Lillian Diana Gish (Santu Gavinu 14, 1893 – Frearzu 27, 1993) fit una atora, regista e iscenezadora americana.
Gish fit una istella de su tzínema fentomada dae su 1912 fintzas a sos annos 20, e fit massimamente assotziadu chin su tzínema de su regista D. W. Griffith.
Issa at fatu meda triballu in sa televisione da sos annos 50 a sos annos 80, e at finidu sa carriera sua retzitenne chin Bette Davis in su filmi “Le balene d'agosto” in su 1987.
Sa primas zenerassiones de Gishes fint ministros de Dunkard.
Sa mama issoro abberriat sa Majestic Candy Kitchen e sas piseddas azuaiant a bènnere popcorn e caramellas a sos comporadores de su Majestic Theater postu acurtzu.
Lillian aiat dechessete annos cando est andada a Shawnee, Oklahoma, inue su frade de James, Alfread Grant Gish viviat cun sa muzere.
Su babbu est mortu in Norman, in Oklahoma, in 1912, ma issa fit torrada in Ohio calchi mese innanti.
Cando Lillian e Dorothy fint betzas bastante, ant cumintzadu a triballare in su teatru, ispissu donzuna viazenne pro períodos diversos.
Gish at sighidu a fàghere teatru e, mentras fit retzitenne “A Good Little Devil”, in su 1913, est dismajada pro culpa de s’anemia.
Sa retzitassione in cussa cunditzione de fritesa fit su motivu de unu dannu permanente a sos nérvios de medas poddighes.
Isse usaiat su talentu de issa chin sapiéntzia, e l’at fata diventare una eroina addoliada però forte.
Issa fit sa regista de unu filmi, “Remodeling Her Husband” (1920), inue aiat retzitadu sa sorre Dorothy, cando D. W. Griffith fit annadu a sa su logu de registrare chin s’unidade sua.
Issa aiat renuntziadu a su dinari, aiat dimandadu unu istipéndio pius bàsciu e una pertzentuale, gai chi s’istúdiu podiat usare su dinari pro mezorare sa calidade de sos filmis suos - leenne sos mezus atores, iscenezadores, etzètera.
Medas de sa féminas importante de sos filmis mudos, comente Gish e Pickford, fint morale e innotzente, ma a su comintzu de sos annos 30 (poi che ant comintzadu a usare su sonu ainnanti de su Códitze de produtzione pro sos filmis) custos rolos fint cunsiderados comente arretrados.
“Louis Mayer cheriat creare unu iscàndalu (“li cheriat fàghere fàghere birgonza”) gai chi su pubblicu leaiat in simpatia a Gish, ma Lillian no cheriat retzitare ne in daennantis ne in dausegus de sa tzinepresa, si che fidi torrada a retzitare in teatru.”
Cando Gish at detzisu de si che torrare a retzitare in su tzínema, l’ana nominada pro su Oscar comente metzore atora non protagonista in su 1946 pro su filmi “Duello al sole”.
Aiant pensadu a issa pro medas partes in su filmi “Via col vento”, pro esémpiu pro fàghere Ellen O’Hara, sa mama de Rossella (chi però poi at fatu Barbara O'Neil) o sa bacassa Belle Wating (retzitada dae Ona Munson).
At fatu sa parte de sa imperadora Maria Feodorovna pro unu musical de Broadway in su 1965 cramadu “Anya”, chi però no fit duradu meda.
L’ant fatu una intervista pro una série de documentarios de Hollywood: “A Celebration of the American Silent Film” (1980).
Li ant dedicadu una istella in sa Hollywood Walk of Fame in su número 1720 de Vine Street.
In su Festival de Cannes, a Gish su pubblicu li at tzocadu sas manos pro 10 minutos.
Sa puntada “Marry for Murder" est istada trasmitida su 9 de capidanni de su 1943.
Li ant dadu unu Oscar pro da carriera in su 1971 e in su 1984 su American Film Institute li at dadu un’àteru prémiu pro sa carriera.
Su die a poi, s’universidade li at dadu unu laurea honoris causa (Doctor of Performing Arts).
A poi chi si che est morta in su 1993, s’universidade at collidu dinari pro allargare una sala pro fàghere a bídere totu sas relíchias de propriedade de Gish.
Si comente triballaiat meda chi D. W. Griffith, medas aiant pensadu chi sos duos fini puru inamorados, però Gish non at mai cunfirmadu una cosa símile, puru si medas de cussos chi bi triballaiant pesaiant chi carchi cosa bi fit istada.
In sos annos de su 1920, Gish at triballadu chin Duell e, cando isse l’at denuntziada contenne chi aiant àpidu una relatzione, sa cosa fint diventada unu iscàndalu in sos giornales.
George Jean Nathan faghiat sempre sos cumprimentos a Gish pro sa retzitassione e l’aiat paragonada a Eleonora Duse.
In su períodu de istabbilidade política in sos Istados Unidos chi fit duradu finas a sa segunda gherra mundiale in Europa e s’atacu de Pearl Harbor, Gish si fit posta cuntra de s’intrada in gherra de sos Istados Unidos.
Joseph Frank Keaton (4 de santuaini, 1895 - 1 de frearzu 1966) connotu comente Buster Keaton, fit unu atore, cómicu, regista, produtore, iscenezadore e controfigura americanu.
Sa sua carriera fit cumintzada a annare male cando aiat firmadu unu cuntratu chin Metro-Goldwyn-Mayer e aiat pérdidu s’indipendéntzia artística.
Medas filmis de Keaton de sos annos de su 1920 sunt ancora cunsiderados meda importantes, comente pro esémpiu “La palla nº 13” (1924), “Come vinsi la guerra” (1926) e “Il cameraman” (1928).
“Su babbu si cramaiat Joseph Hallie ""Joe"" Keaton e viazaiat e faghiat ispetàculos chin una cumpanzia chin Harry Houdini chi si cramaiat Mohawk Indian Medicine Company, o puru Keaton Houdini Medicine Show Company; faghiat un’ispetàculos e bendiat meichinas chi naraiant chi fachiant meràculos.”
Keaton aiat contadu chi teniat ses meses cando est capitadu s’intzidente e dae cussu l’aiant postu proverzu.
S’ispetàculu fint pius che àteru una cummédia.
Aiant cosidu una màniga de valisa a sos bestires de Keaton ca teniat de si lantzare medas bortas.
Però Buster resessiat sempre a mustrare a sas autoridades chi no teniat biaitos o ossos segados.
Si fit pótidu ochire medas vias, si non fit istadu capatze de aterrare como unu battu.
Cando at cumpresu chi pro custa cosa su pubblicu riiat pius pagu, aiat detzisu de retzitare chena nessuna ghigna in cara.
Puru si teniat problemas chi sa leze e aiat fatu ispettàculos chi fint annados male in totu s’Inghilterra, Keaton fit diventadu meda famosu in teatru.
“In su frearzu de su 1917, aiat connotu Roscoe ""Fatty"" Arbuckle in sos Istúdios Talmadge in New York ca Arbuckle triballaiat chin Joseph M. Schenck."
Buster fidi un’atore nàschidu e pro su primu filmi sou “Fatty macellaio” li aiat dadu sa parte sùbitu.
Pius a poi, Keaton at nadu chi apena a poi de cussu triballu, fit diventadu su azudu regista de Arbuckle e l’azuaiat a iscriere sas trampas de sos filmi.
Fit basadu supra de una cumédia che fit andada meda bene, “The New Henrietta”, chi fit istada za fata a filmi chi su titulu “The Lamb”, chin s’atore protagonista Douglas Fairbanks.
At retzitadu in unos cortometraggios, cumédias chin títulos comente “Una settimana” (1920), “Il teatro” (1921), “I poliziotti” (1922) e “La casa elettrica” (1922).
“Su regista de cumédias Leo McCarey, ammentànnesi sos dies divertidos de cando si faghiant sas cumèdias de trampas, at nadu “Totucantos chircaimus de che furare sos chi ischiant iscriere trampas a sos àteros.”
Cando fint registrenne s’iscena de Sherlock Jr chin su serbatoju de abba in s’istatzione, Keaton si aiat segadu su trugu cando l’est arrivada totu cussa abba addossu, però si nd’est abbizadu solu medas annos a poi.
Su personazu de Keaton ndi èssidi dae suta s’abba chena dannu ca bi fint unu braconitu abertu.
A parte “Io... e il ciclone” (1928), sos filmi ancora meda famosu de Keaton sunt “La legge dell’ospitalità” (1923), “Il navigatore” (1924), “La palla nº 13” (1924), “Le sette probabilità” (1925), “Il cameraman” (1928) e “Il generale” (1926).
Puru si a sa fine, medas ant sempre nadu chi est istadu su filmi de Keaton pius bellu, cando est essidu a tzerta zente fit piàghidu e a àtera no.
Su distribbudore de sos filmi suos, United Artists, aiat insistidu chin su chi fachiat sa zestione de sa produtzione pro controllare sas ispesas e cheriat cambiare unas cosas de sa trama.
Sos atores depiant imparare a memória sas peràulas istranzas de sa isceneggiadura, pagas peràulas a sa vorta e retzitare deretu.
Normalmente, su regista fit Jules White, chi cheriat sempre marcare sas trampas e sa farsa e pro custu sos filmi suos si assimizant a sos cortometraggios de “I tre marmittoni”
Però, sicomente a White li piaghiant sa cumédias chin trampas fortes e violentas, cussa chi aiat fatu pro sa Columbia sunt istadas pius pagu fantasiosas e divertidas.
Su urtimu filmi chi at fatu si cramat “El Moderno Barba Azul” (1946) e lu at fatu in Mèssicu; fit unu filmi chi pagu dinari e non lu ana idu in América finas a cando non est essidu in videocassetta in sos annos ‘80, chi su titulu “Boom in the Moon” (e in italianu “Buster Keaton nella luna”).
In su filmi “I fidanzati sconosciuti”, Keaton faghiat su regista e diriziat atores comente Judy Garland e Van Johnson, chi retzitaiant pro sa prima vorta paris in una iscena chi beniant a pare in mesu a un’istrada.
Sicomente su filmi fit piàghidu meda, in su 1950 una televisione de Los Angeles, aiat pedidu a Keaton de fàghere un’ispetàculu a sa sola e in direta.
Puru sa muzere de Buster Keaton, Eleonor, teniat una parte in sa série (in una figura de teatru aiant disegnadu issa comente Giulietta e Buster comente Romeo).
Su triballu in televisione de Buster Keaton in sos annos ‘50 e ‘60 lu aiat azuadu a fàghere ammentare sos filmis mudos.
Cando za aiat passadu sos chimbanta annos, Keaton fit resessidu a torrare a fàghere sas sua trampas cómicas, e una chi poniat unu pe supra de una mesa e moviat s’àteru pe in ària, muntenzende custa postura pro una iscuta e poi fit rutu in terra in su palcu.
“Keaton teniat sa versione istampadas de “Senti, amore mio”, “La palla nº 13”, “Io... e il ciclone” e “Tuo per sempre” (chena bobina) e sos cortometraggios “La barca” e “I genitori di mia moglie”. Chi Rohauer, Keaton los aiat trasferidos dae filmi de base de nitradu chi si fint guastenne a tzellulosa acetada.”
In su 1962, in Buffalo, New York, Jim Mohr aiat fatu unas pubblitzidades pro sa birra Simon Pure e a Keaton aiant pedidu de torrare a fàghere unas de sas trampas chi faghiat in sos filmis mudos.
In su mese de Nadale de su 1958, Keaton aiat fatu una cumparsa ispetziale in una puntada de “A Very Merry Christmas" de su programma “The Donna Reed Show” chi annaiat is sa ABC."
In su 1960, fit torradu a sa MGM pro un’urtima vorta fatende sa parte de un’addestradore de leones e, sempre in su matessi annu, aiat triballadu in su filmi addatadu dae su libbru de Mark Twain “Le avventure di Huckleberry Finn”.
“Aiat traballadu chi su cómicu Ernie Kovacs pro una proa de unu programma de televisione cramadu "Medicine Man," e aiat registradu carchi iscena su 12 de zannarzu 1962, su die prima chi Kovacs fit mortu in un’intzidente de machina.”
Viazaiat supra de unu currellu de trenu chin su motore, chi su bonete tipu “pork pie” chi usaiat sempre e fatende trampas cómicas comente cussas de sos filmis de 50 annos prima.
Poi, in su 1965, aiat fatu unu viazu in Italia pro retzitare una parte in su filmi “Due Marines e un Generale”, chi Franco Franchi e Ciccio Ingrassia.
Una de sas parodias pius malas est “Il nord ghiacciato” (1922), una farsa ispettiosa de sos melodrammas de William S. Hart, comente pro esémpiu “Il vendicatore” (1916) e “The Narrow Trail” (1917).
Su pubblicu de sos annos ‘20 si fit abitzadu de sa parodia e aiat cunsideradu su filmi meda ispassosu.
In su filmi bi fit puru una parte de una moninca chi retzitaiat e chi meda probbabbilmente s’ispiraiat a un’àteru ispetàculu (cramadu “Peter the Great”).
Nota: in sa fonte paritzas vortas su paranúmene ("Great Stoneface") de Keaton est iscritu irballadu.
In sos primo annos de su 1920, Keaton aiat comintzadu a inamorare chin Dorothy Sebastian e in sos primos annos de su 1930 chin Kathleen Key.
Aiat imparadu a si libberare dae una camisa de fortza imparenne unos manizos de Harry Houdini.
Aiat pedidu du divórtziu in su 1935, a poi chi aiat agatadu a Keaton chin Leah Clampitt Sewell, sa muzere de su milionàriu Barton Sewell, in unu albergo de Santa Barbara.
Non aiat bufadu pro chimbe annos.
Sunt restados isposados finas a cando isse non est mortu.
Tancadu in unu ispidale finas a cando si ch’est mortu, Keaton no agataiat paghe e caminaiat sempre intro de camera sua, nenne chi si che cheriat torrare a domo.
S’iscanzadura, iscrita dae Sidney Sheldon, chi aiat fatu puru su regista, si basaiat prus o mancu supra de sa vida de Keaton però bi aiat medas irballos e sas tres muzeres fint diventadas solu una.
Sos membros de s’assotziassione, pesonas de sa televisione e de su mundu de s’ispetàculu, triballant pro fàghere ammentare a sa zente sa vida e su triballu de Keaton; sunt atores, produtores, romanzeris, artistas, iscritores de fumetos, musicistas e istilistas, comente puru zente chi solu li piaghiat meda sas maias de Buster Keaton.
“Hirschfeld naraiat chi sa istellas de sos filmi modernos fint pius difítziles de disegnare e chi sos filmis mudos comente Stanlio e Ollio e Keaton chi “pariant una caricatura issos etotu”.”
“Su criticu de filmis Roger Ebert aiat nadu chi “su menzus pagliacciu de sos filmis mudos fit Buster Keaton, so solu pro cussu chi faghiat, ma puru ca ischiat comente lu fàghere.”
“Su regista Mel Brooks at nadu chi Buster Keaton at àpidu meda importàntzia pro isse: “Li devo (a Buster) meda in duos modos: ca est istadu unu granne mestru comente regista e puru dae unu puntu de vista umanu ca fit una pesona chin meda talentu chi podias abbaidare fatende cosa ispantosas.
Su atore e intrattènidore Johnny Knoxville at faeddadu de Keaton comente unu chi lu at ispiradu cando at pensadu a sas trampas de Jackass.
A Lewis li fit piàghidu meda chi Eleanor aiat nadu chi sos ogros suos fint comente sos de Keaton.
“In su 1964, aiat nadu in una intervista chi pro fàghere custu bonete tipu “pork pie” ispetziale “aiat leadu unu bonete Stetson lu aiat segadu” e poi fatu sa farda pius tosta chi abba e túcaru.”
Sos bisajos de parte de su babbu fint de su Galles.
Lloyd aiat comintzadu a triballare chin Roach cando custu aiat abertu unu istúdiu sou in su 1913.
In su 1919, aiat lassadu a Lloyd ca cheriat fàghere s’atora drammàtica.
Narant chi pius Lloyd abbaidaiat a Davis pius li piaghiat.
Harold Lloyd aiat detzisu de no fàghere pius personazos tragicomicos e ómines comunes chi teniat siguresa e fint positivos.
“Pro creare unu personazu nou, Lloyd si aiat postu una paia de otzales de ossu ma chena lentes, però teniat bestimenta normale; prima imbetze, si poniat mustatzos fintos e bestimenta larga, comente su personazu de Chaplin “Lonesome Luke”.”
“Fint personazos normales e sa zente podiat creere chi si podiant innamorare.”
Su 24 de austu de su 1919, si fit postu in posa pro una série de fotografias in su istúdio Witzel Photography Studio de Los Angeles. Aiat leadu una bomba pessenne chi fit finta e l’aiat usada pro atzèndere una sigareta.
Lloyd fit atzendhende sa sigareta dae sa mìccia, cando sa bomba est iscopiada, brusiendeli sa cara, sas petorras e isempiendesi sos ogros.
Lloyd e Roach aiant finidu de triballare paris in su 1924 e Lloyd fit diventadu unu produtore indipendente chi sos filmis suos.
Totus cussos filmis aiant fatu meda sutzessu e meda dinari, a su punti chi Lloyd fit diventadu unu de sos atores pius pagados de sos annos vinti ("sos annos vinti" means in the 1920s).
Però su caràtere ispiritosu chi teniat, che fidi atesu dae su pubblicu chi fit sufrenne sa depressione de sos annos de su 1930.
Su 23 de martu de su 1937, Lloyd si aiat bendidu su terrinu de su istúdiu sou cramadu Harold Lloyd Motion Picture Company a unu grupu de zente de cresia cramadu The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints.
Fit torradu una vorta a retzitare in su filmi “Meglio un mercoledì da leone” chi cheriat essere unu omènaggiu a sa carriera de Lloyd chi però non fit bene; su regista fit Preston Sturges e fit finantziadu dae Howard Hughes.
“Lloyd e Sturges teniat ideas diferentes supra comente fàghere e gherraiant meda cando fint registrenne su filmi; a Lloyd lu preocupaiat massimamente chi Sturges aiat passadu bàtoro meses a iscriere su primu tertzu de s’iscenetzadura e “solu una chida, o puru mancu de una chida, pro iscriere totu su restu”.”
Una pessonas pessaiant chi su teatru de The Old Gold Comedy Theater fit una versione pius lepia de Lux Radio Theater e bi partetziapaiant personaggois importantes de su tzinema e de sa radio de cussos tempos, comente Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman, e Alan Young.
Medas annos a poi, aiant agatadu 29 discos de tzellulosa acetada de sos ispetàculos de Lloyd in domo sua e como tzirculant intras sos colletzionistas de ràdios antigas.
Est istadu unu potentadu de su Al-Malaikah Shrine de Los Angeles e a sa fine lu aiant nominadu potentadu imperiale de sos custodes de relicuàriu de s’America de su norte in s’anno 1949-1950.
A Lloyd li aiant dadu su titolu de comandante Rank and Decoration of Knight Commander Court of Honour in su 1955 e poi incoronadu 33° Inspector General Honorary in su 1965.
Si narat chi, comente prima cosa, Lloyd apat detzisu de iscriere su contu de sa vida sua pro Simon e Schuster.
Fit diventadu famosu pro sas fotografias de modellas nudas comente Bettie Page e s’ispozadrista Dixie Evans, fatas pro zornales pro ómines.
“Non aimus mai pensadu chi bi deviat essere unu pianista.”
Si sunt acurtziados a su chi cherio, ma non sunt arrivados finas a fundu”.
In sos primo annos de su 1960, Lloyd aiat fatu duas cumpiladuras de filmis, chi teniant iscenas de suas cumédias betzas “A rotta di collo” e “Il lato comico della vita”.
Time-Life aiat trasmitidu medas filmis chi fint pius o mancu intreos, usenne puru una musicas de Scharf chi li aiat dimandadu Lloyd de fàghere.
Su documentatriu de Brownlow e Gill fit istadu trasmitidu chin una série PBS cramada American Masters e aiat rennovadu s’interesse in su triballu de Lloyd in sos Istados Unidos, però guasi totu sos filmis non si agaittaiant.
“Aiant adotadu puru Gloria Freeman (1924–1986) in capidanni de su 1930 e li aiant cambiadu su numene a Marjorie Elizabeth Lloyd, però totu la cramaiant “Peggy”.”
Davis asi che fit mortu de atacu de coro in su 1969, duos annos prima chi si che moriat Lloyd.
In su 1925, in su momentu metzore de sa sua carriera, Lloyd fit diventadu unu massone de sa Alexander Hamilton Lodge No.
In su 1926, lu aiant nominadu su 32° massone de sos ritos iscotzesos in sa varde de Los Angeles, California.
Una parte de s’inventàriu personale de sos filmis mudos de Lloyd (chi tanno si baliant 2 milliones de dòllaros) est andada istrutta in austu de su 1943 cando s’istanzia inue teniat sos filmis aiat leadu fogu.
Però si fint sarvados dae su fogu sa domo e sos àteros palatos.
In su 1960, a Lloyd ana riconnotu su triballu fatu pro su tzínema dendeli una istella supra de sa Hollywood Walk of Fame chi is agatada a su numeru 1503 de Vine Street.
Sa segunda mentzione fit unu afrontu pro Chaplin, chi a cussu punto fit ischifadu de su McCarthyismu e pro cussu li aiant negadu su vistu pro intrare in so Istados Unidos.
Gladys Marie Smith (8 de aprile, 1892 – 29 de maju, 1979), connota comente Mary Pickford, fit una atora e produtora canadesa e americana chi at triballadu pro chimbanta annos.
Su babbu, John Charles Smith, fit su fitzu de emigrados inglesos metodistas chi faghiant cale si siat tipu de triballu.
Pro fàghere piaghere a sos parentes de su maridu, sa mamma de Pickford l’aiat batizada metodista, ca fit sa religione se du babbu.
Gladys, sa mama e duos frates pius minores aiant viazadu in totu sos Istados Unidos chin su trenu, fatende parte de cumpanzias de teatru iscadente.
A sa fine, Gladys aiat otentu una parte non protagonista in su 1907 in un’opera de teatru de Broadway “The Warrens of Virginia”.
Una vorta finidu s’ispetàculu de Broadway però, Pickford fit torra chena triballu.
Si fit abitzada in presse chi fàghere s’atora in sos filmis fit pius fàtzile de lu fàghere supra de unu palcu, in cussos trempos.
Pickford aiat nadu du su sutzessu chin sa Biograph: faghio partes de pulidoras o segreterias e de cale si siat natzionalidade... Poi apo pessadu chi si resessio a intrare in medas filmis, a sa fine mi faghio a connòschere e mi aiant a chircare pro triballare.
In zannarzu de su 1910 Pickford aiat viazadu chi unu grupu de sa Biograph pro arrivare Los Angeles.
A sos atores non li riconnoschiant sa parte a sa fine se sos filmis in sa cumpanzia de Griffith.
Pickford aiat lassadu a sa Biograph in su mese de Nadale de su 1910.
Fit torrada a retzitare in Broadway in sa produtzione de David Belasco “A Good Little Devil” (1912).
In su 1913, aiat detzisu de triballare solu fatende filmis.
Pickford aiat lassadu su palcu pro triballare chin Zukor.
Cumédias-trazédias comente “The Bishop's Carriage” (1913), “Caprice” (1913) e massimamente “Hearts Adrift” (1914) l’aiant fata diventare irresistìbile pro medas ispetadores.
Tess of the Storm Country fit bessidu chimbe chidas a poi.
Solu Charlie Chaplin, chi fit unu pagu pius famosu de Pickford in su 1916, teniat ateretantu ammaju pro sos críticos e su púbblicu.
Fit puru diventada sa vitze-presidente de sa sotziedade de tzínema Pickford Film Corporation.
Sicomente non aiat àpidu una pitzinnia normale, li piaghiat fàghere custas partes.
In austu de su 1918, su cuntratu de Pickford fit iscadidu e, sicomente non cheriat atzetare sas cunditziones de Zukor pro lu rennovare, li aiant ofertu $250,000 pro no fàghere pius filmis.
Chin United Artists, Pickford aiat sighidu a retzitare e fàghere sa produtzione de sos filmis suos, potenne detzídere puru comente los cheriat distribbuire.
“In cussu períodu, aiat fatu puru “Little Annie Rooney” (1925), un’àteru filmi inue Pickford faghiat sa parte de una pisedda, “Passerotti” (1926), inue aiat ammeschiadu s’istile de Dickens chin cussu de s’espressionisimu tedescu chi aiant creadu dae pagu, e poi sa cumédia de amore “My Best Girl” (1927), chin Charles ""Buddy"" Rogers, chi poi est diventadu su maridu.”
Faghiat sa parte de una pisedda ispuntziadora chi fachiat sa bella vida in Coquette (1929), su sou primu film chin non fit mudu e no teniat prusu sos boccolos, ma unu caschetto chi fit de moda in sos annos ‘20.
Però a su pubblicu non piaghiat cando faghiat parte pius impegnadas.
Sos atores famosos de Hollywood si fini meda iscaghentados cando fint arrivados sos filmis sonoros.
In su 1933 aiat detzisu de no retzitare pius, a poi de tres filmis chi fint annados meda male; su urtimu est istadu “Segreti” (1933).
In sa prima gherra mundiale, aiat azuadu a bendere Liberty Bonds, fatende medas discursos pro ispronare sa zente; aiat comintzadu in Washington, D.C, bendende chin Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Theda Bara e Marie Dressler.
In unu discursu in Chicago, fit resessida a bendere bond chi teniant unu valore istimadu de chimbe milliones de dòllaros.
A sa fine de sa prima gherra mundiale, Pickford aiat pensadu de creare una fundatzione cramada Motion Picture Relief Fund pro atzuare sos atores pòveros.
De consighentzia, in su 1940, sa fundatzione fit resessida a comporare su terrinu e costruire una domo e unu ispidale cramados Motion Picture Country House and Hospital, in California.
In su 1916, fit resessida a otènnere custos diritos, cando teniat unu contraltu chin sa Famous Players in Famous Plays (poi diventada Paramount) de Zukor.
Sa Mary Pickford Corporation est istada pro pagu tempus sa cumpanzia de produtzione de Pickford.
Sos distribbudores (chi faghiant parte de sos istúdios) faghiant in modu chi sas produtziones issoro bessiant in sos tzínemas issoro.
Fit solu una cumpanzia de distributzione chi azuaiat a sos produtores indipendentes a fàghere bídere sos filmis issoro in sos tzínemas e los azuaiat a afitare tzínemas lìberos chi fint de propiedade de àteras cumpanzias.
Idu chi puru issa finantziaiat, produiat e fit s’istella de sos filmis suos, Pickford fit diventada sa femina pius importante chi aiat mai triballadu in Hollywood.
Chin Chaplin sunt istados cumpanzos in sa cumpanzia pro medas annos.
Si naraiat chi in sos annos de su 1910, a unu tzertu puntu fit ràida dae Moore e però aiat pérdidu su fitzu.
Aiant vividu paris pro meda annos, puru si si lassaiant medas vortas.
In cussu períodu, Pickford aiat passadu s’influéntzia cando bi fit sa pandèmia de su 1918.
Fint annados in Europa apenas isposados; sos ammiradores de Londra e de Parigi aiant fatu brigas chirchenne dei si acurtziare a sa copia famosa.
Pickford sighiat a incarnare sa pisedda sémplitze, virtuosa però furiana.
Medas presidentes e pesona de sa nobbilesa chi arrivaiant a sa Casa Bianca, dimandaiant si podiant visitare Pickfair, sa villa in ue istaiat sa copia in Beverly Hills.
Àteros irvitados fint George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H. G. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder, e Meher Baba.
Fint sempre in mostra comente sos rapresentates non uficiales se s’América in su mundu, e si presentaiant in isfiladas, segaiant nastros de inauguratziones e faghiant discursos.
Aiat finidu pro divortziare su 10 de zannarzu de su 1936.
Criticaiat sos difetos físicos, comente pro esémpiu su fatu chi Ronnie fit bassu e chi Roxanne teniat sos dentes tortos.
Sos frades, Lottie e Jack, sunt mortos totos duos pro problemas de alcolismu, issa in su 1936 e isse in su 1933.
A pagu a pagu Pickford si che aiat ritiradu, istenne guasi sempre in Pickfair e lassenne chi li faghiant visita solu Lillian Gish, su fizastru Douglas Fairbanks Jr. e una àteras pagas pesonas.
In su 1959 fit dépida annare in tribbunale pro unas chistiones de propiedade de una televisione, sa North Carolina TV WSJS-TV.
"Charles ""Buddy"" Rogers aiat autorizadu medas visitas turísticas a sa villa de Pickfair e faghiat bídere puru su bar tipu western chi Pickford aiat fatu comporare pro Douglas Fairbanks e puru unu cuadru de Pickford in su salotu."
Teniat puru una domo in Toronto, Ontario, Canada.
Sa imprenta de sa manos e se sos pese suos sunt in mostra in su teatru tzinesu de Grauman in Hollywood, California.
Su teatru in su palatu de su memoriale de James Madison, in sa bibblioteca de su Cungressu si cramat Mary Pickford Theater in onore a issa.
Unu tzínema pro sas primas visiones est istadu abertu su 25 de maju de su 2001 in Cathedral City, California e si cramat The Mary Pickford Theatre.
In mesu, b’est unu istire de iscena raru e ispettaculare, chi aiat postu in su filmi” Dorothy Vernon of Haddon Hall” (1924), disegnadu dae Mitchell Leisen, e poi su Oscar ispetziale sou e unu portaprendas.
Sa domo de família che l’aiant imbolada in su 1943 e medas se sos blocos che los aiant mannados a Pickford in California.
In su 1993, l’ana dedicadu unu Golden Palm Star in sa Palm Springs Walk of Stars
Dae zannarzu a tríulas 2011, su Toronto International Film Festival at postu in mostra in sa Canadian Film Gallery de su TIFF Bell LightBox una colletzione di cosas de Mary Pickford.
Est istada donada a su Keene State College e in custu períodu la sunt acontzenne pro la pònnere in mostra.
Su 8 de aprile de su 2017, unu Doodle de Google at ammentadu chi Mary Pickford fit nàschida 125 annos prima.
Gloria Josephine May Swanson (27 de martu, 1899 - 4 de aprile 1983) fit una atora, produtora e impresaria americana.
Sicomente fit innamorada se Francis X. Bushman, unu atore de sos Studios Essanay, chircaiat de lu sighire in totu sos istúdios Chicago inue isse triballaiat.
Su primu filmi sonoru chi aiat fatu fit in su 1929 e si cramaiat “L'intrusa” e pro cussu l’aiant nominada sa segunda vorta pro unu Oscar.
Su babbu fit de eréntzia isvedesa e americana e sa mama teniat eréntzia tedesca, frantzesa e polaca.
In donzi manera, l’aiant leada pro faghere sa cumparsa.
Sa prima parte sua fit istada una cumparsa minore chin s’atritza Gerda Holmes, chi però l’aiat frutadu (in cussos tempos) meda dinari: $3.25.
In su 1915, aiat fatu sa parte de co-protagonista in “Sweedie Goes to College” chin Wallace Beery, chi poi est diventadu su primu maridu.
Vernon e Swanson si intendiant meda in s’ischermu e piaghiant a su pubblicu.
A Badger piachiat bastante Swanson comente atora e la aiat proposta a su regista Jack Conway pro “Her Decision” e “You Can't Believe Everything” in su 1918.
Súbbitu a poi, aiat fatu “Why Change Your Wife?” (1920), “Something to Think About” (1920), e “The Affairs of Anatol” (1921).
Fit diventadu famosu in su 1921 retzitenne in “Cavalieri dell'Apocalisse”, ma Swanson lu connoschiat dae cando fit proenne a diventare atore e faghiat parte minores e no pariat capatze de aere sutzessu.
Fit istada sa prima vorta chi si podiat fàghere filmis in sos logos istóricos inue fit istadu Napoleone.
In cussa època, Swanson fit s’istella chi totu cheriant comente garantzia de sutzessu.
Sa produtzione aiat finidu pro essere unu disacatu e Parker non s’ischiat detzídere, e sos atore non teniant bastante esperiéntzia pro retzitare comente cheriat issa.
Sos de s’associatzione si sighiant a lamentare chin Will H. Hays, diretore de sa Motion Picture Producers and Distributors of America.
A Hays piaghiat su contu de base ma b’aiat cosa chi non li annaiant bene e las aiat chérfidas cambiare prima chi su filmi essiat in sos tzínema.
Aiat propostu de dare totu su dinari in contante pro su filmi nou e aiat fatu un’anàlisi pretzisa e puntuale de sos istóricos finantziarios de issa.
Kennedy però li aiat sutzeridu de dare su triballu de regista a Erich von Stroheim pro un’àteru filmi mudu, “The Swamp”, chi poi li aiant cambiadu de numene a “La regina Kelly”.
Stroheim aiat triballadu medas meses pro iscriere s’iscenetzadura de base.
Aiant blocadu sa registrassione de su filmi in zannarzu e lissentziadu Stroheim, a poi chi Swanson si fit lamentada de isse e de comente fit addenne sa cosa.
In su 1929, “L’intrusa” fit unu filmi sonoru e chin cussu Swanson aiat bínchidu su segundu Oscar.
Sa prima vorta in sos tzínemas fint istada in Londra e fit su primu filmi sonoru americanu.
In su 1933, “Perfect Understanding” fit una cumédia sonora, e est istadu s’únicu filmi fatu dae custa cumpanzia.
In su 1948, aiat comintzadu a triballare in sos palcos e in sa televisione chin su programma “The Gloria Swanson Hour”.
Sa trama in su filmi est de un’atora de sos filmis mudos chi non tenet pius sutzessu, Norma Desmond (Swanson), e est innamorada de unu iscenezadore fallidu, Joe Gillis (William Holden).
“Norma zogat una partida a cartas chi unu grupu de atores cramados "the Waxworks"."
Sos sonnos de Norma se torrare a su sutzessu sutzedint, e cando Gillis detzidit de la lassare, issa prima narat chi si cheret ochire e poi ochit a isse.
Puru si Swanson aiat protestadu ca li aiant dimandadu de fàghere una proa a bídere comente essiat in s’ischermu, a sa fine li fit piàghidu ca podiat fàghere pius dinari de cando triballaiat in televisione o in teatru.
Poi, Swanson aiat fatu puru unu programma cramadu “Crown Theatre with Gloria Swanson”, chi fit una antolozia e onzi intantu retzitaiat.
“Fit s’“istranza misteriosa” de su programma “What's My Line”."
Aiat retzitadu puru una vorta in su 1966 in una puntada de “The Beverly Hillbillies” fatende sa parte se issa etotu.
“Su atore e iscenezadore Harold J. Kennedy, chi aiat imparadu su triballu a Yale e in su Mercury Theatre de Orson Wells, aiat sutzeridu a Swanson de partetzipare a "Reflected Glory", una cumédia chi aiat duradu meda in sos palcos de Broadway chin Tallulah Bankhead comente protagonista.
A poi de su sutzessu chin ”Viale del tramonto”, aiat retzitadu in Broadway in una versione noa de “Twentieth Century” chin José Ferrer e in “Nina” chin David Niven.
Sicomente fit una repubbricana, in sos annos dae su 1940 a su 1944, aiat azuadu pro sa elessione de Wendell Willkie e in su 1964 pro presidente de Barry Goldwater.
Aiat leadu meichinas dada dae Beery e chi la depiant azuare cando li beniat su bombitu de manzanu; invetze li aiant causadu un’istrumu e che l’aiant leada a s’ispidale incussiente.
In su 1923, aiat adotadu unu piseddu de unu annu, Sonny Smith, e li aiat cambiadu su numene a Joseph Patrick Swanson, su numene de su babbu de issa.
Fit raida de isse prima chi su divórtziu chin Somborn diventait ufitziale e custu aiat pótidu fàghere nàschere unu iscàndalu e finire sa sua carriera de atora.
A poi de sos bàtoro meses passados a sanare dae su istrumu, si che fint torrados a sos Istados Unidos comente si fint zente de nobbilesa europea.
Isse fit diventadu su rapresentante esecutivu de Pathé (USA) in Franza.
“Swanson naraiat chi fidi una “súrbile mentale”, una chi fit sempre chirchenne de cumprendere comente si faghent sas cosas e chi proaiat in onzi manera a trasformare ideas in cosa veras.”
Si fint connotos a casu in Parigi cando Swanson fit proenne sos bestires de Coco Chanel pro su filmi de su 1931 “Tonight or Never”.
Sos amigos, chi li naraiant chi non lis piaghiat, l’aiant avisada chi fit fatende un’irballu.
Swanson aiat pensadu chi podiat finire de retzitare, ma za dae su comintzu, su coju annaiat male ca Davey fit unu arcolizadu.
Fit su iscritore chi aiat azuadu a iscriere sa autobiografia de Billie Holiday “La signora del blues”, e s’iscritore de “Il mal di zucchero” unu libbru de salude de su 1975 chi si agatat ancora oe, e aiat puru iscritu sa versione inglesa de su libbru de Georges Ohsawa “You Are All Sanpaku”.
Swanson e su maridu aiant connóschidu a John Lennon e Yoko Ono ca a issos piaghiat meda su triballu de Dufty.
L’ana cremada e ant interradu sa chisina in una cresia cramada Episcopal Church of the Heavenly Rest chi si agatada in sa Fifth Avenue de New York.
In su 1974, Swanson fit unu de sos istranzos de onore de su Telluride Film Festival.
Sicomente faghiat ispettàculos eróticos, sos filmis de Nielsen los censuraint in sos Istados Unidos e su traballu sou non lu connoschiat pratigamente neune.
Sa família de Nielsen si fit trasferida medas vortas cando issa fit minore ca su babbu fit chirchenne triballu.
Su babbu de Nielsen si che fit mortu cando issa teniat batórdighi annos.
In su 1901, cando teniat 21 annos, Nielsen fit raida e fit nàschida sa fiza, Jesta.
Nielsen aiat poi acabadu s’iscola de teatru in su 1902.
Su istile di retzitassione de Nielsen fit minimalista e si fit ammustradu cando aiat fatu sa parte de una pisedda immalisciada chi faghiat una bruta fine.
Nielsen e Gad si fint isposados e poi aiant fatu arteros bàtoro filmis paris.
Mi fio abitzada chi su tempus de sos cortometraggios fit finidu.
Sicomente sos filmis de Nielsen si bendiant meda bene a fora, sa Union li faghiat fàghere oto filmis a s’annu.
“Faghio totu su chi podio fàghere e inventaio cosas noas pro fàghere in modu chi sos filmis de Asta Nielsen los connoschiant in totu su mundu”.
In su 1911, aiant fatu una chirchera e Nielsen l’aiant votada comente s’atora pius importante de su mundu, sighida dae Linder e meda pius in daenante de su cumpatriota danesu Valdemar Psilander.
In su 1921, Nielsen, chin sa sua cumpanzia de distributzione de Asta Films, aiat retzitadu in Amleto chi sos registas Svend Gade e Heinz Schall.
Però, istudiosos de tzínema importantes chi ant iscritu sa sua filmografia, pubblicada dae Filmarchiv Austria in su 2010 non faeddant mai de custu filmi.
Aiat triballadu in filmis tedescos finas a cando non fint arrivados sos filmis sonoros.
A poi, Nielsen aiat detzisu de retzitare solu in teatru.
Cumprendende chi bi podiant aere consighentzias, Nielsen aiat detzisu de si che annare dae sa Germania in su 1936.
In su 1919 aiant za divotziadu e Nielsen aiat isposadu s’armadore isvedesu Freddy Windgårdh.
Si fint isposados in comune e sunt istados paris pro paritzu tempus dae su 1923 finas a guasi su 1930.
Fred Astaire (nàschidu chi su numene de Frederick Austerlitz; 10 de maju, 1899 – 22 de làmpadas, 1987) fit unu ballarinu, atore, cantante, coreografu e presentadore de televisione americanu.
At retzitadu in pius de 10 musical de Broadway e de su West End, at fatu 31 filmis musicales, bàtoro ispetziales in sa televisione e madas registrassiones.
Sa mama de Astaire fit nàschida in sos Istados Unidos dae una família de emigrados tedescos chi beniant dae sa Prussia e s’Alsatzia.
Fritz fit chirchenne triballu in su mundu de sa produtzione de sa birra e fit annadu a Omaha, Nebraska, ca lu aiant leadu in sa Storz Brewing Company.
“Johanna aiat pensadu de fàghere unu “ispetàculu de frade e sorre”, chi fit una cosa de moda in cussos tempos pro duos piseddos.
Aiant comintzadu sa iscola Alviene Master School Theatre and Academy of Cultural Arts.
L’imparaiant a ballare, faeddare bene e a cantare pro potere fàghere unu ispetàculu.
In una intervista, sa fitza de Astaire, Ava Astaire McKenzie aiat nadu chi a Fred li poniant unu capellu pro lu fàghere pàrrere pius artu.
Sicomente su babbu fit unu bravu bendidore, fint resessidos a firmare unu contraltu chi sa cadena de su Tzircúitu Orpheum e aiant fatu ispettàculos in tzitades de su ovest e su sud de sos Istados Unidos.
In su 1912, Fred si fit cunvertidu a sa fede episcopale.
Aurelio Coccia, unu ballarinu de sas cumédias musicales, lis aiat imparadu su tango, su valzer e àteros ballos chi Vernon e Irene Castle aiant fatu diventare famosos.
In su 1916, aiat connotu a George Gershwin, cando custu fit triballenne comente composidore pro sa sotziedade de musica de Jerome H. Remick.
“De su triballu chi aiat fatu pro su The Passing Show in su 1918, Heywood Broun aiat iscritu: “In unu sero chi totu ana balladu bene, Fred Astaire at fatu puru menzus... Chi sa cumpanza, Adele Astaire, at fatu unu grande ispetàculu chin unu ballu isortu meda bellu.”
A cussu puntu, sa capatzidades de ballarinu de Astaire fint fatende passare in umbra a sa sorre.
Su tip tap de Astaire in cussos tempos fit consideraru su mentzus de totu.
Cando “Cenerentola a Parigi” fit finidu, sos frades Astaire fint annados a Hollywood pro fàghere unu provinu de ischermu (chi est istadu pérdidu) pro sa Paramount Pictures, chi però non los aiat cunsiderados bonos pro fàghere filmis.
Sos frades Astaire si che fint gherrados e aiant detzisu de non triballare pius paris, ma custu fatu aiat azuadu a Astaire a fàghere àteras cosas.
In su 1933, lu aiant imprestadu a sa MGM pro podere fàghere sa prima cumpàrfida in Hollywood in unu musical de sutzessu comente “La danza di Venere”.
“Aiat iscritu a s’atzente: “Poto puru fàghere un’àteru filmi chi issa, ma non semus pius una iscuadra!”
S’acopiada, chi sas coreografias de Astaire e Hermes Pan, aiat azuadu a fàghere de modu chi su ballu diventaiat una parte importante de sos musical de Hollywood.
Supra de noe, ses musical chin Astaire e Rogers sunt diventados sos musical chi ant fatu pius dinari pro sa RKO; totu custos filmis aiant dadu meda importu e una màzine de arte a totu sos istúdios chi bi aiant balanzadu.
Aiat dadu s’illusione chi una camera fissa aiat registradu totu su ballu in una sola vorta.
S’istile de ballu de Astaire permitiat a sos chi lu abbaidaiant de sighire su totu su ballu e sa coreografia.
Sa segunda innovassione de Astaire fit de su contestu de su ballu; aiat impostu chi totu sas cantones e sos ballos depiant essere ligados a su contu de su filmi.
“Astaire podiat fàghere un’ispettacolu a sa sola e lu aiat cramadu “sa caltzita sola”.”
Creo chi Ginger Rogers lu fidi.
Faghiat meda finta.
In su 1976, su presentadore de unu programma inglesu, Sir Michael Parkinson, aiat dimandadu a Astaire chie fit istada sa cumpanza de ballu metzore pro isse.
Puru si faghiat meda sutzessu, Astaire aiat detzisu chi non cheriat essere ligadu a nessuna cumpanza de ballu.
In totu cussu períodu, Astaire aiat sempre cunsideradu importante triballare chin sos coreaografos.
