz agayan ən Aristote talaɣen as asudmar ye assestan ""mafal""as akoz alməɣnatan ye alaɣi ən haratan as tamusne.”
Aguden, ikatabən əknanen ən Aristote əmdan oɣəl ən agmod ɣor Euroba tan egadal ən tafuk, ad akatab iyan ən Platon eqal ayknan atwəziy, Timée, amosan iyan magrad ən platonisientan, ad iyan dǎɣ alkadan iknanen waren tila ən magrad dəɣlakən ahusken atilan ye iməɣran latins ɣor sənto ən Moyen Âge.
Ilaɣitan ajətnen ən syriaq atiwəjan as gruɗtan sund Nestorientan ad Monofistan.
"p. 465: ""eqal agud was tijrət ən ibn al-Haytam ad iyad fal alwaq azaran ən ikətban fiziq arunen adəmalanen atiwəɣran dǎɣ ajalay as adobat awadəm eket ən alaɣi ən Səhramm tas inta ibn al-Haytam amənokal aduten ən fiziq təšrayat.""”
Tende ən Avicenne tatiwətkal sund iyat dǎɣ iazəjaran wiknanen tahuskət dǎɣ assəssəfar izar assənan kul alilan as alməɣna atəwənan as ijji ən assəssəfar atiwarəman, dǎɣ atkul ən iruman ən issəfran ad iruman ye təlalt ən ilaɣitan nassən.
Daɣ azziyăd , ikătăbăn n Greek win alăsăl issintăn afissăr daɣ tărăbt d Greek s Latin , ikfăn edăg i aljimăt n sians daɣ Eroba tan atărăm 
Idakalan atiwəktabnen ən alkad ən ahanay wan Alhazen eqalan atwəssəjət dǎɣ Euroba dat 1240, sund dǎɣ tajuhe mertay iness dǎɣ Bersbektiva ən Vitello.
Azajor ən katabən arunen edlam tiwit ən 12e awatay ad iji ən assərtay ən katholiketan ad aristotan atiwaynen fal issəm ən kal liəoy ɣor Euroba tan egadal ən tafuk, ad dətaqalat edag aynayan atiwəssan ən tamusne.
Iri ən mənhuy atiwəzayən darat awen fal issəm ən ihanayan atiwətkal ad atiwəɣra as iməjan ən assini.
Ibadəd fal təmkare tas inta alwaqatən abatol ən etran aqalan ayknan təzəjrət as ibtal nassən əkašənin fal edag ən amtəkuy, awen dǎɣ, fal inta,waroleh ad iri wan Btolémée.
Ilməd as efew adifalan edag iyan ən assəkən eqal assorat dǎɣ edag iyan as asdarat ən tabəlaq ən tašoka.
Kepler war hənisken métafiziq tan Aristote izar aleɣat ašəɣəl iness sund tanumaɣt ən mertay ən tabəlaɣen.
"Galilée itkal tiditen tin ɗaɗe izar ijenat dǎɣ tamaslaɣt ən terɣast dǎɣ ijji ""magrad orakən as assin haratan azarnen ən adunya"", awen ayknan takmo ye Urbain 8".
Deskartes itaj assəkən fal anəzgum nawadəm izar alil as ahušəl atkul ən imaɗinan fal ušəm ən assigdah ye aləmad ən taməɣluk.
"Sians ten teynăyăt tissinta akăyăd n imăn net as tăfăssăr " aššăreɣa tin ahinzăzăɣ ."
Dǎɣ temašaɣalt tan Fransis Bakon, Leibniz itaj as tajute ən iritan ən haratan ašəɣəlan kul as iyad lalwaten artaynen ən taɣlək, warhenat tədləmen adutətnen meɣ amindanen azlaynen ye iri kul ən harat kul.
"Ɣor Bakon, ""tənfo tadutet ad amək ən tamusnawen ikraš tamudre nadinat ən ijitan aynaynen ad təlaten aynaynen"",izar assəswad imusanən as alakam ən aniyatən ən magradan meɣ tunfassen waren amutay,was,as inta,war tilalan ye tanfo nawadəm jənəj ""aho ən anəzjam imdan,ahusken meɣ adiwen""."
Asjət iyan ahusken eqal assəns ən tamusne jar adinat adəkananen teɣare.
Inəməgridan ən efewan asnəfrənan tanfust gəzəlat ən imizaran assənen-Galilée, Boyle ad Newton hulen sund iməssəkna ad təzaren ən ijitan nassən ən mənhuy iyan ən təməɣluk ad lalwa təɣlakat as išrutən kul ən ɗhysique ad mertayən ən azaman.
"Hume ad inuməɣan iyad ən Ekoss ən ifewan asjətən ""tamusne ən ahaləs,""amigradən dǎɣ tarut dǎɣ ijitan ən məssawəs atamosnen James Burnett, Adam Ferguson, John Millar ad William Robertson, asməsadawnen kul umaɣ ən tamusne ən təmashaɣəlt nadinat dǎɣ ijjitan arunen ad təzaren ad aləmadat maqarat ən asahatan ajlaynen ən tishrayt.
John Hersəhel as William Whewell assənan assərtayan tamkare : wayilkamən ija issəm ən tamusne.
“Dǎɣ ebadi, Gregor Mendel assikna harat iness, ""Versuche über Pflanzenhybriden""(""Iruman fal assənəmoqəs ən ihəškan""), vor 1865, hakanen səntotan ən ihuk biolojiq, infan ider ən génétiq təšrayat."
Ijitan ajrəwnen abassay ən atome atiwəjrawən dǎɣ elan əlkamnen ən 19e awatay : ajaraw ən afraran X orawənid fin radioaktivité.
Dǎɣ ašrut, umav azayan ən iji ən tamusne tatiwəkfat as ikənassən ən awatay wen iwayid išanzitən dǎɣ sikilan (torfen ad atieraten), ajət ən ICBM, taməšəja as afəla ad taməšəja ən alboradən nukléaire.
Afukkăr wan kosmik mikroweyv n radiasyon daɣ awătăy wan 1964 eway id ebăddi id tălɣa n mirda wa isăsăn n alɣălim i mirda wan Big Bang n Georges Lemaître.
Atkul azaran ən ivalayən agašnen dǎɣ tazunt təlkamət tas akozat ən 20e awatay,ertayan ad titariten ən magrad,iwayid ašanzi ən təmusnawen ən alavi ad azaway ən Internet nadunya ad alavi ən sililer, as ihanat telefonten.
Timusnawen avlaknen ad artaynen aqalnat tasənaten timusnawen atiwarəmnen,falas muziyaten nasnat aqimanat fal ikayadən atwarəmnen ad saməndo nasnat tadobət atwirəm as inumavən iyad aševəlnen dǎɣ aməkətan olahnen.
Sund,timusnawen ɗhysiques adobatnat tazunt as fiziq, šimi, astronomie ad təmusnawen tin akal.
Aguden,milhawen ən migridan,tənnaten ad tarədawen,afilkakaynen agud iyan,akalnat tahašilt dǎɣ təmusnawen avlaknen.
Tartay ad imaɗinan, tamusne ən mertayən ad alavi amisənan.
Timusnawen adutətnen aqalnat issavritan atiwazaynen ad, as adatu wen, təlet tunjit fal assestan ən aləmad as aqalnat as tidit tamusne.
Mənhuy imanes tasidaw anəlkəm ən išrutən ən mənhuy təknat təmvare,issosa ijan orak fal išrutən abdanen ən imaɗinan atiwəjanen,ən tamusne ad iritan ən ijji.
Assudmar :""Ahaləs,mayinfa ara""."
Alavi išrayan atiwətkal ye ijji ən ilavitan amutaynen adobatnen atwirəm as irum mev akayad.
Awen ititwəj dǎɣ ašrut as akayad ən ijitan avlaknen,mašan dev as musnat tirəmat as assəgbar ən ikuyan avlaknen dǎɣ alməvnatan atiwəhadnen,as assəvar ( dǎɣ təmusnawen ad akayad,sund astronomie mev géologie,akayad atiwənan adobat ašaray ənirum atiwənahadən.
As musnat tədar ye irum,tadobat atwətkal dǎɣ taberat ən tamusne tatiwasanat,iri mev taberat təknat adatu ad assahat ye alavi ən taməšavalt ən ijitan iyyad avlaknen.
Dǎɣ akayad wen,timusnawen aqlnat atwəjanat as ajət ən issənta olahnen ən tamusne as musnaten.
Awen adobat adatu as mənhuy tatiwaramat as tidit,asməvmav ad alməvna ən akayad maqaran as imidawən ən ijarawən atiwaramnen as alməvna ən samdo kul.
Issidinən,ašrut ən imaɗinan,atiwətkalən ye afanaz ad akayad ən ilavitan,awen ijraw ye imusanən eket ən atwəflas ad afanazət ən ijarawən nassən ateramnen.
Nadobat atnəsəməgdah ad assəbəhu, ašarav was inta tabavort ən tamusne war təlkem as tidit təkiyadat timəvluken afarnen sund eleətrontan.
Alanət liəoyten azlaynen ən anəzjum ən magrad ən təmusnawen.
Awen ahušəl falas ajət ən ilavitan ən təmusnawen war imədu,awen dartidila as war adobatnat atwəziy vor ajət amindən ən təmtar dǎɣ atkul vas ən adatu izjaran.
Rasyonălizm amos tăzujišt t-amšăkket daɣ awătăy wan 2000 i sians, s ezzăr Karl Popper wan filozof n Australia-Britania ihuk n almăɣna net .
Bobber assikna assəmutiy ən umav as assəmutiy sund edag ən muzyat ən təmusnawen atiwəsanen ad assəmutiy ən ugəš as assəmutiy sund tamkare ən irum.
Ugəš iyan,ən haratan,itaj emel fal tenafit ən təmusnawen as aqalnat haratan ən assəkən ad assəlmad ən ijjitan.
Ihaz ən harat eqal irum ikarəssən,was inta azalayat azaran ən agaraw ən tamusne tatiwasanat taqal aləmad as awa jənu dǎɣ təvləken atiwəkiyadnen adutət.
Assəgbar kul ila assestanən iness,derhanən ad ilavitan.
Dǎɣ tənaten tiyad,assənəfrən ən segbar aynayən aqimən fal ikayadən,əndar ikayadən win atiwəjan dǎɣ taberat ən assəgbar aruwan.
Edag iness azarən eqal ijji ən azəməzliy jar ilavitan iknanen ad okaynen amukən ad tamusne atəkəl aybdadəd ən tamkare vor ilavitan iknanen.
Dǎɣ tənaten tiyad,tamusne wala iyat kala war tətwətkəl sund ayknan adatu,falas tamusne tarda aləmad ən egadal.
Timuziawen aynaynen ən təmusnawen tiwinatid as tamətkit išanzitan maqornen dǎɣ tədawt nanaɣ.
Muzyat dǎɣ tamusne titwəjrəw as asertiy okayən ən issalan adəfalnen iruman abdanen atiwəjanen as inumaɣən ajətnen dǎɣ išrutən azlaynen ən tamusne ;amos okayan ewen as teget.
“Anəmagəd Barry Stroud assewəd as,harwa alaɣi iknan ən ""tamusne""taqal atuji,eqal azahal ad atwətkəl ən tadabit iban amukən eqal anəhəj as alməɣna ən oɣəl ən tiɣdat.”
Amos amək dǎɣ išrutən iknanen atwəhiy ən tamusne (as milhaw,ɗsyəhologie, kosmoloji fiziq).
Harwa amaradəɣ,ajət imdən ən imsuɣulan asohatnen war asməda tiwat.
Harwa amsuɣəl eqalan dǎɣ 39 migridən, 91 % ən haratan atwədəqatnen azjaran dǎɣ təngalezit.
Magazin tan n science šund siantifik wa eynayan, Sians & tamudre, and  Amerikan cater wan sians i addaroran n addinat wi ɣărrinen ajjotnen tolas ehăk aklulu n ihăndăgan n farăk ahăn ifukkăran d ikităn s dăta daɣ izărăjăn iyyad n fărak  
Iritan ajotnen ən asjət ən hebu, ikan ijji ən azəzjar ən asədwad,adoben ugiš dǎɣ iritan
Imusanən ajətnen ahijən dǎɣ idagan ajətnen ən asdu atəmosən adunya ən uniɣersitetan,industritan,alɣakum as imsədiwən waren inəš.
“Sund, Christine Ladd (1847-1930) təja atwəktab as taqən ən doktorat as taqal ""C. Ladd;"" Christine ""Kitty""tasməda aməkətan atwəsəstənen ɣor 1882. Ladd tasəmda aməkətan atwəsastənen ɣor . Mašan war təjrew alkad ines arəs ɣor 1926,darat tahajit haruwat as adin ən amukən (ahanay ən tabalt tan didit), as akayad iritan ad psikoloji ".
Daɣ amindi n awătăy wan 2000 , isăxdiman n deden d ebăddi id askut fuk ijan fal tešnăy n awădim issewădăn hullăn iddikud n deden n siăntifik tan mušăm illăn anmizlăyăn ajjotnen n tešnăy ahănen ihăndăgăn iyyad ; daɣ tizărăt n awătăy wan 2100 , tazune n biolojist tan amosăn deden as ijja awen 80 daɣ temede n PhD tan daɣ fizik amosăn meddăn
Amərtay adobat oɣəl namer ye kul, adobat azəzjar ən tarna ən ismawən iyad əntamusne,meɣ adobat oɣəl ən azəzar atwəhakən as watetən.
Fulatik ən tamusne amigrəd ad tartit ən assestanən adəqalnen timusnawen aknanen.
Jar milhawən arunen atwəjrahnen,aɣrətanaɣ aɣala maqaran wan Shin, amədan ɣor assin efdan as tasəbat ən talilt ən amək ən alɣayalən ajətnen,ad ashashəl maqaran ən ejarer wan Yangtze, atkul maqaran ən taməqunt tasintət as Sunshu Ao (7e awatay).
Timitkwăyen šund tin esăxdăm alăkum , taggăyen hăkkinăt izirfăn šarnăš
Amigdah ən tamazilt ən guɣarnəma ikna azaway dǎɣ industritan iyad,izar ogar umaɣ dǎɣ təmusnawen amertaynen ad adinat.
Idagalan ajətnen adoben ijji sund ajət ən tidmawen ən asəfulatik ən tamusne,atəmosan anməksan ən tiyətawen ən adinat,titar atiwajrawnen ibret ən təfləsen ən tənəslima,harat okayan ishray ad toɣsat ən igarawən ən maməlatən.
Irum iyan eqal alməɣna atiwəjan ye talilt meɣ tunjit ən assənəhəj.
Iruman adoben assəmutiy ən ijarawən ən ikayadən ad talilt ən emaɣar as atkul ad agarazat hulen ən harat iləmad, hulen agud aqalnat atwətkal fal taqan zəjret.
Iruman artayan səjət ad ikayadən, atiwəjan ye afanaz ən ijitan ən imətuyan iyad as amutiy iyan anuflayan.
Kel fărăk intăned deɣ asixdămăn amiyiz daɣ erem n mirda tan wi it illănen meɣ inhăjan i tădhilt meɣ asăbbăhu nasan.
Afal irum atewayid as igoz, igarawən sidətun meɣ sabahawən səjət assənəhəj.
Dǎɣ assəsəfar ad təmusnawen artaynen,dat agədah ən umaɣ atiwaramən itimətuy hulen as assəɣar iyan as iyan.
Teɣăre iyyăt war tat amăsuɣăl n amiyiz muchăm tiɣir azun-nen addobat nat amăsidu s amăsuɣăl n akăyăd meɣ amiyiz maqqorăn  .
Nadobat deɣ agad ən tidit sasmadat ulh izar agad okayan ad aniyat samdo was assədətu ijarəd; aguden as tezmit ad tigazat, nadobat aramas ən tidit ɣashadat tunjit ad amukən ən assestanən adutat.
"Dǎɣ alməɣna wen nakayad labassən,ahaləs imanes war mahin atəwa as orak as tənaten adutətnen-as ""itwəshraɣən""ad ""serɣassan""ad oɣəl ən atwizəm fal alməɣna iness ən akarass ən issənəhəjitan.
Bakon erha tamkare tahitalət as ikayadən anelasnen, meɣ iruman.
Sund,Galileo Galilei (1564-1642) ikat as alaɣi ən taqan izar ija iruman ye ajaraw ən iketan ad samədotan aleɣətnen fal atrub ən haratan ən agadəl anuflayan.
Dǎɣ issaɣritan iyad (sund,aləmadat meɣ timusnawen fulatiktan), "tirma tadutet"taqal tamkare ən umaɣ ertayan dǎɣ ihan assin iritan ən ishanzitan.
Segbar ahusken eqal irum ən assafar.
Igarawən ən milhaw amissaɣalən adoben agud adəqəlan igdah,meɣ afal iyan dǎɣ milhawən amaɣəlnen eqal awaren anhəja ad igarawən ən milhawən wiyaɗden, adobǎt adəqəl anakash sund eqalan agaraw ən ematal atiwaramən (tedajit ən ijji ən akayad adobat adeqal atəwi as sheɣshad ye milhaw).
Akayad əndaran atiwazay ye ihuk ən agaraw əndaran.
"Dǎɣ ajət,migdahaw ən akayad əndaran atiwəja sund migdahaw "ən ider"as amukəs ən ijarawən ən milhaw atwaramən ".
Nadobat ihuk ye imaɣra milhaw ən aman etafan ajət waren atwəssan ( ye emassaɣar)ən brotéyintan.
Imaɣra adoben ijji milhawen ajətnen ən akayad maqaran ihan irawayan ajətnen ən broteyin darusat.
Irum eqal irum assehaɣat dǎɣ iha asjət adobat adakal ən tajute ən ɗrotéintan dǎɣ milhawən as ajaraw ən assuhu assehaɣan ertayan as anmədəs ən moléəulten ən ɗrotéintan ad molékilten ən asini awedan.
Dǎɣ edag wen, irum assinta as ijji ən assin meɣ gruɗtan ən milhaw ajətnen ogdahnen ɣor edag ən mənhuy abiɣaran, awen astanitawəna as iketan ən azalayaten adəqəlan milhaw jar gruɗtan izar grubtan adamagradən as alməɣna wendǎɣ as jarawan iyan assəbələl.
Agud wad gruptan ogdahnen atwəjan,enamerəm itirəm assəbələl nassan salməɣna olahan,as azajar ən asəmutiy as erha ebaɗi.
Awen ijraw as assədətu as ijji kul fal torhajat atiwəna inta as assəbələl imanes izar war eqel tənna as ijji ən aləmad as atiwəja.
Issənəhəjitan assinahəjan tidəten ən alaɣi ən harat, meɣ as alaɣi ənigarawən ən ijji.
Anəhəj waren eɣlek eqal as war tila alaɣi meɣ assahat atiwalaɣen ən harat as magrad ilamad awadəm.
Dǎɣ amək ən tadabit, tirəmnat assəməsədəw ən ihukan ən mertay as almaɣna as ihuk ən issəmutiyan kul adoben atwalaɣi, izar iritan ən assəmutiy ən imətuyan iyad aqalan ogdahən waren itəmətuy ye iritan imətuyan wiyaɗden adədubin aməzlay.
Harkuk, aguden, eɣlaqkid amərtay iyan jar imətuyan, awen ifanazan assuhu ən iruman iknanen ye awa adoben oɣəl ən samdo as irum atiwakiyadan eqal ayjan
"Sund, dǎɣ ishənawan adutat iban tadabit,agud wad noram anəhəj ""etran aqalan ijarakan ən hydrogène ililyaman"as assət ən ejarak maqaran hydrogène, izar as iji ən irum azayan as oɣəl ən harat ən milliartan ən awatay ye iji ən etar."
Ye tidit ten, iruman ən edaj atiwatkalan agud iyan sund ilanen taqan najama təknat təmɣare fal iruman dǎɣ ehan wan umaɣ.
Dǎɣ idagan win,tiɣarawen ən akayad ilanat tamɣar falas hakabat agud iyan issənəhəjitan adobatnen atwirəm as iruman atiwajanen meɣ as assəməsədəw ən ijarawən aynaynen.
Dǎɣ tiwat, teɣareten ən akayad (as milhaw, dǎɣ imartiyan ən tamudre meɣ timətawen) tagashan agud iyan imətuyan assohatnen aɗinen meɣ ategaznen.
Wala as iri aɗinan izazjaran atwəj ən haratan, akayad adinan aqima fal iri aniyat.
Sund,aləmadan ən torhənawen fal əanəer ən amsaɣaraj saknen asamdo ən sertayan əfanen ad tətate ən broəoli, as ijawen iruman war ajrewan tanfo walayat.
Ye irum kul ijan, amutiy iyan as awa ogdahən eqal atiwaqalan, mashan tijjit tigozst as gruɗtan oramnen ilan tamɣare ogdahnen anehaznen, as adatu ən tamkare namas təmdat ad anəmijar ən Markov.
Ye agadal ən idagan tajanen irum awaren infa as tajute, imassafaran tajanen iruman ən səfran sund ye assəhəsku ən Food and Drug Administration ən Amérique sajat izar taju anməshənzi adoben adəqəl atwəzay.
Dǎɣ ashrut, eqal sajət ebaɗi ən taɣlək (war itətwəj agud) ye umaɣ ən iruman ajətnen fal ijitan ən issafaran ahuskatnen əndaratnen meɣ əkmanen, atamosan ijitan ən ashugəsh ən arseniə fal asseɣat nadinat.
Ehan numax ən fiziq adobat atkul ən emasheshəl ən ikarumatan meɣ ehan war iha wala,aguden ehan wan tazoli adobat ajaraw ən marshintan ye assəɣal meɣ assamtkay ən tizoliawənen meɣ irum ən assahat nassan.
Siăntifik tan  daɣ ihăndăgăn iyyăd har ajjudi xăddămăn s iššikilăn n laborătwar tan iyyad  .
Harwa musnat daw ehan sund edag atiwayan ye inafrinan,issəm ""ehan"" ititwəj deɣ as ajət as dagan ən ashəɣəl sund Living Labs, Fab Labs meɣ Hackerspacces, dǎɣ tamuqussan adinat ye ashəɣəl fal itaraqan ən tirtayen meɣ ijji ən milhawən, as ashəɣəl dǎɣ amshəɣəl meɣ dǎɣ tazunt ən haratan."
Ehan wen atiwaja agud Pythagore ija irum fal emasli ən anazar ad ashkədkad ən laji.
Ehan ən alshimiq nider naman ən 16e awatay atiwajraw dǎɣ tamoqest ɣor 2002.
Mahalətən oraknen as ihanan adoben ashugish ən ishaɣwan, haratan tamalsanen, ilalan raqanen, tabaqutnen meɣ radioaktifs, ən marshintan amiramarnen, tikusawen alkamnen, lasertan, edag ən anarkab assohen meɣ ijitan azwaynen.
Taggăyt tan Okkupasional Săfeti and  Administrasyon tan Assexăt (OSHA) daɣ amerik , daɣ as tărdăh fal samal iyyan n edăg n alxidmăt wan laboratwar, sassăkda azzuken i aginfi daɣ xătar tan   
Ye alaɣi ən ahanay wan aseɣat əhimique anhəjan ye tartit meɣ ehan ezlayan ,ahushal alamad ən təmdal ən tamɣare, ad eket ən ijitan ishraynen dǎɣ alməɣna ən igaz, ən asseɣat ad ihoz ad eket ən mahalaten.
“Dǎɣ assiwad, akayad as ashrut was karad eqal atiwatkalan ye ihuk ""akayad ən ajama"" harat aditiwayan akayad aynayan fal idagan ad itaraqan adobatnen atwətkal ye agaraw meɣ atawiy dǎɣ adatu ən aləmad."
Alamad aziwat as ashəɣəl okayan ad fal akaras ən ehan.
Almităl, tăqqimt n fărak iyyat tila alwăq net wa s taj in farăk nasan fal măjal eha afor nasăn ašăl iyyan fuk daɣ issiboɣ mušăm a-wa hin eqqim xaddaman fal froje n tăqqimt .
Amagraw eqal emashaɣal ən ehan omaran as musnat dihad dila amaradǎɣ massis nehan, fal ider ən selmad iyan ijan as takarde ənawadəm kul ən mashaɣalan.
S tiɣir tin etnografi , afukkăr iyyan amos as jir inăxdimăn , teɣăre fuk ( kel farăk, inăxkămăn) ilan edăg izlăyăn n alxăq izlăyăn s laboratwăr tan .
Dǎɣ akayad ən ibaditan ən aməkətan jar məssawəs ən mashaɣalan,nadobat agaraw ən edaj nassan ertayan dǎɣ amsədu.
Ajjilal ən anmijar ertayan eqal Loator italaɣat ajət ən iritan nalaɣi, as almaɣna ən massis ən amashaɣal ad tiditen iness.
Anamizar ertayan animataf deɣ ad imeshlan ibret ən timusnawen.
Sund, emaselkid ijja alkad ayfan, falas alilas as ajaraw məssawəs ən emashaɣal dǎɣ ashal.
Məssawəs ən emashaɣal war anuflayan alwaq wad amos assəmutiy ən iritan ən tidit, ən ahushəl, assəmɣar, ən amzizar waren ikna ad iknan, etc.
"Tamaɣluk,ɣor alaɣi haruwan, taqal adunya meɣ aɣalakat iknan, fiziq ad haratən."""
Harwa as adinat tajan ugish ən taɣlək, ashəɣəl nadinat atiwəssan agud sund iri ezlayan ad ikuyan iyad iknanen.
Muzyat ən tamaɣluk sund kul, taməte fiziq, taqal iyat isjətan ajotnen ən muzyat tassintat; assinta as ijitan iyyad namas ən tefert φύσις as imagridan dat Sokrate (harwa tefert ten təkraš tebade tasohet, hulen ye Héraklite), izar wǎr asməda asjət aru.
Aguden, ahanay idaran ən taməte, iknan ihaz ən ahanay wǎn dat Sokrate, iwa ɣor iyan azaman, atamosan darat Charles Darwin.
"Nissal agud as dihen "akal iknan "meɣ tamaɣluk ən tamaɣluk naroj – imudaran naroj, iɣatan, tafarawt, ad tazart haratan wǎren amos amutayan as ugišnadinat, meɣ išihušulan harwa ugišnadinat ".
Timezlayen alwaqatən iknanen atwənhay aqalan ikalan assin maqornen ən ijmawǎn, idagan assin alimzayatnen zagrotnen, ad akal haruwǎn ən équateur ən trobikale as subtroikale.
Aɣil ertay ad ikalan ad jar aman, ajət ən kalan amidak ihan dǎɣ tazunt tan emaynaj.
Awa hin eqqimăn daɣ, ilan layer n măna d tazoli , itărăw id ezărăj n măgnetik .
Qafiz tan win tekadayt intaned azzarnen ijjuš n edag s tenasse fal arori meɣ ijašan s afuqqi n tekadayt 
Assəhuh ad ašaɣəl wǎn amliliy nakal ijanid adu azaran.
Ikalan atwajan, izar atwǎrzan izar amsaɣalan as solan as amək was afala nakal itimətuy ɣor timad ən milliontan ən iwətyan, ataynen agud ye ijji ən akal ahusken.
Ɣor azaman néobrotérozoïq, tisamdawen ilsanat ašrut maqaran ən akal ən issəsmad ad təkəbuten samednen.
Assəmiyaqi ilkamən əntazayt ija ika awen 66 milliontan ən iwətyan, agud wad tamoqest ən tihun orawid assəmiyaqi ən finosaurtan wǎren itəfurit ad izlulam iyad maqornen, mašan oyahin imudaran madroynen sund iməssəkas.
Agad okayan ən tamudre nadinat ad asjət ən ajayak ad timusnawen tiyad ijrawǎn ye adinat assəmutiy nakal iknan atarab fal iri iyan kul ən tamudre tokayat, toɣalt agud fal taɣlək ad ajət iman iyyad ad fal alwaq nadunya.
Tassabakənt sadidat ən gaz tabirambaket akal tatiwataf dǎɣ edag as tergaše.
Tassabakənt tan ozone taj ašaɣal iknan as afanaz ən ajət ən afraran gazolnen (UV) awadnen afala.
Aməkətan ən alwaqatən ən akal tajan dǎɣ ihaz iyan dǎɣ ašrut əndaran ən adu, ad ifan as tartit taweyat ye tazunt ən takusse.
As milhaw, wala tazunt ən assahat akussan as ijjitan ən ibanɣan ad adu,troɗiquetan aqalan hulen takusse izar ikalan ən ijmawǎn iknanen təssamde.
Ihəškan ən fal afala amutay as alməɣna ən ifanazan ən alwaqatən ən tahajit, ad imatuyan atrabnen wǎren itahij aris harat elan adobatnen ajaraw ən ijji labasan,agud fal ihəškan ad fal imudaran ilanen ɣor tadawla iness ye tatate nassan.
Darat alkadan arunen, nəssan as akal izay išanzitan ən taqan təmdat dǎɣ ikuy, atamosan azamantan samednen.
Eɣlakid ajət iyan ən kalan ən iri wen, assintan as taqan trobikal ən équateur as taqan ən ijəm ɣor ijmawǎn ən emaynaj ad tasaja nakal.
Assəkən wen isanalkam dǎɣ alkum as akal itimliliy fal abatol iness.
Aman ilsan 71 % ən fal afala ən akal.
Ikalan iknanen təmətkit ən ibangan aqalan atiwaɣran as aman, golfes, assəhətəl ad ismawǎn iyad.
Wǎr nəssen as ijareran win Titan atiwatkaran as išušal, harwa afala ən Titan eqal eɣešas assareran ajətnen ən išušal.
Ajət maqaran ən ibanɣan atiwajanen amisadawǎn sund tigəndawen ən manan janen ye ajamar ən ašənšən imanan, ad tigandawen ən tafuk janen ye assəməsədəw ən takusse.
Ijareran win daratnen adoben deɣ adəqəlan atwaɣar as ismawən iyad ajotnen amosnen ruisseau, əreek, brook, riɣulet ad rill ; wǎr titəla tənna tartayat talaɣet awa doben atwaɣar as ašašəl.
Taməqunt ad mertay atiwajrawǎn as ajət haratan ən akal aqalnen atwənhad.
Mənhuy ən tirtayen ila fal anyat as imudaran adarnen tinməjin ad haratən wiyaɗden kul ən edag nakal nassən.
Nadobat deɣ tənna as tamudre taqal amuk amezlayan ən imudaran.
Aguden, ilaɣitan kul ən tamudre wǎr atkelan as təlaten kul eqal ayknan.
Ɣor edag ən mənhuy géofiziologiq iknan taharut, tamudre taqal tartit ən imudaran kul agašnen imudaran kul adarnen ad mertay, as ugišən ijji nassan ad haratən ən lithosfère (iɣayan) ad hydrosɗhère (aman), ad atmosfère (adu).
Okayan 2 milliontan tawseten ən ihəškan ad imudaran atiwazayan ašalen, ad iketan ən adin aduten ən tawsaten aɣlaqnen ikan ɣor ajət ən milliontan as okayan 50 ən milliontan.
Tiwsaten wǎren adobat ilmed as akal itimətuyan ad aməšəj ən iritan iyad ən tamudre əgmadan.
Agud wad iritan ən tamudre ən ihəškan azarnen asjətən assəmutiy ən fotosintèz, asahat ən tafuk atiwətkal ye ijji ən aməkətan ajrawnen iritan ən tamudre təknat assuhu.
Imudaran əndaratnen aqalan imudaran niyan adag as ajət ən təmadrit, iknan təmatkit as awas dtadobǎt tet nawadəm ahanay.
Tirwat nassan taqal aytraban ad ajen.
A ijja alwaq wen, izjar aš-ak as Plantae s immik wa s ijja almaɣna net s tizarat ahan ti taqqimen ajjotnen war n oseɣ harat d biffen tolas taqqimen n algae ammukas nat daɣ almalikiya tan ti eynaynen 
Daɣ immikan wi ajotnen n amăskăt n tešše s rejional flora ilkămăn i attus n teɣăre , addobăt har ajjudi at ijjiš adăriš n flora ,băqiya tan n tămudre n tešše daɣ azzămăn wa hin okayan 
"Iritan iyad ən ""ihəškan arunen"atiwagašan ila awen iwətyan as adinat assekalnen as akal meɣ as aɣrim as iyan, izar jar tartit kul ən ihəškan arunen meɣ arunen ən edag dihad atwəgašan".
Imudaran as oɣəl ən iri ikrašan timezlayen ajətnen tənazlaynen hulen ad imudaran wiyaɗden.
Amezlayan deɣ ad ihəškan, ad ilatan ad əhambiyontan as iban tidagaten ən ifərjan.
Ikrašharwa deɣ ehan isugušən amass.
Teɣare təzjarat ɣor 2020 dǎɣ Nature taleɣat as tazayt nadinat (ilalan atiwajanen as awadəm iwayt fal tazayt kul taɣlakat fal akal, assəmutiy okay inta ɣas tazayt ən imudaran nakal ad aman artaynen kul.
Mašan harwa ikuyan, azajor ən amutiy nadinat eqal tahurut as amərtiy amutiy ən akal.
Awadəm alil as assəmiyaqi ən ajət maqaran ən ihəškan ad imudaran, ad ogdahan million ən taməɣluk tatemarat ən aməki dǎɣ iwətyan adəmalanen.
Awen assibahaw assəbdad ən inəšitan ən haratan iknanen dǎɣ hebu izar itirwəd dǎɣ alwaq iban asdu dǎɣ ašəɣəlan iknanen.
Guvarnamatan wǎr idgelan izagaran ən issəməsidiwǎn.
Ašəɣəlan iyyad, sund ahayu ad afataw, atiwətkalən dǎɣ alwaq ye todəft ad imešlan, agud as adinat abdanen.
Amək was taɣlək tatiwasakna ad tatiwadal as ijitan ən musnat ajətnen, ad fatoten, ikataban iyad saknen assahat was inta adinat ajotnen assertayan tamaɣluk ad tahuskət.
Taɣlək ad irojan aqalan haratan ahuskatnen as azamantan azlaynen ən tafust nadunya.
Harwa tihussay aɣlaknen aqalnat atwədəl dǎɣ Psaumes ad akətab wǎn Job, issəknitan ən taməɣluk naroj dǎɣ iji aqalnan ayknan emel dǎɣ elan win 1800, hulen dǎɣ ijitan ən amtəkway Azedan.
"Ye tidit ten, tamusne taknat tazart tatiwətkal sund fizique"as issəm atiwazay harwa sund dərtidila as amos "alamad ən taməɣluk"".”
Naɣel ašali as haratan atiwǎnhaynen ən adunya wǎr aqelan as 4,9 % ən tazayt təmdat.
Temašaɣalt ən harat ad assahat dǎɣ tartit ən taməte tatiwakyadat tolah dalkum ən lalwaten ən ɗhysique iknanen alaɣi.
War it illa alxădud iffărăn jir akal d išinnăwăn fal as aljuw isăsmăd sollan ɣur tiw-at n tišijrit net 
Illăn ti har ajjudi gaz tan iyyăd , plasma d ahoqqăl d meteor tan mădroynen .
Harwa akal eqal harat iyan ən tartit ən tafuk atiwazayan ye igaz ən tamudre, timtar hakanat as dǎɣ ikuy ujəjan, etar Mars ikraštizayen ən aman fal afala ness.
As tamudre taɣlakid fal Mars, təkna oɣəl nadatu emel daw akal, dihad aman adoben harwǎ aɣalak.
Akayad eqal agaraw ijan ən issalan ɣor edag azaran.
Atkul ən eket atwajət ye agaraw ən assətkal ad assənəmigar ən ikayadən janen as alwaqatən azlaynen ad dǎɣ idagan azlaynen, as adinat azlaynen.
IDǎɣ alməɣna, nəssadan ajət ən tartit darusat togdǎhǎt ad akayad.
Haratan atiwassanen agašan edag ye talilt ən tidabiten ən akayad ən ahalis, sund imekitan, imazaran, teleskobtan, mikroskobtan, ƭhermometretan, imətkalan ən assorat ad mayetofontan, as harwa alaɣi daɣ ini atiwasanan as tənaten, sund iritan saknanen, voltmètretan: bektromètretan, kameraten šagaɣnen, ossiyoskobtan, interferometretan, imassidan Geiger ad inarmasan arajo.
Sund, wǎr eqel ayknan tadabit ən umaɣ ən assahat ən adu daɣ tebalawt ən toraft wala azzajar aɣil ən adu, awen issəmətuyan assahat.
Sund, dǎɣ assəbəhu ən iknewǎn, iyan dǎɣ iknewǎn ika assikəl as atrub ohazan wǎn efew izar eqalid iknan təmadrit ye ekne waqiman ɣor ehan.
"Amukən atwəsanan:"dǎɣ amukən atwəsanan,ijanen temašaɣalt ən haratan iknanen təmətkit, wǎr eqel tadabit ən akayad ən mertay wala assəmutiy ən mertay, ad ""amakyad""ad atwətkəl sund ertayan ad mertay akiyadan".
Akăyvd n awădim itaj s tamătikwăyt maqqorăt, war hin ijrah n arămăs daɣ as isălăn iyyăd ijaš nen tiw-ajrăhăn in tolas ilan tăkittăwt tolas a wa hin eqqimăn a tat aw a hin 
"Darat awen, agud wad ikuyan atwəktanid, Iban timusnawen ən takətawt adoben oɣəl ən idakaran as ihukan "adutətnen "as aniyat itaj ye aləmad ən iri; awas nəjan takətawt tatiwaqanat".
Dǎɣ almudnəjan ye awen taberat ən adatu.
Sund, najet as amakiyad ihanay amaraw itəgatan ruress; azar smaək, adobat akayad as tedagit ten taqal ahusken meɣ aybraran.
"Farak eqqal alxidmăt n eɣăn d sistem" tijăt izziyăd n musnat" 
Ye irum ən tahajit ən haratan, idakalan meɣ iruman, umaɣ adobat iji ən haratan ən ašəɣəlan okaynen meɣ ašaɣal dǎɣ maness.
Harat wen ila temašaɣalt ən tedajit tazarat.
Daɣ alxidmăt net tan amiyiz, ităjăš  tat akăyăd oɣădăn meɣ ifrăɣăn n harăt wa fal ija fărak, almităl , daɣ laboratwăr meɣ teren , kăttăbăn immik, xal tan d inăš ăš ăn n amiyiz meɣ majmuɣăt n imiyizăn meɣ hak alkittăb afăhăm n xal tan wi azzărnen.
Ajət ən asseɣat ən umaɣ eqal iyan dǎɣ təmezlayen azarnen ən azəzjar ən haratan dǎɣ uɣlawǎn ən université izar atawəja as zabo ən akayad as assin.
Umaɣ wen ihaku issalan ad timusnawen atiwassanen jarawnen alaɣi ən taɣlək ad təlaten ən adunya.
Umaɣ atiwalmadan adobǎt oɣəl ən tazunt imsədiwǎn azlaynen as alməɣna ən isaɣra maqornen ad ijjitan.
Umaɣan ən timusnawen nadinat wǎr ameɣan hulen ye assudmar iknan ad ilkamən as assestan, mašan kayadan šikanen itaraqan ad ilaɣitan atəɣlaynen.
Tifussen dakalnat idagan azarnen ad tiyad timtaren ye umaɣ amertayan fal harat, azar ye akatǎb ən tinfussen as alməɣna ən issənəfissan okaynen.
Umaɣ adaqəl atwəlaɣi dǎɣ amərtay ən tənfo ness as təmusnawen aɣlaknen aru fal harǎt.
Dǎɣ amsədu, musnat tatiwətkǎl ye ijji ən ilaɣitan adobatnen atwirəm dǎɣ akayad ən jarawǎn ən irum.
Magrad wen ijan aniyat atiwatkal falas inuməɣan assanan as musnaten tiyad adobatnat deɣ oɣəl ən anməwal ad ikayadən.
Ɣor ikuy as azalayat ən akayad tiwad ad taqan, musnat tadobǎt ad ibas haku alaɣi aduten.
"Umǎɣ ən tamusne ǎtiwalaɣǎt as liəoy tan dalol ad tan imešlan (dǎɣ och Cirkushögskolan, DOCH) ən Stockholm as alməɣnat ədimalan: "umaɣ ən tamusne ayinfa umǎɣ ad irum dǎɣ amək ən ǎjaraw ən təmusnawen dǎɣ amass ən təɣareten nǎnaɣ ən tamusne ye ad əntanated".
Umaɣ ən tamusne adoqǎt assiwad ən tamusne ad aləmadat ad assəkən ən timusnawen.
"Ɣor amussan Hakan Toɗal, dǎɣ umaɣ ən tamusne,""ihaməš hulen as dǎɣ tiɣareten tiyad, almud atiwatkal sund tamkare ye muzyat ən ašad haruwǎn ən alməɣnatan tajanen aynaynen ad wǎren atwaqal.""."
Umaɣ ən ider adobat ijji, as milhaw, umaɣ assəkən meɣ alməɣna.
Akayad izjaran itazay ifəšuritan meɣ tibruzaten dǎɣ umaɣawǎn okaynen, awǎ ijrawən alaɣi ən taɣare.
