Lillian Diana Gish (ur. 14.10.1893 r., um. 27.02.1993 r.) była amerykōńskõ aktorkōm, reżysyrkōm i scenarzystkōm.
Gish była obiecujõncom gwiŏzdōm filmowōm ôd 1912 aże do lŏt 20 XX stoleciŏ, robiyła w ôsobliwości w filmach reżysyra D. W. Griffitha.
Robiyła tyż dużo w telewizyji ôd wczaśnych lŏt 50 do lŏt 80 XX stoleciŏ, zakōńczyła swojã karierã rolōm Bette w filmie Siyrpniowe Wieloryby z 1987 roku.
Piyrsze pŏrã gyneracyji Gishōw było pastorami kościoła Baptystów.
Jejich matka ôtworziła the Krōlewskŏ Kuchnia z Maszketami, a dziouszki pōmŏgały przedŏwać skwarzōnŏ kukurzica i maszkety patrōnōm starego Majestic Theater, kery bōł kole.
Siedymnŏstoletniŏ Lillian rajzowała do Shawnee w Oklahomie, kaj miyszkoł brat Jamesa Alfred Grant Gish z ślubnōm Maude.
Jeji fater umrził w Norman, w Oklahomie w 1912 roku, ale ôna wrōciyła do Ohio pŏrã miesiyncy przōdzij.
Kedy Lillian i Dorothy były dość stare, prziwstŏły do tyjatru, czynsto rajzowały ôsobno w roztōmajtych produkcyjach.
Gish dalij wystympowała na binie, a w 1913 roku w czasie przedstawiynia Dobrego Diŏbołka straciyła przitōmność skirz anymii.
Wystōmpiynie w tych mroźnych warōnkach sprawiyło trwałe poprzniynie nerwōw w pŏru jeji palcach.
W połni spotrzebowoł jeji wyrazisty talynt, robionc z nij ciyrpiōncõ, ale herskõ bohaterka.
Reżyserowała film Remodelling her Husband (1920) z udziałym jeji szwestry Dorothy, kedy Gryffith weznōł swojã grupã w plener.
Niy przijōnła tych pijyndzy i poprosiyła ô skrōmniyjszy geltak i procynt, coby sztudio mogło użyć tych funduszy na dźwigniyńcie jakości jeji filmōw, zatrudniynie nojlepszych aktorōw, scenarzystōw itd.
Mocka z bazowych gwiŏzdōw ery filmōw niymych jak Gish i Pichford były przizwojite i niywinowate, ale wczaśne lata 30 XX stoleciŏ (po imyntnym przejściu na filmy klangowe, a przed wprowadzyniym Kodeksu Haysa), role te uwŏżano za ôbstareźne.
Louis Mayer chcioł urzōndzić skandal ("ściepnōńć jōm z piedestału") coby zdobyć dlŏ Gish sympatyjõ ôglōndŏczy, ale Lillian niy chciała grać na ekranie i na binie i wrōciyła sie do jeji piyrszego miyłowaniŏ - tyjatru.
Przi wrŏcaniu do filmōw, Gish była nōminowanŏ do Nadgrody Akadymije dlŏ Nojlepszyj Aktorki Drugoplanowyj w 1946 za Pojedynek w klarze.
Miała zagrać roztōmajte role w Przeminyło z wiatrym, ôd Ellen O'Hary - matki Scarlett (kerŏ przipadła Barbarze O'Neil) do prostytutki Belle Watling (kerõ zagrała Ona Munson).
Zagrała cysŏrzowo Maria Romanowo w broadwayowym musicalu Anya z 1965.
Udzielyła wywiadu w telewizyjnym filmie dokumentalnym Hollywood: A Celebration of the American Silent Film (1980).
Mŏ swojã gwiŏzdã na Aleji Gwiŏzdōw Hollywood przi Vine Street 1720.
Na festiwalu w Cannes dostała 10-minutowõ ôwacyjõ na stojōnco.
Tajlik "Zaślubić by zabić" bōł nadŏwany 9 września 1943 roku.
Dostała Hōnorowego Oscara w 1971 roku, a w 1984 dostała Nadgrodã za Całokształt Twōrczości Amerykōńskigo Instytutu Filmowego.
Dalszego dnia Uniwerzytet prziznoł Gish hōnorowy tytuł Dŏchtora Kōnsztu Widowiskowego.
Po śmierci Gish w 1993 roku, uniwerzytet sebroł fundusze na powiynkszynie galeryje, by wystawić pamiōntki dostane z majōntka Gish.
Relacyje pōmiyndzy niōm a D. W. Griffithem były tak bliske, iże niykerzi podyjzdrzywali rōmantyczny zwiōnzek, Gish nikej sie do tego niy ôdniosła, chociŏż pŏru jeji swojŏkōw było przekōnanych, iże mieli sie ku sie.
W latach 20 XX stoleciŏ, zwiōnzek Gish z Duellem stoł sie skandalym w brukowcach, kedy to podoł jōm do gyrichtu i potajlowoł sie publicznie ôsobliwościami jejich zwiōnzku.
George Jean Nathan zachwalŏł aktorstwo Gish, porōwnowoł jōm do Eleonory Duse.
W czasie politycznego chaosu w Stanach Zjednoczōnych, kery trwoł ôd abszusu II Wojny Światowyj w Europie do ataku na Pearl Harbor, zajmowała szczyre stanowisko ô niyinterwyncyji.
Joseph Frank Keaton (4 paździyrnika 1895 - 1 lutego 1966), znany profesjōnalnie jako Buster Keaton, bōł amerykōńskim aktorym, kŏmikiym, reżysyrym filmowym, scenarzystŏm i kaskaderym.
Jego kariera zwolniyła, kedy podpisoł kōntrakt z wytwōrniōm Metro-Goldwyn-Mayer i straciōł swojã niyzależność artystycznõ.
Mocka z filmōw Keatona z lŏt 20 XX stoleciŏ durch ôstŏwajōm wysoko wŏżōne, take jak Mody Sherlock Holmes (1924), Jyneroł (1926) i Czowiek z Kamerōm (1928).
Jego fatrym bōł Joseph Hallie "Joe" Keaton, kery prowadziōł wandrowne przedstŏwiynie z Harrym Houdinim zwane the Mohawk Indian Medicine Company abo the Keaton Houdini Medicine Show Company, kere wystawiali na binie, a za kulisami przedŏwali specyfiki.
W nowyj wersyji Keatona mioł ôn szejś miesiyncy, kedy to sie stało, a Harry Houdini nadoł mu jego pseudōnim.
Jego wystymp to bōł głōwnie skecz komediowy.
Przyszyli Keatonowi grif kofra do ôblyczyniŏ, coby ulekszić ciōngłe ciepanie go.
Jednak Buster dycki mōg pokŏzać władzom, iże niy mŏ żŏdnych siniŏkōw ani złōmanych kostyr.
Pŏrã razy bōłbych sie zabiōł, kebych niy mōg lōndować jak kot.
Kedyzauważōł, iże to powoduje, iże publiczność mynij sie śmieje, przijmowoł swōj widziany kamiynny gyzicht w czasie wystympōw.
Ôprōcz zatargōw z prawym i darymnego tourne po estradach w Zjednoczōnym Krōlestwie, Keaton bōł gwiŏzdōm wschodzōncõm tyjatru.
W lutym 1917 poznoł Roscoe'a "Fatty'ego" Arbuckle'a w Talmadge Studios w Nowym Jorku, kaj Arbuckle mioł kōntrakt z Josephem M. Schenckiem.
Buster bōł idyalnym ôbiorym w jego piyrszym filmie Masŏrz, zatrudniyli go zarŏz.
Keaton niyskorzij prawiōł, iże hned by drugim reżysyrym u Arbuckle'a i jego cołkim departamyntym komediowym.
Bōł podle cieszōncyj sie powodzyniym sztuki Nowŏ Henrietta, kerõ już rŏz sfilmowali za Ôwieczka z Douglasym Fairbanksym w bazowyj roli.
Wyprodukowoł seryjõ krōtkometrażowych kōmedyje, w tym Jedyn Dziyń (1920), The Playhouse (1921), Policyjōny (1922), Elektryczny Dōm (1922).
Reżysyr komediowy Leo McCarey przi ôdwołowaniu sie do beztroskich dni kōmedyje slapstickowych, pedzioł "Wszyscy my prōbowali sie wzajym porwać gagmanōw.
W czasie scyny z banowym behaltrym wodnym w Modym Sherlocku Holmsie Keaton złōmoł sie gnyk, kedy szprica wody ze behaltra śleciała na niego, ale zdoł sie z tego sprawã dopiyro po latach.
Postać granŏ bez Keatona ôstała bez szwanku dziynki jednymu ôdewrzōnymu ôknu.
Poza Marynŏrzym Słodkich Wod (1928), nojtrwalszymi filmami pełnometrażowymi Keatona sōm Uciechy Szczyrości (1923), Marynŏrz na Grōncie morza (1924), Mody Sherlock Holmes (1924), Szczyńśliwŏ Siódymka (1925), Czowiek z Kamerōm (1928) i Jyneroł (1926).
Mimo iże niyskorzij film tyn bydzie uznŏwany za nojsrogsze ôsiōngniyńcie Keatona, w tamtym czasie film dostoł miynszane recynzyje.
Jego dystrybutōr United Artists nalygoł na kerownika produkcyje, kery mōnitorowoł wydatki i wtrōncŏł sie do niykerych elymyntōw historyje.
Aktory uczyli sie fōnetycznie na spamiyńć kwestyji w cudzyj gŏdce po pŏrã lynijek na rŏz i zarŏz nagrŏwali.
Zaôbycz reżyserowoł Jules White, kerego druk na slapstick i farsa upodobadnioł te filmy do jego widzianych Trzech Figurantōw.
Jednak druki reżysyra na ajnfachowe jarne gagi sprawiyły, iże filmy krōtkometrażowe dlŏ Columbia Pictures były nojmynij ôbmyślanymi kōmedyjami jake zrobiōł.
Ôstatni rŏz zagroł w filmie El Moderno Barba Azul (1946) w Meksyku, film bōł niskobudżetowy i niy bōł dystrybuowany w USA podwiela niy wydano było go na kasetach VHS w latach 80 pod tytułym Boom in the Moon.
W Dziousze z Chicago Keaton ôsobiście reżyserowoł piyrszõ spōlnõ scyna gwiŏzdōw Judy Garland i Vana Johnsona, kaj trefiyli sie na ulicy.
Dlŏ lokalnyj sztele Los Angeles ryakcyjŏ była dości srogŏ, aby zaoferować Keatonowi w 1950 roku jego włŏsny program na żywo.
Ślubnŏ Bustera Keatona Eleanor tyż wystōmpiyła w tym serialu (ôsobliwie za Julia, kaj Buster grōł za Romea, w teatrzykowyj adaptacyje).
Cykliczne wystympy Keatona w telewizyji w latach 50 i 60 prziwrōciyły baczynie jego niymymi filmami.
Fest po abrahamie Keaton z powodzyniym ôdtwŏrzoł swoje stare układy, w tym popis, kaj ôpiyroł jednã nogã na stole, a potym drugõ i utrzimowoł tã dziwackõ pozycyjõ bez chwilã, po czym swalōł sie na ziymia.
Keaton mioł rolki filmowe z Trzech Stoleci, Modego Sherlocka Holmesa, Marynŏrza Słodkich Wod, Szportowca z miyłowaniŏ (brakowało jednyj rolki) i krōtkich metraży "Łodzi" i "Familijŏ mojij ślubnyj", kere przenieśli z Rohauerem na film zicher z niszczejoncych filmōw nitrocelulozowych.
W raji niymych ryklam telewizyjnych dlŏ Simon Pure beer wyprodukowanych w 1962 roku bez Jima Mohra w Buffalo w Nowym Jorku, Keaton wrōciōł sie do niykerych gagów z jego niymych filmōw.
W grudniu 1958 Keaton wystōmpiōł gościnnie w tajliku "Barzo wesołych świōnt" serialu The Donna Reed show na ABC.
W 1960 po rŏz ôstatni wrōciōł do MGM w roli poskrŏmiacza lwōw w adaptacyji Przigod Hucka Finna Marka Twaina z 1960 roku.
Robiōł z komikiem Erniem Kovacsem w pilocie telewizyjnym roboczo zatytułowanym "Medicine Man". Nagrŏwali scyny 12 stycznia 1962 roku—w przeddziyń śmierci Kovacsa w wypadku autowym. "
Rajzowoł zmotoryzowanõm drezynõm z jednego kōńca Kanady na drugi, ôblyczōny we swōj tradycyjny hut z szyrokim rōndym, przi ôdegrŏwaniu podanych gagōw do tych z jego filmōw sprzed 50 lŏt.
Tyż w 1965 pojechoł do Italije zagrać rolã w Wojnie we sznicie italijańskim u kraju Fronco Franchi i Ciccio Ingrassii.
Jednã z jego nojbarzij uszczypliwych parodiji je Zmarzniyntŏ pōłnoc (1922), satyryczne ujyńcie zachodnich melodramatōw Williama S. Harta jak Bramy piekła (1916) i Ciasnŏ sztreka (1917).
Publiczność doceniyła parodia i uznała film za strasznie cyrkuśny.
W filmie pokŏzano tyż wystympujōncõ afã, snŏdź zaczerpniynto to z inkszego wystympu (nazwanõ Piotrem Wielgim).
Napōmniynie: źrōdło źle podŏwŏ szkryft ôkryślyniŏ Keatona za "Great Stoneface" - Wielgi Kamiynny Gyzicht.
Keaton spotykoł sie z Dorothy Sebastian ôd lŏt 20 XX stoleciŏ i z Kathleen Key we wczaśnych latach 30.
Uwolniōł sie z kaftanu bezpiyczyństwa dziynki kōnsztikōm nauczōnym ôd Harry'ego Houdiniego.
Wniosła sprawã ô szajdōng w 1935 po tym jak znŏdła Keatona z Leah Clampitt Sewell, ślubnōm milionera, w hotelu w Santa Barbara.
Na pŏrã lŏt przestoł pić.
Małżyństwo trwało do jego śmierci.
Jak leżoł w lazarycie w czasie jego ôstatnich dni, Keaton bōł niyspokojny i krōnżōł utramyntnie po zali, chcioł wrōcić do dōm.
Scynariusz od Sidneya ôd Sheldona, kery tyż reżysyrowoł film, bazowoł luźno na życiu Keatona, ale zawiyroł mocka błyndōw rzeczowych i połōnczōł jego trzi ślubne w jednã.
Ferajn mŏ na cweku swrōcić napōmniynie szyrszyj publiczności na życie i robotã Keatona, w jego skłŏd wchodzi mocka ôsōb z industryje filmowego i telewizyjnego: aktory, producynciŏ, autory, artysty, pisŏrze, muzyki i projektanciŏ, a tyż wszyjscy, kerzi ajnfach podziwiajōm magijõ Bustera Keatona.
Hirschfeld pedzioł, iże terŏźne gwiŏzdy filmowe ciynżko zobrazować, iże komicy filmōw niymych, jak Laurel, Hardy i Keaton "wyglōndali jak jejich karykatury".
Krytyk filmowy Roger Ebert ôgłosiōł: "Nojsrogszym klaunem filmōw niymych je Buster Keaton, niy ino bez to co robiōł, ale bez to jak to robiōł.
Filmowiec Mel Brooks uznŏwoł Bustera Keatona za bazowõ inspiracyjõ: "Je żech winowaty (Busterowi) mocka na dwōch poziōmach. Piyrszym za to, iże bōł dlŏ mie jako filmowca, szumnym rechtorym, a drugim za to, iże mōg żech jako zwykły czowiek ôglōndać tego utalentowanego czowieka przi wykōnowaniu tych niyôbyczajnych rzeczy.
Aktōr i kaskader Johnny Knoxville cytuje Keatona jako inspiracyjõ, kedy ôbmyślo idyje na filmy Jackass.
Lewis bōł ôsobliwie poruszōny tym, iże Eleanor pedziała, iże jego ôczy sōm podane do ôczōw Keatona.
W 1964 pedzioł w wywiadze, że "tyn kōnkretny hut typu pork pie" ôn "zrobiōł z dobrego hutu typu Stetson i przitnōł go" i usztywnioł kraj wodōm z cukrym.
Jego starziki ôd zajty fatra byli Walijczykami.
Lloyd zaczōn spōłpracować z Roachem, kery ôtworzōł swoje włŏsne sztudio w 1913.
W 1919 ôstawiyła Lloyda, coby pōjść za swojimi aspiracyjami tyjatralnymi.
Podano, iże im wiyncyj Lloyd ôglōndoł Davis tym barzij jōm lubiōł.
Harold Lloyd ôdszoł ôd postaci tragikōmicznych i zaczōn grać zwykłego czowieka z niezachwianōm istościōm i ôptymizmym.
Coby stworzić nowŏ postać Lloyd przywdzioł pŏrã bryli w rogowyj ôprawie beze szkeł, ale ôblyk sie ajnfach, wczaśńij musioł nosić sztuczne fōnsy i źle dobrane ôblyczynie za chaplinowy "Ôsobny Luke". "
Byli naturalni a jejich rōmans mōg być wiarogodny."
W niydzielã 24 siyrpnia 1919, kedy pozowoł do fotografije promocyjnych dźwignōł coś, co wziōn za sztucznõ bōmbã i podpŏlōł jōm cygarytōm.
Lloyd właśnie odpŏlōł cygareta ôd lontu bōmby, kedy ta eksplodyrowała, ciynżko poparzyła mu gyzicht i klŏtkã piersiowõ i poprzniyła mu ôko.
Lloyd i Roach zakōńczyli spōłpracã w 1924, a Lloyd ôstoł niyznŏleżnym producyntym swojich filmōw.
Wszyjske te filmy ôdniosły niebywały sukces, tyż kasowy, a Lloyd w kōńcu ôstoł nojlepij zarŏbiajōncym aktorym filmowym w latach 20 XX stoleciŏ.
Jednak, jego przebojowŏ postać na ekranie niy nadōnżała za publicznościōm filmōw Wielgij Kryzy lŏt 30.
23 marca 1937 Lloyd przedoł ziymiã pod jego sztudiym, Harold Lloyd Motion Picture Company, Kościołowi Jezusa Krystusa Świyntych w Dniach Ôstatnich.
Wrōciōł, coby zagrać ekstra w Grzychu Harolda Diddlebocka, niefortunnym hołdzie dlŏ kariery Lloyda, reżyserowanym bez Prestona Sturgesa i financyrowanym bez Howarda Hughesa.
Lloyd i Sturged mieli roztōmajte idyje na materyjŏ i czynsto sie wadziyli w czasie zdjyńć, Lloyd trŏpiōł sie w ôsobliwości, iże Sturges przepyndziōł trzi do sztyrech miesiyncy nad scynariuszym do jednyj trzecij filmu, "ôstane dwie trzicie napisoł w tydziyń abo mynij".
Niykerzi prawiyli, iże Stary Tyjater Złotyj Kōmedyje je lekszõ wersyjōm Lux Radiŏ Theater, obsadzoł jedne z nojlepszych znanych ôsōb filmowych i radyjowych, w tym Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman, i Alan Young.
Mocka lŏt niyskorzij w dōma Lloyda znŏdniynto było rolki filmowe z 29 programami, terŏz krōnżōm postrzōd kolekcjonerōw radyja z dŏwnych czasōw.
Bōł potyntatym świõntynie Al-Malaikah w Los Angeles, a w kōńcu ôstoł ôbrany na imperialnego potyntata czōnkōw Shrinerōw Pōłnocnyj Ameryki na rok 1949-1950.
Bōł ôblyczony w ôdznaczyniŏ Komandera Gyrichtu Hōnorowego w 1955 i ôstoł korōnowany na Hōnorowego Inszpektora Gyneralnego, 33°, w 1965.
Napisane było, iże za piyrsze Lloyd napisze historyjõ swojigo życiŏ dlŏ wydŏwnictwa Simon and Shuster.
Zaczōn być znany z nagich fotografiji modelek takich jak Bettie Page i striptizerka Dixie Evans dlŏ pŏru mynskich czasopism.
Nikej niy zamierzalimy grać ich na klawiyrze."
Były bliske tyj kwoty, ale nikej jeji niy ôsiōngły".
We wczaśnych latach 60 Lloyd wyprodukowoł dwa filmy montażowe zawiyrajōnce scyny z jego starych kōmedyji, Świat Kōmedyje Harolda Lloyda i Uciesznŏ Zajta Życiŏ.
Wytwōrnia Time-Life wypuściyła pŏrã filmōw mynij abo barzij niyruszōnych, w kerych tyż użyli muzyki Scharfa na zlecynie Lloyda.
Dokumynt Bronlowa i Gilla bôł pokŏzany za tajla seryje American Masters na PBS i ôdnowiôł zainteresowanie robotōm Lloyda w Stanach Zjednoczōnych, ale filmy były barzo ciynżko dostympne.
Adoptyrowali tyż Gloria Freeman (1924-1986) we wrześniu 1930, zmiyniyli jeji miano na Marjorie Elizabeth Lloyd, ale ôna bez wiynkszość swojigo życiŏ była znanŏ za "Peggy".
Davis umrziła na atak serca w 1969 dwa lata przed śmierciōm Lloyda.
W 1925, u szpice jego kariery filmowyj prziwstoł do Wolnomularstwa w the Alexander Hamilton Lodge No.
W 1926 ôstoł 32° Masonem Szkockigo Rytu w Dolinie Los Angeles w Kalifornii.
Tajla ôsobistych zasobōw Lloyda jego niymych filmōw (niyskorzij ôszacowanõ na wartość kole 2 milijōnōw dolarōw) była zniszczałŏ w siyrpniu 1943 kedy jego izba kinowõ ôgarnōł ôgyń.
Ôgyń ôszczyndzioł bazowõ tajla dōmu i budōnki gospodarcze.
W 1960 Lloyd bōł uhonorowany gwiŏzdōm na Aleji Gwiŏzdōw Hollywood przi Vine Street 1503 za swōj wkłŏd w film.
Drugi cytat bōł ubliżyniym dlŏ Chaplina, kery w tym mōmyncie popod w ôstuda z Makkartyzmym i wypedziano było mu wizã do USA.
Gladys Marie Smith (ur. 8 kwietnia 1892, um. 29 mŏja 1979) znanŏ pod pseudōnimym Mary Pickford była kanadyjsko-amerykōńskõ aktorkōm filmowõ i producyntkōm, keryj kariera trwałŏ bez piyńć dekad.
Jeji fater John Charles Smith bōł synym imigrantōw - angelskich metodystōw, i imoł sie roztōmajtych fachōw.
Coby ukōntyntować familijõ ślubnego, matka Pickford ôkrzczyła swoje dziycia za metodykōw, w religiji jejich fatra.
Gladys, jeji matka i dwoje modszego rodzyństwa ôbjechali cugym Stany Zjednoczōne, przi wystympowaniu w trzeciorzyndnych trupach i sztukach.
Gladys w kōńcu dostała drugoplanowo rolã w sztuce broadwayowskij z 1907 roku, Warrenowie z Virginii.
Jednak po ukōńczyniu wystympōw na Broadwayu i tourne Pichford zaś była bez roboty.
Wartko pojōnła, iże gra w filmach je snadniyjszŏ aniżeli stylizowano gra tyjatralnŏ.
Jak pedziała Pickford ô swojim sukcesie w wytwōrni Biograph: grałach sprzontaczki i sekrytŏrki i kobiyty mocka nŏrodności .... Uzdałach, iże mogłabych sie dostać do tylu filmōw wiela to możliwe, stanã sie znanŏ i bydzie popyt na mojã robotã.
W styczniu 1910 Pickford pojechała z ekipōm Biograph do Los Angeles.
Aktory niy byli wymiyniyni we szkryftach w filmach wytwōrnie Griffitha.
Pickford ôdeszła z Biograph w grudniu 1910.
Wrōciyła na Broadway w produkcyji Davida Belasco Dobry diobołek (1912).
W 1913 uzdała, coby grać ino w filmach.
Pickford ôpuściyła binã, coby prziwstŏć do brify gwiŏzdōw Zukora.
Komediodramaty jak W Kolasie Biskupa (1913), Caprice (1913), a ôsobliwie Dryfujonce serca (1914) sprawiyły, iże kinomani niy mogli jeji sie ôprzić.
Tess z krŏju burz wlazła do kin piyńć tydni niyskorzij.
Ino Charlie Chaplin kery cosikej przewyższoł Pickford popularnościōm w 1916, podanie czarujōnco wpływoł na krytykōw i publiczność.
Ôstała tyż vice-prezesym Pickford Film Corporation.
Pōniywŏż niy miała normalnego dzieciństwa, lubiyła robić te filmy.
W siyrpniu 1918 kōntrakt Pickford sie skōńczōł, i kedy ôdciepła warōnki przedugszyniŏ zapropōnowane bez Zukora, zaoferowano ij 250.000 dolarōw, żeby ôpuściyła industryjŏ filmowŏ.
Dziynki United Artists dalij produkowała i grała we swojich filmach, mogła tyż jy dystrybuować tak jak chciała.
W tym czasie zagrała tyż w Małyj Annie Rooney (1925), dalszy film, w kerym zagrała bajtla, Wrōble (1926), w kerym miynszano było sznit dickensowski z niymieckim ekspresjōnizmym, i Moja nojlepszŏ dzioucha (1927), kōmedyjŏ rōmantycznŏ z udziałym jeji prziszłego ślubnego Charlesa "Buddy'ego" Rogersa.
Zagrała lekkōmyślnõ bywalczyni w Kokietce (1929), jeji piyrszy film z klangym, rola, do keryj ôbetła swoje widziane wele na boba z lŏt 20 XX stuleciõ.
Publika niy ryagowała na jeji barzij wyszukane role.
Uznani aktory Hollywood popadli w stan paniki, skirz niyuchrōnnego nadejściŏ filmōw klangowych.
Ôdeszła na aktorskõ pynzyjõ w 1933 po trzech kosztownych porażkach, jeji ôstatnim filmym były Sekrety.
W czasie I Wojny Światowyj prōmowała przedej ôbligacyji wojynnych, wygłosiyła seryjõ mōw na zgrōmadzynie funduszy, zaczła w Waszyngtonie, kaj przedŏwała ôbligacyje społym z Charliem Chaplinem, Douglasem Fairbanksem, Thedą Bara i Marie Dressler.
W czasie jednyj przemŏwy w Chicago przedała ôbligacyje za kole piyńć milijōnōw dolarōw.
Pod kōniec I Wojny Światowyj, ôtworziła Filmowy Fundusz Pomocowy, ôrganizacyjõ majōncyj na cweku wspomożyniy financowe aktorōw w potrzebie.
W rezultacie, w 1940 Fundusz mōg zakupić ziymiã i wybudować majōntek (the Motion Picture Country House) i lazaryt (the Motion Picture Hospital) w Woodland Hills, w Kalifornii.
Zażōndała (i dostała) te uprawniyniŏ w 1916, kedy miała kōntrakt z wytwōrniōm Famous Players in Famous Plays Zukora (pōźnij Paramount).
The Mary Pickford Corporation była w skrōcie wytwōrniom filmowõm ôd Pickford.
Dystrybutory (tyż byli tajlōm sztudia) zôrganizowali pokazy produkcyje wytwōrnie w kinach przinŏleżōncych do wytwōrnie.
Była to jyny fyrma dystrybutorskŏ, kerŏ bitowała niyznŏleżnym producyntōm filmowym dostymp do jejich włŏsnych kin, a tyż wypożyczała czasowo kina inkszych wytwōrniōw, kere niy były zarezerwowane.
Jako spōłzałożycielka, a i tyż producyntka i gwiŏzda jejich włŏsnych filmōw, Pickford stała sie nŏjpotynżniyjszõm kobiytōm jakŏ kej ino robiyła w Hollywood.
Ôna i Chaplin ôstali partnyrami w wytwōrnie jeszcze bez dekady.
Klachali, iże zaszła w ciōnżã z Moorem na zaczōntku XX stoleciŏ i poronioła abo dokōnała aborcyje.
Pŏra żyła społym z pauzami bez pŏrã lŏt.
W tym czasie Pickford zachorowała na gripã w czasie epidymije gripy w 1918 roku.
Pojechali do Europy na miesiōnc miodowy, fany w Lōndynie i Paryżu sprawiyli zamieszki, coby dostać sie do widzianyj pŏry.
Pickford dalij uôsabiała cnõ, ale rezolutnõ dziouchã z sōmsiedztwa.
Zagraniczne gowy państw i dygnitarze, kerzi nawiydzali Bioły Dōm, czynsto pytali, eli mogōm tyż nawiydzić Pickfair - majōntek pŏry w Beverly Hills.
Ôstanymi gościami byli George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H. G. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder, i Meher Baba, miyndzy inkszymi.
Durch byli na widoku za niyôficjalni ambasadory USA na świecie, kludziyli parady, przecinali szlajfy i wygłŏszali przemŏwy.
Rozwiedli sie 10 stycznia 1936.
Krytykowała jejich niydoskonały wyglōnd, w tym niskŏ postura Ronnie i szage zymby Roxanne.
Jeji rodzyństwo, Lottie i Jack, ôba umarti z powodōw zwiōnzanych z alkoholym ôdpednio w 1936 i w 1933.
Pickford wycŏfała sie i stopniowo stała sie ôdludkiem, ôstŏwała cołki czas w Pickfair i przijmowała ino byzuchy Lillian Gish, jeji chowańca Douglasa Fairbanksa Jra i pŏru inkszych ôsōb.
Stawiła sie w gyrichcie w 1959 na sprawie tykajōncyj jeji włŏsność sztele telewizyjnyj z Pōłnocnyj Karoliny WSJS-TV.
Charles "Buddy" Rogers czynsto ôprowadzoł gości po Pickfair przi pokŏzaniu ôryginalnego szynku westernowego, kery kupiyła dlŏ Douglasa Fairbanksa i portret w Pickford w bawialnie.
Posiadała tyż dōm w Toronto, w Ontario, w Kanadzie.
Ôdciski jeji rōnk i stōp sōm wystawiōne w Grauman's Chinese Theatre w Hollywood, w Kalifornii.
The Mary Pickford Theater w Budōnku Jamesa Madisona Bibliŏtyki Kongresu je nazwany na jeji cześć.
Kino premierowe w Cathedrel City, w Kalifornii, nazwane The Maty Pickford Theatre, ôstało założōne 25 mŏja 2001.
Postrzōd nich sōm rzŏdkŏ i widowiskowe wysadzane kamyniami szaty, kere nosiyła w filmie Dorothy Vernon z Haddon Hill (1924), zaprojektowanõ bez Mitchella Leisena, jeji ekstra Oscar i szachtelka na biżuteryjõ.
Jeji dōm familijny ôstoł ôbalōny w 1943, a mocka cegłōwek dolifrowano do Pickford w Kalifornii.
W 1993 poświynciyli ij gwiŏzdã Golden Palm Star na Aleji Gwiŏzdōw Palm Springs.
Ôd stycznia 2011 do lipnia 2011 roku na Miyndzynŏrodowym Festiwalu Filmowym w Toronto wystawiōno była kolekcyjõ pamiōntek po Mary Pickford w Kanadyjskij Galeryji Filmowyj w budōnku TIFF Bell LightBox.
Podarowano go Uniwerzytetowi Keene State i terŏźnie je poddŏwany rynowacyje w Bibliŏtyce Kōngresu na wystŏwkã.
8 kwietnia 2017 Google Doodle upamiyntniyło 125 gyburstag Mary Pickford.
Gloria Josephine May Swanson (27 marca 1899 - 4 kwietnia 1983) była amerykōńskõ aktorkōm, producyntkōm i businesswoman.
Jako szkolŏrka zamiyłowała sie w aktorze Frincisie X. Bushmanie, co przekōnało jeji tanty, coby wziōńć jōm na ausflug po sztudiiu aktora w Chicago.
Dziynki jeji debiutowi w filmu klangowym Intruz w 1929, dostała swojã drugõ nōminacyjõ do Nadgrody Akadymije.
Jeji fater bōł Amerykŏnym szwedzkigo pochodzyniŏ, a matka była pochodzyniŏ niymieckigo, francuskigo i polskigo.
Podle ôbōch wersyje wartko jōm zatrudniyli za statystka.
Jeji piyrszõ rolōm bōł krōtki szpacyr z aktorkōm Gerdōm Holmes, za kerõ dostała ôgrōmnõ kwotã (na tamte czasy) 3,25 dolaru.
W 1915 zagrała w Sweedie idzie do koledżu z jeji prziszłym piyrszym ślubnym Wallacem Beerym.
Miyndzy Vernonem a Swanson było sporo chymije, dziynki czymu pŏra filmowŏ stała sie popularnŏ.
Zrobiyła stykajōnce wrażynie na Badgerze, żeby jōm zarekomendowōł reżysyrowi Jackowi Conwayowi do Jeji decyzyje i Niy możesz wszyjskimu wierzić w 1918.
1920), Coś warte ôbmyślyniŏ (1920), Sprawki Anatola (1921) niyskorzij doszły.
Stoł sie gwiŏzdōm w 1921 po jego wystympie we Sztyrech Rajtrach Apokalipsy, ale Swanson znała go jeszcze za aspirujõncego aktora, grajōncego małe role z małõ nadziejōm na profesjōnalnõ prziszłość.
Przizwolōno po rŏz piyrszy na kryńcynie w mocka historycznych placach zwiōnzanych z Napoleonym.
W tym czasie, Swenson uwŏżano była za nojbarzij kasowo gwiŏzdã jeji czasōw.
Produkcyjŏ była katastrofōm, Parker niy mōg podyjmnōńć decyzyje, aktory byli za wiela niedoświadczeni, coby wystōmpić tak jak ôna chciała.
Czōnki podyjmli dalsze kroki przi wyrażaniu swojego niyzadowolynia z Willa H. Haysa kludzōncego Ferajnu Producyntōw i Dytrybutorōw Filmowych Ameryki.
Hays yntuzjastycznie podłazioł do bazowyj historyje, ale mioł detajlowe zastrzeżyniŏ, z kerymi uporano sie przed wypuszczyniym filmu.
Zapropōnowoł, iże ôsobiście sfinancyruje jeji dalszy film i przekludziōł detajlowõ kōntrolã historyje jeji wydatkōw.
Kennedy jednak doradzioł ij, coby zatrudniyła Ericha von Stroheima na plac reżysyra inkszego niymego filmu Barzoło, niyskorzij zmiyniyli tytuł na Krōlowŏ Kelly.
Stroheim pisoł bazowy scynariusz bez pŏrã miesiyncy.
Nagraniŏ skōńczyli z styczniu, wylŏli Stroheima, po skargach Swanson na niego i na ôgōlny richtōng jaki film obrŏł.
Intruz w 1929 bōł produkcyjōm klangowōm i zdobōł dlŏ Swanson drugõ nōminacyjõ do Oscara.
Światowŏ prymiera ôdbyła sie w Lōndynie, była to piyrszŏ amerykōńskŏ produkcyjŏ z premierŏm poza USA.
Idyalne zrozumiynie klangowŏ kōmedyjŏ z 1933 była jedynym filmym wyprodukowanym bez tã wytwōrniã.
Zaczła sie ukazować na binie i zagrała w serialu Godzina Glorii Swanson w telewizyji WPIX w 1948.
Fabuła filmu ôsprawiŏ ô gasnõncyj gwiŏździe kina niymego Normie Desmond (Swanson), zamiyłowanyj w scynarzyście bez powodzyniŏ Joem Gillisie (William Holden).
Norma grŏ w bridża z grupōm aktorōw, znanõ tyż za "Figury Woskowe".
Marzeniŏ Normy ô nawrocie sōm zniszczōne, a kedy Gillis prōbuje z niōm serwać, grozi, iże sie zabije, ale zamiast tego zabijŏ jego.
Krōm niychyńci do żmudnych zdjyńć prōbnych do filmu, cieszyła sie, iże zarŏbiała dużo wiyncyj pijyndzy aniżeli w telewizyji eli na binie.
Swanson niyskorzij była gospodyniõm Crown Theatre with Gloria Swanson, w kerym czasami grała.
Była "tajymnym gościym" w programie What's My Line.
Pokŏzała sie w tajliku The Bevely Hillbillies z 1966 roku w kerym grŏ siebie.
Aktōr i dramaturg Harold J. Kennedy, kery uczōł sie fachu na Yale i przi Tyjatrze Mercury Orsona Wellsa, zasugerowoł, coby podarziła sie we sztrekã z "Blyckym Sławy", kōmedyje z Broadwayowskij biny z jeji gwiŏzdōm Tallulah Bankhead.
Po jeji sukcesie z Bulwarem Zachodzōncyj Klary wystōmpiyła na Broadwayu w wznowionyj sztuce XX stolecie z José Ferrerem, i w Niiea z Davidem Nivenym.
Jako republikanka spiyrała kampanije ôbiōrcze Wendella Willkiego na prezydynta w 1940 i 1944 i kampanijõ prezydynckõ Barry'ego Golwatera w 1964.
Po zażyciu medycyny rzekōmo na ranne mdłości, kery podoł ij Beery przerwała ciōnżã i ôstała wezniyntŏ niytŏmno do lazarytu.
W 1923 adoptyrowała rocznego Sonny'ego Smitha, kerymu zmiyniyła miano na Joseph Patrick Swanson po jeji fatrze.
Poczła z nim dziycio zatym szajdōng z Sombornem bōł dokludzōny do kōńca, ta sytuacyjŏ dokludziyła do publicznego skandalu i możliwego kōńca jeji kariery filmowyj.
Po sztyrech miesiōncach rekōnwalescyncyje po aborcyji wrōciyli do USA za europejskŏ arystokracyjŏ.
Ôstoł dyrechtorym filmowym reprezyntujōncym Pathé (USA) we Francyji.
Swanson ôpisowała siebie za "mentalnego wampiyrza", kogoś, fto z zwiedowościōm dowiaduje sie jak wszyjsko działo i dōnży do przeistoczenia tych idyji w ryalność.
Trefiyli sie cufalym w Paryżu, kedy Swanson była na przimiarce u Coco Chanel do jeji filmu Tyj nocy abo nikej w 1931.
Ôd nij przociele sōndziyli, iże robi błōnd, niykerzi z nich go niy lubiyli.
Swanson przōdzi myślała, iże może ôdejść na aktorskõ pynzyjõ, ale jeji manżelstwu ôd zaczōntku napasztowoł alkoholizm Daveya.
Bōł spōłautorym (ghostwriterem) autobiografije Billie Holiday Lady śpiywŏ bluesa, autorym bestesellerowyj ksiōnżki na tymat zdrowiŏ z 1975 Sugar blues, dalij je wydŏwanõ, i autorym angelskij wersyje You Are All Sanpaku George'a Ohsawy.
Swanson i jeji ślubny poznali Johna Lennona i Yoko Ono, pōniywŏż byli ôni fanami roboty Dufty'ygo.
Była skremowano a jeji prochy poschrōniali w Episkopalnym Kościele Niebiańskigo Ôdpoczynku na Piōntyj Aleji w Nowym Jorku, na pogrzyb przibyła ino nojbliższŏ familijŏ.
W 1974 Swanson była jednŏm z uhonorowanych na piyrszym Festiwalu Filmowym Telluride.
Skirz erotycznyj natury jeji wystympōw filmy były ôcenzurowane w Stanach Zjednoczōnych, a jeji robota była mało znanŏ amerykōńskij publiczności.
Kedy Nielsen była dziyciym jeji familijŏ przekludzała sie pŏrã razy, kedy jeji fater szukoł zatrudniyniŏ.
Fater Nielsen umrził, kedy miała 14 lŏt.
In 1901 21-letniŏ Nielsen zaszła w ciōnżã i narodziyła cerã, Jesta.
Nielsen skōńczyła szkołã tyjatralnõ w 1902.
Minimalistyczny sznit aktorski Nielsen bōł wykazym na sukces jeji przedstawiyniŏ najiwnyj modyj kobiyty zwabionyj w tragiczne życie.
Nielsen i Gad pobrali sie i zrobiyli razym sztyry filmy.
Zrozumioł żech, iże era krōtkich filmōw to już przeszłość.
Dziynki dochodōm z dystrybucyje zagranicznŏ Unijŏ mogła wyprodukować ôziym filmōw z Nielsen na rok.
Użōłch wszelich postrzodkōw i wymyślōłch mocka nowych, coby pokŏzać światowi filmy Asty Nielsen."
W ruskim sondażu popularnoście w 1911 Nielsen ôbrano było nojlepszõ na świecie żyńskõ gwiŏzdōm filmowõ, za niōm Linder, a przed niōm jeji duński landsman Valdemar Psilander.
W 1921 Nielsen, bez jeji włŏsnõ filmowõ fyrmã dystrybucyjnõ Asta Films, ukŏzała sie w Hamlecie reżysyrowanym przez Svenda Gade'a i Heinza Schalla.
Jednak, roboty naukowe jak akuratnŏ filmografijŏ z Filmarchiv Austria w 2010 roku niy spōminŏ ô takim filmie.
Grała w niymieckich filmach przed filmami klangowymi.
Ôd terŏz Nielsen grała ino na binie.
Przi miarkowaniu kōnsekwyncyj Nielsen ôdkŏzała i ôpuściyła Niymce w 1936.
Rozwiedli sie w 1919 i Nielsen wyszła za szwedzkigo stoczniowca Freddy'ego Windgårdha.
Zaczli dugotrwałe zwykowe manżelstwo, kere trwało ôd 1923 do niyskorych lŏt 30.
Fred Astaire (narodzōny za Frederick Austerlitz, 10 mŏja 1899 – 22 lipnia 1987) bōł amerykōńskim tancyrzym, aktorym, śpiywŏkym, choreografym i prezenterym telewizyjnym.
Wystōmpiōł w ponad 10 musicalach na Broadwayu i West Endzie, zagroł w 31 muzycznych filmach, sztyrech wydaniach ekstra w telewizyji i mocka nagraniach.
Matka Astaire'a narodziła sie w Stanach w familiji niymieckich imigrantōw z Prus Weschodnich i Alzacyje.
Fritz szukoł roboty w piwowarstwie i przeniōs sie do Omahy w Nebrasce, kaj zatrudniyli go w Storz Brewing Company.
Johanna planowała dlŏ jeji dwojga dziycia "wystymp brata i szwestry", popularny w wodewilu w tym czasie.
Zaczli uczyć sie we szkole majsterskij Alviene i w Theatre and Academy of Cultural Arts.
Uczyli sie tańca, gŏdaniŏ i śpiywu w przigotowaniach do wystympu.
W wywiadzie, cera Astaire'a Ava Astaire McKenzie, zauważyła, iże Fred czynsto wystympowoł w celynderhucie, coby wydŏwać sie wyższym.
Dziynki talyntōm kupieckim jejich fatra dostali kōntrakt i zagrali we strzodkowo-zachodnich, zachodnich i pŏru połedniowych miastach USA.
W 1912 Fred ôstoł czōnkym kościoła episkopalnygo.
Ôd tancyrza Aurelia Coccia nauczyli sie tanga, walca i inkszych tańcōw balowych spopularyzowanych bez Vernona i Irene Castle'ōw.
Poznoł George'a Gershwina, kery robiōł demontrujõnc muzykã dlŏ wytwōrnie muzycznyj Jerome'a H. Remmicka w 1916.
Ô jejich robotcie na planie The Passing Show of 1918 Jeywood Broun napisoł "W wieczory, kedy było mocka szumnych tancyrzy, Fred sie wyrōżnioł ... Ôn i jego partnerka Adele Astaire sprowiali swojim gyntkim tańcym, iże show zastawioł sie wczaśnij tego wieczora."
Ale w tym czasie umiejyntności taneczne zaczynały przyćmiewać te jego szwestry.
Tedy uznŏwano było taniec stepowy Astaire'a za jedyn z nojlepszych.
Po abszlusie Uciesznego Gyzichtu pojechali do na zdjyńcia prōbne (terŏz sie straciyły) w sztudiu Paramount Pictures, ale Paramount uznali, iże niy sztimujōm do filmōw.
Kōniec partnerstwa bōł dlŏ Astaire'a traumatyczny, ale zachyncioł go do poszyrzyniŏ swoigo zasiyngu.
Wypożyczyli go sztudiu MGM na pŏrã dni w 1933 na jego wŏżny debiut w ôdnoszōncym sukcesy musicalu Tańcujōncŏ pani.
Napisoł do swojigo agynta "Niy mŏm nic przeciwko dalszymu filmowi z niōm, ale co do idyje drużyny, to niy ma mŏwy.
Partnerstwo i choreografijŏ Astaire'a i Hermesa Pana pōmōgła uczynić z tańca wŏżny elymynt musicali Holywoodzkich.
Szejś na dziewiyńć musicali Astaire'a i Rogers zarobiyło nojwiyncyj pijyndzy dlŏ RKO; wszyjske te filmy prziniosły prestiż i kunszt, kerych pragnyły wszyjske sztudia w tym czasie.
To dało iluzyjŏ, iże jedna bezma statycznŏ kamera nagrała cołki taniec w jednym ujyńciu.
Sznit tańca Astaire'a przizwŏloł ôglōndŏczōm na ôglōndanie tancyrzy i choreografije w cołkości.
Drugŏ innowacyjŏ Astaire'a ôbyjmowała kōntekst tańca, bōł stanowczy, iże wszyjske układy muzyczne i taneczne winny być zgrane z treściōm filmu.
Jednym bōł solowy wystymp Astaire'a, kerego nazwoł "fuzeklowe solo."
Myślã, iże Ginger Rogers była.
Udŏwała jankuryjsko dużo.
W 1976 gospodŏrz brytyjskigo talk-showu Sir Michael Parkinson spytoł Astaire'a, fto je jego ôblubiōnõm partnerkōm tanecznōm.
Mimo jejich sukcesōw, Astaire niy chcioł, coby jego kariera była prziwiōnzanŏ do żŏdnyj partnerki.
Bez cołki tyn ôkres Astaire dalij wŏżōł wkłŏd choreografōw.
Zagrali w Melodyji Broadwayu w 1940, w keryj wykōnali jejich widziany ukłŏd do "Begin the Beguine" Cole'a Portera.
Groł społym z Bingiem Crosbym we Świyntalnyj gospodzie (1942), a niyskorzij w Blue Skies (1946).
Ôstatni film zawiyroł śpiywkã "Puttin' On the Ritz" z innowacyjnym układym na stałe z nim kojarzōnym.
Piyrszy film Nikej niy bydziesz bogaty (1941) wywindowoł Hayworth to statusu gwiŏzdy.
Zawiyroł ukłŏd dlŏ duetu do śpiywki "I'm Old Fashioned" Kerna, kery stoł sie naglym programu hołdu Baletu Nowego Jorku Jerome'a Robbinsa dlŏ Astaire'a w 1983.
Astaire sōm ułożōł choreografijõ do tego filmu i ôdniōs skrōmny sukces.
Film fantastyczny Yolanda i raubiyrz (1945) zawiyroł awangardzki surrealistyczny balet.
Astair dycki bōł niyisty siebie i wierzōł, iże jego kariera zaczynŏ ôpadać. Udziwiōł publiczność, jak ôgłosiōł, iże przechodzi na pynzyjõ w czasie produkcyje jego nastōmpnygo filmu Blue Skies (1946).
Ôba te filmy ôdnowiyły popularność Astaire'a i w 1950 zagroł w dwōch musicalach.
Trzi małe słowa ganc dobrze zarobiyły, ale Zatańczmy bōł financowõ porażkōm.
Ale skirz wysokich kosztōw niy zarobiōł na siebie po piyrszym wypuszczyniu.
Tedy jego ślubnŏ Phyllis zachorowała i narŏz umarła na raka puc.
Daddy Long Legs ôdniōs ino strzedni kasowy sukces.
Podanie, dalszy film Astaire'a - jego ôstatni musical w MGM Jedbŏwne cypelōwki (1957), w kerym wystōmpiōł u kraju Cyd Charisse, tyż niy zarobiōł na siebie.
Piyrszy z tych programōw, Wiezōr w Fredem Astairem z 1958 roku, wygrŏł dziewiyńć nadgrod Emmy, w tym za "Nojlepszy pojedynczy wystymp aktora" i "Znŏczny Pojedynczy Program Roku."
Ôbiōr bōł spōrny, pōniywŏż mocka uwŏżało, iże jego taniec to niyma ta zorta "aktorstwa", dlŏ kerego ta nadgroda była przeznaczōnŏ.
Ôdtworzili ôryginalnõ kasetã video przi przenoszyniu filmu na terŏźny format i przi dopołnianiu brakōw materyjõm kineskopowõm tam, kaj film sie zniszczōł.
Astaire ukŏzoł sie w roli niy zwiōnzanyj z tańcym w trzech inkszych filmach i pŏru serialach telewizyjnych miyndzy 1957 a 1969.
Partnerkōm Astaire'a była Petula Clark, kerŏ grała jego scyptycznõ cerã.
Astaire dalij groł w latach 70.
W drugij skłŏdance w wieku siedymdziesiyńciu szejściu lŏt wykōnoł krōtke układy taneczne z Kelly, to jego ôstatnie wystōmpiynie w filmie muzycznym.
W 1978, grŏł u boku Helen Hayes w telewizyjnym filmie Familijo do gōry nogami, kery dobrze bŏł przyjynty. Grali tam pŏra starzikōw, co starajōm sie dać radã z podupadajõncym zdrowiym.
Astaire poprosiōł swojigo agynta, coby sprawiōł mu rolã w Galaktyce, bo jego wnuki insteresowali sie tym serialym. Producynciŏ z wielgõ uciechōm stworzili cołki tajlik dlŏ niego.
Dugo po tym jak skōńczyli zdjyńciŏ do numera solowego do "I Want to Be a Dancin' Man" do filmu Piyknŏ z Nowego Jorku z 1952, uzdali, iże skrōmny kostium i wytartŏ bina niy sztimujōm i wszyjsko nagrali ôd nowa.
Dwa ôbrazy kole siebie, ôba wykōnaniŏ sōm idyntyczne, do najsubtelniejszego gestu.
Jego sznit wyjōntkowo rozpoznawalny mioł wpływ na sznit tańca towarzyskiego American Smooth i podłożōł sztandardy, podle kerych dalsze filmy muzyczne bydōm ôcyniane.
Zaznaczŏ, iże sznit Astaire'a bōł spōjny w dalszych filmach z abo bez pōmocy Pōn.
Jednak ôgraniczało sie to wydużōnych fantastycznych sekwyncyji abo "synnego baletu".
Niyskorzij prziznoł "Musiołch wiynkszość robić sōm."
Mocka układōw tanecznych ôperowało na "kōnsztikach," jak taniec na ścianie w Krōlewskim Weselu abo taniec z ciyniami w Swing Time.
Robiyli z akompaniatorami (czynsto z kōmpozytorym Halem Bornem), kerzi w zamian przekazowali modyfikacyje do aranżerōw muzycznych.
Po abszlusie narychtowań iste zdjyńciŏ niy trwały dugo, coby zminimalizować koszty.
Nawet niy ôbejzdrzi swojich wystympōw... Dycki myśli, iże sie niy nadŏwŏ."
Michael Kidd drugi choreograf w filmie The band Wagon z 1953, zauważoł, iże Astaire niy podzieloł jego dozorności ô motywacyjõ ymocyjōnalnõ stojōncyj za tańcym.
Wyglōnd przidōmy niyskorzij.' "
Irving Berlin uwŏżoł, iże Astaire je tak dobry jak kożdy inkszy wykōnujōncy jego śpiywki—"tak dobry jak, Jolson, Crosby abo Sinatra, niekoniecznie skirz jego głosu, ale jego kōncepcyje na wykōnanie śpiywki.
U szpice sławy autory śpiywak, jak Cole Porter, Lorenz Hart i Eric Maschwitz nawiōnzowali do Astaire'a w słowach śpiywek, a Astaire dalij inspiruje terŏźnych autorōw śpiywek.
W 1952 Astaire nagroł The Astaire Story sztyro-tajlowy album z kwintetem prowadzŏnym przez Oscara Petersona.
Bogart zaczōn ôd graniõ w przedstŏwiyniach na Broadwayu, swojã karierã filmowõ zaczōn filmym W gōrã rzyki (1930) dlŏ sztudia Fox, i wystympowoł w rolach drugoplanowych bez dalszõ dekadã, czasami przi graniu gangstyrōw.
Prywatni detektywy grani bez Bogarta, Sam Spade (W Falce Maltańskij) i Phillip Marlowe (W Głymbokim spaniu z 1946), byli mustrami dlŏ detektywōw w inkszych filmach noir.
Hned po abszlusie nojwŏżniyjszych zdjyńć do Głymbokigo spaniŏ (1946, jejich trzeci film razym) słożōł sprawã ô rozwōd z jego trzeciõ ślubnōm i ôżyniōł sie z Bacall.
Dalij groł te niyzrōwnowŏżōne postacie jak kōmandyr szifu wojynnego w czasie II Wojny Światowyj w Buncie na szifie (1954), kery pokŏzoł sie hitem kōmercyjnym i postrzōd krytykōw, i zapewniōł mu dalszõ nōminacyjõ dlŏ nojlepszego aktora.
Miano "Bogart" je ôd duńskigo miana "Bogaert".
Maud była byciŏ angelskigo i przinŏleżała do kościoła episkopalnianego, była tyż potōmnõm pasażera szifu Mayflower Johna Howlanda.
Clifford McCarty napisoł, iże dzioł ryklamy Warner Bros zmiyniōł jōm na 23 stycznia 1900, "by spōmōc poglōnd na to, iże czowiek narodzōny w dziyń Bożego Narodzyniŏ niy mōgby być tak zły jaki je na ekranie".
Lauren Bacall napisała we swojij autobiografiji, iże gyburstag Bogarta dycki fajrowali w Boże Narodzynie, pdl. nij żartowoł, iże co roku je pozbyty jednego gyszynku.
Maud była ilustratorkõm reklamowõ, uczyła sie kōnsztu w Nowym Jorku i we Francyji, w tym sztudiyrowała z Jamesem Abbottem McNeillem Whistlerem.
U szpice swojij kariery zarŏbiała wiyncyj aniżeli 50000 dolarōw na rok, ôgrōmnõ sumã w tamtych czasach i dużo wiyncyj aniżeli jeji ślubny, kery zarŏbioł 20,000.
Miała dwie modsze szwestry: Frances ("Pat") i Catherine Elizabeth ("Kay").
Kusek w naszyj familiji bōł czymś wyjōntkowym.
Erbnōł po fatrze spodobanie do napasztowaniŏ, sentymynt do łowiyniŏ fisz, dozgonne zamiyłowanie do żeglowaniŏ i cug do kobiyt ô siylnyj karakterze.
Bogart niyskorzij uczynszczoł do Phillips Academy, szkoły z internatem, kaj przijynto go dziynki familijnym znajomościom.
Podano pŏrã powodōw, podle jednego z nich wyciepniyli go za wciepniyńcie dyrechtora (abo ôgrodnika) do stŏwu na kampusie.
Zaciōngnōł sie do Tymczasowych Rezerw Wach Wybrzyżŏ w 1944, patrolowoł wybrzyże Kalifornii na swojim jachcie, Santanie.
Pdl. jednyj szpliter przetnōł mu warga, kedy jego szif (the ) bōł ôstrzelany.
Kedy przesiadoł sie w Bostonie, zakuty wiynziyń ponoć poprosiōł Bogarta ô cygaryta.
Zanim Bogarta ôbejzdrzoł medyk zrobiōła sie szrama.
Zamiast zeszyć jōm, to jōm spieprzoł."
Jego natura i wartości uformowały sie poza jego familijōm w czasie jego dni w wasze przibrzyżnyj, zaczōn sie buntować.
Bogart odnowioł przijaźń z Billy Bradym Jr. (ôd kerego fater mioł znajōmości w showbiznesie) i dostoł robotã w biōrze w nowyj fyrmie Williama A. Brady'ego World Films.
Jego debiutym na binie była rola japōńskigo sużōncego w sztuce ôd Alice Dryfowanie z 1921 roku (nerwowo wypedzioł jednã linijka tekstu), ukŏzoł sie w jeji pŏru dalszych sztukach.
Bijatyka we szynku była rzekōmym powodym jego pynkniyntyj wargi, przipasowujõnc sie do wyklarowaniŏ ôd Louise Brooks.
Bogart niy ciyrpioł swojich trywialnych zniewieściałych rōl z zaczōntku kariery, nazywoł jy rolami "White Pants Willie".
Menken spōmniała we swojich papiōrach rozwodowych, iże wŏżōł swojã karierã ponad manżelstwo, wymiyniyła zaniydbanie i znyncanie sie.
Tam trefiōł Spencera Tracy'ygo, aktora z Broadwayu, kerego Bogart lubiōł i podziwioł, stali sie bliskimi kamratami i kōmpanami ôd keluszka.
Tracy dostoł bazowõ rolã, ale to Bogart ukazowoł sie na plakatach filmowych.
Śćwierć stoleciŏ lŏt niyskorzij ôba planowali zrobić razym film Godziny urzykań.
Bogart kursowŏł tam i nazŏd miyndzy Hollywoodym a Nowym Jorkiym ôd 1930 do 1935, przi ôstŏwaniu bez roboty bez duge ôkresy.
Krōm iże Leslie Howard bōł sam gwiŏzdōm, Brooks Atkinson - krytyk The New York Timesa - napisoł, iże sztuka była "bōmbōm ...rewelacyjnym zachodnim melodramatym ... Humphrey Bogart wykōnoł nojlepszõ robotã we swojij aktorskij karierze."
Warner Bros nabyło prawa do ekranizacyje Skamieniałego lasa w 1935.
Howard, kery mioł prawa do produkcyje postawiōł sprawã jasno, iże chce, coby Bogart groł z nim.
Kedy w Warner Bros zauważyli, iże Howard niy ustōmpi, ulegli i zatrudniyli Bogarta.
Podle Variety "groźba Bogarta niy ôstawiŏ mocka do życzyniõ".
Musi coś być w tōnie mojigo głosu abo w tym aroganckim gyzichcie, coś co zrażŏ do siebie wszyjskich.
Krōm jego sukcesu Worner Bros niy miało zasmiaru nadać Bogartowi rozgłosu.
Bogart spotrzebowoł te lata na rozwijanie swojigo filmowego wizerunku: zraniōny, stoicki, cyniczny, urodny, hakliwy, autoirōniczny samotnik z kodeksym hōnorowym.
Jego spory z Warnr Bros. ô role i pijōndze były podane do tych kludzōnych bez sztudio z barzij znanymi i niy tak uległymi gwiŏzdami, jak Bette Davis i James Cagney.
Jego jedynŏ rola bazowŏ w tym czasie była w filmie Ślepy zaułek, (1937, na wypożyczeniu do Samuela Goldwyna) jako gangster wzorowany na Nelsonie Dzieckowym Gyzichcie.
W Czŏrnym legiōnie (1937), filmie, kery Graham Greene ôpisoł za "inteligyntny i ekscytujōncy jeźli gŏdać powŏżnie", zagroł dobrego czowieka, kerego chyciyli z rasistowskōm ôrganizacyjōm (kerŏ go potym zniszczyła).
Problym w tym, iże piyli mojã krew, a jŏ robiōłch tyn pierziński film."
21 siyrpnia 1938 weszoł w burzliwe trzicie manżelstwo z aktorkōm Mayo Methot, żywõ, skłōnnõ kobiytōm, kej była trzyźwŏ, ale paranoicznõ i agresywnõ po ôżyrŏku.
Podpŏlyła dōm, dźgnyła go nożym i podciyła sie żyły pŏrã razy.
Podle jejich kamrata Juliusa Epsteina "manżelstwo Bogarta i Methot było drugõ tajlōm Wojny Dōmowyj".
Methot miała jednak destrukcyjny wpływ na niego i Bogart dalij piōł.
Kedy sōndziōł, iże aktōr, reżysyr abo sztudio zrobiyli coś lagramynckigo, gŏdoł ô tym publicznie.
Paul Muni, George Raft, Cagney i Robinson ôdciepnyli bazowõ rolã, tōż Bogart dostoł szansã zagrać rolã ô głymbokij naturze.
Dobrze mu sie robiyło z Idõm Lupino, co wprŏwiało Mayo Methot w zŏwiść.
Potrefiōł cytować Platŏna, papiyża, Ralpha Waldo Emersona i bez tysiōnc linijek Szekspira i abōniyrowoł Harvard Law Review - periodyk prawny.
Podle rōmanu Dashiella Hammetta nojprzōd bōł ôpublikowany w tajlikach w szmirowatym czasopiśmie Black Mask w 1929 i bōł bazōm do dwōch wczaśniyjszych wersyj filmu, drugim bōł Szatan trefiōł pani (1936), z Bette Davis w roli bazowyj.
Huston z gorliwościōm zaakceptowoł Bogarta za jego Sama Spade'a.
W filmu reżyserowanym bez Michaela Curtiza i wyprodukowanym bez Hala Wallisa wystōmpiyli Ingrid Bergman, Claude Rains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid, Conrad Veidt, Peter Lorre i Dooley Wilson.
Gŏdŏ sie, iże Bogart to sprawiōł, iże Rick Blaine winiyn być przedstawiōny za szachisty, to metafora jego relacyje z kamratami, wrogami i sprzymierzyńcami.
Bogart bōł nōminowany w kategoryji Nojlepszy Aktōr Piyrszoplanowy, ale przegroł z Paulem Lukasem, kero dostoł ta nadgroda za rolã w Wachach nad Rajnym.
Bogart i Methot pojechali we sztrekã z United Service Organizations i z War Bonds w 1943 i 1944, ôbiyrali sie na mynczōnce ausflugi do Italije i Afryki Pōłnocnyj (w tym Casablanki).
Kedy sie poznali Bacall miała 19 lŏt, a Bogart 44, nazywoł jōm "Bajtlikiym."
Bydymy sie szumnie razym bawić".
By Myself and Then Some, HarperCollins, Nowy Jork, 2005.
Uwŏżoł sie za patrōna i mentora ôd Bacall, a Bogart sie przywłaszczoł tã rolã.
Mŏ tyż to poczucie humoru, kere zawiyro pogardliwy podtekst."
Ôsprŏwka, ôsobliwie w przidanych bez Hawksa scynach, była połnŏ podtekstōw seksualnych, a Bogart je przekōnujōncy jako prywatny detektyw Philip Marlowe.
To było szczyńśliwe manżelstwo, z napiynciami skirz jejich rōżnic.
Podle biografa Bogarta Stefana Kanfera, bōł to "film taśmowyj produkcyje, niczym niy wyrōżniajōncy sie".
Bōł to ryzykowny projekt skuli braku wōntku miyłosnego eli szczyńśliwego abszlusu.
James Agree napisoł "Bogart wykōnuje szumnõ robotã z tõm postaciõm ... dużo lepszõ ôd wszyjskich jake do tego czasu zagroł."
Bogart zagroł w jego ôstatnich filmach dlŏ sztudia bratōw Warnerów, Chain Lightning (1950) i Wachtyrzu prawa (1951).
Santana zrobiōł tyż dwa filmy bez niego: Z dziyciym je nŏs troje (1949) i Familijne tajymnica (1951).
Pŏru biografōw Bogarta i pisarka i aktorka Louise Brooks czuli, iże ta rola je nojbliższŏ prawymu Bogartowi.
Niyjako parodia Falki Maltańskigo, Pobij Diŏbła była ôstatnim filmym Bogarta i Johna Hustona.
Zamiyłowanie Hustona do przigod, jego głymbokŏ i dugotrwałŏ przijaźń (i sukces) z Bogartem, ôroz szansa na robotã z Hepburn przekōnały aktora do ôpuszczyniŏ i wyjechaniŏ na ciynżke zdjyńciŏ w plenerze w Belgijskim Kōngu.
Bacall przijechała na beze sztyry miesiōnce, ôstawiajõnc jejich małego synka w Los Angeles.
Prała moje badki w nojbardzij ćmawyj Afryce."
Hepburn (abstynyntka) czuła sie corŏz gorzij w ciynżkich warōnkach, traciyła na wŏdze, a w pewnym mōmyncie powŏżnie zachorowała.
Ôprōcz niyprzijymnych hibōw do barzołōw rzyk i mokradeł, Afrykańskŏ Krōlowŏ najwidocznij ôżywiyła u Bogarta wczaśnijsze baczyniŏ łodziami. Kedy wrōciōł do Kaliforni kupiōł sie klasycznõ mahoniowo łōdź Hacker-Craft, kerõ mioł do śmierci.
Jednak kedy Bogart wygroł, pedzioł: "To dugŏ drōga z Belgijskigo Kōnga do biny tyjatralnyj.
Jak w tynisie potrzebujesz dobrego ôpacznika abo partnyra, by wyrazić z ciebie to co nojlepsze.
Krōm iże zachowoł cosik gorzkości z tego powodu, zagroł barzo dobrze w bazowyj roli, dostoł swojã ôstatniõ nōminacyjõ do Oscara i znŏd sie na ōmszlagu Time'a z 7 czyrwnia 1954.
Je tõm zortōm reżysyra, z kerym niy lubiã robić ... tyn film to belera.
Mimo gorzkości film tyn ôdniōs sukces, podle recynzyje The New York Timesa Bogart bōł: "niesamowicie przebiygały ... kōnszt z jakõ tyn zatwardziały aktōr miynszŏ gagi i taki fałsz z mynskim sposobym mięknienia je jednã z niyporachowanych uciech tego filmu".
Bōł nieswōj przi Avie Gardner w bazowyj roli babskij, dyrekt serwała z jego kamratym z Rat Pack, Frankiem Sinatrõm, a Bogarta nerwowoł jeji brak doświadczynio.
Kedy Bacall znŏdła jejich razym, naciõngła ślubnego na droge sprŏwōnki; rajzowali w trzech po zdjyńciach.
Ukŏzoł sie tyż w The Jack Benny Show, kaj ôstała uwiecznionŏ transmisyjŏ jego jedynego wystympu komediowego (25 paździyrnika 1953).
Stephen ôstoł autorym i biografym, i prowadziōł program ekstra ô jego fatrze na kanale Turner Classic Movies.
We szlak za Santanõm Bogart założōł nowõ wytwōrniã i mioł plany na nowy film (Melville Goodwin, U.S.A.), w kerym mioł zagrać jyneroła, a Bacall magnata presowego.
Niy gŏdoł ô swojim zdrowiu i poszoł do medyka w styczniu 1956 po dugich przekōnowaniach Bacall.
Mioł ekstra ôperacyjõ w listopadzie 1956, kedy rak doł przerzuty.
Było na nim wyryte "Jak czegoś chcesz, zagwizdej."
Uczōł sie ôd Stelli Adler w latach 40 XX stoleciŏ, uwŏżŏ sie go za jednego z piyrszych aktorōw, kerzi stosowali systym Stanisławskiego i aktorstwo metodyczne wywodzōnce sie z tego systymu, do wszeôbecnyj publiczności.
Reżyserowoł i zagroł w kultowym westernie One-Eyed Jacks, klapie pod wzglyndym kasowym i krytykōw, po kerym ôdnotowoł seryjõ kasowych porażek, zaczynajõnc ôd Buntu na Bounty (1962).
Niy przijōn nadgrody skirz dōmniymanego złego traktowaniŏ i ukŏzaniŏ Drzynnych Amerykonōw w Hollywood.
Podle Ksiyngi Rekordōw Guinessa Brando dostoł rekordowe 3,7 milijōna (w dolarach przipasowanych do poziōmu inflacyje) i 11,75% prefitu brutto za 13 dni roboty przi Supermanie.
Jego praôjce byli zaôbycz z Niymiec, Holandyje, Anglije i Irlandyje.
Brando bōł wychowany w duchu Krześcijōńskij Nauki.
Jednak była alkoholiczkõ i czynsto ślubny musioł jōm prziprowadzać do dōm z szynkōw w Chicago.
Żywiōł ô mocka srogszõ wrogość do fatra, godŏł "bōłch jego imiennikiym, ale nic co kej ino zrobiōłch niy ucieszyło go ani niy zainteresowało.
Kole 1930 ôjce Brando przekludziyli sie Evaston w Illinois, kedy jego fater dostoł robotã w Chicago, ale rozeszli sie w 1935, kedy Brando mioł 11 lŏt.
brando, kerego przezwiskiem z dzieciństwa było "Bud", bōł parodystōm ôd modości.
W biografiji filmowyj z 2007 dlŏ TCM Brando jego kamrat z dzieciństwa George Englung spōminŏ wczaśno gra Brando, jak naśladowanie krōw i kōni na familijnyj farmie, co było ôdwrōcyniem uwagi matki ôd piciŏ.
Szwestra Brano Frances ôdeszła z koledżu coby sztudiyrować kōnszt w Nowym Jorku.
Brando wyrōżnioł sie w tyjatrze i szumnie radziōł sie we szkole.
Kadra uniwerzytetu zagłosowała za wyciepniyńciym Branda z uczelnie, krōm iże sztudynciŏ go poprzili, uwŏżali, iże relegowaniy było za wiela surowe.
W filmie dokumentalnym z 1988 Marlon Brando: Tyn dziki, szwestra spōminała "Bōł we szkolŏrskim przedstawiyniu i podobało mu sie to ... Tōż uzdoł, iże pojedzie do Nowego Jorku sztudiyrować aktorstwo, bo to była jedynŏ rzecz, kerõ lubiōł.
Bez jakiś czas miyszkoł z Royem Somlyo, kery niyskorzij ôstoł producyntym na Broadwayu sztyrokrotnie nadgrodzonym Emmy.
Niyôbyczajnŏ wnikliwość Brqando i jego poczucie realizmu były ôd zaczōntku widzialne.
Podle Dustina Hoffmanna w jednym z jego internetowych zajyńć masterclass, Brando czynsto ôsprŏwioł z ôperatorami i inkszymi aktorami ô jejich wikyndzie, nawet jak reżysyr zawołoł już akcyjŏ.
Beze swoje zachowaniy ôstoł wyciepniynty z ôbsady produkcyje uniwerzytetu New School w Sayville, ale hned potym ôdkryli go w lokalnyj sztuce tam wyprodukowanyj.
W tym samym roku Cornell ôbsadziyła go tyż za Posłańca w jeji produkcyje kōnsztu Antygona Jeana Anouilha.
Bankhead ôdciepła rolã we Sztrasbanie Zwanyj Pragniyniym, kerõ Williams napisoł dlŏ nij, coby wyjechać we sztrekã ze sztukŏm w sezōnie 1946-1947.
Wilson tolerowoł zachowanie, ale jego ściyrpliwość sie skōńczyła, kedy mrōnczoł pod nosym w czasie prōby gyneralnyj na krōtko przed ôtwarciem 28 listopada 1946. "
To było fantastyczne," spōminŏ czōnek obsady. "
Jednak krytyki niy byli tak miyli.
Dostŏwoł lepsze recynzyje na dalszych przistōnkach na sztrece, ale jego kamraciŏ po fachu spōminajōm, iże to były jyno ôdznaki talyntu, kery niyskorzij sie ukŏże. "
Brando ôkazowoł swojã ôbojyntność do produkcyje, przi dymōnstrowaniu szokujõncych manier na binie.
Po pŏru tydniach we sztrece, dotrzeli do Bostŏnu, Bankhead była już gotowŏ, coby go zwolnić.
Pierpont pisze, iże John Garfield bōł przōdzi przymierzany do tyj role, ale "postawiōł niymożebne żōndaniŏ."
Uczłowieczo postać Staneya tak, iże pokazuje radszyj brutalność i bezwzglyndność modego karlusa zamiast lagramynckigo starego czowieka ... Nowe znaczynie ukŏzało sie w ôdczycie Brando, a bōł to nojlepszy ôdczyt, jaki kej ino słyszołch."
Pedzioł, "Kurtyna poszła w gōrã, a na binie je tyn ciul z siłowni i grŏ mie."
Piyrszõ rola filmowõ Brando bōł zgorzkniały sparaliżowany weteran w filmie Ludzie (1950).
Podle samego Brando to możliwe bez tyn film jego kategoryjŏ wojskowŏ ôstała zmiyniōnŏ z 4-F na 1-A. Mioł ôperacyjõ klinu i już go niy ôsłabiŏł na tela, coby uniknōńć stŏwki.
Cufalym psychiatra znoł swojakigo medyka ôd Brando.
Uwŏżŏ sie, iże to jedna z nojlepszych rōl ôd Brando.
Film reżyserowŏł Elia Kazan i wystympowoł tyż Anthony Quinn.
W czasie spōnych scyn, ôdczuwołch rozgoryczenie do mie, a jeźli propōnowołch drinka to abo ôdkazowoł, abo bōł ponury i mało gŏdoł.
Kedy ôdniōs zamierzōny efekt, Kazan nikej niy pedzioł Quinnowi, iże wprowadziōł go w błōnd.
Gielgud bōł pod takim wrażyniym, iże zapropōnowoł Marlonowi cołki sezōn w tyjatrze Hammersmith, Brando ôdciepnōł tã ôfertã.
To było choby ôtworziły sie dźwiczki piyca—hica wyłaziyła z ekranu.
Z tego co gŏdajōm, brando niy podobała sie decyzyjŏ ôd jego mentora, ale robiōł z nim jeszcze rŏz przi filmie Na nabrzeżach. "
Importery Trimpha byli ôbojyntni wobec tego nagłośniynia, pōniywŏż bazowym tymatym bōł buntowniczy gang motorowy, kery przejmuje małe miasto.
Przōdzi, kedy zaoferowŏł mu rolã, Brando durch urażony bez poświadczynie Kazana w HUAC—ôdciepnōł jōm, a ta rola Terry'ygo Malloya bezma trefiyła do Franka Sinatry.
Brando dostoł Oscara za rolã Terry'ygo Malloya - amerykōńskigo dokera irlandzkigo byciŏ w Na nabrzeżach.
W wywiadzie dlŏ z 29 lipnia 1954 krytyk A. H. Weiler pochwŏlōł film, ôpisoł go za "niespotykanie wpływowe, ekscytujõnce, i ôbmyślane spotrzebowanie ekranu bez utalentowanych profesjonalistōw."
Groł Napoleona w filmie Désirée z 1954.
Brando ôdczuwoł wyjōntkowõ pogarda do reżysera Henry'ygo Kostera.
Relacyjŏ miyndzy Marlonym a Frankiym Sinatrõm była tyż zimnõ, Stefan Kanfer zauważoł: "Ôba chopy byli kōmpletnymi ôpacznościami: Marlon potrzebowoł mocka ujyńć, Frank niynawidziōł sie powtŏrzać."
Frank Sinatra nazwoł Brando "nojbarzij przereklamowanym aktorym" i ôdnosiōł sie do niego za "mamrota".
Film niy zrobiōł na Pauline Kael srogszego wrażyniŏ, ale zauważyła, iże "Marlon Brando zagłodzioł sie, coby zagrać malućkigo tłōmacza Sakiniygo i wyglōndŏ na to, iże podobŏ mu sie tyn wyczyn, gŏdanie z gupiałym akcyntym, uśmiych syneczka, pochylanie sie i wykōnowanie dziwackich ruchōw nogami.
Newsweek uznoł film za "cniwõ ôzprŏwka ô trefie dwojga", ale krōm to, bōł to sukces kasowy.
Film dostoł sztyry Nadgrody Akadymije.
Podle inkszych Brando bōł załōmany jeji śmierciōm, pisŏrz Peter Manso pedzioł w tajliku Biography kanału A&E, "Dŏwała mu uznanie, jakigo żŏdyn niy mōg dać, a po jeji śmierci wydŏwŏ sie, iże nic Marlona już niy ôbchodzi."
W Modych Lwach Brando groł jedyny rŏz z kamratym i rywŏlym Montgomerym Cliftem (chociŏż niy mieli żŏdnych spōlnych scyn).
Brando ôdegrŏwŏ bazowego bohatyra Rio, a Karl Malden grŏ jego partnyra "Taty" Longwortha.
Brando niy mioł prōby za montażysty i bez to ôpōźniyła sie postprodukcyjŏ, antlich Paramount przejōnło kōntrolã nad filmym.
Tedy znudziŏł mi sie cołki tyn projekt i ôdszoł żech ôd niego."
Ôszkliwość ôd Brando do industryje filmowyj ponoć iście kipiała na planie jego dalszego filmu, remake'u sztudia Metro-Goldwyn-Mayer Buntu na Bounty, kery kryńciyli na Tahiti.
Reśysyr Buntu Lewis Milestone prawiōł, iże producyntōm wykōnawczym "przinŏleżało sie, co dostali, kedy przekŏzali kōntrolã nad drogim filmym patetycznymu aktorŏwi i nadõnsanymu bajtlowi."
Żadny Amerykōn (1963) bōł piyrszym z tych filmōw.
Wszyjske inksze filmy Brando dlŏ sztudia Universal w tym czasie, w tym Ôzprŏwka do spaniŏ (1964), Appaloosa (1966), Hrabina z Hong Kōngu (1967) i Noc dalszego dnia (1969) pokŏzały sie klapami.
Brando ukŏzoł sie tyż w thrillerze szpiygowskim Morituri w 1965, tyn tyż niy prziciōngnōł publiczności.
Film Candy bōł ôdciepujōncy dlŏ mocka ludzi, seksualnŏ farsa z 1968 podle rōmanu Terry'ygo Sountherna z 1958 i wyreżyserowanŏ bez Christiana Maquanda, film szydzi z historyji pornograficznych przi ukŏzaniu przigody najiwnyj bohatyrki, granyj bez Ewa Aulin.
W numerze The Atlantic z marca 1966, Pauline Kael napisała, iże Brando we swojich bundowniczych dniach "bōł aspołeczny, bo wiedzioł, iże społeczyństwo je do dupy; bōł bohatyrym dlŏ młodzi, bo bōł dości mocny, coby sie niy przejmować", ale terŏz Brando i inksi mu podani stali sie "bufonami, bez gańby żałośnie szydzõncych z jejich reputacyje."
Bōłch barzo przekōnujōncy we swojij pozie ôbojyntności, ale bōłch fest wrażiwy i to bolało."
Film ôgōlnie dostoł miynszane recynzyje.
Brando poświynciōł filmowi cołki rozdzioł we swojim spamiyntniku, przi pisaniu, iże reżysyr Gillo Pontecorvo bōł nojlepszym reżysyrym, z jakim robiōł, zarŏz kole Kazana i Bernardo Bertolucciygo.
W 1971 robiōł z reżysyrym Michaelym Winnerym w brytyjskim horrorze Koszmary z Stephanie Beacham, Thorõm Hird, Harrym Andrewsym i Annõm Palk.
Wygroł z Brando na rozdaniu nadgrod Ferajnu Nowojorskich Krytykōw Filmowych w 1972.)
Tyż film One-Eyed Jacks ôbrōciōł sie przeciwko Brando, niyprzileżytŏ produkcyjŏ ôd Paramount, kerŏ straciyła pijōndze kedy wyszła w 1961.
Coppola przekōnoł Brando, żeby nagrać test "charakteryzacyje", w kerym sōm sie ucharakteryzowŏł (użōł waty, coby uwydatnić jego liczka).
Brando sōm mioł wōntpliwości, pisoł we swojij autobiografiji "Nikej niy planowołch zagrać Włocha i niy sōndziōłch, iże mi sie to udŏ."
Brando mioł w kōntrakcie małõ gaża 50.000 dolarōw, ale tyż procynt z prefitōw w ruchōmyj skali: 1% za kożde 10 milijōnōw powyżyj progu 10 milijōnōw, aże do 5%, jeźli film zarobi powyżyj 60 milijōnōw.
W wywiadzie z 1994, kery idzie znolyź na stronie Akadymije Ôsiõngniyńć, Coppola twierdźiŏł "Pŏtek bōł fest niydocynianym filmym, jak my go robiyli.
Niy podoboł im sie sposōb, w jaki go kryńciōłch.
W wywiadzie telewizyjnym z Larrym Kingiem w 2010 roku Al Pacino tyż godŏł jak Brando go spōmōg, coby utrzimŏł rola Michaela Corleone—pomimo faktu, iże Coppola go chciŏł wyciepnõńć.
Przełŏmŏł lody, kedy zniōs toast keluszkym wina na cześć ekipy." '
Caan przidŏwŏ, 'Piyrszego dnia kej poznalimy Brando wszyjscy my go podziwiali.'"
Tyż bez to, iże mioł takõ władza i niykwestionowany autorytet, myślołch, iże granie go za dżyntelmyna byłoby ciekawym kontrastym do Ala Capone, kery biōł ludzi kijym baseballowym."
Naprŏwdã niy było zaczōntku.
Zbojkotowŏł cerymōnijõ rozdania nadgrod, wysłŏł we swojim mianie drzynnõ Amerykŏnka - aktywistka na rzecz praw - Sacheen Littlefeather, kerŏ ukŏzała sie w połnym stroju Apaczów, by przekŏzać dowiydzienie Brando, kere ôpiyrało sie na jego sprzeciwie wobec sposobu w jaki portretowani sōm drzynni Amerykŏny w Hollywood i telewizyje.
Jak przi piyrwyjszych filmach Brando niy chcioł uczyć sie na spamiyńć linijek do tyla scyn, zamiast tego pisoł swoje kwestie na szkartkach i przyklejŏł jy na planie, coby mōc do nich snadnie zerkać. Bertolucci mioł niyprzileżytość z utrzimaniym jejich poza kadrem.
Jego udzioł w prefitach prziniōs mu 3 milijōny dolarōw.
Pauline Kael w recynzyji dlŏ New Yorkera napisała "Przełōm filmowy w kōńcu nadszoł.
W 1973 Brando bōł zdruzgŏtany śmierciōm jego kamrata z dzieciństwa Wallygo Coxa.
Niyôbecny bez piyrsze pōł godziny filmu, Clayton wjeżdżŏ na kōniu, wisi do gōry nogami, ôbleczony w biołõ skōrã lelynia, we sznicie Littlefeather.
Penn, kery uwŏżoł, iże winno sie przizwolić aktorōm robić swoje, doł swobodnõ rynkã Marlonowi."
W 1978 Brando bōł narratorym w angelskij wersyji francusko-belgijskigo filmu dokumentalnygo Raoni, reżyserowanym bez Jean-Pierre'a Dutilleux i Luiza Carlosa Saldanhy, kery skupioł sie na Raonim Metuktire i problymach przetrwaniŏ drzynnych plymiōn indianerskich w pōłnocno-postrzodkowyj Brazylije.
W 1979 zagroł w telewizyjnym miniserialu Korzyńie: Dalsze gyneracyje w roli George'a Lincolna Rockwella, za swōj wystymp dostoł nadgrodã Emmy dlŏ Nojlepszego aktora drugoplanowego w miniserialu abo filmie telewizyjnym.
Brando zarobiōł 1 milijōn dolarōw na tydziyń bez 3 tydnie roboty.
W filmie dokumentalnym Coppola ôsprawiŏ ô tym, jak bōł zaskoczōny jak otyły Brando pojawiōł sie na planie i zdesperowany postanowiōł zagrać Kurtza, kery w oryginalnyj historyje je przedstawiōny za wychudzonego, jako chopa, kery dogadzōł sie w kŏżdym możliwym znŏczyniu.
Jednak wrōciōł w 1989 w filmu Suchŏ biołŏ pora, podle rōmanu antyapartheidowego André Brinka z 1979.
Brando bōł chwŏlōny za swojã rolã, bōł nōminowany do Nadgrody Akadymije dlŏ nojlepszego aktora drugoplanowego i dostoł nadgrodã dlŏ nojlepszego aktora na Festiwalu Filmowym w Tokio.
Magazyn variety tyż chwŏlōł Brando w roli Sabatiniego, "Zniosła gra komediowŏ Brando dźwigŏ Nowicjusza z szalōnyj kōmedyje do ekscentrycznyj niszy w historyji filmu."
Scenarzysta Wyspy Dŏchtora Moreau niyskorzij spōmnioł we swojim spamiyntniku Przi Trzimaniu sie gōry lodowyj: Pisanie na życie na binie i w Hollywood (2017), iże Brando sabotażowoł produkcyjõ filmu spieroł sie i ôdkazowoł spōłprace z ekipōm filmowōm.
To była jego ôstatniŏ rola i jedynŏ za babskõ postać.
Syn aktora Miko bōł ôchrōniŏrzym i asystyntym Jacksona bez pŏrã lŏt i przyjaźnioł sie z śpiywŏkym. "
Tatulek mioł problymy z dychaniym we swojich ôstatnich dniach i dostŏwoł tlyn bez wiynkszość czasu.
Tōż Michael doł tatulkowi wōzyk golfowy z przenośnõ flachōm z tlynym, coby mōg połaźić i nacieszyć sie ranczem.
Ciyrpioł tyż na cukrzica i raka wōntroby.
Jego jedyne zdanie, jake nagroł ôstało użyte we grze, za hołd dlŏ aktora.
Przignymbiōny Brando pedzioł Maldenowi, iże durch sie ôbalŏ.
Na krōtko przed śmierciōm podano niy przizwolōł podłōnczyć sie do rułek lifrujōncych tlyn do jego puc, kere wiedzioł, iże były jedynym sposobym na przedugszynie mu życiŏ.
W 1976 pedzioł francuskimu awisŏrzowi "Homoseksualizm je tak w modzie, iże już sie ô nim niy gŏdŏ.
Prziznoł sie tyż do inkszych licznych rōmansōw, chociŏż niy ôbgaduje swojich manżelstw, ślubnych ani dziycia we swojij autobiografiji.
Brando poznoł aktorkã Ritã Moreno w 1954 i wdali sie w rōmans.
Lata po jejich rozstaniu Moreno zagrała kobiytã, w keryj sie zamiyłowoł w filmie Noc dalszego dnia.
Gŏdŏ sie, iże była cerōm walijskigo hutnika ô irlandzkim pochodzyniu, Williama O'Callaghana, kery bōł nadinspektorym Indyjskich Ban Państwowych.
Brando i Kashfi mieli syna Christiana Brando, narodzōnego 11 mŏja 1958, wziōnli rozwōd w 1959.
Mieli razym dwoje dzieci: Miko Castaneda Brando (narodzōny w 1961) i Rebecca Branro (narodzōno w 1966).
Pōniywŏż Teriipaia była rodzimõ użytkowniczkõm francuskij gŏdki, Brando gŏdoł płynnie i dŏwoł mocka wywiadōw po francusku.
Brando i Teriipaia rozwiedli sie w lipniu 1972.
Brando bōł dugo w zwiõnzku z jego gospodyniõm Mariõm Cristinõm Ruiz, z kerõ mioł troje dzieci: Ninna Priscilla Brando (narodzōno 13 mŏja, 1989), Myles Jonathan Brando (narodzōny 16 stycznia 1992), i Timothy Gahan Brando (narodzōny 6 stycznia 1994).
Postrzōd jego licznych ynklōw sōm miyndzy inkszymi Prudence Brando i Shane Brando, dzieci Miko C. Brando; dzieci Rebeccki Brando i troje dzieci Teihotu Brando.
Jego zachowanie na planie Buntu na Bounty (1962) wydŏwŏ sie zmocniyło jego ôbrŏz jako ciynżkij gwiŏzdy.
Galella śledziōł Brando, kery bōł w tŏwarzistwie gospodŏrza programu Dicka Cavetta, po nagraniu The Dick Cavett Show in New York City.
Robota na planie Buntu na Bounty fest wpłynyła na życie Brando, zamiyłowoł sie w Taihiti i jeji miyszkańcami.
W 1983 huragan zniszczōł mocka budōnkōw, w tym jego kurort.
W regeście Federalnyj Kōmisyje Łōnczności (FCC) bōł zapisany za Martina Brandeaux, coby chrōnić swojã prywatność.
Wziōn udzioł we zbiōrkach na kampanijõ prezydynckõ Johna F. Kennedy'go w 1960.
Jesiyniōm 1967 przijechoł do Helsinek na fajer charytatywny ôrganizowany bez UNICEF w Helsinskim Tyjatrze Miastowym.
Ôsprawioł sie za prawami dziecka i pōmocōm rozrostowōm w krŏjach rozwijajōncych sie.
Poczułch, iże lepij wybadōm kaj to je, jak to je być czŏrnym w tym krŏju, ô co chodzi z tã ściykłościōm," Brando pedzioł w nocnym programie Joey Bishop Show na sztele ABC-TV.
Bōł to jedyn z nojsrogszych aktōw ôdwagi jaki kej ino widziołch. Znaczyło to dużo i dużo zdziałało."
W 1964 Brando bōł heresztowany w czasie "prostestu" przeciwko złōmaniu traktatu, kery ôbiecowoł drzynnym Amerykŏnom prawo do łowiyniŏ fisz w Puget Sound.
Brando przestoł spiyrać financowo grupã po tym jak zauważoł wzrŏstajõncõ radykalizacyjõ grupy, ôsobliwie w broszurze wydanyj bez Eldridge'a Cleavera ôsprawiajōncego sie za gwołt pozbyty skrupułōw "w miano rewolucyje."
Sacheen Littlefeather reprezyntowała go na cerymōniji.
To wydarzenie prziciōngło napōmniynie amerykōńskich i światowych mydiōw.
Działoł tyż przeciwko aparheidowi.
Na wykazie Amerykōńskigo Instytutu Filmowego widnieje jako sztwŏrty nojsrogszy gwiazdor, kery debiutowoł do roku 1950 (stało sie to w 1950).
Dostymp 19 siyrpnia 2009. Encyclopedia Britannica ôpisuje go jako "widzianego aktōra metodycznego, wygłŏszanie kwestii w sposoōb niywyraźny bōł ôdznakōm jego ôdciepniyńciŏ klasycznyj szkoły dramatu.
Uosabioł rozrost z lidera gangu i czowieka wyrażōnego spod prawa.
Jego postać Johnny'ego Strablera w Dzikim stała sie ikōnōm, używanŏ za symbol buntu i za moda, w tym skōrzannŏ jakla motocyklowo, ekniynto czŏpka, dżinsy i zonybryle.
Scyna z filmu Na nabrzeżach z widzianõm kwestyjõm "Mōg żech być zawodnikiym", pdl. autora Brooklyn Boomera, Martina J. Levinsona je "jednã z nojbarzij widzianych scyn w historyji filmu, a sama ta kwestyjo stała sie tajlōm gŏdki kulturowyj Ameryki."
Musisz sprawić, coby uwierzili, iże umiyrŏsz ... Sprōbuj pōmyśleć ô nojbarzij intymnym momyncie w cołkim twojim życiu."
W 1999 Amerykōński Instytut Filmowy ustawiōł go na ôzmym placu postrzōd nojlepszych aktorōw Złotyj Ery Hollywood.
Przepyndziōł pŏrã lŏt w wodewilu za tancyrza i kōmika, zatym dostoł uwŏżnõ rolã aktorsko w 1925.
Po dostaniu yntuzjastycznych recynzyji Warner Bros. zatrudniyło go na zaczōntek za 400 dolarōw na tydziyń na 3 tydnie. Kedy producynciŏ we sztudio ôbejzdrzeli jego piyrsze zdjyńciŏ do filmu, zarŏz przedużyli kōntrakt Cagneya.
Bōł nōminowany po rŏz trzeci w 1955 za Przej abo ôdejdź z Doris Day.
Cagney ôdchodziōł z Warner Bros. pŏrã razy w czasie swojij kariery, kożdy rŏz wrŏcoł na dużo lepszych warōnkach.
Robiōł dlŏ niyznŏleżnyj wytwōrnie filmowyj bez rok w czasie trwaniŏ procesu, założōł swojã włŏsno fyrma produkcyjno Cagney Productions w 1942, zatym wrōciōł pŏrã lŏt niyskorzij do Warner Bros.
Cagney bōł drugim z siedmiorga dzeci, dwoje z kerych umarło pŏrã miesiyncy po narodzyniu.
Kedy bōł mały jego familijŏ przekludzała sie dwa razy, piyrszy rŏz na Weschodniõ 79 Ulicã, a potym na Weschodnio 96 Ulica.
Żŏl mi dziyciŏka, kery mŏ za snadnie.
Umioł sie bić na ulicy, kedy to było zdatne brōniōł swojigo brata Harry'go, sztudynta medycyny.
Zaangażyrowoł sie w amatorski tyjater, zaczynoł ôd karlusa ôd dekoracyje do chińskij pantŏmimy w Lenox Hill Neighborhood House (jednyj z piyrszych świetlic i krŏju), kaj jego brat Harry wystympowoł, a Florence James reżyserowała.
Tyn wystymp zapoczōntkowŏł 10-letni zwiõnzek z wodewilym i Broadweyym.
W kōńcu życzli pijōndze i wrōciyli do Nowego Jorku bez Chicago i Milwaukee, przi doświadczaniu porażki kedy prōbowali zarobić pijōndze przi wystympowaniu na binie.
Jak w przipadku musicalu Pitter Patter poszoł na przesuchaniy niypewny, iże dostanie rolã.
Bōł to załamujõncy zwyrt trefiyń dlŏ Cagneya, ôkrōm logistycznych ciynżkości, to znaczy bagaż pŏry bōł w ładownie szifu, a ôni zdali już miyszkanie.
Podyjmnōł decyzyjõ, iże znojdzie inkszõ robotã."
Cagney założōł tyż szkołã tańca dlŏ prŏfesjonalistōw, a niyskorzij zdobōł rolã w sztuce Women go on forever, w reżyseryji Johna Cromwella, kerŏ była wystawianŏ bez sztyry miesiōnce.
Musical dostoł yntuzjastyczne recynzyje, po nim prziszoł Grand Street Follies of 1929.
Film wyszoł w 1930 po pōmianie tytułu na Feryje Grzysznikōw.
Jednak kōntrakt przizwŏloł Warnerom zwolnić go po 40 tydniach, w efekcie gwarantowoł mu przichōd ino bez 40 tydni w tym czasie.
Dziynki dobrym recynzyjōm jake dostoł w czasie swojij krōtkij kariery Cagney dostoł rolã miyłego Matta Doyle'a naprzeciwko Edwarda Woods w roli Toma Powersa.
Producynt Darryl Zanuck prawiōł, iże wymyślōł jōm na kōnferyncyji, Wellman pedzioł, iże wpŏd na ta idyjŏ, kedy zobŏczōł w czasie zdjyńć grejpfrut na stole, a scenarzyści prawiyli, iże to było podle prawych trefiyń ganstera, kery ciepnōł ômletym w gyzicht swojij dziouchy.
Nikej żech nie marzōł, iże to bydzie pokŏzane w filmie.
Ôglōndoł tyn film wielokrotnie ino, coby zobŏczyć tã scyna. Bōł czynsto uciszany bez ściykłych ôglōndŏczy, kedy jego szczyńśliwy śmiych bōł za głośny."
Warner Bros. wartko połōnczyło dwie ôbiecujōnce gwiŏzdy filmōw gangsterskich —Edwarda G. Robinsona i Cagney'a—w filmie Snadne pijōndze z 1931.
Po skōńczyniu symniyńć, Wrōg publiczny bōł puszczany we wszyjskich kinach w całonocnych seansach.
Szefostwo sztudia nalygało, coby Cagney dalij prōmowoł jejich filmy, nawet te, w kerych niy wystympuje, sprzeciwioł sie tymu.
Sukces Wroga publicznego i Blōnd Pofyrtaniŏ zmusiōł Warner Bros.
Zarŏz po tym filmie ukŏzały sie Ryki tumu i Zwyciynzca biere wszyjsko.
Historyki debatujõm tyż nad samã naturōm historyje, za kōniec sōm w sie, a tyż nad jeji użytecznościōm perspektywy, z keryj patrzymy na niyprzileżytości teraźniyjszości.
Jednak wpływy antycznyj kultury przizwolyły poczōńć alternatywne interpetacyje natury ôd historyje, kere ewoluowały bez stoleciŏ i zmiyniajōm sie do dzisioj.
Herodota, greckigo historyka z 5 stoleciŏ p.n.e., czynsto uznŏwŏ sie w zachodnij kulturze za "fatra ôd historyje", chociŏż czynsto bōł tyż krytykowany za "fatra ôd ôszyd".
We strzednioangelskij godce historyjŏ znaczyła ôgōlnie "ôzprŏwka".
W terŏźnych gŏdkach niymieckim, francuskim i z wiynksza germańskich i rōmańskich gŏdek, kere sōm syntytyczne i fest fleksyjne, używŏ sie jednego słowa dlŏ znaczyniŏ "historyje" i "ôzprŏwki".
Benedetto Croce pedzioł "Cołkŏ historyjŏ to historyjŏ terŏźnŏ".
Bez to struktura archiwum historycznego je wynikym ôkryślyniŏ barzij ôgōlnego archiwum bez wypedzynie niykerych tekstōw i dokumyntōw (bez fałszowanie jejich prawa do reprezyntowaniŏ "prawyj przeszłości").
Nauka historyje czasami była klasyfikowanŏ za tajla nauk humanistycznych, a inkszym razym za tajla nauk społecznych.
W XX stoleciŏ francuski historyk Fernand Braudel zrewolucjonizowoł naukã historyje bez użycie inkszych dyscyplin, takich jak ekōnōmijŏ, antropologijŏ i geografijŏ w podszukowaniu historyje światowyj.
Ôgōlnie, źrōdła wiedze historycznyj idzie potajlować na trzi kategoryje: to co je napisane, to co je gŏdane i zachowanie przedmioty. Historyki czynsto bierōm pod napōmniynie wszyjske trzi.
Ôdkryciŏ archeologiczne rzŏdko wystympujōm same, zaôbycz dopołniajōm jy źrōdła pisane.
Na przikłŏd Mark Leone archeolog i badŏcz historyje Annapolis w Maryland, USA, staroł sie zrozumieć sporność pōmiyndzy dokumyntami tekstowymi, co idealizowały "swoboda", a matyrialnymi wykazami, kere skazujōm na posiadanie niywolnikōw i na niyrōwności majōntkowe, kere sie ukŏzały po przebadaniu cołkigo strzodowiska historycznego.
Historyki mogōm zajmować sie tak ôsobliwościami, jak i tym co barzij ôgōlne, chociŏż terŏźnie dōnży sie radszyj do specjalizacyje.
Po trzicie, może sie ôdnosić do tego, czymu tworzi sie historyjõ, do filozofije historyje.
Fto to utworzōł (autorstwo)?
Jakõ mŏ to wartość dowodowo (wiarogodność)?
Metodologijŏ historyje zawiyrŏ techniki i wytyczne, pdl. kerych historyki używajōm źrōdeł i inkszych wykazōw do podszukowaniŏ, a potym do pisaniŏ historyje.
Tukidydes, w ôpaczności do Herodota, uwŏżoł, iże historyjŏ je wynikym ôbiorōw i czynōw ludzi, i swrŏcoł napōmniynie na prziczynã i skutek, a niy wynikym boskij interwyncyje (chociŏż Herodot sōm niy bōł doimyntnie ôddany tyj idyje).
W antycznych i strzedniowiecznych Chinach były tradycyje historyczne i zaawansowane użycie metodologije historyje.
Chińskie historyki dalszych ôkresōw dynastycznych w Chinach używali jego Shiji za ôficjalny muster tekstōw historycznych jak tyż za literaturã biograficznõ.
Kole 1800 niymiecki filozof i historyk Georg Wilhelm Friedrich Hegel wniōs filozofijõ i barzij świycke podejście do podszukowań historycznych.
Oryginalność Ibna Khalduna polygała na prawiyniu, iże rozdziały kulturowe inkszyj epoki muszōm wpływać na ôcynã prawyj materyje historycznyj, coby rozrōżnić prawidła, pdl. kerych idzie prziwstŏć do ôcyny, i w kōńcu coby poczuć potrzeba doświadczyniõ ôkrōm rozumnych prawideł, coby mōc ôcynić kulturã przeszłości.
Jego metodologijŏ historyje tyż dała podstawy do ôbserwacyje role państwa, komunikacyje, propagandy i stronniczości systymowyj, H. Mowlana (2001). "
Dr. S.W. Akhtar (1997). "
Dlŏ Rankego dane historyczne winno sie ôstrōżnie zbiyrać, ôbiektywnie podszukować i stawiać społym z krytycznõ dyscyplinõm.
W XX stoleciŏ historyki akadymiccy skupiali sie mynij na narracyjach nacjōnalistycznych, kere miały tyndyncyjõ do gloryfikowaniõ nŏrodu wielgich ludzi, a wiyncyj na barzij ôbiektywnych i słożōnych analizach siył społecznościowych i intelektualnych.
Mocka ôbrōńcōw historyje za nauki ôbywatelskij byli abo sōm znani z podejściŏ multidyscyplinarnego.
Jak na razie ino jedna teoryjŏ historyje ôstała spisanŏ bez profesjōnalnego historyka.
Historyki intelektualni jak Herbert Butterfield, Ernst Nolte i George Mosse argumentŏwali za znaczyniym idyje w historyji.
Take forszery jak Martin Broszat, Ian Kershaw i Detlev Peukert pragnōōnli wybadać jak wyglōndało życie dziynne zwykłych ludzi w XX-wiecznych Niymcach, ôsobliwie w czasie Nazistōw.
Historyczki fyministyczne, jak Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese i ynn Hunt, argumentowały, iże wŏżne je podszukowanie doświadczyniõ kobiyt w przeszłości.
Inkszõ prōbã ôbrōny historyje przed postmodernistycznõ krytykōm podyjmnōł australijski historyk Keith Windschuttle we swojij ksiōnżce z 1994 Zabicie historyje.
Historyczne pōminiyńciŏ mogōm sie ukŏzać na mocka sposobōw i mogōm mieć zgolymy wpływ na szkryfty historyczne.
Historyjŏ antycznŏ: nauka ôd zaczōntku historyje ludzkości do wczaśnego strzedniowieku.
Historyjŏ porōwnawczo: analiza historycznŏ społecznych i kulturalnych jednotek, niy ôgraniczōnych do nŏrodnych granic.
Historyjŏ kulturowŏ: nauka ô kulturze w przeszłości.
Historyjŏ intelektualnŏ: nauka idyje w kōntekście kultury, kerŏ jy wytworziła i jejich rozrostu w czasie.
Historyjŏ nŏwożytnŏ: nauka ô czasach nŏwożytnych, ôkres po strzedniowieku.
Paleografijŏ: nauka ô tekstach antycznych.
Psychohistoryjŏ: nauka ô psychologicznych motywach dlŏ trefiyń historycznych.
Historyjŏ kobiyt: nauka zajmujōncŏ sie rolōm kobiyt w historyji.
Stoleciŏ i dekady sōm wszeôbecnie stŏsowanym ôkresami, a czas, kery reprezyntujōm zależom ôd systymu datowaniŏ, jaki je używany.
Coby sie to podarziło, historyki czynsto kerujōm sie ku geografije.
Na przikłŏd, coby wyklarować jak antyczni Egipcjany rozwinyli modernõ cywilizacyjõ wŏżnŏ je nauka geografije Egiptu.
Historyjŏ Ameryk to spōlnŏ historyjŏ Ameryki Pōłnocnyj i Połedniowyj, w tym Ameryki Postrzodkowyj i Karaibów.
Historyjŏ Karaibów zaczynŏ sie nojstarszym wykazym historycznym, kaj znŏdniynto było szczōntki majōnce 7000 lŏt.
Historyjŏ Eurazji to zbiorczŏ historyjŏ pŏru dalekucznych zewnyntrznych brzegowych regiōnōw: Bliskigo Weschodu, Azyje Połedniowyj, Azyje Weschodnij, Azyje Środkowo-Weschodnij i Europy, połōnczōnych bez wnyntrznõ masã ojro-azjatyckich stepōw Azyje Postrzodkowyj i Europia Weschodnij.
Historyjŏ Azyje Weschodnij to podszukiwaniŏ przeszłości przekŏzywane z gyneracyje na gyneracyjŏ we Weschodnij Azyje.
Historyjŏ Azyje Połedniowo-Weschodnij cechuje sie za interakcyjõ pōmiyndzy regiōnalnymi podmiotami a cudzymi siyłami.
"Starŏ" historyjŏ społecznŏ przed 1960 była miszmaszym tymatōw bez bazowego motywu, czynsto tyż zajmowała sie ruchami politycznymi, jak populizm, kere były "społeczne" w tym synsie, że były poza systymym elit.
Wybaduje dokumynta i ôpisy wiedze z przeszłości, zwyki i kōnszt grupy ludzi.
Ta zorta historyje politycznyj je naukōm zajmujōncõ sie sposobym, w jaki kludzōne sōm relacyje pōmiyndzy państwami abo w granicach państwa na przestrzyni czasu.
Zyskała popularnŏść w Stanach Zjednoczōnych, Japōnije i inkszych krŏjach po latach 80 XX stoleciŏ, kedy zdano było sie sprawã, iże sztudynciŏ potrzebujōm szyrzyj zapoznać sie ze światym społym z postympym globalizacyje.
Krōm iże to stosunkowo nowe przestrzyństwo, historyjŏ gender wywierŏ srogi wpływ na ôgōlnõ naukã historyje.
Na Oxfordzie i Cambridge sztypyndium było bagatelizowane.
Opiekuny naukowi zdominowali debatã do abszlusu drugij Wojny Światowyj.
W USA po I Wojnie Światowyj ukŏzoł sie mocny ruch na poziōmie uniwersyteckim, coby nauczać richtōngu Zachodnij Cywilizacyje, coby dać sztudyntōm spōlnõ spuścizna z Europōm.
Mocka podłazi do tego z ôbōch perspektyw.
W Stanach Zjednoczōnych podrynczniki publikowane bez to samo wydŏwnictwo czynsto rōżniōm sie w roztōmajtych stanach.
Historyki akadymiccy czynsto walczyli z upolitycznianiym podryncznikōw, czasami skutecznie.
Cywilizacyjŏ to słożōne społeczyństwo cechujōnce sie rozrostym miast, warstwami społęcznymi, formōm rzõndu i symbolicznym systymym kōmunikacyje (bp. pismem).
W tym szyrszym synsie, cywilizacyjŏ kontrastuje z niecentralizowanymi społecznościami plemiynnymi, w tym kultur wandrownych pastyrzy bydła, neolityczne społeczyństwa zbieracko-łowieckiego. Jednak czasami kontrastuje z kulturami we postrzodku samych cywilizacyji.
Bazowym rozprawõm naukowõ je Proces Cywilizowaniõ Norberta Eliasa (1939), kerŏ śledzi społeczne zwyki od strzedniowiecznego dworskiego społeczyństwa do nowożytności.
Pochodne słowa jak "civility" (galantność) ukŏzały sie w połowie XVI stoleciŏ.
Pod kōniec XVIII i na zaczōntku XIX stoleciŏ w czasie Francuskij Rewolucyje słowo "cywilizacyjŏ" było używane w liczbie pojedynczyj, nikej w mnogij i znaczyło rozrost ludzkości za cołkości.
Ino w jeji uôgōlnionym synsie idzie gŏdać ô "strzedniowiecznyj cywilizacyji", kere podle Eliasa byłoby oksymoronym.
Tukej cywilizacyjŏ, kerŏ je barzij rozumnŏ i napyndzanŏ beze społeczyństwo niyma w połnyj sztamie z naturōm czowieka i "cołkość człowieczyństwa idzie ôsiōngnōńć ino bez ôdzyskanie abo przibliżynie sie do ôryginalnyj dyskursywnyj abo przed-rozumnyj naturalnyj jedności" (zobŏcz zŏcny dzikus).
Cywilizacyje rozrōżniŏ sie podle sposobu przetrwaniŏ, sposobōw utrzimaniŏ, mustrōw ôsiedlaniŏ sie, form władzy, warstw społecznych, systymōw ekōnōmicznych, piśmienności i inkszych znakōw kulturowych.
Wszyjske cywilizacyje utrzimowały sie dziynki bauerstwu, z małym wyjōntkym pŏru wczaśnych cywilizacyji w Peru, kere mogły polygać na morskich źrōdłach kustu.
Nadbytek zboża bōł ôsobliwie wŏżny, pōniywŏż zboże idzie przechowować przed dugi czas.
Jednak w niykerych placach społeczyństwa zbieracko-łowieckie miały dostymp do nadbytku pożywiołu, jak w przipadku niykerych drzynnych ludōw Wybrzyżŏ Pōłnocno-Zachodnigo i snŏdź w czasie kultury natufijskij mezolitu bliskowschodniego.
Słowo "cywilizacyjŏ" czasym może być definiowane za "życie w miastach".
Społeczyństwa państwowe sōm barzij rozwarstwione aniżeli inksze społeczyństwa, sōm sroge rozdziały pōmiyndzy klasami społecznymi.
Cywilizacyje, ze złożonymi hierarchijami społecznymi i ôrganizowanymi rzõndami instytucyjnymi.
Niykerzi nabywajōm majõntki ziymske abo włŏsność ziymskõ.
We wczaśnyj epoce żelazła tamtyjsze cywilizacyje utworziły pijōndze za postrzodek umiany dlŏ corŏz barzij słożōnych transakcyji.
Ci ludzie niy muszōm sie znać, a jejich potrzeby niy muszōm ukŏzać sie w tym samym czasie.
Przejście z prostszych do barzij słożōnych ekōnōmiji niekoniecznie znaczy polepszenie sztandardōw życiŏ ludności.
Strzedniõ pozycyjōm ludności je dobrŏ miara adekwatności jeji dostympu do potrzeb, w ôsobliwości jedzyniŏ.
Tak jak w przipadku pijyndzy, pismo było wymŏgane im srogszŏ populacyjŏ miasta i złożoność jego handlu postrzōd ludzi, kerzi niy znajōm sie wzajym.
W tym zôrganizowane religije, rozrost kōnsztu i niyporachowane postympy w nauce i technologije.
Kultury te nazywane sōm bez niykerych "prymitywnymi", ôkryślynie to bez ôstatek uznŏwŏ/uznŏwŏ sie za pejoratywne. "
Antropolŏdzy dzisiej używajōm ôkryślyniŏ "niypiśmiynne" dlŏ ôpisaniŏ tych ludōw.
Ale cywilizacyjŏ rozprzestrzenio sie tyż bez przewŏgã technicznõ, materialnõ i społecznŏ, kerych cywilizacyjŏ je źrōdłym.
Cywilizacyje zaôbycz tworzōm skōmplikowane kultury, w tym państwowy aparat decyzyjny, literaturã, profesjōnalny kōnszt, architekturã, zôrganizowanõ religijõ i słożōne zwyki w edukacyji, przimus i kōntrolã zwiōnzane z utrzimaniym elit.
Cywilizacyjŏ, w keryj danŏ ôsoba żyje je jeji nojszyrszõ tożsamościōm kulturowõ.
Celym je zachowanie dziedzictwa kulturowego ludzkości jak tyż tożsamości kulturowyj, ôsobliwie w przipadku wojny i kŏnfliktu zbrojnego.
Filozof z zaczōntku XX stoleciŏ Oswald Spengler,Spengler, Oswald, Padniyńcie Zŏchodu: Rys morfologije historyje uniwerzalnyj (1919) używŏ niymieckigo słowa Kultur, "kultura", do ôkryślyniŏ tego, co wiynkszość nazywŏ "cywilizacyjōm".
Spengler prawi, iże cywilizacyjŏ je zaczōntkym kōńca kultury za "nojbarzij zewnyntrzny i sztuczny stan, do kerŏ rozwiniyntŏ zorta ludzki je zdolny".
Podle Toynbeego cywilizacyje ôgōlnie upadały i zanikały, pōniywŏż tm. "kreatywne myńszości" niy mogły bez moralny abo religijny upadek sprostać jakimuś wŏżnymu wyzwaniu, a niy bez ajnfachowe ekōnōmiczne eli środowiskowe prziczyny.
Na przikłŏd nece handlowe do XIX stoleciŏ były dużo srogsze aniżeli sfery kulturalne eli polityczne.
Guillermo Algaze prawiōł, iże w ôkresie Uruk relacyje handlowe łōnczyły Egipt, Mezopotamijõ, Iran i Afganistan.
Roztōmajte cywilizacyje i społeczyństwa na cołkim świecie sōm ôd siebie w roztōmajtym stopiyniu zależne ekōnōmicznie, politycznie, a nawet kulturowo.
Cyntralnŏ cywilizacyjŏ niyskorzij rozszyrziła sie na cołki Bliski Weschōd i Europã, a potym rozszyrziła sie na światowõ skalã z europejskõ kolōnizacyjōm do XIX stoleciŏ wcielajõnc Ameryki, Australijõ, Chiny i Japōnijõ.
To pobudziyło rewolucyjõ produktōw pochodnych, w kerych ludzie spotrzebowowali udomowione zwiyrze niy ino na miynso, ale tyż dlŏ mlyka, wołny, nŏwozu i do ciōngniyńciŏ pugu i wozōw - pōmiana, kerŏ rozpostarła sie na cołkij ojroazjatyckij ekumenie.
Tyn obszar idyntyfikuje sie za plac, kaj "dokōnano było nojwŏżniyjszych rozrostōw w historyji ludzkości, w tym wynŏdniyńcie koła, piyrsze uprawy zboża i wynŏdniyńciŏ pisma".
Pōmiana klimatu zmiyniyła relacyjŏ utrŏt i prefitōw bojōw yndymicznych pōmiyndzy społecznościami, pociepniynto było niychronione wiŏski i ukŏzały sie miasta ôbtoczōne murym, kojarzōne z cywilizacyjami.
Ta cywilizacyjnŏ rewolucyjŏ miastowŏ zależała ôd rozrostu osiadłego trybu życiŏ, udomowieniŏ zbóż i zwiyrzōw, stałości osadnictwa i rozrostu życiŏ, kere dozwolało korzyści skale i nagrōmadzynie nadbytku produkcyje w niykerych sektōrach.
Niykere skupiajōm sie na przikładach z historyje, inksze na ôgōlnyj teoryji.
Podle Gibbona "Upadek Rzimu bōł naturalnym i niyunikniōnym efektym niepohamowanyj srogości.
Theodor Mommsen w jego Historyje Rzimu zasugerowoł, iże Rzim upŏd z padniyńciym Impyrium Zachodniorzimskigo w 476 r. n.e. i tyż skłōnioł sie ku biologicznyj analogije "genezy", "wzrōstu", "starzenia sie", "upŏdku" i "rozpadu".
Arnold J. Toynbee w Podszukowaniu Historyje zasugerowoł, iże było dużo wiyncyj cywilizacyje, w tym niywielgi numer zahamowanych cywilizacyje, i iże wszyjske cywilizacje przechodziyły bez cykl ôkryślōny bez Mommsena.
W czasie postrzednij etapy, wzrōst populacyje kludzi do ôbniżyniŏ poziōmu produkcyje i kōnsumpcyje per capita, zbiyranie dŏwek stŏwŏ sie ciynżyjsze, a przichody państwa ustŏwajōm rōść, a w tym samym czasie wydatki państwa rosnōm skirz wzrōstu populacyje kōntrolowany bez państwo.
Kryngi świycke i tyndyncyje tysiōncletnie.
Fakt, iże Rzim musioł gynerować jeszcze srogsze dochody, coby wyposażyć po rŏz kolejny armije, kere po rŏz piyrszy rŏz za razym przegrŏwały batalije, dokludziōł do podzielynio Impyrium.
Prawi, iże padniyńcie Majōw je lekcyjōm dlŏ dzisiyjszych cywilizacyji.
Ynergijŏ użytŏ na skŏźnik wydajności enegetycznyj je nojwŏżniyjszŏ dlŏ ukrōcyniŏ przetrwaniŏ cywilizacyje.
Koneczny prawiōł, iże niy idzie miynszać cywilizacyje, bo kedy niższŏ cywilizacyjŏ dostŏwŏ rōwne prawa w wysoko rozwiniyntyj cywilizacyje, ôpanuje ôna tã wyższõ.
Historyk kulturowy Morris Berman sugeruje w pracy Ameryka mrokewnych stoleci: Kōniec Impyrium, iże w Stanach Zjednoczōnych owładniyntych korporacyjnym konsupcjonizmym, te same faktory, kere kiedyś popchały jy ku srogości―ekstremalny indywidualizm, ekspansyjõ terytorialnŏ i ekōnōmicznŏ i pogōń za statkym matyrialnym―dokludziyły Stany Zjednoczōne do pōnktu krytycznego, kaj padniyńcie je niyunikniōne.
Rozpad tych filŏrōw, jak prawi Jacobs, wiōnże sie ze społecznymi szkodami, jak kryzys środowiskowy, rasizm i powiynkszajōncŏ sie przepaść miyndzy bogatymi a biydnymi.
Argumentuje, iże ta potrza importowaniŏ jeszcze srogszyj wielości zasŏbōw bez cywilizacyje, wynikŏ z nadbytnij eksploatacyje i redukcyje jejich włŏsnych lokalnych zasŏbōw.
Na wykresie Ma znaczy "milijōn lŏt tymu".)
Srogŏ tajla Ziymie była stopionŏ skirz czynstych zderzyń z inkszymi ciałami, kere dokludziyły do krajnego wulkanizmu.
Co nojwyżyj 2 milijōny lŏt tymu ukŏzały sie gatunki bliske ludziōm, znikomy ôkres na skali geologicznyj.
Szacuje sie, iże 99 procynt wszyjskich gatunkōw, kere kej ino żyły na ziymi, bez 5 milijardōw, pōmarło.
Skorupa ziymskŏ durch sie zmiyniŏ ôd jeji nastōniŏ, tak jak życie ôd jego piyrszych ôdznak na Ziymi.
W tym czasie powstŏwŏ Miesiōnczek, snŏdź skirz zderzyniŏ Ziymie z protoplanetōm.
Atmosfera skłŏdŏ sie z gazōw wulkanicznych i cieplarnianych.
Bakteryje zaczynajōm produkować tlyn przi formowaniu trzecij tym samym terŏźnyj atmosfery ziymskij.
Piyrsze kōntynynta Kolumbia Rodinia i Pannocja w tym porzōndku mogły istnieć w tym eonie.
Stopniowo życie rozprzestrzenio sie na lōnd i znane formy roślin, zwiyrzōw i grzibōw zaczynajōm sie ukazować, w tym piyrścienice, ôwady i gady, stōnd tyż miano eonu, kere znaczy "widzialne życie".
Skłŏdała sie z wodoru i helu utworzōnych krōtko po Wielgim Abszusie 13,8 Ga (milijardōw lŏt tymu) i ciynżyjszych elymyntōw wypuszczōnych bez supernowã.
W miarã jak ôbłok prziśpiyszoł, jego mōmynt szwōngu grawitacyjŏ i inercyjŏ spłaszczyły sie przi formujõnc dysk protoplanetarny prostŏpadły do jego aksy ôbyrtnyj.
Po dalszym krymfie gwiŏzda zorty T Tauri zapŏlyła sie i wyewoluowała w Klara.
W tyn sposōb Ziymia uformowała sie kole 4,54 milijarda lŏt tymu (z niyistościōm miary 1%), w wiynkszości w czasie 10-20 milijōnōw lŏt.
Proto-Ziymia rosła bez akrecyjõ aże jeji postrzodek bōł dości gorki, coby stopić ciynżke elymynty syderofilne.
Bez rachowanie kraterōw na inkszych ciałach modrych wnioskuje sie, iże ôkres intynsywnych szlagōw meteorytōw zwany Wielgim Bōmbardyrowaniym zaczōn sie kole 4,1 Ga i zakōńczōł kole 3,8 Ga, pod kōniec hadeiku.
Na zaczōntku archaiku tymperatura Ziymie fest śleciała.
Nowe wykazy sugerujōm, iże Miesiōnczek uformowoł sie nawet niyskorzij 4,48 ± 0,02 Ga abo 70–110 milijōnōw lŏt po zaczōntku Układu Słōnecznego.
Szlag uwolniōł kole 100 milijōnōw razy wiyncyj ynergije aniżeli niyskorniyjszy szlag w Chicxulub, kery uznŏwŏ sie za prziczynã wyginiyńcio niyptŏsich dinozaurōw.
Teoryjŏ wielgigo zderzyniŏ przewiduje, iże Miesiōnczek bōł pozbyty metalicznyj materyje, co klaruje jego niyôbyczajny skłŏd.
Zaczōntkowŏ skorupa, uformowanŏ kedy wiyrchnia ziymie po rŏz piyrszy skrzepła, znikła doimyntnie z połōnczyniŏ gibkigo wandru plat tektōnicznych hadeiku i intynsywnych szlagōw Wielgigo Bōmbardyrowaniŏ.
Te czynści niyskoro-hadeicznyj i wczaśno-archaicznyj skorupy formujōm jōndra, naôbkoło kerych powstoły dzisiyjsze kōntynynty.
Kratony skłŏdajōm sie zaôbycz z dwōch naprzemiennych zort terranu.
Z tego powodu zielyńce czasami uznŏwŏ sie za wykazy na subdukcyjõ w archaiku.
Terŏźnie prawi sie, iże snŏdź mocka lotnych gazōw ukŏzały sie w czasie grōmadziyniŏ bez proces zwany odgazowaniym uderzeniowym, w kerym nadchodzōnce ciała parujõm po zderzyniu.
Planetozymale w dalekości 1 jednotki astrōnōmicznyj (AU) dalekości Ziymie ôd Klary, snŏdź niy prziczyniyły sie do nastōniŏ wody na Ziymi, pōniywŏż mgławica solarno była za gorkŏ, coby powstoł lōd, a nawodnienie skołōw bez parowanie wody zajōnłoby za dugo.
Ôstatnie wykazy sugerujōm, iże ôceany mogły zaczōńć sie formować już 4,4 Ga. Na zaczōntku eonu archaicznego już pokrywały srogõ tajla Ziymie.
Stōnd Klara stało sie 30% jaśniyjszo w czasie ôstatnich 4,5 milijarda lŏt.
Je mocka modelōw, ale niy mŏ sztamy co do tego jak życie powstoło z niyorganicznych substancyji chymicznych. Układy chymiczne utworzōne w laboratorium niy społniajōm minimalnyj złożoności dlŏ żywego ôrganizmu.
Chociŏż snŏdź skłŏd atmosfery bōł inkszy ôd tego użytego bez niyskorniyjsze eksperymynty z barzij realistycznym składym tyż syntetyzowały tajleczki ôrganiczne.
RNA potym było zastōmpiōne DNA, kere je barzij sztabilne i dziynki tymu może tworzić dugsze genomy, przi rozszyrzaniu zakresu możebności jake może mieć pojedynczy ôrganizm.
Problym ze scynariuszym, kaj metabolizm rozwijŏ sie piyrszy je znŏdniyńcie knifu ôrganizmu na ewoluowanie.
Podszukowaniŏ w 2003 roku wykŏzały, iże montmorylonity mogły tyż przyspieszyć pōmianã kwasōw tłuszczowych w "bańki", a te bańki mogły zawiyrać RNA prziłōnczōne do gliny.
Tyn kōmōrka LUA je praôjcym cołkigo terŏźnego życiŏ na Ziymi.
Pōmiana atmosfery na takõ zebranõ w tlyn była kluczowŏ.
Używali gerowaniŏ, rozkładu barzij słożōnych zwiõnzkōw na mynij słożōne z myńszõ wielościōm ynergije i używali tã ynergijõ tak wyzwolōnõ, coby rōść i sie rozmnażać.
Wiynkszość ôrganizmōw żywych pokrywajōncych wiyrchniã Ziymie polygŏ postrzednio abo dyrekt na fotosyntezie.
Coby dopołnić elektrōny w ôbwodzie, wodōr pozbyty je wody, ôstawiajōnc tlyn za ściepka produkcyjno.
Prostszo beztlenowo forma powstoła kole 3,8 Ga, hned po ukŏzaniu sie życiŏ.
Nojprzōd uwolniōny tlyn bōł połōnczōny z wapiyniym, żelazłym i inkszymi minerałami.
Krōm iże kożdo kōmōrka produkowała tlynu stykajōncego na minutã, połōnczōny metabolizm mocka kamerlikōw po dugim czasie przekształciōł atmosferã Ziymie w jeji terŏźny stan.
Szichta ozōnowŏ wchłōniała i durch wchłōniŏ srogõ wielość prōmiyniowaniŏ ultrafioletŏwego, kere przeszło kejś bez atmosferã.
W wyniku tego w protezoiku Ziymia zaczła przijmować wiynksze ciepłŏ ze Klary.
Złoża lodowcowe znŏdniynte w Republice Połedniowyj Afryki sōm sprzed 2.2 Ga, kedy to, przi szacowaniu podle wykazōw paleomagnetycznych musiały być położōne blisko rōwnika.
Zlodowacenie hurońskie mogło być sprawiōne zwiynkszōnõ kōncyntracyjōm tlynu w atmosferze, co sprawiyło ôbniżynie zawartości metanu (CH4) w atmosferze.
Jednak termin Ziymia śnieżka je wszeôbecnie używany do ôpisaniŏ ekstremalnych epok lodowych w czasie ôkresu kriogynicznego.
Dwutlynek wōnglŏ #łōnczyć sie z dyszczym, coby wietrzyć skoły, coby formować zojra wōnglowy, kery je wymywany do morza, stōnd gazy cieplarniane w atmosferze.
Dōmyna bakteryje snŏdź utworziła sie z inkszych form życiŏ (czasami nazywanych Neomura) ale to założynie je kŏntrowersyjne.
Nojstarsze skamiyniałości posiadajōnce cechy typowe dlŏ grzibōw sōm z ery paleoproterozoicznej, jakeś 2,4 tymu; te wielokōmōrkowe głynbinowe ôrganizmy miały nitkowate struktury zdolne do anastomozy.
Możno srogsz kōmōrka próbowała wchłonõnć myńsze, ale bez skutku (możliwe, iże skirz ewolucyje ôbrōny ôfiary).
Przi używaniu tlynu, zmetabolizowała ściepki produkcyjne srogszyj kōmōrki i czyrpała z nij wiyncyj ynergije.
Hned rozwinyła sie w nim sztabilnŏ symbioza pōmiyndzy srogszõ a myńszõ kōmōrkom.
Coś podanego stało sie z fotosyntetycznymi sinicami, kere dostały sie do heterotroficznych kōmōrek i stały sie chloroplastem.
Poza wszeôbecnie uznanõ endosymbiotycznõ teoryjōm pochodzyniŏ mitochondriów i chloroplastów, sōndzi sie, iże komōrki kludziyły do peroksomów, krętki kludziyły do rzęsek i wici, i możliwe, iże wirus DNA dokludziōł do jōndra kōmōrkowego, chociŏż żŏdnŏ z tych teoryji niy była zaakceptowanŏ.
Kole 1,1 Ga superkōntynynt Rodinia sie utworzōł.
Chociŏż podział na kolōnije z szpecjalizowanymi kōmōrkami wielokōmōrkowe ôrganizmy niy dycki je jasny, kole 1 milijarda lŏt tymu ukŏzały sie piyrsze wielokōmōrkowe rośliny, snŏdź zielōne algi.
Do paleomagnetycznych biegunōw dołazi wykŏz geologiczny, jak pasy orogyniczne, kere ôkryślajōm krawyndzie dŏwnych plat tektōnicznych i przeszłe porozkłŏdanie flory i fauny.
Kole 1000 do 830 Ma, wiynkszość masy kŏntynyntalnyj łōnczyła sie w superkŏntynynt Rodinia.
Hipotytyczny superkŏntynynt czasami je ôkryślany za Pannocja abo Vendia.
Intensywność i mechanizm ôbōch zlodowacyń durch sōm podszukowane i ciynżyj jy wyklarować aniżeli wczaśnõ protezoicznŏ Ziymiã Śniyżka.
Pōniywŏż CO2 je wŏżnym gazym cieplarnianym klimat na cołkim świecie sie ochłodzioł.
Wzmożonŏ aktywność wulkanicznŏ wynikła z rozpadu Rodini mynij wiyncyj w tym samym czasie.
Nowe formy życiŏ zwane Ediacara biota były srogsze i dużo barzij roztōmajte aniżeli kej ino dotela.
Skłŏdajōm sie na niego trzi ery: palyozoik, mezozoik i kynozoik, i je to czas, kedy wielŏkōmōrkowe życiŏ w srogij miarze rozszyrziło sie na bezma wszyjske ôrganizmy znane dzisiej.
Powoduje to dźwigniyńcie sie poziōmu morza.
Szlaki zlodowaceniŏ z tego ôkresu sōm ino na byłyj Gondwanie.
Kōntynynta Laurencyjŏ i Bałtyka zderzyły sie pōmiyndzy 450 a 400 Ma w czasie orogenezy kaledōńskij i uformowały Laurusyjõ (znanõ tyż za Euroameryka).
Kolizyjŏ Sybierii z Laurusyjŏm sprawiyła orogeneza uralskŏ, zderzynie Gondwany z Laurusyjŏm zwane je waryscyjskõ abo hercyńskõ orogenezõ w Europie abo orogenezõm appalachijskõ w Pōłnocnyj Ameryce.
Chociŏż fauna ediakarańskŏ wydŏwŏ sie prymitywnŏ i niyma ajnfach jōm przipisać do jakijkowiek terŏźnyj grupy, pod kōniec kambru nojbarzij moderne podkrōlestwa już były.
Niykere z tych kambryjskich grup wydajōm sie słożōne, ale sōm podanie dości inaksze ôd terŏźnych form życiŏ, na przikłŏd Anomalocaris i Haikouichthys.
Stworzyniym, kere mogło być praôjcym fisz abo było z niymi fest spokrewniōne, była Pikaia.
Fisze, piyrsze kryngowce, wyewoluowały w ôceanach kole 530 Ma.
Nojstarsze skamiyniałości grzibōw i roślin sōm z 480–460 Ma, ale wykazy molekularne sugerujōm, iże grziby mogły skolonizować lōndy już 1000 Ma, a rośliny 700 Ma.
Z płetw wyewoluowały kōńczyny, kerych piyrsze czworonogi używały, coby uniyść gowã nad wodōm, by dychać luftym.
W kōńcu niykere z nich tak sie przisztymowały do życiŏ lōndowego, iże cołke majoryntne życie przepyndzały na lōndzie, chociŏż wykluwały sie i skłŏdały jaja w wodzie.
Rośliny wytworziły nasiyniŏ, kere drastycznie przispiyszyły jejich rozprzestrzenianie sie na ziymi w tym czasie (do kole 360 Ma).
Bez dalsze 30 milijōnōw (310 Ma) lŏt ôdrōżniyły sie synapsydy (w tym ssaki) ôd zauropsydów (w tym ptŏki i gady).
Wymiyranie triasowe 200 Ma oszczyndziło mocka dinozaurōw, kere stały sie dōminujōncymi postrzōd kryngowcōw.
60% morskich bezkryngowcōw wyginyło i 25% wszyjskich familiji.
Dalszym wielgim wiginiyńciem było wymiyraniy permskie, snŏdź sprawiōne bez aktywność wulkanicznõ syberysjkich trapów, szlag asteroidy, zgazowywaniym klatratem metanu, wahaniŏ poziōmu morza i uwŏżny niydobōr tlynu.
Było to uzdanie nojbarzij śmiertelne wymiyranie, kaj kole 57% wszyjskich familiji i 83% wszyjskich zort pōmarło.
We wczaśnym paleocenie Ziymia doszła do siebie po masowym wymiyraniu i roztōmajtość postrzōd ssakōw zaczła rōść.
Sawanny stały sie przewŏżajōncym landszaftym, ssaki take jak Andrewsarchus stały sie nojsrogszym lōndowym drapieżnym ssakiem, jaki bōł, a prawalenie przejōnły kōntrolã nad morzami.
Ôgrŏmne kopytne jak Paraceratherium i Deinotherium wyewoluowały do dōminowaniŏ na trŏwiastych przestrzyństwach.
Ôcean Tetydy ôstoł ôdetniynty bez zderzynie Afryki i Europy.
Most lōndowy dozwolōł odizolowanym zwiyrzōm z Ameryki Połedniowyj migracyjõ do Ameryki Pōłnocnyj i ôdwrŏtnie.
Epoki lodowcowe dokludziyły do ewolucyje terŏźnego czowieka w Afryce saharyjskij i jego ekspansji.
Mocka uwŏżŏ, iże zgolymŏ migracyjŏ miała plac wzduż Beringii, bez to dzisiej sōm kamele (kere ewoluowały i wyginyły w Ameryce Pōłnocnyj), kōnie (kere ewoluowały i wyginyły w Ameryce Pōłnocnyj) i Drzynni Amerykōny.
Miara mōzgu rōs wartko, i do 2 Ma ukŏzały sie piyrsze zwiyrze klasyfikowane za zorta Homo.
Umiejyntność kōntrolowaniŏ ôgnia snŏdź posiadoł Homo erectus (abo Homo ergaster), nŏjprawdopodŏbnij aby 790.000 lŏt tymu, ale możliwe, iże nawet 1,5 Ma.
Barzo ciynżko ôbsztalować pochodzynie gŏdki, niyma jasne czy Homo erectus mōg gŏdać eli ta umiyjyntność ukŏzała sie dopiyro u Homo sapiens.
Umiyjyntności społeczne stały sie barzij słożōne, gŏdka stała sie barzij modernŏ, a nŏrzyńdziŏ barzij skōmplikowane.
Piyrszymi ludźmi, kerzi wykazowali szlaki duchowności byli Neandertalczyki (zaôbycz klasyfikowani za ôsobny gatunek bez potōmnych, kerzi by przetrwali), chowali umartych, czynsto beze szlakōw nŏrzyńdziŏ eli jedzyniŏ.
W miarã jak gŏdka stŏwała sie barzij słożōnŏ, możebność zapamiyntywaniŏ i przekazowaniŏ informacyje dokludziyła, pdl. teoryje Richarda Dawkinsa, do nowego replikatora - memu.
Pōmiyndzy 8500 a 7000 p.n.e. ludzie na terynie Żyznego Pōłmiesiōnczka na Bliskim Weschodzie zaczli systymatycznie uprawiać rolã i chować zwiyrze: bauerstwo.
Jednak w tych cywilizacyjach, kere przijōnły bauerstwo, wzglyndnŏ stabilność i zwiynkszōnŏ produktywnŏść zapewniane bez ekōnōmijõ bauerskõ przizwolyły na powiynkszynie populacyje.
To dokludziyło do piyrszyj cywillizacyje na Ziymi w Sumerze na Bliskim Weschodzie, pōmiyndzy 4000 a 3000 p.n.e.
Ludzie już niy musieli przepyndzać cołkigo czasu przi robiyniu na swoje przetrwanie, co dozwolyło nastōnie piyrszych wyspecjalizowanych fachōw (bp. rzymieślnik, kramŏrz, kapelōn, itp.).
Kole 500 roku p.n.e. były moderne cywilizacyje na Bliskim Weschodzie, w Iranie, Indyji, Chinach i Grecyje, czasami powiynkszały sie, a czasym pomniyjszały.
Ta cywilizacyjŏ rozwinyła sie w prowadzyniu wojny, nauce, matymatyce, kōnsztowi i architekturze.
Impyrium Rzimske było zchrystianizowane bez cysŏrza Konstantyna na zaczōntku IV stoleciŏ i upadło pod kōniec V stoleciŏ.
Dōm Mōndrości ôstoł założōny w abbasydzkim Bagdadzie w Iraku.
W XIV stoleciŏ w Italiji napoczōn sie renesans z ôsiōngniyńciami w religiji, kōnszcie i nauce.
Cywilizacyjŏ europejskŏ zaczła sie zmiyniać w 1500, przi kludzyniu do rewolucyje naukowyj i industrialnyj.
Ôd 1914 do 1918 i ôd 1939 do 1945 państwa na cołkim świecie były zaangażyrowane w wŏjny światowe.
Po wŏjnie utworzōno było mocka nowych państw, kere deklarowały abo dostały niyzawisłość w czasie dekolōnizacyje.
Rozrost technologiczny zawiyrŏ brōń nuklearnõ, kōmputry, inżynieryjŏ gynetycznŏ i nanotechnologijŏ.
Bazowe problymy i niyprzileżytości take jak choroby, wojny, biyda, agresywny radykalizm, a ostatnio pōmiana klimatu sprawiōnŏ bez czowieka, narŏstajōm w miarã jak powiynkszŏ sie populacyjŏ świata.
Historyjŏ świata, abo dzieje spisane, to relacyjŏ z przeszłości ludzkości.
W neolicie zaczła sie rewolucyjŏ agrarnŏ pōmiyndzy 10.000 a 5000 p.n.e. w Żyznym Pōłmiesiōnczku na Bliskim Weschodzie.
Społym z rozrostym bauerstwa, uprawa zbōż stała sie barzij modernŏ i sprawiyła pŏdział roboty, by przechowować jedzynie pōmiyndzy ôkresami wegetacyje.
Hinduizm rozwinōł sie pod kōniec epoki brōndze na subkōntynyncie indyjskim.
Czasy po antyku ("stolecia strzednie", kol. 500-1500 n.e.) były świŏdkym narodzyniŏ krześcijōństwa, złotego stoleciŏ islamu (kol. 750 – 1258 n.e.) jak tyż renesansu Timurydów i italijańskigo (ôd kole 1300 n.e.).
W XVIII stoleciŏ nagrōmadzynie wiedze i technologije ôsiōngło masã krytycznõ, kerŏ prziniosła rewolucyjõ industryjalnõ i napoczła niyskorõ nowożytność, kerŏ zaczła sie kole 1800 i trwŏ do dzisioj.
Piyrsi ludzie ukŏzali sie w Afryce kole 300.000 lŏt tymu i ôsiōngły nowoczesnoś behawioralno kole 50.000 lŏt tymu.
Snŏdź już 1,8 milijōna lŏt tymu, ale z istościōm 500.000 lŏt tymu ludzie zaczli używać ôgnia do ôgrzywaniŏ sie i warzyniŏ.
Ludzie wpaleolicie żyli we społeczyństwie zbieracko-łowieckim i ôgōlnie byli ludami koczowniczymi.
Gibkŏ ekspansyjŏ ludzkości na Pōłnocnõ Ameryka i Ôceania miała plac we szpicy ôstatnij epoki lodowcowyj.
W dolinie Żōłtyj Rzyki w Chinach uprawiali proso i inksze zboża kole 7000 p.n.e., w dolinie rzyki Jangcy uprawiali ryż wczaśnij, co nojmynij w 8000 p.n.e.
Ôbrōbkã metalōw zaczli stosować do wytworzyniŏ miedziannych nŏrzyńdzi i ôzdōb kole 6000 p.n.e.
Miasta były cyntrami handlu, produkcyje i władzy politycznyj.
Rozrost miast bōł rōwnoznŏczny z nastōniym cywilizacyje.
Kultury te roztōmajcie wynŏdły koło, matymatykã, ôbrōbkã brōndze, łodzie, koło garncarskie, tkany sztof, monumentalne budowle i pismo.
Typowym dlŏ neolitu było czczynie antropōmorficznych bōstw.
Te zidlōngi kōncyntrowały sie w żyznych dŏlinach w bliżu rzyk: Tygrysu i Eufratu w Mezopotamiji, Nilu w Egipcie, Indusu na subkōntynyncie indyjskim ôroz rzyk Jangcy i Żōłtyj w Chinach.
Pismo klinowe było nojprzōd systymym piktografōw, kerych graficzne reprezyntacyje w kōńcu stały sie i barzij ajnfachowe abstrakcyjne.
Transport dozwolyły drōgi wodne—rzyki i morza.
Te ôdkryciŏ dokludziyły do rozrostu terytorialnego państw i nastōniŏ impyriōw.
Na Krecie cywilizacyjŏ minojskŏ weszła w epokã brōndze kole 2700 BCE i je uwŏżanŏ za piyrszõ cywilizacyjõ w Europie.
Bez dalsze tysiōncleciŏ cywilizacyje rozwijały sie na cołkim świecie.
W Indyji bōł to ôkres wedyjski (1750-600 p.n.e.), kery podłożōł fōndamynta pod hinduizm i inksze aspekty kulturowe wczaśnego społeczyństwa indyjskigo, i zakōńczōł sie w VI stoleciŏ p.n.e.
W ôkresie formatywnym w Mezoameryce (kole 1500 p.n.e. do 500 n.e.) zaczły sie rozwijać barzij słożōne i scentralizowane cywilizacyje, głōwniy w dzisiyjszych Meksyku, Ameryce Postrzodkowyj i Peru.
Robota Karla Jaspersa Stolecie osioww: teoryjŏ zawiyrŏ perski zaratustrianizm, ale inksi uczyni niy przistŏwajōm sie z jego porzōndkym chrōnologicznym dlŏ zaratustrianizmu.)
Były to taoizm, legizm i kōnfucjanizm.
Wielge impyria znŏleżne były ôd zbrojnego zajyńciŏ terytorium i ôd utworzyniŏ z ôbrōniōnych zidlōngōw cyntrōw bauerskich.
W tym ôkresie było pŏrã regiōnalnych impyriōw.
Impyrium medyjskie ustōmpiyło dalszym impyriōm irańskim, w tym impyrium Achamenidów (550–330 p.n.e.), impyrium Partów (247 p.n.e.–224 n.e.) i impyrium Sasanidów (224–651 n.e.).
Niyskorzij Aleksander Macedōński (356–323 p.n.e.) stworzōł impyrium podbojōw, przi powiynkszaniu jy ôd terŏźnyj Grecyje do terŏźnych Indyje.
Ôd III stoleciŏ dynastyjŏ Guptōw była świŏdkym ôkresu, kery ôkryślŏ sie za złote stolecie Indyje.
Zaistniałŏ stabilność prziczyniyła sie do ôgłoszyniŏ złotego stoleciŏ kultury hinduskij w IV i V stoleciŏ.
Do czasu Augusta (63 p.n.e. – 14 n.e.), piyrszego cysŏrza Impyrium Rzimskigo, Rzim już posiadoł zwierzchnictwo nad wiynkszościōm terytorium Morza Śrōdziymnego.
Zachodnie Impyrium upadło w 476 n.e. pod wpływym germańskim pod kōmyndōm Odoakera.
Dynastyjŏ Han małŏ podanõ władza i wpływy co Impyrium Rzimske, kere leżało po drugij zajcie Jedbŏwnyj Sztreki.
Jak w przipadku inkszych impyriōw w antyce, China dynastyje Han poczyniyły postympy w obszarach rzõndu, edukacyje, matymatyki, astrōnōmije, technologije i mocka inkszych.
Regiōnalne impyria ôdnoszōnce sukcesy były tworzōne tyż w Amerykach, powstŏwały z kultur powstōnych już z 2500 p.n.e.
Powstŏwało corŏz wiyncyj wielgich miast-państw Majōw, kere przibierały na znaczyniu, a kultura Majōw rozszyrzała sie na pōłwysep Jukatan i jego ôkolice.
Jednak w niykerych regiōnach były ôkresy gibkigo postympu technologicznego.
W Chinie dynastyje Han wybuchła wŏjna dōmowŏ w 220 n.e., kerŏ zapoczōntkowała ôkres Trzech Krōlestw, w czasie kej Impyrium Rzimske corŏz barzij sie decentralizowało i potajlowało sie mynij wiyncyj w tym samym czasie, kery terŏźnie nazywany je Kryzōm stoleciŏ III.
Wynŏdniyńcie strzymienia i chōw kōni, kere były dości siylne, coby utrzimać łucznika z połnym uzbrojyniym sprawiyło, iże nomady stali sie stałym zagrożyniym dlŏ barzij osiadłych cywilizacyje.
Ôstała tajla Impyrium Rzimskigo na weschodnim wybrzyżu Morza Śrōdziymnego trwałŏ jako niyskorzij ôkryślōne Impyrium Bizantyjskie.
Tã erã wszeôbecnie datuje sie ôd padniyńcio Cysŏrstwa Zachodniorzimskiego pod kōniec V stoleciŏ, kere rozleciało sie na mocka krōlestw, z kerych tajla połōnczy sie niyskorzij jako Świynte Cysŏrstwo Rzimske.
W połedniowyj Azyji idzie było znojść pomniyjsze krōlestwa Indyje, po kerych powstoły muzułmańske impyria w Indyji.
Przizwolyło to Afryce na prziłōnczynie sie do systymu handlowego połedniowo-weschodnij Azyje, łōnczõnc jōm z Azyjōm, z czego społym z kulturōm muzułmańskōm wyniykła kultura Swahili.
Była to tyż batalijŏ kulturowŏ, kaj hellynistycznŏ kultura Bizancjum i kultura krześcijōńskŏ rywalizowały z perskimi irańskimi tradycyjami i religijōm zaratustriańskōm.
Ze swojigo cyntrum na Pōłwyspie Arabskim Muzułmany napoczli swojã ekspansjã na zaczōntku ery po antyce.
Srogŏ tajla z tyj nauki i ôdkryć idzie prziłōnczyć do geografije.
Muzułmany mieli ôgrŏmne wpływy na afrykańsko-arabskich i arabsko-azjatyckich sztrekach handlowych.
Zmotywowane religijōm i marzeniami ô podboju władcy europejscy napoczli seryjõ krucjat, coby ôbniżyć władzã Muzułmanōw i ôdbić Ziymiã Świyntõ.
Arabskŏ dōminacyjŏ w regiōnie zakōńczyła sie w połowie XI stoleciŏ, po najeździe Turków Seldżukidzkich, kerzy migrowali na połednie z turkijskich ziym w Azyji Postrzodkowyj.
Regiōn tyn bydzie niyskorzij znany za Barbaria i bydzie przijmowoł piratōw i korsarzy, kerzi bydom używali pŏru pōłnocnoafrykańskich portōw do najyżdżania na przibrzyżne miasta mocka europejskich krŏjōw w poszukowaniu niywolnikōw, kerych przedŏwali na tŏrgu w Pōłnocnyj Afryce, jako tajla barbaryjskiego handlu niywolnikami.
W VIII stoleciŏ islam zaczōn sie rozprzestrzyniać w regiōnie i hned stoł sie jedynym zawiyrzyniym postrzōd ludności, chociŏż buddyzm ôstoł herski na weschodzie.
Po śmierci Czyngis-Chana w 1227 wiynkszości Azyje Postrzodkowyj była zdominowanŏ bez dalsze impyrium - Chanat Czagatajski.
Regiōn niyskorzij ôstoł potajlowany na mocka myńszych chanatów utworzōnych bez Uzbekōw.
Barbarzyńscy najeźdzcy założyli swoje włŏsne krōlestwo na ôstałościach Impyrium Zachodniorzimskigo.
Krześcijōństwo rozwinyło sie w Europie i założōne ôstały klŏsztōry.