“Aiant triballadu paris in “Balla con me” in su 1940, fatende unu ballu meda famosu chi si ispiraiat a "Begin the Beguine”, una cantone de Cole Porter.
Aiat retzitadu chin Bing Crosby “La taverna dell'allegria” (1942) e poi in “Cieli azzurri” (1946).
“In s’àteru filmi bi fit “Puttin' On the Ritz”, una cantone chin ballos meda innovadores chin sunt restados sempre ligados a isse.”
Su sou primu filmi, “L'inarrivabile felicità” (1941) aiat fatu diventare Hayworth famosu.
“Bi fit unu dupietu pro sa cantone “I'm Old Fashioned”, chi poi est diventada sa cantone pius importante de su ispetàculu de Jerome Robbins pro onorare a Astaire fatu da su ballitu de New York in su 1983.
Astaire aiat fatu sa coreografia a sa sola ma aiat incassadu pagu dinari.
In su filmi “Jolanda e il re della samba” (1945) aiat annantu unu ballu de avanguàrdia e istranzu.
Sempre timende e pensenne chi sa sua carriera fit acantu a finire, Astaire aiat nadu chi si che cheriat ritirare cando fit ancora fatende su filmi “Cieli azzurri” (1946).
Totos duos custos filmis aiant avivadu su sutzessu a Astaire e in su 1950 aiat fatu àteros duos musical.
“Tre piccole parole” fit annadu bastante bene in su tzínema, invetze “Torna con me” fit istadu una delusione económica.
Sicomente fit costadu meda, su dinari chi aiat gualanzadu sa prima vorta chi fit essidu non fit bastadu a fàghere unu profitu.
Però poi, sa muzere Phyllis si fit immalaidada e si che fit morta impresse de crancu.
“Papà Gambalunga” aiat alanzadu bastante ma non meda in su tzínema.
De sa matessi manera, su progetu nou de Astaire - s’urtimu musical chi MGM “La bella di Mosca” (1957) chin Cyd Charisse, non aiat fatu bistente dinari in su tzínema.
“Su primu de cussos programmas, “An Evening with Fred Astaire de su 1958, aiat bínchidu noe Emmy Awards, inclusu “Mezore esibissione de unu atore solu” e “Mezore esibissione de un’atore solu de totu s’annu”.
“Fàghere gai aiat però fatu unu dannu ca medas pensaiant chi su ballu fatu da isse in custu ispetziale non fidi su tipo de esibissione pro cussu prémiu.”
Aiant azustadu su vídeo originale, tresferendechelu supra de una formadu pius modernu e cuperenne sas partes guastas chin àteru materiale.
In tres àteros filmis Astaire aiat fatu partes chi non depiat ballare, e programmas in televisione dae su 1957 a su 1969.
Sa cumpanza de ballu de Astaire fit Petula Clark chi faghiat sa parte se sa fiza regelosa.
Astaire at sighidu a retzitare finas in sos annos setanta.
In sa segunda cumpilada, cando teniat za 76 annos, aiat fatu unu ballu de pagos passos chi Kelly, s’urtima cumpanza de ballu in unu musical.
In su 1978, aiat fatu unu filmi pro sa televisione chin Helen Hayes cramadu “A Family Upside Down” chi fit annadu bene; in su filmi faghiant sa parte de una copia de zente manna chi problemas de salude.
Astaire aiat dimandadu a su atzente sou de li fàghere otènnere una parte in “Galactica” ca a sos nebodes lis piaghiat e sos produtores fint istados meda cuntentos de fàghere una puntada intrea chi isse.
“Meda a poi chi aiant finidu su triballu de fotografia pro su ballu a sa sola de “I Want to Be a Dancin' Man” pro su filmi “The Belle of New York” de su 1952, aiant detzisu chi sos bestires de iscena de Astaire e s’iscenografia fint tropu pòveros pro isse e aiant detzisu de cambiare totu s’iscena.
Da un’incuadradura a s’àtera, sas duas esibissiones sunt pretzisas in onzi particulare.
Su sou istile de ballu si che connoschiat sempre e at infendentzadu s’istile American Smooth de ballu e at dadu critérios pro comente zudicare sos musical chin ballos chi sunt bénnidos a poi.
At notadu chi s’isitle de ballu de Astaire in sos filmis de apoi fit sempre su matessi, chi Pan lu azuaiat o no.
“Però custu fit sempre limitadu a cussu períodu chin momentos meda fantasiosos chi beniant cramados “dream ballets” (ballas de sonnu).”
A poi aiat ammitidu: “Depia fàghere guasi totu a sa sola.”
“Medas ballos si faghiant pensenne a su “gimmick”, unu ballu comente in cussu de “Sua Altezza si sposa” o fatende finta de ballare chi sa umbra sua, comente in “Follie d'inverno”.
Triballaiant chin unu pianista pro sas proas (de sighidu fit su composidore Hal Borne), chi poi naraiat a s’orchestra si ni aiat cosas de cambiare.
Una vorta fata tota sa preparassione, si podiat comintzare a registrare cuittende e abbassenne su costu.
“No at mai a annare a fàghere sas cosas in presse... Pensat de essere tropu bravu”.
Michael Kidd, su coreografu de Astaire in su filmi “Spettacolo di varietà” de su 1953, si fit resu contu chi puru si isse pensaiat de non essere bastante motivadu, Astaire invetze fit trancuillu.
“Annanghimus s’aparéntzia poi.”
“Irving Berlin pensaiat chi Astaire podiat cantare sas cantone sua comente totu sos àteros cantetes mascros - “est bravu comente Jolson, Crosby o Sinatra, fortzis no pro sa oge ma pro comente interpretada sa cantone.”
In su períodu de sutzessu pius mannu, su numene de Astaire si agataiat in cantones de Cole Porter, Lorenz Hart e Eric Maschwitz, e puru oe sighit a ispirare sos chi iscrient cantones.
In su 1952, Astaire aiat registradu The Astaire Story, unu discu de bàtoro partes chin chimbe musitzistas e chi su diretore musicale Oscar Peterson.
Bogart aiat comintzadu a retzitare in ispettàculos de Broadway e su primu filmi fit istadu “Up the River” (1930) pro sa Fox, fatende puru partes segundàrias pro deche annos a poi, a bortas fatende su bandiu.
Sas partes de imbistigadore de Bogart comente Sam Spade (in “Il mistero del falco”) e Phillip Marlowe (in “Il grande sonno” de su 1946), su diventados modellos pro àteros imbistigadore de filmis noir.
Apenas a poi chi aiant fatu “Il grande sonno” (in su 1946, su segundu filmi paris), aiat dimandadu su divórtziu a sa terza muzere e aiat isposadu Bacall.
Chi su matessi tipu de personazu, aiat retzitadu sa parte de unu cumannante de una nave de sa segunda gherra mundiale in su filmi “L'ammutinamento del Caine” (1954), chi fit piàghidu meda a sos críticos a a sa zente, fatendeli otènnere un’àtera nomina pro menzus atore a sos Oscar.
Su numene “Bogart" benit dae su numene olandesu “Bogaert".
Maud sighiat sa fede episcopale inglesa, e fit parente de John Howland chi fit istadu supra de sa Mayflower.
“Clifford McCarty aiat iscritu chi sos pubblicistas de sa Warner Bros. aiant cambiadu sa data a su 23 de zannarzu de su 1900 “pro fàghere creere chi unu ómine nàschidu su die de Nadale non podiat essere una pesona mala comente sas partes chi deviat fàghere in su tzínema”.
Lauren Bacall aiat iscritu chi si faghiat una festa pro su compleannu de Bogart sempre su die de Nadale e isse ischertzaiat nenne chi gai che li bogaiant unu regalu onzi annu.
Maud faghiat disegnos commerciales e aiat imparadu a disegnare in New York e in Franza, e aiat istudiadu puru chin James Abbott McNeill Whistler.
Cando triballait meda bene podiat gualanzare $50,000 in unu annu - e custu fit meda dinari in cussos tempos, e fit meda de pius de cussu chi gualanzait su maridu, $20,000.
“Teniat duas sorres pius mannas: Frances ("Pat") e Catherine Elizabeth ("Kay")."
Unu basu in domo nostra fidi una festa.
Dae su babbu aiat eredadu s’interesse pro sos agos, s’amore pro sa pisca e pro sas barcas e sa passione pro sas feminas fortes.
A poi, Bogart fit istadu mannadu a sa Phillips Academy, unu collégiu; fit intradu ca sa família teniat medas connoschéssias.
Aiant dadu medas ispiegatziones; una fit chi che lu aiant catzadu ca che aiat betadu a su préside (o fortzis a unu bidellu) in su poju de s’iscola cramadu Rabbit Pond.
In su 1944, aiat poi dimandadu de fàghere unu triballu dae volontàriu pro sa Coast Guard Temporary Reserve controllenne sa costa de sa California chi su pànfilu sou, cramadu Santana.
In una, narat chi sa lara bi l’aiat segada una iscaza de balla cando aiant bombardadu sa nave sua (sa USS Leviathan).
Cando fint cambienne trenu, narant chi su prisoneri aiat dimandadu a Bogart paritzas vortas una sigareta.
A cando su dutore fit arrivadu a curare a Bogart, sa cicatrize si fit formada.
“invetze de mi pònnere sos puntos mi at arruinadu.”
In su períodu de su servítziu in marina, aiat comintzadu a si formare su caràtere e sas própias ideas, diferentes da sas de sa família e aiat comintzadu a si rebbellare.
Bogart fit torradu amigu de Bill Brady Jr. (su babbu teniat amigoos in su mundu de s’ispetàculu) e aiat otentu de triballare in unu ufítziu in sa sotziedade de William A. Brady cramada World Films.
Carchi mese a poi, aiat otentu sa prima parte de camerieri giapponesu in su opera de Alice de su 1921 intitulada “Drifting” (tenzende de nàrrere solu una frase), diventenne però poi un’atore in medas àteras operas de custa atora.
In una briga in unu bar, Bogart si fit torra istropiadu in sa lara, gherrenne chi su azudu de Louise Brooks.
A Bogart non li piaghiant sas partes chi aiat fatu a s’incomintzu ca pariant de pagu importu e de femmineddas, nenne chi fint: “partes de filmi istúpidos”.
Cando aiat dimandadu su divórtziu, Menken aiat nadu chi a Bogart l’interessaiat pius su triballu chi su de essere isposadu, e chi no li daiat atentu e la trataiat male.
Inie aiat connotu a Spencer Tracy, un’atore de Broadway chi a Bogart piaghiat meda e gai fint diventados meda amigos e cumpanzos de bufonzu.
A Tracy l’aiant pagadu meda de pius, ma Bogart fit in sos manifestos de su filmi.
Vintighimbe annos a poi, sos duos ómines aiant detzisu de fàghere su filmi “Ore disperate” paris.
Bogart andaiat e torraiat dae sos palcos de Hollywood e de New York tra su 1930 e su 1935, a bortas istenne chena triballare pro meda tempus.
Puru si Leslie Howard fit s’istella, su criticu de su The New York Times Brooks Atkinson aiat nadu chi s’ispetàculu fit “un’incantu... unu melodramma Western ispibillu... Humphrey Bogart faghet su parte in sa manera menzus comente atore.”
Warner Bros. aiant comporadu sos diritos pro fàghere su filmi de “La foresta pietrificata” in su 1935.
Howard, chi teniat sos diritos de produtzione, aiat nadu chi cheriat solu a Bogart comente atore in su filmi.
Cando Warner Bros. si fit abbizados chi Howard non cambiaiat idea, aiant tzedidu e dau sa parte a Bogart.
“Pro Variety “Sas minetas de Bogart sunt fàtziles dae creere.”
Bi devet essere carchi cosa in sa boghe mia, o in sa cara arrogante chi tenzo chi mi ponet contra a totu.
Puru si teniat meda sutzessu, a Warner Bros. no interessaiat de fàghere de Bogart unu atore importante.
Bogart aiat detzisu de urare cussos annos pro creare su personazu sou, un’ómine dolente, coragiosu, tzinicu, ammajadore, fragile, chi si ischiat leare in ziru a sa sola e chi però teniat unu códitze de onore.
Sa gherras chi Warner Bros. pro sas partes e su dinari fint sas matessi chi àteros atore piu famosos e pius pagu cumprensivos comente Bette Davis e James Cagney teniant chi custu istúdiu.
Sa única parte in cussu períodu fit istada in “Strada sbarrata” (1937, imprestadu a Samuel Goldwyn) e faghiat su bandidu, unu personazu ispiuradu a Baby Face Nelson.
In “Legione nera” (1937), unu filmi chi Graham Greene aiat definidu “intellizente e seguzare, puru si bastante sériu”, faghiat sa parte de unu bravu ómine chi si che fit ammischiau (e l’aiat distrutu) una organizatzione ratzista.”
“su probbrema fit chi si che fint bufenne su meu e eo fia fatende custu filmi ischifosu”.
Su 21 austu de su 1938, si fit isposadu pro sa terza vorta e puru custu fit unu coju chin medas probbremas; sa muzere fit Mayo Methot, un’atora ispabilla, una femina simpàtica cando non aiat bufadu però chin manias e ragagliosa cando fit imbriaga.
Aiat brusiadu sa domo issoro, lu aiat istocadu chin unu leputzu e si aiat segadu sas venas medas vortas.
“Segundo unu amigu issoro, Julius Epstein, “Su coju de Bogart chin Methot fit su sighidu de sa gherra tzivile.”
S’influéntzia de Methot supra de isse fit però sempre manna e Bogart aiat finidu pro sighire a bufare.
Si pensaiat chi unu atore, unu regista o unu istúdiu aiant fatu unu triballu iscadente, lu naraiat a totu in pubblicu.
Paul Muni, George Raft, Cagney e Robinson aiant totu nadu chi no pro cussa parte e gai aiant dadu a Bogart sa possibbilidade de retzitare una parte importante.
Sicomente fit triballenne bene chin Ida Lupino, Mayo Methot si fit fata meda zelosa.
Ischiat a memória Plato, Pope, Ralph Waldo Emerson e pius de centu versos de Shakespeare e si fit abbonadu a sa revista Harvard Law Review.
Ispirendesi a su romanzu de Dashiell Hammett, lu aiant prima fatu essire a puntadas in unu pulp magazine cramadu Black Mask in su 1929, e lu aiant usadu pro àteras duas versiones fatas prima; su segundu fit “Satan Met a Lady” (1936), chin Bette Davis.
Huston fit cuntentu chi Bogart faghiat a Sam Spade.
Su filmi teniat comente regista Michael Curtiz e fit prodotu dae Hal Wallis, e comente atores bi fint Ingrid Bergman, Claude Rains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid, Conrad Veidt, Peter Lorre e Dooley Wilson.
Si narat chi Bogart aiat sutzeridu chi Rick Blaine deviat essere unu zocadore de iscacos ca fit una metàfora de comente viviat sa vida chin sos amigos, sos nemigos e alleados.
A Bogart lu aiant nominadu comente mezore atore protagonista ma aiat pérdidu contra a Paul Lukas chi aiat retzitadu in “Quando il giorno verrà”.
In su 1943 e 1944, Bogart fit annadu chin Methot a fàghere viazos organizados dae United Service Organizations e War Bond, chi fint diventados meda difítziles, in Itàlia, Africa de su norte (incluida Casablanca).
“Cando si sunt connotos, Bacall teniat 19 annos e Bogart 44; isse la cramaiat “Baby”.
“Nos amus a divertire meda paris”.
“By Myself and Then Some”, HarperCollins, New York, 2005.
Pensaiat de essere su amparadore e sa ghia de Bacall e Bogart si che fit apropienne de cussu cómpitu.
“E poi tente unu ispitiru chi però una irfumadura fastidiosa disprétziu.
Su faeddu, chin sas iscenas annantas dae Hawksn in particulare, faghet medas allusiones sessuale e Bogart non convinchet in sa parte de su indagadore Philip Marlowe.
Su coju est istadu felitze a parte sa tensione chi bi aiat pro sas diferéntzias issoro.
“Segundu su iscritore de sa biografia de Bogart, Stefan Kanfer, “fit sa produtzione de unu filmi noir chena cosas particulares”.
Sicomente non bi aiat un’idea de amore ne una fine felitze, fit unu progetu arrischiousu.
“James Agee aiat iscritu: «Bogart retzitat meda bene... est meda menzus de su chi at fatu prima chi fit za meda bonu»".
Bogart aiat fatu duos úrtimos filmis pro sa Warners, “Assalto al cielo” (1950) e “La città è salva” (1951).
Puru Santana aiat fatu duos filmis chena de isse, “Baby Makes Three” (1949) e “The Family Secret” (1951).
Medas biografos de Bogart, e s’atora e iscritritze Louise Brooks, ant pensadu chi custa parte est istada sa pius aturzu a su Bogart veru.
Una ispetzie de parodia de “Il mistero del falco”, “Il tesoro dell'Africa” est istadu s’urtimu filmi chi Bogart e John Huston ant fatu paris.
S’amore de Huston pro s’aventura, s’amistade profunda e de meda tempus (chi est istada puru unu sutzessu) chin Bogart, e s’idea de podere fàghere unu filmi chin Hepburn, aiant cumbintu a s’atore a annare a fàghere unu filmi in unu logu perigulosu in su Congo Belga.
Bacall aiat detzisu de annare chin isse pro totu sos bàtoro mese de triballu, lassenne su fizu minoreddu in Los Angeles.
“Mi sapunaiat sas mudannas in s’iscuridade de s’Africa.”
Hepburn (chi fit astémia) si l’aiat passada peus de totu in cussas cunditziones difítziles, perdende pesu e puru immalaidendesi seriamente.
A pasare de s’incomodu de passare dae sas barcas a sos benarzos, sos rios e sos abbarzos, “La regina d’Africa” aiat fatu torrare a Bogart s’amore pro sas barcas; cando fit torradu in California si aiat comporadu na barca Hacker-Craft e l’at muntesa finas a cando est mortu.
“Cando Bogart at bínchidu, però, at nadu: “Est una istrada longa dae su Congo Belga a su palcu de unu teatru”.
Comente chin si tenis, depes tènnere unu bravu aversàriu pro dare su menzus chi tenes.
Puru si li fit restada una forte antipatia pro su fatu chi lu deviat fàghere, fit resessidu a dare una bella interpretassione comente protagonista; aiat rézidu s’urtima candidadura a su Oscar e su 7 de làmpadas 1954 sa rivista Time li aiat dedicadu sa cobertina.
Est su tipu de regista chi non mi piaghet a bi triballare... su filmi est unu ischifu.
“Puru si b’aiat ódiu, su filmi fit annadu bene; segundu sa retzensione de The New York TImes, Bogart fit: “de abberu remenidu... una capatzidade chi custu atore de ferru resessit a mischiare chin sas trampas in manera de tale fortza de mascru chi faghet de custu ispetàculu unu recreu”.
Non si agataiat bene chin Ava Gardner fatende sa protagonista; issa aiat dae pagu lassadu a s’amigu Frank Sinatra e a Bogart li daiat fastizu chi issa non teniat meda esperiéntzia de retzitassione.
Cando Bacall los aiat agatados paris, aiat detzisu de comporare unu muntone de cosas a ispesas de su maridu; a poi de sa registrassione aiant viazadu totos tres paris.
Aiat puru partetzipadu a su The Jack Benny Show; unu cinescopiu chi ancora esistit aiat registradu sa sua sola esibissione cómica in televisione (su 25 de santuaini de su 1953).
Stephen fit diventadu unu iscritore e biografu e aiat fatu unu programma ispetziale pro ammentare su babbu in su canale Turner Classic Movies.
Pro cussu chi fit sutzessu chin Santana, Bogart aiat detzisu de creare un’àtera sotziedade e cheriat fàghere unu filmi (Melville Goodwin, USA) e sa parte sua deviat essere de unu generale e Bacall una printzipale de s’istampa.
Non aiat faeddadu de sa sua salude e a sa fine fit annadu dae unu dutore in zannarzu de su 1956 solu a poi chi Bacal fit resessida a lu cumbinchere.
Lu aiant torradu a operare in su mese de sant’Andria 1956, ma su crancu si che fit impostemadu.
Supra bi fit iscritu: “Si ti servit carchi cosa, faghe unu fischiu”.
Sigomente aiat istudiadu chi Stella Adler in sos annos baranta, lu ana nomadu comente unu de sos primos atores chi ana usadu su métodu de retzitassione Stanislavski derivadu dae su métodu Stanislavski, pro sos filmi pro su pubblicu comune.
Fit su regista e atore de su filmi “I due volti della vendetta”, chi fit istadu criticadu e annadu male in so tzinema. A poi de cussu, fint arrivados medas àteros filmi annados male, cumpresu “Gli ammutinati del Bounty (1962).
Si fit negadu a retzire su prémiu ca naraiat chi in Hollywood trataint male e rapresentaiat comente malos a sos indianos de América.
Segundu su libbru de sos record de sa Guinness, aiant pagadu a Brando $3.7 milliones ($16 milliones in dinari de oe chin s’inflatzione) e li aiant garantidu su 11.75% de sos balanzos brutos pro aere triballadu 13 dies in su filmi “Superman”.
S’eréntzia sua fit probbabbilmente tedesca, olandesa, inglesa e irlandesa.
Brando est istadu allevadu comente cristianu scientista.
Però, fit un’arcolizada e su maridu che la deviat torrare a domo dae sos bar de Chicago.
Brando fit meda pius arrabiau chin su babbu e aiat nadu: “Temiaimus su matessi numene, ma non li piachiat nudda de su chi faghio e nemmancu l’interessaiat.
In su 1930, su babbu e sa mama de Brando si fint trasferidos a Evanston, Illinois, cando su triballu de su babbu fit in Chicago, ma aiat lassadu sa mama de Brando in su 1935 cando isse teniat 11 annos.
“Brando, chi dae piseddu fit cramadu “Bud”, faghiat s’istrochidore da minore.
In su documentariu supra de sa vida sua “Brando: The Documentary” fatu dae TCM in su 2007, s’amigu de creadura George Englund naraiat chi Brando istrochiat bacas e caddos cando fit in sa fatoria de sa família pro chircare de non fàghere bufare sa mama.
Sa sorre de Brando, Frances, aiat lassadu s’universidade in California pro istudiare arte in New York.
Brando fit bravu a retzitare e annaiat bene in iscola.
Sos professores aiant votadu pro che lu catzare, ma sos cumpanzos su difendiant, nenne chi cussa fit una punissione tropu manna.
In su documentariu de su 1988 “Marlon Brando: Il selvatico”, sa sorre Jocelyn aiat ammentadu chi: “fit un’ispetàculu teatrale de s’iscola e li piachiat meda... e gai aiat detzisu de annare a New York a istudiare pro fàghere s’atore ca fit s’única cosa chi li piaghiat”.
Pro unu períodu aiat vividu chi Roy Somlyom chi poi est diventadu unu produtore de Broadway chi at bínchidu medas prémios.
Sa capatzidade de Brando de cumprendere e rapresentare sa realidade fit evidente dae sùbitu.
Segundu Dustin Hoffman, chi at faeddadu in unu cursu in internet, Brando faeddaiat chi sos cameraman e sos àteros atores puru si su regista aiat comintzadu a registrare.
Pro su modu sou de si cumportare, che lu aiant catzadu dae sa produssione de sa New School in Sayville, ma pagu a poi lu aiant iscopertu in un’ispetàculu minore in su matessi logu.
Cornell li aiat dadu sa parte se su missu in sa sua produssione de “Antigone” de Jean Anouilh in su matessi annu.
Bankhead aiat detzisu de no fàghere sa parte de Blanche Dubois in “Un tram che si chiama Desiderio”, parte chi Williams aiat iscritu pro issa, preferrende fàghere sa matessi parte in teatru in su 1946-1947.
“Wilson teniat meda passéssia chin su modu de Brando de si cumportare, ma si che fit infadadu cando Brando si fit lamentadu mentras chi si fit proenne sos costúmenes, unu pagu prima de su 28 de sant’Andria de su 1946: “””
“Est istadu meravizosu” aiat nadu unu de su cast: “””
Però sos críticos non fint istados ateretantu cumpridos.
“Lu aiant apretziadu de pius in àteros ispettàculos de sa matessi opera, ma sos cumpanzos si ammentaiant chi fint sos sinnos de su talentu chi aiat dimustradu a poi.
Brando aiat fatu a cumprendere s’indiferentzia pro cussu ispetàculu, cumprotendesi de modu malu in supra de su palcu.
A poi de unu viazu meda longu, fint arrivados a Boston e a cussu punto Bankhead che lu cheriat za catzare.
“Pierpont aiat iscritu chi John Garfield fit istadu seperadu a prima pro cussa parte, ma “cheriat cosas impossíbbiles”.
“Aiat fatu in modu chi su personazu de Stanley fit veramente umanu e feu, unu zovane insensibile, invetze de unu betzu violentu... Dae s’interpretassione de Brando, si fit bida una cosa e versione noa, chi fit meda menzus de totu cussas fatas prima.
“Aiat nadu: “Su sipàriu si che fit pigadu e in su palcu e b’est cussu bastardu de sa palestra e faghet a mie”.
In su primu filmi de Brando, cramadu “Il mio corpo ti appartiene” (1950), isse faghiat sa parte se unu sordadu paralizadu.
Segundu cussu chi aiat contadu Brando, custu filmi lu aiat fatu passare dae inabile a àbile a fàghere su sordadu. Si fit dévidu operare pro unu probbrema a s’enugru e fit sanadu e non podiat pius essere esentadu dae fàghere su militare.
E in pius, su psichiatra connoschiat unu dutore chi fit amigu de Brando.
Custa interpretassione est cunsiderada sa mezore de Brando.
Su regista fit Elia Kazan e s’àteru atore protagonista fit Anthony Quinn.
Cando depiaimus de retzitare paris, mi pariat chi isse non mi podiat bídere, e si naraio de nos leare una cosa a bufare a poi de su triballu, narait chi no, fit sériu e casi non faeddaiat.
A poi chi Kazan aiat otentu su efetu chi cheriat, no at mai nadu a Quinn chi lu aiat trampadu
Gielgud non sfit cuntentu chi li aiat dadu a Brando sa possibbilidade de retzitare totu s’annu in su Hammersmith Theatre, un’oferta chi Bando non aiat atzetadu.
Pariat de istare in buca a furru - su cardu essiat dae su ischermu.
“A onzi modu, Brando non fit cuntentu de su chi aiat detzisu su dugone sou, però fit torradu a triballare chin isse in “Fronte de porto”.
Sos importadores de sas Triumph non fint totu cuntentos che comente fint rapresentadas sas motos issoro, ca su filmi fit fatu de balentes in moto chi cheriant controllare una iddighedda.
Cando a s’incomintzu li aiant ofertu sa parte, Bando - chi fit ancora iscaddadu dae sa testimonia de Kazan a sa HUAC - si fit opostu e sa parte fit guasi andada a Frank Sinatra.
Brando aiat bínchidu su Oscar pro sa parte de su istivadore irlandesu-americanu Terry Malloy in “Fronte del porto”.
In sa sua retzensione de su 29 de tríulas de su 1954, su criticu de su The New York Times A. H. Weiler aiat fatu sos cumprimentos a su filmi, nenne chi fit: “unu usu forte, fantasiosu, cummovente e diversu de s’ischermu, fatu dae professionistas.”
Aiat fatu sa parte de Napoleone in su filmi de su 1954 “Désirée”.
A Brando piaghiat meda su regista Henry Koster.
“Su raportu tra Brando e s’àteru protagonista Frank Sinatra fit puru difítzile, e Stefan Kanfer aiat nadu: “Sos duos ómines fit de su totu contràrios: Marlon deviat fàghere tantas proas e invetzes Frank odiaiat repítere.”
“Frank Sinatra aiat nadu chi Brando fit “su atore pius supravalutadu de su mundu”, e lu cramaiat “tunchois”
“A Pauline Kael non fit piàghidu meda su filmi, ma aiat notadu chi: “Marlon Brando si c’est guasi mortu de femine pro fàghere sa parte de s’omineddu Sakini e paret chi li piaghet - fàghere unu faeddu comente de macu, rienne comente una creadura, si pinnigat in daenante e movet sas ancas in modu istranu.”
“Newsweek aiat nadu chi su filmi fit “unu contu latrangosu de duos chi si connoschent”, però in sos trinemas aiat gualanzadu meda dinari.
A sa fine su filmi at bínchidu bàtoro Oscar.
“A onzi modu, Brando fit distrutu cando est morta e su biografu Peter Manso aiat nadu in su programma Biography de sa A&E: “ Fit issa chi daiat a Brando cunsensu supra su chi faghiat piu de totu sos àteros e cando si ch’est morta, pariat che a Marlon non li importaiat pius nudda”.
“I giovani leoni” est su solu filmi chi Brando at fatu chi su amigu e corriale Montgomery Clift (puru si non faghent nessuna iscena paris).
“Brando faghet sa parte de su protagonista Rio e Karl Malden su cumpanzu "Dad"" Longworth."
Sa paga esperiéntzia de Brndo comente redatore aiat retardadu meda sa postprodussione e a sa fine sos de sa Paramount aiat detzisu de zestire issos su filmi.
“A sa fine totu su progetu mi che aiat cascaviadu e mi che so annadu.”
Su disaggradu de Brando pro su tzínema fit rebbucadu in su filmi nou chi fit fatende pro sa Metro-Goldwyn-Mayer, chi fit su remake de “Gli ammutinati del Bounty” chi fint registrenne in Tahiti.
Su regista de “Gli ammutinati del Bounty” Lewis Milestone aiat nadu chi sos dirizentes: “aiat àpidu su chi si meritaiant pro aere dadu sa parte a unu atore péssimu, una creadura chi si lamenta solu, su controllu totale de unu filmi gai caru.”
In “Il buon americano” (1963) fit istadu su primu de cussos filmis.
Totu sos àteros filmis chi sa Universal in cussu períodu incluiant “I due seduttori” ( 1964), “A sud-ovest di Sonora” (1966), “La contessa di Hong Kong” (1967), e “La notte del giorno dopo” (1969), e non fint piàghidos ne a sos críticos ne a sa zente.
Brando aiat fatu una parte puru su filmi de ispias “I morituri” in su 1965, ma puru cussu non fit piàghidu a sa zente.
“Candy e il suo pazzo mondo” fit istadu consideraru de abberu meda feu dae medas, una farsa de sessu de su 1968 chin sa regia de Christian Marquand basadu supra de su romanzu de Terry Southern de su 1958, su filmi est una ispetzie de parodia de sos filmi pornograficu e sa protagonista est Candy, una pisedda ismalissiada, interpretada dae Ewa Aulin.
In su mese de martu de su 1966, in sa rivista The Atlantic, Pauline Kael aiat iscritu chi in sos suos dies rebbelles, Brando “non cheriat a nessunu acurtzu ca ischiat chi sa sotziedade faghiat ischifu”, ma Brando e sos àteros che a isse fint diventados “bufones chi, chena irgonza, si nde reinant pateticamente de sa reputassione issoro etotu”.
“Faghia creere a totu chi non mi importaiat, ma fia meda sensíbbile e mi doliat de abberu”.
In generale, su filmi aiat àpidu retzensiones contràrias.
Brando aiat dedicadu unu capitulu intreu a su filmi in sa sua autobiografia, nenne chi Gillo Pontecorvo fit su regista mezore chin chie aiat triballadu, a pari meritu chin Kazan e Bernardo Bertolucci.
In su 1971, Michael Winner fit su regista de su filmi chin Brando intituladu “Improvvisamente, un uomo nella notte”, unu film de orrore inglesu chin Stephanie Beacham, Thora Hird, Harry Andrews e Anna Palk.
Aiat superadu a Brando in su 1972 in su prémiu de sa critica de su New York Film Critics Circle Awards.
Brando teniat puru probbrema chin “I due volti della vendetta”, chi sa produssione e sa pérdida de dinari chin sa Paramount cando fit bessidu in su 1961.
“Coppola aiat cunvintu a Brando a fàghere una registrassione de proa pro su trucu e Brando si fit trucadu a sa sola (ponzendesi cotone in buca pro fàghere sos càvanos mannos comente su personazu)”.
“Brando si fit duppiadu a sa sola, nenne in sa sua autobiografia chi: “Non aio mai fatu una parte in italianu prima, ma pessaio chi mi podiat essire bene”.
A Brando li aiant dadu una paga bassa de $50,000, però in su cuntratu, li aiant garantidu una pertzentuale de sos gualanzos a crèschere: 1% pro onzi $10 milliones chi unu iscatu onzi $10 milliones e finas a su 5% si su filmi gualanzaiat pius de $60 milliones.
In su 1994, in un’intervista chi si agatada in su situ web de sa Academy of Achievement, Coppola insistit chi: “”Il padrino” fit unu filmi chi non piaghiat pro nudda cando lu fimus fatende”.
Non lis piaghiat comente lu fit registrenne.
In un’intervista a sa televisione de su 2010 chin Larry King, Al Pacino aiat faeddadu de cantu su azudu de Brando fit istadu importante pro li fàghere muntènnere sa parte de Michael Corleone - puru si Coppola lu cheriat lissentziare.
“Aiat chircadu de fàghere amicitzia fatende unu brindis chin su binu pro totu su grupu.”
Caan aiat annantu: “Su primu die chi amus connotu a Brando fimus totu ispantados”.
Puru ca teniat tantu potere e autoridade, eo aia pensadu chi podiat essere unu bellu cuntrastu a li fàghere fàghere sa parte de unu brav’ómine, invetze de Al Capone, chi corpaiat sa zente chi su fuste.”
Non bi fit istadu unu veru incomintzu.
Aiat detzisu de no si presentare a sa festa, e aiat mannadu invetze Sacheen Littlefeather, una indiana de América bestida chi bestires traditzionales pro ispiegare sas resones de Brando, chi fit contra a su modu chi Hollywood rapresentaiat sono indianos de América in su tzínema.
Comente aiat fatu chi sos àteros filmis Brando no aiat cherfidu memorizare su chi deviat nàrrere in medas iscenas; invetze, aiat iscritu sas frazes supra cantos de pabilu e los aiat postos in diversa partes de su set pro si ammentare ite nàrrere, lassenne a Bertolucci su probbrema de chircade de non los incuadrare.
Su gualanzu brutu sou fit istadu $3 milliones.
“Pauline Kael in sa retzensione pro su The New Yorker aiat iscritu: “A sa fine est arrivadu unu ciambu importante pro custu filmi.”
In su 1973, Brando aiat passadu unu períodu meda malu pro sa morte de Wally Cox, chi fit unu sou amigu de cando fint minores.
Non si bidet pro sa pirma ora in totu su filmi, però Clayton intrat a caddu apicadu a conca in bassu, ligadu chi una pedde de animale chi assimizaiat a s’istile de Littlefeather.
“Penn pensaiat chi sos atores depiant fàghere comente creaint e perdonait totu a Marlon.”
In su 1978, fit sa boghe in inglesu de su documentariu “Raoni”, unu filmi documentariu frantzesu-belga de sos registas Jean-Pierre Dutilleux e Luiz Carlos Saldanha chi contaiat sa vida de Raoni Metuktire e àteros contos de comente sos indianos de su nord de su Brasile depiant campare.
In su 1979, aiat fatu un’apparissione in televisione in una miniserie “Radici - Le nuove generazioni” in sa parte George Lincoln Rockwell; aiat bínchidu unu Primetime Emmy Award pro sa parte de non protagonista in una miniserie o unu filmi.
A Brando lu aiant pagadu $1 millione pro tres chidas de triballu.
In unu documentariu, Coppola faeddat de comente fit restadu male cando aiat bidu a Brando meda ingrassadu chi si fit presentadu pro sas iscenas e chi fit desesperadu, aiat detzisu de fàghere Kurtz, chi in su contu originale fit istasidu, invetze comente unu ómine chi si fit godidu onzi momentu de sa vida.
Però, in su 1989 fit torradu in “Un'arida stagione bianca” basada supra su romanzu de André Brink de su 1979 chi faeddaiat de anti-apartheid.
A Brando li aiant fatu sos cumprimentos e aiat apidu pèru una candidara a sos Oscar comente atore non protagonista e aiat binchidu su premiu comente mizore atore a su Film Festival de Tokyo.
“Puru Variety aiat fatu sos cumprimentos a Brando pro sa interpretassione e Sabatini aiat nadu: “Sa interpretassione cómica de Marlon Brando est istupenda e faghet diventare una cumédia maca comente a “Il boss e la matricola” una cosa particulare de sa istória de su tzínema”.
Ron Hutchinson, s’isceneggiadore se “L'isola perduta”, in sa sua autobiografia “Clinging to the Iceberg: Writing for a Living on the Stage and in Hollywood” (2017), aiat poi nadu chi Brando aiat fatu annare male sa produssione fatende cumintzare una disamistade e neghenne de triballare e azuare a sos cumpanzos e a s’iscuadra.
Cussa est istada sa sua urtima parte e s’única fatende sa femina.
“Miko, su fizu de s’atore, faghiat sa guàrdia a Jackson e est istadu su sou assistente pro medas annos, e puru amigu de su cantante”.
In sos úrtimos dies de vida, babbu non resessiat a respirare e fit chi s’ossígenu guasi sempre.
E tandu, Michael aiat leadu una de cussas machineddas de golf pro babbu e bi aiat postu sa bòmbola de ossígenu gai podiat annare in ziru a bídere Neverland.
Puru isse teniat su diabete e unu crancu a su fígadu.
Sa única frase chi deviat nàrrere l’aiant registrada e annanta a poi a su zogu comente omenàgiu a s’atore.
Brando fit esauridu e aiat nadu a Malden chi ruiat sempre.
Apenas prima de sa morte, aiat impostu chi cheriat atacados tubos de ossígenu in sos prummones, ca li aiant nadu chi fit s’únicu modu de lu azuare a vívere.
“In su 1976, aiat nadu a unu zornalista frantzesu: “Su frosceria est gai de moda chi oramai non est pius unu ispantu.”
In sa sua autobiografia, aiat nadu chi aiat àpidu medas àteras relassiones ma non at faeddadu de sos cojos, de sas muzeres o de sos fizos.
Brando aiat connotu a s’atòra Rita Moreno in su 1954 e aiant comintzadu una relassione.
Annos a poi chi si fint lassados, Moreno aiat fatu sa parte de sa chi isse cheriat in “La notte del giorno dopo”.
Aiat nadu chi fit sa fiza de William O'Callaghan, unu operaju de atarju de su Galles e de eréntzia irlandesa, chi fit istadu subrintendente de sas ferrovias de s’istadu indianu.
Brando e Kashfi ant àpidu unu fizu, Christian Brando, nàschidu su 11 de maju 1958; ant divotziadu in su 1959.
Ant àpidu duos fizos paris: Miko Castaneda Brando (nàschidu in su 1961) e Rebecca Brando (nàschida in su 1966).
Sicomente Teriipaia faeddaiat su frantzesu, Brando aiat imparadu puru isse sa limba meda bene e faeddaiat in frantzesu in medas intervistas.
Brando e Teriipaia ant divotziadu in tríulas de su 1972.
Brando at àpidu una relassione meda longa chi Maria Cristina Ruiz, sa teraca sua, e chin issa at àpidu tres fizos: Ninna Priscilla Brando (nàschida su 13 de maju, 1989), Myles Jonathan Brando (nàschidu su 16 de zannarzu, 1992), e Timothy Gahan Brando (nàschidu su 6 de zannarzu, 1994).
At àpidu medas nepotes, incluios Prudence Brando e Shane Brando, fizos de Miko C. Brando; sos fizos de Rebecca Brando; e sos tres fizos de Teihotu Brando, in mesu a àteros.
Su sou cumportamentu cando fint fatende “Gli ammutinati del bounty” (1962) aiat dau cunfirma a chie naraiat chi fit un’atore difítzile.
Galella aiat sighidu a Brando, chi fit acumpanzadu dae su presentadore de televisione Dick Cavett, a poi aiant registradu sa puntada de The Dick Cavett Show in New York City.
Sa registrassione de “Gli ammutinati del bounty” aiat influentzadu meda sa vida de Brando chi si fit innamoradu de Tahiti e de sa sua zente.
In su 1983, unu uraganu aiat istruttu medas logos, inclusu unu logu turísticu sou.
Sa Federal Communications Commission (FCC) lu aiat registradu comente Martin Brandeaux pro lu prozetere.
Aiat azuadu a collire dinari pro sa elessione de John F. Kennedy in su 1960.
In s’atonzu de su 1967, Brando fit andau a Helsinki, in Finlàndia pro partetzipare a una festa pro collire dinari organizada dae UNICEF in su teatru printzipale de Helsinki.
Aiat faeddadu pro sos diritos de sas creaduras e comente azuare a sono paisos pòveros.
“Aio pensadu chi fit menzus si annaio a chircare de cumprendere inue fit; ite cheret nàrrere a essere nieddu in custu paisu; proite sunt totu arrabbiados,” aiat nadu Brando in un’intervista in su Joey Bishop Show de sa ABC-TV.
“Est istada una de sa cosas pius balentes chi apo mai idu e est istada meda importante e at fatu meda efetu.”
“In su 1964, aiant arrestadu a Brando fatende una protesta ca non fit istadu rispetadu unu acordu chi depiat garantire a sos indianos de América de podere piscare in sa zona de Puget Sound.
“Brando no aiat pius dadu dinari a custu grupu cando si fit abbizadu chi fit diventenne sempre pius radicale, e in particulare cando in unu volantinu de sos Black Panther Eldridge Cleave aiat sutzeridu chi depiant usare sa violèntzia “pro sa revolutzione”.
Sacheen Littlefeather fit andada a sa tzerimonia in postu sou.
Sa cosa fit istada contada dae sos media americanos e de totu su mundu.
Fit puru meda ativu cuntra s’apartheid
S’American Film Institute lu cunsiderat su cuartu pius importante atore chi at fatu su primu filmi prima o in su 1950 (e isse lu aiat fatu in su 1950).
“Otentu su 19 de austu 2009. Encyclopedia Britannica lu aiat descritu comente “su atore pius importante de cussos chi usaiat su métodu, e su modu sou de retzitare mastulenne e mitulenne fit unu modu pro si pònnere contra a su modu de retzitare drammàticu clàssicu.”
Fit passadu dae sa parte de su bandidu a su foressidu.
Sa sua interpretassione de bandidu Johnny Strabler in “Il selvaggio” est diventada unu símbolu, usadu sia comente idea de rebbellione sia comente esémpiu de unu istile de moda chi sa tzancheta de mototziclista, su bonete postu a un’ala, sos cartzones de jeans a sos ochiales de sole.
“In s’iscena chi Brando narat “Potevo diventare un campione” in “Fronte del porto”, segundo su autore de Brooklyn Boomer, Martin H. Levinson, est “una se sas iscenas pius famosas de sa istória de su tzínema, e própiu custa frase est diventada parte de sa cultura americana.”
“Lis deves fàghere a creere chi ti che ses morzenne... Proa a pensare a su momentu pius intimu chi as mai àpidu in vida tua.”
In su 1999 su American Film Institute lu at postu otavu in sa lista de sos atores mascros pius importantes de sa Golden Age de Hollywood.
Aiat passadu medas annos fatende ispettàculos comente ballarinu e cómicu, prima de sa sua prima parte de atore in su 1925.
Bidenne cantos cumplimentos aiat rézidu, Warner Bros. li aiat fatu unu cuntratu pro comintzare de $400 a sa chida, pro tres chidas; cando aiant lézidu sos cumentos in sos zornales, sos dirizentes aiant sùbitu illonghiadu su cuntratu de Cagney.
Lu aiant nominadu tres bortas in su 1955 pro “Amami o lasciami” chin Doris Day.
Cagney aiat lassadu sa Warner Bros. paritzas vortas in tota sa sua carriera e onzi vorta chi est torradu at otentu cunditziones pro isse comente pesona e artista sempre mezores.
Aiat triballadu pro una cumpanzia indipendente de filmi pro unu annu, mentras chi su tribbunale dezidiat ite fit a fàghere, e creenne puru una sotziedade sua, sa Cagney Productions, in su 1942 e fit torradu a sa Warner sete annos a poi.
Cagney fit su segundu de sete fitzos, ma duos fint mortos pagos meses a poi chi fint nàschidos.
Sa família si fit trasferida duas vortas cando isse fit minore, prima in sa East 79th Street e poi in sa East 96th Street.
Mi dispiaghet pro cussos piseddos chi tenent totu fàtzile.