Investigatio quaestio potest esse parallel hypothesi.
Inuməɣan kayadan izar talaɣen darat ijarawən as taberat ən təmkarawen ajətnen adinen, abdanen dǎɣ as ad atwaɣrənat as umaɣ ateraman.
"Aguden, inuməɣan iyad tajan ihaz inadan: assənt as amertiy ən ijarawən ad amədiš nassan, azar ""awnən""har muzyat ən ataraqa ən umaɣ adizjaran ijarawən ad akayad aberbaran."
Umaɣ ifranən eqal agud atiwətkalən sund tamkare ən umaɣ tassekalat tənfat ider as musnaten ɣn umaɣ ajen adimalan.
Umaɣ ajen ertay ad ašrut ən magrad ad tamusne ən ajət.
Umaɣ ajen adoqat akayad ən musnaten adəzjarnen tamusne meɣ adobatnen alaɣi ən tabade ən harat infan.
As anazjum eqal assəjət ɣor imugašan ən umaɣ as aɣrim iknan taharut, anumaɣ idakal milhaw aduten ye assənəfrən ən imugašan.
Ihukawǎn səssin aqalan ihukan atəlanen aru, sund ihukan ad assedən, adobǎtnen atwətkəl ye umaɣ.
Tamkare ten sakna tənfaten as atkul ən tamkare iyyǎt wǎr tadobǎt ihuk.
Umaɣ aruwǎn wǎr eqel anməšray ibdan as umaɣ aruwǎn falas adobatnat atwətkal kul ye assəsuhu ən mihzaw en umaɣ.
Tanhat ən ijji ən umaɣ wǎr eqel oolahən ən akal as iyyan izar wǎr tila ihaz iyan atiwǎrdan fal alməɣna ən tihza.
Awa amos ihoz, ijji ən tamusne tijit as haratan išraɣnen əknanen atiwazay fal issəm tijit tatiwajat falas tamusne ən tijit tatiwaja dǎɣ ilaɣitan ənumaɣ ən adunya tadutet.
Tijit ən umaɣ taqal musnat təknat tajute dǎɣ ašrut ən umaɣ nassafar, təna təknat akatab taqal azuziy wǎn Helsinki ən 1964.
Ajət-numaɣ anehad as ajaraw ən iɣilayan, ən idunan timkarawen ad imətəlitan iyyad ad iban assahat.
Inumaɣən ən ihzawǎn adəbdədan dat taflist ad azajor ad tanaɣe ən magrad dǎɣ umaɣ ad azəzjar ən université.
Dǎɣ awa adimaran fulatik tamigdahat, ikalan nagadal ən tafuk aqalan ayknan atwəsəkən dǎɣ tiɣareten aqimanen fal akal iyan, atwimar ijan fal Euroba tan egadal ən tafuk Kanada, Australya ad Nouvelle-Zélande.
Teɣaraten akrašnen agay oɣadan adoben alaway ən amənd ən assərtay, awa dartila as ijarawən adoben adwǎr tatwəjin as iɣərman iyad meɣ ikalan.
Aləmadat, alməɣna ən akayad as milhaw itədal imusanən ən iyan ašrut atiwǎramnen as inaktaban ən namokalan ye akayad ən ašəɣəlan atiwasanen janen iyan dǎɣ imidawǎn nassan dǎɣ edag nahanay ogdahən ad as,ajət ən banan.
Dǎɣ asikin, iyadak terweten ən kalan taganat as ugish ən salatitan iyad isalan aridnen dǎɣ tidawt tanihagat atiqil atiwasaknan fal anmigashan.
Əmik eqalan hulen aybdan ye tabaraten əd təwaɗ deɣkanen harkuk, mashan as taqal agudiyan ahin-ilan.
Əmikan wen ən numaɣ adoben adikilan atiwagrawan dǎɣ santotan ən hukitan atiwashaknen ikanen dǎɣ təmusnawen əd aniyatan.
Əmikan ən zizgaran wi aqalnen aƭiwardan dǎɣ tumast ən tilalen ye təmusne meɣ ye umaɣ ebdan dǎɣ uɣil ən tabarat əs iyat, ən almaɣna atiwazazgaran əs almaɣna ən koran.
Təmusnawen ən mashanshan aqalnen aybdan dǎɣ tenere ən koran.
Ajotnen ənumaɣan if-hamnen (atamosnen imanahadan ən tidawt) okayan aɣil maqaran ən alwaq ye asistan ən tədhilen fal azruf ye umaɣ.
Təmusne tan tənumaq taqal təmusne ən təɣirmt ən garawǎn ən təmusne tan talɣa ən təwaƭ ən təmumaq harwa dǎɣ ihomiši 17e temede nawatǎy (dər imagan animakalnen dǎɣ azaman ən təmaɗ okaynen).
Amos tabaraten ən təmusne ən tənumaq, ye təbiɗawt ən anilkam atiwasanan ən tisigwen tawaganen ye kul əshiɣilan ən təmusnawen.
Maɣulat eqalan atiwasanan, eqanan fal təmusnawen atwagrawnen dǎɣ umaɣ ən liɣitan ən asostan.
Aliɣi ən təmusne ən daw əmik ən tabarat sansu agudiyan dak ən ašušuhutan.
"Əmik ""təmusne ən tənumaq" taqalat adizgaran dǎɣ 19ème temede nawatay, mašan ən təwaƭ igitan inf-fanen ən tənumaq eqalan dǎɣ aytawagen əd as samandotan taganen heretan aridnen əngar tənumaq əd wa-winan amos tənumaq, atamosnen as ""tənumaq"" əd ""wa səsin tənumaq"", zagarnatid.
Gauch 2003, əd Tow 2010 wadaqelan ayerdan dər salan wi Feyerabend; wi kananen asibaban, əd numaɣan anihaga adigin aniyat dər tabaraten nasan alwaq wa umaɣ nasan.
Kal-nuzguman Robert Nola əd Howard Sankey, dǎɣ alkitaban nasan wən 2007 sitawan Theories of Siantifik Method, ganan as təmadašen fal təmusne ən tənumaq anilkamnat, əd idhalnat as Feyerabend, dǎɣ awen ən salan Against Method, erda tiyad tabaraten ən təmusne əd oram ye adalaɣat as tabaraten tən fal meta-adabara.
Harat it-tilan harkuk ən təmusne ən tənumaq taqalat tən alwaq wan təɣirmaten.
Təmusne tan tənumaq war-tarda ye salan wi amosnen as emanawnaw, tidit ən tənayiwen meɣ alɣibadat, ən taɣare ən aditiwagazan, ən alɣibadatan artaynen, wa ahusken əmik meɣ təmusnawen tinamaradǎɣ amosnat haratan iyadǎɣ adobatnen asiknin tidit.
ɣur awătăy wan 1600 , imiyizăn aqqălăn a sar eɣra Francis Bacon tolas ijăn tan Giambattista della Porta, Johannes Kepler, and Galileo Galilei.
Sund dǎɣ tiyad tabaraten ən numaɣ, tanumaq (dǎɣ tihawt ən təmusne ən tənumaq) tadobet asihidid fal təmusnawen namas əd asiwiɗ ən afahamat ogaran aśuhu ən salan ən taɣare dǎɣ azaman.
"Nadobǎt anagu as əmik ən daw uzil ən tanakra ən tənumaq.: """
Dǎɣ maɣulat adoben adiqil as asafar aynayan ad- isisifir ye turhina ɣur iyad adinat ən aljamaɣat ten, sund dǎɣ urum ən nehan ən sifran.
Dǎɣ awatiwardan aqalnen isigidan alwaq ən liɣitan ən iruman.
Təbidawɗ ən gar liɣitan atiwasagdahnen əd liɣitan itbatnen saknen tabarat ta talaɣet hulen ihukitan ən liɣitan ən təmusne.
Dǎɣ aśuhu ən təmusne, adobǎt adiqil ayfan anelasan dǎɣ tabarat fal asirtay igdahan ən sidutitan dǎɣ samando ən aliɣi ye asostan dər afalasat,meɣ fal uɣin niyad əliɣitan ən asostanan aśohatnen hulen, dǎɣ samando ən aliɣi ən asostan iyadǎɣ ogaran thiriwe.
"Dumu tan n X-rayn  DNA win Florence Bell daɣ akimmăl n teɣăre net tan Ph.D daɣ awătăy wan (1939) olăhăn id (kuddeɣ as war huskăyăn) ''tăswera 51" mušăm fărak wen isăbdăd nat alɣădăr tan win Akinnăs n Alɣălim wan Issin ."
"Juin 1952 — Watson igraw adagu ye agaraw ən fototan dǎɣ zaranzaran ən X ən TMV saknanen alhali ən təbiɗawen aśohatnen dər asimililiy ən adabal : """.
Maɣulat wen eqal təmuqunt iyat ən maɗin, əs dak ənes ən tanhat ənes ən asibab ən biologique dǎɣ asostanan.
"ADN wadeqel iyan adibel."""
Dǎɣ asikin, hadi ən asidwil dǎɣ ɣasan ən adibel (Criək aɣel as 2 sidwal, mašan eqtal Watson ye adikyid awen dǎɣ əmik ogaran tizmit), ugišawan ən əsin ən santo (dǎɣ amas ən ɣasan), iyad.
"Mašan Wilkins wad derden ye igi as waden darat igili ən Franklin.. :"""
Inta əd Crick igan adiši əmik nasan, dǎɣ amitkal ən salan dǎɣ awen as tat tamosat harwa atiwasan fal asirtay ən ADN, atamosan tabaraten təzune santo ən Chargaff… :
Fal liɣitan ifanen meɣ ɣadarnen, iyad numaɣan adobatnen intanedǎɣ adariman ye asimusuɣilan əliɣitan fal intaned emanes, dǎɣ awen afal əliɣitan wən taqalan ayfan fal ašiɣilan aridnen imanasan.
Akayad fal wi səsin winan isirid hadi ən liɣitan, mašan awen as, tiriɗawt ən amakyad, təmusnawen intanated-emanes aqalnat aytimutuyan (fal santo ən siknitan atiwafanen fal amusan).
Haratan iyad ən adabaratan ən tartit ən tabaraten tazalnat ye adiqil ogaran əs talɣiwen ən tənumaɣen ən təmusnawen as tənumaɣen ən adinat.
"Haratan wən ən afala aqalnen agudiyan aqiman dǎɣ əmik ən taɣare sund ""tabarat ən tənumaq""."
Dǎɣ asikin, agud was Einstein asewaɗ təmusnawen tə olahnen əs uqud əd atamosan, wadila wala iyan ehandag iknasan meɣ inkašanin dǎɣ Principia ən Newton.
Umaɣ almaɣna əd aƭinan ən hakotan meɣ ən asiƭin ən haditan iknanen eqalan agudiyan təbiɗawt in gar pseudo-tənumaɣen, sund alshimi, ən tənumaq, sund əhimie meɣ biologie.
Iba nafalasatan adobatan intanedǎɣ adiqil aɗinan dǎɣ uduf ən edan ən iba nafalasatan abdanen ən haditan daw-iba ən amitkalan.
"Aliɣi atiwasanan ən harat əsan agudiyan fal zimuzuɣan dər uqudan : aliɣi atiwasanan ən "tazayt" tinsat dǎɣ samando fal amitkal ən artefaət, atamosan kilaw ən gramme ebdan ən ɗlatine-iridium itwaran dǎɣ edag nakayad ən Fransya."
Haditan ən tənumaɣen aqalnen agudiyan aylwayan əs iyadǎɣ akot, wa adoben darat awen adiqil ayktaban dǎɣ əmik iyadǎɣ tawanhaynen ən təridawt ugud ən magrad ən əšiɣil.
Izar as waden afdan ən wityan ən akotan, atiwaganen fal astronometan ən əhaldéentan, indientan, Perstan, grektan əd européentan, fal asiqim ən harkuk ən almaɣna wan tablulaq tan Akal.
Təbiɗawt tat-tiwakyadat fal asimutiy ən Merəure dər təmusne tan newtonien əd akayad eqalan iyan dǎɣ haratan wi iganen asimikt ye Albert Einstein sund irum iyan aśohen adoben ən təmusne nes tan milahaw natiwasanan.
Siantifik tan ilan alxoriya s axădăm n alfăyda tan ti ilan- eɣăni tan năsan, inasjăm daɣ abăra tan iyyăd,attăɣlil ijjăn s akăyad , inferens n Bayesian d ajjen- i anăsjum almăɣna tan hărat wa fal tija teɣăre .
Tənumaɣen amitkalnen agudiyan əmikan wən fal asiknin təmusne ta tilkamat ye igi atiwasanan mašan wa eqalan adiš olahan ən banan əd ariqisan ye edes.
Eqalan santo as asiduw ən irum atamosan aliɣi eqalan amaradǎɣ awinan atwasan.
Afal iliɣitan winan eqel aytawagašan fal akayad meɣ təmusne, ən salan winan eqel harwa atiwaraman əd taɣaymen atamosan dǎɣ awen akot winan eqel tənumaq dǎɣ əmik oɣadan.
Awen itagu as diagramme ən təzunawen ən zaranzaran ən X ən ADN eqalan əmik ən "x".
Alwăqăn iyyad , imiyizăn ijan s s iban aqqud meɣ war ijen eɣăn olaɣan alwăq wa id ogdăhăn id amiyiz wan xăraj .
Təmusne tən adakal animašrayan ən gar ajotnen śolotan, meɣ ikayadan, meɣ aljamaɣatan, dǎɣ tabaraten abdanen, fal ahanay nawa abdan meɣ awa eqal iyandǎɣ.
Umaɣ ən təzunawen eqalan təmusne taganen ye adinhiyan faəteur infan ən atiwagan.
Dǎɣ adakal ən aɣiyon ən New York dǎɣ Paris eqalan təmusne ta tirimat tabaraten ən aéodynamiquetan amitkalnen fal igi naivyon.
Franklin iga agudendǎɣ azikna ijeran wi amosnen uduf ən naman.
Iba nagaraw ən azizgar ən salan iknanen adoben atiwawayan ən təmusne tatiwagat ən salan atiwaɣranen.
Tiyad təmusnawen adobatnen adigišnat umaɣawan aridnen nasan əd gar dǎɣ tabarat ən dagan dak.
Eqal santo ən liɣitan ən təmusnawen ən təmusnawen aqalnen atiwagan fal iyad adinat ən aljamaɣat tan təmusne.
A ija almăɣna i olaɣăn daɣ iji n tanăbbu tan , ad infa hărat , tolas a ija it -alăɣat almăɣna n taɣissa n asidutti ohun as amos fella tan iyyad.
Əmikan ən tənumaɣen abdanen dǎɣ akot ɣur aqalan atiwaraman ən təmusne əd ugud hadi nazaman, əd dǎɣ ƭəbidawen nasan fal aljamaɣat tan tənumaq.
Afal asidutitan wən aqalan atiwagrawan, təmusne taynayat tadobǎt atiqil atiwasaknan, meɣ (ogaran agudiyan) eqal atiwanhayan as isimutuyan ən təmusne tatokayat aqalan aygdahan fal asikin ən wi aynaynen isidututan.
Dǎɣ asikin, tənaten tən Newton asiknanat ihomiši oɣadan ən afdan nelan ən kayadan ən tənumaɣen dǎɣ tək-ruruyen.
Falas təmusnawen tə aynaynen adobǎtnat adiqilnat ogaran təmidawt ye dazarnenid, əd adiš eqalan adoben aliɣi oogaran ən haratan wi dokaynen, təmusnawen tidilkamnen adobǎtnen asudmirtan ye iyat uqud ogaran azaway dǎɣ asikin ogaran təmɣire ən hadi ən kayadan ye wi ahanen idagan nasan.
"Ehadag ən əmikan ən tarha tiknat əs təmda əd tahar, artaynen əd haditan abdanen əd tartit, ataqal ayertayan, hakan aśahat itahagen ye dak wi winan ƭarda".
Igaraw wən adobǎtnen adiqirnat mašan taszalnat ye adiqilnat okayan.
"Təmusne ən tizart – ta kanat ye sinihigitan ən əmik ifnazan dǎɣ išugu mašan asilmad ye tarhaten sund harat iyan əd olahnen dǎɣ tembe, itiwin dǎɣ asostanan əd asiniyufu ən əmikan ən ""awa eqalan ayiknan ye tidit."""
Awa eqalan agad deɣqanen ugigan, meɣ ohazan, as tidit inta-emanes fal kawaned meɣ nak meɣ aljamaɣat timindat əs huk.
Dǎɣ amsisir, Peirce ebda ugiš sund asikin, fal santo ən irum, ən tafirest ən tidit dǎɣ salan.
Ogaran agudiyan, imanes aniyat ahusken igan itimtulu.
Peirce, Charles S. (1902), itagan Carnegie, anhiy MS L75.329330, adizgaran əmik wan santo D ən aniyat wan 27, afal war nigrew adakal ən ye tebade nigi ən atwigraw".
"Dǎɣ awen, alaway ən alwaq, wa eqalan atamosan asostan iyan ən alwaq əd wa eqalan wadazaran asostan ən alwaq, anihaga adiqil aykaran fal maɣulatan ən zirfan."""
Isalan, aqalnen adoben aditbit, a sinihaga adigriwan ugišawan tawaganen ikanen adiš dǎɣ uruman ən aniyat əd, dǎɣ umaɣ, sadawnen ye iruman ən tənumaɣen.
"Einstein, Albert (1936, 1956) nadobǎt ananu as ""watilan arkuk əmik ən aduniyat eqalan afahamat ən manes."""
Isalan wən ən tarha nitwigaz ən adabaratan amosnen santo wa tamosan ən tənumaq tadobet atiqil aytbatan.
Ikayădăn net win amišil n science ijan hullan fal socioloji tolas war siwilăn fal immik wa s science t amos meɣ taddobăt axădam daɣ alwăqan iyyad d agna tan iyyăd. 
"Ora asurat tas 1 fal timadašen fal təɣiswen tən Golgi əd ajer nasan ən santo sund iyan artéfaət ən təmusne tan dalagan, əd iyan magrad fal Brahe əd Keɗler kayadnen aɣora əd hanaynen azagar ən tafuk ""abdanen"" mašan imanes azaman ən fisiologiq."
Dǎɣ iba namel, ina as fal təmusne dak meɣ oɣadan atiwasanan ən tənumaq, adobat agaraw ən tasaga ən tənfust ɣur uhuɣan nes ye ukis ən ƭiwaƭ ən tənumaq.
Təzmiten ən dat təmotayen ən tənumaq igrawnat intanated-imanes taganat harat ən intamnen animašraynen.
Təmusnawen, atamosan dǎɣ təmusne ən maɗinan, anihaganen adiqil ašohatnen dǎɣ amas əd anihaga deɣqanen adiqilan atiwisimutuyan (adoben adiqil ayugayan).
Dǎɣ olahan, atiwasanan təmusne ən azaman eqalan adizgaran dǎɣ tənumaq, əd winan itimutiy eqalan talɣa iyat ən salan ən maɗinan.
Tabarat tan Eugene Wigner, The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences, eqalan edan atiwafan hulen atiwazayan dǎɣ asostan wen ən tasaga ən waytawanhayan ən lauréat ən alhak ən Wayernan.
Dǎɣ Proofs and Refutations, Lakatos hakan ajotnen tabaraten ən santo fal agaraw ən asidututan əd adagal ən sidutitan dǎɣ tanhaden.
Awen adobat adisaknu mafal tənumaɣen zazgarnat afal agudiyan as igrawan tabaɣort.
Mahwah, NJ : LawrenceErlbaum Associates.
"Awen amos a-wa s ijan Nassim Nicolas Taleb ""a išmaran i abrur""; alwăq wa is sistem tan iyyad n farăk abrurăn dat xăta tan win awădim, taxăyuz tan n awădim d mărsal , immik wan science amos asihădădăn meɣ assohen -infa marsăl tan win daɣ ihăndăgan ajjotnen ( amos a ichmăran i abrur) " 
Iliɣitan wən winan atwasagad ilwayan ənumaɣan ye adariman ikanan nawa aɣelan adiqil awinan ikna dǎɣ təmusne nasan.
Təmusne ən tənumaq taqalat aliɣi ən ahanay ən aduniyat imanes əd zaleɣat ta taqalat atiwaraman əd atwaram dǎɣ musuɣulan ajotnen olahnen əd təmusne tan tənumaq, dǎɣ adakal ən milalan atiwardanen ən nakayad, ən hakot əd irum ən liɣitan.
Təmusnawen ən tənumaɣen atiwaganen as śahatnat dǎɣ examen aśohen əd hakan təmuzuyt ən tənumaq.
"Stephen Jay Gould iktab as " …igitan əd təmusnawen aqalnen haratan abdanen, əd winan eqel tabarat dǎɣ təmɣire ən afalasat ikan isdat."
Almaɣna n tifert n mirda wan science (alwaq iyyan ifannaz s mirda war n tahij) immik wa exdam daɣ majal tan n science amos a izlayan id alxidmat toharat n mirda. 
Dǎɣ magrad atiwasanan, təmusne tadobet atigiš aliɣi iyan wa isaknen maɣulat iyan winan eqel aytbatan əd azinuzgumu, mašan dǎɣ tənumaq, katab aliɣi iyan wa eqalan atiwaraman əd atamosan tahagit taqalat ahuruwan atiwardan.
Təmusnawen tiyad aqalnat afal ahusken atiwaga as eqal adobǎt aduten as waraqelnat abada dǎɣ amasnanat amutayan (dǎɣ asikin, təmusnawen ən tənumaɣen atamosnen awiɗan, təmusne tan héliocentrique, təmusne tan əellule, təmusne tan tektonik ən tisayen, asidwil ən ADN, darat awen.
təmusnawen tən tənumaɣawen aqalnat aytawaraman əd tagan maɣulatan təwisimutuynen.
Talɣa tan asikin ən dak təmusne ən tənumaq, dǎɣ ihanat təmusnawen, eqalan aśahat ye igi ən maɣulatan tiwisimutuynen meɣ tawaramnen.
Idhalan ti titbaqa ajjotnen n tamitert ohun akaros ɣas .
"Təmusne ən təwatt ən biologique eqalan ogaran as ""ɣas iyat təmusne""."
Awen ihaku isidututan fal meɣ adagal ən salan.
Awen adobat adikil ajotnen elan, falas adobat adiqil aśohen meɣ asisandaran ən asidiw igdahan ye asidutu.
Ašahat ən asidututan eqalan atiwakyadan fal aljamaɣat ən tənumaq, əd təmusnawen ogarnen tanfo adigriwnat adiqilnat atiwagan fal ajotnen tartiten ən manasnat.
Dǎɣ šimie, ilanati təmusnawen ajotnen ən aman-ən santo hakanen iliɣitan hulen abdanen fal awa eqal ən daw-amas ən sirtayan ən aman əd basiquetan, mašan aqalnat hulen amitkalan fal aditiwaɣlaknen talɣiwen nasan ən šimiq.
Təridawt ən təmusne winan itigu dak tabaraten ən aditiwaɣlakan eqalan atiwaraman, falas taqal harwa atiwadhalan fal sidututan igdahan dǎɣ ašuhu.
Adabaratan adobatnen atiwahašalan ən təbiɗawen madroynen meɣ magornen ən təmusne, anhiy wala iyat tamotayt falas aliɣi iyan asisagdahan eqalan atiwagrawan dǎɣ tabarat atitilat ən təmusne.
Afal təmotayen ən təmusne meɣ iyad iliɣitan olahnen ən iba ən gadehat fal kanan ən muziyat ən liɣitan wi aynaynen, iyat taynayat təmusne tadobet adiš atiqil ayfan.
Dǎɣ awa atiwagan, taqalat ahusken ən aliɣi atilan fal ajotnen iyad ən azamanan, sund asikin ən asahat ən awaditiwaɣlakan dǎɣ tiyad tabaraten.
Darat təmotayen, ən təmusne tatiwardat talaɣet dǎɣ tanfo ən azamanan əd adigriw iyan ogaran aśahat ən awaditiwagazan (afal wadeqel awen, təmotayen waraqelnat atiwalmadan); wən taynayan aliɣi adobat adiš adiqil amiskalan meɣ amutayan.
Dǎɣ milahaw, nisan amara as koran əd ən magnétisme eqalan əsin hanayan ən manasan ən azaman, asitawan éleətromagnétisme.
Wen asostan eqal aykan fal ahanay ən asirtay ən nukléaire, atamosan tabarat ən takast ən Tafuk.
Dǎɣ awinan tila dǎɣ talɣiwen karoznen ən éther luminifereu, Einstein iliɣat as asihraw ən azaman əd təmɣinanen zagrotnen ən ikatnen dǎɣ harat ən ewalawal olahan aqalnen awinan ider – atamosan as harat isakna urmad winan itimutuy, atamosan urmad dər təsigwen, agud wadaqalnat aykatan fal amanhay ənes.
Einstein imaɣ ye adisitbit isalan wi niba nimutiy ye dak tabaraten, samos aqalnat awinan ider meɣ winan orgeš.
"Imanes ašahat winan azay itagu ewalewal ən taɣalaywayt fal haratan ən nakal dǎɣ ""agungin"" ən ""taryare"" ən géométrieq ən nedag-alwaq wan 4D."
Agudendǎɣ, isalan wi tənumaɣen aqalnen isiknitan ən kitban ən əmik atamosan tamaɣlaq adǎɣ tiga dǎɣ iyad əšiɣilan.
Anuzgum bahawan atiwasan eqal as təmusnawen ən tənumaɣen aqalnat inuzguman ən banan ad amandanat fal uɣil ən salan wi tənumaɣen agud igdahan ye hukitan əd sidututan aqalan atiwasamasadawan.
Təmusnawen sund isalan adobatnen dǎɣ aśahat adiqilan atiwasamatayan fal sidututan animašraynen.
Awa anihagan ən tizaraten ən anilkam eqal asiknan magrad atiwanan.
Azamanan ati alaɣatnen fal təmusnawen, afal waradoben adiqilan atiwakyadan agudendǎɣ fal əmik (fal olahan, atometan əd ondetan ən arajo), aqalnen atiwagan sund awinan atwaga ən təmusnawen.
"Magrad ""ahanay wa dosan ən təmusnawen"" eqalan fal akǎtǎb ən ahaz wen."
Nadobǎt anitkil magrad fal akatǎb ən əmik; aguden, təmusne taqalat əmik (meɣ iyan asimusudiw ən əmikan olahnen), əd babo asikin ən əmik.
Tabaraten ən əmik, fal asikin ən salan ən naɣalay wan Newton, isaknen əmik wa amosan ihadagan əd urmaɗan təmutuynen dǎɣ azaman.
"Tifirt ""atiwasanan"" itagu asinimihil almaɣna amosan əmik isaknen aduniyat titbatat."
"Igi ən təmusne itagu təbiɗawt iyat gar ""əmikan ən maɗinan"" əd ""əmikan ən aytawanhayan""; aśuhu ən igitan ən əmik itawanhayan adoben adikil atiwazamadrayan dǎɣ igi izar ən əmik ən maɗinan dǎɣ tadhil ən tabarat ən informatique, atamosan alil ən anikmaman sajiha fal ordinateur."
Iyad isalan aqalan ayfan fal dak isalan ən təɣirmaten (dǎɣ asikin, ən salan amosan as tidit tiley).
Awen adobat adiqil deɣqanen banan ən akayad ən təmusne tigan ən aditiwaɣlakan oɣadan, awa eqalan asidutu ən dak isalan iganen dǎɣ igili eqalan oɣadan meɣ olahan doɣadan dǎɣ tabaraten atiwǎramnen.
Mirda itaj tanăbbu tan oɣadnen alwaq wa id inahăjăn tawăɣbălan tolas war itaj tanăbbud tan oɣăd nen alwăq wa id anhăja war t-awăɣbăl.
"Oxford Engliš Dictionary (OED) əd Wiktionnaire dǎɣ tasiret saknet as tabarat ən latine taqal asinihid ("tiridawt,adakal ən manes, ilmadan, usurɗer"), tataqalat ayertayan ən ad-("à, ibret, dǎɣ ") ən sumere (adakal)".
Əmik eqalan santo ən amitkalan dǎɣ tabaraten tən alɣibadat sund dǎɣ ""agaraw hawendǎɣ har išinawǎn"", atamosan ""alakad wǎn Ɣierge Marie dǎɣ šinawǎn, dər taɣisa tilmadat hile"", (1297 CE) mašan eqalan deɣqanen inbanan amitkalan fal ugiš""agaraw ən tartit"" meɣ ""ulmad dǎɣ təmiduwa""."
Isidututan wǎranhaga asidinan as afal aqalan atiwajaban ən salan asuɣsadnen, atamosan afal, winan arid fal təmusne ən asostan, nadobat anagu ananafahm ye azaman winan iritiy ən təmusne- azaman wa ugayan ye təmusne.
Təmusne ta winan taqel atiwagayan fal wala iyan azaman atiwasanan eqalan iba ən tənumaq.
Tiyad təmusnawen əs tididǎɣ atiwǎramnen, agud wa disanat as abihawnat adobatnat harwa adiqilnat atiwadhalan fal imakyadan nasnat – dǎɣ asikin dǎɣ itawaga dat hoə (darat igi) ən salan meɣ maɣulat nadarolahan, meɣ dǎɣ liɣitan ən təmusne ən dat hoə dǎɣ əmik was gamad ye tungit.
"Popper asmasadaw tənaten nes dǎɣ iganu as almaɣnatan wi namas ən tabarat ən tənumaq ən təmusne taqalat as ""aytimutuyan, meɣ atiwagayan, meɣ atiwǎraman""."
"Ajotnen ənumaɣan əd kal tənfusen ən tənumaɣawen igraw agudak asitiwadhalan əs aliɣi ən Popper ən təmusne sund ayertayan ən salan atiwasamataynen aqalan ayeɣšadan falas, sund aliɣi ən Philip Kitcher, afal ilmad ahanay iyan atamosan ən popperien ən ""təmusne"", iikayadan ən Uranus ugud wǎn wadazaran atwinhay dǎɣ 1781 igraw ""atiwasamatayan"" ən kanan wən séleste ən Newton."
"Ahidir: ""maqarat təmusne ən tənumaq, sund tan Newton, tiru aynaynen tabaraten ən numaɣ…""
Daɣ azzămăn, isănkar id isistănăn hullan ojar nen alwăzab wa s addobăt ihuk net 
Sund iyad iliɣitan ən təmusnawen, dǎɣ taha tan Popper, Kitəher sidututnat as təmusne anihaga atagu isalan wi igrawnen awa atiwaɣšadan itawǎnhayan.
Dtadobǎt atiqil atiwazazgaran fal alkad sund əmik ən tabaraten, əd təmusne taqalat agudak togarat tidit as dtadobǎt atiqil atiwazazgaran dǎɣ əmikan wən.
"Dǎɣ hanayan ən maɗinan atiwasanen ən təmusne ən élektromayétique atiwakatlen eqalan asitawa "tabarat tan élektromagnétisme"s, zazgaratid waynayan asidututan aśohatnen əd tawaganen wi tan déhalent."
Dǎɣ asikin ən tatilkamat tən adobat adikil aśahat ən tanakra ən zaranzaran.
Anumaɣ iyan eqalan awadim wa tiwiyan tənumaɣen ən təmusnawen fal adagu aykan isdat ən təmuzayen dǎɣ tabarat tinfat.
Ənumaɣan ən təbiɗawen nazaman (əd datas san, ən kal magrad ən manasan, kal maɗinan, kal tinfas ən manasan, théologientan ən manasan, imusanan əd iyad adinat ahanen dǎɣ təwaƭ ən tənumaq) igašan igagan hulen abdanen dǎɣ tanminak, əd oɣadan ən tanminak, ɣaleurtan nagudin əd ahusken ən tiwit tartayat ən tənumaɣawen – əd atiwasagdahnat ye manasnat – igrawnat intanatedǎɣ asimutiy dǎɣ azaman.
Ajotnen ən ɗroto-tənumaɣawen ən awatay wǎn uraɣ ən anislam aqalanat atiwagan sund əmusanan, dǎɣ tasaga ən falas ən iba namel ən dak awa olahan ən tabaraten tən tənumaɣawen amutaynen.
Adabaratan wi atwagrawnen fal dǎɣ lalan aridnen dǎɣ uqud aqalnen daknasan awiriha ba ən əmik fal salan ən tidit.
Deskartes wǎreqel ɣas amazan ən géométrie tan akayad, mašan aliɣat as təmusne ən kanan əd tizart ən nuzguman fal santotan ən awalewal əd təmusne tan arizeg.
Ifa isalan iyad əmdanen ən kanan oɣadnen əd atiwaɣran dǎɣ tənure əd ahanay.
Igraw ahanay as azuk atiwagan ən akilkil ən najar adobat adisidwil aškidkid ən tinikad dǎɣ dak taɣisa ən nes.
Lazzaro Spallanzani eqal iyan dǎɣ adinat wi ogarnen adagal ən ɗhysiologie tan təmusne əd tənumaɣawen imanasan.
Aguden, wǎrtitila tabarat ən salan fal asiknin wa eqalan tənumaq əd winan tat eqel.
Andiran ogaran təzune ən adinat wi atwaɣranen adurhanen adigin aduniyat dǎɣ amas ən śolotan, izar as iyad, ifnaznen dǎɣ ajit, ordan adišɣilan dǎɣ uzin, imanahadan əd imagan ən əšiɣil winan amos azruf.
Igan asidutu iyan maqaran nawnaf ən tabarat tan tidit.
Iyad ənumaɣan ilan tarha nigi ən təmuzuyen ən tənumaɣawen dǎɣ tabarat nasaɣat ən tamite, ikalan, aduniyat, imanes meɣ nusintan (tənumaq tan šolotan əd tənumaq tan uzin).
Amos awen deɣqanen ən əosmologie əd biologie, dǎɣ təbiɗawt ən biologie ən nulléaire əd dawla ən atwigaz ən awadim.
Amaɗin wen ila əsin hadagan ogarnen medin ən ɗeɗen.
Azamanan aśohatnen ilanen tinakrawen ən suɗernoɣa, tugiden ən gamma, quasar, blazars pulsars əd zaranzaran ən ider ən kosmiq.
Astronomie eqalan iyan dǎɣ wi ogarnen tirut ən tənumaɣawen ən manasnat.
Dǎɣ okayan, astronomie ila tabaraten deɣqanen abdanen ən astronomie, umaɣ ən šinawǎn, astronomie ən kayadan əd ukisawǎn ən əalendriertan.
Astronomie ən kayadan anikmanen fal agaraw ən hukitan dǎɣ tasaga ən kayadan ən haratan ən astronomiquetan.
Tən əsanatat tabaraten aqalnat tinmidhilnen.
"Dǎɣ liɣitan oɣadnen ən alkitab, əmik "astronomie" ayeqal ""teɣare ən haratan əd əmik dǎɣ sagama ən afala ən nakal əd tabaraten nasan ən ahanay əd əhimiquetan", atamosan əmik "astroɗhysique" eqal tabarat ən astronomie wa itagan ən "talɣa, ən tabarat atiwǎnhaynen əd əšiɣil ikaran ən haratan əd azamanan ən šinawǎn"".
Iyad tabaraten, sund astronomie, idizgaran astronomie wa aridan əd babo ən astrofiziq.
Dǎɣ afel ən kayadan wən, wi dazarnen inuzguman fal wiliwalan ən tibuluɣen aqalnen atiwagan, əd imanes ən Tafuk, ən Iyur əd Akal dǎɣ aduniyat eqalan atiwazazgaran ən migridan.
Təwaɗen aśohatnen atamosnen ayfan eqalan santo ən astronomie ən amaɗin əd tənumaq, ta tisintat ɣur Babylonientan, wi ijarnen dǎɣ santo ən əšiɣilan ən astronomiquetan ən amas wi aqalnen awiɗan dǎɣ ajotnen iyad aniyatan.
Astronomie ən greq eqal harwa santo fal umaɣ ən liɣitan rationnel əd tawǎnhaynen dǎɣ azamanan ən šinawǎn.
Hipparque intadǎɣ iga iyan alkitab imdan ən 1020 etran, əd iyad dak ən tamsudut ən efadan wan ataram adizgaran ən astronomie ən greq.
Georg ɣon Peuerbach (1423-1461) əd Regiomontanus (1436-1476) ikasan dǎɣ təwaɗen ən astronomie wa igan ən Əoɗerniə ən asiwiɗ ən əmik ašarkakiy wa namas ən təmirwen ogarnen tahagit.
Dǎɣ 964, atir wan Andromède, wa ogaran təmɣire ən atir ən Tartit ən Nakal, əd akatab fal Astronome ən nisliman inabag Abd al-Rahaman al-Sufi dǎɣ Alkitab ines ən etran aqtanen.
Astronometan ən azaman wen igan ajotnen isimawan ən araban amitkalnen ešalidǎɣ fal asikin etran ən manasan.
Awtinfast Songhaï Mahmud Kati asmasadaw aginan ən météoretan dǎɣ août 1583.
Kepler amos wa ezzărăn eɣnăn sistem s oɣădăn afăssăr net n amătikwăy n tešše edes n tafukt.  
Astronome wan anglais John Flamsteed asdaw ogaran 3 000 etran. Nicolas Louis ən Lacaille ən igitan ən tisdiwen ən etran ogarnen timidawt.
Əšiɣilan wən aqalan ašišan fal Joseph-Louis Lagrange əd Pierre Simon Laplace, taganen asikin ən tazayt ən tiblulaɣen əd ayuran dǎɣ afel ən ɣašadan nasan.
Eqal atiwasaknan as etran aqalan olahan ən Tafuk ən Akal, mašan dər iyan haruwan lefe ən takast, ən tazayt əd tebade.
Astronomie wan təmusne inuzguman fal amel ən haratan amosnen as tiɣuš kawalnen əd etran ən neutrontan, wi aqalnen amitkalan fal aliɣi ən azamanan atiwakyadnen atamosan quasars, pulsars, blazars əd radio ən etran.
Astronomi tan akăyăd tăddobăt asakăt s rejion tan ti anmăwăl nen id spektrom elektromayetik fal taj in ikayădan.
Ahuskat as iyyad ondetan ən arajo aqalnen atiwagan əs tiɣida fal haratan ən astronomiquetan, iyan asinimitif ən salan arɣanen, iyad dak isalan ən arajo atiwakyadnen aqalan aliɣi ən zaranzaran ən synəhrotron, wa eqalan asinimi ƭif agud wan eleətrontan ahanen ahazan ən nadag wan magnétiquetan
Ikayadan ən Wide-field Infrared Surɣey Explorer (WISE) aqalan atamosan aśohen fal aszizgar ən ajotnen proto-etran ən galaətiquetan əd marhan nasan ən nasftaɣan.
Tăliwen n ikăyadvn daɣ alasăl dallăj nat s afus .
Astronomie aśohen eqal ogaran ulmad ən taɣare ən zaranzaran ən akusan əd tisirad ən salan tawanhaynen dǎɣ etran wi dalatnen akusnen (etran OB) wi aqalnen hulen amilaylawan dǎɣ tabarat ten ən ondetan.
Alaɣan wi gamma adoben adiqil atiwakyadan agudendǎɣ fal satellitetan atamosnen Akayad ən Compton ən alaɣan ən gamma meɣ fal ən télesəoɗetan atiwasanen sitawana téleskobetan atmosɗhérique ən Cherenkov.
Astronomi tan gravitasyon t amos abăra id ewădan isăxdăman detekter tan win gravitasyon i asidu n isălăn n akăyăd fal hărătan ajjotnen wi ajjuj nen. 
Dǎɣ tənfas, ən təmuzuyt tatiwasanat ən tiɣaymaten ən Tafuk, ən Ayur, ən tiblulaɣen əd etran aqalnen amosan fal umaɣ ən šinawan (amitkal ən haratan ən šinawan fal uqud ən umaɣ) əd fal ukisawan ən əalendriertan.
Akot ən parallaxe ən stellaire ən etran ohaznen ihaku tasiret ən santo atiwasanan dǎɣ asakankin ən animkiš ən kosmiq wa eqalan atiwakalan fal akot ən asakankin ən zaleɣat.
Dumu tan win amiyiz n tamătikwayt i olaɣnen ihuk n akayad maqqoran daɣ ammăs n wa ijan. 
Ikayadan ən azamanan atiwananen fal əmik itagan dǎɣ astronometan ən ukis ən gar ajotnen əmikan animašraynen meɣ atiwamadašnen awen eqal aridan ən manes ye akatab ən azaman.
Dǎɣ iyad əmikan, iyan maqaran hadi ən hukitan winan ikna dǎɣ azaman adobat adilwiy əs tahyawt dak ən əmik.
Astrofiziq eqalan isalan hulen harawnen, ən astrofisisyentan tagan atamosan ajotnen tabaraten ən ahanay, atamosan ikanan, éleətromagnétisme, ikanan ən ihomiši, thermodynamique, ikanan ən quantique, olahan, aytawanhayan ən nukléaire əd aytawanhayan ən aybdan, mašan ikayadan ən atomique əd molékilaire.