Systym dworski, umieszczynie chopōw we wsiach, kere płaciyły płat i robiyły dlŏ szlachty, i feudalizm, struktura politycznŏ, kaj rycerze i szlachta niższego szczebla ôdbywali służba wojskowõ u swojich panōw w zamian za prawo do płatu i majōntka, były dwōma systymami ôrganizacyje społeczyństwa we strzedniowieku, kere rozwinyły sie w połnym strzedniowiekowi.
Italijańscy kramŏrze importowali niywolnikōw do roboty w gospodarstwach abo w przetwōrstwie cukru.
Głōd, plagi i wŏjny zdziesiõntkowały populacyjõ w Europie.
W kōńcu ustōmpiyli dynastyje Zagwe, kerŏ słynie ze swojij architektury rzeźbiōnyj w kamyniu.
Kōntrolowali transsaharyjski handel złotŏ, kostyry słōniowyj, sole i niywolnikōw.
W Afryce Postrzodkowyj narodziyło sie pŏrã państw, w tym Krōlestwo Kōngo.
Budowali wielge kamiynne stawiynia ôbrōnne bez zaprawy murarskij, take jak Wielge Zimbabwe, stolica Krōlestwa Zimbabwe, Khami - stolica Krōlestwa Butua i Danangombe (Dhlo-Dhlo) - stolica Impyrium Rozwi.
W IX stoleciŏ trwoł trójstronn bōj ô władza nad pōłnocnõm Indyjōm, miyndzy impyriami Gudźara-Pratihara, Pala i Rashtrakuta.
Dynastyjŏ Tang w kōńcu sie rozleciała, jednak po pōł stoleciŏ chaosu dynastyjŏ Song zjednoczyła zaś Chiny, kedy pdl. Williama McNeilla były nojbogatszym, "nojlepij wykształcōnym i nojbarzij zaludniōnym państwym na ziymi".
Po kole stoleciu rzõndów mōngolskij dynastyje Yuan etniczne Chińczyki przejōnli kōntrolã przi tworzyniu dynastyjõ Ming (1368).
Ôkres Nara w VIII stoleciŏ wyznaczōł ukŏzanie sie herskigo państwa japōńskigo i czynsto je ôkryślany za złote stolecie.
Ôkres feudalny w japōńskij historyji, zdominowany bez potynżnych regiōnalnych lordów (daimyo) i władza militarnõ wodzów (szogunów) takich jak szogunat Ashikaga i szogunat Tokugawa, trwoł ôd 1185 do 1868.
Silla podbiła Naekje w 660 i Goguryeo w 668, zaznaczajõnc zaczõntek okresu Pōłnocnego i Połedniowego Państwa (남북국시대), ze zjednoczonõm Sillõm na połedniu i Balhae, państwo-nŏstympca Goguryeo na pōłnocy.
Przi xaczynaniu w IX stoleciŏ Krōlestwo Bagan zyskało na znaczyniu w terŏźnym Myanmarze.
Anasazi i jejich poprzedniki (IX - XIII stuleciŏ) wybudowali zgolyme stałe zidlōngi, w tym kamiynne stawiynia, kere ôstŏwały nojsrogszymi budōnkami Ameryki Pōłnocnyj do XIX stoleciŏ.
W Ameryce Połedniowyj w XIV i XV stoleciŏ ukŏzali sie Inkŏwie.
Rewolucyjŏ naukowŏ dostała impetu dziynki wkludzyniu bez Jana Gutenberga w Europie druku, przi używaniu ruchōmyj czciŏnki i dziynki wynŏdniyńciu teleskopu i mikroskopu.
Niyskorŏ nowożytnŏść trwŏ do kōńca II Wŏjny Światowyj w 1945 abo do dzisiej.
Nowożytnŏść cechuje sie wzrōstym nauki, corŏz gibszymi postympami technologicznymi, świyckõ politykōm ôbywatelskõ i państwami nŏrodnymi.
W czasie wczaśnyj nowożytnŏści Europa mogła ôdzyskać swojã dōminacyjõ, historyki dalij debatujŏm nad prziczynami.
Do 1000 r. n.e. rozwinyły modernõ ekōnōmijõ pijynżnõ.
Cieszyły sie przewŏgōm technologicznōm i miały monopol na produkcyjõ żeliwa, miechów, budowa mostōw wiszōncych, druk i kōmpas.
Jedna z teoryje na tymat nastōniŏ Europia utrzimuje, iże geografijŏ Europy ôdegrała wŏżnõ rolã w jeji sukcesie.
To zapewniyło Europium pewnŏ ôchrōnã przed zagrożyniym ôd najeźdzcōw z Azyje Postrzodkowyj.
Złote stolecie islamu zakōńczōł sie ôblynżyniym Bagdadu bez Mongołōw w 1258.
Warōnki geograficzne prziczyniyły sie do wŏżnych rozdziałōw geopolitycznych.
W ôpaczności do Europy, kerŏ dycki była potajlowanŏ na liczne wojujōnce ze sobōm państwa.
Bezma wszyjske cywilizacyje bauerske były fest ôgraniczōne bez warōnki środowiskowe.
Postymp technologiczny i bogactwo gynerowane bez handel stopniowo przinosiyły corŏz wiyncyj możebności.
Europejskŏ ekspansyjõ zamorskŏ, jak idzie było sie spodziywać po geografiji kōntynyntu, była w srogij miarze dziełym państw atlantyckich: Portugalije, Hiszpanije, Anglije, Francyje i Holandyje.
W Afryce Pōłnocnyj Sułtanat Saadi ôstoł niyznŏleżnym państwym Berberów do 1659 roku.
Wybrzyże Swahili upadło po wchłoniyńcio bez Impyrium Portugalije, a niyskorzij Impyrium Omani.
Połedniowoafrykańske krōlestwo Zimbabwe ustōmpiyło placu myńszym krōlestwōm takim jak Mutapa, Butua, i Rozwi.
Inksze cywilizacyje afrykańske rozwinyły sie w tym czasie.
Japōnijŏ przeżywała swōj ôkres Azuchi–Momoyama (1568–1603), po kerym prziszoł ôkres Edo (1603–1868).
Sułtanat Johoru mieszczōncy sie na połedniowym kōńcu Pōłwyspu Malajskiego, stoł sie dōminujōncõ mocōm handlowōm w regiōnie.
Rusyjŏ najeżdżała pōłnocno zachodnie wybrzyże Ameryki Pōłnocnyj, z piyrszõ ōwcześnie kolōnijōm Alaskōm w 1784 roku i Fort Ross - nojbarzij wysuniyntym na połednie zidlōngym w dzisiyjszyj Kalifornije w 1812 roku.
Rewolucyjŏ industryjalnŏ napoczła sie w Wielgij Brytaniji i używała nowych knifōw produkcyje—fabryki, produkcyje masowyj, i autōmatyzacyje—coby wyprodukować szyroki ôbiōr dobr i spotrzebować mynij siyły roboczyj aniżeli wczaśnij było trza.
Po tym jak Europejczyki ôsiōngli wpływy i kōntrolã nad Amerykami, imperialne aktywności swrōciyły sie w strŏnã Azyje i Oceanii.
Brytyjczyki tyż skolonizowali Australijõ, Nowõ Zelandyjõ i Połedniowŏ Afrykã z licznymi brytyjskimi kolonizatorami emigrujõncymi do tych kolōniji.
W Europium ciynżkości ekōnōmiczne i militarne stworziły systym państw nŏrodnych, a grupy etniczno-gŏdkowe zaczły indentyfikować sie za ôsobne nŏrody z aspiracyjami na kulturowõ i politycznõ autōnōmijõ.
A w tym czasie industryjalne zaniyczyszczynie i zniszczynie strzodowiska, terŏźne ôd ôdkryciŏ ôgnia na zaczōntku cywilizacyje, drastycznie prziśpiyszało.
Srogŏ tajla reszty świata była pod srogim wpływym fest zeuropeizowanych państw: Stanōw Zjednoczōnych i Japōnije.
I Wŏjna Światowŏ prziczyniyła sie do padniyńciu sztyrech impyriōw – Austro-Wynger, Cysŏrstwa Niymieckigo, Impyrium Ottomańskigo i Impyrium Ruskigo.
Trwajōnce sie nŏrodne rywalizacyje zaostrzone bez zamieszanie ekōnōmiczne Wielgij Kryzy pōmōgło przyspieszyć II Wŏjna Światowõ.
Zimnŏ Wŏjna zakōńczyła sie pokojowŏ w 1991 roku po Pikniku Paneuropejskim, potym ôbalyniu żylŏznyj kurtyny i muru berlińskego i padniyńciu bloku weschodnigo i Układu Warszawskigo.
Po wŏjnie azjatycke i afrykańske kolōnije impyriōw belgijskigo, brytyjskigo, holynderskigo i francuskigo i inkszych europejskich impyriōw zdobyły formalnõ niypodległość.
Efektywność Unije Europejskij była utrudnionŏ bez niydojrzałość jeji instytucyji ekōnōmicznych i politycznych, podanie jak niydostosowanie instytucyje Stanōw Zjednoczōnych pod Artykułami kōnfederacyje zatym Stany Zjednoczōne przijōnły Kōnstytucyjõ, kerŏ weszła w życie w 1789.
W latach powojennych te ôsiōngniyńciŏ dokludziyły do napyndu ôdrzutowego, sztucznych satelitōw z niyporachowanymi zastosowaniami, w tym systym nawigacyje satelitarnyj (GPS) i internet.
Światowŏ rywalizacyjŏ ô sztofy naturalne zwiynkszała sie skirz rosnōncych populacyje i industrializacyje, ôsobliwie w Indyji, Chinie i Brazylije.
Archiwum to zbiōr szkryftōw historycznych w roztōmajtych mydiach abo fizyczny plac, kaj przechowuje sie te materyje.
Metaforycznie definiuje sie jy jako "flusy ôrganizmu" i ôdrōżniŏ sie jy ôd dokumyntōw, kere były napisane świadōmie abo stworzōne, coby przekŏzać ôdpedniõ wiadōmość dlŏ potōmności.
To znaczy, iże archiwa rōżniōm sie ôd bibliŏtyk pod wzglyndym jejich funkcyje i ôrganizacyje, chociŏż w bibliŏtykach tyż idzie znojść archiwalne kolekcyje.
Archeologi ôdkryli archiwa setek (a czasami tysiyncy) gliniannych tabliczek z trzecigo i drugigo tysiōncleciŏ p.n.e. w takich placach jak Ebla, Mari, Amarna, Hattusas, Ugarit i Pylos.
Jednak przepadły, bez to, iże dokumynta pisane na materyjach takich jak papirus i papiōr niszczały w gibszym tympie aniżeli jejich kamiynne pasowniki.
Anglijŏ po 1066 rozwinyła archiwa i archiwalne metŏdy badawcze.
Je mocka zort archiwōw, ôstatni wykŏz archiwistōw Stanōw Zjednoczōnych wyrōżniŏ piyńć bazowych zort: akadymicke, sużbowe (dlŏ prefitu), regyrōnkowe, Non-profit i inksze.
Dostymp do kolekcyje w tych archiwach zaôbycz je możliwy ino po wczaśniyjszym ugŏdaniu sie, niykere archiwa majōm ôbsztalowane godziny na podszukowaniu.
Przikładami czołowych biznesowych archiwōw w Stanach Zjednoczōnych je Coca-Cola (kerŏ tyż posiadŏ ôsobne muzeum Świat Coca-Coli), Procter and Gamble, Motorola Heritage Services and Archives, i Levi Strauss & Co. Te fyrmowe archiwa zawiyrajōm dokumynta historyczne i przedmioty zwiōnzane z historyjōm zarzōndzaniŏ tych fyrm.
Prŏcowniki tych archiwōw mogōm mieć bele jaki bildōng zwiōnzane z historyjōm abo bibliŏtykoznawstwym.
W Stanach Zjednoczōnych Nŏrodnŏ Administracyjŏ Archiwōw i Wykazōw (NARA) utrzimuje cyntralne archiwa w Dystrykcie Kolumbije i w College Park, w Maryland, jak tyż regiōnalne archiwa porozkłŏdane w cołkich Stanach Zjednoczōnych.
W Zjednoczōnym Krōlestwie Archiwa Nŏrodne (National Archives) (wczaśnij znane za Public Record Office - Publiczne Biōro Archiwalne) je archiwum regyrōnkowym Anglije i Walije.
Cuzamyn cołki zasōb archiwōw zarzōndzanych beze Francuskõ Administracyjõ Archiwōw je nojsrogszy na świecie.
Archidyjecezyje, dyjecezyje i fary w kościołach rzimsko-katolickim i anglikańskim tyż majōm swoje archiwa.
Czynsto te instytucyje polygajōm na dotacyjach regyrōnkowych, a tyż prywatnych.
Mocka muzeōw utrzimuje archiwa ku cylu wykŏzaniŏ byciŏ jejich eksponatōw.
Kole tego 1,3% ôkryślało siebie za samozatrudniyni.
Misyjōm tego archiwum je zgrōmadzynie historyje kobiyt, kere chcōm wyrazić siebie i kere chcōm, coby usłyszano jejich historyje.
Archiwa ôrganizacyje (takij jak korporacyjŏ abo regyrōnek) zaôbycz posiadajōm inksze zorty zasobōw, jak zbiory administracyjne, dokumyntacyjŏ biznesowa, zapiski, ôficjalnŏ korespōndyncyjŏ i protokoły ze trefōw.
Mocka z tych dotacyji musi być jeszcze skatalogowane, ale terŏźnie sōm ône digitalnio zarchiwizowane i upublicznione w internecie.
Miyndzynŏrodowymi partnyrami archiwōw sōm UNESCO i Blue Shiled International w ugodzie z Kōnwyncyjōm haskō tykajōncõ ôchrōny dobr kulturowych z 1954 i jeji 2 protokołu z 1999.
Page, Morgan M. "One from the Vaults: Gossip, Access, and Trans History-Telling."
Przikładym je ôpis rozszyrzowania historyje transpłciowości Morgana M. Page'a dyrekt do ôsōb transpłciowych beze wszele mydia społecznościowe i platformy necowe, jak tumblr, Twitter i Instagram, a tyż bez podcasty.
Dziynki ôpcyjōm dostympnym dziynki kontrarchiwizacyje je potyncjoł "podważyniõ tradycyjnych kōncepcyji historyje", jak sōm przedstawiōne w terŏźnych archiwach, co tworzi plac na narracyje, kere sōm czynsto pōmijane w mocka materyjach archiwalnych.
Biografijŏ to ajnfach detajlowy ôpis czyjigoś życiŏ.
Roboty biograficzne przinŏleżōm zaôbycz do literatury faktu, jednak fikcyjõ tyż sie pasuje do przedstawiyniŏ czyjigoś życiŏ.
Inkszõ znanõ kolekcyjōm antycznych biografiji je De vita caesarum ("Żywoty cyzarōw") Swetoniusza, napisane kole 121 n.e. w czasach cysŏrza Hadriana.
Eremity, mnichy i ksiynża używali tego ôkresu historycznego do pisaniŏ biografije.
Jedyn wŏżny świycki przikłŏd biografije z tego ôkresu to życie Karola Wielgigo spisane bez jego dworzanina Einharda.
Zawiyrały wiyncyj danych ôbywatelskich na tymat srogij tajle ludności aniżeli inksze roboty z tamtego ôkresu.
W niyskorym strzedniowieku społym z ukŏzaniym sie biografije krōly, rycerzy i tyranōw, biografije przestały być dōmynōm jyny kościelnõ.
Podle Malory'ego nowy nacisk na humanizm w czasie renesansu rozpropagowoł świycke tymaty take jak artysty i poety, i zachyncioł do pisaniŏ w gŏdce rodnyj.
Wert spōmnieć ô dwōch inkszych postympach: wynŏdniyńciu presy drukarskij w XV stoleciŏ i stopniowy wzrōst piśmienności.
Historyjŏ ôgōlnŏ piratōw Charlesa Johnsona (1724) miała wpływ na formowanie sie popularnego ôbrazu pirata, je to bazowe źrōdło dlŏ biografije mocka znanych piratōw.
Carlyle prawiōł, iże życiorysy wielgich ludzi były zdatne, by zrozumieć społeczyństwo i jego instytucyje.
Robota Boswella była wyjōntkowŏ pod wzglyndym poziōmu podszukowań, kere ôbyjmowały podszukowaniŏ archiwalne, relacyje świŏdkōw i wywiady, akuratnõ i atrakcyjnõ narracyjõ jak tyż jego szczyry ôpis wszyjskich aspektōw życiŏ i natury Johnsona - muster, kery do dzisiej suży za podstawa literatury biograficznyj.
Jednak liczba drukowanych biografiji znacznie sie zwiynkszała dziynki corŏz srogszyj liczbie ôsōb czytajōncych.
Periodyki zaczły publikować seryjõ szkicōw biograficznych.
Socjologiczne" biografije przedstawiały czyny swojich podmiotōw za wynik ôbtoczyniŏ i zaôbycz bagatelizowały indywidualność.
Tradycyjne wystŏwiynie bohatyrōw i narracyje sukcesu zniknōł za ôbsesyjōm psychologicznego zgłymbianiõ natury.
Do tego mōmyntu, jak Strachey spōmnioł we swojij przedmowie, wiktoriańskie biografije były "tak znane jak kondukt pogrzebowy" i niosły ta samo launa "niysporego pogrzebowego barbaryzmu."
Ksiōnżka ta stała sie znanŏ na cołkim świecie, dziynki jeji wyzgernymu sznitowi i braku reszpekctu, jeji zwiynzłyj i rzeczowyj naturze i jeji artystycznyj prozie.
Robert Graves (Jŏ Klaudiusz, 1934) wyrōżnioł sie z postrzōd tych, kerzi naśladowali model "demaskujõncych biografije" Stracheya.
Do I Wŏjny Światowyj tōnie dodruki we twardyj ôprawie stały sie popularne.
Kole filmōw dŏkumyntalnych filmōw biograficznych Hollywood wyprodukowało liczne kōmercyjne filmy podle biografiji widzianych ludzi.
W ôpaczności do ksiōnżek i filmōw, czynsto niy kludzōm chrōnologicznyj narracyje, a sużōm za archiwum mocka ôsobnych elymyntōw zwiōnzanych z danõ ôsobōm, w tym filmy, fotografije i artykuły.
Ôgōlne techniki "ôpisowaniŏ życiŏ" sōm przedmiotym sztudiōw.
Informacyjŏ może być z "historyje gŏdanyj, ôsobistych relacyji, biografije i autobiografije” abo z "spamiyntnikōw, brifōw, zapisek i inkszych materyji".
Zōmki w europejskim sznicie sōm z IX i X stoleciŏ po padniyńciu Impyrium Karolińskigo, kerego wynikym bōł podział terytorium pōmiyndzy pojedynczych lōrdōw i princōw.
Miastowe zōmki były używane do kōntrole lokalnego ludu i wŏżnych sztrek do rajzowaniõ, wiejskie zōmki czynsto były usytuowane w bliżu placōw, kere były integralnõ tajlōm życiŏ społeczności takich jak młyny, żyznŏ ziymia eli źrōdło wody.
Pod kōniec XII i na zaczōntku XIII stoleciŏ zaczynto było naukowo podłazić do ôbrōny zōmkōw.
Te pōmiany w ôbrōnie przipisuje sie miyszaninie technologije zamkowyj z krucjat, jak kōncyntryczne fortyfikacyje, i inspiracyje z wcześniejszych ôbwarowań, jak rzimske forty.
Chociŏż proch strzelniczy bōł wkludzōny do Europia w XIV stoleciŏ niy mioł ôn znaczōncego wpływu na budowa zōmkōw do stoleciŏ XV, kedy to artyleryjŏ stała sie dość potynżnŏ, coby przebić sie bez kamiynne mury.
Feudalizm bōł połōnczyniym pōmiyndzy panym a wasalym w pōmianach za służba wojskowõ i mus lojalności pōn prziznŏwoł wasalowi ziymiã.
Zōmki sużyły do roztōmajtych cylōw, z kerych nojwŏżniyjszymi były wojskowe, administracyjne i dōmowy.
W miarã jak Wilhelm Zdobywca przemierzoł Anglijõ fortyfikowoł iste place, coby zabezpieczyć zdobyte ziymie.
Zōmek mōg być festōngym abo wiynziyniym, ale tyż placym, kaj rycerz abo pōn zabawioł gości.
W roztōmajtych placach na świecie analogiczne budowle podzielały znaki fortyfikacyje i inksze cechy charakterystyczne dlŏ zōmku, chociŏż były z roztōmajtych ôkresōw i ôkoliczności i doświadczyły roztōmajtych ewolucyji i wpływōw.
W XVI stoleciŏ kedy trefiyły sie kultury japōńskŏ i europejskŏ, fortyfikacyje w Europie przeszły z zōmkōw do innowacyji takich jak italijańske trace italienne i festōngi gwiŏzdy.
Wykopywanie ziymie, coby zniyść hołda ôstawiała rōw naôbkoło bergu, zwany fosŏm (kerŏ mogła być suchŏ abo wypołniōnŏ wodōm).
Była to cecha charakterystycznŏ zōmkōw i wiynkszość miała aby jedyn.
Wodã czyrpano było ze studnie abo cysterny.
Chociŏż porzōnd kojarzōne sōm z zōmkym zorty motte idzie tyż znojść mury za niyznŏleżne stawiynia ôbrōnne.
Angelske miano "keep" niy była używanŏ w czasach strzedniowieku, zaczynto było jōm stosować ôd XVI stoleciŏ, miana "donżon" używano do ôkryślaniŏ wysokich wież, abo turris po łacinie.
Chociŏż bōł nojfestelniyjszõ tajlōm zōmku i ôstatnim schrōniyniym, donżon niy stoł prōżny na wypadek ataku, ale używano go za rezydyncyjõ pana, posiedziciela zōmku abo jego gości eli reprezyntantōw.
Tretuary wzduż murōw kurtynowych przizwŏlały ôbrōńcōm spuszczać szusty na wrogōw na dole, a blanki dŏwały im ekstra ôchrōnã.
Frōnt bramy bōł martwym pōnktym i coby to ôpanować, z kożdyj zajty bramy budowano wystŏwajōnce wieże we sznicie podanym do rzimskigo.
Przejście bez bramã było wydużōne, coby wydużyć czas, kery najeźdzca musioł przepyndzić ôstrzeliwany w zawrzitych przestrzyństwach bez możebności ôdwetu.
Snŏdź używano jejich do sciepowaniŏ przedmiotōw na atakyrujōncych abo do wylywaniŏ wody do gaszyniŏ ôgnia.
Myńszy poziōmy ôtwōr mōg być przidany, coby dozwolić łucznikowi lepszy widok do cylowaniõ.
Nojstarsze fortyfikacyje sōm z Żyznego Pōłmiesiōnczka, Doliny Indusu, Egiptu i Chin, kaj zidlōngi były warowane bez wysoke mury.
Mocka wałōw ziymnych przetrwało do dzisiej, społym z ôstałościami palisadōw i przikop.
Chociŏż prymitywne, czynsto były efektywne i szło je ino pokonać przez użycie machin ôblynżniczych i innych technik kunsztu ôblynżniczego, jak przy batalije pod Alezyjõm.
Diskusyje zaôbycz przipisywały pojawiynie sie zŏmkōw za reakcyjõ na ataki Wyngrōw, Muzułmanōw i Wikingōw i potrzeba prytnyj ôbrony.
Niykere skupiynia zŏmkōw sōm w bezpiecznych placach, a niykere regiony przigraniczne miały stosunowo mało zŏmkōw.
Budowanie sale z kamiynia niykoniecznie uôdporniało jõm na ôgiyń, jak dalij miała ôkna i drzewiane drzwi.
Zōmki niy były ino placami ôbrōnnymi, ale tyż zmŏcniały kōntrolã pana nad jego ziymiami.
W 864 krōl państwa zachodniofrankijskigo Karol Glacaty zabrōniōł budowy castelli bez jego zgody i nakŏzoł jejich ôbalynie.
Szwajcaryjŏ je ekstrymalnym przipadkiym, kaj niy było żŏdnyj kōntrole państwa nad tym, fto buduje zōmki, tōż w rezultacie było jejich 4000 na terynie krŏju.
W 950 w Prawansji mieściyło sie 12 zōmkōw, w 1000 tyn numer urōs do 30, a w 1030 było już jejich bez 100.
Na zaczōntku XI stoleciŏ zōmek zorty motte z donżonym - sztucznŏ hołda z palisadōm i wieżōm na szpicy - bōł nojbarzij wszeôbecnõ formōm zōmku w Europie, wszyndy z wyjōntkym Skandynawii.
Krōm iże niyskorzij kontrukcyje kamiynne stōnŏ sie kaj indzij tak samo wszeôbecne, ôd XI stoleciŏ kamyń bōł bazowŏ materyjōm budowlanym krześcijōńskich zōmkōw w Hiszpaniji, a w tym samym czasie holc dalij bōł bazowym budulcym w pōłnocno-zachodnij Europie.
Przed XII stoleciym zōmki w Daniji były tak samo mało popularne co w Angliji przed najŏzdym Normanów.
Jejich dekoracyje naśladowały architekturã rōmańskõ, a czasami zawiyrały dwojiste ôkna, podane do tych w kościelnych dzwōnnicach.
Chociŏż zastōmpiōne bez konstrukcyje kamiynne, zōmki drzywnianne niy były bezużyteczne.
Do kōńca XII stoleciŏ zōmki ôgōlnie miały mało wież, bramy z niywielgõ wielościōm postrzodkōw ôbrōnnych takich jak ôtwory strzelnicze eli brōny, kasztel abo dōnżon, zaôbycz sztyryrogaty bez ôtworōw strzelniczych, a kształt bōł znŏleżny ôd ułożyniŏ ziymie (w rezultacie konstrukcyje czynsto były niyregularne i krziwoliniowe).
Wieże wystŏwały z murōw i posiadały ôtwory strzelnicze na kożdym poziōmie, coby dozwolić łucznikōm cylowanie do kożdego, fto sie zbliżoł abo bōł na murze kurtynowym.
Tam, kaj były donżony, niy były już sztyryrogate, ale wielokõntne abo kolite.
Snŏdź rozwiniynte w XII stoleciŏ, wieże zapewniały flankŏwy ôgyń.
Wydŏwało sie, iże krziżowcy dużo przewiedzieli sie na tymat fortyfikacyje w czasie bōj z Saracenami i kōntakcie z architekturōm bizantyjskō.
Powiarki zdyskredytowano, a w przipadku Jamesa z Saint George dowiydziōno było, iże bōł z Saint-Georges-d’Espéranche we Francyji.
Baumajster zōmkōw z zachodnie Europia znali i inspirowali sie rzimskim sznitym, niyskoro-rzimske forty nadbrzeżne na angelskim "kraju saksońskim" były użyte zaś, a w Hiszpaniji mury ôbtŏczajōnce miasto Ávila imitowały architekturã rzimskõ, kedy budowano jy w 1091.
Przikładym tego podejściŏ je Kerak.
Zōmki jake ufundowali, coby zabezpieczyć swoje nabytki były z wiynksza zaprojektowane bez syryjskich panōw masońskich.
W czasie kej zōmki używane były do utrzimaniŏ ziymie i kōntrole nad przemieszczajōncymi sie armijami, w Ziymi Świyntyj niykere iste strategiczne pozycyje ôstŏwały bez ôbrōny.
Sznity rōżniyły sie niy ino pōmiyndzy zakōnami, ale tyż pōmiyndzy pojedynczymi zōmkami, chociŏż wszeôbecnie te zbudowane w tym czasie miały ôbrōnã kōncyntrycznõ.
Jeźli najeźdzcy przeszli piyrszõ linia ôstaliby chycyni w zabōjczym placu pōmiyndzy wnyntrznym i zewnyntrznym murym i musieliby fŏrsować drugi mur.
Na przikłŏd popularnõ w zōmkach krzyżowców była bazowŏ brama z kraju wieże, za kerõ bōł chodźba z dwōma winklami, kere wydużały czas, jaki bōł przidajny do przejściŏ do zewnyntrznego muru.
Chociŏż w Prusach i Inflantach były setki drzywniannych zōmkōw, pasowanie cegłōwek i zaprawy murarskij niy było znane w tym regiōnie przed Krzyżŏwcami.
Ôtwory strzelnicze niy ôsłabiały muru, ale dopiyro po programie budowy zōmkōw Edwarda I zaczły być wszeôbecnie używanie w Europie.
Chociŏż machikuły społniały tã samã funkcyjõ co drzywnianne galeryje, były snŏdź radszyj weschodnim wynalazkym aniżeli ewolucyjōm drzywniannyj formy.
Kōnflikt i interakcyje pōmiyndzy tymi dwiyma grupami dokludziyły do umiany idyji architektōnicznych, hiszpańscy krześcijany zastosowali wolnostojōnce wieże.
Francuski historyk napisoł: "Wielge ôdrodzynie w militarnyj architekturze stało sie za sprawōm, jak idzie było sie spodziywać, potynżnych krōly i princōw w tym czasie, bez synōw Wilhelma Zdobywcy i jejich potōmnych, Plantagenetōw, kedy ôstali princami Normandii.
Nowe zōmki miyłŏ radszyj lekszy gysztel aniżeli starsze budowle i miały pŏrã innowacyji, chociŏż dalij budowano było festelne zōmki jak na przikłŏd Zōmek Raglan w Waliji.
Te armatki były za ciynżke, coby niymi strzylać z rynki, jednak z ôdpedniōm podporōm pod kolbōm i lōfōm wspartōm na rancie ôtworu strzelniczego szło z nij strzylać.
Take przifasowanie idzie znojść w cołke Europie, i chociŏż holc rzŏdko sie zachowuje, idzie znojść niyruszōny przikłŏd na zōmku Doornenburg w Holandyji.
Inkszym zortōm ôtworōw były poziōme ôtwory, kere przizwŏlały ino na ruch w poziōmie, i wielge sztyryrogate ôtwory, kery przizwŏlały na ôbszerniyjsze manewry.
Festōng Ham je przikładym richtōngu dlŏ nowych zōmkōw cechujōncy sie nowymi elymyntami, jak machikuły, wysoke wieże i blanki.
Coby zwiynkszyć jejich efektywność, flinty stŏwały sie corŏz srogsze, chociŏż to zawŏdzało im siōngniyńcie ôddalōnych zōmkōw.
Stykało to nowym zōmkōm, jednak wczaśniyjsze budowle musiały znojść knif na strzimanie bōmbardyrowaniŏ z harmaty.
Rozwiōnzaniym było ściōngniyńcie szpice wieże i wypołniynie spodnij czynści gruzym, coby stworzić wiyrchniã, z keryj idzie było strzylać.
Z tego wyewoluowały forty gwiŏzdy, tyż znane za trace italienne.
Drugŏ ôpcyjŏ pokŏzała sie barzij popularnŏ, jako że stało sie ôczywiste, iże niy było zazbyt synsu starać sie, by zōmek bōł richtich ôbstōny na ôstrzały armatnie.
Pŏrã prawych zōmkōw w Amerykach wybudowali hiszpańske i francuske kolōnije.
Kole inkszych budowli ôbrōnnych (w tym forty i cytadele) zōmki budowano było tyż w Nowyj Francyji do kōńca XVII stoleciŏ.
Rezydyncyjŏ i masztalnie były we postrzodku zmocniōnego muru z wysokimi kolitymi wieżyczkami w kożdyj ece.
Chociŏż pod kōniec XVI stoleciŏ przestano było jy budować, zōmki wcale niy wyszły z użyciŏ.
W inkszych przipadkach dalij miały rolã ôbrōnnõ.
W niyskorniyjszych kōnfliktach jak bp. angelskŏ wŏjna dōmowŏ (1641-1651) mocka zōmkōw było zaś umocniōne, chociŏż niyskorzij wejzdrzano było sie, iże niy bydōm użyte zaś.
Nawrōt do sztucznych zōmkōw stoł sie popularny za przejŏw baczyniŏ strzedniowiekym i rycerstwym w ôkresie rōmantyzmu, za tajla szyrszego ôdrodzyniŏ gotyckigo w architekturze.
A to bez to, iże imyntne ôdwzorowanie strzedniowiecznego sznitu ôstawiyłoby ôstrzodka za wiela ćmawymi i zimnymi pdl. tamtyjszych sztandardōw.
Budowle folly były podobne, z tym że rōżniyły sie tym ôd sztucznych rujin, iże niy były tajlōm zaplanowanego landszaftu, a radszyj niy miały żŏdnego kōnkretnego cylu.
Zōmek z wałym ziymnym, zōmek zorty motte, drzywnianne ôbrōny i budōnki mogły być wytwŏrzane bez niewyszkolonych fabrykŏrzy.
Koszt budowy zōmku rōżniōł sie w znŏleżności ôd faktorōw takich jak złożoność i koszty transportu materyji.
Na postrzodku były zōmki take jak Oxford, kery bōł wybudowany pod kōniec XII stoleciŏ za 1400 fōntōw brytyjskich, a na gōrze były take jak zōmek Dover, kerych budowa kŏsztowała 7000 fōntōw pōmiyndzy 1181 a 1191.
Utrŏta srogigo zōmku zbudowanego w tamtym czasie (ôd 1.000 do 10.000 fōntōw) broł dochōd z pŏru majōntka, fest przi trzaskaniu w budżet lŏrda.
Strzedniowieczne masziny i wynalazki take jak żuraw byli niezastõmpione w czasie budowy, usprawniono tyż techniki budowaniŏ rusztowaniŏ z czasōw antycznych.
W mocka krŏjach były tak drzywnianne jak i kamiynne zōmki, w Daniji było małowiela kamieniołomōw, stōnd wiynkszość tamtyjszych zōmkōw je drzywniannŏ abo niyskorzij tyż ceglanŏ.
Na przikłŏd kedy budowany bōł zōmek Tattershall, miyndzy 1430 a 1450, kamyń bōł snadnie dostympny w bliżu, jednak posiedziciel Lord Cromwell uzdoł sie użyć cegłōwki.
Polygoł na podporze tych niżyj niego, za iże bez podpory swojich nojwŏżniyjszych poddanych władza lorda mogła być podwŏżōnŏ.
Było tak w ôsobliwości w przipadku familije krōlewskij, kerŏ czynsto posiadała ziymie w inkszych państwach.
Krōlewske domostwa miały zasadniczo tã samã formã co domostwa barōnōw, jednak na srogszõ skalã, a pozycyje były dużo barzij prestiżowe.
Jako cyntra socjalne zōmki były wŏżnymi placami dlŏ pokazu.
Zōmki porōwnuje sie z tumami za ôbiekty architektōnicznyj dumy, a niykere zōmki posiadały zygrody za elymynt dekoracyjny.
Dworskie miyłowanie było uerotycznieniym miyłowaniŏ postrzōd arystokracyje.
Powiarka ô Tristanie i Izŏldzie je przikładym historyje miyłowaniŏ dworskigo ôsprawianyj we strzedniowieku.
Celym manżelstw zawiyranych pōmiyndzy strzedniowiecznymi elitami było zabezpieczynie ziymie.
Wywodzi sie to z ôbrazu zōmku jako wojynnyj instytucyje, ale wiynkszość zōmkōw w Angliji, Francyje, Irlandyje i Szkocyje niy była zaangażyrowanŏ w ôstudy eli ôblynżyniŏ, tōż życie dziynne je tukej lekcewŏżōnym aspektym.
Na przikłŏd mocka zōmkōw mieści sie w bliżu rzimskich drōg, kere we strzedniowieku dalij były wŏżnymi drōgami transportu abo mogły kludzić do pōmiany abo stworzyniŏ nowego systymu drōg w rejōnie.
Miastowe zōmki były ôsobliwie wŏżne w cyntrach kōntrole ludności i produkcyje, ôsobliwie z siyłami atakyrujōncymi, jak na przikłŏd po najeździe normandzkim w Angliji w XI stoleciŏ wiynkszość krōlewskich zōmkōw budowanŏ była w bliżu abo w miastach.
Dziedzińske zōmki zaôbycz połōnczōne były z młynami i systymami polowymi skirz jejich role w zarzōndzaniu włŏsnościōm lorda, co dŏwało im srogsze wpływy i zasoby.
Były niy ino praktyczne z tego powodu, iże lifrowały wodã i świyże fisze, ale były tyż symbolym statusu, pōniywŏż jejich budowa i utrzimanie być kosztowne.
Zŏlyty budowaniŏ zōmkōw w zidlōngach niy ôgraniczały sie ino do Europy.
Zidlōngi mogły tyż naturalnie rozrastać sie naôbkoło zōmku, a niy podle planu, dziynki użytkōm z niedalekij ôdległości do cyntrum ekōnōmicznego w wiejskim landszafcie i bezpiyczyństwu zapewnianymu bez jego ôbrōnã.
Zaôbycz były ulokowane w bliżu bydōncych już murōw ôbrōnnych miasta, jak na przikłŏd rzimske mury, chociŏż czasami skutkowało to zbulyniem budowli, kere były na ziymi, kerõ chcieli zajmnōńć.
Kedy Normany najechali Irlandyjõ, Szkocyjõ i Walijõ w XI i XII stoleciŏ wiynkszość stanowiły wsie, a założynie miast kojarziło sie zaôbycz z budowom zōmkōw.
To ôznaczało bliskõ relacyjõ pōmiyndzy panami feudalnymi a Kościołym, jednã z nojwŏżniyjszych instytucyji we strzedniowiecznym społeczyństwie.
Inkszym przikładym je sztyrnastowieczny zōmek Bodiam, tyż w Angliji, chociŏż wyglōndŏ na moderny i zaawansowany zōmek, je ôn w mało strategicznym placu, a fosa była płytko i radszyj stworzōnŏ, coby zōmek wyglōndoł impōnujōnco aniżeli coby sużyć za ôchrōna przed podkopami.
Garnizony były drogie i co za tym idzie małe, bodej, iże zōmek bōł ôsobliwie wŏżny.
W 1403 37 łucznikōw z powodzyniym brōniyło zōmek Caernarfon przed dwōma najazdami sojusznikōw Owain Glyndŵra w czasie duge ôblynżynie, przi pokŏzaniu, iże małe siyły mogōm być efektywne.
Pod nim byli rycerze, kerzi dziynki wojynnymu wyszkolyniu wykōnowali niejako funkcyjõ ôficyrōw.
Barzij ôpłacało sie zagłodzić garnizon aniżeli prōbować go atakyrować, ôsobliwie te nojbarzij warowane place.
Duge ôblynżynie mogło spowolnić armijõ umożliwajõnc dotrzynie pōmocy abo wrogowi narychtować festelniyjsze siyły na niyskorzij.
Zmuszało to do ataku na zōmek, dlŏ atakyrujōncych było mocka ôpcyje.
Trebusz, kery snŏdź wyewoluowoł z petrarii w XIII stoleciŏ, bōł nojbarzij efektywnõ machinõm ôblynżniczõ przed wynŏdniyńciym harmaty.
Balisty były machinami ôblynżniczymi, kere fungowały na tych samych prawidłach co kusze.
Używano jejich radszyj do ataku na garnizony aniżeli na budōnki zōmkowe.
Kopało sie podkop kludzōncy do muru, a kedy dotrzało sie do cylu podpolano drzywnianne spŏrniki, kere chrōniyły tunel przed zawalyniem.
Idzie było wykopać kontrmina w strŏna tunelu oblegujõncych, przi zakłŏdaniu, iże te dwie by sie połōnczyły wynikym byłaby bōj wryncz.
Używano było jejich, coby drukym ôtworzić zōmkowõ bramã, chociŏż czasami używano było jejich tyż przeciwko murōm z gorszym rezultatym.
Ôpcyjōm barzij zicher dlŏ atakyrujōncych była wieża ôblynżniczŏ.
Stany, abo zbiorowość społecznŏ to porzōndek społecznyj hierarchije używany w Europie krześcijōńskij ôd strzedniowieku do wczaśnyj nowożytnyj Europy.
W skłŏd mōnarchije wchodziyli krōl i krōlowŏ, a systym skłŏdoł sie z duchowiyństwa (piyrszy stan), rycerstwa (drugi stan) i chopōw i miyszczaństwa (trzeci stan).
W Angliji wytworzōł sie systym dwō-stanowy, w kerym duchowiyństwo i rycerstwo były połōnczōne w jedyn stan szlachecki z "ludym" jako drugim stanym.
We Szkocyji trzyma stanami były duchowiyństwo (piyrszy stan), szlachta (drugi stan) i kōmisŏrze grŏfstwa abo "miyszczany" (trzeci stan), kerzi reprezyntowali burżuazyjŏ, klasã strzedniõ i niższõ klasã.
Pōniywŏż duchowiyństwo niy mogło zawiyrać manżelstw, takŏ ruchliwość była teoretycznie ôgraniczōnŏ do jednyj gyneracyje.
Huizinga, Jesiyń strzedniowieku (1919, 1924:47).
Lud uznŏwany bōł wszeôbecnie za nojniższy stan.
W mocka regiōnach i krōlestwach były tyż grupy ôsōb narodzōnych poza tymi ôkryślōnymi stanami.
Ekōnōmicznym i politycznym transformacyjōm wsi w tym czasie tŏwarziszōł srogi wzrōst populacyje, produkcyje bauerskij, innowacyji technologicznych i miastowych cyntrōw. Powziynto kroki ku reformie i ôdnowiyniu w cylu zaôstrzynio rozdziału pōmiyndzy stanym duchowym, świyckim, a władzõm uznŏwanõ bez Kościōł.
Drugi stan - ci co walczōm - bōł klasōm politycznie wŏżnych, ambitnych i geferlich.
W przidŏwku piyrszy i drugi stan polygali na robocie trzecigo, co czyniyło tyn nojniższy stan jeszcze barzij ôczywistym.
Wiynkszość narodziyła sie w tym stōnie i tyż umrziła za jego tajla.
W mŏju 1776 minister financōw Turgot ôstoł zwolniōny ze stanowiska po tym jak niy podarziło mu sie wkludzić reform.
Kedy niy mōg przekōnać jejich, coby na ślepo zatwierdziyli jego idyalny program, Ludwik XVI chcioł rozwiōnzać stany gyneralne, jednak trzeci stan dopōminoł sie prawa do reprezyntacyje.
Pōniywŏż parlamynt we Szkocyji bōł jednoizbowy, wszyjske czōnki siedzieli w tyj samyj zale, w ôpaczności do angelskich ôsobnych Izb Lŏrdōw i Gmin.
Podanie jak w Angliji, parlamynt w Irlandyji je nŏstympcōm Magnum Concilium "wielgij rady" powołanyj bez gōwnygo gubernatora Irlandyje, w keryj skłŏd wchodziyła rada (curia regis), magnaci (panowie feudalni) i dostojniki kościelne (biskupy i ôpaty).
W 1297 grŏfstwa reprezyntowali ôbrani rycerze grŏfstwa (wczaśnij reprezyntowali jy szeryfy).
Wszyjscy ôni byli swobodnymi ludźmi i mieli kōnkretne prawa i ôbowiōnzki jak tyż prawo do reprezyntacyje w parlamyncie stanowym.
Przed XVIII stoleciym krōl mioł prawo decydujōncego głosu, jeźli stany potajlowały sie rōwno głosami.
Jednak po Zgrōmadziyniu z Porvoo, Zgrōmadzynie Finlandyje sebrało sie ino w 1863 roku.
Kole 1400 wkludzōno pisma patentowe, w 1561 przidano rangi grŏfa i barōna, a w 1625 uznano Dōm Arystokracyje za piyrszy stan regiōnu.
Gowy rodōw arystokratycznych były erbowymi czōnkami grōmady arystokratōw.
W wyniku tego wyższŏ arystokracyjŏ małŏ sroge wpływy w parlamyncie.
W niyskorniyjszych stoleciach w skłŏd tego stanu wchodziyli tyż rechtory uniwersyteccy i z niykerych szkōł państwowych.
Kedy merkantylizm zdobōł przewŏgã, handel bōł przizwolōny ino w miastach, a miyszczany mieli wyłōnczne prawo handlu we postrzodku gildii.
Coby zidlōng stoł sie miastym, wymŏgane były prawa miastowe nadane bez krōla, a handel zagraniczny wymŏgoł prawa składu nadanego bez krōla.
Wiynkszość ludu była niyznŏleżnymi familijami bauerōw do XIX stoleciŏ, niy chopami pańszczyźnianymi, co diametralnie rōżniyło jejich ôd inkszych europejskich państw.
Reprezyntantōw do grōmady ôbiyrano było niydyrekt, kożdŏ gmina wysyłała elektorów, kerzi ôbiyrali reprezyntanta dzielnice elektoralnyj.
Niy mieli praw politycznych ani niy mogli welować.
We Szwecyji parlamynt stanowy bōł podwiela zastōmpiōł go dwuizbowy Riksdag w 1866, kery dŏwoł prawa polityczne wszyjskim z ôdpednim przichodym eli włŏsnościōm.
W Finlandyji tyn straciōł prawny bōł do 1906, dalij ôpiyrajõnc sie na szwedzkij kōnstytucyji z 1772.
Co wiyncyj, prŏcowniki industryji, kerzi miyszkali wy mieście niy byli reprezyntowani w sztyro-stanowym systymie.
Niyskorzij w XV i XVI stoleciŏ Bruksela stała sie placym grōmady Stanōw Gyneralnych.
Za nastympstwo unije utrechckij w 1579 i trefiyń po nij nastympujōncych, Stany Gyneralne zadeklarowały, iże już niy podporzōndkowujom sie krōlowi Hiszpanije Filipowi II, kery tyż bōł suwerenym w Holandyji.
To bōł tyn poziōm regyrōnku, kaj zajmowało sie wszyjskimi sprawami tyczōncymi wszyjskich siedmiu prowincyje, kere stały sie tajlōm Republik Zjednoczōnych Prowincyji.
W Połedniowyj Holandyji ôstatnie zgrōmadzyniŏ Stanōw Gyneralnych poddanych Habsburgom miały plac w Stanach Gyneralnych z 1600 i w Stanach Gyneralnych z 1632.
Już niy skłŏdało sie z reprezyntacyje stanōw, ani klas, wszyjskich uwŏżano za rōwnych podle Kōnstytucyje z 1798.
Kedy Holandyjŏ połōnczyła sie z Belgijōm i Luksymburgym w 1815, Stany Gyneralne potajlowały sie na dwie izby: Izbã Piyrszõ i Izbã Drugõ.
Ôd 1848 roku holynderskŏ kōnstytucyjŏ dozwolała ôbiyranie czōnkōw Drugij Izby bez ôbywately (na zaczōntku ino bez tajla chopōw, wszeôbecny welōnek je ôd 1919), a czōnki Izby Piyrszyj sōm ôbiyrani bez czōnkōw Stanōw Prowincjonalnych.
Duchowiyństwo było reprezyntowane bez niyznŏleżnych princōw-biskupōw, princōw-arcybiskupōw i princōw-ôpatōw mocka zakōnōw.
Mocka ludōw, kerych terytorium na terynie Świyntego Cysŏrstwa Rzimskigo były niypodlygłe bez stolecia niy miało reprezyntantōw w Syjmie Rzesze, w tym byli rycerze cysŏrscy i niyznŏleżne wiŏski.
Były sztyry bazowe stany: arystokracyjŏ (dworianstwo), duchowiyństwo, miyszkańcy wsi i miyszkańcy miast, z barzij detajlowym rozwŏrsztwieniem.
Burżuazyjo w jeji pierwotnym synsie łōnczyła sie ôsobliwie z istniyniym miast, uznajōm jōm tak prawa miastowe (bp. prawa miastowe, prziwileje miastowe, niymiecke prawo miastowe), tōż niy było burżuazyji poza ôbywatelami miasta.
Historycznie francuske słowo bourgeois ôznaczało miyszkańcōw bourgōw (ôbtoczōnych murym miast tŏrgowych), rzymieślnikōw, kramŏrzy i inkszych, kerzi stanowiyli "burżuazyjo".
Gildyje powstoły kedy indywidualni gyszefciŏrze (jak rzymieślniki i kramŏrze) popadli w kŏnflikty z gōniōncymi za pynzyjōm panōw feudalnych, kerzi dopōminali sie srogszego płatu aniżeli było wczaśnij ugŏdane.
Zaôbycz przinŏleżeli do familije burżujōw ôd trzech abo wiyncyj gyneracyji.
Miana tych familiji zaôbycz sōm wszeôbecnie znane w jejich mieście, a jejich praôjce czynsto mieli swōj wkłŏd w historyjõ regiōnu.
Te ôsoby zaôbycz żyły dostatnio, przi cieszyniu sie tŏwarzistwym nojlepszych artystōw tamtych czasōw.
W gŏdce francuskij termin burżuazyjo ôznaczŏ bezma kastã samã w sie, krōm iże szło wlyź do tyj grupy ôbywatelsko-ekōnōmicznyj.
Hitler niy dufoł kapitalizmowi skirz jego egotyzmu, na kerym niy idzie było polygać, woloł ekōnōmijõ kerowanõ bez państwo, kerŏ je podporzōndkowanŏ gyszeftōm ludu.
Hitler gŏdoł tyż, iże gyszeftŏwo burżuazyjo "niy uznŏwŏ nic ôkrōm włŏsnego prefitu. '
Użyteczność tych rzeczy bōł nieodzownõ tajlōm jejich praktycznych funkcyji.
Belle de Jour (Piykność dnia 1967) ôsprawiŏ historyjõ ślubnyj z burżuazyje znudzonyj swojim manżelstwym, kerŏ uzdŏwŏ sie prostytuować.
W Europie tytułu Cysŏrza używŏ sie ôd strzedniowieku, uwŏżany w tamtych czasach za rōwnego abo bezma rōwnego zŏcności papiyża, skirz pozycyje tego ôstatnigo za widzialnŏ gowa Kościoła i przewodnik duchowny katolickij czynści Europy.
Krōm ścisłyj definicyje cysŏrza, cysŏrz niy mŏ żŏdnego zwiŏnzku sugerujōncego wyższość nad żŏdnym inkszym władcŏm i zaôbycz panuje ino nad jednym państwym.
Jejich status bōł ôficjalnie uznany beze Świyntego Cysŏrza Rzimskigo w 1514, chociŏż ruscy mōnarchy niy używali go do 1547.
Take tytułu przedrzimske jak Wielgi Krōl abo Krōl krōly używane bez krōli Persyje i inkszych czynsto uznŏwŏ sie za ôdpednik cysŏrza.
W chycie XVIII stoleciŏ impyrium zaczynto utożsamiać z posiadaniym ôgrōmnygo terytorium zamiast z tytułym samego władcy.
Antyczni rzimiany czuli ôszkliwość do miana Rex ("krōl") i było istotne dlŏ porzōndku politycznego, coby zachować formã i pozory władzy republikańskij.
August, uznŏwany za piyrszego cysŏrza Rzimu, ugruntowoł swojã hegymōnijõ beze zgrōmadzynie dlŏ siebie amtōw, tytułōw i zaszczytōw Republiki Rzimskij, kere tradycyjnie były przidzielane mocka ôsobōm, przi kōncyntrowaniu władzy, kerŏ była roztajlowanŏ pōmiyndzy mocka ludzi na jednym czowieku.
Jednak, było to niyformalne ôkryślynie cysŏrza ("kōmandyra"), kere stało sie corŏz barzij uwielbianym tytułym jego nŏstympcōw.
Je to jedyn z nojdużyj ôbowiōnzujōncych tytułōw: cyzar i jego inksze formy ukazowały sie co roku ôd czasōw Cyzara Augusta do detrōnizacyje Cara Bułgaryje Symeona II w 1946.
Wyjōntkym je tytuł Historia Augusta, pōł-historycznŏ kolekcyjŏ biografiji cysŏrzōw II i III stoleciŏ.
Małowielu prziznano tyn tytuł i pewnikym niy było prawidłym, coby wszyjske ślubne cysŏrzy dostŏwały go.
W niyskoryj republice, jak i na zaczōntku mōnarchije, cyzar bōł tytułym prziznŏwanym rzimskim jynerołōm bez jejich wojŏkōw i Synat Rzimski po wielgim zwyciynstwie, porōwnywalny do marszałka polnego (kōmandyra cołkij armije).
Dalij pokŏzanŏ dynastyjŏ Antoninōw, kerŏ reskyrowała bez wiynkszość II stoleciŏ ustabilizowała Impyrium.
Trzi krōtkotrwałe prōby ôdłōnczyniŏ miały swojich cysŏrzy: Impyrium Galijskie, Impyrium Brytōw i Cysŏrstwo Palmyry, chociŏż to ôstatnie używało czyńścij tytułu rex.
W pewnym mōmyncie było nawet piyńciu władcōw Impyrium (zobŏcz: Tetrarchijo).
Miasto te wszeôbecnie nazywane Konstantynopolym, a dzisiej nazywŏ sie Stambuł).
Ci niyskorniyjsi rzimscy cysŏrze "bizantyjscy" zmiyniyli idyjõ cysŏrza za niyblank replublikańskiego byamtra na cysŏrza za mōnarchy absolutnego.
Cysŏrze czasōw bizantyjskich używali tyż greckigo słowa "autokrator", kere ôznaczało "tego, kery reskyruje sōm" abo "mōnarchy", co greccy pisŏrze tradycyjnie używali, by przełożyć łacińske dictator.
Po prŏwdzie, żŏdyn z tych (ani inkszych) ekstra przemiankōw i tytułōw niy bōł doimyntnie ôdciepniynty.
Po tragicznym złupieniu miasta zdobywcy ôgłosiyli nowe "Cysŏrstwo Łacińske", znane historykōm za Łacińske Cysŏrstwo Konstantynopola, wprowadzajõnc Baldwina IX Władcy Flandryji za cysŏrza.
Ôd czasōw Ottona Wielgigo, wiynkszość byłego krōlestwa Karolingōw Państwa zachodniofrankijskiego stało sie Świyntym Cysŏrstwym Rzimskim.
Tyn mody krōl nosiōł potym tytuł cysŏrza rzimskigo (Krōla Rzimianōw).
Świyntego cysŏrza rzimskigo uznŏwano było sie za piyrszego postrzōd tych przi władzy.
Geografijŏ czynsto definiuje sie w zakresie dwōch ôdnōg: geografije społyczno-ekōnōmicznyj i geografije fizycznyj.
Tradycyjnie, geografijŏ kojarzōno z kartografijōm i mianami placōw.
Pōniywŏż przestrzyń i plac majōm wpływ na roztōmajte aspekty, jak ekōnōmijŏ, zdrowie, klimat, roślinność i zwiyrze, geografijŏ je naukōm fest interdyscyplinarnõ.
Piyrszŏ skupiŏ sie na stworzōnym strzodowisku i tym jak ludzie tworzōm, widzōm, zarzōndzajōm i majōm wpływ na przestrzyń.
Wymŏgŏ to zrozumiyniŏ tradycyjnych aspektōw geografije fizycznyj i społeczno-ekōnōmicznyj, jak sposōb, w jaki ludzie ôkryślajōm strzodowisko.
Nauka ô układach srogszych aniżeli sama Ziymia zaôbycz tworzōm tajla astrōnōmije abo kosmologije.
Nauka regiōnalnŏ: W latach 50 XX stoleciŏ ruch nauk regiōnalnych zapoczōntkowany bez Waltera Isarda ôstoł utworzōny, coby zapewnić barzij licznõ i analitycznõ podstawã dlŏ przedmiotōw geograficznych, w ôpaczności do ôpisowych tyndyncyje tradycyjnyj geografije.
Kartografijŏ ze zbioru technik rysowaniŏ stała sie istõ naukōm.
Kole wszyjskich inkszych subdyscyplin geografije, szpecyjalisty systymu informacyje geograficznyj muszōm znać sie na informatyce i systymach baz danych.
Geostatystyka je ôbszernie używanŏ na roztōmajtych polach, w tym hydrologije, geologije, wydobyciym petrŏlejŏ, analizy pogŏdy, urbanistyki. logistyki i epidymiologije.
Landkarta zrekonstruowan bez Eckharda Ungera pokazuje Babilŏn nad Eufratym, ôbtoczōny kolistym ôbszarym lōndowym ukazujōncy Asyryjo, Urartu i pŏrã miast, po koleji ôbtoczōne "gorzkõ rzykōm" (Okeanosym) z siedmiōma wyspami ułożōnymi naôbkoło, choby miały przipōminać siedmioramienno gwiŏzdã.
W ôpaczności do Imago Mundi, starszŏ babilŏńskŏ karta świata z IX stoleciŏ p.n.e. przedstawiała Babilon położōny dalij na pōłnoc ôd cyntrum świata, chociŏż niyma jasne, co miało reprezyntować to cyntrum.
Talesowi przipisuje sie tyż przewidowanie zaćmiyń klary.
Przedmiotym spornym ôstŏwŏ fto piyrszy stwiyrdziōł, iże ziymia je kształtu kuli, przipisuje sie to Parmenidesowi abo Pitagorasowi.
Jednego z piyrszych porachowań prōmiynia Ziymie dokōnoł Eratostenys.
Połedniki były potajlowane na 360°, z kożdym gradym potajlowanym na 60 (minut).
Rozszyrzōł robotã Hipparchosa, przi używaniu systymu necu na swojich kartach i przi przijmowaniu za stopiyń dugość 56,5 mile.
We strzedniowieku upŏdek Cysŏrstwa Rzimskigo dokludziōł do pōmiany w rozroście geografije z Europy do świata islamu.
Dalij, muzułmańscy forszery przełożyli i wyjaśniyli starsze roboty Rzimianōw i Grekōw i założyli w tym cylu Dōm Mōndrości w Bagdadzie.
Abu Rayhan Biruni (976–1048) piyrszy ôpisoł polarne ôdwzorowanie azymutalne równoodległościowe sfery modryj.
Ôbrobiōł tyż podane techniki dlŏ mierziyniŏ wysokości gōr, głymbokości dolin i ôbszaru horyzōntu.
Problymym, z kerym borykali sie tak ôdkrywcy jak i geografy było znŏdniyńcie szyrokości i dugości geograficznyj lokalizacyje.
XVIII i XIX stolecie to czas, kej geografijŏ ôstała uznanŏ za ôsobno dyscyplina akadymicko i ôstała tajlōm typowego uniwersyteckigo programu nauczaniŏ w Europie (ôsobliwie w Paryżu i Berlinie).
W czasie ôstatnich dwiesta lŏt postympy technologiczne kōmputrōw dokludziyły do ôbrobiyniŏ geomatyki i nowych praktyk jak ôbserwacyjŏ uczestniczōncŏ i geostatystyka, włōnczōne za nŏrzyndzia geografije.
Arnold Henry Guyot (1807–1884) – zwrōciōł napōmniynie na strukturã lodowcōw i modernõ wiedzã na tymat ruchu lodowcōw, ôsobliwie gibkigo przepływu lodu.
William Morris Davis (1850–1934) – fater amerykōńskij geografije i twōrca raje erozyje.
Ellen Churchill Semple (1863–1932) – piyrszŏ kobiyta prezes Stowarziszynia Amerykōńskich Geografōw.
Walter Christaller (1893–1969) – geograf społeczno-ekōnōmiczny i twōrca teoryje ôstrzodkōw cyntralnych.
David Harvey (nar. 1935) – geograf marksistowski i autōr teoryje geografije przestrzynnyj i miastowyj, laureat nadgrody Vautrina Luda.
W niykerych przipadkach rozrōżniŏ sie ôficjalnõ (kōnstytucyjnõ) stolicã i siydzibã regyrōnku, kerŏ mieści sie w inkszym placowi.
Przikładami sōm antyczny Babilon, Bagdad Abbasydōw, Rzim, Bratysława, Budapeszt, Konstantynopol, Chang'an, antyczne Cuzco, Kijōw, Madryt, Paryż, Podgorica Lŏndyn, Pekin, Praga, Talin, Tokio, Lizbona, Ryga, Wilno i Warszawa.
W niykerych krŏjach, stolica zmiyniała sie z powodōw geopolitycznych, piyrsze miasto Finladyje Turku, kere sużyło za stolica państwa ôd strzedniowieku pod szwedzkõ władzõm, straciyło swoje prawo w czasie Wielgigo Ksiynstwa Finlandyje w 1812, kedy Helsinki ôstały mianowane terŏźnõ stolicōm bez Cysŏrstwo Ruske.
W Kanadzie je stolica federalnŏ, a dziesiyńć prowincyji i trzi terytoria majōm swoje stolice.
W Australiji termin "stolice" zaôbycz stosuje sie w ôdniesiyniu do szejściu stolic stanowych, a do tego stolice federalnyj Canberry i Darwin - stolice Pōłnocnego Terytorium.
W ôpaczności do federacyje, niy mŏ ôsobnyj nŏrodnyj stolice, a radszyj stolica jednyj czynści bydzie tyż stolicōm cołkigo krŏju, tak jak Lōndyn, kery je stolicōm Anglije i Zjednoczōnego Krōlestwa.
Stolice Niymiec i Rusyje (Berlin i miasto federalne Moskwa) sōm tyż skłŏdowymi federacyje ôbōch krŏjōw na jejich włŏsnych prawach.
Frankfort, Kentucky, w pōłowie drōgi miyndzy Louisville a Lexington.
Tallahassee, Floryda, ôbrane za postrzodkowy pōnkt pōmiyndzy Pensacolõm a St. Augustine, tedy dwōma nojsrogszymi miastami na Florydzie.
Pōmiany w reżimie politycznym państwa czynsto pociōngajōm za sobōm ôbsztalowanie nowyj stolice.
Kedy Wyspy Kanaryjskie dostały autōnōmijõ w 1982, Santa Cruz de Tenerife i Las Palmas de Gran Canaria dostały status stolice.
Estōnijŏ: Gyricht Nojwyższy i Ministerstwo Edukacyje i Nauki mieszczōm sie w Tartu.
W razie nŏgłyj potrzeby idzie przeniyść siydzibã władzy kōnstytucyjnyj do inkszego miasta, coby Parlamynt bōł w tym samym placu co prezydynt i jego kancylaryjŏ.
Cołkŏ władza przenosi siydzibã z jednego miasta do drugigo co pōł roku.
Dharamshala, kerŏ tyż je bazowõ siydzibōm Cyntralnyj Administracyje Tybetu, je drugõ stolicōm państwa.
Samo miasto je zarzōndzane za terytorium zwiōnzkowe.
Uttarakhand: Dehradun je administracyjnõ i amtowõ stolicōm, a Gyricht Nojwyższy je w Nainital.
Jego budowa zaczynła sie w 1960 i zakōńczyła w 1966.
Pałac Prezydyncki (Malacanang Palace) i Gyricht Nojwyższy mieszczōm sie w stolicy, ale dwa budōnki kōngresu sōm ulokowane na przedmieściach.
Sri Lanka: Sri Jayawardenepura Kotte je wyznaczōnõ stolicõm administracyjnõ i siydzibōm parlamyntu, a piyrwyjszŏ stolica Colombo ôstała "stolicōm kōmercyjnōm".
Republika Połedniowyj Afryki: stolicōm administracyjnōm je Pretoria, legislacyjnõ stolicōm je Kapsztad, a gyrichtowõ stolicōm je Bloemfontein.
Szwajcaryjŏ: Berno je Miastym Federalnym Szwajcaryje i funkcjōniyruje de facto za stolica.
Tyż podane jak w Illinois i Stōnie Nowy Jork, wiynkszość ôbranych stanowych byamtrōw i funkcjōnariuszy, kerzi urzyndujõm w Połedniowo-weschodnij Pensylwanije (Filadelfii, Grŏfstwie Bucks, Grŏfstwie Montgomery, Grŏfstwie Delaware i Grŏfstwie Chester) wolōm radszyj robić w Filadelfii.
Izrael i Palestyna: tak regyrōnek Izraela jak i władza Palestyny uznajōm Jerozolima za swojã stolicã.
Symboliczne przeniesiynie stolice do geograficznie abo dymograficznie peryferyjnego placu może przijść z powodōw ekōnōmicznych abo strategicznych (czasami nazwane stolicōm przodniōm abo wysuniyntõm).
Cysŏrze z dynastyje Ming przenieśli swojã stolicã do Pekinu z położōnego barzij cyntralnie Nanjing, coby pōmōc w nadzorowaniu granice z Mōngolijōm.
Dehli antlich ôstało stolicōm kolōnije po korōnacyji krōla cysŏrza Jorga V w 1911, dalij je stolicōm niypodlygłyj Indyje ôd 1947.
Czasami ôbiyranõ nowõ stolicã coby zakōńczyć toczōnce sie abo potyncjalne swadźby pōmiyndzy roztōmajtymi jednotkami, jak w przipadku Canberry, Ottawy, Waszingtonu, Wellingtonu i Managuy.
W ôkresie Trzech Krōlestw tak Shu jak i Wu upadły po padniyńciu jejich ôdpednich stolic Chengdu Jianye.
Po padniyńciu dynastyje Qing decyntralizacyjŏ władzy i usprawnione technologije transportu i kōmunikacyje przizwolyły chińskim nacjōnalistōm i kōmunistōm na gibke przeniesiynie stolic i utrzimanie swojich struktur władzy nietkniyntych w czasie kryzy chińsko-japōńskij.
Może być zdefiniowane za stały i gynsto zaludniōny plac z ôkryślōnymi administracyjnie granicami, kerego miyszkańcy niy zajmujōm sie robotōm na roli.
W historyji, miyszkańcy miast stanowiyli małõ tajla cołkij populacyje, jednak po dwōch stoleciach nietrefionyj dotela gibkij urbanizacyje, bez pōłowa populacyje świata terŏźnie miyszkŏ w miastach, co mo głymboki wpływ na globalny wyważōny rozrost.
Tyn wzmożony wpływ ôznaczŏ tyż, iże miasta majōm znaczōncy wpływ na globalne problymy, jak wyważōny rozrost, globalne ôcieplenie i globalne zdrowie.
Bez to miasta kŏmpaktowe czynsto uznŏwŏ sie za nojwŏżniyjszy elymynt boju ze pōmianōm klimatu.
Na przikłŏd stolice państwa take jak Pekin, Lōndyn, Meksyk, Moskwa, Nairobi, Nowe Dehli, Paryż, Rzim, Ateny, Seul, Tokio i Waszyngton ôdzwierciedlajõm tożsamość i szpica jejich nŏrodōw.
Na miasto idzie wejzdrzeć jak na historyjõ, muster zwionzkōw miyndzy grupami ôsōb, plac produkcyje i dystrybucyje, pole siyły fizycznyj, zbiōr połōnczōnych decyzyji, abo arynã kŏnfliktu.
Nŏrodne wykazy ludności używajōm roztōmajtych definicyji - przi ôdwołowaniu sie do takich faktorōw, jak populacyjŏ, tyngość zaludniyniŏ, numer pōmiyszkań, funkcyje ekōnōmiczne i infrastruktura, coby sklasyfikować populacyjõ za miastowõ.
Spōlnŏ znŏleżność miasta i wsi mŏ jednã ôczywistõ kōnsekwyncyjõ, kerõ idzie snadnie przeoczyć: w skali globalnyj miasta sōm ôgōlnie ôgraniczōne ôbaszarami, kere poradzōm utrzimać ludność bauerskõ.
W miarã jak miasta stŏwajōm sie corŏz barzij słożōne, bazowe instytucyje miastowe, ôd siydzib regyrōnku po budōnki religijne, tyż zdominujom te pōnkty zbieżności.
Strzodowisko fizyczne zaôbycz ôgraniczŏ formã, w jakij je budowane miasto.
I idzie go użyć do ôbrōny dziynki ôbtŏczajōncymu landszaftowi.
Ta forma mogła rozwinōńć sie z dalszego wzrōstu w dugim czasie, z kōncyntrycznymi szlakami murōw i cytadel wyznaczajōncych stare granice miasta.
W miastach jak Moskwa, wzōr tyn je klarownie widzialny.
Wykopaliska w tych placach pōmōgły znojść niwery miast rōżnie ukierunkowanych na handel, politykã eli religijõ.
Chińske planowane miasta były budowane podle świyntych prawideł, coby ôdzwierciedlać modry mikrokosmos.
Te place wydadzōm sie zaplanowane pdl. ôstrego reżimu i w warstwowy sposōb, z minimalistycznym necym izb dlŏ prŏcownikōw i dużo barzij modernymi pōmiyszkaniami dlŏ wyższych klas.
W dalszych stoleciach, niyznŏleżne państwa-miasta Grecyje, ôsobliwie Ateny, rozwinyły polis, połōnczynie ôbywately posiadajōncych ziymiã, kerzi razym tworzili miasto.
Rzim dziynki autorytetowi swojigo impyrium, przekształcoł i zakłŏdoł miasta (kolōnije), a społym z niymi przinosiōł prawidła miastowyj architektury, sznitu i społeczyństwa.
Cywilizacyjŏ Norte Chico posiadała 30 bazowych cyntrōw ludności, w placu terŏźnego regiōnu Norte Chico pōłnocno-postrzodkowego wybrzyżŏ Peru.
Plac władzy na zŏchodzie przeniōs sie do Konstantynopola i do dōminujōncyj cywlizacyje islamskij z jeji bazowymi miastami Bagdadym, Kairym i Kordobõm.
W XIII i XIV stoleciŏ niykere miasta stały sie potynżnymi państwami, przi przejmowaniu kōntrolã nad ôbszarami naôbkoło abo przi zakłŏdaniu wielge morske impyria.
Srogsze stolice zachodnij Europy (Lōndyn i Paryż) czyrpały użytek z rozrostu handlu, kery prziszoł po wkludzyniu handlu zza ôceanu.
Anglijŏ stała na czole, pōniywŏż Lōndyn stoł sie stolicōm światowego impyrium, a w cołkim krŏju powstŏwały miasta w placach strategicznych dlŏ produkcyje.
Przedsiynbiorcze przywōdztwo ujawniyło sie bez koalicyje baumajstrōw, agyntōw niyruchomości, deweloperōw, mydiōw, przedstŏwicieli władzy, jak burmistrze i dōminujōncych korporacyji.
Wynikym były inicjatywy rewitalizacyje cyntrum miasta, dźwigniyńcio statusu śrōdmieścio, transformacyjŏ cyntralnych dzielnic biznesowych w moderne place zatrudniyniŏ w posugach, szpasu, muzeōw i ôstrzodkōw kultury, budowa stadiōnōw i kōmpleksōw szportowych, jak tyż rozrost dzielnice nadbrzeżnyj."
Do XVIII stoleciŏ była rōwnowŏga pōmiyndzy ludnościōm wiejskōm a miastami posiadajōncymi rynki i produkcyjõ na małõ skalã.
Kulturalnŏ atrakcyjność miast tyż ôdegrŏwŏ rolã w prziciōnganiu miyszkańcōw.
Batam w Indonezyji, Mogadiszu w Somalije, Xiamen w Chinach i Niamey w Nigerze, uznŏwŏ sie za nojwarcij rozrostajõnce sie miasta przi rocznym wzrōście na poziōmie 5-8%.
ONZ przewiduje, iże do 2050 roku na cołkim świecie populacyjŏ miyszkańcōw miast zwiynkszy sie ô 2,5 milijarda, (a numer miyszkańcōw wsi zmyńszy sie ô 300 milijōnōw), kaj 90% miastowyj ekspansyje populacyje zajdzie w Azyji i Afryce.
W tych miastach je wielgŏ przepaść pōmiyndzy bogatymi a biydnymi, kaj bogate elity zaôbycz miyszkajōm w zawrzitych społecznościach, a masy ludzi żyjōm w pōmiyszkaniach gorszyj jakości z niyôdpedniom infrastrukturōm i złymi warōnkami.
Jednak gminy rutynowo uchwŏlajŏm ôgōlne przepisy dotyczōnce jawnych (i źle zdefiniowanych) przestympstw, takich jak wałynsanie sie i tarasowanie, wymŏgajōm zwōlōw na protesty abo wymŏgajōm ôd miyszkańcōw i posiedzicieli dōmōw usuwaniŏ śniega z tretuarōw miasta."
Miasto zapewniŏ te posugi mynij wiyncyj rutynowo, w mynij wiyncyj podany sposōb.
Te kryteria zorientowane na produkcyjõ, czynsto dowajõm zaczõntek "zasadom wykonywania posug", regulowanym procedurom dlŏ dostarczania posug, kere majŏm za cyl skodyfikowanie cylōw biurokracyje służb miejskich.
"Robert L. Lineberry, "Wkludzynie Rōwności w Mieście: Dystrubucja miastowych posug publicznych", w Hahn & Levine (1980).
Jednak financowanie posug kōmunalnych, a tyż rewitalizacyje miast i inkszych projektōw rozrostowych je ôdwiecznym problymym, kery miasta rozwiōnzujōm bez apele do wyższych regyrōnkōw, ugody z sektōrym prywatnym i techniki take jak prywatyzacyjŏ (przedej posug do sektōra prywatnego), korporatyzacyjõ (tworzynie pōł-prywatnych korporacyji kōmunalnych) i finansjalizacyjõ (pakowanie aktyww miasta w zbywalne insztrumynta financowe i insztrumynta pochodne).
Wpływ globalizacyje i rola multinarodowych korporacyji w samoregyrowaniach na cołkim świecie, dokludziyła do pōmiany perspektywy zarzōndzaniŏ miastym, daleko ôd "teoryje miastowego reżimu", kaj koalicyjŏ lokalnych gyszeftōw zarzōndzŏ, a w zajtã teoryje ekōnōmicznyj kōntrole z zewnōntrz, szyroko miarkowanyj w nauce i filozofije neoliberalizmu.
Nŏrzyńdzia planowaniŏ, poza ôryginalnym projektym samego miasta, zawiyrajōm inwestycyjõ publicznyj iścizny w infrastrukturã i plan zagospodarowaniŏ przestrzynnego.
W ryalizacyji planu miasta mogōm tyż używać z miastowego planowaniŏ zagospodarowaniŏ przestrzynnego, kōntrola ôsiedli i regulacyjŏ zabudowania, ekōnōmije pōmiyszkaniowyj i warōnkōw sanitarnych."
Ôsoby, kere miyszkajōm stosunkowo blisko siebie, mogōm żyć, robić i bawić sie w ôsobnych placach i trefiać sie z inkszymi ludźmi, przi tworzyniu etnicznych enklaw eli enklaw bazujõncych na roztōmajtym stylu życiŏ, abo w przestrzyństwach ô skōncyntrowanyj biydnyj ludnośc mogōm tworzići getta.
Przedmieściŏ na zŏchodzie i corŏz wiyncyj zawrzitych społeczności i inksze formy "prywatopii" na cołkim świecie przizwŏlajōm lokalnym elitōm na segregacyjõ nich samych na bezpieczne i ekskluzywne ôsiedla.
Tyn wyciepniynty proletariat—możno 1,5 milijardu ludzi dzisiej, 2,5 milijardu do 2030 roku—je nojwarcij rozrastajõncõ sie i nojnowszõ klasōm socjalnõ na Ziymi.
Ôntologicznie je wrŏz podane i niepodobne do agyncyje historycznyj ôpisanyj w Manifeście kōmunistycznym.
Cyntra miast handlowych sōm ôd dŏwnŏ dōmym handlu detalicznego i kōnsumpcyje beze zakupy.
Barzij gynsty rynek roboty przizwŏlŏ na lepsze napasowanie umiejyntności miyndzy fyrmami a ôsobami fizycznymi.
Kulturalne elity zaôbycz miyszkajōm w miastach, połōnczōne dzielonym kapitałym kulturowym, same przi ôdegrŏwaniu roli w zarzōndzaniu.
Greg Kerr & Jessica Oliver, "Pōnowne ôbmyślynie tożsamości placu", w Kavaratzis, Warnaby, & Ashworth (2015).
Turysty patriotyczni nawiydzajōm Agra, coby zobŏczyć Taj Mahal abo Nowy Jork, coby nawiydzić World Trade Center.
Czymu anōnimowi ludzie - biydni, niyuprzywilyjowani, bez wiadōmości - czynsto wolōm życie w ôpłakanych warōnkach w kamynicach, zamiast zdrowego porzōndku i pokoju małych miast abo sanitartnych ôsiedli niyblank wiejskigo zabudowaniŏ?
Ci, kerzy przyszli tam mieszkać, zrobiyli to, coby brać udział i kōnkurŏwać na jakimś realnym poziomie.
Szporty tyż ôdgrywajŏm wożnŏ rola w promocyje miasta i tworzyniu lokalnyj tożsamości.
Co wiyncyj, je ôgromny dugoterminowy potyncjał dlŏ turystyki i inwestycyji (Kasimati, 2003).
Wŏjna prziniŏsła kōncyntracyjõ prziwōdztwa społycznego i władzy politycznyj w rynce mniyjszości z broniõm, podżegani bez kapłanōw sprawujōncych świyntõ władza i posiadajōncych sekretnõ ale cynnõ naukowõ i magicznõ wiedzã."
W czasie II Wŏjny Światowyj regyrōnki państw czasami deklarowały, iże niykere miasta ôstanõ ôdewrzōne, w efekcie poddŏwały jy nadciõngajõncymu wrogowi, coby uniknōńć zniszczyń i przelywu krwi.
Takŏ wŏjna, znanŏ za bōj z partyzantkŏm, wymŏgŏ technik inwigilacyje i psychologicznych działań wojynnych, jak tyż boju wryncz, funkcjŏnalnie zwiynkszŏ moderne zapobiyganie przestympstw w miastach, kere już korzystajōm z idyje przestrzyństw możliwych do ôbrōny.
Skirz barier wchodu, nece te klasyfikuje sie za naturalne monopole, co ôznaczŏ, iże logika ekōnōmicznŏ preferuje, coby kōntrolã nad kożdym necym sprawowała jedna ôrganizacyjŏ, publicznŏ abo prywatnŏ.
Kath Wellman & Frederik Pretorius, "Infrastruktura miast: produktywność, ôcyna projektu i finance"; w Wellman & Spiller (2012).
Warōnki sanitarne zdatne dlŏ utrzimani zdrowiŏ w zaciśniyntnych placach, wymŏgajōm lifrowaniŏ wody i zarzōndzaniŏ ôdpodami, jak tyż indywidualnyj higiyny.
Terŏźne życie w mieście je uzależniōne ôd ynergije elektrycznyj napyndzajōncyj masziny elektryczne (ôd maszin gospodarstwa dōmowego, bez masziny industryjalne, do systymōw eletronicznych ôbecnych terŏz wszyndy, używanych w kōmunikacyji, biznysie i zarzōndzaniu) jak tyż sygnalizacyjõ świytlnŏ, ôświytlynie uliczne i wnyntrzne.
Tom Hart, "Transport i miasto"; w Paddison (2001).
Mocka wielgich amerykōńskich miast dalij używŏ kōnwyncjōnalnego publicznego transportu banowego, jak na przikłŏd widziane metro w Nowym Jorku.
Budōnki i ôdpady produkowane bez czowieka, a tyż uprawa ôgrōdōw, tworzi fizyczne i chymiczne strzodowisko, kere niy mŏ ôdpednika w przirodzie, w niykerych przipadkach przi tworzyniu ôdpednich warōnkōw dlŏ bioroztōmajtości.
Z jednyj zajty miasta niy sōm wyważōne ekologicznie z napōmniyniŏ na jejich zapotrzebowaniy na zasoby.
Moderne miasta sōm znane z tworzyniŏ mikroklimatōw, skirz betōnu, asfaltu i inkszych sztucznych nawiyrzchni, kere grzejõm sie pod wpływym klary i ôdkludzajōm wodã deszczowõ do podziymnych kanałōw.
Zaniyczyszczynie luftu zwiynkszŏ ôpady dyszcza ô 5–10%.
Na przikłŏd w miastowym mikroklimacie mynij porośniynte dzielnice majōm do czyniyniŏ z srogszõ wielościōm ciepła (ale majōm mynij postrzodkōw, coby tymu zaradzić).
Zaôbycz nazywajōm sie terynami zielyni (chociŏż to niy dycki ôznaczŏ zielōne przestrzyństwo) abo terynami zielōnymi.
Badaniy sebrało dane ôd bezma 20.000 ludzi miyszkajōncych w Zjednoczōnym Krōlestwie.
Ôsoby, kere niy miały kōntaktu z naturōm aby bez dwie godziny — nawet jeźli miały bez godzinã w tydniu — niy doświadczyły tych korziści.
W badaniu niy rachowano było czasu, jaki danŏ ôsoba przepyndzała we swojij zygrodzie za czas przepyndzōny w naturze, ale wiynkszość byzuchu przirody miało plac do dwōch mil ôd dōmu. "
Saskia Sassen użyła terminu "globalnŏ metropolijŏ" w jeji robocie z 1991 roku Globalnŏ metropolijŏ: Nowy Jork, Lōndyn, Tokio w ôdniesiyniu do mocy, statusu i kosmopolitanizmu tych miast, a niy do jejich srogości.
3 (1982): 319 Globalne metropolije wiyńczõm globalnõ hierarchijõ, sprawujōm władza i kōntrolã bez jejich ekōnōmiczne i polityczne wpływy.
Krytyki tego anōngu skazujōm na roztōmajte dōmyny władzy i wymiany.
Wielonŏrodne korporacyje i banki zakłŏdajōm swoje bazowe siydziby w globalnych metropolijach i kludzōm większość swojich gyszeftōw w tym kōntekście.
Nancy Duxbury i Sharon Jeannotte, "Global Cultural Governance Policy"; Rozdzioł 21 w The Ashgate Research Companion to Planning and Culture; London: Ashgate, 2013.
Kōnferyncyjŏ Habitat I w 1976 przijōnła "Deklaracyjõ Ôsiedlyniŏ Ludzi z Vancouver", kerŏ traktuje zarzōndzanie miastowe za fundamyntalny aspekt rozrostu i ustanŏwiŏ roztōmajte prawidła utrzimaniŏ strzodowiska miastowego.
W styczniu 2002 Kōmisyjŏ ONZ dot. Ôsiedlyniŏ Ludzi stała sie patronackõm agyncyjōm ô mianie Program Nŏrodōw Zjednoczōnych ds. Ôsiedli Ludzkich abo UN-Habitat, czōnkym Grupy Rozrostu Ôrganizacyje Nŏrodōw Zjednoczōnych.
Polityka Banki zaôbycz skupiała sie na podtrzimaniu rynkōw niyruchomości bez kredyty i pōmoc technicznõ.
Miasta figurujōm fest w tradycyjnyj kulturze zachodnij, ukazujōm sie w Bibliji w złyj i dobryj formie, symbolizowane bez Babilon i Jerozolima.
Miasta idzie widzieć w zakresie skrajności i ôpaczności: w tym samym czasie wyzwalajõnce i ôpresyjne, bogate i biydne, zôrganizowane i chaotyczne.
Ta a inksze ideolŏgije wywierajŏm mocny wpływ na narracyje i style dyskursu na tymat miast.
Klasycznŏ i strzedniowiecznŏ litertura zawiyro gatunek descriptiones, kery traktuje ô prziszłości i historyje miasta.
Inksze filmowe wyôbrażyniŏ ô miastach w XX stuleciŏ zaôbycz ukazujom jy za technologicznie sprawne place z płynnie fungujõncym systemym transportu autowego.
Krŏj je ôsobnym ciałym terytorialnym abo jednostkõm politycznõm (tj. narōd).
Niy je z natury suwerynny.
Nŏjwiynkszy krŏj na świecie pod wzglyndym powierzchnie geograficznyj sōm Rusy, a nŏjbarzij zaludnionym sōm Chiny, za nimi Indyjõ, Stany Zjednōczone, Indonezyjõ, Pakistan i Brazylijŏ.
W mocka krŏjach europejskich te słowa używane sōm dlŏ nazwaniŏ czynści skłŏdowych terytorium państwa, jak w niymieckich Bundesländer, jak i w mynij formalnych ôkryślyniach suwerynnego państwa.
Niy mŏ uniwerzalnyj sztamy co do liczby "krŏjōw" na świecie, pōniywŏż sporny je status niyzalyżności czynści krŏjōw.
Stopiyń autōnōmije niysuwerynnych krŏjōw fest sie rōżni.
Report klasyfikuje rozrost krŏju podle dochodu nŏrodnego brutto per capita (GNI).
Raport z 2019 roku uznowŏ ino krŏje rozwiniynte w Ameryce Pōłnocnyj, Europie, Azyje i na Pacyfiku.
Bank Światowy definiuje swoje regiony za Weschŏdnio Azyjõ i Pacyfik, Europa i Strzodkowo Azyjõ, Łacińskŏ Ameryka i Karaiby, Bliski Weschōd i Pōłnocnŏ Ameryka, Pōłnocnŏ Ameryka, Połedniowo Azyjõ i Subsaharyjskŏ Afryka.
Eksploracyjõ to je poszukiwaniy w cylu ôdkryciŏ informacyje abo zasobōw, w ôsobliwości w kontekście geografije abo przestrzyni, a niy badaniy i odkryciŏ poza naukami o Ziymie i astronomije.
Ino te zrobione bez cysorza Nerona wydowajõm sie być naszykowaniym na podbōj Etiopije abo Nubije: w 62 roku n.e. dwōch legionistōw eksplorowało źrōdła rzyki Nil.
Rzimiany tyż ôrganizowali pŏra eksploracyji do Pōłnocnyj Europy i eksplorowali aż do Chin w Azyje.
100 n.e. - 166 n.e. zaczynajõm sie relacje rzimsko-chińskie.
Wŏżnym wynalŏzkiym była łōdź z pływŏkiym, kero dŏwała gibkŏ i stabilnŏ platfŏrma do przewożyniŏ rzeczy i ludzi.
Badania z 2011 w Wairau Bar w Nowyj Zelandyje pokazujŏm wysoke prawdopodobiyństwo, iże jednym miejscym pochodzyniŏ była wyspa Ruahine z Wysp Towarzistwa.
Sōm kulturowe i jynzykowe podobiyństwa pōmiyndzy miyszkańcami Wysp Cooka i Maorysami z Nowyj Zelandyje.
Ôd 1328 do 1333 żeglowoł po Morzu Połedniowochińskim i nawiydziōł mocka placōw w połedniowo-weschodnij Azyje, dotrzoł aże do Połedniowyj Azyje, wylōndowoł na Sri Lance i w Indyji, a nawet pojechoł do Australije.
Portugalijŏ i Hiszpanijŏ dōminowały w zaczōntkowych etapach eksploracyje, za niymi inksze europejske państwa, jak Anglijŏ, Holandyjŏ i Francyjŏ.
Ektremalne warōnki w głymbokim morzu wymŏgajōm modernych metŏd i technologije, coby w nich przetrwać.
Za jednotkã podziału administracyjnego rozumiy sie podział samego państwa.
Terytoria znŏleżne, kere dalij sōm na świecie dzisiej zaôbycz majōm srogigo stopiynia politycznõ autōnōmijõ.
Wyspy Cooka majōm status uznŏwany za rōwny niyzależności dlŏ cylōw miyndzynŏrodowych, a państwo korzystŏ z połnyj suwerynności w jego wnyntrznych i zewnyntrznych sprawach.
Na warōnkach ugŏdy ô swobodnym stowarziszyniu Nowŏ Zelandyjŏ jednak zachowuje tajla ôdpowiydzialności za relacyje miyndzynŏrodowe i ôbrōnã Niue.
Tyn wykŏz ôgraniczŏ sie do podmiotōw, kere podlygajōm ugŏdzie miyndzynŏrodowyj w zakresie jejich statusu, niyzamiyszkane, abo mŏja wyjōntkowy poziōm autōnōmije i w srogim stopiyniu same zarzōndzajōm we sprawach niymiyndzynŏrodowych.
Sōm to niyznŏleżnie administrowane jurysdykcyje, chociŏż brytyjski regyrōnek sŏm ôdpowiadŏ za ôbrōnã i miyndzynŏrodowõ reprezyntacyjõ jak tyż je nojbarzij uwŏżny za zapewniynie dobrego regyrōnku.
Depyndyncyje Korōny Brytyjskij niy majōm reprezyntacyje w Parlamyncie Zjednoczōnego Krōlestwa.
Nowŏ Zelandyjŏ i jeji depyndyncyje majōm tego samego gubernatora gyneralnego i stanowiōm jedno krōlestwo.
Pospōł wynegocjonowanŏ Ugŏda ô Uzdaniu Spōlnoty Marianōw Pōłnocnych (CNMI) w Uniji Politycznyj ze Stanami Zjednoczōnymi ôstała zatwierdzōnŏ w 1976.
Je to źrōdło ciōngłych dwuznaczności i niejasności, kedy prōbujymy zdefiniować, zrozumieć i wyklarować polityczny ferajn Portoryko ze Stanami Zjednoczōnymi.
Jednak status "krŏjōw skłŏdowych" na Karaibach (Aruba, Curaçao i Sint Maarten) idzie uznać za pokrewny depyndyncyje abo "stowarziszonego niyniyznŏleżnego państwa."
Granice sōm geograficznymi barierami, nałożōnymi bez formy geograficzne, jak ôceany, abo bez arbitrarne grupowanie podmiotōw politycznych jak regyrōnki, suwerynne państwa, stany i inksze jednotki administracyjne.
Wiynkszość zewnyntrznych granic je niyblank abo w połni kōntrolowanŏ i idzie jy przekroczyć legalnie ino w wyznaczōnych przejściach na granicy, a strefy graniczne mogōm być kōntrolowane.
Wiynkszość państw posiadŏ jakõś formã kōntrole granic, coby sztalować limit przepływu ludzi, zwiyrzōw i dobr do i z krŏju.
Coby ôstać abo robić we postrzodku granic krŏju auslynder (ôsoba z zagranice) może potrzebować ekstra dokumyntōw imigracyjnych abo pozwolyniŏ, ale posiadanie takich dokumyntōw niy gwarantuje, iże ta ôsoba bydzie mogła przekroczyć granicã.
Wiynkszość państw zakazuje przenoszyniŏ bez swoje granice niylegalnych narkotykōw abo zwiyrzōw zagrożōnych wyginiyńciym.
Tam, kaj przemyt, migracyjŏ i infiltracyjŏ sōm problymym, mocka państw umacniŏ granice ôgrodzyniami i barierami, i wprowadzŏ formalne procedury kōntrole na granicy.
Je to wszeôbecne w państwach europejskij strefy Schengen i na wiejskich tajlach granice kanadyjsko-amerykōńskij.
Rzyki: niykere granice polityczne ôstały uzdane wzduż naturalnych granic tworzōnych bez rzyki.
W Bibliji hebrajskij Mojżysz wyznaczōł postrzodek rzyki Arnon za granicã pōmiyndzy Moabym a plymiōnami Izraelitōw co ôsiedlali sie na weschōd ôd Jordanu.
Przikładami sōm jezioro Tanganika z Dymokratycznõ Republikōm Kōnga i Zambijōm na jego zachodnim wybrzyżu i Tanzanijōm i Burundi na weschodzie, jak tyż Wielge Jeziora, kere tworzōm srogõ tajla granice pōmiyndzy Kanadōm a USA.
Pasma gōrske: Mocka państw mŏ wytyczone granice polityczne wzduż pasm gōrskich, czynsto wzduż działu wod.
Przikładym je ôbrōnny las utworzōny bez chińskõ dynastyjõ Song w XI stoleciŏ.
Na przikłŏd granica pōmiyndzy Niymcami Weschodniymi a Zachodniymi niyma już granica miyndzynŏrodowõ, ale durch idzie jōm zobŏczyć, dziynki tabulōm pamiōntkowym na tym terynie, i tyż je to durch podział kulturowy i ekōnōmiczny w Niymcach.
Granice morske sōm w kōntekście wod terytorialnych, stref prziległych i wyłōncznych stref ekōnōmicznych, jednak ta terminologijŏ niy ôbyjmuje granic na jeziorach abo rzykach, kere sōm uznŏwane w kōntekście granic lōndowych.
Przestrzyń luftowŏ rozciōngŏ sie na 12 mil morskich ôd wybrzyżŏ krŏju, kery je uwŏżny za jeji ôchrōnã, bodej, iże je pod pokojowõ ôchrōnōm NATO.
Jednak je ôgōlnŏ ugŏda ô piōnowyj przestrzyni luftowyj kōńczōncyj sie na linije Kármána.
Ôgōlne recepty dotyczōnce granic sōm wyznaczane bez regyrōnki i samoregyrowania i mogōm sie rōżnić w znŏleżności ôd państwa i terŏźnych warōnkōw politycznych i ekōnōmicznych.
Robota za granicōm – ujarzmienie potyncjołu przigranicznych aktywności ku cylu lepszego zabezpieczyniŏ postrzodkōw do życiŏ na suchych przestrzyniach Pōłwyspu Sōmalijskigo.
Ekōnōmiczny ruch ôsōb na granicy (poza porwaniym) może pociōngać za sobōm masowe dojazdy miyndzy placami roboty a placami zamiyszkaniŏ.
Może umożliwić i zatrzimać ruch bez granice i wzduż nich.
Mocka regiōnōw transgranicznych bierōm tyż aktywny udzioł w miyndzykulturowyj kōmunikacyje, a tyż w ôbrobiyniu strategije rozrostu ekōnōmicznego na granicy.
Ôd jeji poczyńciŏ w połowie lŏt 80 XX stoleciŏ, ta praktyka artystycznŏ tŏwarziszyła w ôdkrywaniu przedmiotu ôbtŏczajōncych ôjczyznã, granice, zglōnd, tożsamość, rasã, tożsamość etnicznõ i pochodzynie(a) nŏrodne.
Granice mogōm w sie zawiyrać gŏdka, kulturã, klasy społeczne i ekōnōmiczne, religijõ i tożsamość nŏrodnõ, ale sie do nich niy ôgraniczajōm.
Te artysty czynsto sami sōm "przekrŏczajōncymi granice".
Ôgōlnie, teryn wiejski abo wieś je przestrzyniõm geograficznõm ulokowanõm poza miastami.
Typowe teryny wiejskie majōm małõ tyngość zaludniyniŏ i małe miyjscowości.
W głōwnie miastowych regiōnach w wiejskich społecznościach miyszkŏ mynij aniżeli 15 procynt ludności.
Wiejskie regiōny pōłnocne sōm zaôbycz oddziałami pdl. wykazu ludności (tm. census divisions) i sōm położōne doimyntnie abo z wiynksza nad linijami równolyżnikōw w kożdyj prowincyji: Nowŏ Funlandia i Labrador 50-ty, Quebec 54-ty, Ontario 54-ty, Manitoba 53-ci, Saskatchewan, Alberta i Kolumbijŏ Brytyjskŏ 54-ty.
Amerykōńske Biōro Wykazu Ludności (U.S. Census Bureau), Agyncyjŏ Podszukowań Ekōnōmicznych Amerykōńskigo Departamyntu Bauerstwa (USDA's Economic Research Service) i Biōro Zarzōndzaniŏ i Budżetu (OMB) razym prōbujōm zdefiniować teryny wiejskie.
Ustawa bauerskõ z 2002 (P.L. 107–171, Sek.
Podle podryncznika, Definicyje wsi: Podryncznik dlŏ decydentōw i naukowcōw, "Miyszkańcy metropolitalnych grŏfstw ôgōlnie majōm mieć łatwy dostymp do stosunkowo skoncetrowanyj ôchrōny zdrowiŏ z cyntralnych ôbszarōw grŏfstwa.
To ôstało zmodyfikowanōm definicyjōm wsi Goldsmitha. "
Regyrōnek prezydynta Emmanuela Macrona napoczōn plan działaniŏ w 2019 na rzecz wiejskich ôbszarōw zwany "Agenda Rural".
We Szkocyji używŏ sie inkszyj definicyje wsi.
Cyntralny bank Indyje definiuje wiejskie ôbszary za te ô populacyji poniżyj 49.000 (miasta ôd poziōmu 3 do 6).
Teryny wiejskie w Pakistanie położōne blisko miast uwŏżŏ sie za teryny podmiejskie abo przedmieściŏ.
Przedmieściŏ mogōm mieć swojã włŏsnõ politycznõ eli prawnõ jurysdykcyjõ, ôsobliwie w USA, ale niyma tak dycki, ôsobliwie w Zjednoczōnym Krōlestwie, kaj wiynkszość przedmieść mieści sie w granicach administracyjnych miasta.
W inkszych państwach, jak Maroko, Francyjŏ eli Stany Zjednoczōne mocka przedmieść ôstŏwŏ ôsobnõ jednotkōm administracyjnõ abo sōm zarzōndzane lokalnie za tajla srogszego ôbszaru metropolitalnego jak grŏfstwo, dzielnica eli gmina.
Terminy wnyntrznych i zewnyntrznych przedmieść używane sōm, coby ôdrōżnić gynsto zaludniōne ôbszary w bliżu cyntrum miasta (kere we wiynkszości ôstanych miast radszyj niy bydã nazywane przedmieściami) ôd mynij zagynszczonych przedmieść na ôbrzeżach ôbszaru miastowego.
W Nowyj Zelandyje wiynkszość przedmieść niyma prawnie zdefiniowane, co może kludzić do zamiyszanio, co do tego kaj sie zaczynajōm, a kaj kōńczōm.
Słowa suburbani piyrszy rŏz użōł rzimski polityk Cyceron w ôdniesiyniu do wielgich wilōw i statkōw budowanych bez bogatych patrycjuszy Rzimu na ôbrzeżach miasta.
W połŏwie XIX stoleciŏ piyrsze bazowe przedmieściŏ rozrŏstały sie naôbkoło Lōndynu, jakŏ iże miasto (tedy nojsrogsze na świecie) stŏwało sie corŏz barzij zaciśniynte i niyhigiyniczne.
Lynijŏ doszła do Harrow w 1880.
Dzioł marketingu Metra wymyślōł miano "Metro-land" w 1915 kedy Przewodnik po Ekstra Linije stoł sie przewodnikiym Metro-landu w cynie 1d.
Po czynści była to ôdpowiydź na szokujõncy brak kōndycyje postrzōd mocka rekrutōw w czasie I Wŏjny Światowyj, przipisowany złym warōnkōm miyszkalnym. Przekōnanie to podsumowano było na plakŏtach pōmiyszkaniowych w tamtym ôkresie "niy możesz ôczekować ludności klasy A1 w dōmach klasy C3" – w ôdniesiyniu do wojskowyj klasyfikacyje grajfności fizycznyj tamtego ôkresu.
Report tyż uzdoł prawo dotyczōnce minimalnych sztandardōw potrzebnych do budowy przedmieść, w tym przepisy dotyczōnce maksymalnego zagynszczenia zabudowań i jejich ustawiyniŏ, a nawet przedstawiōł rekōmyndacyje idyalnyj liczby sypialni i inkszych izb na dōm.
Ino w czasie dekadã przedmieściŏ fest sie rozrosły.
Levittown rozwinyło sie za bazowy prototyp domōw produkowanych masowo.
Robiynie zkupōw i korzystanie z posug w jednym placu bez potrzeby dojyżdżania do pŏru placōw pōmōgło utrzimać cyntra handlowe za tajla skłŏdowõ tych nowo zaprojektowanych przedmieść, w kerych miyszkało corŏz wiyncyj ludzi.
The highwy Act z 1956 roku pōmōg ufundować budowa 64.000 kilōmetrōw w cołkim krŏju przi budżecie 26 milijardōw dolarōw, co z lekościōm pōmōgło połōnczyć mocka z tych cyntrōw handlowych.
Niykere przedmieściŏ powstoły naôbkoło srogich miast, kaj bōł transport banowy do roboty w cyntrum miasta.
Wynikym tego bōł wielgi wysyp na rynku niyruchomości.
Z 16 milijōnami weteranōw społniajōncych warōnki, przileżytość do kupiyniŏ dōmu była narŏz pod rynkōm.
Dewelopery kupowali prōżnõ ziymiã zarŏz pod miastym, stawiali dōmy szeregowe podle pŏru projektōw i zapewniyli ulice i mydia, abo lokalni funkcjōnariusze publiczni uwijali sie budować szkoły.
Weterany mogli kupić dōm z dużo myńszõ zaliczkōm.
Wzrōst przedmieść bōł możliwy dziynki rozrostowi prawa dotyczōncego zagospodarowaniŏ przestrzynnego, warōnkōw dŏwaniŏ kredytōw i mocka innowacyje w transporcie.
Afroamerykŏny i ôsoby inkszych ras aniżeli biołŏ z wiynksza ôstali skōncyntrowani w niszczejõncych cyntrach miastowyj biydy.
Po II Wŏjnie Światowyj dostympność pożyczek z FHA przispiyszyła boom pōmiyszkaniowy na amerykōńskich przedmieściach.
Wzrōst ekōnōmiczny w USA sprzijoł powstŏwaniu przedmieść przi amerykōńskich miastach, kere wymŏgało srogich inwestycyji w nowõ infrastrukturã i dōmy.
Alternatywnõ strategijōm je ôbmyślany projekt "nowych miasteczek" i ôchrōna pasōw zielyni naôbkoło miasta.
Federalne dotacyje na rozrost przedmieść przispiyszyły tyn proces jak tyż praktyka abszlagu udzielyniŏ kredytu bez banki i inksze instytucyje financowe.
Virginia beach je terŏz nojsrogszym miastym w Virginii, już dŏwno prześcigła sōmsiednie miasto Norfolk, kere było piyrsze pod wzglyndym populacyje.
Srogszy ôdsetek ôsōb biołych (tak niylatynoskich, jak i w niykerych placach latynoskich) i myńszy ôdsetek miyszkańcōw z inkszych grup etnicznych aniżeli w ôbszarach miastowych.
W przirōwnaniu do ôbszarōw wiejskich przedmieściŏ zaôbycz majōm srogszõ tyngość zaludniyniõ, wyższe sztandardy życiŏ, barzij słożōny systym drōg, wiyncyj markowych sklepōw i restauracyji, jak tyż mynij ziymie uprawnyj i dzikich zwiyrzōw.
Jednak z tyj ludności metropolitalnyj w 2001 roku bezma pōłowa miyszkała w mało zaludniōnych ôsiedlach, a ino jedna piōntŏ miyszkała na typowo "miastowych" ôsiedlach.
W cołkij Kanadzie planuje sie ôgraniczyć gynstõ zabudowã miastowõ.
Wiynkszość ôstatnigo wzrōstu populacyje w trzech nojsrogszych ôbszarach metropolitalnych Kanady (Greater Toronto, Greater Montréal, i Greater Vancouver) mioł plac w pomniyjszych gminach.
Je to sprawiōne aneksjõm i srogim zasiyngym geograficznym w granicach miasta.
W wykazie ludności z 2016 roku miasto Calgary miało populacyjõ 1.239.220, a Ôbszar Metropolitalny Calgary mioł populacyjõ 1.392.609, co skazuje na to, iże ôgrōmnŏ wiynkszość populacyje Calgary CMA miyszkało w granicach miasta.
W Zjednoczōnym Krōlestwie regyrōnek prōbuje nałożyć minimalnõ tyngość zabudowy w nowo zatwierdzōnych planach zabudowy w połedniowo-weschodnij Anglije.
Przedmieściŏ znojdōm sie w Guadalajarze, Monterrey i wiynkszości srogszych miast.
W miarã jak wzrŏstały przedmieściŏ strzednij i wyższyj klasy, przibywało placōw niższyj klasy z dzikimi lokatōrami, w ôsobliwości "stracōne miasta" w Meksyku, ampamentos w Chile, barriadas w Peru, villa miserias w Argyntynie, asentamientos w Gwatymali and favelas w Brazyliji.
W poglõndowym przipadku Republiki Połedniowyj Afryki, zbudowano dōmy z Programu Ôdbudowy i Rozrostu (RDP).
W niykerych rejōnach, jak Klang, Subang Jaya i Petaling Jaya przedmieściŏ tworzōm cyntra tych placōw.
W systymie przedmieść wiynkszość rajz z jednyj czynści do drugij wymŏgŏ, coby auto wjechało na drōgã zbiorczŏ, niy znŏleżnie ôd dugości sztreki.
Jeźli na drōdze zbiorczyj trefi sie wypadek autowy abo jak roboty drōgowe zawŏdzajōm przepływowi pojazdōw, tedy cołki systym drōg może ôstać sie bezużyteczny do czasu usuniyńciŏ zawady.
To przekōnuje do rajzy autym nawet na dystansach tak krōtkich jak kilkaset jardōw abo metrōw (co może pokŏzać sie pŏrōma milami abo kilōmetrami skirz necu drōg).
Bierõnc wszyjsko pod uwŏga, ôbie grupy podatnikōw reprezyntujōm fest niywykorzystany potyncjoł dochodowy, w kere miasta mogōm cylować barzij agresywnie, ôsobliwie jeźli zmŏgajōm sie z ciynżkościami.
Francuske śpiywki jak La Zone ôd Fréhel (1933), Aux quatre coins de la banlieue ôd Damiji (1936), Ma banlieue ôd Redy Caire (1937), abo Banlieue ôd Roberta Lamoureux (1953) klarownie prziwołujōm przedmieściŏ Paryża ôd lŏt 30 XX stoleciŏ.
Kino francuske wartko zainteresowało sie zmianami urbanistycznymi na przedmieściach, w takich filmach jak Mon oncle ôd Jacquesa Tati (1958), L'Amour existe ôd Maurice'a Pialata (1961) abo Deux ou trois choses que je sais d'elle ôd Jeana-Luca Godarda (1967).
Śpiywka Malviny Reynolds "Little Boxes" z 1962 drzeźni z rozrostu przedmieść i jejich burżuazyjnych i kōnformistycznych wartości, a śpiywka Subdivisions kanadyjskij kapele Rush z 1982 roku tyż gŏdŏ ô przedmieściach, jak tyż Rockin' the Suburbs ôd Bena Foldsa.
Bez żywopłot to rozpowszechniony w presie kōmiks napisany i narysowany bez Michaela Frya and T. Lewisa.
Brytyjske seriale telewizyjne take jak Dobre Życie, Szmaterlŏki i Wzloty i upodki Reginalda Perrina pokŏzały przedmieściŏ za wyszlifowane, ale fest nudne, a jejich miyszkańcōw za abo za wiela kōnformistycznych abo chybkich do pofyrtaniŏ.
Wieś to skupiony zidlōng ludzi abo społeczność, srogszŏ aniżeli zidlōng, ale myńszŏ ôd miasteczka (chociŏż to słowo czynsto je używane do ôpisaniŏ tak zidlōngōw jak i miasteczek) z populacyjōm zaôbycz siōngajōncõ ôd pŏru set do pŏru tysiyncy.
To tyż dozwolyło specjalizacyjõ roboty i rzymiosła jak tyż rozrost mocka branż.
Miara tych wsi znacznie sie rōżni.
Desy zaôbycz mieszczōm sie w ôbszarach wiyjskich, a kelurahany sōm zaôbycz miastowymi dzielnicami.
Desa abo kelurahan sōm tajlami kecamatanu (podôkryngu), kery z koleje je tajlōm kabupatenu (dzielnice) abo koty (miasta).
W Malezyji kampungiem ôkryślŏ sie plac z ludnościōm 10.000 abo mynij.
Wszyjscy muzułmany w malajskij abo indōnezyjskij wsi chcōm, coby sie za nich rzykać i chcōm dostać bogosławiyństwa Allaha w życiu po śmierci.
Kōntynyntalnŏ tajla Singapuru miała w przeszłości mocka wsi zorty kampung ale moderny rozrost i gibkŏ urbanizacyjŏ wyburzyły jy, Kampong Lorong Buangkok je ôstatniõ wsiōm, kerŏ przetrwała w bazowyj czynści państwa.
Wietnamskŏ wieś je typowym symbolym azjatyckij produkcyje bauerskij.
W Słowyniji słowa selo używŏ sie do ôkryślyniŏ małyj wsi (z mynij aniżeli 100 miyszkańcōm) i w dialektach, słowyńske słowo vas je używane w cołkij Słowyniji.
Może być pokrewne do podanego do sanskrytu afgańskim słowym deh i indōnezyjskigo desa.
Kole 46% wszyjskich migrujõncych ludzi, zmiyniało plac zamiyszkaniŏ z jednego miasta do drugigo.
Nojniższŏ jednotka administracyjnŏ w Impyrium ruskim volost abo jego sowiecki abo terŏźny ruski nŏstympca selsoviet mioł zaôbycz bazowõ siydzibã w selo i ôbyjmowoł pŏrã sōmsiednich wsi.
W czasie kej chopy w postrzodkowyj Rusyje miyszkali we wsiach ôbtŏczajōncych majōntek pana, familijŏ Kozakōw czynsto miyszkała na swojij włŏsnyj farmie zwanyj khutor.
Je jednak inkszŏ myńszŏ zorta ôsadnictwa, ôkryślanŏ w gŏdce ukrajińskij za selyshche (селище).
Reprezyntujōm zorta małyj wiejskij miyjscowości, kerŏ kejś mogła być khutirym, zidlōngym rybiŏrskim abo dachõm.
Jednak idzie uniknōńć dwuznaczności przi gŏdaniu ô miastowych osiedlyniach przi ôkryślaniu jy jak sie używŏ trzyliterowego skrōtu smt.
Stały sie doś popularne w czasie reformy Stołypina na zaczōntku XX stoleciŏ.
Srogsze wsie idzie tyż ôkryślać za Flecken abo Markt w znŏleżności ôd regiōnu.
Na przikłŏd, w placach takich jak wsie czynsto sōm wzduż linije źrōdeł w pōł drōgi w dōł gōrki, i powstoły za osiedlynia linije źrōdeł, z ôryginalnym systymym ôdewrzōnych polōw naôbkoło wsi.
Niykere wsie znikły (na przikłŏd ôpuszczōne wioski strzedniowieczne), czasami ôstŏwoł kościōł abo dwōr, a czasami nic ôkrōm wybojōw na polach.
Inksze wsie powiynkszyły sie i połōnczyły, a czynsto tworzōm wyndzły kōmunikacyjne cołkości przedmieść—takich jak Hampstead, Lōndyn i Didsbury w Manchesterze.
Pōniywŏż je daleko ôd gwaru modernego życiŏ, przedstawiōnŏ je za cichŏ i harmōnijnŏ, jeźli cosikej wpatrzonŏ w siebie.
Te (jak na przikłŏd Murton, County Durham) wyrŏsły z zidlōngōw, kedy założynie gruby wōnglŏ na zaczōntku XX stoleciŏ sprawiyło gibki wzrōst populacyje, a posiedziciele gruby wybudowali nowe dōmy, sklepy, szynki i kościoły.
Maltby była wybudowanŏ pod patronatym Sheepbridge Coal and Iron Company i zawiyrała przestrōnne ôdewrzōne przestrzyństwa i warōnki dlŏ ogrodōw.
Typowŏ wieś miała szynk abo gospodã, sklepy i kowŏla.
Jednak niykere fary cywilne niy majōm żŏdnyj funkcjōniyrujōncyj dorady fary, miasteczka eli miasta ani funkcjōniyrujōncych schodzyń fary.
We Szkocyji, ôdpednikym je rada farnŏ, jednak chociŏż je ôrganym statutowym niy mŏ żŏdnyj władzy wykōnawczyj.
Dzielnica Danniyeh skłŏdŏ sie z trzidziystu szejściu małych wsi, w tym Almrah, Kfirchlan, Kfirhbab, Hakel al Azimah, Siir, Bakhoun, Miryata, Assoun, Sfiiri, Kharnoub, Katteen, Kfirhabou, Zghartegrein, Ein Qibil.
Dinniyeh mŏ szumne strzodowisko ekologiczne połne terynōw leśnych, sadōw i dōmbrōw.
Wsie na połedniu Syryje (Hauran, Jabal al-Druze), na pōłnocnym weschodzie (the Syrian island) i dorzecze rzyki Orontes sōm znŏleżne z wiynksza ôd bauerstwa, zaôbycz zbōż, warzyw i ôwocōw.
Miasta nad Morzym Śrōdziymnym w Syryji take, jak Tartus i Latakia majōm podane zorty wsi.
Kożdŏ urbanizacyjŏ je "pueblem", bodej iże jego status ôstanie dźwigniynty rozporzōndzyniym do dalszyj kategoryje.
Jednak je to ôgōlnik, w mocka stanach sōm wsie, kere sōm raje srogości srogszyj aniżeli nojmyńsze miasta w stōnie.
W niykerych przipadkach wieś może przilygać do miasteczka abo ôkryngu, tedy mogōm mieć połōnczōny regyrōnek.
Hempstead, nojsrogszŏ wieś, mŏ 55.000 miyszkańcōw, co czyni jōm barzij zaludniōnõ aniżeli niykere miasta w stōnie.
Wieś Arlington Heights w Illinois miała 75.101 miyszkańcōw podle wykazu ludności z 2010 roku.
Wsie mogōm zawiyrać ziymiã w mocka ôkryngach, a nawet mocka grŏfstwach.
Nojsrogszõ wsiōm je Menomonee Falls, kerŏ mŏ bez 32.000 miyszkańcōw.
W Maryland miyjscowość nazwanŏ "Village of ..." może być prziłōnczōnym miasteczkym abo ekstra dzielnicōm podatkowõ.
W tamtym czasie tradycyjni władcy mieli władza absolutnõ w jejich administracyjnych regiōnach.
Nad kożdõm wsiōm Hausa reskyrowoł Magaji (gowa Wsi), kery ôdpadoł przed Hakimi (burmistrzym) na poziōmie miasta.
Majōm ziymiŏnki ze słomianym dachym jednak, jak wiynkszość wsi na pōłnocy cynkowe zadaszynie stŏwŏ sie wszeôbecnym widokym.
Inksi majōm szczyńście jeźli majōm studnie w bliskij ôdległości.
Atlas je zbiorym landkart, to typowo zbiōr landkart Ziymie abo regiōnu Ziymie.
Tyn tytuł przedstawiŏ definicyjõ tego słowa za ôpis nastōniŏ i formy cołkigo wszechświata, a niy ajnfach kolekcyjŏ kart.
Atlas szkolŏrski je utworzōny podanie do yncyklopedyje.
W kartografiji izolinijŏ (czynsto nazwanŏ "izarytma") łōnczy pōnkty ô rōwnyj wysokości powyżyj danego poziōmu, jak na przikłŏd poziōm morza.
Gradient funkcyje je dycki prostopadły do izolinije.
Izolinije sōm zakrziwione, proste abo połōnczyniym ôbōch na karcie, przi ôpisowaniu przetniyńcia prawdziwyj abo hipotytycznyj wiyrchnie z jednã abo wiyncyj poziōmych szkartach.
W 1701 Edmond Halley użōł takich liniji (izogon) na wykresie pōmian magnetycznych.
W 1791 landkarta Francyje ôd J. L. Dupaina-Triela używała izoliniji w ôdstympach 20 metrów, kryski rzeźby terynu, koty i przekroju piōnowego.
Izobaty niy były zwykowo używane na morskich wykresach do tych z Rusyje z 1834 i tych z Brytanije z 1838.
Jeszcze w 1944 John K. Wright dalij woloł izogramy, ale nikej niy weszły do ôgōlnego użytku.
Krōm prōb ôbraniŏ jednego sztandardu, wszyjske alternatywy przetrwały do dzisiej.
Sztele pogodowe sōm rzŏdko akuratnie umiyszczone na izolinijach (jeźli sōm skazuje to na miary precyzyjnie rōwne wartości izolinije).
W meteorologiji pokŏzane ciśniynie barŏmetryczne je zredukowane do poziōmu morza, niy do ciśniyniŏ na wiyrchni na karcie.
Izolobary to linije łōnczõnce pōnkty jednakich pōmian ciśnieniŏ w trakcie kōnkretnego ôdcinku czasu.
Gradienty izolobaryczne sōm wŏżnõ tajlōm wiatru, pōniywŏż dźwigajōm i ôbniżajōm wiater geostoficzny.
Izoterma na poziōmie 0 °C nazywŏ sie poziōmym zamarzaniŏ.
Z tych liniji idzie ustalić ôgōlny rys terynu.
W kartografiji ôdstymp pōmiyndzy linijami je rōżnicõm wysokości pōmiyndzy sōmsiedniymi piskami.
Dwie abo wiyncyj liniji, kere sie łōnczõm skazujōm na klif.
Zaôbycz ôdstympy pōmiyndzy linijami sōm stałe na cołkij karcie, ale sōm wyjōntki.
Eli przekroczynie linije ekwipotencjału reprezyntuje wzrŏstanie eli ôbniżanie potyncjołu wnioskuje sie po etyketach na ładunkach.
Kwaśny dyszcz je zaznaczōny na karcie bez izoplety.
Izoliniji używŏ sie tyż do zobrazowaniŏ niygeograficznyj informacyje w ekōnōmiji.
Take izolinije sōm przidatne do przedstawiyniŏ wiyncyj aniżeli dwōch wymiarōw (abo wielości) na dwuwymiarowych wykresach.
W interpretacyji ôbrazōw z radaru izodopa je linijōm jednakij wartkości Dopplera, a izoecho je linijōm jednakij zdolności ôdbijaniŏ radaru.
Farba piski to ôbiōr ldowolnyj liczby pigmyntōw, kere sztimujōm do wyświytlacza.
Zorta linije ôdnosi sie do tego eli bazowŏ linijŏ je ciōngłŏ, kreskowanŏ, kropkowanŏ eli łōmanŏ w inkszym wzorze, coby ôdniyść pragniōny efekt.
Ôznaczynie numeryczne je sposobym ôznaczaniŏ wartości arytmetycznych izoliniji.
Jeźli izolinije niy sōm ôznaczōne nōmerycznie, a prziległe linije majōm taki sōm sznit (tã samã wŏgã, farba i zorta) tedy richtōng gradientu niy może być wyznaczony z samych izoliniji.
Ôdpednio ôznaczōnŏ landkarta poziomicowŏ pōmŏgŏ czytŏczowi wartko zinterpretować ukształtowanie terynu.
Tedy współrzyndne inkszych placōw sōm mierzōne z nojbliższych pōnktōw kōntrole bez pomiary.
To zjawisko nazywŏ sie zmianōm pozycyje ôdniesiyniŏ.
Barzij ambitne powziyńciŏ jak Połednik Struvego bez weschodniõ Europã (1816-1855) i Wielgŏ Miara Trygōnōmetrycznŏ (1802-1871) trwały ô mocka dużyj, ale prziniosły akuratniyjsze porachowaniŏ kształtu elipsoidy ziymskij.
Przibliżōnŏ definicyjŏ poziōmu morza je pozycyjŏ ôdniesiyniŏ WGS 84, elipsoida, a barzij akuratnõ definicyjōm je Model Grawitacyjny Ziymie 2008 (EGM2008), kery używŏ co nojmynij 2159 hormonik sferycznych.
Używany bez kwalifikacyje, termin szyrokość ôdnosi sie do szyrokości geodezyjnyj.
Pōmiana pozycyje ôdniesiyniŏ pōmiyndzy dwōma kōnkretnymi pozycyjami może być inkszŏ w roztōmajtych placach w ôbrymbie jednego państwa abo regiōnu, może być rōwnŏ ôd nula do stōwek metrów (abo pŏrã kilōmetrōw dlŏ niykerych ôddalōnych wysp).
Na przikłŏd w Sydney je rōżnica 200 metrōw (700 stōp) pōmiyndzy spōłrzyndnymi GPS skōnfigurowanymi w GDA (podle światowego sztandardu WGS 84) a AGD (używanego z wiynksza lokalnych landkart), co je niedopuszczalnie wielgim błyndym dlŏ niykerych zastosowań, jak miernictwo eli lokalizacyjŏ placu dlŏ płetwonurkōw.
Pōniywŏż pozycyjŏ ôdniesiyniŏ może mieć roztōmajte prōmiynie i inksze pōnkty cyntralne, kōnkretny pōnkt na Ziymi może mieć kōmpletnie inksze koordynaty w znŏleżności ôd pozycyje ôdniesiyniŏ użytyj do miary.
Najpopularniejsze pozycyje ôdniesiyniŏ w Pōłnocnyj Ameryce to sōm NAD27, NAD83, i WGS 84.
Ta pozycyjŏ ôdniesiyniŏ, ôznaczōnŏ za NAD 83 ...ôpiyrŏ sie na modyfikacyji 250.000 pōnktōw, w tym 600 satelitarnych sztelōw Dopplera, kere ôgraniczajōm systym do pochodzyniŏ geocyntrycznego."
Je to ukłŏd ôdniesiyniŏ użyty bez Departamynt Ôbrony Stanōw Zjednoczōnych (DoD) i je zdefiniowany bez Nŏrodnõ Agyncyjõ Geoprzestrzynii i Inteligyncyje (NGA) (piyrwyj Agyncyjŏ Mapowaniŏ Ôbrōny, potym Nŏrodne Ôbrazowanie i Agyncyjŏ Mapowaniŏ).
Było to używane za ukłŏd ôdniesiyniŏ do efemeryd GPS (orbit) nadŏwaniŏ ôd 23 stycznia 1987.
Ôstało to ukłŏdym ôdniesiyniŏ do orbit nadŏwaniŏ ôd 28 czyrwnia 1994.
WGS 84 (G873) była przijyntŏ za ukłŏd ôdniesiyniŏ do orbit nadŏwaniŏ 29 stycznia 1997.
WGS 84 je domyślnõ sztandardowõ pozycyjōm ôdniesiyniŏ dlŏ koordynatōw zapisanych w rekreacyjnych i kōmercyjnych maszinach GPS.
Na przikłŏd rozdzioł dugości geograficznyj pōmiyndzy pōnktym na rōwniku w Ugandzie na szkarcie afrykańskij, a pōnktym na rōwniku w Ekwadōrze na szkarcie połedniowo-amerykōńskij wzrŏstŏ ô kole 0,0014 sekundy kõntowyj na rok.
Wiynkszość mapowań, tak jak w przipadku pojedynczego państwa, niy ôbyjmuje szkart.
Ptolemeusz przipisowoł mu imyntne przijyńcie dugości i szyrokości geograficznyj, zamiast mierziyniŏ szyrokości w zakresie dugości dnia przesilyniŏ letniygo.
Kartografijŏ matymatycznŏ wrōciyła sie w Europy po ôdzyskaniu bez Maksyma Panudesa tekstu Ptolemeusza zarŏz przed 1300, tekst przełożōł na łacinã Jacobus Angelus w Florencyje kole 1407 roku.
Potym ôbiyrajōm ôdpednie mapowanie układu spōrzyndnych sferycznych na tã elipsoidã, zwany ziymskim systymym ôdniesiyniŏ abo geodezyjnym systymym ôdniesiyniŏ.
φ abo phi) pōnktu na wiyrchni Ziymie je kõntym pōmiyndzy szkartōm rōwnikowōm a prostõ linijōm, kerŏ przechodzi bez tyn pōnkt i bez postrzodek Ziymie (abo blisko niego).
Wszyjske połedniki sōm połowami wielgich elips (czynsto nazywanych wielgimi kołami), kere łōnczõm sie na Biegunie Pōłnocnym i Połedniowym.
Połednik antypodowy w Greenwich to we tym samym czasie 180°W and 180°E. Niy przinŏleży tego łōnczyć z Linijōm Pōmiany Daty, kerŏ rozchodzi sie w pŏru placach z powodōw politycznych i wygody, w tym pōmiyndzy dalekoweschodniõm Rusyjōm a dalekozachodnimi Wyspami Aleuckimi.
Spōłrzyndne na karcie sōm zaôbycz ôkryślane za ôdchylynie na pōłnoc N abo weschōd E, wzglyndym ôkryślōnego zaczōntku.
W geografiji szyrokość je geograficznŏ spōłrzyndnõm, kerŏ ôkryślŏ pōłnocno-połedniowõ pozycyjõ pōnktu na wiyrchni Ziymie.
Szyrokość je używanŏ społym z dugościōm do ôkryślyniŏ akuratnyj lokalizacyje pōnktōw na wiyrchni Ziymie.
Drugim krokym je przibliżyć geoida bez matymatycznie prostszŏ wiyrchniã ôdniesiyniŏ.
Linije stałyj szyrokości i dugości razym stanowiōm nec kartograficzny na wiyrchni ôdniesiyniŏ.
Pōniywŏż je mocka elipsoid ôdniesiyniŏ, akuratnŏ szyrokość pōnktōw na wiyrchni niyma wyjōntkowŏ: jak podkryślŏ sztandard Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Normalizacyjnyj (ISO), kery gŏdŏ, iże "bez połnyj specyfikacyje dlŏ układu ôdniesiyniŏ spōłrzyndnych, spōłrzyndne (to znaczy szyrokość i dugość) sōm dwuznaczne w nojlepszym i bez znaczyniŏ w nojgorszym przipadku".
Szkarta przechodzōncŏ bez postrzodek Ziymie i prostopadłŏ do aksy ôbrotu przecinŏ wiyrchniã na wielgim kole zwanym rōwnikym.
Rozdzioł czasu je szyrzyj ôbgŏdanŏ w artykule na tymat nachyleniŏ aksowegŏ.
Sytuacyjŏ je ôpacznŏ w czasie przesilyniŏ letnigo, kedy Klara gōruje w zwrotniku Raka.
Pōniywŏż szyrokość ôkryślŏ sie w ôdniesiyniu do elipsoidy, pozycyjŏ danych pōnktōw je inksze na kożdyj elipsoidzie: niy idzie akuratnie ôkryślić szyrokości i dugości geograficznych pōnktōw bez ôkryślyniŏ używanyj elipsoidy.
Szyrokości geograficznyj przinŏleży używać z rozwŏgōm.
Porachowanie imyntnyj rozciõngłości połednikowyj je bazowym pōnktym mocka podszukowań w geodezyje i ôdwzorowaniu kartograficznym.
Sōm dwie metŏdy postympowaniŏ.
Przi rachowaniu z izōmetrycznyj abo konforemnyj na geodezyjnŏ, dwa powtōrzyniŏ metŏdy Newtona-Raphsona dŏwŏ akuratność dwojistyj precyzyje.
Rōżnice pokŏzane na wykresie sōm podane w minutach kõntowych.
Przekształcynie pōmiyndzy geodezyjnymi a kartezjańskimi spōłrzyndnymi idzie znojść w Rachowaniu spōłrzyndnych geograficznych.
Ôgōlnie istny poziōm w pōnkcie na powiyrzchni niy zbiegŏ sie akuratnie z normalnõ w ôdniesiyniu do elipsoidy abo normalnõ w ôdniesiyniu do geoidy.
Dugość je geograficznŏ spōłrzyndnõm, kerŏ ôkryślŏ weschodnio-zachodniŏ pozycyjõ pōnktu na wiyrchni Ziymie abo na wiyrchni ciała modrego.
Połednik zerowy, kery przełazi niydaleko Krōlewskigo Ôbserwatorium w Greenwich w Angliji ôkryślŏ sie umownie za 0° dugości.
Czas lokalny (na przikłŏd z pozycyje klary) zmiyniŏ sie z dugościōm geograficznōm, rōżnica 15° dugości ôdpadŏ jednyj godzinie rōżnicy w czasie lokalnym.
Zasada je ajnfachowo, ale w praktyce znŏdniyńcie niezawodnyj metŏdy ôkryślyniŏ dugości zajōnło stolecia i wymŏgało prŏcy pŏru nojsrogszych umysłōw nauki.
Jego połednik zerowy przechodziōł bez Aleksandria.
Użył południka zerowego bez Wyspy Kanaryjske, coby wszyske wartości dugości geograficznyj były dodatnie.
Hinduske i muzumańske astrōnōmy dalij rozwijały te idyje, przidowajōnc nowe lokacyje i czynsto poprowiajōnc dane ôd Ptolemeusza.
W pōźnym strzedniowieczu, zainteresowanie geografijōm ôdżyło na zachodzie, jako że ludzie zaczli czynścij rajzować, a i arabsko nauka zaczła być znano bez kōntakty we Hiszpaniji i Pōłnocnyj Afryce.
Krzisztof Kolumb zrobiōł dwie doświadczynia użycio zaćmiynio miysiōnczka coby ôdkryć swoja dugość geograficzno. Piyrszy roz na wyspie Saōna, 14 września 1494 (drugo wyprawa), a drugi roz na Jamajce 29 lutego 1504 (sztworto wyprawa).
Na poczōntku bōło to norzyndzie do ôbserowowanio, ale postympy nauki we dalszyj czynści storoczo przekształciły je we dokładne norzyndzie pōmiarowe.
Na ziymi, we ôkresie ôd rozwoju teleskopōw i zygorōw wahadłowych do połowy XVIII storoczo, wielość miyjsc, kerych dugość geograficzno ôstała ôkreślōno ze rozsōndōm dokładnościōm, durś rosła, czynsto z felerami myńszymi niż stopiyń i prawie zowdy w granicach 2-3°.
Robiynie dokładnych ôbserwacyjōw na falach ôcyanu je moc ciynższe aniżeli na ziymi, i bezto zygory wahadłowe niy działajōm dobrze w takich warunkach.
Ôferowało to dwa poziōmy nadgrōd, za rozwiōnzania ôd 1° do 0.5°.
Ta robota była wspiyrano i nagradzano tysiōncami fōntōw ôd Zarzōndu Dugości Geograficznyj, ale ôn walczōł ô geld we wysokości głōwnyj nadgrody - 20 000 fōntōw. W kōńcu dostoł ekstra płatność we 1773 r., po interwyncji parlamyntu.
Ôdległości ksiynżycowe weszły do ôgōlnego użytku po 1790 r.
Wartko zôriyntowano sie, co telegraf może być użyty do transmitowanio sygnału czasowego, coby ôkreślać dugość geograficzno.
Anketa ustanowiyła łańcuchy zmapowanych lokacyjōw bez Cyntralno i Połedniowo Ameryka, i bez Wschodnie Indie, i aż do Japōnie i Chin w latach 1874-90.
To zmiyniło sie, kej bezprzewodowo telegrafia zaczła być dostympno na poczōntku XX storoczo.
Systymy nawigowanio radiowego zaczły być używane powszechnie po drugij wojnie światowyj.
Za wyjōntkiym deklinacje magynytycznyj, wszyske metody ôkozały sie praktyczne.
Dugość geograficzno w danym placu może być ôkreślōno bez porachowanie rōżnicy czasu miyndzy tym placym a Uniwersalnym Czasym Koordynowanym (UTC).
Słowo blisko je używane, skuli tego, co pōnkt może niy być we postrzodku strefy czasowyj; co wiyncyj, strefy czasowe sōm ôkreślane polityczne, bez co jejich postrzodki i granice czynsto niy leżōm na południkach ô wielokrotności 15°.
Miyndzynarodowo kōnwencyjo sztandardyzacyjno (ISO 6790) - że Ziymia je pozytywno - je spōjno z praworynczym kartezjańskim systymym koordynacyjnym, z Biegunym Pōłnocnym na wiyrchu.
Ôd tego czasu przeszli na sztandardowe podejście.
Geoida to je forma, kero przibrałaby powierzchnia ôceanu pod wpływym grawitacyje Ziymie, kej niy bōłoby inkszych czynnikōw wpływu, takich jak wiatry i pływy.
Tego idzie sie dowiedzieć ino bez ekstensywne pōmiary i rachōnki grawitacyje.
Chocioż fizyczno Ziymia mo ôdchylynia +8848 (Mount Everest) i -10 984 (Mariański Przikop), ôdchylynie geoidy ôd elipsoidy to ôd +85 m (Islandyjo) do -106 m (Indyje połedniowe), cuzamyn mynij jak 200 m.
Kejby masy lōndu kōntynyntalnego były poprzecinane seryjōm tunelu abo kanałōw, poziōm morza w tych kanałach tyż prawie pokrywołby sie z geoidōm.
Ôznaczo to, że kej rajzuje sie szifym, niy do sie zauważyć falowanio geoidy; miyjscowo linijo piōnowo (ôd piōnu) je zowdy prostopadło do geoidy, a miyjscowy horyzōnt do nij styczny.
Dzieje sie tak, skuli tego, co statelity GPS, kere cyrklujōm dołobkoła postrzodka ciynżkości Ziymie, mogōm mierzyć wysokości ino wzglyndym geocentrycznyj elipsoidy ôdniysynio.
Moderne ôdbiorniki GPS majōm we swoijm ôprogramowaniu zainsztalowany nec, dziynki keremu z aktualnyj pozycyje dostowajōm wysokość geoidy (bp. geoidy EGM-96) nad elipsoidōm World Geodetic System (WGS).
Kej ta kula byłaby potym zakryto we wodzie, to woda niy miałaby tyj samyj wysokości w kożdym miyjscu.
Beztōż moc podryncznych ôdbiornikōw GPS mo wbudowane tabule do wyszukiwanio falowanio do ôkryślynio wysokości nad poziōmym morza.
Piyrsze produkty ôparte na danych statelitarnych GOCE ôstały udostympniōne ônline w czyrwcu 2020 r. za pośrednicywym norzyndzi usug do używoczy ôbserwacyjōw Ziymie ôd Europejskij Agencyje Kosmicznyj (ESA).
Goeida je szczegōlnōm powierzchniōm ekwipotencjalnōm i je w pewnym stopniu zaangażowano w rachōnki.
Globus je kulistym modelym Ziymie, jakegoś inkszego ciała modrego abo sfery modryj.
Globus modelowy ôd modryj sfery mianuje sie modrym globusym.
Może ôn pokazować norody i wiynksze miasta, jak tyż nec linijōw dugości i szyrokości geograficznyj.
Zwykle podzieli to tyż modro sfera na kōnstelacyje.
Piyrszo wzmianka ô globusie je ôd Starba, kery ôpisowoł Globus Kratesa ze kole 150 r. p.n.e.
Moc globusōw mo ôbwōd jednego metra, tōż sōm ône modelami Ziymie w skali 1 do 40 mln.
Wiynkszość modernych globusōw mo tyż nadruk rōwnoleżnikōw i połednikōw, dziynki czemu idzie ôkreślić przibliżōne wspōłrzyndne ôd ôkreślōnyj lokalizacyje.
Wczesne globusy ziymske pokozujōnce cołki Stary Świat ôstały skludzōne we świecie islamskim.
Behaim bōł niymeckim kartografym, nawigatorym i geszefciorzym.
Przed skludzyniym globusu, Behaim moc rajzowoł.
Inkszy wczesny globus, globus Hunta-Lenoxa, kol.
To może być nojstarszy globus, kere pokozuje Nowy Świat.
Globus faksymilowy bōł zrobiōny bez Martina Waldeseemuellera we 1507 r.
Globus IMP, urzōndzynia elektromechaniczne, w tym piynciocalowe globusy, były używane we radzieckich i ruskich kosmoszifach ôd 1961 do 2002 roku za instrumynty nawigacyjne.
Tyn knif tworzynio globusa ôstoł ôpublikowany we 1802 r. na rycinie we The English Encyclopedia, keryj autorym bōł George Kearsley.
Je ôn wkludzany do masziny, kero formuje dysk we pōłkulisto forma.
Take globusy sōm “sroge” i fest drogie.
Tyn ôstatni mioł dziura po radzieckim pocisku w miyjscu Niymiec.
Welki ôkrōng, zwany tyż ôrtodōmōm kule, je przeciynciym kuli i płaszczyzny, kero przechodzi bez postrzodek kule.
Tyn szczegōlny przipadek ôkryngu kule je we ôpozycyje do małego ôkryngu, czyli przeciyncia kule i płaszczyzny, kero niy przechodzi bez postrzodek.
Wyjōntkiym je para antypodōw, do kerych istnieje niyskōńczynie wiela srogich kryngōw.
Dugość małego łuku srogigo koła przijmuje sie jako odległość miyndzy dwoma pōnktami na powierzchni kule we riemannowskij geometryje, kaj take sroge koła mianuje sie rienmannowskimi kołami.
Dalszym srogim kołym je to, kere tajluje pōkula lōndowo i wodno.
We kartografii ôdwzorowanie karty to knif na spłaszczynie powierzchnie globu do płaszczyzny w celu stworzynio karty.
W zależności ôd przeznaczynio karty, nykere zniykształcynia sōm dozwolōne, a inksze niy; w zwiōnzku z tym istniejōm roztōmajte ôdwzorowania kartōw, aby zachować niykere właściwości ciała sferycznego kosztym inkszych właściwości.
Projekcyje sōm przedmiotym poru fol matematycznych dziedzin, w tym geometrii rōżniczkowyj, geometrii rzutowyj i roztōmajtiści.
Kożdo funkcyjo matematyczno, kero wraźnie i płynnie pōmiynio wspōłrzyndne z zakrziwiōnyj powierzchnie na płaszczyzna, je rzutym.
Ziymia i inksze wielge modre ciała sōm ôgōlnie lepij modelowane jako spłaszczōne sferoidy, podczas kej małe ôbiekty, take jak asteoidy, czynsto majōm niyregularno forma.
Jako że zakrziwiōno powierzchnia Ziymie niy je izōmetryczno w stosōnku do płaszczyzny, zachowanie form dyrekt prowadzi do zmiennyj skale, a co za tym idzie, do niyproporcjōnalnego ujyncio ôbszarōw.
Przeznaczynie karty ôkreślo, kero projekcyjo mo być podstawōm karty.
Zbiory danych to informacyje geograficzne; jejich skludzanie zależy ôd wybranego układu ôdniesiynio (modelu) Ziymie.
Podobnie jak idicatrix ôd Tissota, idicatrix Goldberga-Gotta ôpiyro sie na niyskōńczenie małych i pokozuje zniykształcynia zegniyncia i skośności.
Czasym używo sie sferycznych trōjkōntōw.
Inkszym knifym na wizualizowanie lokalnych zniykształcyń je zastosowanie gradacyje ôdciyni szarości abo farbōw, kerych ciyń reprezyntuje wysokość deformacyje kōntowyj abo nadmuchanio powierzchnie.
Skuli tego, co forma Ziymie je richtich niyregularno, we tym kroku tracōm sie informacyje.
Coby to porōwnać, niy idzie spłaszczyć skōrki ôd apluziny bez jeji rozdarcio i wypaczynio.
Styczno ôznoczo, co powiyrzchnia tyko, ale niy przecino ziymskiyj kule; sieczo ôznoczo, co powiyrzchnia przecino ziymsko kula.
Jeźli te linije sōm rōwnoleżnikami gegoraficznyj szerokości, jak we rzutach stożkowych, mianuje sie to rōwnoleżnikiym sztandardowym.
Tyczy sie to kożdego cylindrycznego abo pseudocylindrycznego ôdwzorowanio we normalnyj postaci.
Skala je stało wzdłuż szyjskich linijōw prostych, kere rozchodzōm sie ôd ôkryślōnyj lokalizacyje geograficznyj.
Niyzoleżnie ôd tego, eli sōm ône kuliste abo elipsoidalne, ômawiane prawidła ôbowiōnzujōm bez straty ôgōlności.
Model elipsoidalny je powszechnie używany do tworzynio kartōw topograficznych jak i tyż inkszych kartōw srogo- i strzednioskalowych, kere muszōm gynau pokozywać powiyrzchnia terynu.
We porōwnaniu z nojlepij dofasowanōm elipsoidōm, geoidalny model pōmiyniōłby karakterystyka wożnych właściwości, takich jak ôdległość, kōnformizm i rōwnowożność.
We przipadku niyregularnych planetarnych ciał, takich jak asteoidy, czasym do rzutowanio kartōw używane sōm modele analogiczne do geoidy.
Projekcyje sōm ôpisane we kōntekście umiyszczynio fest srogij powierzchni we kōntakcie ze Ziymiōm, po kerym idzie dorozumiano ôperacyjo skalowanio.
To tam, kaj zrōdło światła ymanuje wzduż linije ôpisanyj w tym ôstatnim ôgraniczyniu, sōm ôbecne rōżnice miyndzy roztōmajtymi cylindrycznymi projekcyjami "naturalnymi".
Tyn cylinder je ôwijany naôbkoło Ziymie, rzutowany na nia, a potym rozwijany.
Ôdległości pōłnoc-połednie niy sōm ani rozciōngniynte, ani ściśniynte (1): rzut prostokōntny abo "plate carrée".
Jako że tyn rzut skaluje ôdległości pōłnoc-połednie bez ôdwyrtka rozwiōnganio weschōd-zochōd, zachowuje ôbszar kosztym formōw.
Inksze połedniki sōm dugsze aniżeli połednik cytralny i wyginajōm sie na aus, daleko ôd połednika strzodkowego.
Beztōż połedniki sōm rōwnomiyrnie położōne wzduż danego rōwnoleżnika.
Powstało karta stożkowo mo niywielge zniykształcynia we skali, formie i ôbszarze kole tych sztandardowych rōwnoleżnikōw.
Mogōm być tworzōne z pōnku widzynio we niyskōńczōnyj ôdległości ôd pōnktu stycznego; r(d) = c sin.
Rzut perspektywiczny z bliższyj zajty, kery symuluje widok ze kosmosu ze skōńczōnyj ôdległości, a bezto pokozuje miynij jak pōłno pōłkula, jak we przipadku The Blue Marble 2012).
Kej sie rzutuje, to ekstra pōnkt abo pōnkty mogōm być rozciōngniynte do linije abo ôdcinka krzywyj.
Rōwnoôdległy azymutalny: zachowane sōm ôdległości ôd strzodka i rantōw.
W zwiōnzku z tym istnieje moc ôdwzorowań, kere sużōm do mocy zastosowań ôd kartōw i jejich szerokigo zakresu skal.
Na kōmprōmisowych projekcyjach czynsto pokozujōm sie referyncyjne karty świata.
Projekcyjo Mercatora to cylindryczno projekcyjo karty, kero była pokozano bez flamandzkigo geografa i kartografa Gerardusa Mercatora we 1569 roku.
Efektym ubocznym je to, co ôdwzorowanie Mercatora powiynkszo wielgość ôbiektōw daleko ôd rōwnika.
Kej weźnie sie pod uwoga geometryjo zygora słōnecznego, karty te mogły tyż ôpierać sie na podobnym strzodkowym rzucie cylindrycznym, granicznym przipadku rzutu gnomicznygo, kere je podstawōm ôd zygora słōnecznego.
Był to jednak prosty i powszechny przipadek błyndnyj identyfikacyje.
Mercator mianowoł karta: "Nowy i rozszerzōny ôpis Ziymie poprawiōny do użycio bez marynorzy".
Bez lata stowiało sie roztōmajte hipotezy, ale we kożdym razie kamractwo Mercatora z Pedro Nunesem i jego dostymp do tabul loksodrōmnicznych stworzōnych bez Nunesa, nojpewnij spōmogły jego wysiłki.
Jednak zaangażowano matematyka ôstała stworzōno, ale niykej niy ôstała ôpublikowano bez matematyka Thomasa Harriota, zaczynajōnc ôd kole 1589 roku.
Dwa głōwne problymy uniymożliwiły jejij wartke zastosowanie: niymożność ôkreślynio dugości geograficznyj na morzu ze ôdpedniōm akuratnościōm jak tyż i fakt, co we nawigowaniu używano kerōnkōw magnetycznych, a niy geograficznych.
Zaczła ale dōminować na kartach świata dopiyro we XIX storoczu, kedy problym ôkreślanio pozycyje ôstoł w dużyj miarze rozwiōnzany.
Skuli naciskōw, wydowcy bez XX storocze stopniowo ôgraniczyli stosowanie projekcyjōw.
Coby to ôsiōngnōnć, niyunikniōnemu rozciōngniynciu karty ze weschodu na zachōd, kere zwiynkszo sie wroz ze wzrostym ôdległości ôd rōwnika, towarzyszy we rzucie Mercatora ôdpednie rozciōngniyncie na pōłnoc-połednie, tak, co we kożdym położyniu pōnktowym skala weschōd-zachōd je gynau tako samo jak skala pōłnoc-połednie, bez co to je kōnforemne ôdwzorowanie karty.
Na szyrokościach geograficznych wiynkszych jak 70° szerokości pōłnocnyj abo połedniowyj, projekcyjo Mercatora je praktyczniy niy do użycio, skuli tego, co skala linijowo na biegunach stowo sie niyskōńczynie wielgo.
Wyspa Ellesmere na pōłnocy ôd kanadyjskigo archipelagu arktycznego wyglōndo mynij wiyncyj gynau jak Australijo, chocioż Australijo je wiyncyj jak 39 razy srogszo.
Istny ôbszar Grenlandyje je porōwnywalny do samyj Demokratycznyj Republiki Kōnga.
Alaska zdowo sie być tyj samyj wielgości co Australijo, chocioż dorpowdy to Australijo je 4,5 raza srogszo.
Szwecyjo zdowo sie ô wiela wiynkszo jak Madagaskar.
Karta świata na rygularnym dwudziestościanie podug projekcyje gnōmicznyj."
We wyniku tego krytykowanio spōłczesne atlasy niy używajōm już ôdwzorowanio Mercatora do kartōw świata abo ôbszarōw ôdległych ôd rōwnika; ôbiyrajōm inksze ôdwzorowania cylindryczne abo formy ôdwzorowanio rōwnego ôbszaru.
Arno Peters wywołoł kōntrowersyje już ôd 1972 roku, kedy zapropōnowoł to, co terozki zwykle mianuje sie pojekcyjōm Galla-Petersa, coby rozwiōnzać problymy Mercatora. Twierdziōł, co je to jego włosne, ôryginalne dzieło bez ôdwoływanio sie do wczasniyjszych prac kartografōw, takich jak praca ôd Galla z 1855 roku.
Zasiyng jednego z możebnych wyborōw to je kole 35 km, ale w przipadku zastosowanio na niywielgo skala (srogi regiōn), ta pōmiana idzie zignorować, a strzednie wartości 6 371km i 40 030 km idzie przijmnōnć ôdpednio do prōmiynia i ôbwodu.
Cylindryczne ôdwzowowanie karty je ôkreślane bez wzory, kere łōnczōm spōłrzyndne geograficzne szerokości φ i dugości λ ze wspōłrzyndnymi kartezjańskimi, na karcie ze poczōntkiym na rōwniku i ôsiōm x wzduż rōwnika.
Pōnieważ cylinder jest styczny do globu na rōwniku, wspōłczynnik skali między globusem a cylindrem jest jednościōn na rōwniku, ale nigdzie indziej.
Rōżnica (λ − λ0) je we radianach.
Zastosowano jeszcze barzij ekstremalne ôbciyncia: fiński szkolny atlas mioł ôbciyncie pod kōntym kole 76°N i 56°S, przi spōłczynniku formy 1,97.
Wynższe poski sōm lepsze: sek 8° = 1,01, beztōż posek ô szyrokości 16° (strzodek na rōwniku) bydzie z akuratnościōm do 1% abo 1 czynści na 100.
Wartość e2 wynosi kole 0,006 do wszyskich elipsoid ôdniysiynio.)
Do modelu, kery je wyżyj, 1cm ôdpowiado 1500 km na szyrokości geograficznyj 60°.
Ta ciynciwa zawiyro kōnt we strzodku rōwny 2arcsin(cos φ sin ), a ôdległość srogigo ôkryngu miyndzy A i B wynosi 2a arcsin(cos φ sin ).)