Fint unu chi ischiat a gherrare in istrada e difendiat su frade Harry, unu istudente de meighina, cando bi cheriat.
Aiat comintzadu a retzitare in cosas de dilettantes, fatende sa cumparsa pro una pantomima tzinesa in sa Hill Neighborhood House (una de sas primas nàschidas in custa natzione); su frade Harry puru faghiat una parte e Florence James fit sa regista.
Custu ispetàculu aiat acomunadu a Broadway chin Cagney pro deghe annos.
A sa fine aiant pedidu unu pagu de dinari e si che fint torrados a New York, passenne pro Chicago e Milwaukee, intras fallimentos cando fint chirchenne de fàghere dinari chin sos ispetàculos de teatru.
Comente chin Pitter Patter, Cagney fit annadu a fàghere su provinu chena pensare de potere otènnere sa parte.
Fit istadu unu disacatu cumpletu pro Cagney; a parte totu sos problemas - sas vallízias issoro fint cunfiscadas in sa nave - e aiant lassadu su apartamentu.
“Si fit detzisu chi cheriat chircare de fàghere un’àteru triballu.
Cagney aiat abertu puru una iscola de dansa pro professionistas, e poi aiat otentu una parte in sa opera teatrale “Women Go On Forever”, chin su regista John Cromwell, chi fit durada bàtoro meses.
S’ispetàculu fit piàghidu meda e a poi aiant fatu Grand Street Follies in su 1929.
Aiant cambiadu du titulu in “La vacanza del peccatore” e fit bessidu in su 1930.
Però, su contraltu lassaiat a Warners sa possibbilidade de lu lissentziare onzi 40 chidas, e gai isse podiat tènnere garantidas solu 40 chidas de triballu a s’annu.
Chin sas retzensiones positivas chi aiat retzidu pro sos cortometraggios, a Cagney li aiant dadu sa parte de Matt Doyle, unu bravu piseddu chi fit contra a Edward Woods in sa parte de Tom Powers.
Su produtore Darryl Zanuck aiat nadu chi bi aiat pensadu in una riunione pro sa isceneggiadura; Wellman aiat nadu chi li fit bénnida s’idea de sa pompia cando fit sétzidu in sa mesa e fint registrenne; sos iscritores Glasmon e Bright aiant nadu chi fit basadu supra de sa vera vida de su bandidu Hymie Weiss, chi aiat lantzadu una cata in cara a sa fidantzada.
Non aio mai pótidu pensare chi lu podiant fàghere in su filmi.
“Aiat abbaidadu su filmi milli vortas solu pro cussa iscena, e sos àteros in su tzínema si lamentaiant cando intendiant a isse rienne che macu.
Warner Bros. aiat fatu in presse a pònnere paris sos duos atores chi fint diventenne famosos in presse - Edward G. Robinson e Cagney - pro fàghere su filmi de su 1931 “Smart Money”.
Mentras chi finiat cussu filmi, “Nemico pubblico” oteniat meda sutzessu in sos tzínemas.
Sos dirizentes de sos istúdios aiant insistidu chi Cagney sighiat a fàghere sa pubblitzidade pro sos filmi issoro, ma isse si fit negadu.
Su sutzessu de “Nemico pubblico” e “La bionda e l'avventuriero” aiant fatu fortzare sas cosas a Warner Bros.
A poi de cussu filmi, fint bessidos in presse “L'urlo della folla” e “Winner Take All”.
Sos istòricos dibatent puru sa natura de s’istòria comente una fine matessi, comente puru s’utilidade de dare prospetiva a sos problemas de su presente.
Comente si siat, influèntzias antigales culturales ant agiudadu a generare vàrias interpretatziones de sa natura de s'istòria chi ant isvilupadu durante sos sèculos e sighint a cambiare oe.
'Erodoto, un'istòricu Grecu de su de 5 sèculos pC, est a s'ispissu cunsideradu su "babbu de s'istòria" in sa traditzione otzidentale, mancari est istadu criticadu comente "babbu de fàulas".''
In inglesu mèdiu, su significadu de "istòria" fiat "contu" in generale.
"In tedescu modernu, frantzesu, e medas limbas tedescas e romanzas, chi sunt a su sòlitu curtzas e meda mujadas, su pròpiu faeddu est usadu ancora pro significare ambos "istòria" e "contu"."
"Cun is faeddos de Benedetto Croce, "Tota s'istòria est istòria fedale"."
"Duncas, sa costitutzione de s'archìviu de sos istòricos est sa resurta de s'alidanza de un'archìviu prus generale pro mesu de s'invalidamentu de s'usu de carchi testos e documentos (falsifichende is afirmadas issoro a rapresentare su "passadu beru")."
S'istùdiu de s'istòria a bortas est istadu classificadu comente parte de sièntzias umanas e àteras bortas comente parte de sièntzias sotziales.
In su de 20 sèculos, s'istòricu frantzesu Fernard Braudel rivolutzionaiat s'istùdiu de s'istòria, usende custas disciplinas de foras comente economia, antropologia, e geografia in s'istùdiu de istòria globale.
In generale, sas testimonias de s'ischire istòricu podent èssere separadas in tres categorias: su chi si iscriere, su chi chi si narat, e su chi est fisicamente cunservadu, e sos istòricos a ispissu consultant totus sas tres.
Sos repertos archeològicos raramente istant solus, cun testimonias narrativas cumpletende is iscobertas.
"Pro esèmpiu, Mark Leone, s'iscavadore e intèrprete de s'istòricu Annapolis, Maryland, IUA, at chircadu de cumprèndere sa contradditzione tra documentos testuales idealizende "libertade" e su repertu, mustrende sa possessione de iscraos e sa disugualidade de richesa distinghendidu de s'istùdiu de s'ambiente totale."
Est possìbile chi sos istòricos s'interessan in su meda ispetzìficu e su meda generale, mancari sa moda de oe est istada dereta a s’ispetzializatzione.
Su de tres, si podet refèrrere a su motivu proite s’istòria est produida: sa filosofia de s'istòria.
Dae chie est istada produida (autore)?
Cale est su valore probatòriu de sos cuntènnidos (credibilidade)?
Su mètodu istòricu includet sas tècnicas e diretivas cun sas cales sos istòricos usan testimonias primarias e àteras proas de chircare e pustis ischire sa istòria.
Tucidide, diferente de Erodoto, cunsideraiat s'istòria comente su produtu de sos sèberos e atziones de sos esseres umanos, e abbaidaiat a càusa e efetu, prus comente una resurta de s'interventu divinu (pro cantu Erodoto no fiat cumbintu se matessi de custa idea)
Di fiant traditziones istòricas e usos sofisticados de mètodu istòricu in sa Cina antiga e medievale.
S'istòricu tzinesu de sos perìodos dinàsticos in Cina usaiat su Shiji suo comente modellu ufitziale pro sos testos istòricos, asicomente pro sa literadura bibliogràfica.
A inghìriu de su 1800, su filòsofu e istòricu tedescu Georg Wilhelm Friedrich Hegel portaiat sa filosofia e unu abbotu seculare in s'istùdiu istòricu.
S'originalidade de Ibn Khaldun fiat afirmare chi sa diferèntzia culturale de àteros evos depet guvernare su materiale istòricu rilevante, distinghende sas bases segundu su chi poderet èssere possìbile tentare sa valutatzione, e in finis, intendende su bisòngiu de esperièntzia, in agiuntu a sas bases ratzionales, pro valutare una cultura de su passadu.
"Su mètodu istòricu suo duncas deponiat sos fundamentos pro sa osservatzione de su ruolu de istadu, comunicatzione, propaganda e incarcadura sistemàtica in istòria, H. Mowlana (2001). """
"Dr. S.W. Akhtar (1997). """
Pro Ranke, sos datos istòricos deperiant èssere regòllidos accuradamente, esaminados cun impartzialidade e betados apare cun rigore crìticu.
In su de 20 sèculos, sos istòricos acadèmicos si fiant cuntzentrados de mancu subra sas narrativas natzionales èpicas, chi a s'ispissu tendent a glorificare sa natzione o òmines mannos, pro un'anàlisi ogetiva e cumplessa de sas fortzas sotziales e intelletuales.
Medas de sos avocados de s'istòria comente una sièntzia sotziale fiant o sunt notados pro abbotu multi-disciplinare issoro.
Fintzas a como soletantu una teoria de s'istòria beniat de sa pinna de un'istòricu professionale.
Sos istòricos intelletuales comente Herbert Butterfield, Ernst Nolte e George Mosse ant discutidu su significadu de sas ideas in s'istòria.
Istudiosos comente Martin Broszat, Ian Kershaw e Detlev Peukert ant chircadu de esaminare cosa in sa vida de cada die fiat pro sa gente ordinària in sa Germània de su de 20 sèculos, mesches in su perìodu nazista.
Istòricas feministas comente Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese, e Lynn Hunt ant discutidu s'importàntzia de istudiare s'esperièntzia de sas fèminas de su pasadu.
Àtera defensa de s’istòria dae sa crìtica pustis modernista fiat su libru de s'istòrica australiana Keith Windschuttle de su 1994, Sa bocchida de s'istòria.
Omissiones istòricas si podent verificare in medas maneras e podent tènnere unu profundu efetu subra sos archìvios istòricos.
Istòria antiga: s'istùdiu dae su printzìpiu de s'istòria umana finas a su Primu Medioevu.
Istòria cumparada: anàlisi istòrica de sas entidades sotziales e culturales no limitada a sos cunfinos natzionales.
Istòria culturale: s'istùdiu de sa cultura de su pasadu
Istòria intelletuale: s'istùdiu de sas ideas in su cuntestu de sas culturas chi da s'ant produidas e s’isvilupu issoro cun su tempus.
Istòria moderna: s'istùdiu de su tempus modernu, su perìodu pustis su Medioevu.
Paleografia: istùdiu de sos testos antigos.
Psicoistòria: istùdiu de sas motivatziones psicològicas de sos eventos istòricos.
Istòria de sas feminas: s'istùdiu de sos esseres umano femina.
Sèculos e deghènnios sunt perìodos comunemente usados e su tempus chi rapresentant dipende de sos sistemas de datatzione usados.
Pro fàghere custu, sos istòricos si bortant a s’ispissu a sa geografia.
Pro esèmpiu, pro ispiegare proite sos antigos egitzianos ant isvilupadu una tzivilidade, istùdiare sa geografia de s'Egitu est essentziale.
S'istòria de sas Amèricas est s'istòria colletiva de nord e sud Amèrica, incluidas s'Amèrica tzentrale e sos Caràibes.
S'istòria de sos Caràibes cumentzat cun sa testimonia prus betza ue sunt istados agatados restos de 7000 annos como.
S'istòria de s'Euràsia est s'istòria colletiva de medas distintas regiones costeras de su fùrriu: Oriente Mèdiu, Àsia de su sud, Àsia de s'est, Àsia de su sud est, e Europa, collegadas pro mesu de sa massa interna de sa isteppa euràsiatica de s'Àsia tzentrale e de s'Europa orientale.
S'istòria de s'Àsia orientale est s'istùdiu de su pasadu tramandadu dae generatzione in generatzione in s'Àsia orientale.
S'istòria de s'Àsia sud-orientale est istada caraterizada comente s'interatzione intre protagonistas regionales e potentes istranzus.
"Sa istòria sotziale "betza" prima de sos annos 60 fiat unu mistuddu de argumentos chena unu tema tzentrale, e a s'ispissu includiat moiduras polìticas, comente su Populismu, chi fiant "sotziales" in su sensu de èssere fora de su sistema elitàriu."
Esàmina sos repertos e sas descritziones narrativas de s'ischire antigu, àbidos, e artes de unu grupu de persones.
Custu tipu de istòria polìtica est s'istùdiu de su protzedimentu de sas relatziones internatzionales intre sos istados o travessu sos cunfinos de istadu in su tempus.
Aiant badangiadu fama in sos Istados Unidos, Giapone e àteros paisos pustis de sos annos 80 cun sa realizatzione chi sos istudiantes bisòngiant un'espositzione prus larga a su mundu comente protzede sa globalizatzione.
Cun totu chi est unu campu relativamente nou, s'istòria de gènere at àpidu un'efetu significativu subra s'istùdiu generale de s'istòria.
A Oxford e Cambridge, s'istrutzione est istada sutavalutada.
Sos istitutores ant dominadu su dibàtidu fina a sa segunda gherra mundiale.
In sos Istados Unidos pustis sa prima gherra mundiale, ispuntada unu forte movimentu a livellu universitàriu pro imparare cursos de tzivilidade otzidentale, pro dare a sos istudiantes un'eredade comuna cun s'Europa.
Medas binti su campu de ambas sas prospetivas.
In sos Istados Unidos, sos libros de testu publicados de sa pròpia cumpannia a s'ispissu diferant de cuntènnidu de istadu a istadu.
Istòricos acadèmicos a s'ispissu ant cumbàtidu contra sa politicizatzione de sos libros de testu, a bortas cun acuntessimentu.
Una tzivilidade (o tzivilesa) est una sotziedade cumplessa chi est caraterizada de isvilupu urbanu, impizadura sotziale, una forma de guvernu, e sistemas simbòlicos de comunicatzione (comente s'iscritura).
In custu sensu ladu, una tzivilidade cuntrasta cun sotziedades tribales non tzentralizadas, incluidas sas culturas de pastores vagabundos, sotziedades neolìticas o catzadores; mancari, a bortas, cuntrasta cun sas culturas agatadas cun tzivilidade in si matessi.
Su tratadu fundamentale est su de Norbert Elias Su protzessu de sa tzivilidade (1939), chi signat sos ischemas sotziales dae sas sotziedades a moda de cavalieri medievales a su perìodu premodernu.
"Faeddas collegadas comente "tzivilesa" s’isvilupant in sa meidade de su de 16 sèculos."
"A sa fine de su 1700 e in sos primos annos de su 1800, durante sa rivolutzione frantzesa, "tzivilidade" fiat usada a su singulare, mai a su plurale, e significaiat su progressu de s'umanidade comente intreu."
"Soletantu in custu sensu generalizadu diventat possìbile faeddare de una "tzivilidade medievale", chi in su sensu de Elia depiat èssere istadu unu ossimuru."
"Inoghe, tzivilidades, essende prus ratzionale e sotzialmente conduidu, no est prenamente in acordu cun sa natura umana, e "sa prenesa umana est realizadu soletantu pro mesu de su recùpero de s'accurtziamentu a un'unidade originale o preratzionale naturale.(bìdere nóbile areste) "
Sas tzivilidades sunt istadas distingadas pro sos mesos de sustentamentu, tipos de bida, modellos de aposentada, formas de guvernu, impizadura sotziale, sistemas econòmicos, imparu e àteros aspetos culturales.
Totas sas tzivilidades dipendiant de sa laorera pro su sustentamentu, cun possìbile etzetzione de carchi primas tzivilidades in Perù chi podet essere dipendidas de sas risorsas marìtimas.
Etzessos de trigo sunt istadas meda importantes proite su trigu podet èssere depositadu pro meda tempus.
Comente si siat, in carchi logu catzadores ant tenidu àidu a sos etzessos de màndigu, comente intre carchi pòpulos indìgenos de su Patzìficu nord otzidentale e durante sa cultura natufiana mesolìtica.
"Su faeddu "tzivilidade" est a bortas sèmplitzemente definidu comente "bìvere in sas tzitades"."
Sas sotziedades de s’istadu sunt prus impitzadas de àteras sotziedades; ddi est una diferèntzia manna intre sas classes sotziales.
Tzivilitades, cun gerarchias sotziales e guvernos istitutzionales, organizados cumplessos.
Argunas persones ant fintzas comporadu propiedades fundiàrias, o propiedades privadas de terra.
Dae se prima edade de su ferru, sas tzivilidades cuntemporàneas usaiant su dinare comente unu mesu de iscàmbiu pro accrèschere transatziones cumplessas.
Custas persones forsis no connoschiant personalmente cun sos àteros e sos bisòngiu issoro podet chi no si mustrant totus in su matessi tempus.
Sa transitzione dae economias de prus sèmplitzes a prus cumplessas no netzessitadamente signìficat unu megioru de su tipo de sa populatzione.
Sa istatura mediana de una populatzione est una bona mesura de s'idoneidade de s'atzessu a sas netzessidades, mesches màndigu.
Comente su dinare, s'iscritura fiat netzessitada dae sa mesura de sa populatzione de una tzitade e sa cumplessidade de cummèrtziu intre persones chi no si connoschiant personalmente.
Custas includent religiones organizadas, isvilupu in sas artes, e numerosos noos progressos in sièntzia e tecnologias.
"Custas culturas sunt naradas de argunos "primitivas", unu tèrmine chi est cunsideradu de àteros comente peorante."
"Sos antropòlogos oe usant su tèrmine "illiteradu" pro descrìere custos pòpulos."
Ma tziviltade est a s'ispissu difùndido pro mesu de domìniu ténnicu, materiale e sotziale chi sa tzivilidade gènerat.
Sas tziviltades tendent a isvilupare culturas intrinadas, inclùdidu un'aparatu detzisionale basadu in s'istadu, una literadura, arte professionale, architetura, religiones organizadas e costùmenes de istrutziones cumplessos, òbligu e controllo assotziadu a mantènnere sa classe dirigente.
Sa tziviltade in sa cale unu bivet est s'identidade culturale prus ampru de una persone.
Sa finalidade est de preservare s'eredidade culturale de s'umanidade e puru s'identidade culturale, mesches in su casu de gherra e cunflitu armadu.
"Su filòsofu de s'aviada de su de vintésimu sèculos, Oswald Spengler,Spengler, Oswald, Declinu de s'otzidente: prospetiva de s'istòria mundiale (1919) usat su faeddu kultur, "cultura", pro su chi narant "tzivilidade"."
"Spengler declarat tzivilidade est su cumintzu de su declinu de una cultura comente "sos istados prus esternos e artifitziales de sa chi un'ispètzia de umanidade isvilupada est capatze"."
"Tzivilidades generalmente declinadu e intendere, cunforma a Toynbee, proite de unu fallimentu de una "minoridade creativa", pro mesu de su declinu morale o religiosu, incontrende carchi isfida importante, pius a prestu de sèmplitzes càusas econòmicas o ambientales."
Pro esèmpiu, sas redes cummertziales fiant, fintzas a su de deghennoésimu sèculos, prus ampras de ambas isferas culturales o polìticas.
Durante su perìodu Uruk, Guillermo Algaze at arresonadu chi sas redes cummertziales ant connètidu Egitu, Mesopotamia, Iran e Afgànistan.
Diferentes tziviltades e sotziedades in totu su globu sun intre-dipendentes economicamente, politicamente, e fintzas culturalmente in meda maneras.
Tzivilizatzione tzentrale sutzessivamente ampriada pro incluire s'intreu Oriente Mèdiu e Europa, e a pustis in iscala globale cun sa colonizatzione Europea, integrende Amèricas, Austràlia, Cina e Giapone in su de deghennoésimu sèculos.
Custu ant incoragiadu unos produtos de sa rivolutzione segundàrios in sa cali sa gente usaiant animales addomesticados no soletantu pro sa petza, ma fintzas pro late, lana, ledàmene e trainare sos arados e carros - un'isvilupu chi si difundiat in sa Ecumene Euroàsiatica.
"Custa àrea est istada identificada pro aende "ispiradu argunos de sos prus importantes isvilupos in s'istòria de s'umanidade incluida s'inventzione de sa roda, sa prantadura de sas primas colturas de laores e s'isvilupu de s'iscritura corsiva"."
Custu cambiamentu climàticu at trasformadu su raportu costos -beneficius de sa violèntzia endèmica intre s'abbandonu de sas comunidades de biddas no fortificadas e s'aparèntzia de sas tzitades fortificadas, assotziadas cun sas primas tzivilidades.
Sa rivolutzione tzivile urbana a borta sua est dipèndida de sos isvilupos de sa sedentarismu, s'addomesticada de su trigu e de sos animales, s'istabilidade de sas aposentadas e s'isvilupu de sos istiles de bida chi fatzilitaiant sas economias de iscala e s'acumulatzione de produtzione de subravantzu de argunos setores sotziales.
Argunos cuntzentrant subra esempros istòricos, e àteros subra sa teoria generale.
"Pro Gibbon, "Su declinu de Roma est istadu s'efetu naturale e inevitàbile de mannesa ismodida."
"Thedor Mommsen in s'Istòria de Roma suo ipotizaiat chi Roma est derruida cun sa caida de s'Impèriu romanu de Otzidente in su 476 e propendiat puru pro un'analogia biològica de "nàschida", "crèschida", "betzesa", "morte", e "decompositzione"."
Arnold J.Toynbee in Unu istùdiu de s'istòria suo ipotizaiat chi ddu fiat unu nùmeru prus mannu de tzivilidades, incluidu unu nùmero piticu de tzivilidades arrestadas, e chi totas sas tzivilidades propendiant pro atraessare su tziclu de Mommsen.
Durante sa fase de mesu, s'aumentare de sa mannada de sa populatzione at portadu a su calu de produtzione pro-capite e sos livellos de consumu, diveniat sempre prus difìtzile incassare sas tassas, e su gètidu fiscale sessaiat sa crèschida, imbetze sas ispesas de s'istadu creschent pro sa crèschida de sa populatzione controllada de s'istadu.
Tziclos seculares e tendèntzias millenarias.
Su fatu chi Roma bisongiaiat de generare fintzas intradas prus mannas pro dotare e ridotare sos esercitos chi fiant pro sa prima borta bintos de sighidu in su campu 'e gherra, at portadu a sa ismembradura de s'Impèriu.
Isse arresonat chi sa ruta de sos Mayas tenet letziones pro sa tzivilidade de oe.
S'energia ispendida comente produtzione de energia est tzentrale pro limitare sa sussistèntzia de sas tzivilidades.
Koneczny afirmaiat chi sas tzivilidades no podet èssere murigadas intre burdos, cando si dat a una tzivilidade inferiore diritos uguales a sos de una tzivilidade altamente isvilupada custa dd'at a subrafàghere.
S'istòricu culturale Morris Berman ipotizat subra sos sèculos iscuros de s'Amèrica: sa fine de s'impèriu chi in su guvernu multinatzionale de sos Istados Unidos, sos fatores beros chi una borta at ispinghidu a sa mannesa - individualismu estremu, espansione territoriale e econòmica, e sa chirca de richesa materiale - at ispinghidu sos Istados Unidos traessu unu giannile ue sa ruta est inevitàbile.
Sa corrosione de colunna, arresonat Jacobs, est collegada a sos males sotziales comente sa crisi ambientale, ratzismu e sa crèschida de su divàriu intre ricos e pòveros.
Custu bisognu pro sas tzivilidades de importare simpre prus resursas, arresonat, derivat de su subra isfrutamentu issoro e sa diminutzione de sas resursas locales proprias issoro.
“In sa gràfica, Ma bolet nàrrere “milliones de annos a oe”.)
Una parte manna de sa Terra fiat fùndida pro more de collisiones frecuentes cun àteros corpus chi aiant batidu a unu vulcanismu estremu.
Sos umanos nodidos fiant essidos a pìgiu 2 milliones de annos a oe a su màssimu, unu tempus piticu a beru in s’iscala geològica.
S’istimat chi su 99 pro chentu de totu sas ispètzias chi ant bìvidu in sa Terra, in chimbe miliardos, si sunt estintas.
Sa crosta de sa Terra est cambiada in manera costante dae sa formatzione sua, ca at tentu vida dae sa prima aparitzione.
Sa Luna s’est formada prus o mancu in custu tempus, fortzis pro more de una collisione de unu protopraneta cun sa Terra.
S’atmosfera est cumposta dae gas vulcànicos e serra.
Sos batèrios cumintzant a produire ossìgenu, formende sa de tres e atuale de sas atmosferas de sa Terra.
Sos primos continentes de Colùmbia, Rodìnia e Pannòzia, in custu òrdine, diant pòdere èssere esistidos in custu eone.
“In manera graduale, sa vida s’espandit in sa terra e cumintzant a aparèssere fromas familares de matas, animales e cordolinos, e puru anèllides, tzerpios e rètiles, pro custu su nùmene de s’eone, chi bolet nàrrere “vida visìbile”.
Fiat cumposta dae idrògenu e èliu creados giai sùbitu posca de su Big Bang 13.8 Ga (miliardos de annos a oe) e elementos prus graes bogados dae supernovas.
Comente sa nue aiat cumintzadu a atzelerare, su momentu angulare, sa gravidade e s’inèrtzia suos l’ant illadiada in unu discu protopranetàriu perpendiculare a s’asse suo de rotatzione.
Posca de una cuntratzione majore, un’isteddu T Tauri si fiat alluta e aiat evòlvidu in su Sole.
Sa Terra si fiat formada in custa manera prus o mancu 4.54 miliardos de annos a oe (cun un’intzertesa de s’1%) e fiat cumpleta pro sa parte manna aintru de 10-20 miliones de annos.
Sa proto-Terra est crèschida pro cuncretzione fintzas a cando s’internu fiat callente abbastàntzia pro fùndere sos metallos graes e sideròfilos.
Dae su contu de sos crateres in sos corpos celestes, est istadu infèrridu chi unu perìodu de impatos intensos de meteòrites, numenadu “Ùltima Bombardada Grae, est cumintzada prus o mancu 4.1 Ga e agabbada 3.8 Ga prus o mancu, a sa fine de s’Adeanu.
Dae su cumintzu de s’Archeanu, sa Terra s’est isfridada in manera significativa.
Una proa noa sugerit ca sa Luna s’est formada puru prus a tardu, 4.48 ± 0.02 Ga, o 70-110 miliones de annos a pustis de sa nàschida de su Sistema Solare.
Sa collisione at ispaghinadu prus o mancu 100 miliones de bortas prus energia de prus reghente impatu Chicxulub chi si pensat apat causadu s’estintzione de sos dinosauros no avianos.
S’ipòtesi de una collisione manna previdit chi sa Luna est istada isboidada de su materiale metàllicu, cosa chi ispiegat sa cumpositzione normale sua.
Sa crosta initziale, formada cando sa superfìtzie de sa Terra s’est fata sòlida pro sa prima borta, fiat isparèssida in manera totale dae sa cumbinatzione de custa tetònica a placas lestra in s’Adeanu e sas collisiones intensas de s’Ùltima Bombardada Grae.
Custos orrogos de crosta de sa fine de s’Adeanu e de su cumintzu de s’Archealni formant sos nùcleos a inghìriu de sos cales sunt crèschidos sos continentes de oe.
Sos cratones sunt fatos prus che totu de duas genias de terrane chi s’alternant.
Pro custa resone, sas pedras birdes a bortas sunt bistas comente proas de sa subdutzione durante s’Archeanu.
Immoe est cunsideradu probàbile chi medas de sos gas volàtiles sunt istados lassados durante sa concretzione dae unu protzessu connotu comente degasàgiu pro collisione in ue is corpos chi arrivant si vaporizant cando atumbant.
Sos planetèsimos a una distàntzia de 1 unidade astronòmica (AU), sa distàntzia de sa Terra dae su Sole, in manera probàbile no ant apòrridu abba a sa Terra, ca sa nèbida solare fiat tropu callente pro sa formatzione de su ghiàciu e s’idratatzione de sas rocas cun s’abba diat àere istentadu tropu.
Una proa reghente sugerit chi sos ocèanos diant pòdere àere cumintzadu a si formare no antis de 4.4 Ga. A su cumintzu de s’eone Archeanu, coberriant giai bona parte de sa Terra.
Tando, su Sole est devènnidu su 30% prus lughente in sos ùltimos 4.5 miliardos de annos.
Bi sunt medas modellos, ma pagu cunsensu, subra comente sa vida est nàschida dae sas sustàntzias chìmicas non biventes; sos sistemas chìmicos creados in laboràtoriu mancant de meda sa cumplessidade mìnima de un’organismu bivente.
Mancari sa cumpositzione de s’atmosfera èsseret in manera probàbile diferente dae cussa impreada dae Miller e Urey, sos ùltimos esperimentos cun cumpositziones prus realìsticas sunt renèssidos puru a sintetizare molècolas orgànicas.
Su RNA s’est cambiadu posca cun su DNA, chi est prus istàbile e tando podet fraigare genomas prus longos, ammaniende sa sèrie de abilidades chi podet tènnere unu singùlu organismu.
Una dificultade cun s’iscenàriu de metabolismu initziale est a agatare una manera pro sos organismos de evòlvere.
“Sa chirca in 2003 aiat referidu chi sa montmorillonite podiat puru fàghere prus lestra sa cunversione de àcidos grassos in “abbajolos”, e chi sos abbajolos podiat sintetizare su RNA apicadu a s’argidda.”
Custa tzèllula LUA est s’antenada de totu sa vida in sa Terra oe.
Su càmbiu a un’atmosfera rica de ossìgenu est istadu un’isvilupu detzisivu.
Aiant impreadu sa fermentatzione, sa decumpositzione de cumpostos cumplessos in àteros prus simpres cun prus pagu energia, e impreadu s’energia gasi liberada pro crèschere e si reproduire.
Meda de sa vida chi coberrit sa superfìtzie de sa Terra dipendit in manera dereta o indireta dae sa fotosìntesi.
Pro frunire sos eletrones in su circùitu, s’idrògenu est bogadu dae s’abba, lassende s’ossìgenu comente prodotu de iscartu.
Sa forma anossigènica prus simpre est nàschida prus o mancu 3.8 Ga, no meda tempus posca de sa nàschida de sa vida.
A su cumintzu, s’ossìgenu lassadu fiat acapiadu cun carcare, ferru e àteros minerales.
Mancari ogni tzèllula produiat iscetu una cantidade pitica meda de ossìgenu, su metabolismu cumbinadu de medas tzèllulas durante unu tempus mannu aiat trasformadu s’atmosfera de sa Terra in s’istadu atuale.
Su pìgiu de ozonu suspiat, e sighit a suspire, una canitidade significativa de radiatziones ultravioletas chi una borta passaiant pro s’atmosfera.
Pro cunseguèntzia, sa Terra at cumintzadu a retzire prus calore dae su Sole in s’eone Proterozòicu.
Sos depòsitos de ghiàciu agatados in Sudàfrica sunt datados a 2.2 Ga, tempus in su chi, segundu sas proas paleomagnèticas, diant dèpere èssere istados acanta de s’ecuatore.
S’edade glaciale de s’Uronianu diat pòdere èssere istada causada de sa cuntzentratzione de ossìgenu ammaniada in s’atmosfera, chi at causadu sa calada de metanu (CH4) in s’atmosfera.
In cada manera, su faeddu Terra a bòcia de nie est impreadu in manera prus comune pro descrìere sas edades glaciales estremas sutzessivas durante su perìodu Criogenianu.
Su diòssidu de carbòniu si cumbinat cun sa piòppida pro alterare sas rocas pro formare àcidu carbònicu, chi posca est iscoloridu in su mare, tando boghende sos gas serra dae s’atmosfera.
Su domìniu de sos Batèrios fortzis s’est partzidu dae sas àteras formas de vida (a bortas numenadas Neomura), ma custa supositzione est controversa.
Sos primos fòssiles chi teniant caraterìsticas tìpicas de sos cordolinos sunt datados a s’era Paleoproterozòica, prus o mancu 2.4 a oe; custos organismos multitzellulares bènticos teniant istruturas filamentosas capatzes de anastomosi.
Fortzis sa tzèllula manna at proadu a digerire sa prus pitica ma no est renèssida (fortzis pro more de s’evolutzione de sas defensas de sas predas).
Impreende s’ossìgenu, at metabolizadu sos produtos de iscartu de sa tzèllula prus manna e bogadu prus energia.
Prestu, una simbiosi istàbile s’est isvilupada tra sa tzèllula manna e sas piticas aintru de cussa.
Un’eventu sìmile est sutzèdidu cun sos cianobatèrios fotosintèticos chi fiant intrados in sas tzèllulas mannas eterotroficas e fiant devènnidos cloroplastos.
Acanta de sa consolidada teoria endosimbiòtica de s’orìgine tzellulare de sos mitocòndrios e de sos cloroplastos, b’at teorias pro sas chi sas tzèllulas ant batidu a sos perossisomas, sos spirochetos ant batidu a sos cìlios e flagellos, e chi fortzis unu virus de DNA at batidu a su nùclu tzellulare, mancari peruna de custas est atzetada in manera ampra.
Prus o mancu 1.1 Ga, su supercontinente Rodìnia fiat ponende•si a pare.
Mancari sa partzidura tra una colònia cun tzèllulas ispetzializadas e un’organismu multitzellulare no est semper crara, prus o mancu 1 miliardu de annos a oe naschiant sas primas matas multitzellulares, fortzis algas birdes.
Sos polos paleomagnèticos sunt integrados da sas proas geològicas comente tzintas orogènicas, chi marcant sas làcanas de placas antigas, sas distributziones passadas de flora e fàuna.
Prus o mancu dae 1000 a 830 Ma, sa parte manna de su continente fiat unida in su supercontinente Rodìnia.
Su supercontinente ipotéticu a bortas est numenadu Pannòzia o Vèndia.
S’intensidade e su mecanismu de totu sas duas glaciatziones sunt ancora suta de chirca e prus difìtziles a ispiegare de sa prima Bòcia de nie Proterozòica.
Giai chi sa CO2 est unu gas serra de importu, sos climas si sunt isfridados in manera globale.
S’atividade vulcànica crèschida est istada su resultadu de sa partzidura de sa Rodìnia in su matessi tempus prus o mancu,
Sas formas noas de vida, numenadas Ediacara biota, fiant prus mannas e prus vàrias de semper.
Est cumpostu dae tres eras: su Paleozòicu, su Mesozòicu, su Cenozòicu, e est su tempus de cando sa vida multi-tzellulare s’est diferentziada meda in casi totu sos organismos connotos oe.
Custu càusat chi su livellu de su mare nde peset.
Rastros de glaciatziones de custu tempus sunt istadas agatadas isceti in sa betza Gondwana.
Sos continentes Laurentia e Bàltica ant fatu una collisione tra 400 e 450 Ma a oe, durante s’Orogènesi Caledoniana, pro formare sa Laurussia (connota puru comente Euramèrica).
Sa collisione de sa Sibèria cun sa Laurùssia at causadu s’Orogènesi Uraliana, sa collisione de sa Gondwana cun Laurùssia est numenada Orogènesi Variscana o Erciniana in Europa o Orogènesi Allegheniana in su Nord Amèrica.
Whereas sas formas de vida Ediacaranas aparessant ancora primitivas e no fàtziles de collocare in perunu grupu modernu, a sa fine de su Cambrianu sa parte manna de sos phyla modernos fiant giai presentes.
Calecunu de custos grupos Cambrianos parit cumplessu ma aparessent abbastàntzia diferentes dae sa vida moderna; sunt esèmpios Anomalocaris e Haikouichthys.
Una creatura chi diat pòdere èssere istada un’antenadu de sos pisches, o fortzis legadu de acanta cun cussu, fiat Pikaia.
Su pische, su primu vertebradu, est evòlvidu in sos ocèanos prus o mancu 530 Ma a oe.
Sos fòssiles prus antigos de cordolinu de terra e matas sunt datados a 480-460 Ma, mancari s’evidèntzia molecolare sugerat chi su cordolinu diat pòdere àere colonizadu sa terra comente mìnimu 1000 Ma e sas matas 700 Ma a oe.
Sas pinnas sunt evòlvidas pro divènnere mermos chi sos primos tetràpodes impreaiant pro nde bogare sa conca dae s’abba pro respirare ària.
A sa fine, calecunu de cussos est divènnidu gasi bene adatadu a sa vida de terra chi at passadu sa vida adulta in sa terra, mancari èsseret essidu dae s’ou in s’abba e bi torraret pro arremare sos oos.
Sas matas ant isvilupadu pisu, chi at atzeleradu in manera sensìbile sa difusione sua in sa terra, prus o mancu in cussu tempus (antis 360 Ma in manera aprossimada).
Àteros 30 miliones de annos (310 Ma) ant bisu sa partzidura de sos sinàpsides (chi includint sos mamìferos) dae sos sauròpsides (chi includint sos pillones e sos rètiles).
S’eventu de s’estintzione Triàssica-Giuràssica in 200 Ma aiat risparmiadu bona parte de sos dinosàuros, e prestu custos sunt divènnidos dominantes tra sos vertebrados.
Su 60% de sos invertebrados marinos sunt divènnidos estintos e su 25% de totu sas famìllias.
Sa de tres estintziones de massa est istada sa Permiana-Triàssica, o sa Morte Manna, s’eventu est istadu causadu fortzis dae carchi cumbinatzione de s’eventu vulcànicu de sos Trapos Siberianos, una collisione de un’asteròide, sa gasificatzione de su metanu idratu, sas flutuatziones de su livellu de su mare, e un’eventu anòssicu prus mannu.
Custa est istada s’estintzione de meda prus mortale de semper, cun prus o mancu su 57% de sas famìllias e s’83% de sos gèneres ochidos.
Aintru de su cumintzu de su Paleocene sa Terra at recuperadu dae s’estintzione, e sa diversidade de sos mammìferos est crèschida.
Sa savana sena erba at cumintzadu a predominare sa parte manna de su paesàgiu, e mammìferos comente s’Andrewsarcu est lòmpidu a èssere su mammìferu predatore terrestre connotu prus mannu de semper, e sas primas balenas comente su Basilosauru ant pigadu su controllu de sos mares.
Sos ungulados mannos comente su Paraceratèriu e su Deinotèriu si sunt isvilupados pro dominare sas praterias.
Su mare Tètide est istadu serradu dae sa collisione de Àfrica e Europa.
Su ponte de terra at permìtidu a sas creaturas de su Sudamèrica de tramudare a su Nord Amèrica e vice versa.
Sas eras glaciales ant batidu a s’evolutzione e a s’espansione de s’òmine modernu in s’Àfrica Sahariana.
Est pensadu dae medas persones chi b’est istada una tràmuda manna pro sa Berìngia chi est sa resone pro sa chi, oe, bi sunt cammellos (chi si sunt evòlvidos e estintos in Nord Amèrica), caddos, (chi si sunt evòlvidos e estintos in Nord Amèrica), e Nativos Americanos.
Sa mannària de su cherbeddu est crèschida a lestru, e aintru de 2 Ma, sunt aparèssidos sos primos animales classificados in sa genia Homo.
S’abilidade de controllare su fogu fortzis est cumintzada in s’Homo erectus (o Homo ergaster), e in manera probàbile a su mancu 790000 annos a oe ma fortzis.
Est prus difìtzile a istabilire s’orìgine de su limbazu; non est craru si s’Homo erectus ischiat faeddare o si custa capatzidade no est cumintzada finas a s’Homo sapiens.
Sas abilidades sotziales sunt devènnidas prus cumplessas, su limbazu est devènnidu prus sofisticadu e sas ainas sunt devènnidas prus elaboradas.
Sos primos umanos chi ant ammustradu signos de ispiritualidade sunt sos Neanderthal (solitamente classificados comente una ispètzia a parte sena discendentes subrabìvidos); interraiant sos mortos, a s’ispissu sena signos de màndigu o ainas.
Sigomente su limbazu fiat devènnidu prus cumplessu, s’abilidade de regordare e comunicare informatziones at tentu sa cunseguèntzia, segundu una teoria proposta dae Richard Dawkins, in unu replicadore nou: su meme.
Tra su 8500 e su 7000 a.C., sos umanos de sa Mesaluna Fèrtile in s’Oriente de Mesu ant cumintzadu sa coltivazione sistemàtica de matas e animales: agricoltura.
De cada manera, tra cussas tziviltades chi aiant adotadu s’agricoltura, s’istabilidade relativa e sa crèschida de sa produtividade frunida dae s’agricoltura at permìtidu a sa populatzione de crèschere.
Custu at batidu a sa prima tziviltade de sa Terra in Sumer in s’Oriente de Mesu, tra su 4000 e su 3000 a.C.
Sos umanos no depiant prus passare su tempus traballende pro subrabìvere, ativende sas primas ocupatziones ispetzializadas (pro esèmpiu, artesanos, mercantes, preides, etc.)
Aintru de su 500 a.C. prus o mancu, bi fiant tziviltades avantzadas in s’Oriente de Mesu, Iran, Cina e Grècia, a bortas in espansione, a bortas intrende in declinu.
Custa tziviltade s’est isvilupada in gherra, artes, issièntzias, matemàtica e architetura.
S’Imperu Romanu est istadu cristianizadu dae s’Imperdore Costantinu a su cumintzu de su de 4 sèculos e at tentu su declinu antis de sa fine de su de 5.
Sa Domo de su Sabiore est istada fundada in Abbasid-era Baghdad, in Iran.
In su de 14 sèculos, su Rinascimentu fiat cumintzadu in Itàlia cun progressos in religione, arte e issièntzias.
Sa tziviltade europea aiat cumintzadu a mudare dae su 1500, batende a rivolutziones iscientìficas e industriales.
Dae su 1914 a su 1918 e dae su 1939 a su 1945, sas natziones de su mundu fiant ammeschiadas in gherras mundiales.
A pustis de sa gherra, si sunt formados medas istados noos, declarende o dende•li s’indipendèntzia in unu tempus de decolonizatzione.
Sos isvilupos tecnològicos includint armas nucleares, elaboradores, ingegneria genètica e nanotecnologia.
Sos interessos e problemas printzipales comente maladias, gherra, pobertade, radicalismu violentu e, dae prus pagu, sa càmbiu climàticu causadu dae s’òmine sunt crèschidos cun sa crèschida de sa populatzione mundiale.
Sa stória umana, o sa stória registrada, est su contu de su passadu de s’umanidadi
Su neolíticu at biu s’inghitzu de sa revolutziòni massaria, frae su 10.000 e su 5000 innantis de sa nàschida de Cristu, in sa Mesaluna saliosa de s’Oriente Mèdiu.
Cun sa créschida de sa massaria, su traballu de su trigu at diventau prus sofisticadu, e at creadu sa divisioni de is fainas pro istugiai su recàtu intre is istagionis.
S’induìsmu s’est ifroscau a sa fini de s’Edade de su Brunzu, in su subcontinènti indianu.
“Sa stória post-classica (s’”Edade Media” c. 500–1500 d.C,) at biu sa créschida de su cristianésimu, s’edade de s’oru de s’islamismu (c. 750 d.C – c. 1258 d.C), e su Rinascimentu italianu e timuridu (dàe su 1300 d.C. circa)”
In su de XVIII séculos, sa connoscéntzia e sa tecnología aiant arribau a unu puntu críticu ca at ocasionàu sa revolutziòni industrali e su comíntzu de su períodu postmodernu, cumentzau prus o mancu in su 1800 e ca at sighiu fintzas a òe.
Is umànus anatomicamenti modérnus ant aparèssiu prus o mancu 300.000 annus fait, e ant oténniu sa modérnidadi de su cumportaméntu casi 50.000 annus fait.
Fortzis giai 1,8 milliònis de annus fait, ma seguramènti 500.000 annus fait, is umánus ant cumentzau a imperài su fócu pro si callentai e pro cochinàre.
Is umánus paleolíticus bibìant de cassadòris-collidòris, e fiant soliàta andhantànus.
Sa brusca spainadura de sa genia umana in s’Amèrica de su Norte e s’Oceania ant acontessiu in su puntu tzentrali de s’èra ghiatzali.
In sa bàdhe de su Flumini Grogu in Cina, si traballíat s’erbavérrina e atrus laores giai dae su 7000 a.C., sa bàdhe de su Yangtze traballíat s’arrosu de ainnàntis, assumàncu dae su 8000 a.C.
Su traballu de is metàllus s’at imperau sa primma borta pro creài istruméntus e prèndas càda su 6000 a.C.
Is citàdes fiant su centru de su poderi cumérciali, industriali e polìticu.
S’ilvilúpu de is citàdes fiat unu sinònimu de sa créschida de sa civiltàdi.
Custas cultùras ant inventau s’arroda, sa matemàtica, su traballu de su brúnzu, sa bàlca cun sa vela, su tórinu, is bistimentas de làna, is fàbbricus mannus, e s’iscritúra.
Fiat normali in su neolìticu a pregai a divinidàdes antropomòrficas.
Custas bidhas fiant prusatótu in is saliósas bàdhes cun flúminis: su Tigri e s’Eufrate in sa Mesopotamia, su Nilo in s’Egitu, s’Indu in su subcontinènti indianu, su Yangtze (flúmini asúlu) e su flúmini grogu in sa Cina.