"Tafirt ""astrošimi"" adobat adigiš agudiyan əmik ən tafuk əd dǎɣ amas ən etran."
Əmik ən exobiologie eqala olahan.
Ikayadan ən tartit maqarat ən asakankin ən Aduniyat, iyat tabarat tatiwasanat daw isim ən əosmologie tawanhayat, igan afahamat dǎɣ ider ən igitan əd tiwaƭ ən əosmos.
Tartit ən tənumukila ən əmik intan ye adilmid dǎɣ afel ən təbiɗawen ən sider ən untam ən tazayt ən nadag.
Dǎɣ sirtayan ən ɣalayan aqala ayertayan dǎɣ tenale, tiyit banan dǎɣ dagan atiwayanen.
Ajotnen tabaraten ən hanayan aqalnen santo ən taɣare ən aduniyat.
Dǎɣ samando, wa dilkaman eqalan ayfan fal afahamat ən tartit ən maqarat ən asakankin ən əosmos.
Sund isim ines isakna, iyan atir ən ellibtiq dǎɣ əmik dǎɣ tuzant ən ellibse.
Etran ən ellibtiqtan wi ahanen ogarnen agudiyan dǎɣ ulhe ən marhan ən netran, əd adoben adigriwan adiqilan atiwasartyan fal aśisuhu ən wi maqornen etran.
Etran ən abulaɣnen aqalan intanedǎɣ aditiwaɣlayan əs halo ən etran ogarnen tirut.
Ihomiši tazune ən dak etran aqalnen awinan ertey, əd əmikan abdanen ən etran adobatnen adiqilan aliɣi ən nimigišan ən ɣalayan.
Arajo-netran taqalat iyan atir əšɣalan hulen ən tanure dǎɣ tasaga ən arajo ən sɗeətre, əd wi taganen maqoran asirtay meɣ tazune ən gaz.
Tartit maqarat ən asakankin ən əosmos eqalan atiwasaknan fal tidawen əd marhan ən etran.
Dǎɣ amas ən Tabarat tan aɣe ihan amas, bulbe dǎɣ əmik ən agaɣ dər awa aɣel adiqil tanibek kawalat ən maqarat ən tazayt dǎɣ amas ines.
Tagila taqalat atiwaɣlayan ən halo ən taɣalaywayt ən etran ogarnen tirut, ən aljamaɣat II, mašan isimisidiwan olahnen daytaman ən etran sitawana tarha ən taɣalaywayt.
Awen asinta fal amas ən pré-stellaire ašohen meɣ ən nébuleusetan kawalnen, awa isadawan əd itimširšir (dǎɣ siwidan atiwasamadanen fal tizigrit ən Jean) fal igi ən ɗroto-netran aśohatnen.
Imarhan wən timširširan dǎɣ anilkam, əd etran takanen aljamaɣat ən Tabarat tan Aɣe.
7-18 Tabarat ən etran taganen dǎɣ kalan intamnen ən ekarankar əd gaz, asitawana igarakan ən moléəulairetan maqornen.
Ihomiši haratan dak ogarnen tazayt ən hdrogène əd hélium aqalan atiwagan dǎɣ amas ən amas netran.
Dǎɣ azaman, karbiran wen ən hydrojène eqalan dakines amilalayan dǎɣ hélium, əd atir asintan ye tiwaƭ.
Ukis ən təsayen nagama iganat iyan nébilez ən tiblulaq.
Awen amos amitakwayan ən 11 elan ən hadi ən əšiɣil ən tafuk.
Tafuk tinhay intadǎɣ təmotayen ən azamanan ən tənure tə adobatnen adigriwnat iyan ašahat infan fal Akal.
Dǎɣ afala ən tesayt ten iha andiran akal sitawana kromosfère.
Dǎɣ afala ən ulhe iha dǎɣ edag wan zarazaran, ɣur blasma ihakan tabarat ən aśahat fal zaranzaran.
Aɗu ən tafuk ən krimkraman ən blasma inagayan dǎɣ iba ən tiwaƭ ən Tafuk ibret nagama hawendǎɣ had awa iwaɗan heliobose, dǎɣ samando ən agama ən əmik ən tafuk.
Imidlăn iknan a ilan 4.6 n milyăr n awătay daɣ disk n protoplanet eɣlayan tafukt ta tazzarat. 
Təblulaɣen ikasnat ye afarad, meɣ ye ajer, əmik adiqiyman agud ən azamanan ən wetan intamnen, sund dǎɣ tajuhe dǎɣ ajotnen talɣiwen ən asohen fal Ayur.
Tabarat ten tadobat atagu ulhe ən tahunt meɣ ən tazoli, tatiwaɣlayat ən aljaba əd iyan aśuhu ən nagama.
Iyad tiblulaɣen əd ayhuran sadawan dǎɣ gadehat ən ini fal asinkar ən tabarat ən géologiqtan atamosnen amliliy əd tektoniq.
Astrostatistiq eqalan aytawagen ən sinihigitan ən astrofiziq fal akayad iyan maqaran haditan ən hukitan ən astrofiziqtan ən kayadan.
Kosmošimie ataqal teɣare ən sinimitafan ən imiquetan ajihanen dǎɣ əmik ən tafuk, dǎɣ ahan santotan ən haratan əd təmotayen ən salan ən isotofiq.
Tənmitafen ən astronomie aqalnen amišaršaran dǎɣ aduniyat dak əd hadi garesan asinahaga ye adabaratan ikanen tadhil ən midawan nasan ye adigin dǎɣ edag əd adawiyan sa ahusken adabaratan ən kayadan, atamosnen wi ikanen ye adikyidan dak haratan ən ahanen dǎɣ tasdut ən Messier (110 haratan) meɣ Herschel 400 ən dagan wi nagaraw ən šinawan nahaɗ.
Iyad dak imarhan tašaɣalnen dǎɣ tizigrit ən onde itawanhayan, mašan iyan andiran akiruma isanan dər tizigriten ən onde dǎɣ agama ən sɗeətre aytawanhayan.
Iyyǎn hadi ən astronometan arhanen adakal adiš ən téleskoketan iganen dǎɣ ehan, adiš ən arajotelesəoɗe tigat dǎɣ santo fal umaɣ ən astronomie mašan amara itawagraw ye marhan nes (dǎɣ asikin ən telesəoɗe iyyǎn mile).
AAdabaratan ən asostanan adobatnen adigin təmuqunt ən aynayan ilalan dǎɣ akal əd dǎɣ edag, əd atamosan aynaynen təwaɗen dǎɣ ahanay ən təmusne əd atiwasanan.
Anifham ogaran atliqi ən igitan ən etran əd təblulaɣen eqalan ayfan.
Dǎɣ awen, indeki aliɣi ən animašrayan wǎn Fermi?
Ma imos annuɣ n hărat daɣ tihăy d enerji kawălan? 
Indekan wi dazarnen etran aqalan aygan me?
Astrobiologie, wa aruwǎn sitawǎn exobiologie, eqalan tabarat ən tənumaq ən semɣaran wi ɣaranen ən santotan, tiwaɗ taśohet, təzunawen əd awadimala ən aduniyat dǎɣ zaleɣat.
Santo əd təwaƭ taśohet ən aduniyat aqalan tasaga winan tiwikis ən adin wǎn astrobioloji.
Adobat adiqil as biošimi igraw adisantu andiran darat Big Bang, aywadan 13,8 milliardtan ən nelan, agud wa azaman atiwadakan ɣur zaleɣat wartila ad 10-17 har au milliontan nelan.
Agudendǎɣ, Akal eqal iyyǎndǎɣ edag ən zaleɣat tas adinat izayan fal adidiran dǎɣ təmudre.
Əmik ən exobioloji eqal atwagan fal biolojist ən molékilere əd wa igrawǎn alhak ən Nobel Joshua Lederberg.
"Əmik ən xenobioloji eqalan amaradǎɣ amitkalan dǎɣ əmik ogaran atwisan, fal adanu "bioloji ta tikat fal əhimie wa nanaftaɣ", tamosat santo ən asuɣsadan meɣ nakal (atamosan aysartayan)."
Indele as taqal agudiyyǎn atiwagan sund dǎɣ sagama ən tabarat tanamas ən numaɣ ən tənumaq, astrobioloji eqalan atiwagan dǎɣ edag ən taɣare tatiwasanat.
Dǎɣ 1959, NASA tidhal wa dazaran harat ən exobiologie əd, dǎɣ 1960, NASA ataqal atiwagan əs adabara ən exobiologie, wa eqalan ešalidǎɣ iyyǎn dǎɣ wi nikoz atiwawǎnen haratan ən adabara ən astrobiologie ən amaradǎɣ ən NASA.
Təmotayen iganen dǎɣ tabaraten ən astrobiologie, ən astronomie wǎn akayan əd atwigraw ən wimaqornen təbiɗawen ən extrêmoɗhinetan atiwafanen ən aśahat asuɣsadan ye itiwaɗan dǎɣ zaleɣat wa ogaran aśuhu dǎɣ Akal, ilwayan əs igitan ən aduniyat adobatnen ye adiwaɗan fal ajotnen təɣiswen ən asuɣsadan dǎɣ zaleɣat.
Imašalan atiwasanen anikmaman fal umaɣ ən aduniyat ta amaradǎɣ fal Mars eqalan sondetan ən adabara ən Viking əd Beagle 2.
Samando ən 2008, emaseris ən Phoenix iga taswil ye zaleɣat fal ukis ən udikawǎn ən təblulaɣen okaynen dǎɣ aduniyat ən tiwikawen fal Mars, əd iga ənumaɣan fal tafust ən aman fal təblulaq ten.
Dǎɣ noɣembre 2011, NASA tizizgar umaɣ əs Mars Sians Labor tory dakalnen roɣer Curiosity, ta tinsat fal Mars ən talɣa tan Gale dǎɣ août 2012.
Iyat dǎɣ asnat ataqal isalan isakna aɣel ina təmɣire hariwat ən əmikan ən təmudre dǎɣ etran nanaɣ aqalnen aygan fal əhimie ən əarbone, sund dak əmikan ən təmudre fal Akal.
Igi was atometan ən karbone tinmitifan əs tirɣise ən iyad atometan ən karbone taganen təmuqunt ən molekiletan zigritnen hulen əd aśohatnen.
Wa karad tabarat atamos ye asins fal təblulaɣen ən dagan aɣlaynen etran olahnen ən Tafuk fal asiwiɗ ahazan ən təmuzɣe ən təblulaɣen.
Dǎɣ samando wen, iyyǎn hadi ən ilalan itwarnen fal asiknin exo təblulaɣen ən tebade ən nakal taqalat atiwǎnan, atamosan adabara ən TPF (Terrestrial Planet Finder) ən NASA əd adabara wǎn Darwin ən ESA, wi dak nasan atwakasan.
Drake s tizarat ikna ekăsyon šund  xătat n adiwinni daɣ  Green Bank Conference mušăm aplikasyon tan iyyad n formula ammitkălan tolas orakan s amšikki tan raqqos nen tolas n almăt n sientifik tan 
Afukkăr n extremofil tan, organizm tan addobăt nen tămudre daɣ ihănzuzaɣ assohăt nen , aqqălan a fal ija fărak n astrobiolojist tan fal as aqqălan assohen i afahăm n akkoz ihăndagăn n alxădudăn n tamudre daɣ talɣa n amadal: tudăbat n panspermia, amăskal id eraw imuɣăn, alisteɣmar n addinat d imuɣ fal tămudre hin tammutăt d ti tillăt n fadayin tan .
Anaɣel as imanes ən təmudre dǎɣ amasan ən girwǎn, ɣur tanure ən tafuk winan tadobat atamakat, asidaran eqalan krimkraman ən hiškan adifalnen amanitan ən afala, meɣ ən rizegan wi dǎɣ tatan.
Simiosynthese tən taśahat təɣare ən biologie əd astrobiolojie dǎɣ igmadan əs təmudre winan taqel hulen saqalan əs tafuk; a tarha ɣas tadhil ən aman əd amagaz ən aśahat fal atimil.
Marawat tartiten əmikan atiwakasnen fal tadhil ən LIFE, fal Amir Alexandre Deinococcus ən arajo tahaget, Basillus subtilis, ən leɣure Saccharomyəe cerevisiae, ən tiblalen ən Arabidopsis thaliana ("əresson ən tizugen ən eɣalam"), adiš əd amudar winan ila iɣasan Tardigrade.
Euroba, ayur wǎn Juɗiter, əd Encelade, ayur wǎn Saturne, aqalnat amaradǎɣ atiwagan sund idagan wi ogarnen tihusay ye təmudre ən kalan dǎɣ əmik wǎn tafuk dǎɣ tidit ən girwǎn naman nider ɣur taraɣe ən arajogeniq əd taras taganen aman ibdagnen itilanen.
"Ekarankar ən əosmique wa itakasan zaleɣat iha tartiten ən krimkraman aśohatnen (""aśohen ən krimkraman ən amorɗhetan ən tartit tajet ən aromatique-alifaatiq") wa adoben adiqil atiwagan ən manes, əd šikšik, fal etran."
PAHs istannad ikna, andărrăn darat Big Bang,  infăzan daɣ alɣălim tolas osăɣan id etran eynăynen d exoplanet tan 
Astroekolojie ən təmusne tatiwaɣrat ən tanfoten nakal ən təblulaɣen, dǎɣ amitkal ən lalan nakal adutatnen dǎɣ météoritetan.
Dǎɣ ogaran təmɣire asakankin, ən kosmoekolojie ən təmudre dǎɣ aduniyat dǎɣ azaman ən kosmolojiqtan.
Əmusanan ilan kosmo biošimimi, ən biošimi əd jéošimi ən taɣisa.
Iyad idagan ən Akal, sund Pilbara dǎɣ Australie ən egadal ən tafuk əd gar kirfan aquran ən MxMurdo dǎɣ Antartiq, aqalan deɣqanen atiwagan sund imakyadan ən géologiquetan ən dagan ən martien əd, isalan win, adobatnen adigriwǎn isinihigitan fal əmik ən numaɣ ən təmudre tokayat fal Mars.
Dǎɣ atiwagan, olah dadoben as haratan ən santo ən təmudre, ɣur awa anihagan, aqalan olahan əd wi Nakal, dǎɣ awa atiwasanan meɣ dǎɣ təbiɗawt.
Əsin ɣas ən atometan ən manasan, ən karbone əd silisium, aqalnen atiwasanan fal tilalt ən asinan wa narori ən molekiletan igdahnen təmɣire fal alangi ən salan ən biolojiqtan.
Wi nikoz asinsanen ogarnen tudabat ən təmudre dǎɣ əmik tafuk aqalan ən kalan ən Mars, ayur ən joɣien ən Euroba, əd uran ən Saturne Titan əd Encelade.
Dǎɣ tisimdawen əd iba nasahat ən martien, aman ibdaknen eqalan ihomiši hullen islan.
"Was 11 désambr 2013, NASA tiliɣat ahanay ən ""ilalan ən əmik ən talaq"". (ogarnen asikin, ən phyllosilicatetan), agudiyan ən lalan ən krimkraman, fal akaramu ən təsimde ən Euroba."
Iyyad tənumaɣawen aɣelnen as eqal adoben as hidrokarbirtan wən ən aybdagan aśohen ye adakal ən adak ən aman dǎɣ selliletan idarnen abdanen ən tən Akal.
Wǎrtila tabarat ən abiotiq atiwasanan fal akal wa adoben adagu tabayhit ənes.
Météorite ən Yamoto 000593, wa sisin ogaran təmɣire météorite adifalan Mars, eqal atwagrawǎn fal Akal dǎɣ 2000.
Daɣ ašăl wan 5 n ayor wan rabbi al-awwăl saɣ awătay wan  2011, Richard B. Hoover amosăn sientifik id Marshall Space Flight Center, ijjan takălt fal as ijrăwan ehămiš idiršan mădroynen olăhnen id sianobakteria daɣ cI1 carbonaceous meteorites daɣ jurnal n kosmoloji , tanfust allaɣen media tan ajjotnen.
Dǎɣ adriš ən perchlorate atiwagazan dǎɣ əmikan wən tafuk, əd dǎɣ atamosan fal Mars.
Asimutiy ən adabaratan dǎɣ agaraw əd asiwiɗ ən alwaq nakayad arinfin dǎɣ iba nihomiši ye ahanay nəmikan iyaɗ dǎɣ təgilwen nakal, əd ihomiši iyaɗ sund tananaɣ.
Awatiwarhan eqal agaraw ən organismetan aqalnen adoben adidir dǎɣ asibaban ən asikil dǎɣ edag əd uɗif ən tudabat ən tizunawen ən haratan.
Əsuɣulan dǎɣ alham adoben intanedǎɣ arigin ən tamudre dǎɣ asibaban amosnen aśohatnen, ahusken as təwaƭ sihušul ogdahan dǎɣ fanazan iyad dǎɣ əšiɣil sund analoguetan dǎɣ tamudre tan awa asuɣsadan.
Asinimihil wan spore igraw was adidir dǎɣ ahazan ən samandotan dak dǎɣ aseqal adoben arisimusuɣil təwaƭ tan cellulaire.
Wi nisin əinuzuzuba aqalnen ayolahan, iruman iyadǎɣ aqalan atiwagan dǎɣ əsin dagan dǎɣ taryare tan Mars : Viking 1 daw ahazan ən tizune nakal əd Viking 2 dǎɣ ogaran dǎɣ ataram.
Dǎɣ astronomie, asimiki eqalan tesase əd azizgar wan zarazaran ən éleətromagnétique fal ekarankar əd gaztan gar harat Nastronomique atiwarhan əd amakyan.
Fal etrane wi ahanen samando ən adabara wan Tabarat tan amalan sund aɣ əd iyaɗ afdan ən parsectan Nakal, tenaɣe dǎɣ tamsudut tawanhayt dǎɣ alwaqan (tekanit tan photométrique) eqalan ihomiši 1,8 magnitude wan kiloparsec.
Tašuɣe atatigan amšišir ən tanure dǎɣ karankaran əd iyaɗ haratan wi namasan interstellaire.
Dǎɣ tiyaɗ dak tekaniten ən ɗhotométrique, itkalan timayen (təmsidaw okaynen) ɣur iyad imarawan ən magnitude dǎɣ tənure adoben uduf ən asidin wan tebade əd abdug, ən gar iyaɗ imaɣšadan ən kalan.
Dǎɣ almaɣna wasisaharan, asimiki wan interstellaire eqal wogaran aśihu dǎɣ nalwaqan wi tizigrit ondetan, atamosan atiwakyadan dǎɣ tilalt ən tekaniten tən spectroscopie.
Təmɣire tan amiki tadobat atiqil atiwagan ogaran azaway dǎɣ awen dǎɣ təsigwen oɣadnen.
Dǎɣ wasisin, agud wan tidas tən animkiš wan cosmique, adobat adiqil adoben adaqiy dǎɣ huk wən stellaire ən zarazaran šagaɣnen ohaɣnen (atamosan tamay meɣ tasdut tokayat Ks eqal dak aśohen) ɣur təmotayen əd hadi wan asisimiki aqalan oɣadan winan infa, əd salan olahnen əd R(Ks) : 0,49+-0,02 əd 0528+-0,015 aqalan atiwagazan dǎɣ anilkam fal tartit ən tanhat nasan.
Talɣa nes ataqal atiwakyadan fal tatazarat ehandag dǎɣ elan wi 1960, mašan daha difal wareqel harwa atiwasan əs tuhusay.
Dǎɣ SMC, itawakyad tamotayt togarat dǎɣ samando dər wardosa dǎɣ 2175 Å əd aśohen hulen dǎɣ asimiki dǎɣ UV dǎɣ igig ən efaday wan igitan netran əd asimiki dǎɣ ultraviolet inihaga asoɣad dǎɣ efrew adiken.
Atwigraw wan lalawatan ən asimiki dǎɣ LMC əd SMC wi išwar olahan əd wi atwagazan dǎɣ Tabarat ta malat naɣ əd tatwagrawat ən lalawatan dǎɣ asimiki dǎɣ Tabarat tan aɣ olahan hulen əd sund tə ahanen dǎɣ enveloppe-taśohet LMC2 tan LMC əd dǎɣ fadayan ən SMC atwafa edag aynayan ən liɣitan.
Dǎɣ mikitan har karad dǎɣ təmirtayen tən santo : dǎɣ azizgar ən Rayleigh fal moleculetan nadu, azizgar əs haratan əndiratnen əd tasase tan moléculaire.
Dǎɣ hadi ən asimiki wendǎɣ eqal ogaran iba naśahat dǎɣ zénith ən nakayad əd wi ogarnen azaway dǎɣ ahaz ən hadi nakal.
Tamuqunt tan Drake igitan wən amel ən tamudre tan saɗiente nadag ihan dǎɣ aduniyat.
Awen asitay tanumaq dǎɣ tamudre ta tasuɣsadat namaradǎɣ əd nawa dokayan, əd umaɣ iyan ogaran təmidrit dǎɣ tamudre nəniyat aśohen.
Dǎɣ anilkam nelan, təmusne tan igitan ən migridan dǎɣ aniyatan wi timusnawen, azinizgumu ən amaqaran awalagala ən agaraw əd adagal nagaraw ya tamite fal tamudre taśuɣsadat əd perspectives.
Dǎɣ tina ən salan wən, atwasakan əs kal təmusnawen atamosan Carl Sagan əd Steɗhen Hawking, aguden fal adinat katabnen sund Winston C, eqalan awinan adobat as tamudre watitila dǎɣ edag iyad dǎɣ Akal.
Tamudre tadobat agaraw ən ƭiwaƭ ən tanhatines dǎɣ dagan ajotnen dǎɣ aduniyat.
Dǎɣ hak hadi ən tiɣisa, ilanati timotayen dǎɣ edag fal adigmiɗan kinasan, udif ən tənminak əd uguz nigitan ən tiɣiswen.
Tamudre tahat fal ammoniaə (atamosan fal aman) taqal atiwazayan sund anmišray, ahusken as anasalyam wen olah da winan ilmed ad aman.
Dǎɣ ihomiši 95 % ən harat wa idaran eqal ayeqana əs fal sadis haratan ɣas : carbone, hydrogène, azote, oxygène, phosphore əd soufre.
Atome wan carbone ila aśahat intaɣas nigi ən karad sirtayan ən chimiquetan aśohatnen dər iyad atometan, dǎɣ ahan iyaɗ atometan ən carbone.
"Tina tan tamašaɣalt tan astrobiologie 2015 ən NASA, ““tamudre fat aduniyat tiyaɗ taqal hulen amosan ayertayan ən miərobetan, əd almaɣnatan dak wi idarnen aśohatnen dǎɣ edagan iyan eqal adoben agaraw nuɣil naywan dǎɣ təmudre tan miərobienne əd aqalan aynayan falas.
"Rick Colwell, awadim ən tartit tan Deep Carbon Observatory wan Oregon State University, ina dǎɣ BBC : ““Aɣelaɣ qas eqal amosan aylan tidit dǎɣ tinawt nas daw-akal ən dagan iyaɗ əd ayur nasan aqalan atawazaɣan, ogdahan dǎɣ awa ninhay dǎɣ diha fal Akal was təɣiswen adobatnat dǎɣ əšiɣil dǎɣ igi ən tanure tan tafuk dǎɣ adakal ən aśahat atiwafan agudendǎɣ əs tihun tə daw-akal ilmazan””.
Maɣulat wan panspermie asnahaga as tamudre dǎɣ edag dǎɣ almaɣna wan tafuk atudabat agaraw ən daha ditifal iyandǎɣ.
Dǎɣ 19 temede nawatay, taqal anelasan dǎɣ əmik wamutayan fal təmusnawen ajotnen, atamosan Jöns Jacob Berzelius (1834), Kelvin (1871), Hermann Von Helmholtz (1879), əd, andiran nagudiyan, fal Svante Arrhenius (1903).
"Iyan dǎɣ asostanan wi dazarnen ən təmusnawen fal salan aqalnen adizgaran dǎɣ tabarat tan Scientific American dǎɣ 1878 sitawan ““Is the Moon Inhabited?””
Dǎɣ kalan wi akosnen əd asiwid nasahat ən namas wan Niyur adobat harwa atihan aman ibgadnen.
Ilanti tijihawen as Mars tila awa ditokay ogaran takast əd ogaran abdug : ihinan ən timarwalen aqurnen, əaloƭetan ən ɗolairetan, amliliy nakal əd gulašan wi aqalnen dǎɣ amel naman aqalan atwanhayan.
Takast tadobat atigriw aqalan atiwagan fal mililiyan nakal ən təsimde meɣ fal ukisawan (asimiliy naśohen dǎɣ gaz) dǎɣ edag ihan dedes ən taryare.
Eqal deqanen adoben as Europe atilal ye iyan maərofaune aérobie idakalan oxygène atiwagan fal zarazaran ən cosmique ɣašadnen tesimde tan taryare.
"Dǎɣ 11 décembre 2013, NASA tošwal tanudaft tan ““krimkraman wən talaq””.ogaran adutu, wan phyllosilicatetan), agudiyan ertayan ən krimkraman ən haratan, fal awa itawafazan dǎɣ tesimde dǎɣ Europa.”
Iyaɗ asigadan ya adinhiyan atwizay wan tijuhawen tən tamudre tan microbienne atiwanhay dǎɣ Mars.
Dǎɣ 1996, isalan atiwamadašnen aliɣen as tartiten tə olahnen dǎɣ nanobactéries adǎɣ atwanhayan dǎɣ météorite, ALH84001, igan dǎɣ tihun iditijarid Mars.
Imizaran wən NASA igan šikšik anakaš nasan fal salan wi liɣitan ən təmusnawen, əd Stoker inta-emanes taqal adiwalan fal liɣitan witbatnen.
Eqal atwasakmaman fal adiwaɗ dǎɣ tamusuq iditokayan əd tanamarad ən Mars fal tadhil ən tibidawen ən lalan ən timusnawen.
Agudendǎɣ, təwadnen atiwagrahnen dǎɣ aśahat wa nagaraw əd dǎɣ kanan ən tanure tan aduniyat tan tahun togarat təmidrit dǎɣ dedes netran aqalnen ayfan dat as əmikan wi sɗeətrosəoɗiques arudaben adiqilan ayšɣalan fal adinhiyan ɗlanètetan winan iha tabarat tan tafuk.
Dǎɣ août 2011, samandotan ən NASA, tatahat təɣire tən météoritetan atiwagaznen fal Akal, asinahaganat as tənmirtayen tən ADN əd ARN (adenine, guanine əd moleəuletan ən təɣisa tatiwarawat), haratitan wi ganen tamudre ta tamosat awanizay, tadobat atiqil ayertayan dǎɣ əmik asuzsadan dǎɣ taryare.
Dǎɣ août 2012, əd dǎɣ təzaraten naduniyat, astronometan wən Uniɣersité tan Əoɗenhague asiknan as ihanayan ən moléəule tan asukar intaɣas, glyəolaldehyde, dǎɣ tekanit tan stellaire togigat.
Télesəope spatial Keɗler adǎɣ tatwanhay intadǎɣ iyaɗ afdan ən ɗlanètetan ahanen, samosnat ihomiši 11% adoben adiqilan bahu ahusken.
Planète ta togarat tazayt tahat dǎɣ archivetan exoplanètetan wən NASA eqal DENIS-ƊJ082303.1-491201 b, əs tazayt nasan taqal aywadan ihomiši 29 nahandak wan Jupiter, ahuskat as aɣelan iyadak iliɣitan wən ɗlanète, aqalnat azayan fal adiqilan planète əd tadobat atiqil agizilan brune dǎɣ edag ənes.
Awa isaknen as planète ihet hulanen dat awa tamudre eqal tajayhit ən atmosphère dər haditan atiwagrahnen noxygene, falas gaz wen eqal hulen aynakaran əd izar waritihigu deqanen hulen aswiden agay ən harkuk.
Əndar amos aɣel as iyandǎɣ dǎɣ etran fal milliard ilan planètetan adobatnen ye tamudre, dǎɣ aywadan iyaɗ 6,25 milliardstan ən tekanitan fal planètairetan adobatnen ye tamudre dǎɣ aduniyat ta tawanhayat.
Wogaran tarut dǎɣ salan wi aqiymanen dǎɣ tamudre tan aduniyat tatisuzsadat ataha dǎɣ wirunen əkitban ən jaïnisme.
Ənumaɣan ən nisliman médiévaux sund Fakhr al-Din al-Razi əd Muhammad al-Baqir alilan ye pluralisme cosmique fal santo Nalquran.
Agud deqal adeqalan atiwazayan dǎɣ Akal wareqel ad planète gar tiwinan adobat ƭidant təɣiswen dǎɣ aduniyat, tamusne tan təmudre tatisuzsadat adǎɣ tinta atiqil magrad dǎɣ tidawt tan təmusne.
Tudabat tan emel ən asuzsadan eqal aqiyman nasimikt amišaršaran dǎɣ hadi ən təwigrawan wi təmusnawen asitraban.
Aniyat wan tamudre fal Mars iway anaktib wan britannique H. G. Wells ye adiktəb alkitab Wan akinas wan aduniyat dǎɣ 1897, italaɣen tatilsat asuzsidan wi difalnen Mars far adašilan ye taɣart tan ɗlanète.
"Tumat tan kal aru wi asuzsadnen tigla dǎɣ azagar ən ɗseudo-səienəe, təmusnawen tən gar adinat ifarnen əd haratan ən timite, atamosan ““edag wan 51”” əd legendetan.”
Ward əd Brownlee aqalan ameran dǎɣ aniyat wan ƭiwaƭ fal tiyad ɗlanètetan winan eqel ayhan fal talɣiwen itbatnen dǎɣ Akal (sund ADN əd əarbone).
"Afal imusuzsad osananaɣid fal ahinaɣ anhiyan, alzawaban aqalnen andiran ohazan sund ugud was Əolomb osahit dǎɣ Amérique, awawinan ikna amliliy fal Amérindientan”,ayna.”
COSPAR ifa intadǎɣ isiknitan fal uguz ən planètetan.
"Dǎɣ ugur, aɣel aliɣi, wartila ““wala iyan isalan wi oɣadnen fal masala ən asidutu eqalan ayfaran ye ƭiƭ ən nadinat””.
Dǎɣ afala : tabaraten amilawlawnen əs təmotayen ən magnitude.
Comète Borrelly, initan saknen tanurenes fal efay naman wi karaɗ sinimihilan wən magnitude (dǎɣ aɣil).
Asakankin eqal logarithmique əd aliɣi waqalan hak tekelt dak ən magnitude amutayan dǎɣ tanure ən amazan wan racine cinquième wan 100, amosan ihomiši 2,512.
Astronometan dakalan əsin liɣitan abdanen dǎɣ magnitude : magnitude wa aterawan əd magnitude wa aśohen.
Magnitude aśohen iktaban dǎɣ tanure ən intrinsèque idirkan harat əd eqalan atiwalaɣen sund ogdahan dǎɣ magnitude tawanhayat igaraw harat as eqal atiwagan dǎɣ anakaš 10 iyan ən Nakal.
Təwaden tən télesəope asiknanat as tibadawen tən maqornen aqalnat awinan adutat – etran zagaranid hulen dǎɣ təmidrit dǎɣ télesəope.
Afal alhak eqal ayfnazan, adiš harat edeqal aynayan.
Etran wəs magnitude eqal ayhan gar 1,5 əd 2,5 aqalan asitawana dǎɣ wasisin magnitude; ilanti 20 nogay ən netran ogarnen amluluw dǎɣ 1,5, aqalnen etran wi dazarnen dǎɣ magnitude (anhiy isimawan ən etran wi ogarnen amluluw).
Magnitudetan aśohatnen ən haratan ən takanit tan tafuk aqalan agudiyan atiwaɣran fal santo ən hadi wan 1 UA.
Tanuzruft ta togarat tarɣise tan təmusne taqal atiwadan əd dakalan ən lalan wi santo.
Talil dǎɣ ƭəwaƭ tan azruf ogaran ukuy (dǎɣ iha azruf wa aduniyat tanamaradǎɣ) əd asirɣas asihidid nadag ən nadalan.
Nadobat asidin nasihidid wan aniyat naśahat dǎɣ əmikan wi igitan nadinat, əd timuziɣa tan bioéthique.
"Aliɣi nəmik amutay dǎɣ santo ən 20e temede nawatay ugud wa soəiologuetan ameriəaintan, asintan fal Thorstein Ɣ, aliɣen aniyatan wən asirtay wan allemand ən Teəhnik dǎɣ ““təmusne””.”
1937 Americain Akatab wan əunéiforme adaɣ asisinta əs səmik wan ɗiətogrammes, amos əsiknitan wən ɗiəturaltan asmadan daɣ afanazan əd duɣil nogaran atbut.
“Dǎɣ tayniye, ənumaɣan adkalan ɣur namegridan wi européentan ən ““təmusne”” fal asihraw ən nalmaɣna wan təmusne dǎɣ ajotnen əmikan wi tidit tan lalan, sund dǎɣ əšiɣilan wən Foucault fal təmusnawen tən nes (echniques de soi).”
“Igitan ən haratan winan ila alfayda meɣ ikanan ən nəsiIgita”” əəd ““iyan maəhine, équiɗement, tamusne, iyad.”
Əmik eqalan agudiyan amitkalan fal ariqil tabarat toɣadat ən tamusne, meɣ fal igi nasinimihil dǎɣ tatizwayat tamusne meɣ ɣas dǎɣ éleətronique wamaqaran ən tamite, sagudiyan dǎɣ təmusne dǎɣ tartit ənes.
Dǎɣ təmuzye ten, tamusne adar tisinamahal dǎɣ lalan əd dǎɣ maəhinetan wi adobatnen adiqilan ašiɣalan fal kanan ən asibaban wi aduniyat titbatat.
W. Brian Arthur iliɣat as təmusne tan əmik wa amosan ahuruwan sund ““harat wa nigi harat idaran””.
“Ugud wareqal ayertayan dəmik iyan, atamosan ““təmusne tan laɣtor”” mmeɣ ““təmusne tan taryare””, tigat tenmehelt uɣil wan təmuzuyen əd haratan wi tabarat tasitawan.”””
Dǎɣ agudiyan, təmusne taqal igitan ən maɗinan, ən təmotayen əd artan dǎɣ agaraw wan tamudre atamosan awadǎɣ taqal atiwazayan.
Ingénierie eqal igitan ikanen ibret nəšiɣil atiwasan itagan asiminhay əd igitan ən lalan əd tekanitan fal adikisan haratan wi aduniyat dǎɣ samando nigitan fal awadim, dǎɣ ayšɣalan agudiyan (mašan waden agudak) adabaratan əd təmusnawen tən tamotayt.
Dǎɣ olahan, tamotayt tadobat taɣare ən flux ən eleətrontan dǎɣ imawayan ən éleətrique dǎɣ əšiɣil wan lalan əd təmuzuyen itilanen dat awa.
Ənmihritan oɣadnen gar tamotayt əd təmusne, dǎɣ aybdan, aqalan atwamadašan dǎɣ musanan, kal tinfast əd manahadan ən tənayiwen dǎɣ samando ən 20e temede nawatay, dǎɣ tizunawen falas magrad adobat adisirid tadhilt tan tamotayt insanto əd tatiwagat.
Widazarnen adinat awidan dǎɣ azagar ən hominidéstan ən magyakan aqalnen dat awa bipèdetan əd as tagayt tataśohet tasijayha ihomiši was karaɗ iyandǎɣ ən adinat amutaynen.
Wa ogaran tarut dǎɣ əšiɣil wa atiwazayan dǎɣ énergie wan adu eqal ekrabaw wan taswit ;
Wa ogaran tarut dǎɣ əšiɣil wa atiwazayan dǎɣ énergie wan adu eqal ekrabaw wan taswit ; wa ogaran tarut dǎɣ adriš wan krabawan wan taswit eqal wan bateau tan Nil inharwa 8e efaɗ nawatay wan dat alwaq wananaɣ.
Dǎɣ archéologuetan, ɗine adǎɣ eqal atiwagan ibret ən 4000 dat alwaq wananaɣ, amosan tanhat əd išwar agudendǎɣ dǎɣ Mésopotamie (dǎɣ Irak tan amaradǎɣ), dǎɣ Caucase wan Ataram (atwigaz wan Maykoɗ) əd dǎɣ Europe tanamas.
Dǎɣ aynayan, wa ogaran ɗine dǎɣ ašaɣer atiwazayan dǎɣ aduniyat eqal atiwagrawan dǎɣ dagan ibdagnen ən Ljubljiana, dǎɣ Slovénie.
Wi kal aru Sumériens dakalan dǎɣ aɣalay wan potier əd adobat adiqil atiwagan.
Wi dazarnen kal torkaten ən isin ɗinatan aqalan adizgaran dǎɣ itraɣois əd aqalan atiwatkalan fal wazaran ehandag dǎɣ Mésoɗotamie əd dǎɣ Iran ibret 3000 dat alwaq wananaɣ.
Tanušaft tamosat awlahan ən tənišafen tə amutaynen taqal atwagan dǎɣ ašal ɣur śolo wan Cnossos.
Tatazarat égout wan Rome eqal Cloaca Maxima, amosan təmuqunt ta tintat dǎɣ wa sadis temede nawatay dat alwaq wananaɣ əd taqal harwa atiwakalan har ešalidǎɣ.
Təmusne tan médiéɣale tinhay adakay wan maəhinetan inbanan (sund levier, vis əd poulie) artaynen fal arigin ilalan ogarnen aśuhu, sund broueƭe, moulins tən adu əd horlogetan, əd tekanit iyat ən uniɣersité awiɗ əd azizgar təyitwen əd igitan ən təmusnawen.
Asintan dǎɣ Royaume-Uni dǎɣ 18e temede nawatay, təwaƭ tan usine ataqal alwaq wan atiwagrawan wi maqornen ən təmusnawen, atamosan dǎɣ tabaraten tən agayak, tan igitan, tan ukisawan ən nuraɣ, tan métallurgie əd tan siklawan, daw tanakra tan garawan ən énergie wan takast əd igitan atiwasanen dǎɣ tekanit tan usine.
Asihidid wan təmusne ifa tiwit tan graƭe-əiel əd dagan wi ogarnen dǎɣ aɣrəm amosnen imudakan sadanan fal moteurtan fal agay, win əd haratan nasan wi šiška.
20e temede nawatay adiwayan təwaden anilkamnen.
Təmusnawen tən salan aqalnat agudiyan aywayan tiwit, dǎɣ elan wi 1980, Internet, wa atwazayan dǎɣ alwaq wan salan namaradɣ.
Təmusnawen əd təmsiduwen aśohatnen dǎɣ igitan əd təmuqunt aqalnen ayfan fal igi əd igi naniyat ye təmusnawen tiyad ogarnen tiyniye, əd usinetan imdanen anhayan ašal fal tilalt əd ƭiwaƭ ən générationtan anilkamnen ən lalan wi ogarnen dǎɣ ugur naśuhu.
Tranšumanistes aɣelan dǎɣ oɣadan as tarha tan təmusne taqal aywaran haratan, əd awa sitawan dǎɣ tartit əmikan wi adinat eqal harat wa ogaran adatu.
Oyan isalan wi wanan adobat atwidgal ən tartit tendǎɣ aqalan adiqilan harkuk ogaran təmusne dǎɣ alhak wan alɣafiyat əd aśaɣat psyəhologique.
Orda adisinkir aśahat wan təmusne ən almaɣna wi “warnifles dǎɣ wala iyan almaɣna ən təwaƭ stérile wa hanɣ ibahalan dǎɣ iki nisdat adirɣalan ye təmusne meɣ, awa ditaqalan dǎɣ olahan, aśiśuhu nakinas gar diris”.
Tizmiten tiyad tə ogarnen umsad dǎɣ təmusne ahanat dǎɣ awa iga awadim ešalidǎɣ sund Classiquetan ən taɣare tan dystopique, atamosan Brave New World wan Aldous Huxley, A Clockwork Orange wan Anthony Burgess əd Nineteen Eighty-Four wan George Orwell.
“Enametən itizəm tamusne Neil Postman izalay tirtayen dakalnen haratan ən tirtayen atiwasanen ad awa as ijənu ““musnat”” ən tirtayen atiwajarnen as anyat ən tikuyt ən tamusnat ad tamusne ɣor azajor meɣ ɣor tamugrest ən ijitan iyad ən tamusne, tahusləten ad mənhuyan ən adunya.”
Nikolas Kompridis iktab deɣ fal təɣsədaten ən tamusnawen išraynen, sund amussən génétique, tamətkit ən tamusne, tamudre tamsədawət ad maršin.
Emašenzi iyan maqara ən tamusne eqal Hubert Dreyfus, azizjaran alkadan sund On the Internet ad What Computers Still Can't Do.
Dǎɣ tənna iness, Jared Bernstein, Senior Fellow ɣor Center on Budget and Policy Priorities, assoɣəl dǎɣ sestan aniyat ajətan was inta tanhat, as ajət ikuyan ən tamusnawen, aknan tilalt ye ataraqa itiwadan ən hebu ən ašəɣəl.