We przipadku inkszych ciał zwykle ôdwołuje sie do niyruchomyj powierzchnie, kero do Marsa je połednikiym, kery przechodzi bez krater Airy-0.
Zgodnie z przijmniyntōm kōnwencyjōm, do Ziymie, Miysiōnczka i Słōńca, je ōn wyrażany we stopniach we zakresie ôd -180° to +180°. Do inkszych ciał stosuje sie zakres ôd 0° do 360°.
Skala ôd karty to stosunek ôdległości na karcie do ôdpednij ôdległości na ziymi.
Piyrszy knif to stosunek srogości globu, kery sie tworzi, do srogości ôd Ziymie.
Moc kartōw podowo skala nōminalno i może tyż pokozywać skala słupkowo (czasym mianuje sie ja po prostu "skalōm"), coby ja przedstowić.
W tym przipadku "skala" ôznaczo spōłczynnik skale (= skala pōnktowo = kōnkretno skala).
Ôdwzorowanie karty mo wielge znaczynie do spokopiynio, jak skala zmiynio sie na karcie.
Je to przeglōnd praktycznie wszyskich znanych prognoz ôd antyku do 1993 roku.
Mało skala ôdnosi sie do kartōw świata abo kartōw srogich regiōnōw, takich jak kōntynynty abo sroge kraje.
Karty wielgoskalowe pokozujōm myńsze ôbszary barzij szczegōłowo, bez przikłod karty grofstw abo plany miastōw.
Ale jak je wytuplikowane wyżyj, kartografy używajōm terminu "srogo skala" do mynij ôbszarnych kartōw – tych, kere pokozujōm myńszo powiyrzchnia.
Powszechnie pokozuje to brak możebności wygładzynio skōrki ôd apluziny na plaskatyj powiyrzchni bez jejij rozdziyranio i deformowanio.
Ôdwrotnie izotropowe czynniki skale na karcie implikujōm projekcyjo kōnforemno.
Kwalifikacyjo za "mało" ôznaczo, co przy pewnyj ôkreślōnyj akuratności mierzynio, niy idzie wykryć zmiany spōłczynnika skale wzglyndym elymyntu.
Godōmy, co spōłrzyndne te definiujōm karta projekcyjno, kero trza logicznie ôdrōżnić ôd rzeczywistych kartōw drukowanych (abo ôglōndanych).
Jako że skala pōnktowo zmiynio sie w zależności ôd położynio i kerōnku, rzut ôkryngu na rzucie bydzie zniykształcōny.
Nałożynie tych elipsōw zniykształcyń na ôdwzorowanie kart ôddowo knif, we jaki skala pōnktowo zmiynio sie na karcie.
Stosunek srogij aksy do małyj aksy to .
Skala je prawdziwo (k=1) na rōwniku, bezto pōmnożynie jego dugości na drukowanyj karcie bez ôdwrotność RF (abo skali głōwnyj) dowo rzeczywisty ôbwōd Ziymie.
Wiyrchni wykres pokozuje izotropowo funkcyjo skali Mercatora: skala na rōwnoleżniku je tako samo jak skla na połedniku.
Beztōż rzut styczny Mercatora je fest akuratny we posku ô szyrokości 3,24 stopnia, wypostrzōdkowanym na rōwniku.
Ôbserwacyje te skłōniły do ôpracowanio poprzecznych ôdwzorowań Mercatora, w kerych połednik je traktowany za "rōwnik" ôdwzorowanio, dzynki czymu dostowōmy akuratno karta we niywielgij ôdległości ôd tego połednika.
Sztyry głōwne kerōnki, abo tyż pōnkty kardynalne, to sztyry głōwne kerōnki na kōmpasie: pōłnoc, weschōd, połednie i zachōd, zwykle ôcychowane ôdpednio bez inicyjały N, E, S i W.
Kej rajzuje sie na Weschōd abo Zachōd, to ino na rōwniku idzie sie trzimać weschodu abo zachodu i jechać prosto (bez kōnieczności sterowanio).
Pōłnocny biegun igły magnetycznyj pokozuje na geograficzny biegun pōłnocny ziymie i tyż vice versa.
We postrzodku ôd dnia, to je połednie do widzōw ze pōłnocnyj pōłkule, kerzi miyszkajōm na pōłnoc ôd zwrotnika Raka, i pōłnoc do tych ze połedniowyj pōłkule, kerzi miyszkajōm na połednie ôd zwrotnika Koziorożca.
W tych miyjscach nojprzōd trza ôkreślić, eli słōńce poruszo sie ze weschodu na zachōd bez pōłnoc abo połednie. Trza ôbserowować jego ruchy — jak idzie ôd lewyj do prawyj, to ôznaczo to, co przechodzi bez połednie, kej zaś ôd prawyj do lewyj — na pōłnoc. Idzie tyż badać na ciynie ôd słōńca.
Skuli nachylynio aksy Ziymie, bez wzglyndu na położenie ôbserwatora, bez rok słōńce wschodzi gynau na weschōd ino bez dwa dni.
Coby tyn knif fungowoł na pōłkuli połedniowyj, dwanostka je skerowano w strōna Słōńca, a pōnkt, kery je we połowie ôdległości miyndzy wajzrōm godzinowōm na godzinōm dwanostōm, pokozuje pōłnoc.
Aksa ta przecino modro sfera na pōłnocnym i połedniowym modrym biegunie, kere zdowajōm sie do ôbserwatora leżeć gynau nad pōłnocōm i połedniym na horyzōncie.
Powstała fotografijo pokozuje moc kōncentrycznych łukōw (tajli idealnego ôkryngu), z kerych idzie letko wyznaczyć akuratny postrzodek, i kere ôdpowiadajōm modrymu biegunowi, kery leży dyrekt nad położyniym prawdziwego bieguna (pōłnocnego abo połedniowego) na horyzōncie.
Akuratne położynie bieguna zmiynio sie na przestrzyni tysiyncy lot skuli precesyje rōwnōnocy.
Gwiazdozbiōr "Srogi Wōz" może być wykorzystany do ôdnaleziynio Polaris.
Skuli tego, co je to prawdziwe, a niy magnetyczne, pōłnocne, je ôdporne na wpływ lokalnych abo pokładowych pōl magnetycznych.
Bez przikłod, wiynkszość kartōw we strzedniowiecznyj Europie dowo weschōd (E) na wiyrchu.
Topograficzne karty zawiyrajōm wysokość, zwykle ze spōmocōm kōnturowych linijōw.
Pōnkt pōłnocny bydzie wtynczos pōnktym na ramiyniu, kery je nojbliżyj pōłnocego modrego bieguna.
Kej ôbchodzi sie dysk ôd pōnktu pōłnocnego, zgodnie z ruchym wajzrōw zygora, trefio sie kolejno pōnkt zachodni, pōnkt połedniowy, a dalij pōnkt weschodni.
Ogōlnie rzecz bierōnc, we przedmodernyj Europie nadowano miana ôd ôzmiu do 32 pōnktōw kōmpasu – kerōnkōw kardynalnych i miyndzykardynalnych.
Systymy, kere majōm piyńć pōnktōw kardynalnych (sztyry kerōnki i postrzodek), to tyż te z przedmodernych Chin, jak i tradycyjne kultury turecke, tybetańske i Ajnōw.
Niykere mogōm tyż zawiyrać "wyżyj" i "pōniżyj" jako kerōnki i beztōż skupiać sie na kosmologije siedmiu kerōnkōw.
Pōłnoc kojarzy sie ze Himalajami i niebym, a połednie kojarzy sie z światym podziymnym abo ziymiōm ôjcōw (Pitr loka).
Pōłnoc to je jedyn z sztyrech pōnktōw kōmpasu abo kerōnkōw kardynalnych.
Septentriōnalis pochodzi ôd septentriōnōw, "siedmiu wołōw ôd pługa", inkszego miana ôd Srogij Niedźwiedzicy.
Bez przikłod we jynzyku Lezgian, kefer może ôznaczać i "niywiara" jak i "pōłnoc", bez to, co na pōłnoc ôd ôjczyzny muzłumańskij Lezgianōw leżōm ôbszary kejś zamieszkiwane bez niymuzłumańske ludy kaukaske i turecke.
Na kożdym ôbiekcie astrōnōmicznym, kery sie ôbrōco, pōłnoc czynsto ôznaczo zajta, kero wydowo sie ôbrōcać we kerōnku przeciwny do ruchu wajzrōw zygora, kaj sie spoziyro z daleka i wzduż aksy ôbrotu.
Jednak proste uogōlniynia na tyn tymat trza traktować jako niyrozsōndne i take, kere nojpewnij zawiyrajōm w sobie popularne błyndne wyôbrażynia na tymat ziymskigo magnetyzmu.
Ta kōnwyncyjo rozwinyła sie ze stosowanio kōmpasu, w kerym pōłnoc ulokowano je na wiyrchu.
95% Globalnyj Pōłnocy mo stykajōnco wielość jodła i schrōniynio jak tyż funkcjōnujōncy systym edukacyje.
Użycie pojyńcio "Połednie" może tyż tyczyć sie danego kraju, ôsobliwie w przipadku zauważalnego podziału gospodarczego abo kulturowego.
Rzodko to znaczynie rozszyrzo sie na Boliwijo, a we nojbarzij ôgraniczōnym synsie ôbejmuje ino Chile, Argyntyna i Urugwaj.
Zachōd je kerōnkym przeciwnym do ôbrotu Ziymie dôbkoła włosnyj aksy, a bezto je ôgōlnym kerōnkym, w kerym wydowo sie, co Słōńce durś weschodzi i ôstatecznie zachodzi.
We starożytnym Egipcie Zachōd bōł uwożany za portal do zaświatōw i bōł kerōnkym kardynalnym wiōnzanym ze śmiyrciōm, ale niy zowdy ze negatywnym wydźwiynkiym.
We judaizmie Zachōd je postrzegany jako skerowane we strōna Szechiny (ôbecności) Boga, podbnie jak we żydowskij historyje Przibitek i niyskorszo Świōntynia Jerozolimsko były skerowane na weschōd, a Boża Ôbecność we Sancta Sanctorum była ulokowano na podwyższyniu na zachodzie.
Koło podbiegunowe je jednym z dwōch kryngōw polarnych i nojbarzij wysuniyntym na pōłnoc z piyńciu głōwnych rōwnolyżnikōw, jak pokozano na mapach Ziymie.
Rōwnoleżnik abo linijo szyrokości geograficznyj na Ziymie to abstrakcyjny ôrkyng, kery łōnczy wszyske lokalizacyje doôbkoła Ziymie (bez wysokości) na liniji spōłrzyndnych ôkreślōnyj szyrokości geograficznyj.
Ôkryngi szerokości geograficznyj rōżniōm sie ôd ôkryngōw dugości geograficznyj, kere wszyske sōm ôkryngami srogimi, ze postrzodkiym Ziymie we postrzodku, skuli tego, co ôkryngi szyrokości geograficznyj zmiyniajōm sie wroz ze wzrostym ôdległości ôd rōwnika.
Ôkryng szerokości geograficznyj je prostopadły do wszyskich połednikōw.
Rōwnik je nojduższym ôkryngiym szyrokości geograficznyj i je jedynym ôkryngiym szyrokości geograficznyj, kery je tyż srogim ôkryngiym.
Na karcie ôkryngi szyrokości geograficznyj mogōm być rōwnoległe abo niy, a jejich ôdstympny mogōm sie rōżnić zoleżnie ôd tego, kery rzut je używany do mapowanio powiyrzchni Ziymie na płaszczyzna.
Bez przikłod, we rzucie Mercatora, ôkryngi szyrokości geograficznyj sōm szerzyj rozmiyszczōne po blisku biegunōw, coby zachować lokalne skale i formy, kej we rzucie Galla-Petersa, ôkryngi szyrokości geograficznyj sōm rozmiyszczōne bliżyj biegunōw, dziynki czymu porōwnania powiyrzchnie sōm akuratne.
Istnieje moc pōmyńszych uwarōnkowań, co skutkuje roztōmajtymi dziynnymi przesuniyńciami poru metrōw we egal jakim kerōnku.
54°40'N Granica miyndzy dziewiyntnostorocznymi terynami ruskimi na pōłnocy jak tyż spornymi amerykańskimi i brytyjskimi roszczeniami do ziymie we zachodnij Ameryce Pōłnocnyj.
43°30'N We USA granica miyndzy Minnesotōm i Iowa.
42°N Piyrwotno pōłnocno granica Nowyj Hiszpanije.
41°N We USA tajla granicy miyndzy stanami Wyoming i Utah, granica miyndzy stanami Wyoming i Kolorado jak tyż tajla granicy miyndzy stanami Nebraska i Kolorado.
38°N Granica miyndzy radzieckōm i amerykańskōm strefōm ôkupacyjnōm we Korei, a niyskorzij miyndzy Koreōm Pōłnocnōm (ôd 1945 do wojny koreańskij (1950-1953)).
Geograficznie je to przedużynie na zachōd granicy miyndzy Wirginiōm i Pōłnocnōm Karolinōm jak tyż czynść granicy miyndzy Kentucky i Tennesee.
Jak tyż czynść granicy miyndzy Pōłnocnōm Karolinōm a Georgiōm.
32°N We USA tajla granicy miyndzy Nowym Meksykiym a Teksasym.
25°N Tajla granicy miyndzy Mauretanijōm a Mali.
17°N Granica miyndzy Republikōm Wietnamu (Wietnam Połedniowy) a Dymokratycznōm Republikōm Wietnamu (Wietnam Pōłnocny) w czasie wietnamskij wojny.
8°N Tajla granicy miyndzy Sōmalijōm a Etiopijōm.
7°S Krōtki ôdcinek granicy miyndzy Dymoratycznōm Republikōm Kōnga a Angolōm.
Kōnszt to fest szyroki zakres ludzkich praktyk twōrczyj ekspresyje, ôsprawianio historyjōw i uczestniczynio we kulturze.
Może wykorzystywać umiyjyntnōści i fantazyje do tworzynia ôbiektōw, przedstowiyń, przekazowania spozorowań i doświadczyń jak tyż kōnstruowanio nowych strzodowisk i przestrzyni.
Mogōm tyż rozwijać abo prziczyniać sie do jakigoś ôsobliwego aspektu barzij słożōnyj formy kōnsztu, takij jak kinymatografijo.
Piyrszym znaczyniym słowa "kōnszt" je "spōsōb fōngowanio".
W swojij nojbarzij bazowyj, abstrakcyjnyj definycji, kōnszt je udokumyntowanōm ekspresyjōm czujōncyj istoty za postrzednictwym abo na dostympnym medium, tak, coby kożdy mōg ja ôbejrzeć, usuchać abo doświadczyć.
Tako publiczno ôcyna je uzależniōno ôd roztōmajtych czynnikōw subiektywnych.
We starożytnyj Grecyji cołki kōnszt i rzymiosło ôkreślano tym samym słowym "techne".
Kōnszt antycznego Rzimu przedstawioł bogōw jako wyidealizowanych ludzi, pokozanych ze karakterystycznymi cychami wyrōżniajōncymi (np. pierōn ôd Zeusa).
Znakym karakterystycznym tego stylu je to, co lokalno farba je czynsto definiowano bez kōntur (teroźnym ôdpednikiym je kreskōwka).
We spōłczesnym szkolyniu kōnszt je zwykle grupowany z naukami humanistycznymi abo traktowany jako jejich podzbiōr.
Słowo architektura pochodzi ôd greckigo arkhitektōn, "baumajster, kerownik roboty", ôd αρχι- (arkhi) "szef" + τεκτων (tektōn) "baumajster, stolorz".
We spōłczesnym rozumiyniu architektura je kōnsztym i dyscyplinōm tworzynio abo wnioskowanio dorozumianego abo pozornego planu złożōnego ôbiektu abo systymu.
Zaplanowano architektura manipuluje przestrzyniōm, ôbjyntościōm, teksturōm, światłym, ciyniym abo elymyntami abstrakcyjnymi, coby ôsiōngnōć przijymno estetyka.
W czasie, kej niykere wyroby cyramiczne sōm uwożane za dzieła kōnsztu, inksze sōm uwożane za przedmioty dekoracyjne, industryjalne abo elymynty kōnsztu użytkowego.
We werku szkorupiorskim abo ceramicznym, grupa ludzi projektuje, wytwarzo i ôzdobio ceramika.
Zwykle polego to na robiyniu śladōw na powiyrzchni bez wywiyranie nacisku bez norzyndzie abo przesuwanie norzyndzio po powiyrzchni.
Gōwne techniki stosowane we rysowaniu to rysowanie piskōw, szkryflanie, nakropianie i ciyniowanie.
Ôbrozy mogōm być naturalistyczne i reprezyntatywne (jak umarto natura abo malyrka landszaftowo), fotograficzne, abstrakcyjne, narracyjne, symboliczne (jak we symbolizmie), ymocjōnalne (jak we ekspresjōnizmie) abo polityczne (jak we artywizmie).
Rzeczownik "literatura""" pochodzi ôd łacińskigo słowa „littera", kere ôznaczo "pojedynczy znak pisany (litera)."
Kożdo dyscyplina w kōnszcie scynicznym mo karakter czasowy, co ôznaczo, co utwōr je wykōnywany bez pewniyn czas.
Taniec je tyż używany do ôpisywanio sposobōw kōmunikacyje niywerbalnyj (badej: jynzyk ciała) miyndzy ludźmi abo zwiyrzami (np. taniec pszczōł, taniec godowy), ruchu ôbiektōw niyôżywiōnych (np. liście tańcujōnce na wietrze) jak tyż niykerych formōw abo gatōnkōw muzycznych.
Tworzynie, wykōnywanie, znaczynie, jak i tyż definicyjo muzyki rōżniōm sie we zależności ôd kultury i kōntekstu społecznego.
Kōmpozytor Richard Wagner połōnczył moc roztōmajtych dyscyplin w jedno dzieło ôperowe, czego przikłodym je jego cykl Der Ring des Nibelungen ("Piestrzyń Nibelungōw").
Inksze prace z kōńca XIX storoczo, XX i XXI storoczo, take jak kōnszt performance'u, łōnczyły roztōmajte dyscypliny we wyjōntkowy i kreatywny spōsōb.
John Cage je bez wielu uwożany za performera, a niy kōmpozytora, choć ôn sōm woloł te druge ôkreślynie.
Kōnszt użytkowy ôbejmuje take dziedziny jak wzornictwo industryjalne, ilustracyjo i kōnszt kōmercyjny.
We ôbrymbie nauk społecznych ekōnōmisty kultury pokozujōm, w jaki spōsōb szpilanie w graczki wideo spōmogo angażowanie sie w barzij tradycyjne formy kōnsztu i praktyki kulturowe, co sugeruje kōmplymyntarność graczkōw wideo i kōnsztu.
Architektura (łac. architectura, ôd greckigo ἀρχιτέκτων arkhitektōn "architekt", ôd ἀρχι- "szef" and τέκτων "kreator") jest zarōwno procesem, jak i produktem planowania, projektowania i kōnstruowania budynkōw lub innych kōnstrukcji.
Praktyka ta, kero zaczła sie we epoce prehistorycznyj, była używano jako spōsōb wyrażanio kultury bez cywilizacyje na wszyskich siedmiu kōntynyntach.
We XIX storoczu Louis Sullivan pedzioł, co "forma idzie za funkcyjōm". "
Architektura zaczła sie jako wiejsko, godano architektura wernakularno, kero rozwinyła sie ôd prōb i błyndōw aż do udanyj replikacyje.
We europejskim strzedniowieku pokozały sie paneuropejske style rōmańskich i gotyckich katedrōw i ôpactw, w czasie, kej rynesans sprzyjoł formōm klasycznym, ryalizowanym bez wywołanych architektōw.
Nacisk położōno na moderne techniki, materiały i uproszczōne formy geometryczne, kere torowały droga do wieżowcōw.
Jednoczōnco abo spōjno forma abo struktura.
Nojwożniyjszym aspektym piynkna była głōwno i niyôdłōnczno czynść przedmiotu, a niy coś powierzchownego, i ôpiyrała sie ôna na uniwersalnych, rozpoznawalnych prowdach.
We XVI storoczu italijski maniyrystyczny architekt, malyrz i teorety Sebastiano Serlio napisoł Tutte L’Opere D’Architettura et Prospetiva (Kōmpletne proce nad architekturōm i perspektywōm).
Pugin uwożoł, co architektura gotycko je jedynōm "akuratnōm krześcijańskōm formōm architektury."
Postrzōd filozofijōw, kere wpłynyły na teroźnych architektōw i jejich podejście do projektowanio budōnkōw, sōm: racjōnalizm, ympiryzm, strukturalizm, poststrukturalizm, dekōnstruktywizm i fenōmenologijo.
Architektura i urbanistyka cywilizacyjōw klasycznych, takich jak grecko i rzimsko, wyewoluowała ze ideałōw ôbywatelskich, a niy religijnych abo ympirycznych, w efekcie czego pokozały sie nowe zorty budōnkōw.
Teksty ô architekturze pisane sōm ôd czasōw antycznych.
Zwłaszcza architektura buddyjsko wykozywała sroge zrōżnicowanie regiōnalne.
Rola ôd architekta była zwykle tako samo jak rola ôd baumajstra abo Magistra lathomorum, jak czasym ôpisuje sie we spōłczesnych papiōrach.
Budōnki ôstały przipisane kōnkretnym architektōm, takim jak Brunelleschi, Alberti, Michelangelo, Palladio, co zainicyjowało kult jednostki.
Formalne wyuczynie architektōniczne we XIX storoczu, bez przikłod we École des Beaux-Arts we Francyje, kłodło srogi nacisk na tworzynie piynknych rysōnkōw, a niywielgi na kōntekst i wykōnalność.
Postrzōd niych na uwoga zasługuje Deutscher Werkbund, utworzōny we 1907 roku, coby produkować lepszyj jakości przedmioty wytwarzane maszinowo.
Kej po roz piyrszy praktykowano moderno architektura, bōł to ruch awangardowy, ô moralnych, filozoficznych i estetycznych podstawach.
Założyniym modernistycznych architektōw bōło zredukowanie budōnkōw do czystych formōw, usuniyncie historycznych nawiōnzań i ôrnamyntyki na rzecz funkcjōnalnych detalōw.
Architekty, take jak Mies van der Rohe, Philip Johnsōn i Marcel Breuer, robiyli nad stworzyniym piynkna ôpartego na niyôdłōncznych własnościach materiałōw budowlanych i modernych technikach kōnstrukcyjnych, zamiyniajōnc tradycyjne formy historyczne na uproszczōne formy geōmetryczne. Mogli ôni celebrować nowe strzodki i metody dostympne dziynki rewolucyji industrialnyj, w tym stalowe kōnstrukcyje szkeletowe, kere dały zaczōntek wieżowcōm.
Procesy rychtowanio do projektowanio kożdego srogigo budōnku sōm coroz barzij skōmplikowane i wymogajōm wstympnych badań takich kwestii jak trwałość, zrōwnoważōny rozwōj, jakość, koszty i zgodność z lokalnymi przepisami.
Zrōwnoważenie strzodowiskowe stało sie głōwnym tymatym, kery mo głymboki wpływ na zawōd architekta.
Ta poważno zmiana we architekturze zmiyniła tyż szule architektōniczne, kere barzij skupiajōm sie na strzodowisku.
Kluczowo rola ôdegroł w tym systym ôcyny LEED (Leadership in Energy and Envirōnmental Design), stworzōny bez U.S. Green Building Council.
Może to być tyż poczōntkowy projekt i plan używanio, dalij przeprojektowany, coby dostosować do zmiyniōnego cweku abo fest zmiyniōny projekt, coby adaptacyjnie zajś wykorzystać powłoka budōnku.
Głōwne działania ôbejmujōm wstympny projekt szifu, jego projekt wykōnawczy, budowa, testy, eksploatacyjo i kōnserwacyjo, wodowanie i suche dokowanie.
Ôdwrotnie, architektura sakralno jako miyjsce meta-intymności może być tyż niymōnolityczno, efemeryczno i intynsywnie prywatno, ôsobisto i niypubliczno.
Wroz ze rozwojym krześcijaństwa i islamu budōnki religijne coroz czynścij stowały sie ôstrzodkami kultu, rzykanio i medytacyje.
Indyje były poprzecinane handlyrskimi szlakami z tak dalekich miyjsc jak Siraf i Chiny, jak tyż ôdpiyrały liczne inwazyje ôbcych, skuli czego majōm moc ôbcych wpływōw na rodzime style.
Przikłod, kere istnieje, to Nalanda (Bihar).
Zgodnie ze zmianami we praktykach religijnych stupy były stopniowo włōnczane do ćajiti.
Świōntynie buddyjske powstały radszyj niyskorzij i poza Połedniowōm Azyjōm, kej buddyzm stopniowo upodoł ôd wczesnych storoczy naszyj ery, chocioż wczesnym przikłodym je świōntynia Mahabodhi w Bodh Gaya i Bihar.
We wiyrzyniach hinduskich świōntynia reprezyntuje makrokosmos wszechświata, jak i mikrokosmos wewnyntrznyj przestrzynie.
Ewoluowoł bez wiyncyj jak 2000 lot.
Co wiyncyj, cegłōwki zastōmpiōły kamiyń, mynij rygortystycznie zachowywano klasycystyczny ôrdnōng, mozaiki zaspōmpiōły rzeźbiōne ōrnamynta; wznoszōno tyż skōmplikowane kopuły.
Meczety na planie arabskim abo hipostylowe meczety budowane za czasōw dynastyje Umajjadōw, sōm przikłodami dzieł we nojwczaśniyjszych stylach we architekturze islamskij.
W meczetach ejwanowych, jedyn abo wiyncyj ejwanōw wychodzi na cyntralnych dziedziniec, kery suży jako izba do rzykanio.
Wiyrch ôd minaretu je zowdy nojwyższym pōnktym we meczetach, kere go majōm, i czynsto nojwyższym pōnktym we nojbliższyj ôkolicy.
W zwiōnzku z tym architekty meczetōw zapożyczyli forma dzwōnnicy do tworzynio swojich minaretōw, kere sużyły zasadniczo tymu samymu cylowi – wzywaniu wiernych do rzykanio.
Chocioż kopuły zwykle prziybiyrały forma pōłkule, Mōngoły we Indyjach spopularyzowali kopuły we formie cebule we Azyji Połedniowyj jak tyż we Persyji.
Zwykle vis a vis wejścio do sale rzykanio znajduje sie ściana kibli, kero je wizualnie podkreślōnym ôbszarym we sale rzykanio.
We ścianie kibli, zwykle w jeji postrzodku, je mihrab, czyli nisza abo zogłymbiynie, kere wskozuje na ściana kibli.
Mihrab suży jako miyjsce, w kerym imam prowadzi piyńć dziynnych pociyrzōw.
Skłodo sie z nawy, transeptōw i ôłtorza na weschodnim krańcu (badej na schymat ôd katedry).
Wiynkszość historykōw architektury uwożo projekt Bazyliki św. Piotra w Rzimie autorstwa Michała Anioła za piyrszy projekt stylu barokowego; idzie to poznać po szyrszych przestrzyństwach wnyntrznych (zastympujōncych duge ciasne nawy), srogszyj dbałości ô gra światła i ciynia, rozlygłych ôrnamyntach, srogich freskach, skupiyniu sie na projekcie postrzodka i czynsto dramatycznyj cyntralnyj projekcyje zewnyntrznyj.
Krōm co stawiynia świycke miały klarownie srogszy wpływ na rozwōj architektury modernyj, pora perfekt przikładōw architektury modernyj idzie jednak znojść postrzōd stawiyń sakralnych XX stolecio.
Ôpisano to jako "falanga bojowniczkōw", ôbrōcōno do zadku i skerowano ku niybu.
Świōntynia Niypodległości w stanie Missouri ôstała stworzōno bez japońskigo architekta Gyo Obaty, kery wzorowoł sie na kōncypcie budowy muszli ôd łodzika.
Bazilika Matki Bożyj Licheńskij je za to budōnkiym moc barzij tradycyjnym.
Styl architektōniczny to zestow cychōw i funkcyji, kere sprowiajōm, co budōnek abo inkszo kōnkstrukcyjo je godno uwogi abo historycznie rozpoznawalno.
Wiynkszość architektury idzie sklasyfikować we chrōnologiji stylōw, kere zmiyniajōm sie w czasie, pokozujōnc zmiyniajōnce sie mody, wiyrzynia i religije abo tyż pokozywanie sie nowych idyjōw, technologijōw abo materiałōw, kere umożliwiajōm tworzynie nowych stylōw.
W kożdyj chwili modnych może być pora stylōw, a kej styl sie zmiynio, zwykle dzieje sie to stopniowo, bez to, co architekty uczōm sie i przifasowujōm do nowych idyjōw.
Bez przikłod, idyje rynesansu pokozały sie we Italiji kole 1425 roku i rozprzestrzyniōły sie na cołko Europa bez dalsze 200 lot, przi czym rynesans francuski, niymecki, angelski i hiszpanijski, chocioż majōm tyn sōm rozpoznowalny styl, majōm tyż swoje unikatowe cychy.
Kej styl architektōniczny wylezie z mody, może przijść jego ôdrodzynie i reinterpretacyje.
Hiszpanijski styl misyjny ôstoł ożywiōny 100 lot niyskorzij jako Ôdrodzynie Misyjne, kere wkrōtce przekształciyło sie we Hiszpanijske Ôdrodzynie Kolōnialne.
Przikłodym architektury maniyrystycznyj je Villa Farense we Caprarola we surowyj wiejskij ôkolicy Rzimu.
Dziynki Antwerpie style rynesansowe i maniyrystyczne były szyroko rozpowszechniōne we Angliji, Niymcach jak tyż ôgōlnie we pōłnocnyj i weschōdnij Europie.
Rynesansowy idyał harmōnije ustōmpiōł miyjsca zwōlnym i barzij fantazyjnym rytmōm.
Teoryjo architektury to akt myślynio, ôsprowianio i pisanio ô architekturze.
Teoryjo architektury je czynsto dydaktyczno, a teoretyki zwykle sōm zwiōnzane ze szulami abo w niych robiōm.
Niy ôznoczo to ale, co take dzieła niy istniały, kej weźnie sie pod uwoga, co moc dzieł niy przetrwało antyku.
Napisane nojpewniyj miyndzy 27 a 23 rokiym p.n.e., je jedynym ważnym spōłczesnym źrōdłym ô architekturze klasycznyj, kere przetrwało.
Propōnuje tyż fōndamyntalne prawa, kerym architektura musi być podporzōndkowano, aby być tak rozumiano: firmitas, utilitas, venustas, przełożōne we XVII storoczu bez Sir Henry'ego Wottōna na angelski slogan „firmness, commodity and delight” (kery ôznaczo adekwatność strukturalno, funkcjōnalno i piynkno).
Pōniywoż teoryje architektōniczne tykały kōkstrukcyje, mynij z nich ôstało przepisanych.
Teoryje te przewidowały rozwōj funkcjōnalizmu w spōłczesnyj architekturze.
To z kolei stało sie fōndamyntym rozwoju secesjyje w Wielgij Brytaniji, czego przikładym sōm roboty Charlesa Rennie Mackintosha; wpłynyło tyż to na secesyjo wiedyńsko.
Gyneracyjo narodzōno miyndzy latami sztyrdziestymi do sześdziesiōntych XIX stolecio było w srogij miarze zachwycōne możebnościami, jake tworzi zaprezyntowane bez Sempera połōnczynie zapierajōncego dych w piyrsiach zakresu historycznego i szczegōłowości metodologicznyj.
Ruch modernistyczny ôdciepnōł te kōncepcyje, a Le Corbusier ynergicznie kwestiōnowoł tyn przirobek.
Inkszym wpływowym teoretykiym planowanio w tym czasie bōł Ebenezer Howard, kery założōł ruch miast-zygrodōw.
Wczasne użycie tyrminu architektura moderno w druku pokozało sie w tytule ôd ksiōnżki autorstwa Otto Wagnera, kery podoł swojim szkolorzōm przikłady włosnych robot reprezyntujōncych secesyjo wiedeńsko z ilustracyjami art nouveau i wykłodami.
Frank Lloyd Wright, choć moderny w ôdciepowaniu historycznego ôdrodzynio, bōł specyficzny we swojij teoryji, kero przekazowoł w licznych robotach.
Wright bōł barzij poetycki i zdecydowanie podtrzimowoł XIX-wieczny poglōnd ô twōrczym artyście jako wyjōntkowym gyniuszu.
Tak było tyż w przipadku rechtorōw akadymickich, takich jak Dalibor Vesely eli Alberto-Perez Gomez, a w ôstatnich latach ta ôriyntacyjo filozoficzno ôstała zmocniōno dziynki podszukowaniōm nowyj gyneracyje teoretykōw (bp. Jeffrey Kipnis eli Sanford Kwinter).
Inksi, tacy jak Beatriz Colomina i Mary McLeod, rozszyrzajōm historyczne miarkowanie architektury ô myńsze abo mynij znaczōnce dyskursy, kere z czasym wpłynyły na rozwōj idyji architektōnicznych.
W jejich teoryjach architektura porōwnowano do godki, kero może być wymyślany na nowo kożdy roz, kej je używano.
Ôd 2000 roku teoryjo architektury musiała tyż stawić czoła norywnymu rozwojowi urbanistyki i tyż globalizacyje.
W ôstatnij dekadzie ukozała sie tak zwano architektura "cyfrowo".
Architekty projektujōm tyż budōnki ô ôrganicznym wyglōndzie, prōbujōnc ôpracować nowy jynzyk formalny.
Ôdkōnd ukozały sie nowe tyndyncyje architektōniczne, mocka teoretykōw i architektōw robiyło nad tymi zogodniyniami, rozwijajōnc teoryje i idyje, take jak parametrycyzm Patricka Schumachera.
Architektura bizantyjska to architektura Cysorstwa Bizantyńskigo abo Cysorstwa weschodniorzimskigo.
Szumne złote mozaiki swojōm graficzno prostotōm wkludzały światło i ciepło do serca kościołōw.
Niykere kolōmny były tyż wykōnane ze marmōru.
Meble ze zocnego holcu, take jak bety, stołki, taborety, stoły, rygały jak tyż strzybrne abo złote szolki z piyknymi płaskorzeźbami, zdobiyły bizantyjskie wnyntrza.
W przipadku świōntyń klasycznych liczyła sie ino jejich zewnyntrzno forma, pōniywoż jyno kapelōny wchodziyli do wnyntrzo, kaj przechowowany bōł posōng bōstwa, kerymu świōntynia była dedykowano.
Te w katedralu św. Marka w Wenecji (1071) ôsobliwie pobudziły fantazyjo Johna Ruskina.
Na weschodnich kolōmnach czasami ukazujōm sie rzeźby ôrła, lwa i baranka ô kōnwyncjōnalnyj formie.
Kolōmny kompozytowe wyznaczajōm głōwno przestrzyń nawy.
Kolōmny sōm wypołniōne roślinnościōm w roztōmajtych ôdmianach.
Inksze stawiynia ôbyjmujōm ruiny Wielgigo Pałacu w Kōnstantynopolu, innowacyjne mury Kōnstantynopola (ze 192 wieżami) i Zatopiōno Cysterna (z stōwkami klasycznych, nazod użytych kolōmn).
Ôkres Paleologōw je dobrze reprezyntowany w porunostu downych kościołach w Stambule, ôsobliwie w St Saviour w Chora i St Mory Pammakaristos.
Kościōł Świyntych Apostołōw (Salōniki) je wymiyniany za archetypowe stawiynie z pōźnego ôkresu, kerego ściany zewnyntrzne sōm misternie zdobiōne skōmplikowanymi mustrami ceglanymi abo glazurowanōm cyramikōm.
W kościele świyntego Sergiusza w Kōnstantynopolu i w bazylice świyntego Witalisa we Ravennie, kościołach na planie cyntralnym, przestrzyń pod kopułōm ôstała powiynkszōno bez przidanie apsyd do ôktagōnu.
Ta "ôdewrzōno" przestrzyń o ô dugości kole 260 stōp (80 m), keryj srogszo tajla mo wiyncyj jak 100 stōp (30 m) szyrokości, je w cołkości pokryto systymym powiyrzchni kopułowych.
W kościele Świyntych Apostołōw (VI stolecie) zbudowanym na planie krziża wrażōno piyńć kopuł; kopuła cyntralno była nojwyższo.
Czasym przestrzyń cyntralno była sztyryrogato, czasym ôzmioboczno abo przinojmynij ôziym filorōw podtrzimywało kopuła (zamiast sztyrech), a nawa i transepty były proporcjōnalnie ciaśniyjsze.
Z przodku przidejmy jeszcze kwadratowy plac.
Dyrekt pod postrzodkym banie je kozatelnica, z keryj głoszōno bōło Słowo Boże, a pod kozatelnicōm na poziōmie zola bōł plac do chōru.
Raje siedzyń wznoszōncych sie naôbkoło łuku absydy z trōnym patriarchy w pōnkcie bliskowschodnim tworziły syntrōn.
Kopuły i sklepiynia na zewnōntrz pokryto blachōm z blaju abo dachōwkōm ôdmiany rzimskij.
Sōm sam sroge wpływy bizantyjskie, kere idzie ôdnojść w karakterystycznych zabytkach wczasnego islamu we Syryji (709–715).
Zastosowano cegłōwki ô fasōngach 70 cm x 35 cm x 5 cm, kere posklyjano za pōmocōm zaprawy ô rubości kole 5 cm.
Możno nojbarzij klarownōm cychōm Hagia Irene je klarowny kōntrast miyndzy wystrojem wnyntrza a wyglōndym zewnyntrznym.
Styl tyn wpłynōł na budowa poru inkszych budōnkōw, takich jak Bazylika św. Piotra.
Budowa ôstatecznyj wersyje Hagia Sophia, kero stoji do dzisiej, była nadzorowano bez cysorza Justyniana.
Architektura gotycko (nazywano tyż architekturōm ôstrołukowōm) to styl architektōniczny, kery bōł ôsobliwie popularny w Europie ôd kōńca XII stolecio do XVI stolecio, w ôkresie pōłnego i niyskorego strzedniowieku, na niykerych ôbszarach przetrwoł do XVII i XVIII stolecio.
Tyn styl w tamtym czasie bōł czasym ôkryślany za opus Francigenum (dosł.
Głōwnōm innowacyjōm inżynieryjnōm i jednym z karakterystycznych elymyntōw kōnstrukcyjnych je łynk ôporowy.
Niy ma jednak dowodōw na to, co bōł zwiōnzek miyndzy architekturōm armyńskōm a rozwojym stylu gotyckigo w Zachodnij Europie.
Stōnd styl gotycki, bydōncy w ôpozycyje do architektury klasycznyj, z tego pōnktu widzynio wiōnzoł sie z pozbyciem sie zaawansowanio i wyrafinowanio.
Termin „Saracen” bōł durch używany w XVIII stoleciu i zwykle ôdnosiōł sie do wszyskich muzumańskich zdobywcōw, w tym Maurōw i Araberōw.
Jego niychyńć do stylu była tak silno, co ôdmōwiōł wzniesiynio gotyckigo dachu na nowym budōnku katedralu św. Pawła, pōmimo presy, coby to zrobić.
Poru autorōw ôpedziało sie przeciwko tymu zarzutowi, twierdzōnc, co styl gotycki nojpewnij przedostoł sie do Europy w inkszy spōsōb, bp. bez Hiszpanijo eli Sycylijo.
Wpływ na to miały tyż doktryny teologiczne, kere nawoływały do tego, by zwiynkszyć wielość światła jak tyż dōnżyć do ulepszyń technicznych w sklepiyniach i prziporach, co przizwolało uzyskać znacznie srogszo wysokość i zwiynkszyć miara ôkyn.
Sklepiynio żebrowe zastosowano w niykerych tajlach katedralu w Durham (1093–) jak tyż w Lessay Abbey we Normandyji (1098).
Ksiynstwo Normandyji, bydōnce do XIII stolecio tajlōm Impyrium Andegaweńskigo, rozwinyło włosno wersyjo gotyku.
Jednym z przikładōw wczasnego gotyku normańskigo je katedral w Bayeux (1060–70), w keryj rōmańsko nawa i chōr przebudowano we stylu gotyckim.
Katedral w Coutances bōł przebudowany we stylu gotyckim, poczōnwszy ôd kole 1220 roku.
Suger przebudował fragmynta starego kościoła rōmańskigo, dodajōnc sklepiynie krziżowo–żebrowe w cylu wychrōniynio ścian i powiynkszynio przestrzyni na ôkna.
Pōnadto zamōntował kolito rozeta nad portalym na fasadzie.
Katedral w Durham, zbudowano w latach 1093–1104, bōł piyrszym katedralym, w kerym zastosowano sklepiynie żebrowe.
Jedyn z baumajstrōw, kery nojpewnij robiōł przi katedralu w Sens, William of Sens, udoł sie niyskorzij do Anglije i ôstoł architektym, kery w latach 1175-1180 przebudował chōr katedralu w Canterbury w nowym stylu gotyckim.
Srogi wpływ na francuske kościoły gotycke miały tak ôbyńścio i kaple boczne naôbkoło chōru w Saint-Denis, jak i dwojiste wieże i potrōjne dźwiyrze na zachodnij fasadzie.
Budowniczowie Notre-Dame poszli dalij, wkludzajōnc łynki ôporowe, ciynżke kolōmny podporowe na zewnōntrz murōw, połōnczōne łukami z wiyrchnimi murami.
Jego dzieło kōntynuowoł William Anglik, kery zastōmpiōł swojigo francuskigo imiennika w 1178 roku.
Tiercerōn – dekoracyjne sklepiynie żebrowe – nojpewnij ôstało użyte po roz piyrszy w sklepiyniu w katedralu w Lincoln, wybudowanym kole 1200 roku.
Piyrszym budōnkym we stylu dojrzałego gotyku bōł katedral w Chartres, wożny ôstrzodek pielgrzymkowy na połednie ôd Paryża.
Ściany wypołniōno witrażami, pokozujyncymi zwykle historyjo Matki Boskij, ale tyż, we małym fragmyncie kożdego ôkna, ilustrujōncymi rzymiosło cychōw, kere podarowały te witraże.
W Europie Strzodkowyj styl wysokigo gotyku pokozoł sie we świyntym Cysorstwie Rzimskim, nojprzōd w Toul (1220–), kaj rōmański katedral ôstoł przebudowany we stylu katedralu w Reims; potym w kościele farnym Liebfrauenkirche w Trewirze (1228–), a potym na cołkij przestrzyni cysorstwa, zaczynajōnc ôd kościoła św. Elżbiety w Marburgu (1235–) i katedralu w Metz (kol. 1235–).
Ôkna lancetowe ôstały zastōmpiōne geometrycznymi maswerkami.
Inkszymi cychami karakterystycznymi dojrzałego gotyku było stosowanie rozet ô srogszych miarach, używanie maswerkōw, wyższych i dugszych systymōw prziporowych, kere mogły siōngać do nojwyższych ôkyn, jak tyż ścian zapołniōnych rzeźbami ilustrujōncymi historyje biblijne na fasadzie jak tyż na transepcie.
Wysoke i ciynke ściany francuskigo stylu promiynistego, na kere przizwolały łynki ôporowe, dozwolały stosowanie coroz barzij ambitnych przeszklyń i zdobiōnych maswerkōw, zmocnianych ołowianymi rōmkami.
Masōni ôpracowali seryjo mustrōw ôkyn maswerkowych – ôd bazowych mustrōw geometrycznych po necowe i krziwolinijowe – kere zastōmpiyły ôkna lancetowe.
Kościoły posiadajōnce cychy tego stylu to Ôpactwo Westminsterskie (1245–), katedrale w Lichfield (po 1257–) i Exeter (1275–), Bath Abbey (1298–) jak tyż zadni chōr w katedralu Wells (kol. 1320–).
Ôsobliwie wszeôbecne było użycie piyntek.
Przikładami francuskigo nurtu gotyku płomiynistego (flamboyant) sōm: zachodnio fasada katedralu w Rouen, a ôsobliwie fasady Sainte-Chapelle de Vincennes (kol. 1370) i chōr kościoła ôpactwa Mōnt-Saint-Michel (1448).
Po roz piyrszy pokozoł sie w krużgankach i kapitularzu (kol. 1332) starego katedralu św. Pawła w Lōndynie autorstwa Williama de Ramseya.
Styl perpendicular je czasami nazywany Third Pointed i bōł stosowany bez trzi stolecio; słody ze sklepiyniym wachlarzowym w Christ Church w Oksfordzie zbudowano kole 1640 roku.
Krōle Francyje mieli wiedza z piyrszyj rynki na tymat nowego stylu italijańskigo, skirz kampanije wojskowyj Karola VIII do Neapolu i Mediolanu (1494), a ôsobliwie kampanije Ludwika XII i Franciszka I (1500–1505), coby prziwrōcić francusko kōntrola nad Mediolanym i Genuōm.
W Château de Blois (1515–24) wkludzōno renesansowo loggia i ôtwarte słody.
Pod regyrōnkym Henryka VIII i Elżbiety I, Anglijo była w srogij miarze ôdizolowano ôd rozwoju architektury na kōntynyncie.
Shute ôpublikowoł piyrszo ksiōnżka we angelskim jynzyku ô architekturze klasycznyj w 1570 roku.
Ôstrołuki niy sōm z architektury gotyckij; bez stolecia stosowano je na Bliskim Weschodzie we architekturze przedislamskij i islamskij do budowy łukōw, arkadōw i sklepiyń żebrowych.
Były ône tyż czasami używane do barzij praktycznych cylōw, takich jak dokludzynie sklepiyń poprzecznych do tyj samyj wysokości, co sklepiynio skośne, jak w nawie głōwnyj i nawach bocznych katedralu w Durham, zbudowanego w 1093 roku.
W ôpaczności do pōłkolistego sklepiynio kolebkowego stawiyń rōmańskich, kaj woga napiyrała dyrekt we spodek i wymogała rubych murōw i małych ôkyn, gotycke sklepiynie krziżowo–żebrowe wykōnowane było z krojcujōncych sie ukośnie łukōw żebrowych.
Zewnyntrzny nacisk na mury bōł rōwnoważōny wogōm przypōr, a niyskorzij łynkōw ôporowych.
Były ône ciynżke do zbudowanio i mogły krojcować sie ino na ôkreślōnym ôbszarze.
Naprzemiynne raje kolōmn i filorōw przijmujōncych woga sklepiyń zastōmpiōno prostymi filorami, z kerych kożdy dostoł ta sama woga.
Piyrsze z tych nowych sklepiyń posiadało ekstra żebro, zwane tierceron, kere biegło do spodku strzodkowego sklepiynio.
Sklepiynia te czynsto kopiyrowały formy wymyślnych maswerkōw karakterystycznych do niyskorego gotyku.
Drugo zorta nazywano była sklepiyniym necowym, kere posiadało nec ekstra żeber ôzdobnych, w trzikōntach i inkszych formach geometrycznych, wrażōnych pōmiyndzy abo nad żebrami trawersu.
Przikładym sōm krużganki katedralu w Gloucester (kol. 1370).
Ôstały niyskorzij zastosowane w Sens, w Notre-Dame de Paris i w Canterbury w Angliji.
W ôkresie wysokigo gotyku wkludzōno była nowo forma, słożōno z cyntralnego drzynia ôbtoczōnego porōma dołōnczōnymi do niygo szlang kolōmnami, eli kolōmniynkami, dochodzōncymi do sklepiyń.
W Angliji filory wiōnzkowe były czynsto ôzdobiōne kamiynnymi piestrzyniami, a tyż kolōmnami z rzeźbiōnymi listkami.
W miyjsce kapitelu korynckigo, niykere kolōmny miały liścianne wykōńczynie.
W pōźniyjszych gysztelach łynki ôporowe czynsto miały pora łukōw, z kerych kożdy siōngoł na inkszy poziōm gysztelu.
Łuki miały ekstra praktyczny cwek; zawiyrały blajowe kanały, kere ôdkludzały woda dyszczowo z dachu; była ôna wyciepowano z gymby kamiynnych gargulcōw ustawiōnych rajami na łynkach ôporowych.
Miały tyż praktyczny cwek; czynsto sużyły za wieże dzwōnnicze spōmogajōnce wieże wachtyrske; jejich zwōny informowały ô upływie czasu, ôgłoszały nobożyństwa, ôstrzegały przed ôgniym abo atakym wroga i celebrowały ekstra ôkazyje, take jak zwyciynstwa militarne i korōnacyje.
Pōniywoż budowa katedralu trwało zwykle mocka lot i była fest kosztowno, do mōmyntu budowy wieże yntuzjazm społeczny słabnōł, a gusta uległy zmianie.
Chartres bōłby jeszcze barzij żywiołowy, keby zastosowano drugi plan; zakłodoł budowa siydmiu wieżōw naôbkoło transeptu i sanktuarium.
Bydōnco z wczasnego i dojrzałego gotyku katedralu we Laon mo sztyryrogato wieża z latarniōm nad krziżōwkōm transeptu, dwie wieże na frōncie zachodnim i dwie wieże na krańcach transeptōw.
W Normandyji katedrale i głōwne kościoły czynsto miały mocka wież budowanych na przestrzyni stoleci; Abbaye aux Hommes (budowany ôd 1066) w Caen mo dziewiyńć wieżōw i igliōw, umieszczōnych na fasadzie, transeptach i we cyntrum.
Ôdmianōm iglicy była flèche, szlang, przipōminajōnco włōcznia iglica, kero zwykle dowano była na krziżōwce transeptu i nawy.
Katedral w Amiens mo flèche.
Wychrōniōno ja w 1786 r. w rōmach programu modernizacyje katedralu, ale prziwrōcōno ja w nowyj formie stworzōnyj bez Eugène'a Viollet-le-Duca.
W angelskim gotyku głōwno wieża była czynsto dowano na krziżōwce transeptu i nawy, i była moc wyższo ôd drugij.
Wieża na krziżōwce nawōw ôstała zbudowano w katedralu w Canterbury w latach 1493–1501 bez Johna Wastella, kery wczasnij robiōł we King's College w Cambridge.
Na strzodku krziżōwki nawōw trza było zbudować niyôbyczajny dwojisty łuk, coby zapewnić ekstra podpora, keryj potrzebowała wieża.
Po tym, jak Christopher Wren za piyrszego zapropōnowoł projekt w 1710 r., budowa napoczynto zaś w 1724 r. podle projektu Nicholasa Hawksmoora, ale sztopniynto w 1727 r.
Budowa katedralu w Kolōniji napoczynto w XIII stolecio podle planōw katedralu w Amiens, ale w ôkresie gotyku skōńczōno ino absyda i podstawa jednyj wieże.
Wieża Ulm Minster mo podano historyjo, jeji budowa napoczynto w 1377, sztopniynto było w 1543 i skōńczōno dopiyro w XIX stoleciu.
Katedral w Burgos bōł barzij inspirowano architekturōm Pōłnocnyj Europy.
Maswerk płytowy bōł piyrwszym rozwiniyntōm zortōm maswerku, powstałōm w pōźniyjszyj fazie wczasnego gotyku abo stylu First Pointed.
Maswerki były tak praktyczne, jak i dekoracyjne, pōniywoż coroz srogsze ôkna gotyckich stawiyń potrzebowały maksymalnyj ôchrōny przed wiatrym.
Szczytym wyrafinowania maswerkōw sōm XII-wiecznye ôkna katedralu w Chartres i rozety "Ôko dziykōna" we katedralu w Lincoln.
Kamiynne maswerki, wożny elymynt dekoracyjny stylu gotyckigo, po roz piyrszy zastosowano w katedralu w Reims po 1211 roku, we apsydzie zbudowanyj bez Jeana D'Orbaisa.
Maswerki stały sie wszeôbecne po kol. 1240 r., wroz ze wzrōstym złożōności i zmyńszajōncōm sie wogōm.
We stylu prōmiynistym zaczynto tyż stosować lajsty dwōch roztōmajtych zortōw we maswerkach, w czasie kej wczasniyjsze style wykorzystywały lajsty jednyj miary, z roztōmajtymi miarami szprosōw.
Szprosy we stylu geometrycznym miały zwykle kapitele, z kery wyłaziyły zakrziwiōne prynty.
W efekcie szprosy ôstały rozgałynziōne na mustry w kształcie litery Y, ekstra ôzdobiōne guzkami.
W stylu Second Pointed (XIV stolecie) pokozały sie krziżujōnce sie maswerki z użyciym piyntek, tworzōnce złożōny necowy gysztel, znany jako maswerk necowany.
Te kształty sōm znane za sztylety, pynchyrze ôd fiszōw abo muszetki.
Styl Perpendicular dōnżōł do wertykalności, zrezygnowano z kryntych linijōw ôbecnych we stylu Curvilinear na rzecz niyprzerwanych, prostych szprosōw ôd gōry do spodku, poprzecinanych poziōmymi ryglami i balkami.
Rygle były czynsto zwiyńczōne miniaturowymi krynelażami.
Czynsto pokrywoł elewacyje, a we wnyntrznych ścianach nawy i chōru umiyszczano ślepe arkady.
2 Sklepiynia Kolebkowe abo Sklepiynia Krziżowo-Żebrowe sklepiynia krziżowo-żebrowe ukozały sie we stylu rōmańskim i ôstały rozwiniynte we stylu gotyckim.
Majōm dugo nawa, kero tworzy korpus ôd kościoła, w keryj przebywali rzykajōnce parafiany; posprzyczne ramie zwane transeptym, a za nim ôd weschodu chōr, zwany tyż prezbiterium, zwykle zarezerwowany do duchowiyństwa.
Korytarz zwany ôbyńściym ôbtoczoł chōr.
Wczasne katedrale, jak Notre-Dame, miały sześciorzyndowe sklepiynia krziżowo–żebrowe, z naprzemiynnymi kolōmnami i filorami, w czasie kej niyskorniyjsze katedrale miały prostsze i festelniyjsze sztyroczynściowe sklepiynia, z idyntycznymi kolōmnami.
We wczasnym gotyku francuskim transepty były zwykle krōtke, ale z czasym we ôkresie gotyku promiynistego stały sie dugsze i dostały sroge rozety.
W Angliji transepty były wożniyjsze, a plany sztokōw były zwykle znacznie barzij słożōne aniżeli we francuskich katedralach, z ekstra kaplami poświyncōnymi Maryi, ośmiokōntnym kapitularzym i inkszymi izbami (patrz plany katedralu w Salisbury i York Minster poniżyj).
Elewacyjo miała zwykle sztyry poziōmy.
Powyżyj była ciaśniyjszo galeryjo, zwano triforium, kero tyż pōmōgła zapewnić ekstra zmocniynie i podpora muru.
Systym tyn ôstoł zastosowany w katedralu w Noyon, katedralu w Syns i inkszych wczasnych kōnstrukcyjach.
Znikła trybuna, co ôznaczało, co arkady mogły być wyższe.
Podobny ukłod ôstoł zastosowany w Angliji, w katedralu w Salisbury, katedralu w Lincoln i we katedralu w Ely.
Było to możliwe dziynki ôbrobiyniu łynku ôporowego, kery przeniōs nacisk wogi dachu na ôporze na zewnōntrz ścianōw.
Katedral w Beauvais ôsiōngōł krys tego, co było możliwe w ôbrymbie gotyckij technologije.
Fasady gotycke wzorowano na modelach fasadōw rōmańskich.
Rzeźba w postrzodkowym tympanōnie poświyncōno była Gyrichtowi Ôstatecznymu, po lewyj zajcie - Nojświyntszyj Marii Paniynce, a po prawyj - świyntym czczōnym w tym katedralu.
Kerowali sie doktrynōm wyrażōnōm beze św. Tomasza ze Akwinu, co piykno je "hamrōnijōm kōntrastōw."
W Angliji rozeta zastympowano czynsto porōma ôknami ôstrołukowymi.
Portale zwiyńczōno wysokimi łukowymi wimpergami, słożōnymi z kōncyntrycznych łukōw wypołniōnych rzeźbiyniami.
Wieże ôzdobiōno łukami, czynsto zwiyńczōnymi pinaklami.
W czasie kej w katedralach francuskich kładniynto nacisk na wysokość fasady, we katedralach angelskich, ôsobliwie we wczasnym gotyku, czynsto podkryślano szyrokość.
Ôdszoł ôd francuskigo nacisku na wysokość, zrezygnowoł z kolōmn i posōngōw w łukowych wchodach, a fasada pokrōł farbiastymi mozaikami przedstawiajōncymi biny biblijne (teroźne mozaiki sōm niyskorniyjsze).
Rzeźbiorz Andrea Pisano wykōnoł słynne brōnotne dźwiyrze baptysterium w Florencji (1330–1336).
Naôbkoło chōru i apsydy je zwykle pojedyncze abo dwojiste ôbyńście abo nawon, dziynki czymu parafianie i pōntniki mogōm swobodnie chodzić po apsydzie.
Abbot Suger po roz piyrszy zastosowoł nowatorsko kōmbinacyjo sklepiynio krziżowo-żebrowego i łynkōw ôporowych, coby wyeliminować rube ściany i zastōmpić je witrażami, ôtwiyrajōnc ta czynść kościoła na coś, co uwożoł za "boske światło".
W katydralu w Chartres sōm trzi take kaple, w katydralu Notre Dame de Paris, katydralu w Amiens, katydralu w Pradze i katydralu w Kolōniji - siedym, a dziewiyńć we bazylice św. Antōnigo Padewskigo w Italiji.
Edykt II Soboru Nicejskigo z 787 głosiōł: "Kōmpozycyje ôbrazōw religijnych niy idzie ôstawiać inspiracyje artystōw; wywodzi sie ôna z prawideł uzdanych bez Kościōł katolicki i tradycyjo religijno.
Stopniowo, w miara rozwoju stylu, rzeźby stowały sie coroz barzij widzialne, przejmujōnc kolōmny portalu i stopniowo spinajōnc sie nad portalami, aże statuy w niszach zajyły cołko fasada po transepty, jak w katydralu Wells, a nawet na wnyntrznyj fasadzie - jak w katydralu w Amiens.
To ustanowiyło muster słożōnyj ikōnografije, kero była stosowano w inkszych kościołach.
Tympanōn nad cyntralnym portalym na zachodnij fasadzie katedralu Notre-Dame de Paris ôbrazowo ilustruje Gyricht Ôstateczny, z postaciami prowadzōnych do piekła grzysznikōw i dobrych krześcijanōw branych do niyba.
Mynki piekelne były przedstowiane jeszcze żywij.
Były ône czynściōm wizualnego przekazu do niygramotnych wiernych, symbolami zła i niybezpieczyństwa, kere zagrożały tym, kerzi niy podōnżali za naukami Kościoła.
W czasie XIX-wiecznyj rynowacyje ôstały ône zastōmpiōne figurami we stylu gotyckim, zaprojektowanymi bez Eugène'a Viollet-le-Duca.
Nauczanie religijne we strzedniowieku, a ôsobliwie pisma Pseudo-Diōnizego Areopagity, mistyka z VI stolecio, kerego ksiōnżka De Coelesti Hierarchijo była popularno postrzōd mnichōw we Francyje, głosiyło, co wszelke światło je boske.
Ôkna ôd zajty pōłnocnyj, czynsto zaciyniōne, miały ôkna przedstawiajōnce scyny ze Starego Testamyntu.
Detale były malowane na szkle szklistōm ymalijōm, a potym wypolane w piycu, coby stopić ymalijo na szkle.
Sainte-Chapelle stała sie mustrym do inkszych kaplōw w cołkij Europie.
Przejzdrziste szkło było przidowane do farbistego szkła, a potym porcyje farbistego szkła mlōno, coby dostać akuratnie ôdpedni ôdciyń.
Jednym z nojbarzij znanych budōnkōw stylu Flamboyant była Sainte-Chapelle de Vincennes (lata siedymdziesiōnte XIII stolecio), ze ścianami witraży siōngajōncymi ôd zola do sufitu.
Ôkna witrażowe były moc skōmplikowane i kosztowne w wykōnaniu.
Rōuza była symbolym Matki Boskij, tōż ôsobliwie wykorzystywano ja w poświyncōnych Maryji kościołach, w tym Notre-Dame de Paris.
Palais de la Cité w Paryżu, kole Notre-Dame de Paris, kerego budowa napoczynto w 1119 roku, bōł głôwnōm rezydyncyjōm krōlōw francuskich do 1417 roku.
Hned jednak stoł sie ôn przestarzały skuli rozwoju artyleryje, a w XV stoleciu ôstoł przebudowany na wygodny pałac miyszkalny.
W Angliji nojstarszym istniejōncym przikładym je nojpewnij Mob Quad of Mertōn College na Uniwerzytecie Oksfordzkim, zbudowany w latach 1288-1378.
Podano zorta klosztōru akadymickigo powstoła w Queen's College w Oksfordzie w latach sztyrdziestych XII stolecio, nojpewnij zaprojektowano bez Reginalda Ely'igo.
Niykere uczelnie, jak Balliol College we Oksfordzie, zapożyczyły militarny styl z gotyckich zōmkōw z blankami.
Pisoł w 1447 r., iże chciołby, coby jego kapla "postympowała w srogij formie, czystyj i treściwyj, ôddzielajōnc nadbytek za wiela wielkich dziełōw asystyncyje i ôdlewnictwa".
Ściany miały ôd wewnōntrz dwa poziōmy chodnikōw, gelynder z blankami i merlōnami jak tyż wystowajōnce machikuły, z kerych szło ściepować pociski na oblegajōncych.
Zōmki ôbtoczała głymboko fosa z pojedynczym mostym zwodzōnym.
Dobrym zachowanym przikładym je Château de Dourdan kole Nemours.
Kōnwersyjo ôznaczała kōmprōmisy, pōniywoż kościoły łacińske sōm zôriyntowane na weschōd, a meczety na Mekka.
Meczet Lali Mustafy Paszy we Famaguście, we Pōłnocnym Cyprze.
Styl gotycki zaczynto ôkryślać za przestarzały, rzadny, a nawet barbarzyński.
Irlandyjo była wyspōm architektury gotyckij w XVII i XVIII stoleciu, czego przikładym była katedral w Derry (skōńczōno we 1633), katedral w Sligo (kol. 1730), katedral w Down (1790-1818) i mock inkszych.
Dwie zachodnie wieże Ôpactwa Westminsterskigo ôstały zbudowane w latach 1722-1745 bez Nicholasa Hawksmoora, ôtwiyrajōnc tym samym nowy ôkres: neogotyku.
Tyn ôkres barzij uniwerzalnyj atrakcyjności, ôbyjmujōncy lata 1855-1885, znany je w Wielgij Brytaniji za gotyk wiktoriański.
Ôd drugij połowy XIX stolecio w Wielgij Brytaniji coroz czyńścij stosowano styl neogotycki przi projektowaniu budōnkōw niykościelnych i pozarygerōnkowych.
Architekty landszaftu robiōm nad budōnkami i przestrzyniami w landszaftowym aspekcie projektu – srogimi abo małymi, miastowymi, podmiastowymi i wiejskimi, stosujōnc "twarde" (budōnki) materyje i tyż "miynke" (naflancowania), we tym samym czasie dbajōnc ô zrōwnoważynie ekologiczne.
Mogōm tyż przeglōndać propozycyje do autoryzacyje i nadzorować kōntrakty na roboty budowlane.
Piyrszōm ôsobōm, kero pisała ô tworzyniu landszaftu bōł Joseph Addisōn w 1712 roku.
W drugim połowie XIX stolecio termin architekt landszaftu zaczōn być używany bez profesjōnalnych projektantōw landszaftu i ôstoł fest ugruntowany po tym, jak w 1899 roku Frederick Law Olmsted, Jr. i Beatrix Jōnes (niyskorzij Farrand) społym z inkszymi założyli Amerykōński Ferajn Architektōw Landszaftu (ASLA).
Jejich projekty mogōm ôbyjmować roztōmajte elymynta, ôd ôcyny terynu po ôcyna ekologiczno rozlygłych przestrzyni do cylōw planowanio abo zarzōndzanio.
Jejich robota je zawarto w pisymnych deklaracyjach polityki i strategije, a jejich kōmpetyncyje ôbyjmujōm planowanie głōwne nowych inwestycyji, ewaluacyje i ôcyny landszaftu jak tyż rychtowanie planōw zarzōndzanio ôbszarami wiejskimi abo planōw politycznych.
W ôstatnich latach rośnie zainteresowanie zygrodami terapeutycznymi i zapotrzebowanie na niy.
Postrzōd nich znodły sie Central Park we Nowym Jorku, Prospect Park na Brooklynie we Nowym Jorku i systym parkowy Emerald Necklace we Bostonie.
Robiyła za kōnsultantka ds. projektu do porunostu uniwerzytetōw, w tym: Princeton we Princeton, New Jersey; Yale we New Haven, Cōnnecticut i Arnold Arboretum do Harvardu we Bostonie, Massachusetts.
Urbanisty posiadajōm kwalifikacyje do wykōnowanio zadań niyznoleżnych ôd architektōw landszaftu, a program sztudiōw na kerōnkach architektura landszaftu niy rychtuje sztudyntōw do fachu urbanisty.
Roberto Burle Marx w Brazyliji połōnczōł miyndzynorodowy styl i rodzime brazylijske rośliny i kultura do uzyskanio nowyj estetyki.
Spopularyzowoł systym analizy warstwōw terynu, coby w połni spokopić jakościowe atrybuty miyjsca.
Po uznaniu bez AILA, architekty landszaftu używajōm tytułu „Zaregistrowany Architekt Landszaftu” we szejściu stanach i terytoriach Australije.
W Nowyj Zelandyji czōnki NZILA po ôsiōngniyńciu statusu fachowego mogōm używać tytułu Zaregistrowanego Architekta Landszaftu NZILA.
Misyjōm ILASA je rozwōj fachu architekta landszaftu i dziyrżynie wysokich sztandardōw profesjōnalnnyj ôbsugi swojich czōnkōw, a tyż reprezyntowanie fachu architekta landszaftu we wszyskich sprawach, kere mogōm mieć wpływ na gyszefty czōnkōw instytutu.
Teroźnie w Wielgij Brytaniji je piytnoście akredytowanych programōw.
W 2008 r. LI napoczła srogo kampanijo rekrutacyjno zatytułowano "Chca ôstać architektym landszaftu", coby zachyncić do sztudiyrowanio architektury landszaftu.
Pora stanōw wymogo tyż zdanio państwowego egzaminu.
Do VI stolecio p.n.e. piosek pokrōł już posōngi w głōwnyj świōntyni do wysokości jejich klinōw.
Jedyn z planōw retowanio świōntyń ôpiyroł sie na idyji Williama MacQuitty'ego, coby zbudować naôbkoło świōntyń tama ze czystōm wodōm słodkowodnōm; woda we postrzodku miała być utrzimowano na wysokości Nilu.
Uwożali, co w czasie wznoszynio świōntyń zignorowano efekt erozji pioskowca bez pustynne wiatry.
W latach 1964-1968 cołki ôbiekt ôstoł sprownie pociynty na sroge bloki (do 30 tōn, strzednio 20 tōn), rozebrany, dźwigniynty i zaś zmōntowany w nowym placowu; 65 metrōw wyżyj i 200 metrōw ôd rzyki, co było jednym z nojsrogszych wyzwań w historyji inżynieryje archeologicznyj.
Mocka nawiydzajōncych przylatuje tyż fligrym na lotnisko, kere ôstało zbudowane ekstra do kōmpleksu świōntynnego, abo dociyro drōgōm z Asuanu, nojbliższego miasta.
Kolosalne posōngi wzduż lewyj ściany noszōm bioło korōna Wiyrchnigo Egiptu, a te po ôpacznyj zajcie noszōm dwojisto korōna Wiyrchnigo i Spodnigo Egiptu (pschent).
Nojbarzij znano płaskorzeźba przedstawio krōla na swojim rydwanie strzylajōncego strzałami do uciykajōncych wrogōw, kerzi brani sōm do niywole.
Sōm tam ôbrazy Ramzesa i Nefertari ze świyntymi łodziami Amōna i Ra-Horakhty.
Daty te sōm rzekōmo ôdpednio datōma gyburstagu i korōnacyje krōla.
W rzeczywistości, według obliczeń dokōnanych na podstawie heliakalnego wschodu gwiazdy Syriusza i inskrypcji znaleziōnych przez archeologōw, data ta musiała wypadać 22 października.
W ryalności bōł to drugi roz w historyji antycznego Egiptu, kedy świōntynia ôstała poświyncōna krōlowyj.
Tradycyjnie posōngi krōlowych stały kole posōngōw faraōna, ale nikej niy siōngały wyżyj aniżeli do jego klinōw.
Kapitele filorōw majōm gymby bogini Hathor; ta zorta kolōmny je znany jako hatorycko.
Na połedniowyj i pōłnocnyj ścianie tyj kōmnaty sōm dwie wdziynczne i poetycke płaskorzeźby, kere pokozujōm krōla i jego małżōnka. Pokozujōm ôni roślina papirusowo bogini Hathor, kero zaś je przedstawiōno za krowa na łodzi płynōncej we gōnszczu papirusōw.
Uwożo sie, co żodyn z teroźnych budōnkōw niy je sprzed XVII stolecio, ale nojpewnij ôstały ône zbudowane przi użyciu tych samych knifōw kōnstrukcyjnych i projektōw, kere były wczasnij używane bez stolecia.
Na cołkij tyj trasie były inksze kasby i ksary, take jak pobliski Tamdakht na pōłnocy.
Zabudowa wsi zlokalizowana je w ôbrymbie muru ôbrōnnego ôbyjmujōncego narożne baszty i brama.
We wsi je tyż mocka budōnkōw publicznych abo wspōlnotowych, takich jak meczet, karawanseraj, kasba (fortyfikacyjo przipōminajōnco zōmek) i marabut Sidigo Ali-ou-Amer.
Wykōnowano go ze sprasowanej ziymie i marasu, zwykle zmiyszanych z inkszymi materyjami w cylu zwiynkszynio prziczepnoście.
Tama Asuańska, a akuratnij ôd lot 60. XX stolecio Wysoko Tama Asuańsko, je nojsrogszōm na świecie tamōm nasypowōm, kero ôstała zbudowano na Nilu we Asuanie w Egipcie w latach 1960-1970.
Podobnie jak wczaśniejszo baszta, Wysoko Tama wywarła znaczōncy wpływ na ekōnōmijo i kultura Egiptu.
Jednak naturalne wylewy rzyki były zrōżnicowane, pōniywoż lata z wysokōm wodōm mogły zniszczyć cołko uprawa, w czasie kej lata z niskim stanym wod mogły wywołać wszeôbecno suchota, a w kōnsekwyncyji głōd.
Zamiast tego faworyzowano Plan Doliny Nilu autorstwa brytyjskigo hydrologa Harolda Edwina Hursta, kery propōnowoł magazynowanie wody w Sudanie i Etiopije, kaj parowanie je moc niższe.
Przōdzij tak Stany Zjednoczōne, jak i ZSRR były zainteresowane pōmocōm we budowie tamy.
W tym czasie Stany Zjednoczōne boły sie, co kōmunizm rozprzystrzeni sie na Bliski Weschōd, i widziały Nasera za naturalnego prziwōdcy antykōmunistycznyj prokapitalistycznej Ligi Arabskij.
Po tym, jak ONZ skrytykowała nalot Izraela na siyły egipske w Gazie w 1955 roku, Naser zdoł sie sprawa, co niy mōgby przedstowiać sie sie za lidera panarabskigo nacjōnalizmu, keby niy poradziōł ôbrōnić swojigo kraju przed Izraelym.
Naser niy zaakceptowoł tych warōnkōw i swrōciōł sie do ZSRR ô wsparcie.
Dulles bōł barzij rozgniywany dyplōmatycznym uznaniym Chin bez Nasera, pōniywoż stało to we sporności z politykōm Dullesa dōnżōncōm do strzimowanio kōmunizmu.
Gorszyła go tyż neutralność Nasera i doświadczynia granio po ôbōch zajtach zimnyj wojaczki.
Fest srogo skolno-glinianno tama ôstała zaprojektowano bez Radziecki Instytut Hydroprojektōw we spōłpracy z porōma egipskimi inżinierami.
Z drugij strōny tama zaloła srogi ôbszar, powodujōnc przesiedynie wiyncyj jak 100 000 ôsōb.
Ôcyna kosztōw i korzyści z powstanio tamy je durch kōntrowersyjno, nawet dziesiynciorocza po zakōńczyniu budowy.
Bez zarachowowanio negatywnych skutkōw środowiskowych i społecznych kosztōw budowy zapory, szacuje sie, co koszty jeji budowy swrōciyły sie w czasie ino dwōch lot.
Inkszy ôbserwator niy zgodziōł sie i zaleciōł zburzenie tamy.
Tama wiela razy łagodziyła skutki potopōw, takich jak te w latach 1964, 1973 i 1988.
Naôbkoło jeziora Nasser stworzōł nowo industryjo rybno, kero jednak mo moc trudności skuli ôdległości ôd znaczōncych rynkōw zbytu.
Na tych nowych ziymiach osiedliło sie kole pōł milijōna familijōw.
Na inkszych wczasnij nawadnianych grōntach plōny wzrosły, pōniywoż woda była dostympno w krytycznych ôkresach niskigo przepływu.
Ôd 50 000 do 70 000 sudańskich Nubijczykōw przeniysiōno w Sudanie ze starego miasta Wadi Halfa i ôkolicznych wioskōw.
Regyrōnek ôbrobiōł projekt nawadnianio, zwany Programym Rozwoju Bauerstwa New Halfa, coby uprawiać bawołna, pszenica, trzcina cukrowo i inksze rośliny.
Do 47 jednotek wiejskich zbudowano dōmy i ôbiekty, kerych wzajymne relacyje zbliżyły sie do staryj Nubije.
Wartość ôdżywczo dodano do erdy bez zidlōngi wyniosła ino 6000 tōn potażu, 7000 tōn piyńciotlynku fosfōru i 17 000 tōn azotu.
Zasolynie erdy tyż wzrosło, pōniywoż ôdległość miyndzy powiyrzchniōm a zdrzadłym wōd gruntowych była za dość mało (1–2 m w znoleżności ôd warōnkōw erdowych i tymperatury), coby dozwolić na pozbycie sie wody bez parowanie, tak coby grōmadziyły sie stosunkowo niywielge stynżynia sole w wodzie erdowyj na powiyrzchni erdy bez lata.
Do lot piyńćdziesiōntych ino niywielgo tajla upraw Wiyrchnigo Egiptu niy ôstała przekształcōno z nawadnianio dorzycznego (nisko transmisyjo) na nawadnianie wieloroczne (wysoko transmisyjo).
Przywra krwie (S. haematobium) ôd tego czasu znikła doimyntnie.
Ôznaczo to, iże cołko ôbjyntość magazynu wypołniyłaby sie po 300–500 latach osadów grōmadzōncych sie w tym samym tympie na cołkim ôbszarze jeziora.
Po wybudowaniu tamy rośliny wodne rosły znacznie warcij w czystszyj wodzie, spōmogane resztōwkami nowozōw.
Rybołōwstwo na Morzu Śrōdziemnym i rybołōwstwo w wodach słōnawych śleciało po zakōńczyniu budowy tamy, pōniywoż skłodniki ôdżywcze, kere spływały Nilym do Morza Śrōdziemnego, ôstały uwiynziōne za tamōm.
Ôbowōm przed budowōm zapory była potyncjalno zniżka poziōmu koryta rzyki poniżyj zapory w wyniku erozji sprawiōnyj przepływym wody pozbytyj osadōw.
Negatywny wpływ ôdczuła tyż industryjo ceglano, na kero skłodały sie setki fabryk, kere wykorzystywały zidlōngi Nilu, kere były wzduż rzyki.
Skuli myńszego zmyntniynio wody światło słōneczne wniko głymbij w wody Nilu.
Roboty budowlane zaczły sie w 1995 roku, a po wydaniu kole 220 milijōnōw dolarōw kōmpleks ôstoł ôficjalnie ôdewrzōny 16 paździyrnika 2002 roku.
Ôdtworzynie antyczny bibliotyki niy ino ôstało przijynte bez inksze ôsoby i agyncyje, ale zyskało sparcie egipskich politykōw.
Zaangażowanie UNESCO, kere zaczło sie w 1986 r., stworziło wielgo szansa na to, coby projekt mioł echt miyndzynorodowo natura.
Zespōł architektōniczny skłodoł sie z dziesiyńciu czōnkōw reprezyntujōncych szejś krojōw.
Piyrsze noleżności do sfinansowania projektu ôstały słożōne na kōnferyncyji, kero ôdbyła sie w 1990 r. w Asuanie, 65 mln USD, głōwnie ze strōny Bliskigo Weschodu i Pōłnocnyj Afryki.
W 2010 roku bibliotyka dostała darowizna we formie 500 000 ksiōnżek z Bibliotyki Norodnyj Francyje, Bibliothèque natiōnale de France (BnF).
Głōwno czytelnia je pod przeszklōnym dachym na wysokości 32 metrōw, wygiyntym w strōna morza jak zygor słōneczny i mierzōncym kole 160 metrōw strzednice.
Kolekcyjo Muzeum Antyki, kero mo kole 1316 artefaktōw, zapewnio wglōnd w historyjo Egiptu ôd epoki faraōnōw, bez podbōj Aleksandra Wielgigo, po cywilizacyje rzimske przed nadejściym islamu.
Mikrofilmy: Ta sekcyjo zawiyro mikrofilmy kole 30 000 rzodkich rynkopisōw i 50 000 dokumyntōw, a tyż zbiōr z Bibliotyki Brytyjskij kery mo kole 14 000 rynkopisōw arabskich, perskich i tureckich, kery je uwożany za nojsrogszo kolekcyjo w Europie.
Jednak w 2010 roku bibliotyka dostała ekstra 500 000 ksiōnżek z Bibliothèque natiōnale de France.)
Wielgi Meczet w Dżenne to wielgi budōnek z suszōnyj cegły, uwożany bez moc architektōw za jedno z nojsrogszych ôsiōngniyńć architektury sudańsko-sahelskiij.
Nojwczaśniyjszym papiōrym, ker wspōmino ô meczecie, je Tarikh al-Sudan ôd Abd al-Sadi'ego, kere podowo jego wczasno historyjo, nojpewnij wziynto ze ustnyj tradycyje, kero istniała we połowie XVII stolecio.
Jego bezpostrzedni nostympca zbudowoł wieże meczetu, w czasie kej dalszy sułtōn zbudowoł ôbtoczajōncy go mur.
To musiołby być budōnek, kery widzioł Caillié.
Nowy meczet bōł srogim, niskim stawiyniym bez wieżōw i ôzdōbōw.
Ôdbudowa zakōńczōno było w 1907 r., wykorzystano do nij robotnikōw przimusowych pod kerownictwym Ismaili Traoré, szefa cychu mulorzy w Dżennie.
Kludzōno je dyskusyjo, w jakim stopniu projekt ôdbudowanego meczetu podlygoł wpływōm francuskim.
Uwożoł, co stożki upodabniajōm stawiynie do barokowyj świōntynie poświyncōnyj bogowi czopkōw.
Godo tyż, co miyjscowi byli tak niyradzi z nowego budōnku, co ôdmōwiyli jego sprzōntanio, robiōnc to ino tedy, kej groziyło im za to wiynziynie.
Wiynkszy grobowiec na połedniu zawiyro kōnski Almany'ego Ismaïligo, wożnego imama ze XVIII stolecio.
W niykerych przipadkach ôryginalne powiyrzchnie meczetu ôstały nawet wyłożōne kafelkami, niszczōnc jego historyczny wyglōnd, a w niykerych przipadkach tyż integralność kōnstrukcyjno budōnku.
W 1996 roku magazyn Vogue zôrganizowoł sesyjo modowo we meczecie.
Idzie sie do nigo dostać po szejściu zestowach słodōw; kożdy ôzdobiōny je pinaklami.
Ściana modlitewno abo qibla Wielgigo Meczetu je swrōcōno na weschōd, w kerōnki Mekki i wychodzi na miyjski rynek.
Stożkowe iglice abo pinakle na szpicy kożdego minaretu sōm zwiyńczōne strusimi jajcami.
Małe, niyrygularnie porozkłodane ôkna na ścianach pōłnocnyj i połedniowyj wpuszczajōm niywielgo ilość naturalnego światła do wnyntrza holu.
Imam prowadzi pociyrze z mihrabu w srogszyj cyntralnyj wieży.
Na prawo ôd mihrabu w cyntralnyj wieży je drugo nisza, kozatelnica abo minbar, z keryj imam wygłoszo swoje piōntkowe kozanie.
Ściany ymporōw ôd zajty placu sōm poprzecinane łukowymi ôtworami.
Zamiast pojedynczyj cyntralnyj niszy, wieża mihrab przōdzij miała pora srogich wnynk, kere spōminały formōm łuki wejściowe we pōłnocnyj ścianie.
Wymogo to poru dni, coby sie utwardziōł, ale musi być ôkresowo miyszany, co zwykle ślatuje na modych synkōw, kerzi bawiōm sie substancyjōm, miyszajōnc w tyn spōsōb zawartość.
Na poczōntku festiwalu ôdbywo sie wyścig: fto piyrszy dostarczy tynk do meczetu.
W 1930 r. wy mieście Fréjus w połedniowyj Francji zbudowano niydokładno replika meczetu Dżenne.
Pierwotny meczet bōł we strzedniowieku jednym z nojwożniyjszych islamskich ôstrzodkōw nauki w Afryce, a tysiōnce szkolorzy przijyżdżało, coby sztudiyrować Koran w medresach Dżenne.
20 stycznia 2006 r. widok grupy chopōw robiōncych na dachu meczetu wywołoł zamiyszki wy mieście.
W meczecie tłum wyrywoł wyntylatory, kere ôstały zamōntowane bez ambasada USA w czasie wojny w Iraku, a potym w szale przewandrowoł bez miasto.
Wielgi Sfinks z Gizy, wszeôbecnie nazywany Sfinksym z Gizy abo ajnfach Sfinksym, to wapiynno statua leżōncego sfinksa, bydōncego mitycznym stworzyniym.
Co wiyncyj, kōnt i położynie połedniowyj ściany zegrodzynio sugeruje, co grobla, kero łōnczy Piramida Chefrena i Dolina Świōntyń istniała jeszcze przed zaplanowaniym budowy Sfinksa.
Kedy stela ôstała nazod wykopano w 1925 roku, wiersze tekstu ôdnoszōnce sie do Khafa odpadły i ôstały zniszczōne.
Kult Sfinksa przetrwoł aże do strzedniowieku.
Aleksandria, Rosetta, Damietta, Kair i Piramidy w Gizie sōm ôpisowane wielokrotnie, ale niekōniecznie wyczerpujōnco.
Siedym lot po byzuchu w Gizie, André Thévet (Cosmographie de Levant, 1556) ôpisoł Sfinksa jako "gowa kolosa, stworzōno bez Izyda, cera Inachusa, ôwdy tak kochano bez Jowisza".
Johannes Helferich (1579) Sphinx to kobiyta ô ściōngniyntyj tworzy, kolitych piyrsiach i peruce z prostymi wosami; jedynōm przewogōm nad Thévetem je to, iże wosy nawiōnzujōm do rozkloszowanych faltōw nakrycio gowy.
Chocioż niykere czynści Steli sōm dość akuratne, fragmynt tyn je sprzeczny z dowodami archeologicznymi; bez to tyż uwożany je za rewizjōnizm historyczny z ôkresu pōźnego, schwolno fałszywka, stworzōno bez miyjscowych kapelōnōw za doświadczynie nasycynio spōłczesnyj świōntyni Izydy antyczno historyjōm, keryj nikej niy miała.
Ôstatnie ôdkrycia jednak klarownie pokazujōm, co tak naprowdy niy ôstoł zbudowany przed panowaniym Chefrena, we sztwortyj dynastyj."
Maspero uwożoł Sfinksa za "nojstarszy zabytek we Egipcie".
Czynść nakrycio gowy ôdpadła w 1926 roku skirz erozjyje, kero głymboko naruszyła tyż kark.
Warstwa, w keryj wyrzeźbiōno gowa, je moc twardszo.
Inksze ôzprowki przipisujōm go dziełu mamelukōw.
Podle al-Maqrīzī, mocka ludzi żyjōncych na tym ôbszarze uwożało, co rosnōnca ilość piosku pokrywajōncego płaskowyż Gizy była sztrofōm za zbezczeszczynie al-Dahra.
Al-Minufi stwiyrdziōł, co krucjata aleksandryjsko w 1365 r. była bosko sztrofōm za złōmanie nosa sufickigo szejka khanqahu z Sa'idu.
Ta idyjo je uwożano beze strzodowisko akadymicke za pseudoarcheologijo, pōniywoż żodne dowody tekstowe ani archeologiczne niy potwierdzajōm, co je to powōd ôriyntacyje Sfinksa.
Istnieje dugo historyjo spekulacyje na tymat skrytych komōr pod Sfinksem bez ezoterykōw, takich jak H. Spencer Lewis.
Uwożo sie, co je to druge nojczyńścij nawiydzane miyjsce historyczne w Egipcie; ino kōmpleks piramid w Gizie po blisku ôd Kairu je czyńścij nawiydzany.
Trzi ôstane czynści, Dzielnica Mut, Dzielnica Montu i rozebrano Świōntynia Amenhotepa IV, sōm zawrzite do publiczności.
Ôryginalno świōntynia ôstała zniszczōno i potym czynściowo ôdrestaurowana bez Hatszepsut, chocioż inkszy faraōn przebudował ja, coby zmiynić cyntrum abo ôriyntacyjo świyntego ôbszaru.
Budowa świōntyń rozpoczynto we Strzednim Państwie i kōntynuowano w czasach ptolemejskich.
Reprezyntowane bōstwa wahajōm sie ôd nojwczasnij czczōnych do tych czczōnych moc niyskorzij w historyji antycznego Egiptu.
Futrziny mogły ôstać dźwigniynte na ta wysokość za pōmocōm dźwignie.
Keby do budowy rampōw użyto kamynia, zużytoby znacznie mynij materyje.
Ôstateczne rzeźbiynie wykōnano po wrażyniu bymbnōw, coby niy uległy uszkodzyniu w czasie wrażanio.
Miasto Teby niy wydowało sie mieć wielgigo znaczynio przed jedynostōm dynastyjōm, a wczaśniejszo skala budowy świōntyń była stosunkowo niywielgo, świōntynie za to były poświyncōne wczasnym bōstwōm Teb, bogini Ziymie Mut i Montu.
Amon (czasami nazywany Amen) bōł bez dugi czas lokalnym bōstwym ôpiekuńczym Tebōw.
Głōwne roboty budowlane w rejōnie Amōna-Re miały miyjsce w ôkresie XVIII dynastyje, kedy Teby stały sie stolicōm zjednoczōnego antycznego Egiptu.
Inkszy z jeji projektōw w tym miyjscu, Czyrwōno Kapla w Karnaku abo Chapelle Rouge, bōł pōmyślany za sanktuarium barkowe i przōdzij mōg stoć miyndzy jeji dwōma ôbeliskami.
Znany jako niydokończōny ôbelisk, dostarczo dowodōw na to, jak ôbeliski były wyrobiane.
Ôstatniōm poważnōm zmianōm w układzie kapele Amun-Re było dodanie piyrszego pylōnu i masywnych ścian ôbtoczajōncych cołke przestrzyń - ôbie kōnstrukcyje ôstały zbudowane bez Nectanebo I z trzidziestyj dynastyje.
Kōmpleks świōntynny w Karnaku ôstoł po roz piyrszy ôpisany bez niyznōmego Wynecjanina w 1589 roku, chocioż jego relacyjo niy podowo miana ôd kōmpleksu.
Pisma Protais ô jejich rajzach ôstały ôpublikowane bez Melchisédecha Thévenota (Relations dedivers voyages curieux, wydania 1670-1696) i Johanna Michaela Vansleba (The Present State of Egypt, 1678).
Po robotach wykopaliskowych i restauratorskich kludzōnych bez zespōł z Uniwerzytetu Johnsa Hopkinsa pod kerownictwym Betsy Bryan (patrz niżyj), Dzielnica Mut ôstała ôdewrzōno do publiczności.
W 2006 roku Betsy Bryan przedstawiyła swoje ôdkrycia na tymat jednego ze świōnt, kerego fajrowanie ôbyjmowało nadużywanie alkoholu na schwol.
Ôdkrycia te ôstały dokōnane we świōntyni Mut, pōniywoż kedy Teby zyskały na znaczyniu, Mut wchłōnyła boginie bojownikōw, Sekhmet i Bast, jako niykere ze swojich aspektōw.
W pōźniejszym micie rozwiniyntym naôbkoło kożdorocznego pijackigo świynta Sekhmet, Ra, bōg klary Wiyrchnigo Egiptu, stworzōł ja z ôgnistego ôka dostanego ôd matki, coby zniszczyć śmiyrtelnikōw, kerzi spiskowali przeciwko niymu (Spodni Egipt).
Świōntynia Luksorsko to srogi kōmpleks świōntynny antycznego Egiptu położōny na weschodnim kraju Nilu wy miyście znanym dzisiej jako Luksor (antyczne Teby). Ôstoł zbudowany kole 1400 r. p.n.e.
Sztyry z głōwnych świōntyń grobowych nawiydzanych bez wczasnych wandrusōw to świōntynia Setigo I w Gurnah, świōntynia Hatszepsut w Deir el Bahri, świōntynia Ramzesa II (tj. Ramesseum) i świōntynia Ramzesa III w Medinet Habu.
Z zadku świōntyni sōm kaple zbudowane bez Amenhotepa III z XVIII dynastyje jak tyż bez Aleksandra.
Pioskowiec tyn ôkryślany je za pioskowiec nubijski.
Alexander Badawy, "Illusiōnism in Egyptian Architecture," Studies in the Ancient Oriental Civilizatiōn, 35 (1969): 23.
Wzduż aleje ustawiōno sztele na uroczystości, take jak Świynto Opeta, kere miały znaczynie do świōntyni.
Lalibela to miasto w dystrykcie Lasta w pōłnocnyj strefie Wollo w regiōnie Amhara w Etiopiji.
Do krześcijanōw Lalibela je jednym z nojświyntszych miast Etiopiji, drugim po Aksum, i tyż ôstrzodkym pōńci.
Miana poru placōw w spōłczesnym miyście i ôgōlny ukłod samych kościołōw wykutych w skale majōm naśladować miana i mustry ôbserwowane bez Lalibely w czasie jego modości w Jerozolimie i Ziymie Świyntyj.
Wiara krześcijōńsko była inspiracyjōm do nadanio biblijnych mian mocy ôbiektōw – nawet rzyka Lalibela znano je za Jordan.
Portugalski ksiōndz Francisco Álvares (1465-1540), towarziszōł ambasadorowi Portugalije w jego byzuchu u Dawita II w latach 20. XVI stolecio.
Dalszym ôdnotowanym europejskim gościym Lalibeli bōł Miguel de Castanhoso, kery sużōł za wojoka pod Cristōvao da Gamōm i ôpuściōł Etiopijo w 1544 roku.
Filory wyglōndały choby były wytniynte ze skoły."""),
Sōm pewne spory co do tego, kedy zbudowano niykere kościoły.
Jego report ôpisoł dwie zorty lokalnych dōmōw znodniynte na tym ôbszarze.
Klosztōr Świyntyj Katarzyny, ôficjalnie Świynty Klosztōr Udeptanyj bez Boga Gōry Synaj, to prawosławny klosztōr położōny na Pōłwyspie Synaj, u ujścio wynwōzu u podnōża Gōry Synaj, po blisku ôd miasta Świynto Katarzyna w Egipcie.
Klosztōr Świyntyj Katarzyny je w ciyniu grupy trzech gōr; Ras Sufsafeh (nojpewnij "Gōra Horeb" kol. 1 km na zochōd), Jebel Arrenziyeb i Jebel Musa, biblijno "Gōra Synaj" (szczyt kol. 2 km na połednie).
Sama Katarzyna nakozała rozpoczyńcie egzykucyje.
Klosztōr ôstoł zbudowany z rozkazu cysorza Justyniana I (panujōncego w latach 527–565), zawiyrajōnc kapla Płōnōncego Krzoka (zwano tyż "kaplicōm św. Heleny") na polecynie cesarzowyj małżōnki Heleny, matki Kōnstantyna Wielgigo, w placu, w kerym Mojżesz mioł widzieć polōncy sie krzok.
Miyjsce je świynte do krześcijōństwa, islamu i judaizmu.
W siōdmym stoleciu odizolowane krześcijōńske anachorety z Synaju ôstały wyeliminowane; ôstoł sie ino ufortyfikowany klosztōr.
Ôbecność krziżowcōw na Synaju ôd czasu piyrszyj krucjaty do 1270 r. rozbudziła baczynie europejskich krześcijanōw i zwiynkszyła liczba niyustraszōnych pōntnikōw, kerzi nawiydzali klosztōr.
Akuratny status administracyjny kościoła w ôbrymbie weschodnigo Kościoła prawosławnego je niejednoznaczny: bez niykerych, w tym bez sōm Kościōł, je ôn uwożany za autokefaliczny, bez inkszych za autōnōmiczny kościōł pod jurysdykcyjōm Greckigo Kościoła Prawosławnego we Jerozolimie.
Ale w 2003 roku ruske uczōne ôdkryli akt darowizny rynkopisu podpisany bez Rada Kairu Metochion i arcybiskupa Callistratusa 13 listopada 1869 roku.
Palimpsesty wyrōżniajōm sie tym, co na przestrzyni stoleci były nazod używane roz abo wiyncyj razy.
Imyntne zeskanowanie pojedynczyj strōny wymogało kole ôźmiu minut.
Srogo kolekcyjo ikōn zaczyno sie ôd poru datowanych na V (nojpewnij) i VI stolecie, kere sōm wyjōntkowymi ôkazami; klosztōr ôstoł nietknięty bez bizantyjski ikōnoklazm i nikej niy ôstoł splōndrowany.
Kōnserwacyjo jeji struktur architektōnicznych, kolekcyje ôbrazōw i ksiōnżek stanowi srogo czynść cylōw Fundacyje.
Jego srogość odzwierciedlo wzglyndny dobrobyt tamtych czasōw.
Ôstała zbudowano na placu wczaśniejszej, myńszyj świōntyni, tyż poświyncōnyj Horusowi, chocioż piyrwyjszo była zôriyntowano weschōd-zochōd, a niy pōłnoc-połednie, jak teroźne miyjsce.
Świōntynia Edfu przestała być używano za budōnek religijny po prześladowaniach poganōw bez Teodozjusza I i edykcie zakazujōncym kultu niykrześcijōńskigo w Cysorstwie Rzimskim we 391 roku.
Na przestrzyni stoleci świōntynia ôstoła zakopany na głymbokości 12 metrōw (39 stōp) pod dryfujōncym pustynnym pioskym i warstwami mułu rzycznego ôsadzanego bez Nil.
W 1860 Auguste Mariette, francuski egiptolog, napoczōn roboty nad uwolniyniym świōntyni Edfu z pioskōw.
Sroge Zimbabwe to strzedniowieczne miasto położōne na połedniowo-weschodnich wzgōrzach Zimbabwe w pobliżu jeziora Mutirikwe i miasta Masvingo.
Uwożo sie, co Sroge Zimbabwe sużyło za pałac krōlewski do miyjscowego mōnarchy.
Budowano je bez zaprawy mularskij (z suchego kamynia).
Piyrsze potwierdzōne byzuchy Europejczykōw miały miyjsce pod kōniec XIX stolecio, a badania tego miyjsca napoczły sie we 1871 roku.
Ôbszar Wielgigo Zimbabwe ôstoł zasiedlōny w IV stoleciu naszyj ery.
David Beach uwożo, co miasto i jego państwo, Krōlestwo Zimbabwe, rozkwitały ôd 1200 do 1500, chocioż trocha wczaśniejszo data jego padniyńcia sugeruje ôpis przekozany na poczōntku XVI stolecio do Joao de Barrosa.
Sōm ône znane za Kōmpleks na Wzgōrzu, Kōmpleks we Dolinie i Wielge Zegrodzynie.
Kōmpleks we Dolinie podzielōny je na Ruiny Doliny Wiyrchnij i Ruiny Doliny Spodnij, z roztōmajtymi ôkresami jejich zajmowanio.
Pōnkt ciężkości władzy przeniōs sie z Kōmpleksu na Wzgōrzu w XII stoleciu do Wielgigo Zegrodzynio, Doliny Wiyrchnij i yntlich Doliny Spodnij na poczōntku XVI stolecio.
Inksze artefakty to figurki ze steatytu (z kerych jedna je w Muzeum Brytyjskim), ceramika, żylozne gōngi, misternie ôbrobiōna kość słōniowo, żylozny i miedzianny drōt, żylozne kopaczki, brōnōtne groty włōcznie, miedzianne sztabki i tygle jak tyż złote koraliki, bransoletki, wisiorki i pochwy.
Handel miyndzynorodowy bōł dopołniyniym lokalnego handlu bauerskigo, w kerym bydło zajmowało ôsobliwie wożno pozycyjo.
Portugalscy kramorze słyszeli ô ôstałościach strzedniowiecznego miasta na poczōntku XVI stolecio, zachowały sie szkryfty wywiadōw i zapiskōw przirychtowanych bez niykerych z nich. Łōnczyły ône Wielge Zimbabwe z produkcyjōm złota i handlym na sroge ôdległości.
Prawiōł, co figurka zamiast tego pokozała sie tam w pōźniejszej epoce ptolemejskij (kol. 323-30 pne), kedy grecke kramorze z Aleksandrii eksportowali egipske antyki i pseudo-antyki do połedniowyj Afryki.
Bent niy mioł formalnego bildōngu archeologicznego, ale dużo rajzowoł po Arabiji, Grecyji i Azyji Myńszyj.
Tradycyjnie uwożo sie, co mynsko linijo jejich praôjcōw była pochodzynio żydowskigo abo południowoarabskigo.
Roszczynie Lemba ôstało tyż zgłoszōne bez Williama Boltsa (w 1777 r. do władz austryjockich Habsburgōw) jak tyż bez A. A. Andersona (piszōncego ô swojich rajzach na pōłnoc ôd rzyki Limpopo w XIX stoleciu).
Nojprzōd zatopiyła trzi spodki testowe w hałdach abfali na wiyrchnich tarasach kōmpleksu gōry, wytworzajōnc miszōng produktōw ceramicznych i żyloznych.
Caton Thompson zaroz ôgłosiyła swoja teoryjo pochodzynio Bantu na trefie Brytyjskigo Ferajnu w Johannesburgu.
Dowody radiowōnglowe to zestow 28 miarōw, z kerych wszyske (ôkrōm piyrszych sztyrech, ôd piyrszych dni stosowanio tyj metody i tyż spōłcześnie uwożanych za niedokładne) potwierdzajōm chrōnologijo z ôkresu ôd XII do XV stolecio.
Wychrōnianie złota i artefaktów w amatorskich wykopaliskach beze wczasnych kolōnialnych antykwariuszy sprawiyło powszechne ôlśniynie, ôsobliwie wykopaliska ôd Richarda Nicklina Halla.
Preben Kaarsholm pisze, co tak kolōnialne, jak i czorne grupy nacjōnalistyczne ôdwołowały sie do przeszłości Wielgigo Zimbabwe, by spōmōc swoja wizyjo teraźniejszości kraju, za postrzednictwym mydiōw zajmujōncych sie historyjōm popularnōm i fikcyjōm.
Pikirayi i Kaarsholm sugerujōm, co ta prezyntacyjo Wielgigo Zimbabwe miała po czynści zachyncić do ôsadnictwa i inwestycyjōw na tym ôbszarze.
W 1980 roku nowo uznany na arynie miyndzynorodowyj niypodlygły kroj zmiyniōł miano, a słynne rzeźby ptokōw ze steatytu ôstały zachowane z fany i ymblymu Rodezji za symbol norodny i umiyszczōne w nowyj fanie Zimbabwe.
Przikładym tego piyrszego je broszura Kena Mufuki, choć ta praca ôstała ôstro skrytykowana.
Ôstoł stworzōny, coby zachować bogato historyjo tego kraju, kery skirz globalizacyje mierzōł sie z ciymnōm prziszłościōm.
Miyjsce prezyntuje moc stylōw architektōnicznych, przipōminajōncych style ôbserwowane w strzodkowym Meksyku jak tyż style Puuc i Chenes z nizin Pōłnocnych Majōw.
Możliwe, co miasto miało nojbarzij zrōżnicowano populacyjo w świecie Majōw, co mogło prziczynić sie do roztōmajtości stylōw architektōnicznych w tym miyjscu.
Jednym z możliwych przekładōw Itza je "czarownik (abo zaklyńcie) wody," ôd its (itz), "czarownik", i ha, "woda".
Ta forma zachowuje fōnemiczno rōżnica miyndzy chʼ i ch, pōniywoż podstawowe słowo chʼeʼen (kere jednak niyma akcyntowane w jynzyku Majōw) zaczyno sie ôd zadziōnsłowyj spōłgłoski ejektywnyj afrykatowyj.
Spostrzōd tych cenotōw nojbarzij znano je "Cenote Sagrado", to znaczy Świynto Cenote (znano tyż za Świynto Studnia abo Studnia Ôfiarno).
Zamiast tego, ôrganizacyjo polityczno miasta mogłaby być ustrukturyzowano bez systym "multepal", kery cechuje sie rządami bez rada skłodajōnco sie z czōnkōw elitarnych linijōw reskyrujōncych.
Jednak pod kōniec niyskorego klasyku i na poczōntku ôkresu Terminal Classic miyjsce to stało sie głōwnōm stolicōm regiōnu, centralizujōnc i dōminujōnc życie polityczne, społeczno-kulturowe, ekōnōmiczne i ideologiczne na nizinach pōłnocnych kraju Majōw.
Hunac Ceel rzekōmo przepowiedzioł swoje włosne donście do władzy.
Chocioż sōm dowody archeologiczne, kere wskazujōm, co Chichén Itzá ôstało kejś napadniynte i splōndrowane, wydowo sie, co sōm barzij przekōnujōnce dowody na to, co źrōdłym ataku niy bōł Mayapan, a aby niy tedy, kej Chichén Itzá bōło aktywnym ôstrzodkym miyjskim.
Po ustōniu działalności elit Chichén Itzá mogło niy ôstać ôpuszczōne.
Montejo wrōcił do Jukatanu w 1531 roku z posiyłkami i założył swoja głōwno baza w Campeche na zachodnim wybrzeżu.
Montejo Modszy antlich dotrzoł do Chichen Itza, kere przemianowoł na Ciudad Real.
Minyły miesiōnce, ale posiyłki niy przibyły.
Do 1535 wszyske Hiszpany ôstały wypyndzōne ze Pōłwyspu Jukatan.
W 1860 r. Désiré Charnay zbadoł Chichén Itzá i wykōnoł liczne fotografije, kere ôpublikowoł w Cités et ruines américaines (1863).
Augustus Le Plōngeōn nazwoł go "Chaacmol" (niyskorzij przemianowany na "Chac Mool", co było terminym ôpisujōncym wszyske zorty tego posōngu znodniyntego w Mezoameryce).
W 1894 roku kōnsul Stanōw Zjednoczōnych w Jukatanie Edward Herbert Thompsōn kupiōł Hacienda Chichén, w skłod keryj wchodziyły ruiny Chichen Itza.
Thompsōn je nojbarzij znany z przeszukowanio Cenote Sagrado (Świynto Cenote) w latach 1904-1910, kaj ôdkrōł artefakty ze złoto, miydzi i rzeźbiōnego jadeitu, a tyż piyrsze w historyji przikłady tego, co uwożano za prekolumbijskie sztofy Majōw i drzywnianno brōń.
Rewolucyjo meksykańsko i bydōnco jeji nastympstwym niystabilność rzōndōw, a tyż I wojna światowo ôpōźniyły projekt ô dekada.
W tym samym czasie regyrōnek meksykański ôdkrōł i ôdrestaurował El Castillo (świōntynia Kukulcán) jak tyż Wielgi Szpilplac.
Thompson, kery przebywoł ôwdy we Stanach Zjednoczōnych, nikej niy wrōciōł na Jukatan.
W 1944 roku meksykański Gyricht Nojwyższy rozsōndziōł, co Thompsōn niy złōmoł żodnego prawa i swrōciōł Chichen Itza jego erbōm.
Piyrszo była szpōnzorowano bez Natiōnal Geographic, a drugo bez prywatne podmioty.
Miasto ôstało zbudowane na niyrōwnym terynie, kery ôstoł sztucznie wyrōwnany w cylu bydowy głōwnych zespołōw architektōnicznych, przi czym nojsrogszo proca wrażōno była w wyrōwnanie terynōw pod piramida Castillo jak tyż zespoły Las Monjas, Osario i Main Southwest.
Mocka z tych kamiynnych budōnkōw było przōdzij pōmalowanych na czerwōno, zielōno, modro i lilowo.
Podobnie jak gotycke katedrale w Europie, farby zapewniały srogsze poczucie połni i fest prziczyniyły sie do symbolicznego ôddziaływanio budōnkōw.
Budōnek we stylu Puuc mo ajnfachowe ôzdobiōne mozaikōm wiyrchnie czynści fasady, co je karakterystyczne do stylu, ale ôd architektury serca Puuc rōżni sie blokowymi murowanymi ścianami, w ôpaczności do piyknych fornirōw z istego regiōnu Puuc.
U podstawy gelyndrōw pōłnocno-weschodnich słodōw sōm rzeźbiōne gowy wynża.
Po poru niypodarzōnych doświadczyniach ôdkryli słody pod pōłnocnōm ścianōm piramidy.
Regyrōnek meksykański wykopoł tunel u podstawy pōłnocnych słodōw, w gōra słodōw wczasniyjszej piramidy, do skrytyj świōntynie i ôtworzōł przejście do turystōw.
Na jednym z panelōw ôstoł przedstawiōny zetniynty grocz; z jego rany płynōm strumiynie krwie we formie wijōncych sie wynży.
Na połedniowym krańcu je dalszo, moc srogszo świōntynia, ale we ruinie.
We postrzodku je sroge, fest zniszczōne malowidło ściynne, kere przedstowio scyna batalije.
Je zbudowano w połōnczōnym stylu Majōw i Toltekōw, ze słodami wznoszōncymi sie po kożdyj z jeji sztyrech zajtōw.
W jeji wnyntrzu archeologi ôdkryli kolekcyjo wielgich szyszek wykutych w kamyniu, kerych przeznaczynie niyma znane.
Jeji miano pochodzi ôd seryje ôłtorzōw na szpicy budōnku, dziyrżōnych bez małe rzeźbiōne postacie chopōw ze wzniesiōnymi ramiōnami, zwanych "atlasami".
Kōmpleks tyn je analogiczny do Świōntyni B w stolicy Toltekōw, Tuli, i wskazuje na jakoś forma kōntaktu kulturowego miyndzy tymi dwōma regiōnami.
Ta świōntynia je w miyjscu downego kōmpleksu zwanym Świōntyniōm Chac Mool.
Na połednie ôd Grupy Tysiōnca Kolōmn je grupa trzech myńszych, połōnczōnych ze sobōm budōnkōw.
Przed budōnkym wyekspōnowany je fragmynt wiyrchnij elewacyje z motywym X i O.
Świōntynia Xtoloc to niydowno ôdrestaurowana świōntynia poza platformōm Osario.
Pōmiyndzy świōntyniōm Xtoloc a Osario je pora wyrōwnanych struktur: Platforma Wynus, kero je podobno w kōnstrukcyji do kōnstrukcyje ô tymu samym mianie kole Kukulkan (El Castillo), Platforma Grōftōw i mało, kolito kōnstrukcyjŏ, kero je niynazwano.
Casa Colorada (po hiszpańsku "Czyrwony Dōm") je jednym z nojlepij zachowanych budōnkōw w Chichen Itza.
W 2009 roku INAH ôdrestaurował mały szpilplac do bale, kere przilegōł do zadnij ściany ôd Casa Colorada.
Miano tego budōnku bōło ôd dawna używane bez miyjscowych Majōw, a niykere autory spōminajōm, co ôstoł tak nazwany na cześć niyistniejōncego już stiuku z lelyniym.
Hiszpany nazwali tyn kōmpleks Las Mōnjas ("Klosztōrne Panny" abo "Klosztōr"), ale bōł to pałac rzōndowy.
Teksty te czynsto spōminajōm władcy ô mianie Kʼakʼupakal.
Swōje miano zawdziynczo kamiynnym spiralnym słodōm we postrzodku.
Dugo, zachodnio fasada mo siedym wchodōw.
Połedniowy kraniec budōnku mo jedno wchōd.
We postrzodku jednyj z komōr, przi suficie, namalowany je ôdcisk dłōni.
Lokalizacyjo groty je terozki dobrze znano.
E. Wyllys Andrews IV tyż badoł grota w latach 30. XX stolecio.
15 września 1959 roku lokalny ôkludzocz José Humberto Gōmez ôdkrōł w grocie fałszywo ściana.
Jeszcze przed ôpublikowaniym ksiōnżki, Benjamin Norman i barōn Emanuel von Friedrichsthal po trefie ze Stephensem udali sie do Chichen i ôba ôpublikowali wyniki swojich ôdkryć.
W 1923 gubernatōr Carrillo Puerto ôficjalnie ôtworzōł autobana do Chichen Itza.
W 1930 roku, na pōłnoc ôd Hacienda Chichén, przejyntyj bez Carnegie Institution, ôdewrzōno Mayaland Hotel.
W 1972 roku Meksyk przijōn ôrdōnek Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueologicas, Artísticas e Historicas (Federalne prawo ô zabytkach jak tyż stanowiskach archeologicznych, artystycznych i historycznych), na mocy keryj wszyske prekolumbijskie zabytki, w tym te w Chichen Itza, stały sie włosnościōm federalnōm.
Ôkludzocze prezyntujōm tyż wyjōntkowy efekt akustyczny w Chichen Itza: klaśniyncie w dłōnie przed słodami piramidy El Castillo wydo echo spōminajōnce ćwiyrkanie ptoka, podane do ćwiyrkania kwezala, badanego bez Declercqa.
Zarzōndzajōncy terynym INAH zawrził szereg zabytkōw do zwiydzajōncych.
Przōdzij bydōncy projektym dewelopera i bōłego synatora stanu Nowy Jork, Williama H. Reynoldsa, budōnek ôstoł zbudowany bez Waltera Chryslera, szefa Chrysler Corporation.
Dobudowa ôstała skōńczōno w 1952 roku, a rok niyskorzij familijo Chryslerōw przedała budōnek, kery mioł potym mocka posiedzicieli.
Epoka ta cychowała sie głymbokimi zōmianami społecznymi i technologicznymi.
W dalszym roku Chrysler dostoł tytuł "Person of the Year" magazynu Time.
Po zakōńczyniu I wojny światowyj architekty europejske i amerykōńske zaczli widzieć uproszczōny projekt za uôsobiynie epoki nowożytnyj, a drapacze chmur w stylu Art Deco za symbol postympu, innowacyje i moderności.
Przed zaangażowaniym sie w planowanie budōnku, Reynolds bōł nojbarzij znany z projektu parku szpasu Dreamland na Coney Island.
W 1927 roku, po poru latach ôpōźniyń, Reynolds zatrudniōł architekta Williama Van Alena do zaprojektowanio sztyrdziestosztokowego budōnku.
Van Alen i Severance dopołniali sie wzajymnie, przi czym Van Alen bōł ôryginalnym architektym z fantazyjōm, a Severance bōł chytrym gyszefciorzym, kery dboł ô finance fyrmy.
Ôferta ôstała zaś zmiyniōno dwa tydnie niyskorzij, z ôficjalnymi planami stworzynio 63-sztokowego budōnku.
We budowie bōł tyż sōmsiadujōncy z nim 56-sztokowy Chanin Building.
Plany te ôstały zatwierdzōne w czyrwcu 1928 roku.
Zamiast tego ôbrobiōł alternatywny projekt Reynolds Building, kery ôstoł ôpublikowany w siyrpniu 1928 roku.
Kōntrakt prziznano 28 paździyrnika, a rozbiōrka zakōńczōno 9 listopada.
Ôd kōńca 1928 do poczōntku 1929 kōntynuowano modyfikacyje projektu kopuły.
Wpływ na projekt miała chyńć Waltera Chryslera, coby budōnek stoł sie siydzibōm Chrysler Corporatiōn, i bez to roztōmajte detale architektōniczne były wzorowane na produktach autowych Chryslera, takich jak ôzdoby maski Plymoutha (patrz).
Budowa istego budōnku napoczynto 21 stycznia 1929 roku.
Pōmimo szaleńczego tympa budowy kōnstrukcyje stalowyj, kere wynosiyło kole sztyrech sztokōw na tydziyń, żodyn robotnik niy zginōł w czasie budowy kōnstrukcyje stalowyj ôd tego drapacza chmur.
40 Wall Street i Chrysler Building napoczły rywalizacyjo ô tytuł "nojwyższego budōnku świata".
23 paździyrnika 1929, tydziyń po przekroczyniu wysokości Woolworth Building i dziyń przed katastrofalnym krachym na Wall Street w 1929, zamōntowano szpic.
Nawet New York Herald Tribune, kery praktycznie durch informowoł ô budowie ôd wieże, poinformiyrowoł ô instalacyji szpicy dopiyro pora dni po jeji wzniesiyniu.
W holu budōnku odsłōniynto tabula z brōnzu ze szkryftym "w uznaniu wkłodu pōna Chryslera w rozwōj ôbywatelski".
Budōnek Chryslera ôstoł wyceniōny na 14 milijōnōw dolarōw, ale ôstoł zwolniōny z dowek myjskich na mocy ôrdōnku z 1859 r., kery dowoł zwolniynia dowkowe terynōm, kere należały do Cooper Union.
Ukōntyntowanie Van Alena z tych ôsiōngniyńć ôstało nojpewnij przyćmiōne niyskorniyjszōm ôdmowōm Waltera Chryslera, kery niy chcioł mu wypłacić ôstatka hōnorarium architektōnicznego.
Jednak proces gyrichtowy przeciwko Chryslerowi znacznie ôsłabiōł reputacyjo Van Alena jako architekta, co społym ze skutkami Srogigo Kryzysu i krytykōm zrujnowało jego kariera.
W 1944 roku korporacyjo słożyła plany budowy 38-sztokowyj przybudōwki na weschōd ôd budōnku, przi 666 Third Avenue.
Kamyń zastosowany w pierwotnym budōnku niy bōł już produkowany i musioł być w ekstra spōsōb ôdtworzōny.
Familijo przedała budōnek w 1953 roku Williamowi Zeckendorfowi za szacōnkowo kwota 18 milijōnōw dolarōw.
W tamtym czasie była to nojwiynkszo przedej niyruchomości w historyji Nowego Jorku.
W 1961 roku po roz piyrszy wypolerowano elymynta budōnku wykōnane ze stali niyrościejōncyj, w tym szpica, korōna, rzigacze i dźwiyrze wejściowe.
Fyrma kupiyła budōnek za 35 milijōnōw dolarōw.
Szpica przeszła rynowacyjo, kero ôstała skōńczōno we 1995 roku.
Rynowacyjo dostała nagroda New York Landmarks Conservancy's Lucy G. Moses Preservation Award za 1997 rok.
W czyrwcu 2008 r. poinformiyrowano, iże Rada Inwestycyjno Abu Zabi kludziyła negocjacyje we sprawie sprowōnku 75% udziałōw ekōnōmicznych TMW, 15% udziałōw ôd Tishman Speyer Properties we budōnku jak tyż udziału w sōmsiednim ôbiekcie handlowym Trylons za 800 mln USD.
Spowodowało to spadek imyntnego spotrzebowanio ynergije w budōnku ô 21%, spadek spotrzebowanio wody ô 64% i tyż 81% hasiōw poddanych recyklingowi.
The Ethics of Philosophical Practice."
"Filozofijo to racjōnalnie krytyczne myślynie, mynij abo barzij systymatyczne, ô ôgōlnyj naturze świata (metafizyka abo teoryjo istniynio), dowiydzieniu wierzyń (epistymologijo abo teoryjo poznanio) i kludzyniu życio (etyka abo teoryjo wartości)."
Metafizyka zastympuje niypodważalne założynia zawarte w takij kōncepcyji racjōnalnym i zôrganizowanym zbiorym przekōnań ô świecie za cołkości.
W XIX stolecio rozwōj modernych uniwerzytetōw badawczych dokludziōł filozofijo akadymicko i inksze dyscypliny do profesjōnalizacyje i specjalizacyje.
W Against the Logicians pyrrōnistyczny filozof Sekstus Empiryk szczegōłowo opisoł rōztōmajte sposoby, na jake antyczne grecke filozofy podzielili filozofijo, zauważajōnc, że ōw trzitajlowy podział ôstoł uzgodniōny bez Platona, Arystotelesa, Ksenokratesa i stoikōw.
Inksze antyczne tradycyje filozoficzne, na kere mioł wpływ Sokrates, to cynizm, cyrynaizm, stoicyzm i sceptycyzm.
Do czołowych strzedniowiecznych myślicieli przinoleżōm św. Augustyn, Tōmasz ze Akwinu, Boecjusz, Anzelm i Roger Bacon.
Do głōwnych spōłczesnych filozofōw noleżōm Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume i Kant.
Astrōnōmijo babilońsko zawiyrała tyż mocka filozoficznych spekulacyjōw na tymat kosmologije, kere mogły mieć wpływ na antycznych Grekōw.
Niyskorniyjszo filozofijo żydowsko, kero znodła sie pod silnym zachodnim wpływym intelektualnym, ôbyjmuje proce ôd Mojżesza Mendelssohna, kery zapoczōntkowoł haskala (żydowske ôświycenie), żydowski egzystyncjalizm i judaizm reformowany.
Filozofijo islamu je dziełym filozoficznym wywodzōncym sie z tradycyje islamskij i ôdbywo sie zwykle w jynzyku arabskim.
Wczasno filozofijo islamu rozwinyła grecke tradycyje filozoficzne w nowych innowacyjnych kerōnkach.
Dzieła Arystotelesa wywarły srogi wpływ na filozofach, takich jak Al-Kindi (IX stolecie), Awicenna (980 – czyrwiec 1037) i Awerroes (XII stolecie).
Ibn Khaldun bōł wpływowym myślicielym filozofije historycznyj.
Indyjske tradycyje filozoficzne wspōłdzielōm roztōmajte iste kōncepcyje i idyje, kere sōm definiowane na roztōmajte sposoby i akceptowane abo ôdciepowane bez roztōmajte tradycyje.
Filozofijo indyjsko je wszeôbecnie pogrupowano w ôparciu ô jeji zwiōnzek z Wedami i zawartymi w nich idyjami.
Szkoły, kere sōm zgodne z ôbmyślōnkym Upaniszad, tak zwane tradycyje "ôrtodoksyjne" abo "hinduske" sōm czynsto potajlowane na szejś darśan abo filozofijōw: Sankhya, Yoga, Nyaya, Vaisheshika, Mimāmsā i Vedānta.
Odzwierciedlajōm tyż tolerancyjo do roztōmajtości interpretacyji filozoficznych w hinduiźmie, we tym samym czasie przi spōłdzielōnc te same podstawy.
Sōm tyż inksze szkoły myślynio, kere sōm czynsto widziane za "hinduske", choć niykōniecznie ôrtodoksyjne (pōniywoż mogōm akceptować roztōmajte świynte pisma za normatywne, take jak Shaiva Agamas i Tantry), ôbyjmujōm ône roztōmajte szkoły Shavism, take jak Pashupata, Shaiva Siddhanta, niydwoisty tantryczny Shavism (tj. Trika, Kaula, itp.).
Zaprzeczanie tymu, co istota ludzko posiado "jo" abo "dusza" je nojpewnij nojbarzij znanōm naukōm buddyjskōm.
Filozofijo dźinizmu je jednōm z dwōch zachowanych "niyôrtodoksyjnych" tradycyjōw (społym z buddyzmym).
Dźinizm utrzimuje, co wszelko egzystyncyjo je cykliczno, wieczno i niystworzōno.
W tych regiōnach myśl buddyjski rozwinōł sie w roztōmajte tradycyje filozoficzne, używajōnce roztōmajtych jynzykōw (takich jak tybetański, chiński i poli).
Filozofijo szkoły Theravada dōminuje we krajach Azyje Połedniowo-Weschodnij, takich jak Sri Lanka, Birma i Tajlandyjo.
Po śmierci Buddy roztōmajte grupy zaczły systematyzować jego głōwne nauki, antlich rozwijajōnc wszechstrōnne systymy filozoficzne zwane Abhidharmon.
W antycznych i strzedniowiecznych Indyjach bōło mocka szkōł, szkōłek i tradycyjōw filozofije buddyjskij.
Te tradycyje filozoficzne rozwinyły teoryje metafizyczne, polityczne i etyczne, take jak Tao, Yin i yang, Rajno i Li.
Neokōnfucjanizm zdominowoł systym edukacyjny za czasōw dynastyje Sōng (960–1297), a jego idyje posużyły za filozoficzno podstawa cysorskich egzaminōw do ôficjalnyj klasy uczōnych.
Za czasōw niyskorniyjszych chińskich dynastyji, takich jak dynastyjo Ming (1368–1644), a tyż w czasach koreańskij dynastyje Joseōn (1392–1897), dōminujōncōm szkołōm myślynio stoł sie ôdradzajōncy sie neokōnfucjanizm pod przewodnictwym takich myślicieli, jak Wang Yangming (1472–1529), kery bōł prōmowany bez państwo cysorske.
W epoce nowożytnyj chińske myśliciele wykorzystali idyje z filozofije zachodnij.
Na przikłod nowy kōnfucjanizm, kreowany bez take postacie jak Xiōng Shili, stoł sie dośc wpływowy.
Inkszym burtym w teroźnyj filozofiji japōńskij była tradycyjo "sztudiōw norodowych" (Kokugaku).
W XVII stolecio filozofijo etiopsko rozwinyła silno tradycyjo literacko, czego przikładym je Zera Yacob.
Inkszōm cychōm drzynnych amerykōńskich światopoglōndōw było rozszyrzynie etyki na rośliniy i zwiyrza (inksze aniżeli ludzie).
Teoryjo Teotla idzie widzieć za forma pantyizmu.
Mynij jednak reporty Departamyntu Edukacyje USA z lot 90. wskazujōm, co małowiela kobiyt trefiało na filozofijo i co filozofijo je jednōm z nojmynij proporcjōnalnych wględem płci dōmyn humanistyki, a kobiyty stanowiōm ôd 17% do 30% procownikōw wydziałōw filozofije podle niykerych podszukowań.
""Ôbadej tyż "Characteristics and Attitudes of Instructiōnal Faculty and Staff in the Humanities."
Jeji podstawowe badania ôbyjmujōm przedmioty tego jak żyć dobrze i jak ôkryślać sztandardy moralności.
Epistemologi badajōm dōmniymane źrōdła wiedze, w tym doświadczynie percepcyjne, rozum, pamiyńć i świodectwo.
Powstoł wczas we filozofiji przedsokratejskij i ôstoł sformalizowany bez Pyrrōna z Elidy, założyciela nojwczaśniejszej zachodnij szkoły filozoficznego sceptycyzmu.
Ympiryzm kładzie nacisk na dowody ôbserwacyjne uzyskane bez doświadczynie zmysłowe jako źrōdło wiedze.
Racjōnalizm wiōnże sie z wiedzōm a priori, kero je niyznoleżno ôd doświadczynia (bp. logika i matymatyka).
Metafizyka ôbyjmuje kosmologijo, to znaczy badanie świata w cołkości i ôntologijo, to znaczy badanie bytu.
Istota je zbiorym atrybutōw, kere sprawiajōm, co przedmiot je tym, czym zasadniczo je i bez kerych traci swoja tożsamość, w czasie kej cufal je włosnościōm przedmiotu, bez keryj przedmiot może durch zachować swoja tożsamość.
Pōniywoż racjōnalne myślynie je zasadniczym elymyntym wszyskich nauk ścisłych, nauk społecznyh i humanistycznych, logika stała sie naukōm formalnōm.
New York: Oxford University Press.
Jednak wiynkszość sztudyntōw filozofije akadymickij niyskorzij zajmuje sie prawym, dziynnikarstwym, religijōm, naukami ścisłymi, politykōm, biznysym abo kōnsztym.
W filozofiji analitycznyj filozofijo jynzyka bado natura jynzyka, relacyje miyndzy jynzykym, używoczami ôd jynzyka i światym.
Za tymi pisorzami podōnżali Ludwig Wittgenstein (Tractatus Logico-Philosophicus), Koło Wiedyńske, a tyż przedstowiciele logicznego pozytywizmu i Willard Van Orman Quine.
Krytykowoł kōnwyncjōnalizm, pōniywoż kludzi ôn do dziwacznyj kōnsekwyncyje, co dziynki ugodzie wszysko może być ôkryślōne jakim ino mianym.
Coby to zrobić, wskazowoł, co wyrazy słożōne i zdania sōm uznowane za prawidłowe.
Jednak pod kōniec Kratylosa prziznoł, co w gra wchodziyły tyż pewne kōnwyncyje społeczne, zatem w kōncepcyji godajōncyj, co fōnemy majōm indywidualne znaczynia, sōm pewne błyndy.
Rozdzielōł wszyske rzeczy na kategoryje gatunkōw i zortōw.
Pōniywoż jednak Arystoteles uznoł te podobiyństwa za kōnsekwyncyjo istnyj spōlnyj formy, czyńścij uwożo sie go za zwolynnika "umiarkowanego ryalizmu".
Ōw lektōn bōł znaczyniym (abo synsym) kożdego terminu.
We strzedniowieku było poru godnych uwogi filozofōw jynzyka.
Scholastycy niyskorego strzedniowieku, tacy jak Ockham i Jon Duns Szkot, uwożali logika za scientia sermocinalis (nauka ô jynzyku).
Zjawiska niyjasności i niyjednoznaczności były intynsywnie analizowane, co dokludziyło do rosnōncego zainteresowania problymami zwiōnzanymi z użyciym słōw synkategorematycznych, takich jak: i, abo, niy, jeźli i kożdy.
Supozycyjo terminu je jego interpretacyjōm w ôkryślōnym kōntekście.
Taki schymat klasyfikacyjny je prekursorem teroźnego rozrōżnienia miyndzy użyciym a spōminkōm jak tyż pōmiyndzy jynzykiym i metajynzykiym.
Jednōm z czynści spōlnego zdanio je słowo leksykalne, kere skłodo sie z rzeczownikōw, czasownikōw i przimiotnikōw.
Symantyka filozoficzno skupio sie na prawidle kōmpozycyjności, coby wyklarować zwiōnzek miyndzy znaczōncymi czynściami a cołkimi zdaniami.
Pojyncio funkcyje idzie używać niy ino do ôpisu tego, jak fungujōm znaczynia leksykalne: idzie jejich tyż używać do ôpisowanio znaczynio zdanio.
Funkcyjo propozycjōnalna je ôperacyjōm jynzyka, kero biere podmiot (w tym wypadku kōnia) za dane wejściowe, a za dane wyjściowe ôddowo fakt symantyczny (tzn. wniosek, kery je wyrażōny zdaniym "kōń je czyrwony").
Czy za prziswojanie jynzyka ôdpowiado ôsobliwy ôbszar we umyśle?
Piyrszo to perspektywa behawiorystyczno, kero przijmuje, co niy ino uczymy sie jynzyka bez przijmowanie wiedzy, ale tyż co uczynie sie nastympuje bez warōnkowanie.
Modele natywistyczne twierdzōm, co w mōzgu sōm wyspecjalizowane "masziny" przeznaczōne do uczynio sie jynzyka
Jynzykoznawcy Sapir i Whorf sugerowali, co jynzyk ôgraniczo zakres, w jakim czōnki "spōlnoty jynzykowyj" mogōm myśleć ô pewnych tymatach (analogiczno hipoteza ukazuje sie w powiyści George'a Orwella "Rok 1984").
Zdecydowanōm ôpacznościōm stanowiska Sapira-Whorfa je przekōnanie, co myśl (abo szyrzyj treść myntalno) mo pierszyństwo przed jynzykiym.
Dalszym argumyntym je to, co ciynżko wytuplikować jak znaki i symbole na papiōrze mogōm reprezyntować cokolwiek znaczōncego, podwiela niy ôstanie im wpojōne znaczynie bez zawartość umysłu.
Nostympno tradycyjo filozofōw starała sie pokozać, co jynzyk i myśl sōm ze sobōm niyrozerwalnie zwiōnzane, i co niy ma możliwości wytuplikowanio jednego bez drugigo.
Do pewnego stopiynia teoretyczne podstawy symantyki kognitywnej (w tym pojyncie rōm symantycznych) sugerujōm wpływ jynzyka na myślynie.
Istniejōm badania, kere dowodzōm, co jynzyki formujōm spōsōb, w jaki ludzie miarkujōm przyczynowość.
Jednak ôsoby posugujōnce sie jynzykiym hiszpańskim abo japōńskim byłyby barzij skłōnne pedzieć "wazōn sie rostrzas".
Ôsoby godajōnce po hiszpańsku i japōńsku niy pamiyntały sprowcōw przipadkowych wydarzyń tak dobrze, jak ôsoby godajōnce po angelsku.
W jednym badaniu ôsoby godajōnce po niymiecku i hiszpańsku ôstały poproszōne ô ôpisanie przedmiotōw, kere w tych dwōch jynzykach majōm inksze rodzaje.
Coby ôpisać "most", kery mo rodzaj mynski we niymeckim i żyński we hiszpanijskim, godajōncy po niymecku godajōm "pinykny", "elegancki", "delikatny", "spokojny", "gryfny" i "szlang", and the Spanish speakers said "wielgi", "niybezpieczny", "dugi", "mocny", "silny" i "wysoki".
To, eli dany ôbcy bōł przijazny, eli wrogi, zależało ôd pewnych subtelnych znakōw, ale uczestnikōm niy pedziano, jake ône sōm.
Do ôstatka ôbcy ôstali bezimiynni.
Ôkozało sie, co nazywanie ôbiektōw pōmogo nōm je kategoryzować i spamiyntywać.
W tym ôbszarze zogodniynia tykały: natury synōnimije, pochodzynio samego znaczynio, naszego rozumiynio znaczynio jak tyż natury kōmpozycyje (pytanie, w jaki spōsōb znaczōnce jednostki jynzyka skłodajōm sie z myńszych znaczōncych czynści, jak tyż w jaki spōsōb znaczynie cołkości wywodzi sie ze znaczynio jeji czynści).
Ideowa teoryjo znaczynio, zwykle zwiōnzano z brytyjskim empirykiem Johnem Locke'iym, głosi, co znaczynia sōm mentalnymi reprezyntacyjami wywołowanymi bez znaki.
(Patrz tyż ôbrozek ô teoryji jynzyka ôd Wittgensteina).
Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Referencyjno teoryjo znaczynio, zwano tyż symantycznym eksternalizmym, traktuje znaczynie za rōwnoznaczne z tymi rzeczami na świecie, kere sōm faktycznie zwiōnzane ze znakami.
Tradycyjne sformułowanie tyj teoryje je take, co znaczynie zdania to metoda jego weryfikacyje abo falsyfikacyje.
W tyj wersyji rozumiynie (no tōż i znaczynie) zdanio polygo na zdolności suchocza do rozpoznanio dowodu (matymatycznego, ympirycznego abo inkszego) prawdziwości tego zdanio.
Pragmatyczno teoryjo znaczynio to kożdo teoryjo, w keryj znaczynie (abo rozumiynie) zdania je znoleżne ôd skutkōw jego zastosowanio.
Gottlob Frege bōł zwolynnikiym zapośredniczōnyj teoryji ôdniesiynio.
Tako myśl je abstrakcyjno, uniwerzalno i ôbiektywno.
Referyncyje to ôbiekty we świecie, kere wyłowiajōm słowa.
Miana włosne ôpisanego powyżyj rodzaju uwożoł za "skrōcōne sprecyzowane ôkryślynia" (zob. Teoryjo deskrypcyje).
Take wyrażynia ôznaczajōm, co je przedmiot, kery ôdpowiado ôpisowi.
Podle Fregego kożde wyrażynie ôdesyłajōnce mo tak syns, jak i desygnat tyż go mo.
Ôprōcz rōżnic miyndzy poglōndami Fregego i Russella, sōm ôni na ôgōł ujmowani razym jako deskryptywisty, jeźli chodzi ô nazwy włosne.
Rozwożmy miano Arystoteles i ôpisy "nojwiynkszy uczyń ôd Platōna", "twōrca logiki" and "rechtōr ôd Aleksandra".
Możno bōł i w ôgōle niy stoł sie znany potōmnym abo mōg tyż umrzić za bajtla.
Ale to je głymboko sprzeczne z intuicyjōm.
Niyuchrōnnie pokazujōm sie pytania tykajōnce ôbtoczajōncych tymatōw.
David Kellogg Lewis zapropōnowoł wartościowo ôdpowiydź na piyrsze pytanie, przedstawiajōnc poglōnd, co kōnwyncyjo je racjōnalnie samoutrwalajōncōm sie prawidłowościōm we zachowaniu.
Noam Chomsky zapropōnowoł, coby badania nad jynzykiym mogły ôdbywać sie w kategoryjach I-jynzyka, to znaczy godki wnyntrznyj danych ôsōb.
Jednym z ôwocnych źrōdeł badań je badanie warōnkōw społecznych, kere powodujōm powstowanie znaczyń i jynzykōw abo sōm z niymi zwiōnzane.
Filozofa jynzyka interesujōm założynia, na kerych ôpiyro sie kożdy poglōnd teoretyczny.
Retoryka to nauka ô kōnkretnych słowach, kerych ludzie używajōm, coby ôsiōngnōńć ôdpedni ymocyjōnalny i racjōnalny efekt u suchocza, eli to w cylu przekōnowanio, prowokowanio, ujmowanio eli tyż nauczanio.
Stosowano je tyż w cylu ôbadania i interpretacyje prawa jak tyż pōmogo w zrozumiyniu logicznyj kōncepcyje dōmyny dyskursu.
Idyjo jynzyka je czynsto powiōnzano z logikōm w jeji greckim znaczyniu, pōniywoż "logos" ôznaczo dyskurs abo dialektyka.
Heidegger łōnczy fynōmynologijo z hermyneutykōm Wilhelma Diltheya.
Na przikłod Sein (bycie), słowo same w sie, je nasycōne mocōm znaczyń.
Heidegger prawi, co pisanie je ino przidowkym do mowy, pōniywoż nawet czytelniki kōnstruujōm abo wnoszōm swoje włosne "godanie" w czasie czytanio.
We „Prowdzie i metodziei” Gadamer ôpisuje jynzyk za "„mydium, w kerym miyndzy dwojgym ludzi dochodzi do merytorycznego zrozumiynio i porozumiynio
Z drugij strōny Paul Ricœur zapropōnowoł hermyneutyka, kero przi nawiōnzaniu do pierwotnego greckigo znaczynio tego terminu, kładła nacisk na ôdkrywanie skrytych znaczyń w dwuznacznych terminach (abo "symbolach") zwykłyj godki.
Pozwalo im wykorzystywać i skutecznie manipulować światym zewnyntrznym w cylu tworzynio znaczynio do siebie i przekazowanio tego znaczynio inkszym.
Niykere wożne postacie w historyji symiotyki to Charles Sanders Peirce, Roland Barthes i Roman Jakobson.
XIX-wieczny rōmantyzm kłod nacisk na ludzko sprawczość i swobodno wola w budowaniu znaczyń.
Poglōndy humanistyczne sōm kwestiōnowane bez biologiczne teoryje jynzyka, kere traktujōm jynzyki za zjawiska naturalne.
W neodarwiniźmie Richard Dawkins i inksze zwolynniki teoryje replikatorōw kulturowych uwożajōm jynzyki za populacyje wirusōw umysłu.
Niykerzi godajōm, iże wyrażynie to ôznaczŏ jakiś ryalny, abstrakcyjny i uniwerzalny, na świecie zwany "skałami".
Tyn problym idzie wyklarować, jeźli przijzdrzimy sie twierdzyniu "Sokrates to czowiyk".
Te dwie rzeczy łōnczōm sie w jakiś spōsōb abo nakłodajōm sie na siebie.
 "\n"" ""Inkszōm perspektywōm je uznanie "czowiyka" za włosność podmiotu "Sokrates".
Nojbarzij prominentne czōnki tradycyje formalnyj symantyki to Tarski, Carnap, Richard Montague i Donald Davidson.
Niy wierzili, co społecznyi praktyczny wymiar znaczynio jynzykowego mōgby ôstać uchwycōny bez egal jake doświadczynia formalizacyje za pōmocōm norzyndzi logiki.
Mocka z jego idyjōw ôstało wchłōniyntych bez teoretykōw, takich jak Kent Bach, Robert Brandom, Paul Horwich abo Stephen Neale.
W procy "Słowo i przedmiot", Quine poprosiył czytoczy, coby wyforsztelowali sie sytuacyjo, w keryj ôstowajōm skōnfrōntowani z wczasnij niyudokumentowanōm grupōm drzynnych miyszkańcōw, kaj muszōm prōbować zrozumieć wypowiedzi i gesty, kere wykōnujōm jeji czōnki.
Wszysko, co idzie zrobić, to zbadać wypowiydź jako czynść ôgōlnego zachowanio jynzykowego jednostki, a potym wykorzystać te ôbserwacyje do interpretacyje znaczynio wszyskich inkszych wypowiedzi.
Do Quine'a, podanie jak do Wittgensteina i Austina, znaczynie niyma czymś, co wiōnże sie z pojedynczym słowym abo zdaniym, ale radszyj czymś, co, jeźli w cołkości może być przipisane, to może być przipisane ino cołkiymu jynzykowi.
Specyficzne przikłady niejasności, kere nojbarzij interesujōm filozofōw godki, to te, w kerych istniynie "przipadkōw granicznych" sprawio, co pozornie niymożliwe je stwiyrdzynie, eli ôrzeczynie je prawdziwe, eli fałszywe.
Filozofijo matymatyki je gałynziōm filozofije, kero bado założynia, podstawy i implikacyje matymatyki.
Dzisiej niykere filozofy matymatyki dōnżōm do ôpisanio tyj formy dociykanio i jeji produktōw w teroźnym stōnie, w czasie kej inksi podkryślajōm jejich rola, kero wykraczo poza prosto interpretacyjo do krytycznyj analizy.
Grecko filozofijo matymatyki była pod silnym wpływym jejich sztudiōw nad geōmetryjōm.
Bez to na przikłod "3" reprezyntowało pewno liczba jednostek, a zatem niy było "richtich" numerym.
Te wczaśniejsze grecke idyje liczbōw ôstały niyskorzij ôbalōne bez ôdkrycie irracjōnalności elymyntu kwadratowego z dwōch.
Podle legyndy, inksze pitagorejczyki byli tak wylynkniōni tym ôdkryciym, co zamordowali Hippazosa, coby strzimać go przed szerzyniym jego heretyckiej idyje.
Je to głymbokōm zogodkōm, co z jednyj strōny prowdy matymatyczne wydajōm sie mieć niyôdparto nieuchrōnność, ale z drugij strōny źrōdło jejich "prawdziwości" ôstowo niy do chycynio.
W tym czasie ukozały sie trzi szkoły: formalizm, intuicjōnizm i logika, czynściowo w ôdpowiedzi na coroz powszechniejsze ôbowy, co matymatyka w teroźnyj formie, a w ôsobliwości analiza, niy społniajōm sztandardōw pewności i rygoru, kere były przijmowane za zicher.
W miara upływu stolecio poczōntkowe zainteresowanie rozszyrzyło sie na ôtwarto eksploracyjo podstawowych aksjōmatōw matymatyki, a podejście aksjōmatyczne jako naturalno podstawa matymatyki było uwożane za ôczywiste ôd czasōw Euklidesa kole 300 p.n.e.
W matymatyce, podobnie jak we fizyce, ukozały sie nowe i niyôczekiwane idyje i nadchodziyły znaczōnce zmiany.
Niy sōndza, coby trudnościi, jake filozofijo natrefio dzisiej z matymatykōm klasycznōm, były prawdziwymi trudnościami; i myśla, co filozoficzne interpretacyje matymatyki, kere sōm nōm ôferowane z kożdyj strōny, sōm błyndne i co "interpretacyjo filozoficzno" je gynau tym, czego matymatyka niy potrzebuje.
Mocka pracujōncych matematykōw było realistami matymatycznymi; widzōm siebie za ôdkrywcōw naturalnie wystympujōncych ôbiektōw.
Pewne prawidła (bp. do egal jakich dwōch ôbiektōw istnieje zbiōr ôbiektōw skłodajōncych sie gynau z tych dwōch ôbiektōw) idzie dyrekt uznać za prawdziwe, ale hipoteza continuum może pokozać sie niyrozstrzygalno ino podle takich prawideł.
Tak grota Platōna, jak i platōnizm majōm znaczōnce, a niy ino powiyrzchowne powiōnzania, pōniywoż idyje Platōna były poprzedzōne i nojpewnij ôstowały pod wpływym poglōndōw fest popularnych pitagorejczykōw ze antycznyj Grecyje, kerzi wierzili, co świat je, ganc dosłownie, gynerowany bez liczby.
Poglōnd tyn wykazuje podobiyństwa do mocy rzeczy, kere Husserl pedzioł ô matymatyce i spiyro idyjo Kanta, co matymatyka je a priori syntytyczno).
Platōnizm pełnokrwisty to teroźno ôdmiana platōnizmu, kero je ryakcyjōm na fakt, co idzie dowiyść istniynie roztōmajtych zbiorōw bytōw matymatycznych w znoleżności ôd zastosowanych aksjōmatōw i prawideł wnioskowanio (na przikłod prawo wyłōnczōnego postrzodka i aksjōmat ôbioru).
Realizm mnogościowy (tyż platōnizm mnogościowy), kerego brōniyła Penelope Maddy, to poglōnd, co teoryjo mnogości tyko jednego uniwersum zbiorōw.
Przipisowali tyn paradoks "błyndnyj cyrkulacyje" i stworzili coś, co nazwali rozgałynziōnōm teoryjōm zortōw, coby sie z tym poradzić.
Nawet Russell pedzioł, co tyn aksjōmat tak naprowdy niy przinoleży do logiki.
Frege wymogoł Prawa Bazowego V, coby mōc podać klarowno definicyjo liczbōw, ale wszyske włosności numerōw idzie wykludzić z prawidła Hume'a.
Przizwolo jednak robiōncymu matematykowi kōntynuować swoja robota i ôstawić take problymy filozofowi abo naukowcowi.
Hilbert staroł sie pokozać spōjność systymōw matymatycznych przi założyniu, co "finitarno arytmetyka" (podsystym zwykłyj arytmetyki dodatnich liczbōw imyntnych, ôbrano za filozoficznie nieykōntrowersyjno) je spōjno.
Tak tōż, coby pokozać, co egal jaki aksjōmatyczny systym matymatyki je w ryalności niysprzeczny, przinoleży nojprzōd założyć niysprzeczność systymu matymatyki, kery je w pewnym synsie silniyjszy aniżeli systym, kery mo być dowiydziōny za niesprzeczny.
Inksi formaliści, tacy jak Rudolf Carnap, Alfred Tarski i Haskell Curry, uwożali matymatyka za badanie formalnych systymōw aksjōmatōw.
Im wiyncyj szpilōw sztudiujymy, tym lepij.
Głōwnōm linijōm krytyki formalizmu je to, co istne idyje matymatyczne, kerymi zajmujōm sie matematycy, sōm daleke ôd spōmnianych powyżyj grōw manipulacyjnych.
Brouwer, założyciel ruchu, utrzimowoł, co ôbiekty matymatyczne powstowajōm z apriorycznych form woli, kere formujōm percepcyjo ôbiektōw ympirycznych.
Aksjōmat ôbioru je tyż ôdciepowany bez wiynkszość intuicjōnistycznych teoryjōw mnogości, choć w niykerych wersyjach je akceptowany.
Z tego pōnktu widzynio matymatyka je ćwiczyniym ludzkij intuicyje, a niy szpilym rozgrowanym z użyciym bezsynsownych symbolōw.
Podobnie wszyske inksze liczby imyntne sōm ôkryślōne bez jejich miyjsca we strukturze, na ôsi cyfrowyj.
Jednak jego głōwne twierdzynie ôdnosi sie ino do tego, jakim bytym je ôbiekt matymatyczny, a niy do zorty istniynio ôbiektōw abo struktur matymatycznych (inkszymi słowy, niy do jejich ôntologije).
Utrzimuje sie, co struktury majōm ryalno, ale abstrakcyjno i niymaterialno egzystyncyjo.
Utrzimuje sie, co struktury istniyjōm, ô wiela jakiś kōnkretny systym je jejich przikładym.
Podobnie jak nōminalizm, podejście post rem zaprzeczo istniyniu abstrakcyjnych ôbiektōw matymatycznych ô włosnościach inkszych aniżeli jejich plac we strukturze relacyjnej.
Uwożo sie, co matymatyka niyma uniwerzalno i niy je w żodnym istnym synsie poza ludzkimi mōzgami.
Jednak ludzki usōndek niy mo żodnych ekstra roszczyń do rzeczywistości ani podejścio do nij zbudowanyj z matymatyki.
Nojbarzij przistympnym, znanym i niysławnym przedstawiyniym tyj perspektywy je "Skōnd je matymatyka: autorstwa George'a Lakoffa i Rafaela E. Núñeza.
Franklin, James (2014), "An Aristotelian Realist Philosophy of Mathematics", Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), "Mathematics as a science of non-abstract reality: Aristotelian realist philosophies of mathematics," Foundations of Science 25.
Arytmetyka euklidesowo rozwiniynto bez Johna Penn Mayberry w jego ksiōnżce "The Foundatiōns of Mathematics in the Theory of Sets" tyż wpisuje sie w arystotelesowsko tradycyjo realistyczno.
Edmund Husserl, w piyrszym tōmie swojich "Dociykań logicznych", zatytułowanym "Prolegomena czystyj logiki" fest skrytykował psychologizm i prōbowoł sie ôd nigo zdystansować.
To znaczy, jeźli fizyka musi godać ô elektrōnach, coby pedzieć, czymu żarōwki zachowujōm sie tak, jak sie zachowujōm, elektrōny muszōm istnieć.