S’iscritura cuneiforme at inghitzàu cumenti unu sistema pitográficu, perou a sa fini is representatzionis ant diventàu prus simples e astràtas.
Su carríngiu fiat fatzilitau dae is bías de acua: pro is flúminis e su mari.
Custus ilvilúpus ant causàu sa creschida de is istadus territorialis e de is imperus.
In Creta, sa civiltàdi minòica aiat intradu in s’edade de su brònzu a curtzu de s’annu 2700 prima de sa nàscida de Cristu, e est cunsiderada sa primma civiltàdi europea.
In is millénnius afatànti, is civiltàdi s’ant ilvilúpadu in totu su mundu.
In s’India, cust’era est narada su periodu vèdicu (1750-600 prima de sa nàscida de Cristu), e at istabbilíu is bases de s’induismu e de atrus aérzu culturalis de sa prímma sociedàdi indiana, ca at acabau in su de VI séculos prima de sa nàscida de Cristu.
In trassíntru de sa fase de formatzioni in Mesoamerica (cara dae su 1500 fintzas a su 500 prima de sa nàscida de Cristu), and cumentzau a s’ilvilúpai civiltàdi prus cumpléssas e centralitzadas, prusatótu in s’area de su Mèssicu, su Tzentramèrica e su Perù.
Sa teoria de s’edadi assiali de Karl Jaspers incroí puru su tzoroastrismu persianu, perou atèrus istudiósu argumentant sa linea temporali sua pro su tzoroastrismu).
Custus fiant su taoismu, su legalismu, e su confucianismu.
Is imperus mannus depèndìant dae s’anessioni de su logu e dae sa creatzioni de bidhas defènsas pro essi tzentros de sa massaría.
In trassíntru ddoi iant bastanti imperus regionalis.
S’imperu mediano at lassau su logu a is imperus iranianus venientis, e puru s’imperu achemenide (550-330 a.C.), s'imperu particu (247 a.C.-224 d.C.) e s'imperu sasanide (224-651 d.C.).
Apustis, Alessandro su Mannu (356–323 prima de sa nàscida de Cristu) de sa Macedonia, aiat fundau unu imperu de conchísta, dae sa Grèghia moderna fintzas a s’India de oindí.
Dae su de III séculos prima de sa nàscida de Cristu, sa dinastia Gupta at dominàu s’epoca connota cumenti s’èdadi de s’oru de s’India.
Sa seguràntzia cusseguénti at agiudadu a cumentzai s’èdadi de s’oru de sa cultura indú in su de IV e V séculos.
In su tempu de Augusto (63 prima de sa nàscida de Cristu – 14 apústis de sa nàscida de Cristu), su primmu imperadori romanu, Roma aiat giai istabbilíu su poderíu suu in casi totu su mediterràneu.
S’imperu de ocidènti at a arrui, in su 476 apústis de sa nàscida de Cristu, assuta de s’ifruèntza tedesca assuta de Odoacre.
Sa dinastia Han si podit paragonài in podèri e infuentzia a s’imperu romanu, postu in s’àtera parti de sa bìa de sa sèda.
Própiu cumenti cun is àterus imperus in trassíntru de su períodu clàssicu, sa Cina de sa dinastia Han at megliorau meda in s’isfèra de su cubérru, de s’educatzioni, de sa matemàtica, astronomia, tecnologia e medas àteras.
Ddoi iant imperus regionalis afirmàdus in s’America puru, e beniant de culturas creadas giai in su 2500 prima de sa nàscida de Cristu.
Sas citàdis-istadus de is Mayas ant crèssiu abbéllu de númeru e importàntzia, e sa cultura Maya s’est spagnada in totu su Yucatán e is zonas acànta.
Bellagasu, in calecuna regioni s’ant bidu períodos de progressu tecnológicu prontu.
Sa dinastia tzinesa Han at incumentzau sa gherra civíle in su 220 apustis de sa nàscida de Cristu, fadendi incumentzai s’era de is tres régnus, impeltantu ca sa controparti sua de Roma fiat divantendi sempri prus decentralitzada e dividia prus o mancu a su matessi tempu de su ca est connotu cummenti sa Crisi de su de tres séculos.
S’ilvilupu de s’istafa e sa pesamènta de cuadhus bastanti fortis pro portai unu sodràu faiat de is andhantànu unu ammalétzu constanti pro is civilidadis. prus sedentàrias.
Sa parti ca est abarrada de s’imperu romanu, in su mediterràneu orientali, at sighiu fintzas a essi connota cummenti s’imperu bitzantinu.
S’era est datada dae s’arruta de s’imperu romanu d’ocidènti, in su de V séculos apustis de sa nàschida de Cristu, ca s’at dividiu in medas régnus iscrobàus, e cancúnu de custus at a frommai parti de sa confederatzioni de su Sacru Romanu Impèru.
S’Asia de su sud at bidu meda règnus mesànus de s’India, sighidos de sa costitutzioni de is impèrus islàmicus in s’India.
Custu at permítiu a s’Africa de s’unire a su sistema cumerciali de su sud-est asiàticu, creendi unu contatu cun s’Asia e cun sa cultura mussulmana, ca at formau sa cultura swahili.
Custa fiat puru una gherra de culturas, cun is culturas bizantina ellenistica e sa cristiana certendi in contra de is traditzionis persianas-iranianas e de sa religioni zoroastriana.
Dae su tzentru in sa penísula àrabba, is mussulmanus ant cumentzau a s’ismanniare in trassíntru de s’edadi postclassica.
Meda de custu imparu e ilvilupu est gràtzias a sa zeografia.
S’influéntzia de is cummertzàntis in s’arrugas cummertzalis afro-àrabbas e àrabbas-asiàticas fiat manna meda.
Ghiaus pro sa religioni e is bisus de conchista, s’autoridades europeas ant abiau medas crosadas cun s'intentu de amenguai su podere mussulmanu e torrai a si pigai sa Terra Santa.
Sa dominatzioni àrabba de sa regione at acabau in sa metadi de su de XI séculos, cun s’arríbbu de is turcus selgiuchidos ca si fiant moèndi car’a sud dae is terras issoro de s’Asia Tzentrale
Sa regione s’at a tzerriai prus innanti sa Costa Barbàrica, e at a tenni piratas e corsàrius ca ant a imperai medas portus nordafricanus pro atacai is bidhas costeras de medas natzionis europeas, circhendi sclaus pro ddus bendi in is mercados nordafricanos aíntru de s’ambitu de sa tratta de sclaus de sa Barberia.
In su de VIII séculos, s’Islam at cumentzau a intrai in sa regione, pro diventai s’unica fíde de sa majoria de sa populatzione, mancai su buddismu abarrada forti in s’esti.
Apustis de sa morti de Gengis Khan in su 1227, sa majoria de s’Asia Tzentrale at sighidu a essi dominada de una natzioni eredéra: su Khanato Chagatai.
Apustis, sa regione s’est dividida in khanatus prus piticus, creados dae is utzbekus.
Is invasores bàrbaros aiant creadu is própios regnus dae su ca abarrada de s’imperu romanu d’ocidènti.
Si cristianésimu s’acrèsciat in s’Europa ocidentali, e si fundant is cresias.
Su manioralismu, s’organitzazioni de is massàgius de is bidhas ca depiant pagai arrendhus e traballai pro is nóbbilis, e su feudalésimu, una istrutura política aundi is cavalleris e is nóbbilis prus pagu importantis depiant fai is sodraus de is meris issoro pro otenni su deretu de arrendhai terras e propriedadis, fiant duas maneras de organitzai sa sotziedade de s’Edade Media trassíntru de s’Arta Edade Mèdia.
Is cummertzàntis italianus important sclaus pro ddus fai traballai in is casas o pro traballai su tzucuru.
Sa carestia, s’apesta e sa gherra ant bisastrau sa populatzione de s’Europa ocidentali
A sa fini ant lassau su logu issoro a sa dinastia Zaguè, connota pro s’architetura sua stuviolada in sa roca in Lalibela.
Controllant su cummertzu trans-saharianu de s’oru, s’avóriu, su sabi e is sclaus.
S’Africa Tzentrale at bidu sa nàschida de medas natzionis, puru su regnu de su Congo.
Costruiant istruturas de defensa mannas de pedra chentza impastu, cummenti Zimbabwe Mannu, capitali de su regnu de su Zimbabwe, Khami, capitali de su regnu de su Butua, e Danangombe (Dhlo-Dhlo), capitali de s’imperu Rozvi.
Su de IX séculos at bidu una gherra de tres partes pro cumandai s’India setentrionali, intre s'imperu Pratihara, s'imperu Pala e s’imperu Rashtrakuta.
“A sa fini, sa dinastia Tang s’est dividida, cummentisisiat, apustis de mesu séculu de dilbaràtus, sa dinastia Song at unidu sa Cina, candu fiat, cummenti narat William McNeill: «sa natzioni prus àbbili, arrica e prus populosa de totu su mundu».”
Apustis de prus o mancu unu séculu de sa dominatzioni de sa dinastia mòngola Yuan, sa genia cinesa at pigau una àtera borta su poderi cun sa fundatzioni de sa dinastia Ming (1368).
Su períodu Nara de su de VIII séculu at marcau sa nàschida de unu istadu giaponesu forti, e fatuvatu est descrita cummenti una edadi de s’oru.
Su períodu fiudali de s’istória giaponesa, dominau pro donnus regionalis potenti meda (daimyo) e dae sa dominatzioni militari de is sennoris de sa gherra (shogun), cummenti su shogunau de Ashikaga o su shogunau de Tokugawa, si sterriada dae su 1185 fintzas a su 1868.
Silla at concuistau Baekje in su 660, e Goguryeo in su 668, marchendi su comintzu de s’era de is istados de su norti e de su sud (남북국시대), cun Silla unificau in su sud e Balhae, un’istadu erederu de Goguryeo, in su norti.
Dae su de IX séculos, su regnu de Bagan s’est artzadu in su regnu de su Myanmar.
Is indianus Pueblo antigus e cussus ca ant bénniu innantis de issus (séculos IX - XIII), ant creadu bidhas mannas frimmas, ca incluiant istruturas de pedras ca ant a abarrai is istruturas prus mannas de s’America de su Norti fintzas a su de XIX séculos.
In s’America de su Sud, su de XIV e XV séculos ant bidu s’altzada de is Incas.
Sa rivolutzioni scientífica est stétia foltzada dae sa presentada de s’imprenta imperendi leteras movilis de Johannes Gutenberg, e dae s’imbentu de su telescópiu e de su microscópiu.
Su períodu tardu modernu sighit o fintzas a sa fini de sa de duas gherras mundialis, in su 1945, o fintzas a oindí.
S’inghitzu de su periodu Modernu fiat caraterizau de sa créschida de sa sciéntzia, e dae unu abantzamentu tecnológicu meda fúliu, dae una política cívica secularitzada, e dae un’istadu natzionali.
In s’inghitzu de su periodu Modernu, s’Europa at arrennèsciu a recuberai sa podería sua; is istoriadòri sighint discutendi de is causas.
Aiat irvilupau una economia de sa moneta avantzada dae su 1000.
Gosabat de unu antavàgiu tecnologicu e teniat su monopóliu in su fuliaméntu de ghisa, de is manighitus de pistonis, de sa costrutzioni de pontis pendhibendhi, de s’imprenta e de s’iscumpassu.
Una teoria de s’artzada de s’Europa narat ca sa zeografia sua at giogau una parti de importu mannu pro sa foltuna sua.
Donabat a s’Europa gasi unu amparu dae is perículus de is invasoris de s’Asia Tzentrale.
S’edadi de s’oru de s’Islam s’est acabada cun s’assachizu de is mongolus in Bagdad in su 1258.
Sa zeografia at determinau diferéntzias zeopoliticas de importu mannu.
Imbècis, s’Europa fiat gasi sempri dividia in meda natzionis ca si fadiant sa gherra.
Casi totas is civilidadis de massaria ant essi limitadas meda dae s’ambienti issoro.
S’antavàgiu tecnológicu e sa richesa creada pro su cummertzu at determinadu abbellabbellu prus possibbilidadis.
S’alladiadura marina europea, pro sa zeografia de sa terramanna, est stétia fata dae is istàdus atlànticus: su Portugallo, s’Ispagna, s’Inghilterra, sa Francia e is Paisos Bassos.
In s’Africa de su Norti, su sultanadu Saadi at abarrau unu istadu bèrberu autónomu fintzas a su 1659.
Sa decadéssida de sa costa Swahili est stétia causada dae sa dominatzioni de s’imperu portughesu e apustis dae s’imperu omaní.
Apustis de su regnu sudafricanu de su Zimbabwe ant naschiu regnus prus piticus cummenti su Mutapa, su Butua, e su Rozvi.
Àteras civilidadis in s’Africa s’ant irvilupau trassíntru de custu periodu.
Su Giappone at bíviu su periodu Azuchi–Momoyama (1568–1603), sighiu dae su periodu Edo (1603–1868).
Su sultanadu de Johor, postu in sa punta sud de sa penísula malesa, est diventau sa poténtzia cummertziali dominadora de sa regione.
Sa Russia at lómpiu a sa costa nord-ocidentali de s’Amèrica de su Norti, fadendi una primma colónia in su ca oindí est s’Alaska in su 1784, e sa base de Fort Ross in su ca oindí est sa California, in su 1812.
Sa revolutzioni industriali at cumentzau in sa Britànnia Manna, e at imperau maneras noas de prodúsiri (sa fabbrica, sa produtzioni de massa e sa mecanizatzioni) pro produsì medas benes prus allestru e imperendi prus pagu traballu de innantis.
Candu is europeos ant otenniu s’influéntzia e su cumannu de is Americas, is fainas de s’imperus ant bandau cad’a is terras de s’Asia e de s’Otzeania.
Is britannicus ant colonitzau s’Australia, sa Noa Zelanda e su Sudàfrica, cun medas colónus britannicus ca emigranta cad’a a cudhas colónias.
Aintru de s’Europa, is disafius económicus e militaris ant creadu unu sistema de istadus natzionalis, e is grupos etno-limbisticus and cumentzau e s’identificai cummenti natzionis diversas cun sa volontàdi de tenni autonomia politica e culturali.
Intertantu, s’impestadúra industriali e is dannus a s’ambienti, presentis fintzas dae s’iscoperta de su fogu e dai s’inghitzu de is civilidadis, ant allestriu meda.
Sa majoria de s’àtera parti de su mundu est stétia influensciada dae natzionis medas europeitzadas: is Istados Unidos e su Giappone.
Sa primma gherra mundiale at acabadu s’esisténtzia de bàteros imperus: s'austro-ungaricu, su tedescu, s'ottomanu e su russu, e at indebbilitau su Regnu Unidu e sa Francia.
Is arrealías natzionalis, agghegieras dae is dificultadis económicas de sa Depressioni Manna, ant agiudau a fai isciopài sa de duas Gherras Mundialis.
Sa gherra frida at acabadu in paxi in su 1991, apustis de sa pichetada paneuropea, s’arruta de sa cortina de ferru e de su muru de Berlinu, e su santrecòro de di Brocu Orientali e de su Patu de Varsavia.
In is primmas decadas apustis de sa gherra, is colonias in s’Africa e in s’Asia de is belgas, britannicus, olandesus e de àterus imperus ocidentalis europeus ant otenniu s’indipendéntzia formali issoro.
S’aciviméntu de s’Unione Europea fiat impedìu dae sa cruesa de is istitutzionis económicas e políticas suas, casi cummenti cun is istitutzionis de is Istados Unidos assuta de is Artículos de sa Cunfederatziòni, innantis de imperai sa Costitutzioni de is Istados Unidos in su 1789.
Trassíntru de is decadas ca ant sighiu sa Segunda Gherra Mundiali, custus abantzamentus ant intrau is viàgius cun su jet, is satellites artifitzialis cun medas imperus cumenti su GPS, e s’Internet.
Sa cuncurréntzia mundiale pro is recursus naturali at aumentau po sa créschida de sa populatzione e po s’industrializatzioni, pruscatotu in s’India, sa Cina e su Brasile.
Un'archìviu est un'ammuntonada de documentos istòricos - in calesisiat mesu - o s'istrutura fìsica ue sunt situados.
"Sunt istados definidos metaforicamente "s'umore de un'organismu", e sunt distingados de sos documentos chi sunt istados iscritos cun consièntzia o criados pro comunicare unu messàgiu a sa discendèntzia.
Custu signìficat chi sos archìvios sunt unu pagu diferentes de sas bibliotecas a sa lughe de funtziones e organizatzione issoro, mancari sas regortas archivìsticas podent èssere a s’ispissu agatadas in sas bibliotecas comente fràigu.
Sos archeòlogos ant iscobertu sos archìvios de chentinaias (e a bortas miza) de tauleddas de arghidda torrende in segus a su de tres e segundu mill'annos pC in logos comente Ebla, Mari, Amarna, Hattusas, Ugarit, e Pylos.
Comente si siat, fiat istados pèrdidos, dae chi sos documentos iscritos comente pabiru e pabilu peoraiat a passu prus velotze, diversos de sas tauleddas de pedra contraparte issoro.
S'Inghilterra pustis su 1066 at isvilupadu archìvios e mètodos de chirca de archìviu.
Mentras ddi sunt medas tipos de archìvios, su tzensimentu prus retzente de sos archivistas de sos Istados Unidos identìficant chimbe majores: acadèmicu, afare (pro profetu), guverno, no-profetu, e àteros.
S'atzessu a sas regortas de custos archìvios est de sòlitu solu préviu apuntamentu; argunos ant publicadu sos oràrios pro fàghere rechestas.
Esempros de importantes afàrios archìvios in sos Istados Unidos includet Coca-Cola (chi possedet puru su museu separadu Mundu de Coca-Cola), Procter e Gamble, Motorola Heritage Services e Archives, e Levi Strauss & Co. Sos archìvios de custas aziendas mantenet documentos istòricos e artìculos relativos a istòria e amministratzione de sas aziendas issoro.
Sos laorantes in custos tipos de archìvios podent àere calesi siat cumbinatzione de formatzione e tìtulos, dae s'istòria a s'archivìstica.
In sos Istados Unidos, s'Amministratzione Natzionale Archìvios e Documentos (National Archives and Records Administration - NARA) cunservat sos sistemas de archiviatzione tzentrale in su Distretu de Colòmbia e College Park, Maryland, cun sos sistemas regionales distribuidos in totus sos Istados Unidos.
In su RU, sos Archìvios Natzionales (National Archives) de prima connotu comente Ufìtziu Documentos Pùblicos (Public Record Office ) est s'archìviu de su guvernu pro Inghilterra e Galles.
Impare, su totale cumplessivu de sos archìvios suta sa supervisione de s'Amministratzione de sos Archìvios Frantzesa (French Archives Administration) est sa prus manna de su mundu.
Artzidiòtzesis, diòtzesis, e parròchias, tenent fintzas archìvios in sas Crèsias Romana Catòlica e Anglicana.
A s'ispissu custas istitutziones cunfidant subra sos finantziamentos cuntzèdidos de su guvernu asicomente finantziamentos privados.
Medas museos mantenent archìvios pro proare sa bènnida de sos petzos issoro.
Custu fiat una figura separada dae su 1,3% chi si identificaiat comente laorante autònomu.
Sa missione de s’archìvio est de regollire istòrias dae sas feminas chi si cherent esprimere, e cherent chi sas istòrias issoro siant ascurtadas.
Sos archìvios de un'organizatzione (comente un'azienda o unu guvernu) cuntenent de sòlitu àteros tipos de documentos, comente, fascìculos amministrativos, contabilidades, notas, currispondèntzia ufitziale, e minutas de reuniones.
Medas de custas donatziones no sunt istadas anca catalogadas, però sunt a dies de oe in su protzessu de èssere preservadas in su digitale e resas a su pùblico online.
Sos sòtzios internatzionales pro is archìvios sunt UNESCO e Blue Shield International cunforma a sa cunventzione de s'Aia pro sa protetzione de sa propiedade culturale dae su 1954 e su de 2 protocollos dae su 1999.
"Page, Morgan M. ""Unu dae su sutterraneu: loroddu, atzessu e istòria de unu trans."""
Unu esempru est sa descritzione de Morgan M. Page de sa difusione de s'istòria trangender deretamente a sas persones trans pro mesu de vàrios social media e ispiatzos de networking comente Tumblr, Twitter e Instagram, asicomente pro mesu de podcast.
"Cun sos sèberos disponìbiles pro mesu de sa contra archiviatzione, ddi est una potentziale "isfida a sos cuntzetos traditzionale de s'istòria" comente sunt atibidas in sos archìvios contemporàneos, chi creat ispàtziu pro sas narrativas chi a s'ispissu no sunt presentes in medas materiales archivìsticos."
Una biografia, o solu bio, est unu contu chin medas particulares de sa vida de una pesona.
Triballos biogaficos sunt normalmente cunsiderados non de fantasia, ma unu pagu de fantasia podet essere usada pro contare sa vida de sas pesonas.
“Un’àtera famosa colletzione de biografias est “Vite dei Cesari” iscrita dae Svetoniu in su 121 a poi de C. in su períodu de s’imperu de Adrianu.
Eremitanos, padres, e preíderos in cussu períodu aiant iscritu biografias.
Unu esémpiu de biografia de unu legu iscrita in cussu períodu est sa vida de Carlu Magnu, iscrita dae su cortigianu sou, Enardu.
Teniant iscritas pius cosa de una bona parte de sa sotziedade chi no operas de cussu tempus.
A finire de su mediuevu, in Europa sas biografias non fint pius solu de cosas de cresia ma fint biografias de res, cadderis e tirannos.
Segundu Malory, s’interesse chi fit créschidu pro s’umanesimu in su rinaschimentu aiat fatu cuntzentrare sa zente supra sas pesonas pius legas comente sos artistas e sos poetas e, in pius, medas aiant comintzadu a iscriere chin su faeddu de onzi die invetze chi su latinu.
Àteros duos isvilupos si depent ammentare: s’isvilupu de s’istampa in su bindighésimu séculu e su fatu chi a pagu a pagu pius zente ischiat a lèzere e iscriere.
Unu libbru chi at azuadu a pensare a sos piratas est istadu “Storia generale dei pirati” (1724) de Charles Johnson, e est poi servidu a iscriere àteras biografias de piratas famosos.
Carlyle naraiat chi connòschere sas vidas de zente importante fint essentziale pro cumprendere sa sotziedade e sas suas istitutziones.
S’opera de Boswell fit única in cantu a chircadorea, ca si basait supra de istúdios de archívios, contos de testimonzos e intervistas, chin unu modu de contare siguru e sintzeru de totu sas cosas de sa vida de Johnson e se su caràtere sou - unu modu de fàghere chi at servidu dae modellu pro sa literadura biografica finas a oe.
Però, su numeru de biografias istampadas fit créschida cuittende, puru ca pius zente ischiat a lèzere.
Sos zornales comintzaiant a pubbricare imminzos de biografias.
Biografias “sotziologicas” faeddaiant se su chi faghiant sos ómines comente su risurtadu de s’ambiente e minimaiant su tratu individuale.
Su conzetu normale de s’eroe e sos contos de sutzessos fit istados cambiados dae sa ossessione pro s’anàlisi psicologica de sa pessonalidade.
“Comente aiant pretzisadu Strachey in sa sua prefassione, finas a cussu puntu sos biografos vittorianos “fint istados famosos cantu su triballu de su bechinu” e teniant una cara de “bàrbaros lentos a unu funerale”.
Su libbru fit diventadu famosu in totu su mundu pro s’istile irrispettosu e furbu, pro su modu curtzu ma accuradu de contare sas cosas chi una prosa artística.
Robert Graves (“Io, Claudio”, 1934) est istadu unu de cussos chi menzus at sighidu su modellu de Strachey de “iscriere biografias chi irfaularzant”.
Candu fit comintzada sa prima gherra mundiale, sas ristampas económicas fint meda de moda.
A parte sos filmi biogaficos de forma de documentariu, Hollywood aiat comintzadu a fàghere filmi supra de sas vidas de zente famosa.
Diversu dae sos libbros o sos filmis, non contant sas cosas de sighida, ma sunt archívios de diversos elementos creados chi medios diversos pro contare una passona sola, b’at vídeos, fotografias e artículos.
Sas ténnicas generales de iscriere de cosas de sa vida sunt acora istudiadas,
“Sas informassiones podent essere da “contos nados a boghe, contos pessonales, biografias e autobiografia o puru “diàrios, líteras, relassiones e àteros materiales.
Sos casteddos in istile europeu originados in sos de 9 e 10 sèculos, pustis a ruta de s'Impèriu Carolìngiu resurta in territòriu suo essende divididu intre segnores sìngulos e prìntzipes.
Sos casteddos urbanos fiant usados pro controllare sa populatzione locale, e sos casteddos rurales fiant a s'ispissu situados acanta a funtziones chi fiant integrales pro sa bida de sa comunidade, comente molinos, terras fèrtiles, o una bena de abba.
A sa fine de su de 12 e a s'aviada de su de 13 sèculos, ispuntaiat unu abbotu iscientìficu a sa difesa de su casteddu.
Custos càmbios in difesa fiant istados atribuidos a uno cumone de sas tecnologias de sos casteddos dae sas crociadas, comente sa fortificatzione cuntzèntrica, e s'ispiratzione dae sas pretzedentes difesas, comente sas fortilesas romanas.
Mancari sa bùlvara fiat introduida in Europa in su de 14 sèculos, no at riguardadu significativamente sos casteddos fintzas a su de 15 sèculos, cando s'artillieria diveniat bastante potente de isfundare muros de pedra.
Su feudalismu fiat su collegamentu intre segnores e sos vassallos suos ue, in càmbiu de servìtziu militare e in aspetativa de fidelidade, su segnore diat èssere garantidu sa terra a su vassallu.
Sos casteddos serbiant pro iscopos diversos, su prus importantes fiant militare, amministrativu e casandrinu.
Comente Guglielmo su Conchistadore avantzaiat cara a s'Inghilterra, at fortificadu sos logos craes pro assegurare sa terra chi aiat leadu.
Unu casteddu podiat fàghere comente fortza e presone però fiat fintzas unu logu ue unu cavalieri o segnores podiant acollogire sos istragnados issoro.
In àreas diferentes de su mundu, anàlogas istruturas partiant sas caraterìsticas de sas fortificatziones e definiant àteras caraterìsticas assotziadas a sos cuntzetu de unu casteddu, mancari fiat originada in perìodos e tzircustàntzias diferente e isperimentende evolutziones e influèntzias diferentes.
Dae su de 16 sèculos, cando sas culturas Giaponesa e Europea si incontraiant, sa fortificatzione in Europa aiat mòvidu ultres casteddos e afidaiant in sas innovatziones comente sos signados a s'Italiana e fortilesas a istella.
S’iscavu de sa terra pro rèndere su cùmulu chi dassaiat unu fossu in giru de s'istremada, si narat murufossu (chi podiat èssere àrridu e ùmido).
Fiat una caraterìstica cumune de sos casteddos, e sos prus ddi teniant assumancu unu.
S'abba fiat frunida dae su putzu o tzisterna.
Mancari a s'ispissu assotziadu cun su tipu de casteddu istremada-e-muros-esternos, sos muros esternos podiat èssere agatados comente istrutura difensora indipendente.
"Turrione" no fiat unu faeddu usadu in su perìodu medievale - su faeddu fiat impreadu dae su de 16 sèculos da pustis - imbetze "turre interna" fiat usadu pro si refèrrere a sas turres mannas, turris in Latinu.
Mancari a s'ispissu fiat sa parte prus forte de unu casteddu e un'ùrtimu logu de refùgiu si sas difesas esternas ruiant, su turrione no fiat dassadu bòidu in casu de assachiada ma fiat impreadu comente residèntzia dae su segnore chi possediat su casteddu, o sos cumbidados o rapresentantes suos.
Sas camineras a longu de sas muràllias permitiant a sos difensores de pròere ballas subra sos inimigos suta, e su bastione donaiat mazore protetzione.
Su fronte de s'intrada fiat unu puntu tzegue e pro ddu superare, fiant agiunghidas turres ispòrgidas in ogni ladu de s'intrada in un'istile sìmile a cussu isvilupadu dae sos Romanos.
Su passaritzu pro sa portineria est istadu perlongadu pro aumentare su tretu de tempus chi sos assacchiadores ispendiant suta su fogu in un'ispàssiu cunfinadu e incapatze de reagire.
Fiant usados in su prus pro rùere ogetos subra sos assacchiadores, o pro permìtere a s'abba de èssere revessada subra pro istudare sos fogos.
Un'abertura prus pitica podiat èssere agiùnghida pro dare a un'archeri una vista mezus pro puntare.
Sas primas fortificatziones teniant orìgine in sa Mesuluna Fèrtile, sa Badde de s'Indo, Egitu, e Tzina ue aposentadas fiant protègidas cun muros artos.
Medas terraprenos subrabivent oe, impare cun sas testimonias de sas impalitzadas pro acumpangare sos canales.
Mancari antigòrios, fiant a s'ispissu efitzientes, e fiant soletantu superados dae s'uso intensivu de màchinas de assèdiu e àteras tècnicas de assèdiu , comente in sa Batalla de Alesia.
Sas discussiones adduiant tipicamente sa crèschida de su casteddu a una reatzione a sas assacchiadura de Magyars, Musulmanos, e  Vichingos e unu bisognu de difesa privada.
S’arta cuntzentratziones de sos casteddos ispuntaiat in logos seguros, mentras argunas regiones de frontera teniant pagos casteddos.
Costrùere sa lògia in pedra no dd'at rèndida netzessariamente immune a sos fogos proite teniat ventanas e una gianna de linna.
Sos casteddos fiant no soletantu logos difensoras ma fintzas rinfortzaiant su controllu de su segnore subra sas terras suas.
In su 864 su re de sa Frantza ozidentale, Carlo su Càdriu, at proibidu sa costrutzione de castella chena su permissu suo e at ordinadu chi totas siant istadas distruidas.
S'Isvìtzera est unu casu estremu de ue no ddu est controllu de s'istadu subra chie at costrùidu sos casteddos, e comente resurta ddi fiant 4.000 in su paisu
In 950 Proventza fiat sede de 12 casteddos, in su 1000 at crèschidu a 30, e in 1030 fiat ultres 100.
A s'aviada de su 11 sèculos,  s'istremada-e-muros esternos - unu cùmulu artifitziale cun una palitzada e una turre subra - fiat sa forma prus cumune de casteddu in Europa, in totue foras de sa Iscandinàvia.
Mancari una costrutzione in pedra aeret diventada cumune perue, dae su de 11 sèculos da pustis est istadu su materiale de costrutzione pro sos casteddos Cristianos in Ispagna, in su mentres su linnàmene fiat anca dominante su materiale de costrutzione in s'Europa nord-otzidentale.
Prima de su de 12 sèculos sos casteddos fiant raros in Danimarca comente fiant istados in Inghilterra prima de sa conchista normanna.
Sas decoratziones copiaiant s'architetura romànica, e a bortas incorporaiant dòpia ventana sìmiles a cuddos agatados in sos campaniles.
Mancari sostituidos dae sutzessores in pedra, sos casteddos linnàmene e terraprenos no fiant in neddue inùtiles.
Fintzas a sa fine de su de 12 sèculos sos casteddos pro su prus teniant pagos turres; un'intrada cun pagos caraterìsticas difensoras comente fritzas o ponte livadisu; unu turrione o una turre interna, solitamente pratza e chena fritzas; e sa forma diat èssere impoddas dae sa cunformatzione de su terrenos (sa resurta fiat a s'ispissu istruturas irregulares o curvilìneas).
Sas turres ispuntaiant dae sos muros e fiat caraterizados de fertzas in ogni livellu pro permìtere archeris de puntare chiesi siat chi si aprobiaiant o a sas murallas.
Ue esistiant, sos turriones no fiant prus cuadrados ma poligonales o tzilìndricos.
Forsis isvilupadas in su de 12 sèculos, sas turres fruniant fogos de acumpangiamentu.
Pariat chi sos crutzados aiant imparadu meda subra sa fortificatzione dae sos cunflitos cun sos Saratzenos e espositzione a s'architetura bizantina.
Sas legendas sunt istadas iscreditadas, e in su casu de Giagu de Santu Giorgi est istadu provadu chi beniat dae Saint-Georges-d'Espèranche, in Frantza.
"Sos costruidores de casteddos de s'Europa otzidentale fiant ischidos e influentzados dae s'istrutura romana; sas ùrtimas fortificatziones costeras romanas in sa "costa sassone" fiant istadas reusadas e in Ispagna sos muros in giru a sa tzitade de Avila imitaiant s'architetura romana cando est istada costrùida in su 1091."
Unu esempru de custu abbotu est Kerak.
Sos casteddos chi ant costrùidu pro proteghere sas achiridas issoro fiant istados progetados subratodu dae sos mastros-massones sirianos.
Mentras sos casteddos fiant usados pro cunservare unu situ e controllare sos movimentos de sos esèrtzitos, in Terra Santa carchi positzione istratègica fiat dassada indifesa.
S'istrutura variaiat no soletantu intre sas ordinatziones, ma fintzas intre sos sìngulos casteddos, mancari fiat cumune pro cuddos costrùidos in custu perìodu tènnere difesas cuntzèntricas.
Si sos assachiadores passaiant sa prima linia de difesa si podiant agatare in su terrenu mortale intre sos muros internos e esternos e tènnere de assaltiare su segundu muro.
Pro esèmpiu, durante sas crociadas fiat cumune pro sos casteddos tènnere un'intrada printzipale in unu ladu de una turre e proite ddi fiant duas curvas in su passàgiu, illonghiende su tempus impiegadu pro sighire su muralliadu esternu.
Mancari ddi fiant chentinaias de casteddos in linna in Prussia e Livonia, s'uso de sos matones e tzimentu fiat disconnotu in sa regione prima de sas crociadas.
Sas fritzas no ant cumpromìtidu sa fortza de su muru, ma no fiat prima de su programma de costrutzione de su casteddu de Edoardo I chi sunt istadas adotadas in Europa.
Mancari sas ruttorzas serbiant pro su pròpiu iscopu de sas gallerias de linna, forsis fiant un'inventzione orientale prus prestu chi un'evolutzione de sa forma de linna.
Cunflitu e interatzione intre sos duos grupos at portadu a un'iscàmbiu de idea architetònica, e sos cristianos ispagnolos at adotaiant s'uso de turres indipendentes.
"S'istòricu frantzesu François Gebelin iscriat: "Sa rinàschida manna in s'architetura militare at portadu, comente naturalmente unu si podet aspetare, pro sos reis potentes e prìntzipes de su tempus; dae sos fizos de Gulliermu su Conchistadore e sos discendentes issoro, sos Plantagetos, cando diveniant ducas de Normandia."
Sos casteddos noos fiant pro su prus una costrutzione prus ligera chi s'istrutura pretzedente e presentaiat pagos innovatziones, mancari sitos fortes fiant ancora criados comente Raglan in Galles.
Custos cannones fiant meda pesosos pro un'òmine de trasportare e isparare, ma si suportaiat su carche e si apogiaiat sa buca subra sa costana de s'abertura podiat isparare.
Custu adatamentu est istadu agatadu traessu s'Europa, e mancari su linnàmene raramente subravivet, ddu est un'esempru intatu in su casteddu Doornenburg in Olanda.
Àteros tipos de portos, mancari mancu cumunes, fiant carpiduras orizontales - permitende soletantu movimentos laterales - e aberturas cuadradas mannas, chi permitiant movimentos mazores.
Ham est un'esempru de tendèntzia pro sos casteddos noos pro fornire cun caraterìsticas antitzipadas comente sas ruttorzas, turres artas, e merlaturas.
In su tentativu de renderlos prus efitzientes, sos cannones fiant costruidos a deretura prus mannos, mancari impediant s'abilidade de sighire casteddos allarga.
Mentras custu bastaiat pro sos casteddos noos, sas istruturas pre-esistentes depiant agatare unu modu pro afrontare s'èssere cannonados.
Una solutzione fiat derrùere su cùcuru de una turre e prenare sa parte inferiore cun carràrgiu pro fornire un'apògiu a sos cannones dae ue isparare.
Dae custu ant isvilupados sas fortilesas a istella fintzas, connotos comente signados a s'italiana.
Su segundu sèberu dimustraiat de èssere prus populare comente diveniat evidente chi ddu fiat unu puntu piticu tentativu de fàghere su situ de difèndere genuinamente dae sos isparos de su cannone.
Argunos casteddos beros sunt istados costrùidos in Amèrica dae sos colonos ispagnolos e frantzesos.
Intre àteras istruturas difensoras (inclùdidas fortilesas e rocas), sos casteddos sunt istados costrùidos in Noa Frantza versu sa fine de su de 17 secùlos.
Su casteddos e istàbiles fiant muros esternos fortificados, cun una turre arta e redunda in ogni àngulu.
Mancari sa costrutzione de su casteddu passaiat a sa fini de su de 16  sèculos, sos casteddos no netzessidademente ruiat in disusàntzia.
In àteros casos teniant ancora unu ruolu de difesa.
In cunflitos sutzessivos, comente sa gherra tzivile inglesa (1641-1651), medas casteddos sunt istados rifortificados, mancari pustis trascurados pro prevènnere de nou s'uso.
Casteddos ristruturados o fintos diveniant populares comente manifestatzione de un'interessu romànticu in su Medioevu e cavalleria, e comente parte prus ampra in s'architetura de sa ristrutura gòtica.
Custu fiat proite pro èssere fidele a s'istrutura medievale ant dassadu sas domos fritzas e bujosas dae sos tipos cuntemporàneos.
Sas ammachiaduras fiant sìmiles, mancari diferiant dae sas ruinas artifitziales in custu no fiant parte de unu paesàgiu progetadu, ma pariant no tènnere un'allega pro èssere costrùida.
Unu casteddu cun bastiones, un'istremada, difesas de linnàmene e edifìtzios podiat èssere costrùidos dae manodòpera manimùrchina.
Su costu de sa costrutzione de unu casteddu variaiat in base a fatores comente sa cumplessidade e sos costos de trasportu de su materiale.
In su mesu ddu fiant casteddos comente Orford, chi est istadu costrùidu a sa fine su de 12 sèculos, pro BM£1.400, e in s'estremidade superiore comente cuddos de Dover, chi costaiat tzirca BM£7.000 intre 1181 e 1191.
Su costu de unu casteddu mannu costrùidu in custu perìodu (ue si siat dae BM£1.000 a 10.000) aeret pigadu s'intròitu dae medas casteddos, aende pesantes cunseguèntzias sas finantzas de su segnore.
Sas màchinas e inventziones medievales, comente sa gru cun roda a dentes, diveniant indispensàbiles durante sa costrutzione, e tècnicas de costrutzione de intauladuras de linna sunt istadas megioradas dae s'antighidade.
Medas paisos teniant casteddos de linnàmene e pedra, mancari sa Danimarca teniat carchi cava e comente resurta medas de sos casteddos sunt terra e linnàmene, o pustis costrùidos cun matones.
Pro esèmpiu, cando su casteddu Tattershall fiat costrùidu intre 1430 e 1450, ddu fiant medas pedras disponìbiles in sa prossimeras, ma su propietàriu, Lord Cromwell, aiat ischeradu de usare su matone.
Cunfidaiat in su suportu de cuddos suta de issu, proite chena su suportu de is suos afitèvoles potentes unu segnore podiat aspetare chi su podere suo fiat cumpromìtidu.
Custu mesches aplicadu a sos reales, chi a bortas possediant terras in paisos diferentes.
Sas famìlias reales pigant essentziamente sa pròpia forma de sas famìlias baronales, mancari in larga iscala e sas positziones fiant prus importante.
Comente tzentros sotziales sos casteddos fiant logos importantes pro esponnere.
Sos casteddos sunt istados cumparados a sas catedrales comente ogetos de orgòlliu architetònicu, e argunos casteddos incorporaiant giardinos comente decoratziones ornamentales.
S'amore cortesu fiat s'erotizatzione de s'amore intre sa nobilesa.
Sa legenda de Tristano e Isotta est un'esempru de istòria de amore cortesu racontadu in su Medioevu.
S'iscopu de su matrimòniu intre elites medievales fiat garantire sa terra.
Custu dipendet dae s'immàgine de su casteddu comente istitutzione martziale, ma medas casteddos in Inghilterra, Frantza, Irlanda, e Iscotza no sunt istados mai usados in cunflitos o assèdios, gai sa vida domèstica est unu aspetu trascuradu.
Pro esempru medas casteddos sunt situados acanta de sas istradas romanas, chi abarraiant sas bias de comunicatziones prus importantes in su Medioevu, o podiant portare a s'arteratzione o creatzione de unu sistema de istradas noas in s’àrea.
Sos casteddos urbanos fiant particularmente importantes pro controllare tzentros de populatzione e produtzione, mesches cun invasores, pro esempru a sa sighida de sa conchista normanna in su de 11  sèculos la majoria de sos casteddos reales fiant costrùidos intro o in biddas acanta.
Sos casteddos rurales fiant a s'ispissu assotziados cun sistemas de molinu e terrenu pro su ruolu chi teniant in sa gestione de sa terra de su segnore, chi daiat prus influèntzia subra sas resursas.
No fiant soletantu pràticos pro garantire frunidura ìdrica e pische friscu, ma fiant sìmbulu de sutzessu proite fiant caros de costruere e mantennere.
Su benefìtzios de su casteddu costrùidos in sas aposentadas no sunt confinados a s'Europa.
Sas aposentadas podiant fintzas crèschere naturalmente in giru a su casteddu, piusapprestu de èssere programmadas, pro more de sos benefìtzios de sa prossimera de unu tzentru econòmicu in unu paesàgiu rurale e sa seguresa datat da sas difesas.
De sòlitu fiant costrùidos acanta a ogni bidda de difesa esistent, comente sos muros Romanos, mancari custu a bortas at provocadu sa demolitzione de sas istruturas ocupende sos sitos disigiados.
Cando sos Normannos ant ocupadu Irlanda, Iscòtzia, e Galles in su de 11 e 12 sèculos, sas aposentadas in cuddos paisos fiant subratodu no-urbanas, e sa fundatzione de biddas fiat a s'ispissu connessa cun sa creatzione de unu casteddu.
Custu significaiat una relatzione istrinta intre segnores feudales e sa Crèsia, una de sas istitutziones prus importantes de sa sotziedade medievale.
Un'àteru esempru est su casteddu de Bodiam de su de 14  sèculos, fintzas in Inghilterra; mancari paret èssere un'istadu de s'arte, isvilupu de su casteddu est in unu situ de importàntzia bene sestada, e su fossu fiat pagu profundu e prus destinados a fàghere apàrrere su situ prus impressionante de una difesa contra sa miniera.
Sas guarnigiones fiant gastosas e pro custu a s'ispissu fiant piticas a mancu chi su casteddu fiat importante.
In su 1403, una fortza de 37 archeris difendiant cun sutzessu casteddu de Caernarfon contra duos assaltos dae sos alleados de Owain Glyndŵr durante unu longu assèdiu, dimustrende chi una fortza pitica podiat èssere vàlidu.
Suta de issu ddu siant istados sordados chi pro benefìtziu de s'ammaestramentu militare diat èssere agidu comente un'ispètzia de ufitziale.
Fiat prus efitziente isfamigare sas guarnitziones chi assaltiare, in particulare pro sos sitos prus pesantemente difèndidos.
Unu longu assèdiu podiat rallentare sos esèrtzitos, permitende a sos agiudos de arribare o pro su nemigu de preparare una fortza prus manna pro pustis.
Obligaiat s'assaltinada a unu casteddu, ddu fiant medas sèberos disponìbiles pro sos assacchiadores.
Sa balestra, chi probabilmente fiat istada isvilupada dae sa pedraja in su de 13 sèculos, fiat s'arma de assèdiu prus efitziente prima de s'isvilupu de sos cannones.
Balistas e archibusos fiant màchinas de assèdiu chi funtzionaiat cun sos matessi printzìpios chi sas balestras.
Fiant prus comunemente usados contras sas guarnigiones chi contras unu casteddu.
Una miniera provocaiat un'iscavada in su muru e una borta chi si cunsighiat s'obietivu, su suportu in linna preveniat sa galleria dae sa ruinada de èssere àrsidu.