Idakal timtar sanatət afranen ye igoz ən mənhuy iness.
“Dǎɣ fəlas, tanhat ɣatəl ašəɣəlan amisaɣəlnen mašan ašəɣəlan adwalnen dǎɣ tajute aqalan harkuk tahašilt falas adewan ad tamusne ad ašəɣəlan ən fassan win ““šihəšulan as tələmɗe ašareɣa ad amək ahusken““ aqalan assohen as asənəməšriy as marchintan.”
“Tamusne taqal salwaq almaɣna iknan equd ; ɣor Hughes, ““tamusne taqal ašəɣəl ijan itajan ən tamojit ən awadəm””. ”
Norda as alwaq as tamusne tatiwanahad as tarəɣse izar tənna ten ad tətwətkəl as alməɣnat zəjret.
Adabara eqal tayəte tas ataraqa kul ertayan adobat amukən fal tasəbat ən tamusne ad hulen fal tasəbat ən internet.
Benjamin R. Cohen ad Gwen Ottinger amigradan deɣ as initan ajotnen ən tamusne.
Atkul ən tamusne maqarat taqal tebadit ən iri ən mudaran iyad waren amos awadəm.
Tadabit ye iji ad atkul ən haratan eqal atwəj agud iyan sund tebadit təmdat ən alməɣnat nawadəm.
“Ɣor 2005, emessən ən awa ilkamən Ray Kurzweil alaɣət as agad ən tamusne eqal dǎɣ təzart dǎɣ ””ašanzi GNR””amisawarən as génétique, tamusne zəjret ad təmaršina, təmaršina taqal ahusken jar karadat.”
Adinat jan aru iyad dǎɣ tikal azarnen ibret akərəs ən ašanzi GNR.
Iyad aɣelan as agad ən taməršəna asedaw ‘tayəte waren təkna tojarat tan awadəm’.
“Agad wen assikna milhawen ajətnen ad tənna tan tušart tadiwat,mašan tušart tadiwat taqal sund ““talayeɣt ən tamkare ən hebu””.
Génétique taqal deɣ atiwaməɣan, adinat afhamən amusan ən génétique dǎɣ ašrut iyan.
Iyad aɣelan as amusan ən génétique eqal atkul ye iji ən asəšhu nadinat meɣ asəmədu aseɣat jar tohənawen tiyad.
Imusanən nalkəm aɣelan as tamusne ən təmadrit ən marəhintan təjraw ye adinat ‘edess ən harat ɣor tašəjrət ən tiblalen ad tablalt əndarat.’
“Dǎɣ edaj wen,darat tarut, ““moteur””aleɣat maršin ən militer, adar tidila harat iknan atiwətkalən ɣor akinas (sund, catapulte)”.
Maršintan fin sadis raqisnen aknanen atiwazayan dǎɣ ujaz-nalqiblat aruwan.
Amukən ən leɣier təzjarəd as tizarat ila awen 5 000 ən awatay ɣor ihaz-nalqiblat,dihad atwətkal dǎɣ tewaləwalt təknat, ye ašəkaš ən haratan maqornen dǎɣ tamusne tan Misra taruwat.
Ɣis, tanalkimt ən maršintan iknanen tatiwəja,tazjarəd dǎɣ təzart ɣor Mésopotamie agud ən alwaq aynayən ən assyrie (911-609) dat Jésus-Christ.
Sund emašaɣal ən faɣawna Djosèr, ijraw dǎɣ iban torda ad akayad ən tamuɣənt ən ɗyramide tan Djoser (pyramide tan təmɣare) ɣor Saqqara, ɣor Misra, ibret 2630-2611 dat Jésus-Christ.
Imuzaran ən Koushites aqanan sɗeotan agud ən azaman wan bronze,jar 3700 ad 3250 dat J.-C. Inašaran ad alfonatan zajroten atiwəjan deɣ ɣor ikuy ən 7e elan darat J -C.ɣor Koush.
Ijitan iyad ən Arəhimède,sund deɣ as amukən ən Antikythera, ahušalan tamusne maqarat ən assəməsəwar ebdan meɣ assəməsəwar eɗyəiəloïdal,sanatət tənawen atiwazaynen ən tamusne ən maršintan wijrawnen adakal ən migdəhaw ən aməssəwar ən ašanzi ən industrie ad wiqalnen harwa tahurut atwatkalnen ešali dǎɣ idagan ajotnen sund maršintan ad iritan ən torfen.
Tebalawt taqal deɣ amizar ən maršin wan azal, eqal tajute tatiwasanət ɣor sənto ən ašanzi ən industrie ɣor 18e awatay.
Aleɣat akoz manzaran ən manəhad,ad imudaš amitakwaynen as takbat ən tidawen as taqan,adobatnen agay ən tajute ən adal adewan ad tajute ən ilaɣitan ən tadawdaw.
Dor azajor ən ašəɣəlan, universitétan war aqelnat ayjrawan təmɣar maqarat aləmad ye tamusne.
Tamoɣət ən išušal taqal ašəɣəl ən iritan ən tamusne taknat agud ən isənta azarnen ən ašanzi industrielle.
Eqal harwa amusən ən amukən ifranən ad physisician.
Smeaton iwayid deɣ issiwedan ən amukən ye maršin tan aho ən Newcomen.
Samuel Morland, emasedən ad emaji ašeɣalan fal fonfitən, oyad tənaten ɣor beraw ən ordonnanəe ən Vauxhall fal musnat ən fonfi wan aho eɣra Thomas Saɣery.
Emašəši ən tazoli Thomas Newcomen,wa eqanan maršin tazarat tan aho ən ɗiston inazən ɣor 1712,war atwazay ye ajaraw ən formation ən tamusne.
Išritan win alilal ye afanaz ən azrif ən tazoli, itajan aləmad ən taberaten ən tazoli tin ebaje ad idmaran ən tazoli.
Dǎɣ tajute ən moteur wan aho ən assahat izwayan,tazunt asahat/tazayt ən moteran win aho ija tadabit asəsoɣan ən batoten tin aho ad zirgiten.
Ašanzi industrielle orawid tamdilt ən maršintan lanen ikaruma ən təzoliawənen, awen aywayan as tajute ən maršintan ajotnen.
Timkarawen ən imokənan ən alaɣi atwəsajətan dǎɣ tazune tazarat ən 19e awatay.
“Assedən ən amériəaintan ən 1850 ogaz ašəɣəl ən ““amusən”” ye dǎɣ təzart,ad adin ən 2000 adinat”.
Ɣor 1890, nasedan 6 000 ən musanan dǎɣ tamusne ən oɣən, minier, amukən ad əuran.
Ijitan ən tamusne ən əuran dǎɣ elan 1800 atafnen timusnawen tin Alessandro Volta, Michael Faraday, Georg Ohm ad iyad, sund iji ən tamanhaəurtan əuran ɣor 1816 ad moteur wan əuran ɣor 1872.
Musnat ən ašišəl safəla amigrad amək wan mənhuy ən atieraten, aguden musnat tan safəla taqal tənna taynayat sahrawat tawert ən teɣare siguš mənhuy torfen tifurutnen.
Dǎɣ tarut,amusan ən ašišəl fal ebang ad amusan anu aqalan ilakatan iknanen.
Dǎɣ alkum, imusanən ajətnen tikyən as aləmad ən təɣar anaynen ɣor tašəjrət tahajit nassən.
War ikna agadah ɣas ən akarass ən harat amukən ən təmkare, ahušal deɣ asudmar təhušal tiyad.
“Genriəh Altshuller, darat ajaraw ən assəməsədəw ən edanən fal təmɣare ən madin ən takarde,inna as imokənan han amass ən mənhuy ən musnat ən ““edag idarən””, falas dǎɣ edag iknan azaway, mənhuy təknat taqal tatəkasat aməgdah ən amass ən sənto ən ataraqa.”
Tirmiten hakanat as haratan tašəɣalan sund ɣor atwən.
Dǎɣ fal taqanen ən harat inašan iri, ilet ajət iyan ən haratan ajihanen as ordinateur (tamusne tajihat as ordinateur) təknat tekle as musnat.
Ijraw ye musanən ye iji ən iritan 3D, ad kətban 2D ad ešwalan ən mənhuyan nassən.
Ugiš ad tazunt ən salan kul aqalan amisadawən as talilt ən harat ən igoz hukan janen.
As iri iyan,musnat ən jar təmərtayen ad tartit, tamusne ad temašaɣalt ən adinat.
Anyatan ən musnat adoben iji amək ən batu.
Musnat taqal moteur iknan ən assəmutiy ad ajət ən adinat.
Awen adobat agay ən ajət ən taraqan nəsdəw ad fulatik əndaratnen,ad itaraqan ən təwsaten.
Imusanən adoben harwa adəqəlan atəlway as iji ən ašəɣəlan ən musnat,sund ahanay ən haratan ən tirmawen meɣ təmaqunt ən iritan.
Dǎɣ tazəydert, eqal agud as idəgan dǎɣ wis physique meɣ əhimie ən talilt aqalan atwəssən hulen mašan itaraqatan imanes aqalan ayknan assuhu ye amukən as alməɣnat iknan.
Wazaran ašənzat musnat as tidit ən maɗin asijawen was assin itəkat imliliyan agašnen izar ija musnat.
Physicien ad alkəm səjət aləmadat tawedat ad təknat.
Milhaw iyan eqal atkul ən ihzawan ən maɗinan ən tənumaɣen tin Navier-Stoke ye alaɣi ən anajay ən adu asohen fal atiera, meɣ atkul ən təmkare ən haratan amindanen ye assedən ašilan dǎɣ mertayan assohatnen.
Imusanən omaran fal ašanzi ad ajaraw.
Falas mənhuy atəqəl aduten ad ašeɣəlan, finit, iketan, ad ibaɗitan adəqəlan atiwəsanen.
Lamədan imaɗinan, physique, chimie, ad biologie ad aləmad.
Assəsəfar išrayan adobat atkul ən ašəɣəlan ajotnen ən taɣissa fal təsəbat ən atkul ən haratan atiwəjanen sund, as milhaw, amərtay nakəlkəl ad iməssəkar nulh.
Išrutən win assin iwayid adabaratan ye tarəqan ən adunya tadutet.
.”Tanhat ən musnat meɣ ””musnat ən tanhat”” eqal edag amitkalan ən tanhat orakan as tirma ən musnat meɣ aɣil wan industrie ən musnat “.
Imusanən əfranen dǎɣ tanhat ən ašanzi adəjrəwan musnat maqarat ən iji ən isənta ad taberaten ən anyat industrielle ad tənmənak.
Tayəte waren tatwəɣlak (IA) taqal tayəte dǎɣ samətaran maršintan, as anməšriy ən tayəte taɣlakat dǎɣ samətaran adinat meɣ imudaran.
Umaɣ fal IA oram izar unjay ajətnen ɣor ɣəlakat iness, dǎɣ atkul ən itus ən akəlkəl, iritan ən adabara ən taraqan nadinat, anhəj aduten, təmɣare ən dagan ən hukan ən timusnawen ad assəgbar ən temašaɣalt ən amudar.
iritan ən adabara ən taraqan nadinat, anhəj aduten, təmɣare ən dagan ən hukan ən timusnawen ad assəgbar ən temašaɣalt ən amudar.
IA eqal ayɣarən essali, as tiyəte, as anmənak ən batu, as magrad ad idagan iyad ajotnen.
“Teɣare ən assədətu iknan meɣ ““aduten”” assənta ad migridan ad iməssidan dǎɣ tarut”.
Assənəhəj wan Church-Turing, ad ijarawən adewnen dǎɣ neurobiologie, dǎɣ tamusne ən issalan ad dǎɣ əybernétique, awayan inumaɣən as akayad ən tadabit ən akarass ən akəlkəl ən əuran.
Iməjiha Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU), John McCarthy (MIT), MarVin Minsky (MIT) ad Arthur Samuel (IBM) aqalan imanokalan ad imənəhad ən umaɣ dǎɣ IA.
Imanokalan ən IA aqalan azidarat fal išray adimalan: Herbert Simon italaɣat as ““maršintan aqalan tadabit, har tamara nawatay, iji ən ašəɣəl kul was adobat awadəm iji iness””.”
Ijitan afnazən izar ɣor 1974, as assudmar ən tizmaten tin Sir James Lighthill ad assahat ogdahən ən Congrès wan ameriəaintan ye tilalt ən inəjam kananen ihuk, alhakumat tan Amérique ad tan britannique assəbdadnat umaɣən ən assikəl fal IA.
Ɣor 1985, hebu wan IA iwad awokayan milliard ən dollars.
Ordinatertan wiknanen atrub, tišmaten əknanen ad ugiš ən təjutawen ən haratan maqornen ijrawən tikyaten dǎɣ alimadat itrabən ad musnat; timkarawen ən aləmad zəjren, təɣladat as haratan, assətan tijra ən dəgan win aləɣi ibret 2012.
Umaɣ fal IA azun išrutən samegdah as, agud,təmigridan jar manəssan.
Umaɣ eqal jar fal karad hanan: Carnegie Mellon University, Stanford ad MIT, ad sund aleɣat dǎɣ ider, iyat kul tasijət alməɣnat iness ən umaɣ.
Akfan ismawən ajotnen ye ašəɣəlan nassən : sund, ugiš, emel, ibdadən fal temašaɣalt meɣ tajute.
Magrad ən maɗin ertay ijraw edag zəjren ən tartit ad idajan iknanen iji (sund imaɗinan, asdu meɣ umaɣ iknan).
Dǎɣ elan win amaradəɣ, ijarawən ən tirmaten aqalan agud assuhu ən eket, ad agud iyan (ad assahat) tirant.
“Issidinən win anmənan iban agədah ye amukən ən taraqan maqornen ən tənna falas ajrəwan ““abaqu ertayan””: aqalənid təšəjrit təknat idud as ajalay ən assiwəd ən taraqan.”
Jar haratan ən taɣimit ən təmusnawen ən tənna tahuskət təmda ertayan, sidnat :haratan, tikraš, iritan ad tərtay jar haratan; edagan, ijitan, alməɣnat ad alwaq; tiɗlimen ad ijitan; timusnawen fal timusnawen (awa nəssan fal awa assənan wiyaɗden); ad ajət ən dajan iyad waren ikna atwəssən.
Sund, Adam egaɗeɗ atiwəɣra dǎɣ batu, adinat ad zənəzjumin amudar ən təbade ən təkəmust inazarən izar afurət.
Išwar war raqiss wala tidit meɣ bahu sund ašihəšal anməwəl ifarən.
Anyatən ən umaɣ tirəmnen oɣən ən tedajit timdat ən tiyətawen ən tənna iyat(sund, Cyc) tirwənid təjutawen maqornen ən musnat ontologique tašeɣalat- ad aqalan oɣən, as fais, mənhuy assohen as agud.
Aderarən as tadabit ən ahanay ən amil-assəkən ən amək ən adunya-ad tabit ən iji ən tənnaten fal alməɣna was timojiten atašənzənat-ad tadabit ən iji ən sənəfran fanaznen tanfo (meɣ “tamɣar”)ən inəfran atəlanen “.
Awen orawid awadəm waren eket ən taməte ad iji ən ilaɣitan, mašan deɣ eket ən ilaɣitan win ad aləmad as amək ən eket.
Amzizar atiwətkal ye ajaraw ən iri wa akrašan haratən, izar amsaɣəl darat as taqan tənhay harat ən ajət ən milhawen ən haratan atiwəkršnen as iritan ajotnen.
Tamusne tanaləmad ən issalan tadobat irum ən nalmidan as alməɣnat ən assuhu issalan, as assuhu iri (ajət ən ihuk ahušalnen) meɣ timusnawen tiyad ən assiwəd.
“Ajət ən ihzawən išray dakalnat imsuɣulan ən taberat ən tiferen ye uɣan səknatan əmokənan ən akatab.”””
Ihzawan ən sidinən išraynen ən TAL adoben assərtay ən təmkarawen kul ad tiyad harwa, izar əwadan agud assəkən tətiwardat ɣor asdat nalkad meɣ ən tazunt.
Maršin ergašən išrayən, agud wad igaš dǎɣ edag azuken ad atiwənhayən, adobat assərɣas ən ajaraw ən edag ad assənəməwəl ən edaj ; aguden, idagan afrənen, sund (dǎɣ endoscopie) amass ən iman nawadəm isunfussan, sansen tadləmt təknat təmɣare.
Sund, iməjəyha iyad waren ohez atiwətkalən ye aməgrid as alməɣna ən edawəni meɣ harwa ye adal ad sasto; awen ijen assəkən iknan atrub as asuhu ermadan ən jar amək nadinat, meɣ ye assərɣas iyan jar amək ahalis-ordinateur.
Temašaɣalt tahusket tadobat atəkəl aləɣi as tilalt ən tənaten raqisnen ad ahuskatnen (sund anhəj meɣ assiwəd)?
Idek diha ad madnətkəl issedinan adobatnen hanəɣ ihuk ən adabara “adutatnen"(sund, timkarawen adəmalanen) mašan adobatnen adəkəlnat aməsi ən sund iri ən imətəla waren itətwəgiš as mənhuy nadinat “?
"Stuart Russell ad Peter Norvig kayədan as ajət ən inuməɣan ɣor IA tasohet iketkul təle taqən, “ “war amnaɣnaɣəɣ as aləmad as ɣarəmti ən titust ən tahəte meɣ tahəte tadutet.”””
Tayəte təšrayat tadobat tajute as alməna idwalan ad okayan as alməɣna asidawen adinat.
Tartit jar asuhu ad ašəɣəl tasohet.
Issəməgdahan nanyat ən mahalat tašəzen səjət; sund, Michael Osborne ad Carl Benedikt Frey assinahəjan as 47% ən ašəɣəlan ən kal amerique assiknən ““mahalat tajet""ən tahajit tasohet,aguden anəfəs ən OCDE war asmasədaw ar 9% ənašəɣəlan ən kal amerique sund ““ɣor mahalət maqarət””.”
As tahajit, imussanən asnahəjan ikuy as assiwəd ašəɣəlan as afənazat ən mahalət waren atwatas ən igaz adewnen ad timusnawen išraynen .
Dǎɣ alkaɗ iness Superintelligence, anəmajrəd Nick Bostrom ihaku tamatert tasənta tayəte waren təkna takal alabasan ye taməte.
Bostrom assikna deɣ assuhu ən ihuk hulen ən tambiwen ən taməte ɣor IA tokayat.
Dǎɣ alkaɗ iness Human Compatible, anumaɣ ən IA Stuart J. Russell itaj amsuɣəl ən tərəmaɣ tiyad tin Bostrom, as isakna ihaz ən assiwəd ən maršintan as tənfo tatiwəsaknat, torakat fal iban adatu ad ateqal as ibret nadinat, ad tartit ən aləmad as assəsuhu inadən.
Tənna ən amusan dǎɣ ašrut ən tayəte waren təkna tazed, ad karuma iknanen agud ermaɣ ad waren ermeɣ as mahəlat ən atrub IA as assuhu ən jənəj adinat.
"Mark Zuckerberg, PDG ən Facebook, orda as IA ““adətəkəs tajute maqarat ən haratan ahuskatnen”” sund muzyat ən tohənawen ad assiwəd ən tigozt ən torfen anihəɗnen””.
"Musk itəzal deɣ ye tərtay sajatnen tayəte waren təkna, sund DeedMind ad Vicarious, ye akayad fal awa tilan dǎɣ tayəte waren təkna “.
Inuməɣan dǎɣ ašrut əlanti hulen fal aləmud ən maršintan, adinat oɣadnen waren, IA amedawən, ad iməgridan aqalan adimalan ye iji dǎɣ edag taberat ye … ən awadəm.
Alwaq ossəd ye assiwəd ən tahərut təknat as ajət ən harət ən maršintan iyad.
Umaɣ fal aləmad ən maršintan adutət ye assəsmad ən tərəmaɣ adəmarnen tirtayen aknanen nadobat tənna as muzyat ən maršintan anihədnen wala tahərut taqal as sənto ən tərəmaɣ kul adəmarnen tayəte ən maršintan.
Adinat war təjət as maršintan meɣ robotan tajənanaɣ azizar, falas war titəla tidit as təzart ən tuɣalt as aqalan azaran as tartit ən anyat nanaɣ, atiwədan ad tamusne ən tamudre tabdat (as IA warəken tazunt).
Assənəhəj ye amukən ən ataraqa eqal afalas as IA tazarat təlat tayəte taqal “IA tamedawat"izar tadobat akayad ən IA atwəjanen as alkum.
“Anizjameɣ as tarəmeɣt təzjarəd ematal maqaran ifan Iban ebədi ən milhaw jar ikuyan aynaynen iknanen adatu dǎɣ iri ebdan ən IA ad tamɣare ad assuhu ən akaras ən tayəte ijitan raqisnen ““”.
Amukən eqal sund tahašilt ye agud talilt ən IA ad atkul mahəlatan artaynen.
Iyan batu ertay dǎɣ ašəɣəlan assənta ad Frankenstein wan Mary Shelley, dihad taməɣluk nadinat taqaləd tetert ye imanokalan iness.
"Isaac Asimoɣ ilway karadat ən maršintan ad alkadan ajətnen ad tafust tan dǎɣ tazunt ““Multivac""itajən ordinateur iknan tinəya as issəm iyan””.
Dǎɣ elan win 1980, tazunt təjrazat ye maršintan ad amazar Hajime Sorayama təškay izar təzjar ɣor Japon, saknet iri ən iman nadinat adutətnen ad ilamawən ən tazoli maqornen əknanen. Darat awen, alkad Gyoids ikyad ad eqal atwətkəl meɣ assiswad imajitan ən silma, atamosan George Lucas ad imajan iyad”.
Tamudre ən musnat taqal edag haruwan ən tamudre, itajən atkul ən mertayən ad iman ədarnen ye asjət meɣ iji ən issəfran.
American Chemical Society aleɣat tamudre ən musnat sund iji ən taɣəswen, ən mertayən meɣ alkum təmudrawen as ajət ən industrie ye aləmad ən tamusne ən tamudre ad asiwad ən valeur ən ilalən ad təɣəswen sund issəfran ən pharmacie, ijayakan ad arəzej.
Tamudre ən musnat taqal iji ən tənnaten ən musnat ad tamusnawen iknanen ɣor tissus, cellules ad molécules.
Ad tamudre ən musnat tazarat, imajyakan azarnen assənfranan izar ajmaran iməjyak aknanen atwatkalnen, lanen ihuk iknanen təmɣare, ye iji agidahən ən aməssi ye talilt ən aɣrim ajen.
Išanzitan win aqalan ayihan dǎɣ assəsmam atəkan ən asmid.
Dǎɣ ašanzi wen, hydrate wan carbone ən ataɣamən taməzlayan as aləool, sund éthanol.
Harwa as ašanzi ən assəsmam war eqel ayknan atwəjrah dat ašəɣəlan win Louis Pasteur ɣor 1857, adartidila awen atkul azaran ən tamudre ənmusnat ye assəmutiy ən edaj nətaɣam dǎɣ ini iyan.
Timəjihaten tin alilnat ye tamusne ən assənəfrən iknan wan Darwin.
Ɣor 1928, Alexander Fleming ijraw moisissure Penicillium.
MOSFET (assuhu ən amək ən tawagost tazoli-mertay-aməšašul) atiwaja as Mohamed M. Atalla ad Dawon Kahng ɣor 1959.
BioFET azaran eqal assuhu ən amək ən tawagost raqisat as iontan ( ISFET), atiwajan as Piet Bergveld ɣor 1970.
Ɣor amas ən elan win 1980, BioFET iyad atiwasajatan, assintan as FET nənarmas ən gaz ( GAZFET), assuhu ən amək atrub (PRESSFET), assuhu ən amək ən tawagost tazunat (ChemFET), ISFET wan (REFET), FET ašanzen as ensymes (ENFET) ad FET asseɣat iknan ašinzen ( IMFET).
Tamadilt maqarat ən karanzitan adaqalan masalat tahusket ye edag wan ijitan ən tamusne,ehan wan əuran inna as atkul ən éthanol adobat afanaz ən tassase əaranzi dizjaran petrol ɣor États-unis as 30% as ɣor 2030.
TCE : The Chemical Engineer,(816), 26-31.
Iri iyan eqal mənhuy ən həškan transgéniques ye tadabit ən azajor dǎɣ ihzawan aknanen ɣor emel (meɣ Iban emel) ən səfran chimiques.
Išrutən iyad, ijitan iyad ən tamusne dalet sartay imudaran əndaratnen ye imus ad afanaz ən anikalan.
Aguden as ajət hormone, ad cellules souches, ad anticorps, ad siRNA ad iruman ən akayad.
Iji eqal iji ən səduma asohatnen ye aməkətan ən edaj inkašanin ən kalan aqornen, Alan orakan as aɣalak,ad iji ən tamusnawen nagayak ad tigozst ən haratan.
Assifar ən salan ila tənfo ən iji ən edaj tidabiten adutatnen afanaz ən assəsəfar as issəfran as alməɣna ən génotyɗe ən marhinan,as ahanay ən tigozst naseɣat imdan ad ijitan ədaratnen waren atwərha.
Tamusne təšrayat tadobat atwətkal ye iji ən issəfran ətəlanen gədahat raqis ad təmadrit nenəši.
Iruman génétiques alilan ye muzyat as təmataten ən torhənawen taməlsanen izar adoben deɣ atwətkəl ye ajaraw ən tirwa nara (mass ad tiss génétiques) meɣ, as alməɣna iyan,amaraw nawadəm.
Ajət ən alwaq, tirmaten atiwajanat ye ajaraw ən šanziyan artaynen ad aɣašad itamalsen.
Ihanan win tamusne adoben tilalt ye tigozst nətaɣam dimalan as asjət ən tətate ad tamudre ən ašəkrəš naɣrəm.
10 % ən kalan ajyaknen dǎɣ adunya aqalan adomen as hayakən OGM ašinzatnen ɣor 2010.
Timusnawen tiyad alilnat ye iji tibaditen aynaynen ən agayak ad igoz iknan tahuskət ən təmaqunt génétique ən amənssi waren ijaru aruwan timkarawen sund tirwa tanifranat ad tirwa as Amaskal.
Ihəškan atwašanzen ye anadar ye torhənawen ad iməɣa ən aləmoz ad ajaraw asdaten aknanen ən məssiwan.
Dǎɣ awen, məssawəs ən akal aqal awaren iknan assuhu as imusanən ye ajaraw ən ataɣaman OGM sund tidit.
Aguden, inaəmugay ugayan ye ataɣaman OGM aqalan sund ye tiditen ajotnen, dǎɣ tarəmaɣen ən ihzawan assəstan ye alamad as iməssiwan janen as ataɣaman OGM ahušalan ye asudmar ən tarhaten ən məssiwan ən adunya,ad tirəmaɣ ən asdu azlaynen as alməɣna was taɣəswen oyan ye tidit ən takrišt nanyat.
Ilant mezlayan dǎɣ amukən ən OGM jar kalan, mezlayen iknanen ešwal əlanat jar États-unis ad Europe.
Tartit tan Europe tag ibaditan jar tarədawt ən agayak dǎɣ UE ad tarədawt ən agay ad assəməliliy.
Tamadilt kul tatiwardat taqal atiwadhalan har səmos elan, izar taqəl assini as taberat tan aməšəj.
Asjət eqal amutiy ən iji ən iman iyad ad ADN olahan meɣ išwar olah, as tədabiten aknanen meɣ maren ikna.
Atiwətkal dǎɣ tahurut ən ewalawal ən tamusnawen ən tamudre ad ijitan janen assintan as adariš génétique as iji ən protéine iknanen tebade.
Tizarat, ADN ahusken ad amazlay ye ihuk ən akaramu ən ADN ən tabəde təknat.
Darat akrəwi, amaway ad amugiš ahusken eqal aykan dǎɣ Ibtal.
Tamkare tənfat ən agayak tissulaire amitkal ye asjət ən amzizar ən abatol abdanen itag atkul ən iɣləlway ən ajət (cylindres).
"Ašanzi wen eqal atiwaɣran as ““asjət ən umaɣ”.”"meɣ ““asjət ən assafar””.”
Asjət nassafar atiwaja dǎɣ iji ən ibtal souəhes taɣrayat dǎɣ torda ən assəsəfar ən torhənawen sund torhəna tan asukar ad torhəna tan Alzheimer.
Tidit tas TNCS atiwətkal ye asjət taqal as ibtal dǎɣ iman adobatnat ad rakisnat as təlat izar atwəjrəwnat dǎɣ ehan wan umaɣ.
Ovocyte adisudmar ye noyau ən abatol dǎɣ iman, as alməɣnat as isudmer ye noyau ən Spermatozoïde.
Ibtal dǎɣ iman adoben atwətkal šikanen meɣ atwigaz dǎɣ ehan wan umaɣ ye atwətkal dimalan.
Nəjaraw sawen as aɣri ən abatol.
Eɣriyan adwalnen as sarho aqalnat dǎɣ alkum ugiš dǎɣ inarmasan ən assəməskəl, sund tas meɣ tehale dǎɣ edag wan mudaran ən amada.
Ajaraw iyan eqal as TNƏS atiwətkal sund adabara ye asjət mudaran atoɣsadnen as amənd hanen edag ən amyəqi.
Qarad ɣas eɣriyan adarnen har ɣor tušart.
Aguden, ɣor 2014, inuməɣan tajan edag ən ajut najaraw ən asjət ən əssa as ətam fal maraw ad ɣor 2016, tartit ən adinat win əoréentan Sooam Biotech ijaraw iji ən 500 iɣriyan atiwajanen dǎɣ ašal.
Tirwa ən mudaran taqal harat iknan ɣor ajət ən mudaran, as ajət ən həškan ad imugadan iyad.
As ihuk ən milhaw, iməgyak iyad ən européentan ən raisin saknen isjat wi atwəjətnen ɣor alan assin efdan ən awatay.
Ihəškan ajotnen, ibsaɣan, ilakatan ad ihəškan iyan nənaləmoz tadarnen tajanen serɣas ən amsədəw ajen.
Ɣor ihəškan, anmiraw adartidila tadawla ən aɣri ɣor ovule waren itiru, ad amək ertayan ad anašar.
Isjat win war aqelan ayknan milhaw falas ibtal dǎɣ iman adoben adkul ən iməskal dǎɣ ADN nucléaire.
Tazunt ən iɣrəyan maren ahusken meɣ sertay ən iɣrəyan, tamkare tajat iknewan ən iyat tasadalt ɣor iyan aɣri,war atwəja as alməɣnat ən təmkarawen tiyad ən asjət.
Aɣri wan Dolly atwəja dǎɣ atkul ən abatol izar dǎɣ asugəš iness dǎɣ oɣule ən tahale.
Ataqal aywan dǎɣ Rolsin Institute dǎɣ Écosse fal kal təmusnawen wi britanniquetan Sir lan Wilmut əd Keith Campbell əd atamosan aydwalan dǎɣ təmidrit ənes dǎɣ 1996 hawendǎɣ hartamatant ənes dǎɣ 2003, dǎɣ saɗis elan.
Dolly eqal ayfan dǎɣ təmite falas asihušil asikna as ilalan wi génétique ən əellule wašarat ƭabdat, tamosat fal atalaɣat as ilay daw-təmidrit tabdat ən genetan, tadobat atiqil amutayan fal asidwil taɣisa təmdat taynayat.
Wadazaran atwiraw dǎɣ awa əsakansan (wa orawan brebis Dolly) igraw təwaƭ nagaraw ən 29 embryontan ye 277 ən tisadalen iwanen, orawnen karad kirwatan, as iyandǎɣ aydaran.
Atamosan, ahuskat wi dazarnen atwirawan aqalan ijaran, waladǎɣ iyan ejar wašaran wariwa harwa dǎɣ igi ən əellule tatiwafat ən nesamb wašaran ən somtique.
Agudendǎɣ, iyad ənumaɣan, atamosnen lan Wilmut wa anihadan ye tartit izar igraw asiw ən Dolly, alilan as tamatant taśohet tan Dolly tigat dǎɣ ašiɣir dǎɣ tunfast wateqel ayertayan ən aśibaban wi təmotayen ən atwiraw.
"Əmusanan wi soɣiétiquetan, Chaylakhyan, Veprencev, Sviridova əd Nikitin igan asidwal wan nakor “Masha”.”
Ahazan dǎɣ igitan nadinat wa iknewan.
Edi : Snuppy, edi ən afghan nahalis eqalan wadazaran edi asidwal (2005).
Tast tan arog naman : Samrupa ataqal taditazarat tast tan narog naman dǎɣ tadawla.
Camel : (2009) Injaz, eqal wadazaran amnis dǎɣ tadawla.
Taɣat: (2001) əmusanan wi Nuniversite Narthwest A&F igrawan asidwilan taɣat taditazarat dǎɣ adakal ən cellule ən tamaƭ wašarat.
Tatilway dǎɣ hine dǎɣ 2017, əd tamutay ye janɣier 2018.
Furet əs daran kawalnen : (2020) Dǎɣ 2020, tartit ən təmusnawen tasidwal tamaƭ sitawana Willa, aba dǎɣ amas ən wityan wi 1980 əd wadoya waladǎɣ iyan aydaran.
Waramos eqalan tamograst əd asisiriw wan manes ən əknewan oɣadnen.
Ašalidǎɣ, əmusanan warilen aniyat ən tirmit ən nasidwal nadinat əd izar aɣelan as adabaratan anihaga adiqil batu ogaran tahurut fal aširiɣa əd tabarat tamosat as aduniyat tarha asisiɣid ən nasidwal.
Ahuskat as ajit ən titbiqa tən ən nahanay aqalnen adizgaran adin, asostanan atiwazwaynen fal asidwal aqalan intanedǎɣ amuqasan əd haratan arunen.
Anamašrayan ən nasidwal armaɣan as təmusne wartaqel harwa amosan awidan hulen fal atiqil aytbatan əd as tadobat atiqil tamaƭ dǎɣ iba nəmik (tilwayat dǎɣ alwaq wan adinat fal wi amosnen organetan əd lamawan aqalan aygmadan), mašan ašiɣalan fal əmik was adinat atiwasadwalnen adoben arigišan dǎɣ terweten əd tədawt dǎɣ atamosan.
"Atiwadawanat dɣqanen as ““asiwal wan atawar””.
Igarawan wən ifan morda as tekaniten olahnen (daqalnen timarawen ən niyad alɣayalan) adobatnen adiqilan amitkalan fal asidwal ən nalɣayalan amikatnen.
Dǎɣ 2002, genetiəientan wən Australian Museum aliɣen as aliɣen as ADN wan thylaəine (wašil wan Tasmanie), alwaq wa miken harwa ihomiši 65 elan, dǎɣ amitkal ən əmik wa nanilkaman fal polymérase.
Dǎɣ 2003, dǎɣ ehandag wazaran, udar igmadan, bouquetin wan Pyrénées aliɣat dǎɣ-afala, eqal aydwalan, dǎɣ Centre wan təmusne əd umaɣ namiškan ən Aragon, dǎɣ amitkal ən nesambe ən əellule səmidaƭ trətwarat dǎɣ éəhantillontan ən nelam dǎɣ 2001 əd oɣuletan ən taɣat ən hinan.
"""KorAa BeɗHyTƏR MaMoHTbI""(""Agud wa mammouth iwalanid””), 5 féɣrier 2015 (asistan dǎɣ 6 septembre 2015) iyan aśibab eqal tamudre dǎɣ mammouth atiwasamalan: imawtan najil tigizan symbiose dər miərobiotetan itbatnen dǎɣ adanan fal amišk.
Fal salan win, iyad asinsan as tadobat as tigraw təwšire togarat armud ye wəyadnen əmudaran iwanen idmanasan, falas abatat dǎɣmilahaw itraban ən tehale, dǎɣ 6 elan.
Agudendǎɣ, aɣašad ən hadiran aśohen əd ɣašadan wən néonatale aqalan harkuk ogaran tanfo dər asidwal dər təmotayen ən manasnat meɣ atwisisiraw ən tajayhit (FIV).
Amutiy wan atwisidwal, dǎɣ təbiɗawt ən sidwalan nawadəm, tiga harat ən təɗidawt maqarat ən nəkitaban ən science-fiction.
Alkitaban ajotnen aliɣen igi nadinat wan kal aduniya fal tekanit ən nitwigaz ən əelluletan adifalan iyan échantillon ən nalam meɣ ADN; tugit tadobat atiqil dǎɣ anilkam meɣ atagu əs tiwaƭ hintilat tan embryontan nadinat dǎɣ təsaten nadinat.
Silmatan tən science-fiction amosnen Matrix əd Star Wars : Episode II – Attack of Clone asiknan səènetan ən natiwgaz ən naratan ədiratnen nadinat dǎɣ asakankin wan usine dǎɣ dagan wi mokinatan.
Number eqal aylmadan Caryl Churəhill fal silma, dǎɣ tabarat tan igitan gar BBC əd HBO silmatan.
Tədwal dǎɣ iba nafalasat harkuk dǎɣ tarha ən mas, əd widar toleh dǎɣ wala əd taqalat aba taza elan dat awa.
Dǎɣ alkitab wan Medin wi Brésil (1976) Ira Levin əd alamdənes ən cinématographique dǎɣ 1978, Josef Mengele dakaln asidwal fal igitan ən copitan ən Adolf Hitler.
Dǎɣ Doctor Who, təmuzuk tasuɣsadat aqalnen imuzukal dǎɣ temalsit sitawan Sontarans ataqal aygašan dǎɣ feuilleton dǎɣ 1973 ““The Time Warrior””.
"Maɣulat wan mekenisan asidwalnen atwazwayan fal akinas eqalan atiwakyadan dǎɣ (2008) ““The Doctor's Jenny.”"
Alkitab wan Neɣer Let Me Go (2005) wan Kazuo Išiguro əd alamad əinématograɗhique dǎɣ 2010 igan dǎɣ tafust ən təmotayen dǎɣ amosan adinat aydwalan atiwagan dǎɣ tabarat iyadǎɣ tan ihuk ən orgatan ye adinat iwanen idmanasan, awendǎɣ dak awa aqalan daknasan lameɗnen əd diniyat nasan.
"Dǎɣ alkiblat wan futuriste Cloud Atlas əd silma ta ditikamat, ufur eqalan amas fal tadawla ən igitan namosan atiwasamatayan sitawana Soonmi~451, iyan dǎɣ milliontan nasidwal izwayan dǎɣ iyan “wombtank”” imanes, amosan amanan anfu harwa ɣur tiwit.”
Dǎɣ silma Us, agudiyan dat wityan wi 1980, tanhat tan américain tagu dǎɣ sidwal ən hak agakal ən États-Unis dər anizgum nadakal fal tanhat ən midawan nasan itbatnen, andiran sund tibaraden tən vaudoues.
Ašalidǎɣ, əmisudwal igan tagaq tasirmaɣat əd igrawan arigin génoəide ən tazayt əne midawan nasan winan ila aniyat.
Genetan aqalan atwasasawayan dǎɣ amas ən terwe iyadǎɣ, gar terweten (taganen organismetan transgénique), əd gar tartnaten iyadǎɣ.
Əmusanan wi génétiquetan anihaga adikisan gène asinahagan ihan dǎɣ organisme nanaftaɣ əd asirtay dər iyad haratan ən génétique.
Herbert Boyer əd Stanley Cohen igan wadazaran organisme amosan amutayan dǎɣ 1973, baətérie aśohen dǎɣ antibiotique kanamyəine.
Wadazal awadǎɣ amosan amutayan aqalan aytawašanšen eqal GloFish (2003) əd wadazaran awadaz amosan amutayan dǎɣ uɣil atwinhay fal əmik namiškan eqalan saumon AquAdvantageantage dǎɣ 2015.
Champignontan aqalan amutayan dər andiran olahan dəšiɣil iyandǎɣ.
Ilanti sinihigitan ikanen arkisan gènetan tamalsanen ɣirustan fal igitan ən nuzmay.
Ajen eqal amutayan fal tayawt ən herbicidetan meɣ aśuhu ən šiɣiɣilan.
Awadǎɣan aqalan amosan ajen dǎɣ aśiśuhu ən asimililiy əd ajen dǎɣsan eqal harwa dǎɣ stade wan numaɣ.
Arizeg eqal amutayan dǎɣ salan nəsimutiy ən talɣiwen nazrif ifan atamosan hadi ən wi wanen, təbidawƭ ən san, asimutiy naɣ, aśiśuhu ən turhinawen əd tamudre.
Ahuskat as théraɗie génique nadinat amosan harwa ayhan aynayan, tatiwakal fal asisifir ən troubletan ən génétiquetan atamosan immunodeficience hertayan aśohatnen əd amaurose congénital ən Leber.
Iyad əšiɣilan ikanen əšiɣil əd aśiśuhu ən tarna ən asisigdah, asimils ən šiška winan eqel amosan amutayan, igi nəniyat ən huk ən šiška, breɣetage ən nadaran əd dakalan ən tanhaden oɣadnen ən təmusne.
Ikalan almadan tanhaden nasigdha fal asudmir ən əšiɣilan nes.
"Aliɣi haruwan ən génie génétique iha deɣkanen igitan amukasnen əd diyan lalan ən nukis ən manasan.”"