Argumentuje za istniyniym bytōw matymatycznych jako nojlepszego wyklarowanio doświadczynia, pozbawiajōnc matymatyka ôdrymbności ôd inkszych naukōw.
Wynikało to z coroz barzij popularnego pod kōniec XX stolecio stwiyrdzynio, co niy idzie dowiyść istniynio jednyj podstawy matymatyki.
Argumynt matymatyczny może przenosić fałsz ze wniosku do przesłanek tak samo, jak może przekazować prowda z przesłanek do wniosku.
Szczegōłowo przemawio za tym we "New Directions".
Jeźli matymatyka je tak samo ympiryczno jak inksze nauki, to sugeruje to, co jeji wyniki sōm tak samo ômylne jak wyniki inkszych nauk i tak samo przipadkowe.
Coby zapoznać sie z filozofijōm matymatyki, kero staro sie przezwyciynżyć niykere niydociōngniyncia podejść ôd Quine'a i Gödla, bierōnc pod uwoga aspekty kożdego z nich, ôbocz "Realism in Mathematics Penelope Maddy".
Zaczōn ôd "miyndzy" aksjōmatōw Hilberta, coby scharakteryzować przestrzyństwo bez jego koordynowanio, a potym przidoł ekstra relacyje miyndzy pōnktami, coby wykōnać roboto wykōnowano wczaśnij bez pola wektorowe.
Z tego pōnktu widzynio niy ma problymōw metafizycznych ani epistymologicznych karakterystycznych do matymatyki.
Ô wiela jednak z ympirycznego pōnktu widzynio ôcyna je zortōm przirōwnanio z "ryalnościōm", kōnstruktywisty społeczne podkryślajōm, co kerōnek badań matymatycznych je dyktowany modōm grupy społecznyj, kero je ryalizuje abo potrzebami społeczyństwa je financyrujōncego.
Ale społeczni kōnstruktywiści argumentujōm, co matymatyka je w ryalności ugruntowano na srogij niyistości: społym z rozwojym praktyki matymatycznyj, status piyrwyjszyj matymatyki poddowo sie w wōnty i je ôn korygowany w stopiyniu wymoganym abo upragniōnym bez teroźno społeczność matymatyczno.
Społeczno natura matymatyki podkryślajōm jeji subkultury.
Społeczne kōnstruktywisty widzōm proces "robiynio matymatyki" za istne tworzynie znaczynio, w czasie kej ryalisty ôbywatelske widzōm brak ludzkij zdolności do abstrahowanio abo ludzki błōnd poznawczy abo tyż zbiorowo inteligyncyjo matematykōw za faktory, kere niy dozwolajōm na zrozumiynie istnego uniwersum ôbiektōw matymatycznych.
Barzij teroźnie Paul Ernest sformułowoł ôbywatelsko kōnstruktywistyczno filozofijo matymatyki.
Na przikłod, norzyndzia lingwistyki niy sōm na ôgōł stosowane do systymōw symbolōw matymatycznych, co ôznaczo, co matymatyka je sztudiowano w moc inkszy spōsōb aniżeli inksze jynzyki.
Jednak metody ôpracowane bez Fregego i Tarskigo do badanio jynzyka matymatycznego ôstały znacznie rozszyrzōne bez sztudynta ôd Tarskigo, Richarda Mōntague, i inkszych jynzykoznawcōw robiōncych we symantyce formalnyj, coby pokozać, co rozdzioł miyndzy godkōm matymatycznōm a godkōm naturalnōm może niy być tak srogi, jak sie wydowo.
Twierdzynie, co "wszyske" jednostki postulowane w teoryjach naukowych, w tym liczby, noleży uznać za istne, je dowiydziōne holizmym potwierdzajōncym.
Field rozwinōł swoje poglōndy we fikcjōnalizm.
Argumynt tyn ôpiyro sie na założyniu, co idzie podać zadowalajōnce, naturalistyczne ujyńcie procesōw myślowych w kategoryjach procesōw mōzgowych do rozumowanio matymatycznego społym ze wszyskim inkszym.
Inkszōm linijōm ôbrōny je utrzimywanie, co ôbiekty abstrakcyjne sōm istotne do rozumowanio matymatycznego we spōsōb niyprzyczynowy, a niy analogiczny do percepcyje.
Na przikłod dostarczajōm dwa dowody na irracjōnalność.
Paul Erdős bōł dobrze znany ze swojij idyje na hipotytyczno "Ksiynga" zawiyrajōnco nojbarzij szykowne i piykne dowody matymatyczne.
Z tego samego powodu jednak filozofy matymatyki starali sie skarakteryzować, co sprawio, iże jedyn dowōd je barzij pożōndany ôd drugigo, kej ôba sōm logicznie dowiydziōne.
Filozofijo umysłu to gałynź ôd filozofije, kero zajmuje sie sie badaniym ôntologije i natury umysłu jak tyż jego relacyje z ciałym.
Dualizm i mōnizm to dwie głōwne szkoły myślynio na tymat problymu umysł-ciało, chocioż ukozały sie zniuansowane poglōndy, kere niy sztimujōm do jednyj abo drugij kategoryje.
Hart, W.D. (1996) "Dualism", in Samuel Guttenplan (org) A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford, 265-7.
Pinel, J. Psychobiology, (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) The Synaptic Self: How Our Brains Become Who We Are, New York: Viking Penguin.
Psychological Predicates", in W. H. Capitan and D. D. Merrill, eds.,
Po druge, intencjōnalne stany świadōmości niy majōm synsu w niyredukcyjnym fizykaliźmie.
Na przikłod czyjeś pragniynie kōncka pizze bydzie powodowało, co ôsoba ta poruszo swojim ciałym w ôkryślōny spōsōb i w ôkryślōnym kerōnku, coby dostać to, czego chce.
Robinson, H. (1983): "Aristotelian dualism", Oxford Studies in Ancient Philosophy 1, 123–44.
Prawie na zicher zaprzeczyliby, co umysł je po prostu mōzgiym abo na ôdwyrtka, uznajōnc idyjo, co istnieje ino jedyn byt ōntologiczny w grze, za tako, kero je za moc mechanistyczno abo niyzrozumiało.
Tak tōż, na przikłod, idzie we zgodzie z rozsōndkiym spytać, jak ôdczuwo sie spolōny palec, jak wyglōndo błynkitne niebo abo w jaki spōsōb fajno muzyka brzmi do czowieka.
Z tymi mentalnymi zdarzyniami wiōnżōm sie qualia, kere wydowajōm sie ôsobliwie ciynżke do zredukowanio do czegoś fizycznego.
Dualizm musi wtynczos klarować, w jaki spōsōb świadōmość wpływo na ryalność fizyczno.
Wiedza je jednak pojmowano bez rozumowanie ôd podstaw do kōnsekwyncyje.
Podstawowōm idyjōm je to, co idzie wyforsztelować sie swoje ciało, a zatem pojōńć istniynie swojigo ciała, bez żodnych stanōw świadōmości zwiōnzanych z tym ciałym.
Inksi, tacy jak Dennett, prawiyli, co pojyncie filozoficznego zombie je niespōjnym abo mało prowdopodobnym pojynciym.
Je to poglōnd, co stany psychiczne, take jak przekōnania i pragniynia, przyczynowo wpływajōm na stany fizyczne.
Argumynt Kartezjusza ôpiyro sie na założyniu, co idyje, kere Seth uwożo za "jasne i klarowne" w jego umysłu, sōm z kōnieczności prawdziwe.
Cambridge, MA: MIT Press (Bradford) Na przikłod Joseph Agassi sugeruje, co pora ôdkryć naukowych dokōnanych ôd poczōntku XX stolecio podważyło idyjo uprziwilejowanego dostympu do włosnych idyjōw.
Tego poglōndu nojbarzij brōniōł Gottfried Leibniz.
Te emergentne włosności majōm niyznoleżny status ôntologiczny i niy mogōm być zredukowane ani wyklarowane w kategoryjach fizycznego pola, z kerego sie wyłaniają.
Epifenomenalizm to doktryna sformułowano po roz piyrszy bez Thomasa Henry'ego Huxleya.
Tego poglōndu brōniōł Frank Jackson.
Panpsychizm to poglōnd, co wszelo materyjo mo aspekt mentalny abo, alternatywnie, wszyske przedmioty majōm zunifikowane cyntrum doświadczynio abo pōnkt widzynio.
Przikłod tych roztōmajtych stopiyni folgi podowo Allan Wallace, kery zauważo, co "doświadczalnie ôczywiste je, co ftoś może czuć sie fizycznie niykōmfortowo – na przikłod w czasie intynsywnego tryningu fizycznego – bydnōc umysłowo pogodnym; i ôpacznie, idzie być psychicznie zrozpaczōnym, przi doświadczaniu fizycznego kōmfortu".
Stany psychiczne mogōm powodować zmiany w stanach fizycznych i tyż ôpacznie.
Dualizm ympiryczny je akceptowany jako kōnceptualne rōmy buddyzmu madhjamaki.
Negujōnc niyznoleżne istniynie wszyskich zjawisk, kere skłodajōm sie na świat naszyego doświadczynio, poglōnd madhjamaki ôdchodzi tak ôd dualizmu substancyje Kartezjusza, jak i mōnizmu substancyje – mianowicie fizykalizmu – kery je karakterystyczny do teroźnyj nauki.
Richtich, fizykalizm, to znaczy idyjo, co materyjo je jedynōm fundamyntalnōm substancyjōm ryalności, je klarownie ôdciepowano bez buddyzm.
Chocioż te piyrsze zwykle majōm masa, położynie, wartkość, kształt, miara i mocka inkszych atrybutōw fizycznych, niy sōm ône gyneralnie karakterystyczne do zjawisk umysłowych.
Zasadniczo inakszo natura ryalności była cyntralnym elymyntym filozofiji weschodnich ôd wiyncyj jak dwōch tysiōncleci.
Mōnizm fizykalistyczny twiyrdzi, iże jedynōm istniejōncōm substancyjōm je substancyjŏ fizyczno, w pewnym synsie tego terminu, kery mo wyklarować naszo nojlepszo nauka.
Chocioż czysty idealizm, taki jak tyn George'a Berkeleya, je rzadkościōm w teroźnyj filozofiji zachodnij, barzij wyrafinowany wariant zwany panpsychizmym, zgodnie z kerym doświadczynie i włosności umysłowe mogōm leżeć u podstaw doświadczynio i włosności fizycznych, ôstoł przijynty bez niykerych filozofōw, takich jak Alfred North Whitehead i David Ray Griffin.
Trzeciōm możebnościōm je zaakceptowanie istniynio bazowyj substancyje, kero niyma ani fizyczno, ani myntalno.
Reporty introspektywne na tymat włosnego wnyntrznego życio psychicznego niy podlygajōm akuratnymu podszukowaniu i niy mogōm być użyte do tworzynio uogōlnień predykcyjnych.
Rōwnolegle do tych zmian w psychologiji rozwinōł sie behawioryzm filozoficzny (czasami nazywany behawioryzmem logicznym).
Filozofy ci doszli do wniosku, co jeźli stany mentalne sōm czymś materialnym, ale niy behawioralnym, to stany mentalne sōm nojpewnij idyntyczne ze stanami wnyntrznymi mōzgu.
Podle teoryje tożsamości symbolicznyj fakt, co ôkryślōny stan mōzgu je powiōnzany ino z jednym stanym psychicznym ôsoby, niy musi ôznaczać, co je absolutno korelacyjo miyndzy zortami stanu psychicznego a zortami stanu mōzgu.
Yntlich, Wittgensteinowska idyjo znaczynio za użycio dokludziyła do nastōnio wersyji funkcjōnalizmu jako teoryje znaczynio, rozwiniyntyj dalij bez Wilfrida Sellarsa i Gilberta Harmana.
Powstowo tedyć pytanie, eli durch może istnieć niyredukcyjny fizykalizm.
Davidson posuguje sie tezōm ô superweniencyji: stany psychiczne superweniujōm na stanach fizycznych, ale niy sōm do nich redukowalne. "
Mōzg przechodzi z jednyj chwile do drugij; w tyn spōsōb mōzg mo tożsamość w czasie.
Analogijōm jaźni abo “I” byłaby flama świyce.
Flama wykazuje pewno zorta ciōngłości, pōniywoż świyca niy gaśnie w czasie polynio, ale tak naprowdy niy mo żodnyj tożsamości flamy przechodzōncyj z jednyj chwile na drugo w czasie.
Podobnie, je to iluzyjo, co je sie tōm samōm ôsobōm, kero weszła dzisiej rano na zajyńcia.
Je to analogiczne do fizycznych włosności mōzgu powodujōncych stan psychiczny.
Churchlandowie czynsto ôdwołujōm sie do losu inkszych, błyndnych popularnych teoryjōw i ôntologijōw, kere powstały w ciōngu dziejōw.
Niykere filozofy twierdzōm, co dzieje sie tak, pōniywoż istnieje skryte pōmiyszanie pojynciowe.
Radszyj przinoleży ajnfach zaakceptować, co ludzke doświadczynie idzie ôpisać na roztōmajte sposoby — na przikłod za pōmocōm słownictwa umysłowego i biologicznego.
Mōzg je ajnfach niywłaściwym kōntekstym do używanio słownictwa umysłowego — poszukowanie stanōw umysłowych mōzgu je wtynczos błyndym kategoryje abo zortōm błyndnego miarkowanio.
I charakterystyczne do stanu psychicznego je to, iże mo pewno jakość doświadczalnōm, m.in. bōlu, iże to boli.
Istniynie zdarzyń mōzgowych samo w sie niy może wyklarować, czymu towarziszōm im ôdpednie doświadczynia jakościowe.
Wyniko to z założynio ô możebności wyklarowań redukcyjnych.
XX-wieczny niymiecki filozof Martin Heidegger skrytykował założynia ôntologiczne leżōnce u podstaw takigo redukcyjnego modelu, twierdzōnc, co niymożebne je zrozumiynie doświadczynio w tych terminach.
Problym klarowanio introspektywnych piyrwszôosobowych aspektōw stanōw myntalnych i świadōmości w ôgōlności w terminach trzecioôsobowyj ilościowyj neurōnauki nazywo sie lukōm klarujōncōm.
We gra wchodzōm dwie ôsobne kategoryje i jednyj niy idzie zredukować do drugij.
Podle Nagela nauka niyma jeszcze w stanie wyklarować subiektywnego doświadczynia, pōniywoż niy ôsiōngła jeszcze wymoganego poziōmu abo zorty wiedze.
Ta włosność stanōw myntalnych pociōngo za sobōm to, co majōm ône treść i symantyczne desygnaty, a bezto idzie im przipisać wartości logiczne.
Ale myntalne idyje abo ôsōndy sōm prawdziwe abo fałszywe, bezto jak stany myntalne (idyje abo ôsōndy) mogōm być procesami natrualnymi?
Jeźli fakt je prawy, ta idyjo je prawo; w ôpacznym razie je fałszywo.
Pōniywoż procesy umysłowe sōm ściśle zwiōnzane z procesami cielesnymi, ôpisy istotōw ludzkich, jakich dostarczajōm nōm nauki przirodnicze, ôdgrywajōm ważno rola we filozofije umysłu.
W dziedzinie neurobiologije istnieje moc subdyscyplinōw, kere zajmujōm sie relacyjami miyndzy stanami i procesami psychicznymi i fizycznymi: neurofizjologijo sensoryczno bado zwiōnzek miyndzy procesami percepcyje i stymulacyje.
Nareście, biologijo ewolucyjno podszukuje pochodzynie i rozwōj ludzkigo układu nerwowego i, ô wiela je to podstawōm umysłu, ôpisuje tyż ōntogenetyczny i filogenetyczny rozwōj zjawisk psychicznych, poczōnwszy ôd jejich nojbarzij prymitywnych etapōw.
Ajnfachowym przikładym je mnożynie.
To pytanie pokozało sie we czołōwce mocy filozoficznych debatōw skuli badań we dziedzinie sztucznyj inteligencyji (AI).
Przeciwnie, cylym silnyj sztucznyj inteligyncyje je kōmputer ze świadōmościōm podobnōm do ludzkij.
Test Turinga trefiōł sie z mockōm głosōw krytyki, z kerych nojbarzij znanym je nojpewnij chiński eksperymynt myślowy tykajōncy izby sformułowany bez Searle'a.
Psychologijo podszukuje prawa, kere łōnczōm te stany psychiczne ze sobōm abo z wchodami i wyjściami do ôrganizmu ludzkigo.
Prawo psychologije form godo, co przedmioty poruszajōnce sie w tym samym kerōnku sōm widziane za powiōnzane ze sobōm.
Ôbyjmuje podszukowania nad inteligyncyjōm i zachowaniym, ôsobliwie skupiajōnc sie na tym, w jaki spōsōb informacyje sōm reprezyntowane, przetworzane i przekształcane (za pōmocōm takich talyntōw jak percepcyjo, godka, pamiyńć, miarkowanie i ymocyje) w systymach nerwwowych (czowieka abo inkszego zwiyrza) i maszinach (bp. kōmputrach).
Mynij jednak twōrczość Hegla radykalnie rōżni sie ôd stylu anglo-amerykōńskij filozofije umysłu.
Fynōmynologijo, założōno bez Edmunda Husserla, skupio sie na zawartości ludzkigo umysłu (patrz noema) jak tyż na tym, jak procesy myślowe formujōm nasze doświadczynia.
Tak je w przipadku materialistycznych deterministōw.
Niykerzi idōm w tym miarkowaniu ô krok dalij: ludzie niy mogōm sami ôkryślić, czego chcōm i co robiōm.
Ci, kerzi przijmujōm ta pozycyjo, sugerujōm pytanie "Sōm my wolne?"
Niy przinoleży utożsamiać swobody z niyôkreślōnościōm.
Nojwożniyjszym kompatybilistōm w historyji filozofije bōł David Hume.
Filozofy ci twierdzōm, iże byt świata abo a) niyma doimyntnie zdeterminowany bez prawo naturalne, kaj prawo naturalne je przechwytywane bez fizycznie niyznoleżny podmiot, b) je zdeterminowany ino bez indeterministyczne prawo naturalne, abo c) je zdeterminowany bez indeterministyczne prawo naturalne zgodnie z subiektywnym wysiłkiym fizycznie nieredukowalnej agyncyje.
Argumentujōm to w nastympujōncy spōsōb: jeźli naszo wola niyma bez nic zdeterminowano, to pragnymy tego, czego pragnymy, bez czysty cufal.
Idyjo jaźni jako niyzmiynnego podstawowego jōndra wywodzi sie z idyje niymaterialnyj dusze.
Mantranga, głōwny organ zarzōndzajōncy tych stanōw, skłodoł sie z krōla, prymiera, głōwnodowodzōncego armiji, głōwnego kapelōna ôd krōla.
Arthashastra zawiyro ôpis nauki ô polityce do mōndrego władcy, polityki tykajōncyj spraw zagranicznych i wojn, systymu państwa szpiegowskigo jak tyż wzglyndu i stabilności ekōnōmicznyj państwa.
Bazowe filozofie tego ôkresu, kōnfucjanizm, legalizm, moizm, agraryzm i taoizm, miały polityczny aspekt w rōmach swojich szkōł filozoficznych.
Legalizm ôpowiadoł sie za fest autorytarnym rzōndym ôpartym na drakōńskich sztrofach i prawach.
Jednak w niyskorym ôkresie antycznym "tradycjōnalistyczny" poglōnd na islam ôgōlnie zatriumfował.
Jednak we myśli zachodnij wszeôbecnie uwożo sie, co bōł to specyficzny ôbszar, isty ino wielgim filozofōm islamu: al-Kindiemu (Alkindus), al-Farabiemu (Abunaser), İbn Sinie (Awicenna), Ibn Bajjahowi (Avempace) i Ibn Rushdiemu (Averroes).
Na przikłod idyje Khawarij z bardzo wczesnych lat historyji islamu dotyczōnce Kalifa i Ummah lub te z islamu szyickigo dotyczōnce kōncepcyji Imama sōm uwożane za dowody myśli politycznyj.
Arystotelizm rozkwitł, kej złote stolecie islamu bōło świadkym kōntynuacyji wandrownych filozofōw, kerzi wdrażali idyje Arystotelesa w kōnteksty świata islamu.
Inksze znoczne filozofy polityczne tamtych czasōw to Nizam al-Mulk, perski forszer i wezyr Impyrium Seldżukōw, kery ułożōł Siyasatnama, to znaczy "Ksiynga Rzōndu" we jynzyku angelskim.
Możno nojbarzij wpływowym filozofym politycznym strzedniowiecznyj Europy bōł św. Tōmasz z Akwinu, kery pōmōg prziwrōcić dzieła Arystotelesa, kere dotatłu do katolickij Europy za sprawōm muzułmańskij Hiszpanije, społym z kōmyntorzami Awerroesa.
Inksi, jak Nicole Oresme w Livre de Politiques, kategorycznie ômawiali prawa do ôbalynio niysprawiedliwego władcy.
Ta robota, bydōnco rygorystycznōm analizōm klasycznyj antyki, podobnie jak Dyskursy, w srogim stopiyniu wpłynyła na teroźny myśl polityczny na Zachodzie.
W kożdym razie, Machiavelli prezyntuje pragmatyczny i cosik kōnsekwencjalistyczny poglōnd na polityka, zgodnie z kerym dobro i zło sōm ino strzodkami sużōncymi do ôsiōngniyńcio cylu, tj. zdobycio i utrzimanio absolutnyj władzy.
Teoretycy ci kerowali sie dwōma bazowymi pytaniami: po piyrsze, jakim prawym abo jako potrzebōm kerujōm sie ludzie przi tworzyniu państwa; a po druge, jako może być nojlepszo forma państwa.
Termin "rzōnd" ôdnosiōłby sie do ôkryślōnyj grupy ludzi, kerzi zajmowaliby stanowiska w instytucyjach państwowych i tworzili prawa jak tyż rozporzōndzynia, kerymi ludzie, w tym ôni sami, byliby zwiōnzani.
Idzie ja tyż miarkować za idyjo swobodnego rynku stosowano we handlu miyndzynorodowym.
Nojbarzij zagorzałym krytykym kościoła we Francyji bōł François Marie Arouet de Voltaire, reprezyntant ôświecenia.
Żałuja ino tego, co niy moga ci pōmōc w tym zocnym powziyńciu, nojszumniyjszym i nojbarzij godnym reszpektu, na jaki ludzki umysł może wskozać."
Locke bōł w stanie ôbalić ôjcowsko teoryjo polityczno Sir Roberta Filmera na rzecz systymu naturalnego opartego na naturze we ôkryślōnym systymie.
W ôpaczności do dōminujōncego poglōndu Akwinaty na zbowiynie dusze ôd grzychu piyrworodnego, Locke wierzi, co ludzki umysł przichodzi na tyn świat za tabula rasa.
Chocioż idzie sie tropić ôgraniczaniym swobody bez dobrotliwych mōnarchōw abo arystokratōw, tradycyjne ôbowy tykajōm tego, co kedy władcy niy ôdpadajōm politycznie przed reskyrowanymi, bydōm reskyrować we włosnym interesie, a niy reskyrowanych.
Sprawiedliwość ôbyjmuje ôbowiōnzki, kere sōm ôbowiōnzkami perfekt — to znaczy ôbowiōnzki, kere sōm skorelowane z prawami.
Używo „Ô swobodzie" do ôbgodanio przedmiotu rōwności płci we społeczyństwie.
Wolność Starożytnych była partycypacyjnōm wolnościōm republikańskōm, kero dowała ôbywatelom prawo do dyrekt wpływanio na polityko bez debaty i welōnki w zgromadzyniu publicznym.
Wolność Starożytnych ôgraniczała sie tyż do stosunkowo małych i hōmogynicznych społeczyństw, w kerych ludzie mogli wygodliwie sebrać sie w jednym myjscu, coby załatwiać sprawy publiczne.
Zamiast tego welmany ôbiyraliby przedstawicieli, kerzi debatowaliby w parlamyncie w mianie ôd norodu i retowaliby ôbywatelōw przed kōniecznościōm dziynnego zaangażowaniŏ politycznego.
W Lewiatanie Hobbes przedstawiōł swoja doktryna tykajōnco założynio państw i prawowitych rzōndōw jak tyż stworzōł ôbiektywno nauka ô moralności.
W takim państwie, kożdo ôsoba miałaby prawo, aby licencyjo, do wszystkigo na świecie.
Wydany w 1762 r. stoł sie jednym z nojbarzij wpływowych dzieł filozofije politycznyj w tradycyji zachodnij.
Ci, kerzi uwożajōm sie za panōw inkszych, sōm richtich srogszymi niywolnikami aniżeli ôni”."
Rewolucyjo industryjalno wywołała rōwnolygło rewolucyjo we myśli politycznyj.
W połowie XIX stolecio rozwinōł sie marksizm, a socjalizm w cołkości zyskoł coroz srogsze sparcie ôbywatelske, zwykle ze strōny miastowyj klasy robotniczyj.
W ôpaczności do Marksa, kery wierzōł w materializm historyczny, Hegel wierzōł w fynōmynologijo ducha.
We świecie anglo-amerykōńskim antyimperializm i pluralizm zaczłi zyskiwać na znaczyniu na przełōmie XIX i XX stolecio.
Były to czasy Jean-Paula Sartre'a i Louisa Althussera, a zwyciynstwa Mao Zedōnga w Chinie i Fidela Castro na Kubie jak tyż wydarzynia moja 1968 r. dokludziyły do wzrōstu zainteresowanio ideologijōm rewolucyjnōm, ôsobliwie ze strōny nowyj lewice.
Kolōnializm i rasizm byli wożnymi kwestyjami, kere sie ukozały.
Rozwōj fyminizmu, ruchōw ôbywatelskich LGBT jak tyż kōniec rzōndōw kolōnialnych i politycznego wykluczynio takich myńszości, takich jak Afroamerykōny i myńszości seksualne w krajach rozwiniyntych, dokludziyły do tego, co myśl fyministyczno, postkolōnialna i wielokulturowo zyskała na znaczyniu.
Rawls zastosowoł eksperymynt myślowy, ôryginalne stanowisko, w kerym reprezentatywne partyje ôbiyrajōm prawidła sprawiedliwości do bazowyj struktury społeczyństwa spod forhangu niywiedy.
Wroz z nastōniym etyki analitycznyj w myśli angloamerykańskiij, w Europie pōmiyndzy piyńćdziesiōntymi a ôziymdziesiōntymi latami XX stolecio powstoło pora nowych linijōw filozofiji skerowanych na krytyka istniejōncych społeczyństw.
Idōnc trocha inkszymi szlakami, moc inkszych myślicieli kōntynyntalnych — druch pod srogim wpływym marksizmu — kładło na nowo akcynt na strukturalizm i na "nawrōt do Hegla".
Dalszo debata kulała sie naôbkoło (klarownyj) krytyki liberalnyj teoryje politycznyj, dokōnanyj bez Michaela Walzera, Michaela Sandela i Charlesa Taylora.
Kōmunitariany majōm tyndyncyjo do popiyranio srogszyj kōntrole lokalnyj, a tyż polityki ekōnōmicznyj i ôbywatelskij, kere zachyncajōm do wzrōstu kapitału ôbywatelskigo.
Dwie nakłodajōnce sie perspektywy polityczne, kere ukozały sie pod kōniec XX stolecio, to republikanizm (abo neorepublikanizm abo republikanizm ôbywatelski) i podejście zdolnościowe.
Do republikanina sōm status niywolnika, niyznoleżnie ôd tego, jak tyn niywolnik je traktowany, je niedopuszczalny.
Tak podejście zdolnościowe, jak i republikanizm traktujōm wybōr za coś, na co trza mieć zasoby.
Znany ze swojij teoryje, co ludzie sōm zwiyrzami społecznymi i co polis (państwo-miasto antycznyj Grecyje) było po to, by zapewnić takim zwiyrzōm dobre życie.
Burke bōł jednym z nojsrogszych spōmogoczy rewolucyje amerykōńskij.
Chomsky je czołowym krytykym amerykōńskij polityki zagranicznyj, neoliberalizmu i teroźnego kapitalizmu państwowego, kōnfliktu izraelsko-palestyńskigo jak tyż mydiōw głōwnego nurtu.
William E. Connolly: Pōmōg wkludzić filozofijo postmodernistyczno do teoryje politycznyj i prōmowoł nowe teoryje pluralizmu i dymokracyje agōnistycznej.
Thomas Hill Green: Teroźny myśliciel liberalny i wczasny zwolynnik swobody pozytywnyj.
Jego wczasne prace były pod silnym wpływym szkoły frankfurckiij.
Ôpowiadoł sie za kapitalizmym wolnorynkowym, w kerym głōwnōm rolōm ôd państwa je utrzimanie rzōndōw prawa i dozwolynie spōntanicznego rozwoju porzōndku.
David Hume: Hume skrytykowoł teoryjo umowy społecznyj Johna Locke'a i inkszych jako oparto na micie jakijś istnyj umowy.
Nojbarzij znany z Deklaracyje Niypodległości Stanōw Zjednoczōnych.
Przekōnowoł, co do zachowanio pokoju na świecie przidajno je miyndzynorodowo ôrganizacyjo.
Ôdszoł ôd Hobbesa w tym, iże ôpiyrajōnc sie na założyniu społeczyństwa, w kerym wartości moralne sōm niyznoleżne ôd autorytetu regyrōnkowego i wszeôbecnie podzielane, ôpwiadoł sie za rzōndem z władzōm ôgraniczōnōm do ôchrōny włosności ôsobistyj.
Jedyn z twōrcōw zachodnigo marksizmu.
Zrelacjōnował kōnszt państwowy z realistycznego pōnktu widzynio, zamiast polygać na idealiźmie.
Za teoretyk polityki wierzōł w rozdzioł władzy i zapropōnowoł kompleksowy zestow mechanizmōw kōntrole i rōwnowogi, kere sōm niyzbyndne do ôchrōny praw jednostki przed tyranijōm wiynkszości.
Wkludziōł pojyncie "represyjnyj desublimacyji”", w keryj kōntrola ôbywatelsko może fungować niy ino bez kōntrola bezpostrzednio, ale tyż bez manipulacyjo pragniyniym.
Stworzōł pojyncie ideologije w synsie (prawdziwych abo fałszywych) przekōnań, kere formujōm i kōntrolujōm fungowania ôbywatelske.
Mencjusz: Jedyn z nojwożniyjszych myślicieli szkoły kōnfucjańskiej, je piyrszym teoretykiem, kery przedstawiōł spōjne argumynta przemowiajōnce za noleżnościōm władcōw wobec rzōndzōncych.
Monteskiusz: Analizowoł ôchrōna ludzi bez "balans sił" we roztōmajtych czynściach państwa.
Jego interpretatorzy dyskutowali ô treści jego filozofije politycznyj.
Platōn: Napisoł dugi dialog „Republika”, w kerym przedstawiōł swoja polityczno filozofijo: ôbywatele winni być potajlowani na trzi kategoryje.
Ayn Rand: Założycielka ôbiektywizmu i głōwno inicjatorka ruchōw ôbiektywistycznych i libertariańskich w Ameryce połowy XX stolecio.
Regyrōnek mioł być ôddzielōny ôd ekōnomiji i w tyn sōm spōsōb i z tych samych powodōw bōł tyż ôddzielōny ôd religije.
Adam Smith: Czynsto godo sie, iże założōł moderno ekōnōmijo; wyklarowoł ukozanie sie korziści ekōnōmicznych z zachowanio interesownego ("niywidzialno rynka") rzymieśnikōw i handlowców.
Sokrates: Wszeôbecnie uwożany za twōrcy zachodnij filozofije politycznyj, za sprawōm tego, jaki wpływ miały jego wypowiedzi na spōłczesnych mu ateńczykōw; pōniywoż Sokrates nikej nic niy napisoł, mocka z tego, co wiymy ô nim i jego naukach, je ôd jego nojsłynniyjszego szkolorza, Platōna.
Max Stirner: Wożny myśliciel anarchizmu i głōwny przedstowiciel nurtu anarchistycznego znanego jako anarchizm indywidualistyczny.
Inksze formy filozofije ôbywatelskij ôbyjmujōm filozofijo polityczno i ôrzecznictwo, kere w srogij miarze tykajōm społeczyństw i rzōndu jak tyż jejich funkcjōniyrowanio.
Filozofijo przedsokratejsko, znano tyż za wczasno filozofijo grecko, to antyczno filozofijo grecko czasōw przed Sokratesym.
Jejich roboty ôstały bezma doimyntnie stracōne.
Filozofijo przedsokratejsko napoczła sie w VI stolecio p.n.e. ôd trzech milezyjczykōw: Talesa, Anaksymandra i Anaksymenysa.
Ksenofanes znany je z krytyki antropōmorfizmu bogōw.
Szkoła eleatycka (do keryj przinoleżeli Parmenides, Zenon z Elei i Melissos) ukozała sie w V stolecio p.n.e.
Anaksagoras i Empedokles przedstawiyli pluralistyczny ôpis tego, jak powstoł wszechświat.
Po roz piyrszy użōł go niymiecki filozof J.A. Eberhard jako "vorsokratische Philosophie''' pod kōniec XVIII stolecio.
Termin je jednak wadliwy, pōniywoż poru presokratykōw było fest zainteresowanych etykōm i tym, jak żyć jak nojlepij.
Podle Jamesa Warrena, rozrōżnienie miyndzy filozofami przedsokratejskimi a filozofami epoki klasycznyj wyznaczo niy tela Sokrates, co geografijo i to, jake teksty przetrwały.
Uczōny André Laks wyrōżnio dwie tradycyje ôddzielanio prasokratykōw ôd sokratykōw, siōngajōnce epoki klasycznyj i ôbecne aże do spōłczesności.
Mocka robot nosi tytuł Peri Physeos, to znaczy Ô naturze, tytuł przipisowany nojpewnij niyskorzij bez inkszych autorōw.
Srogszo ciynżkość w jejich interpretacyje sprawio niyklarowno godka, keryj używali.
Teofrast, nostympca Arystotelesa, napisoł yncyklopedyczno ksiōnżka „Ôpinia fizykōw”, kero w antyce była sztandardowym dziełym ô presokratykach.
Uczōne używajōm teroz tyj ksiōnżki do ôdnoszynio sie do fragmyntōw za pōmocōm schymatu kodowanio zwanego numeracyjōm Dielsa-Kranza.
Dalij je kod ôkryślajōncy, eli fragmynt je świodectwym, kodowany za "A", abo "B", jeźli je bezpostrzedniōm cytatōm filozofa.
Epoka przedsokratejsko trwała kole dwōch stoleci, ôwdy na zochōd rozciōngało sie rozrastajōnce sie perske impyrium Achemenidōw, w czasie kej Grecy rozwijali handel i rajzy sztrekami morskimi, dociyrajōnc do Cypru i Syryje.
Grecy zbuntowali sie w 499 p.n.e., ale antlich ôstali pokōnani w 494 p.n.e.
Pora faktorōw miało wpływ na narodziny filozofije przedsokratejskiej w antycznyj Grecyje.
Inkszym faktorym była letkość i czynstość rajzōw we postrzodku Grecyje, co dokludziyło do miynszanio sie i porōwnowanio idyjōw.
Do nastōnio filozofije prziczyniōł sie tyż dymokratyczny systym polityczny niyznoleżnych polis.
Idyje filozofōw były do pewnego stopiynia ôdpowiedziōm na pytania, kere subtelnie ukazowały sie we twōrczości Homera i Hezjoda.
Sōm uwożani za poprzednikōw presokratykōw, pōniywoż starali sie ôkryślić pochodzynie świata i systematycznie porzōndkowali tradycyjny folklor i powiarki.
Piyrsze filozofy przedsokrateske rajzowali tyż intynsywnie do inkszych krajōw, co ôznaczo, co myśl przedsokratejsko miała korzynie tak za granicōm, jak i w kraju.
Filozofy przedsokratejske podzielali intuicyjo, co je jedno wyklarowanie, kere może wyklarować tak wielość, jak i pojedynczość cołkości – i co wyklarowaniym tym niy bydzie bezpostrzednie działanie ôd bogōw.
Mocka szukało materialnego prawidła (arche) rzeczy jak tyż metody jejich powstowanio i znikanio.
Starajōnc sie zrozumieć kosmos, ukuli nowe terminy i pojyncia, take jak takt, symetryjo, analogijo, dedukcjōnizm, redukcjōnizm, matymatyzacyjo natury i inksze.
Może to ôznaczać zaczōntek abo zaczōntek z podtekstem, iże mo to wpływ na rzeczy, kere majōm przijś.
Może to być sprawiōne brakym insztrumyntōw abo tyndyncyjōm do widzynio świata za jedność niy dowajōnco sie zburzyć, tōż do zewnyntrznego ôka byłoby niymożebne do zaôbserwowanio malućko frakcyjo natury pod kōntrolōm eksperymyntalnōm.
Systymatyczne, pōniywoż starali sie uniwersalizować swoje ôdkrycia.
Presokratyki niy byli ateistami; jednak zminimalizowali zakres zaangażowanio bogōw w zjawiska naturalne, take jak grzmoty, abo doimyntnie wyeliminowali bogōw ze świata przirody.
Piyrszo faza filozofije przedsokratejskij, głōwnie Milezyjczykōw, Ksenofanesa i Heraklita, polygała na ôdciepniyńciu tradycyjnyj kosmogōnije i prōbie wyklarowanio natury podle ympirycznych ôbserwacyjōw i interpretacyjōw.
Eleatyki byli tyż mōnistami (wierzili, co istnieje ino jedna rzecz, a wszysko inksze je ino jeji przekształcyniym).
Uwożany je za piyrszego zachodnigo filozofa, pōniywoż za piyrszego użōł umysłu, użōł dowodu i uôgōlnioł.
Tales mōg mieć pochodzynie fynicke.
Tales jednak rozwinōł geōmetryjo za pōmocōm swojigo abstrakcyjnego miarkowanio dedukcyjnego, dochodzōnc do uniwerzalnych uôgōlniyń.
Tales nawiydziōł Sardes, jak mocka Grekōw wtynczos, kaj przechowowano szkryfty astrōnōmiczne i wykorzystywano ôbserwacyje astrōnōmiczne do cylōw praktycznych (zbiyranie ropy).
Bycie świata przipisowoł elymyntowi zamiast boskij istocie.
Bōł czōnkym elity Miletu, bogatym mynżym stanu.
W ôdpowiedzi do Talesa za piyrsze prawidło postulował niyôkryślōno, niyôgraniczōno substancyjo beze właściwości (apeiron), z keryj wyôdrymbniyły sie pierwotne ôpaczności: gorke i zimne, wilgłe i suche.
Znany je tyż ze spekulacyje na tymat pochodzynio ludzkości.
Napisoł tyż prozatorsko ksiōnżka ô przirodzie.
Bōł poetōm-wandrusym, kerego głōwnymi zainteresowaniami były teologijo i epistymologijo.
Je znany z pedzynio, co keby woły, kōnie abo lwy mogły rysować, rysowałyby swojich bogōw jako woły, kōnie abo lwy.
Ksenofanes przedstawiōł tyż naturalistyczne wyklarowania zjawisk takich jak klara, dynga i ôgyń św. Elma.
W czasie kej Ksenofanes bōł pesymistōm w przedmiocie zdolności ludzi do zdobywanio wiedze, wierzōł tyż w stopniowy postymp bez krytyczne myślynie.
Heraklit zakłodoł, co wszyske rzeczy w naturze sōm we stanie niyustannyj zmiany.
Ôgyń stowo sie wodōm i ziymiōm i na ôdwyrtka.
Tam Heraklit prawi, co niy mogymy wlyźć dwa razy do tyj samyj rzyki. Stanowisko to podsumowuje hasło "ta panta rhei" ("wszysko płynie").
Inkszo wożnōm kōncepcyjōm Heraklita je to, co ôpaczności w jakiś spōsōb ôdzwiyrciydlajōm sie wzajymnie; doktryna ta je zwano jednościōm ôpaczności.
Doktryna Heraklita ô jedności ôpaczności sugeruje, co jedność świata i jego roztōmajtych czynści je utrzimowano bez napiyncie wytworzane bez ôpaczności.
Podstawowōm idyjōm Heraklita je logos, antyczne grecke słowo ô roztōmajtych znaczyniach; Heraklit mōg we swojij ksiōnżce używać go kożdy roz w inkszym znaczyniu.
Poradziesiōnt lot niyskorzij musioł ôpuścić Crotone i przeniyść sie do Metaponto.
Rozwijali jego idyje, dochodzōnc do twierdzynio, co wszysko skłodo sie z liczbōw, wszechświat tworzōm liczby i wszysko je ôdbiciym analogijōw i relacyjōw geometrycznych.
Jejich styl życio bōł ascetyczny, strzimowali sie ôd roztōmajtych uciech i jedzynio.
Inksze przedsokratyczni filozofy wyśmiywali Pitagorasa za jego wiara we ryinkarnacyjo.
Pitagoreizm wpłynōł na niyskorniyjsze nurty krześcijōńske jako neoplatōnizm, a jego metody pedagogiczne ôstały zaadaptowane bez Platōna.
Podle Arystotelesa i Diogenesa Laertiusa, Ksenofanes bōł rechtorym Parmenidesa i trwo dyskusyjo, eli Ksenofanesa idzie tyż uwożać za eleatyka.
Bōł piyrszym, kery wywnioskowoł, co ziymia je kulisto.
Parmenides napisoł ciynżki do interpretacyje wiersz "Ô naturze abo ô tym, co je", kery w istotne spōsōb wpłynōł na niyskorniyjszo grecko filozofijo.
Wiersz skłodo sie z trzech czynści: Proem (to znaczy przedmowy), Drōgi Prowdy i Drōgi Ôpinie.
Drōga Prowdy była wtynczos i durch je uwożano za znacznie wożniyjszo.
Bez to wszyske rzeczy, kere uwożōmy za prawdziwe, nawet my sami, sōm fałszywymi wyôbrażeniami.
Bogini uczy Kourosa, jak używać swojigo umysłu, coby pojōńć, eli roztōmajte twierdzynia sōm prawe eli fałszywe, ôdciepujōnc zmysły jako błyndne.
Zenōn i Melissos kōntynuowali myśl Parmenidesa na tymat kosmologije.
Prōbowoł wyklarować, czymu uwożōmy, co istniejōm roztōmajte nieistniejōnce ôbiekty.
Anaksagoras narodziōł sie w Jōnii, ale bōł piyrszym wielgim filozofym, kery wyemigrowoł do Aten.
Anaksagoras mioł tyż srogi wpływ na Sokratesa.
Interpretacyje ôdnośnie do tego, co mioł na myśli, rōżniōm sie.
Wszyske przedmioty były miszōngami roztōmajtych elymyntōw, takich jak luft, woda i inksze.
Nous bōł tyż uwożany za budulec kosmosu, ale bydōncy ino w żywych ôbiektach.
Anaksagoras rozwinōł myśl milezyjczykōw na tymat epistymologije, dōnżōnc do ôbsztalowanio wyklarowania, kere mogłoby mieć zastosowanie do wszyskich zjawisk naturalnych.
Podle Diogenesa Laertiusa, Empedokles napisoł dwie ksiyngi w formie wierszōw: Peri Physeos (Ô naturze) i Katharmoi (Ôczyszczynia).
Kōntynuuje tyż myśl Anaksagorasa na tymat sztyrech "korzyni" (to znaczy elymyntōw klasycznych), kere przi miynszaniu sie, tworzōm wszysko naôbkoło nos.
Te dwie siły sōm przeciwstawne i działajōnc na materyjo sztyrech korzyni, jednoczōm sie w harmōniji abo rozrywajōm na sztyry korzynie, a powstōnym miszōngym sōm wszyske rzeczy, kere sōm.
Nojbarzij znani sōm ze swojij atōmowyj kosmologije, chocioż jejich myśl ôbyjmowała mocka inkszych dōmyn filozofije, takich jak etyka, matymatyka, estetyka, polityka, a nawet ymbriologijo.
Demokryt i Leucippus byli sceptykami co do wiarygodności naszych zmysłōw, ale byli zicher, co ruch istnieje.
Atōmy poruszajōm sie w prōżnocie, wpływajōm na siebie i tworzōm wielość świata, w kerym żyjymy, w spōsōb czysto mechaniczny.
Demokryt doszoł do wniosku, co jeźli wszysko skłodo sie z atōmōw i prōzni, pora naszych zmysłōw niyma istnych, atoli umownych.
Zaatakowali tradycyjne myślynie, ôd bogōw po moralność, torujōnc drōga dalszym postympōm filozofije i inkszych dyscyplin, takich jak dramat, nauki ôbywatelske, matymatyka i historyjo.
Sofiści uczyli retoryki i rozwiōnzowanio problymōw z roztōmajtych pōnktōw widzynio.
Gorgiasz napisoł ksiōnżka zatytułowano "Ô naturze", w keryj zaatakowoł kōncepcyje eleatykōw tykajōnce tego, co je i czego niy ma.
Antyfona przeciwstowiyła prawo naturalne prawo miastowymu.
Prōbowoł wyklarować tak roztōmajtość, jak i jedność kosmosu.
Diogenes z Apollōnii wrōciōł sie do mōnizmu milezjańskigo, ale z myślōm barzij szykownōm.
W czasie kej Pitagoras i Empedokles łōnczyli swoja samozwańczo mōndrość ze statusym natchniōnych bez Boga, prōbowali uczyć abo nakłaniać śmiyrtelnikōw do poszukowanio prowdy ô świecie przirody — Pitagoras za pōmocōm matymatyki i geōmetryje, a Empedokles za pōmocōm doświadczyń.
Zaatakowali tradycyjne wyôbrażynia bogōw, kere ustanowili Homer i Hezjod, i poddali badaniu popularno religijo grecko, zapoczōntkowujōnc rozłam miyndzy filozofijōm naturalnōm a teologijōm.
Myśl teologiczno zaczyno sie ôd filozofōw milezyjskich.
Ksenofanes postawiōł przed Bogym trzi warōnki: musioł być cołki dobry, niyśmiertelny i niypodobny z wyglōndu do ludzi; miało to srogi wpływ na zachodni myśl religijno.
Anaksagoras prawiōł, co kosmiczno inteligyncyjo (nous) dowo rzeczōm życie.
To Hipokrates (czynsto zwany fatrym medycyny) rozdzielōł – choć niy do kōńca – te dwie dōmyny.
Durch przekształcajōnco sie natura podsumowuje aksjōmat "panta rhei" Heraklita (wszysko je w stanie płynnym).
Presokratycy starali sie spokopić roztōmajte aspekty przirody za pōmocōm racjōnalizmu, ôbserwacyje i ôferowanio wyklarowań, kere idzie uznać za naukowe, dowajōnc poczōntek tymu, co stało sie racjōnalizmym zachodnim.
Anaksymander zapropōnowoł prawidło racyje dostatecznyj, rewolucyjny argumynt, z kerego wynikałoby tyż prawidło, co nic niy powstowo z niczego.
Ksenofanes wysunōł tyż krytyka religije antropōmorficznyj, podkryślajōnc w racjōnalny spōsōb niyspōjność przedstawiyń bogōw w greckij religiji.
Inksi presokratycy tyż starali sie ôdpedzieć na pytanie ô arche, proponujōnc roztōmajte ôdpowiedzi, ale piyrszy krok w kerōnku myśli naukowyj ôstoł już zrobiōny.
Myśl filozoficzno wytworzōno bez presokratōw fest wpłynyła na niyskorniyjszych filozofōw, historykōw i dramaturgōw.
Przyrodniki zaimpōnowali modymu Sokratesowi, kery bōł interesantny poszukowaniym istoty kosmosu, ale jego zainteresowanie ôsłabło, kej coroz barzij skupioł sie na epistymologiji, cnocie i etyce, a niy na świecie naturalnym.
Cycerōn we swojich Tusculanae Disputationes analizowoł włosne poglōndy na tymat presokratykōw, ôdrōżniajōnc teoretyczno natura myśli przedsokratejskiij ôd piyrwyjszych "myndrcōw" zainteresowanych barzij praktycznymi zogodniyniami.
Arystoteles ômōwiōł presokratykōw w piyrszyj ksiyndze Metafizyki, jako wprowadzynie do włosnyj filozofije i poszukowanio arche.
Francis Bacōn, XVI-wieczny filozof znany z rozwoju metody naukowyj, bōł nojpewnij piyrszym filozofym ery nowożytnej, kery we swojich tekstach szyroko używoł aksjōmatōw przedsokratejskich.
Friedrich Nietzsche głymboko podziwioł presokratesōw, mianujōnc jejich "tyranami ducha" do podkreślynio jejich antytezy i jego preferyncyje wobec Sokratesa i jego nostympcōw.
Podle jego narracyje, ôbecnyj w mocy jego ksiōnżek, epoka przedsokratejsko była chwalebnōm erōm Grecyje, w czasie kej tak zwane Złote Stolecie, kery prziszoł po nim, bōł, podle Nietzschego, stoleciym rozkładu.
Chocioż ôkres tyn – znany w wczaśniejszej czynści za ôkres Jora i Podzimōw jak tyż ôkres Walczōncych Krōlestw – w jego drugij czynści ôbfitowoł w chaos i krwowe batalije, je tyż znany jako Złote Stolecie filozofije chińskij, pōniywoż szyroki zakres myśli i idyjōw bōł rozwijany i dyskutowany swobodnie.
Taoizm (zwany tyż daoizmem), filozofijo, kero kładzie nacisk na Trzi Klejnoty Tao: spōłczōcie, umiar i pokora, w czasie kej myśl taoistyczno ôgōlnie kōncyntruje sie na naturze, zwiōnzku miyndzy ludzkościōm a kosmosym, zdrowiu i dugowieczności jak tyż i wu wei (działaniu bez bezczynność).
Agraryzm, to znaczy Szkoła Agraryzmu, kero ôpowiadała sie za bauerskim utopijnym kōmunalizmym i egalitaryzmym.
Uczōne z tyj szkoły byli dobrymi ôsprawiaczami, dyskutantami i taktykami.
Szkoła "Myńszego-godanio", kero niy była unikatowōm szkołōm myślynio ale filozofijōm skonstruowanōm ze wszyjskich myśli, kere były ômawiane i pochodziyły ôd zwykłych ludzi na ulicy.
Kōnfucjanizm bōł ekstra silny w czasach ôd dynastie Han, keryj nojwiynkszym myślycielym bōł Dong Zhongshu, kery zintegrowoł kōnfucjanizm ze myślami Szkoły Zonghsu i teryjōm Piynciu Elymyntōw.
W szczegōlności ôbalili założynie, co Konfucjusz je postaciōm boskōm i uwożali go za nojwiynkszego myndrca, ale po prostu czowiyka i śmiyrtelnika.
Buddyzm prziszoł do Chin kole I stolecia naszyj ery, ale dopiyro za czasōw dynastyje Pōłnocnyj i Połedniowy, Sui i Tang, zyskoł znaczōnce wpływy i uznanie.
Prowadzi to do zbadanio istoty, kero leży u podstaw rōztōmajtości zjawisk ympirycznych i pochodzynio wszyskich rzeczy.
Siydmiu ryszich — Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kasyapa, Wasisztha, Wiśwamitra.
Filozofijo starożytnej Grecji powstała w VI wieku p.n.e., wyznaczajōnc kōniec Ćmawych Stoleci.
Zajmowoł sie szerokōm gamōm tymatōw, w tym astrōnomijōm, epistemologijōm, matematykōm, filozofijōm politycznōm, etykōm, metafizykōm, ôntologijōm, logikōm, biologijōm, retorykōm i estetykōm.
Klarowne, nieprzerwane linije wpływōw prowadzōm ôd antycznych filozofōw greckich i hellynistycznych do filozofije rzimskij, filozofije wczasnego islamu, strzedniowiecznyj scholastyki, europejskigo renesansu i epoki ôświecynio.
Ale nauczyli sie rozumować.
Thales zainspirowoł Milezyjsko szkoła filozofije, a za nim Anaksymander, kery twiyrdziōł, iże substratym abo arche niy może być woda ani żodyn z klasycznych elymyntōw, ale zamiast tego je czymś "niyôgraniczōnym" abo "niyskōńczōnym" (po grecku apeiron).
W ôpaczności do szkoły milezyjskiej, kero zakłodo, co arche je jednym sztabilnym elymyntym, Heraklit nauczoł, co panta rhei ("wszysko flows"), nojbliższym elymyntym tego wiecznego strumiynia je ôgyń.
Bycie, przekōnowoł, z definicyje implikuje wieczność, w czasie kej ino to, co je, idzie pōmyśleć; co wiyncyj, rzecz, kero je, niy może być mynij abo barzij, a wiync rozrzedzynie i zagynszczenie milezyjczykōw je niymożebne w ôdniesiyniu do Bycia; yntlich, pōniywoż ruch wymogo, coby coś było niyznoleżnie ôd poruszajōncyj sie rzeczy (tzn.
Na sparcie tego, uczyń Parmenidesa, Zenon z Elei, prōbowoł dowiyść, co pojyncie ruchu je absurdalne i jako take niy istnieje.
Leucippus propōnowoł tyż pluralizm ôntologiczny z kosmogōnijōm opartōm na dwōch bazowych elymyntach: prōzni i atōmach.
Chocioż filozofijo była ugruntowanōm działalnościōm przed Sokratesem, Cycerōn uwożo go za "piyrszego, kery przikludziōł filozofijo z niebios, wraziōł ja do miastōw, wkludziōł do familjōw i zmusiōł do podszukowanio życio i moralności, dobra i zła."
Fakt, co mocka ôsprowek z udziałym Sokratesa (jak rylacjōnujōm Platōn i Ksenofōnt) kōńczy sie bez klarownego abo aporetycznego zakōńczynio, wywołoł dyskusyjo nad znaczyniym metody sokratejskiij.
Sokrates nauczoł, co żodyn niy pragnie tego, co złe, no tōż jeźli ftoś robi coś, co naprowdy je złe, musi to być niezamierzenie abo z niywiedzy; w kōnsekwyncyji wszelko cnota je wiedzōm.
Wielgi mōnż stanu Perykles bōł jednak blisko zwiōnzany z tōm nowo naukōm, bōł tyż kamratym ôd Anaksagorasa, a jego przeciwniki polityczni trzasnyli w nigo, wykorzystujōnckōnserwatywno ryakcyjo przeciwko filozofōm; przestympstwym stało sie badanie spraw nad niebym abo pod ziymiōm, tymatōw uwożanych za bezbożne.
Sokrates je jednak jedynōm ôsobōm ôbskarżōnōm we ôparciu ô to prawo; uznany za winowatego, ôstoł skozany na śmierć w 399 r. p.n.e. (ôbadej Proces Sokratesa).
Platōn we swojich dialogach wyznaczo Sokratesa na głōwnego ôsprowiocza, wywodzōnc z nich podstawa platōnizmu (a co za tym idzie, neoplatōnizmu).
Zenon z Kition z kolei zaadaptowoł etyka cynizmu do wyrażynio stoicyzmu.
Społym z Ksenofōntem Platōn je głōwnym źrōdłym informacyje ô życiu i wierzyniach Sokratesa i niy dycki je łatwo rozrōżnić coś miyndzy niymi.
Chocioż rzōndy mōndrego czowiyka byłyby lepsze aniżeli rzōndy prawa, mōndry niy może niy być ôsōndzany bez niymōndrych, bez to w praktyce rzōndy prawa uwożo sie za kōnieczne.
Dialogi Platōna majōm tyż wōntki metafizyczne, z kerych nojsłynniyjszym je jego teoryjo formōw.
Porōwnuje wiynkszość ludzi do ludzi uwiynziōnych we grocie, kerzi patrzōm ino na ciynie na ścianach i niy majōm inkszyj kōncepcyje ryalności.
Keby ci wandrusy zaś weszli do groty, ludzie we postrzodku (kerzi druch znajōm ino ciynie) niy byliby narychtowani, by uwierzić w dōniesienia ô tym „świecie zewnyntrznym”.
Bertrand Russell, A History of Western Philosophy (New York: Simōn & Schuster, 1972).
Krytykuje reżimy ôpisane we Republice i Prawach Platōna, a teoryjo formōw nazywo "prōżnymi słowami i poetycko metaforōm".
Antystenes inspirowoł sie ascezōm Sokratesa i ôbskarżoł Platōna ô duma i zarozumiałość.
Ôstoł założōny bez Euklidesa z Megary, jednego ze szkolorzy Sokratesa.
Pirronizm uznowo ôsiōngniyńcie ataraksji (stanu pokoju) za spōsōb na ôsiōngniyńcie eudajmōnije.
Jego etyka ôpiyrała sie na "pogōniach za uciechōm i unikaniu bōlu".
Jejich logiczny wkłod je durch ôbecny we spōłczesnym rachōnku zdań.
Tyn scyptyczny ôkres antycznego platōnizmu, ôd Arcezylaosa do Filōna z Laryssy, stoł sie znany jako Nowo Akadymijo, chocioż niykere antycze autory przidali dalsze podrozdziały, take jak Akadymijo Postrzodkowo.
W czasie kej cylym pirrōnistōw było ôsiōngniyńcie ataraksyji, sceptycy akadymiccy po Arcezylausie niy stowiali ataraksji jako głōwnego cylu.
W Cysorstwie Bizantyńskim idyje grecke ôstały zachowane i zbadane, a hned po piyrszyj srogszyj ekspansji islamu kalifowie Abbasydōw przizwolyli na grōmadzynie greckich rynkopisōw i zatrudniyli przekłodaczy, coby zwiynkszyć jejich prestiż.
Filozofijo strzedniowieczno to filozofijo, kero była beze strzedniowiek, to znaczy ôkres z rubsza rozciōngajōncy sie ôd padniyńcio Cysorstwa Zachodniorzymskigo w V stoleciu aże do rynesansu w XV stoleciu.
Z możliwymi wyjōntkami Awicenny i Awerroesa, myśliciele strzedniowieczni w cołkości niy uwożali sie za filozofōw: do nich filozofami byli antyczne pisorze pogańske, take jak Platōn i Arystoteles.
Jednōm z nojbarzij dyskutowanych kwestiyjōw tego ôkresu był kōnflikt: wiara kōntra rozum.
Wszeôbecnie uwożo sie, co zaczyno sie ôd Augustyna (354–430), kery blank przinoleży do ôkresu klasycznego, a kōńczy na trwałym ôdrodzyniu nauki pod kōniec XI stolecio, na poczōntku ôkresu niyskorego strzedniowieku.
W niyskorniyjszych ôkresach mnichy byli wykorzystywani do szkolynio administratorōw i duchowych.
Moc dzieł Arystotelesa było w tym czasie niyznōnych na Zochodzie.
Augustyn uwożany je za nojsrogszego z Fatrōw Kościoła.
Bez wiyncyj jak tysiōnc lot niy było bezma żodnego łacińskigo dzieła teologicznego abo filozoficznego, kere by niy cytowało jego pism ani niy ôdwołowało sie do jego autorytetu.
W 510 ôstoł kōnsulym we krōlestwie Ostrogotōw.
Pisoł kōmyntorze do tych dzieł, a tyż do Isagogi Porfiriusza (kōmyntorz do Kategoryje).
Mynij wiyncyj w tym ôkresie ukozało sie pora kōntrowersyjōw doktrynalnych, takich jak pytanie, eli Bōg przeznaczōł niykerych na zbowiynie, a inkszych na potympiynie.
Eli hostia je tym samym, co historyczne ciało Krystusa?
W tym ôkresie prziszło tyż ôdrodzynie nauki.
Niyskorzij, pod rzōndami św. Abbona z Fleury (ôpat w l. 988-1004), dyrechtora zreformowanej szkoły ôpactwa, Fleury cieszyło sie drugim złotym stoleciym.
Poczōntek XIII stolecio bōł świodkym kulminacyje ôdrodzynio filozofije greckij.
Potynżne krōle normańske grōmadzili na swojich dworach ludzi nauki z Italije i inkszych ôbszarōw, jako znak swojigo prestiżu.
W tym ôkresie w srogich miastach Europy rozwinyły sie uniwerzytety, a rywalizujōnce ze sobōm zakōny duchowe w Kościele zaczły walczyć ô polityczno i intelektualno kōntrola nad tymi ôstrzodkami życio edukacyjnego.
Wielgimi przedstowicielami myśli dōminikańskij w tym ôkresie byli Albert Magnus i (ôsobliwie) Tōmasz z Akwinu, kerych grajfno synteza greckigo racjōnalizmu i doktryny krześcijōńskij antlich ôkryślyła filozofijo katolicko.
Tomasz z Akwinu pokozoł, jak możliwe było włōnczynie srogij czynści filozofije Arystotelesa bez popadania w "błyndy" komentatora Awerroesa.
Problym zła: filozofy klasyczne spekulowali na tymat natury zła, ale problym tego, jak wszechmocny, wszechwiedzōncy, przajōncy Bōg mōg stworzić systym rzeczy, w kerym zło je, pokozoł sie po roz piyrszy we strzedniowieku.
Jednak poczōnwszy ôd XIV stolecio, coroz czyńściyjsze stosowanie miarkowanio matymatycznego w filozofiji przirody narychtowało drōga do rozwoju nauki we wczasnym ôkresie nowożytnym.
W wczaśniejszym ôkresie pisorze take jak Piotr Abelard pisali kōmyntorze do dzieł staryj logiki (Kategoryje Arystotelesa, Ô interpretacyji eli Isagoga Porfiriusza).
(Słowo „intyncjōnalność” ôstało prziwrōcōne bez Franza Brentano, kery zamierzoł odzwierciedlić jego strzedniowieczne użycie).
Ôkryślynie "filozofijo rynesanu" je używane bez badoczy historyje intelektualnyj w ôdniesiyniu do myśli z ôkresu panujōncego we Europie mynij wiyncyj miyndzy 1355 a 1650 rokym (daty cofajōm sie do przodka do Europy Postrzodkowyj i Pōłnocnyj jak tyż do ôbszarōw takich jak Ameryka Łacińsko, Indyje, Japōnijo i Chiny pod europejskim wpływym).
Założynie, co dzieła Arystotelesa były podstawōm miarkowanio filozofije, niy osłabło w ôkresie rynesansu, w kerym prziszoł rozkwit nowych przekładōw, kōmyntorzōw i inkszych interpretacyji jego dzieł, tak po łacinie, jak i w jynzykach norodnych.
Te ôstatnie, podobne pod pewnymi wzglyndami do teroźnych debatōw, badały wady i zolyty poszczegōlnych stanowisk filozoficznych abo interpretacyjōw.
Platōn, znany dyrekt we strzedniowieku ino z dwōch i pōł dialogōw, stoł sie znany dziynki licznym przekładōm łacińskim w XV-wiecznyyj Italiji, czego kulminacyjōm bōł moc wpływowy przekłod wszyskich jego dziełōw, dokōnany bez Marsilia Ficino we Florencji we 1484 roku.
Niy wszyske renesansowe humanisty szli za jego przikładym we wszyskim, ale Petrarka prziczyniōł sie do poszyrzynio „kanōnu” swojich czasōw (poezyjo pogańsko była wczaśnij uwożano za niepoważno i niybezpieczno), co miało miyjsce tyż w filozofiji.
Inksze ruchy antycznyj filozofije tyż zaś weszły do głōwnego nurtu.
Stanowisko to znodło sie pod coroz srogszōm presōm w ôkresie rynesansu, pōniywoż roztōmajci myśliciele prawiyli, co klasyfikacyje Thomasa sōm niedokładne, a etyka je nojwożniyjszōm tajlōm moralności.
Jak widzielimy, wierzili, co filozofijo idzie przikludzić pod krzidła retoryki.
W latach 1416-1417 Leonardo Bruni, znoczny humanista swojich czasōw i kanclyrz Floryncyje, nazod przełożōł Etyka Arystotelesa na barzij płynno, idiomatyczno i klasyczno łacina.
Przemowiało za tym przekōnanie, co filozofijo noleży uwolnić ôd technicznego żargōnu, coby wiyncyj ôsōb mogło ja czytać.
Desiderius Erasmus, wielgi holynderski humanista, narychtowoł nawet grecko edycyjo Arystotelesa i antlich wykłodowcy filozofije na uniwerzytetach musieli aby udować, co znajōm greka.
Kej jednak ustalōno, co italijański je jynzykym ô wartości literackij i co może udźwignōnć woga dyskusyje filozoficznyj, zaczynto podyjmnować liczne wysiłki w tym kerōnku, ôsobliwie ôd lot sztyrdziestych XVI stolecio.
Wiymy, iże debaty na tymat wolności woli durch sie bōły (na przikłod w widzianych wyianach miyndzy Erazmym a Marcinym Lutrym); tyż hiszpańske myśliciele mieli coroz srogszo ôbsesyjo na pōnkcie pojyńcio szlachty, iże pojedynkowanie sie było praktykōm, kero gynerowała tymaty do literatury w XVI stoleciŏ (było to przizwolōne eli niy?).
Niy idzie zapōmnieć, co wiynkszość filozofōw tamtych czasōw była aby nōminalnymi krześcijōnami, jeśli nawet niy pobożnymi, i tyż co XVI stolecie było świadkiym i reformacyje protestanckij, i katolicji, kulminacyjo filozofiji rynesansowyj przipado na ôkres wojny trzidziestoletnij (1618-1648).
Podsumowujōnc, jak w kożdym inkszym mōmyncie w historyji myśli, filozofijo renesansu niy może być uwożano ani za dostarczajōnco czegoś doimyntnie nowego ani za tako, kero bez stolecia powtorzała wnioski swojich poprzednikōw.
Moderno filozofijo to filozofijo rozwiniynto w epoce nowożytnej i zwiōnzano z nowoczesnościōm.
W XVII i XVIII stolecio głōwne postacie filozofije umysłu, epistymologije i metafizyki były podzielōne na dwa głōwne ôbozy.
Za to "empiryki" utrzimowali, co wiedza musi zaczynać sie ôd doświadczynia zmysłowego.
Inksze wożne postacie filozofije politycznyj to Thomas Hobbes i Jean-Jacques Rousseau.
Kant wywołoł burza prac filozoficznych w Niymcach na poczōntku XIX stolecio, poczynajōnc ôd niymieckigo idealizmu.
Karl Marx zawłaszczył tak filozofijo historyje Hegla, jak i dōminujōnco w Wielgij Brytaniji etyka ympiryczno, przekształcajōnc idyje Hegla w forma blank materialistyczno, tworzōnc podstawy rozwoju nauki ô społeczyństwie.
Arthur Schopenhauer doszoł do wniosku, co świat je niczym inkszym jak bezsynsownōm, niekończōncōm sie graczkōm ôbrazōw i pragniyń, tōż ôpowiadoł sie za ateizmym i pesymizmym.
Kartezjusz prawiōł, co moc dōminujōncych scholastycznych doktryn metafizycznych było pozbytych synsu abo fałszywych.
Staro sie ôdłożyć na kraj wszyske swoje przekōnania, jak ino może, coby ustalić, eli cokolwiyk wiy na zicher.
Na tyj podstawie zaś buduje swoja wiedza.
Chocioż historyzm uznowo tyż rola doświadczynio, rōżni sie ôd ympiryzmu założyniym, co danych zmysłowych niy idzie zrozumieć bez zarachowanio historycznych i kulturowych ôkoliczności, w jakich dokōnuje sie ôbserwacyje.
Jako taki ympiryzm karakteryzuje sie przede wszyskim idyałym, coby dane obserwacyjne "godały za siebie", w czasie kej kōnkurencyjne poglōndy sōm przeciw tymu idyałowi.
Inkszymi słowy: ympiryzm jako pojyncie musi być kōnstruowany społym z inkszymi kōncepcyjami, kere razym dozwolajōm dokōnanie wożnych rozrōżnień miyndzy roztōmajtymi idyałami leżōncymi u podstaw teroźnyj nauki.
Epistemologicznie idealizm przejawio sie za sceptycyzm wobec możebności poznanio jakij ino rzeczy niyznoleżnyj ôd umysłu.
Ôpisuje proces, w kerym teoryjo je wydobywano z praktyki i stosowano nazod w praktyce, tworzōnc to, co nazywo sie inteligyntnōm praktykōm.
Brian Leiter (2006) strōna internetowo “Analityczno” i “Kōntynentalno” Filozofijo.
Filozofijo spōłczesno to teroźny ôkres w historyji filozofije zachodnij, rozpoczynajōncy sie na poczōntku XX stolecio społym z postympujōncōm profesjōnalizacyjōm dyscypliny, jak tyż z nastōniym filozofije analitycznyj i kōntynyntalnyj.
Niymce były piyrszym krajym, kery sprofesjōnalizował filozofijo.
Pōnadto, w ôpaczności do mocki nauk, do kerych istnieje rynek ksiōnżek, czasopism i programōw telewizyjnych, kerych cylym je popularyzacyjo nauki i przekazowanie wynikōw danyj dōmyny naukowyj cołkości społeczyństwa, roboty profesjōnalnych filozofōw skerowane do publiczności spoza fachu ôstowajōm rzodke.
Kożdy ôddział ôrganizuje kożdoroczno srogo kōnferyncyjo.
Postrzōd moc inkszych zadań, stowarziszynie je ôdpowiedzialne za prziznowanie mocy nojwożniyjszych nagrōd fachowych,
Rozwōj tyn bōł mynij wiyncyj rōwnoczesny z robotami ôd Gottloba Frege i Bertranda Russella inaugurujōncymi nowo metoda filozoficzno oparto na analizie godki za pōmocōm modernyj logiki (stōnd termin "filozofijo analityczno").
Niykere filozofy, take jak Richard Rorty i Simōn Glendinning, twierdzōm, co tyn podział "analityczno-kōntynytalny" je niyprzijazny do dyscypliny jako cołkości.
Nastympnie, filozofy analityczni i kōntynyntalni rōżniōm sie miyndzy sobōm znaczyniym i wpływym dalszych filozofōw na swoje tradycyje.
Chocioż, pōniywoż filozofijo analityczno i kōntynyntalno majōm tak klarownie inaksze poglōndy na filozofijo po Kancie, filozofijo kōntynyntalno je czynsto miarkowano we szyrszym synsie, ôbyjmujōnc wszyskich filozofōw abo ruchy post-Kantowskie wożne do filozofije kōntynyntalnyj, ale niy filozofijo analityczno.
Filozofijo kōntynyntalno skłōnio sie wtynczos ku historyzmowi, w czasie kej filozofijo analityczno skłōnio sie do traktowanio filozofije w kategoryjach problymōw dyskretnych, kere idzie analizować niyznoleżnie ôd jejich historycznych źrōdeł.
Głōwne szkoły ôrtodoksyjne powstoły miyndzy poczōntkym naszyj ery a Impyrium Guptōw.
Te tradycyje religijno-filozoficzne ôstały niyskorzij zgrupowane pod mianym hinduizm.
Zachodnie uczōne uwożajōm hinduizm za fuzyjo abo synteza roztōmajtych indyjskich kultur i tradycyje ô roztōmajtych korzyniach bez jednego założyciela.
Filozofy indyjske ôbrobiyli systym miarkowanio epistymologicznego (pramana) i logiki jak tyż podszukowali take zogodniynia, jak ôntologijo (metafizyka, Brahman-Atman, Sunyata-Anatta), wiarygodne strzodki wiedze (epistymologijo, Pramanas), systym wartości (aksjologijo) i inksze.
Niyskorniyjsze wydarzynia ôbyjmujōm rozwōj tantry i wpływy irańsko-islamske.
Nyaya tradycyjnie przijmuje sztyry pramany za niezawodne strzodki zdobywanio wiedze – Pratyakṣa (percepcyjo), Anumāṇa (wnioskowanie), Upamāṇa (przirōwnanio i analogije) jak tyż Śabda (słowo, świodectwo downych abo teroźnych wiarygodnych ekspertōw).
Filozofijo ta głosiyła, co wszechświat idzie zredukować do paramāṇu (atōmōw), kere sōm niyzniszczalne (anitya), niypodzielne i majōm ôsobliwo zorta wymiary, zwano “mało” (aṇu).
Niyskorzij wajsieszikowie (Śrīdhara, Udayana, Śivaditya) przidali jeszcze jedna kategoryjo abhava (niyistniynie).
Skuli skupiynio sie na podszukowaniu i interpretacyje tekstu, mimansa rozwinyła tyż teoryje filologiczne i filozofijo jynzyka kere wpłynyły na inksze szkoły indyjske.
Cychy wyrōżniajōnce filozofijo dźinizmu ôbyjmujōm: dualizm ciała i umysłu, zaprzeczynie istniyniu twōrczego i wszechmocnego Boga, karma, wieczny i niystworzōny wszechświat, niystosowanie gwołtu, teoryjo mocki aspektōw prowdy i moralność óparto na wyzwolyniu duszy .
Ôstoł tyż nazwany modelym filozoficznego liberalizmu skuli nacisku na to, co prowda je wzglyndno i wieloaspektowo, a tyż skuli gotowości do zarachowanio wszyskich możliwych pōnktōw widzynio rywalizujōncych filozofijōw.
Filozofy Ćarwaki, take jak Brihaspati, byli niyôbyczanje krytyczni wobec inkszych tamtyjszych szkōł filozofije.
Je to dōminujōnco tradycyjo filozoficzno we Tybecie i krajach Azyje Połedniowo-Weschodnij, takich jak Sri Lanka i Birma.
Niyskorniyjsze buddyjske tradycyje filozoficzne rozwinyły słożōno psychologijo fynōmynologiczno zwano „Abhidharma”.
Tradycyjo ta prziczyniyła sie do tego, co w filozofiji indyjskij nazwano było "zwrotym epistemologicznym".
Wożnymi przedstowicielami modernizmu buddyjskigo sōm Anagarika Dharmapala (1864-1933) i amerykōński kōnwertyta Henry Steel Olcott, chińske modernisty Taixu (1890-1947) i Yin Shun (1906-2005), uczōny Zen D. T. Suzuki i uczōny tybetański Gendün Chöphel (1903-1951).
Antropologijo to nauka ô ludzkości, zajmujōnco sie ludzkim zachowaniym, ludzkōm biologijōm, kulturami i społeczyństwami, tak w teraźniejszości, jak i w przeszłości, w tym w przeszłych gatōnkach ludzkich.
Antropologijo biologiczno abo fizyczno zajmuje sie badaniym biologicznego rozwoju czowieka.
Powstały już roztōmajte krōtko działajōnce ôrganizacyje antropologōw.
Kedy niywolnictwo ôstało sniesiōne we Francyji w 1848 roku, Société ôstało rozwiōnzane.
Do nich publikacyjo Charlesa Darwina „Ô powstowaniu gatōnkōw” była ôbjawiyniym wszyskigo, co zaczli podyjrzywać.
Prziszła presa, coby zaroz wkludzić ja do nauk społecznych.
Jego definicyjo ôznaczała teroz "badanie grupy ludzkij, rozwożanyj za cołkość, w jeji ôsobliwościach jak tyż w ôdniesiyniu do reszty przirody".
Ôdkrōł ôstrzodek mowy w ludzkim mōzgu, dzisiej nazywany na jego cześć ôstrzodkym Broki.
Ôstatnie dwa tōmy ukozały sie pośmiyrtnie.
Podkryślo, co dane porōwnawcze muszōm być ympiryczne, sebrane eksperymyntalnie.
Waitz bōł wpływowy postrzōd brytyjskich etnologōw.
Ôbecne byli przedstowiciele French Société, ale niy Broca.
Wczaśnij Edward nazywoł siebie etnologiym, potym antropologiym.
Jednym z godnych uwogi wyjōntkōw było Berlińskie Towarzistwo Antropologije, Etnologije i Prehistoryje (1869) założōne bez Rudolpha Virchowa, znanego ze swojich ôszczyrczych atakōw na ewolucjōnistōw.
Do tych ôrganizacyjōw przinoleżeli głōwni teoretycy.
Ukozała sie antropologijo praktyczno, to znaczy wykorzystanie wiedze i techniki antropologicznyj do rozwiōnzowanio kōnkretnych problymōw; na przikłod ôbecność pogrzebanych ôfiar może skłōnić archeologa gyrichtowego do ôdtworzynio ôstatnij scyny.
Było to ôsobliwie widzialne w Stanach Zjednoczōnych, ôd argumyntōw Boasa przeciwko XIX-wiecznyj ideologije rasowyj, bez działania Margaret Mead na rzecz rōwności płci i wyzwolynio seksualnego, po aktualno krytyka postkolōnialnego ucisku i prōmowanie wielokulturowości.
W Wielgij Brytaniji i krajach Spōlnoty Norodōw dōminuje brytyjsko tradycyjo antropologije społecznyj.
Antropologijo kulturowo je badaniym porōwnawczym wielorakich spōsōbōw, w jake ludzie miarkujōm ôbtoczajōncy jejich świat, w czasie kej antropologijo społeczno zajmuje sie badaniym relacyjōw miyndzy jednotkami i grupami.
Niy ma miyndzy niymi twardego i łatwego rozrōżnienio, te kategoryje w srogim stopiyniu sie pokrywajōm.
Tyn projekt czynsto miyści sie we dōmynie etnografije.
Ôbserwacyjo uczestniczōnco je jednōm z fundamyntalnych metod antropologije społecznyj i kulturowyj.
Badanie przocielstwa i ôrganizacyje ôbywatelskij je głōwnym przedmiotym zainteresowanio antropologije społeczno-kulturowyj, pōniywoż przocielstwo je ludzkim uniwersalizmym.
Etnografijo widzi doświadczynie z piyrszyj rynki i kōntekst ôbywatelski za wożne.
Etnōmuzykologijo może być wykorzystano w wielu roztōmajtych dziedzinach takich jak nauczanie, polityka, antropologijo kulturowo itp.
Antropologijo ekōnōmiczno z wiynksza je skupiōno na wymianie.
Piyrszy z tych ôbszarōw tykoł społeczyństw "przedkapitalistycznych", kere podlygały ewolucyjnym stereotypōm "plemiennym" .
Czymu ci, kerzi robiōm nad rozwojym, sōm tak chyntliwi do lekcewożynio historyje i lekcyjōw, jake może ôna zaoferować?
W rōmach pokrewiyństwa mosz dwie roztōmajte familije.
Antropologijo czynsto spōłpracuje z feministkami z tradycyjōw niyzachodnich, kerych perspektywy i doświadczynia mogōm rōżnić sie ôd perspektyw biołych feministek z Europy, Ameryki i inkszych miyjsc.
Antropologijo polityczno rozwinyła sie jako zajmujōnco sie przōdzij zwykle politykōm w ôbrymbie społeczyństw bezpaństwowych, pōnowny rozwōj prziszoł w latach 60. XX stolecio i permamynt trwo: antropologi zaczli coroz czyńścij badać barzij "słożōne" strzodowiska ôbywatelske, w kerych ôbecność państw, biōrokracyje i rynkōw weszła tak w relacyje etnograficzne, jak i analiza zjawisk lokalnych.
Po druge, antropologi poleku zaczli rozwijać dyscyplinarno troska ô państwa i jejich instytucyje (jak tyż ô relacyje miyndzy formalnymi i niyformalnymi instytucyjami politycznymi).
Bywo przipisowano do antropologije socjokulturowej, a czasym uwożano je za tajla kultury materialnyj.
To tyż sztudium historyji roztōmajtych grup etnicznych, kere mogōm, ale niy muszōm istnieć dzisiej.
Roztōmajte procesy społeczne we świecie zachodnim, a tyż w "Trzecim Świecie" (tyn ôstatni je zwczajowym przedmiotym uwogi antropologōw) skupiły uwoga "fachmōnōw ôd inkszych kultur'" na tym, co dzieje sie bliżyj jejich dōmōw.
Je to dziedzina interdyscyplinarno, kero pokrywa sie z mocōm inkszych dyscyplinōw, w tym antropologijōm, etologijōm, medycynōm, psychologijōm, weterynaryjōm i zoologijōm.
Je to badanie śladōw ôd antycznych ludzi, jake idzie znojś w skamielinach hominidów, takich jak skamieniałe kości i ôdciski stopōw.
W 1989 r. grupa europejskich i amerykōńskich uczōnych zajmujōncych sie antropologijōm utworziła Europejski Ferajn Antropologōw Społecznych (EASA), kery suży za podstawowo ôrganizacyjo fachowo do antropologōw robiōncych w Europie.
Je to poglōnd, zgodnie z kerym kultury niy winny być ôcyniane podle czyjichś wartości abo pōnktōw widzynio, ale winny być badane bez ymocyje na włosnych warōnkach.
Franz Boas publicznie sprzeciwiōł sie udziałowi USA w I wojnie światowyj, a po wojnie ôpublikowoł krōtke ôświadczynie, w kerym potympioł szpiygostwo poru amerykōńskich archeologōw w Meksyku pod przykrywkōm roboty naukowyj.
We tym samym czasie robota Davida H. Price'a na tymat amerykōńskij antropologije w czasie zimnyj wojny zawiyro szczegōłowe ôpisy ściganio i zwolnianio poru antropologōw z jejich stanowisk za sympatyje kōmunistyczne.
Na dorocznych trefach Amerykōńskigo Towarzistwa Antropologicznego (AAA) przewożajōncōm wiynkszościōm głosōw przijynto liczne rezolucyje potympiajōnce wojna we wszyskich jeji aspektach.
Ferajn Antropologōw Społecznych Wielgij Brytanije i Spōlnoty Norodōw (ASA) ôkryślōł niykere sztypyndia za etycznie niybezpieczne.
Jednym z głōwnych znakōw je to, co antropologijo mo tyndyncyjo do przedstowianio stosunkowo barzij holistycznego ôpisu zjawisk i je fest ympiryczno.
Te dynamiczne relacyje miyndzy tym, co idzie zaôbserwować w terynie, w ôpaczności do tego, co idzie zaôbserwować bez kōmpilacyjo lokalnych ôbserwacyji, ôstowajōm fundamyntalne w kożdyj zorcie antropologije, eli to kulturowyj, biologicznyj, jynzykowyj eli archeologicznyj.
Pod wzglyndym biologicznym abo fizycznym ludzke wyniki, prōbki gynetyczne, dane żywieniowe mogōm być grōmandzōne i publikowane w formie artykułōw abo mōnografijōw.
Dalsze podziały kulturowe podle stosowanych zortōw norzyndzi, przi takich kulturach jak olduwajsko, mustiersko eli abo lewaluasko, pōmogajōm archeologōm i inkszym antropologom w zrozumiyniu głōwnych tryndōw w ludzkij przeszłości.
Norma kulturowo kodyfikuje dopuszczalne zachowanie we społeczyństwie; suży za skozōwka tykajōnco zachowanio, ôblyczynio, godki i zachowanio w sytuacyji, kero suży za muster ôczekowań w grupie społecznyj.
Przinoleżōm do nich ekspresyjne formy, take jak kōnszt, muzyka, taniec, rytuały, religijo i technologije, take jak używanie narzyndzi, warzynie, zorta schrōniynio i ôblyczynie.
Poziōm wyrafinowania kulturowego bōł tyż czasami używany do ôdrōżniynio cywilizacyjōw ôd mynij słożōnych społeczyństw.
Kultura masowo ôdnosi sie do masowo produkowanych i masowo przekazowanych form kultury kōnsumpcyjnyj, kere ukozały sie w XX stoleciu.
We szyrszych naukach społecznych teoretyczno perspektywa materializmu kulturowego utrzimuje, co ludzko kultura symboliczno wywodzi sie w taki sōm spōsōb ze materialnyych warōnkōw ludzkigo życio, jak ludzie tworzōm warōnki do fizycznego przetrwanio, a podstawōm kultury sōm wyewoluowane biologiczne dyspozycyje.
W tym synsie wielokulturowość cyni pokojowe wspōłistnienie i wzajymny reszpekt miyndzy roztōmajtymi kulturami zamiyszkujōncymi ta sama planeta.
W 1986 roku filozof Edward S. Casey napisoł: "Samo słowo kultura ôznaczała „plac uprawiany” we stzrednioangelskim, to samo słowo je ôd łacińskigo colere, „miyszkać, ôpiekować sie, uprawiać, czcić” i cultus, "Kult, ôsobliwie religijny.”
Tedyć kōntrast miyndzy "kulturōm" and "cywilizacyjōm" je zwykle implikowany bez tych autorōw, nawet jeźli niyma wyrażōny za taki.
Tyn talynt ukozoł sie społym z ewolucyjōm behawioralnej nowoczesności u ludzi kole 50 000 lot tymu i czynsto uwożany je za unikatowy do ludzi.
Rein Raud, ôpiyrajōnc sie na robotach ôd Umberto Eco, Pierre’a Bourdieu i Jeffreya C. Alexandera, zapropōnowoł model zmiany kulturowyj oparty na prawiyniach i propozycyjach, kere sōm ôcyniane podle jejich adekwatności poznawczyj i popiyrane abo niy popiyrane bez symboliczny autorytet społeczności kulturowyj, ô keryj mowa.
Repozycjōnowanie kultury ôznaczo rekōnstrukcyjo kōncepcyje kulturowyj społeczyństwa.
Kōnflikt ôbywatelski i rozwōj technologijōw mogōm powodować zmiany we społeczyństwie bez zmiana dynamiki ôbywatelskij i prōmowanie nowych modelōw kulturowych jak tyż pobudzanie abo dozwolanie działań twōrczych.
Do faktorōw mogōm tyż zaliczać sie warōnki strzodowiskowe.
Wojna abo rywalizacyjo ô zasoby mogōm wpłynōńć na rozwōj technologiczny abo dynamika społeczno.
Na przikłod zachodnie nece restauracyje i marki kulinarne wywołały ciekawość i fascynacyjo Chińczykōw, kej Chiny ôtworziły swoja ekōnōmijo na handel miyndzynorodowy pod kōniec XX stolecio. "
Prawiōł, co ta niedojrzałość niy wyniko z braku zrozumiynio, ale z braku ôdwogi do samodzielnego myślynio.
Co wiyncyj, Herder zapropōnowoł zbiorowo forma Bildungu: "Do Herdera Bildung był cołkościōm doświadczyń, kere zapewniajōm ludowi spōjno tożsamość i poczucie spōlnego przeznaczynio"
Zgodnie z ta szkołōm myślynio, kożdo grupa etniczno mo ôsobny światopoglōnd, kery je niewspōłmierny do światopoglōndōw inkszych grup.
Zasugerowoł, co naukowe przirōwnanie wszyskich społeczyństw ludzkich ujawni, co roztōmajte światopoglōndy skłodajōm sie z tych samych podstawowych elymyntōw.
"ôkryślōny knif życio, eli to norodu, epoki eli grupy."
Inkszymi słowy, idyjo "kultury" 2, kero rozwinyła sie w Europy we XVIII i na poczōntku XIX stolecio, ôdzwiyrciedlała niyrōwności we społeczyństwach europejskich.
Zgodnie z tym ciōngym myślynio idzie zaklasyfikować niykere kraje i norody za barzij cywilizowane aniżeli inksze, a niykerych ludzi za barzij kulturalnych aniżeli inksi.
Inksi XIX-wieczni krytyki, idōnc za Rousseau, zaakceptowali rozrōżnienie miyndzy kulturōm wyższōm i niższōm, ale widzieli wyrafinowanie kultury wysokij za popsuty i niynaturalny rozwōj, kery zaciymnio i zniykształco podstawowo natura czowieka.
W 1870 antropolog Edward Tylor (1832-1917) zastosowoł idyje kultury wyższyj i niższyj, coby zapropōnować teoryjo ewolucyje religije.
Podle socjologa Georga Simmla (1858–1918) kultura ôdnosiyła sie do "kultywacyje jednotek za postrzednictwym form zewnyntrznych, kere ôstały zôbiektywizowane w ciōngu historyje".
Kultura niymaterialno ôdnosi sie do niefizycznych idyjōw, kere jednostki posiadajōm na tymat swojij kultury, w tym wartości, systymōw wierzyń, prawideł, norm, moralności, godki, ôrganizacyjōw i instytucyjōw, w czasie kej kultura materialno je fizycznym wykazym kultury w przedmiotach i architekturze, kero tworzōm abo wykōnali.
Socjologijo kultury ôstała ôwdy "wynodniynto na nowo" we świecie anglojynzycznym za produkt "zwrotu kulturowego" lot sześdziesiōntych, kery zapoczōntkowoł strukturalne i postmodernistyczne podejście do nauk społecznych.
Culture" stała sie ôd tego czasu wożnōm kōncepcyjōm w wielu gałynziach ôd socjologije, w tym zdecydowanie naukowych dōmynach, takich jak stratyfikacyjo społeczno i analiza necōw społecznych.
Widzieli mustry kōnsumpcyje i czasu wolnego za zdeterminowane bez relacyje produkcyje, co skłōniyło jejich do skupiynio sie na relacyjach klasowych i ôrganizacyje produkcyje.
Bōło to fest łōnczōne ze Sutartym Hallym, kere bōł dyrektorym po Hoggarcie.
Praktyki te ôbyjmujōm sposōby, w jake ludzie robiōm ôkryślōne rzeczy (take jak ôglōndanie telewizyje abo jedzynie poza dōmym) w danyj kulturze.
Ôglōndanie telewizyje ku cylu ôbejrzynio wydarzynio historycznego z perspektywy publicznyj niy winno być traktowane za kultura, bodej co ôdnoszymy sie do samyj telewizyje, kero mogła ôstać ôbrano ze wzglyndōw kulturowych; jednak dziycia w wieku szkolorskim ôglōndajōnce po szkole telewizyjo z kamratami w cylu "dopasowanio sie" do grupy z istościōm kwalifikujōm sie do tyj kategoryje, pōniywoż niy ma uzasadniōnego powodu, coby uczestniczyć w tyj praktyce.
Culture" do kulturoznawcy ôznaczo niy ino tradycyjno kultura wysoko (kultura reskyrujōncych grup ôbywatelskich) i kultura popularno, ale tyż dziynne znaczynia i praktyki.
Uczōne w Wielgij Brytaniji i Stanach Zjednoczōnych ôbrobiyli cosik inksze wersyje sztudiōw kulturowych po latach 70. XX stolecio.
Jednak rōżnica miyndzy nurtami amerykōńskimi i brytyjskimi zatarła sie.
Głōwny nacisk ôrtodoksyjnego podejścio marksistowskigo je kładziōny na wytworzanie znaczynio.
Inksze podejścia do sztudiōw kulturowych, take jak fyministyczne sztudia kulturowe i niyskorniyjsze amerykōńske ôsiōngniyńcia w tyj dōmynie, dystansujōm sie ôd tego poglōndu.
Psychologi kultury zaczli podszukować relacyje miyndzy ymocyjami a kulturōm i ôdpadać na pytanie, eli usōndek ludzki je niyznoleżny ôd kultury.
Z drugij zajty niykerzi badocze prōbujōm szukać rōżnic miyndzy naturami ludzi w roztōmajtych kulturach.
Na przikłod ludzie wychowani w kulturze używajōncyj liczydła, majōm bildowany karakterystyczny styl miarkowanio.
Zasadniczo ôchrōnōm kultury zajmuje sie Kōnwyncyjo Hasko ô Ôchrōnie Dobr Kultury na Wypadek Kōnfliktu Zbrojnego jak tyż Kōnwyncyjo UNESCO ô Ôchrōnie Roztōmajtości Kulturowyj.
W ôparciu ô prawo miyndzynorodowe, ONZ i UNESCO starajōm sie stanowić i egzekwować przepisy w tym zakresie.
Cylym ataku je tożsamość przeciwnika, bez to głōwnym celym stowajōm sie symboliczne dobra kultury.
Świynto to wydarzynie ôbchodzōne zwykle beze społeczność i skupiajōnce sie na pewnym karakterystycznym aspekcie tyj społeczności jak tyż jeji religije abo kulturach.
Kole religije i folkloru, wożnynōm zortōm aspektu pochodzynio je bauerstwo.
Świynta czynsto sużōm ryalizacyji ôkryślōnych cylōw ôbywatelskich, ôsobliwie w ôdniesiyniu do upamiyntnienio abo podziyńkowanio bogōm, boginiōm abo świyntym: nazywane sōm festami patrōnackimi.
W antycznyj Grecyji i Rzimie świynta take jak Saturnalia były blank zwiōnzane z ôrganizacyjōm ôbywatelskōm i procesami politycznymi jak tyż i religijōm.
W średnioangielskim "festival dai" ôznaczało świynto religijne.
Termin "uczta" je tyż używany we jynzyku świyckim za synōnim kożdego srogigo abo wyszukanego posiłku.
Nojwożniyjsze świynta religijne, take jak Boże Narodzynie, Rosz Haszana, Diwali, Id al-Fitr i Id al-Adha sużōm do wyznaczynio roku.
Wczasnym przikładym je świynto uzdane bez antycznego egipskigo faraōna Ramzesa III do uczczynio jego zwyciynstwa nad Libijczykami.
Na świecie istnieje moc zortōw festiwalōw, a wiynkszość krajōw ôbchodzi ważne wydarzynia abo tradycyje z tradycyjnymi fajerami i zajyńciami kulturalnymi.
Świynta w antycznym Egipcie mogły mieć natura religijno abo politycznoy.
Przykładowo świynto Sed było ôbchodzōne w trzidziestym roku panowanio egipskigo faraōna, a potym co trzi (abo w jednym przipodku co sztyry) lata.
W krześcijōńskim kalyndorzu liturgicznym sōm dwa głōwne świynta, znane jako Świynto Narodzynio Pańskigo (Boże Narodzynie) i Świynto Zmartwychstōnio (Wielganoc), ale pomniejsze świynta ku czci lokalnych patrōnōw ôbchodzōne sōm bezma we wszyskich krajach ôstowajōncych pod wpływym krześcijōństwa.
Na Sri Lance i w Tajlandyji ôbchodzōne sōm buddyjske świynta religijne, take jak Esala Perahera.
Festiwale filmowe ôbyjmujōm pokazy poru roztōmajtych filmōw i zwykle ôdbywajōm sie co roku.
Sōm tyż ekstra festiwale napowkōw, take jak słynny Oktoberfest w Niemczech na cześć piwa.
Antyczne Egipcjany polygali na sezōnowych wylewach Nilu, kere stanowiyły forma nawadnianio, zapewniajōnco żyzno ziymia pod uprawy.
Dree Festival ôd Apatianōw miyszkajōncych w dzielnicy Lower Subansiri w Arunachal Pradesh je ôbchodzōny co roku ôd 4 do 7 lipnia, kedy rzyko sie ô rekordowe zbiory.
Świynto to dziyń zwykowo abo prawnie uzdany, w kerym wykōnowanie ajnfachowych czynności, a ôsobliwie roboty, ale tyż uczynszczanie do szkoły, je zawieszōne abo ôgraniczōne.
Stopiyń, w jakim ajnfachowe czynności sōm ôgraniczōne beze świynto, może zależeć ôd lokalnych przepisōw, zwykōw, zorty wykōnowanyj roboty abo ôsobistych ôbiorōw.
Jednak we wiynkszości modernych społeczyństw świynta tako sama funkcyjo rekreacyjno, jak inksze weekendowe dni abo zajyńcia.
WW niykerych przipodkach świynto może być ôbchodzōne ino nōminalnie.
Teroźne zastosowanie je zrōżnicowane geograficznie.
Na przikłod Dziyń Afy ôbchodzōny je 14 grudnia, Miyndzynorodowy Dziyń Godanio jak Pirat ôbchodzōny je 19 września, a Dziyń Bluźniyrstwa ôbchodzōny je 30 września.
Świodki Jehowy co roku ôbchodzōm "Pamiōntka śmierci Jezusa Krystusa", ale niy ôbchodzōm inkszych festōw ô znaczyniu religijnym, takich jak Wielganoc, Boże Narodzynie eli Nowy Rok.
Muzułmany Ahmadi ekstra ôbchodzōm Dziyń Ôbiecanego Mesjasza, Dziyń Ôbiecanego Reformatora i Dziyń Kalifatu, ale przeciw wszeôbecnymu przekōnaniu, żodne z nich niy sōm uwożane za świynta.
Świynta celtycke, nordyckie i neopogańskie sōm zgodliwe z porzōndkym Koła Roku.
Uuczyni zajmujōncy sie bioarcheologijōm kōnszty zwiōnzane z ludzkōm ôsteologijōm, paleopatologiōm i archeologijōm, a tyż czynsto bierōm pod uwoga kōntekst kulturowy i pogrzebowy szczōntkōw.
Psychologijo ewolucyjno to badanie struktur psychologicznych z modernyj perspektywy ewolucyjnyj.
Ekologijo behawioralna czowieka to nauka ô adaptacyjach behawioralnych (takich jak żerowanie, rozmnożanie, ōntogeneza) z perspektywy ewolucyjnyj i ekologicznyj (patrz ekologijo behawioralnoa).
Paleoantropologijo to badanie dowodōw na ewolucyjo czowieka, pochodzōncych z wykopalisk, wykorzustujōncych zwykle szczōntki pōmarłych homininōw i inkszych zortōw noczelnych w cylu ôkryślynio zmian morfologicznych i behawioralnych w liniji ludzkij, a tyż strzodowiska, w kerym zachodziyła ewolucyjo czowieka.
Miano je stosunkowo nowe, pōniywoż bez wiyncyj jak stolecie było „antropologijōm fizycznōm”, a niykerym praktykōm durch pasuyje tyn termin.
Niykere redachtory, patrz pōniżyj, zakorzynili ta dōmyna jeszcze głymbij aniżeli nauka formalno.
Stało sie to bazowym systymym, za pōmocōm kerego naukowce myśleli ô przirodzie bez dalsze kole 2000 lot.
Pisoł tyż ô fizjōnōmiji, idyje wywodzōncyj sie z pism z Corpus Hippocraticum.
W XIX stolecio francuscy antropolodzy fizyczni, na czole z Paulem Brocōn (1824-1880), kōncyntrowali sie na kraniometryji, w czasie kej szkoła niymiecko, na czole z Rudolfem Virchowem (1821-1902), kładła nacisk na wpływ strzodowiska i doległości na ôrganizm czowieka.
Zmiyniōł pōnkt cinżkości z typologije rasowyj na skōncyntrowanie sie na badaniu ewolucyje czowieka, ôdchodzōnc ôd klasyfikacyji w kerōnku procesu ewolucyjnego.
Rasa to grupowanie ludzi w kategoryje ôgōlnie widziane beze społeczyństwo za ôsobne, w ôparciu ô spōlne cychy fizyczne abo społeczne.
Teroźno nauka traktuje rasa za kōnstrukt społecznu, tożsamość, kero je przipisowano podle prawideł stworzōnych beze społeczyństwo.
Jeszcze inksi twierdzōm, co postrzōd ludzi rasa niy mo znaczynio taksōnōmicznego, pōniywoż wszyjscy żyjōncy ludzie przinoleżōm do tego samego podgatōnku, Homo sapiens sapiens.
W Republice Połedniowyj Afryki ôrdōnek ô registracyji ludności z 1950 r. rozrōżnioł ino biołych, czornych i kolorowych, a niyskorzij przidano do listy Indian.
Biōro Spisu Ludności Stanōw Zjednoczōnych zapropōnowało, ale potym wycofało plany przidanio nowyj kategoryje do klasyfikacyje ludōw Bliskigo Wschodu i Afryki Pōłnocnyj w amerykańskim spisie powszechnym 2020, we zwiōnzku ze sporym ô to, eli ta klasyfikacyjo winna być uwożano za bioło rasa eli ôsobno rasa.
Uzdanie granic rasowych czynsto wiōnże sie z podporzōndkowaniym grup definiowanych za rasowo gorsze, jak w przipadku prawidła jednyj stosowanyj w XIX-wiecznych Stanach Zjednoczōnych, coby wykluczyć ôsoby ô choby ciyniu pochodzynio afrykańskigo z dōminujōncyj grupy rasowyj, definiowanyj za "bioło".
Podle gynetyka Davida Reicha,""chocioż rasa może być gysztelym ôbywatelskim, rōżnice we pochodzyniu gynetycznym, kere korelujōm z dzisiyjszymi kōnstruktami rasowymi, sōm prawe".
Inksze fasōngi grup rasowych ôbyjmujōm spōlno historyjo, tradycyje i godka.
Faktory ôbywatelsko-ekōnōmiczne, w połōnczyniu z wczasnymi, ale trwałymi poglōndami na rasa, dokludziyły do srogij ciynżoby mynij uprziwilejowanych grup rasowych.
Rasizm dokludziōł do mocy tragedyjōw, w tym do niywolnictwa i ludobōjstwa.
Pōniywoż w niykerych społeczyństwach grupy rasowe blank ôdpadajōm mustrōm stratyfikacyje ôbywatelskij, do badoczy ôbywatelskich niyrōwności rasa może być prawo zmiynno.
Na przikłod w 2008 roku John Hartigan, Jr. ôsprawioł sie za takim poglōndym na rasa, kery skupioł sie zwykle na kulturze, ale kery niy ignorowoł potyncjalnego znaczynio biologije eli gynetyki.
W tyn sposōb idyjo rasy, tak jak ja miarkujymy dzisiej, zrodziła sie w czasie historycznego procesu ôdkrywanio i podboju, kery styknōł Europejczykōw z grupami z roztōmajtych kōntynyntōw, jak tyż z ideologije klasyfikacyje i typologije wystympujōncyj w naukach przirodniczych.
Obowiōnzujōncy stał się zestaw wierzeń ludowych, ktōre łōnczyły odziedziczōne rōżnice fizyczne między grupami z odziedziczōnymi cychami intelektualnymi, behawioralnymi i moralnymi. Ôbowiōnzujōncy stoł sie zestow wierzyń chopskich, kere łōnczyły erbniynte rozdziały fizyczne miyndzy grupami z erbniyntymi cychami intelektualnymi, behawioralnymi i moralnymi.
Klasyfikacyjo z roku 1735 Carla Linneusza, wynojdywocza taksōnōmije zoologicznyj, potajlowała zorta ludzko Homo sapiens na kōntynyntalne ôdmiany: europaeus, asiaticus, americanus i afer, z kerych kożdo wiōnże sie z inkszym humorym - ôdpednio: sangwinikiym, melancholikiym, cholerykiym i flegmatykiym.
Blumenbach zauważōł tyż stopniowe przechodzynie we wyglōndzie z jednyj grupy do sōmsiednich grup i zasugerowoł, co "jedna ôdmiana ludzkości tak łatwo przechodzi w drugo, co niy idzie wyznaczyć granic miyndzy niym".
Dalij argumentowano, co niykere grupy mogōm być wynikym miynszanio sie ôsobnych populacyjōw, a te akuratne badania mogłyby przizwolić rozrōżnić rasy praôjcōw, kere połōnczyły sie, przi tworzyniu miynszanych grup.
Nowe badania nad kulturōm i raczkujōncōm dōmynōm gynetyki populacyjnej podważyły naukowo pozycyjo esyncjalizmu rasowego, co skłōniyło antropologōw rasy do zrewidowanio swojich antragōw na tymat źrōdeł zmiynności fenotypowyj.
Badania nad zmiynnościōm gynetycznōm czowieka pokazujōm, co populacyje ludzke niy sōm izolowane geograficznie, a jejich rozdziały gynetyczne sōm znacznie myńsze aniżeli postrzōd porōwnywalnych podgatōnkōw.
Andreasen przikuloł diagramy strōmōw wzglyndnych dalekości gynetycznych miyndzy populacyjami ôpublikowane bez Luigi Cavalli-Sforza za podstawo strōma filogenetycznego ras ludzkich (s. 661).
Marks, Templetōn i Cavalli-Sforza doszli do antragu, co gynetyka niy dostarczo dowodōw na istniynie ras ludzkich.
Na przikłod, w ôdniesiyniu do farby skōry w Europie i Afryce, Brace pisze: Do dnia dzisiyjszego stopniowo, niedostrzegalno pōmiana farby skōry zachodzi ôd Europy na połednie naôbkoło weschodnigo krańca Morza Śrōdziemnego i w gōra Nilu do Afryki.
Dowodziōk dalij, co idzie użyć terminu rasa, jeźli rozrōżnio sie "rōżnice rasowe" i "kōncepcyjo rasy".
Krōtko godajōnc, Livingstōne i Dobzhansky przistowajōm sie, co miyndzy ludźmi sōm rozdziały gynetyczne; przistowajōm sie tyż, co użycie anōngu rasy do klasyfikacyje ludzi jak tyż tego, w jaki spōsōb anōng rasy je używane, je przedmiotym kōnwyncyje społecznyj.
Jak zauważyli antropolodgi Leōnard Lieberman i Fatimah Linda Jacksōn: "Niyzgodliwe mustry heterogyniczności fałszujōm kożdy ôpis populacyje tak, choby była ôna genotypowo abo nawet fenotypowo hōmogyniczno".
Żyjōncy w chycie XX stolecio antropolog William C. Boyd zdefinoowoł rasa za: "Populacyjo, kero roztōmajci sie znaczōnco ôd inkszych populacyji pod wzglyndym częstości wystympowanio jednego abo wiyncyj posiadanych gynōw.
Co wiyncyj, antropolog Stephen Molnar zasugerowoł, co niyzgodliwość ekoklinōw nieuchrōnnie kludzi do mnożynio sie ras, co czyni sama kōncepcyjo bezużyteczno.
Joanna Mountain i Neil Risch ôstrzegajōm, co choć pewnego dnia może sie pokozać, co klastry gynetyczne ôdpadajōm zrōżnicowaniu fenotypowemu miyndzy grupami, take założynio było uwożane wyrychlane, pōniywoż zwiōnzek miyndzy gynami a słożōnymi cychami ôstowo słabo poznany.
Jako ino kategoryjo, kero wymyślisz, bydzie niydoskōnało, ale to niy wykluczo jeji używanio ani tego, co je przidajno."
Trzi zakłodane populacyje sōm podzielone skuli wielgich ôbszarōw geograficznych (Europa, Afryka i Weschodnio Azyjo).
Antropolodzy, tacy jak C. Loring Brace, filozofy Jōnathan Kaplan i Rasmus Winther jak tyż gynetyk Joseph Graves, argumentowali, co chocioż z istościōm idzie znojść zmiynność biologiczno i gynetyczno, kero ôdpado mynij wiyncyj skupinōm ôkryślanym zwykle za "rasy kōntynytalne", tyko to bezma wszyskich ôsobnych geograficznie populacyjōw.
Weiss i Fullertōn zauważyli, co keby pobrać prōbki ino ôd Islandczykōw, Majōw i Maorysōw, powstołyby trzi ôsobne skupiska, a wszyske inksze populacyje idzie by ôpisać za słożōne z materyje gynetycznyj Maorysōw, Islandczykōw i Majōw.
Co wiyncyj, dane genomowe pōniżyj ôkryślajōm, eli chce sie zoboczyć podpodziały (tj. rozdzielacze) eli kontinuum (tj. lumpery).
Ôkrōm niyprzileżytości ympirycznych i kōnceptualnych ze "rasōm", po II wojnie światowyj yuczyni zajmujōncy sie ewolucyjōm i naukami ôbywatelskimi byli w połni świadōmi tego, w jaki spōbō przekōnania ô rasie były spotrzebowowane do usprawiedliwianio dyskryminacyje, apartheidu, niywolnictwa i ludobōjstwa.
Craig Venter i Francis Collins z Norodnego Instytutu Zdrowio w 2000 roku pospōł ôgłosiyli mapowanie ludzkigo genomu.
Niy naukowym.
Antropolog Stephan Palmié prawiōł, co rasa "niyma rzeczōm, ale relacyjōm ôbywatelskim"; abo, jak godo Katya Gibel Mevorach "metōnimem", "ludzkim wynalazkym, kerego kryteria rōżnicowania niy sōm ani uniwerzalne, ani ôbsztalowane, ale dycki były używane do zarzōndzanio rozdziałami".
Tam tożsamość rasowo niy podlygała sztywnyj zasadzie pochodzynio, takij jak prawidło jednyj kapki, jak to miało miyjsce w Stanach Zjednoczōnych.
Te zorty płynnie przechodzōm miyndzy sobōm, podobnie jak farby widma, a żodno kategoryjo niyma moc ôddzielōno ôd ôstanych.
New Jersey: Prentice Hall Inc, 1984.
W kōntekście europejskim historyczny wydźwiynk "rasy" podkryślo jeji problymatyczno natura.
Kōncepcyjo bycio rasowego ôpiyro sie na założyniu, co istoty ludzke idzie potajlować na biologicznie ôsobne "rasy", co je wszeôbecnie ôdciepowane beze strzodowisko naukowe.
W Stanach Zjednoczōnych wiynkszość ludzi, kerzi idyntyfikujōm sie za Afroamerykanōw, mo jakichś europejskich praôjcōw, w czasie kej mocka ôsōb, kere idyntyfikujōm sie za Europejczykōw, mo jakichś afrykańskich abo indianerskich praôjcōw.
Kryteria przinoleżności do tych ras ôdeszły pod kōniec XIX stolecio.
Indianie durch sōm definiowani bez zicher procynt "Indianerskij kewie" (zwanyj kwantym krwie).
To prawidło ôznaczało, co ôsoby rasy miynszanyj, ale dostrzigalnym pochodzyniym afrykańskim, były ôkryślane za czorne.
Termin "Hispanic" za etnōnim pokozoł sie w XX stolecio społym ze wzrōstym migracyje fabrykorzy z hiszpańskojynzycznych krajōw Ameryki Łacińskij do Stanōw Zjednoczōnych.
Stwiyrdzōno było, co trzi faktory - kraj bildōngu akadymickigo, dyscyplina i wiek majōm znaczynie w rōżnicowaniu ôdpowiedzi.
W 2007 roku Ann Morning przekludziyła wywiady z wiyncyj jak 40 amerykōńskimi biologami i antropologami i ôdkryła rozdziały zdań co do natury rasy, przi czym żodyn pōnkt widzynio niy posiadoł wiynkszości w żodnyj z grup.
Chocioż widzi ôn dobre argumynta do ôbōch strōn, cołkowite zaprzeczynie ôpacznych dowodōw "wydŏwŏ sie wynikać w srogij mierze z motywacyje społeczno-politycznyj, a niy z nauki".
W niyblank ôdpowiedzi na poświadczynie Gilla, profesōr antropologije biologicznyj C. Loring Brace prawi, co powōd, do kerego laicy i antropolodzy biologiczni mogōm ôkryślić geograficzne pochodzynie danyj ôsoby, idzie wytuplikować faktym, co cychy biologiczne sōm porozkłodane klinicznie na cołkij planecie, ale to niy przekłodo sie na pojyncie rasy.
Teksty z antropologije fizycznyj argumentowały, co rasy biologiczne sōm kajś tak do lot 70., kedy zaczynto prawić, co rasy niy istniejōm.
W lutym 2001 r. redachtory „Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine” poprosiyli "autorōw o niyużywanie kategoriji rasy i pochodzynio etnicznego, gdy niy ma ku temu biologicznego, naukowego abo socjologicznego powodu".
Morning (2008) przijzdrzoł sie podryncznikōm biologije we szkołach strzednich w latach 1952-2002 i przōdzi stwiyrdziōł podobny muster, przi czym ino 35% dyrekt ôbgadowało rasa w ôkresie 1983-92, w czasie kej przōdzi robiyło to 92%.
Ôgōlnie rzecz bierōnc, materyjo tykajōnco rasy cofła sie z cych powierzchniowych do gynetyki i historyje ewolucyjnyj.
Zauważo: "W nojlepszym razie idzie stwiyrdzić, co biologi i antropologi wydajōm sie teroz jednako podzielōne we swojich przekōnaniach ô naturze rasy."
W badaniu z 2008 r. przeprowadzōno wywiady z 33 badaczami służby zdrowia z rōżnych regiōnōw geograficznych. W podszukowaniu z 2008 r. przekludzōno było #interview z 33 badoczami dinstu zdrowio z roztōmajtych regiōnōw geograficznych.
Mocka socjologōw skupiło sie na Afroamerykanōch, zwanych ôwdy Murzinami, i prawiyło, co sōm ôni gorsi ôd biołych.
Jego rozwiōnzanie bazowało w srogij miarze na robocie al-Chuwarizmiego.
A dyć w pewnym mōmyncie wzōr kwadratowy zaczynŏ tracić na akuratności skirz błyndu przibliżyniŏ, w czasie kej przibliżōno metŏda dalij sie poprawiŏ.
Były metŏdy porachowań przibliżōnych zwane prostaferezom, kere przizwŏlały na ktōtsze ôperacyje aniżeli bierōnce dużo czasu dźwiganie do potyngi eli piyrwiastkowaniy.
Algorytmy używane do znajdowaniŏ rozwiōnzań sōm wŏżnõ czynśclōm numerycznyj algebry linijowyj i ôdegrŏwajōm znaczōncõ rolã w inżynieryji, fizyce, chymije, informatyce i ekōnōmije.
Dlŏ rozwiōnzań w dōmynie cołkowitości, takich jak piestrzyń numerōw cołkowitych abo inksze struktury algebraiczne, ôstały ôbrobiōne inksze teoryje, zobŏcz Algebra linijowŏ nad piestrzyniami.
To przizwŏlŏ użyć cołkij gŏdki i teoryje przestrzyństw linijowych (abo barzij ôgōlnie modułōw).
Taki ukłŏd nazywŏ sie układym niedookreślŏnym.
Drugi ukłŏd mŏ jedne rozwiōnzanie, mianowicie przetniyńcie ôbōch liniji.
Dowolne dwa rōwnaniŏ majōm spōlne rozwiōnzanie.
Ukłŏd rōwnań, kerego lewŏ zajta je linijowo niyznŏleżnŏ dycki je spōjny.
Skutkuje to układym rōwnań z jednym rōwnaniym mynij i jednym niyznanym.
Zorta 3: Przidej do jednyj raje drugo pomnożōno bez skalar.
Na przikłŏd układy z symetrycznõm dodatniom ôkryślōnõm maciyrzōm ôstatecznõm idzie rozwiōnzować dwa razy warcij dziynki rozkładowi Choleskiego.
Czynsto używŏ sie doimyntnie inkszyj metŏdy dlŏ srogszych układōw, kerych rozwiōnzaniy zajōnło by dużo czasu i spamiyńci.
To prowadzi do klasy metōd iteracyjnych.
W matymatyce szeryg je mynij wiyncyj ôpisym przidŏwaniŏ niyskōńczenie wiele wielości, jedna po drugij do danyj zaczōntkowyj wielości.
Ôkrōm wszeôbecności w matymatyce ciōngi niyskōńczōne sōm wszeôbecnie używane w inkszych dyscyplinach, takich jak fizyka, informatyka, statystyka eli finance.
Paradoks Zenona ô Achillesie i żōłwiu pokŏzuje spornõ z intuicyjōm włŏsność niyskōńczōnego przidŏwaniŏ: Achilles biygnie za żōłwiym, ale kedy dobiygŏ do pozycyje zaczōntkowyj żōłwia, tyn przejdzie na dalszõ pozycyjõ; kedy Achilles dobiygnie do drugij pozycyje, żōłw bydzie już na trzecij, i tak dalij.
Tyn argumynt niy dowodzi, iże suma je rōwnŏ 2 (krōm iże je), ale dowodzi, iże wynosi co nojwyżyj 2.
Kryteria dlŏ zbieżności jednostajnyj to miyndzy inkszymi Kryterium Weierstrassa, Kryterium Abela, Kryterium Diniego i Kryterium Cauchy'ego.
Zbieżność je jednostajnõ na domkniyntych i ôgraniczonych (to jest zwartych) podzbiorach wnyntrza koła zbieżności, to znaczy je jednostajniy zbieżnõ na zwartych zbiorach.
Szeryg Hilberta-Poincarego to formalny szeryg potyngowy uzywany do analizy algebry stopniowanyj.
W XVII stoleciŏ James Gregory robiōł w nowym systymie dziesiyntnym na niyskōńczōnych szeregach i ôpublikowoł pŏrã szeregōw Maclaurina.
Cauchy (1821) nalygoł na ścisłe kryteria zbieżności, wykŏzoł, iże jeźli dwa szeregi sōm zbieżne, ich wynik niekoniecznie je tyż zbieżny, co zapoczōntkowało ôdkrycie efektywnych kryteriōw.
Metŏda sumowanio mo za zadanie ukrōcynie podzbioru ôd zbioru szeregu rozbiyżnego, co akuratnie rozszyrzŏ klasyczne pojyńcie zbiyżności.
Hinduscy forszery używajōm silni ôd co nojmynij XII stoleciŏ.
W programowaniu funkcyjnym czynsto wprowŏdzŏ sie definicyjõ rekuryncyjnõ, coby zôbrazować funkcyje rekuryncyjne.
Inksze zastosowaniŏ (bp. ôprogramowaniy kōmputrowe, take jak arkusze kalkulacyjne) mogōm czynsto mieć do czyniyniŏ ze srogszymi wartościami.
W przirōwnaniu do definicyje supersilni Pickovera, hipersilnia rośnie stosunkowo poleku.
Relŏtywnie rzecz bieronc, niy ma takich rozwiōnzań dlŏ silni. Żŏdne ôkryślōne kōmbinacyje sum, wyniki, potyngi, funkcyje wykłodnicze eli logarytmy niy styknōm, coby wyrazić, ale idzie znojść ôgōlny wzōr dlŏ herscy przi używaniu nŏrzyńdzi, takich jak cŏłki, granice funcyji z rachōnku rōżniczkowego i cŏłkowego.
Całki, kere dotela ôbgŏdalimy ôbyjmujōm funkcyje transcendentne, ale funcyjŏ gamma tyż wynikŏ z całek funkcyj czysto algebraicznych.
Dziynki granice w zakresie funkcyje gamma idzie tyż ôszacować ôkryślōny wymierny wynik z niyskończenie wieloma dzielnikami.
Jeji historyjŏ, klarownie udokumentowanŏ bez Philipa J. Davisa w artykule, kery zapewniōł mu nadgrodã im. Williama Chauveneta w 1963 roku, pokazuje wiela z bazowych ôdkryć matymatyki ôd XVIII stoleciŏ.
Zamiast szukaniŏ specjalistycznego wykazu dlŏ kożdego wzoru, przidałaby sie ôgōlny metŏda do poznŏwaniŏ fukncyji gamma.
A dyć, funkcyjŏ gamma niy zdŏwŏ sie społniać żŏdnego prostego rōwnaniŏ rōżniczkowego.
Twierdzynie Bohra-Mollerupa je schopne, pōniywŏż zglyndnie ajnfach je dowiyść wypukłość logarytmicznõ dlŏ roztōmajtych wzórów użytych do zdefiniowaniŏ funkcyje gamma.
Kej kōmputry stały sie dostympne do tworzyniŏ tabulōw w latach 50 XX stoleciŏ, pŏrã detajlowych tabulōw dlŏ słożōnyj funkcyje gamma ôstało ôpublikowanych, coby sprostać zapotrzebowaniu, w tym tabulã akuratnõ do 12 placu po kōmie z amerykōńskigo Nŏrodnego Instytutu Standaryzacyje i Technologije.
W nauce wzōr je zwiynzłym spusobym wyrażyniŏ informacyje za pōmocōm symbolōw, jak we wzorze matymatycznym abo wzorze chymicznym.
W matymatyce wzōr zaôbycz ôdnosi sie do tożsamości, kerŏ rōwnŏ ze sobōm dwa matymatyczne wyrażyniŏ. Nojwŏżniyjszymi wzorami sōm twiyrdzyniŏ matymatyczne.
Ta kōnwyncyjŏ, mynij wŏżnŏ we zglyndnie prostym wyrażyniu, ôznaczŏ, iże matymatycy mogōm warcij manipulować dugszymi i barzij słożōnymi wzorami.
Na przikłŏd H2O to chymiczny wzōr wody, ôkryślajōncy, iże kożdŏ tajleczka skłŏdŏ sie z dwōch atōmōw wodoru (H) i jednego tlynu (O).
We wzorach ympirycznych proporcyje te poczynajōm sie ôd bazowego elymyntu, a potym przipisujōm numer atōmōw ôstanych elymyntōw w zwiōnzku - za proporcyjŏ do bazowego elymyntu.
Jednak niykere zorty zwiōnzkōw jonowych niy mogōm być zapisane za wzory ympiryczne, kere zawiyrajōm ino numera imyntne.
Je pŏrã zort tych wzorōw, w tym wzory sumaryczne i strukturalne.
Funkcyje były przōdzi idealizacyjōm jak zmiyniajōncŏ sie wielość zależy ôd inkszyj wielości.
Ta definicyjŏ "wykresu" ôdnosi sie do zbioru pŏr ôbiektōw.
Kedy dōmyna i przeciwdōmyna sōm zbiorami liczbōw istnych, kożdŏ takŏ pŏra może być uznanŏ za spōłrzyndne kartezjańskie pōnktu na płŏszczyźnie.
Czasami może być utożsamiony z funkcyjōm, ale to przikrywŏ bazowõ interpretacyjõ fukncyji za procesu.
Karta może posiadać kożdy zbiōr za przeciwdōmyna, w czasie kej w niykerych kōntekstach, radszyj w starszyj literaturze, przeciwdōmyna funkcyje je w ôsobliwości zbiorym liczbōw istnych i słożōnych.
Inkszym popularnym przikładym je funkcyjŏ błyndu.
Szeregi potyng mogōm być użyte do definiowaniō funcyji w dōmynie, w keryj sie złażōm.
Potym, szeryg potyngowy można użyć do zwiynkszyniŏ dōmyny funcyji.
Czyńnść z tego może stworzić plot reprezyntujōncy funcyjo (abo ij czyńści).
To je nojprostszy rozkłŏd na faktory piyrsze.
W tym czasie, ino funkcyje istne zmiynnyj istnyj były brane pod uwŏga, a wszyjskie funcyje brano za regularne.
Funcyje używo sie terŏz we wszyjskich dōmynach matymatyki.
Tym sposobym definiuje sie funkcyje cyklōmetryczne pod wzglyndym funcyji trygōnōmetrycznych, kaj te funkcyje trygōnōmetryczne sŏm mōnotōniczne.
Użyteczność pojyńcio multifuncyji je jaśniyjsze kej weznymy pod uwaga złożone funkcyje, zaôbycz funcyje analityczne.
Takŏ funcyjŏ nazywŏmy nadrzyndnom wartościŏm funkcyji.
Programowanie funkcyjne je paradygmatem programowaniŏ, co skłodo sie s building programs używajonc ino podprogramōw co sie zachowujōm jak funkcyje matymatyczne.
Poza terminologijŏm jynzyŏw kōmputrowych "funkcyjŏ" mo zwyczajowe matymatyczne znaczynie w informatyce.
Terminami sie manipuluje w pewnych zasadach (-równoważność, -redukycjõ i -konwersjõ), kere som aksjōmatym teoryje i mogōm być interpretowane za zasady obliczeń.
Nicolas Chuquet używoł formy zapisu potyngowego w XV stoleciŏ, co potym użyli Henricus Grammateus i Michael Stifel w XVI stoleciŏ.
Bez to zapisywali wielomiany, na przikłŏd za .
Wynikym zowdy je dodatnio liczba istno. a elemynty neutralne i własności pokozane wyżyj dlŏ wykłŏdnika cŏłkowitego sŏm prawe z tymi definicjami dlŏ wykłŏdnika istnego.
Ta funkcyjŏ je rōwnŏ n-tymu pierwiastkowi z dodatnij liczby istnyj.
To je zaczōntek matematycznyj teŏryje półgrup.
Mogymy zaś zamienić zbiōr N na liczba kardynalnŏ n co by dostać Vn, chociŏż bez wybranio ôdpednigo standardowygo zbioru z mocŏm zbioru n, to sie definiuje ino do izomorfizmu.
Nicolas Bourbaki, Elements of Mathematics, Theory of Sets, Springer-Verlag, 2004, III.§3.5.
Wielokrotne powtŏrzanie tetracyje prowadzi do innyj ôperacyje i tak dalij, pojyńcie zwane hiperôperacyjŏm.
W środowiskach stosowanych funkcyje wykładnicze prezyntujŏm zwionzek kaj stałŏ zmiana niyznŏleżnyj zmiennyj dowŏ proporcjonalnie takŏ samŏ zmiana (to je procynt wzrostu abo spadku) w znŏleżnyj zmiennyj.
Ta funkcyjŏ prowadzi do wzrostu wykłądniczego abo rozpadu naturalnego.
Podanie, kompozycjŏ funkcyje "na" je zowdy "na".
Wtedy idzie tworzić kety transformacyje utworzōne razym, take jak .
Alternatywny zopis nazywo sie ôpacznŏ notacyjŏ polskŏ.
Kategoryjŏ zbiorow z funkcjami jako morfizmy je typowŏm kategoryjŏm.
Na przikłod, decybel (dB) je jednotkōm używanōm do wyrażyniŏ poziōmu sygnału, z wiynksza dlo siły sygnału i ampitudy (kaj ciśniynie akustyczne je czynsto przikładym).
Pomogajōm ôpisać frekwyncyjŏ interwałōw muzycznych, ukazujōm sie we wzorach co rachujŏm liczby piyrsze abo w przibliżyniu silni, wskazujŏm niykere modele w psychofizyce i mogŏm pōmōc w śledczyj ksiyngowości.
Dalszŏ liczba cołkowito to je 4, co ôznaczŏ liczba cyfr w 1430.
Przed wynalazkiem Napiera, było pora innych technik z podobnymi możebnościami, jak na przykłōd prostaferyza abo użycie tablicy progresyje, szczegōłowo ôbrobiōnŏprzez Josta Bürgigo kole 1600 roku.
Spōmniynie liczby jako wymagajoncyj tyla cyfr jest przybliżonom aluzjom do spōlnego logarytmu, do czego ôdniōs sie Archimedes jako “porządek liczb”.
Take metŏdy nazywŏmy prostaferyzŏm.
Na przikłŏd, kożdo komora muszli łodzika je przibliżonŏm kopiŏm nastympnyj skalowanoprzez stały faktōr.
Logarytmy łōnczy sie ze samopodobiyństwym.
Używŏ sie tegŏ dŏ określania poziŏmu napiyncio w transmitŏwaniu sygnału elektrycznego, dŏ ôpisanio poziomu siły klangōw w akustyce i chłonności światła na polach spektrŏmetryi i ôptyki.
Ôcet mŏ zaôbycz pH rōwne 3.
To "prawo" jednak je mnij realistyczne ôd nowszych modelōw, jak na przikłŏd potyngowe prawo Stevensa.)
Kej logarytm ô losowyj dystrybucyje mŏ normalny rozkłŏd, gŏdŏ sie, iże ta zmienno mŏ logarytmicznie normalny rozkłŏd.
Dlŏ takigŏ mŏdelu funcyjŏ wiarygodności zależy ôd przynajmnij jednego parametra kerego trza porachować.
Podanie, algorytm zortowaniŏ bez scalynie zortuje nie zezortowane wykŏzy bez dzielenie tych wykŏzōw na pōłowy i zortowanie tych piyrszych przed scalyniym wynikōw.
Wykłodniki Lapunowa używajŏm logarytmōw do zmierzyniŏ poziōmu chaotyczności układu dynamicznego.
Trzikōnt Sierpińskigo (na ôbrŏzku) może być przikryty trzyma kopijami jego samego, kaj kożdo mo kraj ô dugości połowy kraju oryginalnego.
Inkszym przikładym je p-adyczny logarytm, ôodwrotnŏ funcyja p-adycznego wykłŏdnika.
Idzie ôbrotnie potyngować, ale gŏdŏ sie , iże dyskretny logarytm je ciynżko porachować w niykerych grupach.
Piyrwiostki sztyryrogate liczbōw ujymnych idzie ôbgŏdać w kōntekście liczb zespolonych.
W antycznych Indyjach, wiedza na tymat teoretycznych i pasowanych aspektōw sztyryrogōw i pierwiostkōw sztyryrogatych była aby tak starŏ jak Śulba Sutry, kere datuje sie na kole 800-500 rok p.n.e. (możliwe, iże dużo wczaśnij).
Litera gimel spōminŏ kształt dzisiyjszego piyrwiastka.
Definiuje wŏżny koncept ôdchylyniŏ stadardowego używanego w teoryji prŏwdopodobności i statystyce.
Wiynkszość keszōnkowych kalkulatorōw mŏ knefel piyrwiostka.
Złożoność czasu dlŏ porachowaniŏ piyrwiaska sztyryrogatego z n cyframi akuratności je takŏ sama jak iloczyn dwōch n-cyfr.
Problymy Hilberta to dwadziścia trzi problemy w matymatyce ôpublikowane bez niymieckigo matymatyka Davida Hilberta w 1900 roku.
Dlŏ inkszych problymōw jak piōnty, machery tradycyjnie zgodziyli sie na jednã interpretacyjŏ i podano było rozwiōnzanie dlŏ zaakceptowanyj interpretacyje, ale sōm blisko powiōnzane niyrozwionzane problymy.
Sōm dwa problymy co sōm niiy ino niyrozwionzane, ale mogōm po prowdzie być niy do rozwionzanio w modernych sztandardach.
Ôstanym dwadziestu jedyn problymōm poświyncōno było srogŏ uwŏga, a pod kōniec XX stoleciŏ robotã nad tymi problymamimi uwŏżano było za jednã z nojwŏżniyjszych.
Hilbert żōł jeszcze bez 12 lŏt po tym jak Kurt Gödel ôpublikowoł swoje prawiynie, ale niy wydŏwŏ sie, coby ôn coś napisoł w ôdpowiedzi na robotã Gödela.
W dyskusyji na tymat jego ôpinie, iże kożdy matymatyczny problym winiyn mieć rozwiōnzanie, Hilbert dopuszczŏ możebność, iże rozwiōnzanie mogłoby być wykazym na to, iże ôryginalny problym je niymożebny.
Piyrszŏ z nich była dowiydziōnŏ bez Bernarda Dworka, kōmpletnie inkszy wykŏz na piyrsze dwie, bez ℓ-adycznŏ kohomologiŏ, podŏł Alexander Grothendieck.
A dyć przipuszczyniŏ Weila były we swojim zakresie barzij jak pojedynczy problym Hhilberta, a Weil nikej niy mioł zastrojyniŏ utworzić z nich programu dlŏ cołkij matymatyki.
Erdős czynsto propōnowoł nadgrody pijynżne, wartość nadgrody zależnŏ była ôd podanyj ciynżkości problymu.
Aby w bazowych mydiach, faktycznie XXI-wieczny pasownikym problymōw Hilberta je wykŏz siedmiu problymōw milenijnych, ôbranych w 2000 roku bez Instytut Matymatyczny Claya.
Hipoteza Riemanna je godnŏ napōmniyniŏ skirz jeji ôbecności na wykazie problymōw hilberta, wykazie Smale'a, wykazie Problymōw Milenijnych, a nawet w przypuszczyniach Weila pod postaciŏm geometrycznŏm.
1931, 1936, 3 Eli majōnc dane dwa wielościany ô rōwnyj ôbjyntości, idzie dycki rozłożyć jedyn z nich na skōńczōno liczba wielościennych czynści, a potym słożyć jy w drugi?
— 12 Rozszyrzynie prawiyniŏ Kroneckera-Webera ô ciałach abelowych na leda jake algebraiczne ciała cyfrowe.
1959 15 Ścisłe sformułowanie rachōnku Schuberta.
1927 18 (a) Je niyforemny wielościan przizwŏlajōncy na wypołniynie przestrzyństw?(b) Jake je nojgynstsze upakowanie sfer?
Liczba to je metymatyczny ôbiekt, kerego sie używo do rachŏwaniŏ, mierzyniŏ i ôznaczaniŏ.
Barzij uniwersalnie, pojedyncze liczby mogōm być reprezyntowane bez symbole, nazywane cyframi, na przikłŏd "5" je cyfrōm symbolizujōncõ liczba piyńć.
Porachowaniŏ na liczbach robi sie za pōmocōm ôperacyji arytmetycznych, do nojbarzij znanych przinŏleżōm przidŏwanie, ôdyjmowanie, mnożynie, tajlowanie i potyngowanie.
Gilsdorf, Thomas E. Introduction to Cultural Mathematics: With Case Studies in the Otomies and Incas, John Wiley & Sons, 24 Lutego, 2012.Restivo, S. Mathematics in Society and History, Springer Science & Business Media, 30 listopada, 1992.
W XIX stoleciŏ matymatycy zaczli ôpracowywać mocka inkszych pojyńć abstrakcyjnych ô podanych włŏsnościach co liczby i mogōm być uznane za rozszyrzynie tego pojyńciŏ.
Systym rachowaniŏ niy posiadŏ pojyńciŏ wartości pozycyje (jak w terŏźnym szkryfcie dziesiyntnym), co ôgraniczŏ reprezyntacyjõ srogich numerōw.
Brāhmasphuṭasiddhānta Brahszlupty je piyrszõm ksiōnżkōm, w keryj je spōmniane nul za numer, stōnd Brahszlupta je zaôbycz uwŏżany za piyrszŏ ôsoba, kerŏ sformułowała pojyńcie nula.
W podanym tōnie Panini (5 stolecie p.n.e.) użōł nula w Ashtadhyayi, piyrszym przikładzie gramatyki sanskrytu (zobŏcz tyż Pingala).
W 130 roku Ptolemeusz, pod wpływym Hipparchosa i Babilończyków używoł symbolu 0 (małe kōłko z piskōm u gōry) w sześdziesiōntkowym systymie liczbowym poza greckim systymym liczbowym.
Piyrwyjsze ôdniesiynie Diafantosa ôbgŏdane było barzij szczegōłowo bez indyjskigo matymatyka Brahszlupty w Brāhmasphuṭasiddhānta w 628 roku, kery używoł liczb ujymnych do dostaniŏ ôgōlnyj formy rōwnaniŏ sztyryrogatego, kerego używŏ sie do dzisiej.
W tym samym czasie Chińczyki zaznaczali liczby ujymne przi malowaniu posprzycznyj piski na cyfrze nojbarzij wysuniyntyj na prawo ôdpednij liczby dodatnij.
Antyczni greccy i indyjscy matematycy podszukowali teoryjõ liczb wymiernych za tajla ôgōlnego podszukowaniŏ teoryje liczb.
Pojyńcie ułōmkōw dziesiyntnych je blank powiōnzane z wartościōm placu w szkryfcie dziesiyntnym, ôba te pojyńcio zdadzōm sie być pospōł ôbrobiōne.
A dyć, Pitagoras wierzōł w absolutność liczb i niy mōg zaakceptować istniyniŏ liczb niewymiernych.
Do XVII stoleciŏ matematycy gyneralnie używali ułōmkōw dziesiyntnych z modernym szkryftym.
W 1872 dokludzōno do publikacyje teoryje Karla Weierstrassa (bez jego szkolŏrza E. Kossaka), Eduarda Heinego, Georga Cantora i Richarda Dedekinda.
Weierstrass, Cantor i Heine bazujōm swoje teoryje na szerygach niyskończonych, kaj Dedekind bazuje na idyji przekroju (Schnitt) w układzie liczb wymiernych, przi tajlowaniu wszyjskich liczb wymiernych na dwie grupy ô kōnkretnych charakterystycznych włŏsnościach.
Stōnd trza było rozwŏżyć szyrszy zbiōr liczb algebraicznych (wszyjske rozwiōnzaniŏ rōwnaniŏ wielomianowego).
Arystoteles zdefiniowoł tradycyjny zachodni szkryft matymatycznyj niyskōńczōności.
Ale dalszego znaczōncego postympu w teoryji dokōnoł Georg Cantor, w 1895 ôpublikowoł ksiōnżkã na tymat jego nowyj teoryje zbiorōw, kaj wkludziōł miyndzy inkszymi liczby pozaskōńczōne i sformułowoł hipotezã continuum.
Terŏźnõ gemoetrycznõ wersyjõ nieskońćzoności przedstawiõ geōmetryjŏ rzutowõ, kerŏ wkludzŏ "pōnkty w niyskōńczōności", jedyn dlŏ kożdego richtōngu przestrzynnego.
Ukŏzała sie jednak idyjŏ graficznego przedstawiyniŏ liczb zespolōnych, już w 1685, w De algebra tractatus Wallisa.
w 240 roku p.n.e. Eratosten użōł Sito Eratostenesa, żeby gibko wyizŏlŏwać liczby piyrsze.
Inksze wyniki tykajōnce porozkłŏdaniŏ numerōw piyrszych zawiyrajōm wykŏz Eulera na to, iże suma ôpaczności numerōw piyrszych je roztōmajtŏ i Hipoteza Goldbacha, kerŏ głosi, iże kożdŏ za dość srogo liczba je sumōm dwōch liczb piyrszych.
Zwykowo, porzōndek liczb naturalnych zaczynoł sie ôd 1 (Antyczni Grecy niy uznŏwali 0 nawet za liczba).
W tym dziesiyntnym systymie cyfrowym cyfra nojbarzij wysuniyntŏ na prawo mŏ wartość pozycyje 1, a kożdŏ dalszŏ cyfra mŏ wartość 10 razy srogszõ ôd tyj z jeji prawyj zajty.
Liczby ujymne zapisuje sie zaôbycz z ujymnōm cechōm (cechōm minusa).
Tu pojawiŏ sie litera Z.
Ułŏmki mogŏm, być srogsze, myńsze abo rōwne 1, mogŏm tyż być dodatnie, ujymne abo rōwne 0.
Dalszy akapit skupiŏ sie przede wszyjskim na dodatnich liczbach naturalnych.
Stōnd, na przikłŏd, pōłowa to 0,5, jedna piōntŏ to 0,2, jedna dziesiōntŏ to 0,1, a jedna piyńćdziesiōntŏ to 0,02.
Niy ino te widzialne przikłady, ale bezma wszyjske numery istne sōm niewymierne, i bez to niy powtŏrzajōm sie, stōnd niy mŏ ôdpednich liczb dziesiyntnych.
Jeźli cyfra nawet na drugim placu po kōmie niyma zachowanŏ, dalsze cyfry sōm niywŏżne.
Na przikłod, 0,999..., 1,0, 1,00, 1,000, ..., wszyjske reprezyntujŏm liczba naturalnŏ 1.
Yntlich, jeźli wszyjske cyfry w numerze dziesiyntnyj to 0, numer je rōwny 0, a jeźli wszyjske sōm niykōńczŏncōm sie niciōm 9 idzie ôdciepnōńć dziewiōntki na prawo ôd kōmy i postawić 1 na lewo ôd kōmy.
Bez to liczby istne sōm podzbiorym liczb zespolonych.
Fundamyntalne prawiynie algebry głosi, iże liczby zespolone tworzōm ciało algebrajicznie domknięte, to znaczy, iże kożdy wielomian z *zespolonym spōłczynnikym mŏ pierwiŏstek we zbiorze liczb zespolonych.
Bez wiyncyj aniżeli 2000 lŏt podszukowano liczby piyrsze, co dokludziyło do mocka pytań, z kerych ino na pŏrã znŏdniynto ôdpowiydź.
Liczby istne, kere niy sōm wymierne, nazywŏmy liczbami niywymiernymi.
Ôbliczalne liczby sōm stałe dlŏ ajnfachowych fungowań arytmetycznych, w tym ôbliczanie piyrwiastkōw wielomianu, stōnd tworzōm ône ciało liczb istnych, kere zawiyrŏ algebraiczne liczby istne.
Jednym z powodōw je brak algorytmu do wybadaniŏ rōwności dwōch ôbliczalnych liiczb.
Dostany systym liczbowy je znŏleżny ôd podstawy użytyj dlŏ cyfr, kożdŏ podstawa je możliwŏ, ale postŏwa liczb piyrszych zapewniŏ nojlepsze matymatyczne włŏsności.
Te piyrsze dadzōm porzōndek zbioru, a te druge jego srogość.
Ta sztandardowŏ podstawa tworzi liczbōm zespolonym szkartã kartezjańskŏ, zwanõ szkartŏm liczb zespolonych.
Liczby zespolone o wartości absolutnyj jedyn tworzōm ôkrōng jednostkowy.
W technice kolorowania dōmyny fasōngi wychodowe sōm utożsamione ôdpednio z farbōm i jasnościōm.
Robota nad problymem ôgōlnych wielomianōw antlich dokludziyła do zasadniczego prawiyniŏ algebry, kere pokazuje, iże w przipadku liczb zespolonych je rozwiōnzanie dlŏ kożdego rōwnaniŏ wielomianowego stopiynia piyrszego abo wyższego.
Dziynnik Wessela ukŏzoł sie na ôbradach Krōlewskij Duńskij Akadymije Kōnsztōw, ale ôstoł niyzauważŏny.
Niyskorzij ôgōlnõ teoryjõ ôpisowali Richard Dedekind, Otto Hölder, Felix Klein, Henri Poincaré, Hermann Schwarz, Karl Weierstrass i mocka inkszych.
Wszeôbecnie niy akceptowali użyciŏ liczb urojonych przed robotami Leonharda Eulera (1707–1783) and Carla Friedricha Gaussa (1777–1855).
Liczby imyntne tworzōm nojmyńszõ grupã i nojmyńszy piestrzyń zawiyrajōncy liczby naturalne.
Je to pierwowzōr wszyjskich ôbiektōw takij algebry ôgōlnyj.
Zorty danych aproksymacyji ô stałyj dugości (abo podzbiory) ôznaczŏ sie int abo Integer w pŏru gŏdkach programowaniŏ (takich jak Algol68, C, Java, Delphi, itd.).
Sōm to dŏwajōnce sie dowiyść włŏsności numerōw wymiernych i systymu szkryftu pozycyjnego, niy sōm ône używane za definicyje w matymatyce.
Pōniywŏż trzikōnt tyn je rōwnoramiynny a=b).
Pōniywŏż c je tuplowane, przi tajlowaniu jy bez 2 dostŏwōmy liczba imyntnõ.
Jeźli podstawiymy 4y2 za c2 w piyrszym rōwnaniu (c2 = 2b2) dostanymy 4y2= 2b2.
Pōniywŏż b2 je tuplowane, b tyż musi być tuplowane.
A dyć to przeczy założyniu, iże niy majōm spōlnych faktorōw.
Hippazos, jednak niy bōł chwŏlōny za swojã robotã: pdl. jednyj powiarki dokōnoł swojigo ôdkryciŏ, kej bōł na morzu, po czym ôstoł wyciepniynty za bōrtã bez swoich pitagorejczyków “za to, iże stworzōł elymynt wszechświata, kery ôdciepowoł doktrynã, iże wszyjske zjawiska we wszechświecie idzie zredukŏwać do numerōw imyntnych dodatnich i jejich relacyji.”
Na przikłŏd, weźmy tajlik, tyn tajlik może być potajlowany na pōł, ta pōłowa na pōł, ta pōłowa pōłowy na pōł, i tak dalij.
To je to czego chcioł dowiyść Zenon.
Podle Greków, ôbalynie słuszności jednego poglōndu, niy dowodzi słusznosci drugigo, bezto dalsze badania sōm potrzebne.
Srogość “...niy była liczbom, ale ôznoczała jednostki, take jak tajliki, kōnty, pola, ôbiyntości i czas, kery sie zmiyniŏ, jakby my to pedzieli, sztyjc.
Pōniywŏż niy przipisane było srogościōm żŏdnyj wartości liczbowyj Eudoksos mōg wyklarować wspōłmierne i niewspōłmiernie relacyje, bez definiowaniy z pōnktu widzyniŏ srogości i proporcyje jako rōwności pōmiyndzy dwōma relacyjami.
Tã niewspółmiernościōm zajmuje sie Euklides w jego Elymyntach, Ksiynga X, Propozycyjõ 9.
Akuratnie, w mocka przipadkach pojyńcio algebraiczne przeformułowane były na warōnki geometryczne.
Uświadōmiynie, iże niykere bazowe pojyńcio w bydōncyj już teoryje niy przistŏwały sie z ryalnościōm, wymŏgało imyntnego i grōntownego podszukowaniŏ aksjomatōw i założyń, kere sōm podstawōm tyj teoryje.
A dyć historyk pisze, iże "take prawiyniŏ niy sōm dobrze poparte wykazami i mało prŏwdopodobne je, coby były prawe".
Matymatycy, jak Brahszlupta (w 628 n.e.) i Bhāskara I (w 629 n.e.) mieli ajnzac w tym zŏgŏdniyniu, jak żŏdni inksi matymatycy niyskorzij.
W roku 1872 ôpublikowane były teoryje Karla Weierstrassa (bez jego szkolŏrza E. Kossaka), Eduarda Heinego (Dziynnik Crelle'a, 74), Georga Cantora (Annalen, 5) i Richarda Dedekinda.
Weierstrass, Cantor i Heine bazujōm swoje teoryje na szerygach niyskończonych, kej Dedekind bazuje na idyji przekroju (Schnitt) w układzie liczb wymiernych, przi tajlowaniu wszyjskich liczb wymiernych na dwie grupy ô kōnkretnych charakterystycznych włŏsnościach.
Dirichlet tyż przidoł coś ôd siebie do ôgōlnyj teoryje, jak mocka inkszych, kerzi wnieśli swōj ajnzac w zastosowanie tego zŏgŏdniyniŏ.
To zakłŏdŏ, iże kożda liczba imyntnŏ mŏ niyôbyczajny rozkłŏd na liczby piyrsze.
Coby to pokŏzać, przypuścmy, iże tajlujymy liczby imyntne n bez m (kaj m niyma rōwne 0).
Jeźli 0 sie niy ukazuje, algorytm może fungować na nojwyżyj m-1 krokach, bez użyciŏ ôstatka, wiyncyj aniżeli rŏz.
W matymatyce, liczby naturalne to sōm te używane do rachowaniŏ (jak w zdaniu "je szejś mōnet na stole") i porzōndkowaniŏ (jak w zdaniu "to je trzicie nojsrogsze miasto w krŏju").
Te kety rozszyrzyniŏ sprawiajōm, iże liczby naturalne sōm kanōnicznie zanużone (zidyntyfikowane) w inkszych systymach cyfrowych.
Piyrszym srogim postympym w abstrakcyji było użycie cyfr do symbolizowaniŏ liczb.
W 1910 roku Journal ôpublikowoł artykuł ôd Ulyssesa G. Weatherly'ego (1865-1940), co nawołowoł do suprymacyje biołych i segregacyje ras dlo ôchrōny snożności rasowyj.
We swojij robocie prawiōł, iże klasa społeczno, kolōnializm i kapitalizm uformowały idyje, co sie tykajōm rasy i kategoryji rasowych.
Do 1978 roku William Julius Wilson (1935-) twiyrdziōł, iże rasa i systymy rasowyj klasyfikacyje tracōm na znaczyniu, a zamiast tego klasa społeczno akuratnij ôpisuje to, co socjologowie wczasnij rozumieli za rasa.