Una contramina podiat èssere iscavada versu sa galleria de sos assediadores; ammìtidu chi sas duas cunvertiant, custu podiat resurtare in una cumbata suterrànea corpus a corpus.
Fiant usados pro fortzare sas aberturas de sas intradas de su casteddu, mancari a bortas fiant usados contra sos muros cun efetu minore.
Unu sèberu prus seguru pro sos chi fiant assaltiende unu casteddu fiat una turre de assèdiu, a bortas narada campanile.
Is istados de su regnu, o tres istados, fiant is óldinis mannus de sa gerarchia sotziali imperada in sa cristianidade (Europa cristiana) dae s’Edade Media fintzas a s’Europa moderna.
Sa monarchia incroíat su rei e sa rexina, e su sistema fiat formadu da su prediàrgiu (primmu istadu), is nóbbilis (segundu istadu), is massàgius e sa burghesía (su de tres istadus).
“In s’Inghilterra, s’est irvilupadu unu sistema de duus istados, cun is nóbbilis e su prediàrgiu ca fiant unu istadu de poderi, e cun is personas “commúnas” ca fiant su segundu istadu.”
“In sa Iscotzia, is tres istados fiant su prediàrgiu (primmu istadu), is nóbbilis (segundu istadu), is cumandàntis de sa contèa o "burghers" (su de tres istadus), ca rapresentanta sa classi burghesa, sa classi de mesu e sa classi prus bascia.”
Sicomente su prediàrgiu no si podiat coiai, custu movimentu fiat teoricamenti limitau a una generatzioni.
Huizinga Su scurigadórgiu de s’Edadi Media (1919, 1924:47).
Sa plebe fiat cunsiderada sa classi prus bascia.
In medas regiones e regnus ddoi iant puru grupos de populatzione ca fiant nàscius a foras de custus istados specíficos.
Su mudamentu políticu e económicu de is campus in cudhu periodu fiat alimentau dau una créschida de sa populatzione, de sa produtzioni massàgia, dai is novedadis tecnológicas e dai is tzentrus urbanos: is movimentus de reforma provanta a annoai sa diferéntzia intr’e s’istadu prediàrgiu e làicu, su poderi puru, reconotu dae sa Cresia, at tentu su importu.
Su segundu óldini, de su ca faiant sa gherra, fiat su grupu de is pesonas poderosas in sa política, ambissiosas e periculosas
Fentzamentas, su primmu e su segundu istados si fidanta de su traballu de su de tres, ca faiat prus làdinu s’inferioridadi de s’urtimu istadu.
Sa majoria de sa populatzioni naschía e morría in custu grupu.
In su maju de su 1776, su ministru de is finantzas Turgot est stétiu lissentziadu, poita no fiat arranessciu a fai is reformas.
Candu no aiat arranessciu a dhus cunvinci a aprobai su “programma ideali” suu, Luisi su de XVI at probau a sòlbere is Istados Generalis, perou su de tres istados at aguantau pro su deretu suu a essi rapresentadu.
Poita su Parlamentu de sa Iscotzia teniat sceti una càmara, totus in membros seiant in sa matessi càmara, a su contrario de s’House of Lords e de s’House of Commons.
“Cummenti cun s’Inghilterra, su Parlamentu de s’Irlanda s’est ilvilupadu de su Magnum Concilium “Consígiu Mannu”, fiat cunvocadu dae su guvernadori de s’Irlanda, e nci bandanta is consiglieris (curia regis), is mannates (sennoris feudales), e is prelates (píscamus e abbàtes).”
In su 1297, is conteas fiant rapresentadas pro sa primma borta dae is cavalleris eligídus de sa contea (innantis aiant stétias rapresentas dae is ufitzialis).
Fiant totus óminis líbberus, teniant deretus e responsabbilidadis specificas, e su deretu a imbiai delegaus a su Riksdag de is Istados.
Innantis de su de XVIII séculos, su rei teniat su deretu a donai su votu decisivu si is istados fiant dividius parinàlis
Noantamas, apustis de sa Dieta de Porvoo, sa Dieta de Finlandia est stétia cunvocada sceti in su 1863.
Prus o mancu in su 1400 fiant aciungadas is leteras patentis, in su 1561 si funt aciuntus su gradu de conte e de baroni, e in su 1625 sa Domu de sa Nobbilesa est stétia codificada cummenti su Primmu Istadu de sa terra.
Is meris de is casadas nóbbilis fiant membrus erederos de s’assemblèa de is nóbbilis
Custu si tradusiat in una influéntzia prus manna pro sa nobbilesa prus arta.
In is séculos ca ant sighiu, is istados incluiant is maistus de is universidadis e puru calchi iscola de púbblicas.
Su cummertzu fiat permítiu in is tzitadis sceti candu s’ideologia mercantili fiat sa prus forti, e is burghesus teniant su deretu esclusivu de dhu fai, perou sceti aintru de is grémius.
Ataleschí unu pobuladu diventaret una bidha manna, fiat necessària una letera de su rei, pro afiantzai su deretu a cummertziai, e pro su cummertzu ésteru fiant necessàrius deretus de macasinai donadus atressu una letera de su rei.
Sicomente sa majoria de sa populatzione fiant famílias de massarius indipendentis fintzas a su de XIX séculos, no fiant tzaracus o bidhúnculus, ddoi iat una diferéntzia manna in sa traditzioni cufrontada cun àteras natzionis europeas.
Is delegados issoro a sa Dieta no fiant eletus in manera direta: dogna comuna imbiabat eletori pro eligi su rapresentanti de unu distretu eletorali.
No teniant deretus políticus e no podiant votai
In sa Svezia, su Riksdag de is Istados est esistidu fintzas a candu est stétiu cambiau cun unu Riksdag a duas cameras in su 1866, ca at donau deretus políticus a calincunu ca teniat propriedadis o rédditu.
In sa Finlandia, custa partidúra at esistidu fintzas a su 1906, cun is fundaméntus de sa costitutzioni isvedesa de su 1772.
Annotamàla, is traballadoris industrialis ca biviant in sa tzitade no fiant rapresentados pro su sistema de bàtero istados.
Apustis, in su de XV e su de XVI séculos, Bruxelles est diventada su logu de is reunionis de is Istados Generalis.
Cummenti una cusseguéntzia de s’Unioni de Utrecht in su 1579 e de is eventus ca ant sighius, is Istados Generalis aiant declarau ca no obbedèssiant prus a su rei Tilipu II de Ispagna, ca fiat puru soberanu de is Paisos Bàscios.
Fiat unu livellu de guvernu aundi dogna cosa de is seti províntzias ca ant formau sa Repúbbrica de is Paisos Bàscios Unidos fiat arraxonada
In is Paisos Bàscios de su Sud, is urtimas reunionis de is natzionis generalis fidelis a is Asburgo est stétia fata in is Istados Generalis de su 1600 e cudhus de su 1632
No fiat prus formau de representatis de is natzionis, e mancu de is Istados: totus is óminis fiant igualis asuta de sa costitutzioni de su 1798.
In su 1815, candu is Paisos Bàscios s’ant unidu cun su Belgiu e su Lussemburgu, is Natzionis Generalis ant stétias dividias in duas cameras: sa Primma Camera e sa Segunda Camera.
Dae su 1848, sa costitutzioni olandesa narat ca is membros de sa segunda camera depint essi eletus pro su pópulu (in s’inghitzu sceti dae una parti pitica de sa populatzione maschili, su deretu a votai pro totus esistit dae su 1919), pestantu is membros de sa primma camera funt eligidus dae is membros de is Natzionis.
Su prediàrgiu fiat rapresentau dae is principis-piscamus, principis-arcipiscamus, e principis-abbates de medas monastérius.
Medas personas de terras aintru de su Sacru Romanu Impèriu ca aiant stétiu indipendentis pro séculos no teniant rapresentates in sa Dieta Imperali, e custu incroíat is caballeris imperialis e is pobuladus independentis.
Is bàtero istados prus mannus fiant: sa nobbilesa (dvoryanstvo), su prediàrgiu, is abbitàntis de is zonas de massaria e de is tzitades, cun una partitzioni prus pretzisa.
Sa burghesia in su sentidu suu originali est allatzada meda a s’esisténtzia de is tzitades, arreconnota pro is istatutos tzitadinu (pro esemplu, cartas municipalis, mandhus tzitadinus, deretu tzitadinu tedescu), e intzandus no nci fiat burghesia adhia de sa populatzione de is tzitades.
“In s’istoria, su fueddu medievali frantzesu burghesu inditabat is abbitàntis de is bourgs (bidhas-mercadus ammuradas), is artesanus, is cummertzantis e àtera genti, ca formabat sa “burghesia”.”
Is grémius ant naschiu candu is singrus afaristas (pro esemplu is cummertzantis, e is artesanus) ant cumentzau a iscorriai cun is sennoris feudalis issoro ca circanta sceti unu arréndhu prus mannu de cudhu ca aiant cuncodrau in s’inghitzu.
A parusu beniant de famillas ca fiat stétia burghesa pro tres o prus inzénnerus.
Is nominis de custas famillas funt connotus is sa tzitadi aundi bivint, e is antepassaus issoro ant fatuvatu contribbuidu a s’istoria de sa regione.
Custas pesonas bivint comentecasiat in manera lussosa, gosendi de sa cumpangia de artistas mannus de s’epoca.
In sa limba frantzesa, su fuedhu burghesu inditabat casi una casta, mancai est possíbbili a nc’intrai cun una mobbilidadi sotziali.
Hitler no cunfiabat in su capitalismu poita fiat scunfiantzosu pro su malugoru suu, e preferiat una economia impunnada pro s’istadu e subbordinada a is interessus de su Volk.
“Hilter naraiat puru ca is burghesus afaristas «connoschiant sceti su profetu issoro».”
S’utilidadi de custas cosas fiat inerenti a is fainas praticas issoro.
Belle de Jour (1967) contat s’istoria de una mulleri burghesa cansada de su cógiu suu e ca decidit de si sbagassai.
In s’Europa, su titulu de imperadori est stétiu imperadu de s’Edadi Media, e in cudhus tempus teniat su matessi importu ca su titulu de Papa, po s’arrolu de custu cummenti su meri de sa Cresia e ghia spirituali de sa parti católica de s’Europa ocidentali.
Noantamas c’est una definitzioni strinta de su fueddu imperadori, unu imperadori no tenit tratamentu de inferioridadi cun respetu a nisciunu atru soberanu, e a parusu cumandat prus ca una natzioni.
S’istadu issoro fiat reconosca de manera ofitziale dai s’imperadori de su Sacru Romanu Imperu in su 1514, mancai is monarcas russos no dha imperanta de manera ofitziale innantis de su 1547.
Custus títulos pre-romanus cummentu “Rei Mannu” o “Rei de is “Reis”, imperadus pro su rei de sa Persia e pro àterus, funt cunsideradus fatuvàtu sa matessi cosa.
S’imperu si cunsiderabat imbetzes pro is possessus de terras mannus progai ca po su tituli de su soberanu dae sa metadi de su de 18 séculos.
“Is romanus antigus tirrianta su nomini “Rex” (“Re”), e fiat de importu mannu pro s’ordini políticu a mantenni is formas e is pretesas de unu guvernu repubbricanu.
Augustus, cunsideradu cummenti su primmu imperadori romanu, at istabbiliu s’egemonia sua ammuntonendi pro issu ofítzios, títulos e onoris de sa Roma repubbricana ca de manera normali aiant stétius ispartzidus a pessosas difarentis, cuncentrendi su ca innantis fiat unu poderi cumpartidu a unu ómini solu.
“Noantamas, fiat su descritivu infomali de imperadori (“cumandanti”) ca est diventadu su titulu prus favoressidu da cuddus chi d’ant sighidu.”
Custu est unu de is títulus ca prus at duradu: Tzesare e is translideraduras suas ant acaressidu dogna anni dae s’epoca de Tzesare Austu fintzas a sa scossadúra de su Tsar Simone II de Bulgaria in su 1946.
Is ecetzionis incluint su titulu de s’istoria Augustana, una arragota semi-istórica de is biografias de is imperadoris de su segundu e su de tres séculos.
Noantamas, a pagu genti fiat donau su tituli, e fiat seguru ca no totus is mulleris de is imperadoris regnantis ddu iant a arricíri.
In sa tarda repúbbrica, ca a is primmus annus de sa noa monarchia, s’imperadori fiat unu titulu afianzadu a is generalis romanu da is trupas issoro e dae su Senadu apustis de una vitória manna, prus o pagu símili a su generale de campu (caudillu o cumandandi de s’esértzitu interu.
Sa dinastia afatanti Nerva-Antonina, ca at cumandau sa majoria de su segundu séculu, at istabbilidu s’imperu.
Tres punnas de aguantu piticu ant tentu is imperadoris issoro: s’imperu gallicu, s’imperu britannicu, e s’imperu de Palmira, mancai custu imperabat su fueddu rex prus fatuvàtu.
C’est stétiu unu momentu aundi nci fiant fintzas a cincu soberanus de s’imperium (càstia: Tetrarchia).
Sa tzitadi est tzerriada prus a manera communa Costantinòpoli e oindí est tzerriada Istanbul).
“Apustis, custus imperadoris romanus “bitzantinus” ant cumpletadu sa transitzioni de s’idea de s’imperadori cummenti unu ofitziali mesu-repubbricanu a s’imperadori cummenti unu monarca assolutu.
“Is imperadoris de su periodu bitzantinu imperabant puru su fueddu grecu "autokrator", est a nai “unu ca cumandat a solu”, o “monarca”, ca fiat de manera normali imperadu dae is iscritoris grecus po tradusi su latinu “ditadori”.”
Difatis, mancúnu de custus (e de àterus) nomíngius annuntiles e títulus aiat stétiu irbandhonadu de manera cumpleta.
“Apustis de sa tragedia de s’orrorosu assachizu de sa tzitadi, is conchistadores ant diclaradu unu nou “Imperu de Romania”, connotu dae is istoriadòris cummenti s’Imperu latinu de Costantinòpoli, ponendi Baldovinu su de IX, conte de is Fiandras, cummenti imperadori.”
Movendi dae s’epoca de Otto su Mannu, sa majoría de s’antigu imperu Carolingu de sa Francia orientali est diventadu su Sacru Romanu Imperu.
Custu rei piticheddu portabat su titulu de Rei romanu (Rei de is romanus).
S’imperadori de su Sacru Romanu Imperu fiat cunsideradu su prus potenti de totus.
Sa geografia a s’ispissu est definida in tèrminos de duas brancas: geografia umana e geografia fìsica.
Pro traditzione, sa geografia est istada assotziada cun sa cartografia e sos nùmene de logos.
Sigomente ispàtziu e logu interessant una variedade de temas, comente economia, salude, clima, matas e animales, sa geografia est interdisciplinària a beru.
Sa prima si cuntzentrat in manera manna in s’ambiente fraigadu e subra comente sos òmines creant, bidint, organizant e influentzant s’ispàtziu.
Est netzessària sa cumprensione de sos elementos traditzionales de sa geografia fìsica e umana, comente sas maneras cun sas chi sas sotziedades umanas cuntzetualizant s’ambiente.
S’istùdiu de sos sistemas prus mannos de sa Terra etotu normalmente faghet parte de s’astronomia o cosmologia.
Issèntzia regionale: in sos annos 50, su movimentu de s’issèntzia regionale ghiadu dae Walter Isard est renèssidu a frunire una base prus cuantitativa e analìtica a dimandas geogràficas, in cuntierra cun sas tendèntzias descritivas de sos programmas traditzionales de geografia.
Sa cartografia s’est evòlvida dae regorta de tècnicas de disinnu a una iscièntzia reale.
A parte totu sas àteras sutadisciplinas de sa geografia, sos ispetzialistas de sa GIS depent cumprèndere s’iscèntzia de sos elaboradores e sos sistemas de bases de datos.
Sa geoistadìstica est impreada in manera ampra in una bariedade de campos, chi includint idrologia, geologia, esploratzione de su petròliu, anàlisis de su tempus, pianificatzione urbana, logìstica e epidemiologia.
“Sa mapa fraigada dae Eckhard Unger ammustrat Babilònia in s’Eufrate, inghiriada dae una massa tzirculare chi ammustrat s’Assìria, Urartu e paritzas tzitades, inghiriadas dae unu “riu amargu” (Ocèanu), cun sete ìsulas postas a inghìriu suo pro formare un’isteddu a sete puntas”.
In cuntrastu cun s’Imago Mundi, una prima mapa de su mundu Babilonesa de su de 9 sèculos a.C. ammustraiat Babilònia comente prus a nord de su tzentru de su mundu, mancari no est tzertu ite depiat rapresentare cussu tzentru.
A Talete est atribuida puru sa previsione de sas eclisses.
B’est unu dibàtidu subra chie est istada sa prima persone a affirmare ca sa Terra tenet forma isfèricu, cun su mèritu chi andat a Parmènide o Pitàgora.
Unu de sas primas istimas de su ràju de sa Terra fiat istada fata dae Eratòstene.
Sos meridianos sunt istados partzidos in 360°, cun ogni gradu partzidu in 60 (minutos).
Aiat estèndidu su traballu de Iparcu, impreende unu sistema de grìllias in sas mapas e adotende una longària de 56.5 mìglios pro unu gradu.
Durante s’Edade de Mesu, sa ruta de s’Impèriu Romanu aiat batidu a unu càmbiu in s’evolutzione geogràfica dae s’Europa a su mundu islàmicu.
In prus, istudiosos islàmicos aiant traduidu e interpretadu sos primos traballos de sos Romanos e de sos Grecos e fundadu sa Domo de su Sabiore in Bagdad pro custu fine.
Abu Rayhan Biruni (976-1048) aiat descritu pro primu una proietzione ecuidistante ecui-azimutale de s’isfera cheleste.
Aiat puru isvilupadu tècnicas sìmiles cando tocat a mesurare s’artària de sos montes, sa profundidade de sas baddes e s’estensione de s’orizonte.
Su problema chi depiant afrontare esploradores e geògrafos fiat de agatare sa latitùdine e sa longitùdine de unu positzione geogràfica.
Sos sèculos 18 e 19 sunt istados sos tempos in ue sa geografia at otentu reconnoschimentu comente una disciplina acadèmica discreta, e est devènnida parte de unu curriculum unversitàriu tìpicu in Europa (prus che totu Parigi e Berlinu).
In sos duos sèculos passados, sos progressos in sa tecnologia cun sos elaboradores ant batidu a s’isvilupu de sa geomàtica e pràticas noas comente s’osservatzione partetzipante e sa geoistadìstica sunt istadas incorporadas in su portafògiu de sas ainas de geografia.
Arnold Henry Guyot (1807-1884) - aiat notadu s’istrutura de sos ghiaciàjos e batidu a innanti sa cumprensione de su movimentu de sos ghiaciàjos, inmanera ispetziale in su flussu lestru de su ghiàciu.
William Morris Davis (1850-1934) - babbu de sa geografia Americana e isvilupadore de su tziclu de erosione.
Ellen Churchill Semple (1863-1932) - prima fèmina presidente de s’Assòtziu de soso Geògrafos Americanos.
Walter Christaller (1893 - 1969) - geògrafu umanu e inventore de sa teoria de sas localidades tzentrales.
David Harvey (nàschidu in su 1935) - geògrafu marxista e autore de teorias subra sa geografia ispatziale e urbana, binchidore de su Preèmiu Vautrin Lud.
In unos casos, si faghet una distintzione tra sa capitale ufitziale (costitutzionale) e inue istat su guvernu, chi podet essere in un’àteru logu.
Esémpios sunt s‘antiga Babbilónia, Abbasid Baghdad, s’antiga Atene, Roma, Bratislava, Budapest, Constantinopoli, Chang'an, s’antiga Cusco, Kyiv, Madrid, Parigi, Podgorica, Londra, Beijing, Praga, Tallinn, Tokyo, Lisbona, Riga, Vilnius e Varsavia.
In unos istados, sa capitale est istada cambiada pro resones de geopoliticas; sa prima tzitade de sa Finlàndia, Turku, chi fit istada sa capitale se dae su mediuevu candi fint suta de sa dominatzione isvedesa, in su 1812 aiat pérdidu cussu diritu in su períudu de su granducadu de Finlàndia e Helsinki fit istada fata capitale, e lu est puru oe, dae su imperadore rusu.
In Canada, b’est una capitale federale ma totu sas deghe províntzias e tres territórios tenent una capitale.
In Australia, su términe “capitale” si usat normalmente pro faeddare de sas seis capitales de sos istados pius sas capitale federale de Canberra e Darwin, sa capitale de su Territóriu de su Norte.
Diversa dae sas federassiones, non bi est una capitale natzionale separada, ma una tzitade chi est capitale de una de sas natziones e est puru sa capitale de totu su istadu, comente Londra, chi est sa capitale de s’Inghilterra e puru de su Regnu Unidu.
Sas capitales natzionales de sa Germania e sa Russia (su Stadtstaat de Berlinu e sa tzitade federale de Mosca) sunt puru issas tzitades chi rapresentant sos istados chi sunt parte de sa natzione.
Frankfort (Kentucky) tra Louisville e Lexington.
Tallahassee, Florida, est istada seperada ca fit tra Pensacola e St. Augustine, Florida - in cussu tempus sas tzitades pius mannas de sa Florida.
Bi podent essere cambiamentos políticos in unu istadu chi faghent cambiare puru sa capitale.
Candu sas Ísulas Canàrias sunt diventadas una comunidade autònoma in su 1982, Santa Cruz de Tenerife e Las Palmas de Gran Canaria sunt diventadas totas duas capitales.
Estonia: sa Corte suprema e su Ministeru de s’istrussione e de sa chirchera sunt in Tartu.
Si bat unu arriscu mannu, su podere costitutzionale passat a un’àtera tzitade gai su Parlamentu podet istare in su matessi logu de su presidente e de su guvernu.
Onzi ses meses totu sas istrutura de su guvernu si che trasferida a s’àtera tzitade.
Dharamshala, chi est puru su centru de s’amministratzione tzentrale de su Tibet, est sa segunda capitale de s’ierru.
Sa citade est amministrada comente unu territóriu se da unione.
Uttarakhand: Dehradun est sa capitale amministrativa e lezisladora ma su Tribbunale de primu gradu est in Nainital.
Ant comintzadu a la la costruire in su 1960 e finidu in su 1966.
Su palatu de su presidente (Malacanang Palace) e sa Corte Suprema sunt in sa capitale però sos duos parlamentos de su cungressu sunt in duos àteros logos.
Sri Lanka: Sri Jayawardenepura Kotte est istada nomonada capitale amministrativa e inue est su parlamentu, però sa prima capitale, Colombo, est istada nominada “capitale cummerciale”.
Sudàfrica: sa capitale amministrativa est Pretoria, cussa letzislativa est Cape Town e sa capitale giudìssiaria est Bloemfontein.
Isvitzera: Berna est sa tzitade federale de sa Isvitzera e pratigamente sa capitale.
Comente pro sos de Illinois e New York State, medas ufitziales e triballantes nominados pro sa zona de Southeast Pennsylvania (City of Philadelphia, Bucks County, Montgomery County, Delaware County, e Chester County) preferint triballare in Philadelphia.
Israele e Palestina: sia su guvernu de Israele sia s’autoridade de sa Palestina narant chi Gerusalemme est sa capitale issoro.
A vortas si depet trasferire una capitale in unu logu pius perificu pro resones económicas o stratègicas (e in medas casos benint cramadas capitales temporàneas o de cumandu).
Sos imperadores Ming aiant móvidu sa capitale dae Beijing a Nanjing, una tzitade pius centrale pro podere controllare menzus su cunfine chin sa Mongòlia.
Delhi fit a sa fine diventada sa capitale coloniale e, a poi de su Coronation Durbar de su re Zorzi V in su 1911, sa capitale indipendente dae su 1947.
A vortas, su logu pro una capitale noa fit seperadu pro pònnere fine a sas gherras tra cungregas, comente in su casu de Canberra, Ottawa, Washington, Wellington e Managua.
In su períodu de sos tres regnos, sia Shu chi Wu aiant pérdidu ca che fint rutas sas capitales issoro: Chengdu e Jianye.
A poi chi sa dinastia Qing che fit ruta, sa dezentralitzassione de s’autoridade e e su progressu de sa tecnologia ant fatu de modu chi sos tzinesos nassionalistas e sos comunistas si che trasferiant sas capitales cuitenne in àteros logos pro muntènnere su podere in su períodu de crisi a causa de sa invasione giapponesa.
Si podet nàrrere chi est unu logu meda pobuladu chi una amministrassione bene organizada e sos vividores triballant massimamente in triballos chi non sunt de massaria.
Sos vividores de sas tzitades sunt sempre istados una pertzentuale minore de sa umanidade, però in sos úrtimos duos séculos, chin sa urbanitzassione lestra chi b’este istada, como pius de su mesu de totu sas pesona de su mundu istana in una tzitade e custu tenet profundas cusseguéntzias pro sa sustenibilidade.
Custa influéntzia chi creschet goi lestra tenet cusseguéntzias importantes supra problemas de totu su mundu, comente s’isvilupu sustenibile, su riscardamentu globale e sa salude de totu.
Pro custu, si pensat chi s’idea de sas tzitades cumpatas siat essentziale pro cumbatere su cambiamentu climaticu.
Pro esémpiu, capitales comente Beijing, Londra, Tzitade de su Mèssicu, Mosca, Nairobi, Noa Delhi, Parigi, Roma, Atene, Seoul, Tokyo, e Washington, D.C. sunt símbolos de sas natziones issoro.
Sa tzitade podet essere ida comente unu contu, chin relassiones repetidas tra grupos de esseres umanos, una produssione e divisione de logos, unu campu de fortzas físicas e unu logu inue si leant detzisiones ligadas una a s’àtera, e puru una zona de gherra.
Pro sos censos natzionale usant medas definissiones - chirchenne fatores comente sa populassione, sa sua densidade, su numeru de sos vividores, fatores económicos e sas infraistrutturas - pro definire za populassione urbana.
Sa indipendéntzia e relassione tra sa tzitade a su campu tenet cusseguéntzias óvvias chi però medas non cunsiderant: a livellu globale, sas tzitades sunt normalmente postas in zonas limitadas chi azuant sos chi triballant in su campu.
Mentras chi sas tzitades cresciant, sas istitutziones tziviles pius importantes, comente sos logos de guvernu e sas cresias, aiant comintzadu a dominare custos puntos de cunverzéntzia.
Su ambiente físicu normalmente dada sos limites de comente una tzitade si irvilupat.
E podet diventare unu logu de difesa perfetu, bidu su paesazu chi la inghíriat.
Custa forma si est irvilupada ancora chi su tempus, chin ischemas cuntzéntricos de muros de chinta e forresas chi segnaiant sos cunfines de sa tzitade.
In tzitades comente Mosca, custu ischema si podet bíere ancora bene.
Sos iscavos in custas partes ant fatu agatare sas ruinas de sas tzitades chi aiant àpidu unu pesu importante in su cummertzu, in sa política o sa religione.
Sa custrussione de sas tzitades in Cina fit fata segundu princípios sacros gai chi diventaiant unos minores universos tzelestes.
Custos logos parent organizados segundu regulas meda istrintas e a istratos, chi una gríglia mínima de istanzias pro sos triballantes chi poi diventaint pius cumplicada in sas domos de sos pius ricos.
In sos séculos a poi, sas tzitades-istadu indipendentes de sa Grèghia, e Atene in particulare, aiant irvilupadu sa idea de “polis”, un’assotziassione de ómines chi teniant terrinos chi paris faghiant una tzitade.
Chin s’autoridade de su sou imperu, Roma aiat trasformadu e fatu nàschere medas tzitades (colónias), e in custu modu aiat istabbilidu sos suos princípios de architetura urbana, programmatzione e sotziedade.
Sa tzivilizassione Norte Chico teniat 30 centros de populatzione in sa regione Norte Chico in sa costa norte-centrale de su Perù.
Su centru de su potere in su otzidente si fit ispostadu a Costantinòpoli e a sa tzivilizassione islàmica chi creschiat paris a sas suas tzitades pius importantes: Baghdad, Cairo e Córdoba.
Za in su treighesimu e batordighesimu séculu, unas tzitades fit diventadas istados, impossessendesi de sas terras acurtzu e creenne mannos imperos marítimos.
Sas capitales pius mannas de s’Europa otzidentale (Londra e Parigi) aiant gualanzadu dae sa créschida de su cummérciu a pois chi fit cumintzadu su cummérciu in su atlanticu.
S’Inghilterra aiat cumintzadu pro prima e Londra fit diventada sa capitale de unu imperu mundiale e sas tzitades se totu s’istadu fint diventadas istrategicas pro s’indústria de manifatura.
Su cumandu de sos impresàrios fit diventade evidente cando sos chi costruiant e bendiant palatos, sos chi irvilupaiant progetos, s’istampa e su guvernu (sindigos e sindicados) si fint postos paris.
“Su resultadu fint chi su centru de sa tzitade fit istadu mezoradu; chi zente pius elegante in sa tzitade, fatende triballos mezores; sos istràvios, sos museos e sos logos de sa cultura; sa custrussione de istàdios e logos pro su isporto; sa bonifica de sa zona de su portu.”
Finas a su deghottesimu séculu, bi fit istadu unu ecuilibbru tra sa zente de su campu e cussa in sas biddas chi teniant mercados e butegas de manifatura.
Sa cultura in sas tzitades faghet bènnere gana a meda zente de bi vívere.
Batam, Indonèsia, Mogadìsciu, Somàlia, Xiamen, Cina e Niamey, Niger sunt cunsideradas sos logos chi creschent pius impresse in su mundu, chi una pertzentuale se su 5-8% a s’annu.
Sas Natziones Unidas ant istimadu chi in su 2050 b’ant a essere 2,5 milliardos de vividores in tzitades (300 milliones in mancu de cussos chi vivent in su campu) in pius in su mundu, chin unu aumentu de su 90% in Asia e Africa.
B’at una diferénsia meda manna tra sos pòveros e sos ricos in custa tzitades, chi tenent unu grupu de zente chi est pius che rica e vivet in logos isolados e protetos mentras meda zente pòvera vivet in logos chi tenent domos male andadas e pagos servíssios o in malas cunditziones.
“Però sos comunes faghent lezes pro atacare crímenes generales (o male definidos) comente cuntra cussos chi istant in ziru chena fàghere nudda o blocant sos àteros, o nenne chi pro protestare bisonzat fàghere domanda, o nenne a sa zente chi si che devent pulire a sa sola su nie dae daennantis de domo cando b’est.
Benint dados pius o mancu regularmente, de manera pius o mancu iguale.
“Custos critérios de produtzione otora faghet creare “regulas de intregu de servítzios”, chi sunt maneras istabbilias pro dare servítzios e gai si podent istabbilire obbietivos de produssione in sa organizatzione de sos servítzios urbanos.
"""Robert L. Lineberry, ""Mandating Urban Equality: The Distribution of Municipal Public Services""; in Hahn & Levine (1980)."
A onzi modu, su finantziamentos comunales, e triballos de acontzu urbanu e àteros progetos, sunt sempre unu probbrema, chi sas tzitades chircant de isòlvere dimannenne azudu a su guvernu, fatenne acordos chin sas aziendas privadas e chi sas privatitzassiones (bendende servítzios a sos provados) fatende corporassiones (chi sunt sia de su comune sia de sos privados) e finantziamentos (creenne dae sos benes de sa tzitade istrumentos finantziarios e derivativos).
“Su efetu de sa globalitzassione e su ruolu de sas corporassiones de sos guvernos locales in totu su mundu ant fatu cambiare sa prospetiva de sa organizatzione urbana, a fora de sa “teoria de su rezime urbanu” chi narat chi una unione de interesses podet guvernare pro funtzionare, e pensare invetzes a una teoria de controllu económicu esternu, chi medas istúdios assotziànt a sa filosofia de su nouliberalismu.”
Tra sos istrumentos de programmatzione, chi si movent a parte de su pianu originale de sa tzitade bi sunt s’investimentu de su capitale pubblicu pro sas infraistrutturas e su controllu de comente si usat su territóriu (“zoning”).
“Sas tzitades podent puru usare sos issoro obbietivos de programmatzione comente su potere municipale de fàghere su zoining, su controllu de sa divisione e sa regulamentassione de sa costrutzione de sos palatos, segundu sos princípios ediles e sanitàrios.
Sa zente chi vivet bastante acurtzu podet vívere, triballare e zogare in logos separados e si agatare chin àtera zente, creenne grupos etnicos serrados chin unu istile de vida privadu o in logos prenos de povertade, sos ghetos.
“Sas periferias se su otzidente e, sempre de pius comunidades serradas e àteras formas de "privatopia" in su mundu, faghent in modu chi sos chi bi istant potant vívere in logos tancados e esclusivos.”
Custu proletariau sotziale - fortzis a oe de 1,5 miliardos de pesonas, e ant a diventare 2,5 miliardos in su 2030 - est sa noa classe sotziale chi creschet pius impresse.
Est in su matessi momentu símile e diferente a sa atzione istórica contada in su Manifestu Comunista.
Sos centros de cummérciu de sas tzitades sunt inue bi sunt sas butegas e si consumant sos produtos fatende ispesas.
Unu mercadu de su triballu pius solidu faghet in modu chi sas aziendas e sas pesonas apant unu mezore benefítziu.
Sos grupos culturales chi tenent su potere in genere vivent in sas tzitades ca cundividint su capitale culturale e in unu certu modu influentziant su guvernu.
"Greg Kerr & Jessica Oliver, ""Rethinking Place Identities"", in Kavaratzis, Warnaby, & Ashworth (2015)."
Turistas patriotos andant a Agra pro bídere su Taj Mahal, o a New York City pro su World Trade Center.
Aite sa zente comune - pòveros, chena privilezos ne azudu - medas bortas preferint vívere in palatos male andados e cunditziones malas invetzes de vívere in logos pius minores chi sunt pius pulidos e trancuillos e menzus organizados e divisos?
Cussos chi ant detzisu de bi vívere lu nat fatu ca cherent partetzipare e fàghere a gara pro inchere in onzi livellu.
Puru sos isportos annanghent attraèntzia a sas tzitades e azuant a creare un’idea de identidade.
Sa cosa pius importante est chi s’unione de su turismu e sos investimentos podent dare unu benefíssiu potentziale artu (Kasimati, 2003).
“Sa gherra at batidu una cuntzentrassione de podere sotziale e políticu in sas manos de pagos ómines chi tenent in manu armas azuados dae sos preíderos chi usant su podere religiosu chi tenent, muntenzende e tenzende secretos e connoschéssias scientíficas e màgicas.
In sa segunda gherra mundiale, sos guvernos natzionales a bortas aiant diclaradu sas tzitades abertas, pratigamente fatennelas arrennere a su nemigu chi fit arrivenne pro evitare dannos pius mannos e isparghimentos de sàmbene.
Custa gherra, connota comente contragherra, si basat supra ténnicas di guardiania e gherra de nérvios e cumbatimentu corpu a corpu, chi oe si usant pro prevènnere sos crimines in sas tzitades e usant cuncetos comente ispàtziu difendibile.
A causa de sa barrieras artas pro intrare, custos grupos sunt istados classificados comente monopólios naturales e cheret nàrrere chi sas lózicas económicas faghent de modu chi una sola organizatzione, pubblica o privada, controllat onzi grupu.
"Kath Wellman & Frederik Pretorius, ""Urban Infrastructure: Productivity, Project Evaluation, and Finance""; in Wellman & Spiller (2012)."
Muntènnere sos logos pulios est importante pro chi bi siant bonas condissiones de salude in logos chi meda zente, e pro custu bi cheret meda abba, chi s’arga che siat leada chi métodu e chi onzunu si sàpunet bene.
Sa vida in sas tzitades si basta meda supra de s’eletritzidade chi faghet funtzionare sos machinàrios (dae sos eletrodomésticos in domo a sas machinas industriales e a sos sistemas elétricos chi como sunt in totue) o sos semàfaros, sa lughe in sas istradas e in domo.
"Tom Hart, ""Transport and the City""; in Paddison (2001)."
Medas tzitades americanas mannas usant ancora mezos de trasportu traditzionales comente su trenu, e unu esémpiu clàssicu est sa metropolitana de New York.
Sos palatos e s’arga, chin su chi si coltivat in sos zardinos, creant ambientes físicos e chímicos chi non si agatant in natura, e a bortas azuant sa bio-diversidade.
Da unu certu puntu de vista, sas tzitades non sunt sustenibiles pro totu cussu chi tenent bisonzu.
Si ischit chi as tzitades modernas creant microclimas issoro ca b’est su tzimentu, s’isfaltu, e àteras superfìtzes artifitziales chi si che iscaldant chin su sole e che leant s’abba chi proet in sas fognas.
Sa partigheddas in s’ària faghent proere su 5-10% in pius.
Pro esémpiu, in unu microclima urbanu, b’at pius pagu virde in sos cuarteris pius pòveros e custu faghet aumentare su calore (ma sos chi bi istant tenent pius pagos mezos pro lu cumbatere).
In generale, los cramant ispàtziu urbanu abertu, ispàtziu virde o virde urbanu (però custu non cheret nàrrere chi sunt sempre logos virdes).
Custu istúdiu est basadu supra sos datos de 20.000 pesonas de su Regnu Unidu.
Sos chi non ant fatu a su mancu duas oras - puru si ant fatu pius de duas oras in tota sa chida - non ant àpidu benefítzios.
“Su istúdiu non at cunsideradu su tempus chi una pesona passat in su giardinu sou comente tempus pasadu in sa natura, ma guasi totas sas visitas a logos naturales in custu istúdiu sunt istadas a logos non de màssimu tres chilómitros de distàntzia.
"Saskia Sassen at usadu su términe “tzitade globale” in su libbru chi at iscritu in su 1991, “The Global City: New York, London, Tokyo” pro faeddare a su potere, cunditzione e livellu de cosmopolitismu chi tenent tzertos logos, invetzes de pensare a cantu sunt mannas."
3 (1982): 319 tzitades globales chi sunt tra sas pius importantes, resessint a cumannare e controllare chi su potere económicu e políticu chi tenent.
Sos chi criticant custa idea faeddant de diversas chistiones de potere e intercambiu.
Sas multi-natzionales e sas bancas tenent sos ufítzios in sas tzitades globales e faghent sa parte manna de su triballu in custos logos.
"Nancy Duxbury & Sharon Jeannotte, ""Global Cultural Governance Policy""; Chapter 21 in The Ashgate Research Companion to Planning and Culture; London: Ashgate, 2013."
Su primu cumbéniu de Habitat in su 1976 at atzetadu sa “Dichiarassione de istantziamentos umanos de Vancouver” chi definit sa zestione de sos logos urbanos comente unu elementu fundamentale pro s’irvilupu e pro istabbilire princípios pro muntènnere sos contestos urbanos.
In zannarzu de su 2002, sa commissione de sas Natziones Unidas pro sos istantziamentos umanos est diventada un’agentzia cramada “Programma de sas Natziones Unidas pro sos istantziamentos umanos” o UN-Habitat, parte de su grupu de irvilupu de sas Natziones Unidas.
Sa política de sa Banca est istada de chircare de dare fortza a su mercadu immobiliare denne azudu ténnicu e créditu.
Sa mazore parte de custas tzitades faghent parte de sa tradissione otzidentale, e sa Bíbbia nde faeddat comente si sunt santas e maleitas in su matessi tempus, e sos esémpios printzipales sunt Babbilónia e Gerusalemme.
Sas tzitades si podent bídere comente si tenent caraterísticas estremas e contràrias: ti dant sa libbertade però puru opressione, richesa e povertade, organizatzione e abbolotu.
Custa e àteras ideologias políticas influentziant su modu de contare sas cosas chi sutzedint e faghent parte de sa tzitade.
In sa literadura clàssica e medievale bi est unu genere chi contat sas caraterísticas e s’istória de sa tzitade.
In àteras rapresentatziones de sas tzitades in su tzínema de su vintesimu fint fatas bídere comente tecnologicas e efitzentes chin unu sistema de trasportu fàtzile e chi funtzionat.
Unu paisu est unu territóriu distintu o una entidade política (una natzione).
No est automaticamente soberanu.
Su paisu pius mannu pro territóriu est sa Russia, perñ su chin sa populassione pius manna est sa Cina, e sighint poi s’Ìndia, sos Istados Unidos de América, s’Indonèsia, su Pakistan e su Brasile.
In unos paisos europeos, custas paràulas sunt usada pro definire sa divisione de sos territórios natzionales, comente in Germània chi si usat Bundesländer e puru un’àtera paràula pius pagu formale pro faeddare se unu istadu soberanu.
“Non totu sunt de acordu in su numeru de “paisos” chi esistint in su mundu ca unos istados non sunt riconnotos comente istados soberanos.
Su livellu de autonomia de sos istados non soberanos cambiàt dae parte in parte.
Su relatu classificat s’irvilupu de unu paisu in base a su gualanzu brutu mediu de sa zente.
In su 2019, su relatu at classificadu comente irvilupados solu paisos de sa America de su Norte, de s’Europa, e de s’Asia pacífica.
Sa Banca mundiale dividit su mundu in Asia orientale e pacífica, Europa e Asia tzentrale, America Latina, sos Caràibes, Oriente Mèdiu, e Àfrica de su Norte, America de su Norte, Asia meridionale e Àfrica sub-sahariana.
S'esploratzione est un'atu de chirca cun s'iscopu de sas iscobertas de informos o resurtas, mesches in su cuntestu de geografia o ispàtziu, prus chi sa chirca e isvilupu chi a su sòlitu no est tzentradu subra sas sièntzias o astronomia.
Soletantu unu fatu dae s'imperadore Nerone pariat èssere unu preparativu pro sa conchista de s'Etiòpia o Nubia: in su 62 duos legionàrios ant esploradu sas testimonias de su riu Nilo.
Sos Romanos organizaiant puru medas esploratziones in nord Europa, e esploraiant a largu comente Tzina in Àsia.
In su 100 -166 incumentzaiant sas relatziones romanu-tzineses.
S'inventzione crae de s'esploratzione issoro fiat sa canoa, chi forniat un'ispiatzu lestru e istàbile pro portare mertze e persones.
Istùdios de su 2011 a Wairau Bar in Noa Zelanda mustrant un'arta probabilidade chi un'orìgine fiat Ruahine Island in sa Society Islands.
Ddu sunt simigiàntzias culturales e linguìsticas intre sos abitantes de Cook e sos Maori de sa Noa Zelanda.
Durante 1328-1333, at navigadu traessu su Mare de sa Tzina meridionale e visitadu meda logos in Àsia sud orientale e sighidu a largu in Àsia meridionale, isbarchende in Sri Lanka e Ìndia, e andende fintzas in Austràlia.
Portogallu e Ispagna dominaiant sas primas fase de s'esploratzione, mentras àteras natziones Europeas sighiant, comente Inghilterra, Olanda, e Frantza.
Sas cunditziones estremas de mare aprofundo recherent mètodos e tecnologias cuncordados pro suportare.
Una partzimenta amministrativa, imbetze, est intèndida comente una divisione de uno istadu beru.
Sos territòrios dipendentes chi galu abarrant oe in su mundu pro su prus mantenent un'artu livellu de autonomia.
Sa situatzione de sas ìsulas de Cook est cunsiderada ecuivalente a s'indipendèntzia pro sos iscopos de sas leges internatzionales, e su paisu esèrtzitat prena soberania subra afàrios internos e esternos.
A sos sensos de s'acòrdiu de lìberu iscàmbiu, comente si siat, sa Noa Zelanda cunservat carchi responsabilidade pro sas relatziones èsteras e sa difesa de Niue.
Custa lista est limitada pro su prus a sas entidades chi sunt sugetas a su tratadu internatzionale pro sa cunditzione issoro, disabitados, o tenent unu livellu esclusivu de autonomia e sunt amprosamente autònomos in chistiones foras de afàrios internatzionales.
Sunt giurisditziones amministradas cun indipendèntzia, mancari su guvernu britànnicu est responsàbile soletantu de sa difesa e rapresentàntzia internatzionale e tenet responsabilidade definitiva pro assegurare unu bonu guvernu.
Sa dipendèntzia dae sa corona no tenet rapresentàntzia in parlamentu de sa BM.
Sa Noa Zelanda e sas colònias suas partiant su matessi guvernadore generale e costituint un'ùnicu regnu monàrchicu.