Dǎɣ olahan, əsigyak wən nalawan wən triticale taqal dakines awiɗan dǎɣ laboratoiretan dǎɣ 1930 əs tilalt ən tekaniten ajotnen fal asimutiy ən génome.
“Biotəmusnawen taynayat taqal agudendǎɣ atiwalaɣen sund ““tekaniten tən aəide nuəléique in ɣitro, atamosan asirtay naəide wan desoxyribonuəleique (ADN) əd tedek toɣadat ən aəide nuəléique dǎɣ əelluletan meɣ dǎɣ organitan, meɣ asitay ən əelluletan dǎɣ ginig awenalɣayalan ən taxonomique.”"
Əliɣitan wiamosnen fal igitan ogarnen harat, awa amosan as adoben adǎɣas agriwan OGM əd awinan eqel OGM dər génotyɗetan əd ɗhénotyɗetan olahnen hulen.
Asinsa intadǎɣ aśibaban agud wa tabaraten tə aynaynen aqalan atwagan dǎɣ samando.
Əmusanan wi généticientan anihaga adikisan gène wa asinahagan atigin dǎɣ taɣisa tan tanaɣftaq.
Mu-arǝs ertăy dǝhen ǝd ɣănsar tan n jiyin eha edăg n tăɣzǝz n akǝmmal n mu-arǝs d n I eha xălǝya.
ADN eqal intadǎɣ ayhan dǎɣ əelluletan ən wadǎɣan fal tedek-tan dirat, ɣur adoben adiqilan aydagan dǎɣ enɣeloɗɗe nuəléaire tan əellule toɣadat sulhines, meɣ fal adakal ɣeəteurtan viraux.
Ɣur hiškan, awen atagu fal sigyak tissulaire.
Dǎɣ awa atiwazayan, ilil waynayan ən génétique eqal ayhan dǎɣ amširšir génome wa anaftaɣ.
Ilanati ikozat alɣayalan ən nuəléase amotaynen : meganuəleasetan, nuəleasetan wi tisikad ən Zinə, nuəleasetan wi igitan nəmik wan asikar wan transəriɗtion (TALEN) əd əmik wan Cas9-guideRNA (ilmadan CRISPR).
Dǎɣ 1972, Paul Breg iga ta ditazarat molécule ən ADN tartayat dǎɣ asirtay ən ADN əd ɣirus wan layo dər wan ɣirus wan lambda.
Bactérie ta tigrawat atigiš plasmide taqal adiš adoben atidir dǎɣ tajayhit ən kanamycine.
Dǎɣ 1974, Rudolf J igan eɣalam transgénique dǎɣ iga ADN nanaftaɣ dǎɣ aranes, awa igan awudar transgénique wa dazaran dǎɣ aduniyat.
Iɣalaman wis gènetan nasan aqalan ahin igmadan (sitawan Iɣalaman knoəkout) adǎɣ igan 1989.
Dǎɣ 1983, wa dazaran ahisk amosan amutayan eqal aygašan dǎɣ santo fal Miəhael W. Bevan, Richard
Dǎɣ 2000, tafaɣat tolaɣat taha vitamine A ataqal ahišk wadazaran dǎɣ təwaƭ dər tanfo namiškan wariga.
Insuline ta ditizgarat fal baətérietan, sitawan humuline, ataqal atiwasaknan Food and Drug Administration dǎɣ 1982.
Dǎɣ 1994, Calgene igraw tabarat tan ašinš ən tomata Flavr Savr, ašaško wa dazaran amosan amutayan.
Dǎɣ 2010, əmusanan wən J. Craig Venter Institute aliɣen as igan wa dazaran génome bactérien synthétique.
Igaš hebu wa ameriəaintan dǎɣ 2003.
Gènetan əd iyad igitan ən génétique ədigmadnen leɣe haruwan ən organismetan adobatnen adiqilan asewaɗan ɗlasmide əd ugiš ən baətérietan fal adiqilnat adiwan əd amutayan.
Hadi ən plasmidetan maqornen atiwazaynen tasababan ye anihid sihomiši raqis ən ADN adizgaran baətérietan.
Əmusanan adoben dǎɣ tarɣise aranahadan əd asirtiyan gènetan dǎɣ amas ən baətérietan fal arigin ɗrotéinetan aynaynen meɣ əšlaynen əd ahanay nawen dǎɣ əmikan ajotnen ən nucléairetan.
Bacterietan aqalnat amitkalan harwa aru dǎɣ igitan ən šiška, əd souəhetan abdanen aqalan awidan ən atiwakasan fal əšiɣil wan nasakankin nusine.
Iyad dǎɣ baətérietan tə taganen əšiška aqalnat baətérietan naɣ, əd awendǎɣ asirtayan ajen dǎɣ numaɣan dǎɣ génie génétique dǎɣ baətérietan tə nigitan ən šiška.
Ajit nasnat dak eqal aygan dǎɣ États-Unis əd izar indar ikanan aqalan dǎɣ edag fal asirdilan igitan dǎɣ Europe, dǎɣ 2015, waladǎɣ iyan harat ən šiška ən bactérietan wareqel atilan amaradǎɣ.
Bactérietan aqalnat agudiyan adigmadan əd protéine adirhana as taqal anšišan.
Ajen dǎɣ ɗrotéinetan tən aqalnat awinan adobat meɣ aśohen ye adigriwnat tekanitan ən manasnat əd daqalnat ayfnazan dǎɣ maɣulat ən natamalsen fal agentan ɗathogène, awa itan itagan aytbatan.
Dǎɣ wartaha médecine, aqalant amitkalan dǎɣ igitan ən biocarburantan.
Ənizguman ilan təmotayen ən baətérietan nadanan fal adiɣšidnat bactérietan tən ibrarnen, meɣ idakalan ən bactérietan fal asimutiy meɣ asiwid ən enzymetan meɣ protéinetan ibrarnen.
Ihuk ye bactérietan ya ariginat edag adoben atiha adabara ogaran tahagit, mašan adobat deɣqanen arisansu aśibaban wi uguz, falas ənmigišan gar bactérietan əd təɣiswen nadinat aqalan andiran dǎɣ tihusay ən faham ye tən ən sifran wi kal hiskan.
Harwa okayan temede nawatay, bactérietan aqalnat amitkalan dǎɣ asigyik.
Dǎɣ təwaɗen ən génie génétique, bactérietan aqalnat atiwadasan fal asiwid ən aśahat əd asihraw ən gamme naynayan.
Souchetan ən bactérietan pseudomonas tagan iɣašadan ən gel nuəleant naman dǎɣ krimkraman ən glaəe dǎɣ ahazanes.
Dǎɣ wəyadnen imatkalan ən baətérietan amosnen amutayan, amosnen biorestauration, ɣur baətérietan aqalnat amitkalan fal asimililiy ən ɗolluantan dǎɣ əmik ifnazan dǎɣ alabasan.
Dǎɣ wityan wi 1980, amanzar Jon Dǎɣis əd génétiəienne Dana Boyd asmalalayan ašikel ən Germanique wan ɗeɗen (ᛉ) dǎɣ ufir wasisin, darat awen dat təfirest tan ADN, was agudiyan eqal adizgaran dǎɣ Escherichia coli.
Ənumaɣan adoben aditkilan almaɣna wendǎɣ fal adanahadan ye haratan ajotnen, atamosan daha dila awa atiwamaɣan, tabade tan insert əd tahagit tan əmik ən gene.
Ahuskat as taqal harwa atamosan ɣur edag wan irum, thérapie génique tizay igaraw iyad dǎɣ asimutiy ən gènetan winan əmda.
Dǎɣ 2018, ihandagan ajotnen niruman ən əliniquetan aqalan ayagan, atamosan asisifir wan hémophile, wan glioblastome, wan turhina tan granulomateuse əhronique, wan mucoviscidose əd əanəertan ajotnen.
Virus wan herpès simplex amos ahan vecteurtan wən wisaknanen, ilanen aśahat nalagi nogaran 30 kb əd sardalan isalan tahaganen, ahuskat as warilen aśahat fal ukisawan ən gènetan ən vecteurtan iyad.
Virus iyad aqalan amitkalan sund vecteurtan, atamosnen alɗhavirustan, flavivirus, virustan wən rougeole, rhabdovirus. Virus wa wan turhina tan Newcastle, poxvirus əd picornavirus.
Awen waritiwid aɣašad wan virustan , idalam aliɣi ən immunitaire imanes əd wartila wala iyan asibab ye adigriwan əšiɣil nasan wa virustan, awa adoben aragu dər iyad niyad ənuzmay.
Anazmay wa ogaran aśuhu ən tuberəulose, anazmay wan Bacillus Calmette-Guérin (BCG), warihuku ad uguz ən hadagan.
Iyad inuzmay iganen dǎɣ ɣeəteurtan aqalan atiwasaknan əd iyad ajotnen aqalan ayhan alwaq wa təwadnen.
Dǎɣ 2004, ənumaɣan asiknan as virus amosan amutayan takasnen əmikan tarha tan celluletan əanəéreuse adoben arafu alil iyan inaqan tumeurtan.
Virus eqal aygašan dǎɣ organetan fal adiknisan dər turhina tan greeing tan agrumetan wi ifnaznen igitan wi orangetan wi 70% harwa 2005.
Virustan amosnen amutayan wi taganen iwadǎɣan wi atiwarhanen ad witiruwan fal immunoəontraəeɗtion adǎɣ igan dǎɣ laboratoire, mašan iyad atiwakanen dǎɣ edag wan ƭiwaƭ ən awadǎɣ.
Təmotayen tən génétique tən virus wan myxome eqal atwasaknan fal atawar ən timarwalen narog ən euroɗéentan dǎɣ péninsule ibérique əd fal tilalt ye kanan nasan dǎɣ Australie.
Eqal adoben igi asimutiy ən baətérioɗhagetan fal asiknin ɗrotéinetan amutayan dǎɣ taryare əd asirtay amosan harat atiwazayan (təmusne sitawana azizgar ən ɗhagetan).
Dǎɣ igitan wi usinetan, levuretan sartayan tanfoten tən bactérietan, aqalanen organismetan winan ila celluletan raqisan dǎɣ edes əd agayak, dər təmotayen tən protéinetan aynaynen itigiz awadim ɣur eucaryotetan.
Iyat asewadan aśahat ən abašu ən malolaətique, izar iyan idgal igitan nayjaran ertayan ən əarbamate wan ethyl agud wa nabašu.
Dǎɣ animašray ən bactérietan əd dǎɣ virustan, ilan tadhil nasimilse ən ɣišinširan fal banan anmidis, ahusken aqalan okayan dǎɣ aśahat fal pesticidetan chimique.
Tadast, veəteurtan ən anilkam əmdan dǎɣ turhinawen naqanen, amosnen malaria, tahafnint əd denge, aqalnen atiwamaɣan əs tuhusay fal akinas ən biologique.
Dǎɣ əmik iyan itagan asiwiƭ ən ChamPignontan wən Protéinetan wi dagalnen asimilse ən Paludisme meɣ adikis waladǎɣ antikan Plasmodium.
Əhiskan ajotnen aqalan PluriPotente, awa amosan as əellule iyadǎɣ dǎɣ ahisk wašaran adobat adiqil aygmaɗan əd, dǎɣ alwaqan ahuskatnen, təwadan dǎɣ ahisk aynayan.
Awa dazaran dǎɣ ukuy dǎɣ əmik wan sigyak ən nalam əd mililiyan ən əelluletan ən hiskan fal ahuruwan lefe ən hiškan aqalnen adigmadan dǎɣ əmikan wi təwadnen fal taba.
Arabidopsis thaliana eqal iyan taɣisa nəmik ifan fal génie génétique.
Dǎɣ umaɣ, ihiškan aqalan amutayan fal tilalt nahanay ən əšiɣilan ən iyad gènetan.
Dǎɣ animašrayan ye mutagène, génie wan génétique itagu ukis ən nawa atiwamaɣan dǎɣ iba nəsimutiy niyad gènetan ən taɣisa.
Iyad əmikan atagan uɣin ən gene wa isaknen aśohen əd agaraw nawa itikiyan agud wadeqal aytamagradan, asuhušil ən gène ye adiqil adizgaran dǎɣ edag ibdan meɣ dǎɣ dagan ən təmotayen abdanen.
Widazarnen ihiškan ən dalagan amosnen amutayan dǎɣ mašanšan aqalnen dǎɣ ini amutayan.
Iyad ihiškan idlzgnen amosnen amutayan ilan Chrysanthème əd pétunia.
Virus wa nəšiɣil namsuɣil wan papaye okay papayertan wən Hawaï dǎɣ 20e temede nawatay hawendǎɣ har papayertan transgénique igrawan aśahat ədizgaran pathogène.
Ta sanatat tagat ən sigyak tika asimutiy nahusken, agudiyan dǎɣ asimutiy ən profil wan šiška.
Isigyak wi amosnen amutayan tagašan aśiwid ən nuluyan dǎɣ afanaz ən naśahat ən ɣišiširan, dǎɣ aśiwiɗ ən tuhusay ən ašaško əd dǎɣ tayawt ən haditan naƭkir ən abiotique .
Ajit ən sigyak amosnen amutayan aqalan amutayan fal adiqilan aśohen ye iyad herbicidetan, atamosnen dǎɣ santo ən glyphosate meɣ glufosinate.
Hărat n mu-arǝs tan aqqăl -nen kod I proteyǝn tan naqqin-en xăšar n ahǝšk.
Awinan iwed iyandǎɣ fal temede ən sigyak amosnen amutayan ahantan iyad əmikan, atamosan tungit ən virustan, tahagit ən sénesəenəe əd tamotayt tan tartit ən hiškan.
Dǎɣ hiškan əd dǎɣ əelluletan ən hiškan aqalnat amosant amutayan fal igitan ən lalan ən biopharmaceutique dǎɣ bioreacteurtan, igi atiwazayan fal əsim wan “pharming”.
Timaɣwanen ajotnen ahanatanat intanatedǎɣ haratan ən hiškan imanasan əd tabaraten tə tan tiwiynen əs igitan aqalnat amosnen amutayan meɣ atwasawayan ye iyad badan ən hiškan fal igi ən amaqaran volume.
Saknen intanedǎɣ ayfnazan dǎɣ aśibab nuɣil ən asimilse.
Inuzmay aqalan aśohen dǎɣ igi, ən alangi əd asikin, dǎɣ əmik nalmaɣnatan adoben igi nasan dǎɣ hinan adilalan ye ugiš ahusken dǎɣ kalan wi ogarnen aliqiw əd dǎɣ təwaɗen..
Dǎɣ uɣil natawar dǎɣ hiškan afanaz asuk dǎɣ tahagit falas adoben adiqilan amišaršaran dǎɣ iba nagaraw ən tarha nuɣil natawar dǎɣ təsimde, waraqelan ayerhan adiqil aridan əd adikatnen dǎɣ tahagit.
Dǎɣ 2018, karad rizegan ɣas amosnen amutayan aqalan atiwasaknan, dak dǎɣ États-Unis.
Canada : Remue-ménage wi dazarnen sankasnen transgénique aqalan aygan dǎɣ tedek tan ADN viral dǎɣ embryontan, darat awen dǎɣ asiqt ən embryontan wən dǎɣ ɗeɗen.
Təwaƭ tan əmik ən salan wi gènetan CRISPR-Cas9 eqal embryon alil irmadan əd hebu ahusken ye asimutiy agudendǎɣ ən əelluletan germinales, awa ifnazan tizune ən nalwaq infan dǎɣ təwaɗen ən wisakasnen amosnen amutayan.
Ikaran wi amosnen amutayan aqalan wi sankasnen wi ogarnen amitkil harkuk dǎɣ umaɣ wan biomédiəal, falas aqalnat hebu ahusken əd raqis dǎɣ aɗes.
Dǎɣ 2009, əmusanan inan as igrawan as sisiwiyan ən gène dǎɣ terwe tan ɗrimate (ouistiti) fal ehandag wazaran.
Əsalan adikatnen aqalan atiwagan ɣur təhaten, iɣurɣurutan, ikaran əd iyad irizegan
Alpha-1-antitrypsine nadinat eqal iyan protéine eqalan atwagrawan ɣur uli əd eqalan adakal fal asisifir ye adinat ofraynen ye təsine ten.
Sinhigin ən atwusidumu ɣur awadəm ye taruten tən aɣurɣuru amosan amutayan.
IIrizeganaqalan amutayan fal adimɣaran dǎɣ šik, eqalan aśoɣen əd inugiy ye turhinawen.
Aɣurɣuru amosan amutayan sitawana Enviropig eqal aygan dər ən aśahat wa asisikiy ən phosphore wan hiškan ogaran aśuhu ye iɣurɣurutan atiwakasnen.
Awen adobat śaśahat arilan ye təmarawen tiwinan adobat ihuk naɣ nasnat mašan winan erha as aratan adigruwan aɣ wanasnat ye aɣ wa atiwagan.
Eqal atiwasanahagan as génie génétique adobat adiqil amitkalan fal asuɣil ən rizegan wi amikatnen.
Eqal amitkalan fal asisifir ən tilawen génétique amosnen immunodefiəienəe ertayan śaśahat əd amaurose əongénital tan Leber.
Thérapie génique atila dǎɣ qašadan as təmotayen dak taqal aditiwagazan, awa igan iba našak dǎɣ amas ən təmite tan təmusne.
Agayak eqal usine nalwaq wan təwaƭ, ihakan amaradǎɣ ogaran təzune tan manan amiškanen dǎɣ aduniyat.
Tartiten ajotnen asewadan imanan wi damblaɣatan fal agaraw ən pollution dǎɣ eqanan protéinetan fluorescente dǎɣ ašiɣalnen fal tajayhit ən polluantan.
Təwaƭ tan santo fal iyan dǎɣ tartiten fal agaraw ən ɗollution, itagu amara ayhan ašiš wan manan wi dalagan, eqalan wadazaran awadǎɣ amosan amutayan adiqilan agrawan adinat dak sund awadǎɣ ən tidawt ugud wa tiga dǎɣ ašinš dǎɣ États-Unis dǎɣ 2003.
Eman wa dabalɣa eqal taɣisa fal igitan ən təwadnen, ye asimutiyan, génétique, talɣa, əmikan wi ɗathologique əd urum wan toxicité.
Imanan amosnen amutayan aqalnen awidan dər wi saknanen taganen təwadnen ən hormone tan asiwiɗ fal atiqil amitkalan dǎɣ usine wan aquaəulture fal asiwiɗ ən aśahat wan təwaƭ əd amosan ayfanaz aśahat wan ukis ən manan fal tidawen ən kal aroge.
Igraw aliɣi atiwasaɣadan dǎɣ 2015, awa igan wadazaran ašaško ən OGM winan eqel dǎɣ hiškan aqalnen aynašan.
Drosophiletan aqalan amitkalan fal taɣare ən génétique əd atwigaz, təwaƭ tən embryonnaire, alamad, talɣa əd tiwšire.
Tidasen ti aśohatnen dǎɣ malaria aqalnat awiɗan dǎɣ laboratoire idǎɣ iha gène iyan wa fanazan təwaƭ tan parasite ən malaria, darat awen amitkal ən endonuəleasetan homing fal asinilis irmadan ye gène dǎɣ aljamaɣatan kul ən medin (awa sigan awadim gene drive).
Ahaz iyan aytagu adakal ən təmusne tan iba ən tiruwa, tigat medin amosnen amutayan fal adwitiruwan tagan miyernan dǎɣ medin wi tawanhaynen fal asimindin iɣašadan ən təmite.
Ahaz eqal olahan ən təmusne tan iba əntiruwa atiwaraman fal tədasen, ɣur medin wi aqalnen atiwasamatayan dər gène wa idagalan ɗeɗen dak tiwanen iwadnen ara.
Dǎɣ awen, souche iyan ən tiwike tan capsule šagaɣat tas inbas tiruw fal zarazaran aqalnen amosan amutayan fat atwig ən protéine fluorescente šagaɣat, awa igan ye numaɣan adigin aniyat ogaran tarɣise.
Amos eqalan deɣqanen adoben amitkal dǎɣ machinetan fal igi ən awa sitawana igi niyad protéinetan aśohatnen.
Ekaz amosan amutayan wa itagan asafar wan Kanuma, enzyme way sasafaran turhina taśohet, dǎɣ tasadalt ənes taqal atiwanhayan əs namokalan wi ameriəaintan dǎɣ 2015.
Ilanti sinihigitan ikanen adikilan génie génétique fal aranahadan ye jaran ən əannetan dǎɣ Australie.
Eqal deɣqanen amosan ariqisan ye igi ən almaɣnatan transgénique adikatnen, awa eqalan, dər ARNi widazarnen ilalan fal teɣare ən gènetan nasan.
Nématodetan transgénique aqalan amitkalan dǎɣ teɣare tan virustan, wan toxicologie, turhinawen əd fal adinhiyan polluantan wi nakal.
Tiwikawen ti alifataɣnen ilanat aśahat ən adarunat dǎɣ cellule iyadǎɣ.
Tawike ta sitawan, annélide ən təbagawen, taqal amutayan.
Ukisawan ən tabarat tatiwasaɣadat tikat génie génétique adǎɣ tinta dǎɣ 1975, dǎɣ Asilomar, dǎɣ Californie.
Amos tiriɗawt ən gar kalan ta tagat asisiwi, idesan əd mitkalan ən tiɣiswen amosnen amutayan.
Umaɣawan ajotnen akan intanedǎɣ tabarat tan tartit ən asisigdah meɣ idakalan awadim dǎɣ akal.
Ilayəmik ən quasi-universel ən asostanan ən asibab amosan ayertayan dǎɣ OGM əd iyad adinat ye fal mašaɣalan nasan dǎɣ edag wan umaɣ əd aduniyat.
Hadi ən kalan wi dakalnen isimawan abdanen fal adiktiban wi aynaynen əd adoben adigruwan tabaraten abdanen ugu wanawa adoben adiqil aygan hak alwaq aynayan.
Dǎɣ asikin, asigyak wawinan ika ašaško wareqel intadǎɣ atiwakyadan fal manahaɗan anihadnen ye uguz ən ašaško.
Iyadak dǎɣ kalan waridin agayak ən OGM riɗunat agudiyan umaɣ fal OGM.
Izaratnen iyad ɣas dǎɣ OGM aqalnen atiwanhayan fal asigyik dǎɣ UE, iyad maɗenan ən OGM aqalan atiwazayan fal aditiwiyan əd asimutuyan.
Tanaya tan américaine wartaqel amusan fal igitan wəs ikalan iyad, arhan asibaban ən təmusnawen adutatnen əd adakal ən tina ta togdahat ən harat.
Iyan dǎɣ asostanan wi eqal harat ən kanan aqalan tamusne ye harat ən OGM anihaga adiqil atiwazayan.
Təbiɗawt taha imaškan, imagyakan, entreprisetan wən bioteəhnologie, imaknan ən tanhaden, tartiten winan eqel imanahaɗan əd kal təmusne.
Əšiɣilan iyad dak adakalan igitan wi OGM fal aśaɣat əd adinat.
Dǎɣ awen, məssawəs ən akal aqal awaren iknan assuhu as imusanən ye ajaraw ən ataɣaman OGM sund tidit.
Azal wan génétique ən gare sigyak ən OGM əd hiškan wi adewnen, ən dakalan atiwardanen ən herbicidetan harawnen ən nimutay.
Adobatnen adiwadan dǎɣ asibab wan ahanay nazagar ən təmitawen ən limaz ijarnen aśohatnen ye herbicidetan.
Dǎɣ fal asudmiran ye iyad dǎɣ ašalalatan, iyad OGM aqalan awiɗan dər biodiɣersité, tiwaƭ tan parasitetan wi sisin (parasitan ti əwaratwaga umaɣ) əd tiwaƭ tan šiɣiɣilan labasnen aśohatnen.
Adagal wan sigyak Bt fal təɣiswen ti garawnen winan atwamaɣ eaqlana asibab ən təmite darat artiəle wan 1999 aigrawan aliɣi nas adoben adiqilan alabasan ye ɗaɗillontan arnanen.
Aśahat wa nəsimutiy atamosan ən kal aduniya eqalan amara adoben, dǎɣ šilelan éthique nasanen ugud wa nadakal ən təmusne ten meɣ dǎɣ amitkal ines.
Octobre 2006 aśiśuhu ən talɣiwen ən sisigdihan, aśiśuhu ən asostan wan agayan ən šiška dǎɣ entreprisetan wi taganen əd šanšen OGM, asisikiy dǎɣ garawan wi asimutiy ən génétique, maɣ ašalalatan wi ikanen indakalan ən herbicidetan dər glyphosate.
OGM aqalan adifalan fal tidawt mašan taflist tan təmite dǎɣ uguz ən ašaško, atiwafan day inusurmaɣ wi aynaynen ən šiška atamosnen enəéphalopathie sɗongiforme ən niwan əd diyad iɣašadan taganen isisigdahan ən manahadan wən lalan dǎɣ Europe, eqalan amutan.
Génie génétique, amosan asitawana atamosnen amutayan meɣ iɗesan ən génétique, eqalan aytawadasan agudendǎɣ dǎɣ gènetan wi taɣisa dǎɣ tadhil ən biotechnologique.
Təmuqunt taqalat intadǎɣ aygan əd amitkalan fal igi ən ADN wən dǎɣ taɣisa taynayat.
ADN aynahan adobat adiqil aygašan dǎɣ əmik amutayan meɣ atiwamaɣan fal aɣil noɣadan ən génome.
Rudolf Jaenisch aygan dǎɣ wadazaran amudar amosan amutayan dǎɣ ugiš ən ADN wa nanaftaɣ dǎɣ eɣalam dǎɣ 1974.
Išiška amosnen amutayan aqalan adinšan harwa 1994, dər mašanšan wən tomate Flavr Savr.
Dǎɣ 2016, saumontan amutayan dər hormone tan təwaƭ aqalan ahine išanin.
Dǎɣ ukisawan ən gènetan wi anihadnen dǎɣ turhinawen tiyad, eqal adoben igi ən təɣiswen amutayan dǎɣ rizegan ən turhinawen nədinat.
Asihikik ən sigyak amosnen amutayan dǎɣ asukan ən adawiyan ayfan dǎɣ azruf ən magyakan ən kalan ajotnen abdanen, mašan intanedǎɣ aqalan wan santo dǎɣ iyadak dǎɣ simililiyan aɣlaynen dǎɣ təmusne ten.
Azal wan gènetan, adagal fal təɣiswen winan atwamaɣ, tanhat ən agayan ən šiška əd tabarat ən sinihigitan ən təmusne ilan intanedǎɣ aqalan atiwaɣran sund dǎɣ əsibaban aśohatnen.
Təmusne ten taqal hulen ogaran urmaɗ, adobat adiqil amitkalan fal ugiš ən gène dak ən taɣisa dak (widǎɣ ən dagan wi abdanen ianes) əd adagalnen asiwiɗ ən gènetan iyad winan atwarha.
Isifran, ən nuzmay əd iyad ilalan aqalnen atwagrawan fal iki ən təɣiswen amutayan fal adanalasnat.
Biologie synthétique taqal adin aynayan isawadan génie génétique andiran ogaran ugig dǎɣ ugiš ən lalan artaynen imanasnat dǎɣ taɣisa.
Afal ilalan génétique ən iyad terwe eqalan atiwasawadan dǎɣ tənuftuɣa, taɣisa tigrawat atiqil asitawan transgénique.
Dǎɣ 1973, Herbert Boyer əd Stanley Cohen aqalan aygan wadazaran taɣisa transgénique dǎɣ ugiš ən gènetan ən nuśuhu dǎɣ antibiotique dǎɣ ɗlasmide ən baətérie Escherichia coli.
Dǎɣ 1976, Genenteəh, wadazaran dǎɣ tartit tan génie génétique, aqal atiwanayan fal Herbert Boyer əd Robert Swanson. Awatay imdan darat awen, tartit tiga protéine iyat nawadim (somatostantine) dǎɣ E.coli.
Insuensuitagu fal bacterietan eqalan atiwagrawan fal Food and Drug Administration (FDA) dǎɣ 1982.
République ən təmite tan Chine eqal wadazaran akal ən mašanšan dǎɣ hiškan transgénique, dǎɣ ugiš ən taba taśohet dǎɣ virus dǎɣ 1992.
Dǎɣ 1995, pomme wa nakal Bt eqal atiwagrawan dǎɣ iba nisibab fal Agence wan uguz ən kalan, darat agaraw eqalan atiwanhayan fal FDA, awa ikman wadazaran asigyik itagan dǎɣ pesticidetan eqal atiwanhayan dǎɣ États-Unis.
Tifaten ən génétique adobatnat adiqilnat atiwagan fal asikin ən gènetan aśohatnen əd iyad uruman aqalnen agudiyan amitkalan fal asikin ən musunsan wi ofanen.
Ifiresan wən adoben agudiyan adiqilan adigmaɗan fal éleətrophorèse fal gel.
Agud wadǎɣ digmaɗ, gène adiqil aqirawen dǎɣ plasmide was intadǎɣ adiqil aygašan dǎɣ bactérie.
Awen ayla akal iyan ən siknitan əd akal iyan ən simiditan, ertayan əd aminda dǎɣ siknitan.
Aśahat wen adobat adiqil ayhan dǎɣ iyaɗ bactérietan fal alham (dǎɣ asikin, anaɣar nafew meɣ couran), itiwadan dǎɣ anašaš ən nalam wan cellule tan ADN; ADN amukasan adobat adigiš dǎɣ génome, ma atimil dǎɣ asamos ADN extrachromosomique.
Dǎɣ hiškan, ADN eqal agudiyan aysadan dǎɣ amitkal ən asimutiy atiwakyadan fal Agrobacteriium, dǎɣ arakab ən tasaga tan təfirest ən ADN-T ən Agrobacterium waytagan ugiš imanes dǎɣ lalan ən génétique dǎɣ celluletan tən hiškan.
Ɣur hiškan, awen asitawaga tilalt ən asigyik ən nalam.
Imasaknan takasnen aqalan amitkalan fal baɗan raqisnen ən celluletan amutaynen dǎɣ celluletan ti winan amutay.
Iruman wən adoben intanedǎɣ asitbitan edag wan chromosomique əd eɗan ən copie tan gène atiwagan.
Waynayan alil ən génétique adobat adiqil aygašan dǎɣ əmik wa animašrayan dǎɣ génome wan anaftaɣ meɣ atiwamaɣan fal edag atiwazayan.
Təbidawƭ tan umaɣan ən gènetan adobatnen adiqilan atiwagan amutayan fal azagar wan génome.
TALEN əd CRISPR aqalan sanatat adabaratan wi ogarnen agudak amitkal əd hak iyan əd tanfoten ən manes.
Iyad dǎɣ OGM atiwašašanen aqalan ihiškan atiwagyaknen aśohatnen dǎɣ ɣišiširan meɣ tayawt ən herbiəidetan.
Hybridometan ən karan, dǎɣ celluletan artaynen garesnat fal adtiwugu dǎɣ anticorps monoclonaux, aqalan aylmadan dǎɣ génie génétique fal igi ən anticorptan monoclonaux ən nədinat.
Génie génétique eqal intadǎɣ amitkalan fal igi ən əmikan ən rizegan ən turhinawen nədinat.
Remedetan wi aśohatnen adobatnen adiqilan atiwaram fal əmikan wən karan.
Dǎɣ 2015, ɣirus iyan eqal amitkalan fal adigiš gène aridan dǎɣ əelluletan tən elam ən nahalis aminkadan əs turhina taśohet ən nalam, eɗidermolyse abilalaɣan, fal adigin aybhalan, ən akirtitiy ən nalam aridan fal 80% ən taɣisa tan ahalis taqalat atiwagrawan fal turhina.
Waraɣelan deɣqanen ən as təmusne ten wartaqel amitkalan falas awen dǎɣ samandotan ən sifran, mašan deɣqanen fal asimutiy, adisimutiy meɣ aybdan dǎɣ olahan, aśahat ən alamad, tayite, talɣa meɣ almaɣna nagadim.
Aliɣat as iknewan, Lulu əd Nana, aqalan aywan dǎɣ nagudiyan.
Amaradǎɣ, asimutiy ən tabarat germinal taqalat atiwadgalan dǎɣ ikozat təmirwen (40) nakal.
Bacterietan aqalnat hebu ahusken, raqisan ye agayak, əlonale, təwadnen šikšik, aqalan amosan ariqisan dǎɣ atwisimiliy əd adoben adiqilan aytwaran dǎɣ -80°C sišwar dǎɣ iba nitwizay.
Adobat adidgil fal aɣašad wan phénotype ən taɣisa, dǎɣ edag ɣur gène eqal aygan meɣ iyad gènetan wi dar ikanas.
Dǎɣ knock-out ən banan, copie ən gène tarha atiqil amutayan fal adigin awinan išɣel.
Awen itagu analmad ən kayadan ən bahutan iganen fal asimililiy wen əd asikin mašan əšiɣil wan gènetan abdanen.
“Təmusne ta togarat tarɣise, əd wadazaran eqalan amitkalan, eqal ““afarad ən alanine””, ɣur hak taɣaymit dǎɣ alwaq ənes eqalan ayertayan dǎɣ alanine, aəide aminé winan inikir.”
Asimutiy eqal olahan əd manes falas wan ingénierie knock-out, aswaden təmuqunt ataqal anikmaman fal asiwiɗ ən əšiɣil wan gène, amosan ihakan dǎɣ copietan ajotnen ən gène meɣ ilwaynen synthèse tan protéine togarat aśuhu.
Iyan dǎɣ əmikan ən nigi ayqal aytagašan dǎɣ gène wan əmik wan orog fal gène ən “tartit”, tamosat juxtaɗosition wən gène wa əmik wan finta əd harat.itiwiyan atamosan ɗrotéine fluorescente dalet (GFP), taganen atwinhay ariqisan ən lalan wən asimutuyan ən génétique.
Teɣare tan salan ikanen adigriwan ɣur əd ugud wad protéinetan atiwazaynen aqalnat atiwagan.
Iyad gènetan war rišɣelan sahusken dǎɣ bactérietan, adoben deɣqanen aditkilan leɣuretan, əelluletan tən ɣišiširan meɣ əelluletan tə wisankasnen.
Iyad microbetan amosnen amutayan adoben deɣqanen adiqilan aytamatkalan dǎɣ tabarat tan biomining əd wan bioremediation, dǎɣ tidit tan aśahat adizgaran tizoliyawinen azaynen ən nakal nasan əd atinigin dǎɣ tartit togarat tarɣise itawagrawan.
Isigyak aśohatnen dǎɣ əhamɗignontan əd dǎɣ ɣirus aqalan intanedǎɣ atimutuyan meɣ aqalan dǎɣ ayhan tabarat tan təwaƭ.
Dǎɣ 2016, saumontan aqalan amosan amutayan dər hormonetan tən tadawla fal adawidan tadawla wašarat toɣadat dǎɣ ajit ogaran atrub.
Tazanen tən soja əd calona aqalan amosan amutayan fal igitan ən udiyawan ogarnen tirat.
Asisiwi wan gènetan fal aɣirambayan ən vecteurtan ən virus aqal atwasaknan sund alil ən niniyat ən terweten ən wi tisinen mašan ye tedek tan arizeg atiwalaman gar turhinawen.
Əšiɣilan wi génie génétique dǎɣ asimutiy eqalan hawendǎɣ had harwa eqalan atiwagan əd wareqel harwa ayhan dǎɣ igitan.
Tidawt tan Asilomar asistan dǎɣ ayertayan ən tabaraten ən tiridawt tahat amitkil wan təmusne tartayat.
Temede d sammosat timirwen n addwla d assayat amos nat erdahan fal Protocol tola addobat nat axadam net chund as amos titbaqqet i amukin n iman nasan.
Addawla tan ajjotnen war n ardah fal afarad n OGM war aɣbelan farak
Emily Marden,, Risk d Regulation: Folitik Amerik tan amukin n Genetically Modified Food d Agriculture , 44 B.C.L Rev. 733 (2003) Unyon Erobeyen ila ichiritan n amukin wi assohat nen n GMO daɣ alɣalim
Iyan dǎɣ asostanan wi eqal harat ən kanan aqalan tamusne ye harat ən OGM anihaga adiqil atiwazayan.
Amchakki tan wi eway id iban n anifham, tamɣinanen fal mamala jir addawala tan d iban tanmerdut d amukin ifnazan n isuj win mamala daɣ addawla tan iyyad
Kuddeɣ as imalan ti ichaki tan, tiɣir ajjotnen ijjanen fal aqtisad ijraw nat as tiw-at n asawijis n GM infa kel ifirjan
Tikma ten ajjotnen fal ahinzazaɣ n asawajis wan GM addobat ad ej afaham iwityan ajjotnen tolas aqqal nat anfalalan daɣ timachɣulen tin tiwijas
Harat n Film tan iyyat asilmadan addinat fal genetic engineering a war n amos wan The Boys wi Brazilia daɣ awatay wan 1978 d Jurassic Park daɣ awatay wan 1993, fuk nasan aqqal nen teɣare, asuknin n film n science
Nanotechnologie, a daɣ id ifras nanotech amos alxidmat n harat fal edag n atomic, molecular d supramolecular fal ittuan n indistri
Almaɣna wen amos tiset n as asar tan win quantum amosan assohen daɣ quantum-realm scale wen tolas almaɣna amuttay ɣur ittus wan teknoloji s wan farak asirtayan ichikilan fuk win farak d teknoloji tan ti oraknen s haratan wi tajinen sider n iddikud.
Farak wen osaɣan d aplikasyon tan ogdahan daɣ anmizlay asintanen ɣur tamattant n isuj win physics har tizujichen ti eynaynen ijjanen fal amasidu n molecule tan , ɣur efes n isuj eynaynen ilanen tiɣimmar fal nonscale har awikkal oɣadan n harat fal atomic scale.
“Tifert” tan nano-technology”” aos Norio Taniguchi awadim sar is exdaman daɣ awatay wan 1974 kuddeɣ war t awazzay hullan “
Emel wan naotechnology chund as t amos majal daɣ awatay wan 1980 ijja s anmiwal n alxidmat tan Drexler iknan tolas izizjar isim n wan nanotechnology d anafilal n ikitan s data wi id eraw nen egar n addinat fal ikayada n awikkal n atome n harat
Addinat wi iknann microscope Gerd Binnig d Heinrich Rohrer daɣ Laboratwar n farak wan IBK Zurich ijrawan marušat n Nobel Prize wan Physics daɣ awatay wan 1986
C60 war ijja s tizarat afissar n as amos nanotechnology; tifert tijja ɣur alxidmat fal carbon nanotubes ( alwaqqan iyyan itawaɣir fal graphen tubes meɣ Bucky tubes) ijjan addabara aplikasyon tan i nanoscale electronics d imutaj.
Timirwen n iwityan darat awa iki tan s data daɣ albaban ajjotnen n teknoloji ikfan turhajat n eket n isuj n metal-oxide-semiconductor field-effect transistor (MOSFET) s ihandagan n nano-scale ojjar nen tamadrit 20 n aɣil daɣ tichijrit santinen s Fin FET (fin field-effect transistor), MOSFET ilan tiɣimmar karadat war amos polar n issin albaban.
Amchakki tan imalan ti fal almaɣna tan d mucharaka tan n nanotechnologies s amos almital net Royal Society Report fal nanotechnology
Isuj win id imdanen ɣur asimɣar n aplikasyon tan n nanomaterials tolas war tan eha awikkal n atom n harat
Ijja fal Gate-All-Around (GAA) FinFET teknoloji
Awen ilsa alxidmat fuk d tifir ti iknanen ehel s data
Alxadud wa andarran ijje iddikud n atom tan (hydrogen ila wa andarran hullan daɣ atom tan hin ikkanen achut n aɣil n metir n kinetic diameter) fal as nanotechnology ilzam tat edey n isuj net daɣ atom tan d molecule tan.
Ihuk n almaɣna iyyan i eket wen, iddikud n nanometir s metir ogdah id marble s iddikud n akal
“ Daɣ tazujicht tan ider s afalla” , imutaj d isuj idayan daɣ molecule tan asirtay ichiritan n musnat n molecule tan”
Almital iyyan amos tiw-at fal arori n edag n iddikud wa isimuttiyan haratan n mekanik, thermal d catalityc n imutaj.
Tamachɣult tan catalytic n nanomaterials inta deɣ ora xatar tan iyyan daɣ tartit nasan id biomaterials
Tifert tan musnat n molecule tan tikna assahat: molecule tan addoben ad aɣnin i as samal fuk meɣ amukin ijjan as assahaten n non-covalent intermocule edag
Chund tazujicht tn santit ɣur ider s afalla ilzam tat a tudabat eɣan n isuj izlaynen tolas raqqos nen fal top-down methods ,mucham addobat nen at-w-aɣabal alwaq wa id iddikud d tahrike n asidu wa eqqal derhan aw-id
Ikanan daɣ talɣa tan productive nanosystem tan war orak, tolas ilzam ti ad izannamazli , teknoloji tan ti s exaddam nanomaterials chund carbon nanotubes d nanoparticles.