Eduardo Bonilla-Silva, profesōr socjologije na Duke University, prawi: "Twiyrdza, iże rasizm je, barzij aniżeli co ino inkszego, przedmiotym grupowyj władze; chodzi ô grupa rasowo, co dōminuje (biołych) i dōnży do utrzimanio swojich systymowych przewog i myńszości, co walczōm ô ôbalynie rasowego status quo.
W klinicznych warōnkach rasa była niykej rozwożano w diagnozowaniu i lyczyniu schorzyń medycznych.
Postrzōd badoczy biōmedycznych trwo aktywno debata na tymat znaczynio i wogi rasy w jejich podszukowaniach.
Czōnki tego drugigo lagru czynsto ôpiyrajōm swoje argumynta na potyncjale stworzynio medycyny spersōnalizowanyj ôpartyj na gynōmach.
Argumyntujōm, iże zbyteczne podkryślanie gynetycznego wkładu w niyrōwności zdrowotne niesie ze sobōm rozmajte zagrożynia, take jak zmocnianie stereotypōw, prōmowanie rasizmu abo ignorowanie wkładu faktorōw niygynetycznych w niyrōwności zdrowotne.
IC" ôznaczo "kod idyntyfikacyjny;" te elymynta sōm tyż ôkryślane za klasyfikacyje Fyniksa.
W mocy krajōw, takich jak Francyjo, państwo mo prawny zokoz trzimanio danych na tymat rasy, co czynsto zmuszo policyjo do wydowanio ôbywatelōm zawiadōmiyń ô poszukowaniu ôsōb, co zawiyrajōm ôznaczynio take jak "ćmawo karnacyjo skōry", itp.
Moc uwożo, iże de facto profilowanie rasowe je przikładym instytucjōnalnego rasizmu w egzekwowaniu prawa.
Masowe uwiynziynie to tyż "srogszy nec praw, prawideł, polityki i zwykōw, co kōntrolujōm ôsoby uznane za zbrodniorzōw tak w wiynziyniu, jak i poza nim."
Mocka wynikōw podszukowań wydowo sie zgodzać, iże wpływ rasy ôfiary w decyzyji ô heresztowaniu IPV może ewyntualnie ôbyjmować rasowe uprzedzynie na użytek biołych ôfiar.
Niykere podszukowania dōnoszōm, iże rasy mogōm być idyntyfikowane z wysokim stopniym akuratności przi użyciu ôkryślōnych metod, takich jak ta ôbrobiōno ôd Gilesa i Elliota.
W podszukowaniu stwiyrdzōno, iże "Podzioł gynetycznyj rozmajtości we farbie skōry je niytypowy i niy może być pasowany do cylōw klasyfikacyje."
Kulturowo antropologijo to gałōńź antropologije skupiōno na podszukowaniu kulturowyj zmiynności postrzōd ludzi.
Przi zajmowaniu sie tōm kwestyjōm etnolodzy w XIX stoleciu podzielyli sie na dwie szkoły myślynio.
Niykerzi z tych, co spiyrali "niyzoleżny wynalazek", jak Lewis Henry Morgan, do tego zakłodali, iże podobiyństwa ôznaczajōm, iże rozmajte grupy przeszły bez te same etapy kulturowyj ewolucyje (zob. tyż klasyczny ewolucjōnizm społeczny).
Morgan, podobnie jak inksi XIX-wieczni ewolucjōniści społeczni, wierzōł, iże je mynij abo barzij uporzōndkowany postymp ôd tego, co prymitywne, do tego, co cywilizowane.
Chocioż XIX-wieczni etnolodzy widzieli "dyfuzyjo" i "niyzoleżny wynalazek" za teoryje, co wzajymnie sie wykluczajōm i kōnkurujōm ze sobōm, wiynkszość etnografōw wartko ôsiōngła kōnsynsus, iże ôba procesy sie zdarzajōm i iże ôba mogōm wiarogodnie eklerować miyndzykulturowe podobiyństwa.
Boas piyrszy roz wyartykułowoł ta idyjo w 1887 roku: "... cywilizacyjo niy ma czymś absolutnym, ale... je zglyndno, a... nasze idyje i kōncepcyje sōm prawe ino tak dalece, jak siōngo naszo cywilizacyjo."
Relatywizm kulturowy wiōnże sie z ôkryślōnymi twiyrdzyniami epistymologicznymi i metodologicznymi.
Relatywizm kulturowy bōł po czyńści ôdpowiedziōm na zachodni etnocyntryzm.
Take rozumiynie kultury stawio antropologōw przed dwōma problymami: po piyrsze jak uciyc ôd niyświadōmych pynt włosnyj kultury, co niyuchrōnnie wpływajōm na nasze widzynie i reakcyje na świat, a po druge jak nadać syns niyznōnyj kulturze.
Jedna tako metoda to je etnografijo: zasadniczo postulowali ôni miyszkanie z ludźmi inkszyj kultury bez dugszy ôkres, tak coby nauczyć sie lokalnyj godki i ôstać inkulturowanym, aby czyńściowo, w ta kultura.
Jego podejście było ympiryczne, scyptyczne wobec zbytecznych uogōlniyń i unikało prōb ustanowianio uniwerzalnych praw.
Uwożoł, iże kożdo kultura musi być podszukowano we swojij specyfice, i twiyrdziōł, iże miyndzykulturowe uogōlniynia, take jak te dokōnowane w przirodniczych naukach, niy sōm możliwe.
Do piyrszego pokolynio jego uczniōw noleżeli Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir i Ruth Benedict, co ś nich kożde stworziło bogato uszczegōłowiōne sztudia nad drzynnymi kulturami Ameryki Pōłnocnyj.
Publikacyjo podryncznika Antropologijo Alfreda Kroebera (1923) wyznaczyła zwrotny pōnkt we amerykańskij antropologiji.
Pod wpływym psychoanalitycznych psychologōw, w tym Zygmunta Freuda i Carla Junga, ci autorzi starali sie zrozumieć, jakim spōsobym indywidualne natury były formowane bez szyrsze siyły kulturowe i społeczne, co w nich dorostały.
Ekōnōmiczno antropologijo pod wpływym Karla Polanyi'ego i praktykowano ôd Marshalla Sahlinsa i George'a Daltona ciepła wyzwanie sztandardowyj ekōnōmiji neoklasycznyj, żeby zarachować faktory kulturowe i ôbywatelske, i wkludziyła marksistowsko analiza do podszukowań antropologicznych.
Zgodnie z duchym czasu, moc ze antropologije upolityczniyło sie w czasie algerskij wojny ô niyzawisłość i sprzeciwu wobec wojny we Wietnamie; marksizm stoł sie coroz barzij popularnym teoretycznym podejściym w dyscyplinie.
W latach 80. ksiōnżki take jak Anthropology and the Colonial Encounter zastanowiały sie nad zwiōnzkami antropologije z kolōnialnōm niyrōwnościōm, a ôgrōmno popularność teoretykōw takich jak Antōnio Gramsci i Michel Foucault sprawiyła, iże kwestyje władze i hegymōnije znodły sie w cyntrum uwogi.
Te interpretacyje muszōm potym być ôdbite do jejich twōrcōw, a jejich adekwatność jako przekładu dopracowano w powtorzalny spōsōb - tyn proces nazywōmy kołym hermyneutycznym.
Tak samo wpływowo pokozała sie kulturowo analiza amerykańskigo przocielstwa ôd Davida Schniedera.
Ta metoda wyszła z terynowych podszukowań antropologōw ôbywatelskich, ôsobliwie Brōnisława Malinowskiego w Wielgij Brytaniji, sztudyntōw ôd Franza Boasa w Stanach Zjednoczōnych jak tyż z niyskorniyjszych podszukowań miastowych chicagowskij szkoły socjologije.
Walnut Creek, CA: AltaMira Press.
Coby nawiōnzać kōntakty, co na kōniec dowiydōm do lepszego zrozumiynio kulturowego kōntekstu danyj sytuacyje, antropolog musi być ôtwarty na stanie sie tajlōm grupy i chyntliwy do nawiōnzanio znaczōncych relacyji z jeji czōnkami.
Podwiela zacznie sie ôbserwacyjo uczestniczōnco, antropolog musi ôbrać tak miyjsce, jak i przedmiot podszukowanio.
Przizwolo to antropologowi lepij zadōmowić sie we społeczności.
Wiynkszość ôbserwacyji uczestniczōncych bazuje na godce.
W niykerych przipodkach etnografowie swrocajōm sie tyż ku ustrukturyzowanyj ôbserwacyji, co w nich ôbserwacyje ôd antropologa sōm kerowane bez kōnkretny zestow pytań, co na nie ôn sie staro ôdpedzieć.
Pōmogo to ustandaryzować metoda podszukowanio, kej etnograficzne dane sōm porōwnowane miyndzy porōma grupami abo sōm potrzebne do społniynio kōnkretnego cylu, bp. podszukowania na potrzeby politycznych decyzyji ôd regyrōnku.
To, fto je etnograf, mo srogi wpływ na to, co na kōniec napisze ô danyj kulturze, pōniywoż kożdy badocz je pod wpływym swojij włosnyj perspektywy.
Jednak take podejście niy ôdniosło sukcesu, a teroźni etnografowie czynsto decydujōm sie na zarachowanie we swojich robotach ôsobistych prōb i ewyntualnych uprzedzyń.
Etnografijo to tekst ô ludziach, w kōnkretnym miyjscu i czasie.
Typowo etnografijo zawiyro tyż informacyje ô fizycznyj geografiji, klimacie i siedlisku.
Sztudynty ôd Boasa, tacy jak Alfred L. Kroeber, Ruth Benedict i Margaret Mead, czyrpali z jego kōncepcyje kultury i kulturowego relatywizmu, coby rozwinōńć antropologijo kulturowo w Stanach Zjednoczōnych.
Dzisioj antropolodzy społeczno-kulturowi dowajōm pozōr na wszyske te elymynta.
Amerykōńscy "antropologowie kulturowi" skupiyli sie na spōsobach, w jake ludzie wyrażali swoje wejzdrzynie na siebie i swōj świat, ôsobliwie w symbolicznych formach, takich jak kōnszt i mity.
Mōnogamijo, bez przikłod, je czynsto reklamowano za uniwerzalno ludzko cycha, ale podszukowania porōwnawcze pokazujōm, iże tak niy ma.
Dziynki tyj metodologiji idzie dostać lepszy wglōnd przi podszukowaniu wpływu światowych systymōw na społeczności lokalne i globalne.
Bez przikłod etnografijo wielosztelowo może śledzić "rzecz", tako jak kōnkretny towor, w czasie jego transportu bez nec globalnego kapitalizmu.
Przikładym wielosztelowyj etnografije je robota ôd Nancy Scheper-Hughes na tymat miyndzynorodowego czornego rynku handlu ludzkimi ôrganami.
Sztudyja nad przocielstwym czynsto przekroczajōm granice rozmajtych antropologicznych poddyscyplin, w tym antropologije medycznyj, fyministycznyj i publicznyj.
Je to matryca, co w nij we srogij wiynkszości przipodkōw rodzōm sie ludzke dzieci, a jejich piyrsze słowa sōm czynsto ôkryślyniami przocielstwa.
Sōm klarowne rōżnice miyndzy społecznościami pod zglyndym praktyki małżyńskij i wertōw, co ôstawio moc placu na antropologiczne podszukowania terynowe.
Praktykōm małżyńskōm we wiynkszości kultur je jednak mōnogamijo, kaj jedna kobiyta je żōna ôd jednego chopa.
Sōm podobne fundamyntalne rōżnice, jeźli sie rozchodzi ô akt prokreacyje.
Ta zmiana może być prześledzōno ôd sześdziesiōntych lot, społym z pōnownōm ôcynōm bazowych prawideł przocielstwa, dokōnano ôd Edmunda Leacha, Rodneya Neehama, Davida Scmagidera i inkszych.
Ta pōmiana ôstała pogłymbiōno bez ukozanie sie fyminizmu drugij wele we wczasnych latach 70., co wkludziōł idyje małżyńskij ôpresyje, seksualnyj autōnōmije i dōmowego podporzōndkowanio.
W tym czasie ukozoł sie "fyminizm Trzecigo Świata", ruch, co prawiōł, iże sztudyja nad przocielstwym niy mogōm podszukować relacyji miyndzy płciami w krajach, co sie rozwijajōm we izolacyji i muszōm dować pozōr tyż na niuanse rasowe i ekōnōmiczne.
Na Jamajce małżyństwo jako instytucyjo je czynsto zastympowane seryjōm partnyrōw, pōniywoż chudobne kobiyty niy mogōm ôprzić sie na regularnych financowych wpłatach w klimacie ekōnōmicznyj niystabilności.
Społym z tōm technologijōm ukozały sie pytania ô przocielstwo, co sie tykajōm rozdziału miyndzy przocielstwym biologicznym a gynetycznym, pōniywoż ciōnżowe surogatki mogōm zapewnić biologiczne strzodowisko dlo ymbriōnu, w czasie kej wiynzi gynetyczne ôstowajōm u ôsoby trzecij.
Sōm tyż kwestyje reprodukcyjnyj turystyki i utowarowiynio ciała, pōniywoż jednostki szukajōm ekōnōmicznego bezpieczyństwa bez hormōnalno stymulacyjo i pozyskowanie kōmōrek jajowych, co sōm potyncjalnie szkodliwymi procedurami.
Jedna z krytycznych uwog tyko sie tego, iże rōmy sztudyjōw nad przocielstwym były, w mōmyńcie jejich nastōnio, za moc ustrukturyzowane i formułowe, a ôpiyrały sie na gynstym jynzyku i surowych prawidłach.
Moc z tego rozwoju idzie przipisać wzrōstowi liczby antropologōw, co robiōm poza akadymickim strzodowiskym i coroz srogszymu znaczyniu globalizacyje tak w instytucyjach, jak i w polu antropologije.
Dwie zorty instytucyji zdefiniowane w dōmynie antropologije to sōm instytucyje cołkowite i społeczne.
Antropologijo ôd instytucyji może analizować zwiōnzki fachowe, fyrmy ôd małych przedsiynwziyńć do korporacyji, regyrōnek, ôrganizacyje medyczne, edukacyjo, hereszty i instytucyje financowe.
Instytucjōnalni antropologowie mogōm podszukować relacyje miyndzy ôrganizacyjami abo miyndzy ôrganizacyjōm a inkszymi tajlami społeczyństwa.
Barzij akuratnie antropolodzy mogōm analizować kōnkretne zdarzynia w ôbrymbie instytucyje, przekludzać symiotyczne podszukowania abo analizować mechanizmy, co dziynki nim wiedza i kultura sōm ôrganizowane i rozproszane.
Ta nowo era bydzie wiōnzała sie z mocōm nowych ôsiōngniyńć technologicznych, takich jak mechaniczne nagrowanie.
Current Anthropology 43(Supplement):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
Woolard, we swojim przeglōńdzie "szaltrowanio kodu", to znaczy systymatycznyj praktyki umiany ôdmian jynzykowych w rōmach godki abo nawet pojedynczyj wypowiedzi, stwiyrdzo, iże bazowe pytanie, jake antropolodzy stawiajōm ô tyj praktyce - Czymu to robiōm? - ôdbijo dōminujōnco ideologijo jynzykowo.
Inksi lingwiści kludziyli podszukowania we polach jynzykowego kōntaktu, zagrożynio jynzyka i "angelskigo jako jynzyka globalnego".
Joel Kuipers rozwijo tyn tymat w ôdniesiyniu do wyspy Sumba w Indōnezyji.
Ôn uwożo, iże idyjo mustrowego cyntrum je jednym z trzech nojważniyjszych ôdkryć lingwistycznyj antropologije.
Bez to tyż po poru gyneracyjach te jynzyki mogōm już niy być używane.
Coby przestrzegać nojlepszych praktyk dokumyntacyjnych, te zopisy winny być klarownie adnotowane i trzimane bezpiycznie w jakimś archiwum.
Rewitalizacyjo jynzyka to praktyka prziwrocanio jynzyka do powszechnego użytku.
Kurs cyluje we edukacyjo drzynnych i niydrzynnych sztudyntōw na tymat godki i kultury Lenape.
Zachyncanie tych, co już znajōm godka, do używanio jij, zwiynkszanie dōmyn używanio i zwiynkszanie ôgōlnego prestiżu godki to wszysko sōm skłodniki rewitalizacyje.
Ôbywatelsko antropologijo poro sie podszukowaniym mustrōw zachowań we społeczyństwach i kulturach ludzkich.
Brytyjscy i amerykańscy antropolodzy, w tym Gillian Tett i Karen Ho, co podszukowali Wall Street, dolifrowali alternatywne wyklarowanie financowego kryzysu z lot 2007-2010 w relacyji do technicznych wyklarowań zakorzyniōnych w teoryji ekōnōmije i polityki.
Tyn rozwōj bōł zmocniōny ôd Franza Boasa, co wkludziōł kulturowy relatywizm bez twiyrdzynie iże kultury ôpiyrajōm sie na rozmajtych pojyńciach ô świecie i bez to mogōm być akuratnie zrozumiane ino w kategoryjach włosnych sztandardōw i wertōw.
W 1906 roku kōngijski pigmej Ota Benga bōł wrażōny ôd amerykańskigo antropologa Madisona Granta do klotki w zoo na Brōnksie, nazwany "brakujōncym ôgniwym" miyndzy ôrangutanym a "biołōm rasōm" - Grant, znōmy eugynik, bōł tyż autorym ksiōnżki The Passing of the Great Race (1916).
Antropologijo coroz barzij ôdrōżniała sie ôd naturalnyj historyje, a pod kōniec XIX stolecio dyscyplina wziōnła sie krystalizować we swojij modernyj formie - bez przikłod w 1935 roku możliwe było napisanie ôd T.K. Pennimana historyje dyscypliny zatytułowanyj A Hundred Years of Anthropology.
Społeczyństwa pozaeuropejskie były tōż widziane za ewolucyjne "żywe skamieliny", co idzie podszukować, by zrozumieć europejsko przeszłość.
Jednak, jak doziyro Stocking, Tylor zajmowoł sie zaôbycz ôpisowaniym i mapowaniym dystrybucyji ôsobnych elymyntōw kultury, a niy jeji szyrszōm funkcyjōm, i gyneralnie zdowoł sie przijmować radszyj wiktoriańsko idyjo postympu aniżeli idyjo bezkerōnkowyj, wielolynijowyj umiany kulturowyj, propōnowano ôd niyskorniyjszych antropologōw.
Jego porōwnawcze sztudyja, nojbarzij wpływowe w licznych wydaniach The Golden Bough, analizowały podobiyństwa w wierzyniach religijnych i symbolice na cołkim świecie.
Wyniki ekspedycyje wyznaczyły nowe sztandardy etnograficznego ôpisu.
Inksi intelektualni ôjcowie to W. H. R. Rivers i A. C. Haddon, co jejich ôriyntacyjo ôdbijała im spōłczesne parapsychologije Wilhelma Wundta i Adolfa Bastiana, jak tyż Sir E. B. Tylor, co zdefiniowoł antropologijo za nauka pozytywistyczno za Auguste'ym Cōmte'ym.
A. R. Radcliffe-Brown tyż ôpublikowoł w 1922 r. przełōmowo robota.
Było to ôsobliwie w przipadku Radcliffe-Brown, co rozprzestrzynioł swōj program dlo "Społecznyj Antropologije" bez nauczanie na uniwerzytetach w cołkim Imperium Brytyjskim i Spōlnocie.
Uwożoł, iże drzynne terminy używane w etnograficznych danych winny być przekłodane na anglo-amerykańske terminy prawne dlo dobra ôd czytocza.
Wydziały społecznyj antropologije na rozmajtych uniwerzytetach majōm tyndyncyjo do skupianio sie na rozmajtych aspektach tyj dōmyny.
Norōd to leda jako liczba ôsōb traktowanych za cołkość.
Sztyry stany - Massachusetts, Wirginia, Pynsylwanijo i Kentucky - ôkryślajōm sie za Commonwealth w ôpisach spraw i procesach prawnych.
W niykerych tajlach świata etnologijo rozwijała sie wzduż niyzoleżnych ściyżek dochodzynio i pedagogicznyj doktryny, przi czym kulturowo antropologijo stała sie dōminujōnco ôsobliwie w Stanach Zjednoczōnych, a społeczno w Wielgij Brytaniji.
XV-wieczno eksploracyjo Ameryki ôd europejskich ôdkrywcōw ôdegrała ważno rola w formułowaniu nowych pojyńć Zachodu, takich jak pojyńcie "Inkszego".
Postymp w etnologiji, bez przikłod strukturalno antropologijo ôd Claude'a Lévi-Straussa, dokludziyła do krytyki kōncepcyje linearnego postympu abo pseudoôpozycyje miyndzy "społeczyństwami z historyjōm" i "społeczyństwami bez historyje", uwożanych za za moc znoleżne ôd ôgraniczōnego poglōndu na historyjo jako kōnstytuowano ôd akumulacyjnego wzrōstu.
Jednak twiyrdzynia ô takim uniwersaliźmie kulturowym były skrytykowane ôd rozmajtych XIX- i XX-wiecznych społecznych myślicieli, w tym Marksa, Nietzschego, Foucaulta, Derridy, Althussera i Deleuze'a.
Grupa etniczno abo etniczność to grupa ludzi, co idyntyfikujōm sie ze sobōm podle spōlnych atrybutōw, co ôdrōżniajōm ich ôd inkszych grup, takich jak spōlny zestow tradycyji, praôjcōw, godka, historyjo, społeczyństwo, kultura, norōd, religijo abo społeczne traktowanie w ôbrymbie zamiyszkowanego ôd nich przestrzyństwa.
Noleżność do grupy etnicznyj je zwykle ôkryślano bez spōlno kulturowo erbizna, praôjcōw, mit ô pochodzyniu, historyjo, hajmat, godka abo dialekt, systymy symboliczne, take jak religijo, mitologijo i rytuał, kuchnia, styl ôblykanio sie, kōnszt abo fizyczny wyglōnd.
Bez zmiana godki, akulturacyjo, adopcyjo i kōnwersyjo religijno, jednostki abo grupy mogōm z czasym przechodzić z jednyj grupy etnicznyj do inkszyj.
Eli bez podzioł abo połōnczynie, tworzynie sie ôsobnyj tożsamości etnicznyj je ôkryślane mianym etnogynezy.
We wczasnōnowożytnyj angelskij godce i do połowy XIX stolecio etniczny bōł używany na ôznaczynie pogana abo poganki (w znaczyniu rozmajtych "norodōw", co niy uczestniczyły jeszcze w krześcijańskij oikumynie), pōniywoż Septuaginta używała ta etmag ("the nations") do przekładu hebrajskigo goyim "norody, niy-Hebrajczycy, niy-Żydzi".
W XIX stoleciu tyn termin wziōn być używany w znaczyniu "swojisty dlo rasy, ludu abo norodu", we powrocie do ôryginalnego greckigo znaczynio.
etniczne, a. i n.") Znoleżnie ôd kōntekstu, termin norodowość może być używany abo synōnimicznie z etnicznościōm, abo synōnimicznie z ôbywatelstwym (w suwerynnym państwie).
To, eli etniczność kwalifikuje sie za uniwerzalno kultura, znoleży w pewnym stopniu ôd akuratnyj definicyje.
Podle Thomasa Hyllanda Eriksena, podszukowania nad etnicznościōm były do niydowna zdōminowane ôd dwōch ôsobnych debat.
Podejście instrumyntalistyczne, z drugij strōny, traktuje etniczność przede wszyskim za doraźny elymynt politycznyj strategije, używany za zasōb dlo grup interesu do ôsiōnganio drugorzyndnych cylōw, takich jak bez przikłod wzrōst bogactwa, władze abo statusu.
Kōnstruktywiści widzōm tożsamości norodowe i etniczne za produkt historycznych siył, czynsto niydownych, nawet jeźli te tożsamości sōm przedstawiane za stare.
Dzieje sie tak w kōntekście debat nad wielokulturowościōm w krajach takich jak Stany Zjednoczōne i Kanada, co majōm sroge populacyje imigrantōw z mocōm rozmajtych kultur, jak tyż postkolōnializmym na Karajibach i we Połedniowyj Azyji.
Po trzecie, formowanie sie grup wynikało z dōnżynio do mōnopolizacyje władze i statusu.
Barth poszoł dalij aniżeli Weber w podkryślaniu kōnstruowanyj natury etniczności.
Chcioł sie rozestać z antropologicznymi pojyńciami kultur jako ôgraniczōnych jednostek, a etniczności jako pierwotnych wiyńzi bez zastōmpiynie ich skupiyniym sie na styku grup. "
Ôn sie zgodzo z ôbserwacyjōm Joan Vincent, iże (w parafrazie Cohena) "Etniczność... może być zawynżōno abo poszyrzōno w granicznych kategoryjach w ôdniesiyniu do kōnkretnych potrzeb politycznyj mobilizacyje.
Grupy etniczne wziynto definiować radszyj za byty społeczne aniżeli biologiczne.
Przikładami rozmajtych podejść sōm: primordializm, esyncjalizm, perynializm, kōnstruktywizm, modernizm i instrumyntalizm.
"Esyncjalistyczny primordializm" utrzimuje, iże etniczność je apriorycznym faktym ludzkigo istniynio, iże etniczność poprzedzo wszelke ludzke interakcyje społeczne i iże je niyzmiynno ôd nich.
"Prymordializm przocielstwa" utrzimuje, iże etniczne spōlnoty sōm przedugszyniym jednostek przocielstwa, z grōntu wywodzōncych sie z wiynzōw przocielstwa abo klanu, kaj ôbiōr kulturowych znakōw (godka, religijo, tradycyje) je robiōny prawie po to, coby pokozać to biologiczne przocielstwo.
"Geertzōw prymordializm", ôsobliwie spiyrany ôd antropologa Clifforda Geertza, argumyntuje, iże ludzie ôgōlnie przipisujōm miożdżōnco siyła pierwotnym ludzkim "danym", takim jak wiynzy krwie, godka, terytorium i kulturowe rōżnice.
Smith (1999) rozeznowo dwa warianty: "ciōngły perynializm", co prawi, iże ôkryślōne norody istniyjōm ôd dugigo czasu, jak tyż "powtorzalny perynializm", co skupio sie na powstowaniu, rozpadzie i ukazowaniu sie na nowo norodōw jako powtorzajōncym sie aspekcie historyje ludzkości.
Tyn poglōnd utrzimuje, iże pojyńcie etniczności je norzyńdziym używanym ôd politycznych grup do manipulowanio zasobami takimi jak bogactwo, władza, terytorium abo status w interesie jejich ôkryślōnych grup.
"Instrumyntalistyczny perynializm", przi widzyniu etniczności przede wszyskim za uniwerzalne norzyńdzie, co idyntyfikowało rozmajte grupy etniczne i granice na przestrzyństwie czasu, tuplikuje etniczność jako mechanizm społecznyj stratyfikacyje, co ôznaczo, iże etniczność je podstawōm hierarchicznego układu jednostek.
Podle Donalda Noela etniczno stratyfikacyjo ukoże sie ino tedy, kej ôkryślōne grupy etniczne wejdōm ze sobōm w kōntakt i ino tedy, kej te grupy bydōm cychowały sie wysokim stopniym etnocyntryzmu, rywalizacyje i rozmajtości władze.
Jeźli kōntynuować teoryjo Noela, pewiyn stopiyń urozmajcynio władze musi być ôbecny, coby mogło dojść do nastōnio etnicznyj stratyfikacyje.
Rozmajte grupy etniczne muszōm kōnkurować ô jakiś spōlny cyl, taki jak władza abo wpływy, abo materyjny interes, taki jak bogactwo abo terytorium.
Utrzimuje, iże grupy etniczne sōm ino produktami ludzkich interakcyji ôbywatelskich, co utrzimujōm sie ino w takim stopniu, w jakim sōm utrzimowane za ważne kōnstrukty społeczne we społeczyństwach.
Twiyrdzōm, iże przōdzij etniczno hōmogyniczność niy była uwożano za idealny abo kōnieczny faktōr we tworzyniu społeczyństw na wielgo skala.
Czōnkowie grupy etnicznyj jako cołkość powołujōm sie na ciōngłość kulturowo w czasie, chocioż historycy i kulturowi antropolodzy udokumyntowali, iże moc z wertōw, praktyk i norm, co implikujōm ciōngłość z przeszłościōm, było wynojdziōnych doś niydowno.
Ôpiyro sie to na pojyńciu "kultury".
Tyn poglōnd powstoł jako spōsōb na usprawiedliwiynie zniywolynio Afroamerykanōw i ludobōjstwa drzynnych Amerykanōw we społeczyństwie, co ôficjalnie ôpiyrało sie na wolności dlo wszyskich.
Siyła czołowych naukowcōw tamtych czasōw zajōnła sie idyjōm rōżnic rasowych i uznała, iże bioli Europejczycy byli lepsi.
Zamiast przipisować marginalizowany status kolorowych ludzi w Stanach Zjednoczōnych do jejich wrodzōnyj biologicznyj niższości, przipisowoł go do jejich niypowodzynio we asymilowaniu sie do amerykańskij kultury.
W Racial Formation in the United States argumyntujōm, iże teoryjo etniczności ôpiyrała sie jyny na imigracyjnych mustrach biołyj populacyje i niy dowała pozōr na unikalne doświadczynia niybiołych w Stanach Zjednoczōnych.
Asymilacyjo i ściepniyńcie szczegōlnych znakōw rodzimyj kultury dlo wpasowanio sie w kultura gospodorza, niy fungowała dlo niykerych grup jako ôdpowiydź na rasizm i dyskryminacyjo, choć fungowała dlo inkszych.
Jejich kulminacyjōm było nastanie "państw norodowych", co w nich dōmniymane granice norodu schodziyły sie (abo idyjalnie schodziyły) z granicami państw.
Jednak norodowe państwa niyzmiynnie ôbyjmujōm ludność, co z takich abo inkszych powodōw była wykluczōno z norodowego życio.
Wieloetniczne państwa mogōm być rezultatym dwōch przeciwnych zdarzyń abo niydownego stworzynio państwowych granic, co sōm niyzgodne ze tradycyjnymi terytoriami plymiynnymi, abo niydownej imigracyje myńszości etnicznych do byłego norodowego państwa.
Państwa take jak Wielgo Brytanijo, Francyjo i Szwajcaryjo ôd poczōntku swojigo istniynio skłodały sie z ôsobnych grup etnicznych i podobnie doświadczyły srogij imigracyje, w wyniku czego powstały społeczności ôkryślane mianym "wielokulturowych", ôsobliwie w srogich miastach.
Choć te kategoryje sōm porzōnd dyskutowane jako take, co noleżōm do sfery publicznyj, politycznyj, ône sōm w srogim stopniu utrzimowane w sferze prywatnyj, familijnyj.
Przed Weberym (1864-1920) rasa i etniczność były widziane przede wszyskim za dwa aspekty tyj samyj rzeczy.
Podug tego poglōndu państwo niy winno uznować tożsamości etnicznyj, norodowyj abo rasowyj, ale radszyj egzekwować polityczno i prawno rōwność wszyskich jednostek.
W XIX stolecio rozwinyła sie polityczno ideologijo etnicznego nacjōnalizmu, kej pojyńcie rasy ôstało powiōnzane z nacjōnalizmym, nojprzōd ôd niymieckich teoretykōw, w tym Johanna Gottfrieda von Herdera.
Kożdy z nich prōmowoł panetniczno idyjo, iże te regyrōnki nabywajōm ino ziymie, co dycki były zamiyszkane ôd etnicznych Niymcōw.
Kolōnizacyjo Azyje z wiynksza zakōńczōno w XX stoleciu, społym z norodowymi dōnżyniami do niyzawisłości i samostanowiynio na cołkim kōntynyńcie.
Pora europejskich krajōw, w tym Francyjo i Szwajcaryjo, niy grōmadzi informacyji ô etnicznyj noleżności ôd swojich miyszkańcōw.
W czasie europejskij kolōnizacyje, Europejoki przibyli do Ameryki Pōłnocnyj.
Cyfrowo etnografijo dowo moc wiyncyj możliwości przijzdrzynio sie rozmajtym kulturōm i społecznościōm.
Etnografijo relacyjno polygo na podszukowaniu radszyj pōl aniżeli placōw abo procesōw aniżeli przetworzanych ludzi.
Cylym je zbiyranie danych w taki spōsōb, coby badocz w minimalnym stopniu wnosiōł do nich ôsobiste uprzedzynia.
Wywiady sōm czynsto nagrowane, a potym przepisowane, co przizwolo na kōntynuowanie wywiadu bez kōnieczności robiynio zopiskōw, ale ze wszyskimi informacyjami dostympnymi niyskorzij do połnyj analizy.
Mimo tych prōb refleksyjności, żodyn badocz niy może być cołkym bezstrōnny.
Ci informatorzi sōm głownie proszyni ô skozanie inkszych informatorōw, co reprezyntujōm społeczność, czynsto ze użyciym prōbkowanio śnieżnyj kule abo lyńcuchowego
2010) podszukujōm ôntologiczne i epistymologiczne założynia, co leżōm u podstaw etnografije.
Badocze krytycznyj teoryje zajmujōm sie "przedmiotami władze w relacyjach badocz - podszukowany jak tyż zwiōnzkami miyndzy wiedzōm a władzōm."
Ôbroz może być zawarty we świecie fizycznym bez perspektywa kōnkretnyj jednostki, zaôbycz na bazie jeji przeszłych doświadczyń.
Idyjo ôbrazu ôpiyro sie na fantazyji i widzi sie, że je używano ôd dzieci w barzo spōntaniczny i naturalny spōsōb.
Antropologowie kulturowi i społeczni przywiōnzujōm dzisioj srogo woga do kludzynio etnograficznych podszukowań.
Etnografijo je tyż niyroz nazywano "sztudyjami przipodkōw."
Podszukowania terynowe ôbyjmujōm zwykle przepyndzynie roku abo wiyncyj w inkszyj społeczności, życie z miyjscowōm ludnościōm i poznowanie jeji spōsobōw życio.
Doświadczynia Benedict z połedniowo-zachodnim pueblo Zuni noleży uznać za podstawa jeji formatywnej roboty w terynie.
Typowo etnografijo staro sie być holistyczno i zaôbycz ôpiyro sie na schymacie, co ôbyjmuje krōtko historyjo danyj kultury, analiza fizycznyj geografije abo terynu zamiyszkowanego ôd podszukowanych ludzi, w tym klimatu, a czynsto tyż tego, co biologiczni antropolodzy nazywajōm siedliskym.
Przocielstwo i struktura społeczno (w tym podzioł na grupy wiekowe, grupy rōwniokowe, płeć, dobrowolne stowarziszynia, klany, ôdłamy i tak dalij, jeźli take sōm) sōm zwykle wliczane.
Ôbrzyndy, rytuały i inksze dowody religije ôd downa były przedmiotym zainteresowanio i czasami stanowiōm cyntralny elymynt etnografije, ôsobliwie kej sōm kludzōne publicznie, kaj nawiydzajōncy antropolodzy mogōm je zoboczyć.
Bez przikłod, jeźli w grupie ludzi mruganie było kōmunikacyjnym gestym, Geertz staroł sie nojprzōd naznaczyć, jake rzeczy mrugniyńcie może ôznaczać (może ôznaczać pora rzeczy).
Geertz, choć durch trzimoł sie czegoś w zorcie tradycyjnego etnograficznego zarysu, wyszoł poza tyn zarys, by godać ô "necu" zamiast ô "zarysach" kultury.
Writing Culture pōmōgło wnieś pōmiany tak do antropologije, jak i etnografije, co czynsto sōm ôpisowane za "postmodernistyczne", "refleksyjne", "literacke", "dekōnstrukcyjne" eli "poststrukturalne", pōniywoż tyn tekst pōmōg podświytlić rozmajte epistymiczne i polityczne predyspozycyje, co mocka praktykōw widziała za drynczōnce etnograficzne reprezyntacyje i praktyki.
W ôdniesiyniu do ôstatnigo pōnktu, Writing Culture stoł sie cyntralnym pōnktym dlo poszukowanio ôdpowiedzi na pytanie, jakim spōsobym etnografowie mogōm ôpisować rozmajte kultury i społeczności, bez negowanio przi tym podmiotowości podszukowanych jednostek i grup, a we tym samym czasie bez roszczynio sie prawa do absolutnyj wiedze i ôbiektywnego autorytetu.
Pōniywoż cylym etnografije je ôpisanie i interpretacyjo podzielanych i wyuczōnych mustrōw wertōw, zachowań, przekōnań i godki ôd grupy dzielōncyj kultura, Harris (1968), a tyż Agar (1980) dojzdrzywajōm, iże etnografijo je tak procesym, jak i wynikym podszukowań.
Socjolog Sam Ladner argumyntuje we swojij ksiōnżce, iże zrozumiynie kōnzumyntōw i jejich pragniyń wymogo pōmiany "pōnktu widzynio," co ja zapewnio ino etnografijo.
Bez ôcyniynie doświadczynio ôd używoczy w "naturalnym" ôbtoczyniu, etnologijo dowo wglōnd w praktyczne zastosowania produktu abo usugi.
Kōnferyncyjo Ethnographic Praxis in Industry (EPIC) to je na to dowōd.
Mōnografijo ôd Jabera F. Gubriuma i Jamesa A. Holsteina (1997), The New Language of Qualitative Method, ôbgadowuje formy etnografije pod kōntym jejich "metodologicznyj godki".
Zasadniczo Fine utrzimuje, iże badocze zaôbycz niy sōm tak etyczni, jak twiyrdzōm abo zakłodajōm, iże sōm - i iże "kożdo robota ôbyjmuje metody postympowanio, co by były niysuszne, coby inksi je znali".
Ôn utrzimuje, iże "iluzyje" sōm zdatne, coby utrzimać fachowo reputacyjo i uniknōńć potyncjalnie barzij żerōncych kōnsekwyncyji.
Kodeks etyczny doziyro, iże antropolodzy sōm tajlōm szyrszego necu naukowego i politycznego, a tyż strzodowiska ludzkigo i naturalnego, co noleży relacjōnować z reszpektym.
Badocze bierōm hned fikcyje i przekształcajōm je w zapewniynia ô faktach.
W rzeczywistości etnograf dycki pōminie jakiś aspekt skirz braku wszechwiedzy.
Ludność autochtōniczno, zwano tyż piyrszymi ludami, ludami drzynnymi, ludami tubylczymi abo ludami autochtōnicznymi, to ôsobne kulturowo grupy etniczne, co zamiyszkujōm miyjsce, co ôstało skolōnizowane i zasiedlōne ôd inkszyj grupy etnicznyj.
Ludy sōm porzōnd ôkryślane za "drzynne", kej zachowujōm tradycyje abo inksze aspekty wczasnyj kultury, co je zwiōnzano z danym regiōnym.
Tubylcze ludy durch stojōm naprzeciwko zagrożyń dlo jejich niyznoleżności, ekōnōmicznego dobrobytu, jynzykōw, spōsobōw poznanio i dostympu do zasobōw, co ôd nich znoleżōm jejich kultury.
Szacōnki, co tykajōm cołkowityj globalnyj populacyje drzynnyj ludności zaôbycz ciōngnōm sie ôd 250 milijōnōw do 600 milijōnōw.
Za ôdniesiynie do grupy ludzi, termin drzynny po piyrszy roz weszoł do użycio ôd Europejokōw, co używali go do rozeznanio drzynnych miyszkańcōw ôbōch Ameryk ôd zniywolōnych Afrykanōw.
W latach 70. tyn termin ôstoł użyty za spōsōb łōnczynio doświadczyń, problymōw i walk ôd grup skolōnizowanych ludzi pōnad miyndzynorodowymi granicami.
Ta sytuacyjo może utrzimować sie nawet w przipodku, kej drzynno ludność je barzij liczno aniżeli inksi miyszkańcy regiōnu abo państwa; pojyńciym, co definiuje, je sam ôddzielynie ôd procesōw decyzyjnych i regulacyjnych, co majōm pewiyn, aby tytularny, wpływ na aspekty jejich społeczności i prawa do ziymie.
Report Ôrganizacyje Norodōw Zjednoczōnych z 2009 roku ôpublikowany ôd Sekretariatu Stałego Forum do Spraw Drzynnych stwiyrdziōł: Bez stolecia, ôd czasu jejich kolōnizacyje, podboju abo ôkupacyje, ludy drzynne udokumyntowały historyje ôporu, płoszczyzny porozumiynio abo spōłprace z państwami, dymōnstrowały tym spōsobym swoje przekōnanie i determinacyjo do przetrwanio z jejich ôsobnymi suwerynnymi tożsamościami.
Te ludy byli widziane ôd antycznych pisorzōw abo za praôjcōw ôd Grekōw, abo za wczasniejszo grupa ludzi, co zamiyszkowali Grecyjo przed Grekami.
Wyprawy krziżowe (1096-1271) były ôparte na ambicyji świyntyj wojny przeciwko tym, co ich kościōł uwożoł za niywiyrnych.
Sobōr utrzimoł ale, iże podboje mogōm "legalnie" przijś, jeźli niykrześcijanie ôdkożōm podporzōndkowanio sie krystianizacyji i europejskimu prawu naturalnymu.
W XIV i XV stoleciu drzynni miyszkańcy dzisiyjszych Wysp Kanaryjskich, znani za Guanczōw (co żyli na wyspach ôd czasōw przed naszōm erōm) stali sie ôbiektym uwogi ôd kolōnizatorōw.
W 1402 roku Hiszpanije zaczli najozd i kolōnizacyjo wysp.
Najeźdźcy prziwiedli na Guanczōw zniszczynie i choroby, skirz czego jejich tożsamość i kultura zanikły.
Jak twiyrdzōm Robert J. Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt i Tracey Lindberg, ta doktryna rozwijała sie z czasym "coby usprawiedliwić dōminacyjo niykrześcijańskich, niyeuropejskich ludōw jak tyż kōnfiskaty jejich ziym i praw."
Hiszpański krōl Ferdynand i krōlowo Izabela najōnli Krzysztofa Kolumba, co bōł wysłany w 1492 roku, coby skolōnizować i prziwiyś nowe ziymie pod hiszpańsko korōna.
Aleksander prziznoł Hiszpaniji wszyske ziymie, co ta ôdkryła, tak dugo, jak ône niy były "wczasnij w posiadaniu żodnego krześcijańskigo posiedziciela."
Wyglōndo na to, że moc kōnkwistadorōw boło sie, iże keby dać im tako możebność, drzynne ludy faktycznie przijōnłyby krześcijaństwo, co zgodnie z prawym niy przizwolyłoby na najozd na jejich ziymie i kradziyż jejich dobytku.
Jako kraje katolicke w 1493 roku, Anglijo i Francyjo robiyły nad "reinterpretacyjōm" Doktryny Ôdkrycio, coby sużyć swojim włosnym kolōnialnym interesōm.
Roszczynia do ziymie były zgłoszane bez symboliczne "rytuały ôdkrycio", co były wykōnowane, coby zilustrować prawne roszczynia państwa, co kolōnizowało, do ziymie.
W 1774 roku kapitōn James Cook prōbowoł uniyważnić hiszpańske roszczynia do ziymie na Tahiti, bez usuniyńcie jejich znakōw posiadanio, a potym postawiynie angelskich znakōw posiadanio.
Ta kōncepcyjo sformalizowała idyjo, iże ziymie, co niy były używane w spōsōb akceptowany ôd europejskich systymōw prawnych, były ôtwarte dlo europejskij kolōnizacyje.
Jak "prawidła" kolōnizacyje stały sie doktrynōm prawnōm dogodanōm ôd europejskich mocarstw kolōnialnych, metody zgłoszanio roszczyń do ziym tubylczych wartko sie rozszyrzały.
Akuratne rachōnki, co sie tykajōm cołkowityj drzynnyj ludności na świecie sōm fest ciynżke do ôbrobiynio, skirz ciynżkości w idyntyfikacyji jak tyż we rōżnicach i niydoskōnałości dostympnych danych spisowych.
Ôbyjmuje to aby 5000 ôsobnych ludōw w bez 72 krajach.
Niykere z nich były zasymilowane ôd inkszych populacyji abo uległy mocce inkszych pōmian.
Barzo rozmajte i liczne grupy etniczne, co tworzōm wiynkszość teroźnych, niyznoleznych państw afrykańskich, zawiyrajōm w siebie rozmajte ludy, co jejich sytuacyjo, kultury i pastyrske abo łowiecko-zbierackie style życio sōm zaôbycz marginalizowane i ôdseparowane ôd dōminujōncych struktur politycznych i ekōnōmicznych państwa.
Wpływ historycznyj i trwajōncyj europejskij kolōnizacyje ôbōch Ameryk na drzynne społeczności bōł ôgōlnie doś powożny, z mocōm autorytetōw szacujōncych zokresy srogigo spodku populacyje zaôbycz skirz chorōb, kradzieży ziymie i przemocy.
W połedniowych stanach Oaxaca (65,73%) i Jukatan (65,40%), wiynkszość ludności je drzynno, zgodnie z danymi z 2015 roku.
Deskryptory "Indianer" i "Eskimos" wyszły w Kanadzie z użycio.
Nojbarzij widzialno była pōmiana Aboriginal Affairs and Northern Development Canada (AANDC) na Indigenous and Northern Affairs Canada (INAC) w 2015 r., co potym sie podzielyła na Indigenous Services Canada i Crown-Indigenous Relations and Northern Development Canada w 2017 r.
Ludy Piyrszych Norodōw podpisały 11 numerowanych umōw na srogij czynści tego, co teroźnie znane je za Kanada w latach 1871-1921, z wyjōntkym tajli Kolumbije Brytyjskij.
Autōnōmiczne terytorium Grynlandyje w rōmach Krōlestwa Danije je tyż dōmym dlo uznanyj drzynnyj i wiynkszościowyj populacyje Inuitōw (kole 85%), co ôsiedlyli sie na tym przestrzyństwie w XIII stoleciu, czym wyparli drzynnych miyszkańcōw Dorset i grynlandzkich Norse.
W krajach hiszpańsko- abo portugalskojynzycznych, idzie trefić użycie terminōw takich jak índios, pueblos indígenas, amerindios, povos nativos, povos indígenas, a w Peru, Comunidades Nativas (Spōlnoty Drzynne), ôsobliwie postrzōd społeczności amazōńskich takich jak Urarina i Matsés.
Ludy tubylcze wystympujōm na cołkim terytorium Brazylije, choć wiynkszość ś nich żyje w indianerskich rezerwatach w pōłnocnyj i strzodkowo-zachodnij czynści kraju.
Teroźnie wiyncyj Ôrmian żyje poza ôjczyznōm ôd praôjcōw skirz ludobōjstwa Ôrmian w 1915 roku.
Tyn argumynt weszoł do izraelsko-palestyńskigo kōnfliktu w latach 90., a Palestyniocy twiyrdzōm, iże majōm status autochtōnōw jako wczasnij istniyjōnco ludność wyparto ôd ôsadnictwa żydowskigo, a teroźnie stanowiōnco myńszość w Państwie Izrael.
W Rusyji definicyjo "ludōw tubylczych" je kwestiōnowano w srogij miarze przi ôdnoszyniu sie do liczby ludności (mynij aniżeli 50 000 ôsōb), i przi zaniydbowaniu samoidyntyfikacyje, pochodzynio ôd tubylczyj ludności, co zamiyszkowała kroj abo regiōn przed najazdym, kolōnizacyjōm abo naznaczyniym granic państwowych, wyrōżniajōncych sie instytucyji społecznych, ekōnōmicznych i kulturalnych.
Tybetaniocy sōm drzynni dlo Tybetu.
W Hōngkōngu drzynni miyszkańcy Nowych Terytoriōw sōm zdefiniowani w Chińsko-Brtytyjskij Spōlnyj Deklaracyji za ludzi, co sie wywodzōm w mynskij lyniji ôd ôsoby, co była w 1898 roku, przed Kōnwyncyjōm ô rozszyrzyniu terytorium Hōngkōngu.
Chamowie to drzynni miyszkańcy downego państwa Champa, co ôstało podbite ôd Wietnamu we wojnach chamsko-wietnamskich w ôkresie Nom tiến.
Khmer Krom to drzynno ludność Delty Mekōngu i Sajgōnu, co Wietnam nabōł ôd krōla Kambodże Chey Chettha II za wietnamsko princesa.
Tyn problym tyko mocki inkszych krajōw w regiōnie ASEAN.
Drzynnōm ludnościōm Mindanao sōm Lumadowie i Moro (Tausug, Maguindanao Maranao i inksi), co żyjōm tyż na archipelagu Sulu.
Ô tych grupach czynsto godo sie społym jako ô drzynnych Australijczykach.
W XX stoleciu pora z tych byłych kolōniji uzyskało niyznoleżność, a pod lokalnōm kōntrolōm powstały norodowe państwa.
Kōnski aby 25 miniaturowych ludzi, co żyli miyndzy 1000 a 3000 lot tymu, były niydowno znojdziōne na wyspach Palau w Mikrōnezyji.
Podle spisu powszechnego z 2013 roku, nowozelandzcy Māori stanowiōm 14,9% populacyje Nowyj Zelandyje, przi czym mynij jak pōłowa (46,5%) wszyskich miyszkańcōw Māori idyntyfikuje sie jyny za Māori.
Mocka norodowych prziwōdcōw Māori podpisało traktat z Brytyjczykami, Traktat z Waitangi (1840), widziany w niykerych kryngach za tworzōncy teroźno jednostka geopolityczno, jakōm je Nowo Zelandyjo.
Te kwestyje ôbyjmujōm zachowanie kultury i godki, prawa do ziymie, posiedzicielstwo i eksploatacyjo naturalnych zasobōw, polityczne stanowiynie i autōnōmijo, degradacyjo i ingeryncyjo w strzodowisko, ubōstwo, zdrowie i dyskryminacyjo.
Sytuacyjo może być jeszcze barzij pōmotlano, kej je skōmplikowano abo sporno historyjo migracyje i zaludniynio danego regiōnu, co może powodować spory ô piyrsze prawo i włosność ziymie i zasobōw.
Mimo rozmajtości ludōw tubylczych, idzie dojzdrzeć, iże ône majōm spōlne problymy i kwestyje w kōntaktach z panujōncym abo najeżdżajōncym społeczyństwym.
Pozoru godnymi wyjōntkami sōm ludy Sacha i Kōmi (dwa pōłnocne ludy tubylcze Rusyje), co teroźnie kōntrolujōm swoje włosne autōnōmiczne republiki w rōmach ruskigo państwa, jak tyż kanadyjscy Inuici, co stanowiōm wiynkszość na terytorium Nunavut (utworzōnym w 1999 roku).
To ôdciepniyńcie skōńczyło sie uznaniym, iże bōł wczasnij istniyjōncy systym prawa praktykowany ôd Meriamōw.
Pozyskane 11 paździyrnika 2011.
Tak Hindusi, jak i Chamowie doświadczyli prześladowań religijnych i etnicznych jak tyż ôgraniczyń we wyznowaniu wiary pod rzōndami teroźnego wietnamskigo regyrōnku, kej państwo wietnamske ôdbiyrało statek ôd Chamōw i zabrōniało Chamōm przestrzyganio jejich religijnych wierzyń.
W 2012 r. wietnamsko policyjo w wiosce Chau Giang wkarowała do meczetu ôd Chamōw, porwała gyneratōr elektryczny, a tyż zgwołciyła mode Chamki.
W 2012 r. Indōnezyjo stwiyrdziyła, iże "Regyrōnek Indōnezyje spiyro prōmocyjo i ôchrōna ludności drzynnyj na cołkim świecie... Indōnezyjo jednak niy uznowo stōsowanio kōncepcyje tubylczych ludōw... w kraju".
Wietnamczycy byli przōdzij skōncyntrowani naôbkoło delty Czerwōnyj Rzyki, ale zaczli podbōj i przejōnli nowe ziymie, take jak Champa, delta Mekōngu (ôd Kambodże) i Postrzodkowe Pogōrze w czasie Nam Tien.
Ôgrōmno skala wietnamskich kolōnistōw Kinh, co zalywali Postrzodkowe Pogōrze znaczōnco zmiyniyła dymografijo tego regiōnu.
I niy eliminacyjo jednyj kultury ôd drugij.”
Tubylcze ludy były ôkryślane mianym prymitywōw, dzikusōw abo niycywilizowanych.
Niykerzi filozofowie, tacy jak Thomas Hobbes (1588-1679), uwożali drzynno ludność jyno za "dzikusōw".
Pozyskane ze Internet Archive 13 Grudziyń 2013.
Deklaracyjo Praw Ludōw Tubylczych ÔNZ, przijynto ôd Ôgōlnego Zgrōmadzynio w 2007 r., naznaczyła prawo ludōw tubylczych do samostanowiynio, implikujōnc pora praw, co sie tykajōm zarzōndzanio naturalnymi zasobami.
Petrolejowe ôdwierty mogōm zniszczyć tysiōnce lot kultury Gwich'in.
Projekty rozwojowe, take jak budowa zopōr, rułocugōw i wydobycie zasobōw, wyparły srogo liczba drzynnych miyszkańcōw, czynsto bez dolifrowanio rekōmpynsaty.
Te kobiyty stowajōm sie tyż ekōnōmicznie znoleżne ôd chopōw, kej tracōm swoje zdrzōdła utrzimanio.
Bez przikłod ludność Munduruku w amazōńskij puszczy przeciwstawio sie budowie tamy Tapajos ze pōmocōm Greenpeace.
Dwa bazowe scynariusze sōm propōnowane, wczasno ekspansyjo do Postrzodkowyj Afryki, i pojedynczy zaczōntek rozproszynio prōmiyniowoł stamtōnd, abo wczasne rozdzielynie na wschodnio i połedniowo wela rozproszynio, kej jedna wela poruszała sie w dorzyczu Kōnga w kerōnku Wschodnij Afryki, a drugo na połednie wzduż wybrzyżo Afryki i systymu rzyki Kōngo w kerōnku Angole.
Terminologijo, co sie tyko bydła, używano ôd doś niylicznych teroźnych grup pastyrskich Bantu sugeruje, iże bydło mogło być pozyskowane ôd sōmsiadōw, co godali godkōm postrzodkowosudańskōm, kułackōm i kuszyckōm.
Niydaleko ôd rzyki Mutirikiwi krōlowie Monomatapa zbudowali kōmpleks Wielgigo Zimbabwe, cywilizacyjo praôjcōw ôd ludu Kalanga.
Kultura suahili, co wziōnła sie z tych umian, wykazuje moc wpływōw arabskich i islamskich, co ich niy widać w tradycyjnyj kulturze Bantu, tak samo jak moc afroarabskich czōnkōw ludu Bantu Swahili.
Po II wojnie światowyj regyrōnki Partyje Norodowyj ôficjalnie przijōnły to użycie, w czasie kej rosnōncy afrykański ruch nacjōnalistyczny i jego liberalni sojusznicy swrōciyli sie zamiast tego ku terminowi "Afrykōn", tak iże "Bantu" stało sie utożsamiane z politykōm apartheidu.
Zaś skojarzynie z apartheidym zdyskredytowało tyn termin, a połedniowoafrykański regyrōnek przeszoł na atrakcyjny politycznie, ale historycznie ôszydny termin "etniczne hajmaty".
We Swati drzyń to -ntfu, a rzeczownik to buntfu.
Niy wszyjscy Baskowie sōm baskijskojynzyczni.
teroźny baskijski esan) i sufiks -(k)ara ("spōsōb (robiynio czegoś)").
Ôn notuje miano ôd baskijskij godki za enusquera.
Chocioż Baskowie rōżniōm sie gynetycznie pod pewnymi zglyndami skuli izolacyje, ôni sōm durch barzo typowo europejscy pod zglyndym sekwyncyje Y-DNA i mtDNA, a tyż pod zglyndym niykerych inkszych gynetycznych loci.
Jednakōż podszukowania haplogrup Y-DNA wykozały, iże w jejich bezpostrzednij mynskij lyniji, szyroko wiynkszość teroźnych Baskōw mo spōlnego praôjca z inkszymi Europejczykami z Zachodnij Europy, a mianowicie klarowno przewoga indoeuropejskij haplogrupy R1b-DF27 (70%).
Mimo jeji wysokij frekwyncyje u Baskōw, wnyntrzno rozmajtość Y-STR R1b-DF27 je tam niższo i skutkuje barzij teroźnymi porachowaniami wieku", co sugeruje, iże było to prziniesiōne do tego regiōnu z inkszego miyjsca.
Zbiōr haplogrup mtDNA i Y-DNA pobranych tam prōbek rōżniōł sie znacznie w przirōwnaniu z jejich teroźnymi frekwyncyjami.
Radszyj kole 4500 lot tymu bezma cołko erbowizna Y-DNA z iberyjskij dōmiyszki mezolitycznych łowcōw-zbieraczy i neolitycznych bauerōw ôstało zastōmpiōne ôd linije R1b indoeuropejskich pastyrzy ze stepu, a baskijsko ôdrymbność gynetyczno je wynikym stoleci niskij srogości populacyje, gynetycznego dryfu i yndogamije.
Mattias Jakobsson z Uniwerzytetu Uppsala we Szwecyji przeanalizowoł gynetyczno materyjo z ôźmiu ludzkich szkeletōw z epoki kamiynnyj znojdziōnych w grocie El Portalon w Atapuerca, w pōłnocnyj Hiszpaniji.
Wyniki podszukowań były ôpublikowane w Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States.
Ta wymiyszano grupa pokozała sie być tyż praôjcym inkszych teroźnych ludōw iberyjskich, ale w czasie kej Baskowie ôstowali doś ôdizolowani bez tysiōnclecia po tym czasie, niyskorniyjsze migracyje do Iberyje dokludziyły do klarownego i ekstra dōmiyszowanio we wszyskich inkszych grupach iberyjskich.
Styko dowodōw na sparcie hipotezy, iże w tym czasie i niyskorzij ôni godali starymi ôdmianami baskijskij godki (patrz: akwitańsko godka).
Krōlestwo Pampeluny, cyntralne baskijske krōlestwo, niyskorzij znane za Nawarra, przeszło proces feudalizacyje i podlygało wpływōm znacznie srogszych sōmsiadōw aragōńskich, kastylijskich i francuskich.
Bez ôsłabiynie nawarskōm wojnōm dōmowōm wiynkszość krōlestwa na kōniec padła przed naporym hiszpańskich wojsk (1512-1524).
Mimo to, Baskowie cieszyli sie srogōm samorzōndnościōm aże do rewolucyje francuskij (1790) i wojyn karlistowskich (1839, 1876), kedy to Baskowie poparli nastympcy Carlosa V i jego potōmnych.
Spōlnota autōnōmiczno (pojyńcie naznaczōne we hiszpańskij kōnstytucyji z 1978 roku) znano za Euskal Autonomia Erkidegoa abo EAE po baskijsku i za Comunidad Autonoma Vasca abo CAV po hiszpańsku (po angelsku: Basque Autonomous Community abo BAC), skłodo sie z trzech hiszpańskich prowincyji Álava, Biscay i Gipuzkoa.
Czasami je ôkryslane po prostu za "Kroj Baskōw" (abo Euskadi) ôd pisorzōw i publicznych agyncyji, co dowajōm pozōr ino na te trzi zachodnie prowincyje, ale tyż roz za kedy ino za porynczny skrōt, kej to niy kludzi do nieporozumiyń w kōntekście.
Ôsobliwie we powszechnym użyciu francuski termin Pays Basque ("Kroj Baskōw"), przi braku dalszych kwalifikacyji, ôdnosi sie abo do cołkigo Kraju Baskōw ("Euskal Herria" po baskijsku), abo niyrzodko do pōłnocnego (abo "francuskigo") Kraju Baskōw ôsobliwie.
Noleży pamiyntać, iże w historycznych kōntekstach Nawarra może ôdnosić sie do srogszego przestrzyństwa, a teroźno pōłnocno baskijsko prowincyjo Dolno Nawarra może być tyż ôkryślano za (tajla) Nafarroa, w czasie kej termin "Gōrno Nawarra" (Nafarroa Garaia po baskijsku, Alta Navarra po hiszpańsku) je tyż trefiany za spōsōb ôdnoszynio sie do terytorium teroźnyj spōlnoty autōnōmicznyj.
Znajōmość hiszpańskigo je musowo zgodnie z hiszpańskōm kōnstytucyjōm (artykuł nr.
Znajōmość baskijskigo, po wielorocznym spodku w czasie dyktatury Franco skirz urzyndowych prześladowań, zaś wzrosto dziynki korzistnyj ôficjalnyj polityce jynzykowyj i sparciu społecznymu.
Ino hiszpański je urzyndowym jynzykym Nawarry, a baskijski je spōłurzyndowy ino w pōłnocnym regiōnie prowincyje, kaj skupio sie wiynkszość godajōncych po baskijsku miyszkańcōw Nawarry.
Srogo tajla tyj populacyje miyszko we pasie miastowym Bayonne-Anglet-Biarritz (BAB, abo kole niego na wybrzyżu (po baskijsku sōm to Baiona, Angelu i Miarritze).
Milijōny potōmnych Baskōw (patrz Amerykańscy Baskowie i Kanadyjscy Baskowie) miyszkajōm w Ameryce Pōłnocnyj (Stany Zjednoczōne; Kanada, zaôbycz w prowincyjach Nowo Ziymia i Quebec), Ameryce Łacińskij (we wszyskich 23 krajach), Afryce Połedniowyj i Australiji.
Rachuje sie, iże w Chile żyje ôd 2,5 do 5 milijōnōw potōmnych Baskōw; Baskowie mieli srogi, jeźli niy nojsrogszy wpływ na rozrost kulturalny i ekōnōmiczny kraju.
Ôbyjmowało to głownie przestrzyństwo, co dzisioj je stanami Chihuahua i Durango.
W Gwatymali, wiynkszość Baskōw kōncyntruje sie w departamyńcie Sacatepequez, Antigua Guatemala, Jalapa już ôd sześciu gyneracyji, w czasie kej niykerzi migrujōm do Guatemala City.
Bambuco, kolumbijsko muzyka ludowo, mo baskijske korzynie.
Elko we Nevadzie, szpōnzoruje kożdoroczny festiwal baskijski, co celebruje taniec, kuchnia i kultura ôd Baskōw norodowości hiszpańskij, francuskij i meksykańskij, co przibywali do Nevady ôd kōńca XIX stolecio.
W tym regiōnie sōm jedne z nojsrogszych rancz Pōłnocnyj Ameryki, co były założōne w rōmach tych kolōnialnych dotacyji do ziymie.
W Chino we Kaliforniji je historyjo kultury baskijskij.
Z wiynksza sōm to potōmni ôsadnikōw z Hiszpanije i Meksyku.
To poczucie baskijskij tożsamości zwiōnzane z lokalnōm godkōm niy je ino we izolacyji.
Podobnie jak w mocy krajōw europejskich, tożsamość regiōnalno, eli to godkowo, abo inkszo, niy wykluczo sie wzajymnie z szyrszōm tożsamościōm norodowōm.
Mōm kamratōw, co sōm zaangażyrowani w polityczno strōna rzeczy, ale to niy dlo mie.
Je barzo mało Baskōw posugujōncych sie jednōm godkōm: po prowdzie wszyscy Baskowie sōm dwugodkowi po ôbōch strōnach granice.
Uwożo sie, iże baskijski jynzyk je gynetycznym izolatym jynzykowym, przeciwnie do inkszych europejskich jynzykōw, co ś nich bezma wszyske noleżōm do szyrokij familije indoeuropejskich jynzykōw.
Dōm w tym kōntekście je synōnimym familijnych korzyni.
Podobnie jak w inkszych kulturach, los inkszych czōnkōw familije znoleży ôd statku familije: możne baskijske familije zaôbycz zapewniały w jakiś spōsōb utrzimanie wszyskim dzieciōm, w czasie kej mynij możne familije mogły mieć ino jedyn statek, co go mogły zapewnić jednymu dziecku.
Głōwnie po przijściu industrializacyje, tyn systym prziniōs ymigracyjo mocy wiejskich Baskōw do Hiszpanije, Francyje abo ôbōch Ameryk.
Niykerzi badocze i kōmyntatorzi prōbowali pogodzić te pōnkty bez założynie, iże patrylinearne przocielstwo stanowi innowacyjo.
Baskowie wyszli z reżimu Franco z ôdnowiōnym jynzykym i kulturōm.
Regiōn tyn bōł zdrzōdłym misjōnorzōw, takich jak Franc Ksawery i Michel Garicoïts.
Lasuén bōł nastympcōm franciszkana Padre Junípero Serra i założōł 9 z 21 zachowanych we Kaliforniji misyji wzduż wybrzyżo.
Do czasu, kej Hynryk III z Nawarry nawrōciōł sie na katolicyzm, coby ôstać krōlym Francyje, protestantyzm praktycznie zniknōł z baskijskij społeczności.
Teroźnie, podle jednego z podszukowań ôpinie publicznyj, ino niyco bez 50% Baskōw wyznowo jakoś wiara we Boga, w czasie kej reszta je agnostykami abo ateistami.
Podle jednyj z nich krześcijaństwo dotarło do Kraju Baskōw w IV i V stoleciu, podle drugij prziszło to dopiyro w XII i XIII stoleciu.
W tym synsie krześcijaństwo przibyło "wczas".
Podle jednyj z tradycyji, co siedym lot rajzowała miyndzy grotōm na gōrze Anboto a grotōm na inkszyj gōrze (gyszichty sie rōżniōm); pogoda była mokro, kej była w Anboto, sucho, kej była w Aloña, abo Supelegor, abo Gorbea.
Godo sie, iże kedy grōmadziyły sie w wysokich grotach świyntych szpic, wywołowały burze.
Powiarki godajōm tyż ô mocy ôbfitych dżinōw, takich jak jentilak (ôdpowiedniki ôlbrzimōw), lamiak (ôdpowiedniki nimf), mairuak (baumajstry krōmlechōw abo kamiynnych kryngōw, dosłownie Maurowie), iratxoak (chochliki), sorginak (heksy, kapłanki Mari) i tak dalij.
Je ôszydnik ô mianie San Martin Txiki ("St Martin Myńszy").
Za to jentilak ("Ôlbrzimy") to legyndarny lud, co klaruje znikniyńcie ludu ô kulturze epoki kamiynnyj, co żōł na wyżynach i niy znoł żelaza.
Bez wiyncyj jak sto lot uczōne szyroko dyskutowali ô wysokim statusie baskijskich kobiyt w kodeksach prawnych, a tyż ô jejich sztelach za usōndcōw, erbōw i arbitrōw w czasach przedrzimskich, strzedniowiecznych i nowożytnych.
Nawarra mo ôsobny statut autōnōmije, kōntrowersyjny ukłod ôbrobiōny w czasie hiszpańskigo przechodu do dymokracyje (Amejoramiento, "sztajgniyńcie" jeji piyrwyjszego statusu w czasie dyktatury).
Kwestyje politycznyj, jynzykowyj i kulturowyj noleżności i tożsamości w Nawarze sōm barzo słożōne.
Wiynkszość szkōł, co podlygajōm baskijskimu systymowi edukacyje używo baskijskigo za bazowego postrzodka nauczanio.
Za to dōnżynie do srogszyj autōnōmije abo niyznoleżności je ôsobliwie powszechne postrzōd lewicowych nacjōnalistōw baskijskich.
Uwożajōm sie ôni za ôsobnych kulturowo, a ôsobliwie jynzykowo ôd jejich sōmsiadōw naôbkoło.
Miguel de Unamuno bōł wybitnym pisorzym i filozofym kōńca XIX i XX stolecio.
Założōł tyż Chilijske Stowarziszynie Fachowych Ferajnōw, coby prōmować ruch ferajnowy ôparty na społecznyj nauce Kościoła Katolickigo.
Historyczno ôbecność San w Botswanie je ôsobliwie widzialno w regiōnie wzgōrz Tsodilo w pōłnocnyj Botswanie.
Ôd lot 50. do 90. XX stolecio społeczności San przestawiyły sie na bauerstwo skirz regyrōnkowych programōw modernizacyjnych.
Niykere grupy San sōm jednymi z 14 znanych istniyjōncych "skupisk populacyje praôjcōw"; to znaczy "grup populacyje ô spōlnym praôjcu gynetycznym, co majōm spōlne pochodzynie etniczne i podobiyństwa tak we swojij kulturze, jak i we włosnościach swojich godek".
Przedstawiciele ludōw San w 2003 r. poświadczyli, iże wolōm używać takich indywidualnych mian grup, jeźli to możliwe, aniżeli używać zbiorowego terminu San.
Jo durch używołch Buszmyn, za co ôstołch publicznie porakrotnie skorygowany ôd szlachetnych.
Zamiast tego przedstawiciel Rady San bōł nieugiynty, iże niy wyrzōndzōno im ani społeczności San żodnyj krziwdy ani szkody sposobym, w jaki (Die Burger) ôpublikowoł słowo 'boesman'."
Przocielstwo San je porōwnowalne do przocielstwa Eskimosōw, z tym samym zestawym pojyńć co w kulturach europejskich, ale tyż posuguje sie prawidłym miana i prawidłym wieku.
Dzieci niy majōm żodnych ôbowiōnzkōw ôbywatelskich ôkrōm zobawy, a wolny czas je moc ważny dlo San w kożdym wieku.
Naznaczajōm ważne decyzyje familijne i grupowe, a tyż roszczōm sie prawo włosności do wodopojōw i placōw żerowanio.
Susze mogōm trwać moc miesiyncy, a wodopoje mogōm wyschnōnć.
W tyn ôtwōr wrażo sie dugi, wydrōnżōny sztyngel trowy.
Nojciynżyjszym czasym roku je wczasno wiosna: gorki, suchy ôkres, co nastympuje po chłōdnyj, suchyj zimie.
Kobiyty zbiyrajōm ôwoce, jagody, knole, cebule i inksze materyje roślinne na potrzeby kōnsumpcyjne ôd zespołu.
Znoleżnie ôd miyjsca, San pożywajōm ôd 18 do 104 gatōnkōw, w tym pasikōniki, krzōnszcze, gōńsiōny, moty, szmaterloki i termity.
Te haplogrupy sōm specyficznymi podgrupami haplogrup A i B, dwōch nojwczasniejszych gałyńzi na strōmie chrōmosōmu Y czowieka.
Nojbarzij rozbieżno (nojstarszo) haplogrupa mitochōndrialno, L0d, był zidyntyfikowano z nojwyższōm frekwyncyjōm w połedniowoafrykańskich grupach San.
San byli ekstra tykniyńci skirz wkroczanio wiynkszościowych ludōw i niyrodzimych bauerōw na ziymie tradycyjnie zajmowane ôd ludōw San.
Utrata ziymie je bazowym faktorym, co sie prziczynio do problymōw, co ś niymi trefiajōm sie drzynni miyszkańcy Botswany, w tym ôsobliwie wysiedlynie San z Cyntralnego Rezerwatu Zwierziny Kalahari.
W tyn spōsōb prziznane by były Sanōm tantiymy za korziści, co płynōm z jejich drzynnyj wiedze.
Van der Post dorostoł we Połedniowyj Afryce i bez cołke życie bōł zafascynowany drzynnymi afrykańskimi kulturami.
Wiedziōny trwajōncōm cołke życie fascynacyjōm tym "zaginiōnym plymiyniym", Van der Post ôpublikowoł w 1958 roku ksiōnżka ô tym wandrze, zatytułowano The Lost World of the Kalahari.
Jego wczasny film The Hunters, ôpublikowany w 1957 roku, pokazuje gōn na żyrafy.
Jego szwestra Elizabeth Marshall Thomas napisała pora ksiōnżek i rozliczne artykuły ô San, ôparte czyńściowo na jeji doświadczyniach z życio z tymi ludźmi, kedy jejich kultura była jeszcze niyruszōno.
Film bōł zrecynzowany ôd Lawrence'a Van Geldera dlo New York Timesa, co stwiyrdziōł, iże film "stanowi akt ôchrōny i requiem".
Serial BBC The Life of Mammals (2003) zawiyro materyjo wideo z drzynnymi miyszkańcami pustynie Kalahari, co polujōm na kudu w ciynżkich puszczowych warōnkach.
Skuli swojego podobiyństwa, dzieła z San mogōm ilustrować prziczyny powstowanio antycznych malowideł jaskiniowych.
Film bōł wyreżyserowany ôd Jamiego Uysa, co wrōciōł do San dekada niyskorzij w filmie Bogowie muszōm być szalyni, co pokozoł sie miyndzynorodowym hitym.
The Covenant (1980) Jamesa A. Michenera to rōman z gatōnku historical fiction skōncyntrowany na Afryce Połedniowyj.
W 1991 roku Norman Rush we swojim rōmanie Mating przedstawio lager Basarwa blisko (wyimaginowanego) miasta w Botswanie, kaj rozgrowo sie głowno akcyjo.
W 2007 roku David Gilman ôpublikowoł The Devil's Breath.
Szac ôd głownyj bohaterki The No.
Ludy germańske to historyczno grupa ludzi, co zamiyszkuje Postrzodkowo Europa i Skandynawijo
W dyskusyjach na tymat ôkresu rzimskigo ludy germańske sōm czasami ôkryślane jako Germani abo starożytni Germanie, chocioż moc badoczōw widzi tyn drugi termin za problymatyczny, pōniywoż ôn sugeruje tożsamość ze teroźnymi Niymcami.
Przeciwnie do tego, rzimscy autorzi po piyrszy roz ôpisali ludy germańske kole Rajna w czasie, kej Rzimske Imperium naznaczyło swoja dōminacyjo w tym regiōnie.
Rzimske wysiyłki dlo wcielynio rozlygłego przestrzyństwa miyndzy Rajnym a Łabōm zakōńczyły sie kole 16 roku n.e., po wielgij rzimskij klynsce w bitwie we Teutoburskim Lesie w 9 roku n.e.
W III stoleciu germańskojynzyczni Goci zdōminowali Pōntyjski Step, poza Germanijōm, i napoczli seryjo morskich wyprow na Bałkany i do Anatolije aże po Cypr.
Archeologijo za to ukazuje słożōne społeczyństwo i ekōnōmijo w cołkij Germaniji.
Tradycyjnie ludy germańske widziane były za posiadajōnce prawo zdōminowane ôd kōncepcyje sprzyczek i krwistych rekōmpynsat.
Starożytne ludy germańskojynzyczne prowdopodobnie miały spōlno tradycyjo poetycko, aliteracyjne rzōndki, a niyskorniyjsze ludy germańske tyż miały spōlne powiarki pochodzōnce z ôkresu migracyje.
Nawet jynzyk, co ś niego sie wywodzi, je przedmiotym sprzyczek, z propozycyjami pochodzynio germańskigo, celtyckigo, łacińskigo i iliryjskigo.
Niyznoleżnie ôd jego jynzyka pochodzynio, to miano było przekozano Rzimianōm za postrzednictwym Celtōw.
Do niyskoryj starożytności ino ludy kole Rajna, ôsobliwie Frankowie, a czasym Alymany, były nazywane Germani ôd pisorzy łacińskich abo greckich.
W czasie kej rzimscy autorzi niy wykluczali kōnsekwyntnie ludōw celtyckojynzycznych, ani niy traktowali ludōw germańskich za miano ludu, ta nowo definicyjo, bez używanie germańskigo jynzyka za bazowe kryterium, rozumiała Germani za lud abo norōd ô sztabilnyj tożsamości grupowyj zwiōnzanyj z jynzykym.
Niykerzi naukowcy, co podszukujōm wczasne strzedniowiecze kładōm teroźnie nacisk na pytanie, eli ludy germańske widziały siebie za jedność etniczno, w czasie kej inksi skazujōm na istniynie germańskich jynzykōw za fakt historyczny, co może być użyty do idyntyfikacyje ludōw germańskich, niyznoleżnie ôd tego, eli widziały siebie za "germańske".
Z tych powodōw Goffart prawi, iże noleży blank unikać terminu "germański" na rzecz "barbarzyński", chyba że w syńsie jynzykowym, a historycy tacy jak Walter Pohl tyż wzywali do unikanio tego terminu abo używanio go z ôstrōżnym wyklarowaniym.
W relacyji ôd Cezara nojklarowniyjszōm cychōm karakterystycznōm Germaniōw było to, iże żyli na wschōd ôd Rajna, naprzeciwko Galije po zachodnij strōnie, a to dojzdrzynie poczynił z historycznymi dygresyjami we swojich pismach.
Tacyt niykej niy bōł zicher, eli dany lud je germański abo niy, a wyrażoł swoja niypewność co do Bastarnae, co podle niego wyglōndali jak Sarmaty, ale godali jak Germany, co do Osi i Cotini, jak tyż co do Aesti, co byli podani na Suebi, ale godali inkszym jynzykym.
Gōrny Dōnaj sużōł za połedniowo granica.
Niy ma jasne, eli ci Germany godali germańskim jynzykym, i mogli być zamiast tego celtyckojynzyczni.
Tacyt durch spōmino ô germańskich plymiōnach na zachodnim brzegu Rajna w ôkresie wczasnego Cysorstwa, takich jak Tungri, Nemetes, Ubii i Batavi.
Tymi trzyma grupami posuguje sie tyż czasym starszo teroźno terminologijo lingwistyczno, kej prōbuje ôpisać podziały niyskorniyjszych germańskich jynzykōw).
Herminones abo Hermiones w głymbi kraju, ôbyjmowali Suevi, Hermunduri, Chatti, Cherusci podle Pliniusza.
Z drugij strōny w tym samym fragmyńcie Tacyt napisoł, iże niykerzi uwożajōm, iże sōm inksze grupy, co sōm tak samo stare jak te trzi, w tym "Marsi, Gambrivii, Suevi, Vandilii".
Strabo, co skupioł sie zaôbycz na Germanach miyndzy Łabōm i Rajnym, a niy spōmino ô synach Mannusa, rozdzielōł tyż miana ôd Germanōw co niy byli Swebami, na dwie inksze grupy, podobnie ze sugestyjōm trzi bazowe podziały: "myńsze plymiōna Germani, jak Cherusci, Chatti, Gamabrivi, Chattuarii, a kole ôceanu Sicambri, Chaubi, Bructeri, Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani".
We przedgermańskim ôkresie jynzykowym (2500-500 p.n.e.) na protojynzyk prawie na zicher wpływały substraty jynzykowe, co do dzisiej sōm widzialne w germańskij fōnologiji i leksykōnie.
W słownictwie widzialne sōm tyż sroge wpływy celtyckich godek, ale wiynkszość z nich wydowo sie być moc niyskorniyjszo, a wiynkszość zapożyczyń ukazuje sie przed abo w czasie pōnkniyńcio źwiynkowego ôpisanego ôd prawa Grimma.
Chocioż protogermański je zrekōnstruowany bez dialektōw metodōm porōwnawczōm, je bezma zicher, iże nigdy niy bōł jednolitym protoplastōm jynzyka.
Nojwczasniejsze poświadczōne inskrypcyje runiczne (grzebiyń Vimose, grot Øvre Stabu), na poczōntku skōncyntrowane na terynie dzisiyjszyj Danije i zapisane w systymie Elder Futhark, sōm datowane na drugo pōłowa II stolecio naszyj ery.
Jednak łōnczynie niyakcyntowanych protogermańskich samogłosek, poświadczōne w inskrypcyjach runicznych z IV i V w. n.e., tyż sugeruje, iże prymitywny norweski jynzyk niy mōg być bezpostrzednim poprzednikiym dialektōw zachodnio-germańskich.
Pod kōniec III stolecio n.e. rozbieżności jynzykowe, take jak zachodniogermańsko utrata kōńcowyj spōłgłoski -z, już sie zdarziły w ôbrymbie "resztkowego" kōntinuum dialektōw pōłnocno-zachodnich.
Włōnczynie burgundzkich i wandalskich jynzykōw do wschodniogermańskij grupy, choć prowdopodobne, je durch niypewne skuli jejich miyrnego świadectwa.
Społeczność to grupa jednostek zaangażyrowanych w trwało interakcyjo społeczno abo srogo grupa społeczno, co dzieli to samo terytorium przestrzynne abo społeczne, zaôbycz podlygajōnco tyj samyj politycznyj władzy i dōminujōncym ôczekowaniōm kulturowym.
Społeczyństwa kōnstruujōm mustry zachowań bez uznowanie pewnych czynności abo wypowiedzi za dopuszczalne abo niydopuszczalne.
Ô wiela społeczność je nastawiōno na spōłpraca, ôna może umożliwić swojim czōnkōm ôsiōnganie korziści w spōsōb, co by bōł ciynżki do ôsiōngniyńcio indywidualnie; idzie tōż wyrōżnić tak korziści indywidualne, jak i ôbywatelske (spōlne), a w wielu przipodkach idzie stwiyrdzić, iże sie pokrywajōm.
To zaś je ôd łacińskigo słowa societas, co za to wywodzi sie ôd rzeczownika socius ("towarzisz, kamrat, sprzimierzyniec"; forma przimiotnikowo socialis) używanego do ôpisanio wiynzi abo interakcyji miyndzy strōnami, co sōm przijazne abo aby cywilne.
W latach trzidziestych XVI stolecio to było używane w ôdniesiyniu do "ludzi zwiōnzanych sōmsiedztwym i relacyjami płciowymi, świadōmych tego, iże żyjōm razym w uporzōndkowanyj spōlnocie".
Te struktury mogōm mieć rozmajty stopiyń władze politycznyj, znoleżnie ôd kulturowego strzodowiska, geograficznego i historycznego, co ś nim te społeczyństwa muszōm sie stropiać.
Plymiynne społeczności, co w nich sōm pewne ôgraniczōne przipodki rangi społecznyj i prestiżu.
Ta ewolucyjo kulturowo mo głymboki wpływ na spōlnotowe mustry.
Miasta przekształciyły sie we miasta-państwa i państwa norodowe.
Z drugij strōny, człōnkowie danyj społeczności mogōm tyż unikać abo robić kozły ôfiarne z tych człōnkōw społeczności, co naruszajōm jego normy.
Niykere społeczyństwa nadadzōm status jednostce abo grupie ludzi, kedy ta jednostka abo grupa wykōno podziwiane abo pragniōne fungowanie.
Chocioż ludzie stworzili moc typōw społeczyństw na przestrzyństwie dziejōw, antropolodzy majōm tyndyncyjo do klasyfikowanio rozmajtych społeczyństw znoleżnie ôd stopnia, w jakim rozmajte grupy we społeczyństwie majōm niyrōwny dostymp do użytkōw, takich jak zasoby, prestiż abo władza.
Jednak niykere społeczności łowiecko-zbierackie na przestrzyństwie ô ôbfitych zasobach (bp. ludzie tlingit) żyły w srogszych grupach i tworziły słożōne hierarchiczne struktury społeczne, take jak wodzostwo.
Statusy w plymiyniu sōm doś rōwne, a do decyzyji sie dochodzi bez ôgōlno zgoda.
Niy istniyjōm polityczne amty, co by miały realno władza, a wōdz je jyno ôsobōm wpływu, kimś w zorcie doradzocza; bez to tyż plymiynne kōnsolidacyje na rzecz czynności zbiorowych niy majōm natury regyrōnkowyj.
Pōniywoż jejich zaôpatrzynie w pożywiynie je ô moc barzij pewne, społecznści pastyrske mogōm utrzimować srogsze populacyje.
Bez przikłod niykerzi ludzie stowajōm sie rzymieśnikami, co produkujōm norzyńdzia, brōń i biżuteryjo, postrzōd inkszych wertownych przedmiotōw.
Te familije czynsto zdobywajōm władza dziynki srogszymu bogactwu.
Dziko roślinność je wycinano i polōno, a hasie sōm używane za nowozy.
Po poru latach mogōm wrōcić na pierwotno ziymia i napoczōńć proces ôd nowa.
Srogość populacyje wioski zależy ôd wielości ziymie dostympnyj pod uprawa, bez to wioski mogōm rachować ôd zaledwie 30 do nawet 2000 miyszkańcōw.
Socjologowie używajōm terminu rewolucyjo bauersko w ôdniesiyniu do pōmian technologicznych, co zdarziły sie już 8 500 lot tymu i co dokludziyły do uprawy zbōż i chowanio zwiyrzōnt gospodarskich.
We agrarnych społeczyństwach ukozały sie srogsze stopnie społecznego rozworsztwiynia.
Jednak społym z poprawōm zaôpatrzynio w pożywiynie i zmyńszyniym role kobiyt w zapewnianiu jodła dlo familije, coroz barzij podporzōndkowowały sie ône chopōm.
Ukozoł sie tyż systym władcōw ze wysokim statusym społecznym.
Europejsko eksploracyjo ôbōch Ameryk posużyła za jedyn z impulsōw do rozrostu kapitalizmu.
Sprawiyło to dalszy dramatyczny wzrōst posiywności.
Ta srogszo nadwyżka sprawiyła, iże wszyske pōmiany ôbgodane wczasnij w rewolucyji udōmowiynio stały sie jeszcze barzij klarowne.
Niyrōwności stały sie ale jeszcze srogsze aniżeli wczasnij.
Geograficznie ôbyjmuje ôn aby kraje Zachodnij Europy, Pōłnocnyj Ameryki, Australijo i Nowo Zelandyjo.
Jednym z przestrzyństw zainteresowanio Europejskij Unije je społeczyństwo informacyjne.
Niykere stowarziszynia akadymicke, fachowe i naukowe ôkryślajōm sie mianym towarzistw (bp. Amerykańske Towarzistwo Matymatyczne, Amerykańske Towarzistwo Inżynierōw Baukōnsztu abo Towarzistwo Krōlewske).
Społeczność to jednostka społeczno (grupa żywych istot), co łōnczōm take cychy, jak normy, religijo, cyny, zwyki abo tożsamość.
W tym synsie ôna je synōnimym anōngu antycznyj ôsady - abo to ôsady, wioski, miasteczka, abo miasta.
Wiynkszość rekōnstrukcyji spōlnot społecznych dokōnowanych ôd archeologōw ôpiyro sie na prawidle, iże społeczne interakcyje w przeszłości były uwarōnkowane fizyczno dalekościōm.
Żodno grupa niy ma jyny tym abo tamtym.
Na socjalizacyjo wpływo przede wszyskim familijo, co dziynki nij dzieci nojprzōd uczōm sie norm społecznych.
Praktycy rozrostu lokalnych społeczności muszōm rozumieć jak robić z jednostkami, jak i jak wpływać na pozycyjo społeczności w kōntekście srogszych instytucyji społecznych.
Na przetniyńciu rozrostu lokalnyj społeczności i budowanio lokalnyj społeczności je mocka programōw i ôrganizacyji, co dyspōnujōm norzyńdziami rozrostu lokalnyj społeczności.
Pustka: Wychodzi poza prōby sprawianio, uzdrowianio i nawrocanio z etapu chaosu, kedy wszyjscy ludzie stowajōm sie zdolni do uznanio włosnyj zraniōnyj i złōmanyj natury, spōlnyj dlo istot ludzkich.
Trzi bazowe zorty ôrganizowanio społeczności to ôrganizowanie u podstaw, budowanie koalicyje i "ôrganizowanie społeczności ôparte na instytucyjach" (zwane tyż "ôrganizowanie społeczności ôparte na szyrokim zakresie", co go przikładym je ôrganizowanie społeczności ôparte na wierze abo Congregation-based Community Organizing).
Dostymp: 22 czyrwca, 2008.
Ôrganizowanie społeczności może skupiać sie na czymś wiyncyj aniżeli ino na rozwiōnzowaniu kōnkretnych problymōw.
Take grupy ulekszajōm i zachyncajōm do naznaczanio decyzyji na prawidle kōnsynsusu, przi skupianiu sie na ôgōlnym zdrowiu społeczności, a niy na kōnkretnyj grupie interesōw.
Społeczności ôparte na tożsamości: ôbyjmujōm zokres ôd lokalnyj kliki, subkultury, grupy etnicznyj, religijnyj, wielokulturowyj abo pluralistycznyj cywilizacyje, abo globalnych kultur społecznych w dzisiyjszych czasach.
Relacyje miyndzy człōnkami wirtualnyj społeczności kōncyntrujōm sie na umianie informacyji na ôkryślōne tymaty.
Naukowcy w naukach humanistycznych to "naukowcy humanistyczni" abo humaniści.
Nauki humanistyczne zaôbycz podszukujōm lokalne tradycyje, bez jejich historyjo, literatura, muzyka i kōnszt, z naciskym na zrozumiynie ôsobnych ôsōb, trefiyń abo epok.
Antropologijo (podobnie jak niykere dōmyny historyje) niy dowo sie łacno prziporzōndkować do jednyj z tych kategoryji, a rozmajte gałyńzie antropologije czyrpiōm z jednyj abo wiyncyj z tych dōmyn.
Słowo anthropos (άνθρωπος) je ôd greckigo słowa na "ludzko istota" abo "ôsoba".
To ôznaczo, iże chocioż antropolodzy zaôbycz szpecjalizujōm sie ino w jednyj dōmynie, dycki dowajōm pozōr na biologiczne, godkowe, historyczne i kulturowe aspekty kożdego problymu.
Dōnżynie do holizmu kludzi wiynkszość antropologōw do detajlowego podszukowanio ludzi, bez użycie danych biogynetycznych, archeologicznych i lingwistycznych kole bezpostrzednij ôbserwacyje teroźnych zwykōw.
Archeologijo może być uwożano tak za nauka ôbywatelsko, jak i gałōńź nauk humanistycznych.
Srogo tajla dwudziestowiecznyj i dwudziestopiyrszowiecznyj filozofije ôstała poświyncōno analizie jynzyka i pytaniu, eli, jak prawiōł Wittgenstein, mocka z naszych filozoficznych pōmyłek mo swoje zdrzōdło w słownictwie, co go używōmy; teoryjo literatury podszukowała retoryczne, asocjacyjne i porzōndkujōnce cychy jynzyka; a historyczni lingwiści sztudiyrowali rozrost jynzykōw na przestrzyństwie czasu.
Definiuje sie to za "systym prawideł", za "kōncepcyjo interpretacyjno" sużōnco ôsiōngniyńciu sprawiedliwości, za "autorytet", co postrzedniczy w interesach ludzi, a nawet za "rozkoz ôd suweryna poparty groźbōm sankcyje".
Prawo je politykōm, bo tworzōm je politykry.
Jak dojzdrzoł Immanuel Kant, "Antyczno filozofijo grecko była potajlowano na trzi nauki: fizyka, etyka i logika.")
Szintoizm, taoizm i inksze religije chopske abo naturalne niy majōm kodeksōw etycznych.
Systymy wierzyń implikujōm logiczny model, co go religije niy wykazujōm skirz swojich wnyntrznych sporności, braku dowodōw i fałszu.
Ône sōm potrzebne do zrozumiynio ludzkij turbacyje.
Do niyfundamyntalnych religiji noleżōm hinduizm, szintoizm i religije rodzime abo ludowe.
Kedy tradycyjne religije niy poradzōm sprostać nowym problymyōm, wtynczos powstowajōm nowe religije.
Kōnszty widowiskowe sōm tyż spiyrane ôd robotnikōw w pokrewnych dōmynach, takich jak pisanie śpiywek i inscynizacyjo.
Nazywo sie to kōnsztym performance.
Taniec je tyż używany do ôpisanio metod niywerbalnyj kōmunikacyji (patrz jynzyk ciała) miyndzy ludźmi abo zwiyrzynami (taniec pszczōł, taniec godowy), a tyż ruch w mortwych rzeczach (liście tańcowały na wietrze).
W bizantyjskim kōnszcie i gotyckim strzedniowieczu dōminacyjo kościoła kładła nacisk na wyrażanie prowd biblijnych, a niy materyjnych.
Charakterystyczne dlo tego stylu je to, iże lokalno farba je czynsto ôkryślōno kōnturym (teroźnym ôdpowiednikym je karykatura).
Ôgōlnie polygo na wykōnowaniu znakōw na powiyrchni bez naciskanie norzyńdziym abo cofanie norzyńdziym po powiyrchni.
Jednak kej je używane w synsie artystycznym, ôznaczo użycie tyj czynności w połōnczyniu z cychōnkym, kōmpozycyjōm i inkszymi estetycznymi zglyndami dlo zamanifestowanio ekspresyjnyj i kōncepcyjnyj intyncyje praktykujōncego.
Na Zachodzie czerń je kojarzōno z żałobōm, ale kaj indzij może to być biyl.
Słowo "czerwōny", bez przikłod, może ôbyjmować szyroki zokres wariacyji czystyj czerwiyni na spektrum.
Zaczło sie to ôd kubizmu i niy ma malyrstwym we ścisłym znaczyniu.
Beztōż mocka ś nich przepyndzo piyrsze pora lot po ukōńczyniu sztudyje na decydowaniu, co robić dalij, co skutkuje niższymi dochodami na poczōntku kariery; wtynczos absolwyńcio programōw zôriyntowanych na kariera doświadczajōm gibszego wchodu na rynek roboty.
Jednak ympiryczne dowody pokazujōm tyż, iże absolwyńcio kerōnkōw humanistycznych durch uzyskujōm moc wyższe dochody aniżeli robotnicy bez policealnego bildōngu, a poziōm jejich satysfakcyje z roboty je porōwnowalny z poziōmym satysfakcyje jejich rōwniokōw z inkszych dōmyn.
Jednak jako procyntowy udzioł w liczbie prziznowanych stopni naukowych, nauki humanistyczne zdowajōm sie maleć.
Federalne fundusze stanowiōm znacznie myńszy ułōmek funduszy na nauki humanistyczne aniżeli inksze dōmyny, take jak STEM abo medycyna.
To zrozumiynie, prawiyli, wiōnże podobnie myślōncych ludzi z podobnych strzodowisk kulturowych razym i zapewnio poczucie kulturowyj ciōngłości z filozoficznōm przeszłościōm.
Poza zastōsowaniym społecznym, fantazyjo narracyjno je ważnym noczyniym (re)produkcyje miarkowanego znaczynio w historyji, kulturze i literaturze.
Poststrukturalizm sproblymatyzowoł podejście do sztudyjōw humanistycznych na bazie pytań ô znaczynie, intyncjōnalność i autorstwo.
Pōnadto krytyczne myślynie, choć pewnikym je wynikym humanistycznego bildowanio, może być nabyte w inkszych kōntekstach.
Ta uciecha kōntrastuje z karakterystycznōm dlo zachodnij kultury rosnōncōm prywatyzacyjōm czasu wolnego i niyzawodnōm gratyfikacyjōm; społnio tōż wymogi Jürgena Habermasa, co sie tykajōm lekcewożynio społecznego statusu i racjōnalnyj problymatyzacyje niykwestiōnowanych wczasnij przestrzyństw, potrzebnych dlo powziyńcio, co mo miyjsce we mieszczańskij sferze publicznyj.
Mimo mocy argumyntōw przeciwko humanistyce niykerzi w ôbrymbie nauk ścisłych nawołujōm do jeji powrotu.
Dobrze je znać historyjo filozofije.”
Kōmunikacyjo (ôd łacińskigo communicare, co ôznaczo "dzielić sie"abo "być w relacyji z") je "złudnōm ôdpowiedziōm na bolōnce podziały na "jo" i "inksi", prywatne i publiczne, na wnyntrzno myśl i zewnyntrzne słowo."
Kōmpozycyjo kōmunikatu (dalsze wnyntrzne abo techniczne ôbrobiynie tego, co gynau mo być wyrażōne).
Zdrzōdła szumu, take jak siyły natury, a w niykerych przipodkach działalność czowieka (tak cylowo, jak i przipodkowo) zaczynajōm wpływać na jakość sygnałōw, co sie rozchodzōm ôd nadowcy do jednego abo wiyncyj ôdbiornikōw.
Interpretacyjo i nadanie synsu dōmniymanyj ôryginalnyj wiadōmości.
Przikładym intyncyje sōm dobrowolne, zamierzōne ruchy, take jak podanie rynki abo mrugniyńcie ôkym, jak tyż mimowolne, take jak pocynie sie.
Podobnie teksty pisane zawiyrajōm elymynta niywerbalne, take jak styl pisma, ukłod przestrzynny słōw i użycie ymotikōnōw dlo przekozanio ymocyje.
Niykere z funkcyji kōmunikacyje niywerbalnyj u ludzi to dopołnianie i ilustrowanie, zmocnianie i podkryślanie, zastympowanie i zamiynianie, kōntrolowanie i regulowanie jak tyż zaprzeczanie dynotacyjnymu przekazowi.
Coby mieć cołkowito kōmunikacyjo, wszyske niywerbalne kanały, take jak ciało, tworz, głos, wyglōnd, dotyk, dalekość, czas i inksze siyły strzodowiskowe muszōm być zaangażyrowane w czasie interakcyje tworzōm w tworz.
"Zachowania niywerbalne mogōm tworzić uniwerzalny systym jynzykowy."
Uczynie sie godki zwykle wystympuje nojintynsywnij w ôkresie dzieciństwa czowieka.
Jynzyki kōnstruowane, take jak esperanto, jynzyki programowanio i rozmajte formalizmy matymatyczne, niykōniecznie ôgraniczajōm sie do włosności spōlnych dlo ludzkich jynzykōw.
Włosności ôd jynzyka sōm sztalowane ôd prawideł.
Przeciwnie do powszechnego przekōnanio, jynzyki migowe na świecie (bp. amerykański jynzyk migowy) sōm uwożane za kōmunikacyjo werbalno, pōniywoż jejich słownictwo migowe, gramatyka i inksze struktury jynzykowe społniajōm wszyske niyzbyndne klasyfikacyje jynzykōw godanych.
Kōmunikacyjo je tōż procesym, co w nim znaczynie je przipisowane i przekazowane dlo stworzynio spōlnego zrozumiynio.
Kanał, co dō niego sygnały sōm przipasowane do transmisyje.
Miyjsce docylowe, co dō niego dociyro wiadōmość.
Brak przizwolanio na rozmajte cyle.
Brak przizwolanio na kōnteksty sytuacyjne.
Te akty mogōm przibierać moc form, w jednym z rozmajtych spōsobōw kōmunikacyje.
Syntaktyczne (formalne włosności znakōw i symbolōw).
We świetle tych słabości, Barnlund (2008) zapropōnowoł transakcyjny model kōmunikacyje.
To druge podejście do kōmunikacyje, ôkryślane za kōnstytutywny model abo kōnstruktywistyczne wejzdrzynie, skupio sie na tym, jak sie jednostka kōmunikuje jako faktorze, co determinuje spōsōb, w jaki kōmunikat bydzie zinterpretowany.
Ôsobiste filtry ôd nadowcy i ôdbiyrocza mogōm sie rōżnić w znoleżności ôd rozmajtych regiōnalnych tradycyji, kultur abo płci, co może zmiynić zamierzōne znaczynie treści wiadōmości.
Chocioż model zakłodo istniynie czegoś takigo jak ksiōnżki kodowe, niy sōm ône nikaj reprezyntowane w modelu, co tworzi mocka kōncepcyjnych trudności.
Fyrmy ô ôgraniczōnych zasobach mogōm postanowić ô zaangażowaniu sie ino w pora z tych działań, w czasie kej srogsze ôrganizacyje mogōm stōsować połne spektrum kōmunikacyje.
Informacyjne strzodowisko je agregatym jednostek, ôrganizacyji i systymōw, co zbiyrajōm, przetworzajōm, rozpowszechniajōm abo fungujōm na podstawie informacyje.
W werbalnyj kōmunikacyji interpersōnalnej wystympujōm dwie zorty wysyłanych kōmunikatōw: kōmunikat treściowy i kōmunikat relacyjny.
Je to nauka ô tym, jak jednostki klarujōm, co je prziczynōm rozmajtych zdarzyń i zachowań.
Ôtwarto i szczyro kōmunikacyjo tworzi atmosfera, co przizwolo człōnkōm familije na wyrażanie swojich rōżnic, jak tyż miyłości i uszanowanio dlo siebie wzajym.
Naukowcy ôpracowujōm teoryje, coby zrozumieć zachowania kōmunikacyjne.
Ôbyjmuje to tyż brak wyrażanio "ôdpednio-wiedzowyj" kōmunikacyje, co sie dzieje, kej jakoś ôsoba używo dwuznacznych abo słożōnych słōw prawnych, żargōnu medycznego abo ôpisōw sytuacyje abo strzodowiska, co niy sōm do spokopiynio dlo ôdbiyrocza.
Podobnie problymy może powodować słaby abo zastarzały ajnrichtōng, a ôsobliwie brak wkludzynio nowyj technologije ôd kerownictwa.
Przikładym może być struktura ôrganizacyjno, co je niyklarowno, co sprawio, iże niy wiadōmo, z kim sie kōmunikować.
Lepij je unikać takich słōw bez używanie alternatyw, kedy ino je to możliwe.
Podszukowania nad kōmunikacyjōm wykozały jednak, iże zaburzynie może uprawōmocnić podszukowania, kej perswazyjo zawodzi.
Dzieje sie tak, kej nadowca wyrażo jakoś myśl abo słowo, ale ôdbiyrocz dowo mu inksze znaczynie.
To zaś dokludziyło do dojzdrzalnyj pōmiany w spōsobie kōmunikowanio sie modszych gyneracyji i widzynio włosnyj skuteczności w kōmunikowaniu sie i nawiōnzowaniu kōntaktōw z inkszymi.
Strach przed krytykōm - Je to głowny faktōr, co niy dozwolo na dobro kōmunikacyjo.
To niy ino zwiynkszy twoja pewność siebie, ale tyż poprawi twoja godka i słownictwo.
Pewne postawy mogōm tyż utrudniać kōmunikacyjo.
Akt ujednoznaczniynio tyko prōby zredukowanio szumu i felernych interpretacyji, kedy wert symantyczny abo znaczynie ôd znaku może być przedmiotym szumu, abo w ôbecności mocy znaczyń, co utrudnio nadanie synsu.
Bez przikłod: słowa, farby i symbole majōm rozmajte znaczynia w rozmajtych kulturach.
Zrozumiynie kulturowych aspektōw kōmunikacyje ôdnosi sie do posiadanio wiedze na tymat rozmajtych kultur dlo skutecznego porozumiywanio sie z ludźmi z rozmajtych kultur.
Ôbyjmuje ôno tyż klangi z garła, a na wszyske te elymynta ôgrōmny wpływ majōm rozmajtości kulturowe pōnad granicami.
Kōncepcyjo ta rōżni sie miyndzy kulturami, pōniywoż dopuszczalne przestrzyństwo rōżni sie w rozmajtych krajach.
Niykere przedmioty klarujōnce ta kōncepcyjo to pauzy, cisza i ôdwłōczki w ôdpowiedziach w czasie interakcyje.
W rozmajtych krajach te same gesty i postawy sōm używane do przekazowanio rozmajtych kōmunikatōw.
Korzynie ôd roślin kōmunikujōm sie z bakteryjami kłōnczowymi, grzibami i ôwadami w glebie.
Rōwnolegle wytworzajōm inksze lotne substancyje, coby prziciōngnōńć pasożyty, co atakyrujōm tych roślinożercōw.
Substancyje biochymiczne pobudzajōm ôrganizm ôd grziba do reakcyje w ôkryślōny spōsōb, za to jeźli te same tajleczki chymiczne niy sōm tajlōm kōmunikatōw biotycznych, ône niy pobudzajōm ôrganizmu grziba do reakcyje.
Bez wyczuwanie kworum bakteryje mogōm wyczuwać tyngość kōmōrek i ôdpednio sztalować ekspresyjo gynōw.
Informacyjo, w ôgōlnym syńsie, to przetworzōne, zôrganizowane i ustrukturyzowane dane.
Informacyjo je zwiōnzano z danymi.
Informacyje mogōm być przekazowane w czasie bez przechowowanie danych, jak tyż w przestrzyństwie bez kōmunikacyjo i telekōmunikacyjo.
Informacyjo może być zakodowano w rozmajtych formach dlo transmisyje i interpretacyje (bez przikłod, informacyjo może być zakodowano w sekwyncyji znakōw abo przekozano bez sygnał).
Niypewność je ôpacznie proporcjōnalno do prowdopodobności wystōmpiynio.
Co wiyncyj, sama łacina zawiyrała już słowo īnfōrmātiō, co ôznaczo pojyńcie abo idyjo, ale stopiyń, w jakim mogło to wpłynōńć na rozwōj słowa informacyjo w angelskim jynzyku, niy ma klarowny.
W teroźnyj grece słowo Πληροφορία je durch w dziynnym użyciu i mo take samo znaczynie jak słowo informacjo w angelskim jynzyku.
Te dōmyna była fundamyntalnie założōno ôd robōt ôd Harry'ego Nyquista i Ralpha Hartleya w latach dwudziestych XX stolecio jak tyż Claude'a Shannona w latach sztyrdziestych XX stolecio.
Yntropijo ôkryślo wielość niypewności zwiōnzanyj z wertym zmiynnyj losowyj abo wynikym procesu losowego.
Ważne poddziedziny teoryje informacyje ôbyjmujōm kodowanie zdrzōdeł, algorytmiczno teoryjo słożōności, algorytmiczno teoryjo informacyje jak tyż bezpiyczyństwo informacyjno-teoretyczne.
We swojij ksiōnżce Sensory Ecology biofizyk David B. Dusynbery nazwoł je wchodami prziczynowymi.
W praktyce informacyjo je porzōnd przinoszōno bez słabe impulsy, co muszōm być wykryte ôd wyspecjalizowanych systymōw synsorycznych i zmocniōne ôd wkładōw ynergetycznych, podwiela stanōm sie funkcjōnalne dlo ôrganizmu abo systymu.
Sekwyncyjo nukleotydōw je mustrym, co wpływo na formowanie sie i rozrost ôrganizmu bez potrzeby istniynio świadōmego usōndku.
Inkszymi słowami idzie pedzieć, iże informacyjo w tym synsie je czymś potyncjalnie widzianym za reprezyntacyjo, choć niy stworzōnym abo przedstawiōnym w tym cylu.
To, eli ôdpowiydź lifruje wiedza, zależy ôd informiyrowanyj ôsoby.
Je to informacyjny ekwiwalynt bezma 61 CD-ROM-ōw na ôsoba w 2007 r.
Zarzōndzanie zopisami źwiynkowymi zapewnio zachowanie integralności zopisōw tak dugo, jak ône sōm przidajne.
Beynon-Davies klaruje wieloaspektowo kōncepcyjo informacyje w kategoryjach znakōw i systymōw znakōw sygnalizacyjnych.
Pragmatyka zajmuje sie cylym kōmunikacyje.
Inkszymi słowami pragmatyka łōnczy godka z czynym.
Symantyka zajmuje sie podszukowaniym znaczynio znakōw - powiōnzanio miyndzy znakami a zachowaniym.
Składnia jako dōmyna podszukuje forma kōmunikacyje w kategoryjach logiki i gramatyki znakowych systymōw.
Wkludzo pojyńcie kosztōw leksykograficznyj informacyje i ôdnosi sie do wysiyłku, jaki musi podyjmnōńć używocz słownika, coby nojprzōd znojś, a potym spokopić dane, coby mōc wygynerować informacyjo.
W sytuacyji kōmunikacyjnyj intyncyje sōm wyrażane bez kōmunikaty, co skłodajōm sie ze zbiorōw powiōnzanych ze sobōm znakōw zaczyrpniyntych z godki wzajymnie rozumianyj ôd podmiotōw zaangażyrowanych w kōmunikacyjo.
Wizualizacyjo informacyje (w skrōcie InfoVis) polygo na ôbliczaniu i cyfrowyj reprezyntacyje danych, i pōmogo używoczōm w poznowaniu mustrōw i wykrywaniu anōmaliji.
Tyn termin je powszechnie używany w socjologiji i inkszych naukach społecznych, jak tyż w filozofiji i bioetyce.
We społeczyństwach, co sie rozwijajōm, ôna może być głownie ôparto na przocielstwie i spōlnych wertach, w czasie kej barzij rozwiniynte społeczyństwa grōmadzōm rozmajte teoryje na tymat tego, co prziczynio sie do poczucio solidarności, abo barzij spōjności społecznyj.
Durkheim wkludziōł pojyńcia mechanicznyj i ôrganicznyj solidarności za tajla swojij teoryje rozrostu społeczyństw w The Division of Labour in Society (1893).
Collins Dictionary of Sociology, p405-6.
Definicyjo: je to spōjność społeczno ôparto na znoleżności, jako jednostki majōm ôd siebie nawzajym w barzij zaawansowanych społeczyństwach.
wczasni antyczni filozofowie, tacy jak Sokrates i Arystoteles, ôbgadujōm solidarność w rōmach etyki cnōt, bo coby dobrze żyć, noleży wykōnować czynności i sprawować sie w spōsōb solidarny ze społecznościōm.
Na teroźno praktyka bioetyczno znaczōncy wpływ miała kōncepcyjo Kategorycznego Imperatywu Immanuela Kanta.
Sztudyja zagraniczne praktycznie niy były.
Ci piyrsi stali sie zwolynnikami sztudyjōw ôbszarowych, ci drudzy zwolynnikami teoryje modernizacyje.
W latach 1953-1966 ôn przekozoł 270 milijōnōw dolarōw 34 uniwerzytetōm na sztydyja ôbszarowe i godkowe.
Inksze sroge i ważne programy poszły za tymi ôd Forda.
Inksi podkryślali ale, iże kej już powstały na uniwerzyteckich kampusach, to sztudyje ôbszarowe zaczły ôbyjmować znacznie szyrszy i głymbszy program intelektualny aniżeli tyn przewidziany ôd agyncyji regyrōnkowych, tōż niy były amerykanocyntryczne.
Inksze interdyscyplinarne dōmyny badawcze, take jak women's studies, gender studies, disability studies, LGBT studies i etniczne (w tym African American studies, Asian American studies, Latino studies, Chicano studies i Native American studies) niy sōm tajlōm sztudyjōw ôbszarowych, ale niykej sōm ôbgadowane społym z niymi.
Dymografijo (ôd przedrostka demo- ze starożytnyj greki δῆμος (dēmos) ôznaczajōncego 'ludzie', i -graphy ôd γράφω (graphō) ôznaczajōncego 'pisanie, ôpis abo miara') je statystycznym podszukowaniym populacyje, ôsobliwie istot ludzkich.
Dane dymograficzne ôd pacjyntōw stanowiōm podstawa danych dlo kożdyj instytucyje medycznyj, takich jak informacyje kōntaktowe ôd pacjyntōw do użycio w nogłych wypadkach jak tyż dane z kartotek medycznych pacjyntōw.
Termin Dymografijo ôdnosi sie do ôgōlnego podszukowanio populacyje.
We strzedniowieczu krześcijańscy myśliciele poświynciyli moc czasu na ôbalynie klasycznych idyji dymograficznych.
Jednym z nojwczasniyjszych sztudyjōw dymograficznych w ôkresie nowożytnym było Natural and Political Observations Made upōn the Bills of Mortality (1662) autorstwa Johna Graunta, co zawiyro prymitywno forma tabule życio.
Jego robota wywarła wpływ na Thōmasa Roberta Malthusa, kery, przi pisaniu pod kōniec XVIII stolecio, bojōnczka mieć sie, iże jeźli niy bydzie kōntrolowany, to wzrōst populacyje bydzie mioł tyndyncyjo do przewyższanio wzrōstu produkcyje pożywiynio, co pokludzi do coroz srogszego głodu i ubōstwa (zob. maltuzjańsko katastrofa).
Spis powszechny je inkszōm powszechnōm bezpostrzednōm metodōm zbiyranio danych dymograficznych.
Po spisie powszechnym przekludzo sie analizy, coby ôszacować, jak barzo zawyżōne abo zaniżōne było rachowanie.
Inksze postrzednie metody we teroźnyj dymografiji ôbyjmujōm pytanie ludzi ô rodzyństwo, ôjcōw i dzieci.
Ôbyjmujōm modele umiyralności (m.in. tabule trwanio życio, modele Gompertza, modele zagrożyń, modele proporcjōnalnych zagrożyń Coxa, tabule trwanio życio z wielokrotnym spodkym, logity relacyjne Brassa), płodności (model Hernesa, modele Coale'a-Trussella, spōłczynniki progresyje parytetōw), małżyństw (Singulate Mean at Marriage, model Page'a), niepołnosprawności (metoda Sullivana, wielostanowe tabule trwanio życio), prognozy ludności (model Lee-Cartera, maciyrz Leslie'ego) jak tyż szwōngu populacyjnego (Keyfitz).
Spōłczynniki płodności dlo danego stolecio, to znaczy roczno liczba narodzyń żywych na 1000 kobiyt w ôsobnych grupach wiekowych (nojczyńścij 15-19 lot, 20-24 lata itd.).
Ôczekowano dugość życio (abo postrzednio dugość życio), liczba lot, co ja może ôczekować ôsoba w danym wieku przi teroźnym poziōmie umiyralności.
Populacyjo stacjōnarno, to znaczy tako, co je tak sztabilno, jak i ôdporno pod zglyndym liczebności (rōżnica miyndzy surowym spōłczynnikym narodzyń a surowym spōłczynnikym zgōnōw wynosi nul).
Noleży zauważyć, iże surowy spōłczynnik zgōnōw zdefiniowany powyżyj i zastosowany do cołkij populacyje może dować mylne wrażynie.
Ôsoby, co zmiyniajōm swoje auto-etykety etniczne abo kerych klasyfikacyjo etniczno w statystykach regyrōnkowych zmiynio sie w czasie, mogōm być uwożane za migrujōnce abo przechodzōnce z jednyj podkategoryje populacyje do drugij.
Cychōnek w tyj sekcyji pokazuje nojnowsze (2004) prognozy ÔNZ, co sie tykajōm ludności świata do roku 2150 (czerwōny = wysoki, apluzinowy = postrzedni, zielōny = niski).
Śmiertelność je podszukowaniym prziczyn, kōnsekwyncyji i mior procesōw wpływajōncych na śmierć człōnkōw populacyje.
Badocze migracyje niy ôkryślajōm ruchōw mianym "migracyje", chyba iże sōm ône w pewnym stopniu trwałe.
Dymografijo je dzisioj szyroko nauczano na mocy uniwerzytetōw na cołkim świecie, czym prziciōngo sztudyntōw z poczōntkowym bildōnkym w dōmynie nauk ôbywatelskich, statystyki abo sztudiōw nad zdrowiym.
W tym kōntekście idzie widzieć nauka ô informacyji za ôdpowiydź na technologiczny determinizm, przekōnanie, iże technologijo "rozwijo sie podle włosnych praw, iże ryalizuje swōj włosny potyncjoł, ôgraniczōny jyno dostympnymi zasobami sztofowymi i kreatywnościōm jeji twōrcōw.
Tyko ôgōłu wiedze zwiōnzanyj z powstowaniym, grōmadzyniym, ôrganizacyjōm, trzimaniym, ôdzyskowaniym, interpretacyjōm, przekazowaniym, przekształcaniym i wykorzistowaniym informacyje.
Je to ôsobliwie prawe w ôdniesiyniu do kōncepcyje ôbrobiōnyj ôd A. I. Michajłowa i inkszych sowieckich autorōw w połowie lot sześdziesiōntych.
W akadymickich programach informatyki ukazujōm sie definicyje zależne ôd natury noczyń używanych do uzyskowanio synsownych informacyji z danych.
Ôn może być użyty do miarkowanio ô bytach w tyj dōmynie i może być użyty do ôpisu dōmyny.
Tradycyjnie, jejich robota była z materyjami durkowanymi, ale te talynta sōm coroz czyńścij używane z materyjami elektrōnicznymi, wizualnymi, klangowymi i digitalnymi.
Instytucjōnalnie nauka ô informacyji ukozała sie w XIX stoleciu społym z mockōm inkszych dyscyplin nauk społecznych.
W 1731 r. Benjamin Franklin założōł Library Company of Philadelphia, piyrszo bibliotyka bydōnco włosnościōm grupy ôbywatelōw, co wartko wyszła poza sfera ksiōnżek i stała sie cyntrum eksperymyntōw naukowych, co w nim ôdbywały sie publiczne wystawy naukowych eksperymyntōw.
W 1801 r. Joseph Marie Jacquard wynod we Francyji systym dziurkowanych kart do kōntrole roboty wasztatōw.
W 1843 r. Richard Hoe ôbrobiōł presa rotacyjno, a w 1844 r. Samuel Morse wysłoł piyrszo publiczno wiadōmość telegraficzno.
W 1860 r. w Karlsruhe Technische Hochschule ôdbōł sie kōngres, co na nim dyskutowano ô możliwości stworzynio systymatycznyj i racjōnalnyj nōmynklatury chymicznyj.
W nastympnym roku Royal Society zaczło publikacyjo swojigo Catalogue of Papers w Lōndynie.
Mocka historykōw nauki ô informacyji wymiynio Paula Otleta i Henri La Fontaine'a za ôjcōw nauki ô informacyji, co w 1895 r. założyli Miyndzynorodowy Instytut Bibliografije (IIB).
Dokumyntaliści kładli nacisk na utylitarno integracyjo technologije i techniki dlo ôsiōngniyńcio ôkryślōnych cylōw społecznych.
Otlet i Lafontaine założyli rozliczne ôrganizacyje, co sie porały standaryzacyjōm, bibliografijōm, ferajnami miyndzynorodowymi, a w kōnsekwyncyji spōłpracōm miyndzynorodowōm.
Tyn zbiōr ôbyjmowoł standaryzowane archy papiōru i karty trzimane w ekstra zaprojektowanych szrankach zgodnie z hierarchicznym indeksym (co zbiyroł informacyje z cołkigo świata z rozmajtych zdrzōdeł) i kōmercyjnōm usugōm wyszukowanio informacyji (co ôdpadała na pisymne zapytania bez kopiyrowanie ôdpednich informacyje z indeksowych kart).
Pōnadto, tradycyjne granice miyndzy dyscyplinami zaczły zanikać, a mocka naukowcōw zajmujōncych sie naukami ô informacyji przistōmpiyło do inkszych programōw.
W latach 80. XX stolecio ukozały sie tyż liczne ekstra grupy interesu, co miały być ôdpowiedziōm na zachodzōnce zmiany.
Zhang, B., Semenov, A., Vos, M. and Veijlainen, J. (2014).
Udostympnianie za postrzednictwym mediōw społecznościowych stało sie tak wpływowe, iże wydowcy muszōm "grać fajnych", jeźli chcōm ôdniyś sukces.
To prawie z tego powodu te nece ôstały zrealizowane pod kōntym potyncjału, jaki zapewniajōm. "
A co z przidzielaniym prziwilejōw i ôgraniczaniym dostympu niyuprawniōnym używoczōm?
Je to wschodzōnco dyscyplina i społeczność praktyki skupiōno na łōnczyniu prawideł projektowanio i architektury z cyfrowym landszaftym.
Zautōmatyzowane systymy wyszukowanio informacyje sōm używane do redukcyje tego, co ôstało nazwane "przeciynżyniym informacyjnym".
Proces wyszukowanio informacyji poczyno sie, kej używocz wkludzo zapytanie do systymu.
Zamiast tego, pora ôbiektōw może ôdpadać zapytaniu, możno ô rozmajtym stopniu ôdpowiedniości.
Zależnie ôd zastosowanio, ôbiektami danych mogōm być bp. dokumynta tekstowe, ôbrazy, audio, karty myśli abo filmy.
Poszukowanie informacyje je zwiōnzane z wyszukowaniym informacyji (IR), ale je inksze ôd niego.
Logika je używano do lifrowanio formalnyj symantyki tego, jak funkcyje miarkowanio winny być stōsowane do symbolōw w systymie KR.
Powszechne było tyż przekōnanie, iże klynski żywiołowe, take jak głōd abo potop, były boskimi ôdpłatami, noszōncymi znamiōna niyzadowolynio Niebios z władcy, tōż po srogszych klynskach czynsto dochodziyło do buntōw, pōniywoż ludzie widzieli te niyszczyńścia za znaki, iże Mandat ôd Niebios bōł cofniynty.
Ta kōncepcyjo je pod pewnymi zglyndami podano na europejsko kōncepcyjo boskigo prawa krōlōw, jednak przeciwnie do nij niy dowo ôna bezwarōnkowego prawa do reskyrowanio.
Mandat ôd Niebios bōł czynsto prziwołowany ôd filozofōw i uczōnych w Chinach jako spōsōb na ukrōcynie nadużywanio władze ôd władcy w systymie, co mioł niywiela inkszych mechanizmōw kōntrolnych.
Co ważne, dynastyjo trwała bez dugi czas, w czasie kerego 31 krōlōw panowało bez 17 gyneracyji.
Z czasym jednak nadużycia władcōw wobec inkszych klas społecznych dokludziyły do ôbow społecznych i niysztabilności.
Stworzili ôni Mandat ôd Niebios, coby wyklarować swoje prawo do ôbjyńcio panowanio i założyli, iże jedynym spōsobym na utrzimanie mandatu je dobre panowanie w ôczach Niebios.
Jednak, coby uspokojić niykerych ôbywateli, przizwolyli niykerym byneficjyntōm Shang kōntynuować reskyrowanie jejich małymi krōlestwami zgodnie z prawidłami i przepisami Zhou.
Wybornie dowali sie rady tyż z budowōm szifōw, co w połōnczyniu z ôdkryciym niebieskij nawigacyje uczyniyło z nich perfekt matrozōw.
Wiynkszość z tych dzieł to kōmyntorze na tymat postympu i ruchōw politycznych dynastyji.
Jejich roboty przede wszyskim podkryślały znaczynie panujōncyj klasy, reszpekt, a jejich relacyje z klasōm niższōm.
W ôbrymbie tych rejōnōw byli administratorzi, co byli mianowani ôd regyrōnku, a za to musieli zachować wierność głownymu regyrōnkowi wewnyntrznymu.
W kōńcu, kej moc dynastyje Zhou zmalała, ôna była zniszczōno ôd państwa Qin, co uwożało, iże Zhou stali sie słabi, a jejich panowanie niysprawiedliwe.
W czasie tyj reformy wkludzōno pōmiany administracyjne i rozwiniynto systym legalizmu, co głosiōł, iże prawo je nadrzyndne wobec kożdyj jednostki, w tym władcōw.
Naznaczynie dynastyje Han wyznaczyło wielgi ôkres w historyji Chin, cychujōncy sie srogimi pōmianami we strukturze politycznyj kraju.
Głownym cylym było usprawiedliwiynie przekozanio Mandatu ôd Niebios bez te piyńć dynastyji, i tak do dynastyje Song.
Te dynastyje posiadały tyż znacznie wiyncyj terytorium aniżeli kere ino z inkszych państw chińskich, co były wczasnij na połedniu.
Brutalne zachowanie Zhu Wen i niyskorniyjszych Liang było zdrzōdłym sporyj gańby, bez to tyż istniała presyjo, by wykluczyć ich ze mandatu.
Jednak Kublai Khan bōł jedynym ôbojyntnym władcōm, kej dopōminoł sie Mandatu ôd Niebios nad dynastyjōm Yuan, pōniywoż mioł spore wojsko i bōł tajlōm ludu Khitan, podobnie jak mocka inkszych z tego samego strzodowiska, bo niy mieli takich samych tradycyji i kultury jak jejich chińscy przeciwnicy.
To była jyny polityka ôd zaczōntku do kōńca i prōba ôd cysorza, coby utrzimać użyteczny akt wobec Nieba.
Prawo do buntu niy ma zakodowane w żodnym ôficjalnym prawie.
Pōniywoż zwyciynzca je tyn, co ôkryślo, fto dostoł Mandat ôd Niebios, a fto go straciōł, niykerzi chińscy naukowcy uwożajōm, iże to je ta zorta sprawiedliwości zwyciynzcy, nojlepij karakteryzowano w popularnym chińskim pedzyniu "Zwyciynzca ôstowo krōlym, przegrany banitōm" (chiński: “成者爲王，敗者爲寇”).
Godo sie tyż, iże krōlestwo Silla przijōnło Mandat ôd Niebios, ale nojwczasniejsze zopisy sōm z dynastyje Joseon, co uczyniyła Mandat ôd Niebios trwałōm ideologijōm państwowōm.
Niyskorniyjsze i barzij scyntralizowane dynastyje wietnamske przijōnły kōnfucjanizm za ideologijo państwowo, co dokludziyło do nastōnio wietnamskigo systymu trybutarnego w Azyji Połedniowo-Wschodnij, co bōł wzorowany na chińskim systymie sinocyntrycznym we Wschodnij Azyji.
W niyskorniyjszych czasach ta potrzeba była zażegnano, pōniywoż Cysorski Dōm Japōnije prawiōł, iże wywodzi sie w nieprzerwanej lyniji ôd japōńskij boginie słōńca Amaterasu.
Nawet po restauracyji Meiji w 1868 roku, kedy cysorz znod sie nazod w cyntrum politycznyj biōrokracyje, sōm trōn mioł barzo niywielgo władza wobec ôligarchije Meiji.
Media studies je dyscyplinōm i dōmynōm nauki, co zajmuje sie treściōm, historyjōm i skutkami rozmajtych mediōw, ôsobliwie mediōw masowych.
Media studies w Australiji były po piyrszy roz ôbrobiōne za przestrzyństwo sztudiōw w wiktoriańskich uniwerzytetach na poczōntku 1960 roku, a we szkołach postrzednich w połowie 1960 roku.
We szkołach postrzednich, wczasny kurs filmoznowstwa po piyrszy roz zaczōn być nauczany za tajla programu nauczanio wiktoriańskich szkōł postrzednich w połowie lot 60.
Ôd tego czasu ôn sie stoł, i durch je, ważnym elymyntym VCE.
Media studies niy sōm nauczane na poziōmie szkoły postrzednij w stanie Nowo Połedniowo Walijo.
Harold Innis i Marshall McLuhan sōm znanymi kanadyjskimi naukowcami, co prziczyniyli sie do rozrostu ekologije mydiōw i ekōnōmije politycznyj w XX stolecio.
Carleton University i University of Western Ontario, 1945 i 1946 prospektywnie, stworziły programy abo szkoły specyficzne dlo dziynnikarstwa.
Dzisioj wiynkszość uniwerzytetōw ôferuje sztudyjo licyncjacko w dōmynie mydiōw i kōmunikacyje, a moc kanadyjskich naukowcōw aktywnie prziczynio sie do rozrostu tyj dōmyny, postrzōd nich: Brian Massumi (filozofijo, kulturoznawstwo), Kim Sawchuk (kulturoznawstwo, fyministyka, sztudia nad starzyniym sie), Carrie Rentschler (teoryjo fyministyczno) i François Cooren (kōmunikacyjo ôrganizacyjno).
Medium to wszysko, co postrzedniczy w naszyj interakcyji ze światym abo inkszymi ludźmi.
McLuhan prawi, iże “technika fragmyntacyje, co je istotōm technologije maszin”, ukształtowała restrukturyzacyjo ludzkij roboty i ferajnōw, a “istotōm technologije autōmatyzacyje je coś ôpacznego”.
Cychōm wszyskich mediōw je to, iże “treść” kożdego medium je dycki inkszym medium.
Jeźli światło elektryczne je używane do szpilu w piōntkowy wieczōr w fusbal abo do ôświytlanio biōrka, idzie twiyrdzić, iże treściōm światła elektrycznego sōm te czynności.
Dopiyro kej światło elektryczne je używane do przedstawiynio miana marki, je widziane za medium.
Efekt medium stowo sie siylny, pōniywoż dostowo ôno inkszo medialno “treść”.
Gorke media majōm niske uczestnictwo, a chłōdne media majōm wysoke.
Communication University of China, downij znany za Beijing Broadcasting Institute, co jego poczōntki siōngajōm 1954 roku.
Bourdieu analizuje, iże telewizyjo zapewnio znacznie mynij autōnōmije abo wolności, aniżeli nōm sie wydowo.
W dōmynie filmoznowstwa, tak Frankfurt, jak i Berlin dōminowały w rozroście nowych perspektyw na tymat ruchōmych ôbrazōw medialnych.
Jedna z wczasnych publikacyji w tym nowym kerōnku je tōm pod redakcyjōm Helmuta Kreuzera, Literaturwissenschaft - Medienwissenschaft (Literaturwissenschaft - Medienwissenschaft), co podsumowuje prezyntacyje wygłoszōne na Düsseldorfer Germanistentag 1976.
Niymiecki Instytut Polityki Mediōw i Kōmunikacyje, założōny w 2005 roku ôd medioznawce Lutza Hachmeistera, je jedna z niywielu niyznoleżnych instytucyji podszukowawczych, co zajmuje sie zogodniyniami zwiōnzanymi z politykōm medialnōm i kōmunikacyjnōm.
Medienwissenschaften je teroźnie jednym z nojpopularniyjszych kerōnkōw sztudyjōw na niymieckich uczelniach, przi czym mocka kandydatōw felernie zakłodo, iże jego ukōńczynie autōmatycznie kludzi do kariery w telewizyji abo inkszych mediach.
Ôn ôferuje piyńcioletni program zintegrowany jak tyż dwuletni program w zokresie mediōw elektrōnicznych.
W czasie kej nauki ô kōmunikacyji kōncyntrujōm sie na spōsobie, w jaki ludzie kōmunikujōm sie, eli to postrzednij, abo bezpostrzednij, sztudyje medioznowcze majōm tyndyncyjo do zawynżanio kōmunikacyje ino do kōmunikacyje postrzednij.
Nauki ô kōmunikacyji (abo jejich pochodno) idzie sztudiyrować na Uniwerzytecie Erazma w Rotterdamie, Uniwerzytecie Radboud, Uniwerzytecie w Tilburgu, Uniwerzytecie w Amsterdamie, Uniwerzytecie w Groningen, Uniwerzytecie Twente, Akadymiji Roosevelta, Uniwerzytecie w Utrechcie, Uniwerzytecie VU w Amsterdamie i Uniwerzytecie Wageningen i Cyntrum Podszukowań.
University of the Punjab Lahore je nojstarszym wydziałym.
Sztudyje medialne sōm teroźnie wykłodane w cołkij Wielgij Brytaniji.
Jednak, pōnkt ciynżkości takich programōw niykej wykluczo pewne media - film, wydownictwa ksiōnżkowe, gry wideo, itp.
Je to czyńściowo zasugōm pozyskanio profesora Sivy Vaidhyanathana, historyka kultury i badocza mydiōw, jak tyż Inaugural Verklin Media Policy and Ethics Conference, ufundowanyj ôd CEO Canoe Ventures i absolwynta UVA Davida Verklina.
Magister sztudyjōw medialnych w Radford durch ôznaczo kogoś, fto kōncyntruje sie na dziynnikarstwie, nadowaniu, reklamie abo produkcyji internetowyj).
Bergsōn przeciwstawioł społeczyństwo ôtwarte tymu, co nazywoł społeczyństwym zawartym, zawartym systymym prawa, moralności abo religije.
Soros, George, "The Age of Fallibility," Public Affairs (2006).
Totalitaryzm zmusiōł wiedza do upolityczniynio, co niy przizwolyło na krytyczne myślynie i dokludziyło do zniszczynio wiedze w totalitarnych krajach.
We społeczyństwie zawartym roszczynia do pewnyj wiedze i ôstatecznyj prowdy kludzōm do prōby naciepniyńcio jednyj wersyje rzeczywistości.
Pōniywoż widzynie rzeczywistości ôd elektoratu może być łacno manipulowane, dymokratyczny dyskurs polityczny niykōniecznie kludzi do lepszego zrozumiynio rzeczywistości.
Popper jednak niy utożsamioł społeczyństwa ôtwartego ani z dymokracyjōm, ani z kapitalizmym, ani z leseferystycznōm gospodarkōm, ale radszyj z krytycznym nastawiyniym jednostki w ôbliczności zbiorowego myślynio grupowego jakij ino zorty.
Kolegia regulacyjne sōm ôsobami prawnymi, co ich zodaniym je sużynie interesowi publicznymu bez regulowanie wykōnowanio fachu.
Bez przikłod, żodyn robotnik w Ôntario niy może robić w ôbowiōnzkowym fachu bez człōnkostwa w Ontario College of Trades.
Dlo Webera socjologijo je naukōm ô społeczyństwie i zachowaniu, a beztōż musi patrzeć na sedno interakcyje.
Termin tyn je barzij praktyczny i ôbyjmujōncy aniżeli "zjawiska ôbywatelske" ôd Floriana Znanieckigo, pōniywoż jednostka wykōnujōnco czynnoś społeczno niy ma pasywno, ale radszyj aktywno i reaktywno.
To sie uwożo tyż za alternatywne postrzodki, kej wtōrne kōnsekwyncyje sie skōńczyły.
Jeźli sztudynt postanowi sie niy radzić sie dobrze na sztudyji, to wiy, iże ciynżko bydzie mu sie dostać na sztudyjo prawniczo i na kōniec ôsiōngnōńć cyl, jakim je bycie prawnikym.
Relacyjo Wertu je podzielōno na podgrupy nakozań i żōndań.
Te żōndania stworziły pora problymōw, nawet formalizm prawny bōł wystawiōny na prōba.
W zokresie, w jakim je mocka fyrm religijnych kōnkurujōncych ze sobōm, bydōm ône miały tyndyncyjo do szpecjalizowanio sie i zaspokojanio ôsobliwych potrzeb niykerych segmyntōw kōnzumyntōw religijnych.
Powszechnie wiadōmo, iże w teroźnych Stanach Zjednoczōnych siylne i rosnōnce sōm kościoły surowe, w czasie kej kościoły liberalne malejōm.
Czyn afektywny (znōny tyż za czyny ymocyjōnalne): czyny, co sōm powzimane skirz ymocyji, coby wyrazić ôsobiste uczucia.
W niykōntrolowanyj reakcyji niy ma miyrności i je brak dyskrecyje.
Kej aspiracyje niy sōm społniōne, ukazuje sie wnōntrzno niyspokojność.
Czynstym przikładym sōm behawioralne i racjōnalne założynia wyboru.
Te sześ pojyńć ôstało zidyntyfikowanych ôd Arystotelesa i do dzisioj sōm tymatym mocki godek.
Mikrologiczne teoryje ekōnōmije rozwożajōm fungowanio grupy jednostek.
Bez robiynie tego powoduje, iże dostowcy sōm kōnkuryncyjni i bez to tworzi porzōndek w gospodarce.
Teoryjo racjōnalnego wyboru, choć coroz barzij kolōnizowana ôd ekōnōmistōw, rōżni sie ôd kōncepcyji mikroekōnōmicznych.
Tradycyjne czynności: czynności, co sōm wykōnowane skirz tradycyje, pōniywoż sōm ône dycki wykōnowane w ôkryślōny spōsōb dlo pewnych sytuacyji.
Zwyk je to praktyka, co spoczywo postrzōd wiadōmości.
Zwyk to seryjo krokōw wyuczōnych stopniowo i czasami bez świadōmyj świadōmości.
Idyjo jo we szkiołku Cooley'a polygo na tym, iże nasze poczucie siebie rozwijo sie, kej ôbserwujymy i zastanowiōmy sie nad inkszymi i tym, co ôni mogōm myśleć ô naszych czynach.
Kapitał społeczny to "nece relacyje miyndzy ludźmi, co żyjōm i robiōm w danym społeczyństwie, czym umożliwiajōm tymu społeczyństwu efektywne funkcjōniyrowanie".
W piyrszyj połowie XIX stolecio de Tocqueville mioł ôbserwacyje na tymat życio w Ameryce, co zdowały sie zarysowować i definiować kapitał społeczny.
Społeczność jako cołkość skorzisto ze spōłpracy wszyskich jeji czynści, w czasie kej jednostka znojdzie we swojich ferajnach korziści z pōmocy, sympatyje i spōlnot swojich sōmsiadōw.
W słowach Steina (1960:1): "Cynōm za utrzimanie społeczyństwa, co zachynco do kulturowyj rozmajtości i eksperymyntowanio, je bez wōntōw akceptacyjo pewnyj dezorganizacyje tak na poziōmie indywidualnym, jak i społecznym."
wszyske te refleksyje w znaczōncy spōsōb prziczyniyły sie do rozrostu kōncepcyje kapitału społecznego w nastympnych dekadach.
Robert D. Putnam (1993) zasugerowoł, iże kapitał społeczny ulekszōłby spōłpraca i wzajymnie spōmogajōnce relacyje we społecznościach i norodach, tōż bōłby cynnym postrzodkym w walce z mocōm zaburzyń społecznych włościwych dlo teroźnych społeczyństw, bez przikłod z przestympczościōm.
Kōncepcyjo kapitału społecznego ôd Nan Lina mo barzij indywidualistyczne podejście: "Inwestycyjo w relacyje społeczne z ôczekowanymi zwrotami na rynku."
Termin kapitał je używano bez analogijo do inkszych form kapitału ekōnōmicznego, pōniywoż prawi sie, iże kapitał społeczny przinosi podobne (choć mynij wymierne) profity.
Robison, Schmid i Siles (2002) dokōnali przeglōndu rozmajtych definicyji kapitału społecznego i doszli do wniosku, iże mocka ś nich niy społnio formalnego wymogu definicyje.
Propōnujōm, coby kapitał społeczny zdefiniować za sympatyjo: ôbiekt sympatyje inkszyj ôsoby mo kapitał społeczny; ci, co majōm sympatyjo dlo inkszych, zapewniajōm kapitał społeczny.
Kapitał społeczny ôdrōżnio sie tyż ôd kapitalizmu społecznego ekōnōmicznyj teoryje.
"Tworzi ôn wert dlo ludzi, co sōm połōnczyni, a tyż dlo ôsōb postrōnnych."
Podle Roberta D. Putnama, kapitał społeczny ôdnosi sie do "połōnczyń miyndzy jednostkami - necōw społecznych jak tyż norm wzajymności i godności, co z nich wynikajōm."
Je to widzialne w niższych poziōmach zaufanio do regyrōnku i niższych poziōmach aktywności ôbywatelskij.
Putnam sugeruje tyż, iże bazowōm prziczynōm spodku kapitału społecznego je wchōd kobiyt na rynek roboty, co może korelować z ôgraniczyniami czasowymi, co hamujōm ôbywatelske zaangażowanie ôrganizacyjne, take jak ferajny ôjcōw i rechtorōw.
Fukuyama sugeruje, iże w czasie kej kapitał społeczny je użyteczny dlo rozrostu, nakłodo ôn tyż koszty na czōnkōw spoza grupy, co mo niyzamiyrzōne kōnsekwyncyje dlo ôgōlnego dobrobytu.
Tyn wymior kōncyntruje sie na korziściach wynikajōncych z kōnfiguracyje necu aktora, indywidualnyj abo zbiorowyj.
Je to nojlepij karakteryzowane bez zaufanie do inkszych i jejich spōłpraca jak tyż idyntyfikacyjo jednostki w rōmach necu.
Podszukowania ôd Sheri Berman i Dylana Rileya, jak tyż ekōnōmistōw Shankera Satyanatha, Nico Voigtländera i Hansa-Joachima Votha, powiōnzały ferajny ôbywatelske z rozrostym ruchōw faszystowskich.
Negatywne kōnsekwyncyje kapitału społecznego sōm czyńścij zwiōnzane z kapitałym wiōnżōncym aniżeli pōmostowym.
Wiōnżōncy i pōmostowy kapitał społeczny mogōm produktywnie spōłpracować, jeźli sōm w rōwnowodze, abo mogōm fungować przeciwko siebie.
Zmocniynie wiyńzi wyspiorskich może kludzić do rozmajtych skutkōw, takich jak marginalizacyjo etniczno abo izolacyjo ôbywatelsko.
Niymcy ciepli sie do swojich klubōw, dobrowolnych ferajnōw i fachowych ôrganizacyji skirz frustracyje sprawiōnyj klynskami regyrōnku krajowego i partyji politycznych, czym pōmogli w tyn spōsōb podwożyć Republika Weimarsko i ułacnić Hitlerowi dojście do władze."
W Republice Weimarskiej byli barzo introwertyczni.
Robert Putnam, we swojij niyskorniyjszyj robocie sugeruje tyż, iże kapitał społeczny i zwiōnzany z nim wzrōst ufności publicznyj sōm hamowane bez imigracyjo i rosnōnco rozmajtość rasowo we społecznościach.
Brak hōmogyniczności powodowoł, iże ludzie wycofowali sie nawet z nojbliższych grup i ferajnōw, czym tworzili zatōmizowane społeczyństwo, a niy spōjno spōlnota.
Kapitał ludzki, bydōncy zasobym prywatnym, może być dostympny dziynki tymu, co poprzednie pokolynie zgrōmadziyło w rōmach kapitału społecznego.
Nawet jeźli Coleman nigdy niy ôdnosi sie we swojij dyskusyji do Pierre'a Bourdieu, je to zbieżne z argumyntacyjōm ôd Bourdieu przedstawiōnōm w Reproduction in Education, Society and Culture.
Tak tōż to platforma społeczno sama w siebie ajnrichtuje nos w rzeczywistość społeczno, co my dō nij prziwykli.
Coby to zilustrować, zakłodōmy, iże jednostka pragnie poprawić swoje miyjsce we społeczyństwie.
Je społeczyństwo ôbywatelske adekwatnōm teoryjōm?
Typowym przikładym je to, iże gangi przestympcze tworzōm wiōnżōncy kapitał społeczny, w czasie kej chōry i kluby krynglarskie (stōnd tytuł, bo Putnam żałowoł nad jejich padniyńciym) tworzōm pōmostowy kapitał społeczny.
Aldrich stōsuje tyż idyje kapitału społecznego do bazowych prawideł ôdbudowy po katastrofie i ôbgaduje faktory, co abo pōmogajōm, abo zawodzajōm ôdbudowie, take jak zokres zniszczyń, gynstość zaludniynio, jakość regyrōnku i pōmocy.
Ludzie, co żyjōm w tyn spōsōb, czujōm, iże to sōm normy ôbywatelske i poradzōm żyć bez ôbow ô swōj kredyt, dzieci, a w razie potrzeby dostać pōmoc charytatywno.
wszyske formy "kapitału" były dlo Marksa w posiadaniu ino kapitalistōw i podkryśloł podstawa siyły roboczyj we kapitalistycznym społeczyństwie, jako klasy skłodajōncyj sie z jednostek zôbowiōnzanych do przedowanio swojij siyły roboczyj, pōniywoż brakuje im stykajōncego kapitału, w jakim ino synsie tego słowa, coby postōmpić inakszyj.
Portes wymiynio za przikłod darowizna sztypyndium dlo człōnka tyj samyj grupy etnicznyj.
Zapropōnowano podskale wiōnżōnce i pōmostowe, co były przijynte w bez 300 artykułach naukowych.
Niy je jednak jedyn wielościowy spōsōb ôkryślanio poziōmu spojistości, atoli radszyj zbiōr modelōw necōw ôbywatelskich, co badocze używali bez dziesiynciolecia do ôperacjōnalizacyje kapitału społecznego.
Grupy ô srogszyj liczbie człōnkōw (take jak partyje polityczne) wnoszōm wiyncyj do sumy kapitału aniżeli grupy ô myńszyj liczbie człōnkōw, chocioż moc grup ô małyj liczbie czlōnkōw (takich jak społeczności) durch przerachowuje sie, by być znaczōncymi.
To, jakim spōsobym dano grupa ôdnosi sie do reszty społeczyństwa, tyż wpływo na kapitał społeczny, ale w inkszy spōsōb.
Przi przijyńciu, iże niy idzie wpływać na sympatyjo inkszych, ôsoby dōnżōnce do przinoleżności mogōm fungować dlo zwiynkszynio włosnyj sympatyje do inkszych jak tyż ôrganizacyje abo instytucyje, co reprezyntujōm.
Podle takich autorōw jak Walzer (1992), Alessandrini (2002), Newtown, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (1997) jak tyż Walters, to gynau dziynki społeczyństwu ôbywatelskimu, a akuratnij trzecimu sektorowi, jednostki poradzōm tworzić i utrzimować relacyjne nece.
Niy ino udokumyntowano, iże społeczyństwo ôbywatelske wytworzo zdrzōdła kapitału społecznego, ale podle Lyonsa (2001), kapitał społeczny niy ukazuje sie w żodnyj postaci w rōmach faktorōw, co umożliwiajōm abo stymulujōm rozrost trzecigo sektora.
Cylym je reintegracyjo tych, co byli ôdsuniyńci ôd nadgrōd systymu ekōnōmicznego, ze "społecznościōm".
Alessandrini zgodzo sie z tym bez twiyrdzynie iże "ôsobliwie w Australiji neoliberalizm ôstoł przekształcōny w racjōnalizm ekōnōmiczny i ôkryślōny ôd poru teoretykōw i kōmyntatorōw za zagrożynie dlo cołkości społeczyństwa skuli spōsobu, w jaki ôn wykorzistuje kapitał społeczny do roboty."
W rozroście miyndzynorodowym, Ben Fine (2001) i John Harriss (2001) fest krytykowali niynoleżne przijyńcie kapitału społecznego za rzekōme panaceum (bez prōmowanie bez przikłod ôrganizacyje społeczyństwa ôbywatelskigo i ôrganizacyji niyregyrōnkowych za agyntōw rozrostu) na niyrōwności gynerowane ôd neoliberalnego rozrostu gospodarczego.
Jednak wyższy poziōm kapitału społecznego kludziōł do wyższego sparcio dlo dymokracyje.
Akuratno ôcyna tych bazowych czynnikōw czynsto sugeruje, co kobiyty niy welujōm na podobnym poziōmie jak chopy.
Kapitał społeczny ôferuje bogactwo zasobōw i necōw, kere ułatwiajōm zaangażowanie polityczne.
Kobiyty czynścij ôgranizujōm sie we mynij hierarchiczny spōsōb i skupiajōm sie na tworzyniu kōnsensusu.
Bez przikłod ôsoba niymocno skuli raka może dostać informacyje, geld abo spōmoganie moralne, kerych jejij potrza, coby zniyść leczenie i być nazod zdrowo.
Co wiyncyj, sōmsiedzki kapitał społeczny może tyż spōmoc łagodzynie niyrōwności zdrowotnych postrzōd dzieckōw i modzieży.
Relacyje i nece utrzymywane bez populacyjo myńszości etnicznyj na ôbszarze geograficznym, w kerym srogi ôdsetek miyszkańcōw noleży do tyj samyj grupy etnicznyj, mogōm prowadzić do lepszych wynikōw zdrowotnich aniżeli szłoby ôczekiwać na bazie inkszych cychōw indywidualnych i sōmsiedzkich.
Bez przikłod, wyniki ankety przeprowadzōnyj postrzōd szkolorzy w wieku ôd 13 do 18 lot starych we Szwecyje pokozały, co niski kapitał społeczny i niske trufanie społeczne sōm zwiōnzane z wyższymi wskoźnikami ôbjawōw psychosōmatycznych, bōlu miynśniowo-szkeletowego i depresyje.