Sa cunventzione pro Istabilire una Cunfederatzione de sas Ìsulas Marianas Setentrionales (CNMI) in un'unione polìtica cun sos Istados Unidos fiat aprovada in 1976.
Custa est una testimonia costante de ambiguidade e cunfusione cando tentende de definire, cumprendere, e ispiegare sa relatzione polìtica de Puerto Rico cun sos Istados Unidos.
"Comente si siat, sa cunditzione de sos "paisos costituentes" suos in Caràibes (Aruba, Curaçao, e Sint Maarten) podet èssere cunsiderada sìmile a sas colònias o "istados no-indipendentes assotziados.""
Sos cunfinos sunt lìmites geogràficos, impostos mediante caraterìsticas geogràficas comente sos otzèanos, o agrupende cun arbitrariedade entidades polìticas comente guvernos, istados soberanos, istados federales, e àteras entidades subnatzionales.
Sos cunfinos prus esternos sunt controllados in parte o de su totu, e podiat èssere superadu soletantu legalmente in unu postu de cunfinu disignadu e zonas de cunfinu podiat èssere controlladas.
Medas paisos tenent argunas formas de controllu de cunfinu pro regulare o limitare sos movimentos de persones, animales, e mertzes intro e foras de su paisu.
Pro restare o traballare intro sos cunfinos de unu paisu alienu (persones istrangias) si podet netzessitare de permissos o documentos ispetziales pro s'immigratzione; ma su possessu de custos documentos no garantit chi sa persone tenet su permissu de superare su cunfinu.
Medas paisos proibint de portare drogas o animales in bia de istudada de superare sos cunfinos issoro.
In sos logos ue contrabbandu, emigratzione e intradura sunt unu problema, medas paisos fortificant sos cunfinos cun tancas e barrieras, e istituint protzeduras de controllu de sos cunfinos.
Custu est cumune in sos paisos intre s'Àrea Europea Schengen e in sas sessiones rurales de sos cunfinos de Cànada - Istados Unidos.
Fiùmenes: argunos cunfinos polìticos sunt istados formalizados a longu de sos cunfinos naturales de sos fiùmenes.
In sa Bìbbia Ebràica, Moisè definiat meidade de su fiùmene Arnon comente cunfinos intre Moab e sas tribùs Israelianas istabilidas a oriente de su Giordanu.
Esempros sunt su lagu Tanganica, cun sa Repùblica Democràtica de Congo e su Zàmbia in sa costa otzidentale e Tanzània e Burundi a oriente; e sos lagos mannos chi formant una parte sustantziale de sos cunfinos intre Cànada e Istados Unidos.
Cadenas de montes: medas natziones tenent sos cunfinos polìticos definidos a longu de sas cadenas de montes, a s'ispissu a longu divididu de unu drenàggiu.
Un'esempru est sa foresta difensora creada dae dinastia de sa Tzina Song in su de undighésimu sèculos.
Pro esempru, sa frontera intre oriente e otzidente de sa Germània no est prus una frontera internatzionale, ma podet èssere ancora bista comente cartellu istòricu de su paesàgiu, e est ancora una divisione culturale e econòmica in Germània.
Cunfinos marìtimos esistent in su cuntestu de abbas territoriales, zonas afrontes, e zonas econòmicas esclusivas; comente si siat, sa lumenadura no cumprende cunfinos de lagos o fiùmenes, chi sunt cunsideradas in su cuntestu de sos cunfinos de sa terra.
S'ispàssiu aèreu s'estendet 12 mizas nauticas dae sa costa de unu paisu e est responsàbile pro protègere s'ispàssiu aèreu a mancu chi est in su tempus de paghe de sa NATO.
Comente si siat, ddu est un'acòrdiu generale de ispàssiu aèreu verticale in su puntu de sa linia de Kármán.
S'intreu regulamentu de sos cunfinos sunt dispostas dae sos guvernos regionales e locales e podent variare pro sa natzione e sas cunditziones polìticas o econòmicas.
Traballare in sos cunfinos - isfrutende su potentziale de sas atividades internatzionales pro aumentare sa seguresa de sa sussistèntzia in zona àrrida de su Corru de Àfrica.
Su tràficu econòmicu umano in sos cunfinos (a parte s'isrobatòriu) podet incluire su pendularismu de massa intre logos de traballo e nùcleos abitativos.
Si podet cunsentire o firmare sos movimentos, in sos cunfinos comente a longu.
Medas regiones internatzionales sunt ativas puru pro incoragiare sa comunicatzione multiculturale e su diàlogu comente sas istrategias de isvilupu econòmicu internatzionale.
Dae su cuntzentramentu in sa meidade de sos annos 80, sa prassi artìstica at assistidu a s'isvilupu de sa dimandas tzircustante sa pàtria, cunfinos, vigilàntzia, identidade, ratza, ereu, e orìgine(s) natzionale.
Sos cunfinos podet incluire ma no sunt limitados a limba, cultura, classes sotziales e econòmicas, religione, e identidade natzionale.
“Custos artistas sunt a s’ispissu “internatzionales” issos matessi.”
In generale, un'àrea rurale o unu sartu est un'àrea geogràfica chi est situada a foras de biddas e tzitades.
Sas tìpicas àreas rurales tenent una populatzione cun densidade bàscia e aposentados piticos.
In prevalèntzia sas regiones urbanas tenent mancu de su 15 perchentu de sa populatzione chi bivet in una comunidade rurale.
Sas regiones rurales setentrionales sunt in majoria divisiones tzensuraias rurales chi s'agatant de su totu o in parte subra sas linias de parallelos in ogni provìntzia: Newfoundland e Labrador, 50°; Quebec 54°; Ontario, 54°; Manitoba, 53°; Saskatchewan, Alberta e British Columbia, 54°.
Su U.S. Census Bureau, su USDA's Economic Research Service, e su Office of Management and Budget (OMB) impares ant agiudadu a definire sas àreas rurales
Sa lege agrària 2002 (L.P. 107-171, Sec.
"Segundu su manuale, Definitziones de rurale: unu manuale pro sos responsàbiles de sas polìticas sanitàrias e chicadores,""Si pensat in generale chi sos residentes de sas conteas metropolitanas tenent atzessu fàtzile a sos servìtzios sanitàrios relativamente cuntzentrados in sas àreas tzentrales de sa contea."
"Custu est divenidu sa modìfica Goldsmith de sa definitzione de rurale."
"Su guvernu de su presidente Emmanuel Macron varaiat unu pranu de atzione in su 2019 in favore de sas àreas rurales naradu "Agenda rural"."
In Iscòtzia est usada una definitzione diferente de rurale.
Su RBI definit àreas rurales cuddas àreas cun populatzione cun mancu de 49.000 (tzitades livellu -3 a livellu -6)
Sas àreas rurales in Pakistan chi sunt acanta de sa tzitades sunt cunsideradas comente àreas suba urbanas o periferias.
Sas periferias podent tènnere sa giurisditzione legale o polìtica sua, mesches in sos Istados Unidos, ma custu no est semper su casu, mesches in sa Britànnia Manna ue medas periferias sunt dispostas intre sos confines amministrativos de sas tzitades.
In àteras, comente Marrocu, Frantza, e sa majoria de sos Istados Unidos, medas periferias abarrant munitzipalidades o sunt guvernadas in su logu comente parte de un'àrea metropolitana prus manna comente contea, distretu o burgu.
Sos tèrmines tringhitu e periferia sunt usados pro diferentziare intre àreas de arta intensidade acanta de su tzentru de sa tzitade (su cale no podet èssere riferidu a 'periferia' in medas àteros paisos), e periferias de bàscia intensidade a sos confines de s'àrea urbana.
In Noa Zelanda, medas periferias no sunt definidas legalmente, custu podet criare cunfusione subra ue cumentzant e finint.
Su faeddu suburbani est istadu impreadu prima dae s'istatista romanu Tzicherone chi si referiat a biddas mannas e propiedades costrùidas dae sos ricos patrìtzios de Roma a sos confines de sa tzitade.
In sa meidade de su de 19 sèculos, sas primas majores àreas urbanas naschiant a inghìriu de Londra mentras sa tzitade (pustis su prus manna de su mundu) fiat divenende prus afiotulada e malesana.
Sa linia sighiat Harrow in 1880.
"Su repartu de còmpora e vèndua de Met coniaiant su tèrmine "Metroland" (metròpoli, faeddu usadu solu pro Londra) in su 1915 cando su Ghia a sa linia de estensione devenniat Metro-land guide, a su prètziu de 1d."
"In parte, custu fiat una reatzione a sa clamorosa iscassa preparatzione atlètica contras sas medas arruoladas durante sa prima gherra mundiale, atribuida a sas cunditziones pèssimas de bida; una credèntzia resumida in unu manifestu ammobiliare de su perìodu "no podes ispetare de tènnere una populatzione A1 cun domos C3" - referidu a sas classìficas de sos fìsicos militares in su perìodu."
Sa relatzione, fintzas faghiat a lege subra rechisidas, normas mìnimas netzessàrias pro sas futuras costrutziones perifèricas; custu incluiat regulamentu subra sa màssima densidade ammobiliare e sa dispositzione issoro e fintzas sa proposta de su nùmeru ideale de càmara de letu e àteros aposentos pro domo.
In unu solu deghènniu sas periferias aumentaiat sensibilmente de dimensione.
Levittown isvilupaiat comente protòtipu majore de produtzione edilìtzia in sèrie.
Comporare diferentes benes e servìtzios in una zona tzentrale chene tènnere de biagiare a medas zonas, agiudada a mantènnere sos tzentros cummertziales unu cumponente de custas periferias noas designadas chi fiant creschende in populatzione.
Sa Highway Act de 1956 at agiudadu a fundare sos edifìtzios de 64.000 chilòmetros traessu sa natzione tenende 26$ milliardos de usare, chi at agiudaidu a collegare medas de custos tzentros cummertziales cun fatzilidade.
Argunas periferias aiat isvilupadu in giru a sas tzitades mannas ue ddu fiat su trasportu ferroviàriu a su traballu in tzitade.
Su produtu fiat unu rebombu mannu de edilìtzia.
Cun 16 milliones chi resurtant idòneos, s'oportunidade de comprare una domo fiat a s'improvisu a sa manu.
Sos isvilupadores achistaiant terrenu bòidu foras de sa tzitade, disponiant domos in base a una sèrie de disegnos, e forniant istradas e servìtzios pùblicos, o apaltos pùblicos locales pro costrùere iscolas.
Sos veteranos ddi podiant pigare una cun unu pagamentu meda prus bàsciu.
Sa crèschida de sas periferias fiat fatzilitada dae s'isvilupu de sas leges urbanìsticas, ischirriadura de sos finantziamentos e medas innovatziones in su trasportu.
Sos afro-americanos e àteras persones de colore abarraiant meda cuntzentradas intre nùcleos decadentes e povertade urbana.
A pustis de sa segunda gherra mundiale, sa disponibilidade de prèstidos de sa FHA intzidiat unu rebombu de s'edilìtzia in sas periferia americanas.
Sa crèschida econòmica in sos Istados Unidos incoragiaiat sa suba urbanizatzione de sas tzitades Americanas chi recheriant massissu investimentu pro noas infra istruturas e domos.
"Una istrategia alternativa est deliberare istruturas de "biddas noas" e sa protetzione de chintola birde in giru a sas tzitades."
Sos sussìdios federales pro s'isvilupu suta urbanu ant atzelleradu custu protzessu comente sa pràtica de ischirriadura de sos finantziamentos dae sas bancas e àteras istitutzione de crèditu.
Virginia Beach est como sa tzitade prus manna de tota sa Virginia, aende superadu de tempus sa populatzione de sa tzitade printzipale acanta sua, Norfolk.
Una pertzentuale manna de biancos (siat no ispànicos siat, in argunas àreas, ispànicos) e una pertzentuale prus pitica de tzitadinos de àteros grupos ètnicos chi in àreas urbanas.
Paragonadas a sas àreas rurales, sas periferias de sòlitu tenent una densidade de populatzione prus manna, tenore de bida prus artu, sistemas istradales prus cumplessos, prus cadenas de negòtzios e ristorantes, e mancu sartu e natura.
"Comente si siat, de custa populatzione metropolitana, in su 2001 casi sa meidade biviat in cuarteris a bàscia densidade, solu una de chimbe biviat in unu tìpicu cuarteri "urbanu"."
In totu su Cànada, ddu sunt in atu pranos cumprensivos pro frenare s'espansione.
Sa majoria de sa crèschida reghente de sa populatzione de sas tres àreas prus mannas de su Cànada (Greater Toronto, Greater Montréal, and Greater Vancouver) est istada verificada in munitzipalidades no tzentrales.
Custu est proite de s'unidade e sa manna cobertura geogràfica in sas fronteras de sas tzitades.
In su tzensimentu de su 2016, sa tzitade de Calgary teniat una populatzione de 1.239.220, mentras s'Àrea Metropolitana de Calgary teniat una populatzione de 1.392.609, indichende chi sa majoria de sas persones in sa ÀMC de Calgary biviat in sos cunfinos de sa tzitade.
In su RU, su guvernu est chirchende de impònnere de una densidade mìnima pro sos progetos edilìtzios noos in partes de s'Inghilterra sud orientale.
Sas periferias podet èssere agatadas in Guadalajara, Tzitade de su Mèssicu, Monterrey, e sas majores tzitades.
"Comente sa crèschida de sas periferias cun classes medias e benestantes artziada, sas àreas de classes bàscias sunt crèschidas, in particulare medas "tzitade pèrdidas" de su Mèssicu, campamentos (acampadas) de Cile, barriadas (cuartieris) in Perù, villa misèrias (biddas misèrias) de Argentina, asentamientos (insediamentos) de Guatemala e favelas (barraca) de Brasile."
In unu casu esemplare de su Sudàfrica, est istada costrùida sa RDP edilìtzia.
In tzertas àreas comente Klang, Subang Jaya e Petaling Jaya, sas periferias formant su nùcleu de custos logos.
In sos sistemas suba urbanos, medas biatzos dae unu cumponente a un'àteru cumponente recherent chi sas màchinas intrent in un'acàpiu istradale, chene importare cantu est longa o curtza sa distàntzia.
Si sutzedet unu fragassu in s'acàpiu istradale, o si unu traballu istradale impedit su tràfigu, pustis s'intreu sistema istradale no si podet impreare fintzas chi su blocu benit bogadu.
Custu incoragiat sos biatzos in màchina fintzas pro distàntzias curtzas de argunas chentinaias de iardas o metros (chi podiant devènnere argunas mizas o chilòmetros pro more de sa retze istradale)
Impares, custos duos grupos de contribuentes rapresentant una parte manna de intradas inutilizadas chi sa tzitade podiat cumentzare a corpire cun prus aferritade, in particulare si sunt in dificultade.
Sas cantones frantzesas La zone de Fréhel (1933), Aux quatre coins de la Banlieue de Damia (1936), Ma banlieue de Reda Caire (1937), o Banlieue de Robert Lamoureux (1953), ammentant a s'iscrarada sas periferias de Parigi in sos annos 30 de su 1900.
Su tzìnema frantzesu si interessaiat a sos càmbios urbanos in sas periferias, cun filmis comente Mon oncle de Jacques Tati (1958), L'amour existe de Maurice Pialat (1961) o Two or three things I know about her de Jean-Luc Godard (1967).
"Sa cantone de su 1962 "Little boxes" de Malvina Reynolds tzonfrat s'isvilupu de sa periferia e sos valores burghesos e conformistas, mentras sa cantone de su 1982 Subdivision de su grupu canadesu Rush dibatet puru sa periferia, comente Rockin' the suburbs de Ben Folds."
Ultres sa cresura est unu fumetu còmicu iscritu e disegnadu de Michael Fry e T. Lewis.
Argunas sèries de sa televisione britànnica comente The good life, Butterflies e The fall and fise of Reginald Perrin ant rapresentadu sa periferia comente richighedda ma sa vida airada anneosa, e sos residentes o tropu conformistas o inclinados a su machìmene.
Una bidda est un'insediamentu umanu o comunidade, prus manna de unu trighinatzu ma prus piticu de una tzitade (mancari su faeddu est usadu a s'ispissu pro descrìere siat sos trighinatzos siat sas tzitades prus mannas), cun una populatzione in generale cumposta dae unu pagos chentinaias a unu pagos mizas.
Custu puru abilitaiat s'ispetzializatzione de traballu e artesania, e s'isvilupu de medas cummèrtzios.
Sa dimensione de custas biddas vàriat cun mannesa.
Sas desa (biddas) sunt pro su prus in àreas rurales mentras kelurahan (comunidades urbanas) sunt pro su prus partzimentas urbanas.
Una desa o kerahan est sa divisione de unu kematan (suta distretu), a borta sua sa divisione de unu kabupaten (distretu) o kota (tzitade).
In Malaìsia, una kampung (bidda) est determinada comente una localidade cun 10.000 o prus pagu persones.
Totus sos musulmanos in sa bidda de Malaì o Indonèsia cherent chi preghet, e retzire sas beneditziones de Allah in s'àteru mundu.
Sa penìsula de Singapore teniat medas biddas kampung ma sos isvilupos modernu e sos traballos de ràpida urbanizatzione ddu s'ant distruidos; Kampong Lorong Buangkok est s'ùrtima bidda abarrada in sa penìsula de su paisu.
Sa bidda de su Vietnam est su tìpicu sìmbulu de sa produtzione massajina asiàtica.
In Islovènia, su faeddu selo est usadu pro biddas meda piticas (prus pagu de 100 persones) e in dialetos; su faeddu islovenu vas est usadu in tota sa Islovènia.
Podiat èssere relativu a su sànscritu comente su faeddu afganu deh e su faeddu indonesianu desa.
Casi su 46% de totas sas persones emigradas ant cambiadu sa residèntzia issoro dae una tzitade a s'àtera.
S'unidade amministrativa prus pitica de s'Impèriu Russu, unu volost, o su sutzessore sovièticu o modernu russu, unu selsoviet, teniat sede de sòlitu in unu selo e cumprendiat argunas biddas de acanta.
Mentras sos massajos de sa Rùssia tzentrale biviant in una bidda a s'in ghiru su casteddu de su segnore, una famìlia a s'ispissu biviat in una fatoria sua, narada khutor.
Ddu est, comente si siat, un'àteru tipu de aposentada chi in ucràinu est numenadu comente selysche (селище - aposentada).
Rapresentat unu tipu de localidade rurale pitica chi podiat èssere istada unu tempus unu khutir, un'insediamentu de piscadores, o unu dacha.
Comente si siat, s'ambiguidade est a s'ispissu proibida in relatzione referende-si a sos insediamentos urbanizados usende s'abbreviatzione de tres lìteras smt.
Diveniant de beru populares durante sa reforma de Stolypin a s'aviada de su de 20 sèculos.
Biddas prus mannas podent èssere puru referidas comente Flecken o Markt segundu sa regione.
Pro esempru, in àrea comente Lincolnshire Wolds, sas biddas a s'ispissu s'agatant a longu a meidade istrada de sa linia de imposta in bàsciu de montigru, e orìginant comente linia de imposta de sos insediamentos, cun su sistema originale de campos abertos a s'in ghiru de sa bidda.
Argunas biddas sunt isparidas (pro esempru, burgos medievales abbandonados), a bortas dassende a palas una crèsia o unu casteddu e a bortas soletantu dossos in sos campos.
Àteras biddas sunt crèschidas e fùndidas e a s'ispissu formant tzentros intre sa massa generale de periferia - comente Hampstead, Londra e Didsbury in Manchester.
Intèndidu comente sa trambustu de sa bida moderna, est rapresentadu comente trancuillu e armoniosu, si puru est serradu.
Custas (comente Murton, County Durham) sunt crèschida dae sos trighinatzos cando s'isprofundamentu de una miniera a s'aviada de su de 20 sèculos resurtada una ràpida crèschida de sa populatzione e sos propietàrios de sa miniera ant costrùidu domos noas, negòtzios, pub e crèsias.
Maltby est istada costrùida suta s'amparu de Sheepbridge Coal e Iron Company e incluiat ampros ispàssios abertos e frunidura pro sos ortos.
Sa bidda tìpica teniat unu pub o una locanda, negòtzios e unu ferreri.
Comente si siat, argunas fratziones tziviles no tenent fratzione, bidda, o consìgiu comunale funtzionant ne una fratzione pro reuniones funtzionant.
In Iscòtzia, su currispondente est puru unu consìgiu comunale, mancari, fintzas sunt òrganos istatuàrios no tenent poderes esecutivos.
Su distretu de Danniyeh cunsistet in trintasès biddas piticas, chi includet Almrah, Kfirchlan, Kfirhbab, Hakel al Azimah, Siir, Bakhoun, Miryata, Assoun, Sfiiri, Kharnoub, Katteen, Kfirhabou, Zghartegrein, Ein Qibil.
Dinniyeh tenet unu dèchidu ambiente ecologicu prenu de buscos, frutedos e prantaduras.
Biddas in su sud de sa Siria (Hauran, Jabal al-Druze), nord-oriente (s'ìsula Siriana) e su batzinu de su frùmene Oronte dipendent pro majoria dae sa laurera, printzipalmente trigu, birdura, e fruta.
Tzitades mediterràneas in Siria, comente Taraz e Laodicea tenent tipos assimigiantes de biddas.
"Ogni urbanizatzione est unu "pueblo" a mancu chi est elevada dae su decretu a sa categoria sutzessiva."
Comente si siat, custa est una generalizatzione; in medas istados, ddu sunt biddas chi sunt un'òrdine de mannesa majores de sas tzitades prus piticas in s'istadu.
In argunos casos, sa bidda podet èssere cointzidende cun su paisu o tzitade, in su cale casu sos duos podent tènnere unu guvernu consolidadu.
Hempstead, sa bidda prus manna, tenet 55.000 abitantes; divenende giai prus populada chi àtera tzitades de s'istadu.
Sa bidda de Arlington Heights, Illinois teniat 75.101 abitantes comente de su tzensimentu de su 2010.
Sas biddas podent incorporare terras in medas comunes e fintzas in medas conteas.
Sa bidda prus manna est Menomonee Falls, chi tenet prus de 32.000 abitantes.
"In Maryland, una localidade nomenada "Bidda de..." podet èssere unu paisu incorporadu o unu distretu fiscale ispetziale."
In cussu tempus sas normas traditzionales de sòlitu teniant potere assolutu in sa regiones amministrativas issoro.
Ogni bidda de Hausa fiat regnada dae su Magaji (Capu bidda) chi fiat suta de su Hakimi (podestade) a livellu de paisu.
Mancari teniant domos de ludu cun cobertura de paza, comente sa majoria de sas biddas in su nord, sa cobertura de zingu est divenende meda comune.
Àteros sunt fortunados a tènnere is putzos a pagos passos.
Un'atlante est una regorta de mapas; est tipicamente un'agrupamentu de mapas de sa terra o de una regione de sa terra.
Custu tìtulu fornit sa definitzione de Mercator de su faeddu comente una descritzione de sa creatzione e forma de s'universu intreu, no simplemente comente una regorta de mapas.
Un'atlante de iscrivania est assimigiante a unu libru de consultatzione.
"In cartografia, una curva de livellu (narada fintzas ""isolìnia"") unit puntos de elevatzione paris (artària) subra de unu livellu determinadu, comente su livellu mèdiu de su mare."
Su gradiente de sa funtzione est semper perpendiculare a sas curvas de livellu.
Sas curvas de livellu sunt arcadas, deretas o un’ammisturu de sas duas in una mapa, chi descrient sa rugradura de una superfìtzie reale o ipotètica cun unu o prus pranos orizontales.
In su 1701, Edmond Halley at usadu custas lìnias (isògonas) in unu gràficu de declinatzione magnètica.
In su 1791, una mapa de sa Frantza de J. L. Dupain-Triel usaiat sas curvas de livellu a tretos de 20 metros, sas tramas de rilievu, sas artàrias de sos puntos e una setzione verticale.
Sas isobatas non s’usaiant a fitianu in sas cartas nàuticas finas a cussas de sa Rùssia de su 1834, e cussas de sa Britànnia Manna de su 1838.
Galu in su 1944, John K. Wright preferiat s’isogramma, ma no est cròmpidu mai a un’usu ampru.
Cun totu chi s’est tentadu de seletzionare unu istandard ùnicu, totu custas alternativas sunt campadas finas a oe.
Sas istatziones metereològicas raramente sunt postas in manera pretzisa in una curva de livellu (cando sunt gasi, custu inditat una medida de su balore pretzisu de sa curva de livellu).
In meteorologia, sas pressiones baromètricas mustradas sunt minimadas a su livellu de su mare, non sas pressiones de sa superfìtzie in sos logos de sa mapa.
Sas isallobaras sunt lìnias chi unint puntos de su matessi càmbiu de pressione durante unu tretu de tempus pretzisu.
Sos gradientes isallobàricos sunt cumponentes de importu de su bentu ca creschent o mìnimant su bentu geostròficu.
A un'isoterma de 0 °C li narant livellu de cungelamentu.
Dae custas curvas, si podet determinare unu sentidu de su terrinu generale.
In cartografia, unu tretu de livellu est sa diferèntzia de pesada intre curvas de livellu a curtzu.
Duas o prus curvas de livellu chi si rugrant inditant un’ispèrrumu.
De sòlitu sos tretos de livellu sunt coerentes in una mapa, ma b’at etzetziones.
Si sa rugradura de una lìnia ecuipotentziale rapresentat s'artziada o sa calada de su potentziale, si deduit dae sas etichetas in sas càrrigas.
Sa proja àtzida est inditada in sas mapas cun isoplat.
Sas curvas de livellu s’usant fintzas pro mustrare informatziones non geogràficas in economia.
Custas isolìnias sunt ùtiles pro rapresentare prus de duas dimensiones (o cantidades) in gràficos a duas dimensiones.
In s’interpretatzione de sas immàgines radar, un’isodop est una lìnia de paris lestresa Doppler, e un’isoeco est una lìnia de paris rifletividade radar.
Su colore de sas lìnias est su sèberu de cale si siat nùmeru de pigmentos chi s’adatant a s’aparada.
Sa genia de lìnia pertocat su fatu chi sa curva de livellu de base siat sòlida, a tratigheddos, a puntos o interrumpida in un’àteru ischema pro creare s’efetu chi si disìgiat.
Sa marcadura numèrica est sa manera de inditare sos balores aritmèticos de sas curvas de livellu.
Si sas curvas de livellu non sunt etichetadas cun nùmeros e sas lìnias a curtzu tenent su matessi istile (cun su matessi pesu, colore e genia), tando sa diretzione de su gradiente non si podet determinare dae sas curvas de livellu solas.
Una mapa a curvas de livellu etichetada in manera giusta agiudat a su leghidore a interpretare a lestru sa forma de su terrinu.
A pustis sas coordinadas de sos àteros logos sunt medidas dae su puntu de controllu prus acanta tràmite su rilievu.
A custu fenòmenu li narant tràmuda de datum.
Aziendas prus ambitziosas che a s'Arcu geodèticu de Struve in s'Europa orientale (1816-1855) e su Grandu progetu de trigonometria de s’Ìndia (1802-1871) ant rechertu meda prus tempus, ma ant batidu a càrculos prus acurados de s'ellissoide de sa terra.
Una definitzione aprossimativa de su livellu de su mare est su datum WGS 84, un’ellissoide, mentras chi una definitzione prus acurada est su Earth Gravitational Model 2008 (EGM2008), chi usat a su mancu 2.159 armònicas orbiculares.
Cando s’usat sena cualificatzione, su tèrmine latitùdine si referit a sa latitùdine geodètica.
Sa tràmuda intre duos datum particulares podet cambiare dae unu logu a s’àteru intro de unu paisu o una regione, e podet èssere cale si siat medida dae zeru a chentinas de metros (o diversos chilòmetros pro carchi ìsula remota).
Pro nàrrere, in Sydney b’at una diferèntzia de 200 metros (700 pees) intre sas coordinadas GPS cunfiguradas in GDA (basadas subra de s’istandard globale WGS 84) e AGD (usadu pro sa majoria de sas mapas locales), chi est una faddina manna chi non si podet atzetare pro carchi aplicatzione, comente sa rilevada o sa positzione de su situ pro sas imberghiduras a suta de s’abba.
Dae chi sos datum de riferimentu podent tènnere rajos diversos e puntos tzentrales diversos, unu puntu ispetzìficu in sa Terra podet tènnere coordinadas diversas cunforma a su datum usadu pro fàghere sa medida.
Sos Datum de riferimentu prus comunes usados in Amèrica de su Nord sunt NAD27, NAD83 e WGS 84.
"Custu datum, disinnadu comente NAD 83 ... si basat subra de sa regulatzione de 250.000 puntos intre sos cales 600 istatziones satellitares Doppler chi ligant su sistema a un'orìgine geotzèntrica."""
Est su cuadru de riferimentu usadu dae su Dipartimentu de sa Difesa de sos Istados Unidos (DoD) e est definidu dae s’Agentzia Natzionale de Intelligence geoispatziale (NGA) (in antis Defense Mapping Agency, a pustis National Imagery and Mapping Agency).
L’ant usadu comente cuadru de riferimentu pro sas efemeridas (òrbitas) GPS trasmìtidas dae su 23 de ghennàrgiu de su 1987.
Est divènnidu su cuadru de riferimentu pro sas òrbitas de trasmissione su 28 de làmpadas de su 1994.
WGS 84 (G873) l’ant adotadu comente cuadru de riferimentu pro sas òrbitas de trasmissione su 29 de ghennàrgiu de su 1997.
WGS 84 est su datum istandard predefinidu pro sas coordinadas memorizadas in sas unidades GPS de recreu e cummertziales.
Pro nàrrere, sa diferèntzia longitudinale intre unu puntu de s’ecuatore in Uganda, in sa placa africana, e unu puntu a s’ecuatore in Ecuador, in sa placa sudamericana, creschet de belle 0,0014 arcsegundos a s’annu.
Sa majoria de sa mapadura, pro nàrrere intro de unu paisu solu, no impressat sas piastras.
Tolomeu li dat s’adotzione cumpleta de sa longitùdine e de sa latitùdine, imbetzes de medire sa latitùdine in tèrmines de longària de sa die de mesu istiu.
Sa cartografia matemàtica est torrada in Europa a pustis de su recùperu de su testu de Tolomeu pro parte de Maximus Planudes pagu in antis de su 1300; su testu l’at traduidu a su latinu Jacobus Angelus in Firentze in su 1407 tzirca.
Luegu sèberant sa mapadura prus apropriada de su sistema de coordinadas orbiculares in cussa ellissoide, naradu sistema de riferimentu terrestre o datum geodèticu.
φ, o phi) de unu puntu de sa superfìtzie terrestre est s’àngulu intre su pranu ecuatoroiale e sa lìnia dereta chi colat pro cussu puntu e pro (o a curtzu de) su tzentru de sa Terra.
Totu sos meridianos sunt metades de ellissis mannas (a s’ispissu li narant chircos mannos), chi acudint a sos polos nord e sud.
Su meridianu antipodale de Greenwich est siat 180°W siat 180°E. Custu non si depet confùndere cun sa lìnia internatzionale de su càmbiu de data, chi est diferente in medas logos pro resones polìticas e de cunvivèntzia, comente s’estremidade orientale de sa Rùssia e s’estremidade otzidentale de sas ìsulas Aleutinas.
Sas coordinadas in una mapa de sòlitu sunt in tèrmines de nord N e est E rispetu a un’orìgine ispetzificada.
In geografia, sa latitùdine est una coordinada geogràfica chi ispetzìficat sa positzione nord-sud de unu puntu de sa superfìtzie terrestre.
Sa latitùdine s’usat paris cun sa longitùdine pro ispetzificare sa positzione pretzisa de elementosin sa superfìtzie de sa Terra.
Su segundu passu est cussu de aprossimare su geoide cun una superfìtzie de riferimentu matematicamente prus simpre.
Sas lìnias de latitùdine e longitùdine costantes in paris faghent unu reticuladu in sa superfìtzie de riferimentu.
"Dae chi esistint medas ellisoides de riferimentu diversos, sa latitùdine pretzisa de un’elementu in sa superfìtzie no est ùnica: custu est sutaliniadu in sa norma ISO chi afirmat chi ""sena s’ispetzìfica cumpleta de su sistema de riferimentu de sas coordinadas, sas coordinadas (latitùdine e longitùdine) sunt ambìguas in su casu mègius e sena sentidu in su casu peus""."
Su pranu chi colat pro su tzentru de sa Terra e perpendiculare a s’asse de rodiamentu rugrat sa superfìtzie in unu chircu mannu naradu Ecuatore.
Sa variatzione de su tempus est dibatida in manera prus ampra in s’artìculu subra de s’inclinu de s’asse.
Sa situatzione si fùrriat a s’imbesse pro su solstìtziu de làmpadas, cando su Sole est subra de su Tròpicu de su Cancru.
Dae chi sa latitùdine si definit rispetu a un’ellissoide, sa positzione de unu puntu est diversa in cada ellissoide: non si podent ispetzificare in manera pretzisa sa latitùdine e sa longitùdine de un’elementu geogràficu sena ispetzificare s’ellissoide usadu.
Sa latitùdine geogràfica tocat de l’usare cun coidadu.
S’avaloramentu de s’integrale de sa distàntzia meridiana est tzentrale pro medas istùdios de geodesia e proietzione de sas mapas.
B’at duos mètodos de protzedimentu.
Cando si cunvertit dae isomètricu o cunforme a geodèticu, duas iteratziones de Newton-Raphson dant una pretzisione dòpia.
Sas diferèntzias mustradas in su gràficu sunt in minutos de arcu.
Sa trasformatzione intre sas coordinadas geodèticas e cartesianas s’agatat in Cunversione de coordinadas geogràficas.
In generale sa verticale bera in unu puntu de sa superfìtzie non cointzidet in manera pretzisa cun sa normale a s’ellissoide de riferimentu nen cun sa normale a su geoide.
Sa longitùdine est una coordinada geogràfica chi ispetzìficat sa positzione est–ovest de unu puntu in sa superfìtzie de sa Terra, o sa superfìtzie de unu corpus tzeleste.
Su primu meridianu, chi colat a curtzu de s'Osservatòriu Reale de Greenwich, in Inghilterra, si definit pro cunventzione comente 0° de longitùdine.
S’ora locale (pro nàrrere, dae sa positzione de su sole) càmbiat cun sa longitùdine, una diferèntzia de 15° de longitùdine currispondet a una diferèntzia de un'ora in s’ora locale.
Su printzìpiu est simpre, ma in pràtica agatare unu mètodu fidadu pro determinare sa longitùdine at rechertu sèculos e isfortzos de calicuna de sas mentes prus mannas de sa sièntzia.
Su meridianu fundamentale suo colaiat pro Alessàndria.
At usadu unu meridianu fundamentale tràmite sas ìsulas Canàrias, in manera chi totu sos balores de longitùdine èsserent positivos.
Sos astrònomos indù e musulmanos ant sighidu a isvilupare custas ideas, annanghende medas àteros logos e a s’ispissu megiorende sos datos de Tolomeu.
In s’Edade Mèdia tarda, s’interessu pro sa geografia est torradu a nàschere in Otzidente, cun sa crèschida de sos biàgios, e s'eruditzione àraba at cumentzadu a si connòschere tràmite su cuntatu cun s’Ispagna e s’Àfrica de su Nord.
Cristòforo Colombo at tentadu duas bortas de usare eclissis lunares pro iscobèrrere sa longitùdine sua, sa prima in s’ìsula Saona, su 14 de cabudanni de su 1494 (segundu biàgiu), e sa de duas in Giamaica su 29 de freàrgiu de su 1504 (su de bator biàgiu).
A su comintzu unu dispositivu de osservatzione, sos isvilupos de su cursu de sa mitade de su sèculu imbeniente l’ant trasformadu in unu trastu de medida pretzisu.
In sa terra firma, su tempus dae s’isvilupu de sos telescòpios e de sos rellògios a pèndula finas a sa mitade de su sèculu 18 at interessadu una crèschida costante de su nùmeru de logos de sos chi sa longitùdine si fiat determinada cun pretzisione contista, a s’ispissu cun faddinas de prus pagu de unu gradu, e agiumai semper intre 2-3°.
Fàghere osservatziones acuradas in una maretada otzeànica est meda prus difìtzile chi nono in sa terra firma, e sos rellògios a pèndula non funtzionant bene in custas cunditziones.
Oferiat duos livellos de recumpensada, pro solutziones intre 1° e 0,5°.
Custu traballu fiat sustentadu e recumpensadu cun mizas de isterlinas dae su Board of Longitude, ma at cumbàtidu pro retzire dinare finas a sa recumpensa màssima de 20.000 isterlinas, retzende afines unu pagamentu in annanta in su 1773 a pustis de s’interventu de su Parlamentu.
Sas distàntzias lunares sunt intradas in s’usu generale a pustis de su 1790.
Si sunt abbigiados a lestru chi su telègrafu si diat àere pòdidu usare pro trasmìtere unu sinnale oràriu pro sa determinada de sa longitùdine.
Su Survey at istabilidu cadenas de logos mapados tràmite s'Amèrica tzentrale e meridionale e sas Ìndias otzidentales, e finas a su Giapone e a sa Tzina de sos annos 1874-90.
Custu est cambiadu cando s’est posta a disponimentu sa telegrafia sena filos a su comintzu de su sèculu 20.
Sos sistemas de radionavigatzione sunt intrados in s’usu generale a pustis de sa segunda gherra mundiale.
Cun s’etzetzione de sa declinatzione magnètica, totu sos mètodos si sunt dimostrados praticàbiles.
Sa longitùdine de unu puntu si podet determinare carculende sa diferèntzia de tempus intre cussa de sa positzione sua e su Tempus Universale Coordinadu (UTC).
S’allega a curtzu est usada ca su puntu diat pòdere no istare in su tzentru de su fusu oràriu; in prus sos fusos oràrios sunt definidos in manera polìtica, tando sos tzentros e sas làcanas issoro a s’ispissu non s’agatant in sos meridianos a mùltiplos de 15°.
Su cumbèniu istandard internatzionale (ISO 6709), chi s'Est est positivu, est coerente cun unu sistema de coordinadas cartesianas de manu dereta, cun su Polu Nord in artu.
Dae tando sunt colados a s’acostamentu istandard.
Su geoide est sa forma chi sa superfìtzie de s’otzèanu diat pigare suta s’influèntzia de sa gravidade de sa Terra, incluida s’atratzione gravitatzionale e su rodiamentu de sa terra, cando sunt ausentes àteras influèntzias comente sos bentos e sas mareas.
Si podet connòschere petzi tràmite medidas e càrculos gravitatzionales ampros.
Mancari sa Terra fìsica tèngiat escursiones de +8.848 m (Monte Everest) e -10.984 (Fossa de sas Mariannas), su disviu de su geoide dae un’ellissoide andat dae +85 m (Islanda) a -106 m (Ìndia meridionale), prus pagu de 200 m totales.
Si sas massas terrestres continentales èsserent rugradas dae una filera de gallerias o canales, su livellu de su mare in custos canales diat cointzìdere in manera istrinta meda cun su geoide.
Custu cheret nàrrere chi cando si biàgiat a nave, non si notant sas unduladuras de su geoide; sa verticale locale (filu a piumbu) est semper perpendiculare a su geoide e s’orizontale locale tangente a cussu.
Custu est ca sos satèllites GPS, orbitende a inghìriu de su tzentru de gravidade de sa Terra, podent medire sas artàrias petzi rispetu a un’ellissoide de riferimentu geotzèntricu.
Sos retzidores GPS modernos tenent una grìglia implementada in su programma issoro cun sa chi otenent, dae sa positzione currente, s’artària de su geoide (pro nàrrere su geoide EGM-96) in s’ellissoide de su World Geodetic System (WGS).
Si custa isfera èsseret coberta de abba, s’abba non diat tènnere sa matessi artària in totue.
Custa est sa resone pro chi medas retzidores GPS portàtiles tenent tàulas de chirca de sas unduladuras incorporadas pro determinare s’artària subra de su livellu de su mare.
Sos primos produtos basados subra de sos datos de su satèllite GOCE si sunt postos a disponimentu in lìnia in su mese de làmpadas de su 2010, tràmite sos trastos de sos servìtzios de osservatzione de sa Terra de s'Agenzia Ispatziale Europea (ESA).
Su geoide est una superfìtzie ecuipotentziale particulare, e est unu pagu malu a carculare.
Unu mapamúndhu est unu modellu orbiculàri de sa Terra, de aterus pianetas o isteddus, o de su chelu.
Unu modellu de mapamúndhu de su chelu est nadu maramundu blàu.
Diat mostrai is natzionis e is tzitadis prus mannas e sa retza de is linnas de latitúdini e longitúdini.
A parusu, at a dividiri su chelu in costellatzionis.
Su primmu mentóvu connotu de unu mapamúndhu est de Straboni, ca aiat descritu su mapamúndhu de Cratete, prus o mancu in su 150 innantis de sa nàschida de Cristu.
Meda mapamúndhu funt fatus cun una circunferéntzia de unu metru, po essi modellus de sa terra cun una proportzioni 1:40 millionis.
Sa majoría de is mapamúndhu modernus funt fatus cun is parallelus e is meridianus, aici est possíbbili a nai is cordinadas improssimada de unu logu specificu.
Is primmus mapamúndhu de sa terra ca mustrabant su mundu antigu interu fiant fatu in su mundu islàmicu.
Behaim est stétiu unu cartografu, unu marineri e unu cummertzanti tedescu.
Innantis de creai su mapamúndhu, Behaim aiat viagiau meda.
Unu àteru mapamúndhu antigu, su mapamúndhu de Hunt–Lenox.
Podit essi su mapamúndhu prus antigu ca mostrat su Mundu Nou.
Unu mapamúndhu simizànti ca mostrant s’America fiat fatu de Martin Waldseemueller in su 1507.
Globus IMP, aparécius eletro-mecanicus ca incluiant mapamundhus de cincu didumànnus ant stétius imperadus dae is veturas aerospatzialis sovieticas e russas da su 1961 fintzas a su 2002 cummenti istrumentus de navigu.
Custa manera de creai is mapamundhus fiat mustrada in su 1802 in una trapada in The English Encyclopedia de George Kearsley .
Est postu in una machina ca aggarbada su discu in una forma emisférica.
Custus mapamundhus fiant “mannus meda” e costosus.
S’urtimu tenit unu stampu de balla ca passat pro sa Germania.
Unu chircu mannu, connotu fintzas comente ortòdromu, de un’isfera est sa rugradura de s’isfera cun unu pranu chi passat pro su puntu tzentrale de s’isfera.
Custu casu ispetziale de unu chircu de un’isfera est in oponimentu a unu chircu minore, est a nàrrere sa rugradura de s’isfera cun unu pranu chi non passat pro su tzentru.
S’etzetzione est una croba de puntos antipodales, pro sos chi esistint chircos mannos sena fine.
Sa longària de s’arcu minore de unu chircu mannu si pigat comente tretu intre duos puntos subra de una superfìtzie de un’isfera in sa geometria Riemanniana, ue a sos chircos li narant chircos Riemannianos.
Un’àteru chircu mannu est cussu chi partzit s’emisferu de sa terra dae cussu de s’abba.
In cartografia, una proietzione de mapa est una manera de aparigiare una superfìtzie de su globu in unu pranu pro nde fàghere una mapa.
Segundu s’iscopu de sa mapa, b’at distorsiones chi si podent atzetare e àteras chi nono; pro custu esistint proietziones diversas de sa mapa pro preservare carchi propiedade de su corpus a isfera prus de àteras.
Sas proietziones sunt un’argumentu de paritzos campos de sa matemàtica pura, intre sos cales sa geometria diferentziale, sa geometria proietiva e sas variedades.
Imbetzes, cale si siat funtzione matemàtica chi trasformat sas coordinadas dae sa superfìtzie arcada in manera distinta e regulare a su pranu est una proietzione.
Sa Terra e àteros corpos tzelestes mannos de sòlitu sunt modellados mezus comente isferòides de forma orbiculare, mentras chi sos ogetos minores che a sos asteròides a s’ispissu tenent formas irregulares.
Dae chi sa superfìtzie arcada de sa Terra no est isomètroca a unu pranu, s’amparu de sas formas batit de seguru a un’iscala variàbile e, comente cunsighèntzia, a una presentada non proportzionale de sas àreas.