Eqqal attama as efes win nanotechnology ad assarɣis akaros nasan s immikan iyyad ehamich s axadam n ichiritan n biomimetic
Assohat asidu n isuj fal natq wan atom fal as iyyan fuk ilzam ti ad ijja atom tan fal atom tan wi yadnen dar ogdahan iddikud d assahat
Awen eraw id amaskal n tikardiwen daɣ ACS publication Chemical d Engineering News dɣ awatay wan 2003
Ikkrasan iddikud n karad isuj izlaynen n molecule s amatikway nasan ijja fal as awikkal ɣur biraw har amutti n voltage; nanotube nanomotor, molecular actuator d nanoelectromechanical relaxation oscillator
Nanomaterial tan wi ilanen io tan ermad asikil net orakan tolas s nanionics d nanoelectronics
Isuj win nanoscale chund nanopillar tan aqqalan alwaqqan iyyad a exaddaman daɣ solar cell tan wi iknasnen alqim n silicon solar cell tan win alasal
Asidu n molecule tan wan iman nasnat itattar axadam s tifir n supramolecular chemistry d molecular recognition , i ad aqqilan iddilil s iratayan n molecule tan ad aknin iman nasan daɣ aqqud ilan tinfa.
Hard drive tan n Magnetoristance maqqornen fal hebu taj in i afissar wen chund awa ijjanat tikarsiwen n atomic layer deposition (ALD).
Ion beam tan addoben ad ikkisan asuj meɣ asansin asuj alwaq wa id gaz tan wi azzarnen axdaman daɣ alwaq wen daɣ
Awen addobat axadam chund as amos iratayan n molecule daɣ asuj n naneectronics.
Molecular technology t amos tazujicht taqqalat addabara eha edes n molecule tan fuk daɣ abara tan awikal nen , tiwassanen.
Illan ti attama tan n as nanorobot tan ad ijjichan medecine
Fal asatar n annuɣ n harat (awen amos atom) d tudabat n tiw-at , edag wen eqqal nehhal as amos tijittawt n tamattit iyyat n indistri.
ɣur afanaz net daɣ tiɣimmar , tiw-at fal arori har volume ratio ila akayad.
Kuddeɣ as daɣ asinti net olah id scanning confocal microscope wa ikna Marvin Minsky daɣ awatay wan 1961 d scanning acoustic microscope (SAM) wa ikna Calvin Quate d imidiwan net win alxidmat daɣ awatay wan 1970, scanning probe microscopes tan iknanen teynaya ilan amukin maqqoran fal as war akkimalan ɣur wavelength n emasli meɣ annur.
Hak id ijja awen, awen amos har ajjudi tamatikwayt tazzayat fal tazzayat n scanning velocity n microscope
Taqqimt iyyat n tikarsiwen n nanotechnology ahan tanat ti axdam nen i amukin n nanotubes d nanowires, ti axdamnen daɣ amukin semiconductor chund ultraviolet lithography chajren, electron beam lithography , ijjanen fal beam machining, nanoimprint lithography, atomic layer deposition d olecular vapor deposition,tolas ahan tikarsiwen n asidu n molecule tan chund ti tajjach nen di-block copolymer tan
Scanning porbe microcopy amos tikarsay maqqorat i samal s amiyiz n nanomaterials
Daɣ almital , axadam s tazujicht tan scanning approach, atom tan meɣ molecule tan addoben ad inkichan fal arori s tikarsiwen n scanning Probe microscopy.
Tikarsiwen tin ehenat amiyiz n chimi , tiddawt d positional assembly
Kel farak daɣ Bell Telephone Laboraties chund John R. Arthur
MBE ehak turhajat i siantifik tan edey n layer tan n atom tan d akaros n ideyan maqqornen
Bandar tan rattayan id azruf nanoparticles i azuzi ermadan
Nanotechnology addobat a ila tudabat n ikannan n apliksyon tan win assexat raqqosnen tolas s raqqos axadam nasan daɣ ihandagan chund general practitioner’office d akal
Platinum exdam harkuk chund moter wan dieel catalyst daɣ moter tan win
Darat awa oxidation catalyst itaj okside hydrocarbon tan d carbon monoxide i ad aqqilan carbon dioxide d aman
Danish Company InnovationsFonden tanɣal iddikud n 15 n milyon n azruf wan DKK daɣ farak i catalyst eynayan exdaman s nanotehnology.
A fal arori n edag wan catalyst wa anifalal i exhaust fumes ad iw-ad -assahat n catalyst tiw-ad
Eɣan n nanaparticle tan win isawad akimmal n moter n catalyst wan diezel - itawayan exhaust fume tan tolas ifannaz alqim
Alwaq wan eɣan n scaffold tan, kel farak arraman asikbar n samalan n nanoscale n cell microenvironnement i aqqud n anmizlay n etari
TSMC tasinta intaj n tamatikwayt tan 7nm daɣ awatay wan 2017 tolas Samsung tasinta intaj n 5 nm daɣ awatay wan 2018
Fal iddililan win, taqqimen tiyyad aɣranat alxakumat i amukin n nanotechnology.
Isuj n anoparticle tan tiyyad ilan iɣachidan iyyad war otesan
Asaraɣ n airbone nanoparticles d nanofibers addobat ad aru iddikud n torhinawen n taruten ajjotnen , almital fibrosis
“ Teɣare maqqorat did tizjarat eynayan fal annuɣ nanotechnology tija addabara dumu iyyad n carbon nanotubes- dumu n alyad i “”nanotenology revolution””- addobat ad ila tikma chund asbestos a fal israɣ awadim iddikud ajjen””
Davies (2008) ijja addabara karti n abara afissaran tikkelen i anmittaf id alɣiban win
Academics tan iyyad aɣran s aplikasyon n ichirit id marketing approval simutinen labelling d asiwad n efes n safety data jaresan id nanotechnology
Nuclear technology t amos teknoloji ehay nuclear reactions n atomic nuclei
Pierre Curie d Marie issintan farak fal harat.
Iyyad daɣ dumu tan n radiation itiki s harat tolas haratan fuk addoben ad ilin tikma maqqorat.
Sollan at-w-agrahin as reaction ta taj in radioctive decay itaj ionizing radiation tolas hak ijjit har andarran i ad eqqid addobat ad aru aɣachid chajren.
Alwaq wa id itilu atom afaham olaɣan , annuɣ n radioactivity itimlal
Alpha itirkah alwaq wa id nucleus izazjar alpha particle amosa issin proton tan d issin neutron tan ogdah nen id helium nucleus
Ichikil wen n radiation amos wa ojjaran albas tolas wa s ojjar agabal net assahat
Iddukud wan ammas n neutrons zajar nen nucleus iyyan tajjach nen fision n nucleus wa yadan itwan has K. Values n K ojjaran 1 n metir fission reaction wen zajaran ti neutron tan ajjotnen ojjar nen wi isas tolas itwan ha chain reaction wa s igdahan iman net
A fal ti illa markah daɣ armud fal chain reaction, takunkut atwan atmaxitir tolas azajor n enerji ad iw-ad daɣ armud d iban tudabat n awakkil har id aru abuqqi
Azzaman wan froje wen, fission reactor tan wi azzarnen intaned deɣ iknan kuddeɣ as s tizarat i amukin n albarodan tolas war id tiruwan efew
Kud ijja awen, a fal takunkut samaxatar alwaq wa id neutron tan wi aqqim nen ahan dihen alwazab addobat ad at awakkal , almital s ijjuch meɣ azajor n neutron absorbers
Alwaq wa id nucleus wa id izjaran ojjar iron tafissay, awa inhajjan enerji izajar; alwaq wa id ucleus ezzay fal iron, enerji itamasu
Ijjit wa eqqiman n haratan wi azzaynen ɣur nickel har uranium d s afalla war ti id erew ar supernova nucleosysnthesis,R-process
Bomb tan tin Hydrogen ijraw nat tudabat nasnat tan aɣachod daɣ fusion muchan assahat nasnat war addobat awikkal net
Hak id ijja awen, isuj win fuk nasan xaddaman ɣur iba n enerji
Nuclear fusion ittus net wa ezzaran war amos ar wan mirda daɣ Akinnas n Alɣalim wan Issin, alwaq wa id siantifik tan win froje wan Manhattan ( s ezzar Edward Teller) ijjan farak n as amos addabara iɣanni n bomb
Hak id isuj win nuclear madroynen addoben uɣchad n taɣrimt s abuqqi, efew d radiation
Albarod chund wen ilzam ti ad ila subcritical fissile iyyat meɣ ajjotnen i amichil dihen ariwan id abuqqi
Isotope iyyan n uranium s isim net uranium-235 itaj daɣ batil tolas war ikna azukki mucham harkuk atijraw ertay id isotope uranium-238 azzuken
Element plutonium ila isotope war n azzukat hullan i asaxdam n tamatikwayt ten
“ Sabbuqen albarod n nuclear wa ezzaran daɣ test code s isim net “””Trinity”” edes n Alamogordo , New Mexico, daɣ ayor wan rajab 16 n achal daɣ awatay wan 1945””
Daɣ adarich n uɣchad wa s kala war has ezzar iyyan ijja albarod iyyan, alxakumat tan Japon toyya , issamdan akinnas wan Issin daɣ Alɣalim
Daɣ iwityan win akkoz hin okaynen, daɣ ayor wan chaban 29 n achal daɣ awatay wan 1949, Unyon Sovietik sabbuqat albarod net wa ezzaran
Albarodan win radiology amosan ich-ikil n albarod n nuclear ituzanan isuj n nuclear daɣ ihandagan win inasjafatan
Kuddeɣ as allaɣat anifham n militer as war infa harat, albarod chund wen issinkar id muchakil fal nuclear terrorism
Treaty wen ikfa turhajat n erem n nuclear sider n akal
Darat echwal wan Comprehensive Test Ban Treaty daɣ awatay wan 1996 ( war chammachalan addawlat tan chund daɣ awatay wan 2011), addawla tan win fuk nasan ijjan tahude as ad ay in erem wan nuclear fuk
Daɣ azzaman fuk wan Cold War, addawla tan ti assohat nen amchakkat nen ilanat nuclear arsenal tan igdahnen i ad anɣin milyon tan n addinat
Tudabat tan nuclear tahak a hin ikkan 15.7% n efew n alɣalim (daɣ awatay wan 2004) tolas exaddam daɣ ihuk n asiwad n adu daɣ aircraft barrier tan, icebreak tan d submarine tan (har amarad aqtisad d tirimmaɣ daɣ port tan iyyad igdalan alxidmat n tudabat tan nuclear daɣ asikil n bato tan)
Alxidmat n Imager tan win assexat d win isenan n cobalt -60 meɣ x-ray iyyad
Fuk nasan ehen 241Am andarran tan isawadan s andarran
Alxidmat iyyad daɣ awikkal n amudar amos tikarsay n amudar war n itiru edag s imudaran win meddan war igdal hassan radiation ad aruwan i ad war ilen aratan,daɣ ittus n afanaz n ichaɣib
Awa id itiruwan radiation ehay radioisotoe gamma ray soources, X-ray generators d electron accelerator tan
S immik wen itajach isuj wi war n amos win ichikcha chund medical hardware, ilkadan, tinaɣwaten n gaz tan, hoze tan sukisnen ihanan, shrink-foil tan i asidu imansiwan, ifrusan n torfen,fil tan d kabl tan (askut) , idaran n torfen d gemstones
Organizm tan wi madroynen ibas addoben ijjit d timašɣulen nasan n taɣdart meɣ sajrawnen torhinna
Ihiškan ibas addoben tenanɣe meɣ tusare
Taxsus n asammuti n išikša s ioning radiation amos as assahat n enerji s atomic transition fuk ijjit, addobat asafuqqi n molecule tan tolas aru id ionization ( ittus n isim) s war taddobat tukise aggad net
Hak id ijja awen, axadam s tifert , cold pasteurization, i afasar n samal n išikša idas radiasyon ehe amšikki fal as pasteurization d irradiation amosan timatikwayen izlaynen , kuddeɣ as ittusan addoben ad alahan daɣ ihandagan iyyad
Marie Curie enɣet aplastic anemia id erawan aginfi net hullan
A hin ikkan tazune n tamattanen fuk n Hiroshima d Nagasaki ammutan issin har sammos iwityan darat aginfi nasan daɣ radiasyon
Amartay n nuclear eqqal hullan fal xatar n azajor n asuj wan nuclear daɣ ahinzazaɣ
Reactor tan win militer wi idasan aksidan tan šund win aqqalan Windscale daɣ Rwayon Uni d SL-1 daɣ Amerik
Majal iyyan n farak iktaran amos immik wa s addobat alɣillas n awadim daɣ xatar tan wi it illanen šund akinnas wan nuclear meɣ amuqqis n asteroid
Majrad ad eqqil tadamalut n musnat i filozof wan Britania Max More i asinti išširitan win ikataran šund futurist filozofi daɣ 1990, d amukin daɣ California n lakkol n amedran eqqalan a idwalan daɣ taggayt n kel ikataran daɣ alɣalim
Daɣ asiwal, Descartes addorhan dumu eynayan n medecine addoben ihuk n uɣlal n taɣissa d ta-ite tan assohat nen
St. Leon addobat ihuk n uglay i talyat net Mary Shelley’s Novel Franckenstein
Eqqal a ehan afor net efe n science tan eugenics, ectogenesis (eɣan d akabal n tamudre daɣ ahinzazaɣ ikna awadim) d aplikasyon n genetics i asammuti n samal n awadim šund assexat d ta-ite
Inasjam win oharan tan majal tan n kel ikataran a ijja awen daɣ
“ Daɣ Material d Man Section n Manifesto, Noboru Kawazoe ijja addabara as: darat timirwen n iwityan ajjotnen, ɣur armud n iki s data wan teknoloji, awadim fuk ad ikriš “”brain wave receiver”” daɣ tamazzuk net isassakayan daɣ aqqud awadim tiɣalan addinat iyyad fal as d s ašrut wa yadan”
“ Daɣ 1966, FM-2030 ( s tizarat F.M Esfandiary) , furutrist wa ijjan medran n “tifir eynaynen n awadim” daɣ lakkol eynayan , daɣ taɣrimt tan New York, issinta afaham n addinat wi axadamnen s teknoloji tan, Iššikilan n tamudre nasan d ikayadan daɣ alɣalim s tilkamat n awadim šund””transhuman””
FM- 2030 d Vilta-More issintan isidiwan i kel ikataran daɣ Los Angeles , ahan attalaba tan n teɣir d imasajadan n FM-2030 daɣ intaj tan win Vilta-More
Anasjum iyyan amos tigdaht n ijjuš n teknoloji tan ti sukinen awadim s data daɣ lakkol tan d alxadudan
Awen oyya i World Transhumanist Association tizart n as tamos taggayt n kel ikataran jir ikallan
Mormon Transhumanist Association taɣna id daɣ 2006
“” Transhumanism assewal fal akayad s data eha alwaq iyyan eɣan n iššikilan n amudar ilan ta-ite hullan s immik wan asimmuti n musnat ( amos tadhult n efes n ichikilan n imudaran iyyan) mušam osaɣ id “”posthuman future”” as amos ittus n tamattit s iki n data”
“ Alwaq wa id “”posthumanism n agna”” ehak alfayda tan i uɣil n anasjum fal iharojan jir addinat d maršin tan iknanen milɣaw, transhumanism d posthumanism tan olahnen amosan daɣ akayad , a war hin oyya tifir tin “majal wan teklay n iman net” mušam sawadan “alxaqan” net daɣ ezaraj wan posthuman”
Hak id ijja awen, progressive tan iyyad allaɣen as posthumanism , jir ɣas amos a ilan dumu tan n filozofi meɣ activist, iddikud tan s amutti fal xatar tan ijjanen fal aššareɣa n tamazduq, ɣur amutti n tijittawen n awadim d timaɣutar tiyyad n annur , s derhan okayan taɣissa n awadim daɣ asistan n immikan n awadim
Transhumanist tan ajjotnen immiyazan hullan tudabat n sistem tan win teknoloji tan tilkamat d tin amujaš daɣ tamattit n tulaɣay n tamudre fuk daɣ as t ittar a taj tiditt n talɣa n awadim a isitbata tinna n tigdaht daɣ aššareɣa d foliik s amasax n alxadudan n ta-ite d taɣissa
Theorist tan iyyad šund Kurzeil ordah as tikkelt tan amujaš wan teknoloji issewad armud tolas iwityan win 50 n tilkamat war he ay in abara iki tan s data n teknoloji mušam ehamiš d ekfu teknoloji ini iyyan addoben asammutti n annuɣ n addinat
Almital, Bostrom iktab hullan fal xatar tan wi it illanen i alxer n tilkamat n addinat, ahan iyyad addobat nen axalak n teknoloji tan
I medan n awen, Hawking allaɣat s eɣan n genome n awadim meɣ amutti s data n mekanik (almital, brain-computer interface) i amutti n ta-ite n awadim d afanaz n tadlimt, s indar wadden inta allaɣat as sivilizasyon tan awadim a taqqil a ichadan i tamudre daɣ sistem war n azzukat , id za aruwan nihaya n tamazduq
Mufakir tan win allaɣen as tudabat n asiwil s immik ammutayan eqqal kadarka ilkaman i nefran n awadim s addobat awadim asiwil has-an s immik war n ilkam inhajjan win s ajjama
“Anittaf id awen, transhumanist tan ajjotnen , šund Dan Agin,aɣra n transhumanism’s critics tan, fal achrut n folitik wan aɣil d tišalgay artayan šund ““bioconservatives”” meɣ ““bioluddites””, tifert tan uchray t amos tangalt n taggayt n anti-industrialisation daɣ awatay wan 1900 ta tunjayat s ušray n maršin tan daɣ idagan n inaxdiman daɣ alxidmat”
Immik šund wen ijja alwaq wa id addinat neural implants tan hakkinen tinfa daɣ edag n alxidmat d titbaqqa n teɣre
Immortalism amos ta-ite tijjat fal medran as taɣrist n tamudre d aɣlul n teknoloji addobat iji tolas eqqal derhan , tolas eɣra s farak d efes i taxqiq net
Matematik (daɣ greek: ) ehet teɣare n majal tan šund iddikud (number theory), edey (allgebra), edag (geometry) d amutti (amiyiz)
Alwaq wa id ikarosan n matematik amosan dumu tan olaɣnen n harat n ditit, ta-ite n matematik addobat ijjuch n ihuk n ikayadan meɣ attawaqqa tan fal ahinzazaɣ
Farak izilzam amukin n mušakil tan n matematik wi addobat nen ad aj in iwityan meɣ timad n iwityan ijla farak
Matematik ijja efes net s tikkelt tazzayat har Renaissance, alwaq wa id imujašan n matematik anmartay nen id ifukkiran win science eynaynen ewayan id tiw-at tarmadat daɣ iddikud n afukkir n matematik ta tijlat har amarad
S imik wa s it issiknan medan tan atijraw nen fal eɣas, daɣ asiwad musnat n immik wan medan n haratan win taɣissa , addinat win data azzaman wa id eɣna akatab addoben intaned deɣ ad issinan medan n iddikud tan war n ila akayad šund alwaq, ichilann, azzamanan meɣ iwityan
Issintan daɣ awatay wan 600 data annabi ɣisa s Pythagorien tan, s matematik n kel greece Kel greece win aru issintan teɣae matematik as t amos majal daɣ alxaq net
Matematisien wa maqqoran n aru ittaf ti Archimed (c.287-212) wan Syracuse
Sistem n medan wan Indu tan d araban d aššareɣa tan tin alxidmat n imitikwiyan net , axdamnen daɣ alɣalim ašal id, amuttayan daɣ amatikway n efad n awatay darat annabi ɣisa daɣ India tolas okayan s alɣalim wan ataram s matematik tan al-islam
Injaz wa ojjaran hullan daɣ matematik tan al-islam t amos efes wan algebra
Daɣ azzaman wa ezzaran n ušray, matematik tissinta efes s tikelt tarmadat daɣ Eroba tan ataram
Ehamiš matematisien wan hullan n awatay wan 1900 amos matematisien wan almay Carl Friedrich Gauss ijjan tadhilen ajjotnen i majal tan šund algebra, amiyiz, differential geometry, matrix theory, theory tan iddikud d statistics
Ifukkiran win matematik taj in har amarad
“ mathēmatikḗ tékhnē amos almaɣna net “”art n matematik””
Daɣ tangilist, isim wan matematik idakkal majrad iyyan
“Hak id ijja awen, Aristote iktab as iddikud ɣas war addobat anamizlay n matematik daɣ science tan chund physics; daɣ akayad net, abstrction d teɣare n iddikud šund tila “”azun daɣ medran”” daɣ almital tan win tiditt ijjan matematik daɣ ašrut”
Saxray n intuitionism amos ankur inasjam n matematik fal tijja tariddawt s almaɣna tan iyyad
“Haskell Curry afassar almaɣna n matematik as t amos ɣas “”sians n sistem tan n rasmiyin””
“”Popper inta deɣ iktab as “war eha ach-ak as ad aɣbala sistem n sians ɣas a fal t addobat musnat erem net””
Tanufrayt d erem intaned deɣ axdam nat edag daɣ amukin n konjektur tan daɣ matematik d sians tan tiyyad
Almital, Fizisyen Richard Feynman eɣna abara wan amukin n qantom mekanik s axadam n asirtay n afahamat tan matematik d akayad wan fizik d teori tan aɣan n achal id, teori nsians s ija efes net har ajudi tattar-at asartay n assahaten akkozat n ahinzazaɣ, har ajudi t aqqal a omaran matematik
Tazuzlayt taj alwaq iyyan jir matematik taqwat d matematik aplike
Daɣ ijit n ihandagan ajotnen n teɣare, anfizzak n musnat daɣ awatay wan sians eway id teɣare tijat daɣ ezaraj: illan ti amarad timad n ihandagan n matematik tolas amaskat n matematik wan uchray ewad 46 n paj
Matematisyen tan ajotnen issewalan fal tulaɣay n matematik, milɣaw net d tihussay net
G.H Hardy daɣ A Apoloji n Matematisyen allaɣen medran as tamɣaren tin n milɣaw amos nat, daɣ iman nasnat, a igdahan ihuk n addalil i teɣare n matematik taqwat
Teorem s atawan chund samal n majal s samalan win amos alqim
Euler (1707 har 1783) annihad i tasnif tan ti axdam nen amarad
A izlayan id awal n batil, s addoben addinat alwaq iyyan asikdi n isim ( chund tas) amosan harat wa dar ogdah, ramis tan win matematik war ilen akayad, odanan in harat fuk dar olahan taɣissa
Awal wan matematik inta deɣ ahan tifir ajotnen chund homeomorfizm d ijich war n ila almaɣna s ajama n matematik
“Matematisyen tan jan in s aqqud n awal d mantaq s “”qasawat”
“ Awen ukdal n “”teorem tan war n oɣed, ijanen fal tinufrayen alɣibnen, s almital tan daɣ sanat ijan daɣ attarex n alɣard”
Iban anfham n qasawat amos addalil n erk ifahaman n matematik
Idagan iyad, iməgiha ən tamətert jarawən akayad ən ilaɣitan kul waren adobat atwəhək dǎɣ tamətert təknat as afus, izar hakən assədətu ən tidit ən timtar zəjrətnen sund tin təmkare tan Feit–Thompson .
Fal idakalan azarnen, eɣlakəd harwa tizunawen hakanen as adakal ən mertayən jar ulh ən imaɗinan ad idagan iyad: tiɣdət,musnat ən mertayən (fondations), imaɗinan… ən təmusnawen ajətnen (imaɗinan atiwəjanen) ad, təkna əntinya,almud assohen ən iban assədətu.
Tunjiten tiyad fal tizaren ən imaɗinan tihəšulan har ešali.
Dǎɣ sund awen, aqalnat eɣaf ən təmkarawen waren imda ən Gödel itajan (as alməɣnat waren ikna)as aratay iknan ajətan ihan imaɗinan azukatnen, as asoɣat (awa dar tidila as timkarawen adobatnen adəkəlnat atwəsəkən aqalnat tidit), eqal tahašilt waren timda (awen dar tidila as əlanəti təmkarawen adutətnen waren adobat atwəsəkən dǎɣ wen mertay.
Enahəji išrayan azun as tamusne ən atwəɣar, tamusne ən iritan ad tamusne ən tamatert, izar taqal tahurut anmətaf as alaɣi ən tamusne, as sund tamusne tan iritan.
Tamusne ən assedən kayad issəmda ən iritan ajətnen ən tamusne tan ordinateur, as iha iri iknan atwəzy maršin wan Turing.
"Tijit ən maɗinan əknanen təwayed deɣ as imaɗinan amindanen,tajanen musnat ən ""waren imədi".""
Nadobat səlməɣa teɣare gruɗtan, iɣləlwayan, idagan ad mertayən iyad əfarnen; mertay ən təɣareten (ye təməkrusen atiwalaɣatnen as issidinən ən aɗinan) eqal edag ən aɗinan ifaran.
Trigonométrie taqal ašrut ən imaɗinan itajən mertayən jar išrutən ad tədnaɣen ən triangəlten ad ašəɣəlan ən trigonométriques.
Géométrie takirəmbayat as géométrie təfarat atwəsamɣarnat ye amukən ən itaraqan ən tamusne ən maɗinan ad akayad ašeɣalən, mašan aqlnat amadǎɣ alkum dǎɣ ahanay ən ijitan dǎɣ assiwəɗ ad dǎɣ alaɣi.
Gruptan win Lie atiwətkal ye aləmad ən edag, taməkunt ad ašanzi.
Ašəɣəlan atuwənhayan diha sund musnat namas talaɣet tajute tašənzet.
Amukən ən harat eqal iyan ijitan ajətnen ən akayad ašeɣalan.
"Iməlaɣitan (ašeɣalan dǎɣ taberat ən aniyat ən umaɣ) "tajən ….lanen alaɣi "tassəbt ən assətkal ən tabaɣort ad as təmusnawen abeɣərnen; təmənhuyt ən assətkal meɣ ən tamusne taɗinat təzlay akayad ən ihukan (dat as war aqelan təlat). "
Akayad naɗin iɣaru timkarawen ye asəbabən ən akayad dǎɣ atkul ən akayad ašeɣalan ad tamusne ən tihza; akayad ən edan ila teɣare ən ihaz ad assusəm as tənna haruwat ad aniyat ebdan ye imrəlitan awednen.
Tasɣəlt tan Chern təgaš ɣor 2010 ye iji nalhak ən tədawt ən ijitan.
Ismawən iwadən amussan maqaran jar iməssidan, ad ogdahən ad təza tarəqatan atwaqalan amukən amara.
Eqal wazaran as assedən ən migdahaw ən Pi.
"Aqalan Pythagoriəientan wijanen issəm ""imaɗinan"", ad dǎɣ issənta teɣare ən imaɗinan ye manassən.”
Dǎɣ assədətu ən akənas ən fulatik, taməte tan əhrétientan ən Alexandrie tassəsnəntat, dǎɣ tənna as tartay. Dǎɣ uzif iness ad ašəšar nelam iness as fokiamən ən ɗalourdes (iyad janen tuilten).
Tamazilt ən alaɣi ən ikatabən amusənen dǎɣ iyad magridan tanəlkam ɣor təšəjrit ən təməniya ən kaliftan iyad, izar atwəsan as imusanən iyad aqalan imusanən dǎɣ alkad wi talaɣen izar ijrawən ɣor saɣlay nassən talilt tawedat ye ikuy ən asjət ən təmusnawen tiyad.
Tamezlayt maqarat ən imusanən ajətnen ašeɣalnen daw tijra tan inəsləman ɣor azaman taruwat taqal as aqalan agud inəmussanən.
Daɣ azzaman wen ɣur agna wan feodal d ekleziastik har wan ɣalamaniya , matematisyen tan ililan daɣ is alxidmaten tiyyad: Luca Pacioli (amaxlak n medan), Niccolo Fontana Tartaglia (injenieur maqqoran d anaɣlaf n alkittaban); Gerolamo Cardano (amaxlak wan ezzaran n ach-ak d efes n binom); Robert Recorde (fizisien) d Francois Viete (avoka)
Universiteten tin Britannique ən azaman ten dakalnat ihzawan iyad olahnen ye universiteten tin Italie ad Allemagne, mašan sund ilanət harwa tanoflayt ad tahajit tahusket, išənzitan assətan ad awatay wan ifewan, tijraten tindǎɣ assəflasnen Humboldt.
Iməɣran adoben agay ən umaɣawən dǎɣ séminairtan meɣ ihanan numaɣ izar santen iji ən batutən ən doctorat ən amas iknan musnat.
Iməssidan ad iməssidan janen atiwətkalən sund assin dǎɣ tahajit STEM (tamusne, amukən, temašaɣalt ad imaɗinan).
Inəlmadan tajan harwa assestanən ən izərfan,atamosan wi aqalnen edag ən isdawan ən tasunfat tahušalat ye iji ajaraw iyan ən tasunfat ad alməɣna was ehan ad ašəš ən haratan ye asjət ən ajaraw ən išəša iness takətawt ən mahəlat tasohet.
Tartit hiéroglyphique ən edanən win misratan, sund edanən win romaintan adəmalanen, azizəbat iritan ən idud atiwatkalan yeassedən.
Tartiyen azarnen ən edanən lanen akatab azuken war aqelan déəimaux,atamosan tartit sexagésimal (ider 60) ye edan win Babylontan ad tartit ɣigésimal (ider 20) talaɣet edanən win mayas.
Dat ašəɣəlan win Euclide, ibret 300 dat. J.-C., tiɣaraten grectan dǎɣ imaɗinan timəqussən ad təflas ən məgridən ad ufaran.
Grectan arunen warlen ešwal ye wala dat alwaq ən tanalmut, izar dakalan qarad mertayən azlaynen as ešwəlan ye edanən: mertay ye tabəde ən iyan,iyan ye tabəde tan təmərwen ad iyan ye timad.
Algorithme ən tazunt zəjret eqal iyan, ad algorithme wan racine carrée adin as adin, ajət nətwətkal əar ɣor 20e awatay, atiwazay as Archimède (as ihaməš atijan).
Chinoitan arunen ikrašan tiɣareten edanan okaynen assintanen as alɣayal wan Tang, imaɗinan ən azarnen as madin okayan.
Ye edag ən timaɗ, dakalan harwa ešwalan ən edag ən iyan, as dǎɣ amsuɣəl.
Chinoitan arunen aqalan imizaran ən ajaraw, musnat ad iji ən imaɗinan atəkanen as alməɣna atiwassənan.
"Aqalan azaran, amənokal ən Syriya Severus Sebokht (650 darat J.-C.) assilmad :" Indutan əkrašən tamkare ən assedən as wala iyat tafert wartəssen atkul".
Araban almadən deɣ tamkare taynayat izar aɣrətat as hesab.
Ajət ən idan dǎɣ taməte tan inəsləman arunen, mašan deɣ dǎɣ Europe tan išray, taqal asəbab ən tamɣare təfnazat ən assedən as akatab décimale.
Tənaten ən maɗinan adəqəlnat atwəkat as amək tazunt ən sidinən atiwəqalnen.
Sund, ordinatertan ən edanən adoben atkul ən taberaten ən assiwəd aɣlaknen ad assəməsədu ən taberaten awednen as sanatən ye assəkən ən imliliyan awednen, awa iknan təraɣse ən iji dǎɣ ašəɣəl dǎɣ harat (tamətki).
Asjət asertay deɣ assin edan as iyan dǎɣ, asənətfəs.
As aznazjamat awadəm as imaɗinan ilan ɣor tassaret,asjət as adin ojarən 1, nənna x, eqalid as anərkəb olahən awa itijəjan kul 0, as alməɣna as adin 1 imanes adəqəl anərkab ɣor edag ɣor ila x.
Amazun kul azunən as wala war atwəssən.
Tamkare maqarat ən edan tatiwasəkna as tizarat as Carl Friedrich Gauss.
"Akatab ibdadən (tatiwazayat fal issəm ən ""akatab tamɣar ən edag(""itirək as assəkən meɣ aɣafal ən maɗinan dǎɣ atkul ən iyan ešwal ən mezlayən anilkamnen ən tamɣar (sund,""edag ən iyad""""edag ən təmərwen(""izar, ad edag ən radix, dǎɣ atkul ən ešwalan olahnen ye assəkən ən ikərumatan (sund,""edag ən tamara """"edagən timad".(""
Atkul ən wala sund harat ən assəmutiy ad,as alkum,atkul ən akatab azuken eqal taguhe ye tizarat dǎɣ akatab jaïn ən Inde atiwəɣran as Lokaɣibhâga, intan ɣor 458 darat J.-C. izar ɣor sənto ən 13e awatay as muziyaten, atiwəfanen as torhajət ən musnat ən adunya ən tarabt,agašən ɣor Europe as Fibonacci dǎɣ atkul ən mertay ən adin hindu-tarabt.
Agaraw atiwassedan as assiwad amissaɣalan ən adinan iyadǎɣ ən maɗin kul ikrašən edag iyan ,as atkul ɣor aɣil as tašalje.
Adin iknan ugiš ən aɣil edagar ən edaj namaradǎɣ, ad agaraw ən assiwad adimalan ən edanan dǎɣ tašalje tiwadan as talət ən edan wasəsin (ihan tašalje),ogdahən harkuk ad iyan (as warogdeh as wala).
Tabalt ən assənətfəs təlat maraw laytan ad marawat təzunawen issakna igarawən ən assin edanən kul.
Timkarawen olahnen aɣlaknat ye afanaz ad tazunt .
Dǎɣ saməndo ən maɗin, tamezlayt tatiwatkal sund aɣəfal, akatab okayan tatiwalaɣat sund.
Amsədu ən tazunt ən pence taqal 25.
Assedən wen amissaɣəl dǎɣ atkul edan ən ehan ən šillings, ad ašrut awedan təfat asiwad ən adin izjarən ihan wan pennies.
"Alkad olahan ilan 150 ɗageten issakna tijutawen ""ɣor iyan as maraw efdan ɣor hebutan abdanen əlanen ɣor farthing as alkad"".
Aləmad wen atiwəssan agud iyan fal issəm ən algorisme.
Edanən atiwətkal deɣ as imusanən ən inəsləman ye assaɣar ən iji tənaten adəkalen Tanaqast ad Irth.
Assiwad (atiwətkal as ešwal ən assiwad) taqal iyan dǎɣ akoz sidinən ən amas ən madin, karad wiyadnen aqalan afanaz, assənətfəs ad tazunt.
Dǎɣ assedin, edag iyan ən imaɗinan, assiwəd adobat atwəj fal haratan əfarnen sund ɣeəteurtan, matrices, tidəgaten ad təmsədawen.
Atkul ən səmdo gérondif -nd ihaku edag ye ""addenadde”", “”harat ən assiwad""."
""Sum"ad ""Summand""izjarənid issəm latin summa ""iknan azaway,afəla""ad magrad ertayan summare".
"Tənaten ən tədabit-təglizit təknat tahajit "adden"ad “"adding"”atwəzayan as Chaucer."
As təlat ən milhaw,akatab a + b + c as atwətkəl sund adərtidila ( a + b) + c meɣ a + (b + c)?
Iyad imudaran imanes waren eqel adinat saknen assahat ən assiwad ibdadən, atamosən aytedim.
"Ad aləmad, aratən lamədan assiwəd šikanen as dakalan asəmələliy ən assiwad as sadanən ɣor maɗin wa iknan təmɣare,dǎɣ edag wen, dǎɣ assənt as karad as isadan ""akoz, səmos."""
Wala: falas wala eqal muzyat tawedat, assiwad ən wala eqal raqis.
Nəzimzizer assin ikərumatən decimales iyan fal iyan, ad edag décimal ɣor iyan edag.
As issiwedan aqalan azalən ən ɣalayan ən assin ihəškan, nadobat assərtay ad ebadi.
Exdm s mekaniz idhal gravite
Fal agamad, adabara anihaga adamatkal talɣa ən əaləulatriəe wan Pascal, awa amosan hadi ən hadagan ən asiwid.
Išar wi XOR əd AND aqalan fal asinanesan banan ye aritwigin dǎɣ oɣadan ən numérique dǎɣ adabaratan oɣadnen ogarnen aśuhu.
Ajotnen isiqtitan aqalan, dǎɣ aygan, abdanen əd wi karad ilkamnen təmoɣgrazen.
Isusukayan ən arithmétique fal iba nigi eqal harat amosan atiwazayan dǎɣ qaɣadan ən asinihigi.
Adakal wan taɣare, aliɣi wa ilan sider eqal igitan ən tekanite tan asimuduɣil fal dǎɣ tartite nafala toɣadat N2.
Afal a meɣ b egal wala, aytawaga sund atwizay iyan.
Diya, təzune ən tartit taqal ayertayan fal maɗinan imanasan əd tartit taqalat tartit tan asiwid ən entiertan.
Əmilahawan əd sirtayan wən asiwid itawanhayan eqalan agudendǎɣ; dǎɣ aliɣi ən amaɗin itawanhayan 0 sund asirtay rationneltan wi ifnaznen, hanayan nariqisan eqalan atiwasaknan ən təwaƭ.
Nanihaga anisikin as adabara wen eqalan ahusken dǎɣ asikin, dǎɣ igitan ən ulkam wan cob-Cauchy.
“Tartit tan entiertan modulo 2 wadila ad əsin haratan; adabara wen naśiwiɗ amosan adogaz eqalan atiwazan dǎɣ uqud ən booléen daw əsim ən əšiɣil ""wan ukis meɣ"".
Awen ihaku əsin generalisationtan abdanen dǎɣ təwaƭ ən maɗinan imanas dǎɣ transfini.
Ilanti harwa iyogarnen generalisationtan ən asinimi ƭif wan asiwid.
Dǎɣ atwig, afal əsin maɗinan winan eqel aygadam a meɣ b aqalan dǎɣ təmɣire tabdat, mašan hadi nasan eqal ohazan adiqil wa samando nasan.
Itawaga dǎɣas anizgum ən hadi niyandǎɣ amaɗin, eqalan inta emanes, əd hadi wan banan, eqalan wala.
"Ugiš eqalan iyan azagar ən ""atwiqal"" fal əontinuum, meɣ ogaran asinihig əd amosan, fal umaɣ ebdanen."
Ənsirtayan anilkamnen aqalnen amosnen ayfan dǎɣ əmik ɣur təwa ƭ toɣadat tihaɣnen tabarat ən asisiɣid, sund asirtay wan əmikan ən tekanit tan adal meɣ tihusay ən taɣimit taqalat dǎɣ mécanique quantique.
Tuzant taqal iyat dǎɣ tinikozat adabarat ən santo wan arithmétique, atamosan əmik wamosan əmaɗinan aqalnen ayertayan fal igi ən maɗinan aynaynen.
Widǎɣ amosnen təbiɗawt euclidien (awa diqiman) eqal atiwalaɣen aqalan asitawana tabarat tan euəlidien əd tila anneautan polynomiaux dǎɣ awinan atwasan (waytalaɣen animtafan əd təwaɗen fal əmikan ən aytimutuyan).
Ašikel wen ən tuzant taqalat amitkalan intaɣas fal asiknin adabara ən tibidawt iman nasan, sund dǎɣ asikin sund étique ƭe fal ades ən calculatrice.
Tazune ən haratan ajotnen fal ajit ən hak aɣalay ən təzune dǎɣ hak aɣil nagay ən anuzgum ən "əhunking", əmik wan təzune ɣur itakas awadim dǎɣ əmik amidǎɣalan ən anmitif ən amazan ən diɣidende imanes.
Awadim adobat adtiqil tabarat tan logarithme fal tazant nəsin maɗinan, dǎɣ afanaz ən logarithme wasisin maɗinan, izar dǎɣ umaɣ ən antilogarithme awatwagrawan.
Əmigridan iyad ən asinihigi, sund C, taganen tuzant dak sund dǎɣ əmik wan 5 tan afala, aliɣi eqalan amosan aymdan.
Dǎɣ sundawen, tazune toɣadat ən b fal a (iktab) eqalan adabara dǎɣ iha équation.
Algebretan ən matriəetan əd algebretan ən quaterniontan dǎɣ aqalan sund dolahan.
Ugiš ən magrad dǎɣ iyadak dǎɣ əaləulatriəetan iganen isalan winan oɣed.
Sund asimutiy ifnazan ogaran təmɣire wi nisin imaɗinan, tanalist ən tabarat tatiwafat ən əsin maɗinan ogarnen dǎɣ ugur ən timidrit hawendǎɣ har əsin maɗinan aqalnen ogdahan.
Igi was GCD adobat harkuk adiqil aygan dǎɣ əmik wendǎɣ eqalan atiwazay sund amuzuy ən Bézout.
Fal təmotayen tən, algorithme winan eqel atiwasan ogaran simos handagan wi amaɗin ən edanan (dǎɣ santo ən 10) wa ogaran təmidrit əmdan.
Algorithme euclidien ən iyajotnen igitan ən tabarat əd tawaganen.