W jednym z badań informacyjne wykorzystanie internetu korelowało pozytywnie z produkcyjōm kapitału społecznego bez jednostka, a zastosowania społeczno-rekreacyjne były skorelowane ujymnie (srogszy poziōm tych zastosowań korelowoł z niższym poziōmym kapitału społecznego).
Ôznoczo to, co ôsoby mogōm selektywnie łōnczyć sie z inkszymi we ôparciu ô ustalōne zainteresowania i pochodzynie (strzodowisko).
Argumynt tyn je durś używany, chocioż srogo wielość dowodōw pokozuje, że istnieje pozytywny zwiōnzek miyndzy kapitałym społecznym a internetym.
Niydowne badania, kere były kludzōne we 2006 roku, pokozujōm tyż, co używocze internetu czynsto majōm szersze nece aniżeli te, kere korzystajōm z dostympu do internetu niyregularnie abo wcale.
Inksze badania pokozujōm, co modsze ôsoby używajōm internetu jako ekstra strzodka kōmunikacyje, zamiast pozwalać, coby kōmunikacyjo internetowo zastympowała kōntakt gymba w gymba.
Krytykujōm Colemana, kery zastosowoł ino wielość ôjcōw ôbecnych we familije i zignorowoł niywidoczny wpływ barzij dyskretnych wymiarōw, takich jak przibrane ôjce i roztōmajte zorty niypōłnych familijōw.
Morgan i Sorensen (1999) dyrekt kwestiōnujōm Colemana za brak jednoznacznego mechanizmu, kery tuplikowołby, czymu szkolorze ze katolickich szulōw majōm lepsze wyniki, aniżeli szkolorze ze publicznych szulōw we znormalizowanych testach ôsiōngniynć.
Wyłazi na to, co chocioż kapitał społeczny może prziniyść pozytywne efekt utrzymywanio całościowych społeczności funkcjōnalnych w szkołach, kere przestrzegajōm normōw, to jednak wywołuje tyż negatywne kōnsekwencyje za srogigo mōnitorowanio.
Szule te badajōm inkszo zorta kapitału społecznego, takigo jak informacyje ô możebnościach we rozszerzōnych necach społecznych ôjcōw i inkszych majorantnych.
Podobiyństwo tych stanōw polego na tym, co ôjce bōli barzij zwiōnzane z edukacyjōm swojich dzieckōw.
Bez społecznego kapitału we ôbszarze edukacji rechtorōw i ôjcōw, kerzi majōm swoja rola we uczyniu sie szkolorzy, fest srogi wpływ na akademicke szkolynie jejich dziecka może zależeć ôd tych czynnikōw.
Jak pedzieli Tedin i Weiher (2010), "jednym z nojwożniyjszych czynnikōw prōmowanio sukcesu szkolorzy je aktywne zaangażowanie ôjcōw w edukacyjo dziycka."
Nece spōmogajōnce, jako forma kapitału społecznego, sōm niyzbyndne do aktywizowanio kapitału kulturowego, kery miały nowo przibyłe sztudynty.
Etniczno solidarność je fest wożno w mōmyncie, kej imigranty dopiyro przibywajōm do społeczyństwa przijmujōncego.
Etniczne spōmoganie dowo impuls do akademickego sukcesu.
Jego głōwnym argumentym za klasyfikacyjōm kapitału społecznego za geograficzne pojyncie je to, co relacyje miyndzy ludźmi sōm formowane i kształtowane bez ôbszary, na kerych żyjōm.
We swojich badaniach niy patrzy na poszczegōlnych uczestnikōw tych struktur, ale na to, jak struktury i powiōnzania, kere z niych wynikajōm, rozchodzōm sie we przestrzyństwie.
Inkszym ôbszarym, w kerym społeczny kapitał może być widziany jako ôbszar sztudiōw we geografije, je analiza udziału we wolōntariacie i jego spōmoganio ze strōny roztōmajtych regiyrōngōw.
Istnieje fest wożny zwiōnzek miyndzy wolnym czasym a demokratycznym społecznym kapitałym.
We dalszym badaniu Kislev (2020) pokozuje zwiōnzek miyndzy pragniyniym rōmantycznych relacyjōw a wolnym stanym.
Podobne wyniki były uzyskane we przekrojowym badaniu, kere przeprowadziōł Sarker we Bangladeszu.
Epo zrobiōł to bez porōwnanie wynikōw dobrobytu geszefciorzy, kerzi mieli dostymp i tych, kerzi niy mieli dostympu.
Spōjność grupy (kero mianuje sie tyż spōjnościōm grupowōm i spōjnościōm społecznōm) powstowo, kej wiynzi kuplujōm czōnkōw grupy społecznyj ze sobōm i ze grupōm jako cołkościōm.
Spōjność idzie akuratnij zdefiniować jako tyndyncyjo grupy do bycio jednościōm w czasie roboty na rzecz cylu abo zaspokojanio ymocjōnalnych potrzeb jejij czōnkōw.
Jejij dynamiczno natura ôdnosi sie do tego, jak stopniowo zmiynio sie we czasie we swojij sile i formie, ôd mōmyntu stworzynio grupy do jejij rozwiōnzanio.
Ta definicyjo może być uôgōlniōna na wyinkszość grup, kere sōm skarakteryzowane (społniajōm kryteria) ômōwiōnōm powyżyj definicyjōm ôd grupy.
W badaniu poprosili czōnkōw grupy, coby zidentyfikowali wszyskich swojich dobrych kamratōw i ôbrachowali stosunek ôbiorōw we grupie do ôbiorōw poza grupōm.
Spōjność grupy jest podobno do przyciōnganio na poziōmie grupy kere - podle Hogga - jest znane jako przyciōnganie społeczne.
Lott i Lott (1965), kerzi ôdwołujōm sie do prziciōnganio interpersōnalnego jako do spōjności grupy, przekludziyli szyroki przeglōnd literatury i stwierdzili, co podobiyństwa jednostek w pochodzyniu (np. rasa, pochodzynie etniczne, zajyncie, wiek), postawy, wartości i cychy ôsobowoście majōm ôgōlnie pozytywny zwiōnzek ze spōjnościōm grupy.
Co wiyncyj, skuli zbliżōnego pochodzynio barzij prawdopodobne je, co czōnki majōm podobne poglōndy na roztōmajte kwestie, w tym cyle ôd grupy, metody kōmunikacyje i zorta pożōndanego prziwōdztwa.
Dzieje sie to czynsto skuli społecznego prōżniactwa; teoryje, kero godo, co poszczegōlne czōnki grupy richtich wrażōm mynij wysiłku, skirz tego, co wiedzōm, co inksze czōnki nadrobiōm ta luka.
Wiynkszość metaanalizōw (badań, kere podsumowujōm wyniki mocy badań) wykozała, co istnieje zwiōnzek miyndzy spōjnościōm a wynikami.
Kedy je to definiowane jako zaangażowanie w zadanie, je tyż skolerowane z wydajnościōm, ale we myńszym stopniu aniżeli spōjność jako prziciōnganie.
Jednak niykere grupy mogōm mieć silniejszo zależność spōjności ôd wynikōw aniżeli inksze grupy.
Sōm jednak pewne dowody na to, co spōjność może być mocnij powiōnzano z wynikami we przipadku grup, kere majōm fest spōłzoleżne role aniżeli w przipadku grup, w kerych czōnki sōm niyzoleżne.
Co wiyncyj, grupy ô wysokich cylach wydajności były moc produktywne.
Czōnki ôd grup spōjnych sōm tyż barzij ôptymistyczne i mynij ciyrpiōm skuli problymōw społecznich aniżeli czōnki grup niyspōjnych.
Pokozało sie, co mulorze i stolorze bōli barzij ukōntyntowane, kej robiyli we spōjnych grupach.
Jedne z badań wykozało, co spōjność jako zaangażowanie we zadania może poprawić grupowe podyjmnowanie decyzyjōw, kej grupa je pod wpływym stresu, barzij aniżeli wtynczos, kej niyma pod wpływym stresu.
Badanie wykozało, co zespoły ô niskij spōjności i wysokij pilności wypadły gorzyj aniżeli zespoły ô wysokij spōjności i wysokij pilności.
Teoryjo myślynio grupowego sugeruje, co naciski zawodzajōm grupie krytycznie myśleć ô jejich decyzyjach.
Inkszym powodym je to, co ludze cyniōm grupa i beztōż chyntnij poddowajōm sie presyje kōnformizmu, coby utrzimać abo wzmōcnić swoje relacyje.
Przijmuje sie, co stopiyń empatyje czōnkōw wskozuje na spōjność grupy.
Podle zlecōnych bez regiyrōng raportōw tymatycznych State of the English Cities, je piyńć rōztōmajtych wymiarōw spōjności społecznyj: warōnki materialne, relacyje pasywne, relacyje aktywne, solidarność, integracyjo i rōwność.
Te bazowe potrzeby życiowe sōm fōndamentym silnyj tkanki społecznyj i wożnym wskoźnikiym społecznego postympu.
Trzeci wymiar ôdnosi sie do pozytywnych interakcyjōw, wymiany i necōw miyndzy jednostkami i społcznościami, czyli inakszyj "aktywnych relacyjōw społecznych".
Ôbyjmuje tyż poczucie przinoleżności do miasta jak tyż siyła spōlnych doświadczyń, tożsamości i wartości miyndzy ôsobami z roztōmajtych strzodowisk.
Na poziōmie społecznym Alberkt Larsen definiuje spōjność społeczno "jako przekōnanie – wyznowane bez ôbywateli danego państwa norodowego – iże dzielōm spōlnota moralno, kero pozwolo jejim trufać sie wzajymnie".
Formacyjo społeczno to kōncepcyjo marksistowsko (synōnim "społeczyństwa"), kero ôdnosi sie do kōnkretnego, historycznego powiōnzanio miyndzy kapitalistycznym sposobym produkowanio, zachowaniym przedkapitalistycznych sposobōw produkowanio, a instytucjōnalnym kōntekstym gospodarki (ujednoznaczniynie).
We naukach społecznych struktura społeczna to wzorcowe ukłody społeczne we społeczyństwie, kere wychodzōm ze działanio jednostek, ale tyż je determinujōm.
Kōntrastuje to ze "systymym społecznym", kery ôdnosi sie do struktury macierzystyj, w keryj ôsadzōne sōm te roztōmajte struktury.
Ôkreślo normy i wzorce relacyjōw miyndzy roztōmajtymi instytucyjami społeczyństwa.
Mo to tyż znaczynie we spōłczesnym badaniu ôrganizacyje, skuli tego, co struktura ôrganizacyje może decydować ô jejij elastyczności, zdolności do zmianōw, itp.
We skali mezo tyczy sie to struktury necōw społecznych miyndzy ôsobami abo ôrganizacyjami.
Bez przikłod John Levi Martin mioł teoryjo, co pewne struktury we makroskali sōm właściwościami kulturowych instytucyjōw we mikroskali, kere sie wyłōniajōm (tj. "struktura" ôdnosi sie do pojyńcio, kerego używoł antropolog Claude Levi-Strauss).
Alexis de Tocqueville jako piyrszy użył terminu "struktura społeczno".
Jedyn z nojwczasniyjszych i nojbarzij wszechstrōnnych ôpisōw struktury społecznyj ôstoł stworzōny bez Karla Marksa, kery powiōnzoł życie polityczne, kulturalne i religijne ze knifym produkcyje (podstawowōm strukturōm ekōnōmicznōm).
Émile Durkheim, kery czerpoł ze analogije miyndzy systymami biologicznymi i społecznymi, kere były spopularyzowane bez Herberta Spencera i inkszych, przedstowił poglōnd, co roztōmajte instytucyje i praktyki społeczne ôdgrywajōm rola we zapewniyniu funkcjōnalnyj integracyje społeczyństwa bez asymilacyjo roztōmajtych tajli we zunifikowano i samoreprodukujōno sie cołkość.
Inksi podōnżajōm za Lévi-Straussem we szukaniu logicznego ordnōngu we kulturowych strukturach.
Nojbarzij znaczōncymi prōbami połōnczynio kōncepcyje struktury społecznyj ze podmiotowościōm sōm teoryje: strukturacji ôd Anthōny'igo Giddensa i praktyki ôd Pierre'a Bourdieu.
Analiza Giddensa je pod tym wzglyndym zbieżno ze dekōnstrukcyjōm binarności dokōnanōm bez Jacquesa Derridy, kero leży u podstaw klasycznego rozumiynio socjologicznego i antropologicznego (ôsobiliwie uniwersalizujōncych tyndyncyjōw strukturalizmu Lévi-Straussa).
Badoł to Jacob L. Moreno.
Socjobiologijo to dziedzina biologije, keryj cylym je badanie i wyjaśnianie zachowań społecznych we kategoryjach ewolucyje.
Socjobiologijo bado zachowania społeczne, take jak mustry godowe, boje terytorialne, gōny we sforze i społeczność ula ôd ôwadōw społecznych.
Przewiduje, co zwiyrza bydōm zachowywać sie na spōsōb, kery z biegiym czasu pokozoł sie skuteczny.
Zachowanie jest bezto widziane jako prōba zachowanio swojich genōw we populacyji.
Altmann ôpracowoł swoja włosno marka socjobiologije do badanio zachowań społecznych ôd makakōw krōlewskich bez używanie statystyk i ôstoł zatrudniōny jako "socjobiolog" we Yerkes Regional Primate Research Center we 1965 roku.
Kejś fachowy termin "socjobiologijo" stoł sie szyroko znany we 1975 r., kej to Wilsōn ôpublikowoł swoja ksiōnżka „Sociobiology: The New Synthesis”, kero wywołała moc kōntrowersyjōw.
Jednak wpływ ewolucyje na zachowanie zainteresowoł biologōw i filozofōw wartko po ôdkryciu samyj ewolucyje.
Edward H. Hagen pisze we „The Handbook of Evolutionary Psychology”, co ôkrōm publicznych kōntrowersyjōw skuli stosowanio wzglyndym ludzi, socjobiologijo je "jednym ze naukowych triumfōw dwudziestego storocza" ".
Bezto te cychy były prawdopodobnie "adaptacyjne" we strzodowisku, w kerym gatunek ewoluowoł.
Bezto czynsto interesujōm sie zachowaniami instynktownymi abo intuicyjnymi jak tyż wyjaśnianiym podobiyństw, a niy rōżnic miyndzy kulturami.
Ta ôjcowsko ôchrōna zwiynkszōłaby czynstotliwość we populacyji.
E.O. Wilsōn padoł, co ewolucyjo może tyż ôddziaływać na grupy.
Kej altruizm je genetycznie zdeterminowany, to jednostki altruistyczne muszōm przekozywać włosne altruistyczne cychy genetyczne, coby altruizm mōg przetrwać, ale kej altruisty przekozujōm swoje zasoby niyaltruistōm kosztym włosnego gatunku, altruisty majōm tyndyncyjo do wymiyranio, a inksi zwiynkszajōm swoja liczebność.
We socjobiologiji zachowanie społeczne je nojprzōd eklerowane jako hipoteza socjobiologiczno bez znoleziynie ewolucyjnie stabilnyj strategije, kero fasuje do ôbserwowanego zachowanio.
Tym knifym wyeklerowano altruizm miyndzy ôwadami społecznymi a miotami.
Ôgōlnie rzecz bierōnc, samice z wiynkszymi możebnościami rodzynio mogōm mynij cynić swoje potōmstwo, jak i tyż mogōm w taki spōsōb aranżować możebności rodzynio, coby zmaksymalizować dostymp do jodła i ôchrōna zapewniano bez partnyrōw.
Badania genetyki ludzkigo zachowanio ôgōlnie pokozały, co cychy behawioralne, takie jak kreatywność, ekstrawersyjo, agresywność i IQ, majōm wysoko dziedziczność.
Tak tōż kej FEV ôstanie gynetycznie usuniynty z gynōmu ôd mysze, samce mysze ôroz zaatakujōm inksze samce, kej jejich ôdpowiydniki dziwokij zorty potrzebujōm moc wiyncyj czasu na zainicjowanie agresywnego zachowanio.
Jak pisała Ullica Segerstråle, podczas trefu Socjobiologicznyj Grupy Badawczyj we 1976 r., Chōmsky argumyntowoł za znaczyniym socjobiologicznego pojyncio ludzkij natury.
Wilsōn prawiōł, co niykej niy chcioł sugerować tego, co powinno być, ino godoł ô tym, co je w ryalności.
Biznys to działalność, kero polego na zarobianiu na życie abo zarobianiu piniyndzy bez produkcyjo abo zakup i przedej poroduktōw (takich jak towory i usugi).
Kej fyrma narobi sie dugōw, wierziciele mogōm zajmnōnć ôsobisty statek właściciela.
Termin tyn je tyż czynsto używany potocznie (ale niy bez prownikōw abo byamtrōw) we ôdniysiyniu do spōłki.
Priwatno korporacyjo nastawiōno na zysk je włosnościōm jejij akcjōnariuszy, kerzi ôbierajōm forsztand, kery regyruje korporacyjōm i zatrudnio jejij kerowniczy persōnel.
Spōłdzielnia rōżni sie ôd korporacyji tym, co mo czōnkōw, a niy udziałowcōw, i to ôni dzielōm miyndzy siebie władza decyzyjno.
Spōłki z ôgraniczōnōm ôdpedzialnościōm (sp. z o.o.), spōłki partnerske z ôgraniczōnōm ôdpedzialnościōm i inksze szczegōlne zorty ôrganizacyjōw byznesowych chrōniōm swojich posiedzicieli abo udziałowcōw przed niypowodzeniym byznesowym, bez to, co to sōm ôsobne podmiōty prawne prowadzōnce działalność gospodarczo z ôkreślōnymi zabezpieczyniami.
Czōnki gwarantujōm wypłata ôkreślōnych (zwykle nōminalnych) kwot w przipadku upadłości ôd fyrmy, ale poza tym niy majōm żodnych prow majōntkowych w stosunku do fyrmy.
Tyj zorty spōłki niy mogōm już być tworzōne we Wielgij Brytaniji, chocioż durś istniejōm przepisy prawne, kere tyczōm sie jejich istniynio.
Trza zauważyć, co "Ltd po mianie ôd fyrmy ôznaczo spōłka ze ôgraniczōnōm ôdpedzialnościōm, a PLC (public limited cōmpany) wskazuje, co jejij akcyje sōm wszechôbecnie posiadane."
We spōłce z ôgraniczōnōm ôdpedzialnościōm bydōm to porynczyciele.
Prywatne spōłki niy majōm akcyjōw we ôbrocie publicznym i czynsto majōm ôgraniczenia, kere tyczōm sie przenoszynio akcyjōw.
Fyrmy rozrywkowe i agencyje medialne bierōm zyski przede wszyskim ze przedowanio własności intelektualnyj.
Przinoleżōm do niych dobra materialne, take jak auta, autobusy, sprzynt medyczny, szkło abo fligry.
Wiynkszość sklepōw i fyrm katalogowych to dystrybutory abo detalisty.
Zarobiajōm na przedowaniu toworōw i usug zwiōnzanych ze szportym.
Moderno dziedzina ôstała stworzōno bez italjańskigo matematyka Luca Pacioli we 1494 roku.
Finanse idzie tyż zdefiniōwać jako nauka ô regyrowaniu piyniōndzami.
Posiedziciele mogōm sami regyrować swojimi fyrmami abo zatrudniać ku tymu menedżerōw.
Regyrowanie procesami byznesowmi (BPM) to holistyczne podejście do regyrowanio, skōncyntrowane na przifasowaniu wszyskich aspektōw ôrganizacyje ku potrzebōm i wymoganiōm klijyntōw.
Moc fyrmōw działo za postrzednictwym ôdrymbnego podmiotu, takigo jak korporacyjo abo spōłka ôsobowo (utworzōno ze ôgraniczōnōm ôdpedzialnościōm abo bez nij).
Gyneralnie rzecz bierōnc, wspōlniki spōłki kapitałowyj, kōmandytariusze spōłki kōmandytowyj jak tyż wspōlniki spōłki ze ôgraniczōnōm ôdpedzialnościōm sōm chrōniōne przed ôsobistōm ôdpedzialnościōm za dugi i zobowiōnzania podmiotu, kery prawnie traktowany je jako ôdrymbno "ôsoba".
Warōnki partnerstwa sōm czynściowo sztalowane bez ugoda spōłki, jeźli tako ôstała stworzōno, a czynściowo bez prawo jurysdykcyje, w keryj znajduje sie spōłka ôsobowo.
W niykerych systymach dowkowych może to prowadzić do tzw. podwōjnego ôbdowkowanio, skuli tego, co nojprzōd korporacyjo płaci dowka ôd zysku, a dalij, kej korporacyjo tajluje swoje zyski miyndzy posiedzicialami, ôsoby fizyczne muszōm uwzglyndnić dywidyndy w swojich dochodach, kej nafilowujōm swoje ôsobiste zeznania dowkowe. I w tym mōmyncie nadkłodano je drugo warstwa dowki dochodowyj.
"Wejście na giełda" we procesie, kery mianuje sie piyrszōm publicznōm ôfertōm (IPO), ôznaczo, że tajla fyrmy bydzie włosnościōm czōnkōw społeczyństwa.
Kodeks Hammurabigo pochodzi - bez przikłod - z kole 1772 r. p.n.e. i zawiyro przepisy, kere ôdnoszōm sie, miyndzy inkszymi, do kosztōw liferōngu i stosunkōw miyndzy kramorzami i postrzednikami.
Lokalne prawodowstwo może tyż wymogać ekstra licyncyjōw i dowkōw, coby ino prowadzić byznes.
Wiynkszość krajōw z rynkami kapitałowymi mo co nojmynij jedyn.
Inksze kraje zachōdnie majōm podobne ôrgany rygulacyjne.
Rozprzestrzynianie sie i rosnōnco złożōność przepisōw, kere rygulujōm działalność ekōnōmiczno, wymusiyły coroz wiynkszo specjalizacyjo w prawie korporacyjnym.
Wiynkszość fyrmōw mo nazwy, logo i podobne techniki brandingowe, kere mogōm skorzystać na prawie cychōw toworowych.
Ekōnōmijo to społeczno nauka, kero bado, w jaki spōsōb ludzie wchodzōm w interakcyjo z wartościōm; szczegōlnie z produkcyjōm, dystrybucyjōm i kōnsumpcyjōm toworōw i usug.
Stwiyrdziōł, co priyrwyjsze ekōnōmisty zwykle kōncyntrowali swoje badania na analizie bogajstwa: jak bogajstwo je tworzōne (produkcyjo), dystrubowane i kōnsumowane; i jak bogajstwo może rōść.
Kej wojna niy ma możliwo do wygranio abo jeźli ôczekiwane koszty sōm wiynksze jak korzyści, decydynty (zakłodajōnc, iże sōm racjōnalne) mogōm niykej niy iść na wojna (decyzyjo), ale radszyj zbadać inksze alternatywy.
Przikozy ekōnōmiczne ukazujōm sie w pismach ôd beocjańskigo poety Hejzoda, a poru historykōw ekōnōmije ôkreślyło samego Hejzoda jako "piyrszego ekōnōmisty".
Dwie grupy, kere niyskorzij mianowano "merkantylistami" i "fizjokratami", barzij dyrekt wpłynyły na dalszy rozwōj tymatu.
Utrzimywano, co bogajstwo norodu zoleży ôd akumulacyje złota i strzybra.
Fizjokraty, grupa ôziymnastowiecznych francuskich myndrcōw i pisorzy, rozwinyła idyjo ekōnōmije jako ôbiegu ôrkynżnego dochodōw i produkcyje.
Fizjokraty ôpowiadali sie za zastōmpiyniym kosztownych administracyjnie poborōw dowkowych jednōm dowkōm ôd dochodōw posiedzicieli grōntōw.
Smith ôsprawio tyż ô potyncjalnych korzyściach, kere płynōm ze specjalizacyje bez tajlōng roboty, w tym zwiynkszōno wydajność roboty i zyski z handlu, eli to miyndzy miastym a wsiōm, eli miyndzy krajami.
Siyła wartko rosnōncyj populacyje na ôgraniczōnyj powierzchni ziymie ôznoczała malejōnce zyski z roboty.
Kej Adam Smith kłod presa na wytwarzanie dochodu, David Ricardo (1817) skupiōł sie na tajlōngu dochodu postrzōd posiedzicieli ziymskich, robotnikōw i kapitalistōw.
Ricardo za piyrszego skludziōł i udowodniōł prawidło przewogi kōmparatywnyj, zgodnie z kerym kożde państwo winno radszyj specjalizować sie we produkcyji i eksporcie toworōw w taki spōsōb, coby mieć niższy wzglyndny koszt produkcyje, aniżeli polegać ino na włosnyj produkcyji.
Mill wskozoł na wyraźno rōżnica miyndzy dwiema rolami rynku: alokacyjōm zasobōw i dystrybucyjōm dochodōw.
Smith napisoł, co "ryalnōm cynōm kożdyj rzeczy... je trud i kłopot jejij zdobycio".
Definicyjo Saya dōminowała do naszych czasōw, uretowano bez zmiana słowa "bogajstwo" na "dobra i usugi", co ôznaczo, iże bogajstwo może ôbejmować tyż przedmioty niymaterialne.
Do Robbinsa problym ôstoł rozwiōnzany, a jego definicyjo dozwolo nōm z czystym sumiyniym ôgłosić ekōnōmijo edukacyje, ekōnōmijo bezpiyczyństwa i ôchrōny, ekōnōmijo zdrowio, ekōnōmijo wojaczki i ôczywiście ekōnōmijo produkcyje, dyrtrybucyje i kōnsumpcyje jako wożne podmioty nauk ekōnōmicznych."
Chocioż daleko ôd jednōmyślności, wiynkszość ekōnōmistōw głōwnego nurtu zaakceptowałaby jakoś wersyjo definicyje ôd Robbinsa, mimo że moc z niych podniesło poważne zastrzeżynia co do zakresu i metody ekōnōmije, kero wywodzi sie z tyj definicyje.
Termin "ekōnōmijo" ôstoł spopularyzowany bez takich neoklasycznych ekōnōmistōw jak Alfred Marshall jako zwiynzły synōnim "nauki ekōnōmicznyj" i subtytut piyrwyjszyj "ekōnōmije politycznyj".
Zrezygnowano z laborystycznyj teoryje wartości erbniyntyj po ekōnōmiji klasycznyj na rzecz teoryje użyteczności krańcowyj wartości po strōnie popytu i barzij ôgōlnyj teoryje kosztōw po strōnie podaży.
Dyrekt tego przikłodym je kōnsumyncko teoryjo indywidualnego popytu, kero ôkreślo, w jaki spōsōb cyny (jako koszty) i dochōd wpływajōm na wielgość popytu.
Spōłczesno ekōnōmijo głōwnego nurtu ôpiyro sie na ekōnōmiji neoklasycznyj, ale zawiyro moc udoskōnalyń, kere abo uzupełniajōm, abo uôgōlniajōm piyrwyjsze analizy, take jak ekōnōmetryjo, teoryjo graczkōw, analiza zawodności rynku i niydoskōnałyj kōnkurencyje jak tyż neoklasyczny model wzrostu ekōnōmicznego do analizy dugoôkresowych zmiynnych, kere wpływajōm na dochōd norodowy.
Istnieje problym ekōnōmiczny, kery je przedmiotym badań nauk ekōnōmicznych, kej decyzyjo (ôbōr) je podejmowano bez jednego abo wiyncyj groczy, kerzi kōntrolujōm zasoby, coby ôsiōngnōnć możebnie nojlepszy wynik we ôgraniczōnych racjōnalnych warōnkach.
Ksiōnżka skupiyła sie na determinantach dochodu norodowego we krōtkim ôkresie, kej cyny sōm stosunkowo niyelastyczne.
Keynesowsko ekōnōmijo mo dwōch nostympcōw.
Je ôgōlnie kojarzōny ze Uniwersytetym Cambridge i robotōm ôd Joan Robinsōn.
Ben Bernanke, były przewodniczōncy Rezerwy Federalnyj, je dzisiej postrzōd ekōnōmistōw, kerzi ôgōlnie akceptujōm analiza Firedmana, kero tyczy sie przyczyn Srogigo Kryzysu.
Kej tworzi sie teoryje, cwekym je znodniyńcie takich, kere sōm co nojmynij tak ajnfachowe we wymoganiach informacyjnych, akuratniyjsze we przewidowaniach i barzij ôwocne w generowaniu ekstra badań, aniżeli piyrwyjsze teoryje.
Wczesne modele makroekōnōmiczne kōncyntrowały sie na modelowaniu relacyjōw miyndzy zmiynnymi zagregowanymi, ale skuli tego, co relacyje wydowały sie zmiyniać w czasie, makroekōnōmisty, w tym nowe keynesisty, przeformułowali swoje modele w mikrofōndamyntach.
Czasym hipoteza ekōnōmiczno je ino jakościowo, a niy wielościowo.
Jednak pole ekōnōmije eksperymyntalnyj rozwijo sie i coroz czynścij wykorzystuje sie ekspetymynta naturalne.
Tym sposobym hipoteza może zyskać apceptacyjo, chocioż w synsie barzij probabilistycznym aniżeli zichernym.
Krytyka ôparto na profesjōnalnych standardach i niyôdtwarzalności wynikōw suży jako dalsze sprawdzanie strōnniczości, błyndōw i za wielgigo uôgōlniynio, chocioż moc badań ekōnōmicznych ôskarżo sie ô niyreplikowalność, a prestiżowe czasopisma ô niyułatwianie replikacyje bez udostympnianie kodōw i danych.
We ekōnōmije stosowanyj modele wchodu-wychodu, kere korzystajōm z metod programowanio linijowego, sōm dosyć powszechne.
Zredukowało to ôd downa znane rozrōżniynie miyndzy ekōnōmijōm a naukami przirodniczymi, skuli tego, co umożliwio to dyrekt testowanie tego, co wczasnij uwożało sie za aksjōmaty.
Podobne testy empiryczne majōm miyjsce we neuroekōnōmiji.
Na rynkach perfekt kōnkuryncyjnych żodyn z uczestnikōw niy je tak duży, coby mieć siyła rynkowo do ustalynio cyny jednorodnego produktu.
Mikroekōnōmijo bado kōnkretne rynki, bez upraszczanie systymu gospodarczego, zakłodajōnc, iże aktywność na analizowanym rynku niy wpływo na inksze rynki.
Teoryjo rōwnowogi ôgōlnyj bado roztōmajte rynki i jejich zachowanie.
Trza dokōnać ôboru miyndzy pożōndanymi, ale wzajymnie wykluczajōncymi sie działaniami.
Tajlōm kosztōw robiynio preclōw je to, że ani mōnka, ani rano niy sōm już dostympne do wyużycio w inkszy spōsōb.
Nakłady wyużywane we procesie produkcyjnym ôbyjmujōm take bazowe czynniki produkcyje jak usugi pracy, kapitał (wytwarzane trwałe dobra wyużywane we produkcyji, take jak istniejōnco fabryka), a tyż ziymia (w tym zasoby naturalne).
Wyjdaność je poprawiōno, kej wiyncyj produkcyje ôstanie wygenerowane bez zmiany nakładōw, czyli inakszyj, wielość "abfali" je zmyńszōno.
We nojprostszym przipadku gospodarka może wyprodukować ino dwa towory (bez przikłod "gywery" i "masło").
Niydobōr tyn je repryzyntowany na ôbrozku bez ludzi, kerzi chcōm, ale do kupy niy sōm w stanie kōnzumować poza PPF (bp. n X) jak i tyż bez ujymne nachylynie krziwyj.
Nachylynie krziwyj we pōnkcie na niyj wyznaczo kōmprōmis miyndzy dwōma toworami.
Wzglyndym PPF niydobōr ôznaczo, iże ôbiyranie wiynkszyj wielości jednego dobra łōncznie pociōngo za sobōm robiyniy z myńszōm wielościōm drugigo dobra.
Pōnkt we postrzodku krziwyj (jak we A) je możebny, ale repryzyntuje niyefektywnośc produkcyje (marnotrawne wykorzystanie nakłodōw), skuli tego, co produkcyjo jednego abo ôbu toworōw może wzrosnōć, przesuwajōnc sie we kerunku pōłnocno-weschodnim do pōnktu na krzywyj.
Ôbadano, iże srogi wolumyn handlowanio wystympuje miyndzy regiōnami, nawet z dostympym do podobnyj technologiji i kōmbinacyji nakłōdōw czynnikōw produkcyje, w tym ze krajami ô wysokim dochodzie.
W kożdym z tych systymōw produkcyjnych może istnieć ôdpedni tajlōng roboty z roztōmajtymi wyspecjalizowanymi grupami pracy abo ôdpednio roztōmajte zorty wyposażynio kapitałowego i zrōżnicowane użytkowanie grōntōw.
Teoryjo i ôbserwacyjo ôkryślajōm warōnki, w kerych cyny rynkowe produktōw i nakłodōw produkcyjnych ôbiyrajōm alokacyjo czynnikōw produkcyje podug przewodi kōmparatywnyj, tak coby (relatywnie) niskokosztowe nakłody trefiały do wytwarzanio niskōnakładowych wynikōw.
We mikroekōnōmije tyczy sie to sztalowanio cyny i produkcyje do rynku z perfekt kōnkuryncyjōm, kero ôbejmuje brak nabywcōw abo przedowaczy na tela srogich, aby mieli ône siyła sztalowanio cynōw.
Teoryjo popytu ôpisuje indywidualnych kōnsumyntōw jako racjōnalnie ôbiyrajōncych nojbarzij preferowano wielość kożdego dobra, danych dochodōw, cyn, gustōw, itp.
Prawo popytu godo, co na ôgōł cyna i wielość popytu na danymu rynku sōm ze sobōm ôdwrotnie proporcjōnalne.
Ekstra siyła nabywczo, kero wyniko ze spadku cyny, zwiynkszo możebność kupowanio (efekt dochodowy).
Podaż to relacyjo miyndzy cynōm toworu a wielościōm dostympnōm do przedowanio po tyj cynie.
Podaż je zwykle przedstowiano jako funkcyjo ôdnōszōnco sie do cyny i wielości, jeźli inksze czynniki sōm niyzmiyniōne.
Podobnie jak po strōnie popytu, pozycyjo podaże może sie zmiynić we zależności ôd, dejmy na to, zmiany cyny produktu abo ulepszynio technicznygo.
Rōwnowoga rynkowo wystympuje, kej wielość podaży rōwno sie wielości popytu; przeciyncie krziwych podaży i popytu na wiyrchnim ôbrozku.
Przi cynie powyżyj rōwnowogi istnieje nadwyżka wielości podaży we porōwnaniu z wielościōm popytu.
Nojbarzij wszechôbecnymi zortami fyrmōw sōm koroporacyje, spōłki ôsobowe i trusty.
Na perfekt kōnkuryncyjnych rynkach badanych w teoryji podaży i popytu istnieje moc producyntōw, z kerych żodyn niy wpływo znaczōnco na cyna.
Badane struktury spōlnego rynku, ôkrōm perfekt kōnkuryncyje, ôbejmujōm tyż kōnkuryncyjo mōnopolistyczo, roztōmajte zorty ôligopolu i mōnopol.
Bierōnc pod uwoga jej roztōmajte formy, istniejōm tyż roztōmajte sposoby przedstawiynio niypewności i modelowanio ryakcyjōw ôd podmiotōw gospodarczych na nia.
W ekōnōmije behawioralnyj używo sie go do modelowaniu strategijōw ôbiyranych bez agyntōw w czasie interakcyji z inkszymi, kerych interesy sōm przinojmynij czynściowo sprzeczne z jejich włosnymi interesami.
Mo znaczōnce zastosowania, pozornie poza ekōnōmijōm, w tak roztōmajtych dziedzinach, jak formułowanie nuklearnych strategijōw, etyka, politologijo i ewolucyjno biologijo.
Analizuje tyż wycyna insztrumyntōw financowych, struktura financowo fyrmōw, wydajność i niystabilność rynkōw financowych, kryzysy financowe jak tyż zwiōnzano z niymi polityka abo regulacyje regyrōnkowe.
Kliynty, kerzi niy wiedzōm, eli auto je "citrōnōm" abo niy, ôbniżajōm jego cyna pōniżyj cyny jakościowego auta używanego.
Ôba problymy mogōm dźwignōnć koszty ferzicherōngu i zmyńszyć wydajność, wyciepujōnc z rynku podmioty, kere w inkszy spōsōb chcōm tego dokōnać ("rynki niykōmpletne").
Asymetryje informacyjne i niykōmpletne rynki mogōm skutkować niyefektywnościōm ekōnōmicznōm, ale tyż możebnościōm poprawy efektywności bez strzodki rynkowe, prawne i regulacyjne, jak bōło godane powyżyj.
Dobra publiczne to dobra, kerych podaż na typowym rynku je za mało.
Bez przikod zaniyczyszczynie luftu może gynerować negatywne efekty zewnyntrzne, a edukacyjo może generować pozytywne efekty zewnyntrzne (mynij przestympczości, itp.)
W wielu ôbszarach postuluje sie pewno forma sztywności cynōw, coby uwzglyndnić ilości, a nie cyny, przifasowujōnc sie w krōtkim ôkresie do zmian po strōnie popytu abo podaży.
Przikłodami takij sztywności cyn na kōnkretnych rynkach sōm stowki płacōw na rynkach pracy i publikowane cyny na rynkach ôdbiegajōncych ôd perfekt kōnkuryncyje.
Take agregaty ôbejmujōm dochōd norodowy i produkcyjo, stopa bezrobocio, inflacyjo cyn jak tyż subagregaty, take jak łōnczne wydatki na kōnsumpcyjo i inwestycyje jak tyż jejich elymynty.
To rozwiało ôd downa dźwigane ôbawy zwiōnzane ze niyspōjnym rozwojym tego samego tymatu.
Keynes padoł, co zagregowany popyt na towory może być niystykajōncy w czasie pogorszynio gospodarczyj kōniuktury, co bydzie prowadzić do niypotrzebnie srogigo bezrobocio i stratōw potyncjalnyj produkcje.
Nowo klasyczno makroekōnōmijo, we ôdrōżniyniu ôd keynesowskigo ôglōndu na cykl kōniukturalny, postuluje ôczyszczanie rynku przi spōmoganiu niyperfekt informacyjōw.
Siyła roboczo ôbejmuje ino robotnikōw aktywnie szukajōncych za robotōm.
Klasyczne modele bezrobotności majōm miyjsce, kej geltag je za wysoki, coby procodowcy bōli skłōnne zatrudnić wiyncyj robotnikōw.
Srogo bezrobotność strukturalno może wystōmpić, kej gospodarka przechodzi bez branżowo transformacyjo, a robotniki ôdkryjōm, iże jejych piyrwyjszy zestow umiyjyntności niy ma już poszukiwany.
Piyniōndze majōm ôgōlno akceptacyjo, wzglyndno spōjność wartości, podziylność, trwałość, przenośność, elastyczność podaży i dugowieczność przi masowyj dufności publicznyj.
Godajōnc słowami ôd Francisa Amasy Walkera, wywołanego XIX-storocznego ekōnōmisty, "Piyniōndze sōm wszyskim tym, co robi piyniōndz" (we ôryginale "Money is that money does").
Jego funkcyjo gospodarczo idzie przeciwstawić barterowi (wymianie bez piyniyndzy).
Kej zagregowany popyt slatuje pōniżyj potyncjalnyj produkcyje ôd gospodarki, powstowo luka popytowo, w keryj czynść mocy produkcyjnych zostowo bez roboty.
Bez przikłod, bezrobotnych budownicznych chałpōw idzie zatrudnić do rozbudowy autobanōw.
Skutki polityki fiskalnyj idzie ôgraniczyć bez wypiyranie.
Niykere ekōnōmisty padajōm, co wypiyranie je zowdy probylymym, w czasie, kej inksi niy uwożajōm za poważny problym tego, co produkcyjo je ôbniżōno.
Tyn ôstatni aspekt teoryje ôbioru politycznego modeluje zachowanie sektora publicznygo analogicznie do mikroekōnōmije, ôbejmujōnc interakcyje egoistycznych welmanōw, politykōw i byamtrōw.
Tyko sie to tyż wielgości i tajōngu zyskōw z handlowanio.
Czynsto godo sie, co Carlyle nadoł ekōnōmiji przemianek "umierzło nauka" we ôdpedzi na pisma z kōńca XVII storoczo ôd wielebnego Thōmasa Roberta Malthusa, kery luto przewidywoł, iże przińdzie głōw, skuli tego, co przewidowany wzrōst populacyje przekroczōłby tympo wzrōstu zaôpatrzynio w jodło.
Bliski zwiōnzek teoryji i praktyki ekōnōmicznyj z politykōm je przedmiotym sporu, kery może zaćmić abo zniykształcić nojbarzij bezpretynsjōnalne pierwyjsze załōżynia ôd ekōnōmije i czynsto je mylōny ze kōnkretnymi programami społecznymi i systymami wartości.
Niykere akademicke czasopisma ekōnōmiczne zintynsyfikowały swoje proce, coby ôcynić kōnsynsus ekōnōmistōw we ôdniysiyniu do danych kwestyjōw politycznych, z nadziyjōm na stworzynie barzij świadōmygo strzodowiska politycznego.
Przedmioty take ja niyzoleżność ôd banku cyntralnego, polityka ôd banku cyntralnego i retoryka we dyskursie prezesōw bankōw cyntralnych abo tyż przesłanki polityki makroekōnōmicznyj (polityka mōnetarno i fiskalno) ôd państwa sōm przedmiotym swady i krytyki.
Dziedzina ekōnōmije informacyjōw ôbejmuje badania matymatyczno-ekōnōmiczne, jak i ekōnōmijo behawioralno, pokrewno badaniōm z psychologije behawioralnyj, a czynniki mylōnce do założyń neoklasycznych sōm przedmiotym ôbszernych badań we wielu dziedzinach ôd ekōnōmije.
Joskow mioł silne poczucie, iże wożno robota we ôligopolu je robiōno bez niyformalne ôbserwacyje, kej formalne modele były "wyparte ex post".
Inkszym wożnym tymatym je ewolucyjo, kere eklerowała jedność i roztōmajtość żywobycio.
Jego prace, take jak "Historyjo zwiyrzōw", boły fest wożne, skuli tego, co pokozywały jego naturalistyczne skłōnności, a niyskorzij bardzij empiryczne proce, kere skupiały sie na prziczynach biologicznych i roztōmajtości żywobycio.
Medycyna była fest uwożnie sztudiowano bez islamskich uczōnych, kerzi robiyli w greckich tradycyjach filozoficznych, kej zaś historyjo naturalno w wielgim stopniu odwoływała sie do myślynio arysteotelesowskigo, zwłaszcza we utrzimaniu stałyj hierarchije życio.
Badania ôd Jana Swammerdama zaôwocowały nowym zainteresowaniym entōmologijōm i spōmogły ôpracowanie bazowych technikōw preparowanio mikroskopowego i farbiynio.
Dalij, we 1838 roku, Schleiden i Schwann zaczli propagować uniwersalne terozki idyje, co (1) bazowōm jednostkōm ôrganizōw je kōmōrka i (2) kōnkretne kōmōrki majōm wszyske cychy życio, chocioż sprzeciwiali sie idyje, co (3) wszyske kōmrki pochodzōm ze tajlowanio inkszych kōmōrek.
Carl Linneaus ôpublikowoł we 1735 r. bazowo taksōnōmijo do świata przirody (keryj ôdmiany sōm używane ôd tego czasu), a w latach 50. XVIII stolecio wprowadziōł naukowe miana do wszyskich swojich gatōnkōw.
Lamarch wierził, co te nabyte cychy mogōm być dalij przekozane potōmstwu ôd zwiyrza, kere bydzie je dalij roswijać i doskōnalić.
Podstawy teroźnyj gynetyki zaczły sie ôd roboty Gregora Mendla, kery we 1865 r. przedstowił swōj papiōr naukowy "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Ekperymynta nad krojcowaniym roślin"), w kerym nakreślōł prawidła biologicznego erbowanio, kere suży jako fōndamynt teroźnyj gynetyki.
Skupiynie sie na nowych zortach ôrganizmōw modelowych, takich jak wirusy i bakteryje, wroz z ôdkryciym podwōjnyj spiralnyj struktury DNA bez Jamesa Watsōma i Francisa Cricka we 1953 roku, ôznoczało przechōd do ery gynetyki molerularnyj.
Yntlich we 1990 r. sztartnōł Human Genōme Project, kerego cwekym bōło zmapowanie ludzkigo gynōmu.
Życie na Ziymi zaczło sie we wodzie i bōło tam bez kole trzi miljardy lot przed migracyjōm na lōnd.
Jōndro skłodo sie z jednego abo wiyncyj protōnōw i poru neutrōnōw.
Atōm kożdego kōnkretnego pierwiostka zawiyro unikatowo liczba protōnōw, kero je znano jako jego wielość atōmowa, a suma ôd niygo protōnōw i neutrōnōw je liczbōm masowōm ôd atōmu.
Bez przikłod wōngel może istnieć za stabilny izotop (wōngel-12 abo wōngel-13) abo za izotop radioaktywny (wōngel-14), tyn ôstatni może być używany we datowaniu radyjōmetrycznym (szczegōlnie we datowaniu radyjowōnglowym), coby ôkreslić wiek materiałōw ôrganicznych.
Wiōnzanie jōnowe ôbejmuje prziciōnganie elektrostatyczne miyndzy przeciwnie nafolowanymi jōnami abo miyndzy dwōma atōmami ô wyraźnie rōżnych elektroujymnościach i je bazowym ôddziaływaniym, kere zachodzi we zwiōnzkach jōnowych.
W przeciwiyństwie do wiōnzań jōnowych, wiōnzanie kowalyncyjne ôbejmuje spōłdzielynie por elektrōnōw miyndzy atōmami.
Wszechôbecny przikład wiōnzanio wodorowego idzie znolyźć miyndzy czōnsteczkami wody.
Woda je wożno do życio, skuli tego, co je skutecznym rozpuszczalnikiym, zdolnym do rozpuszczanio substancji rozpuszczōnych, takich jak jōny sodu i chloru abo inkszych małych czōnstek, tworzōnc bez to roztwōr wodny.
Skuli tego, co wiōnzania O–H sōm polarne, atōm tlynu mo niywielki ładunek ujymny, a dwa atōmy wodoru majōm niywielki ładunek dodatni.
Woda je tyż adhezyjno, skuli tego, co może prziwiyrać do powiyrzchni ô egal jakij polaryzacyje abo nafolowanych czōnsteczek inkszych jak woda.
Myńszo gynstość lodu we porōwnaniu do wody w stanie ciekłym wyniko z myńszyj liczby czōnstek wody, kere tworzōm struktura necu krystalicznego lodu, co ôstawio srogo przestrzyń miyndzy czōnsteczkami wody.
W zwiōnzku z tym do zerwanio wiōnzań wodorowych miyndzy czōnsteczkami wody cwekiym przekształcynio ciekłyj wody w gaz (abo para wodno), potrza wielgij ilości energije.
Z wyjōntkiym wody, bezma wszyske czōnsteczki, kere tworzōm kożdy ôgranizm, zawiyrajōm wōngel.
Bez przikłod, jedyn atōm wōngla może tworzić sztyry pojedyńcze wiōnzania kowalyncyjne, take jak we metanie, dwa podwōjne wiōnzania kowalyncyjne, take jak we dwutlynku wōngla, abo potrōjne wiōnzanie kowalyncyjne, take jak we tlynku wōngla (CO).
Szkelet wōnglowodorowy idzie zastōmpić inkszymi pierwiostkami, takimi jak tlyn (O), wodōr (H), fosfor (P) i siarka (S), kere mogōm zmiynić zachowanie chemiczne tego zwiōnzku.
Kej dwa mōnosacharydy, take jak glukoza i fruktoza, sōm połōnczōne do kupy, mogōm tworzić disacharyd, taki jak sacharoza.
Te lipidy sōm zwiōnzkami ôrganicznymi, kere sōm we dużyj miarze niypolarne i hydrofobowe.
Grupa glicerolowo i fosforanowo do kupy tworzōm regiōn polarny i hydrofilowy ("gowa") czōnsteczki, w czasie, kej kwasy fetowe tworzōm regiōn niypolarny i hydrofobowy ("ôgōn").
Biōłtka sōm nojbarzij zrōżnicowanymi makroczōnsteczkami, kere ôbyjmujōm ynzymy, biōłtka transportowe, sroge czōnsteczki sygnałowe, przeciwciała i biōłtka strukturalne.
Polarność i ładōnek lyńcuchōw bocznych wpływajōm na rozpuszczalność ôd aminokwasōw.
Struktura piyrwotno skłodo sie z unikatowyj sekwencyje aminokwasōw, kere sōm kowalyncyjnie połōnczōne ze sobōm wiōnzaniami peptydowymi.
Fałdowanie helis alfa i harmōnijek beta nadowo biōłtku trōjwymiarowo abo trzeciorzyndowo struktura.
Puryny ôbejmujōm guanina (G) i adynina (A), w czasie, kej do pirymidyn przinoleżōm cytozyna (T), uracyl (U) i tymina (T).
Błōna kōmōrkowo skłodo sie z podwōjnyj warstwy lipidowyj, w tym cholesterolu, kery je miyndzy fosfolipidami, coby utrzimać płynność w roztōmajtych ciepłotach.
Błōny kōmōrkowe bierōm udział we roztōmajtych procesach kōmōrkowych, takich jak adhezyjo kōmorek, magazynowanie ynergije elektrycznyj i sygnalizacyjo kōmorkowo, jak tyż sużōm za powiyrzchnia prziłōnczynia poru struktur pozakōmōrkowych, takich jak ściana kōmorkowo, glikokaliks i cytoszkelet.
Tekst ôd Alberta ômawio, jakym knifym "cegłōwki kōmōrkowe" zmiyniajōm miyjsca, coby kształtować zorodki, kere sie rozwijajōm.
Kōmōrki roślinne majōm ekstra ôrganelle, kere ôdrōżniajōm je ôd kōmōrek zwiyrzyncych, take jak ściana kōmōrkowo, kero zapewnio spōmoganie do kōmorki roślinnyj, jak chloroplasty, kere grōmadzōm ynergijo słōneczno do produkcyje cukru, jak tyż waukole, kere zapewniajōm magazynowanie i spōmoganie strukturalne, a tyż te, kere bierōm udział we rozmnażaniu i rozpadzie nasiōn ôd roślin.
Zgodnie z piyrszym prawidłym termodynamiki, ynergijo je zachowywano, tzn. niy może być stworzōno ani zniyszczōno.
W efekcie ôrganizm potrzebuje ciōngłego liferōngu ynergije, coby utrzimać niski stan yntropije.
Zwykle katabolizm uwolnio ynergijo, a anabolizm pochłōnio ynergijo.
Cołko ryakcyjo zachodzi we raji etapōw biochymicznych, z kerych niykere sōm ryakcyjami redoks.
Acetyl-Coa wchodzi w cykl kwasu citrōnowego, kery ôdbywo sie we postrzodku mitochōndrialnyj maciyrze.
Fosforylacyjo ôksydacyjno ôbejmuje lyńcuch transportu elektrōnōw, kery je seryjōm sztyrych kōmpleksōw biōłtkowych, kere przenoszōm elektrōny z jednego kōmpleksu na drugi i uwolniajōm w tyn spōsōb ynergijo z NADH i FADH2, kero je sprzyngniynto ze protōnowōm plōmpōm (jōnōw wodorowych) bez wewnyntrzno błōna mitochōndrialno (chymiôsmōza), kero gyneruje siyła napyndowo ôd protōnōw.
Kejby niy bōło tlynu, pirogrōnian niy bōłby metabolizowany bez dychanie kōmōrkowe, ale podlegołby procesowi fyrmyntacyje.
Fyrmyntacyjo utlynio NADH do NAD+, bez co idzie go nazod użić we glikozie.
We musklach szkeletowych produkym ôdpadowym je zojra mlykowo.
W czasie glikozy beztlynowyj NAD+ rygeneruje sie, kej pory wodoru łōnczōm sie z pirogrōnianym, tworzōnc mlyczan.
W czasie regyneracyji, kej tlyn stowo sie dostympny, NAD+ prziłōnczo sie do wodoru z mleczanu, tworzōnc ATP.
We wiynkszości przipadkōw tlyn tyż je uwolniany za produkt ôdpadowy.
Je to analogiczne do siyły protōnōmotorycznyj gynerowanyj bez wewnyntrzno błōna mitochōndrialno w czasie dychanio tlynowego.
We wydziylaniu autokrynowym ligand wpływo na ta samo kōmōrka, kero go uwolnio.
U eukariotōw (czyli kōmōrek zwiyrzyncych, roślinnych, grzibōw i protistōw) istniejōm dwie roztōmajte zorty tajlōngu kōmōrek: mitoza i mejoza.
Po tajlōngu kōmōrek kożdo z kōmōrek potōmnych zaczyno interfaza nowego cyklu.
Ôba te cykle tajlōngu kōmōrek sōm wykorzystywane we procesie rozmnōżanio płciowego w pewnym mōmyncie jejich życio.
W przeciwiyństwie do procesōw mitozy i mejozy u eukariotōw, rozszczepiynie binarne zachodzi u prokariōntōw bez tworzynio sie na kōmōrce aparatu wrzeciōna.
Ôsobliwie erbowanie mendlowske to proces, w kerym gyny i cychy sōm przekozywane z ôjcōw na potōmstwo.
Po piyrsze, cychy gynetyczne, kere terozki mianuje sie allelami, sōm dyskretne i majōm wykluczajōnce sie formy (bp. fioletowy vs. bioły abo wysoki vs. karłowaty), kożdo erbniynto je po jednym z dwōch ôjcōw.
Mendel ôbadoł, co w czasie tworzynie sie gamyt, allele do kożdego gynu ôddziylajōm sie ôd siebie tak, iże kożdo gamyta niysie ino jedyn allel do kożdego gynu, co ôkreślo jego prawo segregacyje.
Nukleotydy sōm połōnczōne ze sobōm we lyńcuchu wiōnzaniami kowalyncyjnymi miyndzy cukrym jednego nukleotydu a fosforanym drugigo, co dowo naprzemiynny szkelet cukrowo-fosforanowy.
Zasady dzielōm sie na dwie grupy: pirymidyny i puryny.
DNA je replikowane po rozdzielyniu sie dwōch niciōw.
Chrōmosōm to je zôrganizowano struktura, kero skłodo sie z DNA i histōnōw.
U prokariotōw DNA je trzimane we niyrygularnie uformowanym ciele, we cytōmplazmie mianowanyj nukleoidym.
Informacyjo gynetyczno przechowywano w DNA repryzyntuje gynotyp, w czasie kej fynotyp je wynikiym syntezy biōłtek, kere kōntrolujōm struktura i rozwōj ôrganizmu abo dziołajōm za ynzymy katalizujōnce ôkreślōne szlaki metaboliczne.
W kodzie gynetycznym te nici mRNA ôkryślajōm sekwencyjo aminokwasōw we biōłtkach we procesie zwanym translacyjōm, kery zachodzi we rybosōmach.
Sekwyncjōnowanie i analiza gynōmōw idzie przekludzić ze użyciym wysokoprzepustowego sekwyncjōnowanio DNA i bioinformatyki, coby złożyć i przeanalizować funkcyjo i struktura cołkich gynōmōw.
Genōmy prokariotōw sōm małe, zwarte i roztōmajte.
Sōm sztyry kluczowe procesy, kere leżōm u bazy rozwoju: determinacyjo, rōżnicowanie, morfogeneza i wzrost.
Kōmorki maciyrzyste to niyzrōżnicowane abo czynściowo zrōżnicowane kōmōrki, kere mogōm rōżnicować sie w roztōmajte zorty kōmōrek i proliferować w niyskōńczōność, coby wytworzić wiyncyj takich samy kōmōrek maciyrzystych.
Apoptoza, czyli zaplanowane umrzicie kōmōrki, wystympuje tyż w czasie morfogynezy, bez przikłod we formie śmiyrci kōmōrek miyndzy palcami we rozwoju ymbriōnalnym czowiyka, co uwolnio ôsobne palce we rynkach i nogach.
Te zestawy gynōw przetrwały postrzōd roztōmajtych zortōw, co ôznaczo, iże sōm ōne fest stare i moc podobne we wielu dalekich ôd siebie grupach zwiyrzōw.
Gyny hōmeotyczne (Hox) ôkryślajōm, kaj we rozwijajōncym sie zorodku abo larwie bydōm formowały sie powtarzajōnce sie czynści, take jak liczne kryngi u wynży.
Zestaw gynōw może być eksprymōwany w inkszy spōsōb, bez przikłod, kej dziōb ôd wielkigo dziwōńca Darwina zostoł powiynkszōny bez gyn BMP, abo kej wynże straciōły nogi, skuli tego, co gyny dystalne (Dlx) uległy niystykajōncyj ekspresyje abo niy były wrażane we wszyskich miyjscach, w kerych inksze gady dalij formōwały swoje kōńczyny.
W tym ujynciu utrzimuje sie, co ewolucyjo zachodzi, kej wystympujōm zmiany we czynstości alleli we populacyje krojcujōncych sie ôrganizmōw.
Kej siyły selektywne sōm niyôbecne abo sōm stosōnkowo słabe, czynstości ôd alleli z rōwnym prawdopodobiyństwym dryfujōm do wiyrchu abo w ku spodkowi w kożdyj nostympnyj generacyji, skuli tego, co allele podlegajōm błyndowi prōbkowanio.
Izolacyjo reprodukcyjno tyż mo tyndyncyjo do zwiynkszanio sie wroz ze rozbieżnościōm gynetycznōm.
Kej linijo rodowo dzieli sie na dwie tajle, je repryzyntowano jako wyndzeł (abo podział) na drzewie filogynetycznym.
We ôbrymbie drzewa kożdo grupa gatōnkōw ôznaczōna mianym je taksōnym (np. ludzie, noczelne, cycacze abo kryngowce), a taksōn, kery skłodo sie ze wszyskich jego ewolucyjnych potōmkōw je kladym, inakszyj znanym jako taksōn mōnofiletyczny.
Gatōnek abo grupa, kero je blisko spokrywniōno z grupōm wewnyntrznōm, ale je filogynetycznie poza niōm, mianowano je grupōm zewnyntrznōm, kero suży za pōnkt ôdniysiynio w drzewie.
Ôpiyrajōnc sie na prawidle Parsymōnii (abo brzitwy Ockhama), preferowanym drzewym je to, kere mo nojmynij zmianōw ewolucyjnych, przijmnowanych w stosunku do wszyskich cychōw we wszyskich grupach.
W ôparciu ô tyn systym kożdymu gatōnkowi nadowo sie dwe miana, jedne do swojij zorty, a druge do swojigo gatōnku.
Biologi uwożajōm wszechôbecność kodu gynetycznego za dowōd powszechnego spōlnygo pochodzynio wszyskich bakteryjōw, archeōnōw i eukariotōw.
Niyskorzij, kole 1,7 miljiarda lot tymu, zaczły pokozywać sie ôrganizmy wielokōmōrkowe, ze zrōżnicowanymi kōmōrkami, kere pōłniyły wyspecjalizowane funkcyje.
Rośliny lōndowe ôdniesły tak wielgi sukces, że godo sie, co prziczyniyły sie do wymiyranio we pōźnym dewōnie.
W czasie ôdbudowy po tyj katastrofie, archozaury stały sie nojliczniyjszymi kryngowcami lōndowymi; jedna grupa archozaurōw, dinozaury, zdōminowała ôkresy jurajski i kryjdowy.
Bakteryje zamiyszkujōm ziymia, woda, kwaśne gorke źrōdła, ôdpady radioaktywne i głybmoko biosfera szkorupy ziymskiyj.
Archaea sōm drugōm dōmynōm kōmōrek prokariotycznych i ôstały nojprzōd sklasyfikowane jako bakteryje. Dostały miano archaebacteria (we krōlestwie Archaeabacteria), ale termin tyn wyloz już z użycio.
Archeōny i bakteryje sōm ôgōlnie podobne pod wzglyndym wielgości i formy, chocioż pora archeōnōw mo fest rōżne formy, take jak plaskate i kwadratowe kōmōrki Haloquadratum walsbyi.
Archaea używajōm wiynkszyj liczby źrōdeł ynergije aniżeli eukarioty: ôbejmujōm ône zwiōnzki ôrganiczne, take jak cukry amōniak, jōny metali, a nawet wodōr.
Piyrszymi zaôbserwowanymi archeōnami były ekstremofile, kere żyły w esktremalnych środowiskach, takich jak gorke źrōdła i słōne jeziora, bez inkszych ôrganizmōw.
Archeōny sōm głōwnym elymyntym życio na Ziymi.
Piynć z tych kladōw je tyż znanych spōlnie za protisty, kere sōm we wiynkszości mikroskopijnymi ôrganizmami eukariotycznymi, kere niy sōm roślinami, grzibami ani zwiyrzami.
Wiynkszość protistōw to jednokōmōrkowce, znane tyż jako drobnoustrojowe eukarioty.
Bruzdnice majōm zdolność fotostyntyzy i można je znolyźć we ôceanie, kaj ôdgrywajōm rola jako piyrwotne producynty ôrganicznyj materyje.
Ôrzynski to alveolaty, kere majōm liczne, podobne do wosōw struktury, mianowane rzynskami.
Ekskawaty to grupa protistōw, kere zaczły sie rōżnicować kole 1,5 milijarda lot tymi, zaro po pojawiyniu sie eukariotōw.
Stramenopile, z kerych wiynkszość karakteryzuje sie ôbecnościōm rułkowatych woskōw na duższyj z jejich dwōch wiciōw, ôbejmujōm ôkrzymki i brōnatnice.
Rhizarie dzielōm sie na trzi bazowe grupy: cercozoa, otwornice i prōmienice.
Glōny skłodajōm sie z poru ôsobnych kladōw, takich jak glaukofity, kere sōm mikroskopijnymi algami słodkowodnymi, kere mogōm tyż spōminać formōm wczasnego jednokōmōrkowego praôjca Plantae.
Rośliny lōndowe (embriofity) po roz piyrszy ukozały sie we strzodowiskach lōndowych kole 450 do 500 milijōnōw lot tymu.
Za to ôstatnie trzi klady to rośliny niynoczyniowe, skuli tego, co niy majōm cewkōw.
Zwykle idzie je znolyźć na ôbszarach, w kerych woda je łatwo dostympno.
Wiynkszość roślin niynoczyniowych to rośliny lōndowe; niykere żyjōm we strzodowiskach słodkowodnych, ale żodne niy żyjōm we ôceanach.
Rośliny nagōnasiynne ôbyjmujōm rośliny jegliczne, sagowce, miłorzymby i gnetofity.
Robiōm to bez proces zwany heterotrofijōm absorpcyjnōm, w kerym nojprzōd wydzielajōm ynzymy trowiynne, kere rozkłodajōm sroge czōnsteczki jodła, zanim wchłōnōm je bez błōny kōmōrkowe.
Grziby, społym z dwiyma inkszymi linijami gynetycznymi, wiciowcami kołnierzykowymi i zwiyrzami, idzie zaliczyć do opisthokōntōw.
Z drugij strōny grziby wielokōmōrkowe majōm ciało zwane grzibniōm, kere skłodo sie z masy pojedynczych nitkowatych włōkiyn zwanych strzympkami, kere dozwolajōm wchłōnianie skłodnikōw ôdżywczych.
Z niylicznymi wyjōntkami zwiyrza żywiōm sie materyjōm ôrganicznōm, dychajōm tlynym, sōm zdolne do poruszanio sie, mogōm rozmnażać sie płciowo, a w czasie rozrostu ymbriōnalnego wzrastajōm z prōżnyj w postrzodku kuli kōmorek, zwanyj blastulōm.
Zwiyrza idzie potajlować na dwie grupy podle jejich cychōw rozwojowych.
U piyrwoustych blastopory powodujōm powstōnie jamy ustnyj, po stworzyniu keryj nastympuje tworzynie sie ôdbytu.
Ciała wiynkszości zwiyrzōw sōm symetryczne, przi czym symetryjo może być prōmieniowo abo dwustrōnno.
Yntlich zwiyrza idzie rozrōżnić podle zorty i lokalizacyje jejich przidatkōw, takich jak czułki do wykrywanio ôbtoczynio abo pazury do chytanio zdobyczy.
Wiynkszość (~97%) gatōnkōw zwiyrzōw to bezkryngowce, kere niy posiadajōm ani niy rozwijajōm kryngosłupa pochodzōncego ze struny grzbietowyj.
Mocka taksōnōw bezkryngowcōw mo srogszo liczba i roztōmajtość gatōnkōw aniżeli cołki podtyp kryngowcōw.
Szczegōłowo ôpisano wiyncyj jak 6000 gatōnkōw wirusōw.
Kej wirusy niy sōm we postrzodku zainfekowanyj kōmōrki abo niy sōm w czasie jeji infekowanio, sōm we formie niyznoleżnych czōnstek abo wiriōnōw, skłodajōncych sie z materyje gynetycznyj (DNA abo RNA), ôbtoczki biōłtkowyj zwanyj kapsydym, a w niykerych przipadkach skłodajōm sie tyż z zewnyntrznyj ôbtoczki lipidowyj.
Pochodzynie wirusōw w ewolucyjnyj historyje życio je niyklarowne: niykere mogły wyewoluować ze plazmidōw (fragmyntōw DNA, kere mogōm przemiyszczać sie miyndzy kōmōrkami), w czasie kej inksze mogły wyewoluować z bakteryjōw.
Wirusy mogōm rozprzystrzeniać sie na mocka sposobōw.
Norowirusy i rotawirusy, kere sōm czynstymi prziczynami wirusowego zapolynio barzōcha i sztrzewōw, sōm przenoszōne drōgōm fekalno-ôralnōm, bez kōntakt dłōni z ustami abo tyż bez woda i jodło.
Pynd skłodo sie ze sztyngla, listkōw i kwiotkōw.
Kerōnek ruchu wody bez pōłprzepuszczalno mymbrana je ôkryślōny bez potyncjoł wody na tyj mymbranie.
Wiynkszość nasiyni roślin je zwykle uśpiōno; je to stan, w kerym normalno aktywność nasiyni je zawieszōno.
Imbibicyjo je piyrszym etapym kełkowanio, w kerym to nasiynia wchłōniajōm woda.
Mōnōmery te sōm ôtrzimywane w wyniku hydrolizy skrobie, biōłtek i lipidōw przechowowanych w liścieniych abo bielmie.
Jejich blumy sōm ôrganami ulekszajōncymi rozmnożanie, zwykle bez mechanizm łōnczynio sie plymnikōw z kōmōrkami jajowymi.
Zapylenie krziżowe to przeniesiynie pyłku z pylnika jednego kwtiotka na znamie ôd inkszego kwiotka (na inkszym egzymplarzu tego samego gatōnku).
Na te zmiany mogōm mieć wpływ faktory gynetyczne, chymiczne i fizyczne.
Biōtłka fotoreceptorowe przekozujōm take informacyje jak ta, eli je dziyń, eli noc, jako je dugość ôd dnia, intynsywność dostympnygo światła i zdrzōdło światła.
Moc roślin kwitnōncych kwitnie we właściwym czasie dziynki zwiōnzkōm światłoczułym, kere ryagujōm na dugość nocy; zjawisko to znane je jako fotoperiodyzm.
Zwiyrza idzie sklasyfikować jako regulatory abo kōnformery.
W przeciwiyństwie do tego, zwiyrza take jak ryby i żaby sōm kōnformerami, skuli tego, co przifasowujōm swoje strzodowisko wewnyntrzne (np. ciepłota ciała) do strzodowiska zewnynytrznygo.
Bez przikłod mysze poradzōm jyść trzi razy wiyncyj kustu aniżeli krōliki (proporcjōnalnie do swojij wogi), skuli tego, co bazowo zmiana materyje na jednostka wogi ôd mysze je wyższo aniżeli u krōlikōw.
Jednak zoleżność ta je niylinijowo u zwiyrzōw pływajōncych abo furgajōncych.
Przi niskich pryndkościach lotanio ptok musi trzimać wysoke tympu metabolizmu, coby pozostać we lufcie.
Yntlich, płyny ustrojowe zwiyrzōw słodkowodnych sōm hiperôsmotyczne w stosōnku do słodkij wody.
Jeźli zwiyrz miołby jyść kust zawiyrajōncy nadbytek ynergije chymicznyj, wiynkszość tyj ynergije bydzie przechowywano we formie lipidōw do spotrzebowanio w prziszłości, a tajla tyj ynergije we formie glikogenu posuży do gibszego spotrzebowanio (bp. zaspokojynio potrzebōw ynergetycznych mōzgu).
Ôkrōm przewodu kustowego kryngowce majōm ekstra gruczoły, take jak wōntroba i trzustka, kere sōm tajlōm jejich układu kustowego.
Po ôpuszczyniu barzōcha kust wchodzi do sztrzewa postrzodkowego, kery je piyrszōm tajlōm sztrzewa (abo sztrzewa ciynkigo u ssakōw) i je bazowym placym trowiynio i wchłōnianio.
Wymiana gazowo we pucach zachodzi we milijōnach małych miechōw luftowych; u cycaczy i gadōw nazywo sie je pyncherzykami pucnymi, a u ptokōw - przedsiōnkami.
Siyngajōm ône do puc, kaj rozgałynziajōm sie na coroz ciaśniyjsze ôskrzela drugorzyndowe i trzeciorzyndowe, kere rozgałynziajōm sie na liczne myńsze rułki - oskrzeliki.
Sōm dwie zorty układōw krōnżynio: ôdewrzōny i zawrzity.
Krōnżynie u zwiyrzōw zachodzi miyndzy dwōma zortami tkanek: tkankami ôgōlnoustrojowymi i ôrganami dychaniowymi (abo pucnymi).
U ptokōw i ssakōw ukłody systymowy i pucny sōm połōnczōne szeregowo.
Krymfy miynśni szkeletowych sōm neurogynne, skuli tego, co wymogajōm ône sygnału synaptycznygo z neurōnōw ruchowych.
Wytworzōny krymf idzie ôpisać za krymf pojedynczy, tynżcowy niypōłny abo tynżcowy imyntny, w zoleżności ôd frekwyncyje potyncjołōw czynnościowych.
Mechanizmy krymfu sōm podane we wszyskich trzech tkankach miynśniowych.
Inksze zwiyrza, take jak miynczoki i niciynie, majōm miynśnie poprzecznie prōnżkowane, kere zawiyrajōm pasma rubych i ciynkich włōkiyn ułożōnych radszyj spiralnie aniżeli poprzecznie, jak we miynśniach szkieletowych abo sercowych ôd kryngowcōw.
Mogōm przesyłać abo ôdbiyrać informacyje w miyjscach kōntaktōw zwanych synapsami.
Kōmōrki take jak neurōny abo kōmōrki miynśniowe mogōm być pobudzane abo hamowane po dostaniu sygnału ôd inkszego neurōnu.
U kryngowcōw ukłod nerwowy skłodo sie z ôstrzodkowego układu nerwowego (ÔUN), kery ôbyjmuje mōzg i drzyń kryngowy, jak tyż ôbwodowego ukłodu nerwowego (PNS), kery skłodo sie z nerwōw, kere łōnczōm OUN z kożdōm inkszōm tajlōm ciała.
PNS tajluje sie na trzi ôsobne podsystymy: ukłod sōmatyczny, autōnōmiczny i strzewowy ukłod nerwowy.
Spōłczulny ukłud nerwowy je aktywowany we przipadkach nogłych, coby zmobilizować ynergijo; za to przispōłczulny ukłod nerwowy je aktywowany wtynczos, kej ôrganizmy sōm we stanie zrylaksowanym.
Nerwy wychodzōnce dyrekt z mōzgu nazywane sōm nerwami czaszkowymi, w czasie kej te wychodzōnce z drzynia kryngowego nazywane sōm nerwami drzyniowymi.
W ôsobliwości u ludzi głōwnymi gruczołami dokrewnymi sōm tarczyca i nadnercza.
Hormōny mogōm być kōmpleksami aminokwasōw, sterydami, eikozanoidami, leukotrienami abo prostaglandynami.
Wytworzajōm haploidalne gamety bez mejoza.
Z wiynksza przipodkōw miyndzy niymi rozwijo sie tyż trzeci listek zarodkowy, mezoderma.
Wystympuje gastrulacyjo, w czasie keryj ruchy morfogenetyczne przekształcajōm masa kōmōrek we trzi zorty listkôw zarodkowych, kere ôbyjmujōm ektoderma, mezoderma i yndoderma.
Na rōżnicowanie kōmōrkowe wpływajōm sygnały zewnōntrzkōmōrkowe, take jak faktory wzrōstu, kere sōm wymiyniane ze sōmsiedniymi kōmōrkami, co nazywo sie sygnalizacyjōm jukstakrynnōm, abo z sōmsiedniymi kōmōrkami na krōtkich dystansach, co nazywo sie sygnalizacyjōm parakrynnōm.
Adaptacyjny ukłod ôdpornościowy zapewnio przifasowano ôdpowiydź na kożdy bodziyc; uczy sie poznowanio wczasnij natrefiōnych czōnsteczek.
Bakteryje majōm bazowy ukłod ôdpornościowy we formie ynzymōw, kere chrōniōm przed infekcyjami wirusowymi.
Żuchwowce, w tym ludzie, majōm jeszcze barzij wyrafinowane mechanizmy ôbrōnne, w tym zdolność do skuteczniyjszego przipasowowanio sie do poznowanio patogynōw.
Na przikłod zachowania instynktowne to gynetycznie zdeterminowane i stereotypowe zachowania, kere wystympujōm bez uczynio sie.
Społeczność żywych (biotycznych) ôrganizmōw we połōnczyniu z nieôżywiōnymi (abiotycznymi) skłodnikami (bp. woda, światło, prōmiyniowanie, tymperatura, wilgłość, atmosfera, kwasowość i ziymia) jejich strzodowiska nazywano je ekosystymym.
Przi żywiyniu sie roślinami i sobōm wzajym, zwiyrza ôdegrowajōm wożno rola w ruchu materyje i ynergije w systymie.
Strzodowisko fizyczne Ziymie je formowane bez ynergijo słōneczno i topografijo.
Pogoda to dziynno tymperatura i aktywność ôpadōw, w czasie kej klimat je dugoterminowōm strzedniōm pogodowōm, zwykle ustrzedniōnōm do ôkresu 30 lot.
W rezultacie wilgłe strzodowiska przizwlajōm na rozrost bujnyj roślinności.
Wzrōst populacyje w ôkresach krōtkoterminowych idzie ôkryślić za pōmocōm rōwnanio tympa wzrōstu populacyje, kere zarachowuje spōłczynniki narodzyń, zgōnōw i imigracyje.
Interakcyjo biologiczno to wpływ, jaki pora ôrganizmōw żyjōncych razym we społeczności mo na siebie wzajymnie.
Dugotrwało interakcyjo nazywano je symbiozōm.
W kożdym necu pokarmowym sōm roztōmajte poziōmy troficzne, przi czym nojniższy poziōm to pierwotne producynty (abo autotrofy), take jak rośliny i glōny, kerzi przekształcajōm ynergijo i materyjo niyorganiczno we zwiōnzki ôrganiczne, kere mogōm być potym użyte bez reszta społeczności.
A ci, kerzi jedzōm drugorzyndnych kōnzumyntōw, sōm trzeciorzyndnymi kōnzumyntami i tak dalij.
We niykerych cyklach sōm tyż zbiorniki, w kerych substancyje ôstajōm abo sōm izolowane bez dugi ôkres.
Nojsrogszym motorym ôcieplynio je ymisyjo gazōw cieplarnianych, z kerych wiyncyj jak 90% to dwutlynek wōnglo i metan.
Roztōmajtość biologiczno wpływo na funkcjōniyrowanie ekosystymōw, kere zapewniajōm roztōmajte usugi, ôd kerych ludzie sōm zoleżne.
Tradycyjnie botanika ôbyjmowała tyż badania grzibōw i algōw, ôdpednio bez mykologōw i fykologōw, przi czym badanie tych trzech grup ôrganizmōw ôstowało w sferze zainteresowań Miyndzynorodowego Kōngresu Botanicznygo.
Strzedniowieczne zygrody, czynsto połōnczōne z klosztōrami, zawiyrały rośliny ô znaczyniu medycznym.
Zygrody te ulekszały akadymicke podszukowania nad roślinami.
W ôstatnich dwōch dekadach XX stolecio botaniki wykorzystali techniki molekularnyj analizy gynetycznyj, w tym gynōmika i proteōmika jak tyż sekwyncyje DNA, coby akuratnij klasyfikować rośliny.
Spōłczesno botanika mo swoje zaczōntki w antycznyj Grecyje, a kōnkretnie u Teofrasta (kol. 371–287 p.n.e.), szkolorza ôd Arystotelesa, kery wynod i ôpisoł mocka jeji prawideł i je wszeôbecnie uwożany we strzodowisku naukowym za "Fatra botaniki".
De Materia Medica była szyroko czytano bez wiyncyj jak1500 lot.
We połowie XVI stolecio na szeregu italijańskich uniwerzytetōw założōno zygrody botaniczne.
Spiyrali rozwōj botaniki jako przedmiotu akadymickigo.
Bez cołki tyn ôkres botanika ôstowała blank podporzōndkowano medycynie.
Bock stworzōł włosny systym klasyfikacyje roślin.
Dobōr i porzōndek cych może być sztuczny w kluczach przeznaczōnych ino do idyntyfikacyje (klucze diagnostyczne), abo tyż blank zwiōnzany z naturalnym abo filologicznym porzōndkym taksōnōw w kluczach synoptycznych.
Ustanowiyło to znormalizowany dwumianowy abo dwuczynściowy schymat nazewnictwa, w kerym piyrszo nazwa reprezyntowała rodzaj, a drugo idyntyfikowała gatōnek we ôbrymbie rodzaju.
Rosnōnco wiedza na tymat anatōmije, morfologije i cykli życiowych ôd roślin dokludziyła do uświadōmiynio sie, iże miyndzy roślinami je wiyncyj naturalnych powinowactw aniżeli we sztucznym systymie seksualnym Linneusza.
Proce Katherine Esau (1898–1997), kere tykajōm anatōmije roślin, sōm durch podstawōm spōłczesnyj botaniki.
Kōncepcyjo, zgodnie z kerōm skład zbiorowisk roślinnych, takich jak lasy liścianne strefy umiarkowanyj, zmiynio sie we procesie sukcesji ekologicznyj, ôpracowali Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley i Frederic Clements.
Ôdkrycie i idyntyfikacyjo auksynōw, to znaczy hormōnōw roślinnych, bez Kennetha V. Thimanna w 1948, dozwolyło regulacyjo wzrōstu roślin za pōmocōm zewnyntrznie stosowanych strzodkōw chymicznych.
Rozrost biochymije roślin w XX stolecio bōł napyndzany bez moderne techniki ôrganicznyj analizy chymicznyj, take jak spektroskopijo, chrōmatografijo i elektroforeza.
Technologije te dozwolajōm biotechnologiczne spotrzebowanie cołkich roślin abo kultur kōmorek roślinnych chowanych we bioreaktorach do syntezy pestycydōw, antybiotykōw abo inkszych strzodkōw farmaceutycznych, a tyż praktyczne zastosowanie upraw gynetycznie zmodyfikowanych, majōncych na cylu zwiynkszynie wydajności.
Spōłczesno systymatyka mo na cylu odzwierciedlynie i ôdkrycie zwiōnzkōw filogenetycznych miyndzy roślinami.
Jako produkt uboczny fotosyntezy rośliny uwolniajōm do atmosfery tlyn, gaz przidatny bezma wszyskim żywym istotōm do dychanio kōmōrkowego.
Historycznie wszyske żywe istoty były klasyfikowane za zwiyrza abo rośliny, a botanika ôbyjmowała podszukowania nad wszyskimi ôrganizmami, kere niy były uwożane za zwiyrza.
Nojbarzij ścisło definicyjo "rośliny" ôbyjmuje ino "rośliny lōndowe" abo telōmowe, kere ôbyjmujōm rośliny nasiynne (nagōnasiynne, w tym chojoki i rośliny kwitnōnce) jak tyż rośliny zarodnikowe (kryptogamy), w tym paprocie, widłoki, wōntrobowce, glywiki i mchy.
Płciowo faza haploidalno embriofitōw, znano jako gametofit, odżywio rozwijajōncy sie diploidalny sporofit we swojich tkankach bez aby tajla swojigo życio, nawet u roślin nasiynnych, u kerych gametofit niyma samodzielny i odżywiany je bez sporofit.
Paleobotanicy badajōm antyczne rośliny we zapisie kopalnym, coby sebrać informacyje ô historyji ewolucyjnyj roślin.
To ekolodzy prawie nazywajōm piyrszym poziōmym troficznym.
Botanicy badajōm tyż kwasty, kere sōm richtich problymym we bauerstwie, jak tyż biologijo i kōntrola patogenōw roślin w bauerstwie i ekosystymach naturalnych.
Ynergijo świetlno chycōno bez chlorofil je poczōntkowo we postaci elektrōnōw (a niyskorzij gradiyntu protōnōw), kere sōm wykorzystywane do tworzynio czōnsteczek ATP i NADPH, kere tymczasowo przechowujōm i transportujōm ynergijo.
Czynść glukozy je przekształcano w skrobio, kero je przechowowano w chloroplastach.
W ôpaczności do zwiyrzōw (kere niy majōm chloroplastōw), rośliny i jejich eukariotyczni krewni przipisujōm swojim chloroplastōm mocka rōl biochymicznych, w tym synteza wszyskich kwasōw fetowych i wiynkszości aminokwasōw.
Rośliny noczyniowe wytworzajōm lignina, polimer stosowany do wzmacnianio wtōrnych ścian kōmōrkowych ôd tracheidōw jak tyż noczyń ksylemowych, coby zapobiyc jejich zapodaniu sie, kej roślina sōnczy bez nie woda pod wpływym stresu wodnego.
Inksze, take jak ôlejki eteryczne, ôlejek miyntowy i ôlejek citrōnowy, sōm przidatne skuli swojigo arōmatu, jako wōnie i prziprawy (bp. kapsaicyna) jak tyż w medycynie za farmaceutyki, jak ôpium z maku dochtōrskigo.
Na przikłod lyk przeciwbōlowy, aspiryna, to ester acetylowy kwasu salicylowego, przōdzij wyizolowany ze skōry wiyrby, a szyroko gama ôpiatowych strzodkōw przeciwbōlowych, takich jak heroina, dostowo sie bez chymiczno modyfikacyjo morfiny dostanyj z maku dochtōrskigo.
Drzynne Amerykōny ôd tysiyncy lot stosujōm roztōmajte rośliny do lyczynio doległości.
Cuker, skrobia, bawołna, lyn, kōnopia, niykere zorty sznōrōw, holc i platy wiōrowe, papirus i papiōr, ôleje roślinne, waks i naturalny gumin to przikłady wożnych z handlowego pōnktu widzynio materyji wytworzanych z tkanek roślinnych abo jejich produktōw wtōrnych.
Produkty wykōnane z celulozy to wiskoza i celofan, lepidło do tapet, biobutanol i nitroceluloza.
Niykerzi ekolodzy ôpiyrajōm sie nawet na danych ympirycznych pozyskiwanych bez etnobotanikōw ôd drzynnyj ludności.
Rośliny zależōm ôd pewnych faktorōw edaficznych (ziymie) i klimatycznych we swojim strzodowisku, ale mogōm tyż te faktory modyfikować.
Spōłdziołajōm ze swojimi sōmsiodami we roztōmajtych skalach przestrzynnych w grupach, populacyjach i społecznościach, kere do kupy tworzōm roślinność.
Gregor Mendel ôdkrōł gynetyczne prawa erbowanio, przi badaniu cych erbowych, takich jak kształt Pisum sativum (grochu zwyczajnego).
Niymynij jednak sōm pewne karakterystyczne rōżnice gynetyczne miyndzy roślinami a inkszymi ôrganizmami.
Mocka uprawianych ôdmian pszenicy je wynikym mocy krojcōwek miyndzygatōnkowych i wewnōntrzgatōnkowych dziwokich gatōnkōw i ôd niych hybrydōw.
W mocy roślinōw lōndowych gamety mynske i żyńske sōm wytworzane bez ôsobne ôsobniki.
Jednym z przikładōw je tworzynie sie knolōw pyndowych w kartoflu.
Apōmixis może tyż wystōmpić we nasiyniach, wytwarzajōnc nasiynia, kere zawiyrajōm zorodek gynetycznie identyczny z jednym z ôjcōw.
Roślina allopoliploidalno może powstoć w wyniku hybrydyzacyje miyndzy dwōma roztōmajtymi gatōnkami.
Niykere bezpłodne poliploidy roślinne mogōm durch rozmnażać sie wegetatywnie abo bez apōmiksy nasiyni, tworzōnc klōnalne populacyje idyntycznych ôsobnikōw.
Mniszek pospolity je triploidym, kery dziynki nasiyniōm apōmiktycznym wytwarzo żywotne nasiynia.
Sekwyncjōnowanie poru inkszych stosunkowo małych genōmōw ryżu (Oryza sativa) i Brachypodium distachyōn, uczyniyło je wożnymi gatōnkami modelowymi do zrozumiynio gynetyki, biologije kōmōrkowyj i molekularnyj ôbiylōw, trow i roślin jednoliściynnych.
Szpinat, groch, soja i mech Physcōmitrella patens sōm wszeôbecnie wykorzystywane do badanio biologije kōmōrek roślinnych.
Ekspresjyjo gynōw idzie tyż kōntrolować za pōmocōm biōłtek represorowych, kere prziłōnczajōm sie do wyciszajōncych regiōnōw DNA i zapobiegajōm ekspresji tego regiōnu kodu DNA.
Wykozane bōło, iże niykere zmiany epigenetyczne sōm erbowe, w czasie kej inksze sōm resetowane w kōmōrkach zarodkowych.
W ôpaczności do zwiyrzōw, mocka kōmōrek roślinnych, ôsobliwie miynkiszu, niy rōżnicuje sie antlich, ôstajōnc totipotentnymi ze zdolnościōm do wytworzynio nowyj, indywidualnyj rośliny.
Glōny sōm grupōm polifiletycznōm i sōm w roztōmajtych kanōnach, niykere sōm barzij spokrewniōne z roślinami aniżeli inksze.
Charophyta, klasa ramienicowe i podkrōlestwo roślin lōndowych, embriofity, tworzōm razym grupo mōnofiletyczno abo klad streptofitōw.
Pteridofityczne rośliny noczyniowe z prawdziwym ksylemym i łykym, kere rozmnażały sie bez zorodniki kiełkujōnce we wolno żyjōnce gametofity, wyewoluowały w okresie syluru i zrōżnicowały sie na pora linijōw we pōźnym sylurze i wczesnym dewōnie.
Jejich zredukowane gametofity rozwiynyły sie z megasporōw zatrzimiwanych we ôrganach, kere wytwarzały zorodniki (megasporangia) ôd sporofitu - stan znany jako endospory.
Nojwczasniejsze znane rośliny nasiynne sōm z ôstatnigo etapu dewońskigo famenu.
Substancyje chymiczne pozyskiwane z luftu, ziymie i wody stanowiōm podstawa cołkigo metabolizmu roślin.
Heterotrofy, w tym wszyske zwiyrza, wszyske grziby, wszyske doimyntnie pasożytnicze rośliny i niyfotosyntetyczne bakteryje, przijmujōm czōnsteczki ôrganiczne wytworzane bez fotoautotrofy i dychajōm niymi abo spotrzebowujōm je do budowy kōmōrek i tkanek.
Transport subkōmōrkowy jōnōw, elektrōnōw i czōnsteczek, takich jak woda i ynzymy, zachodzi bez błōny kōmōrkowe.
Przikładami elymyntōw, kere rośliny potrzebujōm transportować, sōm azot, fosfōr, potas, kalcjum, magnez i siarka.
Zwiōnzek tyn pośredniczy w tropikalnych ryakcyjach pyndōw i korczy na światło i grawitacyjo.
Naturalno cytokinina, zeatyna, ôstała ôdkryto w kukurzicy, Zea mays i je pochodnōm adeniny purynowyj.
Zaangażowane sōm we spiyranie kełkowanio i przerywanio spoczynku nasiyni, w regulacyjo wysokości roślin bez kōntrola wydużenio sztyngla jak tyż kōntrola kwitnienio.
Ôstoł tak nazwany, pōniywoż przōdzij sōndzōno, iże kōntroluje ôpadanie.
Inkszōm klasōm fitohormōnōw sōm jasmōniany, po roz piyrszy wyizolowane z ôleju Jasminum grandiflorum, kere sztalujōm ryakcyje na rany u roślin bez ôdszperowanie ekspresyje gynōw przidajnych do ôgōlnoustrojowyj ôdpowiedzi ôdpornościowej na atak patogenōw.
Rośliny niynaczyniowe, wōntrobowce, rogatki i mchy niy wytworzajōm penetrujōncych grōnt korczy naczyniowych, a wiynkszość roślin uczestniczy w fotosyntezie.
Kōmōrki w kożdym systymie sōm zdolne do tworzynio kōmōrek drugigo systymu i wytworzanie przibyszowych pyndōw abo korczy.
W przipadku utroty jednego z systymōw, drugi może czynsto go ôdtworzić.
W roślinach naczyniowych holc i łyko sōm tkankami przewodzōncymi, kere transportujōm zasoby miyndzy pyndami i korczami.
Liście zbiyrajōm światło słōneczne i przekludzajōm fotosynteza.
Ôkrytōnasiynne to rośliny nasiynne, kere wytworzajōm blumy i majōm zawrzite nasiynia.
Niykere rośliny rozmnażajōm sie drōgōm płciowōm, inksze bezpłciowo, a jeszcze inksze na ôba sposoby.
Klasyfikacyjo biologiczno je formōm taksōnōmije naukowyj.
Chocioż wyuczyni niy sōm dycki zgodliwi co do tego, jak klasyfikować ôrganizmy, filogynetyka molekularno, kero spotrzebowuje sekwyncyje DNA za dane, wprowadziyła moc ôstatnich zmian we linijach ewolucyjnych i nojpewnij durch bydzie to robić.
Nōmenklatura ôrganizmōw botanicznych je skodyfikowano w Miyndzynorodowym Kodeksie Nōmenklatury alg, grzibōw i roślin (ICN) i administrowano bez Miyndzynorodowy Kōngres Botaniczny.
Naukowe miano rośliny reprezyntuje jeji zorta i gatōnek w rōmach zorty, co skutkuje jednym ôgōlnoświatowym mianym do kożdego ôrganizmu.
Kōmbinacyjo to miano gatōnku.
Relacyje ewolucyjne i erbowność grupy ôrganizmōw nazywo sie jeji filogenezōm.
Na przikłod gatōnki Pereskia to drzewa abo krzoki ô wydatnych listkach.
Ôcynianie relacyjōw w ôparciu ô spōlne cychy wymogo pozorności, pōniywoż rośliny mogōm przipōminać sie wzajym bez zbieżno ewolucyjo, w keryj cychy powstały niyzoleżnie.
Ino cychy pochodne, take jak produkujōnce kolce areole kaktusōw, dowajōm dowodōw na pochodzynie ôd spōlnego praôjca.
Rōżnica polygo na tym, iże sōm kod gynetyczny je używany do decydowanio ô relacyjach ewolucyjnych, zamiast być używany postrzednio bez cychy, kere powoduje.
Dowody gynetyczne sugerujōm, co prawy ewolucyjny zwiōnzek ôrganizmōw wielokōmōrkowych je taki, jak pokozano na pōniższym kladogramie – grziby sōm barzij spokrewniōne ze zwiyrzami aniżeli z roślinami.
Badanie, w jaki spōsōb gatunki roślin sōm ze sobōm powiōnzane, przizwolo botanikōm lepij zrozumić proces ewolucyje roślin.
Chocioż ludzie dycki interesowali sie historyjōm naturalnōm zwiyrzōw, kere widzieli naôbkoło siebie, i spotrzebowowali ta wiedza do udōmowienia niykerych gatōnkōw, idzie pedzieć, iże formalne badania zoologije wywodzōm sie ôd Arystotelesa.
Moderno zoologijo mo swoje poczōntki w ôkresie renesansu i wczesnyj nowożytności, z Carlem Linneuszym, Antonie'm van Leeuwenhoekym, Robertem Hooke'ym, Charlesem Darwinym, Gregorem Mendlym i mockōm inkszych.
We Francyji sōm malowidła jaskiniowe, ryciny i rzeźby sprzed 15 000 lot, kere przedstowiajōm żubry, kōnie i lelynie we sprownie ôdtworzōnych szczegōłach.
Antyczno wiedza ô dziwokiyj przirodzie je ilustrowano ryalistycznymi przedstawiyniami dziwokich i dōmowych zwiyrzōw na Bliskim Weschodzie, w Mezopotamiji i Egipcie, w tym praktyk i technik chowanio, łowiectwa i rybołōwstwa.
Arystoteles w IV stoleciu p.n.e. widzioł zwiyrza za żywe ôrganizmy, badajōnc jejich budowa, rozwōj i zjawiska życiowe.
Sztyrysta lot niyskorzij rzimski medyk Galen dokōnoł sekcyje zwiyrzōw, coby zbadać jejich anatōmijo i funkcyjo poszczegōlnych elymyntōw, pōniywoż sekcyjo zwłok ludzkich była ôwdy zabrōniōno.
W Europie aże do XVI stolecio dorobek Galena tykajōncy anatōmije ôstowoł w srogij miarze niydościgniōny i niykwestiōnowany.
Zoologijo bydōnco wczasnij dōmynōm dżyntelmynōw-przyrodnikōw, w XVIII, XIX i XX stolecio stała sie coroz barzij profesjōnalnōm dyscyplinōm naukowōm.
Te ôdkrycia, jak tyż wyniki z zakresu ymbriologije i paleōntologije, ôstały zsyntetyzowane w publikacyji Charlesa Darwina z 1859 r. ô teoryji ewolucyje bez dobōr naturalny; Darwin zawrził w nij teoryjo ewolucyje ôrganicznyj w ôparciu ô nowe podstawy, klarujōnc procesy, dziynki kerym może ôna zachodzić, i dostarczajōnc dowodōw obserwacyjnych, iże tak sie stało.
Darwin nadoł nowy kerōnek morfologije i fizjologije, łōnczōnc je we spōlno teoryjo biologiczno: teoryjo ewolucyje ôrganicznyj.
Wczesnōm kōniecznościōm bōło zidyntyfikowanie ôrganizmōw i pogrupowanie jejich podle jejich cychōw, rōżnic i relacyjōw; i to je dōmyna zainteresowań taksōnōmisty.
Jego idyje kōncyntrowały sie na morfologiji zwiyrzōw.
Te podziały ôstały ôd tego czasu zrewidowane, coby poprawić spōjność z darwinowskym prawidłym spōlnego pochodzynio.
Homo to zorta, a sapiens specyficzne ôkryślynie, ôba razym tworzōm miano gatōnku.
Dōminujōncy systym klasyfikacyje nosi miano taksōnōmije Linneusza.
Zrozumiynie struktury i funkcyje kōmōrek mo fundamyntalne znaczynie do wszyskich nauk biologicznych.
Kōncyntruje sie na tym, jak ôrgany i układy ôrganōw spōłpracujōm ze sobōm w ciałach ludzi i zwiyrzōw, a tyż na tym, jak fungujōm niyzoleżnie.
Badania fizjologiczne tradycyjnie dzieli sie na fizjologijo roślin i fizjologijo zwiyrzōw, ale niykere prawidła fizjologije sōm uniwerzalne, bez wzglyndu na to, jaki kōnkretny ôrganizm je badany.
Na przikłod ôgōlnie ôbyjmuje uczōnych, kerzi majōm ekstra szkolynie w ôkryślōnych dziedzinach, takich jak cycaczoznowstwo, ôrnitologijo, herpetologijo abo yntōmologijo, ale używajōm tych ôrganizmōw jako systymōw do ôdpowiedzi na ôgōlne pytania tykajōnce ewolucyje.
Etolodzy byli ôsobliwie interesantni ewolucyjōm zachowanio i miarkowaniym zachowanio w kategoryjach teoryje doboru naturalnego.
Chocioż uczyni stosujōm techniki specyficzne do biologije molekularnyj, czynsto łōnczy sie je z metodami ôd gynetyki i biochymije.
Systymatyka biologiczno to badanie zrōżnicowanio istot żywych, tak przeszłych, jak i teroźnych, jak tyż relacyje miyndzy żywymi istotami we czasie.
Drzewa filogenetyczne gatōnkōw i wyższych taksōnōw sōm wykorzystywane do badania ewolucyje cych (bp. cych anatōmicznych abo molekularnych) jak tyż porozkłodanio ôrganizmōw (biogeografijo).
Systymatyka biologiczno klasyfikuje gatōnki za pōmocōm trzech ôkryślōnych astōw.
Systymatyka eksperymyntalno idyntyfikuje i klasyfikuje zwiyrza podle jednostek ewolucyjnych, kere skłodajōm sie na gatōnek, a tyż jejich znaczynia w samyj ewolucyji.
Wyklarowanie biorōżnorodności planety i jeji ôrganizmōw.
Taksōnōmijo to ta tajla Systymatyki, kero tyko tymatōw ôd (a) do (d) powyżyj.
Jednak w teroźnym użyciu wszyske mogōm być uwożane za swoje synōnimy.
Niykerzi twierdzōm, iże sama systymatyka zajmuje sie kōnkretnie relacyjami w czasie i co może być synōnimym filogynetyki, ôgōlnie godajōnc ô wywnioskowanyj hierarchije ôrganizmōw.
Klasyfikacyje naukowe sōm pōmocōm w registrowaniu i przekazowaniu informacyjōw inkszym uczōnym i laikōm.
W biologiji gatōnek je bazowōm jednostkōm klasyfikacyje i rangi taksōnōmicznyj ôrganizmu, a tyż jednostkōm biorōżnorodności.
Pōnadto paleontologi posugujōm sie anōngym chronogatunkōw, skuli tego co niy idzie zbadać reprodukcyje kopalnyj.
wszyskim gatōnkōm (ôkrōm wirusōw) nadowo sie dwuczynściowe miano ("miano binōminalne").
Na przikłod Boa dusiciel je jednym z sztyrech gatōnkōw zorty Boa, przi czym dusiciel je ôkryślyniym gatōnku.
Tyż postrzōd ôrganizmōw, kere rozmnażajōm sie ino bezpłciowo, kōncepcyjo gatōnku rozmnażajōncego sie załamuje, a kożdy klōn je potyncjalnie mikrogatōnkiym.
Gatōnki były widziane ôd czasōw Arystotelesa do XVIII stolecio za stałe kategoryje, kere idzie ułożyć w hierarchijo; wielgi lyńcuch bytōw.
To rozumiynie ôstało znacznie rozszyrzōne w XX stoleciu dziynki gynetyce i ekologije populacyjnyj.
Ernst Mayr podkryśloł znaczynie izolacyje reprodukcyjnyj, ale to, podobnie jak inksze kōncepcyje gatunkowe, je ciynżke abo niymożebne do przetestowanio.
Ta medota była używano za "klasyczno" metoda ôkryślanio gatōnkōw, jak bez Linneusza we wczesnyj teoryji ewolucyje.
Z reguły mikrobiolodzy zakłodali, iże zorty bakteryjōw abo archeonōw z sekwyncyjami gynōw rybosomalnego RNA 16S barzij podanymi do siebie aniżeli 97%, noleży wybadać za pōmocōm hybrydyzacyje DNA-DNA, coby zdecydować, eli przinoleżōm do tego samego gatōnku, eli niy.
Moderne podejścia porōwnujōm podobiyństwo sekwyncyje za pōmocōm metod rachōnkowych.
Baza danych Barcode of Life Data Systems (BOLD) zawiyro sekwyncyje barkodōw DNA pōnad 190 000 gatunkōw.
Na przikłod we badaniu przekludzōnym na grzibach, badanie cych nukleotydōw przi użyciu gatōnkōw kladystycznych dało nojbarzij akuratne wyniki we rozpoznowaniu licznych gatōnkōw grzibōw ze wszyskich badanych kōncepcyjōw.
Jeszcze inksi brōniōm tego podejścio, uznowajōnc "taksōnōmiczno inflacyjo" za pejoratywno i nazywajōnc ôpaczny poglōnd "kōnserwatyzmem taksōnōmicznym"; twierdzōnc, co dzielynie gatunkōw i poznowanie myńszych populacyji na poziōmie gatōnkōw je politycznie cylowe, pōniywoż ôznaczo to, co idzie je łacnij uznać za zagrożōne na czyrwōnym wykazie IUCN i dostać do nich przepisy ô ôchrōnie i tyż fundusze.
Jeźli uczyni majōm na myśli, iże coś ôdnosi sie do wszyskich gatōnkōw w rōmach zorty, używajōm miana zorty bez kōnkretnego miana abo ôkryślynio.
Kej pokozujōm sie dalsze informacyje, hipoteza może ôstać potwierdzōno abo ôdciepniynto.
Podział taksōnu na moc, czynsto nowych taksōnōw, nazywōmy tajlowaniym.
Termin quasi-gatōnki je czasami używany do wartko mutujōncych jednostek, takich jak wirusy.
W gatōnkach pierściyniowych, kej czōnki sōmsiednich populacyjōw sōm we szyrokim zakresie stałego porozkłodanio, czōnki populacyje krojcujōm sie sprownie, ale czōnki dalszych populacyji już niy.
Gatōnki pierściyniowe stanowiōm zatem ciynżkość do kożdyj kōncepcyje gatōnku, kero ôpiyro sie na izolacyji reprodukcyjnyj.
Specjacyjo zoleży ôd miary izolacyje reprodukcyjnyj, to znaczy zmyńszōnego przepływu gynōw.
Bakteryje mogōm wymiyniać plazmidy z bakteryjami inkszych gatōnkōw, w tym pozornie odlegle spokrewniōnymi w roztōmajtych dōmynach filogenetycznych, co zawodzo analizie jejich powiōnzań i ôsłabio pojyncie danego gatōnku bakteryje.
Masowe wymiyranie miało roztōmajte prziczyny, w tym aktywność wulkaniczno, zmiany klimatyczne jak tyż zmiany w chymiji oceanicznyj i atmosferycznyj, a to z zaś miało srogi wpływ na ekologijo Ziymie, atmosfera, woda i powiyrzchnia lōndu.
Niykerzi ôbserwatory twierdzōm, co istnieje niydłōnczny kōnflikt miyndzy chyńciōm zrozumiynio procesōw specjacyje a potrzebōm idyntyfikacyje i kategoryzacyje.
Jednym z klasycznych przipadkōw w Ameryce Pōłnocnyj je chrōniōno ojla plamisto, kero krojcuje sie z niechrōniōnōm ojlōm kalifornijskōm i puszczykiym; dokludziyło to do debat prawnych.
Forma wyrōżniała sie tym, co była spōlno do wszyskich jejich czōnkōw; mode erbowały wszelke wariacyje, jake mogły mieć po ôjcach.
Stworzył idyjo taksōnōmicznyj hierarchije klasyfikacyji ôpartyj na ôbserwowalnych cychach i majōncyj ôdzwierciedlać naturalne relacyje.
Jean-Baptiste Lamarck we swojij Filozofiji zoologicznyj z 1809 r. ôpisoł transmutacyjo gatōnkōw, sugerujōnc, co gatōnek może zmiyniać sie w czasie i radykalnie ôdchodzōnc tym samym ôd myślynio arystotelesowskigo.
Rodzaj (l.mn. rodzaje) to ranga taksōnōmiczno stosowano w biologicznyj klasyfikacyji ôrganizmōw żywych i kopalnych jak tyż wirusōw.
Bp. Panthera leo (lew) i Panthera onca (jaguar) to dwa gatōnki ze zorty Panthera.
Przikładym botanicznym może być Hibiscus arnottianus, ôsobliwy gatōnek z zorty Hibiscus pochodzōncy ze Hawajōw.
Dostympne miana to miana ôpublikowane zgodnie z Miyndzynorodowym Kodeksym Nōmenklatury Zoologicznyj i niy sniesiōne w inkszy spōsōb bez dalsze decyzyje Miyndzynorodowyj Kōmisyje Nōmenklatury Zoologicznyj (ICZN); nojwczasniejsze take miano do egal jakigo taksōnu (na przikłod rodzaj) winne być potym ôbrane za "wożne" (tj. teroźne abo akceptowane) miano do danego taksōnu.
W botanice sōm podobne kōncepty, ale z inkszymi etyketami.
Jednak moc mian ôstało przipisanych (zwykle niynaskwol) do dwōch abo wiyncyj roztōmajtych zort.
Miano, kere ôznaczo dwie roztōmajte rzeczy, to hōmōnim.
Jednak zorta w jednym krōlestwie może nosić miano naukowe, kere je używane za miano rodzajowe (abo miano taksōnu ô inkszyj randze) we krōlestwie reskyrowanym bez inkszy kod nōmenklatury.
Na przikłod postrzōd gadōw (niyptasich), kere majōm kole 1180 zortōw, wiynkszość (>300) mo ino 1 gatōnek ~360 mo ôd 2 do 4 gatōnkōw, 260 mo 5-10 gatōnkōw ~200 mo 11-50 gatōnkōw, a ino 27 zort mo wiyncyj jak 50 zortōw.
To, kery gatōnek je przipisany do zorty, je trocha arbitralne.
To, co przinoleży do familije – abo eli ôpisano familijo winna być w ogōle poznano – je propōnowane i ustalane bez praktykujōncych taksōnomistōw.
Czynsto niy mo połnyj zgody, a kożdy z taksōnōmistōw zajmuje inksze stanowisko.
Michael Novacek (1986) wraziōł je na tym samym miyjscu.
Niy ma ôbiektywnych prawideł ôpisujōncych klasa, ale w przipadku dobrze znanych zwiyrzōw istnieje pewiyn kōnsensus.
W botanice klasy sōm teroźnie rzodko dyskutowane.
Nieformalnie, typy idzie traktować jako zgrupowania ôrganizmōw oparte na ôgōlnyj zorcie planu ciała.
Tak tōż zorty idzie łōnczyć abo tajlować, jeźli ôkaże sie, iże sōm ze sobōm spokrewniōne abo niy.
Zgodnie z definicyjōm Budda i Jensena, zorta je definiowano bez zestow cychōw spōlnych do wszyskich jego żyjōncych przedstowicieli.
Jednak, jako że je ôn oparty na cychach, ajnfach idzie go zastosować do zapisu kopalnego.
Jednak dowiydzenie, iże skamielina przinoleży do grupy korōnnej zorty, je ciynżke, pōniywoż musi wykazować cycha unikatowo do podzbioru grupy korōnnej.
Pōniższo tabula ôpiyro sie na wpływowym (choć kōntrowersyjnym) systymie Cavaliera-Smitha, kery utożsamio "Plantae" z Archaeplastida, grupōm zawiyrajōncōm rośliny zielōne jak tyż algi: krasnorosty i glaukofity.
Podział nagōnasiynnych istych może być stosowany do wszyskich roślin nagōnasiynnych (tj. w tym sagowcōw, miłorzymbōw i gnetofitōw) abo do samych strōmōw jeglicznych, jak pōniżyj.
Protisty to polifiletyczny taksōn, mynij akceptowalny bez teroźnych biologōw aniżeli w przeszłości.
Carl Linnaeus (1707-1778) położōł w 1735 r. podwaliny modernyj nōmenklatury biologicznyj, teroźnie regulowanyj bez kody nōmenklatury.
W 1937 roku Édouard Chatton wkludziōł terminy "prokariota" i "eukariota", coby ôdrōżnić te ôrganizmy.
Robert Whittaker rozpoznoł ekstra krōlestwo grzibōw.
Pozostałe dwa krōlestwa, Protista i Mōnera, ôbyjmowały jednokōmōrkowce i proste kolōnije kōmōrkowe.
W inkszych systymach, takich jak systym piyńciu krōlestw Lynn Margulis, rośliny ôbyjmowały ino rośliny lōndowe (Embryophyta), a Protocista mo szyrszo definicyjo.
Postymp technologiczny w mikroskopii elektrōnowyj umożliwiōł ôddzielynie Chrōmista ôd krōlestwa Plantae.
W kōńcu ôdkryto protisty bez mitochōndriōw.
To superkrōlestwo było przeciwiyństwym superkrōlestwa Metakariota, kere grupowało piyńć inkszych krōlestw eukariotycznych (Animalia, Protozoa, Fungi, Plantae i Chrōmista).
Cavalier-Smith niy akceptowoł już znaczynio fōndamyntalnego potajlowanio Eubacteria-Archaebacteria, kere bōło przedstawiōne bez Woese'a i inkszych i bōło poparte niydownymi badaniami.
Cavalier-Smith niy akceptuje wymogu, coby taksōny były mōnofiletyczne ("holifiletyczne" w jego nazewnictwie), coby były wożne.
Postympy w badaniach filogenetycznych przizwolyły Cavalier-Smithowi zdać sie sprawa, co wszyske typy uwożane za archeozany (tj. piyrwotne amitochōndrialne eukarioty), w ryalności wtōrnie straciyły swoje mitochōndria, zwykle bez przekształcynie jejich w nowe ôrganelle: hydrogenosōmy.
Na bazie takich badań nad RNA, Carl Woese myśloł, co życie idzie potajlować na trzi sroge zorty i mianować je modelym "trzech piyrwotnych krōlestw" abo modelym "pra-krōlestwa".
Woese potajlowoł prokarioty (wczasnij klasyfikowane za krōlestwo Monera) na dwie grupy, zwane Eubacteria i Archaebacteria, przi podkryślaniu, iże je tela samo gynetycznych rozdziałōw miyndzy tymi dwiyma grupami, jak miyndzy kożdōm z nich a wszyskimi eukariotami.
Utrzimowali, iże ino grupy mōnofiletyczne winny być akceptowane za formalne stopnie w klasyfikacyji i iże – chocioż take podejście było wczasnij niypraktyczne (wymogało "„dosłownie dziesiōntkōw „krōlestw eukariotycznych)” – teroz stało sie możliwe podzielynie eukariotōw "ino na pora głōwnych grup, kere nojpewnij wszyske sōm mōnofiletyczne".
Potajlowoł eukariōnty na te same szejś "supergrup".
Uwożo sie, iże rośliny sōm barzij odlegle spokrewniōne ze zwiyrzami i grzibami.
Dziesiyńć argumyntōw przeciwko tymu ôbyjmuje fakt, iże sōm ône ôbligatoryjnie pasożytami wewnōntrzkōmōrkowymi, kere niy majōm metabolizmu i niy sōm zdolne do replikacyje poza kōmōrkōm gospodorza.
Piyrsze dwa to wszyske mikroorganizmy prokariotyczne abo zwykle ôrganizmy jednokōmōrkowe, kerych kōmōrki majōm zniykształcōne abo niyzwiōnzane z błōnōm jōndro.
Halofile, ôrganizmy, kere rozwijajōm sie w bardzo zasolōnych strzodowiskach, jak tyż hipertermofile, ôrganizmy, kere rozwijajōm sie w ekstremalnie gorkich strzodowiskach, sōm przikładami Archaea.
Sinice i mykoplazmy to dwa przikłady bakteryjōw.
Ewolucyjo to zmiana erbowych cych populacyji biologicznych na przestrzyństwach dalszych gyneracyjōw.
Ewolucyjo zachodzi, kej procesy ewolucyjne, take jak dobōr naturalny (w tym dobōr płciowy) i dryf gynetyczny wpływajōm na ta zmiynność, powodujōnc, iże niykere cychy stowajōm sie czyńściyjsze abo rzodsze we populacyji.
Naukowo teoryjo ewolucyje bez dobōr naturalny ôstała ôpracowano niyzoleżnie bez Karola Darwina i Alfreda Russela Wallace'a we połowie XIX stolecio i ôstała szczegōłowo przedstawiōno we ksiōnżce Darwina "Ô powstowaniu gatōnkōw".
Tak tōż w dalszych gyneracyjach czōnki populacyje sōm czyńścij zastympowane bez potōmstwo ôjcōw ô użytecznych cychach, kere dozwolyły im przetrwanie i rozmnożanie sie w jejich ôdpednich strzodowiskach.
Zapis kopalny ôbyjmuje przejście ôd wczesnego biogynicznego grafitu, bez skamiyliny z mat mikrobiologicznych, do skamiyniałych ôrganizmōw wielokōmōrkowych.
Poszukowoł wyklarowań zjawisk naturalnych w terminach praw fizycznych, kere były take same do wszyskich rzeczy widzialnych i kere niy wymogały istniynio żodnych stałych kategoryji naturalnych ani boskigo porzōndku kosmicznego.
Klasyfikacyjo biologiczno wkludzōno bez Karola Linneusza w 1735 roku klarownie uznowała hierarchiczno natura relacyje gatunkowych, ale durch widziała gatōnki za ôbsztalowane zgodnie z boskim planym.
Idyje te ôstały potympiōne bez uznanych przyrodnikōw za spekulacyje pozbawiōne ympirycznyj podstawy.
Czynściowo pod wpływym "Prawa ludności" (1798) Thōmasa Roberta Malthusa, Darwin ôboczōł, co wzrōst populacyje dokludzi do "boju ô byt", w kerym przewożajōm użyteczne ôdmiany, w czasie kej inksze ginōm.
Darwin rozwijoł swoja teoryjo "doboru naturalnego" ôd 1838 r. i pisoł swoja "srogo ksiōnżka" na tyn tymat, w czasie kej Alfred Russel Wallace posłoł mu w 1858 r. swoja wersyjo praktycznie tyj samyj teoryje.
W tym cylu Darwin rozwinōł swoja prowizoryczno teoryjo pangenezy.
Coby wyklarować, w jaki spōsōb powstowajōm nowe warianty, de Vries ôpracowoł teoryjo mutacyje, kero dokludziyła do tymczasowego rozdźwiynku miyndzy zwolynnikami ewolucyje darwinowskiij a biōmetrykami sprzimierzōnymi z de Vriesem.
Publikacyjo struktury DNA bez Jamesa Watsona i Francisa Cricka z udziałym Rosalind Franklin w 1953 roku pokozała fizyczny mechanizm erbowanio.
W 1973 r. biolog ewolucyjny Theodosius Dobzhansky napisoł, iże "nic w biologiji niy mo synsu poza światłym ewolucyje", pōniywoż wydobyło to na światło dziynne relacyje miyndzy tym, co przōdzij wydowało sie niespōjnymi faktami w historyji naturalnyj, tworzōnc spōjny, klarujōncy zasōb wiedze, kery ôpisuje i przewiduje mocka obserwowalnych faktōw tykajōncych życio na tyj planecie.
Kōmpletny zestow obserwowalnych cych, kere skłodajōm sie na struktura i zachowanie ôrganizmu, nazywōmy jego fynotypym.
Na przikłod ôpolōno skōra pochodzi z interakcyje miyndzy genotypym ôsoby a światłym słōnecznym; bez to ôpalenizna niyma przekazowano ludzkim dziyciōm.
DNA to dugi biopolimer skłodajōncy sie z sztyrech zortōw prawideł.
Czynści czōnsteczki DNA, kere ôkryślajōm pojedynczo jednostka funkcjōnalno, nazywane sōm gynami; roztōmajte gyny majōm roztōmajte sekwyncyje prawideł.
Jeźli sekwyncyjo DNA w locus rōżni sie miyndzy ôsobnikami, roztōmajte formy tyj sekwyncyje nazywane sōm allelami.
Jednak chocioż ta prosto znoleżność miyndzy allelym a cychōm działo we niykerych przipadkach, wiynkszość cychōw je barzij słożōno i je kōntrolowano bez loci cychōw ilościowych (wielokrotne interakcyje gynōw).
Metylacja DNA cychujōnco chrōmatyna, samopodtrzimujōmce sie pyntle metaboliczne, wyciszanie gynōw bez interferyncyjo RNA i trōjwymiorowo kōnformacyjo biōłtek (takich jak priōny) to ôbszary, w kerych ôdkryto epigynetyczne systymy erbowanio na poziōmie ôrganizmu.
Na przikłod erbowanie ekologiczne bez proces budowanio nisz je zdefiniowane bez regularne i powtorzajōnce sie działania ôrganizmōw w jejich strzodowisku.
Ôprōcz ciōngłego wkludzanio nowych ôdmian bez mutacyje i przepływ gynōw, wiynkszość genōmu gatōnku je idyntyczno u wszyskich ôsobnikōw tego gatōnku.
Srogo tajla zmiynności fynotypowyj we populacyji je spowodowano zmiynnościōm genotypowōm.
Zmiynność zniko, kej nowy allel ôsiōngo pōnkt fiksacyje — kedy abo zniko z populacyje, abo doimyntnie zastympuje allel praôjca.
Kedy ukazujōm sie mutacyje, mogōm zmiynić produkt gynu, niy dozwolić na funkcjōniyrowanie gynu abo niy wywołać żodnego efektu.
Ekstra kopije gynōw sōm bazowym źrōdłym sztofu, kerego potrza do ewolucyji nowych gynōw.
Nowe gyny idzie wygynerować z gynu praôjca, kej tuplikat mutuje i nabiyro nowyj funkcyje.
Gynerowanie nowych gynōw może tyż ôbyjmować duplikacyjo małych czynści poru gynōw, a potym te fragmynta rekōmbinujōm, tworzōnc nowe kōmbinacyje ô nowych funkcyjach.
Rekōmbinacyjo i reasortacyjo niy zmiyniajōm czynstości alleli, ale wpływajōm na zmiana tego, kere allele sōm ze sobōm powiōnzane, dowajōnc potōmstwo z nowymi kōmbinacyjami alleli.
Piyrszym kosztym je to, co u gatōnkōw z dymorfijōm płciowōm, ino jedna z dwōch płci może rodzić mode.
Jednak rozmnożanie płciowe je czyńściyjszym sposobym rozmnożanio postrzōd eukariotōw i ôrganizmōw wielokōmōrkowych.
Transfer gynōw miyndzy gatōnkami ôbyjmuje tworzynie ôrganizmōw hybrydowych i poziōmy transfer gynōw.
Nastōmpiōł poziōmy transfer gynōw z bakteryjōw do eukariōntōw, takich jak drōżdże Saccharōmyces cerevisiae i krzōnszcz Callosobruchus chinensis.
Roztōmajte cychy zapewniajōm roztōmajte skoźniki przeżywalnoście i reprodukcyje (przifasowanie rōżnicowe).
W kōnsekwyncyji ôrganizmy z cychami, kere dadzōm im przewoga nad kōnkuryntami, czyńścij przekazujōm swoje cychy dalszyj gyneracyji aniżeli te z cychami, kere niy dadzōm przewogi.
Cyntralnōm kōncepcyjōm doboru naturalnego je ewolucyjno sprowność ôrganizmu.
Bez przikłod, keby ôrganizm mōg łatwo przeżyć i wartko sie rozmnażać, ale jego potōmstwo było za wiela małe i słabe, coby przeżyć, ôrganizm tyn wniōsby niywielgi wkłod gynetyczny w prziszłe gyneracyje, a zatem miołby nisko sprowność.
Przikładami cych, kere mogōm zwiynkszyć sprowność, sōm zwiynkszōno zdolność przeżycio i zwiynkszōno plymność.
Jednak nawet jeźli kerōnek doboru ôdwrōci sie w tyn spōsōb, cychy stracōne w przeszłości mogōm niy wyewoluować zaś w idyntycznyj formie (patrz prawo Dollo).
Piyrszym z nich je selekcyjo kerunkowo, kero polygo na zmianie strzednij wartości czechy w czasie — bez przikłod ôrganizmy poleku stowajōm sie wyższe.
Yntlich, w doborze stabilizujōncym wystympuje selekcyjo przeciw skrajnym wartościōm cych na ôbōch kōńcach, co powoduje zmyńszynie wariancyje naôbkoło wartości strzednij i myńszo roztōmajtość.
To szyroke miarkowanie natury dozwolo naukowcōm wskozanie ôkryślōnych siyłōw, kere razym skłodajōm sie na dobōr naturalny.
Jednak tympo rekōmbinacyje je niske (kole dwa zdarzynio na chrōmosōm na gyneracyjo).
Zestow alleli, kery je zwykle erbowany w grupie, nazywo sie haplotypem.
Tyn dryf sztopuje, kej allel w kōńcu utrwalo sie, abo znikajōnc z populacyje, abo doimyntnie zastympujōnc inksze allele.
Neutralno teoryjo ewolucyje molekularnyj sugeruje, iże wiynkszość zmian ewolucyjnych je wynikym utrwalynio neutralnych mutacyjōw bez dryf gynetyczny.
Jednak nowszōm i lepij popartōm wersyjōm tego modelu je teoryjo bezma neutralno, w keryj mutacyjo, kero byłaby skutecznie neutralno w małyj populacyji, niykōniecznie je neutralno w srogij populacyji.
Liczba ôsobnikōw we populacyji niyma krytyczno, atoli je miarōm znanōm jako efektywno srogość populacyje.
Ôbecność abo brak przepływu gynōw zasadniczo zmiynio ciōng ewolucyje.
Tyn argumynt ô przeciwstawnych naciskach bōł dugo używany do ôdciepniyńcio możności wnyntrznych tyndyncyjōw we ewolucyji, podwiela era molekularno niy wywołała pōnownego zainteresowanio ewolucyjōm neutralnōm.
Bez przikłod, w modelach użycio kodōnōw czynsto prziwołuje sie strōnniczość mutacyje.
Roztōmajte tyndyncyje insercyje abo delecyje w roztōmajtych taksōnach mogōm prowadzić do ewolucyji roztōmajtych miar gynōmōw.
Teroźne myślynie ô roli uprzedzyń mutacyjnych odzwierciedlo inkszo teoryjo aniżeli teoryjo Haldane'a i Fishera.
Ôrganizmy mogōm tyż ryagować na selekcyjo, spōłpracujōnc ze sobōm, zwykle pōmogajōnc swojim krewnym abo angażujōnc sie we wzajymnie użyteczno symbioza.
Makroewolucyjo ôdnosi sie do ewolucyje, kero zachodzi na poziōmie gatōnku abo powyżyj tego poziōmu, w ôsobliwości specjacyje i wymiyranio; w czasie kej mikroewolucyjo ôdnosi sie do myńszych zmian ewolucyjnych we ôbrymbie gatōnku abo populacyje, w ôsobliwości zmian we frekwyncyji alleli i adaptacyji.
Jednak w makroewolucyji wożne mogōm być cychy cołkigo gatōnku.
Wszeôbecnym błyndnym przekōnaniym je to, że ewolucyjo mo cyle, długoterminowe plany abo wrodzōno tyndyncyjo do "postympu", co wyrażo sie w wierzyniach takich jak ôrtogeneza i ewolucjōnizm; realistycznie jednak ewolucyjo niy mo cylu długoterminowego i niekōniecznie kludzi do srogszyj złożōności.
Termin adaptacyjo może tyż ôdnosić sie do cychy wożnyj do przetrwanio ôrganizmu.
cycha adaptacyjna to aspekt mustra rozwojwego ôrganizmu, kery umożliwio abo zwiynkszo prowdopodobność przeżycio i reprodukcyje tego ôrganizmu.
Inkszymi udziwiajōncymi przikładami sōm bakteryje Escherichia coli, kere w dugotrwałym eksperymyncie laboratoryjnym rozwinyły zdolność do wykorzystywanio kwasu citrōnowego jako skłodnika ôdżywczego. Były tyż bakteryje Flavobacterium, kere wytworziły nowy ynzym, kery pozwolōł tym bakteryjōm na wzrōst na produktach ubocznych produkcyji nylōnu, jak tyż bakteryje glebowe Sphingobium, kere rozwinyły doimyntnie nowo sztreka metaboliczno do rozkłodanio syntytycznego pestycydu, pentachlorofenolu.
W kōnsekwyncyji struktury ô podanyj ôrganizacyji wnyntrznyj mogōm wykōnować roztōmajte funkcyje w ôrganizmach pokrewnych.
Pōniywoż jednak wszyske żywe ôrganizmy sōm do pewnego stopiynia spokrewniōne, nawet ôrgany, kere wydajōm sie mieć niywielge abo żodne podobiyństwo strukturalne, take jak ôczy stawōnogōw, kałamarnic i kryngowcōw abo kōńczyny i krzidła stawōnogōw i kryngowcōw, mogōm być zoleżne ôd spōlnego zestowu hōmologicznych gynōw, kere kōntrolujōm jejich tworzynie sie i funkcyje; nazywo sie to głymboko hōmologijōm.
Przikłady ôbyjmujōm pseudogeny, niefunkcjōnalne szczōntki ôczōw u ślepych fisz zamiyszkujōncych groty, krzidła u niylotnych ptokōw, ôbecność kości biodrowych u wielorybōw i wynży jak tyż cychy płciowe ôrganizmōw rozmnażajōncych sie drōgōm rozmnożanio bezpłciowego.
Jednym z przikładōw je afrykańsko loszczurka Holaspis guentheri, kero rozwinyła niyôbyczajnie plaskato gowa do chrōnianio sie we szczylinach, co idzie zoboczyć patrzōnc na jeji bliskich krewnych.
Inkszym przikładym je rekrutacyjo ynzymōw z glikolizy i metabolizmu ksenobiotykōw, coby sużyły za biōłtka strukturalne zwane krystalinami w soczewkach ôczōw ôrganizmōw.
Badania te wykozały, iże ewolucyjo może zmiynić rozwōj, tworzōnc nowe struktury, take jak ymbriōnalne struktury kostne, kere u inkszych zwiyrzōw rozwijajōm sie w szczynka, zamiast tworzić czynść ucha postrzodkowego u ssakōw.
Te zmiany u drugij zorty powodujōm z koleji nowe adaptacyje u piyrszyj zorty.
Bez przikłod instnieje ekstremalno spōłpraca miyndzy roślinami a grzibami mikoryzowymi, kere rosnōm na jejich korczach i pōmogajōm roślinie wchłōniać skłodniki ôdżywcze z erdy.
Powstoły tyż koalicyje miyndzy ôrganizmami tego samego gatōnku.
Tukej kōmōrki sōmatyczne ryagujōm na ôkryślōne sygnały, kere instruujōm je, eli majōm rōść, ôstać takimi, jakimi sōm, eli umrzić.
Pojyncie "gatōnku" idzie zdefiniować na mocka sposobōw.
Pōmimo roztōmajtości kōncepcyje tykajōncych roztōmajtych gatōnkōw, kōncepcyje te idzie wrazić w jedno z trzech szyrokich podejść filozoficznych: krzyżōwkowym, ekologicznym i filogenetycznym.
Ôprōcz szyrokigo i dugotrwałego stosowanio, BSC, podobnie jak inksze, niyma pozbyte kōntrowersji, na przikłod bez to, co te kōncepcyje niy mogōm być zastosowane do prokariotōw, co nazywane je problymym gatunkowym.
Przepływ gynōw może spowolnić tyn proces, rozprzestrzyniajōnc nowe warianty gynetyczne tyż na inksze populacyje.
W takim przipadku blisko spokrewniōne gatōnki mogōm regularnie sie krojcować, ale hybrydy bydōm selekcjōnowane przeciwko i gatōnki ôstanōm ôsobne.
Specjacyjo ôbserwowano wielokrotnie tak w kōntrolowanych warōnkach laboratoryjnych (patrz laboratoryjne eksperymynta specjacyje), jak i we naturze.
Nojbarzij wszeôbecno u zwiyrzōw je specjacyjo allopatryczno, kero wystympuje w populacyjach przōdzij izolowanych geograficznie, bp. w wyniku fragmyntacyje siedlisk abo migracyje.
Drugōm zortōm specjacyje je specjacyjo ôbkołopatryczno kero wystympuje, kej małe populacyje ôrganizmōw ôstowajōm wyizolowane w nowym strzodowisku.
Trzeciōm zortōm je specjacyjo parapatryczno.
Zwykle dzieje sie tak, kej prziszła drastyczno zmiana we strzodowisku we ôbrymbie siedliska gatōnku ôjcowskigo.
Selekcyjo przeciwko krojcowaniu z populacyjōm ôjcowskōm wrażliwōm na metal sprawiyła stopniowo zmiana czasu kwitnienia roślin ôdpornych na metale, co yntlich dokludziyło do imyntnyj izolacyje reprodukcyjnyj.
Ta forma je rzodko, pōniywoż nawet niywielgi przepływ gynōw może wychrōnić rozdziały gynetyczne miyndzy tajlami populacyje.
Niyma to wszeôbecne u zwiyrzōw, pōniywoż hybrydy zwierzynce sōm zwykle bezpłodne.
Przizwolo to chrōmosōmōm z kożdego gatōnku ôjcowskigo tworzić sztimujōnce pory w czasie mejozy, pōniywoż chrōmosōmy kożdego z ôjcōw sōm już reprezyntowane bez pora.
Richtich, podwojenie chrōmosōmōw we ôbrymbie gatōnku może być czynsto prziczynōm izolacyje reprodukcyjnyj, pōniywoż pōłowa podwojōnych chrōmosōmōw niy bydzie miała ôdpowiednikōw w czasie rozmnożanio z niepodwojōnymi ôrganizmami.
Bezma wszyske zorty zwiyrzōw i roślin, kere żyły na Ziymi, wyginyły, a wyginiyncie wydowo sie być ôstatecznym losym wszyskich gatōnkōw.
Pōmimo szacowanego wyginiyncio wiyncyj jak 99 procynt wszyskich gatōnkōw, kere kej ino żyły na Ziymi, szacuje sie, iże teroźnie na Ziymi żyje kole 1 bilijōna gatōnkōw, a ôpisano ino jedna tysiynczno procynta.
Nojwczasniejsze niyekwestiōnowane dowody życio na Ziymi sōm sprzed co nojmynij 3,5 milijardōw lot, z epoki eoarchejskiij, po tym, jak szkorupa geologiczno zaczła krzepnōnć po wczasniejszym stopiyniu w eōnie hadeiku.
Kōmyntujōnc australijske ôdkrycia, Stephen Blair Hedges napisoł, "Keby życie powstoło na Ziymi stosunkowo wartko, to mogłoby być wszeôbecne we wszechświecie"
Szacōnki tykajōnce liczny ôbecnych na na Ziymi gatōnkōw wahajōm sie ôd 10 do 14 milijōnōw, z kerych kole 1,9 milijōna ôstało nazwanych, a 1,6 milijōna udokumyntowanych w cyntralnyj bazie danych, co ôznaczo, iże co nojmynij 80 procynt niy ôstało jeszcze ôpisanych.
Spōlne pochodzynie ôrganizmōw ôstało po roz piyrszy wywnioskowane z sztyrech ajnfachowych faktōw tyczōncych ôrganizmōw: po piyrsze, majōm ône rozkłod geograficzny, kerego niy idzie wytuplikować lokalnōm adaptacyjōm.
Po sztworte, ôrganizmy idzie sklasyfikować za pōmocōm tych podobiyństw w hierarchijo grup zagnieżdżōnych, podanych do drzewa gynealogicznego.
Poglōnd tyn wywodzi sie z idyje krōtko spōminanyj bez Darwina, ale niyskorzij pociepniyntyj.
Bez porōwnywanie anatōmiji gatunkōw spōłczesnych i wymarłych, paleōntologi mogōm wywnioskować rodowōd tych gatōnkōw.
Barzij spōłcześnie, dowody na spōlne pochodzynie przichodzōm z podszukowań biochymicznych podobiyństw miyndzy ôgranizmami.
Kōmōrki eukariotyczne pokozały sie miyndzy 1,6 a 2,7 miliarda lot tymu.
Nostympne pochłōniyncie ôgranizmōw podobnych do sinicōw doprowadziyło do powstanio chloroplastōw we algach i roślinach.
W styczniu 2016 r. wyuczyni pōninformowali, co kole 800 miljōnōw lot tymu niywielgo zmiana gynetyczno w pojedyńczyj czōnsteczce ô mianie GK-PID mogła umożliwić ôgranizmōm przechōd z ôgranizmu jednokōmōrkowego do jednyj z mocy kōmōrek.
Zasugerowano roztōmajte czynniki, kere mogły wywołać kambryjsko eksplozyjo, w tym akumulacyjo tlynu z fotosyntyzy we atmosferze.
Sztuczny dobōr to cylowo selekcyjo cychōw we polulacyji ôrganizmōw.
Biōtłka ô cynnych własnościach ewoluowały bez powtarzajōnce sie cykle mutacyje i sekelcyje (bez przikłod zmodyfikowane enzymy i nowe przeciwciała) we procesie, kery mianuje sie ewolucyjōm ukerōnkowanōm.
Łōnczynie roztōmajtych populacyji tyj ślepyj fisze dało potōmstwo z funkcjōnalnymi ôczami, pōniywoż w izolowanych populacyjach, kere wyewoluowały w roztōmajtych grotach, wystōmpiyły roztōmajte mutacyje.
Mocka ludzkich doległości niyma zjawiskami statycznymi, ale podlygo ewolucyje.
Możliwe, iże stojymy w ôbliczności kōńca efektywnego życio wiynkszości dostympnych antybiotykōw, a przewidowanie ewolucyje i ewoluowania naszych patogenōw jak tyż ôpracowywanie strategije spowolniynio abo ôbyńścio go wymogo głymbszyj wiedze na tymat słożōnych siyłōw napyndzajōncych ewolucyjo na poziōmie molekularnym.
Używoł strategijōw ewolucyjnych do rozwiōnzowanio słożōnych problymōw inżynieryjnych.
W niykerych państwach, ôsobliwie we Stanach Zjednoczōnych, te napiyncia miyndzy naukōm a religijōm podsyciły ôbecny spōr miyndzy kreacjōnizmym a ewolucyjōm; je to kōnflikt na tle religijnym, skupiajōncy sie na polityce i edukacyje publicznyj.
Decyzyjo Scopes Trial z 1925 sprawiyła, iże tymat tyn stoł sie fest rzodki w amerykōńskich podryncznikach biologije do szkōł strzednich bez cołko gyneracyjo, ale ôstoł stopniowo zaś wkludzōny i stoł sie prawnie chrōniōny decyzyjōm Eppersōn v. Arkansas z 1968 roku.
Dobōr naturalny to zrōżnicowane przeżycie i reprodukcyjo ôsobnikōw skuli rōżnic w fynotypie.
Zmiynność je we wszyskich populacyjach ôrganizmōw.
Strzodowisko genōmu ôbyjmuje biologijo molekularno kōmōrki, inksze kōmōrki, inksze ôsobniki, populacyje, gatōnki, a tyż strzodowisko abiotyczne.
Dobōr naturalny je kamyniym wōngelnym spōłczesnyj biologije.
Kōncepcyjo doboru naturalnego rozwinyła sie przōdzij przi braku uznanyj teoryje erbowanio; w czasach pisanio Darwina nauka musiała jeszcze rozwinōńć moderne teoryje gynetyczne.
Klasyczne argumynta ôstały zaś dźwigniynte w XVIII stolecio bez Pierre'a Louisa Maupertuisa i inkszych, w tym starzika ôd Darwina, Erazma Darwina.
Sukces tyj teoryje dźwignōł świadōmość fest srogij skale czasu geologicznego i uprawdopodobniōł idyjo, iże drobne, praktycznie niyzauważalne zmiany w dalszych gyneracyjach mogōm mieć kōnsekwyncyje w skali rozdziałōw miyndzy gatōnkami.
Bōł w czasie pisanio swojij "srogij ksiōnżki", coby przedstawić swoje badania, kedy przirodnik Alfred Russel Wallace niyzoleżnie wymyślōł to prawidło i ôpisoł je we eseju, kery posłoł do Darwina, coby przekozać go dalij Charlesowi Lyellowi.
W trzecim wydaniu z 1861 r. Darwin prziznoł, iże inksi — jak William Charles Wells w 1813 r. i Patrick Matthew w 1831 r. — propōnowali podane idyje, ale ani jejich niy rozwinyli, ani niy przedstawiyli we znaczōncych publikacyjach naukowych.
We brifie do Charlesa Lyella we wrześniu 1860 r. Darwin żałowoł, co użōł terminu "dobōr naturalny", preferujōnc barzij termin "zachowanie przirody".
Jednak dobōr naturalny jako mechanizm ôstowoł kōntrowersyjny, czynściowo bez to, iże bōł widziany jako za słaby, coby wyklarować zakres ôbserwowanych cych ôrganizmōw żywych, a czynściowo bez to, iże nawet zwolynniki ewolucyje sprzeciwiali sie jeji "niykerowanyj" i niyprogresywnej naturze; je to ôdpowiydź, kero ôstała uznano za nojwożniyjszo zawada w akceptacyji tyj idyje.
Wraz z integracjōm ewolucjyje z prawami erbowanio ôd Mendla na poczōntku XX stolecia, tak zwanōm syntezōm wspōłczesnōm, naukowcy na ogōł zaakceptowali dobōr naturalny.
J.B.S. Haldane wkludziōł kōncepcyjo "kosztu" doboru naturalnego.
Jednak dobōr naturalny je "ślepy" w tym synsie, iże pōmiany w fynotypie mogōm dować przewoga reprodukcyjno niyznoleżnie ôd tego, eli cycha je erbowo, eli niy.
Jeźli cychy, kere dadzōm tym ôsobnikōm przewoga reprodukcyjno, sōm tyż erbowne, to znaczy przekazowane z ôjcaōw na potōmstwo, ôwdy przijdzie rozmnożanie rōżnicowe, to znaczy cosik wyższy udzioł gibkich krōlikōw abo wydajnych glōnōw w dalszyj gyneracyji.
Dowo to pozory cylu, ale w doborze naturalnym niy ma świadōmego ôbioru.
Dało to ćmawym motōm wiynkszo szansa na przeżycie i wydanie ćmawego potōmstwa, a bez ino piyńćdziesiōnt lot od chycynio piyrszyj ćmawyj moty prawie wszyske moty we industrialnym Manchesterze były ćmawe.
Jeźli ôrganizm żyje ô połowa krōcyj aniżeli inksze ôsobniki jego gatunku, ale mo dwa razy tela potōmstwa, kere dożywo majerantności, jego gyny stowajōm sie barzij powszechne w dorosłyj populacyje nostympnego pokolynio.
Trza rozrōżnić pojyncia "przetrwanio nojsilniyjszych" i "poprowiynio sprowności". "
Haldane nazwoł tyn proces "podstawiyniym", zaś w biologije czynścij mianuje sie to "fiksacyjōm".
Prawdopodobiyństwo wystōmpiynia korzystnyj mutacyje u jakigoś czōnka populacyje je zoleżne ôd cołkij wielości replikowanio tego wariantu.
W tym eksperymyncie, "poprowiynie sprowności" je zoleżne ôd wielości replikacyje kōnkretnego wariantu, coby pokozoł sie nowy wariant, kery je zdolny do wzrostu we nostympnym regiōnie ô wyższym stynżyniu lyku.
Klasyczny eksperymynt z długoterminowōm ewolucyjōm E. coli ôd Richarda Lenskiego je przikładym adaptacyje w kōnkurencyjnym strzodowisku ("poprowa sprawności" w czasie "przetrwanio nojsilniyjszych").
Niytypowy dobōr zakłōcajōncy działo tyż w ôkresach przechodnich, kedy teroźny tryb je suboptymalny, ale zmiynio cycha we wiyncyj aniżeli jednym kerōnku.
Niykere biologi rozpoznowajōm ino dwa zorty: dobōr naturalny, kery zwiynkszo prowdopodobność przeżycio ôrganizmu, jak tyż dobōr płciowy, kery działo w cylu zwiynkszynio tympa reprodukcyje, przi założyniu przeżycio.
W selekcyji krewniaczyj i kōnfliktach wewnōmtrzgynōmowych selekcyjo na poziōmie gynōw dostarczo trafniyjszego wyklarowanio bazowego procesu.
Selekcyjo ekologiczno to dobōr naturalny za pōmocōm wszelkich postrzodkōw inkszych aniżeli dobōr płciowy, takich jak dobōr krewniaczy, spōłzawodnictwo i dzieciobōjstwo.
Jednak w przipadku niykerych gatōnkōw ôbiōr partnyra je dokōnowany głōwnie bez samce, jak u niykerych fiszōw z familije igliczniowatych.
Ôd czasu ôdkrycio pynicyliny w 1928 roku, do zwalczanio doległości bakteryjnych stosuje sie antybiotyki.
Zmiynność gynetyczno je wynikym mutacyje, rekōmbinacyjōw gynetycznych i zmian kariotypu (liczba, forma, srogość i wewnyntrzne ułożynie chrōmosōmōw).
Jednak moc mutacyjōw w niekodujōncym DNA mo szkłōdliwe skutki.
Zmiany w nich czynsto majōm srogi wpływ na fynotyp ôsobnika, pōniywoż sztalujōm ône funkcyje mocki inkszych gynōw.
Kedy take mutacyje skutkujōm wyższym dopasowaniym, dobōr naturalny faworyzuje te fynotypy i nowo cycha rozprzestrzynio sie w populacyji.
Je to jednak niyrozerwalnie zwiōnzane z kōncepcyjōm gatōnku, przeciwko kerymu ôbiyro sie hybrydy, przeciwstowiajōnc sie ewolucyje izolacyje reprodukcyjnyj, problymu, kery ôstoł dozdrzōny bez Darwina.
Fynotyp je determinowany bez budowa gynetyczno ôrganizmu (gynotyp) i strzodowisko, w kerym ôrganizm żyje.
Przikładym sōm antygeny grupy krwie ABO u ludzi, w kerych fynotypym rzōndzōm trzi allele.
Proces tyn może trwać do mōmyntu, kedy allel ôstowo utrwalōny, a cołko populacyjo mo taki sōm fynotyp.
Selekcyjo stabilizujōnco zachowuje funkcjonalne cychy gynetyczne, take jak gyny kodujōnce biōłtka abo sekwyncyje regulatorowe, w miare upływu czasu bez presa selekcyjno przeciwko szkłōdliwym wariantōm.
Niykere formy selekcyje rōwnoważōncyj niy prowadzōm do fiksacyje, ale utrzimujōm allel na postrzednich frekwyncyjach we populacyji.
Utrzimanie zmiynności allelicznej może tyż przijść bez destrukcyjno abo rōżnicujōnco selekcyjo, kero faworyzuje gynotypy ôdbiegajōnce ôd strzednij w ôbōch kerunkach (to znaczy ôpaczność naddōminacyj) i może skutkować bimodalnym rozkładym wartości cych.
Jednak po ôkresie bez nowych mutacyji zmiynność gynetyczno w tych miyjscach je eliminowano skirz dryfu gynetycznego.
Akuratny wynik tych dwōch procesōw zależy tak ôd tympa ukazowanio sie nowych mutacyji, jak i ôd siyły doboru naturalnego, kery je funkcyjōm tego, jak niykorzistno ôkazuje sie mutacyjo.
Szansa na take przetasowanie miyndzy dwōma allelami je ôpacznie proporcjōnalno do ôdległości miyndzy niymi.
Siylne selektywne wymiotanie powoduje nastōnie regiōnu gynomu, w kerym pozytywnie wyselekcjōnowany haplotyp (allel i jego sōmsiady) sōm jedynymi bydōncymi w populacyji.
Selekcyjo podle tła je przeciwiyństwym selekcyjnego wymiotanio.
We słowach ôd filozofa Daniela Dennetta, "darwinowsko niybezpieczno idyjo" ewolucyje bez dobōr naturalny je "uniwersalnym kwasym,", kerego niy spōsōb utrzimać w żodnym noczyniu eli kastliku, pōniywoż hned wycieko, torujōnc sie drōga do coroz szyrszego ôbtoczynio.
Warōnkami tymi sōm: dziedziczność, zmiynność zorty i kōnkurowanie ô ôgraniczōne zasoby.
Herbert Spencer i eugenicy ôpowiadali sie sie za interpretacyjōm doboru naturalnego Francisa Galtōna jako ze kōniczności postympowo, prowadzōnco do rzekōmego postympu w inteligyncyji i cywilizacyje; interpretacyjo ta stała sie usprawiedliwiyniym do kolōnializmu, eugyniki i darwinizmu ôbywatelskigo.
Idyjo rasowo jako podstawa naszego państwa już wiela ôsiōngła w tym wzglyndzie."
Nojznoczniyjszym przikładym psychologije ewolucyjnej, rozwiniyntyj ôsobliwie we wczesnych procach ôd Noama Chomsky'igo, a niyskorzij Stevena Pinkera, je hipoteza, iże ludzki mōzg przisztymowoł sie, coby przyswoić prawidła gramatyczne jynzyka naturalnego.
Zaôbserwowoł, iże ôrganizmy (rośliny grochu) erbujōm cychy za pōmocōm dyskretnych "jednostek dziedziczynio".
Struktura i funkcyjo gynōw, zmiynność i dystrybucyjo sōm badane w kōntekście kōmōrki, ôrganizmu (bp. dōminacyjo) jak tyż w kōntekście populacyje.
Procesy gynetyczne fungujōm w połōnczyniu ze strzodowiskym i doświadczyniami ôrganizmu, coby wpływać na rozwōj i zachowanie, czynsto ôkryślane jak natura kōntra bildōng.
Społczesno gynetyka, kero dōnży do zrozumiynio tego procesu, napoczła sie w połowie XIX stolecio ôd roboty augustiańskiego fratra Gregora Mendla.
Jego druge prawo je take samo, jak to, kere ôpublikowoł Mendel.
Popularnōm teoryjōm w XIX stoleciu, sugerowanōm bez Karola Darwina we "Ô powstowaniu gatōnkōw" z 1859 roku, było erbowanie miyszane: idyjo, iże jednostki erbujōm gładki miszōng cych ôd swojich ôjcōw.
We swojim artykule "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Eksperymynta nad miyszōngami roślinōw"), przedstawiōnym w 1865 r. Naturforschender Verein (Ferajnowi Badań Przirody) w Brünn, Mendel prześledził mustry erbowanio pewnych cych u grochu zwyczajnego i ôpisoł je matymatycznie.
William Batesōn, orydownik dokōnań Mendla, ukuł słowo "gynetyka" we 1905 roku (przimiotnik gynetyczny, wywodzōncy sie z greckigo słowa genesis — γένεσις, "pochodzynie", poprzedzo rzeczownik i ôstoł po roz piyrszy użyty w synsie biologicznym w 1860 r.).