S’iscopu de sa mapa detèrminat cale proietzione diat dèpere formare sa base pro sa mapa.
Sas colletziones de datos sunt informatziones geogràficas; sa regorta issoro dipendet dae su datum (modellu) seberadu de sa Terra.
Comente s’indicadore de Tissot, s’indicadore de Goldberg-Gott si basat subra de infinitesimales, e rapresentat sas distorsiones de flessione e de asimmetria (flessione e oblicuidade).
A bortas s’usant triàngulos orbiculares.
Un’àtera manera pro visualizare sa distorsione locale est tràmite gradatziones in iscala de murru o de colore cun una tonalidade chi rapresentat sa mannària de sa deformatzione de s’àngulu de s’inflatzione de s’àrea.
Dae chi sa forma reale de sa Terra est irregulare, s'informazione si perdet in custa fase.
Pro fàghere unu paragone, non si podet aparinare unu cortzu de aranzu sena de l’istratzare e lu deformare.)
Tangente cheret nàrrere chi sa superfìtzie tocat ma non segat su globu; secante cheret nàrrere chi sa superfìtzie segat su globu.)
Si custas lìnias sunt unu parallelu de latitùdine, comente in sas proietziones a conu, li narant unu parallelu istandard.
Custu balet pro cale si siat proietzione a tzilindru o pseudotzilindru in aparèntzia normale.
S’iscala est costante oru oru a sas lìnias deretas chi si rajant dae una positzione geogràfica particulare.
Chi siat orbiculare o a forma de ellissoide, sos printzìpios tratados abarrant sena pèrdere generalidade.
Su modellu a ellissoide est usadu de sòlitu pro fraigare mapas a iscala manna e mèdia chi tenent bisòngiu de rapresentare cun incuru sa superfìtzie de su terrinu.
Rispetu a s’ellissoide prus adatu, unu modellu geoidale diat cambiare sa caraterizatzione de propiedades de importu comente sa distàntzia, sa cunformidade e s’ecuivalèntzia.
Pro corpos planetàrios irregulares comente sos asteroides, nointames, a bortas s’usant modellos che pare a su geoide pro proietare sas mapas.
Sas proietziones sunt descritas in tèrmines de posta in cuntatu de una superfìtzie gigante cun sa Terra, sighida dae un’operatzione de iscaladura implìtzita.
"Ue sa fonte de lughe betat oru oru sa lìnia descrita in custa ùrtima làcana est su chi produit sas diferèntzias intre sas paritzas proietziones a tzilindru "naturales""."
Custu tzilindru est imboddiadu a inghìriu de sa Terra, proietadu e luegu illomuradu.
"Distàntzias nord-sud no allonghiadas nen cumprimidas (1): proietzione ecuiretangulare o ""plate carrée""."
Dae chi custa proietzione iscalat sas distàntzias nord-sud dae s’allongada est-ovest retzìproca, cunservat s’àrea e non sas formas.
Àteros meridianos sunt prus longos de cussu tzentrale e si pinnigant cara a foras, a tesu dae su meridianu tzentrale.
Tando, sos meridianos sunt a distàntzia paris oru oru a unu parallelu determinadu.
Sa mapa cònica chi nde resurtat tenet una distorsione bassa in iscala, forma e àrea a curtzu de cussos parallelos istandard.
Si podet fraigare dae unu puntu de prospetiva a distàntzia sena fine dae su puntu tangente; r(d) = c sin .
Sa proietzione prospetica agiumai laterale, chi sìmulat sa bista dae s’ispàtziu a una distàntzia finida e tando ammustrat prus pagu de un’emisferu cumpletu, che a cussa usada in Su màrmaru biaitu 2012).
Su puntu o sos puntos ispetziales podent èssere allonghiados in una lìnia o in unu segmentu de curva cando sunt proietados.
Azimutale a sa matessi distàntzia: Sas distàntzias dae su tzentru e dae s’oru sunt regortas.
Gasi, b’at medas proietziones pro serbire a sos paritzos usos de sas mapas e sa variedade ampra de iscalas issoro.
Sas mapas de riferimentu de su mundu aparessent a s’ispissu subra de proietziones de cumpromissu.
Sa proietzione de Mercatore est una proietzione de mapa a tzilindru presentada dae su geògrafu e cartògrafu fiammingu Gerardus Mercator in su 1569.
Comente efetu cunsighente, sa proietzione de Mercatore creschet sas mannàrias de sos ogetos a tesu dae s’ecuatore.
Mancari gasi, dada sa geometria de una meridiana, custas mapas diant pòdere èssere istadas basadas subra de sa proietzione a tzilindru tzentrale simizante, unu casu lìmite de sa proietzione gnomònica, chi est sa base de una meridiana.
Nointames, custu fiat unu casu simpre e comune de identificatzione faddida.
"Mercatore at dadu su tìtulu a sa mapa: ""Una descritzione noa e crèschida de sa Terra curreta pro s’usu de sos marinajos""."
Si sunt fatas paritzas ipòtesis in sos annos, ma in cada manera s’amistade de Mercatore cun Pedro Nunes e s’atzessu suo a sas tàulas loxodròmicas creadas dae Nunes forsis ant agiudadu sos isfortzos suos.
Mancari gasi, sa matemàtica interessada est istada isvilupada ma mai publicada dae su matemàticu Thomas Harriot dae su 1589 tzirca.
Duos problemas printzipales ant impedidu s’aplicatzione sua dereta: sa non possibilidade de determinare sa longitùdine in mare cun una pretzisione adeguada e su fatu chi in sa navigatzione s’usaiant sas diretziones magnèticas e non cussas geogràficas.
Nointames, no at cumintzadu a dominare sas mapas de su mundu finas a su sèculu 19, cando su problema de sa determinada de sa positzione l’aiant giai risoltu.
Pro custas pressiones, sos editores ant minimadu in manera graduale s’usu issoro de sa proietzione in su cursu de su sèculu 20.
In sa realizatzione de custu, s’allongada est-ovest inevitàbile de sa mapa, chi creschet cun sa crèschida de sa distàntzia dae s’ecuatore, in sa proietzione de Mercatore in paris cun un’allongada currispondente nord-sud, in manera chi s’iscala est-ovest siat sa matessi de cussa nord-sud in cada puntu, su chi nde faghet una proietzione de mapa cunforme.
A latitùdines superiores de 70° nord o sud sa proietzione de Mercatore in pràtica non si podet usare, ca s’iscala diventat manna a s’infinitu in sos polos.
S’ìsula de Ellesmere, a nord de s’artzipèlagu àrticu de su Cànada, paret chi tèngiat prus o mancu sa matessi mannària de s'Austràlia, mancari s'Austràlia siat 39 bortas prus manna.
Sa superfìtzie reale de sa Groenlàndia si podet paragonare a cussa de sa Repùblica Democràtica de su Congo a sola.
S'Alaska paret chi tèngiat sa matessi mannària de s'Austràlia, mancari in realidade s'Austràlia siat 4 bortas e mesu prus manna.
S’Isvètzia paret meda prus manna de su Madagascar.
"Una mapa de su mundu subra de unu icosaedru regulare cun proietzione gnomònica."""
Comente resurtadu de custas crìticas, sos atlantes modernos no usant prus sa proietzione de Mercatore pro sas mapas de su mundu o pro sas àreas a tesu dae s'ecuatore, ca preferint àteras proietziones a tzilindru o formas de proietziones a àrea uguale.
Arno Peters at pesadu cuntierras dae su 1972, cando at propostu cussa a chi oe de sòlitu li narant sa proietzione Gall-Peters pro remediare a sos problemas de Mercatore, afirmende chi cussu fiat su traballu suo originale, sena de si riferire a traballos de in antis de cartògrafos comente Gall de su 1855.
Sa variedade pro sos sèberos possìbiles est de belle 35 km, ma pro aplicatziones a iscala minore (regione manna) custa variatzione si podet ignorare, e faghet a pigare balores mèdios de 6.371 km e 40.030 km in manera rispetiva pro su raju e sa tzircunferèntzia.
Una proietzione de mapa a tzilindru est ispetzificada dae fòrmulas chi ligant sas coordinadas geogràficas de latitùdine φ e longitùdine λ a sas coordinadas cartesianas in sa mapa cun orìgine subra de s’ecuatore e s’asse x oru oru a s’ecuatore.
Dae chi su tzilindru est tangente a su globu a s'ecuatore, su fatore de iscala intre su globu e su tzilindru est unitàriu a s'equatore ma in perunu àteru logu.
Sa diferèntzia (λ - λ0) est in radiantes.
Ant usadu truncamentos galu prus estremos: un’atlante de iscola finlandese l’ant troncadu a belle 76°N e 56°S, una relatzione de aparèntzia de 1,97.
Sas istringas prus istrintas sunt mezus: sec 8° = 1,01, tando un’istringa de largària de 16° (cun tzentru in s’ecuatore) est pretzisa a s'1% o 1 parte de 100.
Su balore de e2 est belle 0,006 pro totu sos ellissoides de riferimentu).
Pro su modellu in subra, 1 cm currispondet a 1.500 km a una latitùdine de 60°.
Custa corda tendet un’àngulu in su tzentru de 2arcsin(cos φ sin ) e sa distàntzia de su chircu mannu intre A e B est 2a arcsin(cos φ sin ).
Pro àteros corpos de sòlitu si faghet riferimentu a una caraterìstica fissa de sa superfìtzie, chi pro Marte est su meridianu chi colat in su cratere Airy-0.
Pro sa Terra, sa Luna e su Sole s’acostumat a espressare in grados chi andant dae -180° a +180° Pro sos àteros corpos s’usat unu tretu dae 0° a 360°.
S’iscala de una mapa est sa relatzione intre una distàntzia in sa mapa e sa distàntzia chi li currispondent in sa terra.
Sa prima manera est sa relatzione intre sa mannària de su globu generadore e sa mannària de sa Terra.
Medas mapas inditant s’iscala nominale e podent fintzas ammustrare un’iscala a istancas (a bortas li narant "iscala" ebbia) pro la rapresentare.
In custu casu "iscala" cheret nàrrere su fatore de iscala (= iscala a puntos = iscala particulare).
Sa proietzione de sa mapa diventat fundamentale pro cumpèndere comente vàriat s’iscala in sa mapa.
Custa est una rilevada de agiumai totu sas proietziones connotas dae tempos antigos a su 1993.
S’iscala minore si riferit a sas mapas de su mundu o a sas mapas de regiones mannas comente sos continentes o sas natziones mannas.
Sas mapas a iscala manna ammustrant àreas prus minores cun prus detàllios, comente diant dèpere fàghere sas mapas de conteas o de sos pranos urbanìsticos.
"Mancari gasi, comente ispiegadu in subra, sos cartògrafos usant su tèrmine ""iscala manna"" pro si riferire a mapas prus pagu ampras - cussas chi ammustrant un’àrea prus minore."
Custu de sòlitu est illustradu cun sa non possibilidade de lisiare unu cortzu de aranzu in una superfìtzie lada sena de l’istratzare e lu deformare.
A su contràriu, sos fatores de iscala isòtropos tràmite sa mapa ìmplicant una proietzione cunforme.
Sa cualìfica de "piticu" cheret nàrrere chi a una pretzisione determinada de medida non si podent rilevare cambiamentos in su fatore de iscala subra de s’elementu.
Naramus chi custas coordinadas definint sa mapa de proietzione chi depet èssere distinta in manera lògica dae sas mapas reales imprentadas (o bidas).
Dae chi s’iscala de sos puntos vàriat cun sa positzione e sa diretzione, sa proietzione de su chircu subra de sa proietzione at a èssere tortu.
Sa subrapositzione de custas ellissis de distorsione in sa proietzione de sa mapa trasmitit sa manera in sa chi s’iscala de sos puntos est cambiende in sa mapa.
Sa relatzione intre s’asse majore e s’asse minore est .
S’iscala est bera (k=1) in s’ecuatore de manera chi moltiplichende sa longària sua in una mapa imprentada dae s’imbesse de sa RF (o iscala printzipale) s’otenet sa tzircunferèntzia reale de sa Terra.
Su gràficu in artu ammustrat sa funtzione de iscala de Mercatore isòtropa: s’iscala in su parallelu est sa matessi de cussa in su meridianu.
Tando, sa proietzione de Mercatore tangente est acurada a beru intro de un’istringa de largària de 3,24 grados tzentrada in s’ecuatore.
Custas osservatziones ant batidu a s’isvilupu de sas proietziones trasversales de Mercatore ue unu meridianu est tratadu "che a un’ecuatore" de sa proietzione, de manera chi s’otenet una mapa acurada intro de una distàntzia curtza dae cussu meridianu.
Sas bator diretziones cardinales, o puntos cardinales, sunt sas bator diretziones printzipales de sa bùssola: nord, est, sud e ovest, chi s’acostumat a los inditare cun sas initziales issoro, in manera rispetiva N, E, S e W.
Cando si biàgiat cara a est o cara a ovest, est petzi in s'Ecuatore chi podimus mantènnere s'est o s'ovest e tocare deretu (sena bisòngiu de istertzare).
Su polu nord de s’agu magnètica puntat cara a su polu nord geogràficu de sa terra e a su contràriu.
A metade de sa die, est a sud pro chie pòmpiat dae s'emisferu nord, chi bivent a nord de su Tròpicu de su Cancru, e a nord pro cussos de s’emisferu sud, chi bivent a sud de su Tròpicu de su Capricornu.
In custos logos, pro prima cosa tocat de determinare si su sole est moende·si dae est a ovest pro su nord o su sud osservende sos movimentos - dae manca a derera cheret nàrrere chi s’est colende pro su sud mentras chi dae dereta a manca cheret nàrrere chi s’est colende pro su nord; opuru si podent pompiare sas umbras de su sole.
Pro càusa de s’inclinatzione de s’asse de sa Terra, a prescìndere dae sa positzione de chie est pompiende, b’at petzi duas dies a s'annu in chi su sole pesat in manera pretzisa dae est.
Pro chi custu mètodu funtzionet in s’emisferu meridionale, su 12 est puntadu cara a su Sole e su puntu a mesu caminu intre sa lantzeta de sas oras e sas 12 at a inditare su nord.
Custu asse rujat s’isfera tzeleste in sos polos tzelestes Nord e Sud, chi aparessent deretu a chie pòmpiat in manera rispetiva a subra de su Nord e de su Sud in s’orizonte.
Sa fotografia chi nde resurtat ammustrat unu muntone de arcos contzèntricos (portziones de chircos perfetos) dae chi si nde podet bogare su tzentru pretzisu in manera simpre, e chi currispondet a su polu tzeleste, chi s’agatat deretu subra de sa positzione de su polu beru (Nord o Sud) in s’orizonte.
Sa positzione pretzisa de su polu càmbiat in su cursu de mizas de annos pro càusa de sa pretzessione de sos ecuinòtzios.
"S’asterismu ""Grandu Carru"" si podet usare pro agatare Polaris."
Dae chi l’agatat beru e non magnèticu, su nord, est immune a s’interferèntzia de sos campos magnèticos locales o de bordo.
Sa majoria de sas mapas de s’Europa medievale, pro nàrrere, poniat s’est (E) in artu.
Sas mapas topogràficas includent s’elevatzione, de sòlitu tràmite curvas de livellu.
Su puntu nord tando at a èssere su puntu in su chìrriu chi est prus a curtzu de su polu nord tzeleste.
Inghiriende su discu in sensu oràriu dae su puntu nord, s’agatant su puntu ovest, su puntu sud e luegu su puntu est, in custu òrdine.
In s'Europa pre-moderna, prus in generale, intre sos oto e sos 32 puntos de sa bùssola - diretziones cardinales e intercardinales - teniant nùmene.
Sos sistemas cun chimbe puntos cardinales (bator diretziones e su tzentru) includent cussos de sa Tzina pre-moderna, e fintzas sas culturas traditzionales turcas, tibetanas e Ainu.
"Calicunu podet inclùdere fintzas ""subra"" e ""suta"" comente diretziones, e tando si tzentrare in una cosmologia de sete direziones."
Su nord est assotziadu a s'Himalaya e a su chelu, mentras chi su sud est assotziadu a s’inferru o a sa terra de sos babbos (Pitr loka).
Su nord est unu de sos bator puntos de sa bùssola o diretziones cardinales.
"Septentrionalis benit dae septentriones, ""sos sete boes de s’aradu"", unu nùmene de s'Orsa Majore."
"Pro nàrrere, in lezgianu, kefer podet chèrrere nàrrere siat ""incredulidade"" siat ""nord"", ca a nord de sa pàtria musulmana lezgiana b’at zonas in ue in antis bi biviant pòpulos de su Càucasu e turcos non musulmanos."
In cale si siat ogetu astronòmicu chi ròdiat, su nord a s’ispissu inditat sa banda chi paret chi ròdiet in sensu antioràriu cando est bidu dae tesu, oru oru s’asse de rotatzione.
Ma sas generalizatziones subra de s'argumentu si diant dèpere tratare comente non bàlidas, e comente riflessu probàbile de ideas populares isballiadas subra de su magnetismu terrestre.
Custu costùmene s’est isvilupadu dae s’usu de sa bùssola, chi ponet su nord in artu.
Su 95% de su nord de su mundu tenet bastante màndigu e aprigu, e unu sistema educativu chi funtzionat.
"S’usu de su tèrmine ""Sud"" podet èssere fintzas relativu a su paisu, in particulare in sos casos de divàriu econòmicu o sotziale notèvole."
A raru su sentidu s’isterret a sa Bolìvia, e in sentidu prus istrintu pertocat petzi su Tzile, s’Argentina e s’Uruguay.
S’ovest est sa diretzione contrària a cussa de sa rotatzione de sa Terra in s’asse suo, e tando est sa diretzione generale cara a sa chi su Sole paret chi avantzet in manera costante finas a nche calare.
In s’Egitu antigu, s’ovest si cunsideraiat sa ghenna de s’inferru, e est sa diretzione cardinale chi s’acapiat cun sa morte, mancari non siat semper cun una connotatzione negativa.
In su giudaismu, si cunsìderat chi s’ovest siat cara a Shekinah (presèntzia) de Deus, ca in s’istòria ebràica su Sacràriu e su Tèmpiu de Gerusalemme imbeniente fiant bortados cara a est, cun sa Presèntzia de Deus in su Santu in subra de sas iscalinas a ovest.
Su Tzìrculu Àrticu est unu de sos duos tzìrculos polare e su prus a nord de sos chimbe tzìrculos mannos de latitùdine comente ammustradu in sa mapa de sa Terra.
Unu chircu de latitùdine o lìnia de latitùdine in sa Terra est unu chircu minore astratu est-ovest chi collegat totu sos logos a inghìriu de sa Terra (lassende a banda s’elevatzione) a una determinada lìnia de coordinadas de latitùdine.
Sos chircos de latitùdine sunt diversos dae sos chircos de longitùdine, chi sunt totus chircos mannos cun su tzentru de sa Terra in mesu, ca sos chircos de latitùdine diventat prus minores cun su crèschere de sa distàntzia dae s’ecuatore.
Unu chircu de latitùdine est perpendiculare a totu sos meridianos.
S'Ecuatore est su chircu de latitùdine prus longu e est s’ùnicu chircu de latitùdine chi est fintzas unu chircu mannu.
In una mapa, sos chircos de latitùdine podent èssere parallelos o nono, e sa distàntzia issoro podet variare, segundu sa proietzione usada pro mapare sa superfìtzie de sa Terra subra de unu pranu.
Pro nàrrere, in una proietzione Mercatore sos chircos de latitùdine a curtzu de sos polos sunt prus a tesu intre issos, pro preservare sas iscalas e sas formas locales, mentras in una proietzione Gall-Peters sos chircos de latitùdine a curtzu de sos polos sunt prus a tesu intre issos in manera chi sos cunfrontos de àrea siant acurados.
B’at medas tèrmines prus minores, cun tràmudas cunsighentes cada die chi podent variare de carchi metru in cale si siat diretzione.
54°40'N Sa làcana intre sas terras russas de su sèculu 19 a nord e sas cuntierras pro sas reclamas pro sa terra americanas e britànnicas in s’Amèrica de su nord otzidentale.
43°30'N In sos Istados Unidos, sa làcana intre Minnesota e Iowa.
42°N In orìgine sa làcana de su nord de s’Ispagna Noa.
41°N In sos Istados Unidos, parte de sas làcanas intre Wyoming e Utah, sa làcana intre Wyoming e Colorado, e parte de sa làcana intre Nebraska e Colorado.
38°N Sa làcana intre sas zonas de ocupatzione soviètica e americana in Corea, e prus a tardu intre sa Corea de su Nord e sa Corea de su Sud, dae su 1945 finas a sa gherra de Corea (1950-1953).
In tèrmines geogràficos est un’ispainadura cara a ovest de sa làcana intre Virginia e Carolina de Nord e parte de sa làcana intre Kentucky e Tennessee.
In prus, parte de sa làcana intre Carolina de Nord e Georgia.
32°N In sos Istados Unidos, parte de sa làcana intre Nou Mèssicu e Texas.
25°N Parte de sa làcana intre Mauritània e Mali.
17°N Sa partidura intre sa Repùblica de su Vietnam (Vietnam de Sud) e Repùblica Democràtica de su Vietnam (Vietnam de Nord) durante sa gherra de Vietnam.
8°N Parte de sa làcana intre Somàlia e Etiòpia.
7°S Una setzione curtza de sa làcana intre Repùblica Democràtica de su Congo e Angola.
Sas artes sunt un'ampra variedade de atividades umanas de espressione creativa, contos e partetzipatzione culturale.
Podent impeigare abilidades e immaginatzione pro produire ogetos, esibitziones, trasmìtere connoschèntzia e esperièntzia.
Podet fintzas isvilupare o contribuire a argunos aspetos particulares de una forma de arte prus cumplessa, comente sa tzinematografia.
Su primu significadu de su faeddu arte est “modos de faghere”.
In sa definitzione base prus astrata, s'arte est un'espressione documentada de un'èssere sentimentosu o un'istrumentu atzessivu gai chi chiesi siat podet bidere, ascurtare o isperimentare.
Unu tipu de rating pùblicu est dipendente dae vàrios fatores sugetivos.
In sa Grecia antiga, totas sas artes e artesanias fiant definidas cun su matessi faeddu, techne.
S'arte antiga romana figuraiat sos deos comente umanos idealizados, presentados cun caraterìsticas distintivas (p.e. su lampu de Zeus).
Una caraterìstica de custu istile est chi su colore locale est a s'ispissu definidu dae unu cuntornu (un'ecuivalente cuntemporàneu est sa figura).
In s'acadèmia moderna, sas artes sunt de sòlitu agrupadas o unu setore de s'umanidade.
"Su faeddu architetura provent dae su grecu arkhitekton, "capumastru, diretore de sos traballos," "dae αρχι- (arkhi) "capu" + τεκτων (tekton) "costruidore, mastruàscia"."
In s'usu modernu, architetura est s'arte e sa disciplina de criare, o deduire un'implìtzitu o unu pranu pretzisu, un'ogetu cumplessu o unu sistema.
S'architetura pranificada manìpulat ispàssiu, volùmene, istrutura, lughe, umbra, o elementos astratos pro sighire s’estètica agradàbile.
Mentras argunos produtos de terra sunt cunsiderados bella arte, argunos sunt cunsiderados decorativos, industriales, o ogetos de arte aplicada.
In una fàbbrica de terragotta o de terra, unu grupu de persones progetant, cunfetzionant, e decorant sa terragotta.
In su prus trìsinat impare faghende signos subra sa superfìtzie aplichende pressione dae istrumentu, o movende un'istrumentu subra sa superfìtzie.
Sas tècnicas printzipales usadas pro disignare sunt disignu a tratu, tratàgiu, tratàgiu incaicciadu, tratàgiu casuale, isborrone, umbradura, e isfumadura.
Sos pintados podent èssere de su paesazu o figurativu (comente in una naturalesa morta o pintura de su paesazu), fotogràficu, astratu, narrativu, simbòlicu (comente in s'arte simbòlica), emotivu (comente in s'Espressionismu), o a caràtere polìticu (comente in s'Artivismu).
"Su nùmene "literadura" derivat dae su faeddu latinu chi a sa litera signìficat "unu caràtere (litera) sìngulu iscritu"."
Ogni disciplina in sas artes de s'ispetàculu est temporànea in natura, chi signìficat chi su produtu est mustradu in su tempus.
Su ballu est usadu fintzas pro descrìere mètodos de comunicatzione no verbale (bìdere limbatzu de su corpus) intre umanos e animales (p.e. su ballu de sas abe, su ballu de sa monta), moto in ogetos inanimados (p.e. su ballu de sas fogias in su bentu), e tzertas formas musicales o gèneres.
Sa creatzione, esibitzione, significadu, e fintzas sa definitzione de mùsica vàriat segundu sa cultura e de su cuntestu sotziale.
"Su cumponidore Richard Wagner reconnoschiat sa fusione de sas medas disciplinas in una sìngula aera de òpera, rapresentadu de tziclu su Der ring des nibelungen ("S'aneddu de Nibelung")."
Àteras òperas a sa fine de su de 19, 20 e 21 sèculos ant fùndidu àteras disciplinas in maneras ùnicas e creativas, comente arte de s'ispetàculu.
John Cage est cunsideradu dae medas comente un'artista de s'ispetàculu prus chi cumponidore, mancari issu preferiat s'ùrtimu tèrmine.
S'arte aplicada includet campos comente disegnu industriale, illustratzione, e arte cummertziale.
Cun sas sièntzias sotziales, sos economistas mustrant comente su videogame gioghende est favoràbile a s'istrisinamentu de prus formas de artes traditzionales e pràticas culturales chi sugerint sa cumplementaredad intre videogame e sas artes.
"Architetura (in Latinu architectura, dae su grecu ἀρχιτέκτων arkhitekton "architetu," dae αρχι- "capu" e τεκτων (tekton) "criadore") est impare su protzessu e su produtu de progettatzione, disegnu, e costrutzione de edifìtzios o àteras istruturas."
Sa pràtica, chi cumintzaiat in s'era preistòrica, est istada usada comente unu modu de esprìmere sa cultura pro sa tzivilidades in totus sos sete continentes.
"In su de 19 sèculos, Louis Sullivan declaraiat "forma sighit funtzione"."
S'architetura cumentzaiat comente rurale, architetura orale de limbas chi si isvilupaiat dae proa e errore a riprodutzione arrèschida.
Durante su Medioevu europeu, ispuntaiant sos istiles paneuropeos de sas catedrales e abbadias romanicas e gòticas mentras s'Umanesimu favoriat sas formas clàssicas implementadas dae sos architetos connotos pro nùmene.
Fiat posta ènfasi subra sas tècnicas modernas, materiales, e formas geomètricas simplificadas, abarrende sa bia pro sas superistruturas a prus pranos.
Una forma o istrutura unificada e liniare.
S'aspetu prus importante de sa bellesa fiat, duncas, una parte ligada a un'ogetu, prus chi carchi cosa aplicada in superfìtzie, e fiat basada subra veridades universales, fàtzile a reconnòschere.
In su de 16 sèculos, s'italianu, teòricu, pintore, e architetu Manierista Sebastiano Serlio iscriat Tutte l'opere d'architettura et prospetiva (Totas sas òperas de architetura e prospetiva).
"S'architetura gòtica, creiat Pugin, fiat s'ùnica "bera forma de s'architetura cristiana."
Intre sas filosofias chi ant influentzadu sos architetos modernos e s'abbotu issoro a su disegnu de costrutzione sunt Ratzionalismu, Empirismu, Istruturalismu, Postistruturalismu, Decostrutzionismu e Fenomenologia.
S'architetura e s'urbanésimu de sas tzivilidades clàssicas comente sa Greca e sa Romana sunt istadas isvilupadas dae sos ideales tzìvicos prus chi sos religiosos o empìricos e ispuntaiat noos tipos de costrutzione.
Testos subra s'architetura sunt istados iscritos dae sos tempos antigos.
S'architetura buddista, in particulare, presentaiat mannas diversidades regionales.
Su ruolu de s'architetu fiat cussu de mastru de muru o magister iathomorum comente a bortas sunt descritos in sos documentos cuntemporàneos.
Sos edifìtzios sunt istados atribuidos a ispetzìficos architetos -- Brunelleschi, Alberti, Michelangelo, Palladio -- e su cultu de sa personalidade aiat cumentzadu.
S'istrutzione formale de architetos in su de 19 sèculos, pro esempru École des beaux-sarts in Frantza, donat meda ènfasi a sa produtzione de disegnos bellos e pagu a su cuntestu e sa realizatzione.
Nota intre custas est sa Deutscher werkbund, formada in su 1907 pro produire ogetos fatos a màchina de calidade.
Cando s'architetura moderna fiat praticada pro sa prima borta, fiat unu movimentu de avanguàrdia cun fundamentos morales, filosòficos, e estèticos.
S'abbotu de sos architetos modernistas fiat de reduire sos edifìtzios a formas puras, rimovende riferimentos istòricos e ornamentales in favore de minudas funtzionales.
Architetos comente Mies van der Rohe, Philip Johnson e Marcel Breuer, ant traballadu pro criare una bellesa basada subra calidades ligadas a sos materiales de costrutzione e tècnicas de costrutzione moderna, formas de cummèrtziu traditzionales istòricas pro sas formas geomètricas simplificadas, tzelebrende sos mètodos e mesos noos resos possìbiles dae sa rivolutzione industriale, incluida sa costrutzione in telàrgiu de attarzu, chi at donadu nàschida a sas superistruturas a prus pranos.
Su protzessu preparativu pro su disegnu de calesi siat edifìtziu mannu sunt divenidas semper prus complicadas, e recherent istùdios preliminares de problemas comente resistèntzia, istabilidade, calidade, dinare, e cunformidade cun sas leghes locales.
Sa sustenibilidade ambientale at divenida una chistione meda importante, cun unu profundu efetu subra sa professione de architetos.
Su cambiamentu importante in architetura at fintzas cambiadu sas iscolas de architetura pro si cuntzentrare subra s'ambiente.
Sa valutatzione de su LEED (diretzione in energia e disegnu ambientale) de sa Green Building Council I.U. est istada fundamentale in custu.
Podet èssere fintzas su progetu e pranu initziale pro usare, prus tardu redisegnadu pro adatare un'iscopu cambiadu, o unu disegnu meda revisionadu pro unu reusu adattivu de imbòligu de s'edifìtziu.
Su disegnu preliminare de sa nae, su disegnu curadu, costrutzione, proas, operatziones e manutentzione, varo e carenadu sunt sas atividades interessadas.
A su contràriu, s'architetura sacra comente locale pro meta-intimedade podiat fintzas èssere no-monoliticu, de pagu dura e fortemente privadu, personale e no-publicu.
Cun s'artziada de cristianèsimu e islam, sos edifìtzios religiosos diveniant semper prus tzentros de cultu, pregheria e meditatzione.
S'Ìndia est istada atraessada dae sas rotas cummertziales de mercantes dae allargo comente Siraf e Tzina comente puru invasiones distrutoras de istràngios, determinende medas influèntzias de elementos istràngios subra sos istiles nativos.
Un'esempru esistente est in Nalanda (Bihar).
Segundu sos càmbios in sas pràticas religiosas, sas stupas fiant gradualmente incorporadas intre sas chaitya-grihas (salas de sa stupa).
Sos tèmpios buddistas sunt istados isvilupados prus a prestu tardu e foras de s'Àsia M+meridionale, ue a pagu a pagu su buddismu fiat declinende dae sos primos sèculos addaenanti, mancari unu primu esempru est su de tèmpiu Mahabodhi in Bodh Gaya in Bihar.
In sa credèntzia Indù, su tèmpiu rapresentaiat su macro-universu de un'universu comente su micro-universu de s'ispàssiu internu.
Ant isvilupadu in unu perìodu de prus de 2000 annos.
De prus, su matone sostituiat sa pedra, s'òrdine clàssicu fiat osservadu de ammancu, sos mosàicos sostituiat sas decoratziones isculpidas, e sunt istadas pesadas cùpulas cumplessas.
Sos primos istiles in s'architetura islàmica ant produidu s''arab-plan' o moscheas ipoistiles durante sa dinastia Umayyad.
In sas moscheas iwan, una o prus iwan (avriu) istant de fronte a unu pàtiu chi serbit comente sala de pregheria.
Sa chima de su minaretu est semper su puntu prus artu de sas moscheas chi ddi tenent unu, e a s'ispissu su puntu prus artu de s'àrea a s'in ghiru.
De cunseguèntzia, sos architetos de sa moschea leaiant in prèstidu sa forma de su campanile pro sos minaretos, chi fiant usados pro su matessi iscopu - invitare a sa pregheria sos fideles.
Mancari sas cùpulas teniant de sòlitu sa forma de una semi-isfera, sos Mugales in Ìndia difundiant sas cùpulas a forma de chibudda in Àsia Meridionale e Pèrsia.
A su sòlitu opostu a s'intrada de sa sala de pregheria est su muru qibla, chi est s'àrea enfatizada in cara a totu intro sa sala de pregheria.
In su muru qibla, de sòlitu in su tzentru, est su mihrab, nìcciu o conca chi indicat su muru 'qibla.
Su mihrab serbit comente logu ue su imam ghiat sas chimbe pregherias cotidianas cun regularidade.
Cunsistet de navada, crociera, e s'altare est a s'estremidade orientale (bìere sa figura de sa catedrale).
Medas istòricos de architetura cunsìderant su disegnu de Michelangelo de basìlica de Santu Pedru in Roma comente antitzipadore de s'istile barocu; custu podiant èssere reconnòschidu dae sos ispàssios internos prus ampros (chi sostituint sas navadas longas e istrintas), prus atentzione brullana a lughe e umbra, decoratziones distesas, ampros afriscos, cuntzentratzione subra sas artes interiores, e de frecuente, una projetzione atapada tzentrale.
Mentras sas istruturas seculares a sa giara teniant influèntzia prus manna subra s'isvilupu de s'architetura moderna, vàrios esempros de architetura moderna podent èssere agatadas in sos edifìtzios religiosos de su de 20 sèculos.
"Est istadu descritu comente una "falantze de gherreris" chi ant iscapadu e puntende a su ghelu."
Su tèmpiu de s'Indipendèntzia, Missouri est istadu progetadu dae s'architetu giaponesu Gyo Obata pustis su cuntzetu chambered nautilus.
Sa basìlica de Nostra Segnora de Licheń imbetzes est un'edifìtziu prus traditzionale.
Un'istile architetònicu est una sèrie de caraterìsticas e funtzionalidades chi rendent un'edifìtziu o un'àtera istrutura famosa o istòricamente reconnoschibile.
Medas architeturas podent èssere classificadas cun una cronologia de istiles a sa cale sos càmbios in su tempus rifletent sas modas chi càmbiant, credèntzias e religiones, o s'ispuntare de noas ideas, tecnologias, o materiales chi rendent possìbiles sos istiles noos.
In ogni perìodu medas istiles podent èssere sa moda, e cando un'istile càmbiat de sòlitu ddu fàent gai gradualmente, comente sos architetos imparant e adatant a sas noas ideas.
Pro esempru, sas ideas de su Rinaschimentu ispuntaiant in Itàlia in su 1425 tzirca e difùndidu in tota Europa in sos sutzessivos 200 annos, cun su Rinaschimentu frantzesu, tedescu, inglesu, e ispagnolu chi mustrant su matesi istile reconnoschibile, ma cun caraterìsticas ùnicas.
Pustis chi un'istile architetònicu passat de moda, si podent verificare re-visitas e re-interpretatziones.
S'istile de missione ispagnola est istadu re-visitadu 100 annos prus tardu comente una missione re-visitada, e prestu at isvilupadu intre sa re-visita coloniale ispagnola.
Un'esempru de s'architetura manierista est villa Farnese in Caprarola in su sartu aspru de Roma.
Traessu de Anversa, sos istiles de Rinaschimentu e Manierismu sunt istados ampriamente introduidos in Inghilterra, Germània, e Europa orientale in generale.
S'ideale de armonia de su Rinaschimentu dassada su postu a ritmos prus lìberos e fantasiosos.
Sa teoria architetònica est s'atu de pensare, discutere, e iscrìere subra s'architetura.
Sa teoria architetònica est a s'ispissu didàtica, e sos teòricos tendent a istare serrados o a traballare a s'internu de sas iscolas.
Custu no signìficat, comente si siat, chi custas òperas no sunt esistidas, postu chi medas òperas no sunt subravìvidas a s'antighidade.
Forsis iscritu intre 27 e 23 pC, est s'ùnica testimonia manna contemporànea subra s'architetura clàssica chi est subravìvida.
Proponet puru tres leges fundamentales chi s'architetura depet ubbidire, pro èssere cunsiderada: firmitas, utilitas, venustas, traduidu in su de 17 sèculos dae Sir Henry Wotton in Inglesu firmesa, comodidade e agradu (cun su significadu de acostumantzia istruturale, acostumantzia funtzionale, e bellesa).
Dae chi sas teorias fiant subra sas istruturas, pagos de custas sunt istadas trascritas.
Custas teorias antitzipaiant s'isvilupu de su Funtzionalismu in s'architetura moderna.
Custu a borta sua formaiat sas bases de s'art nouveau in sa BM, acrarada dae sas òperas de Charles Rennie Mackintosh, e influentzaiat sa separatzione de Vienna.
Sa generatzione nàschida durante sa meidade de su de 19 sèculos fiat abaradados dae sas oportunidades presentadas dae sa cumbinatzione de semper de portada istòrica ispetaculare e una ingranadura metodològica.
Su movimentu modernu refudaiat custos pensamentos e Le Corbusier at archiviadu cun energia s'òpera.
Un'àteru teòricu de sa progettatzione chi at influentzadu custu perìodu fiat Ebenezer Howard, chi at fundadu su movimentu de sa tzitade giardinu.
Un'usu primidiu de su tèrmine architetura moderna in s'istampa apariat in su tìtulu de unu libru de Otto Wagner, chi donat esempros de s'òpera sua rapresentante sa separatzione de Vienna cun sas illustratziones de art nouveau, e imparaditzu didàticu a sos istudiantes suos .
Frank Lloyd Wright, mentras fiat modernu refudende su revivalismu istòricu, fiat contrariadu in sa teoria sua, chi trasmitiat in medas iscritos.
Wright fiat prus poèticu e manteniat firmamente sa vista de su de 19 sèculos de s'artista creativu comente ùnicu gèniu.
Custu est istadu puru su casu de dotzentes in su mundu acadèmicu comente Dalibor Vesely o Alberto-Perez Gomez, e in annos prus reghentes custu orientamentu filosòficu est istadu rinfortzadu traessu se chirca de una noa generatzione de teòricos (P.E. Jeffrey Kipnis o Sanford Kwinter).
Àteras comente Beatriz Colomina e Mary McLeod, isparghiant sas connoschèntzias istòricas de s'architetura pro incluire discursos minores chi ant influentzadu s'isvilupu de sas ideas subra s'architetura in su tempus.
In sas teorias issoro, s'architetura est cumparada a una limba chi podet èssere imbentada e re imbentada ogni borta chi est usada.
Dae su 2000, sa teoria de s'architetura at tènnidu puru de afrontare sa ràpida crèschida de urbanesimu e globalizatzione.
"In sos ùrtimos deghènnios, ddu est istada s'emergèntzia de su goi-nadu architetura "digitale"."
Sos architetos disegnant puru s'aspetu orgànicu de sos edifìtzios in su tentativu de isvilupare una limba formale noa.
Dae chi custas noas tendèntzias architetònicas ispuntaiant, medas teòricos e architetos ant traballadu subra custas chistiones, isvilupende teorias e ideas comente su Parametrismu de Patrick Schumacher.
S’architetura bizantina est s’architetura de s’Impèriu bizantinu, o Impèriu romanu de Oriente.
Mosàicos de oro magnìficos cun sa semplitzidade gràfica issoro portaiat lughe e calore intre su coro de sas crèsias.
Argunas colunas fiant fatas de màrmaru.
Pretziosos mòbiles de linna, comente letos, cadreas, banchitos, mesas, mènsolas e tatzas de prata o oro cun bellos rilievos, decoraiant sos internos bizantinos.
Pro sos tèmpios clàssicos, fiat importante soletantu s'esternu, pro ite soletantu sos preìderos intraiant a s'internu, ue fiat tènnida s'istàtua de sa divinidade a sa cale su tèmpiu fiat dedicadu.
Cussas in sa catedrale de Santu Marco, Venètzia (1071) atiraiat in particulare sa fantasia de John Ruskin.
In sas colonnas orientales s'àbbila, su leone e s'angione sunt isculpidos ogni tantu.
Sa colonnas cumpostas acostant a s'ispàssiu printzipale de sa navada.
Sas colonnas sunt ricas de fogiàmene in totus sos tipos de variatzione.
Àteras istruturas includent sos rueres de su palatzu mannu de Costantinòpoli, sos muros innovativos de Costantinòpoli (cun 192 turres) e basìlica Chisterra (cun chentinaias de colunnas clàssicas recuperadas).
Su perìodu Paleologu est bene rapresentadu in una dozina de crèsias antetzedentes in Istanbul, in particulare Santu Saveriu a Chora e Santa Maria Pammakaristos.
Sa crèsia de sos Santos Apòstolos (Tessalonica) est tzitada comente un'istrutura archetìpica de su tardu perìodu cun muros esternos decorados finemente cun cumplessos ischemas in sos matones o cun tzeràmica ismaltada.
A Santu Sergiu, Costantinòpoli, e Santu Vitale, Ravenna, crèsias de tipo tzentrale, s'ispàssiu suta sa cùpula est istadu allargadu agiunghende àbsides pro formare unu otagono.
Custa àrea intata, longa tzirca 80 m, sa cale parte prus larga est prus de 30 m, est de su totu coberta dae unu sistema de cùpulas.
A Santos Apòstolos (su de 6 sèculos) chimbe cùpulas sunt istadas aplicadas a unu pranu a forma de rughe; sa cùpula tzentrale fiat sa prus arta.
A bortas s'ispàssiu tzentrale fiat cuadradu, a bortas otagonale, o a su mancu ddu fiant oto pilastros a suportare sa cùpula imbetza de bator, e navada e crociera fiant reduidas in proportzione.
Addainanti poniant una corte cuadrada.
A sa dereta suta su tzentru de sa cùpula ddu est sa trona, dae ue fiant proclamadas sas iscrituras, e suta sa trona a livellu de su pavimentu ddu fiat su logu pro su presbitèriu de cantores.
Filas de sediles artziados a s'in ghiru de sa curva de s'àbside cun su tronu de su patriarca in su puntu mèdiu orientale formada su sintronu.
Cùpulas e bòvedas a s'esternu fiant cobertas cun prumu o cun tèulas de sa variedade romana.
Ddu sunt sas nòdidas influèntzias bizantina chi podent èssere individuadas in sos primos caraterìsticos monumentos islàmicos in Siria (709-715).
Fiant usados matones 70 cm x 35 cm x 5 cm, e custos matones fiant ghetados usende tzimentu ispissu casi 5 cm.
Forsis sa caraterìsticas prus definida de sa Hagia Irene est s'istrinta cuntrastada intre su disegnu interiore e esteriore.
Custu istile aiat influentzadu sa costrutzione de medas àteros edifìtzios, comente sa basìlica de Santu Pedru.
Sa costrutzione de sa versione finale de sa Hagia Sophia. chi esistet ancora oe, fiat supervisionada dae s'imperadore Giustinianu.
S'architetura gòtica (o architetura puntada) est un'istile architetònicu chi fiat meda populare in Europa dae sa fine de su de 12 sèculos a su de 16 sèculos, durante s'Artu e Bàsciu Medioevu, subravivende in sos de  17 e 18 sèculos in argunas àreas.
S'istile in cussu perìodu fiat connotu puru comente opus francigenum (lit.
Sa printzipale innovatzione ingegneristica e un'àtera caraterìstica de sos cumponentes de s'istrutura est s'arcu rampante.
Comente si siat, no ddu est proa chi indicat chi ddu fiat unu collegamentu intre s'architetura armena e s'isvilupu de s'istile gòticu in s'Europa otzidentale.
Duncas s'istile gòticu, essende in oponimentu a s'architetura clàssica, dae cussu puntu de vista fiat assotziadu cun sa distrutzione de progressu e delicadesa.