Algorithme euclidien adoben adiqil amitkalan fal kanan ən taqinen dioɗhantiennetan, dǎɣ milahaw fal adigriwan imaɗinan wi sagdahnen ən əongruenəetan animatafnen dǎɣ tabarat tan əhinoistan wi dakimanen , fal adiqinan inamawarnen okaynen əd fal adigriwan ahazan ən rationnelletan təɣidnen imaɗinan atiwasanen.
Wa ogaran təmɣire amazan ən tərtit eqalan agudiyan ayiktaban sund gəd (a, b) meɣ, ogaran tarɣise, sund (a, b), ahuskat as tatilkamat tən aytakasan eqalan atiwasan dǎɣ ašrutan, ogdahan dǎɣ amitkal fal əonəeɗtan amosan iyan anuzgum dǎɣ anneau ən wi əmdanen, eqalan oɣadan ertayan dǎɣ GCD.
Dǎɣ olahan, wade 6 wala 35 wadeqel amaɗin wazaran, falas ilan daknasan əsin faəteurtan wi azarnen: 6= 2 × 3 əd 35 = 5 × 7.
Ifanazan wi wimaqornen imaɗinan əmdanen eqalan atiwagan sund asibab aśohen hulen dǎɣ alɣisab, əd uguz ən ɗrotoəoletan ən cryptographique harawnen dǎɣ amitkal eqalan ayhan fal iba nigines.
Tartite nimirtayan dak anilkamnen ahanen dǎɣ a əd b eqalan dǎɣ igi ən asirtay wan nəmitifan kul ən g (mg, ɣur m eqalan amaɗin əmdan).
Dǎɣ iyad əmikan, ənimtifan wi ogarnen təmidrit amaɗin rk-1 aqalnen adigmadan wa ogaran təmɣire amaɗin rk-2 hawendǎɣ har awa diqiman rk amosan ogaran təmidrit ən rk-1.
Dǎɣ aɣašad, ə tazun awadiqiman insanto r0, falas r0 = a - q0b = mə - q0nc = (m - q0n)c.
Nitirim izar ye asisigdah ən reətangle dǎɣ tadhil ən əarreautan ogdahnen b fal b ; agudendǎɣ, awen itiyu reətangle résiduel r0 ɗar b winan eqel amisasaran, ɣur r0 < b. Nitirim agudiyan ye asisigdah ən reətangle résiduel dər ən əarreautan ogdahnen r0-fal-r0.
Təmusne tan winan tifles aliɣi wan tazune tan euəlidien ikanu iyandǎɣ quotient əd iyamosan adiqiman atilan harkuk əd aqalnen iyadǎɣ.
Dǎɣ samando ən asimusuɣil wan tisifil, təbidaw ƭ ən b tataf awadiqiman rk, mašan tamotayt tan a tataf way han edag, rk-1.
Əmasaɗinan əd awtifust B. L. Ɣan der Waerden aɣelan alkitab ƔII adigmaɗan manuel fal ən tabarat tan maɗinan iktaban fal əmasaɗinan wən taɣare ən Pythagore
Təmaɗ nelan darat awen, algorithme Euclidien eqal atiwagrawan dǎɣ Inde əd dǎɣ Chine, aqalnen fal kanan ən tidas diophantienne ti nasanen dǎɣ astronomie əd fal igi ən calendriertan itbatnen.
Algorithme Euclidien eqal ayktaban numeriquement fal wadazaran ehandag əd atiwasanan dǎɣ Euroɗe dǎɣ tasanatat tədiwt ən asibaban atiwarhanen əd atiwarhan ən Bachet (1624).
Dǎɣ 19 temede nawatay, algorithme Euclidien ilway dǎɣ təwa ƭ nəmikan aynaynen ən numérique, atamosan aymdan dǎɣ Gauss əd əmdanen wi Eisenstein.
Peter Gustaɣ Lejeune Dirichlet olahnen dagaraw eqalan wadazaran dǎɣ atwiktab ən algorithme euəlidienne sund santo maqaran aɣil wa tabarat tan maɗinan.
Dǎɣ olahan, Dedekind eqalan wa dazaran asikna tabarat ən əsin sisigdihan ən Fermat dǎɣ amitkil ən fanaz iyandǎɣ dǎɣ wəmdanen ən Eisenstein.
Iyad igitan ən algorithme wan Euclide aqalan adiɗan dǎɣ19e temede nawatay
Ajotnen aynaynen algorithmetan ən ilanen gar əmdanen aqalnen awidan, amosan algorithme wan Helaman Ferguson əd R.W. Forəade (1979) əd algorithme LLL.
Imadalan irkaban dǎɣ aɣalay ən əšiɣil m animatafan wən tuhunt tadirat togarat təmɣire.
Dǎɣ taganen dǎɣ u ən atimutiy fal əmdanen adobatnen, terwe winan təminda dǎɣ adabaratan adobatnen adiqilan anelasan fal adabara iyandǎɣ (x1, y1).
Dǎɣ tabarat ten, igarawan ən tədas ən maɗinan (asiwiɗ, ukis, asinimi ƭif meɣ tizune) aqalan ayfnazan modulo 13, atamosan anmitif ən 13 aqalan awiɗan meɣ ukis hawendǎɣ har agaraw eqal aditiwawayan dǎɣ efay 0-12.
Nasinihiget amaradǎɣ as agaraw eqal atiwagrawan fal ɣaleurtan dak ən N hawendǎɣ M - 1.
Dǎɣ kanan, asinihigi ən awadiqiman ən 1, 2, 3 əd 4 eqal ihomiši 41,5 %, 17,0%, 9,3% əe 5,9%, dǎɣ anilkam.
Ahaz winan aśohat fal agaraw ən GCD ən əsin maɗinan imanasan a əd b itagan alɣisab ən mazanan oharnen ; GCD eqalan adiš ogaran təmɣire amazan oharan.
Sund atiwaɗaqen daw ider, ən GCD eqalan ogdahan dǎɣ alil ən faəteurtan wi dazarnen azunen fal wi nəsin imaɗinan a əd b. Tabaraten ti amaradǎɣ ən afanaz ən maɗinan wi dazarnen aqalan intanedǎɣ winan aśohat; ajotnen əmikan ən əryɗtograɗhiquetan amutaynen taɣaymen dǎɣ fal iba naśahat wen.
Algorithme GƏD ən Lehmer amitkalan dǎɣ iyandǎɣ oɣadan atiwazay dǎɣ algorithme nəsin fal atrub ən alɣisab GCD dǎɣ winsanto imahadan.
Algorithme euclidien adobat adiqil amitkalan fal adiqin alɣisaban dioɗhantienne anilkamnen əd aśibaban wi daqimanen ən chinois fal polynômetan ; fractiontan okaynen dǎɣ polynômetan adobatnen deɣqanen eqalan atiwalaɣen.
Tabaraten dak ti euclidien eqalan tabarat tan fanazan iyadǎɣ (UFD), ahuskat as amšiliq winan eqel aduten.
Tabarat tan euclidien eqal harkuk ən tabarat nanizgum itbatan (DIP), tabarat tanugiš dǎɣ tas amosan hak anizgum atiwasanan.
Imasaɗinan əd malaɣatan aqalnen intanedǎɣ amitkalan dǎɣ fractiontan winan eqel oharnen, amosnen fractiontan artaynen, fractiontan aśohatnen əd minéraux artaynen.
Əmik eqalan amosnen amitkalan fal təbiɗawt ən əmik wan fraətion ən fraətion sexagésimale amitkalan dǎɣ astronomie.
Awen eqal atiwalaɣen dǎɣ edes ən 17e temede nawatay sitawana The Ground of Arts.
Asinimitif ən fraction əd ən amliliy eqalan ogdahan dǎɣ 1. Amliliy eqal adiš animašrayan ən nimitafan ən fraction.
Awadiqiman eqal wanafala ən tasaga ən fractionnaire.
Falas 5×17 (=85) eqal ayzwayan dǎɣ 4×18 (= 72), agaraw ən təbiɗawen aqalan.
Falas was karaɗ ən ikoz eqal was maraw ən diyan, wa əsin ən karaɗ dǎɣ ikoz aqalnen wasisin dǎɣ maraw ən disin.
Agudiyan, mariaw elan anilkamnen dǎɣ samando eqal ayfan fal agad ən aytbatan wendǎɣ.
Égyptientan amitkalnen dǎɣ fractiontan ən égyɗtienne BC.
Tabarat nasan haku aliɣi imanes ən tabaraten amutaynen.
Əsalan amutaynen dǎɣ fractiontan atiwazaynen daw əsim ən bhinnarasi olahan adiqil aywan dǎɣ Inde dǎɣ əšiɣilan ən Aryabha ƭa, Brahmaguɗta əd Bhaskara.
Dǎɣ maɗinan, algorithme modulaire eqal əmik iyan ən arithmétique fal əmdanen, ɣur maɗinan ""tikmikimiten"" ugud waɗiwadan iyan ɣaleur, sitawana module."
Igi itawagen harkuk aytagu alɣisab ən hadi ən tanhat dǎɣ atwizayan ən numéro ən anilkaman.
RSA ən Diffie–Hellman mǎgrǎd exponentiation.modulaire
Taqal ayšɣalan daɣ imɗlémentationtan wi ogarnen aśuhu ən wagaran asirtay daɣ tazune ən ɗolynomial, wən tabarat tan maɗine anilkaman oɣad əd algorithmetan wən santo far entiertan əd maɗinan ətbatnen.
Asəmusudiw wan modulo, atamosan igines daɣ məgridan ajotnen ən almaɣnatan əd alɣisaban, eqalan aytawagen daɣ maɗinan wən adabaratan aqalnen agudiyan amitkalan daɣ almaɣna wen.
Daɣ əmik wan agamad daɣ asostanan aynaynen ukisnašak irmaɗan daɣ alɣisab ən maɗinan animawarnen tawaganen safus.
Almaɣna anilkaman daɣ awa ilan gar maɗinan sihomiši ikna sund ɗolynomial dər əmik wan ukis ən gaussienne, fal ibaɗan wi ogarne inhiy tanhat tan awa ilan gar maɗinan anilkamnen.
Asinmitif ən maɗinan əmdanen (atomosan wi ifnaznen), maɗinan animawarnen (franctintan) əd maɗinan tawanhaynen aqalnen atiwazayan səmik wan atwizay wan təmusne tan santo.
Anmitaf nəsin makatan eqal aynayan əmik wan akot.
Alzawaɗ wan amlalay ən ninmitif eqal tazune.
Tazuner namaɗin iyan winan amos 0 sinta emanes eqal iyandǎɣ.
Igitan winDǎɣ okayan dǎɣ anmitaf adobat adiqil tabarat naylan gar əsin haratan ugud tə timutuynen amisadawnen dǎɣ əmawan ahanat olahan dǎɣ əsim wan təbiɗawen tiyad, hak əsim ən atimutuyan dat dǎɣ ɗarenthèse eqal sihomiši olahan ən əsim nəšiɣil, meɣ dǎɣ asikin oɣadan ən anilkaman ən tidas.
"Maɗinan wi tənmitifnen aqalan intanedǎɣ asitawan ““facteurs””.”
"Olahan dadabara wan asinimitaf warilkem ye anilkam ən wi sənmititnen, awa tan ebdan garesan ““multiɗliəande”” et ““way sinmitifan”” wareqel ayfan aswade hadi izwayan əd dǎɣ algorithmetan wən asinmitaf, sund asinmitaf wa zigren.
Aljawaban wən asinmitaf as itawanen asirtay.
Almaɣna wan alɣisab itagu asinmitaf irmaɗan ən maɗinan dər asidutu naywaɗan idagan karaɗ.
Tanhat tan tətiwazayat ataqal atiwafan səmik wan akotan.
Maɗinan wi asohatnen warilen anilkaman.
Nila diha əsiknitan 1, aybdan dǎɣ tisdaw tən daw asiwid ɣur asikin eqal atamosan 0.
Dǎɣ təmusne, atiwaga tartit tan matriəetan ogdahan əs tisigwen ən nakot ən huk dǎɣ edag atiwafan.
Iyan tagu anihagan aɗiqil ayktaban eqalan entiertan wi daw sənmitifan wareqel adiwan, indar tigmaɗ wala.
"Dǎɣ maɗinan, ɗourəentage iyan (wan latin ɗer əentum ““ɗar cent””) eqal amaɗin meɣ iyad ikan asikin ən daw təniɣruf tan anmiwir wan 100.”
Tidas dər anmiwarnasnat eqal ogdahan ən tidas tən pourcentagetan.
Ugud wan salan ən ɗourəentage, ahuskat adisikin nawa amos (atamosan əndeki hadi nawaɗan 100%).
“Ugud wa magrad ən “ƭiwaƭ tan 10%"meɣ iyan ““afanaz wan 10%""hadi niyan, iliɣitan ən harkuk eqalan amosan aywadan agudak hadi wendǎɣ.
Milahaw wendǎɣ gar təbiɗawen nəmikan wən ɗourəentage (elan) əd dagan wən ɗourəentage adobat śaśahat adagu iba ən faham maqaran ugud wa journalistean aliɣen əsalan ən alzawaban nukis, atamosan, dǎɣ azizgar agudiyan nalɣisaban aynaynen əd təbiɗawen dər alɣisaban namas daw əmik wan ɗourəentagetan.
Əmik eqal atiwafan dǎɣ latin per centum.
Əsanamahalan wen grammaire əd dəmik ebdan agudiyan fal almaɣna nakatab ən ɗourəentagetan.
"Ugud wan hadi ən ƭiwaƭ ifnaz, Dǎɣ iha amaɗin wan 0 afal hadi ən təwaƭ taqal amidriyan ye 1%, dǎɣ ololahan ٪""nigitan ən Trésor””,əd babo ““ %igitan wən Trésor””.)”
Dǎɣ milahaw, ən ɗourəentage wan agaraw niyan tartit, atamosan anmiwir ən matəhtan wəs əlub igrawan, eqal Dǎɣ amosan aygan daw əmik wan asinihig ən déəimal; iyat tartit taqalat ɗourəentage tan agaraw ən 0,500 har agaraw 50% ən matəhstan nes.
Ukusawan asidagan intadǎɣ ye tabaraten tawalaɣatnen aqalnen tidas tədimalanen, atamosnen asiwiɗ əd asinitfas.
Igi ən nafanaz fal maɗinan wi artaynen aqalan əšiɣil ən numérique wogaran tarɣise.
Dǎɣ əmik atiwaslan, amaɗin wa ikas awadəm eqal asitawana anagmad, izar amaɗin wadǎɣ damukas asitawanen anagmaɗ.
"Amukas” eqal tanuɣruf nanglais idit tigmaɗat ɣerbe wan latin subtrahere, sinta emanes ertay ən sub “dǎɣ ider”” əd trahere ““arakab””.”
Aruw əmik wan 3, walatigid tekel wala iyad ibret ən tašalmad fal atqaymid har 3, awen.
Fal asijiyh tidas tindǎɣ, anihaga adizizgrit tasiret.
"Amadine wan aɣaf ““1""ən nalɣisab eqalan adiš aykašanin.”
Dǎɣ edag wan təmirwen, 0 ogar təmidrit dǎɣ 1. Nisawaɗ adiš dǎɣ 0 əd 10, əd nikatab ƭəbidawen dər 1, eqalan 9, dǎɣ edag wan təmirwen.
Əgamaɗan anilkaman agudiyan dǎɣ adag wan ƭəmaɗ, ɣur 6 wartoger 5, sund awendǎɣ as təbiɗawt taqal ayhan edag ən ƭəmaɗ tən alɣisab.
Dǎɣ təbiɗawt, tiwaɗ niyan haratan ən maɗin wan təmaɗ dǎɣ ukisawan.
Aliɣi eqal 1, əd aqal ayktaban dǎɣ edag wan təmaɗ tən alɣisab.
Dǎɣ awa-d-eqqalǎn isalǎn wi-n-ǎlxisab fǎl aritmetik wǎr atwasǎn asəkkən ən asədətu mashan ɣor tizzarǎt kul, dǎɣ awatay wan 1637, Pierre de Fermat assəkna tamatert maqqarǎt fǎl isalǎn ən a-wen.
Awa atwasaknǎn dǎɣ initǎn wi-n-səmmos , əs tamatert ənnes jəzzəl , asdatǎt əs initǎn səmmos əgdahǎn-y-asəssihǎɣ ən awa-s-itawanna kart s-ibret ən temeɗe ən awatay ta-s 19 , ijji nes əs əkkoz initǎn , ǎtwanhay, atiwakas ashak dǎɣ a wen as ikna așșuhu hullan .
Wen dǎɣ ǎtwasaknǎn əs amoos a aduten fǎl isalǎn wi asəkna Ordinater.
Fǎl a wen, kart kul war-en taddoobǎt tumast ən ǎlmital , ilzam tǎt ad-təlla ashrut iyyan olahǎn əd-iyyat dǎɣ ti-n 1936.
Atwəktəb ənnes w-azzarǎn, a-t-ijjan Steiniz id Tietze dǎɣ awatay wan 1908 .
Dǎɣ awa-d-eqqalan əmməkǎn ən ǎlxisabǎn en tiɣer ti maqqornen , amoosǎn as așșohǎt əmmek ənnes shund as v fǎl harǎt iyyan imdan ,illa amaɗin imdan əd titbaqqa imdanen əd fǎl hak iha əmmək shund wen dǎɣ.
Dǎɣ iba-n-musnat ən əmmək ən asəkni amoos a wen shund tidət , dǎɣ awa inna Henri Poincare , wen harǎt ad-eqqal a-y-illan aɗəkoɗǎn karaɗ ən banan mashan attiwaja konekte , tebadde timdat wǎr-en təlla samdo( iyyan 3 manifold eɣfalan) .
Darat a hin ikkan temeɗe ən awatay ən ummaɣ maqqarǎn ən kǎl matematiktan , Grigori Perelman assikna tamatert tan -iba-n-musnǎt ən ammek wan asəkkən dǎɣ ikətban karad ajjihanen ,wan 2002 əd wan 2003.
Perelman asnamawaɗ-in edagg wen ən tamaɣatert .
Awa-s war atwassan ammək ən asəkkən ənnes, erha as hak tamayatert as ordinater addoobat azəgəz ənnes , nariket sar-əs ; alzhəwab, addoobat ad ummas a wǎr-en ikna.
Wǎr atwakas ashak dǎɣ ta wǎr-en təkna ,mashan ammukən as ta tazzarat təkna , ta-iyyadǎt wǎr t-oɣed.
Almital , dǎɣ tənna ta-n Collaz ,a-wen ijja fǎl awa dǎɣ kul ihan samdo, atiwakyadnen iket nasan har 1,2 har 1012 ( a ojjarǎn milliyar ən milliyar).
Tamatert ten , t-addobat ad təlla isawetǎn ajjootnen , shund akayad əs ukkəs-n-ashak fǎl alɣədədǎn wi atiwasannen.
Esawe iyyan ən tamatert , ititwəjjin ǎlwǎq wa-s-təmmalǎn haratǎn əmdanen addoobatnen ukkəs ən melɣaw , atiwasanan əs isəm wan ( ashəhushəl əs ajjaraw ən awa olaɣǎn: dǎɣ esawe wen , haratǎn kul addooben ad təllan təzzar ətwəsəkən as awa saknen , wǎr amoos a wǎr-en illa alfayda .
Ille esawe iyyan immaɣǎn awa oharǎn haratǎn iyyaɗ wǎr-en illa samdo , tirəm almud ən awa-t-illan fǎl awa inna Zermelo Fraenkel fal haratǎn wi ǎtwarɗanen.
Wǎr əjjətan kǎl tamusne wi wǎr-en erɗa fǎl tənna tan Riemann.
Karte ən awa ilkaman tattiwaɗkal shund almital ən ammək əs esawe nes addoobat ad aruw tərəɗawt tasisagdahat awa atiwamaɣǎn dǎɣ taraɣse.
Kepler asdatat as t-amoos samdo ən awa oharan harat əd isalan wi ikfa Fibonacci.
Fǎl təsəba ən əssən haratan , esawe wen , addoobat asəkən ən timɣutar.
Almital, issoknan wi-n əssən 0,999…əd 1 ogdahǎn dihad-as amaɗin iyyan a saknenǎt .
Əs tadhəlt ən ordinatertǎn əd ordinatertǎn wi əknanen melɣaw haratǎn iyyaɗ əd aqqalnen matematiktǎn , shund əd awa-s-itawanna rasin kare ən 2 atwaxsabǎn əs a okkayan temeɗe ən millyar ən imaɗinǎn.
T-iyyaɗ dǎɣ-snǎt əknanǎt bəɗɗaw dǎɣ awa atiwazayǎn har-əd oraw a wen ummǎy ən asəbdəd nasnǎt. Alwaq iyyan, eshwal.
Alwǎqqǎn iyyǎd, raməs wa ehǎn n constant ǎmos isim əkmǎlǎn
Bǎnnǎn amos esǎssǎr tolas iddikud n medǎn wa ehǎn edǎg n iddikud wen daɣ ǎsidin
“Ismǎwǎn n esǎssǎr wan bǎnnǎn (0) daɣ tǎngilist ehǎy bǎnnǎn (daɣ rwayon uni) , bǎnnǎn (daɣ amerik), nil - daɣ tǎlɣiwen tiyyǎd ɣur as iddikud ehǎn sider izlay ti i letǎr “”O”” - oh meɣ o”
Tifert rǎqqisǎt tan ibǎn, ismǎwǎn win wala d kǎla alwǎq iyyǎn intǎned axdǎmnen
Alwǎq itǎwǎn has Oh daɣ tǎlɣa n isǎssǎrǎn win tǎlǎfon tan
Mǎris wan nfr s almǎɣna net tihussǎy inta deɣ exǎddǎm i asilmǎd n edǎg daɣ idǎlojǎn n izikwǎn d Piramid tan d wa id ikkǎt nat tišijriten daɣ iyǎka ehǎn afǎlla meɣ sider n iyǎka wen
Inǎdbǎɣ n terist wan Babylone war eqqel bǎnnǎn s tiditt fal as war exǎddǎm inta ɣas meɣ exǎddǎm daɣ amindi n esǎssǎr.
ɣur 150 n awǎtǎy data annǎbi ɣisa, Ptolemy,omar Hipparchus d Kel Babylone tan , exǎddǎm s mǎris i bǎnnǎn daɣ alxidmǎt net fal astronomi tan mǎtematik tawǎɣrit s Syntaxis Mathematica, tiwǎssǎnǎt s isim wan Almagest.
“ Axǎdǎm wen olas iji daɣ awǎtǎy wan 525 dǎta annǎbi ɣisa fal tǎbǎl togdǎhǎt , tǎfǎssǎrǎt s Latin nulla meɣ ‘’kala’’ ija Dionysius Exiguus, edes n asidin””
Lokavibhāga, akǎtǎb fal kosmoloji iddǎrǎn daɣ azzǎmǎn wan afissǎr n Sanskrist n Prakrit wan alǎsǎl amosǎn a ijan daɣ 458 n awǎtǎy darat annǎbi ɣisa (azzǎmǎn wan saka 380), exdǎm s sistem wan alqim n edǎg wan ifrǎsǎn eha bǎnnǎn
“Daɣ awǎtǎy wan 813, al-Khwarizmi exdǎm s asidin wan Hindu tan daɣ tabǎl tan net tin astronomi””
Alkittǎb wen afissǎr darǎt a-wa daɣ Latin daɣ awǎtǎy wan 1200 s eɣaf wan Algoritmi de numero indorum
Okǎyǎɣ daɣ teɣǎre nin hullǎn tolas almǎdǎɣ awa ehǎn unha d armis wan amšikki
Ijjed assǎhǎt i asirtǎy n alkittǎb wen fuk net s immik wa s ila afǎhǎm daɣ as ti azunǎɣ s sammos albǎbǎn
Isǎssǎrǎn win tǎza n medǎn win India amosǎn: 9 8 7 6 5 4 3 2 1 .
254 har 255 eha 0 amosǎn esǎssǎr n bǎtil daɣ awen amos esǎssǎr n bǎtil war n oleɣ
As amos alqim meɣ esǎssǎr , bǎnnǎn war olǎh id iddikud wan bǎnnǎn exdǎmǎn daɣ sistem tan win medǎn ilan edǎg daɣ asimil
Iddikud wan bannan addobat meɣ war addobat ad eqqal iddikud n batil mucham iddikud ikmalan ,daɣ awen iddikud rasyonel d iddikud n tiditt ( hak id iddikud n algebra d iddikud maqqoran)
War addobǎt ad ezzǎr fal as ila esǎssǎr andǎrrǎn n ɣǎmil tan tolas war addobǎt tǎrtit fal as war addobǎt ad eqqil asuj n isǎssǎrǎn wi azzǎrnen (fal as bǎnnǎn ilzǎm ti hǎrkuk ad eqqǎl iyyǎd daɣ ɣǎmil tan )
Aššǎreɣa tan tin tǎjin- at i esǎssǎr fuk n x adutten meɣ mǎqqorǎn a fal wǎdden s immik as atwǎn.
Titbǎqet tan anǎtfǎs, tijat i jǎmiɣ war eha hǎrt, suɣil jǎmiɣ war eha hǎrat šund alqim , kuddeɣ as hak 0 titbǎqqa
Daɣ abstract algebra, 0 t-axdǎm hǎrkuk i asilmǎd n titbǎqet bǎnnǎn amosǎn titbǎqet n muxid i aziyid ( a fal ijja almǎɣna fal edey eɣbǎlǎn) tolas titbǎqet sas-it i anǎtfǎs ( a fal ija almǎɣna)
Daɣ iddikud tan iyyǎd, edǎg wan bǎnnǎn izlay id ihǎndǎgǎn wi yǎdnen as ijja awen i wi yǎdnen amos nefraǎ n bǎnnǎn.
At-wǎssǎn as tǎqqimt n neutron tan akkoz addoben ad aj in azukki tan assoɣǎlǎn atom daɣ alxǎq net
Almitǎl, titbǎqqa n mǎjmuɣǎt addun-at s asinti ɣur 0 daɣ C, i as mǎjmuɣǎt tin isuj n ichǎmolǎn n anmilǎy n mǎjmuɣǎt itišil fal 0
Daɣ database tan, addobǎt mǎjal ad war ila alqim
I mǎjal tan win akǎtǎb awen war eqqel etǎɣǎs meɣ esǎssǎr war eha hǎrat
Medǎn fuk eha alqim bǎnnǎn ehak xal n bǎnnǎn
Dǎɣ əmik ən 1, afal emarne ən aduniyat dǎɣ salan winan itimaɣ ogaran Əmik ən 1 dǎɣ awatay waylkaman agaraw dǎɣ azal ən salan, 0 eqal atiwafan dǎɣ manahadan ən tartit dər amosan emarn ən salan dǎɣ atiwakalan fal salan.
Dǎɣ santo, maəhinetan ən akatab winan itigu tibidawen ən əmik gar O əd 0; iyad almaɣnatan winan ila wala buton ebdan fal amaɗin 0.
Amaɗin 0 dər edag dǎɣ amas olahan adiqil adizgaran sund tabarat fal tiset ən IBM 3270 əd təwa ƭ dər niyad ɗoliəetan ən almaɣnatan ən informatiquetan amutaynen sunk Andalé Mono, əd dǎɣ iyad əmikan ən tawaran ən əomɗagnietan aériennetan.
1 (iyan, deɣkanen sitawana unité, əd unité) eqalan amaɗin əd amaɗin ən numérique amitkalan fal adigišan amaɗin wen dǎɣ imaɗinan.
Dǎɣ asostanan ən aliɣi ɣur wala eqalan atiwagan sund winan ahuskat wa dijer, 1 eqal wadazaran əd wogaran təmidrit əmdan ahusken.
Iyadak, adiš kul tabaraten ən 1 adoben dǎɣ adiqilan ayfnazan.
Eqal amos amaɗin əmdan darat wala.
Eqal atiwanan dǎɣ Europe ɣia ən Maghgeb əd Andalousie dǎɣ Moyen Âge, fal anmitaf ən alkitaban isanen akatab dǎɣ tarabt.
Əmikan winan idikil wi zagrotnen adriš ədiskaran fal amaɗin 1winan idikil deɣqanen babo ogaran tasiret tan horizontal dǎɣ tabarat toɣadat dǎɣ amaɗin wa 7.
Dǎɣ aliɣi, 1 eqal magnitude, ən valeur absolue meɣ uqud ən amaɗin aśohen ən unitaire, ən ɣeəteur unitaire əd matriəe unitaire (ogaran deɣqanen sitawana matrice atiwazayan).
Dǎɣ tabarat ən təbidawen, 1 eqal agudiyan amitkalan fal adiqil harat ən santo ən təbiɗawen.
Falas əšiɣil ebdan dǎɣ santo ən 1 (1x) eqalan harkuk ogdahan ən 1, asimililiy winan tila (eqalan asitawan logarithme dǎɣ santo ən 1 afal tila).
Dǎɣ olahan, əd ɣeəteurtan aqalnen agudiyan atiwasaknan dǎɣ ɣeəteurtan niyadnaɣ (atamosan ən ɣeəteurtan ən magnitude iyandǎɣ), falas awen igrawan agudiyan tabaraten ogarnen atwirh.
Eqal awen wa dazaran əd wa sisin amaɗin nukiy ən Fibonacci (0 eqalan wala) əd eqal wadazaran amaɗin ən ajotnen iyad ən alkum ən maɗinan.
Mašanatnen, algèbre oɣadnen adobatnen adiqilan ašikriš dər iyadǎɣ harat, awinan eqel singleton əd winan eqel dak ayertayan.
Ufir nəsin eqalan tafirest ən 1 əd 0 eqalan amitkalan dǎɣ ordinateur fal adigiš əmik kul ən huktan.
+1 eqalan tazayt tan électrique ən ɗositrontan əd protontan.
Təmusne tan néopythagoricien Nicomaque ən Gèrasa tadutat as iyan winan eqel amapin iyan, mašan tabarat tan amapin.
We Are Number One eqalan taswilt ən 2014 tan salan ən télévision fal aratan LazyTown, wa igrawan dǎɣ atwizay dǎɣ awendǎɣ.
Dǎɣ football tartitan (soccer), ən numéro 1 eqalan agudiyan atiwafan dǎɣ amagaz ən but.
Was 1 eqalan ogaran təmidrit amaɗin agrawan adiqil amitkalan fal kal balo ən Ligue tan akal ən hoəkey (NHL) ; ligue tidgal amitkal ən 00 əd 0 dǎɣ samando ən wityan 1990 (ogarnen təmɣire amaɗin igrawan adiqil was 98).
Tafirest dak ən tanamašrat dǎɣ maɗinan atat ihan daw-tifirest ən tizart toɣadat zigret ta tolahat winan tanmašray, tamosat tabarat ən asikin winan itimundu.
"Wasisin, sund wala iyan amaɗin transəendantal winan adobat adiqil aykrasan dər əomɗas əd tasasagdahat, wadadobat adiqil ""ayknan efaday ən taɣalaywat""."
Astronome wan indien Aryadhata ašiɣal ɣaleur iyan ən 3,1416 dǎɣ Āryabdhatīya nes (499 AD).
Astronome imbag Jamšīd al-Kāšī ye igi ən 9 maɗinan ən sexagésimaux, olahan ən sund wan 16 maɗinan ən décimaux, dǎɣ 1424 amitkal ən polygone ən 3×228 ən tisigwen, awa asɣaman dǎɣ agaraw wan aduniyat hawendǎɣ had ihomiši 180 nawatay.
Tidgal azal ən nilkaman winan itimundu.
Awa samos as Salamin atasmatayan əd Brent, eqal deɣqanen asitawana algorithme ən Brent-Salamin.
Animašray əd nilkaman winan ila hadi meɣ ən algorithmetan itératif, wa itigizan əd amitkal kul ən maɗinan ən garesan hawendǎɣ har agaraw wan samando mosan animtaf.
Tidhalen tən ən uduf aqalnen asitawana mnémoniquetan.
Imaɗinan aqalnen magornen dǎɣ talɣa ən ešaɣer egtan dǎɣ safala nəmik wan dôme.
"Amaɗin ən numérique eqalan ašikel iyandǎɣ amitkalan intaɣas (atamosan ""2"") meɣ dǎɣ asirtay (atamosan ""25""), fal adisikin imaɗinan dǎɣ əmik ən numérique ən ugišawan."
Əmik ən numération ən ugišawan ihan amaɗin iyandǎɣ ye hak amaɗin əmdan ən wala har, mašan dǎɣ wariha, radix ən əmik wan numération.
Əmaɗinan wi santo aqalnen hulen olahnen dər maɗinan wi amutaynen, hawendǎɣ har glyphetan amitkalnen fal ugišawan ən maɗinan.
Mayas adakalan ašikel ən tefek fal adigiš edag ən wala.
Əmik wan numeral ən Thaïlandais eqalan intaɣas dǎɣ əmik ən numeral hindou-arabe, dǎɣ warahen šikelan wi amitkalnen fal adigišan idagan ən maɗinan.
Aqalan windak nəsin əmikan dǎɣ santo ən 3.
Inumaɣan ajotnen, dǎɣ alwaq wan 300 nelan wi ilkamnen, iliɣen asirɣas ən nasiɗin ən dagan wi awadnen ugušiwan.
Dǎɣ olahan, 1111 (efad, temede əd maraw əd diyan) eqalan asikin.
Dǎɣ ugur nisiɗin ən marawat tisikaɗ, iyad itwigaz aseɗanan gar tisikaɗ, edag wa gar tisikaɗ, əd tisawen dǎɣ ogaran dǎɣ tisikaɗ.
Ətwigazan ən awatay wan tuhunt, dǎɣ ihan wirunen tartiten ən kalakal wi americaintan, dakalnen wi saɗanen fal adalan wi banan, əšiɣil wa manes əd miskalan ən lalan.
Dǎɣ aywadan dǎɣ 3500 aɣ. J.-Ə. ihomiši, erkišiɣilan ən talaq aqalan anilkaman dǎɣ amiskal dǎɣ liɣitan ən numérique izgarnen dǎɣ tadhil ən əmik awilaywaynen dǎɣ tisigwen fal tisayen ən talaq (dǎɣ santo ən tisitwir fal krimkraman) wi eqalnen darat awen aygan.
Əmikan ən numérique wən cunéiforme olahan ən əmikan wi numérique wa aɣilaywayan wa asmatayan əd itwaran asiɗin wa asiwiɗ ən ɣaleur wa əmik wa nəmikan ən numériquetan wi aɣilalwaynen.
Əmaɗinan wi sexagesimaux aqalan əmik wan radix ertayan wa isadawan santo ən 10 əd santo ən 6 artaynen dǎɣ tafurust ən nadag əd ən šaɣeran oɣadnen ən cunéiforme.
Əmaɗinan iyadǎɣ ən tartit əd akotan wi tafaɣat izgaranid sund isirtayan iyadǎɣ ən asimusuɣil neɗan.
Imasaɗinan wən tiridawt aqalan andiran dǎɣ aśuhu ye ɗesan əd tuzant.
Juiftan asintan adakal əmik olahan (əmaɗinan ən hébraïque), wi ogarnen turut isiknitan atiwazaynen aqalnen aybdan ən imbešta ən harwa aywadan 100 dat.
Mayas wən Amérique tanamas adakalan əmik ertayan dǎɣ santo ən 18 əd dǎɣ santo ən 20, amosan adizgaran dǎɣ Olmequetan, ahan talɣiwen azarnen atamosnen asiɗin ən dagan əd wala.
Təmusne ən nufur ən timikras əd initan eqal aygmadan fal conquistador ən esɗagnoltan dǎɣ 16ème temede nawatay, əd wadider, ahuskat as haratan nadakal ən banan ən əmik quiɗu amosan harwa amitkalan dǎɣ akal ən andine.
Wala eqal amitkalan fal wadazaran ehandag dǎɣ Inde dǎɣ 7e temede nawatay ən alwaq wananaɣ fal Brahmaguɗta.
Kal maɗinan ən araban asewaɗan əmik fal adigišan fraətiontan ən déəimal, əd Muhammad ibn Mūsā al-Kwārizmī əktab alkitab iknan ye salan wən 9e temede nawatay.
Əmik wasisin (santo 2), eqal amšaršaran dǎɣ 17ème temede nawatay fal Goƭfried Leibniz.
Təmotayen tə amosnen alɣisab anihaga adiqil adikin aqalan intanedǎɣ asitawana awinan atwazay, əd valeurtan winan atwazay wi sagdahnen asisigdah eqalan asitawana aliɣi ən alɣisab.
Alɣisab iyan tanhat winan eqel tidit aswaden valeurtan iyad ən təmotayen.
Hulen agudiyan, tasaga tan aɣil ən alɣisab eqalan amosan agdahan ən wala.
Alɣisab eqalan analogue iyan akot dǎɣ amosan dǎɣ itawaga azayan.
Eqal anuzgum ən santo géométrie ən algébrique, ən tabarat tinfat dǎɣ maɗinan.
Fal kanan ən alɣisaban ən iyandǎɣ meɣ niyat terwe, amitkalan təmusnawen ən algorithmetan meɣ géométriquetan wi idizgarnen dǎɣ algèbre anilkaman meɣ ən akayad ən maɗinan.
Alɣisaban wən aqalan dǎɣ atiwasanan aśohen; nitamaɣ agudiyan ɣas ye agaraw atwimal meɣ ibanamel ən aliɣi, əd, afal atitila, ye asiɗin ən hadi ən liɣitan.
Dǎɣ atwisanan, x, y əd z aqalnen daknasnat haditan abdanen (dǎɣ awen, ən haditan atiwasanen) igašnen daw almaɣna ən azayan aɣilalwayan, əd hak x, y əd z ən tazayt tabdat.
Dǎɣ awen, alɣisab dər R winan atwasan eqalan alɣisab atiwasan ən taɣalaywayt.
Əšiɣil wa eqalan ye agaraw ən ləɣitan meɣ, dǎɣ əmik ən tabarat, ta saknet wiwinan atwazay dǎɣ əšiɣil ən tabarat, eqalan asitawan asikin ən alɣisab.
Asinimiƭif meɣ tazant ən winisin təsigwen ən alɣisab fal hadi winan eqel wala.
Alɣisab ən algébrique eqalan atimutuyan afal witugu ugiš ən iyandǎɣ tamotayt.
Dǎɣ maɗinan, təmusne ən əmikan anilkamnen ataqal santo əd aɣil ən atiwasan ən algèbre anilkaman, ən salan wi aqalnen amitkalan dǎɣ agudiyan ən aɣilan ən maɗinan wi amutaynen.
Almana wən aytagu ye adisikin əmikan əd tabaraten ən kadewan ən conique.
Tatbiqet ten ən nahanay, tizgarat fal Descartes, tasewaɗ əd simutuy əmik ən géométrie ihan fal wi urunen amasaɗinan ən grektan.
Alɣisab ən diofantien ebdan eqalan alɣisab iyan fal atamosan wizazgarnen ən šikelan ən alɣisab adobatnen adiqilan winan atwasan.
Géométrie algébrique amutayan eqalan ayhan fal təmusnawen ogarnen atwisan ən algèbre atiwasanan, dǎɣ aybdan ən algèbre ən asirtay, dər magrad əd asibaban ən géométrie.
Tatbiqet iyat ən tidawt tahat alalawa ən algébrique afal əsiknitan nes sagdahnen alɣisab ən polynomial ən hukitan.
Dǎɣ maɗinan wi aridnen, alɣisab wi abdanen aqalan atiwaɣranen daw dangan ajotnen abɗanen, dǎɣ tarha atamosan ye liɣitan nasan -tartit ən əšiɣilan wi sasagdahnen alɣisab.
Alɣisaban wi abdanen anilkamnen, əs liɣitan adobatnen adiqilan awiɗan əd asinimiƭif fal coeffiəientan, aqalan ahusken atiwasanan əd atiwafhaman, əd liɣitan oɣadnen daw əmik iharan aqalan atiwagrawan.
EDP adoben adiqilan amitkalan fal adalaɣen tidit maqarat ən alwaqan atamosnen anazar, takast, éleətrostatique, éleətrodynamique, tanaɣla ən aynagayan, aytimsisiran meɣ ikanan ən quantique.
Aliɣi iyan eqal asimišwir ən ɣaleurtandǎɣ təmotayen winan atwazay tə taganen tigdaha ən alɣisab wa aduten.
Tartit ən kul əliɣitan ən alɣisab eqalan dǎɣ tartit ən liɣitan nes.
Dǎɣ maɣulat ən taberat, aliɣi ən alɣisab adobat adumas umaɣ amosan harat dak ən aliɣi (umaɣ ən iyandǎɣ aliɣi igdah), meɣ kul əliɣitan, meɣ aliɣi iyandǎɣ igdahan ye tabaraten tiyad, sund adiha agutus atiwahakan.
Dǎɣ awen, əliɣitan wadadoben adiqilan aytawasaɗanan.
Təɗidawt ən əmikan ən alɣisaban eqal amaqaran, əd təmusnawen ihanen aqalnat intanatedǎɣ.
Awen adobat adiqil aygan dǎɣ iba ən təmusnawen ən maɗinan; iyad asibaban waraqelan ayknan as darat timaɗ nelan ən irum.