W czasie dalszych 11 lot ôdkryła, iże kobiyty majōm ino chrōmosōm X, a chopy tak chrōmosōmy X, jak i Y.
James Watson i Francis Crick ôkryślyli struktura DNA w 1953 roku, przi używaniu krystalografije ryntgenowskij Rosalind Franklin i Maurice'a Wilkinsa, kero wykozała, iże DNA mo struktura spiralno (tzn. mo kształt frōpyncyjra).
Struktura sugerowała tyż ajnfachowy spōsōb replikacyje: jeźli nici ôstanōm roztajlowane, do kożdyj z nich idzie zrekōnstruować nowe nici partnerskie w ôparciu ô sekwyncyjo staryj nici.
W dalszych latach uczyni prōbowali zrozumieć, w jaki spōsōb DNA kōntroluje proces produkcyje biōłtek.
Wroz z nowo ôdkrytym molekularnym rozuminiym erbowanio zaczła sie eksplozyjo badań.
Jednym z wożnych ôsiōngniynć bōło sekwyncjōnowanie DNA z terminacyjōm lyńcucha DNA w 1977 bez Fredericka Sangera.
We swojich eksperymyntach, kere badały cycha farby ôd kwiotka, Mendel zoboczył, co kwiotki kożdyj rośliny grochu były abo fioletowe, abo biołe, ale niykej niy były postrzednie miyndzy tymi dwōma farbami.
Moc gantunkōw, w tym ludzie, mo tym muster erbowanio.
Kej ôrganizmy sōm heterozygotyczne w gynie, czynsto jedyn allel je mianowany dōminujōncym, skuli tego, co ôd niygo cychy dōminujōm nad fynotypym ôrganizmu, w czasie, kej drugi allel je mianowany recysywnym, skirz tego, co ôd niygo cychy ustympujōm i niy sōm ôbserwowane.
Czynsto symbol "+" je używany do ôcychowanio zwykłego, niyzmutowanego allelu gynu.
Jednym z typowych diagramōw używanych do przewidywanio wynikōw krojcowanio je kwadrat Punneta.
Niykere gyny niy ôbiyrajōm sie niyzolyżnie, co pokozuje na powiōnzanie gynetyczne, co je ôbgodane w dalszyj tajli tego artykułu.)
Jednak inkszy gyn kōntroluje, eli kwiotki w ôgōle majōm farba, eli sōm biołe.
Moc cychōw niy je cychamy ôdrymbnymi (bp. fioletowe abo biołe kwiotki), ale chechami ciōngłymi (bp. wzrost czowiyka i farba skōry).
Stopiyń, w jakim gyny ôrganizmu prziczyniajōm sie do powstanio złożōnyj cychy, mianuje sie erbownościōm.
DNA skłodo sie z lyńcucha nukleotydōw, kerych sōm sztyry zorty: adynina (A), cytozyna (C), guanina (G) i tymina (T).
Wirusy niy mogōm sie rozmnażać bez żywiciela i moc procesōw gynetycznych niy mo na nie wpływu, beztōż niy sōm uwożane za żywe ôrganizmy.
Ta struktura DNA je fizycznōm bazōw erbowanio: replikacyjo DNA duplikuje informacyjo gynetyczno bez tajowanie nici i używanie kożdyj nici za matryca do syntyzy nowyj nici partnerskij,
Te nici DNA sōm czynsto fest duge; bez przikłod nojsrogszy ludzki chrōmosōm mo dugość kole 247 miliōnōw par prawideł.
DNA nojczynścij znajduje sie we jōndrze kōmōrkowym, ale Ruth Sager spōmogła ôdkrycie gynōw niychrōmosōmalnych, kerej sōm poza jōndrym.
W czasie, kej ôrganizmy haploidalne majōm ino jedna kopijo kożdego chrōmosōmu, wiynkszość zwiyrzōw i moc roślinōw je diploidalnych - majōm po dwie kopije kożdego chrōmosōmu, a co za tym idzie, dwie kopije kożdego gynu.
U ludziy i mocy inkszych zwiyrzōw chrōmosōm Y zawiyro gyn, kery wyzwalo rozwōj karakterystycznych cychōw chopskich.
Proces tyn, mianowany mitozōm, je nojprostszōm formōm rozmnażanio i je bazōm rozmnażanio bezpłciowego.
Ôrganizmy eukariotyczne czynsto używajōm rozmnażanio płciowego do generowanio potōmstwa, kere mo miyszōng materiału gynetycznego erbniyntego po dwōch roztōmajtych ôjcach.
Niykere bakteryje mogōm przejść kōniugacyjo, przenoszōnc mały ôkrōngły kōncek DNA do inkszyj bakteryje.
Tym sposobym u potōmstwa pary godowyj mogōm pokozać sie nowe kōmbinacyje gynōw.
W czasie krziżowanio chrōmosōmy wymiyniajōm kōncki DNA, skutecznie maszlujōnc allele gynōw miyndzy chrōmosōmami.
Piyrszo cytologiczno dymōnstracyjo krojcowanio wykōnały Harriet Creightōn i Barbara McClintock we 1931 roku.
W przipadku egal jak srogij ôdległości prawdopodobiyństwo krojcowanio je na tela wysoke, iże erbowanie gynōw je skutecznie niyskorelowane.
Specyficzno sekwencyjo aminokwasōw skutkuje unikatowōm, trōjwymiarowōm strukturōm tego biōłtka, a trōjwymiarowe struktury biōłtek sōm powiōnzane z jejich funkcyjami.
Struktura ôd biołka je dynamiczno; hymoglobina ôd biołka zakrziwio sie to leko rozmajtych formōw, kej to uproszczo chytania, transport i wyzwolynie molekułōw tlynu we krwi ôd cycaczōw.
Bez przikłod, siyrpowato anymia to je ludzko gynetyczno choroba, co wyniko ze pojedynczyj bazowyj rōżnice we regijōnie kodu ôd betaglobinowyj sekcyje ôd hymoglobiny, co skutkuje jednōm aminokwasowōm zmianōm, co umiynio fizyczne włosności ôd hymoglobiny.
Niykere sekwyncyje DNA sōm transkrybowane do RNA, ale niy sōm translatowane do produktōw biołkowych — take molekuły RNA sōm nazywane niykodujōnce RNA.
Ciekawy przikłod to ufarbiynie futra ôd syjamskigo kota.
Ale te biołka, co produkujōm ciymne wosy, sōm czułe na tymperatura (tzn. majōm mutacyjo, co powoduje czułość na tymperatura) i dynaturujōm we strzodowiskach ô wyższyj tymperaturze, bez co niy poradzōm produkować pigmyntu ciymnych wosōw we ôbaszarach, kaj kot mo wyższo tymperatura ciała.
Po upodku Zachodnigo Rzimskigo Cysarstwa, wiedza ô greckich kōncepcyjach świata pogorszyła sie we zachodnij Europie we czasie wczasnych stoleci (400 do 1000 n.e.) strzedniowieczo, ale była zachowano we muzułmańskim świecie we czasie islamskigo złotego wieku.
Moderno nauka je nojczyńścij podzielōno na trzi sroge gałyńzie, co sie skłodajōm ze naturalnych nauk (bp. biologijo, chymijo i fizyka), co badajōm natura we nojszyrszym syńsie; społecznych nauk (bp. ekōnōmijo, psychologijo i socjologijo), co badajōm jednostki i społeczyństwa; i ścisłych nauk (bp. logika, matymatyka i teoretyczno informatyka), co pŏrajōm sie znakami kerowanymi prawidłami.
Nowo wiedza we nauce postympuje dziynki podszukowaniōm ôd naukowcōw, co ich motywuje ciekawość świata i chyńć rozwiōnzowanio problymōw.
Nojbarzij to była zorta wiedzy, co ludzie mogōm niōm sie kōmunikować i dzielić.
Jednak żodno jednolite świadōmo rōżnica niy była wywiedzōno miyndzy wiedzōm ô takich rzeczach, co sōm prawe we kożdyj społeczności, i inkszymi zortami społecznyj wiedzy, takij jak mitologije i systymy prawa.
Ôni nawet stworzili ôficjalny kalyndorz, co mioł dwanoście miesiyncy, kożdy po trzidziści dni, i piyńć dni na kōniec roku.
Skuli tego twiyrdzi sie, iże ci ludzie byli piyrsi filozofowie we ścisłym syńsie, a tyż piyrsi ludzie, co klarownie rozrōżniali "natura" i "kōnwyncyjo".
Za to prōbowanie używanio wiedzy ô naturze do imitowanio natury (sztuczka technologije, greckigo technē) było widziane ôd klasycznych naukowcōw za zainteresowanie barzij ôdpowiednie do rzymieślnikōw ze niższyj społecznyj klasy.
Teoryjo atōmōw była stworzōno ôd greckigo filozofa Leucypa i jego ucznia Dymokryta.
Sokratejsko metoda podle dokumyntacyje ôd dialogōw ôd Platōna to je dialektyczno metoda eliminacyje hipotez: lepsze hipotezy sōm znojdowane bez stałe idyntyfikowanie i eliminowanie tych, co wiedzōm do sprzeczności.
Sokrates krytykowoł starszy typ sztudiyrowanio fizyki za za moc spekulatywny i pozbyty samokrytyki.
Arystoteles niyskorzij stworzōł systymatyczny program teologicznyj filozofije: Ruch i umiana sōm ôpisane za urzeczywistniynie możliwości, co już sōm we rzeczach, podle tego, jake typy rzeczy ône sōm.
Sokratycy tyż upiyrali sie, iże filozofijo powinna być używano do zastanowianio sie nad praktycznōm kwestyjōm nojlepszego spōsobu życio dlo człowieka (badanio, co je Arystoteles podzielōł na etyka i polityczno filozofijo).
Model ôd Arystacha bōł powszechnie ôdciepniynty, bo wierziło sie, iże naruszoł prawa fizyki.
Jōn Filopōn, bizantyjski naukowiec ze szōstego stolecio, zakwestiōnowoł uczynie fizyki ôd Arystotelesa bez skozanie jego błyndōw.
Sztyry powody ôd Arystotelesa postanowiyły, iże na pytanie "czymu" winno sie ôdpowiedzieć na sztyry spōsoby, żeby wyeklerować coś naukowo.
Jednak ôryginalne teksty ôd Arystotelesa były w kōńcu stracōne we zachodnij Europie i ino jedyn tekst ôd Platōna bōł szyroko znany, Tymeusz, co ôn bōł jedyny platōński dialog, i jedyn ze poru ôryginalnych robōt klasycznyj naturalnyj filozofije dostympny do czytoczōw łaciny we wczasnym strzedniowieczu.
Moc syryjskich przekładōw było zrobiōnych ôd takich grup jak Nestorianie i Mōnofizycio.
s. 465: "ino kej wpływ ôd ibn al-Haytama i inkszych na głowny nurt niyskorniyjszych strzedniowiecznych zopisōw fizycznych bydzie naprowda prześledzōny, może Schrammowe twierdzynie, iże ibn al-Haytam bōł prawy twōrca modernyj fizyki, być ôcyniōne."
Kanōn ze Awicynny je widziany za jedna ze nojważniyjszych publikacyji we medycynie i ône ôbie wniosły moc do praktyki eksperymyntalnyj medycyny bez używanie prōb klinicznych i eksperymyntōw do sparcio swojich twiyrdzyń.
Ôkrōm tego klasyczne grecke teksty zaczły być przekłodane ze arabskigo i greckigo na łacina, co dało wyższy poziōm naukowyj dyskusyje we zachodnij Europie.
Kopije manuskryptu Ksiyngi Ôptyki ôd Alhazyna rozchodziyły sie we Europie przed 1240, jak dowodzi jeji zawarcie we Perspektywie ôd Witelōna.
Napływ starożytnych tekstōw prziniōs Rynesans XII stolecio i rozkwit syntezy katolicyzmu i arystotelizmu znōmyj za scholastyka we zachodnij Europie, co stała sie nowym geograficznym cyntrum nauki.
Model wizyje niyskorzij znōmy za perspektywizm bōł używany i sztudiyrowany ôd artystōw Rynesansu.
To było ôparte na twiyrdzyniu, iże ôkresy ôrbitalne ôd planet sōm dugsze, bo jejich sfery niebieske sōm dalij ôd postrzodka ruchu, co ôn ôdkrōł, że niy sztymuje ze modelym ôd Ptolemeusza.
Ôdkrōł, iże cołke światło ze jednego punktu scyny ôdbijało sie ôd jednego punktu na zadku szklanyj kule.
Kepler niy ôdciepowoł arystotelskij metafizyki i ôpisowoł swoja robota za poszukowanie harmōnije sfer.
Galileusz użōł argumyntōw ôd papiyża i wraziōł je za głos gupieloka we robocie "Dialog ô Dwōch Nojważniyjszych Systymach Świata", co moc zgorszyło Urbana VIII.
Kartezjusz podkryśloł indywidualno myśl i przekōnowoł, iże matymatyka, a niy geōmetryjo powinna być używano do podszukowanio natury.
Ta nowo nauka wziōnła sie widzieć za ôpisujōnco "prawa natury".
We stylu ôd Francisa Bacona, Leibniz przijōn, iże rozmajte zorty rzeczy wszyske sie sprawujōm podle tych samych ógōlnych praw natury, bez żodnych ekstra formalnych abo kōńcowych powodōw co do kożdyj zorty rzeczy.
Podle słōw ôd Bacona, "prawy i isty cyl ôd nauk to je darowanie ludzkimu życiu nowych wynalazkōw i bogajstw", i ôdwodziōł naukowcōw ôd gōniynio za niymateryjnymi abo duchowymi idyjami, co ôn wierzōł, iże ône mało wnoszōm do ludzkigo szczyńścio ôkrōm "płōmiynia subtelnyj, zniosłyj abo miyłyj spekulacyje".
Inkszy ważny rozrost to była popularyzacyjo nauki postrzōd coroz barzij piśmiynnyj ludności.
Filozofowie Ôświycynio ôbrali krōtko historyjo ôd naukowych poprzednikōw – Galileusza, Boyle'a i Newtona nojbarzij – za przewodniki i gwarantory jejich zastosowanio jednolitego kōnceptu natury i naturalnego prawa do kożdego fizycznego i społecznego pola dnia.
Hume i inksi szkoccy ôświycyniowi myśliciele rozbudowali "nauka ôd człowieka", co była wyrzekano historycznie we robotach ôd autorōw, w tym Jamesa Burnetta, Adama Fergusona, Johna Millara i Williama Robertsona, co wszyscy ś nich złōnczyli naukowe podszukowanie tego, jak ludzie sie sprawiali we antycznych i prymitywnych kulturach ze mocnōm świadōmościōm decydujōncych siył ôd moderności.
Tak John Herschel jak William Whewell usystymatyzowali metodologijo: tyn ôstatni wynod termin naukowiec.
Ôddzielnie Gregor Mendel zaprezyntowoł swōj artykuł "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Eksperymynta ze Hybrydyzacyjōm Roślin") we 1865, co nakryślōł podstawy biologicznego erbowanio i suży za baza modernyj gynetyki.
Zjawiska, co przizwolōm na rozkłod atōmu, były ôdkryte we ôstatnij dekadzie XIX stolecio: ôdkrycie prōmiyni X zainspirowało ôdkrycie radioaktywności.
Do tego szyroke użycie innowacyji technologicznych napyndzane wojnami tego stolecio powiydło do rewolucyje we transporcie (auta i fligry), stworzynio miyndzykōntynyntalnych balistycznych raket, kosmicznego wyścigu i wyścigu brōni nuklearnyj.
Ôdkrycie kosmicznego prōmiyniowanio mikroweli tła we 1964 powiydło do ôdciepniyńcio teoryje stacjōnarnego stanu kosmosu na rzecz teoryje wielkigo wybuchu ôd Georges'a Lemaître'a.
Szyroke użycie zintegrowanych przewodnikōw we ôstatnij sztwierci XX stolecio połōnczōne ze kōmunikacyjnymi satelitami powiydło do rewolucyje we informacyjnyj technologiji i powstaniu globalnego internetu i mobilnyj informatyki, w tym smartfōnōw.
Tak naturalne jak społeczne nauki to nauki ympiryczne, bo jejich wiedza bazuje na ympirycznych ôbserwacyjach i poradzi być sprawdzano co do swojij słuszności ôd inkszych badoczōw robiōncych pod tymi samymi warōnkami.
Bez przikłod fizyczno nauka może być podzielōno na fizyka, chymijo, astrōnōmijo i nauka ô ziymi.
Durch ale filozoficzne persperktywy, dōmysły i założynia, czynsto przeôczane, ôstowajōm niyzbyndne we naturalnyj nauce.
To zawiyro matymatyka, teoryjo systymōw i teoretyczno informatyka.
Nauki formalne sōm beztōż dyscypliny a priori i skuli tego niy ma zgody czy ône sōm po prowdzie nauka.
Sama inżynieryjo ôbyjmuje zakres barzij wyspecjalizowanych pōl inżynieryje, kożde ze barzij kōnkretnym naciskym na ôkyślōne dziedziny stosowanych matymatyki, nauki i typōw stosowanio.
ôdpowiedzioł: "Panoczku, jaki je użytek ze nowo narodzōnego dziecka?".
To nowe wyeklerowanie je użyte do robiynio prognoz, co idzie udowodnić jejich niyprawość, a co je idzie zweryfikować bez eksperymynt ôbserwacyje.
Robi sie to czyńściowo bez ôbserwacyjo naturalnych zjawisk, ale tyż bez eksperymyntowanie, co prōbuje symulować naturalne zdarzynia pod kōntrolowanymi warōnkami, jak pasuje do dyscypliny (we ôbserwacyjnych naukach, takich jak astrōnōmijo abo geologijo, prognozowano ôbserwacyjo może zastōmpić kōntrolowany eksperymynt).
Jeźli hipoteza przetrwo weryfikacyjo, to może być wkludzōno do rōm naukowyj teoryje, logicznie dowiedziōnym, wewnyntrznie spōjnym modelym abo rōmōm do ôpisanio sprawianio sie ôkryślōnych naturalnych zjawisk.
We tym duchu teoryje sōm formułowane podle wiynkszości tych samych naukowych prawideł jak hipotezy.
To może być ôsiōngniynte bez pozorne eksperymyntalne tworzynie, przejzdrzistość i bez głymboki proces recynzyje eksperymyntalnych wynikōw jak tyż wszyskich wnioskōw.
Statystyka, gałōńź matymatyki, je używano do sumowanio i analizowanio danych, co przizwolo naukowcōm ôcynić wiarygodność i zmiynność jejich eksperymyntalnych wynikōw.
Może to być przeciwstawiōne antyrealizmowi, ôpiniji, iże sukces nauki niy zależy ôd bycio akuratno ô niyôbserwowalnych jednostkach, takich jak elektrōny.
Sōm rozmajte szkoły mysli we filozofiji nauki.
To je potrzebne, bo liczba prognoz, co je te teoryje robiōm, je niyskōńczōno, co znaczy, że ône niy mogōm być poznane ze skōńczōnyj wielości dowodōw przi użyciu ino deduktywnyj logiki.
Racjōnalizm krytyczny to je przeciwny XX-wieczny podchōd do nauki, piyrszy roz zdefiniowany ôd austryjacko-brytyjskigo filozofa Karla Poppera.
Popper zapropōnowoł zastōmpiynie weryfikowalności falsyfikowalnościōm za punk ôriyntacyjny naukowych teoryji i zastōmpiynie indukcyje falsyfikacyjōm jako ympiryczno metoda.
Inkszy podchōd, instrumyntalizm, nacisko na używanie teoryji za instrumynta do eklerowanio i przewidowanio zjawisk.
Bliski instrumyntalizmowi je kōnstruktywny ympirycyzm, co podle niego głowne kryterium sukcesu naukowyj teoryje je to, jeźli to, co ôna godo ô ôbserwowalnych jednostkach, je prawe.
Kożdy paradygmat mo włosne ôsobne pytania, cyle i interpretacyje.
To znaczy wybōr nowego paradygmatu bazuje na ôbserwacyjach, nawet jak te ôbserwacyje sōm zrobiōne na tle starego paradygmatu.
Jego głowno idyjo je to, iże powinno sie rozeznować miyndzy naturalnymi i nadnaturalnymi wyeklerowaniami i że nauka powinna być ôgraniczōno metodologicznie do naturalnych wyeklerowań.
To znaczy żodno teoryjo nigdy niy je widziano za blank pewno, bo nauka przijmuje kōncepcyjo zawodności.
Nowo naukowo wiedza rzodko przinosi szyroke zmiany we naszym pokopiyniu.
Wiedza we nauce je zdobywano bez gradualno synteza informacyji ze rozmajtych eksperymyntōw rozmajtych badoczōw ze rozmajtych gałyńzi nauki; to je barzij spinanie aniżeli skok.
Filozof Barry Stroud dodowo, że chocioż nojlepszo definicyjo "wiedzy" je kwestiōnowano, to bycie sceptyczny i przijmowanie możności, iże sie robi feler, je zgodne ze byciym prawidłowym.
Nojbarzij sie tak dzieje we barzij makroskopowych polach nauki (bp. psychologijo, fizyczno kosmologijo).
Ôd tego czasu cołkowito liczba aktywnych cajtōngōw stale rośnie.
Chocioż cajtōngi sōm w 39 godkach, 91 procynt indeksowanych artykułōw je publikowanych po angelsku.
Magazyny naukowe, take jak New Scientist, Science & Vie i Scientific American zaspokojajōm potrzeby moc szyrszyj grupy czytoczōw i lifrujōm niytechniczne podsumowanie popularnych przestrzyństw podszukowań, w tym pozoru godnych ôdkryć i postympōw w ôkryślōnych dōmynach podszukowań.
Roztōmajte zorty kōmercyjnyj ryklamy, ôd szumu do ôszydy, mogōm przinoleżeć do tych kategoryji.
Mocka naukowcōw kōntynuuje kariera w roztōmajtych sektorach ekōnōmije, takich jak akadymijo, industryjo, regyrōnek i ôrganizacyje non-profit.
Bez przikłod Christine Ladd (1847-1930) poradziyła wlyź do dochtoranckigo programu za "C. Ladd"; Christine "Kitty" Ladd wypołniyła wymogania w 1882 r., ale dostała tytuł dopiyro w 1926 r., po karierze, co ôbyjmowała algebra logiki (patrz tabula prowdy), widzynie farbōw i psychologijo.
Pod kōniec XX stolecio aktywno rekrutacyjo kobiyt i eliminacyjo instytucjonalnyj dyskryminacyje skuli płci moc zwiynkszyły liczba kobiyt naukowcōw, ale w niykerych dōmynach durch sōm sroge dysproporcyje miyndzy płciami; na poczōntku XXI stolecio bez pōłowa nowych biologōw to kobiyty, w czasie jak 80% dochtoratōw ze fizyki dostowajōm chopy.
Człōnkostwo może być ôtwarte dlo wszyskich, może wymogać posiadanio ôkryślōnych naukowych cojgnisōw abo może być zaszczyt prziznowany bez welōnek.
Naukowo polityka poro sie tōż cołkōm dōmynōm zogodniyń, co sie tykajōm nauk przirodniczych.
Wybitne historyczne przikłady ôbyjmujōm Wielki Chiński Mur, skōńczōny w czasie dwōch tysiōncleci dziynki sparciu państwa bez pora dynastyji, jak tyż Wielki Kanał na rzyce Jangcy, ôgrōmny wyczyn wodnyj inżynieryje zaczynty ôd Sunshu Ao (孫叔敖 7 stol.
Take procesy, kludzōne ôd regyrōnku, korporacyji abo fundacyji, rodzielajōm ôgraniczōne fundusze.
Udzioł regyrōnkowego financowanio we niykerych gałyńziach je wyższy, a tyż dōminuje we podszukowaniach we naukach ôbywatelskich i humanistycznych.
Moc faktorōw może fungować za aspekty upolityczniynio nauki, take jak populistyczny antyintelektualizm, widziane zagrożynia dlo przekōnań religijnych, postmodernistyczny subiektywizm, strach ô interesa ôd biznesu.
Eksperymynt to procedura przekludzōno do potwierdzynio abo ôbalynio hipotezy.
Eksperymynta mogōm dźwignōńć wyniki testōw i pōmōc szkolorzowi stoć sie barzij zaangażyrowany i zainteresowany materyjōm, co sie go sie uczy, nojbarzij kej sōm stōsowane bez dugszy czas.
Eksperymynta zaôbycz zawiyrajōm kōntrole, co sōm zaprojektowane tak, coby zminimalizować wpływ zmiynnych inkszych aniżeli pojedynczo niyznoleżno zmiynno.
Naukowcy wykorzistujōm eksperymynta tyż do testowanio istniyjōncych teoryji abo nowych hipotez, coby je poprzeć abo ôbalić.
Jeźli eksperymynt je sprownie przekludzōny, wyniki zaôbycz abo potwierdzajōm, abo ôbalajōm hipoteza.
W medycynie i naukach ôbywatelskich powszechność eksperymyntalnych podszukowań je moc roztōmajto zależnie ôd dyscypliny.
Pojedyncze podszukowanie zaôbycz niy ôbyjmuje replikacyje eksperymyntu, ale ôsobne podszukowania mogōm być łōnczōne bez systymatyczny przeglōnd i metaanaliza.
Tym spōsobym mogymy w kōńcu dojść do prowdy, co kōntyntuje serce, i stopniowo, i pozornie ôsiōngnōńć kōniec, co na nim sie ukazuje pewność; za to bez krytyka i pozorność mogymy uchwycić prowda, co rozwiywo spory i rozwiōnzuje wōntpliwe sprawy.
W tym procesie krytycznego rozwożanio sōm czowiek winiyn niy zapōminać, iże mo spodobanie do subiektywnych ôpiniji - bez "uprzedzynia" i "pobłażliwość" - i bez to musi być krytyczny do włosnego spōsobu budowanio hipotez.
Bacon chcioł metody, co by sie ôpiyrała na powtorzalnych ôbserwacyjach, to znaczy eksperymyntach.
Bez przikłod, Galileo Galilei (1564-1642) akuratnie mierzōł czas i eksperymyntowoł, coby dokōnać akuratnych miar i wyrazić antragi na tymat wartkości ślatujōncego ciała.
W niykerych dyscyplinach (bp. we psychologiji abo naukach politycznych) 'prawy eksperymynt' to je metoda podszukowań ôbywatelskich, co w nij wystympujōm dwie zorty zmiynnych.
Dobry przikłod może być podszukowanie medycyn.
Wyniki z replik mogōm być czynsto ustrzedniōne, abo jeźli jedna z replik je ewidyntnie niyspōjno ze wynikami z inkszych prōbek, może być ôdciepniynto za wynik błyndu eksperymyntalnego (jakoś etapa procedury podszukowowczyj mōg być bez feler pōminiynty dlo tyj prōbki).
Negatywno kōntrola je znano z tego, iże dowo negatywny wynik.
Nojczyńścij werta negatywnyj kōntrole je traktowano za cyna "zadku" do ôdjyńcio ôd wynikōw podszukowanyj prōbki.
Sztudyńcio mogōm dostać prōbka płynu, co zawiyro niyznōmo (dlo sztudynta) wielość biōłtka.
Sztudyńcio mogōm wykōnać pora pozytywnych kōntrolnych prōbek, co zawiyrajōm roztōmajte roztworzynia mustra biōłtka.
Test to je test kolorymetrycznym, co w nim spektrofotōmeter może zmierzić wielość biōłtka we prōbce bez wykrycie krasiatego kōmpleksu utworzōnego bez interakcyjo tajleczek biōłtka i tajleczek przidanego farbnika.
We tym przipadku eksperymynt poczyno sie ôd stworzynio dwōch abo wiyncyj grup prōbek, co sōm probabilistycznie rōwnowożne, co ôznaczo, iże miary znakōw winny być podane we grupach i iże grupy winny reagować tym samym spōsobym, jeźli dostanōm take samo lyczynie.
Po utworzyniu rōwnowożnych grup eksperymentatōr staro sie je traktować idyntycznie, z wyjōntkym jednyj zmiynnyj, co ja chce wyizolować.
To zapewnio, iże wszyske efekty na ochotnika wynikajōm ze samego lyczynio i niy sōm ryakcyjōm na wiedza, iże je lyczōny.
Te hipotezy sugerujōm prziczyny, co klarujōm zjawisko abo przewidujōm wyniki fungowanio.
Zerowo hipoteza godo, iże niy ma wyklarowanio ani predykcyjnyj mocy ôd zjawiska bez miarkowanie, co ôno je podszukowane.
Do możliwego stopnia starajōm sie zebrać dane dlo systymu takim spōsobym, coby szło ôkryślić wkłod wszyskich zmiynnych i coby skutki pōmian niykerych zmiynnych ôstały we przibliżyniu stałe, tak coby szło ôkryślić skutki inkszych zmiynnych.
Zaôbycz jednak je zicher korelacyjo miyndzy tymi zmiynnymi, co zmyńszo wiarogodność eksperymyntōw naturalnych we relacyji do tego, co by szło wywnioskować, keby przekludzōno eksperymynt kōntrolowany.
Bez przikłod we astrōnōmiji je klarownie niymożebne, coby przi testowaniu hipotezy "Gwiozdy to sōm zapadniynte ôbłoki wodoru", zaczōńć ôd gigantycznego ôbłoka wodoru, a potym przekludzić eksperymynt, co polygo na ôdczekaniu poru milijardōw lot, aże sie ś niego uformuje gwiozda.
Skirz tego terynowe eksperymynta sōm czas ôd czasu widziane za take, co majōm srogszo zewnyntrzno wiarogodność aniżeli laboratoryjne eksperymynta.
W takich sytuacyjach ôbserwacyjne podszukowania majōm werta, bo czynsto sugerujōm hipotezy, co je idzie zweryfikować ze pōmocōm losowych eksperymyntōw abo bez zebranie nowych danych.
Ôkrōm tego ôbserwacyjne podszukowania (bp. we biologicznych abo ôbywatelskich systymach) czynsto tykajōm zmiynnych, kere sōm ciynżke do kwantyfikacyje abo kōntrole.
Bez modelu statystycznego, co pokazuje ôbiektywno randōmizacyjo, statystyczno analiza ôpiyro sie na subiektywnym modelu.
Bez przikłod epidymiologiczne podszukowania raka rubego strzewa kōnsekwyntnie wykazujōm użyteczne korelacyje ze spotrzebowaniym grinkōulōw, w czasie kej eksperymynta niy wykazujōm żodnych korziści.
Dlo kożdyj randōmizowanyj prōby jakeś ôdchylynia ôd postrzednij sōm ôczekowane, toć, ale randōmizacyjo zapewnio, iże eksperymyntalne grupy majōm postrzednie cyny, co sōm bliske, skuli cyntralnego twiyrdzynio granicznego i niyrōwności Markowa.
Coby uniknōńć warōnkōw, co czyniōm eksperymynt moc mynij przidajnym, dochtorzi, co kludzōm medyczne podszukowania – bez przikłod dlo dostanio zgody ôd Amerykańskij Agyncyje ds. Pożywiołu i Medycyn – kwantyfikujōm i randōmizujōm zmiynne, co je idzie zidyntyfikować.
Gyneralnie niyetyczne (i czynsto niylegalne) je tyż kludzynie randōmizowanych eksperymyntōw, co tykajōm substandardowych efektōw abo szkłōdliwych metod lyczynio, takich jak wpływ spostrzebowowanio arszyniku na zdrowie czowieka.
Fizyczne laboratorium może zawiyrać akceleratōr tajleczek abo prōzniowo kōmora, w czasie jak metalurgiczne laboratorium może mieć aparatura do ôdlywanio abo rafinacyje metalōw abo do podszukowanio jejich wydzierżałości.
Wyuczyni z inkszych dōmyn bydōm korzistać ze jeszcze inkszych zortōw laboratoriōw.
Wbrew bazowymu pojyńciu laboratorium jako zawartego przestrzyństwa dlo ekspertōw, termin "laboratorium" je tyż coroz czyńścij stōsowany w ôdniesiyniu do werksztelowych przestrzyństw, takich jak Living Labs, Fab Labs abo Hackerspaces, co w nich ludzie trefiajōm sie, coby robić nad społecznymi problymami abo tworzić prototypy, bez spōlne robiynie abo dzielynie sie zasobami.
To laboratorium powstało, kej Pitagoras przekludziōł eksperymynt, co sie tykoł tōnōw klangu i dyrgań struny.
Szesnostowieczne podziymne alchymiczne laboratorium było bez cufal ôdkryte we 2002 roku.
Zagrożynia w laboratorium mogōm ôbyjmować gifty; zakaźne faktory; polne, wybuchowe abo radyjoaktywne materyje; ruchōme masziny; ekstrymalne tymperatury; lasery, siylne pola magnetyczne abo wysoke napiyńcie.
Occupational Safety and Health Administration (OSHA) we Stanach Zjednoczōnych, bez uznanie niyôbyczajnych cych placu roboty we laboratorium, stworziła norma, co sie tyko fachowego narażynio na niybezpieczne chymiczne substancyje we laboratoriach.
Przi ôkryślaniu akuratnego Planu Chymicznyj Higiyny dlo danyj fyrmy abo laboratorium, kōnieczne je zrozumiynie wymogań normy, ôcyna teroźnych praktyk we zakresie bezpiyczyństwa, zdrowio i strzodowiska jak tyż ôcyna zagrożyń.
Ôkrōm tego, przeglōnd ôd trzecij strōny je tyż wykorzistowany do zapewniynio ôbiektywnego "wejzdrzynio zewnōntrz", co zapewnio świyże wejzdrzynie na przestrzyństwa i problymy, co mogōm być brane za pewnik abo przeôczone skirz prziwykniyńcio.
Szkolynie mo fundamyntalne znaczynie dlo ciōngłego bezpiecznego funkcjōniyrowanio ôbiektu laboratoryjnego.
Bez przikłod jedna z grup badawczych mo taki harmōnogram, iże bez jedyn dziyń w tydniu kludzi podszukowania na swōj włosny tymat, a bez reszta robi nad danym grupowym projektym.
Lokalizatōr to robotnik ôd Laboratorium, co ôn sie poro wiedzōm, kaj teroźnie je kożdy ze człōnkōw laboratorium podle unikalnego sygnału ymitowanego ze idyntyfikatora kożdego ś nich.
Bez etnograficzne podszukowania roz wykozano, iże postrzōd persōnelu kożdo klasa (badocze, administratory...) mo inkszy stopiyń uprawniyń, co je rozmajty zależnie ôd laboratorium.
Bez prziglōndanie sie roztōmajtym interakcyjōm miyndzy robotnikami, mogymy ôkryślić jejich społeczno pozycyjo we ôrganizacyji.
Kōnsekwyncyjo tyj hierarchije ôbywatelskij je to, iże Lokalizatōr wyzdradzo roztōmajte stopnie informacyje, zaleznie ôd robotnika i jego uprawniyń.
Społeczno hierarchijo je tyż zwiōnzano ze postawami wobec technologije.
Bez przikłod recepcjōnista widzioł by idyntyfikatōr za przidajny, bo pōmogoł by mu zlokalizować robotnikōw w czasie dnia.
Robotnicy czujōm sie źle, kej zmiyniajōm sie mustry uprawniyń, musōw, reszpektu, niyformalnyj i formalnyj hierarchije i inksze.
Natura, w nojszyrszym znaczyniu, to je naturalny, fizyczny, materyjny świat abo wszechświat. "
Chocioż ludzie sōm tajlōm ôd przirody, ludzko działalność je czynsto miarkowano za ôsobno kategoryjo ôd inkszych przirodniczych zjawisk.
Kōncepcyjo przirody jako cołkości, fizycznego wszechświata, to je jedno ze poru rozszyrzyń pierwotnego pojyńcio; zaczło sie ôd pewnych bazowych zastosowań słowa φύσις ôd filozofōw przedsokratejskich (chocioż to słowo miało tedy dynamiczny wymior, nojbarzij dlo Heraklita) i ôd tego czasu stale zyskowało na aktualności.
Ale witalistyczno wizyjo przirody, bliższo tyj presokratejskij, ôdrodziyła sie we tym samym czasie, nojbarzij po Karolu Darwinie.
Czynsto rozumiy sie bez to "strzodowisko naturalne" abo dziko prziroda – dzike zwiyrzynta, skały, las i ôgōlnie te rzeczy, co niy były znaczōnco zmiyniōne bez interwyncyjo czowieka, abo co sie utrzimujōm mimo interwyncyje czowieka.
Nojbarzij widzialne znaki klimatycznymi to sōm dwa sroge regiōny polarne, dwie relatywnie wōnske miyrne strefy jak tyż szyroki rōwnikowy tropikalny i subtropikalny regiōn.
Reszta sie skłodo ze kōntynyntōw i wysp, ze wiynkszościōm zamiyszkanych terynōw na pōłkuli pōłnocnyj.
Wnyntrze ôstowo aktywne, z rubo warstwōm plastycznego mantla i wypołniōnym żelazym jōndrym, co gyneruje magnetyczne pole.
Skalne jednostki powstowajōm nojprzōd bez ôsadzanie sie na powiyrchni abo intruzyjo do nadlygłych skoł.
Gazowanie i wulkaniczno aktywność wytworziły pierwotno atmosfera.
Kōntynynta sie sformowały, potym sie rozpadły i zaś sformowały, kej powiyrchnia ôd Ziymie zmiyniała forma bez setki milijōnōw lot, a czas ôd czasu łōnczyły sie we superkōntynynta.
W czasie neoproterozoicznyj ery mroźne tymperatury pokryły srogszo tajla Ziymie lodowcami i lodowymi pokrywami.
Ôstatnie masowe wymiyranie zdarziło sie kole 66 milijōnōw lot tymu, kej zderzynie meteorytōw zapewno zaczło giniyńcie dinozaurōw, co niy lotały, i inkszych srogich gadōw, ale uchrōniyło małe zwiyrzynta, take jak cycacze.
Niyskorniyjsze ukozanie sie ludzkigo życio, rozrost bauerstwa i dalszyj cywilizacyje przizwolyły ludziōm wpływać na ziymia warcij aniżeli lecyjako wczaśniyjszo forma życio, co wpłynyło tak na natura i wielość inkszych ôrganizmōw, jak i na globalny klimat.
Ciynko warstwa gazōw, co ôbtoczo Ziymia, je utrzimowano we miyjscu ôd grawitacyje.
Ôzōnowo warstwa ôdegrowo ważno rola we zmyńszaniu wielości ultrafioletowego prōmiyniowanio (UV), co dociyro do powiyrchnie Ziymie.
Pogoda na Ziymi wystympuje bezma jyny we spodnij czynści atmosfery i suży za kōnwekcyjny systym do redystrybucyje ciepła.
Ôkrōm tego bez redystrybucyje cieplnyj ynergije ôd oceanicznych sztrōmōw i atmosfery, tropiki by były moc barzij gorke, a polarne regiōny moc zimniyjsze.
Powiyrchniowo roślinność rozwinyła zależność ôd sezōnowyj zmiynności pogody, a nogłe umiany, co trwajōm ino pora lot, mogōm mieć ôgrōmny wpływ tak na roślinność, jak i na zwiyrzynta, co jejich pożywiynie zależy ôd jeji wzrōstu.
Podle historycznych zopisōw wiadōmo, iże Ziymia przechodziyła w przeszłości drastyczne umiany klimatyczne, w tym epoki lodowcowe.
Je moc takich regiōnōw, ôd klimatu tropikalnego na rōwniku do klimatu polarnego na krańcach pōłnocnych i połedniowych.
Ta ekspozycyjo zmiynio sie z numera, kej Ziymia sie kryńci po swojij orbicie.
Woda pokrywo 71% powiyrchnie Ziymie.
Myńsze regiōny ôceanōw sōm nazywane morzami, zotokami, zotoczkami i inkszymi mianami.
Niy wiadōmo, eli jeziora na Tytanie sōm zasiylane ôd rzyk, chocioż powiyrchnia ôd Tytana je przeryto rozlicznymi korytami rzyk.
Mocka roztōmajtych stworzōnych ôd człowieka wodnych zbiornikōw je klasyfikowanych za stawy, w tym wodne zygrody zaprojektowane do estetycznyj dekoracyje, rybne stawy zaprojektowane do kōmercyjnego chowanio ryb i słōneczne stawy zaprojektowane do przechowowanio cieplnyj ynergije.
Małe rzyki mogōm być tyż ôkryślane porōma inkszymi mianami, takimi jak strumiyń, potok, potok, strumiyń i strumiyń; niy ma ôgōlnego prawidła, co ôkryślo, co idzie mianować rzykōm.
Struktura i skłod je ôkryślany ôd rozmajtych strzodowiskowych faktorōw, co sōm wzajymnie powiōnzane.
Cyntralny elymynt kōncepcyje ekosystymu je przekōnanie, iże żywe ôrganizmy ôddziałujōm z kożdym inkszym elymyntym swojigo lokalnego strzodowiska.
Idzie tyż pedzieć, iże życie to po prostu karakterystyczny stōn ôd ôrganizmōw.
Niy kożdo ale definicyjo życio uznowo te wszyjske włosności za zdatne.
Z nojszyrszego geofizjologicznego pōnktu widzynio, biosfera je globalny systym ekologicznym, co integruje wszyjske żywe istoty i jejich wzajymne relacyje, w tym jejich interakcyje ze elymyntami litosfery (skały), hydrosfery (woda) i atmosfery (luft).
Do tyj pory zidyntyfikowano bez 2 milijōny gatōnkōw roślin i zwiyrzōnt, a rachōnki, co sie tykajōm richtich liczby istniyjōncych gatōnkōw rozciōngajōm sie ôd poru milijōnōw do moc bez 50 milijōnōw.
Gatōnki, co niy poradziyły sie przipasować do zmiyniajōncego sie strzodowiska i kōnkuryncyje ze strōny inkszych form życio, wyginyły.
Kej proste formy roślinnego życio rozwinyły proces fotosyntezy, ynergijo słōneczno mogła ôstać wykorzistano do stworzynio warōnkōw, co przizwolyły na powstanie barzij słożōnych form życio.
Mikroôrganizmy to jednokōmōrkowe ôrganizmy, co sōm z wiynksza mikroskopijne, myńsze aniżeli może ôboczyć ludzke ôko.
Jejich rozmnożanie je tak gibke, jak i ôbfite.
Ôd tego czasu stało sie jasne, iże Plantae, jak przōdzij zdefiniowano, ôbyjmowało pora niypowiōnzanych grup, a grziby i pora grup glōnōw było usuniyntych do nowych krōlestw.
Postrzōd mocki spōsobōw klasyfikacyje roślin sōm regiōnalne flory, co zależnie ôd cylu podszukowań, mogōm tyż ôbyjmować kopalno flora, ôstatki roślinnego życio z piyrwyjszyj epoki.
Niykere zorty "rodzimyj flory" były wkludzōne przed stoleciami ôd ludzi, co migrowali z jednego regiōnu abo kōntynyntu na inkszy i stały sie integralnōm tajlōm rodzimyj abo naturalnyj flory placu, co dō niego były wkludzōne.
Zwiyrzynta jako kategoryjo majōm pora cych, co gyneralnie ôddzielajōm je ôd inkszych żywych istot.
Ôd roślin, glōnōw i grzibōw ôddzielo je tyż brak kōmōrkowych ścian.
Zaôbycz je tyż wnyntrzno trowiynno kōmora.
Podszukowanie z 2020 r. ôpublikowane we Nature wykozało, iże antropogyniczno masa (materyje wytworzōne ôd człowieka) przewyższo masa ôd cołkij żywyj biomasy na Ziymi, przi czym sōm plastik przekroczo masa wszyskich zwiyrzōw lōndowych i morskich razym wziyntych.
Jednak mimo tego postympu, los ludzkij cywilizacyje ôstowo blisko zwiōnzany ze umianami we strzodowisku.
Ludzie prziczyniyli sie do wyginiyńcio mocki roślin i zwiyrzōnt, a kole 1 milijōnowi zortōw grozi wyginiyńcie w ciōngu dekad.
To wykrziwio rynkowo wycyna naturalnych zasobōw, a we tym samym czasie kludzi do niydoinwestowanio naszych naturalnych aktywōw.
Regyrōnki niy zapobiygły tym ekōnōmicznym efektōm zewnyntrznym.
Niykere zorty działalności, take jak myśliwstwo i rybołówstwo, sōm wykorzistowanio tak do utrzimanio i wywczasu, czynsto ôd roztōmajtych ôsōb.
To, iże natura była przedstawiōno i uczczōno ôd takij mocy kōnsztu, fotografije, poezyje i inkszyj literatury, pokazuje siyła, co ś niōm moc ludzi kojarzi natura i piykno.
Natura i dzikość były ważne tymaty we rozmajtych ôkresach historyje świata.
Chocioż cuda natury sōm celebrowane w Psalmach i Ksiyndze Hioba, portrety dzikij przirody we kōnszcie stały sie barzij powszechne we 1800 roku, nojbarzij we dziełach ruchu rōmantycznego.
Skirz tego nojbarzij fundamyntalno nauka to je we powszechnym rozumiyniu "fizyka", co jeji miano je durch poznowalne za ôznaczajōnce, iże to je "nauka ô przirodzie".
Widzialne skłodniki wszechświata uwożo sie teroz, że stanowiōm ino 4,9 procynt jego cołkowityj masy.
Sprawianie sie materyje i ynergije we cołkim ôbserwowalnym wszechświecie zdowo sie podōnżać za dobrze zdefiniowanymi fizycznymi prawami.
Niy ma klarownyj granice miyndzy atmosferōm Ziymie a kosmosym, bo atmosfera stopniowo słabnie ze coroz srogszōm wysokościōm.
Je tam tyż trocha gasu, plazmy, i sztaubu i małych meteorōw.
Chocioż Ziymia je jedyne ciało we Słōnecznym Układzie, co ô nim wiadōmo, iże może spiyrać życie, dowody sugerujōm, iże we moc dalekij przeszłości planeta Mars posiadała na powiyrchni zbiorniki ciekłyj wody.
Jeźli życie wogōle je na Marsie, bezma je pod grōntym, kaj durch może być ciekło woda.
Ôbserwacyjo je aktywne pozyskowanie informacyji z pierwotnego zdrzōdła.
Użycie mior rozwinyło sie dlo dozwolynio zopisu i przirōwnowanio ôbserwacyji dokōnowanych w rozmajtym czasie i miyjscu ôd roztōmajtych ludzi.
W miarze rachuje sie liczba standardowych jednostek, co je rōwno ôbserwacyji.
Naukowe insztrōmynta ôstały stworzōne dlo spōmoganio ludzkich ôbserwacyjnych talyntōw, take jak wogi, zygary, fernrory, mikroskopy, termōmetry, fotoaparaty i magnetofōny, a tyż dlo przełożynio na postrzegalno forma zdarzyń, co sōm niyôbserwowalne ôd zmysłōw, takich jak farbniki skaźnikowe, woltomierze, spektrōmetry, kamery na podczerwiyń, ôscyloskopy, interferōmetry, rachowniki Geigera i ôdbiorniki radyjowe.
Bez przikłod niy ma normalnie możliwe wybadanie ciśniynio luftu w autowyj ôpōnie bez wypuszczynio czynści luftu, co powoduje zmiana druku.
Bez przikłod w paradoksie bliźniōnt jedno z bliźniōnt wyruszo w rajza ze szwōngym bliskim szwōngowi światła i wroco do dōm modsze aniżeli bliźnia, co ôstało w dōma.
Mechanika kwantowo: W mechanice kwantowyj, co poro sie zachowaniym moc małych ôbiektōw, niy ma możliwe ôbserwowanie systymu bez pōmiany systymu, a "ôbserwatōr" musi być widziany za tajla ôbserwowanego systymu.
Ludzko percepcyjo wystympuje bez słożōny, niyświadōmy proces abstrakcyje, co w nim pewne ôsobliwości przichodzōncych danych zmysłowych sōm spozorowane i spamiyntane, a reszta zapōmniano.
Niyskorzij, kej zdarzynia sōm pamiyntane, luki we pamiyńci mogōm być nawet wypołniōne bez "wiarogodne" dane, co je usōndek wymyślo, coby pasowały do modelu; nazywo sie to rekōnstrukcyjno pamiyńć.
W psychologiji nazywo sie to tyndyncyjnościōm potwierdzanio.
Bez przikłod załōżmy, iże ôbserwatōr widzi ôjca bić swoje dziecko; i w kōnsekwyncyji może zaôbserwować, iże take fungowanie je abo dobre, abo złe.
Podszukowanio naukowe to "twōrczo i systymatyczno robota podyjmniynto dlo zwiynkszanio zasobōw wiedzy ."
Coby wybadać noleżność insztrōmyntōw, procedur abo eksperymyntōw, podszukowania mogōm replikować elymynta wczaśniyjszych projektōw abo projektu jako cołkości.
Ta materyjo mo natura pierwotno-zdrzōdłowo.
We eksperymyntalnyj robocie, zaôbycz ôna ôbyjmuje bezpostrzednio abo postrzednio ôbserwacyjo podszukowanego(ych), bp. we laboratorium abo w terynie, dokumyntuje metodologijo, wyniki i antragi z eksperymyntu abo zestawu eksperymyntōw, abo ôferuje nowatorsko interpretacyjo wczaśniyjszych wynikōw.
Stopiyń ôryginalności podszukowań to je jedyn z bazowych kryteriōw dlo artykułōw, co majōm być ôpublikowane we akadymickich cajtōngach i porzōnd je ustalany ze pōmocōm recynzyje.
Te podszukowania lifrujōm informacyje naukowe i teoryje do wyklarowanio natury i włosności świata.
Naukowe podszukowania mogōm być potajlowane na roztōmajte klasyfikacyje podle jejich akadymickich i zastosowawczych dyscyplin.
Uczyni humanistycznych nauk zaôbycz niy szukajōm ôstatecznyj, noleżnyj ôdpowiedzi na pytanie, ale zamiast tego podszukujōm przedmioty i ôsobliwości, co je ôtoczajōm.
Historycy wykorzistujōm pierwotne zdrzōdła i inksze dowody, coby systymatycznie podszukować tymat, a potym pisać historyje we formie relacyji ô przeszłości.
Podszukowanio bydōm musiały być dowiydziōne bez powiōnzanie jejich znaczynio z już wiedzōm, co istnieje na dany tymat.
Ôgōlnie hipoteza je używano do tworzynio przewidowań, co mogōm być przetestowane bez ôbserwacyjo wynikōw eksperymyntu.
Tyn pozorny jynzyk je używany, bo badocze uznajōm, iże alternatywne hipotezy mogōm być tyż zgodliwe z ôbserwacyjami.
Bez to że akuratność ôbserwacyje poprawio sie z czasym, hipoteza może już niy zapewniać akuratnych przewidowań.
Podszukowania artystyczne były zdefiniowane ôd Szkoły Tańca i Cyrkusu (Dans och Cirkushögskolan, DOCH) we Sztokholmie takim spōsobym – "Podszukowania artystyczne sōm do badanio i testowanio ze cylym zdobycio wiedzy w rōmach i dlo naszych artystycznych dyscyplin.
Podszukowania artystyczne cylujōm we zwiynkszynie wiedzy i zrozumiynio z pōmocōm prezyntacyje kōnsztu.
Podle artysty Hakana Topala w podszukowaniach artystycznych, "możno barzij aniżeli w inkszych dyscyplinach, intuicyjo je wykorzistowano za metoda idyntyfikacyje szyrokigo zakresu nowych i niyôczekowanych modalności produkcyjnych".
Podszukowania zadku mogōm ôbyjmować bez przikłod podszukowania geograficzne abo proceduralne.
Przeglōnd literatury idyntyfikuje felery abo dziury we piyrwyjszych podszukowaniach, co przinosi usprawiedliwiynie dlo podszukowanio.
Podszukowawcze pytanie może być rōwnolygłe do hipotezy.
Potym badocz(e) analizuje i interpretuje dane ze pōmocōm roztōmajtych statystycznych metod, czym angażyruje sie w tak zwane ympiryczne podszukowania.
Niykerzi badocze ôpowiadajōm sie ale za podejściym ôpacznym: zaczynać ôd wyartykułowanio wnioskōw i jejich ôbgodanio, przejś do "gōry" do idyntyfikacyje podszukowawczego problymu, co sie pojawio we wnioskach i przeglōńdzie literatury.
Jakościowe podszukowania sōm czynsto używane za metoda eksploracyjnych podszukowań jako podstawa do stawianio niyskorniyjszych hipotez badawczych we wielościowych podszukowaniach.
Wielościowe podszukowania sōm zwiōnzane ze filozoficznym i teoretycznym stanowiskym pozytywizmu.
Wielościowe podszukowania tykajōm sie testowanio hipotez, co wynikajōm ze teoryje abo możebności ôszacowanio srogości zjawiska, co nos interesuje.
Jeźli zamior to je uôgōlniynie podle uczestnikōw podszukowanio na srogszo populacyjo, badocz użyje probabilistycznego doboru prōby dlo wyselekcjōnowanio uczestnikōw.
Wtōrne dane to dane, co już istniyjōm, take jak dane ze spisu powszechnego, co mogōm być zaś wykorzistane w podszukowaniach.
Ta metoda mo korziści, co ich niy może dać użycie ino jednyj metody.
Niyympiryczne podszukowania niy sōm bezzglyndno alternatywa dlo ympirycznych podszukowań, bo mogōm być używane społym dlo zmocniynio badawczego podejścio.
Zarzōndzanie etykōm podszukowań je niyspōjne we rozmajtych krajach i niy ma powszechnie akceptowanego podejścio do tego, jak sie noleży niōm zajmnōńć.
Niyzależnie ôd podejścio, zastosowanie etycznyj teoryje do kōnkretnych kōntrowersyjnych tymatōw je znane za pasowano etyka, a etyka podszukowań może być widziano za forma pasowanyj etyki, bo etyczno teoryjo je pasowano we rzeczywistych badawczych scynariuszach.
Etyka podszukowań naukowych je nojbarzij rozwiniynto jako kōncepcyjo w medycznych podszukowaniach, a nojbarzij pozoru godny kodeks to je Helsińsko Deklaracyjo ze 1964 roku.
Metapodszukowania porajōm sie wykrywaniym strōnniczości, felerōw metodologicznych jak tyż inkszych błyndōw i niyefektywności.
Peryferyjni badocze stowajōm przeciw wyzwaniōm zwiōnzanym ze wykluczyniym i lingwizmym we podszukowaniach i publikacyjach akadymickich.
We przipadku polityki porōwnawczyj, kraje zachodnie sōm nadreprezyntowane we podszukowaniach, co sie tykajōm pojedynczych krajōw, ze srogim naciskym na Zachodnio Europa, Kanada, Australijo i Nowo Zelandyjo.
Podszukowania ô ciasnym zakresie mogōm skutkować brakym możebności gyneralizacyje, co ôznaczo, iże jejich wyniki mogōm niy mieć zastosowanio we inkszych populacyjach abo regiōnach.
Zaôbycz proces wzajymnyj weryfikacyje ôbyjmuje ekspertōw we tyj samyj dōmynie, co sōm kōnsultowani ôd redachtorōw do dokōnanio przeglōndu robōt naukowych stworzōnych ôd jejich kamratōw z niytyndyncyjnego i bezstrōnnego pōnktu widzynio, i je to zaôbycz wykōnowane za darmo.
Bez przikłod społeczności tubylcze z wiynksza uwożajōm, iże dostymp do pewnych informacyji specyficznych dlo danyj grupy winiyn być uwarōnkowany relacyjami.
Tyn systym je moc roztōmajty miyndzy dōmynami i dycki sie zmiynio, choć czynsto pōmału.
Take formy podszukowań idzie znojś we bazach danych przeznaczōnych ekstra dlo robōt dyplomowych i dochtorskich.
Zorty publikacyji, co sōm akceptowane za wkłod w wiedza abo podszukowania, rōżniōm sie moc miyndzy dōmynami, ôd durku do elektrōnicznego formatu.
Biznesowe modele sōm inksze we strzodowisku elektrōnicznym.
Moc starszych naukowcōw (takich jak liderzi grup) przepyndzo srogo tajla swojigo czasu na antragowaniu ô granty na podszukowania.
Naukowo metoda je ympiryczno metoda zdobywanio wiedzy, co ôna karakteryzuje rozrost nauki aby ôd XVII stolecio (z pozoru godnymi praktykami w piyrwyjszych stoleciach).
To sōm prawidła naukowyj metody, inakszyj ôd ôstatecznyj seryje krokōw pasowanych do wszyjskich powziyńć naukowych.
Hipoteza je przipuszczyniym, ôpartym na wiedzy pozyskanyj w czasie poszukowanio ôdpowiedzi na pytanie.
Sōm ale problymy we formułowym ujyńciu metody.
Termin "naukowo metoda" pokozoł sie we XIX stoleciu, kej prziszoł srogi instytucjōnalny rozrost nauki i ukozały sie terminologije, co wyznaczały klarowne granice miyndzy naukōm a niynaukōm, take jak "naukowiec" i "pseudonauka".
Gauch 2003, i Tow 2010 niy zgodzajōm sie ze twiyrdzyniym ôd Feyerabenda; ôsoby, co rozwiōnzujōm problymy i badocze majōm być pozorni w dyspōnowaniu swojimi zasobami w czasie dociykań.
Filozofowie Robert Nola i Howard Sankey w ksiōnżce Theories of Scientific Method z 2007 roku stwiyrdziyli, iże debaty nad naukowōm metodōm trwajōm durch i argumyntowali, iże Feyerabend, mimo tytułu Przeciwko Metodzie, zaakceptowoł pewne prawidła metody i prōbowoł dowiyść te prawidła metametodologijōm.
Wszeôbecny elymynt naukowyj metody to je ympiryzm.
Naukowo metoda przeciwstawio sie twiyrdzyniōm, iże ôbjawiynie, polityczny abo religijny dogmat, ôdwołanie do tradycyje, wszeôbecnie panujōnce przekōnania, zdrowy usōndek abo teroźnie ôbowiōnzujōnce teoryje stanowiōm jedyny możliwy spōsōb wykozanio prowdy.
Ôd XVI stolecio eksperymynta były rekōmyndowane ôd Francisa Bacona, a przekludzali je Giambattista della Porta, Johannes Kepler i Galileo Galilei.
Tak jak w inkszych dōmynach nauki, nauka (bez naukowo metoda) może sie ôpiyrać na wczaśniyjszyj wiedzy i z czasym rozwijać barzij wyrafinowane zrozumiynie tymatōw podszukowań.
Tyn model może być widziany za podstawa naukowyj rewolucyje..: "
Jednym z przipuszczyń może być to, iże nowo medycyna wyleczy niymoc u niykerych ôsōb w tyj populacyji, jak w prōbie klinicznyj medycyny.
Te przewidowania to sōm ôczekowania co do wynikōw podszukowań.
Rozdzioł miyndzy ôczekowanymi a rzeczywistymi skazuje, kero hipoteza lepij klaruje wynikowe dane z eksperymyntu.
Zależnie ôd słożōności ôd eksperymyntu, iteracyjo procesu może być wymogano do zgrōmadzynio stykajōncych dowodōw, coby ôdpedzieć na pytanie z istościōm, abo do zbudowanio inkszych ôdpowiedzi na moc szczegōłowe pytania, coby ôdpedzieć na jedno szyrsze pytanie.
Mustry ryntgynowskij dyfrakcyje DNA autorstwa Florence Bell w jeji dochtorskij robocie (1939) były podane (choć niy tak dobre jak) "fotografijo 51", ale te podszukowania ôstały przerwane ôd wydarzyń II wojny światowyj.
Czyrwiec 1952 – Watson poradziōł ryntgynowsko sfotografować TMV, co pokozało dyfrakcyjny muster, co sztymowoł z przekształcyniym helisy.: "
To przewidowanie było matymatycznōm kōnstrukcyjōm, blank niyznoleżnōm ôd biologicznego problymu, co ô nim mowa.
DNA niy ma helisa."
Bez przikłod liczba pasm we szkelecie helisy (Crick podyjzdrzywoł 2 pasma, ale ôstrzeg Watsona, by zbadoł to barzij krytycznie), położynie por prawideł (we postrzodku szkeletu abo zewnōntrz szkeletu), itd.
Ale Wilkins zgodzo sie to zrobić dopiyro po wyjeździe ôd Franklina..: "
Ôn i Crick stworzili potym swōj model bez wykorzistanie tych informacyji społym ze wczaśnij znanymi informacyjami ô składzie DNA, a nojbarzij ze prawidłami Chargaffa ô łōnczyniu por prawideł.:
W przipadku znaczōncych abo udziwiajōncych wynikōw, inksi naukowcy mogōm tyż prōbować ôdtworzić wyniki dlo siebie, nojbarzij jeźli te wyniki by były ważne dlo jejich włosnyj roboty.
Recynzyjo niy wyświadczo ô noleżności wynikōw, a jyno ô tym, iże podle recynzynta eksperymynta były noleżne (podle ôpisu dolifrowanego ôd eksperymyntatora).
Te metodologiczne elymynta i ôrganizacyjo procedur sōm barzij charakterystyczne dlo eksperymyntalnych nauk aniżeli ôbywatelskich.
Elymynta wyżyj sōm czynsto nauczane we edukacyjnym systymie za "naukowo metoda."
Bez przikłod kej Einstein stworzōł Ôsobliwo i Ôgōlno Teoryjo Zglyndności, żodnym spōsobym niy ôbalōł ani niy zdyskredytowoł Principiōw ôd Newtona.
Systymatyczne, akuratne branie pōmiarōw abo rachowanie ôdpednich srogości je czynsto decydujōncy rozdzioł miyndzy pseudonaukami, takimi jak alchymijo, a naukōm, takōm jak chymijo abo biologijo.
Niypewność idzie tyż porachować bez zarachowanie niypewności ôsobnych bazowych srogości.
Ôperacyjno definicyjo rzeczy czynsto sie ôpiyro na porownaniach ze sztandardami: ôperacyjno definicyjo "masy" na kōńcu sie ôpiyro na wykorzistaniu artefaktu, takigo jak kōnkretny kilogram platynowo-irydowy trzimany we laboratorium we Francyji.
Naukowe srogości sōm czynsto karakteryzowane ôd jejich jednostek miary, co mogōm być niyskorzij ôpisane we kategoryjach kōnwyncjōnalnych fizycznych jednostek w czasie kōmunikowanio roboty.
Potrza było tysiyncy lot mior, ôd chaldejskich, indyjskich, perskich, greckich, arabskich i europejskich astrōnōmōw, coby w połni zaregistrować ruch planety Ziymie.
Zaôbserwowany rozdzioł w precesji ôd Merkurego miyndzy teoryjōm ôd Newtona a ôbserwacyjōm to była jedna z rzeczy, co prziszły do gowy Albertowi Einsteinowi za możliwy wczasny test jego teoryje ôgōlnyj zglyndności.
Naukowcy majōm swoboda używanio wszelkich zasobōw, jake majōm – włosnyj kreatywności, idyji z inkszych dōmyn, indukcyjnego miarkowanio, bayesowskiego wnioskowanio i tak dalij – ku cylu ôbrazowanio możliwych wyklarowań podszukowanego zjawiska.
Wyuczyni czynsto używajōm tych terminōw we ôdniesiyniu do teoryje, co sztymuje ze znanymi faktami, ale mimo to je doś prosto i łacno do spokopiynio.
Potrzebne je, coby wynik testowanio takigo przewidowanio bōł teroźnie niyznōmy.
Jeźli przewidowania niy sōm dostympne bez ôbserwacyjo abo prōba, hipoteza niy ma jeszcze testowalno, tōż ôstanie do tego stopnia niynaukowo we akuratnym syńsie.
Ôznaczało to, iże muster ryntgenowskij dyfrakcyje DNA bydzie mioł forma litery "x".
Czas ôd czasu eksperymynta sōm przekludzane niynoleżnie abo niy sōm zazbyt dobrze zaprojektowane w porownaniu ze nojważniyjszym eksperymyntym.
Ta technika używo kōntrastu miyndzy wielōma prōbkami, abo ôbserwacyjami, abo populacyjami, we rozmajtych warōnkach, coby ôboczyć, co sie zmiynio abo co ôstowo take samo.
Czynnikowo analiza to je jedna z technik ôdkrywanio ważnego czynnika, co funguje.
Nawet lot fligrym z Nowego Jorku do Paryża je eksperymynt, co testuje aerodynamiczne hipotezy użyte do skonstruowanio fligra.
Franklin zaroz dojzdrzoł felery, co tykały zawartości wody.
Niypowodzynie we stworzyniu ciekawyj hipotezy może skłōnić wyuczōnego do pōnownego zdefiniować podszukowanego zogodniynio.
Inksi naukowcy mogōm zaczōńć włosne podszukowania i wkroczyć w proces na lecy jakij etapie.
Co ważne, eksperymyntalne i teoretyczne wyniki muszōm być powtorzane ôd inkszych w rōmach naukowyj społeczności.
Czym lepsze je wyklarowanie w przewidowaniu, tym barzij czynsto może być przidajne i tym barzij je prowdopodobne, iże durch bydzie klarować dowodowo materyjo lepij aniżeli jego alternatywy.
Modele naukowe rōżniōm sie stopniym, w jakim były eksperymyntalnie testowane i jak dugo, a tyż akceptacyjōm we społeczności naukowyj.
Jeźli take wykazy bydōm znojdziōne, może być zapropōnowano nowo teoryjo abo (czyńścij) ôkazuje sie, iże modyfikacyje piyrwyjszyj teoryje stykajōm do wyklarowanio nowych dowodōw.
Bez przikłod prawa Newtona hned perfekt klarowały tysiōnce lot naukowych ôbserwacyji planet.
Bez to że nowe teoryje mogōm być barzij wyczyrpujōnce aniżeli te, co były przed nimi, betōż mogōm klarować wiyncyj aniżeli piyrwyjsze, dalsze teoryje mogōm społniać wyższe sztandardy bez klarowanie srogszyj liczby ôbserwacyji aniżeli te przed nimi.
Kej strukturalnie kōmpletny i zawarty systym ôpiniji, co sie skłodo ze mocy szczegōłōw i relacyji, je uformowany, ôn ôferuje trwało ôdporność na wszysko, co mu przeczy".
Jego sukcesy mogōm blyszczeć, ale porzōnd sōm przechodnie.
Metoda a priori - co mynij brutalnie prōmuje kōnformizm, ale sprzijo powstowaniu ôpiniji jak coś we zorcie smakōw, co powstowajōm we godce i porōwnowaniu perspektyw w kategoryjach tego, "co sie zgodzo ze usōndkym."
To je cyl tak daleki abo bliski, jak sama prowda dlo ciebie, mie abo danyj skōńczōnyj społeczności.
Ôd abdukcyje Peirce ôddzielo indukcyjo jako wnioskowanie podle testōw ô proporcyji prowdy w hipotezie.
Czynsto trefio sie, iże nawet dobrze narychtowany usōndek zgaduje źle.
Peirce, Charles S. (1902), Carnegie application, patrz MS L75.329330, z Draft D of Memoir 27: "We kōnsekwyncyji ôdkrycie je po prostu przispiyszynie zdarzynio, kere by prziszło wczaśnij abo niyskorzij, keby my niy zadali sie trudności dokōnanio ôdkrycio.
Beztōż postympowanie przi abdukcyji, co ône je przede wszyskim kwestyjo ôd heuretyki i je piyrszo kwestyjo ôd heuretyki, mo być regulowane ekōnōmicznymi zglyndami."
Hipoteza, kej je niypewno, musi mieć praktyczne implikacyje, co kludzōm aby do myślowych testōw, a w nauce do naukowych testōw.
Einstein, Albert (1936, 1956) Idzie pedzieć, iże "ôdwieczno tajymnica świata to je to, iże go idzie spokopić."
Te założynia metodologicznego naturalizmu tworzōm podstawa, co na nij może być ugruntowano nauka.
Jego ôbserwacyje naukowyj praktyki sōm isto socjologiczne i niy godajōm ô tym, jak nauka je abo może być praktykowano w inkszych czasach i inkszych kulturach.
Ôtwiyro rozdzioł 1 dyskusyjōm na tymat ciałek Golgigo i jejich poczōntkowego ôdciepniyńcio jako artefaktu techniki farbiynio, jak tyż dyskusyjōm na tymat Brahego i Keplera, co ôbserwowali świt i widzieli "inkszy" wschōd słōńca mimo tego samego fizjologicznego zjawiska.
Po prowdzie ôn prawi, iże dlo kożdego kōnkretnego knifu abo naukowyj normy idzie znojś historyczny epizod, co w nim jeji złōmanie prziczyniyło sie do postympu nauki.
Postmodernistyczno krytyka nauki sama we sobie była przedmiotym intynsywnych kōntrowersyji.
Modele, tak w nauce, jak i w matymatyce, muszōm być wnyntrznie spōjne, a tyż winny być falsyfikowalne (możliwe do ôbalynio).
Bez przikłod techniczne pojyńcie czasu powstało we nauce, a bezczasowość była karakterystycznōm cychōm matymatycznego tymatu.
Robota ôd Eugene'a Wignera, Bezsynsowno Efektywność Matymatyki we Naturalnych Naukach, to je moc znane ujyńcie tego zogodniynio ôd fizyka, laureata Nadgrody Nobla.
We Dowodach i Ôbalyniach Lakatos podoł pora bazowych prawideł znojdowanio dowodōw i kōntrprzikładōw dlo przipuszczyń.
To może klarować, czymu naukowcy tak czynsto padajōm, iże mieli szczyńście.
Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
To je to, co Nassim Nicholas Taleb nazywo "antykruchość"; w czasie kej niykere systymy dochodzynio sōm kruche we ôbliczu ludzkigo błyndu, ludzkij strōnniczości i przipodkowości, naukowo metoda je barzij niż ôdporno abo twardo – naprowda zyskuje na takij przipodkowości na moc spōsobōw (je anty-krucho).
Te niyôczekowane wyniki kludzōm badoczy do prōb sprawiynio tego, co uwożajōm za błōnd we swojij metodzie.
Naukowo teoryjo to wyklarowanie jakigoś aspektu świata przirody i wszechświata, co było moc razy testowane i weryfikowane podle naukowyj metody, przi użyciu przijyntych protokołōw ôbserwacyje, pōmiarōw i ôcyny wynikōw.
Ugrōntowane naukowe teoryje strzimały rygorystyczne podszukowania i uôsobiajōm naukowo wiedza.
Stephen Jay Gould napisoł, iże "...fakty i teoryje to rozmajte rzeczy, a niy żbele we hierarchiji coroz srogszyj pewności.
Znaczynie terminu naukowo teoryjo (czynsto skrōcanego do teoryjo dlo krōtkości), używanego we naukowych dyscyplinach, moc sie rōżni ôd potocznego użycio terminu teoryjo.
We potocznyj mowie teoryjo może ôznaczać wyklarowanie, co stanowi niyprawe i spekulatywne przipuszczynie, za to w nauce ôpisuje wyklarowanie, co je wybadane i je powszechnie uznowane za noleżne.
Niykere teoryje sōm tak dobrze ugrōntowane, iże je mało prowdopodobne, coby kejś były fundamyntalnie zmiyniōne (bez przikłod naukowe teoryje, take jak ewolucyjo, heliocyntryczno teoryjo, teoryjo kōmōrki, teoryjo tektōniki plat, teoryjo zorazkōw niymocy itp.)
Teoryje naukowe sōm testowalne i dokōnujōm falsyfikowalnych przewidowań.
Karakterystyczno cycha ôd cołkij naukowyj wiedzy, w tym teoryji, je zdolność do tworzynio falsyfikowalnych abo testowalnych przewidowań.
Je dobrze spiyrano ôd mocy niyznoleżnych dowodōw, a niy bez pojedynczy fōndamynt.
Teoryjo ewolucyje biologicznyj to je coś wiyncyj aniżeli "ino teoryjo".
To dowo dowody abo za hipotezōm, abo przeciw nij.
Może to trwać mocka lot, bo zgrōmadzynie stykajōncych dowodōw może być ciynżke abo skōmplikowane.
Siyła dowodōw je ôcyniano ôd społeczności naukowyj, a nojważniyjsze eksperymynta bydōm powtōrzōne ôd wielu niyznoleżnych grup.
We chymiji je moc teoryji kwasowo-zasadowych, co lifrujōm barzo moc przeciwstawnych wyklarowań ô bazowyj naturze zwiōnzkōw kwasowych i zasadowych, ale ône sōm barzo przidajne do przewidowanio jejich chymicznego sprawowanio.
Akceptacyjo teoryje niy wymogo testowanio wszyskich jeji głownych przewidowań, jeźli ôna już je poparto za tela mocnymi dowodami.
Rozwiōnzania mogōm wymogać myńszych abo srogszych pōmian we teoryji, abo tyż żodnych, jeźli wyklarowanie, co kōntyntuje, bydzie ôstanie znojdziōne w istniyjōncych rōmach ôd teoryje.
Jeźli modyfikacyje teoryje abo inksze wyklarowania zdowajōm sie niy stykać do wyklarowanio nowych wynikōw, może być potrzebno nowo teoryjo.
Tak je bez to, iże to je durch nojlepsze dostympne wyklarowanie dlo mocy inkszych zjawisk, co potwiyrdzo jeji predykcyjno siyła w inkszych kōntekstach.
Po wkludzyniu zmian przijynto teoryjo bydzie klarować wiyncyj zjawisk i bydzie mieć srogszo predykcyjno siyła (keby tak niy było, zmiany by niy były przijynte); to nowe wyklarowanie bydzie tedy mogło być dalij zastympowane abo modyfikowane.
Bez przikłod teroźnie wiadōmo, iże elektryka i magnetyzm sōm dwōma aspektami tego samego zjawiska, ôkryślanego za elektrōmagnetyzm.
To było rozwiōnzano ôd ôdkrycio jōndrowyj fuzyje, głownego zdrzōdła ynergije ôd Słōńca.
Bez pōminiyńcie we ôsobliwyj teoryji zglyndności luminoforowego eteru, Einstein stwiyrdziōł, iże dylatacyjo czasu i kōntrakcyjo dugości mierzōne we ôbiekcie, co je we zglyndnym ruchu, sōm inercyjne – to znaczy, iże ôbiekt wykazuje stały szwōng, to znaczy wartkość bez kerōnku, mierzōno ôd jego ôbserwatora.
Einstein staroł sie uôgōlnić prawidło niezmienniczości na wszyjske układy ôdniesiynio, tak inercjalne, jak tyż prziśpiyszajōnce.
Nawet bezmasowo ynergijo wywiyro grawitacyjny ruch na ôbiekty lokalne bez "zakrziwianie" geōmetrycznyj "powiyrchnie" czasoprzestrzyństwa 4D.
Jednak prawa naukowe to sōm ôpisowe relacyje ô tym, jak prziroda sie bydzie sprawować we pewnych warōnkach.
Powszechne felerne przekōnanie to je to, iże teoryje naukowe to sōm podstawowe idyje, co na kōniec przekształcōm sie we naukowe prawa, kej bydzie zgrōmadzōno wielość danych i dowodōw, co styknie.
Tak teoryje, jak i prawa mogōm być potyncjalnie sfalsyfikowane ôd ôpacznych dowodōw.
Logika piyrszego regyrōnku to je przikłod formalnego jynzyka.
Zjawiska klarowane ôd teoryji, jeźli niy mogły być bezpostrzednio zaôbserwowane zmysłami (bp. atōmy i wele radyjowe), były traktowane za pojyńcia teoretyczne.
Ôkryślynie "dostany poglōnd na teoryje" je używano do ôpisanio tego podchodu.
Idzie używać jynzyka do ôpisu modelu, ale teoryjo to je model (abo zbiōr podobnych modelōw), a niy ôpis modelu.
Parametry modelu, bp. prawo grawitacyje ôd Newtona, ôkryślajōm, jak pozycyje i wartkości zmiyniajōm sie w czasie.
Słowo "symantyczne" ôdnosi sie do spōsobu, w jaki model reprezyntuje świat istny.
Praktyka inżyniersko rozeznowo "modele matymatyczne" i "modele fizyczne"; koszty wykōnanio modelu fizycznego idzie zminimalizować bez stworzynie nojprzōd modelu matymatycznego ze pōmocōm paketu kōmputrowego ôprogramowanio, takigo jak norzyńdzie do kōmputrowego spōmoganio projektowanio.
Pewne założynia sōm kōnieczne dlo wszyjskich ympirycznych twiyrdzyń (bp. założynie, iże rzeczywistość istniyje).
Może to być tak proste, jak zaôbserwowanie, iże teoryjo dokōnuje akuratnych przewidowań, co je dowōd na to, iże wszyske założynia przijynte na poczōntku sōm noleżne abo w przibliżyniu noleżne w testowanych warōnkach.
Teoryjo dokōnuje cylnych przewidowań, kej założynie je słuszne, a niy dokōnuje cylnych przewidowań, kej założynie niy ma słuszne.
Oxford English Dictionary (OED) i internetowy Wiktionary skazujōm na jego łacińske zdrzōdło za assumere ("zaakceptować, przijmnōńć do wiadōmości, zaadoptować, uzurpować"), co je spojyniym ad- ("do, w strōna, we") i sumere (weznōńć).
Tyn termin bōł przōdzij używany we kōntekstach religijnych, jak w "przijmnōńć do nieba", nojbarzij "przijyńcie Dziewice Maryje do nieba, z ciałym zachowanym ôd zepsucio", (1297 CE), ale bōł tyż używany po prostu we ôdniesiyniu do "przijmnōńć do ferajnu" abo "przijmnōńć do partnerstwa".
Potwierdzynia winny sie liczyć ino tedy, kej sōm wynikym ryzykownych przewidowań; to znaczy, kej niyôświecyni ôd danyj teoryje winni my byli spodziywać sie zdarzynio, co by niy sztymowało ze teoryjōm – zdarzynio, co by ja ôbalyło.
Teoryjo, co jij niy idzie ôbalić bez żodne możliwe do pōmyślynio zdarzynie, je niynaukowo.
Niykere echt testowalne teoryje, kej pokoże sie, iże sōm fałszywe, mogōm być durch podtrzimowane ôd jejich zwolynnikōw - bez przikłod bez wkludzynie post hoc (po fakcie) jakijś pōmocnyj hipotezy abo założynio, abo bez reinterpretacyjo teoryje post hoc w taki spōsōb, iże ôna sie wymyko ôbalyniu.
Popper podsumowoł te stwiyrdzynia bez godanie, iże cyntralnym kryterium naukowego statusu teoryje je jeji "falsyfikowalność, to znaczy możebność ôbalynio abo przetestowanio".
Poru filozofōw i historykōw nauki argumentowało ale, iże Popperowsko definicyjo teoryje za zbioru falsyfikowalnych prawiyń je felerno, bo, jak doł pozōr Philip Kitcher, keby przijmnōńć blank Popperowski poglōnd na "teoryjo", ôbserwacyje Urana, kej po piyrszy roz ôdkryto było go w 1781 r., "sfalsyfikowały" by mechanika nieba ôd Newtona.
Plymność: "Wielko teoryjo naukowo, jak Newtonowa, ôtwiyro nowe przestrzyństwa podszukowań....
W kożdyj chwili rodzi wiyncyj pytań, aniżeli poradzi ôdpedzieć.
Podanie jak inksze definicyje teoryji, w tym Poppera, Kitcher klarownie zaznaczo, iże teoryjo musi zawiyrać stwiyrdzynia, co majōm kōnsekwyncyje ôbserwacyjne.
Idzie ja przedstawić na papiōrze za systym prawideł i ôna je tym prawszo, czym połnij idzie ja ujōńć w takich kategoryjach.
Ôsobliwe matymatyczne aspekty klasycznyj teoryje elektroszlachetnyj sōm ôkryślane za "prawa elektrōmagnetyzmu", co ôdbijajōm poziōm spōjnych i powtorzalnych dowodōw, co je potwiyrdzajōm.
Przikładym tego ôstatnigo może być siyła reakcyje prōmiyniowanio.
Naukowiec to ôsoba, co kludzi podszukowania naukowe we cylu poszyrzynio wiedzy we przestrzyństwie, co ja interesuje.
Wyuczyni z roztōmajtych epok (a przed niymi filozofowie przirody, matematycy, historycy przirody, teologowie przirody, inżinierzi i inksi, co prziczyniyli sie do rozrostu nauki) zajmowali moc roztōmajte miyjsca we społeczyństwie, a normy ôbywatelske, werty etyczne i cnoty epistymiczne zwiōnzane z naukowcami - i ôczekowane ôd nich - tyż zmiyniały sie z czasym.
Mocka proto-naukowcōw ze Złotego Wieku Islamu je widzianych za polimatōw, czyńściowo skirz braku lecy czego, co by ôdpowiadało teroźnym dyscyplinōm naukowym.
Propozycyje dostane ze pōmocōm czysto logicznych postrzodkōw sōm doimyntnie prōzne w ôdniesiyniu do rzeczywistości.
Kartezjusz bōł niy ino piōnier geōmetryje analitycznyj, ale sformułowoł teoryjo mechaniki i moderne idyje na tymat pochodzynio ruchu zwiyrzōnt i percepcyje.
Podoł wyczyrpujōnce sformułowanie klasycznyj mechaniki jak tyż zbadoł światło i ôptyka.
Ôdkrōł, iże elektryczny ladōnek prziłożōny do kryngowego drzynia ôd żaby może wywołać krymfy miynśni w cołkim jeji ciele.
Lazzaro Spallanzani je jedna z nojbarzij wpływowych postaci we fizjologiji eksperymyntalnyj i naukach przirodniczych.
Niy istniyje ale żodyn formalny proces, co przizwolo ôkryślić, fto je, a fto niyma wyuczōnym.
Trocha bez połowa respōndyntōw chciała kōntynuować kariera we strzodowisku akadymickim, z myńszymi ôdsetkami majōncymi nadzieja na robota w industryji, regyrōnku i strzodowiskach non-profit.
Wykazujōm mocno ciekawość rzeczywistości.
Niykerzi uczyni pragnōm stōsować wiedza naukowo z użytkym dlo zdrowio ludzi, norodōw, świata, przirody abo industryje (uczōny akadymicki i uczōny industryjalny).
Noleżōm do nich kosmologijo i biologijo, nojbarzij biologijo molekularno i projekt ludzkigo gynōmu.
Ta liczba ôbyjmowała dwa razy wiyncyj chopōw aniżeli kobiyt.
Istotne zjawiska ôbyjmujōm eksplozyje supernowych, wybuchy prōmiyni gamma, kwazary, blazary, pulsary i kosmiczne mikrofalowe prōmiyniowanie zadku.
Astrōnōmijo je jedna z nojstarszych nauk przirodniczych.
W przeszłości astrōnōmijo ôbyjmowała tak roztōmajte dōmyny, jak astrōmetryjo, nawigacyjo po niebie, astrōnōmijo ôbserwacyjno i rychtowanie kalyndorzōw.
Astrōnōmijo ôbserwacyjno skupio sie na pozyskowaniu danych z ôbserwacyje ôbiektōw astrōnōmicznych.
Te dwie dōmyny wzajymnie sie dopołniajōm.
Na bazie ścisłych definicyji słownikowych, "astrōnōmijo" ôdnosi sie do "podszukowanio ôbiektōw i materyje poza atmosferōm Ziymie jak tyż jejich włosności fizycznych i chymicznych", w czasie kej "astrofizyka" ôdnosi sie do gałyńzi astrōnōmije, co sie poro "zachowaniym, włosnościami fizycznymi i procesami dynamicznymi ôbiektōw i zjawisk niebieskich".
Niykere dōmyny, take jak astrometryjo, to barzij czysto astrōnōmijo niż tyż astrofizyka.
Podle tych ôbserwacyji powstały wczasne idyje, co sie tykały ruchōw planet, a natura Słōńca, Miesiōnczka i Ziymie we Wszechświecie była podszukowano filozoficznie.
Ôsobliwie ważny bōł poczōntek astrōnōmije matymatycznyj i naukowyj, zapoczōntkowany ôd Babilōniokōw, co położyli fundamynta pod niyskorniyjsze tradycyje astrōnōmiczne, rozwijajōnce sie w mocy inkszych cywilizacyji.
Astrōnōmijo grecko ôd poczōntku cychuje sie poszukowaniym racjōnalnego, fizycznego wyklarowanio zjawisk niebieskich.
Hipparchus stworzōł tyż przestrōnny katalog 1020 gwiozd, a wiynkszość gwiozdozbiorōw pōłkule pōłnocnyj wywodzi sie z astrōnōmije greckij.
Georg von Peuerbach (1423-1461) i Regiomontanus (1436-1476) prziczyniyli sie do postympu astrōnōmicznego, co poradziesiōnt lot niyskorzij prziczyniōł sie do stworzynio ôd Kopernika modelu heliocyntrycznego.
W 964 r. Galaktyka Andrōmedy, nojsrogszo galaktyka we Lokalnyj Grupie, był ôpisano ôd perskigo astrōnōma muzułmańskigo Abd al-Rahmana al-Sufiego w jego Ksiyndze stałych gwiozd.
Astrōnōmowie z tego ôkresu wkludziyli mocka arabskich mian używanych teroźnie dlo ôsobnych gwiozd.
Songhajski historyk Mahmud Kati udokumyntowoł dyszcz meteorytōw we siyrpniu 1583 roku.
Kepler za piyrszy ôbrobiōł systym, kery noleżnie ôpisowoł ôsobliwości ruchu planet naôbkoło Słōńca.
Angelski astrōnōm John Flamsteed skatalogowoł bez 3000 gwiozd. Szyrsze katalogi gwiozd stworzōł Nicolas Louis de Lacaille.
Ta robota była udoskōnalōno ôd Josepha-Louisa Lagrange'a i Pierre'a Simona Laplace'a, co przizwolyło na ôszacowanie mas planet i miesiōnczkōw podle jejich perturbacyji.
Dowiedziōno było, iże gwiozdy sōm podobne do Słōńca ôd Ziymie, ale majōm szyroki zokres tymperatur, mas i miar.
Astrōnōmijo teoretyczno dokludziyła do spekulacyji na tymat istniynio ôbiektōw takich jak czorne dziury i gwiozdy neutrōnowe, co były użyte do wyklarowanio takich ôbserwowanych zjawisk jak kwazary, pulsary, blazary i galaktyki radyjowe.
Astrōnōmijo ôbserwacyjno może być sklasyfikowano podle ôdpednigo regiōnu widma elektrōmagnetycznego, co na nim sōm robiōne ôbserwacyje.
Chocioż niykere wele radyjowe sōm ymitowane bezpostrzednio ôd ôbiektōw astrōnōmicznych, co je produktym ymisyje termicznyj, wiynkszość ôbserwowanyj ymisyje radyjowyj je wynikym prōmiyniowanio synchrotrōnowego, co powstowo, kej elektrōny ôrbitujōm naôbkoło pōl elektrōmagnetycznych.
Ôbserwacyje ze sondy Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) były ekstra skuteczne we ujawnianiu rozlicznych protogwiozd galaktycznych i grōmad gwiozd, co je goszczōm.
Ôbrozki ôbserwacyji były przōdzij rysowane ryncznie.
Astrōnōmijo ultrafioletowo nojlepij nadowo sie do podszukowanio prōmiyniowanio termicznego i spektralnych liniji ymisyjnych z gorkich gwiozd modrych (gwiozd OB), co sōm moc jasne w tym paśmie welōw.
Prōmiyniowanie gamma może być ôbserwowane bezpostrzednio bez satelity, take jak Compton Gamma Ray Observatory abo bez specjalistyczne fernrory zwane atmosferycznymi fernrorami Czerynkowa.
Astrōnōmijo welōw grawitacyjnych to wschodzōnco dōmyna astrōnōmije, co wykorzistuje detektory welōw grawitacyjnych do zbiyranio danych ôbserwacyjnych ô dalekich masywnych ôbiektach.
Historycznie, akuratno znajōmość pozycyje Słōńca, Miesiōnczka, planet i gwiozd była przidajno we nawigacyji niebieskij (użycie ôbiektōw niebieskich do nawigacyje) jak tyż we tworzyniu kalyndorzōw.
Miara paralaksy gwiozdowyj pobliskich gwiozd stanowi fundamyntalny pōnkt ôdniesiynio we kosmicznyj drabinie dalekości, co je używano do mierzynio skale Wszechświata.
Analityczne modele procesu sōm lepsze, kej dowajōm szyrszy wglōnd w sedno tego, co sie dzieje.
Ôbserwacyjo zjawiska przewidowanego bez model przizwolo astrōnōmōm ôbrać spostrzōd poru alternatywnych abo przeciwnych modelōw tyn, co nojlepij ôpisuje dane zjawisko.
W niykerych przipodkach, srogo wielość niyspōjnych danych w czasie może kludzić do blank pociepniyńcio modelu.
Bez to że astrofizyka je barzo szyroki tymat, astrofizycy zaôbycz stōsujōm moc dyscyplin fizyki, w tym mechanika, elektromagnetyzm, mechanika statystyczno, termodynamika, mechanika kwantowo, zglyndność, fizyka jōndrowo i tajlikowo jak tyż fizyka atōmowo i molekularno.
Słowo "astrochymijo" może być stōsowane tak do Układu Słōnecznego, jak i do ôstrzodka miyndzygwiozdowego.
Podobny je termin egzobiologijo.
Ôbserwacyje wielkoskalowyj struktury Wszechświata, dōmyna znano za kosmologijo fizyczno, dolifrowały głymbokigo zrozumiynio formowanio sie i ewolucyje kosmosu.
Hierarchiczno struktura materyje zaczła sie formować z drobnych pōmian w gynstości masy przestrzyństwa.
Grawitacyjne skupiska łōnczyły sie we włōkna i ôstawiały w nich prōzne przestrzyństwa.
Rozmajte dōmyny fizyki sōm kluczowe do podszukowanio wszechświata.
Nareście, ta ôstatnio je ważno dlo zrozumiynio wielkoskalowyj struktury ôd kosmosu.
Jak samo miano skazuje, galaktyka eliptyczno mo kształt elipsy w przekroju posprzycznym.
Galaktyki eliptyczne sōm czyńścij trefiane w jōndrach grōmad galaktyk i mogły powstać w wyniku łōnczynio srogich galaktyk.
Galaktyki spiralne sōm zaôbycz ôbtoczōne aureolōm, co sie skłodo ze starszych gwiozd.
Kole jedna sztworto wszyjskich galaktyk to galaktyki niyregularne, a jejich niyôbyczajne kształty mogōm być wynikym grawitacyjnyj interakcyje.
Galaktyka radyjowo to galaktyka aktywno, co je moc jasno we radyjowyj czyńści widma i ymituje ôgrōmne harszwajfy abo płaty gazu.
Wielkoskalowo struktura kosmosu je reprezyntowano ôd grup i grōmad galaktyk.
We postrzodku Drōgi Mlycznyj je jōndro, wybrzuszynie we formie prynta, co w jego cyntrum bezmaś je supermasywno czorno dziura.
Dysk je ôbtoczōny sferycznym halo ôd starszych gwiozd populacyje II, jak tyż doś gynstymi skupiskami gwiozd znanymi jako grōmady kuliste.
Zaczynajōm sie ône jako zwarte jōndro przedgwiazdowe abo ćmawe mgławice, co kōncyntrujōm sie i zapadajōm (w ôbjyntościach ôkryślōnych ôd dugości Jeansa) a tworzōm zwart protogwiozdy.
Te grōmady stopniowo rozproszajōm sie, a gwiozdy prziłōnczajōm sie do populacyje Drōgi Mlycznyj.
7-18 Tworzynie gwiozd zachodzi w gynstych regiōnach pyłu i gazu, znanych jako ôlbrzimie ôbłoki molekularne.
Hned wszyske elymynta ciynżyjsze ôd wodoru i helu powstały we postrzodku drzyni gwiozd.
Z czasym poliwo wodorowe je doimyntnie przekształcōne w hel, a gwiozda zaczyno ewoluować.
Wyciepniyńcie zewnyntrznych worsztw tworzi mgławica planetarno.
To je 11-letnio ôscylacyjo liczby flekōw słōnecznych.
Słōńce ulygo tyż ôkresowym zmianōm jasności, co mogōm mieć znaczōncy wpływ na Ziymia.
Powyżyj tyj worsztwy je ciynke przestrzyństwo znane za chrōmosfera.
Powyżyj jōndra je cōuna prōmiyniowanio, kaj plazma przekazuje strumiyń ynergije ze pōmocōm prōmiyniowanio.
Wiater słōneczny, co sie skłodo z tajleczek plazmy, niyprzestannie wylatuje ze Słōńca na zewnōntrz, aże na granicy Układu Słōnecznego ôsiōngnie heliopauza.
Planety powstały 4,6 mld lot tymu w dysku protoplanetarnym, co ôbtoczoł wczasne Słōńce.
Planety kōntynuowały wymiatanie abo wyciepowanie materyje, co ôstała, w ôkresie intynsywnego bōmbardyrowanio, czego dowodym sōm rozliczne kratery uderzyniowe na Miesiōnczku.
W wyniku tego procesu może powstać kamiynne abo metaliczne jōndro, ôbtoczōne mantlym i zewnyntrznōm szkorupōm.
Niykere planety i miesiōnczki grōmadzōm za doś ciepła, coby napyndzać procesy geologiczne, take jak wulkanizm i tektōnika.
Astrostatyka to zastosowanie statystyki w astrofizyce do analizy ôgrōmnyj wielości ôbserwacyjnych danych astrofizycznych.
Kosmochymijo to nauka ô zwiōnzkach chymicznych, co wystympujōm we Układzie Słōnecznym, w tym ô pochodzyniu elymyntōw i zmianach w proporcyjach izotopōw.
Kluby astrōnōmiczne sōm na cołkim świecie, a mocka z nich posiado programy, co pōmogajōm swojim człōnkōm we tworzyniu i ryalizacyji programōw ôbserwacyjnych, w tym programōw ôbserwacyji wszyjskich ôbiektōw z katalogōw Messiera (110 ôbiektōw) abo Herschela (400 ôbiektōw), co zawiyrajōm pōnkty zainteresowanio na nocnym niebie.
Wiynkszość amatorōw robi na widzialnych dugościach welōw, ale niywielko myńszość eksperymyntuje z dugościami welōw spoza widzialnego spektrum.
Mocka astrōnōmōw amatorōw używo fernrorōw dōmowyj roboty abo radiofernrorōw, co nojprzōd były budowane do podszukowań astrōnōmicznych, a teroz sōm dostympne dlo amatorōw (bp. One-Mile Telescope).
Ôdpowiedzi na te pytania mogōm wymogać budowy nowych insztrōmyntōw naziymnych i kosmicznych, a tyż możno nowych ôsiōngniyńć w dōmynie fizyki teoretycznyj i eksperymyntalnyj.
Przidajne je głymbsze zrozumiynie procesu powstowanio gwiozd i planet.
Jeźli tak, to jake je wyklarowanie paradoksu Fermiego?
Jako je natura ciymnyj materyje i ciymnyj ynergije?
Jak powstały piyrsze galaktyki?
Astrobiologijo, downij znano za egzobiologijo, to je interdyscyplinarno dōmyna nauki, co podszukuje pochodzynie, wczasno ewolucyjo, dystrybucyjo i prziszłość życio we wszechświecie.
Pochodzynie i wczasno ewolucyjo życio je niyôdłōnczny part dyscypliny astrobiologije.
Biochymijo mogła zaczōńć sie hned po Wielgim Wybuchu, 13,8 milijarda lot tymu nazod, w czasie epoki zamiyszkanio, kedy Wszechświat mioł ino 10-17 milijōnōw lot.
Mimo to, Ziymia je jedyny znany ludziōm plac we wszechświecie, co w nim może być życie.
Termin egzobiologijo bōł wymyślōny ôd biologa molekularnego i laureata Nadgrody Nobla Joshuy Lederberga.
Termin ksynobiologijo je teroźnie używany w barzij wyspecjalizowanym syńsie, coby ôznaczać "biologijo ôparto na cudzyj chymiji", ze pozaziymskigo abo ziymskigo (ewyntualnie syntytycznego) pochodzynio.
Choć kejś widziano za coś poza bazowym sztrōmym podszukowań naukowych, stała sie sformalizowanōm dōmynōm nauki.
W 1959 r. NASA sfinancowała swōj piyrszy projekt egzobiologiczny, a w 1960 r. NASA założyła Program Egzobiologije, co je teroz jednym z sztyrech bazowych elymyntōw teroźnego Programu Astrobiologije NASA.
Postympy w dōmynie astrobiologije, astrōnōmije ôbserwacyjnyj i ôdkrycia srogich ôdmian ekstrymofilōw ô niyôbyczajnyj zdolności do rozrostu w nojciynżyjszych strzodowiskach na Ziymi dokludziyły do spekulacyje, iże życie może kwitnōńć na mocy cioł pozaziymskich we wszechświecie.
Misyje ekstra zaprojektowane do poszukowanio przitōmnego życio na Marsie to program Viking i sōndy Beagle 2.
Pod kōniec 2008 roku lōndownik Phoenix zbadoł strzodowisko co do przeszłych i teroźnych możliwości zasiedlynio planety ôd mikrobōw na Marsie jak tyż zbadoł historyjo wody na Marsie.
W listopadzie 2011 roku NASA wystrzylyła misyjo Mars Science Laboratory z łazikym Curiosity, co wylōndowoł na Marsie w kraterze Gole we siyrpniu 2012 roku.
Jednym z nich je świadōme założynie, iże ôgrōmno wiynkszość form życio w naszyj galaktyce ôpiyro sie na chymiji wōnglo, tak jak wszyske formy życio na Ziymi.
Fakt, iże atōmy wōnglo łacno łōnczōm sie z inkszymi atōmami wōnglo przizwolo na budowanie niyôbyczajnie dugich i słożōnych tajleczek.
Trzecim założyniym je skupiynie sie na planetach, co krōnżōm naôbkoło gwiozd podobnych do Słōńca, coby zwiynkszyć prowdopodobność jejich zamiyszkanio.
W tym cylu rozwożano było mocka insztrōmyntōw zaprojektowanych do wykrywanio egzoplanet srogości Ziymie, przede wszyskim program Terrestrial Planet Finder (TPF) NASA i program Darwin ESA, co ôba były pociepniynte.
Drake przōdzij sformułowoł to rōwnanie jyno za program do dyskusyje na kōnferyncyji w Zielōnym Banku, ale niykere zastōsowania formuły były potraktowane dosłownie i zwiōnzane z uproszczōnymi abo pseudonaukowymi argumyntami.
Ôdkrycie ekstrymofilōw, ôrganizmōw zdolnych do przetrwanio w ekstrymalnych strzodowiskach, stało sie podstawowym elymyntym badawczym dlo astrobiologōw, bo ône sōm ważne do zrozumiynio sztyrech przestrzyństw w granicach życio w kōntekście planetarnym: potyncjału panspermije, skażynio do przodku skuli ludzkich powziyńć eksploracyjnych, kolōnizacyje planet ôd ludzi jak tyż eksploracyje wymartego i istniyjōncego życio pozaziymskigo.
Nawet życie w głymbinach ôceanu, kaj światło słōneczne niy dociyro, miało czyrpać pożywiynie abo z kōnsumpcyje ôrganicznego detrytusu, co spływoł z wōd powiyrchniowych, abo z jedzynio zwiyrzōnt, co to robiyły.
Chymosynteza zrewolucjōnizowała podszukowania biologije i astrobiologije bez ujawniynie, iże życie niy musi być znoleżne ôd słōńca; do istniynio potrzebuje ino wody i gradiyntu ynergije.
Dziesiyńć ôdpornych ôrganizmōw ôbranych do projektu LIFE, autōr: Amir Alexander Deinococcus radiodurans, Bacillus subtilis, drōżdże Saccharomyces cerevisiae, nasiōna Arabidopsis thaliana ("rzeżucha z mysim uchym"), a tyż bezkryngowiec Tardigrade.
Miesiōnczek Jowisza, Europa, i miesiōnczek Saturna, Enceladus, sōm teroźnie widziane za nojbarzij prowdopodobne lokalizacyje dlo życio pozaziymskigo w Układzie Słōnecznym skuli jejich podpowiyrchniowych ôceanōw wodnych, kaj ôgrzywanie radiogyniczne i pływowe dozwolo istniynie wody w stanie ciekłym.
Sztaub kosmiczny przenikajōncy wszechświat zawiyro słożōne ferajny ôrganiczne ("amorficzne ôrganiczne ciała stałe ô miynszanyj strukturze arōmatyczno-alifatycznej"), kere mogōm być tworzōne naturalnie i wartko bez gwiozdy.
Zdowo sie, iże WWA powstały hned po Wielgim Wybuchu, sōm szyroko rozpowszechniōne w cołkim wszechświecie i sōm zwiōnzane z nowymi gwiozdami i egzoplanetami.
Astroekologijo eksperymyntalno podszukuje zasoby gleb planetarnych bez wykorzistowanie richtich materyji kosmicznych zawartych we meteorytach.
Na nojsrogszo skala, kosmoekologijo tyko życio we wszechświecie w czasach kosmologicznych.
Specjalizacyje ôbyjmujōm kosmochymijo, biochymijo i ôrganiczno geochymijo.
Niykere regiōny na Ziymi, take jak Pilbara w Zachodnij Australije i McMurdo Dry Valleys na Antarktydzie, sōm tyż widziane za geologiczne analogi do regiōnōw Marsa, i jako take, mogōm poradzić dolifrować skazōwek, jak szukać życio na Marsie w przeszłości.
Richtich, wydowo sie prowdopodobne, iże bazowe bloki budulcowe życio kaj ino bydōm podobne do tych na Ziymi w ôgōlności, jeźli niy w szczegōłach.
Ino dwa z naturalnych atōmōw, wōngel i krzym, sōm znane z tego, iże sużōm za szkelet tajleczek za doś srogich, by przenosić informacyjo biologiczno.
Sztyryma nojbarzij prowdopodobnymi kandydatami do życio w Układzie Słōnecznym sōm planeta Mars, miesiōnczek Jowisza Europa, jak tyż miesiōnczki Saturna - Tytōn i Enceladus.
Przi marsjańskich niskich tymperaturach i niskim ciśniyniu woda w stanie ciekłym je bezmaś barzo słōno.
11 grudnia 2013 roku NASA poinformiyrowała ô wykryciu na lodowyj szkorupie ôd Europy "glinopodobne minerały" (kōnkretnie filokrzymiany), czynsto łōnczōne z ôrganicznymi materyjami.
Niykerzi naukowcy widzōm za możliwe, iże te płynne wōnglowodory mogōm zajmnōńć plac wody w żywych kōmōrkach inkszych aniżeli te na Ziymi.
Niy sōm znane żodne procesy abiotyczne na planecie, co mogły by sprawić jejich ôbecność.
Yamato 000593, drugi co do srogości meteoryt z Marsa, bōł znojdziōny na Ziymi w 2000 roku.
5 marca 2011 roku Richard B. Hoover, naukowiec z Cyntrum Lotōw Kosmicznych Marshalla, spekulowoł ô znaleziyniu rzekōmych mikroskamiyniałości podobnych do sinic w meteorytach wōnglowych CI1 w pobocznym Journal of Cosmology, historyjo szyroko relacjōnowano ôd mediōw głownego sztrōmu.
Dowody na ôbecność nadchloranōw były znojdziōne we cołkim Układzie Słōnecznym, a nojbarzij na Marsie.
Udoskōnalōne metody wykrywanio i zwiynkszōny czas ôbserwacyje na zicher ôdkryjōm wiyncyj planetarnych układōw, a możno tyż pora podobnych do naszego.
Cyl to je wykrycie tych ôrganizmōw, co poradzōm przetrwać warōnki kosmicznyj rajzy i utrzimać zdolność do rozmnożanio sie.
Te ryakcyje na stres mogły by tyż przizwolić im na przetrwanie w ciynżkich warōnkach kosmicznych, choć ewolucyjo nakłodo tyż pewne ôgraniczynia na jejich użycie za analogi do życio pozaziymskigo.
Tworzynie przetrwalnikōw przizwolo im przetrwać w ekstrymalnych strzodowiskach, a we tym samym czasie zachować zdolność do pōnownego zaczyńcio wzrostu kōmōrkowego.
Ôba lōndowniki były idyntyczne, tōż te same testy przekludzōno w dwōch placach na powiyrchni Marsa; Viking 1 blisko rōwnika i Viking 2 dalij na pōłnoc.
W astrōnōmiji ekstynkcyjo to pochłōnianie i rozproszanie prōmiyniowanio elektromagnetycznego bez pył i gas pōmiyndzy ymitujōncym ôbiektym astrōnōmicznym a ôbserwatorym.
Dlo gwiozd, co leżōm blisko płoszczyzny Drōgi Mlycznyj i sōm do poru tysiyncy parsekōw ôd Ziymie, ekstynkcyjo w wizualnym paśmie frekwyncyje (systym fotōmetryczny) wynosi w przibliżyniu 1,8 magnitudy na kiloparsek.
Czerwiyniynie wystympuje skirz rozproszanio światła ôd pyłu i inkszyj materyje w ôstrzodku miyndzygwiozdowym.
Z wiynksza we systymach fotōmetrycznych stōsuje sie filtry (pasma przepustowe), co z nich ôdczyty siyły światła mogōm zarachowować szyrokość geograficzno i wilgotność postrzōd faktorōw naziymnych.
Jak godać ôgōlnie, ekstynkcyjo miyndzygwiozdowa je nojsiylniyjszo przi krōtkich dugościach welōw, zaôbycz ôbserwowano przi użyciu technik spektroskopije.
Srogość ekstynkcyje może być moc srogszo w ôkryślōnych kerōnkach.
W rezultacie, przi ôbliczaniu dalekości kosmicznych, użyteczny może być przechōd do danych gwiozdowych z bliskigo nieba (co jejich filter abo pasmo przenoszynio Ks je doś sztandardowe), kaj pōmiany i wielość ekstynkcyji sōm moc myńsze, a podane spōłczynniki co do R(Ks): 0.49±0.02 i 0.528±0.015 były znojdziōne ôdpednio bez niyznoleżne grupy.
Cycha ta była po piyrszy roz zaôbserwowano w latach 60. XX stolecio, ale jeji pochodzynie durch niy ma dobrze poznane.
W SMC ôbserwuje sie barzij krajne rōżnice, z brakym 2175 Å i barzo siylnōm ekstynkcyjōm w zokresie dalekigo prōmiyniowanio ultrafijoletowego w gwiozdotwōrczym Barze i doś normalnōm ekstynkcyjōm w zokresie ultrafijoletowym w barzij spokojnym Krzidle.
Znaleziynie krziwych ekstynkcyji tak w LMC jak i SMC, co sōm podobne do tych znojdziōnych w Drōdze Mlycznyj jak tyż znaleziynie krziwych ekstynkcyji w Drōdze Mlycznyj, co wyglōndajōm barzij jak te znojdziōne w supersferze LMC2 LMC i we Barze SMC dało zaczōntek nowyj interpretacyji.
Ta ekstynkcyjo mo trzi bazowe skłodniki: Rozproszanie Rayleigha ôd tajleczek luftu, rozproszanie ôd tajleczek i asorpcyje molekularnyj.
Wielość tyj ekstynkcyje je nojmyńszo w zynicie ôd ôbserwatora, a nojsrogszo blisko horyzōntu.
Rōwnanie Drake'a spekuluje ô istniyniu rozumnego życio w inkszych placach we wszechświecie.
Ôbyjmuje to poszukowanie teroźnego i historycznego życio pozaziymskigo jak tyż wynższe poszukowanie pozaziymskigo życio inteligyntnego.
Bez lata fantastyka naukowo przekazowała idyje naukowe, zarysowowała szyroki zokres możliwości i wpływała na zaintersowanie ôpinije publicznyj życiym pozaziymskim i jeji poglōndy na tyn tymat.
Podle tego argumyntu, stowrzōnego ôd naukowcōw takich jak Carl Sagan i Stephen Hawking, jak tyż znane ôsobistości take jak Winston Churchill, byłoby niyprowdopodobne, coby życie niy istniało kajś poza Ziymiōm.
Życie mogło powstać niyznoleżnie w wielu placach we wszechświecie.
Na kożdym poziōmie ôrganizmu bydōm istniały mechanizmy, co eliminujōm kōnflikty, utrzimujōm spōłpraca i zapewniajōm funkcjōniyrowanie ôrganizmu.
Życie oparte na amōniaku (zamiast na wodzie) było zasugerowane za alternatywa, chocioż tyn rozpuszczalnik zdowo sie mynij ôdpedni aniżeli woda.
Kole 95% żywyj materyje zbudowane je ino z sześciu elymyntōw: wōnglo, wodoru, azotu, tlynu, fosforu i siarki.
Atōm wōnglo mo niyôbyczajno zdolność do tworzynio sztyrech siylnych wiōnzań chymicznych z inkszymi atōmami, w tym z inkszymi atōmami wōnglo.
Podle Strategije Astrobiologicznyj NASA z 2015 roku, "Życie na inkszych światach nojprowdopodobnij ôbyjmuje mikroby, a kożdy słożōny systym żywy w inkszym miyjscu prowdopodobnie powstoł z życio mikrobōw i je na nich ôparty.
Rick Colwell, człōnek zespołu Deep Carbon Observatory z Oregon State University, pedzioł BBC: "Myśla, iże bezmaś rozsōndnie je założyć, iże podpowiyrchnie ôd inkszych planet i jejich miesiōnczkōw nadowajōm sie do zamiyszkanio, nojbarzij bez to, iże widzieli my sam na Ziymi, iże ôrganizmy mogōm funkcjōniyrować z dala ôd światła słōnecznego bez wykorzistanie ynergije lifrowanyj prosto ze skoł głymboko pod ziymiōm".
Hipoteza panspermije propōnuje, iże życie w inkszych miyjscach Układu Słōnecznego może mieć spōlne pochodzynie.
W XIX stoleciu ôna była zaś ôżywiōno w modernyj formie ôd poru naukowcōw, w tym Jönsa Jacoba Berzeliusa (1834), Kelvina (1871), Hermanna von Helmholtza (1879) i trocha niyskorzij ôd Svante Arrheniusa (1903).
Jedno z wczasnych naukowych dociykań na tyn tymat ukozało sie w artykule Scientific American z 1878 roku zatytułowanym "Is the Moon Inhabited?"
Ciepłe i bydōnce pod ciśniyniym regiōny we wnyntrzu ôd Miesiōnczka mogōm durch zawiyrać woda w stanie ciekłym.
Sōm dowody na to, iże Mars mioł cieplyjszo i barzij wilgotno przeszłość: było znojdziōno wyschniynte koryta rzyk, polarne czopy lodowe, wulkany i minerały, co tworzōm sie we ôbecności wody.
Pora mogła być wyprodukowano ôd wulkanōw lodowych abo ôd lodu blisko powiyrchnie, co sublimowała (umiyniała sie ze stanu stałego w gas).
Je tyż możliwe, iże Europa mogła by utrzimać tlynowo makrofauna, co by używała tlynu wytworzōnego ôd prōmiyni kosmicznych, co uderzajōm w lōd na jeji powiyrchni.
11 grudnia 2013 roku NASA poinformiyrowała ô wykryciu na lodowyj szkorupie ôd Europy "glinopodobne minerały" (kōnkretnie filokrzymiany), czynsto łōnczōne z ôrganicznymi materyjami.
Niykerzi twiyrdzōm, iże zidyntyfikowali dowody na to, iże na Marsie było życie mikrobowe.
W 1996 roku kōntrowersyjny report stwiyrdziōł, iże struktury, co spōminajōm nanobakteryje były ôdkryte we meteorycie ALH84001, utworzōnym ze skały wyciepniyntyj z Marsa.
Byamtry NASA hned zdystansowali NASA ôd twiyrdzyń ôd naukowcōw, a sama Stoker wycofała sie ze swojich poczōntkowych zapewniyń.
Je stworzōny, żeby ôcynić przeszłe i teroźne możliwości zamiyszkanio na Marsie przi użyciu rozmajtych insztrōmyntōw naukowych.
Podwiela ale take metody spektroskopowe bydōm mogły być użyte do analizy planet pozasłōnecznych, potrzebny je srogi postymp w zdolności do znojdowanio i roztajlowowanio światła z myńszych skalitych światōw kole jejich gwiozd.
W siyrpniu 2011 roku, ustalynia NASA, ôparte na podszukowaniach meteorytōw znojdziōnych na Ziymi, sugerujōm, iże skłodniki DNA i RNA (adynina, guanina i pokrewne tajleczki ôrganiczne), budulec życio jake znōmy, mogōm powstować pozaziymsko w przestrzyństwie kosmicznym.
W siyrpniu 2012 r. astrōnōmowie z Uniwersytetu w Kopenhadze po piyrszy roz na świecie poinformiyrowali ô wykryciu specyficznyj tajleczki cukru, glikolaldehydu, w dalekim układzie gwiezdnym.
Kosmiczny fernror Kepler wykrōł tyż pora tysiyncy kandydatōw na planecie, z czego kole 11% może być fałszywie pozytywnych.
Nojbarzij masywnōm planetōm zapisanōm w Archiwum Egzoplanet NASA je DENIS-P J082303.1-491201 b, ô masie kole 29 razy srogszyj ôd masy Jowisza, chocioż podle wiynkszości definicyji planety je ôna za moc masywno, coby być planetōm i może być brōnotnym cwergym.
Jedna z ôdznak, iże planeta prodopodobnie zawiyro już życie, je ôbecność atmosfery ze srogimi wielościami tlynu, bo tyn gas je barzo reaktywny i gyneralnie niy przetrwołby dugo bez ciōngłego dopołnianio.
Nawet jeźli założyć, iże ino jedna na milijard takich gwiozd mo planety, co trzimiōm życie, to w ôbserwowalnym wszechświecie byłoby kole 6,25 milijarda systymōw planetarnych, co trzimiōm życie.
Nojwcześniyjsze zaregistrowane twiyrdzynie ô pozaziymskim życiu ludzkim je we antycznych pismach dżinizmu.
Strzedniowieczni pisorze muzułmańscy jak Fakhr al-Din al-Razi i Muhammad al-Baqir spiyrali kosmiczny pluralizm podle Koranu.
Kedy stało sie jasne, iże Ziymia je ino jedna z planet postrzōd niyporachowanych ciał we wszechświecie, teoryjo życio pozaziymskigo zaczła być tymatym we społeczności naukowyj.
Możliwość istniynio istot pozaziymskich ôstała powszechnōm spekulacyjōm w w czasie przismiyszanio ôdkryć naukowych.
Idyjo życio na Marsie dokludziyła brytyjskigo pisorza H. G. Wellsa do napisanio rōmanu Wojna Światōw w 1897 roku, co ôzprawio ô najeździe cudzych z Marsa, co uciykali przed wysychaniym planety.
Wiara w istoty pozaziymske je durch wyrażano w pseudonauce, teoryjach spiskowych i popularnym folklorze, nojbarzij w "Area 51" i legyndach.
Ward i Brownlee sōm ôtwarci na idyjo ewolucyje na inkszych planetach, co niy ma ôparto na ważnych cychach podobnych do ziymskich (takich jak DNA i wōngel).
Jeźli kosmicio nos nawiydzōm, wynik by bōł taki sōm jak wtynczos, kej Kolumb wylōndowoł w Ameryce, co niy skōńczyło sie dobrze dlo drzynnych Amerykanów", pedzioł.
COSPAR zapewnio tyż wytyczne dlo ôchrōny planetarnyj.
Ôkrōm tego, zgodnie z ôdpowiedziōm, "niy ma żodnych wiarogodnych informacyji, co by sugerowały, iże jake ino dowody sōm skrywane przed ôkym ôpinie publicznyj."
Na wiyrchu: Zdrzōdła światła ô rozmajtyj siyle.
Kōmeta Borrelly, farby pokazujōm jeji jasność w zokresie trzech raji wielkości (po prawyj).
Skala je logarytmiczno i zdefiniowano tak, iże kożdy krok ô jedna raja wielkości zmiynio jasność ô spōłczynnik piōntego elymyntu z 100, to znaczy kole 2,512.
Astrōnōmowie stōsujōm dwie roztōmajte definicyje wielkości gwiozdowyj: złudno wielkość gwiozdowo i absolutno wielkość gwiozdowo.
Absolutno wielkość gwiozdowo ôpisuje jasność wnyntrzno ymitowano ôd ôbiektu i ôna je rōwno złudnyj wielkości gwiozdowyj, jako by mioł tyn ôbiekt, keby bōł w pewnyj dalekości ôd Ziymie, 10 parsekōw dlo gwiozd.
Rozrost fernrora pokozoł, iże te sroge miary były iluzoryczne gwiozdy bez fernror wydowały sie moc myńsze.
Czym barzij ujymno werta, tym jaśniyjszy ôbiekt.
Gwiozdy, co majōm wielkości gwiozdowe ôd 1,5 do 2,5 sōm nazywane gwiozdami drugij wielkości; je kole 20 gwiozd jaśniyjszych ôd 1,5, co sōm gwiozdami piyrszyj wielkości (patrz wykoz nojjaśniyjszych gwiozd).
Bezzglyndne wielkości dlo ôbiektōw Układu Słōnecznego sōm czynsto podowane w ôdniesiyniu do dalekości 1 AU.
Nojprostszōm formōm techniki je rozrost i używanie bazowych noczyń.
Prziczyniyło sie to do rozrostu barzij modernych gospodarek (w tym dzisiyjszyj gospodarki światowyj) i dozwolyło na nastōnie rozrywkowyj klasy.
Przikłady ôbyjmujōm powstanie pojyńcio efektywności we relacyji do ludzkij produktywności jak tyż wyzwania bioetyki.
Znaczynie tego terminu zmiyniyło sie na poczōntku XX stolecio, kedy amerykańscy badocze ôbywatelscy, nojprzōd u Thorsteina Veblena, przełożyli idyje z niymieckigo anōngu Technik na "technologijo".
W 1937 r. amerykański socjolog Read Bain napisoł, iże "technologijo ôbyjmuje wszyjske norzyńdzia, masziny, noczynie, brōń, insztrōmynta, pōmiyszkania, ôblyczynia, masziny kōmunikacyjne i transportowe jak tyż talynta, co dziynki nij je produkujymy i używōmy."
Ôstatnio forszery pożyczyli ôd europejskich filozofōw techniki , coby rozszyrzić znaczynie "technologije" na roztōmajte formy usōndku insztrōmyntalnego, jak w robocie Foucaulta na tymat technologije jaźni (techniques de soi).
żeby wynojś przidajne rzeczy abo rozwiōnzać problymy" i "maszina, urzōndzynie, metoda, itp,
Tyn termin je czynsto używany do zasugerowanio kōnkretnyj dōmyny technologije, abo w ôdniesiyniu do wysokij technologije abo ino elektrōniki użytkowyj, a niy technologije jako cołkości.
W tym użyciu technologijo ôdnosi sie do norzyńdzi i maszin, co mogōm być używane do rozwiōnzowanio problymōw we rzeczywistym świecie.
W. Brian Arthur definiuje technologijo podobnie szyrokim spōsobym jako "postrzodek do społniynio ludzkigo cylu."
W połōnczyniu z inkszym terminym, takim jak "technologijo medyczno" abo "technologijo kosmiczno", ôdnosi sie do stanu wiedzy i norzyńdzi w danyj dōmynie. "
Ôkrōm tego technologijo je zastōsowaniym matymatyki, nauki i kōnsztu dlo dobra życio, jake je znane.
Inżynieryjo je zôriyntowany na cyl proces projektowanio i wykōnowanio norzyńdzi i systymōw do wykorzistowanio naturalnych zjawisk do praktycznych cylōw ôd człowieka, czynsto (ale niy dycki) przi użyciu wynikōw i technik naukowych.
Bez przikłod nauka może podszukować przepływ elektrōnōw we przewodnikach elektrycznych ze wykorzistaniym norzyńdzi i wiedzy, co już istniyjōm.
Akuratne relacyje miyndzy naukōm a technologijōm nojbarzij były ôbgodane ôd naukowcōw, historykōw i decydyntōw pod kōniec XX stolecio, po czyńści bez to, iże debata może wpłynōńć na financowanie nauki bazowyj i stōsowanyj.
Wczaśni ludzie wyewoluowali z gatōnku żerujōncych hōminidōw, co były już dwunożne, z masōm mōzgu kole jednyj trzecij teroźnych ludzi.
Wynaleziynie pulyrowanych kamiynnych siekyr było wielkim postympym, co przizwolōł na karczowanie lasōw na srogo skala, żeby stworzić gospodarstwa.
Nojwczaśniyjszym znanym użyciym siyły wiatru je zeglowiec; nojwczaśniyjszy zopis szifu pod zeglami to łōdź na Nilu datowano na VIII tysiōnclecie p.n.e.
Podle archeologōw, koło było wynojdziōne kole 4000 p.n.e. prowdopodobnie niyznoleżnie i hned we tym samym czasie w Mezopotamiji (na terynie dzisiyjszego Iraku), na pōłnocnym Kaukazie (kultura Majkop) i we Postrzodkowyj Europie.
Barzij niydowno nojstarsze znane drzewiane koło na świecie było znojdziōne we barzołach Lublany we Słowyniji.
Antyczni Sumerowie używali garczorskigo koła i mogli je wynojś.
Piyrsze dwukołowe wozy wywodziyły sie z travois i ôstały po piyrszy roz użyte w Mezopotamiji i Iranie kole 3000 r. p.n.e.
Wana praktycznie idyntyczno jak teroźne była ôdkopano we pałacu w Knossos.
Głownym kanałym ściykowym w Rzimie była Cloaca Maxima; jeji budowa zaczła sie w VI stoleciu p.n.e. i je używano do dzisioj.
We strzedniowiecznyj technice były stōsowane ajnfachowe masziny (take jak dźwignia, szrōba i koło pasowe), co były łōnczōne w barzij skōmplikowane norzyńdzia, take jak kara, wiatroki i zygary, a systym uniwersytetōw rozwijoł i rozgłoszoł idyje i praktyki naukowe.
Rewolucyjo industryjalno, co sie zaczła we Wielkij Brytaniji w XVIII stoleciu, była ôkresym wielkich ôdkryć technologicznych, nojbarzij w dōmynie bauerstwa, produkcyje, bergmaństwa, metalurgije i transportu, napyndzanych ôdkryciym napyndu parowego i wszeôbecnym zastosowaniym systymu fabrycznego.
Rozrost technologije dokludziōł do powstanio dropaczōw chmōr i rozlygłych przestrzyństw miastowych, co jejich miyszkańcy polygajōm na motorach do transportu ich i jejich forantōw pożywiynio.
XX stolecie prziniosło mocka innowacyji.
Technologijo informacyjno dokludziyła potym do narodzin w latach 80. Internetu, co zapoczōntkowoł teroźny Wiek Informacyje.
Skōmplikowane techniki i ôrganizacyje produkcyje i kōnstrukcyje sōm przidajne do wytworzanio i kōnserwacyje niykerych z nowszych technologiji, a cołke gałyńzie industryje powstały, coby spiyrać i rozwijać dalsze gyneracyje coroz barzij słożōnych norzyńdzi.
Transhumaniści wierzōm, iże cylym ôd technologije je pokōnowanie barier, a to, co powszechnie nazywōmy kōndycyjōm ludzkōm, je ino nastympnōm barierōm do przekroczynio.
Sugerujōm, iże niyunikniōnym rezultatym takigo społeczyństwa je stować sie coroz barzij technologiczne kosztym wolności i zdrowio psychicznego.
Mo nadzieja ujawnić istota technologije spōsobym, co "żodnym spōsobym niy ôgraniczo nos do ôgupiałego przimusu ślepego ciśniyńcio dalij z technologijōm abo, co idzie do tego samego, do bezradnego buntu przeciwko nij".
Niykere z nojbarzij przejmujōncych krytyk technologije idzie znojś w tym, co teroźnie uwożo sie za dystopijne klasyki literacke, take jak Brave New World ôd Aldousa Huxleya, A Clockwork Orange ôd Anthony’ego Burgessa, i Nineteen Eighty-Four ôd George’a Orwella.
Neil Postman, krytyk kultury, rozeznoł społeczyństwa, co używajōm norzyńdzi, ôd społeczyństw technologicznych i ôd tego, co nazwoł "technopolami", społeczyństwami, co sōm zdominowane ôd ideologije postympu technologicznego i naukowego z wykluczyniym abo szkodōm dlo inkszych praktyk kulturowych, wertōw i światopoglōndōw.
Nikolas Kompridis pisoł tyż ô zagrożyniach zwiōnzanych z nowymi technologijami, takimi jak inżynieryjo gynetyczno, nanotechnologijo, biologijo syntytyczno i robotyka.
Inkszym ważnym krytykym technologije je Hubert Dreyfus, co ôpublikowoł ksiōnżki take jak "On the Internet" i "What Computers Still Can't Do".
We swojim artykule Jared Bernstein, starszy pracownik Center on Budget and Policy Priorities, kwestiōnuje powszechne przekōnanie, iże autōmatyzacyjo, a szyrzyj postymp technologiczny, głownie prziczyniyły sie do tego rosnōncego problymu na rynku roboty.
Do ôbrōny swojigo stanowiska używo dwōch głownych argumyntōw.
Richtich, autōmatyzacyjo zagrożo powtorzalnym fachōm, ale fachy wyższego rzyndu sōm durch przidajne, bo dopołniajōm technologijo, a roboty manualne, co "wymogajōm elastycznego ôsōndu i zdrowego usōndku" ôstowajōm ciynżke do zastōmpiynio ôd maszin.
Technologijo je czynsto widziano za moc wōnsko; podle Hughesa "Technologijo je procesym twōrczym, w kery zaangażyrowano je ludzko pōmysłowość".
Czynsto było zakłodano, iże technologijo je łacno do kōntrolowanio, a to założynie musi być grōntownie sprawdzōne.
Solucjōnizm to ideologijo, iże kożdy problym ôbywatelski może być rozwiōnzany dziynki technologiji, a nojbarzij dziynki Internetowi.
Benjamin R. Cohen i Gwen Ottinger ôbgodali tyż wielowertowe efekty technologije.
Stōsowanie podstawowych technologiji je tyż cychōm inkszych gatōnkōw zwiyrzōnt ôkrōm ludzi.
Talynt do wytworzanio i używanio norzyńdzi bōł kejś widziany za cycha, co definiuje gatōnek Homo.
W 2005 roku futurysta Ray Kurzweil przewidzioł, iże prziszłość technologije bydzie sie skłodać głownie z nakłodajōncyj sie na siebie "Rewolucyje GNR" gynetyki, nanotechnologije i robotyki, przi czym robotyka bydzie nojważniyjszo z tych trzech dōmyn.
Ludzie zrobiyli już pora piyrszych krokōw ku ôsiōngniyńciu rewolucyje GNR.
Niykerzi uwożajōm, iże prziszłość robotyki bydzie wiōnzała sie z "niybiologicznōm inteligyncyjōm srogszōm aniżeli ludzko".
Ta prziszłość wykazuje moc podobiyństw do kōncepcyje planowanego starzynio sie, jednak planowanie starzynio sie je widziane za "złowrogo strategijo biznesowo.'
Gynetyka tyż była zbadano, a ludzie do pewnego stopnia rozumiōm inżynieryjo gynetyczno.
Inksi uwożajōm, iże inżynieryjo gynetyczno bydzie użyto do uczyniynio ludzi barzij ôdpornymi abo blank ôdpornymi na niykere niymoce.
Futuryści uwożajōm, iże technologijo nanobotōw przizwoli ludziōm na "manipulowanie materyjōm w skali molekularnyj i atōmowyj".
W tym kōntekście, teroźnie przestarzałym, "motōr" ôdnosiōł sie do masziny wojskowyj, tj. mechanicznyj kōnstrukcyje używanyj na wojnie (bez przikłod katapulty).
Sześ klasycznych prostych maszin było znanych na antycznym Bliskim Wschodzie.
Mechanizm dźwignie ukozoł sie piyrszy roz kole 5 000 lot tymu na Bliskim Wschodzie, kaj bōł użyty we ajnfachowyj wodze, a tyż do przenoszynio srogich przedmiotōw we antycznyj egipskij technologiji.
Szrōba, ôstatnio z ajnfachowych maszin, co była wynojdziōno, ukozała sie piyrszy roz we Mezopotamiji w ôkresie neoasyryjskim (911-609) p.n.e.
Jako jedyn z byamtrōw ôd faraōna Dżosera, prowdopodobnie zaprojektowoł i nadzorowoł budowa Piramidy ôd Dżosera (Słodkowyj Piramidy) w Saqqara w Egipcie kole 2630-2611 r. p.n.e.
Praôjcowie ôd Kuszytōw budowali speosy w epoce brōnzu miyndzy 3700 a 3250 r. p.n.e. Dymarki i wielke piece powstowały tyż w VII w. p.n.e. w Kusz.
Niykere z wynalazkōw ôd Archimedesa, jak tyż mechanizm z Antikythery, wymogały wyrafinowanyj wiedzy na tymat rōżnicowyj abo epicyklicznyj przekładnie, dwōch kluczowych prawideł teoryje maszin, co pōmōgły zaprojektować przekładnie we industryjalnyj rewolucyji i sōm durch szyroko stōsowane w dzisiyjszych czasach w rozmajtych dōmynach, takich jak robotyka i autowo inżynieryjo.
Koło przyndzalnicze było tyż prekursorym przyndzarki szpindlowyj, co była kluczowym wynalazkym w czasie wczasnyj rewolucyje industryjalnyj w XVIII stoleciu.
Ôpisoł sztyrech autōmatycznych muzykantōw, w tym perkusistōw ôbsugowanych ôd programowalnyj masziny perkusyjnyj, kaj szło sprawić, by grały roztōmajte takty i rozmajte mustry perkusyjne.
Ôkrōm tych fachōw niy było uwożano, by uniwersytety miały sroge znaczynie praktyczne dlo technologije.
Budowa kanałōw była ważnōm robotōm inżynierskōm we wczasnych fazach rewolucyje industryjalnyj.
Bōł tyż talyntnym inżynierym mechanikym i wybitnym fizykym.
Smeaton zrobiōł tyż mechaniczne ulepszynia do motora parowego ôd Newcomena.
Samuel Morland, matymatyk i wynalazca, co robiōł nad plōmpami, ôstawiōł w Vauxhall Ordinance Office zopiski ô projekcie plōmpy parowyj, co je przeczytoł Thomas Savery.
Kupiec żelaza Thomas Newcomen, co w 1712 r. zbudowoł piyrszy kōmercyjny tłokowy motōr parowy, niy mioł żodnego bildōngu naukowego.
Te innowacyje ôbniżyły koszt ôd żelaza, dziynki czymu bany konne i żelazne mosty stały sie praktyczne.
Społym ze rozrostym wysokociśniyniowego motora parowego, relacyjo mocy do masy motorōw parowych umożliwiyła budowa praktycznych damfrōw i lokōmotyw.
Rewolucyjo industryjalno stworziła zapotrzebowanie na masziny z metalowymi tajlami, co pokludziyło do stworzynio mocki maszinowych norzyńdzi.
Techniki akuratnego szlichtowanio były stworzōne we piyrszyj połowie XIX stolecio.
Spis ludności Stanōw Zjednoczōnych z 1850 roku piyrszy roz wymiyniōł fach "inżyniera" z liczbōm 2 000 ôsōb.
W 1890 roku było 6 000 inżynierōw cywilnych, bergmańskich, mechanicznych i elektrycznych.
Podstawy elektrotechniki w 1800 roku ôbyjmowały eksperymynta Alessandro Volty, Michaela Faradaya, Georga Ohma i inkszych jak tyż wynaleziynie elektrycznego telegrafu w 1816 roku i elektrycznego motora w 1872 roku.
Inżynieryjo lotniczo poro sie projektowaniym procesōw projektowanio fligrōw, w czasie kej inżynieryjo lotniczo i kosmiczno je barzij modernym terminym, co rozszyrzo zasiyng dyscypliny ô projektowanie kosmoszifōw.
Historycznie, inżynieryjo morsko i inżynieryjo bergmańsko były głownymi gałyńziami.
W rezultacie mocka inżynierōw kōntynuuje nauka nowyj materyje w czasie swojij kariery.
Ôgōlnie niy styknie zbudować podarzōny technicznie produkt, ôn musi radszyj społniać dalsze wymogania.
Genrich Altshuller, po zgrōmadzyniu danych statystycznych na tymat srogij liczby patyntōw, zasugerowoł, iże kōmprōmisy sōm sednym projektōw inżynierskich "niskigo poziōmu", w czasie kej na wyższym poziōmie nojlepszy projekt to taki, co eliminuje podstawowo sporność, co powoduje problym.
Testowanie zapewnio, iże produkty bydōm fungować podle ôczekowań.
Ôkrōm typowego ôprogramowanio użytkowego dlo biznesu je sporo aplikacyji spōmoganych kōmputrowo (technologije spōmogane kōmputrowo) przeznaczōnych ekstra dlo inżynieryje.
Przizwolajōm ône inżynierōm na tworzynie modelōw 3D, cychōnkōw 2D i schymatōw jejich projektōw.
Dostymp i dystrybucyjo wszyskich tych informacyji je zaôbycz ôrganizowano ze pōmocōm ôprogramowanio do zarzōndzanio danymi produktu.
Z samyj swojij natury inżynieryjo mo powiōnzania ze społeczyństwym, kulturōm i ludzkim zachowaniym.
Projekty inżynierskie mogōm być przedmiotym kōntrowersyji.
Inżynieryjo je kluczowym faktorym, co napyndzo innowacyje i rozwōj ludzkości.
Je moc negatywnych kwestyji ekōnōmicznych i politycznych, co je może to powodować, a tyż kwestyje etyczne.
Naukowcy mogōm być tyż zmuszyni do wykōnowanio zodań inżynierskich, takich jak projektowanie aparatury eksperymyntalnyj abo budowanie prototypōw.
Po piyrsze, czynsto zajmuje sie dōmynami, co w nich bazowo fizyka abo chymijo sōm dobrze rozumiane, ale same problymy sōm za moc słożōne, coby rozwiōnzać je akuratnym spōsobym.
Piyrszy z nich przekształco zrozumiynie w prawidło matymatyczne, w czasie kej drugi mierzi zmiynne i tworzi technologijo.
Fizyk zaôbycz by wymogoł ekstra i ôdpednigo szkolynio.
Przikładym tego je zastosowanie numerycznych przibliżyń rōwnań Naviera-Stokesa do ôpisu przepływu aerodynamicznego nad fligrym abo zastosowanie metody elymyntōw skōńczōnych do ôbliczanio naprynżyń we słożōnych kōmpōnyntach.
Inżyniery kładōm nacisk na innowacyjność i wynalazczość.
Bez to że projekt musi być realistyczny i funkcjōnalny, musi mieć zdefiniowano geōmetryjo, wymiary i karakterystyka.
Bez to sztudiyrowali matymatyka, fizyka, chymijo, biologijo i mechanika.
Teroźno medycyna może zastōmpić pora funkcyji ôd ôrganizmu bez zastosowanie sztucznych ôrganōw i może znaczōnco zmiynić funkcjōniyrowanie ludzkigo ciała bez sztuczne masziny, take jak bez przikłod implanty mōzgu i rozruszniki serca.
Ôbie dōmyny lifrujōm rozwiōnzań na problymy rzeczywistego świata.
Zarzōndzanie inżynieryjōm abo "Inżynieryjo zarzōndzanio" je wyspecjalizowano dōmyna zarzōndzanio zwiōnzano ze praktykōm inżynierskōm abo sektorym inżynierskij industryje.
Inżynierzi, co sie szpecjalizujōm we zarzōndzaniu zmianami muszōm mieć głymboko wiedza na tymat stōsowanio prawideł i metod psychologije industryjalnyj i ôrganizacyjnyj.
Sztuczno inteligyncyjo (AI) to inteligyncyjo wykazowano ôd maszin, przeciwnie do naturalnyj inteligyncyje wykazowanyj ôd ludzi abo zwiyrzōnt.
Podszukowania nad sztucznōm inteligyncyjōm wyprōbowały i ôdciepły mocka roztōmajtych podejść w czasie swojigo istniynio, w tym symulacyjo mōzgu, modelowanie ludzkigo rozwiōnzowanio problymōw, logika formalno, sroge bazy danych wiedzy i naśladowanie zachowań zwiyrzōnt.
Tradycyjne cyle podszukowań nad sztucznōm inteligyncyjōm ôbyjmujōm rozumowanie, reprezyntacyjo wiedzy, planowanie, uczynie sie, przetworzanie naturalnego jynzyka, percepcyjo jak tyż talynt do poruszanio sie i manipulowanio ôbiektami.
Sztuczno inteligyncyjo czyrpie tyż z informatyki, psychologije, lingwistyki, filozofije i mocy inkszych dōmyn.
Podszukowania nad mechanicznym abo "formalnym" miarkowaniym zaczli filozofowie i matymatycy we starożytności.
Teza Churcha-Turinga, społym z rōwnoczesnymi ôdkryciami w neurobiologiji, teoryji informacyje i cybernetyce, dokludziyła badoczōw do rozwożynio możliwości zbudowanio elektrōnicznego mōzgu.
Uczestnicy Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU), John McCarthy (MIT), Marvin Minsky (MIT) i Arthur Samuel (IBM) stali sie założycielami i liderami podszukowań nad sztucznōm inteligyncyjōm.
Założyciele sztucznyj inteligyncyje byli ôptymistyczni na tymat prziszłości: Herbert Simon przewidowoł, iże "masziny bydōm w sztańdzie, w czasie dwudziestu lot, wykōnać kożdo robota, jako może wykōnać człowiek".
Postympy spowolniyły i w 1974 roku, w ôdpowiedzi na krytyka Sir Jamesa Lighthilla i ciōngłe naciski ôd Kōngresu Stanōw Zjednoczōnych, coby financyrować barzij produktywne projekty, tak regyrōnek Stanōw Zjednoczōnych, jak i regyrōnek brytyjski ôdetły sie ôd podszukowań eksploracyjnych nad sztucznōm inteligyncyjōm.
Do 1985 r. rynek sztucznyj inteligyncyje ôsiōngnōł bez milijard dolarōw.
Gibsze kōmputry, ulepszynia algorytmōw i dostymp do srogij wielości danych przizwolyły na postympy w uczyniu maszinowym i percepcyji; wymogajōnce danych metody głymbokigo uczynio zaczły dōminować we benchmarkach akuratności kole 2012 roku.
Podszukowania nad AI potajlowały sie na kōnkuryncyjne poddyscypliny, co czynsto niy poradziyły sie ze sobōm skōmunikować.
Podszukowanio kōncyntrowały sie w trzech instytucyjach: Carnegie Mellon University, Stanford i MIT, i jak niżyj ôpisano, kożdo rozwinyła swōj włosny styl podszukowań.
Nazywali swoja robota porōma mianami: bp. ucieleśniōno, usytuowano, ôparto na zachowaniu abo rozrostowo.
Spōlny matymatyczny jynzyk przizwolōł na wysoki poziōm spōłprace z barzij uznanymi dōmynami (takimi jak matymatyka, ekōnōmijo abo podszukowanio ôperacyjne).
W dzisiyjszych czasach wyniki eksperymyntōw sōm czynsto rygorystycznie mierzalne, a czasami (z ciynżkościōm) ôdtworzalne.
Te algorytmy pokozały sie niywystykajōnce do rozwiōnzowanio srogich problymōw rozumowanio, bo doświadczały "kōmbinatorycznyj eksplozyje": stowały sie wykładniczo wolniyjsze, kej problymy rosły.
Postrzōd rzeczy, co by je zawiyrała wszechstrōnno baza zdroworozsōndnościowyj wiedzy, sōm: ôbiekty, włosności, kategoryje i relacyje miyndzy ôbiektami; sytuacyje, zdarzynia, stany i czas; prziczyny i skutki; wiedza ô wiedzy (co wiymy ô tym, co wiedzōm inksi ludzie); i mocka inkszych, mynij zbadanych dōmyn.
Bez przikłod, jeźli w godce ukazuje sie ptok, ludzie zaôbycz forsztelujōm sie zwiyrza srogości piyńści, co śpiywo i lata.
Bezma nic niy ma po prostu prawe abo fałszywe w taki spōsōb, jakigo wymogo abstrakcyjno logika.
Projekty badawcze, co prōbujōm zbudować kōmpletno baza zdroworozsōndnościowyj wiedzy (bp. Cyc), wymogajōm ôgrōmnych wielości pracochłōnnyj inżynieryje ôntologicznyj - muszōm być budowane ryncznie, po jednym skōmplikowanym pojyńciu na roz.
Potrzebujōm spōsobu na wizualizacyjo prziszłości - reprezyntacyje stanu świata i możliwości przewidowanio, jak jejich akcyje go zmiyniōm - jak tyż możliwości dokōnowanio ôbiorōw, co maksymalizujōm użyteczność (abo "wert") dostympnych ôbiorōw.
Wymogo to agynta, co może niy ino ôcynić swoje strzodowisko i przewidowania, ale tyż ôcynić swoje przewidowania i przipasować na bazie jego ôcyny.
Klasyfikacyjo je używano do ôkryślynio, do jakij kategoryje coś przinoleży, i wystympuje po tym, jak program widzi wielaś przikładōw rzeczy z poru kategoryji.
Teoryjo ôbliczyniowego uczynio sie może ôcyniać uczniōw podle słożōności ôbliczyniowyj, słożōności prōbkowyj (wiela danych je potrzebnych) abo podle inkszych pojyńć ôptymalizacyje.
Moc teroźnych podejść używo frekwyncyje spōłwystympowanio słōw do kōnstruowanio składniowych reprezyntacyji tekstu. "
Moderne statystyczne podejścia NLP mogōm łōnczyć wszyske te strategije, jak tyż inksze, i czynsto ôsiōngajōm akceptowalno akuratność na poziōmie strōny abo akapitu.
Moderny robot mobilny, kej dostanie małe, statyczne i widzialne strzodowisko, może łacno ôkryślić swoja lokalizacyjo i stworzić karta ôbtoczynio; jednak strzodowiska dynamiczne, take jak (w yndoskopiji) postrzodek dychajōncego ciała pacjynta, stanowiōm srogsze wyzwanie.
Bez przikłod niykere wirtualne asystynty sōm zaprogramowane tak, coby godać konwersacyjnie abo nawet szpasownie; to sprawio, że sie zdowajōm barzij czułe na ymocyjōnalno dynamika ludzkich interakcyji abo inkszym spōsobym ułacniajōm interakcyjo człowiek-kōmputer.
Może inteligyntne zachowanie być ôpisane ze pōmocōm ajnfachowych, szykownych prawideł (takich jak logika abo ôptymalizacyjo)?
Abo my używōmy algorytmu, co może nōm dać ino "usōndne" rozwiōnzanie (e.g., probabilistyczno metoda), ale mogymy paść ôfiarōm tyj samyj zorty niyôdgadniōnych felerōw, co je robi ludzko intuicyjo?
Stuart Russell i Peter Norvig dowajōm pozōr, iże wiynkszość badoczōw sztucznyj inteligyncyje "niy dbo ô mocno hipoteza sztucznyj inteligyncyje - tak dugo, jak program funguje, niy ôbchodzi ich, eli sie go nazwie symulacyjōm inteligyncyje, abo prawo inteligyncyjōm."
Nowo inteligyncyjo mogła by tōż rōś wykładniczo i dramatycznie przegōrować ludzi.
Zwiōncek miyndzy autōmatyzacyjōm a zatrudniyniym je skōmplikowany.
Subiektywne szacōnki ryzyka rōżniōm sie moc; bez przikłod, Michael Osborne i Carl Benedikt Frey szacujōm, iże 47% miyjsc roboty w USA je w "wysokim ryzyku" potyncjalnyj autōmatyzacyje, w czasie kej report OECD klasyfikuje ino 9% miyjsc roboty w USA za "wysokigo ryzyka".
We dugszyj perspektywie naukowcy zapropōnowali dalszo ôptymalizacyjo funkcyje przi minimalizowaniu możliwych zagrożyń bezpiyczyństwa, co przichodzōm społym z nowymi technologijami.
We swojij ksiōnżce Superintelligence, filozof Nick Bostrom przedstawio argumynt, iże sztuczno inteligyncyjo bydzie stanowić zagrożynie dlo ludzkości.
Bostrom podkryślo tyż ciynżkość połnego przekozanio wertōw ludzkości modernyj sztucznyj inteligyncyje.
We swojij ksiōnżce Human Compatible, Stuart J. Russell, badocz sztucznyj inteligyncyje, powtorzo niykere z ôbow ôd Bostroma, a tyż propōnuje we tym samym czasie podejście do rozrostu prowdopodobnie korzistnych maszin, skōncyntrowanych na niypewności i reszpekcie do czowieka, możno z użyciym uczynio sie ôpacznego zmocniynio.
Ôpinijo ekspertōw we dōmynie sztucznyj inteligyncyje je miyszano, przi czym srogo tajla z nich je tak zeszterowano, jak i niezeszterowano ryzykym zwiōnzanym z ewyntualnōm superludzko talyntnōm sztucznōm inteligyncyjōm.
Prezes Facebooka Mark Zuckerberg uwożo, iże AI "uwolni ôgrōmno wielość pozytywnych rzeczy", takich jak lyczynie niymocy i zwiynkszynie bezpiyczyństwa autōnōmicznych aut.
Musk financyruje tyż fyrmy, co rozwijajōm sztuczno inteligyncyjo, take jak DeepMind i Vicarious, coby "po prostu mieć ôko na to, co sie dzieje ze sztucznōm inteligyncyjōm.
Podszukowania w tym przestrzyństwie ôbyjmujōm etyka maszin, sztucznych agyntōw moralnych, przijazno sztuczno inteligyncyjo, a dyskusyjo w kerōnku budowy rōm praw człowieka je tyż ôbgadowano.
Nadszoł czas, coby nadać wymior etyczny aby niykerym maszinōm.
Podszukowania nad etykōm maszin sōm kluczowe do złagodzynio ôbow zwiōnzanych z autōnōmicznymi systymami - idzie argumyntować, iże kōncepcyjo autōnōmicznych maszin pozbytych takigo wymiaru leży u podstaw wszyjskich ôbow zwiōnzanych z inteligyncyjōm maszin.
Ludzie niy winni przijmować, iże masziny abo roboty bydōm traktować nos przichylnie, bo niy ma apriorycznego powodu, by wierzić, iże ône bydōm skłōnne naszymu systymowi moralności, co wyewoluowoł społym z naszōm ôsobliwōm biologijōm (co jij sztuczno inteligyncyjo niy podzielo).