Polynômetan zagaranid dǎɣ ajotnen tabaraten ən maɗinan əd təmusnawen.
Ajotnen ənumaɣan adakalan wi nəsin tifir ən almaɣna ən təmotayen.
Dǎɣ əmik atiwalaɣen, əsim ən polynome eqalan P, əd waden P(x), mašan amitkal ən asiɗin ən əšiɣil ən P(x) alwaq ən alɣisab ɣur təbiɗawt ən gar polynôme əd əšiɣil ihan winan eqel aridan.
Agudendǎɣ, nadobat anitkil fal tabarat dak ɣur asiwiɗ əd asinimiƭif aqalan atiwasanan (atamosan dak taɣalalwayt).
Polynômetan ən degré wan andiran igrawan əsimawan atiwasanen.
Polynôme 0, wa adoben adiqil atiwagan sund winan ila wala ihan əmik, eqalan asitawa polynome ən wala.
Sund degré ən polynôme winan eqel wala eqalan ogaran təmɣire ən degré ən əmik iyan, polynôme wen eqalan ən degré nəsin.
Polynômetan adobatnen adiqilan akitlen dǎɣ əšiɣil ən hadi ən əmik ən koeffisientan winan eqel ba, dǎɣ almaɣna as polynôme ila əmik eqalan asitawa monomial, polynôme ən əsin əmikan eqalan asitawa binomial əd ɗolynôme ən karad əmikan eqalan asitawa trinomial.
Agud wa eqal amitkalan fal adisikin əšiɣil, ən tabarat winan eqel deɣ akuruzan.
Polynôme winan ila hadi ahas itawanen polynôme itimutuyan, polynôme ən ajotnen winan ila hadi sitawana polynôme tinimtafen.
Dǎɣ awen ən ašikriš ən haditan aśohatnen, facteurtan winan ifiniz aqalan anilkaman.
Afal degré eqalan ogaran iyandǎɣ, alalawa winan ila asymptote.
Dǎɣ algèbre ən banan, təmusnawen amosnen ən tabarat ən quadratique aqalnen atiwasaɣran fal kanan kul nalɣisaban polynomialetan ən wadazaran əd wasisin degré dǎɣ tamotayt.
Agudendǎɣ, algorithmetan ən umaɣ ən azaran adobatnen adiqilan amitkalan fal agaraw ən ihomiši ən numériquetan ən azaran ən magrad polynomial ən dak degré.
Harwa dǎɣ 16e temede nawatay, ən tabaraten olahnen (dakalnen azaran ən əubiquetan dǎɣ ogaran dǎɣ azaran ogdahan), mašan ajotnen ogarnen aśuhu aqalnen atiwazayan fal alɣisab ən degré ən karad əd ikoz (anhiy alɣisab ən əubique əd alɣisab ən quartique).
Dǎɣ 1830, Évariste Galois asikna as iyadak dǎɣ alɣisaban ən degré ogaran ikoz waradoben adiqil ayknan fal radiəautan, əd isikna as hak alɣisab, nadobat ananu as taqal aylayaman fal radikotan, əd, afal taqal, ye kanan.
Dǎɣ awen, tabaraten ən alɣisaban salyamnen ən degré 5 əd 6 aqalan adizgaran (anhiy əšiɣil ən quintique əd alɣisab sextique).
Algorithmetan wi ogarnen aśuhu atagan ye kanan raqisnen (fal iyan ordinateur) alɣisaban polynomialetan ən degré ogaran 1000 (anhiy Root-finding algorithm).
Fal tartit ən alɣisaban polynomialetan dǎɣ ajotnen winan atwasan, ilanti algorithmetan taganen ye asikin afal ilanat hadi amidan ən aliɣi aśohen, əd, afal hadi iyan eqalan amindan, ən tidas ən liɣitan.
Alɣisab ən polynomial fal atamosan as waden atiwarhan ye liɣitan wi aqalnen aymdan eqalan asitawa alɣisab ən Diofantie.
Coefficientan adobatnen adiqilan amitkalan sund haditan wi itbanen, fal əšiɣilan ən valeurtan itbatnen.
Tigdaha ten asakna awa fal isirtayan anilkamnen aqalan asitawana polynômetan.
"Dǎɣ awen koeffisientan ən taɣalalwayt, anihaga adisimutiy ""babo-winan itimutuy"" fal ""babo-winan atwasan meɣ babo-iyandǎɣ"". (Wi nəsin əsiknitan iglanen dǎɣ awen ən koeffisientan dǎɣ ašikriš iyan)."
Agud wa koeffisientan ahan dǎɣ entiertan, əmaɗinan ən rationneltan meɣ taɣisa timindat, ilanti algorithmetan taganen tirimnen ifanazan əd tidas ən fanazan dǎɣ polynômetan winan ifiniz (anhiy əšiɣil wa polynômetan).
Polynôme wa talɣa ən matris meɣ emag ilkaman iahan salan fal valeurtan aridnen ən emag.
Agudendǎɣ, asiɗin ən ayknan əd aytawagen was itamatkalan ešalidǎɣ winan eqel awiɗan dǎɣ ugud ən 15ème temede nawatay.
"Awen ""isawaɗ wa ogdahan"", simliliyan tasaga tan tašalmad dǎɣ wa ogdahan."
Təmusne tan Descartes stipule ye fal kul wi tinukoz tiɣalalwayen tə tatafnen (təmotayen ən tangent), izarazaran nasan gadahan ye alɣisab quadratique ebdan.
Imasaɗinan ən babylonientan ihomiši 400 dat J.-C. əd imasaɗinan wi əhinoistan ihomiši 200 dat J.-C. atkalan təmusnawen ən géométriquetan ən təbiɗawt fal kanan ən alɣisaban quadratique ən azaran wi awiɗnen.
Euclide, amaɗin wa greə, iga dǎɣ edag ən təmusne ən géométrique ogaran 300 atwinhay ibret dat Jésus-Christ.
Al-Kwārizmī ika ogaran igig dǎɣ agay ən aliɣi imdan ən alɣisab quadratique atiwasanan, erɗan iyan meɣ əsin əsiknitan ən numérique fal hak alɣisab quadratique, dak dǎɣ agay ən sidutitan ən géométriquetan dǎɣ tabarat.
Abū Kāmil Šujā ibn Aslam (Misra, 10e temede nawatay) dǎɣ təbiɗawt eqal wadazaran ye tiridawt ən maɗinan ən irrationnel (agudiyan daw əmik ən azar ogdahan, ən azar ən əubique meɣ ən azar wasikoz) sund əliɣitan ɣur alɣisaban quadratiquetan meɣ sund koeffisientan dǎɣ alɣisab iyan.
Aliɣi nes eqal hulen ayhan fal əšiɣilan ən Al-Khwarizmi.
Agudendǎɣ, dǎɣ alwaq atiwafan, təmusne tan quadratique təsinta ye agamaɗ ən asidutu nes dǎɣ tidit ən awinan ikna a imamaran, mašan as təmusne tan zahazan okaynen ən adimutiyan.
Ilanti təmusnawen ən zahazan ən numérique, asitawana ɗrosthaɗhaeresis, ta hakat tabaraten gazolnen fal aɣalay ən əšiɣilan ən chronofage Atamosnen asinimiƭif əd adakal ən azaway əd azaran.
Algorithmetan ən tidas taganen ye agaraw ən liɣitan taganen tasaga tiknat ən algèbre anilkaman ən numérique əd itagu əšiɣil ašohen ən təmusne, ən ahanay, dǎɣ shimie, dǎɣ informatik əd dǎɣ atawar.
Fal liɣitan dǎɣ tabarat tahat sund taɣalaywayt ən entiertan, meɣ dǎɣ iyad tabaraten ən algébrique, diyad təmusnawen asewaɗnat, anhiy Alɣisab anilkaman fal taɣalaywayt iyat.
Awen itagu ye igitan dǎɣ alkitab dak ən magrad əd təmusne ən dagan ən vektorieltan (meɣ ogaran atamosan moduletan).
Awen əmik eqalan atiwazayan ən əmik ən daw-atiwasaknan.
Wa səsin əmik ən aliɣi iyandǎɣ, atamosan animgaš ən əsin tisirad.
Wi səsin winan atwasan ən alɣisaban igraw aliɣi atiwaharan.
Əmik ən alɣisaban əs tisigwen ən tašalmad aqalnen anilkaman ən tanhat nasan eqalan harkuk ašohen.
Nigaraw əmik iyan ən alɣisaban dər alɣisab ən nagamaɗ əd winan atwasan dǎɣ agamaɗ.
Əmik 3 : Asiwid ən tasiret asinimiƭif ən skalaire ən iyat tasiret.
Dǎɣ olahan, əmikan dər ən matriəe ən namas atiwasan nayknan adobatnen adiqil ayknan əsin hadagan ogarnen urmaɗ dər təbiɗawen ən Cholesky.
Ihaz imdan as azalayat eqal agud iyan atwətkal ye haratan iknanen tamvare, dakəlnen hulen səməkiyan alwəq mev təkətawt.
Awen itiwiy dǎɣ tabarat ən təmusnawen anelasnen.
Dǎɣ maɗinan, anilkaman eqal, dǎɣ hadi, iliɣitan ən tabarat taganen ye asiwid ən awinan itimundu ən təwaƭ, iyad darat iyad, ən təwaƭ ən santo atiwafan.
Agudiyan emel harkuk ən maɗinan, inilkaman winan itimundu aqalnen deɣqanen is tihurut amitkalan dǎɣ iyad adinan haditan atamosnen awa itawanhayan, informatique, statistiquetan əd azruf.
Animašrayan ye Zenon fal Achille əd efarɣas wa aśohen ən tabarat ten tidgal-asirid ən nilkaman winan itimundu : Achille ošal darat efarɣas, mašan agud wa ɗiwaɗ edag was efarɣas dǎɣ santo ən azal, efarɣas iwaɗ edag wa səsin ; agud wa ɗiwaɗ ten əs sanatat tedagit, efarɣas eqal as edag was karad, əd dǎɣ anelasan.
Isalan wən waradoben as hadi eqalan ogdahan ən 2 (ahuskat as atitiqil), mašan tadobat as ataqal ogaran ogdahan əd 2.
Irum wan waykan olahan ilan irum ən M ən Weierstrass, irum wa ikan olahan ən Abel, irum ən Dini əd talɣa tan Cauchy.
Awaykan eqalan olahan fal daw tirtiten iganen əd idbalnen (atamosan aśuhu ən amas ən taɣaya ən aykan: dǎɣ iyad əmikan, ataqal olahnen ən aykan fal dǎɣ tirtiten ašohatnen.
Anilkam ən Hilbert-Poincaré eqalan anilkaman ən aśahat atiwasanan dǎɣ amitkal fal teɣare ən algebretan ošwalnen.
Dǎɣ 17e temede nawatay, James Gregory ašiɣal dǎɣ aynayan əmik ən désimal fal nilkaman winan itimundu əd azizgar ajotnen nilkaman ən Maclaurin.
Cauchy (1821) isihušul fal iruman oɣadnen ikanen ; saknen as afal əsin nilkaman aqalan aykan anmiƭaf nasan winan eqel ayfan, əd dər diris isinta ihanayan ən talɣiwen aśohatnen.
Təmusne iyat ən sommabilite eqalan asimišwir iyan ən samando ən daw-tartit ən tartit ən nilkaman ikanen wi basarnen əs tihusay ən təmusne tatiwasanat ən anilkam.
Əmusanan wi indientan adakalan tabaraten tən təzunawen harwa aywadan was 12e temede nawatay.
Dǎɣ Əmigridan ən əšiɣilan, aliɣi ən manes eqalan agudiyan eqtan dǎɣ uqud fal asiknin əšiɣilan ən manes.
Iyad isiqtitan (sund logiəieltan ən informatik atamosan kal tisikuyma) adoben agudiyan adikinin valeurtan ogarnen təmɣire.
Ye sund aliɣi wan Pickover wan təzunawen iknanen, ogarnen təzunawen aɣelnat intanatedǎɣ ahin ilan.
Wartilen, dǎɣ magrad ən tišdige, adabaratan deɣ raqisnen fal təzunawen; wala iyan asirtay amindan ən hadi, ən sinimitafan, ən aśuhu, əšiɣilan amutaynen meɣ ən logarithmetan war igdehan ye atan ikisan; mašan eqal adoben agaraw ən tabarat tatiwasanat fal təzunawen dǎɣ dakalan ən lalan atamosan ugišawan əd samando ən tidas.
Ugišawan amosnen wi nimigrad hawendǎɣ har amaradǎɣ ikanen əšiɣilan adizubatnen, mašan əšiɣil wan gamma adifal intadǎɣ ugišawan ən əšiɣil aridan ən algébriquetan.
Dǎɣ adakal ən samandotan, iyad sinimitafan ən rationneltan ən fakteurtan winan iminda adobatnen deɣqanen adiqilan aykatan dǎɣ əmikan ən əšiɣil wan gamma.
Tafunft tan əšiɣil wa gamma, tiktabat atamosan fal Philip J. Dǎvis dǎɣ salan wis inta ina alhak wan Chauvenet dǎɣ 1963, saknu hadi ahusken ən ti aqalnen təwaɗen ən maɗinan harwa18e temede nawatay.
Dǎɣ umaɣ ən agaraw ən tidit tatiwasanat fal hak təmusne, adiqil anihagan ye agaraw ən təmusne tatiwasanat fal asikin ən əšiɣil ən gamma.
Ugudendǎɣ, əšiɣil ən gamma olah das warigde ye wala iyan alɣisab ən təbiɗawen ən banan.
Təmusne tan Bohr-Mollerup eqalan amitkalan falas eqal deɣqanen ariqisan ye asikin ən ašiśuhu ən logarithmique fal dak ən təbiɗawen ən tabaraten amitkalnen fal asiknin əšiɣil ən gamma.
Ugud was ordinateurtan ən éleətroniquetan aqalnen atilan fal igitan ən təsayen dǎɣ elan wi 1950, ajotnen təsayen ibsarnen fal əšiɣil ən gamma aśohen aqalan adizgaran fal asudmir ən asistan, dǎɣ iha tasayt tatiwasanat dǎɣ 12 desimaltan ən National Bureau of Standard ən États-Unis.
Dǎɣ təmusne, tabarat taqalat ašahat ən anilkaman ye azizgar ən əmik dawla, sund dǎɣ tabarat ən maɗinan meɣ ən tabarat ən shimik.
Dǎɣ maɗinan, tabarat sakna atamosan aliɣi iyan wa itagan dǎɣ alɣisab ən salan ən mathematiquetan aɣil iyan, ogaran tənifawt eqalan təmusnawen ən maɗinan.
Təridawt ten, ahuskat as ifnaz tanfo dǎɣ tabarat iyat intadǎɣ ən banan, tagu dǎɣ maɗinan ta wadasnen ogarnen tarmide ən tabaraten ogarnen təmɣire əd ogarnen ašuhu.
Dǎɣ asikin, H2O eqalan tabarat ən shimiq ən aman, isaknen ye hak molékil eqalan atiwagan əs əsin atometan ən hydrogène (H) əd atome ən oxygène (O).
Dǎɣ tabaraten ən təɣirmaten, iɣilan asintan fal harat iyan itbatan əd hakan agudiyan haditan ən atometan ən niyad haratan dǎɣ tartit - dǎɣ tumast ən salan ən harat wa atiwasanan.
Iyad əmikan ən asirtayan ən ioniquetan waradoben agudendǎɣ adiqilan ayktaban daw tabarat ən tabaraten ən təɣirmaten winan ila haditan əmdanen.
Ilanti ajotnen əmikan ən tabaraten, atamosnen tabaraten ən molékilairetan əd tabaraten itamnen.
Əšiɣilan aqalnen ən santo ən nuzguman ən əmik atamosan ən təwaƭ tabdat aswaden iyan haditan.
""Aliɣi wen ən ""graphe"" itagan isiknitan ən tartit ən əsin haratan."
Agud was tabarat əd zaboten aqalnat ayertayan ən haditan atiwasanen, hak wa səsin adobat adiqil atiwagan sund koordonnéetan ən kartésien ən tatbiqet dǎɣ atiwanan.
Agudiyan, nadobat aniziy əšiɣil, mašan awen itafar iliɣitan atiwasanen ən əšiɣil sund atiwasanagan.
Tesayt tadobat atigriw dak asirtay sund zaboten, indele, dǎɣ iyad tabaraten, atamosnen dǎɣ alkitaban ogarnen tərut, ən zabo ən əšiɣil eqalan atiwasanan dǎɣ tartit ən haditan atiwasanen meɣ ašohatnen.
Iyan asikin atiwasanan eqalan əšiɣil ən ayšlayan.
Inalkimən ən assahat adoben adəqəlan iji ye aləɣi ən ashəɣəlan fal edag wa dǎɣ galant.
Darat awen, inalkimən ən assahat adoben adəqəlan iji ye assəhraw ən edag wan ashəɣəl.
Tishruten ən edag wen adobatnat adəjinat tassəret saknet (tishruten ən) ashəɣəl.
Awen amoss afənazat tolahat ən.
Ɣor azaman,ashəɣəlan ɣas win təmɣar tadutet ən tamətuyt taduten aqalan atwətkal, izar ashəɣəlan kul aqalan amossan ashiləlaken.
Ashəɣəlan aqalan darat awa ayjan dǎɣ dəgan kul win maɗinan.
Awen dǎɣ as ashəɣəlan ən maɗinan amləlaynen aqalan atwən dǎɣ ashəɣəlan ən maɗinan, agud was ashəɣəlan ən maɗinan aqalan awaren itəmətuy.
Enəfi ən tənna ən ashəɣəlan ən təmɣəren ajotnen taqal aduten agud wad nəssəmɣar ashəɣəlan əmdanen, milhaw ən ashəɣəlan anizjamen.
Ashəɣəl wen atiwəɣra as təmɣər tazarat ən ashəɣəl.
Taqan tajət taqal mənhuy ən taqan tənfat akarass ən taqanen dǎɣ iji ɣas ən daw tahajit teməshaɣəlt sund ashəɣəlan ən maɗinan.
Dǎɣ azajor ən samədo ən magrad ən səslo,"" ashəɣəl ""ila tənna ən maɗin atiwəzayan dəɣ tənna."
Tənaten aqalnat atiwədassən as tənaten, (tigdəhawt, afənazət, ad assəməliliy), aqalnen inəhəja ən tamusne izar adoben atwələɣi sund tənaten ən maɗin.
Nicolas Chuquet itkəl iri ən assəkən idwalən ɣor 15e awatay, atiwəjan darat awen as Henricus Grammateus ad Michael Stifel ɣor 16e awatay.
Darat awen, ikatəb timərtay, ad assistant, sund.
Alkum eqal harkuk amaɗin aduten maqar,izar milhawen ad təlaten atiwəsaknanen safəla ye imijaran əmdanen aqalan tidit dəɣ ilaɣitan ye imijaran adutətnen.
Ashəɣəl ogdah ad aɗɗin th harkuk ye aɗɗinən adutatnen maqornen.
Eqal edag wan tekle ən musnat ən maɗin ən aɣil ən jənəj.
Nadobat dǎɣ ishray assəməskəl ən mertay N as maɗin azaran n ye ajaraw ən Ɣn, harwa dǎɣ iban assənəfrən ən mertay agidahən ikna ən təzart n, wadǎɣ war eqel tebəde as ɣor migdəhaw.
Nicolas Bourbaki, Elements of Mathematics, Theory of Sets, Springer-Verlag, 2004, III.§3.5.
Amsoɣəl ən təkazen iwayd as asseɗən iyan, as dǎɣ alkum, tamusne tatiwəɣrət asseɗən maqarən.
Dǎɣ tidəgaten atiwəjanen, ashəɣəlan adwalnen sasahaɣən tartit tadǎɣ as assəmətuy azuken ən assəmətuy ogdahən (adar tidila ugdah dəɣ timaɗ ən assiwaɗ meɣ afənaz)
Takrəsht ten ən ashəɣəl təway as assiwəɗ ən tadəwla meɣ afənaz ən tadəwla.
Harat iyan, tartit ən ashəɣəlan onto (ugishan) eqal harkuk onto.
Nadobat deɣ iji ən inəlkam ən imliliyan artaynen kul, sund.
Assəkən wen ən tənməshayt issəm iness assəkən darat tabəde.
Iri ən tədawen dǎɣ ashəɣəlan sund iji eqal iri atiwassəknan.
Sund,emekət (dB) eqal tajute təjat fal iji ən inəhəjan olahnen ad maɗinan ən təzart ye assuhu ad təmɣare ən aləɣitan (as arurəd amutəyan eqal sund atilan).
Alilan as aləɣi ən inəhəja ən amsuɣəl ən tuzunawen ən nəzarən,izjarənid dǎɣ tənawen ən assedən ən maɗinan azarnen meɣ tihzawt ən issənətfass, taləɣen iritan iyad dǎɣ anyat nawadəm izar adoben tilalt as assedən ogdahən.
Amadin niyan ilkamən eqal 4, mamos amadin ən aɗɗinan ən 1430.
Dat iji ən Naɗier, əlanəti təmkarawen tiyad ən taləsse tolahət, sund ɗrosthaɗhaeresis meɣ iji ən tabəlen ən tikiya, təknat təmɣare as Jost Bürgi ibret ən 1600.
Magrad ən maɗin sund ahushəl ajit ən adinən eqal ishəbaj makərən ən maɗin iyan, izar eqal atwətkəl as Archimède sund "təzart ən maɗin".
Timkarawen tin atiwəɣranat as prosthaphaeresis.
Sund, edag kul ən afrənki ən tilmat eqal milhaw tohazət tatəlkamət, təgashət tadəwla as adin ibdadən.
Amaɗin eqal deɣ ayertayan as tigozst ən milhaw.
Atiwətkal ye eket ən ajmod idagan ən assahat dǎɣ ihuk ən laɣitan ən loran, ye timla ən idagan ən assahat ən inazarən dǎɣ maslat, ad assugish ən efew dǎɣ dəgan ən tamusne ən fewən ad mənhuy.
Aman səməmnen ilan pH iwaɗan 3.
Ten""tahashilt"", aguden, war tadutət as iritan iknanen tinya, sund tahashilt ən assahat wan Stevens".
Agud maɗin ən ashanzi ən təbaɣort təla ihukan aknanen, nəjan as ashanzi ila ihuk ən eket iknan.
Ye sund iri, ashəɣəl ən təlat ən təjute torhajət ən ɣas ad ashrut admaren aqəl atwəshbaj.
Sund, musnat ən aɗɗin ən azalay as assəlyam ən lay waren anəfrən as tazunt ən lay as assin ad assənəfrən izar nastnat dat assərtay ən jarawən.
Tidəwla tin Lyapunov itkalnat imaɗinan ye eket ən təmɣar ən taɣshət ən harət ifranən.
Triangle tan Sierpinski (asura) tadobat ataqəl abrəbəki as karadət milhawen iness, iyat dak təla ishrutan ən tazune ən təzəjrət waren təjət.
Milhaw iyan eqal maɗɗin tənaten ən eɗan, ashəɣəl ebdən ən təzəjrət tənaten ən eɗan.
Iji ən təzəjrət adobat iji səsahat, mashan aɗin ifarən eqal sund ikna assuhu ən asseɗən dǎɣ tartiten tiyad.
Racines carrées ən maɗinan ədarətnen adoben adəqəlan tamədasht dǎɣ edag wan maɗinan əmdanen.
Dǎɣ Inde təruwat, tamusne initan təmusnawen ad ijitan ən migdəhaw ad raəine carréeeqal deɣ harwa aruwən as Sulba Sutras, təlat aylan 800-500 dat J.-C.(ihaməsh ajen as atrub).
Tassəsawit jim tolah ad iri wan amaradəɣ ən racine carrée.
Taleɣat anyat iknan ən ijij-niri ijan dǎɣ tamusne ən təbɣar ad tənaten.
Ajət ən titəkalkanen as ihaz ikanat tassəkat ən racine carrée.
Assuhu nəlwaq wan asseɗən ən raəine əarrée ad n aɗinən ən adətu ogdah ad tan assənətfəs ən assin maɗinan ən n aɗin.
Itarəqan win Hilbert aqalan sanatət təmərwen ad karad ən tarəqan ən maɗinan izjarnen as massis ən maɗin ən allemand David Hilbert ɣor 1900.
Ye tarəqan iyad, sund was 5e, imusənən dǎɣ tigzaten anmərdən fal magrad iyan, izar adabara ən magrad atwərdən atwəkfa, mashan ilant taraqan waren ikna as tiɣda tartayat.
Ilant taraqan assin waren ɣar atwəkna, mashan adobanen iji ən eqal awaren adobat amukən dǎɣ ijitan ashraynen.
Sanatət təmərwen ad iyan ən taraqan iyad ijrawən kul aniyat atiwənan, ad ɣor samdo ən awatay was sanatət təmərwen, ashəɣəlan fal taraqan aqalan harwa atiwəjan sund eqal dǎɣ tahuskət təknat təmɣare.
Hilbert idar 12 iwətyan darat as Kurt Gödel azizjar tamusne iness, mashan war oleh das iktab asudmar iknan ɣor ashəɣəl wan Gödel.
Dǎɣ tamadasht ən tənna iness tas ataraq kul ən maɗin ad ajrəw adabara, Hilbert isay tadabit as adabara adobat oɣəl ən tamətert as ataraqa iknan war tila.
Tazart dǎɣ təmtar atiwəsəkna as Bernard Dwork; tamətert təknat azalay ad tin sanatət azarnen, as tartit ən milhaw -adique, atiwəkfa as Alexander Grothendieck.
Aguden, tənaten tin Weil aqalnat, dǎɣ taləsse nasnat, ogdahən ad ataraqa iyan ən Hilbert, izar Weil kala war ermess sund takən ye imaɗinan kul.
Erdős ihak alwaq iyan alhəkan ən azrif; təzəjrət ən alhak təlad ɣor assuhu atiwənhayən ən ataraqa.
Andəran dǎɣ salan ən təməte maqarat,emelah ən faəto ən taraqan win Hilbert ɣor 21e awatay eqal lay wan əssa taraqan ən hebu ən efdan anifrənan ɣor 2000 as Clay Mathematics Institute.
Tənna tan Riemann tatiwəjrah as azajor iness dǎɣ lay wan taraqan win Hilbert, lay wan Smale, lay ən taraqan ən hebu wan efdan, ad deɣ tənnaten tin Weil, dǎɣ ini wan səgdah.
1931, 1936 3e falas sanatət təssəjwen amosnen ən iyat tazayt,eqal harkuk tadabit ən akrəwi ən wazaran as adin imdan ən kərumatən ajətnen adobatnen tamsədawt ye ihuk ən was assin?
12e asjət ən tamusne tan Kroneəker-Weber fal asjət ən abélientan ən maɗinan oɣadnen dǎɣ edag kul ən maɗinan maqornen.
1959 15e sənto assohen ən aɗin atiwəɣrən wan Schubert.
1927 18e (a) ilet aylan təssəjwen war izey ariyən ashrut waren ogdeh as karad segdahan?(b) mamos edag ən tabəlaɣen tiknanen tajuten?
Ajət eqal harat aɗinan atiwətkalən ye assedən, eket ad akatab.
"As alməɣnat iyat, imaɗinan iyad adoben atwəsəkən as eshwələn, sitawəna edan; sund, ""5"" eqal amaɗin assiknən edan səmos".
Issidinən ad maɗinan aqalan ayjan ad iketən ən maɗinan, wi əknanen milhaw aqalnen assiwəd, afənaz, assənətfəs, tazunt ad təmɣare.
Gilsdorf, Thomas E. Introduction to Cultural Mathematics: With Case Studies in the Otomies and Incas, John Wiley & Sons, Feb 24, 2012.Restivo, S. Mathematics in Society and History, Springer Science & Business Media, Nov 30, 1992.
Ɣor sənto ən 19e awatay, iməssedənan assəntan asjət ibəɗitan ajəten azlaynen tuzanen təlaten tiyad ən maɗinan, izar adobətnat adəkəlnat sund təzəjrət ən muzyat.
Tartit ən asseɣəd war təla muzyat ən tembe ən edaj (sund dǎɣ akatab ən tamara təshrayat), awa ifənazən assəkən ən maɗinan maqornen.
Brāhmasɗhuțasiddhānta ən Brahmaguɗta eqal alkad azaran waytəjən wəla sund maɗin, dǎɣ alkum Brahmaguɗta eqal sund wazaran ye iji ən muzyat tan wəla.
Dǎɣ azar iyan, Pānini (5e awatay Aɣ.J.-C.) Itkəl enəmetkəl ibrəran (wəla) dǎɣ Ashtadhyayi, assəkən waren imda ən məgridən əmaɗinən ye magrad wan sanskrite (ahanay deɣ Pingala).
Ɣor 130 darat J.-C., Ptolémée, iswadən as Hiɗɗarque ad Babylontan, tajən eshwal ye 0 (taɣləlwayt əndarat ad təjətewt zəjret safəla) dǎɣ tartit ən adin sexagésimal itajən dǎɣ ashrut iyan maɗinan ən shəkelan fin grecs.
Tihza hintokayat ən Dioɗhante təmədash tənna təjet as awmadinan ən Inde Brahmaguɗta, dǎɣ Brāhmasɗhuțasiddhānta ɣor 628, itkalən imaɗinan ədarətnen ye iji ən iri quadratique ən ini niyan aqimən ijan ashali.
Dǎɣ azaman iyan, chinoitan saknen imaɗinan əndarətnen ad assərad ən tassəret ən tədnaɣ as maɗin waren eɣshed ibret hulen ən aɣil ən adin wan maɗin maqaran anhəjan.
Iməssidan win Grèce təknat ad win Inde aɣran tamusne maɗinan adutətnen, dǎɣ taberat ən taɣare kul ye tamusne ən maɗinan.
Muzyat ən ikəruma déəimales oɣad arətay as akətab déəimale ən təmɣar ən edaj ; win assən olahən das ajətan dǎɣ tandem.
Aguden, Pythagore iflas as emədi ən maɗinan izar tərədawt ən emel ən maɗinan waren adutət.
Ɣor 17e awatay,iməssidan tajən ikəruma déəimales ad akətab ən išray.
Ɣor 1872,nəjiha ye azajor ən təmusnawen tin Karl Weierstrass, (as analmid iness E. Kossak),Eduard Heine, Georg Cantor ad Riəhard Dedekind.
Weierstrass, Cantor ad Heine əkrassən timusnawen nassən fal inəlkaman waren emədi,aguden Dedekind ikrass taness fal anyat ən akrəwi (Schniƭ) dǎɣ tartit ən maɗinan adutətnen,azunen imaɗinan kul dǎɣ assin jirəbətan lanen tikraš olahnen.
Eqal awen tahašilt ye iji ən tadiwt təknat taharut ən maɗinan ən təlaten ( adabatan kul ən équations ən tartay ajətnen).
Aristote aləɣat tamusne ən kal ejədəl b tafuk tigozt ən maɗin waren imədi.
Mašan ikuy ad imalan maqaran dǎɣ tamusne tatiwəja as Georg Cantor ; en 1895, azizjar alkaɗ fal tamusne iness taynayat ən tidawen, tajənen, jar iyad, imaɗinan anilkamnen waren imda ad simətuyan tənna tan tadiwt.
"Tənna ən maɗin təšrayat waren imədi tatiwahəka as maɗin asdat,itajən ““idagan aknanen ɣor iban samədo””,ye taberat kul ən afəla”.
Anyat ən assəkən assarad ən maɗinan imdnen eqal aguden azajor ɣor 1685,dǎɣ De algebra traətatus ən Wallis.
Ɣor 240 darat J.-C., Eratosthène itaj tamay tan Eratosthène ye azalay šik ən maɗinan azarnen.
Igarawən iyan oraknen as təzunt ən maɗinan azarnen sigušən tamətert tan Euler as amərtiy milhaw ən maɗinan azarnen nakəš, izar tənna tan Goldbaəh, ijənen as maɗin assin igdahən maqar eqal tartit ən assin maɗinan azarnen.
Dǎɣ tigozst,anəlkəm ən maɗinan aknanen issənta as 1 (0 war atwəja eqalan sund maɗin ɣor Greətan arunen).
Dǎɣ tartit ən ider 10,adin ihan aɣil ən maɗin iknan ikraš təmɣare ən edaj ən 1, aɗin kul ikraš təmɣare ən edaj maraw dəjan ən tijra ye tan aɗin dǎɣ aɣil iness.
Imaɗinan madroynen eqalən ayiktabən as ašəkel ifanazən (ašəkel ifanəzan).
Diha, z malid.
Ikəruma adoben adəqəlan tijra,təmədrit meɣ migdəhaw as 1 izar adoben deɣ adəqəlan ajit,afənaz meɣ migdəhaw.
Tazune adəmalat tatiwətkal ɣas fal imaɗinan adutətnen maqornen.
Dǎɣ awen,sund,tazune togdah ad 0,5,was səmos ogdah ad 0,2,was assin ogdah ad 0,1 ad was simossat təmərwen ogdah 0,02.
Iden ɣas issəkna janen,mašan išwar imaɗinan adutətnen kul aqalan aduten izar warlen tənaten amisaɣəlnen falas war tila aɗin ən təfrəst anihəjan.
Falas imaness aɗin was assin darat tafrist war atwagəz,aɗinan win asdat war ənfen.
Sund, 0,999…,1,0,1,00,1,000,…, saknen imaɗinan kul aknanen 1.
Dǎɣ samdo afəl aɗinan kul ən aɗin aqalan 0, maɗin eqal 0, afəl deɣ aɗinan kul ən aɗin aqalan anəlkəm waren imədu ən 9, tədobem ad təyəm tedut ən 9 as aɣil ən təfrəst, izar ad assiwəd ən iyan ye anəlkəm ən 9 as tašalje ən təfrəst.
Darat awen, imaɗinan iknanen eqal daw tartit ən maɗinan imdanen.
Tamusne tazarat ən assedən təlaɣat as imaɗinan əmdanen tajən edag ən adin eharən,awa stanitwəna as tartitayen kul ən təməhakaten ən təmɣar timdat ye raəine dǎɣ maɗinan əmdanen.
Imadinan azarnen atwəɣran səjət aru ajaran 2000 ans elan izar ifan edag ye assestanən ajətnen,iss iyad ɣas ajrəwnen asudmar.
Imaɗinan adutətnen waren eqel imaɗinan waren ija.
Imaɗinan adobatnen iɗan asuken ye sidinan kul ən maɗinan arunen,as iha aɗin wan raəines ən tartit,tajan edag iharan aduten etafan imaɗinan naɗin adutətnen.
Iyat dǎɣ tiditen taqal as war tila assedən ye tirma ən migdəhaw ən assin maɗinan adobatnen edan.
Tartit ən maɗinan təsjarat tazlay ašrut atwətkalən ye maɗinan: ašrut kul adobat,mašan ašrut ən maɗinan azarnen ihak tikraš ən maɗinan tihudkatnen.
Ta tazarat haku təzart ən tadiwt, aguden ta sanatət haku tebəde iness.
Ašrut wen darussən itaj imaɗinan iknanen ahanay raqissən, sitawəna ahanay raqissən.
Imaɗinan raqisnen ən təmɣar təmdat tajan aɣlilway iyan.
Dǎɣ assəhəsku nədaj,iketan fin azagar atiwəsəknən dǎɣ alkum as iri ad amlulu.
Ašəɣəlan mertayən ajətnen amdən agad ən tamusne maqarat tan aɗin,səknet ad maɗinan raqisnen,ilet adabara ye təmətuyt tartayat tamɣar iyan meɣ ajen.
Takətawt tan Wessel tazjarid dǎɣ ijitan win Aəadémie wan Coɗenhague mašan tokay hulen as iban ahanay.
Məssawəs iknanen alkamnen ən tamusne tajen amossən Richard Dedekind, Oƭo Hölder, Felix Klein, Henri Poinəaré, Hermann Səhwarz, Karl Weierstrass ad iyad.
Atkul ən maɗinan anizjamatnen war ikna atwərd dat ašəɣəlan win Leonhard Euler ( 1707-1783) ad Carl Friedriəh Gauss ( 1777-1855).
Inəmda tajan jəruɗ wa iknan təmadrit ad aɣalay wa iknan təmadrit etafən imaɗinan iknanen.
Eqal iri ən haratan kul ən təməkrust ən maɗin.
Iritan ən ihukan ohaznen ən maɗinan əmdanen ən təzəjrət təbdadət (meɣ madin ətəkan)atiwəktabən int meɣ Integer dǎɣ magradan ajətnen ən təqan (sund Alol68, C, Jaɣa, Delɗhi, etc.).
Adar tidila akarašat tatiwəsəknat ən maɗinan gadəhnen, izar war atwəjənat sund tənaten dǎɣ maɗinan.
Falas triangle taqal aylan assin ašrutan, a=b.
Falas ə eqal assin, tazunt ən ə as assin haku amaɗin imdan.
Dǎɣ asəmutiy 4y2 as ə2 dǎɣ akatab wazaran (c2=2b2), nəjrəw 4y2=2b2.
Falas b2 eqal assin, b adəqəl assin.
Aguden, awen isabəhaw tənna tas inta warlen maɗinan iyadǎɣ.
Hippasus aguden, war atwahəka ye tirmaten: dǎɣ tafust iyat,ija ajaraw iness dǎɣ ebanɣ ad dǎɣ alkum atwajarin falas ijim as midawan iness Pythagortan” … ye ajaraw ən iji ən harat dǎɣ təməte tasibəhawət as…tamusne tas inta ijitan kul dǎɣ təməte adoben afənaz as maɗinan imdanen ad agədah nassən.”
Sund, ajatanəɣ ašrut ən aɣil: ašrut wen adobat tazunt as assin, tašrut ten tazunat as assin, tazune ən tazune as assin, as dǎɣ ikuy.
Awen dǎɣ as imaɣ Zénon ye atissəkən.
Dǎɣ anyat ən greətan, adgul ən tarədawt ən tənna war assəkna əs tahašilt tarədawt ən iyat,tahašilt alkum ən umɣawən.
Tamɣare…war təkel maɗin mašan sakna haratan sund išrutən ən tasaret, tidənaɣ, idagan, tijutawen ad taqanen adobatnen asəmutiy, sund nəjane,as alməɣnat okayan.
Falas tamɣar tajen wala iyat war tətwəhaka ye tamɣaren, Eudoxe eqal dǎɣ tadabit tənna təjat ən ijitan atiwəsəntanen ad waren atwəsəta dǎɣ alaɣi iji ən təlat ən təmɣar, ad anəhəj sund migdahaw jar assin ijitan.
Iban tanətit ten tatiwəɣra dǎɣ haratan win Euəlide, alkad X, tenahəjit 9
As tidit, dǎɣ dajan ajətnen, timusnawen ən maɗinan ašəzatnat as iritan.
Adkul nanyat adakal iyan nider dǎɣ amass ən tamusne titəlat war tərda ad tidit tašihəšal umax imdan ad zəjren fal tənaten ad issəkna azalnen tamusne.
"Mašan awtəfas Carl Benjamin Boyer iktab as”” tənaten tin war iknenat atwilal izar lanat tabaɣort əndarat ye oɣəl ən tidit””.
Iməssidan sund Brahmaguɗta (ɣor 628 AD) ad Bhāskara I (ɣor 629 AD) iwayanid tilalen dǎɣ adag wen, kul sund iməssidan iyad wi alkamnen.
Awatay wan 1872 ihanəy tazəjort ən timusnawen tin Karl Weierstrass, (as eməssaɣar iness Ernst Kossak), Eduard Heine (jornal wan Ərelle,74),Georg Cantor (Annalen,5)ad Richard Dedekind.
Weierstrass, Cantor ad Heine assiɣaymən timusnawen nassən fal anəlkəm waren imədi,aguden Dedekind assiɣayma taness fal anyat ən aɣatas (Schniƭ)dǎɣ tartit ən maɗinan kul atwəjanen,tan azunen as assin gruɗtan lanen tikraš olahnen.
Dirichlet deɣ assewad ye tamusne maqarat, kul sund imilalən ajitnen ye ijitan ən awadəm.
Awen ijraw alavi as mapin imdan kul ila anətfəs iyan as imapinan azarnen.
Awen aleɣat as maɗin kul imdan ila assənətfəs iyan dǎɣ maɗinan azarnen.
Ye assəkən iness, nətkal as nətuzan inəsumda n as m (dihad m war eqel wala).
Dǎɣ maɗinan, imaɗinan aknanen eqalan wi atwəjanen ye assedən (sund dǎɣ”” ilanət saɗissət ɗieəeten ən amanu fal tabalt””)ad amzizər (sund dǎɣ ““awen tas karadat təknat təmɣare taɣrəmt ən akal””)”.
Imzizəran ajətnen təjan as imaɗinan iknanen aqalan tərəɣse as ugiš (atiwəzay)dǎɣ tirtay tiyaɗnen ən maɗinan.
Təzart maqarat ən ikuy dǎɣ Iban adatu eqal iji ən aɗinan ye assəkən ən maɗinan.