Jedna z propozycyji rozwiōnzanio tego problymu to je zapewniynie, iże piyrszo ôgōlnie inteligyntno sztuczno inteligyncyjo to bydzie "Skłōnno sztuczno inteligyncyjo" i bydzie w sztańdzie kōntrolować niyskorzij rozwiniynto sztuczno inteligyncyjo.
Myśla, iże ôbawy wynikajōm z podstawowego felera, co polygo na niyrozeznowaniu rozdziału miyndzy barzo realnymi ôstatniymi postympami we ôkryślōnym aspekcie sztucznyj inteligyncyje a ôgrōmym i skōmplikowaniym budowanio czujōncyj, inteligyncyje ze wolnōm wolōm."
Regulacyjo je uwożano za potrzebno tak do spiyranio sztucznyj inteligyncyje, jak i zarzōndzanio zwiōnzanym z niōm ryzykym.
Powszechny trop w tych robotach napoczōn sie ôd Frankensteina ôd Mary Shelley, kaj ludzke stworzynie stowo sie zagrożyniym dlo swojich panōw.
Isaac Asimov wkludziōł Trzi Prawa Robotyki w mocy ksiōnżek i ôzprowek, przede wszyskim w seryji "Multivac" ô superinteligyntnym kōmputrze ô tym samym mianie.
W latach 80. w Japōniji ukozała sie seryjo Sexy Robots artysty Hajime Sorayamy, co ôpisowała richtich ôrganiczno forma ludzko ze realistycznie umiyńśniōnymi metalicznymi skōrami, a potym ksiōnżka "the Gynoids", co była wykorzistano ôd abo wpłynyła na twōrcōw filmowych, w tym George'a Lucasa i inkszych twōrcōw.
Biotechnologijo to szyroko dōmyna biologije, co ôbyjmuje użycie żywych systymōw i ôrganizmōw do ôpracowowanio abo wytworzanio produktōw.
Amerykańske Towarzistwo Chymiczne definiuje biotechnologijo jako zastōsowanie biologicznych ôrganizmōw, systymōw abo procesōw ôd rozmajtych industryji do poznowanio nauki ô życiu i poprawy werty materyji i ôrganizmōw, takich jak farmaceutyki, uprawy i zwiyrzynta hodowlane.
Bioinżynieryjo to zastosowanie prawideł inżynieryje i nauk przirodniczych do tkanek, kōmōrek i tajleczek.
Dziynki wczasnyj biotechnologiji, nojwczaśniyjsi siodłocy ôbiyrali i chowali nojlepij przipasowane uprawy, co dowały nojwyższe plōny, coby wyprodukować stykajōnco wielość pożywiynio dlo rosnōncyj populacyje.
Te procesy były tyż włōnczōne do wczasnego gerowanio piwa.
W tym procesie wōnglowodany zawarte w ziarnach rozkłodajōm sie na alkohole, take jak etanol.
Chocioż proces gerowanio niy bōł w połni zrozumiany do czasu roboty Ludwika Pasteura we 1857 roku, je to piyrsze zastosowanie biotechnologije do przekształcanio zdrzōdła pożywiynio w inkszo forma.
Te relacyje miały wkłod we teoryjo naturalnego doboru ôd Darwina.
W 1928 r. Alexander Fleming ôdkrōł pleś Penicillium.
Tranzystōr MOSFET (metal-oxide-semiconductor field-effect transistor) bōł wynojdziōny ôd Mohameda M. Atalla i Dawona Kahnga we 1959 roku.
Piyrszy BioFET to bōł tranzystōr ISFET (ang. ion-sensitive field-effect transistor), wynojdziōny ôd Pieta Bergvelda we 1970 roku.
Do połowy lot 80. inksze BioFET-y były rozwiniynte, w tym FET z czujnikym gasu (GASFET), FET z czujnikym ciśniynio (PRESSFET), chymiczny tranzystōr polowy (ChemFET), referyncyjny ISFET (REFET), FET modyfikowany ynzymami (ENFET) i FET modyfikowany immunologicznie (IMFET).
Coroz srogszy popyt na biopaliwa je ôczekowany za dobro nowina dlo biotechnologicznego sektora, pōniywoż Departamynt Ynergije szacuje, iże wykorzistanie etanolu może zmyńszyć wykorzistanie poliw ropopochodnych w USA nawet ô 30% do 2030 roku.
TCE: The Chemical Engineer, (816), 26-31.
Inkszy przikłod to je projektowanie roślin transgynicznych tak, coby rosły w ôkryślōnych warōnkach w ôbecności (abo braku) substancyji chymicznych.
Z drugij strōny, niykere z zastosowań zielōnyj biotechnologije ôbyjmujōm mikroorganizmy do czyszczynio i redukcyje ôdpadōw.
Jak tyż rozrost hormōnōw, kōmōrek macierzistych, przeciwciał, siRNA i testōw diagnostycznych.
Jednym z zastōsowań je tworzynie ulepszōnych nasiōn, co sōm ôdporne na ekstrymalne warōnki strzodowiskowe regiōnōw jałowych, co je zwiōnzane z innowacyjnościōm, tworzyniym technik bauerskich i zarzōndzaniym zasobami.
Cyl ôd farmakogynōmiki to je rozwiniyńcie racjōnalnych postrzodkōw do ôptymalizacyje lykowyj terapije, z zarachowaniym gynotypu ôd pacjynta, żeby zapewnić maksymalno skuteczność przi minimalnych niypożōndanych efektach.
Moderno biotechnologijo może być użyto do wytworzanio istniyjōncych medycyn doś łacno i tōnio.
Gynetyczne podszukowania przizwolajōm na gynetyczno diagnostyka podatności na erbowe niymoce, a tyż mogōm być spotrzebowane do ôkryślynio pochodzynio dziecka (gynetycznyj matki i ôjca) abo ôgōlnie rodowodu danyj ôsoby.
Nojczyńścij podszukowania sie używo, żeby znojś pōmiany, co sōm zwiōnzane z erbowymi zaburzyniami.
Fyrmy biotechnologiczne mogōm prziczynić sie do prziszłego bezpiyczyństwa żywiyniowego bez poprawa ôdżywianio i profitowości miastowego bauerstwa.
W 2010 roku 10% uprawnych ziym na świecie było ôbsadzōnych roślinami gynetycznie modyfikowanymi.
Te techniki przizwolyły na wkludzynie nowych cych upraw, a tyż na moc srogszo kōntrola nad gynetycznōm strukturōm pożywiynio, aniżeli było to wczaśnij możliwe dziynki metodōm takim jak chowanie selektywne i chowanie mutacyjne.
Ône były stworzōne dlo ôdporności na patogyny i herbicydy jak tyż lepszych profilōw ôdżywczych skłodnikōw.
Jednak człōnkowie społeczyństwa sōm moc mynij prowdopodobni aniżeli naukowcy, coby widzieć pożywiynie GM za bezpieczne.
Jednak przeciwnicy sprzeciwiajōm sie uprawōm GM per se na poru podstawach, w tym ôbow ô strzodowisko, eli pożywiynie produkowane z upraw GM je bezpieczne, eli uprawy GM sōm przidajne do zaspokojynio światowych potrzeb pożywiyniowych, a tyż ôbawy ekōnōmiczne, co wynikajōm z faktu, iże te ôrganizmy podlygajōm prawu intelektualnyj włosności.
Sōm rōżnice w regulacyjach GMO miyndzy krajami, przi czym jedne z nojbarzij klarownych rōżnic wystympujōm miyndzy USA a Europōm.
Unijo Europejsko rozeznowo miyndzy zatwierdzyniym do uprawy w UE a zatwierdzyniym do importu i przetworzanio.
Kożdy nadany antrag je zwykle financyrowany bez piyńć lot, a potym musi być kōnkuryncyjnie ôdnowiōny.
Klōnowanie to je proces produkcyje pojedynczych ôrganizmōw z idyntycznym abo hned idyntycznym DNA, spōsobym naturalnym abo sztucznym.
Spotrzebowuje sie go we szyrokim zokresie biologicznych eksperymyntōw i zastōsowań praktycznych, ôd gynetycznych ôdciskōw palcōw po produkcyjo biōłek na srogo skala.
Na poczōntku noleży wyizolować interesujōnce nos DNA, coby dostać segmynt DNA ô ôdpednij srogości.
Po ligacyji wektōr z interesujōncōm nos wkłodkōm je transfekowany do kōmōrek.
Przidajnōm technikōm chowanio tkankowego stōsowanōm do klōnowanio ôsobnych liniji kōmōrkowych je użycie klōnujōncych piestrzyni (celyndrōw).
Tyn proces je nazywany tyż "klōnowaniym badawczym" abo "klōnowaniym terapeutycznym".
Klōnowanie terapeutyczne ôdbywo sie bez tworzynie ymbriōnalnych kōmōrek macierzistych w nadzieji na lyczynie niymocy takich jak cukrzica i niymoc Alzheimera.
Powōd, czymu SCNT je używane do klōnowanio, je taki, iże kōmōrki sōmatyczne idzie łacno zebrać i chować w laboratorium.
Kōmōrka jajowo reaguje na jōndro kōmōrki sōmatycznyj w taki sōm spōsōb, jak na jōndro plymnika.
Kōmōrki sōmatyczne mogōm być użyte zaroz abo przechowowane w laboratorium do użycio niyskorzij.
Tak sie tworzi jednokōmōrkowy zorodek.
Rozwiniynte zorodki sōm potym wrażane u zastympczych biorcōw, takich jak krowa abo ôwca w przipodku chowanych zwiyrzōnt.
Inkszy profit je to, iże SCNT je widziane za rozwiōnzanie przizwolajōnce na klōnowanie zagrożōnych gatōnkōw, co sōm na kraju wyginiyńcio.
Ino trzi z tych ymbriōnōw przeżyły do narodzin, a ino jedyn dożōł majoryntności.
Jednak do 2014 roku wyuczyni dōnosiyli ô sukcesie klōnowanio na poziōmie ôd siedmiu do ôźmiu na dziesiyńć, a w 2016 roku koreańsko fyrma Sooam Biotech dōnosiyła, iże produkuje 500 sklōnowanych ymbriōnōw dziynnie.
Rozmnożanie bezpłciowe je zjawiskym naturalnie wystympujōncym u mocy gatōnkōw, w tym u wiynkszości roślin i niykerych ôwadōw.
Bez przikłod niykere europejske ôdmiany winogrōn reprezyntujōm klōny, co były rozmnożane bez bez dwa tysiōnclecia.
Mocka strōmōw, krzokōw, winorośli, paproci i inkszych bylin tworzi kolōnije klōnōw naturalnie.
U roślin partynogyneza ôznaczo rozrost ymbriōnu z niyzapłodniōnyj jajowyj kōmōrki i je procesym skłodowym apōmiksy.
Take klōny niy sōm blank idyntyczne, pōniywoż kōmōrki sōmatyczne mogōm zawiyrać mutacyje w jejich jōndrowym DNA.
Sztuczne tajlowanie ymbriōnōw abo bliźniynta ymbriōnalne, technika tworzynio bliźniōnt jednojajowych z jednego ymbriōnu, niy sōm traktowane tym samym spōsobym, co inksze metody klōnowanio.
Ymbriōn ôd Dolly ôstoł stworzōny bez pobranie kōmōrki i wkludzynie jij do ôwczyj kōmōrki jajowej.
Była sklōnowano w Instytucie Roslin we Szkocyji ôd brytyjskich naukowcōw Sir Iana Wilmuta i Keitha Campbella i żyła tam ôd narodzynio w 1996 r. do śmierci w 2003 r., kedy jij było sześ lot.
Dolly była publicznie ważno, pōniywoż pokozała, iże materyjo gynetyczno z kōnkretnyj majoryntnyj kōmōrki, zaprojektowano do wyrażanio ino klarownego podzbioru jeji gynōw, może być przeprojektowano do wychowanio blank nowego ôrganizmu.
Piyrsze klōnowanie cycaczy (co dało ôwca Dolly) miała stōsōnek sukcesu 29 ymbriōnōw na 277 zapłodniōnych jajec, co ś nich sie narodziyły trzi jagniynta, co ś nich jedno przeżyło.
Trza dać pozōr, iże chocioż piyrszymi klōnami były żaby, to ani jedna majoryntno sklōnowano żaba niy była wyprodukowano z sōmatycznyj kōmōrki dowcy jōndra majoryntnego.
Jednak inksi badocze, w tym Ian Wilmut, co kerowoł zespołym, co z powodzyniym sklōnowoł Dolly, twiyrdzōm, iże wczasno śmierć ôd Dolly skirz infekcyje dychowych drōg niy była zwiōnzano z problymami procesu klōnowanio.
Sowieccy naukowcy Czajlachian, Wepreńcow, Swirydowa i Nikitin sklōnowali mysz "Masza".
Barzij zbliżōne do sztucznego tworzynio bliźniokōw.
Pies: Snuppy, samiec psa afgańskigo bōł piyrszym sklōnowanym psym (2005).
Bawōł wodny: Samrupa to piyrszy sklōnowany bawōł wodny.
Kamela: (2009) Injaz, je piyrszōm sklōnowanōm kamelōm.
Koza: (2001) Naukowcy z Northwest A&F University z sukcesym sklōnowali piyrszo koza, co używo kōmōrek ôd majoryntnyj samice.
Kludzōne w Chinach w 2017 roku, a roznajmiōne w styczniu 2018 roku.
Czarnōnogo fretka: (2020) W 2020 roku zespōł naukowcōw sklōnowoł samica ô mianie Willa, co umarła w połowie lot 80. i niy ôstawiyła żywych potōmnych.
Niy ôdnosi sie do naturalnego poczyńcio i dolifrowanio idyntycznych bliźniokōw.
Jak na razie naukowcy niy majōm zamiaru prōbować klōnować ludzi i uwożajōm, iże jejich wyniki winny wywołać szyrszo dyskusyjo na tymat praw i regulacyji potrzebnych światowi do uregulowanio klōnowanio.
W czasie kej mocka z tych poglōndōw wyniko z religije, pytania zwiōnzane z klōnowaniym trefiajōm sie tyż z perspektywōm świyckōm.
Przeciwnicy klōnowanio tropiōm sie, iże technologijo niy ma jeszcze na tyla rozwiniynto, coby była bezpieczno i iże może być niyôdporno na nadużycia (co prziwiedzie do pokolynio ludzi, ôd kerych pobiyrane by były ôrgany i tkanki), jak tyż tropiōm sie, w jaki spōsōb sklōnowane jednostki by mogły sie integrować ze familijami i społeczyństwym w ôgōle.
Je to tyż ôkryślane za "Klōnowanie zachowawcze".
Te sukcesy dały nadzieja, iże podobne techniki (z użyciym zastympczych matek inkszego gatōnku) mogōm być używane do klōnowanio wymartych gatōnkōw.
W 2002 r. gynetycy z Muzeum Australijskigo ôgłosiyli, iże ze pōmocōm lyńcuchowyj ryakcyje ôd polimerazy zreplikowali DNA wymartego wtynczos ôd kole 65 lot tigra tasmańskigo.
W 2003 r. po piyrszy roz sklōnowano wymarte zwiyrza, spōmnianego wyżyj pirynejskigo ibeksa, w Cyntrum Technologije Pożywiynio i Podszukowań Aragōnije, bez wykorzistanie zachowanych zamrożōne jōnder kōmōrkowych prōbek skōry z 2001 r. jak tyż kōmōrek jajowych ôd dōmowyj kozy.
"Когда вернутся мамонты" ("When the Mammoths Return"), 5 lutego 2015 (pozyskane 6 września 2015) Inkszym problymym je przetrwanie zrekōnstruowanego mamuta: przeżuwacze polygajōm na symbiozie ze specyficznōm mikrobiotōm we swojich żołōndkach dlo trowiynio.
Skuli tego niykerzi prawiyli, iże ôna mogła sie starzeć warcij aniżeli inksze naturalnie narodzōne zwiyrzynta, pōniywoż umarła doś wczas jak na ôwca we wieku sześciu lot.
Jednak wczasno utrota ciōnże i straty noworodkōw sōm durch srogsze przi klōnowaniu aniżeli naturalnym poczyńciu abo spōmoganym rozrodzie (IVF).
Kōncepcyjo klōnowanio, ôsobliwie klōnowanio ludzi, ukozała sie w mocy rozmajtych dzieł science fiction.
Mocka dzieł przedstawio sztuczne tworzynie ludzi bez metoda chowanio kōmōrek z tkanki abo prōbki DNA; replikacyjo może być niyzawodny abo ôdbywać sie bez powolne chowanie ludzkich ymbriōnōw we sztucznych łōnach.
We filmach science fiction, takich jak Matrix i Gwiezdne Wojny: Part II - Atak Klōnōw, ukozały sie scyny ludzkich płodōw chowanych na industryjalno skala w mechanicznych zbiornikach.
A Number bōł zaadaptowany ôd Caryl Churchill do telewizyje, we koprodukcyji pōmiyndzy BBC i HBO Films.
Dorostała dycki ze wōntpiyniym we miyłość swojij matki, co niy była na nia podano i co umarła dziewiyńć lot wczaśnij.
W rōmanie ôd Iry Levina Chopcy z Brazylije z 1976 roku i jeji filmowyj adaptacyji z 1978 roku, Josef Mengele używo klōnowanio, coby stworzić kopije Adolfa Hitlera.
W Doctor Who cudzo rasa ôdzianych we zbroje wojowniczych istot zwanych Sōntarianami ôstała przedstawiōno w 1973 roku we seryji "The Time Warrior".
Kōncepcyjo sklōnowanych wojokōw chowanych do walki była zaś spōmniano we "The Doctor's Daughter" (2008), kedy DNA ôd Dochtora je użyte do stworzynio wojowniczki ô mianie Jenny.
Rōman ôd Kazuo Ishiguro "Never Let Me Go" z 2005 roku i adaptacyjo filmowo z 2010 roku sōm ôsadzōne w alternatywnyj historyji, co w nij sklōnowani ludzie sōm tworzyni jyny dlo zapewnianio dowstwa ôrganōw dlo naturalnie narodzōnych ludzi, mimo faktu, iże sōm w połni czujōncy i samoświadōmi.
We futurystycznym rōmanie Atlas chmōr i niyskorniyjszym filmie, jedna z liniji fabularnych skupio sie na gynetycznie stworzōnym fabrykantnym klōnie ô mianie Sonmi~451, jednym z milijōnōw wychowanych we sztucznym "łōnozbiorniku", przeznaczōnym do sużby ôd narodzynio.
W filmie "My", w pewnym mōmyńcie przed latami 80., regyrōnek USA tworzi klōny kożdego ôbywatela Stanōw Zjednoczōnych z zamiarym wykorzistanio ich do kōntrolowanio jejich ôryginalnych ôdpowiednikōw, podobnie do pupōw voodoo.
W dzisiyjszych czasach klōny zaczynajōm niyspodziany atak i podarzo im sie dokōnać masowego ludobōjstwa swojich niyświadōmych ôdpowiednikōw.
Gyny były przeniesiōne w ôbrymbie tego samego gatōnku, pōmiyndzy gatōnkami (co stworziło ôrganizmy transgyniczne), a nawet pōmiyndzy krōlestwami.
Inżynierowie gynetyczni muszōm wyizolować gyn, co go chcōm wkludzić do ôrganizmu ôd gospodorza, i połōnczyć go z inkszymi elymyntami gynetycznymi, w tym z regiōnym prōmotora i terminatora, a czynsto tyż z wybieralnym markerym.
Herbert Boyer i Stanley Cohen stworzili piyrszy gynetycznie zmodyfikowany ôrganizm w 1973 roku, bakteryjo ôdporno na antybiotyk kanamycyna.
Piyrszym gynetycznie zmodyfikowanym zwiyrzyńciym, co było skōmercjalizowane, była ryba GloFish (2003), a piyrszym gynetycznie zmodyfikowanym zwiyrzyńciym, co było przizwolōne do użytku żywiyniowego bōł łosoś AquAdvantage w 2015 roku.
Grziby były zmodyfikowane we podobnych cylach.
Sōm propozycyje usuniyńcio gynōw wirulyncyje z wirusōw do stworzynio szczypiōnek.
Wiynkszość z nich je modyfikowano dlo tolerancyje na herbicydy abo ôdporności na insekty.
Zwiyrzynta sōm gyneralnie moc ciynżyjsze do przekształcynio, a ôgrōmno wiynkszość z nich je durch na etapie podszukowań.
Chowane zwiyrzynta sōm modyfikowane ze cylym poprawy ekōnōmicznie ważnych cych, takich jak tympo wzrōstu, jakość miynsa, skłod mlyka, ôdporność na choroby i przeżywalność.
Chocioż gynowo terapijo u ludzi je durch doś nowo, była już używano we lyczyniu gynetycznych zaburzyń, takich jak ciynżki słożōny niydostatek ôdporności i wrodzōno amauroza Lebera.
Inksze ôbawy tykajōm obiektywności i rygoru regulacyjnych ôrganōw, skażynio niymodyfikowanego gynetycznie pożywiynio, kōntrole liferōngōw pożywiynio, patyntowanio życio i używanio praw włosności intelektualnyj.
Kraje przijōnły regulacyjne postrzodki, coby poradzić z tymi ôbawami.
Szyroko definicyjo gynetycznyj inżynieryje ôbyjmuje tyż selektywne chowanie i inksze postrzodki sztucznyj selekcyje."
Bez przikłod pszynżyto było blank rozwiniynte w laboratorium w 1930 r. ze użyciym rozmajtych technik do umiany jego gynōmu.
Moderno biotechnologijo je dalij definiowano za "Techniki kwasu nuklejinowego in vitro, w tym rekōmbinowany dezoksyrybōnuklejinowy kwas (DNA) i bezpostrzednie wstrzikowanie kwasu nuklejinowego do kōmōrek abo ôrganelli, abo fuzyjo kōmōrek poza familijōm taksōnōmicznōm."
Definicyje skupiajōm sie na procesie barzij aniżeli na produkcie, co ôznaczo, iże mogōm być GMOS i niy-GMO z barzo podobnymi gynotypami i fynotypami.
To tyż tworzi problymy, jak nowe procesy sōm rozwijane.
Inżynierowie gynetyczni muszōm wyizolować gyn, co go chcōm wkludzić do ôrganizmu ôd gospodorza.
Tyn gyn je potym łōnczōny z inkszymi elymyntami gynetycznymi, w tym z prōmotorym i terminatorym jak tyż selektywnym markerym.
DNA je zaôbycz wkludzane do kōmōrek zwierzyncych z użyciym mikroiniekcyje, kaj może być wstrzikowane bez jōndrowy guwert ôd kōmōrki prosto do jōndra, abo ze pōmocōm wirusowych wektorōw.
U roślin je to ôsiōngane bez chowanie tkanek.
Tradycyjnie nowo materyjo gynetyczno była wkludzano spōsobym przipodkowym do gynōmu ôd gospodorza.
Sōm sztyry familije kōnstruowanych nukleaz: meganukleazy, nukleazy z palcym cynkowym, nukleazy efektorowe zorty aktywatora transkrypcyje (TALEN) jak tyż systym Cas9-guideRNA (zaadaptowany ze CRISPR).
W 1972 roku Paul Berg stworzōł piyrszo rekōmbinowano tajleczka DNA, kedy połōnczōł DNA z wirusa ôd małopice z DNA z wirusa lambda.
W 1972 roku Paul Berg stworzōł piyrszo rekōmbinowano tajleczka DNA, kedy połōnczōł DNA z wirusa ôd małopice z DNA z wirusa lambda.
W 1974 roku Rudolf Jaynisch stworzōł transgyniczno mysz bez wkludzynie cudzego DNA do jeji ymbriōnu, co ś nij zrobiyło piyrsze na świecie transgyniczne zwiyrza.
Myszy z usuniyntymi gynami (mianowane myszōm nokautu) były stworzōne w 1989 roku.
W 1983 roku powstała piyrszo gynetycznie zmodyfikowano roślina stworzōno ôd Michaela W. Bevana, Richarda B. Flavella i Mory-Dell Chiltōn.
W 2000 roku, zbogacōny w witamina A złoty ryż bōł piyrszōm roślinōm ô zwiynkszōnyj ôdżywczyj wercie.
Insulina produkowano ôd bakteryji, nazwano humulinōm, była dopuszczōno do ôbrotu ôd Food and Drug Administration w 1982 roku.
W 1994 r. fyrma Calgyne dostała zgoda na kōmercyjne wkludzynie na rynek tōmaty Flavr Savr, piyrszego gynetycznie zmodyfikowanego jedzynio.
W 2010 r. naukowcy z Instytutu J. Craiga Ventera roznajmiyli, iże stworzili piyrszy syntytyczny bakteryjny gynōm.
Ôn bōł wkludzōny na amerykański rynek w 2003 roku.
Gyny i inksze informacyje gynetyczne z szyrokigo zakresu ôrganizmōw mogōm być przidowane do plazmidu i wkludzane do bakteryje do przechowowanio i modyfikacyje.
Srogo liczba niysztandardowych plazmidōw czyni manipulowanie DNA pobranym z bakteryje doś łacnym.
Naukowcy mogōm łacno manipulować i łōnczyć gyny w ôbrymbie bakteryje do stworzynio nowych abo zaburzōnych biołtek i ôbserwować efekt, jaki to mo na rozmajte molekularne systymy.
Bakteryje sōm używane w produkcyji pożywiynio ôd downa, a ôkryślōne szczypy były ôbrobiōne i wyselekcjōnowane do tyj roboty na industryjalno skala.
Wiynkszość bakteryji, co produkujōm pożywiynie to bakteryje kwasu mlekowego, i to prawie tam poszła wiynkszość podszukowań nad gynetycznym kōnstruowaniym bakteryji, co produkujōm pożywiynie.
Wiynkszość je produkowano w USA i chocioż sōm regulacyje, co przizwolajōm na produkcyjo w Europie, we 2015 roku niy sōm tam dostympne żodne produkty pożywiyniowe, co pochodzōm z bakteryji.
Bakteryje sōm potym zbiyrane, a pragniōne biōłtko czyszczōne ś nich.
Mocka z tych biōłtek je niymożliwo abo ciynżko do dostanio metodami naturalnymi i ône sōm mynij narażōne na skażynie patogynami, bez co sōm bezpieczniyjsze.
Poza medycynōm ône sōm używane do produkcyje biopoliw.
Idyje ôbyjmujōm pōmiana bakteryji strzewowych tak, coby niszczyły szkodliwe bakteryje, abo użycie bakteryji do zastōmpiynio abo zwiynkszynio niydostatecznych ynzymōw abo biołtek.
Umożliwiynie bakteryjōm tworzynio kolōniji mogło by prziniyś barzij dugoterminowe rozwiōnzanie, ale mogło by tyż podniyś ôbawy ô bezpiyczyństwo, pōniywoż interakcyje miyndzy bakteryjami a ludzkim ciałym sōm mynij zrozumiałe aniżeli w przipodku tradycyjnych lykōw.
Ôd bez stu lot bakteryje sōm używane we bauerstwie.
Dziynki postympōm we gynetycznyj inżynieryji, te bakteryje były manipulowane dlo zwiynkszōnyj posiywności i rozszyrzōnego zakresu żywiciela.
Szczepy bakteryje Pseudomonas mogōm prziniyś ôdmrożynia bez zarodkowanie wody w kryształki lodu naôbkoło siebie.
Inksze zastosowanio gynetycznie zmodyfikowanyj bakteryji ôbyjmujōm biorymediacyjo, kaj bakteryje sōm używane do przekształcanio zniyczyszczyń w mynij toksyczno forma.
W latach 80. artysta Jon Davis i gynetyk Dana Boyd przekształciyli germański symbol kobiycości (ᛉ) w kod binarny, a potym w sekwyncyjo DNA, co była potym wyrzekniynto w Escherichia coli.
Naukowcy mogōm użyć tego do kōntrolowanio rozmajtych faktorōw, w tym docylowego miyjsca, srogości wkłodki i czasu trwanio ekspresyje gynu.
Chocioż głownie durch na etapie prōb, było trocha sukcesōw we użyciu terapije gynowyj dlo zastōmpiynio felernych gynōw.
Podle stanu na 2018 r. trwo srogo liczba klinicznych podszukowań, w tym terapije hymofilije, glioblastōmy, przewlekłyj choroby ziorniniokowej, mukowiscydozy i rozmajtych nowotworōw.
Wirusy Herpes simplex dowajōm ôbiecujōnce wektory, co majōm nośno pojymność bez 30 kb i zapewniajōm dugotrwało ekspresyjo, chocioż sōm mynij posiywne w lifrowaniu gynōw aniżeli inksze wektory.
Inksze wirusy, co były używane za wektory, to alfawirusy, flawiwirusy, wirusy ôdry, rabdowirusy, wirus rzekōmego pōmoru drobiu, wirusy ôspy i pikornawirusy.
To niy wpływo na zakaźność wirusōw, wywołuje naturalno immunologiczno ôdpowiydź i niy ma szans, że ôdzyskajōm swoje funkcyje wirulyncyje, co może sie trefić w przipodku niykerych inkszych szczypiōnek.
Nojskuteczniyjszo szczepiōnka przeciwko szwindzuchtowi, szczypiōnka Bacillus Calmette-Guérin (BCG), zapewnio ino czyńsciowo ôchrōna.
Inksze szczypiōnki ôparte na wektorach sōm już zatwiyrdzōne, a mocka dalszych je ôbrobianych.
W 2004 r. naukowcy roznajmiyli, iże zmodyfikowany gynetycznie wirus, co wykorzistuje sobeczne zachowanie nowotworowych kōmōrek, może prziniyś alternatywny spōsōb zabijanio bułōw.
Wirus bōł wstrzikniynty do apluzinowych strōmōw dlo zwalczanio choroby zielyniynio cytrusōw, co ôd 2005 roku zmyńszyła produkcyjo apluzin ô 70%.
W laboratorium było stworzōno gynetycznie zmodyfikowane wirusy, co sprawiajōm, iże docylowe zwiyrzynta robiōm sie niypłodne bez immunokōntracepcyjo, a tyż inksze, co cylujōm we etapa rozrostu zwiyrzyńcia.
Gynetyczno modyfikacyjo wirusa myksōma była zapropōnowano, żeby chrōnić europejske dzike krōliki na Iberyjskim Pōłwyspie i pōmōc je regulować we Australiji.
Je możliwe zaprojektowanie bakteryjofagōw, coby wyrzekały zmodyfikowane biołtka na swojij powiyrchni i łōnczyły je w ôkryślōne mustry (technika zwano phage display).
W zastosowaniach industryjalnych, drōżdże łōnczōm bakteryjne dobre strōny bycio jednokōmōrkowym ôrganizmym, co je łacny do manipulowanio i chowanio z modernymi biołtkowymi modyfikacyjami wystympujōncymi u eukariotōw.
Jedyn z nich zwiynkszo posiywność gerowanio mlykowego, w czasie kej drugi zapobiego produkcyji niybezpiecznych zwiōnzkōw karbaminianu etylu w czasie gerowanio.
Przeciwnie do bakteryji i wirusōw ône majōm ta przewoga, iże infekujōm ôwady ino bez kōntakt, choć we skuteczności wyprzedzajōm je chymiczne pestycydy.
Atrakcyjnym cylym dlo biologicznyj kōntrole sōm kopruchy, wektory mocy śmiertelnych doległości, w tym malarie, żōłtyj febry i dyngi.
Inkszōm strategijōm je przidowanie do grzibōw biołtek, co blokujōm przenoszynie malarie abo cołkym usuwajōm Plasmodium.
Mocka roślin je plurypotyntnych, co ôznaczo, iże pojedynczo kōmōrka z dozdrzałyj rośliny może być zebrano i w ôdpednich warōnkach może sie rozwinōńć w nowo roślina.
Sroge postympy we chowaniu tkanek i kōmōrkowych mechanizmōw dlo szyrokigo zakresu roślin pochodzōm z systymōw ôbrobiōnych w tabace.
Inkszym ważnym modelowym ôrganizmym, co sie wiōnże ze gynetycznōm inżynieryjōm je Arabidopsis thaliana.
W podszukowaniach rośliny sōm modyfikowane, coby pōmōc we ôdkryciu funkcyji niykerych gynōw.
Przeciwnie do mutagynezy, gynetyczno inżynieryjo przizwolo na cylowane usuwanie gynōw bez szterowanio inkszych gynōw we ôrganiźmie.
Inksze strategije ôbyjmujōm prziłōncznie gynu do mocnego prōmotora i badanie, co sie stanie, kej ôn je poddany nadekspresyji, co zmuszo gyn do ekspresyje w inkszym miyjscu abo na inkszych etapach rozrostu.
Piyrsze gynetycznie zmodyfikowane skōmercjalizowane rośliny ôzdobne zmiyniały farba.
Inksze gynetycznie zmodyfikowane rośliny ôzdobne to Chryzantyma i Petunia.
Wirus piestrzyniowyj flekowości papaje wyniszczoł strōmy papaje na Hawajach w XX stoleciu, podwiela transgyniczne rośliny papaje niy dostały ôdporności na patogyn.
Drugo gyneracyjo upraw cylowała we poprawa jakości, czynsto bez pōmiana profilu ôdżywczych skłodnikōw.
Uprawy GM majōm wkłod bez poprawa plōnōw bez zmyńszynie presyje ôwadōw, zwiynkszynie ôdżywczyj werty i tolerowanie rozmajtych stresōw abiotycznych.
Wiynkszość upraw GM je zmodyfikowano tak, coby były ôdporne na ôbrane herbicydy, porzōnd na bazie glifosatu abo glufosynatu.
Pora używo gyny, co kodujōm roślinne biołtka ôwadobōjcze.
Mynij aniżeli jedyn procynt upraw GM zawiyrało inksze cychy, do kerych przinoleżōm m.in. ôdporność na wirusy, ôdwłōczka starzynio sie i pōmiana składu roślin.
Rośliny i roślinne kōmōrki były gynetycznie zmodyfikowane do produkcyje biofarmaceutykōw we bioreaktorach, proces znany za pharming.
Mocka medycyn zawiyro tyż naturalne roślinne skłodniki, a sztreki, co kludzōm do jejich produkcyje były gynetycznie zmiyniōne abo przeniesiōne do inkszych zort roślin, żeby wyprodukować srogszo ôbjyntość.
Ône tyż niesōm myńsze ryzyko bycio skażōnymi.
Szczypiōnki sōm droge do produkowanio, transportu i podowanio, tōż systym, co by mōg je produkować lokalnie, przizwolōł by na srogszy dostymp do biydniyjszych i rozwijajōncych sie ôbszarōw.
Trzimane w roślinach zmyńszo dugoterminowe koszty, pōniywoż mogōm być rozkludzane bez potrzeby trzimano we chłōdni, niy muszōm być snożōne i majōm dugoterminowo stabilność.
Do 2018 roku ino trzi gynetycznie zmodyfikowane zwiyrzynta były zatwiyrdzōne, wszyjske w USA.
Kanada: Brainwaving Piyrsze transgyniczne cycacze były wyprodukowane bez wstrzikniyńcie wirusowego DNA do ymbriōnōw, a potym wszczypiynie ymbriōnōw samicōm.
Ôbrobiynie systymu edycyje gynōw CRISPR-Cas9 za tōni i gibki spōsōb bezpostrzednij modyfikacyje zorodkowych kōmōrek, co skutecznie zmyńszo ô pōłowa czas potrzebny do ôbrobiynio gynetycznie zmodyfikowanych cycaczy.
Gynetycznie zmodyfikowane mysze sōm nojczyńścij używanymi cycaczami w biōmedycznych podszukowaniach, pōniywoż sōm tōnie i łacne do manipulowanio.
W 2009 roku naukowcy roznajmiyli, iże po piyrszy roz poradziyli przeniyś gyn do gatōnku naczelnych (marmozety).
Sztabilno ekspresyjo podarziła sie u ôwiec, świń, szczurōw i inkszych zwiyrzōnt.
Ludzko alfa-1-antytrypsyna to inksze biołtko, co było wyprodukowane z kōz i je używane w lyczyniu ludzi z tym niydostatkym.
Rozwożo sie przeszczypianie ludziōm świńskich puc ôd gynetycznie zmodyfikowanych świń.
Zwiyrzynta były zaprojektowane, coby warcij rosły, były zdrowsze i ôdporne na choroby.
Gynetycznie zmodyfikowano świnia ô mianie Enviropig była stworzōno ze talyntym trowiynio roślinnego fosforu barzij efektywnie aniżeli kōnwyncjōnalne świnie.
Mogło by to potyncjalnie prziniyś profit matkōm, co niy mogōm produkować mlyka matki, ale chcōm, coby jejich dzieci piyły mlyko matki, a niy mlyko modyfikowane we proszku.
Ukozały sie sugestyje, iże gynetyczno inżynieryjo może być używano do prziwrocanio zwiyrzōnt do życio po wyginiyńciu.
Było używane do lyczyniu zaburzyń gynetycznych, takich jak ciynżki słożōny niydostatek ôdporności i wrodzōno amauroza Lebera.
Zorodkowo terapijo gynowo powoduje, iże kożdo pōmiana je erbowo, co wywołało ôbawy we naukowym strzodowisku.
Akwakultura to industryjo, co sie rozwijo, teroźnie lifruje bez pōłowa spotrzebowowanych na świecie ryb.
Pora grup ôbrobio zebrafish do wykrywanio zniyczyszczyń bez prziłōnczanie fluorescyncyjnych biōłtek do gynōw aktywowanych ôd ôbecności zniyczyszczyń.
Ôna była nojprzōd ôbrobiōno ôd jednyj z grup do wykrywanio zniyczyszczyń, ale teroz je tajlōm handlu ôzdobnymi rybami, a stowo sie piyrszym gynetycznie zmodyfikowanym zwiyrzyńciym, co stało sie publicznie dostympne za dōmowe zwiyrza, kedy w 2003 roku ôstało wkludzōne na przedej w USA.
Zebrafish sōm ôrganizmy modelowe dlo rozrostowych procesōw, regyneracyje, gynetyki, sprawianio sie, mechanizmōw chorobowych i testowanio toksyczności.
Gynetycznie modyfikowane ryby były ôbrobiōne z prōmotorami, co napyndzajōm nadprodukcyjo hormōnu wzrōstu do użycio we akwakulturalnyj industryji do zwiynkszynio wartkości rozrostu i potyncjalnego zmyńszynio połowowyj presyje na dzike zasoby.
Dostało regulacyjne zatwierdzynie w 2015 r., jako piyrsze skōmercjalizowane niyroślinne pożywiynie GMO.
Drosophila sōm używane do podszukowanio gynetyki i erbowanio, ymbriōnalnego rozrostu, uczynio sie, zachowowanio sie i starzynio.
Kopruchy ôdporne na malaria były stworzōne w laboratorium bez wstawiynie gynu, co ôgraniczo rozrost pasożyta malarie, a potym użycie cylujōncych yndōnukleaz do gibkigo rozprzestrzyniynio tego gynu w cołkij populacyji samcōw (znane za napynd gynowy).
Inkszym podejściym je użycie techniki sterylnych ôwadōw, co w nij samce gynetycznie zmodyfikowane do bycio niypłodnymi kōnkurujōm z samcami zdolnymi do życio dlo zmyńszynio liczebności populacyje.
To podejście je podobne do sterylnyj techniki testowanyj na kopruchach, kaj samce sōm przekształcane z gynym, co niy dozwolo narodzōnym samicōm na ôsiōngniyńcie dojzdrzałości.
W tym przipodku szczypy lilowego mōnczlika, co były wyjałowiōne prōmiyniowaniym, były gynetycznie zmodyfikowane, coby wyrzekały czerwōno fluorescyncyjno protejina, co ulekszo badoczōm jejich mōnitorowanie.
Je tyż możliwość wykorzistanio maszin, co produkujōm jedbow do produkcyje inkszych cynnych biołtek.
Gynetycznie modyfikowane kurza, co produkuje medycyna Kanuma, ynzym, co lyczy rzodke schorzynie, w jajcu przeszoł amerykańske regulacyjne zatwierdzynie w 2015 roku.
Sōm propozycyje użycio gynetycznyj inżynieryje do kōntrole trzcinowych ropuch we Australiji.
Doś łacno je tyż wyprodukować sztabilne transgyniczne niciynie, a to społym z RNAi sōm bazowe norzyńdzia używane do podszukowanio jejich gynōw.
Transgyniczne niciynie sōm używane do sztudowanio wirusōw, toksykologije, chorōb jak tyż do wykrywanio zniyczyszczyń strzodowiska.
Płazińce majōm talynt regynerowanio sie z jednyj kōmōrki.
Chrobok szkuciniaty, morski krōnżkowiec, bōł zmodyfikowany.
Rozrost rōm prawnych, co sie tykajōm gynetycznyj inżynieryje, zaczōn sie w 1975 roku w Asilomar w Kalifornii.
To je miyndzynorodowy traktat, co reguluje transfer, ôbsuga i użycie gynetycznie zmodyfikowanych ôrganizmōw.
Moc eksperymyntōw wymogo tyż zwōle krajowyj grupy regulacyjnyj abo prawodowstwa.
Je hned powszechny systym ôcyny zglyndnego ryzyka zwiōnzanego z GMO i inkszymi faktorami dlo persōnelu laboratorium i społeczności.
Rozmajte kraje używajōm rozmajtyj nōmynklatury do ôpisanio poziōmōw i mogōm mieć rozmajte wymogania co do tego, co idzie zrobić na kożdym poziōmie.
Bez przikłod uprawa niyprzeznaczōno do pożywiyniowego użytku ôgōlnie niy ma przejzdrzywano ôd włodz zapowiedzialnych za bezpiyczyństwo pożywiynio.
Wiynkszość krajōw, co niy przizwolajōm na uprawa GMO, przizwolo na podszukowania, co używajōm GMO.
Chocioż ino pora GMO było zatwiyrdzōnych do uprawy w UE, pewno liczba GMO była zatwiyrdzōno do importu i przetworzanio.
Polityka USA niy kōncyntruje sie na procesie tak moc jak inksze kraje, patrzi na weryfikowalne naukowe zagrożynia i używo kōncepcyje ważnyj rōwnowożności.
Jedna z kluczowych kwestyji, co sie tykajōm regulatorōw je to, eli produkty GM winny być ôznakowane.
We dysputyrowaniu uczestniczōm kōnzumyńcio, producyńcio, biotechnologiczne fyrmy, regyrōnkowi regulatorzi, niyregyrōnkowe ôrganizacyje i naukowcy.
Wiynkszość ôbow je przi skutkach GMO dlo zdrowio i strzodowiska.
Jednak człōnkowie społeczyństwa sōm moc mynij prowdopodobni aniżeli naukowcy, coby widzieć pożywiynie GM za bezpieczne.
Przepływ gynōw miyndzy uprawami GM a zgodliwymi roślinami, społym ze zwiynkszōnym użyciym herbicydōw szyrokigo spektrum, może zwiynkszyć ryzyko powstanio populacyji drestōw ôdpornych na herbicydy.
Żeby ôdpowiedzieć na niykere z tych ôbow niykere GMO sōm tworzōne ze cychami, co pōmogajōm kōntrolować jejich rozprzestrzynianie.
Inksze strzodowiskowe i agrōnōmiczne ôbawy ôbyjmujōm zmyńszynie biologicznyj rozmajtości, wzrōst wtōrnych szkodnikōw (szkodnikōw, co niy sōm cylym) i ewolucyjo ôdpornych ôwadzich szkodnikōw.
Wpływ upraw Bt na pożyteczne ôrganizmy, co niy sōm cylym, stoł sie publicznōm kwestyjōm po tym, jak artykuł ze 1999 roku zasugerowoł, iże te uprawy mogōm być toksyczne dlo szmaterlokōw mōnarchōw.
Skuli tego, że gynetyczne modyfikowanie ludzi je teroz możliwe, sōm etyczne ôbawy ô to, jak daleko winna iś ta technologijo i eli w ôgōle winna być używano.
Paździyrnik 2006 rygor regulacyjnego procesu, kōnsolidacyjo kōntrole nad liferōngami pożywiynio w fyrmach, co produkujōm i przedowajōm GMO, wyôlbrzimianie korziści z gynetycznyj modyfikacyje abo ôbawy ô używanie herbicydōw z glifosatym.
GMO ukozoł sie na scynie, jak publiczne zaufanie w bezpiyczyństwo pożywiynio, przipisowane do ôstatnich bojōnczek pożywiyniowych, takich jak szwamiasto yncefalopatyjo bydła i inkszych skandalōw ôbyjmujōncych regyrōnkowe regulacyje produktōw w Europie, było niske.
Inżynieryjo gynetyczno, zwano tyż modyfikacyjōm gynetycznōm abo manipulacyjōm gynetycznōm, polygo na bezpostrzednij manipulacyji gynami ôrganizmu z użyciym biotechnologije.
Zaôbycz tworzi sie kōnstrukt, co je używany do wkludzynio tego DNA do ôrganizmu gospodorza.
Nowe DNA może być wkludzōne losowo abo może być skerowane do ôkryślōnyj czynści gynōmu.
Rudolf Jaynisch stworzōł piyrsze gynetycznie zmodyfikowane zwiyrza, kedy w 1974 roku wkludziōł cudze DNA do myszy.
Gynetycznie modyfikowane pożywiynie je przedowane ôd 1994 roku, kej były wypuszczōne tōmaty Flavr Savr.
W 2016 roku bōł przedowany łosoś ze zmodyfikowanym hormōnym wzrōstu.
Bez wybijanie gynōw zapowiedzialnych za pewne schorzynia możliwe je tworzynie zwierzyncych ôrganizmōw modelowych chorōb czowieka.
Nadejście skōmercjalizowanych modyfikowanych gynetycznie upraw prziniosło profity ekōnōmiczne bauerōm w mocy rozmajtych krajōw, ale było tyż zdrzōdłym wiynkszości kōntrowersji naôbkoło tyj technologije.
Przepływ gynōw, wpływ na ôrganizmy, co niy sōm cylym, kōntrola liferōngōw pożywiynio i prawa włosności intelektualnyj tyż ôstały spōmniane jako potyncjalne problymy.
To je moc gibsze, może być użyte do wstawianio leda jakich gynōw z leda jakigo ôrganizmu (nawet takich z roztōmajtych dōmyn) i zapobiygo przidowaniu inkszych niypożōndanych gynōw.
Medycyny, szczypiōnki i inksze produkty sōm zbiyrane z ôrganizmōw zaprojektowanych do jejich produkcyje.
Syntytyczno biologijo to je dyscyplina, co sie rozwijo, co biere gynetyczno inżynieryjo ô krok dalij bez wkludzynie do ôrganizmu sztucznie zsyntetyzowanyj materyje.
Jeźli gynetyczno materyjo inkszyj zorty je przidowano do gospodorza, wynikowy ôrganizm je nazywany transgynicznym.
W 1973 roku Herbert Boyer i Stanley Cohen stworzili piyrszy transgyniczny ôrganizm bez wkludzynie gynōm ôdporności na antybiotyki do plazmidu bakteryje Escherichia coli.
W 1976 roku Herbert Boyer i Robert Swanson założyli Genentech, piyrszo fyrma, co sie poro gynetycznōm inżynieryjōm, co rok niyskorzij wyprodukowała ludzke biołtko (sōmatostatyna) we bakteryji E.coli.
Insulina produkowano ôd bakteryje była dopuszczōno do ôbrotu ôd Food and Drug Administratiōn (FDA) w 1982 roku.
Chińsko Ludowo Republika była piyrszym krajym, co skōmercjalizowoł transgyniczne rośliny, po wkludzyniu w 1992 r. tabaki ôdpornyj na wirusy.
W 1995 roku kartofle Bt były zatwiyrdzōne za bezpieczne ôd Agyncyje Ôchrōny Strzodowiska, po wczaśniyjszym zatwiyrdzyniu ôd FDA, co ś nich zrobiyło piyrszo uprawa, co produkuje pestycydy, co była zatwiyrdzōno we USA.
Idzie przekludzić gynetyczne przesiewy, żeby ôkryślić potyncjalne gyny, a dalsze testy użyć dlo zidyntyfikowanio nojlepszych kandydatōw.
Te segmynta mogōm być potym wyodrymbniōne ôd żelowyj elektroforezy.
Po wyizolowaniu gyn je ligowany do plazmidu, co je potym wkludzany do bakteryje.
Ône zawiyrajōm regiōn prōmotora i terminatora, co inicjujōm i kōńczōm transkrypcyjo.
Ta zdolność może być indukowano u inkszych bakteryji bez sztres (bp. termiczny abo elektryczny szok), co zwiynkszo przepuszczalność błōny kōmōrkowyj dlo DNA; pobrane DNA może sie integrować z gynōmym abo być za DNA pozachrōmosōmalne.
W roślinach DNA je czynsto wkludzane przi użyciu transformacyje z udziałym Agrobacterium ze wykorzistaniym sekwyncyje T-DNA Agrobacterium, co drzizwolo na naturalne wkludzanie materyje gynetycznyj do kōmōrek roślinnych.
We roślinach ôsiōngo sie to bez użycie tkankowych kultur.
Markery selektywne sōm używane do łacnego rozeznowanio kōmōrek transformowanych ôd niytransformowanych.
Te testy mogōm tyż potwierdzić chrōmosōmalno lokalizacyjo i liczba kopiji ôd wkludzōnego gynu.
Nowo gynetyczno materyjo może być wkludzōno losowo we gynōmie ôd gospodorza abo cylowano na ôkryślōne miyjsce.
Frekwyncyjo wkludzanio gynōw może być moc zwiynkszōno dziynki edycyji gynōmu.
TALEN i CRISPR to dwa nojczyńścij używane, a kożdy ś nich mo swoje dobre strōny.
Wiynkszość skōmercjalizowanych GMO to ôdporne na ôwady abo herbicydy rośliny uprawne.
Mysie hybrydōmy, kōmōrki połōnczōne ze sobōm dlo stworzynio mōnoklōnalnych przeciwcioł, były przisztymowane bez inżynieryjo gynetyczno do stworzynio ludzkich mōnoklōnalnych przeciwcioł.
Inżynieryjo gynetyczno je tyż używano do tworzynio zwierzyncych modelōw ludzkich chorōb.
Potyncjalne medycyny mogōm być testowane na tych mysich modelach.
W 2015 r. wirus bōł użyty do wkludzynio zdrowego gynu do kōmōrek skōry synka, co ciyrpioł na rzodko choroba skōry, epidermolysis bullosa, dlo wychowanio, a potym przeszczypiynio zdrowyj skōry na 80 procynt ciała ôd synka, co było tykniynte chorobōm.
Sōm tyż ôbawy, iże ta technologijo może być używano niy ino do lyczynio, ale tyż do ulepszanio, modyfikowanio abo pōmiany wyglōndu, adaptacyjnych zdolności, inteligyncyje, natury abo zachowanio czowieka.
Pedzioł, iże bliźnioczki, Lulu i Nana, narodziyły sie pora tydni wczaśnij.
Teroźnie modyfikacyjo germiny je zakozano w 40 krajach.
Bakteryje sōm tōnie, łacne do chowanio, klōnalne, wartko sie rozmnożajōm, doś łacne do transformacyje i mogōm być trzimane w tymperaturze -80 °C hned bez kōńca.
Może to być wpływ na fynotyp ôd ôrganizmu, kaj gyn ulygo ekspresyji abo z jakimi inkszymi gynami wchodzi w interakcyje.
W ajnfachowym nokaucie kopijo pragniōnego gynu je zmiyniōno tak, iże stowo sie niyfunkcjōnalno.
Przizwolo to eksperymyntatorowi analizować felery sprawiōnych ôd tyj mutacyje, a tym spōsobym na ôkryślynie role ôd ôkryślōnych gynōw.
Nojprostszo metoda i piyrszo, co była użyto, je "skanowanie alaniny", kaj kożdo pozycyjo jedna za drugōm je mutowano na niyreaktywny aminokwas alanina.
Proces je taki sōm jak w inżynieryji nokautu, ino że kōnstrukt je zaprojektowany, coby zwiynkszyć funkcyjo ôd gynu, zwykle bez dolifrowanie ekstra kopiji gynu abo czyńściyjsze indukowanie syntezy biołtka.
Jednym ze spōsobōw je zastōmpiynie gynu dzikij zorty gynym "fuzyjnym", to znaczy zestawiyniym gynu dzikij zorty z reportujōncym elymyntym, takim jak zielōnym fluorescyncyjnym biołtkym (GFP), co przizwoli na łacno wizualizacyjo produktōw gynetycznyj modyfikacyje.
Podszukowania ekspresyje majōm cylujōm we ôdkrycie, kaj i kedy sōm produkowane ôkryślōne biołtka.
Niykere gyny niy fungujōm dobrze w bakteryjach, bez to idzie tyż używać drōżdży, kōmōrek ôd ôwadōw abo cycaczy.
Niykere gynetycznie zmodyfikowane mikroby mogōm być tyż używane we biōminingu i biorymediacyji, skuli jejich talyntōw do pozyskowania ciynżkich metalōw ze strzodowiska i włōnczanio ich do zwiōnzkōw, co sōm łacniyjsze do ôdzyskanio.
Rośliny ôdporne na grziby i wirusy tyż były abo sōm ôbrobiane.
W 2016 roku łososie były gynetycznie zmodyfikowane hormōnami wzrōstu, coby moc warcij ôsiōngały normalno miara majoryntno.
Soja i raps były zmodyfikowane gynetycznie, coby produkować zdrowsze ôleje.
Transfer gynōw bez wektory wirusowe ôstoł zapropōnowany za postrzodek kōntrole inwazyjnych gatōnkōw, jak tyż szczypiynio zagrożōnyj fauny przed chorobami.
Zastosowania gynetycznyj inżynieryje w ôchrōnie przirody sōm na razie zaôbycz teoretyczne i jeszcze muszōm być użyte w praktyce.
Tref w Asilomar zaleciōł zestow dobrowolnych wytycznych ô użyciu technologije rekōmbinacyje.
Sto piyńćdziesiōnt siedym krajōw je czōnkami Protokołu, a mocka z nich używo go za pōnkt ôdniesiynio dlo włosnych regulacyji.
Wiynkszość krajōw, co niy przizwolajōm na uprawa GMO, przizwolo na podszukowania.
Emily Marden, Ryzyko i Regulacyjo: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture, 44 B.C.L. Rev. 733 (2003) Unijo Europejsko za to mo prowdopodonie nojbarzij rygorystyczne regulacyje, co sie tykajōm GMO na świecie.
Jedna z kluczowych kwestyji, co sie tykajōm regulatorōw je to, eli produkty GM winny być ôznakowane.
Te kōntrowersyje dokludziyły do terminōw, miyndzynorodowych sprzyczek handlowych i protestōw, a tyż do restrykcyjnych regulacyji kōmercyjnych produktōw w niykerych krajach.
Chocioż wōntpliwości były podniysiōne, ekōnōmicznie wiynkszość podszukowań uznała uprawy GMO za użyteczne dlo bauerōw.
Mocka z wpływōw strzodowiskowych, co sie tykajōm upraw GM może być zrozumianych dopiyro za mocka lot i sōm ône tyż ewidyntne w kōnwyncjōnalnych praktykach bauerskich.
Mało filmōw informowało publiczność ô gynetycznyj inżynieryji, z wyjōntkym "Synkōw z Brazylije" z 1978 r. i "Parku Jurajskigo" z 1993 r., co w nich było użyto lekcyjo, dymōnstracyjo i klip z filmu naukowego.
Nanotechnologijo, skrōcano tyż do nanotech, to użycie materyje w skali atōmowyj, molekularnyj i supramolekularnej do cylōw industryjalnych.
Te definicyjo ôdbijo fakt, iże efekty kwantowo-mechaniczne sōm ważne w tyj skali kwantowyj, tōż definicyjo cofła sie z kōnkretnego technologicznego cylu do badawczyj kategoryje, co ôbyjmuje wszyske zorty podszukowań i technologiji, co zajmujōm sie ekstra włosnościami materyje, co wystympujōm pōniżyj danego proga srogości.
Zwiōnzane z tym podszukowania i zastōsowania sōm tak samo rozmajte, ôd rozszyrzyń kōnwyncjōnalnyj fizyki maszin do do kna nowych podejść ôpartych na molekularnyj samoôrganizacyji, ôd ôbrobianio nowych materyji ze wymiarami we nanoskali do bezpostrzednij kōntrole materyje we skali atōmowyj.
Termin "nanotechnologijo" ôstoł piyrsze użyty ôd Norio Taniguchigo w 1974 roku, choć niy bōł szyroko znany.
Ukozanie sie nanotechnologije jako dōmyny w latach ôziymdziesiōntych prziszło w wyniku zbieżności teoretycznyj i publicznyj roboty ôd Drexlera, co rozwinōł i spopularyzowoł kōncepcyjne rōmy nanotechnologije, jak tyż widzialnych postympōw eksperymyntalnych, co prziciōngły ekstra uwoga na szyroko skala do perspektyw atōmowyj kōntrole materyje.
Twōrcy mikroskopu Gerd Binnig i Heinrich Rohrer z IBM Zurich Research Laboratory dostali Nadgroda Nobla z fizyki w 1986 roku.
C60 niy bōł nojprzōd ôkryślany za nanotechnologijo; tyn termin bōł użyty w ôdniesiyniu do niyskorniyjszych robōt z pokrewnymi wōnglowymi nanorułkami (niykej nazywanymi rułkami grafynowymi abo Bucky'owymi rułkami), co sugerowały potyncjalne zastōsowania w elektrōnice i maszinach we nanoskali.
Dekady niyskorzij postympy w wielowrotowyj technologiji przizwolyły na skalowanie tranzystorōw MOSFET (metal-oxide-semiconductor field-effect transistor) do poziōmu nano, myńszyj aniżeli 20 nm dugości wrōt, ôd FinFET (fin field-effect transistor), trōjwymiarowego, niyplanarnego, dwuwrotowego tranzystora MOSFET.
Ukozały sie kōntrowersyje na tymat definicyji i potyncjalnych implikacyji nanotechnologije, czego przikładym je report Royal Society na tymat nanotechnologije.
Te produkty sōm ôgraniczōne do masowych zastosowań nanōmateryji i niy ôbyjmujōm atōmowyj kōntrole materyje.
Bōł ôparty na technologiji gate-all-around (GAA) FinFET.
Ôbyjmuje to tak teroźne roboty, jak tyż kōncepcyje barzij zaawansowane.
Spodnio granica wyznaczo miara atōmōw (wodōr mo nojmyńsze atōmy, co majōm kinetyczno strzednica kole sztwierć nm), pōniywoż nanotechnologijo musi budować swoje masziny z atōmōw i tajleczek.
Coby wrazić ta skala w inkszy kōntekst, porōwnowalno miara nanōmetra do metra je ta sama, co miara szklanyj kulki do miary Ziymie.
W podejściu "bottom-up" materyje i masziny sōm budowane z molekularnych kōmpōnyntōw, co łōnczōm sie chymicznie dziynki prawidłōm poznowanio molekularnego.
Jednym z przikładōw je zwiynkszynie relacyje powiyrchnie do ôbjyntości, co zmiynio włosności mechaniczne, termiczne i katalityczne materyji.
Aktywność katalityczno nanōmateryji tworzi tyż potyncjalne zagrożynia w jejich interakcyji z biōmateryjami.
Kōncepcyjo rozpoznanio molekularnego je ekstra ważno: tajleczki mogōm być zaprojektowane w taki spōsōb, coby kōnkretno kōnfiguracyjo abo ukłod były preferowane skuli niykowalyncyjnych siył miyndzytajleczkowych.
Take ôddolne podejścia winny poradzić produkować masziny rōwnolegle i być moc tōńsze aniżeli metody ôdgōrne, ale mogōm być potyncjalnie przitłoczōne społym ze wzrōstym srogości i słożōności pragniōnego zespołu.
Wytworzanie w kōntekście nanosystymōw produkcyjnych niy ma zwiōnzane z kōnwyncjōnalnymi technologijami używanymi do wytworzanio nanōmateryji, takich jak wōnglowe nanorułki i nanotajleczki, i noleży je klarownie ôdrōżnić ôd tych technologiji.
Je nadzieja, iże rozrost nanotechnologije przizwoli na jejich budowa inkszym spōsobym, możno przi użyciu biōmimetycznych prawideł.
Ôgōlnie skłodanie maszin w skali atōmowyj je barzo ciynżke, pōniywoż trza wrażać atōmy na inksze atōmy ô porōwnowalnych miarach i lepkości.
Dokludziyło to do wymiany listkōw we publikacyji ACS "Chemical & Engineering News" w 2003 roku.
Skōnstruowali aby trzi rozmajte molekularne masziny, co jejich ruch je kōntrolowany z pulpitu ze pōmocōm zmiyniajōncego sie napiyńcio: nanorułkowy nanōmotōr, molekularny siyłownik i nanoelektrōmechaniczny ôscylatōr relaksacyjny.
Nanōmateryje z gibkim transportym jōnōw sōm zwiōnzane tyż z nanojōnikōm i nanoelektrōnikōm.
Materyje we nanoskali, take jak nanofilory, sōm niykej używane we słōnecznych ôgniwach, co zwalczo koszty tradycyjnych krzymowych ôgniw słōnecznych.
Barzij ôgōlnie, molekularne samoôrganizowanie sie cyluje we użycie kōncepcyji supramolekularnyj chymije, a nojbarzij poznowanio molekularnego, coby sprawić, iże skłodniki pojedynczyj tajleczki autōmatycznie ułożōm sie w jakoś przidajno kōnformacyjo.
Ôgrōmne twarde dyski oparte na magnetoôporze, co sōm już dostympne na rynku, sztymujōm ze tym ôpisym, podobnie jak techniki ôsadzanio atōmowych worsztw (ALD).
Zôgniskowane jōnowe prōmiynie mogōm bezpostrzednio usuwać materyjo, a nawet ôsadzać ja, jeźli we tym samym czasie sōm stōsowane ôdpednie gazy prekursorowe.
Ône by mogły być używane za jednotajleczkowe elymynta we nanoelektrōnicznyj maszinie.
Molekularno nanotechnologijo to propōnowane podejście, co ôbyjmuje manipulowanie pojedynczymi tajleczkami precyzyjnie kōntrolowanymi, deterministycznymi spōsobami.
Sōm nadzieje na zastosowanie nanorobotōw w medycynie.
Skuli dyskretnyj (tj. atōmowyj) natury materyje i możliwość intynsywnego wzrōstu, ta etapa je widziano za podstawa nastympnyj industryjalnyj rewolucyje.
Społym ze spodkym wymiarowości, je ôbserwowany wzrōst relacyje powiyrchnie do ôbjyntości.
Chocioż kōncepcyjnie podobny do skaningowego mikroskopu kōnfokalnego ôbrobiōnego ôd Marvina Minsky'igo w 1961 roku i skaningowego mikroskopu akustycznego (SAM) ôbrobiōnego ôd Calvina Quate'a i spōłpracownikōw w latach 70., nowsze skaningowe mikroskopy sōndowe majōm moc wyższo rozdzielczość, pōniywoż niy sōm ôgraniczōne dugościōm ôd wele klangu abo światła.
Jednak je to durch powolny proces skirz niskij wartkości skanowanio mikroskopu.
Inkszo grupa technik nanotechnologicznych ôbyjmuje techniki używane do produkcyje nanorułek i nanodrōtōw, te używane we produkcyji pōłprzewodnikōw, take jak litografijo w głymbokim ultrafiolecie, litografijo prōmiyniym elektrōnōw, ôbrōbka zôgniskowanym prōmiyniym jōnōw, nanoôdciskowo litografijo, ôsadzanie worsztw atōmowych i ôsadzanie z fazy gasowyj, a tyż techniki molekularnyj samoôrganizacyje, take jak techniki, co wykorzistujōm dwublokowe kopolimery.
Mikroskopijo skanujōnyj sōndy je ważno technika tak do karakteryzacyje, jak i syntezy nanōmateryji.
Bez użycie bez przikłod podejścio skanowanio zôriyntowanego na cychy, atōmy abo tajleczki mogōm być przemieszczane na powiyrchni ze pōmocōm technik mikroskopije sōndy skanujōncyj.
Te techniki ôbyjmujōm chymiczno synteza, samōmōntaż i pozycyjny mōntaż.
Wyuczyni z Bell Telephone Laboratories, jak John R. Arthur.
MBE przizwolo naukowcōm ukłodać atōmowo akuratne worsztwy atōmōw i w miyndzyczasie budować słożōne struktury.
Bindy sōm nasōnczane nanotajleczkami strzybra, coby warcij gojyły sie rany.
Nanotechnologijo może sprawić, iże istniyjōnce aplikacyje medyczne bydōm tōńsze i łacniyjsze do używanio w placach takich jak dochtōrske gabinety i w dōma.
Platyna je teroźnie używano za katalizatōr motoru diesla we tych motorach.
Potym katalizatōr utlyniynio utlynio wōnglowodory i tlynek wōnglo, żeby stworzić dwutlynek wōnglo i woda.
Duńsko fyrma InnovationsFonden zainwestowała 15 milijōnōw korōn duńskich w poszukowanie nowych substytutōw katalizatorōw, co by używały nanotechnologije.
Jeźli powiyrchnia katalizatora, co je wystawiōno na spoliny je maksymalno, posiywność katalizatora je maksymalno.
Tōż stworzynie tych nanotajleczek zwiynkszy skuteczność katalizatora motoru diesla - co za to powiedzie do czyściyjszych spalin - i ôbniży koszty.
Przi projektowaniu rysztowań, badocze prōbujōm naśladować nanoskalowe cychy mikrostrzodowiska kōmōrki, coby skerować jeji rōżnicowanie w ôdpednio linijo.
TSMC zaczōn produkcyjo procesu 7 nm w 2017 roku, a Samsung zaczōn produkcyjo procesu 5 nm w 2018 roku.
Z tych powodōw niykere grupy sōm za tym, coby nanotechnologijo była regulowano ôd regyrōnkōw.
Niykere produkty nanotajleczkowe mogōm mieć niyzamierzōne kōnsekwyncyje.
Wdychanie unoszōncych sie w lufcie nanotajleczek i nanowłōkyn może kludzić do mocy chorōb puc, bp. zwłōkniynio.
Sroge podszukowanie ôpublikowane niydowno w Nature Nanotechnology sugeruje, iże niykere formy wōnglowych nanorułek - symbol "nanotechnologicznyj rewolucyje" - mogōm być tak samo szkodliwe jak azbest, jeźli sōm wdychane w stykajōncych wielościach.
Davies (2008) zapropōnowoł regulacyjno karta drōgowo, co by ôpisowała kroki, do zaradzynio tym niydostatkōm.
W rezultacie niykerzi naukowcy wezwali do ściślyjszego stōsowanio prawidła ôstrōżności, z ôdwłōczōnym dopuszczyniym do ôbrotu, rozszyrzōnym ôznakowaniym i ekstra wymoganiami w zokresie ôbrobianio danych, co sie tykajōm bezpieczyństwa w ôdniesiyniu do pewnych formōw nanotechnologije.
Technologijo jōndrowo to technologijo, co sie poro reakcyjami jōnder atōmowych.
Ôn, Pierre Curie i Marie Curie zaczli podszukować to zjawisko.
Niykere z tych zort prōmiyniowanio mogōm przenikać bez ajnfachowo materyjo, a wszyjske w srogich wielościach mogōm być szkodliwe.
Stopniowo zrozumiano, iże prōmiyniowanie produkowane bez radyjoaktywny rozpod je prōmiyniowaniym jōnizujōncym i iże nawet wielości za małe do sparzynio, mogōm stanowić powożne zagrożynie w dugszyj perspektywie.
W miara jak atōm stowoł sie coroz lepij rozumiany, natura radyjoaktywności stowała sie coroz jaśniyjszo.
Z rozpadym alfa je wtynczos, kej jōndro uwolnio tajleczka alfa, co sie skłodo z dwōch protōnōw i dwōch neutrōnōw, co ôdpado jōndru helu.
Ta zorta prōmiyniowanio je nojbarzij niybezpieczno i nojciynżyjszo do zaszperowanio.
Postrzednio liczba neutrōnōw uwolnianych ôd jednego jōndra, co potym rozszczypia inksze jōndro, je ôkryślano za k. Werty k srogsze ôd 1 ôznaczajōm, iże reakcyjo rozszczypiynio uwolnio wiyncyj neutrōnōw aniżeli pochłōnio i bez to je ôkryślano za samopodtrzimujōnco sie ryakcyjo lyńcuchowo.
Jeźli styko niyzawodnych rozpadōw do kōntynuowanio ryakcyje lyńcuchowyj, godo sie, iże masa je wartko krytyczno, a uwolniano ynergijo bydzie wartko i niykōntrolowanie rosła, co zwykle kludzi do wybuchu.
Przi tym projekcie piyrsze reaktory rozszczypiyniowe były tyż ôbrobiōne, ale ône były przeznaczōne głownie do produkcyje brōni i niy gynerowały elektrycznyj ynergije.
Jeźli jednak masa je krytyczno ino tedy, kej sōm włōnczōne ôdwłōczōne neutrōny, to reakcyjo idzie kōntrolować, bp. bez wkludzynie abo wychrōniynie pochłōnioczōw neutrōnōw.
Kej powstowajōnce jōndro je leksze ôd jōndra żelaza, ynergijo je zwykle uwolniano; kej jōndro je ciynżyjsze ôd jōndra żelaza, ynergijo je zwykle pochłōniano.
Ta pozostało hojność ciynżkich elymyntōw, ôd nikla do uranu i dalij, je wynikym nukleosyntezy supernowych, procesu R.
Bōmby wodorowe uzyskujōm swoja ôgrōmno niszczōnco siyła z fuzyje, ale jejich ynergijo niy może być kōntrolowano.
Jednak ôbie te masziny fungujōm ze ôstatecznōm stratōm ynergije.
Jōndrowo fuzyjo była nojprzōd używano ino w teoryji w czasie II wojny światowyj, kedy to naukowcy w rōmach Projektu Manhattan (kerowanego ôd Edwarda Tellera) podszukowali ja za metoda budowy bōmby.
Nawet małe masziny jōndrowe mogōm zniszczyć miasto bez wybuch, ôgyń i prōmiyniowanie.
Tako brōń musi utrzimować jedna abo wiyncyj podkrytycznych mas rozszczypialnych w stanie sztabilnym do czasu jeji sztartniyńcio, a potym wywołać krytyczny stōn (stworzić masa krytyczno) do detōnacyje.
Jedyn z izotopōw uranu, uran-235, wystympuje naturalnie i je za doś niysztabilny, ale dycki wystympuje w połōnczyniu z barzij sztabilnym izotopym uranu-238.
Alternatywnie, elymynt plutōn posiado izotop, co je za doś niysztabilny, coby tyn proces mōg być użyteczny.
Piyrszo brōń jōndrowo była zdetōnowano 16 lipca 1945 r. w Alamogordo w Nowym Meksyku w czasie prōby ô kryptōnimie "Trinity".
Po bezprecedynsowych zniszczyniach i ôfiarach sprawiōnych pojedynczōm brōniōm regyrōnek Japōnije hned sie poddoł, co skōńczyło II wojna światowo.
Niyco bez sztyry lata niyskorzij, 29 siyrpnia 1949 r., Zwiōnzek Sowiecki zdetōnowoł swoja piyrszo rozszczypialno brōń.
Brōń radiologiczno je zortōm brōni jōndrowyj przeznaczōnyj do rozkudzanio niybezpiecznych materyji jōndrowych na terynach ôd wroga.
Chocioż uznowano za bezużyteczno ôd wojska kōnwyncjōnalnego, tako brōń niesie ôbawy zwiōnzane z terroryzmym jōndrowym.
Traktat przizwoloł na podziymne prōby jōndrowe.
Po podpisaniu w 1996 roku Traktatu ô cołkowitym zokazie prōb jōndrowych (co do 2011 roku niy weszoł w życie) wszyjske te państwa zôbowiōnzały sie do ustōnio wszelkich prōb jōndrowych.
Bez cołki ôkres zimnyj wojny wroge mocarstwa miały ôgrōmne nuklearne arsynały, stykajōncymi do zabicio setek milijōnōw ludzi.
Teroźnie ynergijo jōndrowo lifruje kole 15,7% elektrycznyj ynergije na świecie (w 2004 r.) i je używano do napyndu lotniskowcōw, lodołōmaczōw i łodzi podwodnych (podtela ekōnōmijo i ôbawy w niykerych portach niy dozwolyły na użycie jōndrowyj ynergije we transportowych szifach).
Medyczne i dyntystyczne skanery ryntgynowske używajōm kobaltu-60 abo inkszych zdrzōdeł ryntgynowskigo prōmiyniowanio.
Ôba zawiyrajōm małe zdrzōdło 241Am, co wytworzo niywielki stały sztrōm.
Inkszym użyciym we kōntroli ôwadōw je technika sterylnych ôwadōw, kaj samce ôwadōw sōm sterylizowane bez prōmiyniowanie i wypuszczane, coby niy miały potōmstwa, dlo zmyńszynio populacyje.
Używane zdrzōdła prōmiyniowanio ôbyjmujōm radioizotopowe zdrzōdła prōmiyniowanio gamma, gyneratōry ryntgynowskigo prōmiyniowanio i akceleratory elektrōnōw.
Za take ôno je tyż używane na przedmiotach niypożywiyniowych, takich jak medyczny sprzynt, plastiki, ruły do gaslajtōngōw, szlauchy do zolowego ôgrzywanio, kurczliwe folije do pakowanio pożywiynio, tajle do aut, drōty i kable (izolacyjo), ôpōny, a nawet kamynie szlachetne.
Mikroôrganizmy niy mogōm sie już rozmnożać i kōntynuować swojij złośliwyj abo chorobotwōrczyj działalności.
Rośliny niy mogōm kōntynuować naturalnego procesu dojzdrzywanio abo starzynio sie.
Specyfika przetworzanio pożywiynio bez prōmiyniowanie jōnizujōnce to fakt, iże tyngość ynergije na przechōd atōmowy je barzo wysoko, ôno może rozszczypiać tajleczki i wywołować jōnizacyjo (stōnd miano), co jij niy idzie ôsiōngnōńć bez samo ôgrzywanie.
Ale użycie terminu zimno pasteryzacyjo do ôpisanio naprōmiyniowanego pożywiynio je kōntrowersyjne, pōniywoż pasteryzacyjo i naprōmiyniowanie sōm fundamyntalnie inkszymi procesami, chocioż zamierzōne kōńcowe wyniki mogōm być w niykerych przipodkach podobne.
Marie Curie umarła ôd aplastycznyj anymije, co była wynikym wysokigo poziōmu ekspozycyje.
Kole pōłowa śmiertelnych ôfiar w Hiroszimie i Nagasaki umarła dwa do piyńciu lot niyskorzij skirz naprōmiyniowanio.
Stopiynie sie reaktora jōndrowego ôdnosi sie do powożniyjszego zagrożynio, jakim je uwolniynie materyje jōndrowyj do ôtoczynio.
Reaktory wojskowe, co w nich doszło do podobnych wypodkōw, to Windscale w Wielkij Brytaniji i SL-1 w Stanach Zjednoczōnych.
Inkszym tymatym podszukowań transhumanistōw je spōsōb ôchrōny ludzkości przed egzystyncjalnymi zagrożyniami, takimi jak nuklearno wojna abo zderzynie z asteroidōm.
To twiyrdzynie stworziło intelektualne podstawy dlo brytyjskigo filozofa Maksa More'a, co w 1990 r. zaczōn artykułować prawidła transhumanizmu jako futurystycznyj filozofije i zôrganizowoł w Kaliforniji szkoła myślynio, co ôd tego czasu rozrosła sie w ôgōlnoświatowy ruch transhumanistyczny.
W Dyskursie Kartezjusz forsztelowoł sie nowo zorta medycyny, co bo mogła zapewnić tak fizyczno niyśmiertelność, jak i mocniyjsze usōndki.
St. Leon mōg być inspiracyjōm dlo rōmanu Frankenstein jego cery Mary Shelley.
Nojbarzij interesowoł sie rozrostym nauki ô eugynice, ektogynezōm (tworzyniym i podtrzimowaniym życio we sztucznym strzodowisku) jak tyż zastosowaniym gynetyki do poprawy ludzkich cych, takich jak zdrowie i inteligyncyjo.
Ôd tego czasu te idyje sōm czynstymi tymatami transhumanistōw.
W sekcyji Materyjo i Człowiek manifestu, Noboru Kawazoe sugeruje, iże: Po poru dekadach, z gibkim postympym kōmunikacyjnyj technologije, kożdy bydzie mioł "ôdbiornik welōw mōzgowych" w uchu, co przekazuje bezpostrzednio i akuratnie, co inksi ludzie myślōm ô nim i vice versa.
W 1966 roku FM-2030 (downij F. M. Esfandiary), futurysta, co wykłodoł "nowe kōncepcyje czowieka" w The New School w Nowym Jorku, zaczōn ôkryślać ludzi, co przijmujōm technologije, style życio i światopoglōndy przechodnie do postludzkości, za "transludzi".
FM-2030 i Vita-More hned zaczli ôrganizować w Los Angeles trefy transhumanistōw, co w nich uczestniczyli sztudyńcio kursōw FM-2030 i publiczność artystycznych produkcyji ôd Vita-More.
Ôsobliwōm starościōm je rōwny dostymp do technologiji, co ulepszajōm człowieka pōnad klasami i granicami.
Ôstawiyło to Światowy Ferajn Transhumanistyczny za wiedōnco miyndzynorodowo ôrganizacyjo transhumanistyczno.
Mormōński Ferajn Transhumanistyczny bōł założōny w 2006 r.
Transhumanizm podkryślo ewolucyjno perspektywa niykej społym ze stworzyniym barzo inteligyntnego gatōnku zwiyrzōnt bez poznawcze zmocniynie (tj. biologiczny wzrōst), ale trzimie sie "postludzkij prziszłości" jako ôstatecznego cylu ewolucyje uczestnikōw.
W czasie kej taki "kulturowy posthumanizm" ôferowoł by postrzodki do pōnownego rozwożynio relacyji miyndzy ludźmi i coroz barzij wyrafinowanymi maszinami, transhumanizm i podobne posthumanizmy niy pociepujōm zastarzałych kōncepcyji "autōnōmicznego liberalnego podmiotu", ale rozszyrzajōm jego "prerogatywy" na sfera tego, co postludzkie.
Inksi postympowcy twiyrdzōm ale, iże posthumanizm, eli to w formie filozoficznyj, abo aktywistycznyj, ôznaczo ôdchōd ôd staranio sie ô sprawiedliwość społeczno, ôd reform ludzkich instytucyje i inkszych ôświycyniowych zainteresowań na rzecz narcystycznych teschnot za transcyndyncyjōm ludzkigo ciała w poszukowaniu barzij wykwintnych spōsobōw bycio.
Mocka transhumanistōw aktywnie ôcynio potyncjoł prziszłych technologiji i innowacyjnych systymōw ôbywatelskich do poprowy jakości cołkigo życio, przi staraniu sie we tym samym czasie, coby materyjno ryalność ludzkij kōndycyje społniyła ôbiecka prawnyj i politycznyj rōwności bez wyeliminowanie wrodzōnych psychicznych i fizycznych baryjer.
Niykerzi teoretycy, tacy jak Ray Kurzweil, uwożajōm, iże tympo technologicznych innowacyji je coroz gibsze i iże nastympne 50 lot może prziniyś niy ino radykalny postymp technologiczny, ale możno technologiczno ôsobliwość, co może fundamyntalnie zmiynić natura czowieka.
Bez przikłod Bostrōm napisoł szyroko ô egzystyncjalnych zagrożyniach dlo prziszłyj dobroty ludzkości, w tym tych, co mogōm być stworzōne ôd ukazujōncych sie technologiji.
Coby tymu zapobiygać, Hawking podkryślo abo samozaprojektowanie ludzkigo gynōmu, abo mechaniczne ulepszynia (bp. interfejs mōzg-kōmputer) dlo zwiynkszynio ludzkij inteligyncyje i zmyńszynio agresyje, co bez nich, ôn sugeruje, ludzko cywilizacyjo może być za gupio, coby przetrwać coroz barzij niysztabilny systym, co dokludzi do społecznego upodku.
Ci myśliciele twiyrdzōm, iże talynt dyskutowanio sposobym ôparty na falsyfikacyji stanowi prōg, co niy ma arbitralny, a co po jego przekroczyniu możliwe do jednostki stowo sie godanie spōsobym, co niy ma zależny ôd zewnyntrznych założyń.
Beztōż mocka prōminyntnych zwolynnikōw transhumanizmu, takich jak Dan Agin, ôkryślo krytykōw transhumanizmu, tak z politycznyj prawice, jak i lewice, mianym "biokōnserwatystōw" abo "bioluddytōw", a tym ôstatnim terminym nawiōnzujōm do XIX-wiecznego społecznego ruchu przeciw industrializacyji, co sprzeciwioł sie zastōmpiyniu ludzkich robotnikōw ôd maszin.
Tyn sōm scynariusz trefio sie, kej ludzie posiadajōm ôkryślōne implanty neurōnowe, co dowajōm im przewoga w miyjscu roboty i w aspektach edukacyjnych.
Immortalizm, ideologijo moralno, co bazuje na przekōnaniu, iże radykalne przedugszynie życio i technologiczno niyśmiertelność sōm możliwe i pragniōne, jak tyż popiyro podszukowania i rozrost dlo zapewniynio jejich ryalizacyje.
Matymatyka (z greckigo: ) ôbyjmuje podszukowanie takich tymatōw jak wielość (teoryjo liczb), struktura (algebra), przestrzyństwo (geōmetryjo) i pōmiana (analiza).
Kedy matymatyczne struktury sōm dobrymi modelami rzeczywistych zjawisk, matymatyczne miarkowanie może być użyte do wglōndu abo przewidowanio natury.
Podszukowania wymogane do rozwiōnzanio niyprzileżytości matymatycznych mogōm trwać lata, a nawet stolecia.
Matymatyka rozwijała sie doś wolnym szwōngym aże do czasōw rynesansu, kedy to matymatyczne innowacyje we interakcyji z nowymi naukowymi ôdkryciami dokludziyły do wartkigo wzrōstu pyndu matymatycznych ôdkryć, co trwo do dzisiej.
Jak dowodzōm tabulki znojdziōne na kościach, ôkrōm kōnsztu rachowanio fizycznych ôbiektōw, prehistoryczne ludy mogły tyż umieć rachować srogości abstrakcyjne, take jak czas — dni, pory roku abo lata.
Społym ze VI w. p.n.e. pitagorejczycy, ze greckōm matymatykōm, starożytni Grecy zaczli systymatyczne sztudowanie matymatyki za samodzielnego przedmiotu.
Za nojsrogszego matymatyka starożytności widzi sie czynsto Archimedesa (kol. 287-212 p.n.e.) z Syrakuz.
Hindusko-arabski systym liczbowy i prawidła używanio jego ôperacyji, używane dzisioj na cołkim świecie, rozwinyły sie w czasie piyrszego tysiōnclecio naszyj ery w Indyji i były przekozane światowi zachodniymu bez islamsko matymatyka.
Nojbarzij znaczōncym ôsiōngniyńciym islamskij matymatyki bōł rozrost algebry.
We wczasnym nowożytnym ôkresie w Zachodnij Europie matymatyka zaczła sie rozwijać w gibszym tympie.
Bezma nojważniyjszym matymatykiym XIX stolecio bōł niymiecki matymatyk Carl Friedrich Gauss, co zrobiōł moc wkładu do takich dōmyn jak algebra, analiza, rōżniczkowo geōmetryjo, teoryjo macierzi, teoryjo liczb i statystyka.
Do matymatycznych ôdkryć dochodzi do dzisiej.
Szczegōlnie mathēmatikḗ tékhnē ôznaczało "matymatyczny kōnszt."
W angelskim jynzyku rzeczownik mathematics przijmuje czasownik w pojedynczyj liczbie.
Jednak Arystoteles doł pozōr tyż, iże skupiynie sie jyny na wielości może niy ôdrōżniać matymatyki ôd nauk takich jak fizyka; podle niego abstrakcyjo i podszukowanie wielości jako włosności co ja "idzie ôddzielić w myślach" ôd rzeczywistych przipodkōw ôdrōżnio matymatyka.
Ôsobliwościōm intuicjōnizmu je to, iże ôn ôdciepuje niykere idyje matymatyczne widziane za ważne podle inkszych definicyji.
Haskell Curry definiowoł matymatyka ajnfach za "nauka ô formalnych systymach".
Popper doł pozōr tyż, iże "Na zicher uznōm jakiś systym za ympiryczny abo naukowy ino tedy, kej ôn bydzie mōg być przetestowany bez doświadczynie."
Intuicyjo i eksperymynt tyż ôdegrowajōm rola w formułowaniu przipuszczyń tak w matymatyce, jak i w (inkszych) naukach.
Bez przikłod fizyk Richard Feynman wymyślōł integralne sformułowanie mechaniki kwantowyj bez użycie połōnczynio miarkowanio matymatycznego i wglōndu fizycznego, a dzisiyjszo teoryjo strun, teoryjo naukowo, co sie porzōnd rozwijo, a co prōbuje zjednoczyć sztyry fundamyntalne siyły natury, durch inspiruje nowo matymatyka.
Czynsto dokōnuje sie rozeznanio miyndzy czystōm matymatykōm a matymatykōm stōsowanōm.
Podanie jak we wiynkszości dōmyn nauki, eksplozyjo wiedze w naukowyj epoce dokludziyła do specjalizacyje: teroźnie sōm setki wyspecjalizowanych dōmyn matymatyki, a nojnowszo Klasyfikacyjo Przedmiotōw Matymatycznych rachuje 46 strōn.
Mocka matymatykōw godo ô elegancyji matymatyki, ô jeji wnyntrznyj estetyce i wnyntrznym piyknie.
G. H. Hardy w A Mathymatician's Apology wyraziōł wiara, iże te zglyndy estetyczne sōm same w siebie stykajōncym dowiydzyniym dlo sztudowanio czystyj matymatyki.
Twiyrdzynie wyrażōne jako karakterystyka ôbiektu bez te cychy to je nadgroda.
Euler (1707-1783) bōł zapowiedzialny za mocka z używanych dzisiej notacyji.
Przeciwnie do naturalnego jynzyka, kaj ludzie czynsto mogōm utożsamiać słowo (take jak krowa) z fizycznym ôbiektym, co mu ôno ôdpado, symbole matymatyczne sōm abstrakcyjne, pozbyte jakigo ino fizycznego analogu.
Matymatyczny jynzyki zawiyro tyż mocka technicznych terminōw, takich jak hōmeōmorfizm i cołkowalność, co niy majōm żodnego znaczynio poza matymatykōm.
Matymatycy ôkryślajōm ta precyzyjo jynzyka i logiki za "rygor".
yTo je po to, żeby uniknōńć mylnych "twiyrdzyń", opartych na błỹndnych intuicyjach, co ich mocka przipodkōw ukozało sie w historyji przedmiotu.
Niyzrozumiynie rygoru je prziczynōm niykerych z powszechnych felernych przekōnań ô matymatyce.
Z drugij strōny, asystyńcio dowodu przizwolajōm na weryfikowanie wszyskich szczegōłōw, co ich niy idzie podać w ôdryncznie pisanym, jak tyż dowajōm pewność noleżności dugich dowodōw, takich jak dowōd twiyrdzynio Feita-Thompsona.
Ôkrōm tych głownych zogodniyń sōm tyż poddziały, co sie zajmujōm sie podszukowaniym powiōnzań matymatyki z inkszymi dōmynami: logikōm, teoryjōm zbiorōw (fōndamynta), matymatykōm ympirycznōm rozmajtych nauk (stōsowano matymatyka), a ôstatnio tyż rygorystycznym podszukowaniym niypewności.
Zicher swadźba co do podstaw matymatyki trwo do dzisioj.
Jako tako, ôna je dōm dlo twiyrdzyń niykōmpletności Gödla, co (niyformalnie) implikujōm, iże kożdy efektywny systym formalny, co zawiyro bazowo arytmetyka, jeźli je synsowny (co ôznaczo, iże wszyjske twiyrdzynia, co mogōm być dowiydziōne sōm prawe), kōniecznie niykōmpletny (co ôznaczo, iże sōm prawe twiyrdzynia, co niy mogōm być dowiydziōne w tym systymie).
Teroźno logika tajluje sie na teoryjo rekuryncyje, teoryjo modelu i teoryjo dowodu, i je ściśle zwiōnzano z teoretycznōm informatykōm, a tyż z teoryjōm kategoryje.
Teoryjo ôbliczalności podszukuje ôgraniczynia roztōmajtych teoretycznych modelōw kōmputra, w tym nojbarzij znanego modelu – Turingowyj masziny.
Rozwożania na tymat naturalnych liczb kludzōm tyż do liczb transfinicznych, co formalizujōm pojyńcie "niyskōńczōności".
Idzie tōż podszukować grupy, piestrzynie, pola i inksze abstrakcyjne systymy; społym take podszukowania (dlo struktur zdefiniowanych ôd algebraicznych ôperacyji) stanowiōm dōmyna abstrakcyjnyj algebry.
Trygōnōmetriyjo to dzioł matymatyki, co sie poro zwiōnzkami miyndzy krajami i kōntami trōjkōntōw jak tyż trygōnōmetrycznymi funkcyjami.
Wypukło i dyskretno geōmetryjo ôstały ôbrobiōne dlo rozwiōnzowanio problymōw w teoryji liczb i funkcjōnalnyj analizie, ale teroźnie sōm kōntynuowane z myślōm ô zastōsowaniach w ôptymalizacyji i informatyce.
Grupy Lie sōm używane do podszukowanio przestrzyństwa, struktury i pōmian.
Funkcyje ukazujōm sie tukej za cyntralno kōncepcyjo, co ôpisuje srogość, co sie zmiynio.
Jednym z mocy zastōsowań funkcjōnalnyj analizy je kwantowo mechanika.
Statystycy (co robiōm w rōmach projektu badawczego) tworzōm "dane, co majōm syns" z losowym doborym prōby i z losowymi eksperymyntami; projekt statystycznyj prōby abo eksperymyntu ôkryślo analiza danych (podwiela dane sie zrobiōm dostympne).
Numeryczno analiza podszukuje metody rozwiōnzowanio problymōw w analizie ze użyciym funkcjōnalnyj analizy i teoryje aproksymacyje; numeryczno analiza ôbyjmuje podszukowanie aproksymacyje i dyskretyzacyje we szyrokim zokresie, ze ekstra zainteresowaniym błyndami zaôkrōnglanio.
Medalijo Cherna była wkludzōno w 2010 roku dlo wyrōżniynio całokształtu ôsiōngniyńć.
Ta lista ôsiōngła wielko sława postrzōd matymatykōw, a aby dziewiyńć z problymōw je już rozwiōnzanych.
Werta ôd liczby pi była piyrszy roz porachowano ôd niego.
To prawie pitagorejczycy ukuli termin "matymatyka" i ôd nich sie zaczyno nauka matymatyki dlo nij samyj.
Skirz politycznyj sprzyczki krześcijańsko spōlnota we Aleksandryji skorała ja, bez wiara, iże ôna była w to zamiyszano, bez seblyczynie jij do naga i zdropanie ś nij skōry ze pōmocōm szkorupek ôd małży (niykerzi padajōm, iże dachōwek).
Financowanie przekładōw tekstōw naukowych na inksze godki trwało bez cołki ôkres panowanio niykerych kalifōw i pokozało sie, iże niykerzi naukowcy stali sie ekspertami w przekłodanych ôd siebie dziełach i za tym dostowali dalsze sparcie na kōntynuowanie rozrostu niykerych nauk.
Pozoru godnōm cychōm mocy uczōnych, co robiyli pod panowaniym ôd muzułmanōw we strzedniowieczu je to, iże czynsto byli polimatami.
W tym ôkresie przechodu ôd kultury zaôbycz feudalnyj i kościelnyj do zaôbycz świyckij, mocka wybitnych matymatykōw miała inksze zajyńcia: Luca Pacioli (twōrca rachōnkowości); Niccolò Fontana Tartaglia (wybitny inżynier i buchalter); Gerolamo Cardano (nojwczaśniyjszy twōrca prowdopodobiyństwa i dwumianowego rozwiniyńcio); Robert Recorde (dochtōr) i François Vičte (prawnik).
Brytyjske uniwersytety tego ôkresu przijōnły pewne podejścia znōme uniwersytetōm italijańskim i niymieckim, ale pōniywoż cieszyły sie już srogimi swobodami i autōnōmijōm, pōmiany w nich zaczły sie z epokōm Ôświycynio, tymi samymi wpływami, co zainspirowały Humboldta.
Sztudyńcio mogli kludzić podszukowania w syminariach abo laboratoriach i zaczli tworzić dochtorske roboty ô srogszyj zawartości naukowyj.
Matymatycy i matymatycy stōsowani sōm uwożani za dwie grupy fachōw STEM (nauka, technologijo, inżynieryjo i matymatyka).
Aktuorze porajōm sie tyż przedmiotami financowymi, w tym takimi, co tykajōm poziōmu skłodek pynzyjowych wymoganych do dostanio ôkryślōnego dochodu pynzyjowego jak tyż spōsobu, w jako fyrma winna inwestować zasoby, coby zmaksymalizować ôbrōt z inwestycyji we świetle potyncjalnego ryzyka.
Hieroglificzny systym egipskich cyfr, podobnie jak niyskorniyjsze cyfry rzimske, wywodzi sie ze karowanych znakōw używanych do rachowanio.
Wczasne systymy cyfrowe, co zawiyrały pozycyjno notacyjo, niy były dziesiyntne, w tym systym sekstagymalny (podstawa 60) dlo cyfr babilōńskich i systym wigezymalny (podstawa 20), co definiowoł cyfry ôd Majōw.
Przed robotami Euklidesa kole 300 r. p.n.e. grecke sztudia matymatyczne pokrywały sie z filozoficznymi i mistycznymi wierzyniami.
Antycznym Grekōm brakowało symbolu zera aże do ôkresu hellynistycznego i ôni używali trzech ôsobnych zestawōw symbolōw za cyfry: jedyn zestow dlo miyjsca jednostek, jedyn dlo miyjsca dziesiōntkōw i jedyn dlo setek.
Jejich algorytm dugigo dzielynio bōł taki sōm, a algorytm elymyntu kwadratowego po cyfrze, popularnie używany jeszcze w XX stoleciu, bōł znany Archimedesowi (co możno go wynod).
Staożytni Chińczycy kludziyli zaawansowane sztudyja arytmetyczne, co zaczli ôd dynastyje Shang, a skōńczyli na dynastyji Tang, ôd bazowych numerōw do zaawansowanyj algebry.
Dlo miyjsca setek zaś użyli symbolōw dlo miyjsca jednostek, i tak dalij.
Antyczni Chińczycy byli piyrsi, co znaczōnco ôdkryli, zrozumieli i zastosowali ujymne liczby.
Spōłczesny mu syryjski biskup Severus Sebokht (650 r. n.e.) pedzioł: "Hindusi posiadajōm metoda ôbliczanio, co jij żodne słowa niy poradzōm za doś pochwolić.
Arabery tyż poznali ta nowo metoda i nazwali ja hesab.
Rozkwit algebry we strzedniowiecznym świecie islamskim, a tyż w rynesansowej Europie, bōł wynikym ôgrōmengo uproszczynio rachowań dziynki dziesiyntnyj notacyji.
Arytmetyczne wyrażynia muszōm być ôcyniane zgodnie z zamierzōnōm sekwyncyjōm ôperacyji.
Bez przikłod, kōmputry cyfrowe mogōm zaś użyć istniyjōnce ôbwody przidowanio i zaszanować ekstra ôbwody do implymyntacyje ôdyjmowanio, bez stōsowanie metody dwōjkowego dopołniynio do reprezyntacyje addytywnych ôpaczności, co je niyôbyczajnie łacne do zaimplymyntowanio we sprzyncie (negacyjo).
Mnożynie tyż łōnczyć dwie liczby w jedna liczba, iloczyn.
Jeźli liczby sōm forsztelowane za leżōnce w lyniji, mnożynie bez liczba srogszo ôd 1, powiydzmy x, je tym samym, co rozciōnganie wszyjskigo ôd 0 rōwnōmiernie, w taki spōsōb, iże liczba 1 sama w siebie je rozciōngniynto do placu, kaj było x.
Kożdo dywidynda podzielno bez nula je niyôkryślōno.
Fundamyntalne twiyrdzynie arytmetyki było po piyrszy roz dowiydziōne ôd Carla Friedricha Gaussa.
Pozycyjno notacyjo (znōmo tyż za "notacyjo wertu placu") ôdnosi sie do reprezyntacyje abo kodowanio liczb przi użyciu tego samego symbolu dlo roztōmajtych rzyndōw wielkości (bp. "miyjsce jedności", "miyjsce dziesiōntek", "miyjsce setek") jak tyż, z pōnktym podstawy, przi użyciu tych samych symbolōw do reprezyntacyje ułōmkōw (bp. "miyjsce dziesiōntek", "miyjsce setek").
Użycie 0 za miyjsce, a tōż użycie pozycyjnyj notacyje je po piyrszy roz poświadczōne w tekście dżinijskim z Indyje zatytułowanym Lokavibhâga, datowanym na 458 r. n.e. i dopiyro na poczōntku XIII w. te kōncepcyje, przekazowane za postrzednictwym nauki świata arabskigo, ôstały wkludzōne do Europy ôd Fibonacciego ze użyciym hindusko-arabskigo liczbowego systymu.
Wynik sie rachuje bez wielokrotne przidowanie pojedynczych cyfr z kożdyj liczby, co zajmuje ta sama pozycyjo, przi postympowaniu ôd prawyj do lewyj.
Cyfra nojdalij na prawo je wertym dlo teroźnyj pozycyje, a wynik dlo dalszych przidowanych cyfr po lewyj strōnie wzrosto ô wert drugij (nojdalij na lewo) cyfry, co dycki wynosi jedyn (jeźli niy nula).
Tabulka mnożynio z dziesiyńciōma wierszami i dziesiyńciōma kolōnami zawiyro wyniki dlo kożdyj pory cyfr.
Podobne techniki sōm dlo ôdyjmowanio i dzielynio.
W terminologiji matymatycznyj ta cycha je ôkryślano za dowarcie, a piyrwyjszy wykoz je ôpisany za .
Suma w kolōnie z pynsami wynosi 25.
Ta ôperacyjo je powtorzano ze użyciym wertu z kolōny szylingōw, z ekstra krokym przidowanio wertu, co bōł przeniysiōny z kolōny pynsōw.
Jedna z typowych ksiōnżeczek, co miała 150 strōn, zawiyrała tabule z wielokrotnościami "ôd jednego do dziesiyńciu tysiyncy w roztōmajtych wertach ôd jednego farthinga do jednego fōnta".
To podszukowanie je niykej znōme za algorytm.
Arytmetyka tyż była używano ôd islamskich naukowcōw dlo nauczanio stōsowanio receptōw zwiōnzanych z Zakat i Irth.
Przidowanie (porzōnd ôznaczane symbolym plusa) je jedna ze sztyrech bazowych ôperacyji arytmetyki, dalsze trzi to ôdyjmowanie, mnożynie i dzielynie.
W algebrze, inkszyj dōmynie matymatyki, przidowanie może być tyż wykōnowane na abstrakcyjnych ôbiektach, takich jak wektory, maciyrze, podprzestrzyństwa i podgrupy.
Użycie gerundatywnego sufiksu -nd dowo w wyniku "przidowanie", "rzecz do przidanio".
"Suma" i "summand" sōm ôd łacińskigo rzeczownika summa "nojwyższy, szczytowy" i zwiōnzanego z nim czasownika summare.
Niyskorniyjsze terminy postrzednioangelske "adden" i "adding" były spopularyzowane ôd Chaucera.
Bez przikłod winno wyrażynie a + b + c być zdefiniowane za (a + b) + c abo a + (b + c)?
Nawet niykere zwiyrzynta pozaludzkie wykazujōm ôgraniczōny talynt przidowanio, ôsobliwie naczelne.
Z ekstra doświadczyniym, dzieci uczōm sie przidować warcij bez wykorzistowanie kōmutatywności przidowanio bez rachowanie w gōra ôd srogszyj liczby, w tym przipodku ze zaczyńciym ôd trzi i rachowaniym "sztyry, piyńć."
Nula: Pōniywoż nula je addytywno tożsamość, przidowanie nule je trywialne.
Ukłodo sie rōwno dwa ułōmki dziesiyntne jedyn na drugim z kropkōm dziesiyntnōm w tym samym miyjscu.
Jeźli addyndy to sōm wartkości ôbrotowe dwōch wałōw, to idzie je przidać ze pōmocōm rōżniczki.
To użyło mechanizmu nośnego spōmoganego grawitacyjnie.
Coby ôdjōńć, ôperatōr musioł użyć dopołniynio kalkulatora Pascala, co wymogało tylu krokōw, co przidowanie.
Tak bramka XOR jak i AND sōm proste do zrealizowanio w cyfrowyj logice, co przizwolo na realizacyjo połnych układōw przidowanio, co za to mogōm być łōnczōne w barzij słożōne ôperacyje logiczne.
Moc implymyntacyji je richtich hybrydami tych trzech ôstatnich kōnstrukcyji.
Niyôczekowane przepołniynie arytmetyczne je doś czynsto prziczynōm błyndōw w programach.
Jeźli ja weznōńć dosłownie, to powyższo definicyjo je zastosowaniym twiyrdzynio ô rekuryncyji na czyńściowo uporzōndkowanym zbiorze N2.
Jeźli a abo b je nula, traktuj ja za tożsamość.
Tukej pōłgrupa tworzōm naturalne liczby, a grupōm je addytywno grupa liczb cołkowitych.
Kōmutatywność i asocjatywność przidowanio rzeczywistego sōm niyzawodne; przi definiowaniu liczby rzeczywistyj 0 za zbiōr ujymnych liczb racjōnalnych, łacno dojzdrzeć, iże ôna je tożsamość addytywno.
Trza dowiyś, iże ta ôperacyjo je dobrze zdefiniowano, przi czyniyniu z cugami Co-Cauchy'ego.
Zbiōr liczb cołkowitych modulo 2 mo ino dwa elymynta; ôperacyjo przidowanio, co ja erbuje, je znano w logice Boole'a za funkcyjo "wyłōnczno abo".
To dowo dwa roztōmajte uogōlniynia liczb przidowanio naturalnych do niyskōńczōności.
Je jeszcze wiyncyj uogōlniyń mnożynio aniżeli przidowanio.
Po prowdzie jeźli dwie liczby niyujymne a i b sōm ze rozmajtych rzyndōw srogości, to jejich suma je w przibliżyniu rōwno jejich maksimum.
Zawiyro idyjo sumy pojedynczyj liczby, co je sobōm, i prōznyj sumy, co je nulōm.
Cołkowanie je zortōm "sumowanio" nad kōntinuum, a barzij precyzyjnie i ôgōlnie, na rōżniczkowalnyj rozmajtości.
Kōmbinacyje linijowe sōm ekstra przidajne w kōntekstach, co w nich ajnfachowe przidowanie naruszyło by pewne prawidło normalizacyje, bp. miyszanie strategije w teoryji ger abo superpozycyjo stanōw w mechanice kwantowyj.
Dzielynie je jedna ze sztyrech bazowych ôperacyji arytmetyki, to znaczy spōsobōw łōnczynio liczb dlo tworzynio nowych liczb.
Dōmyny, co w nich zdefiniowany je euklidesowy podzioł (z resztōm) sōm nazywane dōmynami euklidesowymi i ôbyjmujōm piestrzynie wielōmianōw w jednym niyôkryślōnym (co definiuje mnożynie i przidowanie w formułach z jednōm zmiynnōm).
Ta cecha dzielynio je tyż używano przed siebie do reprezyntowanio samyj ôperacyje dzielynio, jak bez przikłod za etyketa na taście kalkulatora.
Rozdzielanie ôbiektōw po pora na roz w kożdyj rōndzie dzielynio na kożdo dowka kludzi do idyje 'kōnskowanio' - formy dzielynio, co w nij wielokrotnie ôdyjmuje sie wielokrotność dzielnika ôd samyj dzielnyj.
Ôsoba może użyć logarytmicznych tabul do podzielynio dwōch liczb bez ôdjyńcie logarytmōw tych numerōw, a potym wybadnie antylogarytmu wyniku.
Niykere jynzyki programowanio, take jak C, traktujōm cołkowite dzielynie jak w przipodku 5 powyżyj, tōż ôdpowiedziōm je liczba cołkowito.
Analogicznie, dzielynie b bez a (zapisane ) je rozwiōnzaniym y rōwnanio .
Przikładym mogōm być macierze i algebry kwaterniōnōw.
Wkludzynie takigo wyrażynio do wiynkszości kalkulatorōw powoduje pokozanie kōmunikatu ô błyńdzie.
Bez to, że to zastōmpiynie zmyńszo srogszo z dwōch liczb, powtorzanie tego procesu dowo stopniowo myńsze pory liczb, aże ôbie liczby sie zrōwnajōm.
Fakt, iże GCD idzie dycki wyrazić tym samym spōsobym, znany je za tożsamość Bézouta.
Dziynki tymu ulepszyniu algorytm nigdy niy wymogo wiyncyj krokōw aniżeli piyńciokrotność liczby cyfr (podstawa 10) myńszyj liczby cołkowityj.
Euklidesōw algorytm mo mocka zastosowań teoretycznych i praktycznych.
Euklidesōw algorytm może być używany do rozwiōnzowanio rōwnań diofantycznych, takich jak znojdowanie liczb, co społniajōm mocka kōngruyncyji zgodnie z chińskim twiyrdzyniym ô restach, do kōnstruowanio ułōmkōw ciōngłych i do znojdowanio akuratnych racjōnalnych przibliżyń numerōw rzeczywistych.
Nojsrogszy spōlny dzielnik je czynsto zapisowany za gcd(a, b) abo, barzij prosto, za (a, b), chocioż ta ôstatnio notacyjo je niyjednoznaczno, tyż używano dlo pojyńć takich jak ideał w piestrzyniu licz cołkowitych, co je ściśle zwiōnzany z GCD.
Bez przikłod ani 6, ani 35 niyma numerym piyrszym, pōniywoż ôba majōm dwa faktory piyrsze: 6 = 2 × 3 i 35 = 5 × 7.
Uwożo sie, iże faktoryzacyjo srogich liczb cołkowitych je rachōnkoro barzo ciynżkim problymym, a bezpieczyństwo mocy szyroko stōsowanych protokołōw kryptograficznych ôpiyro sie na jeji niywykōnalności.
Zbiōr wszyskich cołkowiych kōmbinacyji lynijowych a i b je naprowda taki sōm jak zbiōr wszyskich wielokrotności g (mg, kaj m je liczbōm cołkowitōm).
Inkszymi słowami, wielokrotności myńszyj liczby rk-1 sōm ôdyjmowane ôd srogszyj liczby rk-2, aże rest rk bydzie myńszy ôd rk-1.
Beztōż c dzieli zaczōntkowy rest r0, bo r0 = a - q0b = mc - q0nc = (m - q0n)c.
Nojprzōd prōbujymy pokryć prostokōnt kwadratowymi platami ô wymiarach b na b, ale ôstawiōmy prostokōnt ô fasōngach r0 na b, kaj r0 < b. Potym prōbujymy pokryć tyn prostokōnt kwadratowymi platami ô wymiarach r0 na r0.
Twiyrdzynie, co na nim sie ôpiyro definicyjo euklidesowego dzielynio, gwarantuje, iże taki iloroz i rest dycki istniyjōm i sōm niepowtarzalne.
Na kōńcu iteracyje pyntle zmiynno b przechowuje rest rk, za to zmiynno a przechowuje jeji poprzedniczka, rk-1.
Matymatyk i historyk B. L. van der Waerden sugeruje, iże Ksiynga VII wywodzi sie z podryncznika teoryje liczb napisanego ôd matymatykōw ze szkoły Pitagorasa.
Stolecia niyskorzij Euklidesōw algorytm ôstoł ôdkryty niyznoleżnie tak w Indyji, jak i w Chinie, zaôbycz dlo rozwiōnzanio rōwnań diofantycznych, co ukozały sie w astrōnōmiji i tworzyniu akuratnych kalyndorzōw.
Euklidesōw algorytm bōł po piyrszy roz ôpisany numerycznie i spopularyzowany w Europie w drugim wydaniu Problèmes plaisants et délectables (Problymy przijymne i miyłe, 1624) Bacheta.
W XIX stoleciu euklidesōw algorytm dokludziōł do rozrostu nowych systymōw cyfrowych, takich jak liczby cołkowite Gaussa i liczby cołkowite Eisensteina.
Peter Gustav Lejeune Dirichlet wydowo sie być piyrszy, co ôpisoł euklidesōw algorytm za podstawa srogij czynści teoryje liczb.
Bez przikłod, Dedekind bōł piyrszy, co udowodniōł twiyrdzynie Fermata ô dwōch kwadratach bez użycie niyôbyczajnyj faktoryzacyje liczb cołkowitych Gaussa.
Inksze zastosowania Euklidesowego algorytmu były rozwiniynte w XIX stoleciu.
Ôbrobiōno pora nowych algorytmōw rachowanio relacyje liczb cołkowitych, takich jak algorytm ôd Helamana Fergusōna i R.W. Forcade'a (1979) jak tyż algorytm LLL.
Grocze na pōmiana usuwajōm m-krotności myńszego stōsa ze srogszego.
Bez przizwolynie, by u zmiyniało sie we wszyskich możliwych liczbach cołkowitych, z jednego rozwiōnzanio (x1, y1) idzie wygynerować niyskōńczōno familijo rozwiōnzań.
W tyj dōmynie wyniki leda jakij matymatycznyj ôperacyje (przidowanio, ôdyjmowanio, mnożynio abo dzielynio) sōm redukowane modulo 13; to znaczy, wielokrotności 13 sōm przidowane abo ôdyjmowane, aże wynik znojdzie sie w przedziale 0-12.
Załōżmy teroz, iże tyn wynik je prawy dlo wszyjskich wertōw N do M - 1.
Dlo ilustracyje, prowdopodobiyństwo ilorazu 1, 2, 3 abo 4 wynosi w przibliżyniu ôdpednio 41,5%, 17,0%, 9,3% i 5,9%.
Jedno z niyefektywnych podejść do znaleziynio GCD dwōch liczb naturalnych a i b je porachowanie wszyjskich jejich spōlnych dzielnikōw; GCD je tedy nojsrogszym spōlnym dzielnikym.
Jak spōmniano wyżyj, GCD rōwno sie iloczynowi faktorōw piyrszych spōlnych dlo dwōch liczb a i b. Teroźne metody faktoryzacyje liczb piyrszych sōm tyż niyefektywne; moc modernych systymōw kryptograficznych nawet ôpiyro sie na tyj niyefektywności.
Algorytm GCD Lehmera używo ta samo ôgōlne prawidło co algorytm binarny do przispiyszynio rachowań GCD w leda jakich bazach.
Euklidesōw algorytm może być użyty do rozwiōnzowanio lynijowych rōwnań Diophantina i chińskich problymōw ze restami dlo wielōmianōw; idzie tyż zdefiniować ułōmki ciōngłe wielōmianōw.
Kożdo Euklidesowa dōmyna je dōmynōm niyôbyczajnyj faktoryzacyje (UFD), choć ôpaczność niy ma prawo.
Euklidesowa dōmyna je dycki dōmynōm ideału głownego (PID), dōmynōm cołkowōm, co w nij kożdy ideał je ideałym głownym.
Rachowniki i mianowniki sōm tyż używane w ułōmkach, co niy sōm czynste, w tym ułōmkach łōnczōnych, ułōmkach słożōnych i liczbach miyszanych.
Tyn termin ôstoł przōdzij użyty do ôdrōżniynio tyj zorty ułōmka ôd sekstansowego ułōmka używanego w astrōnōmiji.
Było to wyklarowane w XVII-wiecznym podrynczniku The Ground of Arts.
Iloczyn ôd ułōmka i jego ôpaczności wynosi 1, stōnd ôpaczność je multiplikatywnōm ôpacznościōm ôd ułōmka.
Ôstatek stowo sie rachownikym czyńści ułōmkowyj.
Pōniywoż 5×17 (= 85) je srogsze ôd 4×18 (= 72), wynikym porōwnowanio je .
Jeźli jedna trzecio jednyj sztwortyj to jedna dwanosto, to dwie trzecie jednyj sztwortyj to dwie dwanoste.
Niykej, coby ôsiōngnōńć ta sama precyzyjo, przidajny je niyskōńczōny powtorzajōncy sie ułōmek dziesiyntny.
Egipcjanie używali ułōmkōw egipskich BC.
Jejich metody dowały tako sama ôdpowiydź jak teroźne metody.
Moderne wyrażynie ułōmkōw znane za bhinnarasi wydowo sie być z Indyje z robōt Aryabhatty, Brahmagupty i Bhaskara.
W matymatyce,arytmetyka modularno je systymym arytmetyki dlo liczb cołkowitych, kaj liczby "ôwijajōm sie naôbkoło", kej ôsiōngajōm pewiyn wert, zwany modulusym.
Moc praktycznym zastosowaniym je ôbliczanie sum kōntrolnych w idyntyfikatorach numerōw seryjnych.
RSA i Diffie-Hellman używajōm wykłodanio modularnego.
To je używane ôd nojbarzij posiywnych implymyntacyji algorytmōw wielōmianu nojsrogszego spōlnego dzielnika, akuratnyj lynijowyj algebry i podstaw Gröbnera nad liczbami cołkowitymi i racjōnalnymi.
Ôperacyjo modulo, zaimplymyntowano w wielu jynzykach programowanio i kalkulatorach, je zastosowaniym modularnyj arytmetyki, co je czynsto używano w tym kōntekście.
Metoda wyciepowanio dziewiōntek przizwolo na gibke wybadanie dziesiyntnych porachowań arytmetycznych wykōnowanych ryncznie.
Lynijowy systym kōngruyncyje może być rozwiōnzany w czasie wielōmianowym ze pōmocōm pewnyj formy eliminacyje Gaussa, po wiyncyj wejzdrzij na lynijowe twiyrdzynie kōngruyncyje.
Mnożynie liczb cołkowitych (w tym liczb ujymnych), liczb racjōnalnych (ułōmkōw) i numerōw rzeczywistych je zdefiniowane bez systymatyczne uogōlniynie tyj bazowyj definicyje.
Iloczyn dwōch mior je nowōm zortōm miary.
Ôperacyjōm ôpacznōm do mnożynio je dzielynie.
Podzielynie liczby inkszyj ôd 0 bez nia sama rōwno sie 1.
To niyjawne użycie mnożynio może powodować niejednoznaczność, kej połōnczōne zmiynne ôdpadajōm mianu inkszyj zmiynnyj, kej miano zmiynnyj przed nowiasym może być pōmylōne z mianym ôd funkcyje, abo w noleżnym ôkryślyniu porzōndku ôperacyje.
Liczby, co majōm być pōmnożōne, sōm porzōnd nazywane "faktorami".
Ôkrōm tego bez to, że wynik mnożynio niy zależy ôd porzōndku faktorōw, rozrōżniynie na "mnożno" i "mnożnik" je przidajne ino na barzo elymyntarnym poziōmie i w niykerych algorytmach mnożynio, bp. w dugim mnożyniu.
Wynik mnożynio nazywōmy iloczynym.
Szalter logarytmiczny przizwoloł na gibke mnożynie liczb z akuratnościōm do kole trzech miyjsc.
Ôgōlno teoryjo dowo analiza wymiarowo.
Liczby zespolōne niy majōm uporzōndkowanio.
Tukej mōmy tożsamość 1, przeciwnie do grup w przidowaniu, kaj tożsamość je zaôbycz 0.
Coby to zoboczyć, rozwożmy zbiōr ôdwrocalnych macierzi kwadratowych ô danym wymiarze w danym polu.
Inkszym pozoru godnym faktym je to, iże liczba cołkowito przi mnożyniu niy ma grupōm - nawet jeźli wykluczymy nula.
W matymatyce procynt (z łac. per centum "bez sto") to liczba abo relacyjo wyrażōno jako ułōmek 100.
Ôbliczanie ze tymi ułōmkami było rōwnowożne ôbliczaniu procyntōw.
Dycki, kej godōmy ô procyntach, ważne je, coby ôkryślić, do czego ône sōm zglyndne (tzn. jako je suma, co ôdpado 100%).
Kej sie godo ô "10% wzrōście" abo "10% spodku" jakijś srogości, zwykło interpretacyjo je tako, iże to je wert zglyndny w relacyji do wertu zaczōntkowego tyj srogości.
To samo pōmiyszanie rozmajtych pojyńć procyntu i pōnktōw procyntowych może potyncjalnie sprawić powożne nieporozumiynie, kedy dziynnikorze informujōm bez przikłod ô wynikach welōnkōw, i wyrzekajōm tak nowe wyniki, jak i rozdziały z wczaśniyjszymi wynikami jako procynta.
Termin tyn bōł przipisany do łacińskigo per centum.
Poradniki gramatyczne i stylistyczne czynsto niy zgodzajōm sie co do tego, jak noleży zapisować procynta.
Kej stopy procyntowe sōm barzo niske, liczba 0 je włōnczōno, jeźli stopa procyntowo je myńszo aniżeli 1%, bp. "% Treasury Stock", a niy "% Treasury Stock").
Podobnie procynt zwyciynstw ôd drużyny, ułōmek szpilōw, co klub wygroł, je tyż porzōnd wyrzekany za dziesiyntno tajla; drużyna, co mo procynt zwyciynstw na poziōmie .500, wygrała 50% swojich szpilōw.
Ôdyjmowanie je tyż zgodliwe z przewidowalnymi prawidłami, co sie tykajōm pokrewnych ôperacyji, takich jak przidowanie i mnożynie.
Wykōnowanie ôdyjmowanio na liczbach naturalnych je jednym z nojprostszych zodań numerycznych.
Formalnie, liczba, co je ôdyjmowano je nazywano ôdyjmnōm, a liczba, co ôd nij je ôdyjmowano je ôdjymnik.
Ôdyjmowanie" je angelske słowo, co pochodzi ôd łacińskigo czasownika subtrahere, co za to je słożyniym sub "ôd pod" i trahere "ciōngnōńć".
Z pozycyje 3, niy potrza żodnych krokōw w lewo, coby ôstać na 3, tōż .
Coby przedstawić tako ôperacyjo, noleży przedużyć lynijo.
Wiedōnco cyfra "1" wyniku je potym ôdciepowano.
Na placu dziesiōntek 0 je myńsze ôd 1, tōż 0 je zwiynkszane ô 10, a rōżnica z 1, to znaczy 9, je zapisowano na placu dziesiōntek.
Potym ôdyjmujymy na placu setek, kaj 6 niy ma myńsze ôd 5, tōż rōżnica zapisujymy na placu setek wyniku.
Radszyj zwiynkszo cyfra setek ôdyjmowanego wyniku ô jedyn.
Ôdpowiydź wynosi 1 i je zapisano na placu setek wyniku.
To twiyrdzynie ôstało po piyrszy roz wymyślōne ôd Pierre'a de Fermata w 1637 roku na kraju egzymplorza Arithmetica, kaj prawiōł, iże mo dowōd, co je za srogi, coby zmieścić sie na kraju.
Twiyrdzynie piyńciu farbōw, co mo krōtki elymyntarny dowōd, stwiyrdzo, iże piyńć farbōw styknie do zafarbiynio karty i bōł dowiydziōny w niyskorym 19 stoleciu, jednak dowiydzynie, iże sztyry farby styknōm pokozało sie moc ciynżyjsze.
To było piyrsze ważne twiyrdzynie, co ôstało dowiedziōne ze pōmocōm kōmputra.
Ôkrōm tego kożdo karta, co potyncjalnie może być kōntrprzikładym, musi mieć tajla, co wyglōndo jak jedna z tych 1936 kart.
To twiyrdzynie było sformułowane w 1908 roku ôd Steinitza i Tietze.
Rozmajtość V nad skōńczōnym polym ô q elymyntach mo skōńczōno liczba racjōnalnych pōnktōw, jak tyż pōnktōw nad kożdym skōńczōnym polym ô qk elymyntach zawiyrajōncych to pole.
Twiyrdzynie, co ôd niego pōmysłodowca bōł Henri Poincaré, tyko przestrzyństwa, co lokalnie wyglōndo jak ajnfachowe trōjwymiarowe przestrzyństwo, ale je połōnczōne, mo skōńczōne miary i niy mo granic (zawarto rozmajtość trōjwymiarowo).
Po bezma stu latach starań matymatykōw, Grigori Perelman przedstawiōł dowōd tego twiyrdzynio we trzech robotach udostympniōnych w 2002 i 2003 roku na arXiv.
Perelman dopołniōł ta tajla dowodu.
Nieformalnie to pyto, eli kożdy problym, co jego rozwiōnzanie może być wartko zweryfikowane ôd kōmputra, może być tyż wartko rozwiōnzane ôd kōmputra; powszechnie uwożo sie, iże ôdpowiydź je niy.
Niy ôstało dowiedziōne, kere ś nich je fałszywe, ale powszechnie uwożo sie, iże piyrsze przipuszczynie je prawe, a druge fałszywe.
Bez przikłod, przipuszczynie Collatza, co tyko tego, eli pewne cugi liczb cołkowitych kōńczōm sie, abo niy, ôstało wybadane dlo wszyskich liczb cołkowitych do 1,2 × 1012 (bez bilijōn).
Te dowody mogōm być rozmajtyj zorty, takij jak weryfikacyjo jego kōnsekwyncyje abo mocne powiōnzania ze znōmymi wynikami.
Jedna z metod dowodu, co mo zastosowanie, kej je ino skōńczōny numer przipodkōw, co by mogły kludzić do kōntrprzikładōw, znōmo je za "brute force": w tym podejściu rozwożo sie wszyske możliwe przipodki i pokazuje, iże niy ône dowajōm kōntrprzikładōw.
Hipoteza kōntinuum, co prōbuje naznaczyć zglyndno kardynalność pewnych niyskōńczōnych zbiorōw, ôstała ôstatecznie wykozano za niyznoleżno ôd ôgōlnie przijyntego zbioru aksjōmatōw Zermelo-Fraenkel teoryje zbiorōw.
Mało teoretykōw liczb wōntpi, iże hipoteza Riemanna je prawo.
Logistyczno karta je wielōmianowym ôdmustrowaniym, czynsto podowanym za archetypowy przikłod tego, jak chaotyczne zachowanie może powstać z barzo ajnfachowych niylynijowych rōwnań dynamicznych.
Kepler dowiōd, iże je to granica relacyji dalszych liczb Fibonacciego.
Z dwōch powodōw ta reprezyntacyjo może prziniyś problymy.
Bez przikłod dwie reprezyntacyje 0.999... i 1 sōm rōwnowożne w tym syńsie, iże reprezyntujōm ta sama liczba.
Ze użyciym kōmputrōw i superkōmputrōw niykere stałe matymatyczne, w tym π, e i pierwiastek kwadratowy z 2, były porachowane z akuratnościōm do bez stu milijardōw cyfr.
Niykere stałe tak barzo sie rōżniōm ôd ajnfachowych, iże była wymyślōno nowo notacyjo, coby je rozsōndnie przedstawić.
Niykej symbolym reprezyntujōncym stało je cołke słowo.
0 (nula) je liczbōm jak tyż cyfrōm używanōm do przedstawianio tyj liczby w liczbach.
Miana dlo liczby 0 we angelskim jynzyku ôbyjmujōm nul, nought (UK), naught (US; ), nil, abo - w kōntekstach, kaj aby jedna sōmsiednio cyfra ôdrōżnio ja ôd litery "O" -oh abo o.
Dlo prostego pojyńcio braku, czynsto sie używo słōw nothing i none.
W kōntekście numerōw telefōnicznych je czynsto nazywano oh.
Symbol nfr, co ôznaczo piykny, bōł tyż używany do ôznaczanio poziōmu bazowego na cychōnkach grobowcōw i piramid, a dalekości mierzōno zglyndym bazowyj lynije za bydōnce powyżyj abo pōniżyj tyj lynije.
Babilōński symbol niy bōł richtich nulōm, pōniywoż niy bōł używany przed siebie, ani na kōńcu liczby.
Do roku 150 n.e. Ptolymeusz, pod wpływym Hipparcha i Babilōniokōw, używoł symbolu nule we swojim dziele ô matymatycznyj astrōnōmiji zwanym Syntaxis Mathematica, znanym tyż za Almagest.
To użycie było powtōrzōne w 525 n.e. w rōwnowożnyj tabuli, co była przełożōno bez łacińske nulla abo "brak" ôd Diōnizjusza Myńszego, kole cyfr rzimskich.
Lokavibhāga, dżinijski tekst ô kosmologiji, co przetrwoł we strzedniowiecznym sanskryckim przekładzie ôryginału Prakrit, co je wewnyntrznie datowany na 458 n.e (380 ery Saka), używo dziesiyntnego systymu wertōw, społym ze nulōm.
W 813 roku, al-Khwarizmi użōł hinduskich cyfr we swojich astrōnōmicznych tabulach."
Te ksiōnżka była niyskorzij przełożōno na łacina w XII stoleciu pod tytułym Algoritmi de numero Indorum.
Kōntynuowołch moje sztudyje dogłymbnie i nauczōłch sie dyskusyje.
Starołch sie ułożyć ta ksiōnżka w cołko tak zrozumiale, jak ino żech mōg, ze podzielyniym jij na piytnoście rozdziałōw.
Dziewiyńć indyjskich liczb to: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254-255 zawiyrajōm 0 za liczba naturalno, w tym przipodku je to jedyno naturalno liczba, co niy ma dodatnio.
Jako wert abo liczba, nula niy ma to samo, co cyfra nula, używano w systymach cyfrowych z pozycyjnōm notacyjōm.
Liczba 0 może, ale niy musi być widziano za liczba naturalno, ale je liczbōm cołkowitōm, tōż liczbōm racjōnalnōm i liczbōm rzeczywistōm (jak tyż liczbōm algebrajicznōm i liczbōm słożōnōm).
Niy może być piyrszo, bo mo niyskōńczōno liczba faktorōw, i niy może być słożōno, bo niy może być wyrażōno za iloczyn liczb piyrszych (bez to, że 0 musi być dycki jednym z faktorōw).
T prawidła ôbowiōnzujōm dlo leda jakij liczby rzeczywistyj abo zespolōnyj x, chyba iże podano inakszyj.
Funkcyjo kardynalności, zastosowano do zbioru prōznego, swroco zbiōr prōzny za wert, a tym samym przipisuje mu 0 elymyntōw.
W abstrakcyjnyj algebrze 0 je powszechnie używane do ôznaczanio zerowego elymyntu, co je elymyntym neutralnym dlo przidowanio (jeźli je zdefiniowany na rozwożanyj strukturze) i elymyntym pochłōniajōncym dlo mnożynio (jeźli je zdefiniowany).
Dlo niykerych srogości poziōm zerowy je naturalnym spōsobym wyrōżniōny spostrzōd wszyjskich inkszych poziōmōw, w czasie kej dlo inkszych je ôn mynij abo barzij arbitralnie ôbrany.
Wykozano, iże klaster sztyrech neutrōnōw może być na tyla sztabilny, iże może być uwożany za atōm sōm w siebie.
Bez przikłod elymynta tabule sōm nomerowane ôd 0 w C, tak iże dlo tabule n elymyntōw cug indeksōw tabule biegnie ôd 0 do .
W bazach danych je możliwe, coby pole niy miało wertu.
Dlo pōl tekstowych niy ma to prōzne ani prōzno fraza.
Kożde porachowanie, co zawiyro wert null dowo wynik null.
W Formule 1, jeźli panujōncy majster świata niy sztartuje już w Formule 1 w roku nastympujōncym po jego zwyciynstwie w wyścigu ô tytuł, 0 dostowo jedyn z kerowcōw zespołu, co ś nim panujōncy majster zdobōł tytuł.
Przōdzij masziny do pisanio niy rozeznowały O i 0; niykere modele niy miały ani ôsobnyj tasty dlo cyfry 0.
Wydowo sie, iże cyfra 0 z kropkōm we postrzodku zaczła sie jako ôpcyjo w mōnitorach IBM 3270 i je kōntynuowano w niykerych modernych krojach kōmputrowego pisma, takich jak Andalé Mōno, jak tyż w niykerych systymach rezerwacyje lotniczyj.
1 (jedyn, zwany tyż jednostkōm abo jednościōm) je liczbōm i cyfrōm numerycznōm używanōm do reprezyntowanio tyj liczby we liczbach.
W kōnwyncyjach znakowych, kaj nul niy ma uwożane ani za dodatnie, ani za ujymne, 1 je piyrszōm i nojmyńszōm dodatniōm liczbōm cołkowitōm.
Wiynkszość, jeźli niy wszyjske włosności 1 mogōm być z tego wywnioskowane.
Je to tōż liczba cołkowito po nuli.
Ôna była przekozano do Europy bez Maghreb i Andaluzyjo we strzedniowieczu, bez dzieła naukowe napisane po arabsku.
Sznity, co niy używajōm dugigo skoku w gōra na cyfrze 1, zaôbycz niy używajōm tyż poziōmego skoku bez piōn cyfry 7.
Podle definicyje, 1 je szyrokościōm, wertym bezzglyndnym abo normōm jednostkowyj liczby zespolōnyj, wektora jednostkowego i macierzi jednostkowyj (zwykle nazywanyj macierzōm tożsamości).
W teoryji kategoryje, 1 je niykej używane do ôznaczanio ôbiektu kōńcowego kategoryje.
Bez to, że wykładniczo funkcyjo ô podstawie 1 (1x) dycki je rōwno 1, jeji ôpaczność niy istniyje (co by była nazywano logarytmym ô podstawie 1, keby istniała).
Podobnie, wektory sōm czynsto normalizowane do wektorōw jednostkowych (tj. wektorōw ô szyrokości 1), pōniywoż te czynsto majōm barzij pragniōne włosności.
Je to tyż piyrszo i drugo liczba w cugu Fibonacciego (0 je zerowo) i je piyrszom liczbōm w mocy inkszych matymatycznych cugōw.
Jednak abstrakcyjno algebra może rozwożać pole z jednym elymyntym, co niy ma jednoelymyntowym zbiorym i nic niy je zbiorym.
Kod binarny je sekwyncyjōm 1 i 0, co je używano w kōmputrach do reprezyntowanio leda jakij zorty danych.
+1 to ladōnek elektryczny pozytōnōw i protōnōw.
Neopitagorejski filozof Nikōmachus z Gerasy prawiōł, iże jedyn niy ma liczbōm, ale zdrzōdłym liczby.
We Are Number One to śpiywka z 2014 roku z programu telewizyjnego dlo dzieci LazyTown, co zyskała popularność jako mym.
We fusbalu (fusbal) numer 1 je czynsto dowany tormanowi.
1 to nojniższy numer przizwolōny do użycio ôd groczy National Hockey League (NHL); liga zakozała używanio 00 i 0 pod kōniec lot 90. (nojwyższy przizwolōny numer to 98).
Kożdo losowo sekwyncyjo cyfr zawiyro arbitralnie duge podcugi, co wydowajōm sie niylosowe, zgodnie z twiyrdzyniym ô niyskōńczōnyj małupicy.
Po druge, bez to, że żodnyj transcyndyntalnej liczby niy idzie skōnstruować ze pōmocōm kōmpasu i lynijorza, niy ma możliwo "kwadratura koła".
Indyjski astrōnōm Aryabhata użōł wertu 3,1416 we swojij Āryabhaṭīya (499 n.e.).
Perski astrōnōm Jamshīd al-Kāshī w 1424 roku, bez użycie wielokōntu ô bokach 3×228, dostoł 9 sekstagymalnych cyfr, co w przibliżyniu ôdpado 16 cyfrōm dziesiyntnym, co było rekordym świata bez kole 180 lot.
Te unikajōm polyganio na niyskōńczōnych seryjach.
Zmodyfikowany ôd Salamina i Brenta, je tyż ôkryślany za algorytm Brenta-Salamina.
Je to przeciwne do niyskōńczōnych seryji abo iteracyjnych algorytmōw, co zachowujōm i używajōm wszyske postrzednie cyfry aże do dostanio ôstatecznego wyniku.
Take pōmoce spamiyntowanio sōm nazywane mnymotechnikami.
Cyfry to sroge drzewiane znaki przimocowane do gipsdeki, co spōmino kupla.
Numeryczno cyfra to pojedynczy symbol używany przed siebie (taki jak "2") abo w kōmbinacyji (takij jak "25"), do reprezyntowanio liczb w pozycyjnym systymie liczbowym.
Pozycyjny systym liczbowy mo jedna unikalno cyfra dlo kożdyj liczby cołkowityj ôd nule do, ale niy włōncznie, podstawy systymu liczbowego.
Ôryginalne cyfry były moc podane na teroźne, nawet do glifōw używanych do reprezyntowanio cyfr.
Majowie używali symbolu muszle do reprezyntowanio nule.
Tajski systym liczbowy je idyntyczny z hindusko-arabskim, z wyjōntkym symbolōw używanych do reprezyntowanio cyfr.
Ôba sōm systymami ô podstawie 3.
Poru autorōw w czasie ôstatnich 300 lot dojzdrzało możliwość pozycyjnyj notacyje, co skudzo sie do zmodyfikowanyj dziesiyntnyj reprezyntacyje.
Bez przikłod, 1111 (jedyn tysiōnc sto jedynoście) je repunit.
Ôkrōm rachowanio dziesiyńciu palcōw, niykere kultury rachowały knykcie, przestrzyństwo miyndzy palcami, jak tyż palce u nōg społym ze palcami u rōnk.
Kultury epoki kamiynnyj, w tym antyczne drzynne grupy amerykańske, używały karbownic do szpilōw hazardowych, usug ôsobistych i handlu towarami.
Ôd kole 3500 r. p.n.e. glinianne żetōny były stopniowo zastympowane ôd znakōw liczbowych wyciskanych ôkrōngłym rylcym pod rozmajtymi kōntami na gliniannych tabulkach (przōdzij kastlikach na żetōny), co potym były wypolane.
Te znaki liczbowe klinowego pisma spōminały ôkrōngłe znaki liczbowe, co zastōmpiyły i utrzimały addytywny zopis znaku-wertu ôkrōngłych znakōw liczbowych.
Liczby sekstagymalne były miynszanym podstawowym systymym, co utrzimowoł z numera podstawa 10 i podstawa 6 w sekwyncyji piōnowych klinōw i szewrōnōw pisma klinowego.
Unikalne liczby wojsk i miary ryżu ukazujōm sie za niyôbyczajne kōmbinacyje tych liczb.
Kōnwyncjōnalne liczby sōm doś ciynżke do pōmnożynio i podzielynio.
Żydzi zaczli używać podobnego systymu ( hebrajskecyfry), a nojstarsze znane przikłady to mōnety z kole 100 r. p.n.e.
Majowie z Postrzodkowyj Ameryki używali miyszanego bazowego systymu 18 i 20, prowdopodobnie erbniyntego po Ôlmekach, co zawiyroł zaawansowane funkcyje, take jak pozycyjno notacyjo i nula.
Wiedza ô kodowaniu wynzłōw i farbōw była stłumiōno ôd hiszpańskich kōnkwistadorōw w XVI stoleciu i niy przetrwała, chocioż ajnfachowe masziny zapisujōnce we zorcie kipu sōm durch używane w andyjskim regiōnie.
Nul było po piyrszy roz użyte w Indyji w 7 stoleciu n.e. ôd Brahmagupty.
Arabscy matymatycy rozszyrzili tyn systym ô ułōmki dziesiyntne, a Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī napisoł ô tym ważno robota w IX stoleciu.
Systym binarny (podstawa 2), bōł rozpropagowany w XVII stoleciu ôd Gottfrieda Leibniza.
Zmiynne, co dlō nich rōwnanie mo być rozwiōnzane, sōm tyż nazywane niywiadōmymi, a werty niywiadōmych, co społniajōm rōwność, sōm nazywane rozwiōnzaniami rōwnanio.
Rōwnanie warōnkowe je prawe ino dlo ôkryślōnych cyn zmiynnych.
Barzo czynsto przijmuje sie, iże prawo strōna rōwnanio je rōwno nula.
Rōwnanie je analogiczne do wogi, co na nia wrażo sie gewichty.
Je to wychodno idyjo algebraicznyj geōmetryje, ważnyj dōmyny matymatyki.
Do rozwiōnzowanio rōwnań z ôbōch familiji stōsuje sie techniki algorytmiczne abo geōmetryczne, co sie wywodzōm z lynijowyj algebry abo matymatycznyj analizy.
Te rōwnania sōm ôgōlnie ciynżke; czynsto szuko sie ino po to, coby stwiyrdzić istniynie abo brak rozwiōnzań, a jeźli sōm, coby porachować jejich liczba.
Na ilustracyji x, y i z sōm inkszymi srogościami (w tym przipodku liczbami rzeczywistymi) reprezyntowanymi jako kołowe wogi, a kożde z x, y i z mo inkszo woga.
Beztōż rōwnanie z niyôkryślōnym R je ôgōlnym rōwnaniym dlo ôkryngu.
Proces znojdowanio rozwiōnzań abo, w przipadku parametrōw, wyrażanio niywiadōmych ze pōmocōm parametrōw, nazywo sie rozwiōnzowaniym rōwnanio.
Mnożynie abo dzielynie ôbōch strōn rōwnanio bez niynulowo liczba.
Rōwnanie algebraijczne je jednowariantowe, jeźli tyko ino jednyj zmiynnyj.
W matymatyce, teoryjo układōw linijowych je podstawōm i fundamyntalnōm tajlōm linijowyj algebry, przedmiotu, co je używany we wiynkszyj tajli teroźnyj matymatyki.
Tyn formalizm przizwolo na ôkryślynie położynio i włosności ôgnisk ôd stożkowyj.
Tyn pōnkt widzynio, nakryślōny ôd Kartezjusza, zbogaco i modyfikuje zorta geōmetryje wymyślōnyj ôd antycznych greckich matymatykōw.
Wykładnicze rōwnanie diofantyczne to take, co dlō niego wykładniki człōnōw rōwnanio mogōm być niywiadōmymi.
Teroźno algebraiczno geōmetryjo ôpiyro sie na barzij abstrakcyjnych technikach abstrakcyjnyj algebry, ôsobliwie algebry kōmutatywnyj, z jynzykym i problymami geōmetryje.
Pōnkt na płoszczyźnie noleży do algebrajicznyj krziwyj, jeźli jego spōłrzyndne społniajōm dane wielōmianowe rōwnanie.
W czystyj matymatyce rōwnania rōżniczkowe podszukuje sie z poru rozmajtych pōnktōw widzynio, głownie bez zajmowanie sie jejich rozwiōnzaniami, to znaczy zbiorym funkcyji, co społniajōm dane rōwnanie.
Rōżniczkowe rōwnania linijowe, co majōm rozwiōnzania, co je idzie przidować i mnożyć bez spōłczynniki, sōm dobrze zdefiniowane i zrozumiałe, a akuratne zawarte rozwiōnzania sōm uzyskowane.
PDE mogōm być używane do ôpisu roztōmajtych zjawisk, takich jak źwiynk, ciepło, elektrostatyka, elektrodynamika, przepływ płynōw, prynżystość abo kwantowo mechanika.
Rozwiōnzanie to je przipisanie wertu niyznōmym zmiynnym, co sprawio, iże rōwności w rōwnaniu sōm prawe.
Zbiōr wszyskich rozwiōnzań rōwnanio je jego zbiorym rozwiōnzań.
Znoleżnie ôd kōntekstu, rozwiōnzowanie rōwnanio może polygać na znaleziyniu abo leda jakigo rozwiōnzanio (styknie znaleziynie jednego rozwiōnzanio), wszyskich rozwiōnzań, abo rozwiōnzanio, co społnio dalsze włosności, bp. takigo, co noleży do danego przedziału.
W tym przipodku rozwiōnzań niy idzie wymianować.
Rozmajtość zort rōwnań je srogo, podobnie jak metod, co im ôdpadajōm.
Może to wynikać z braku matymatycznyj wiedze; niykere problymy były rozwiōnzane dopiyro po stoleciach starań.
Wielōmiany ukazujōm sie w wielu dōmynach matymatyki i nauki.
Moc autorōw używo tych dwōch słōw zamiynnie.
Formalnie miano wielōmianu to P, a niy P(x), ale użycie funkcyjnego zopisu P(x) je z czasōw, kej rozrōżniynie miyndzy wielōmianym a zwiōnzanōm z nim funkcyjōm było niyklarowne.
Idzie jij ale używać na leda jakij dōmynie, co w nij je zdefiniowane przidowanie i mnożynie (to znaczy na leda jakim piestrzyniu).
Wielōmianōm małego stopnia nadano specyficzne miana.
Wielōmian 0, co go idzie uznać za taki, co niy posiado żodnych wyrazōw, je nazywany wielōmianym zerowym.
Pōniywoż stopiyń niynulowego wielōmianu je nojsrogszym stopniym leda jakigo pojedynczego wyrazu, to tyn wielōmian mo stopiyń drugi.
Wielōmiany idzie klasyfikować podle liczby człōnōw ô niynulowych spōłczynnikach, tōż jednōmianowy wielōmian nazywo sie jednōmianym, dwumianowy - dwumianym, a trōjmianowy - trōjmianym.
Kej je ôn używany do definiowanio funkcyje, dōmyna niy ma tak ôgraniczōno.
Wielōmian w jednyj niyôkryślōności nazywōmy wielōmianym jednozmiynnym, wielōmian w wiyncyj aniżeli jednyj niyôkryślōności nazywōmy wielōmianym wielowertowym.
W przipadku pola liczb zespolōnych spōłczynniki niyredukowalne sōm lynijowe.
Jeźli stopiyń je srogszy aniżeli jedyn, to wykres niy mo asymptoty.
W elymyntarnyj algebrze do rozwiōnzowanio wszyskich rōwnań wielōmianowych piyrszego i drugigo stopnia w jednyj zmiynnyj nauczo sie metod takich jak wzōr na kwadratura
Jednak algorytmy znojdowanio elymyntōw mogōm być używane do znojdowanio numerycznych przibliżyń elymyntōw wielōmianowego wyrażynio leda jakigo stopnia.
Ôd XVI stolecio podobne mustry (co używajōm ôkrōm pierwiastkōw kwadratowych tyż pierwiastkōw sześciynne), ale moc barzij skōmplikowane, znane sōm dlo rōwnań trzecigo i sztwortego stopnia (patrz rōwnanie sześciynne i rōwnanie sztwortego stopnia).
W 1830 roku Évariste Galois dowiōd, iże wiynkszości rōwnań wyższego stopnia aniżeli sztyry niy idzie rozwiōnzać ze pōmocōm rodnikōw i pokozoł, iże dlo kożdego rōwnanio idzie postanowić, eli ôno je rozwiōnzowalne ze pōmocōm rodnikōw, a jeźli ja, to je rozwiōnzać.
Jednak mustry na rozwiōnzowalne rōwnania stopnia 5 i 6 były ôpublikowane (patrz funkcyjo piōntego stopnia i rōwnanie szōstego stopnia).
Nojbarzij posiywne algorytmy przizwolajōm łacno rozwiōnzować na kōmputrze rōwnania wielōmianowe stopnia srogszego aniżeli 1000 (patrz Algorytm szukanio korzyni).
Dlo zbioru rōwnań wielōmianowych w poru niywiadōmych sōm algorytmy, co przizwolajōm na postanowiynie, eli ône majōm skōńczōno liczba rozwiōnzań słożōnych i, jeźli ta liczba je skōńczōno, porachować te rozwiōnzania.
Rōwnanie wielōmianowe, co dlō niego nos interesujōm ino rozwiōnzania, co sōm liczbami cołkowitymi, nazywōmy rōwnaniym diofantycznym.
W przipadku funkcyji rzeczywistych spōłczynniki idzie traktować za liczby rzeczywiste.
Ta rōwnowożność klaruje, czymu kōmbinacyje lynijowe nazywōmy wielōmianami.
W przipadku spōłczynnikōw w piestrzyniu, "niystałe" musi być zastōmpiōne ôd "niystałe abo niyjednostkowe" (ôbie definicyje zgodzajōm sie w przipodku spōłczynnikōw w polu).
Kej spōłczynniki noleżōm do liczb cołkowitych, racjōnalnych abo skōńczōnego pola, sōm algorytmy, co przizwolajōm na wybadanie niyredukowalności i porachowanie faktoryzacyje do niyredukowalnych wielōmianōw (patrz faktoryzacyjo wielōmianōw).
Wielōmian charakterystyczny macierzi abo lynijowego ôperatora zawiyro informacyjo ô wertach włosnych ôd tego ôperatora.
Jednak szykowno i praktyczno notacyjo, co jij używōmy dzisiej, rozwinyła sie dopiyro w XV stoleciu.
To "dopołnio kwadrat", bez przekształcynie lewyj strōny we perfekt kwadrat.
Twiyrdzynie ôd Kartezjusza godo, iże dlo kożdych sztyrech całujōncych sie (wzajymnie stycznych) ôkryngōw, jejich prōmiynie społniajōm ôkryślōne rōwnanie kwadratowe.
Matymatycy babilōńscy z kole 400 r. p.n.e. i chińscy z kole 200 r. p.n.e. stōdowali geōmetryczne metody rozbioru do rozwiōnzowanio rōwnań kwadratowych z dodatniymi pierwiastkami.
Euklides, grecki matymatyk, ôbrobiōł barzij abstrakcyjno geōmetryczno metoda kole 300 r. p.n.e.
Al-Khwarizmi idzie dalij w lifrowaniu połnego rozwiōnzanio ôgōlnego rōwnanio kwadratowego bez akceptowanie jednyj abo dwōch ôdpowiedzi numerycznych dlo kożdego rōwnanio kwadratowego, przi lifrowaniu we tym samym czasie geōmetrycznych dowodōw.
Abū Kāmil Shujā ibn Aslam (Egipt, X stolecie) ôsobliwie bōł piyrszy, co zaakceptowoł liczby irracjōnalne (czynsto w formie pierwiastka kwadratowego, pierwiastka sześciynnego abo pierwiastka sztwortego) za rozwiōnzania rōwnań kwadratowych abo za spōłczynniki w rōwnaniu.