Su tèrmine "saratzenu" fiat ancora in usu in su de 18 sèculos e si referiat de sòlitu a totus sos conchistadores Islàmicos, incluidos Moros e Àrabos.
S'antipatia sua pro s'istile fiat bae forte chi refudaiat de inserire una cobertura gòtica in sa noa de Santu Pàulu, mancari fiat apretadu a ddu faghere.
Medas autores ant pigadu positzione contra custa assertzione, afirmende chi s'istile gòticu fiat istadu filtradu in Europa in àteros modos, pro esempru traessu Ispagna o Sitzìlia.
Fiat influentzadu fintzas dae sas dotrinas teològicas chi aiant rechèdidu prus lughe e dae sos progressos tècnicos in bòvedas e contrafortes chi permitiant prus artària e ventanas prus largas.
Sas bòvedas a crociera sunt istadas usadas in argunas parte de sa catedrale a Durham (1093-) e a Lessay Abbey in Normandia (1098).
Su Ducadu de Normandia, parte de s'impèriu Angioninu fintzas a su de 13 sèculos, isvilupaiat sa versione sua de su gòticu.
Un'esempru de su primu gòticu normannu est catedrale de Bayeux (1060-70) ue sa navada e su presbitèriu de sa catedrale romànica sunt istadas re-costrùidas in s'istile gòticu.
Sa catedrale Coutances est istada re-costrùida in gòticu cumentzende tzirca in su 1220.
Suger at re costrùidu portziones de s'antiga crèsia romànica cun bòvedas a crociera pro eliminare sos muros e criare prus ispàssiu pro sas ventanas.
De prus, at installadu unu rosone subra su portale in sa fatzada.
Sa catedrale de Durham fiat sa prima catedrale a impreare una bòveda a crociera, costrùida intre su 1093 e su 1104.
Uno de sos costruidores chi si creet aiat traballadu in sa catedrale de Sens, William de Sens, pustis biagiaiat in Inghilterra e diveniat s'architetu chi, intre su 1175 e su 1180, at re-costrùidu su presbitèriu de sa catedrale de Canterbury in su nou istile gòticu.
Sas crèsias de su Gòticu frantzesu fiant fortemente influentzadas dae s'ambulacru e sas capellas laterales a s'in ghiru de su presbitèriu a Saint-Denis, e das sas turres apagiadas e sas triplas giannas in sa fatzada otzidentale.
Sos costruidores de Notre-Dame andaiant ultres introduende s’arcu rampante, colunnas pesosas de suportu a foras de sos muros collegados dae arcos a sos muros superiores.
Su traballu suo est istadu continuadu dae William s'Inglesu chi aiat cambiadu a su chi tenet su matessi nùmene in 1178.
Tiercerons - costas decorativas - paret sunt istados usados pro sa prima borta in sas bòvedas de catedrale de Lincoln, tzirca in su 1200.
Su primu edifìtziu in s'Artu Gòticu fiat sa catedrale de Chartres, un'importante santuàriu a sud de Parigi.
Sos muros fiant prenos de bidriera, medas figurant s'istòria de sa Vèrgine Maria ma puru, in un'àngulu piticu de ogni ventana, illustrant sos grèmios de artesanos chi aiant donadu cussas ventanas.
In s'Europa tzentrale, s'istile Artu Gòticu aparriat in su Sacru Romanu Impèriu, prima a Toul (1220-), de sa cale sa catedrale romànica fiat re costrùida in s'istile de sa catedrale de Reims; a pustis sa  crèsia parrochiale de Trier's liebfrauenkirche (1228-), e a pustis durante su Reich, cumentzende cun sa Elisabethkirche a Marburg (1235-) e sa catedrale a Metz (tzirca 1235-).
Ventanas a punta fiant cambiadas dae medas lughe separadas dae su traforu geomètricu.
Àteras caraterìsticas de s'Artu Gòticu fiant s'isvilupu de su rosone de mesura prus manna, usende traforos, arcos rampantes prus artos e longos, chi podiat sighire sas ventanas prus artas, e muros de iscultura figurant istòrias bìblicas chi preniant sa fatzada e sos frontes de sa crociera.
Sos muros artos e finos de su Gòticu luminosu frantzesu cunsentidos dae sos arcos rampantes favoriant semper prus superfìtzies ambitziosas de bidriera e traforos decorados, re-fortzados cun ferru matzadu.
Masons cuncordaiat una sèrie de modellos traforos pro ventanas - dae sa base geomètrica a sa retangulare e sa curvilìnea - chi aiat superadu sa ventana a punta.
Sas crèsias cun sas caraterìsticas de custu istile includent Westminster Abbey (1245-), sas catedrales de Lichfield (pustis su 1257-) e Exeter (1275-), Bath Abbey (1298-), e su retro presbitèriu de sa catedrale de Wells (tzirca 1320-).
S'usu de sos arcos fiat meda comunu.
Esempros de edifìtzios de Lughente frantzesu includet sa fatzada otzidentale de sa catedrale de Rouen, e mesches sas fatzadas de Sainte-Chapelle de Vincennes (1370-1379) e su presbitèriu de s'abbadia Mont-Saint-Michel (1448).
Apariat prima in sos cunventos e sas salas capitulares (tzirca 1332) de sa betza St Paul's cathedral a Londra dae William de Ramsey.
Su Perpendiculare est a bortas naradu Tertzu Puntadu e fiat usadu ultres tres sèculos; s'iscalinada cun bòveda a ventàlliu a Christ Church, Oxford costrùidu tzirca in 1640.
Sos reghes de Frantza at tènnidu connoschèntzia dereta de s'istile italianu nou, agrassiàs a sa campagna militare de Carlo VIII a Nàpoli e Milanu (1494), e mesches sas campagnas de Luisi XII e Franco I (1500 - 1505) pro atransare su controllu frantzesu subra Milanu e Gènova.
Su château de Blois (1515-24) introduiat sa cumbessia rinaschimentale e s'iscalinada aberta.
Suta Enrico VIII e Elisabeta I, s'Inghilterra fiat meda isolada dae sos isvilupos architetònicos de su continente.
Shute at publicadu su primu libru in inglesu subra s'architetura clàssica in su 1570.
S'arcu a punta no fiat originadu in s'architetura gòtica; sunt istados usados pro sèculos in su Mèdiu Oriente pre-islàmicu comente s'architetura islàmica pro arcos, arcadas, e bòvedas a crociera.
A bortas fiant fintzas usados pro iscopos prus pràticos, comente portare sas bòvedas de traessu a sa matessi artària de sas bòvedas diagonales, comente in sa navada tzentrale e sas laterales de sa catedrale de Durham, costrùida in su 1093.
A diferèntzia dae sa bòveda a semi-bote de sos edifìtzios romanos e romànicos, ue su pesu fiat deretu a bàsciu, e recheriat muros finos e ventanas piticas, sa bòveda a crociera gòtica fiat cumposta de costas arcadas cun rajaduras diagonales.
S'ispinta esterna contra sos muros fiat neutralizada dae su pesu de contrafortes e arcos rampantes.
Fiant meda difìtziles de costrùere, e podiant atraessare soletantu un'ispàssiu limitadu.
Sa bolta-'olta filas de sa bolta-'olta colonnas e pilastros retziant su pesu de sas bòvedas est istada cambiada dae pilastros sèmplitzes, ognunu retzende su matessi pesu.
Sa prima de custas bòvedas noas teniat una costa agiuntiva, narada tierceron, chi andat a longu sa mediana de sa bòveda.
Custas bòvedas a s'ispissu còpiant sas formas format de su traforu elaboradu de s'istile tardu gòticu.
Unu segundu tipu fiat naradu bòveda reticulada, sa cale teniat una retze de costas decorativas agiuntivas, in triàngulos e àteras formas geomètricas, dispostas intre o subra sas costas de traessu.
Un'esempru est su cunventu de sa catedrale de Gloucester (tzirca 1370).
Sunt istados usados pustis a Sens, a Notre-Dame de Paris e Canterbury in Inghilterra.
In su perìodu Artu Gòticu, est istada introduida una forma noa, cumposta de unu nùcleu tzentrale inghiriadu de medas colonnas fines, o colunneddas, collegadas chi àrtziant fintzas a sa bòvedas.
In Inghilterra, sas colonnas acostadas fiant a s'ispissu decoradas cun aneddos de pedra, comente colonnas cun fogias isculpidas.
Antzis de su capitellu corìntziu, argunas colonnas teniant unu disegnu de fogias intritzadas.
In sas istruturas posteriores, sas contrafortes teniant a s’ispissu medas arcos, ognunu sighende unu livellu diferente de s’istrutura.
Sos arcos teniant un'iscopu pràticu agiuntivu; cunteniant canales de prumu chi portant s'abba pioana foras de sa cobertura; fiat bogada dae sas bucas de pedra de sos gargoyles dispostos in fila subra sas contrafortes.
Teniant puru un'àteru iscopu pràticu: a s'ispissu serbiant comente campaniles chi acotzant sa tzella campanada, sa cales campanas narant s'ora annuntziende sos servìtzios religiosos, avertende de inchendo o assàchiu inimigu, e tzèlebrant ocasiones ispetziales comente vitòrias militares o coronadas.
Giai chi sa costrutzione de sa catedrale de sòlitu recheriat meda annos, e fiat meda costosa, cando sa turre depiat èssere costrùida s'entusiasmu pùblicu isvanessiat, e sos gustos càmbiant.
Chartres diat èssere istadu prus bundantziosu si su segundu pianu esseret istadu sighidu; previdiat sete turres a s'in ghiru de crociera e santuàriu.
Sa prima e arta catedrale gòtica de Laon tenet unu tiburiu cuadradu subra sa rajadura de sa crociera; duas turres in su fronte otzidentale; e duas turres a sas estremidades de sa crociera.
In Normandia, sas catedrales e sas crèsias majores a s'ispissu teniant medas turres, costrùidas durante sos sèculos; sa Abbaye aux hommes (cumentzada in su 1066), Caen tenet noe turres e puntas, dispostas in sa fatzada, sa crociera, e su tzentru.
Una variatzione de sas puntas fiat sa flèche, una sutile, punta a forma de fritza, chi de sòlitu fiat disposta in sa crociera ue rajat sa navada.
Sa catedrale de Amiens tenet una punta.
Che l’aiant bogada in su 1786 pro azustare sa catedrale e poi nde aiant fatu una progetada dae Eugène Viollet-le-Duc e che l’aiant torrada a pònnere.
In sas cresias de istile goticu inglesu, sa turre mazore fit posta in mesu tra su transetu de e sa navada e fit pius arta de s’àtera.
Una turre de mesu fit istada fraigada in sa catedrale de Canterbury tra su 1493 e su 1501 dae John Wastell, chi prima aiat triballadu in su King's College de Cambridge
Aiant dépidu fraigare unu arcu dópiu in pius in su mesu de sa cresia pro dare pius apozu a sa turre.
Christopher Wren aiat propostu unu progetu in su 1710, però su fràigu fit comintzadu in su 1724 sichenne su progetu de Nicholas Hawksmoor ma si fint frimmados in su 1727.
Sa catedrale de Colónia est istada incomintzada in su treighesimu séculu, sichenne su progetu de sa catedrale de Amiens, ma solu s’àbside e su basamentu de una de sas turres che fint finidas in su períudu goticu.
Sa turre de Ulm at àpidu una istória símile, comintzada in su 1377, chi sos triballos blocados in su 1543 e finida solu in su deghennoesimu séculu.
Sa catedrale de Burgos est istada ispirada da s’istile de s’Europa de su nord.
Su primu tipu de invidriadas chin rosone teniat un’istile a “radiante” e est est istadu creadu a sa fine de su goticu primitivu.
Sas invidriadas sunt unu elementu de decoradura ma puru praticu ca sos bracones sempre pius mannos de custu tipu de cresias teniant bisonzu de meda apozu cuntra su ventu forte.
“Sas invidriadas a rosone sunt diventados sempre pius cumplicadas e su esémpiu pius importante sunt sas de su doighessimu séculu de sa catedrale de Chartres e sas de su rosone de la catedrale de Lincoln (cramadu “Su ogru de su deganu”).
S’istampa is sa pedra est unu importante elementu de decoradura de sos istiles goticos e est istadu usadu pro sa prima borta pro sa catedrale de Reims pagu a poi de su 1211, in sa parte de su coro e s’àbside fraigada dae de Jean D'Orbais.
S’istampa is sa pedra fit diventada comune a poi de su 1240 pius o mancu, aumentade de cumplessidade e diventenne sempre pius lépiu.
Su istile Rayonnant usaiat duos tipos de istampos, però in su primu períodu si usaiat solu unu istampu de una sola misura e pilastros de misura diversa.
Sos pilastros tenent una forma giometria e cabitellos chin isbarras che nde essint dae sos cabitellos.
Pro cussu sos pilastros tenent una forma a Y e sas puntas decoradas.
Su goticu decoradu (batordighesimu séculu) tenet istampas chin arcos pinnigados chi creant unu disegnu cumplessu a rete chi est cramadu difatis istampa a rete.
Custas formas sunt cramada busica, “busica chi nadant” o “conca de monza”.
S’istile perpendiculare est fatu pro pigare in artu e non li servint s’istile incurvadu, ma preferit pilastros dritos e longos dae supra a bassu, intramesados dae traessas o isbarras orizontales.
A bortas, custa traessas teniant in supra bichitas.
De frecuente podiat copèrrere sas fatzadas, e sos muros de intro de sa navada e de su coro fint copertos dae arcos tzegos.
Duas bòvedas a bombè o a rughe cumparint za in su períodu de s’architetura romana e sunt poi istados irvilupados in su períudu goticu.
Tenent una navada longa chi coperit pratigamente totu sa cresia e su logu inue sos parrochianos pregant; su bratzu de traessu si cramat transetu e, in daesecus, a est, bi est su coro, cramadu presbitériu, e inue normalmente istaint sos preíderos.
Bi est puru unu corridóriu chi inghíriat su coro.
Sas primas catedrales, comente Notre-Dame, teniant seis bòvedas a rughe chin seis velas e pilastros e culunnas alternados, invetze sas pius modernas teniant bòvedas pius símplitzes e fortes chin solu bàtoro velas e culunnas pretzisas.
Su transetu fit normalmente curtzu in sas primas cresias gotica frantzesas ma est diventadu pius longu e sos rosones sunt diventados pius mannos in su períudu Rayonnant.
In Inghilterra, sos transetos fint pius importantes e sa pranta fit meda pisu cumplessa de sa de sas catedrales frantzesas ca teniat in pius una capella otagonale dedicada a nostra signora e àteras partes (pro esémpiu, sa pranta de sa catedrale de Salisbury e sa cheja mazore de York).
Bi fint normalmente bàtoro pianos.
Supra bi fit una galleria istrinta, cramada “triforiu” chi serviat a fàghere sa istrutura pius russa e pius forte.
Custu sistema est istadu usadu pro sa catedrale de Noyon, sa de Sens e àteras fatas in su primu períodu.
Che aiant bogadu sa trona e sa arcadas fint diventadas pius artas.
Una cosa símile fit istada fata in Inghilterra, in sa catedrales de Salisbury, de Lincoln e de Ely.
Si fit pótidu fàghere ca aiant irvilupadu su arcu rampante chi faghiat de modu chi su pesu de sa bòveda che falaiat a sos muros de fora.
Sa catedrale de Beauvais est arrivada a su limite de cussu chi sa tecnologia de s’istile goticu podiat fàghere.
Sas fatzadas goticas fint istadas adatadas dae cussas de sas cresias de istile romanicu.
Sa iscurtura de su tímpanu tzentrale est dedicada a su zudíssiu universale, cussu a manca a sa vírgine Maria e su de destra a sos santos chi sunt onorados in sa catedrale.
“Sighiant sa dotrina de Tommaso d'Aquino chi naraiat chi sa bellesa est una “armonia de cuntrastos”.
In Inghilterra, invetze de su rosone usaiant monoforas o biforas.
Sos portales teniant supra tímpanos chin arcos cuntzéntricos e iscurturas.
Sas turres fint decoradas chin arcos e puntas.
Sas catedrales frantzesas aumentaint s’artesa de sa fatzada, invetze cussas inglesas, massimamente cussas goticas, daiant pius importàntzia a sa larghesa.
Aiat detzisu de no sighire s’idea frantzesa de s’artesa e che aiat bogadu sas culunas e sas istàtuas in s’arcada de s’intrada, cobrenne sa fatzada chin mosàicos colorados chin iscenas de sa Bíbbia (cussos chi si bident como sunt de unu tempus a poi).
S’iscultore Andrea Pisano at fatu sos portale de brunzu chi totu connoschent pro su batisteri de Firentze (1330–1336).
Normalmente, bi est unu ambulatóriu solu o dópiu e unu corridóriu chi inghíriat su coro dae est, de modu chi sos parrochianos e pellegrinos potant caminare lìberos in cussa parte de sa cresia.
“S’abbate Suger aiat usadu pro sa prima borta una cumbinassione noa chin sa bòvida a rughe e contrafortes invetze de sos muros russos, annanghende invidriadas coloradas e abberzende cussa parte de sa cresia chi isse cramaiat “lughe divina”.”
Bat tres capellas de custu tipu in sa catedrale de Chartres, sete in Notre Dame de Paris, in sa catedrale de Amiens, in cussa de Praga e de Colónia, e noe in sa basílica de Sant’Antoni de Padova, in Itàlia.
“Unu bandu de su segundu consizu de Nicea in su 787 aiat dichiaradu: “Sa creassione de sas immàzines religiosas non est una cosa chi naschit dae s’ispiratzione de sos artistas; est una cosa chi depet derivare dae sos printzípios istabilidos dae sa cresia católica e sa tradissione religiosa.”
A pagu a pagu, comente s’istile di fit irvilupenne, s’iscoltura est diventada sempre pius importante, fatende parte de sas culunnas de su portale finas a arrivare a sas istàtuas postas in sas nitzas chi che coperint totu sa fatzada, comente in sa catedrale de su Galles, o in sos transetos e, in sa catedrale de Amiens, si agatant finas in sa parte interna de sa fatzada.
Custu at creadu unu ischema cumplessu de iconografia chi poi ant usadu pro àteras cresias.
Su tímpanu supra de sa parte tzentrale de su portale de sa fatzada ovest de Notre-Dame de Paris rapresentat de manera meda crara su zudíssiu universale chi figuras de pecadores chi che sunt aferrados a s’iferru e sos bravos cristianos leados a chelu.
Su turmentu de s’iferru est presentau finas pius claru.
Serviant comente monimentu a sos devotos chi no ischiant lèzere, chin símbolos de su male e de sos perígulos chi minetaiant sos chi no sighiant so pretzetos de sa cresia.
Los ant cambiados chi figuras de istile goticu disegnadas dae Eugène Viollet-le-Duc candu aiant restauradu sa cresia in su deghennoesimu séculu.
Sos pretzetos religiosos de su mediuevu, e massimamente sos iscritos de Pseudo-Dionigi su Areopagita, unu místicu de su sestu séculu chi aiat iscritu unu libbru cramadu “De Coelesti Hierarchia”, famosu tra sos padres in Franza, naraiat chi totu sa lughe est divina.
Sas invidriadas de sa parte a nord, chi sunt normalmente a s’iscuru, fint disegnadas chin immàgines de su Antigu Testamentu.
Sos particulares fint pintados supra se su vidru chin ismaltu e poi cotu in unu furru pro fùndere paris su ismaltu e su vidru.
Sainte-Chapelle fit diventada su modellu pro àteras capellas in totu s’Europa.
Su vidru biancu fit afungadu in vidru coloradu e poi sas partes de vidru coloradu si frascaiant finas a otènnere sa irfumadura chi si cheriat.
Unu de sos palatos chi pius daiat a ojos fit sa capella santa de Vincennes (de sos annos setanta de su 1300) chi teniat muros de vidru dae terra finas a sa bòveda.
Sas invidriadas fint meda cumplessas e caras dae fàghere.
Su rosone fit unu símbolu de sa vírgine Maria e si usaiant normalmente in sas cresias chi fint dedicadas a issa, comente Notre-Dame de Paris.
Su Palais de la Cité de Parigi, chi est acurtzu a Notre-Dame de Paris, lu aiant comintzadu in su 1119 e fit sa residéntzia printzipale de sos res frantzesos finas a su 1417.
Però, fit diventadu cuitenne betzu ca s’artilleria si fit irvilupada e in su bindighésimu séculu l’aiant trasformadu pro lu fàghere diventare unu palatu de residéntzia.
Su esémpiu pius antigu in Inghilterra est fortzis su palatu cramadu Mob Quad in su Merton College de sa universidade de Oxford, chi est istadu fraigadu tra su 1288 e su 1378.
Unu tipo de cumbentu universitàriu símile est istadu fraigadu in su Queen's College de Oxford in sos annos 40 de su 1100, probbabbilmente dae Reginald Ely.
Unos de custos palatos, comente su Balliol College de Oxford, fit istados fraigados sichenne su istile militare se sos casteddos goticos, chin bastiones e muros a punta.
“In su 1447, aiat iscritu chi cheriat chi sa sua capella “fit fata de forma manna, sémplitze e solida, pro no dare sa impressione de essere tropu prenas e pesante.”
Sos muros teniant duos livellos de palangas internos e unu barandinu chin bicos e merlones , e bucos in sos muros pro isparare si bi fit unu assédiu.
Sos casteddos fint inghiriados dae unu fossadu profundu e si podiat intrare solu dae unu ponte móbbile.
Unu esémpiu chi ancora si agatat est su Château de Dourdan, acurtzu a Nemours.
Su cumbertimentu est istadu unu cumpromissu ca sas cresias latinas abbàidant a est e invetze sas moscheas sunt fraigadas abbaidenne a sa Mecca.
Sa moschea de su Pasha Lala Mustafa, a Famagusta, in su nord de Tzipru.
S’istile goticu comintzaiat a essere bistu comente betzu, feu e puru bàrbaru.
In Irlanda bi fint medas costrutziones de architetura gotica in su deghessetesimu e degheottesimu séculu; àteros esémpios sunt sa catedrale de Derry (finida in su 1633), sa de Sligo (fraigada in su 1730) e sa de Down (1790-1818).
Sas duas turre a ovest de sa abatzia de Westminster sunt istada fraigadas tra su 1722 e su 1745 dae Nicholas Hawksmoor, in unu períodu chi aiat fatu torrare de moda su goticu.
Tra su 1855 e su 1885, in totu su mundu fit torradu de moda su goticu, e custu períudu in sa Britànnia Manna est cramadu goticu vittorianu tardu.
Dae sa segunda parte de su deghennoesimu séculu, in sa Britànnia Manna aiant comintzadu a usare su neo-goticu pro fraigare palatos chi non fint de sa cresia o de su guvernu.
“Sos architetos de su paesazu triballant chin custrussiones e logos abertos pro dare forma a su paesazu - podent essere logos mannos, o minores, urbanos, de foraidda o de campu, fatos chi materiales tostos (fraigados) o moddes (prantas) pro creare sa sustenibilidade de s’ambiente.”
Podent puru controllare sas propostas e autorizare e ghestire sos triballos de fràigu.
Sa prima pesona chi at iscritu de comente organizare du paesazu est istadu Joseph Addison in su 1712.
A sa fine de su deghennoesimu séculu, sos chi prozetaiant su paesazu aiant comintzadu a faeddare de “architetos de su paesazu”, una definissione poi usada definitivamente dae Frederick Law Olmsted, Jr. e Beatrix Jones (poi Farrand) e sos àteros fundadores de sa American Society of Landscape Architects (ASLA) in su 1899.
Su triballu issoro sunt de controllare sos logos e valutare su ambiente de partes largas de territóriu pro las podere prozetare e zestire.
Su triballu chi ant fatu est dimustradu dae dichiarassione iscritas e de régula e ténnicas e intras sas cumpeténtzias issoro bi fit fàghere pianos generales pro irvilupare logos novos, sa valutassione de su paesazu e preparare pianos pro sa zestione de sa campagna.
In custos annos bi est istadu un’aumentu de interesse pro sos giardinos comente atividade chi azuat sa zente a istare menzus.
Unos de custos sunt, pro esémpiu, su parcu tzentrale de New York, Prospect Park in Brooklyn, su sistema de parcos de New York e su Emerald Necklac de Boston.
Fit una prozetista pro pius de dóighi universidades, comente Princeton in Princeton, New Jersey; Yale in New Haven, Connecticut e su Arnold Arboretum de Harvard in Boston, Massachusetts.
Sos urbanistas podent triballare de forma indipendente dae sos architetos de su paesazu e, normalmente, sos chi istúdiant pro diventare architetos de su paesazu no diventant automaticamente puru urbanistas.
Roberto Burle Marx in Brasile at postu paris s’istile internassionale chin cussu de sas piantas e sa cultura brasiliana pro creare unu tipu nou de estética.
At fatu de modu de fàghere diventare comune su sistema de anàlisi de sos diversos pizos de su terrinu pro cumprènnere menzus sas caraterísticas de sos logos.
Cando sunt diventados AILA, sos architetos de su paesazu ant detzisu de usare su titulu de “Architetu de paesazu certificadu” pro totu sos ses istados e territórios de s’Australia.
In sa Noa Zelanda, candu sos membros de sa NZILA otènnent bastante professionalidade, podent usare su titulu de Architetu de paesazu, certificadu dae sa NZILA.
Sa missione de sa ILASA est de azuare a sos issoro architetos de su paesazu a mezorare e muntènnere unu livellu de professionalidade artu e los rapresentant in totu cussos casos chi podent tocare su triballu de sos chi sunt parte de sa assotziassione.
A como, bi sunt bìndighi cursos reconnotos in su Regnu Unidu.
“In su 2008, sa Istitutzione pro su Paesazu at lantzadu unu bandu cramadu “Cherzo diventare unu architetu de paesazu” pro agatare zente chi cheriat istudiare architetura de su paesazu.”
Medas istados imponent puru de passare unu esàmine de istadu.
In su sestu séculu in antis de Cristu, s’arena che aiat za copertu sas istàtuas de su tèmpiu printzipale finas a sos benugros.
Unu progetu pro salvare sos tèmpios si basaiat supra de s’idea de William MacQuitty de costruire una diga de abba pulida chi los inghiriaiat totu e s’abba deviat essere a su matessi livellu de su Nilu.
Secunnu issos, artzienne sos tèmpios no teniat contu de su efetu de su ventu de su desertu chi frazaiat su pedra.
Tra su 1964 e su 1968, aiant segadu totu su monumentu in blocos mannos (finas a 30 tonelladas e chin una media de 20), isconzados, artziados e torrados a pònnere a pare in unu logu as 65 metros pius in artu e pius atesu de 200 metros dae su riu; est istada una de sas isfidas pius mannas in sa istória de sa ingigneria.
Medas turistas lompent a inie chi aèreos chi arrivant in unu campu de aterru costruidu própiu pro custos tèmpios, o si nono arrivant dae s’istrada dae Assuan, sa tzitade pius acurtzu.
Sas istàtuas zigantes chi sunt in su muru de afora a manca tenent sa corona bianca de su Egitu Artu e sas a cara invetze tenent sa corona dópia de su Egitu Artu e Bàsciu (cramada “pschent”).
In su bassurilievu pius importante bi est unu re in su carru chi tirat frècias contra sos nemigos chi si che fuint però benint fatos presoneris.
Bi sunt immàgines de Ramesses e Nefertari chin sas barcas santas de Amun e Ra-Horakhty.
Paret chi cussas datas sunt sa die de su compleannu de su re e sa de sa sua incoronassione.
Però, segundu sos càlculos fatos in base a sa “levata eliaca” de sa istella Siriu (o Sothis) e sas iscritziones agatadas de sos archeòlogos, sa data depet essere su 22 de santuaine.
In su Egitu Antigu, custa fit sa segunda borta chi unu tèmpiu beniat dedicadu a una reina.
De tradissione, sas istàtuas de sas reinas fint acurtzu a cussas de su faraone, ma non podiant essere pius artas de su enugru de isse.
Sas capitellos de sos pilastros tenent sa cara de sa dea Hathor e pro cussu custas colunas si cramant “hatoricas”.
In sos muros de sud e de nord de custa istanzia bi sunt duos bellos e poéticos bassurilievos de su re e sa muzere chi dant a Hathor fojos de papiru chin unu disegnu de una bacca intro de una barca chi est in unu campu de papiros.
Si pensat chi nessuna de sas custrussiones chi bi sunt como siant istada fraigadas prima de su deghessetesimu séculu, però meda probbabbilmente sunt istadas fatas chi sos matessi mètodos e progetos usados medas séculos prima.
Àterar kasbah e ksour si agataiant in totu su caminu, comente Tamdaght chi est acurtzu a nord.
Sas domos de sas biddas sunt atacadas paris a formare muros de defensa e tenent puru turres in sos àngulos e gantzellos.
Custa bidda tenent unos palatos púbblicos e pro sa comunidade, comente una moschea, unu albergu, una kasbah (e paret unu casteddu fortificadu) e sa tumba (cramada “marabutto”) de Sidi Ali, o Amer.
Fit fatu de terra pressada e ludu e bi annunghiant àteras cosa pro lu fàghere atacare.
Sa diga de Assuan, e pius pretzisamente dae so annos ‘60, sa Diga Arta de Assuan, est sa pius manna diga de isbarramentu de su mundu, fraigada supra de su Nilu in Egitu, dae su 1960 a su 1970.
Comente sa chi bi fit prima, sa Diga Arta at àpidu unu efetu importante supra de sa economia e sa cultura de su Egitu.
Totavia, candu su riu iscurriat naturalmente, in sos annos de abba meda, che istruiat sos campos coltivados, e in sos annos de abba paga bi fit sa sicagna e, de cusseguéntzia, su fàmine.
Invetze, si fint detzisu de aprovare su progetu pro sa badde de su Nilu de Harold Edwin Hurst, unu idrologu inglesu chi suzeriat de collire s’abba in Sudan e Etiòpia, ca in cussos logos s’abba chi che isvaporaiant fit pius paga.
A s’incomintzu, siat sos Istados Unidos chi s’URSS fint interessados a azuare a fraigare sa diga.
Sos americanos timiant chi sos comunistas podiant diventare pius importantes in su Mediu Oriente e pensaiant chi Nasser podiat essere su presidente ideale de una liga araba capitalista e anticomunista.
A poi chi sas Natziones Unidas aiant criticadu unu atacu de Israele contra su Egitu in Gaza in su 1955, Nasser si fit abitzadu chi no podiat rapresentare unu nassionalismu pan-arabu si no resessiat a difènnere su paese sou dae Israele.
Nasser aiat detzisu de non atzetare cussas cundissiones e aiat dimandadu azudu a s’URSS.
Dulles fit pius arrabbiadu dae su fatu chi Nasser aiat riconnotu sa Cina dae unu puntu de vista diplomàticu, ca fit contra sos suos pianos de blocare sos comunistas.
Fit infastidiau dae su fatu chi Nasser cheriat essere neutrale e zogare dae totas duas partes de sa gherra frita.
Custa zigante diga fata de pedra e terra est istada progetada da s’istitutu idrologicu sovièticu chin ingegneris egitzianos.
In càmbiu però, sa diga aiat allagadu una parte manna de terrinu e 100.000 pesonas aiant dévidu cambiare domo.
Finas a como, non si resessit a istabbilire chin certesa cale est istadu su costu e su balantzu de aere fraigadu sa diga.
Si no cunsideramus sos efetos negativos pro su ambiente e sa sotziedade causados dae sa diga, si est calculadu chi sos costos pro la fraigare sunt istados recuperados a poi de duos solos annos.
Un’àteru istudiosu narat chi non est gai e chi sa diga che depet essere istrutta.
Sa diga at diminuidu sos efetos de sa allagaduras, comente cussas de su 1964, de su 1973 e de su 1988.
Acurtzu a su lagu Nasser, est istada creada una noa atividade de pisca, puru si tenet problemas ca ch’est atesu dae sos mercados importantes.
Pius o mancu unu millione de pesonas sunt andadas a vívere in cussos logos.
In s’àteru terrinu chi fit za abbadu, sas arregortas sunt aumentadas ca bi fit s’abba puru in sos períodos críticos de flussu bassu.
In Sudan, dae 50.000 a 70.000 moradores de eréntzia de sa Namibia si sunt dépidos ispostare dae sa bidda antiga de Wadi Halfa a sas biddas acurtzu.
Su guvernu aiat irvilupadu unu progetu de abbadura cramadu “Pianu nou de irvilupu massajinu de Halfa”.
Ant fraigadu domos e àteras custrussiones pro 47 biddas chi fint collegada pius a mancu comente in sa Nubia betza.
Su nutrimentu annantu a su terrinu in sa fundaritza fit solu 6.000 tonelladas de carvonadu de potàssiu, 7.000 tonelladas de anidride fosfórica e 17.000 tonelladas de azotu.
Sa salinidade de su terrinu fit puru aumentada ca sa distàntzia de su pizu de supra e su pianu de sa farda de depositu de abba fit gai minore (1-2 metros segundu sas condissiones e sa temperadura de su terrinu) chi s’abba si che isvaporaiat e su pagu sale de sa terra si depositaiat de annu in annu supra sa superfìtze.
Però in sos annos ‘50 solu una parte minore de su Egitu Artu non fit istadu cunvertidu dae abbadura de cauda (chi pagu flussu) a abbadura contìnua (chin flussu meda).
Su parassitu S. haematobium est isparidu de su totu.
Custu cheret nàrrere chi su depositu no ativu si che podet prenare a poi de 300-500 annos, si sa fundaritza depositat chi sa matessi velotzidade supra totu sa superfìtze de su lagu.
A poi chi aiant fraigadu sa diga, sas algas aiant comintzadu a crèschere pius in presse ca s’abba fit neta e ca bi fit sa fundana chi ledamenaiant.
Sa pisca in su Mediterràneu e in sos lagos chin abba salamastra aiat diminuidu meda a poi chi che fit finida sa diga ca su alimentu chi normalmente che falaiat dae su Nilu a su Mediterràneu che restaiat in daisegus de sa diga.
Unu àteru problema chi aiant pensadu podiat nàschere chin sa diga fit chi su livellu potentziale de su riu in sa parte suta de sa diga si podiat abbassiare ca s’abba e su alimentu chi aferrat no iscurriat pius.
Fraigare palatos chi matones de pasta ruja, produidos sas fàbbricas chi usaiant rena collida dae sos depósitos de su Nilu, ant contribbuidu a che consumire su terrinu.
Sicomente s’abba est piu pulida, est pius fàtzile chi sa lughe de su sole che passet intro de s‘abba de su Nilu.
Aiant comintzadu a fraigare in su 1995 e, a poi de una ispesa de $220 milliones, ant abertu sa bibblioteca su 16 de santuaine de su 2002.
Sa custrussione noa de s’antiga bibblioteca est istada atzuada no solu da zente comune e agentzias, ma puru dae sos pólticos egitzianos.
S’UNESCO at comintzadu a triballare pro custu progetu in su 1986 contribuenne as lu fàghere diventare de interesse internassionale.
So architetos fint deghe da ses paeses diversos.
Sa prima borta chi aiant dimandadu dinari pro custu progetu est istadu in su cumbéniu in Assuan in su 1990 e aiant collidu $65 milliones, mascamente dae sos istados MENA.
In su 2010, sa bibblioteca at retzidu una donatzione de 500.000 libbros dae sa bibblioteca natzionale frantzesa (Bibliothèque nationale de France, BnF).
Sa sala de leghidura pius manna tenet una bòveda fata de pannellos de vidru e est arta 32 metros, inclinada a cara de su mare comente una meridiana e chi unu diàmetru de 160 metros.
Su museu de s’antighidade tenet pius o mancu 1316 artefatos però custa colletzione est solu una parte minore de sa istória de su Egitu dae sos tempos de sos faraones finas a sa concuista de Lisandru Mannu e sa tzivilizassione romana prima chi s’Islam lompiat a totu s’Egitu.
Microfilm: in custa parte bi sunt pius o mancu 30.000 microfilmis de documentos raros e àteros 50.000 documentos, e puru una colletzione donada dae sa bibblioteca natzionale britànnica (Birtish Library) de 14.000 libbros àrabos, persianos e turcos, chi paret siat sa pius manna de Europa.
(Totavia, in su 2010 sa bibblioteca at retzidu àteros 500.000 libbros dae sa Bibliothèque nationale de France).
Sa moschea manna de Djenné est unu palatu de luzana chi medas architetos cunsiderant sa pius importante opera mai fata in s’istile architetónicu de su Sahel.
Su primu documentu chi faeddat de sa moschea est su Tarikh al-Sudan de Abd al-Sadi chi contat una istória antiga probbabbilmente derivada dae sos contos de sa mitade de su deghessetesimu séculu.
Su sutzessore diretu aiat fraigadu sa turres de sa moschea e su sultanu li aiat postu fatu fraighenne sos muros de inghíriu.
Podet essere sa costrutzione chi aiat bidu Caillié.
Sa moschea noa fit larga ma bassa e no teniat turres o ornamentos.
Sa moschea noa che fit finida in su 1907 fatende triballare sa zente a fortza e chi sa diressione de Ismaila Traoré, su cabu de s’assotziassione de sos mastros de muru de Djenné.
Bi fint istadas discussiones ca medas si lamentaiant chi sa moschea la fint fatende chin tropas influéntzias de istile frantzesu.
Pessaiat chi sos conos supra de su palatu lu faghiant pàrrere unu tèmpiu dedicadu a su deu de sas supostas.
Narat poi chi puru a sa zente de inie da moschea noa non lis piachiat pro nudda e no la cheriant mancu pulire e lu faghiant solu candu los amminetaiant de che finire in presone.
In sa tumba pius manna de su sud bi sunt sos restos de Almany Ismaïla, unu imam meda importante de su degheottesimu séculu.
A bortas, sa superfìtze originale de una moschea est istada cuperta dae pianellas e gai ana istruttu sa aparéntzia istórica e est capitadu puru che custu modu de fàghere apat postu a arriscu puru sa istrutura de su palatu.
In su 1996, sa rivista Vogue at fatu unu servítziu fotogràficu de moda in custa moschea.
Si podet intrare dae sete iscalas, totu decorada chin puntas.
Su muru de sa pregadoria (qibla) de sa moschea abbàidat a est a sa Mecca e est a cara de a mercadu.
Sas punta a forma de conos chi si agatant supra de onzi minaretu sunt cupertas de ovos de istrutzu.
Sos braconitos in sos muro a sud e a nord sunt postos in manera irregulada e faghent arrivare un’apenas de lughe naturale a su corridóriu.
Su imam che leat a sos pregadores dae su mihrab in a sa turre tzentrale.
In su mesu de su mihrab in sa turre tzentrale bi est un’àtera nitza, sa trona, o minbar, sa inue su imam faghet sa preiga.
Sos muros de sos curridojos chi abbaidait a sa corte tenent aberturas a arcu.
Invetze de una sola nitza tzentrale, in printzípiu sa turre de su mihrab teniat unu paju de ispàtzios chin sa matessi forma de sos arcos de s’intrada in su muru de nord.
Bi cherent medas dies pro lu preparare e depet essere ziradu de tantu in tantu, una cómpitu chi normalmente depent fàghere sos piseddos chi zogant e gai zirant su impastu.
A s’incomintzu de sa festa si faghet una cursa pro detzídere chie est su primu a betare su impastu supra de sa moschea.
In su 1930, ant fraigadu una copia no meda pretzisa de sa moschea de Djenné in Fréjus, una bidda in su sud de da Franza.
In su mediuevu, in sa moschea originale bi fint puru su tzentru pius importante pro su istúdiu de su Islam in totu s’Africa e teniat mizas de istudentes chi annaiant a istudiare du Alcoranu dae totu sas iscolas de Djenné.
Su 20 de santuaine de su 2006, sa zente at bidu unos ómines pighenne supra de sa copertura de sa moschea e ant comintzadu a si lamentare e a gherrare.
Custu grupu de zente chi fit protestenne est intrada intro de sa moschea e nde ant betadu sos bentuladores chi s’ambasciada americana lis aiat regaladu candu bi fit sa gherra de Iraq e poi che sunt andados a gherrare in tzitade.
Sa Isfinge Manna de Giza, cramada normalmente sa Isfinge de Giza o solu sa Isfinge, est una istàtua de terravinu de una criadura de sa mitologia, una isfinge corcada.
In pius, s’angolu e su logu de s’intrada a sud suzerint chi sa istrada artzada chi collegat da piràmide de Khafre chin su tèmpiu de sa badde esistiat za prima chi sa isfinge fit fata.
Candu sa Losa est istada agatada in su iscavu de su 1925, sa parte de testu chi faeddaiat de Khaf si che fint isfrighinadas e distrutas.
Su cultu de sa isfinge est sighidu finas a su mediuevu.
Sa tzitades de Lisàndria d'Egittu, Rosetta, Damietta, Cairo e sas piràmides de Giza sunt contadas parizas bortas ma no sempre de manera cumpleta.
“Sete annos a poi de aere visitadu Giza, André Thévet (Cosmographie de Levant, 1556) aiat descritu sa isfinge comente “sa conca de unu colossu, fata dae Isis, sa fiza de Inaco, chi Giove cheriat meda bene.
Sa isfinge de Johannes Helferich (1579) est una femina chin sa cara istasida però chin petorras mannas e una piluca de pilos líscios; su únicu arrelatu a Thévet est chi in sos pilos bi aiat postu cordeddas pro decorare.
Puru si unas partes de sas losas sunt pretzisas, custa parte de testu non agatat cumprou in su chi est istau agatadu dae sos archeòlogos e si depet cunsiderare una opera pius tarda de revisione istórica, chi cheret nàrrere unu falsu fatu a posta dae sos preíderos de inie chie cheriant fàghere a creere chi su tèmpiu de Isis teniat una istória antiga chi invetze non at mai àpidu.
“Iscobertas rezentes però mustrant chi non fit istada aberu fraigada prima de su regnu de Khafre, in sa cuarta dinastia.”
“Maspero pessaiat chi sa isfinge fit “su monumentu pius antigu de su Egitu”.
Una parte de sa conca nde fit ruta in su 1926 a causa de sa frazadura, fatendenne falare puru una parte se su trugu.
Su istratu usadu pro fàghere sa conca est meda pius tostu.
Àteros contos narant chi nde lu aiat betadu Mamluks.
Segundu al-Maqrīzī, meda zente de inie pessaiant chi su aumentu de rena supra sa campeda de Giza fit sa risposta a su iscarenamentu de sa isfinge fatu dae al-Dahr.
Al-Minufi aiat nadu chi sa crociada de Lisandru in su 1365 fit istada sa punissione divina ca su sceiccu sufi de su khanqah de Sa'id aiat istruttu sa nare de sa isfinge.
Si pesant chi custa idea siat nàschida dae sa falsa archeologia ca non bi at proas de testos o archeológicas chi potant dimustrare chi siat sa resone pro su orientamentu de sa isfinge.
Bi sunt medas teorias chi narant chi bi at istanzias costoidas suta de sa isfinge, comente sas contadas dae su esotericu H. Spencer Lewis.
Si narat chi est su segundu monumentu pius visitadu de su Egitu; solu su cumplessu monumentale de Giza acurtzu a Cairo tenet pius visitas.
No si podent visitare sas àteras partes, su tèmpiu de Mut, su de Montu e su tèmpiu istruttu de Amenhotep IV.
Su tèmpiu originale est istadu istruttu e in parte torradu a fraigare dae Hatshepsut, puru si un’àteru faraone bi aiat fraigadu a inghíriu pro cambiare su tzentru e su orientamentu de custu logu sacru.
Aiant comintzadu a fraigare sos tèmpios in su Regnu Mediu finas a su períodu tolemaicu.
Sos deos chi fint rapresentados partiant dae cussos chi pregaiant in antighidade e cussos bénnidos meda a poi in sa istória de sa cultura antiga de su Egitu.
Depent aere usadu palanchinos pro che pigare sos liminarzos gai in artu.
Si aiant usadu sa pedra pro sas rampas, aiant pótidu usare pius pagu materiale.
Sas incisiones supra de sos tamburos fint fatas a poi chi che los aiant postos in su logu issoro pro no arriscare de los arruinare.
Paret chi sa tzitade de Tebe non fit meda importante prima de sa undighesima dinastia e sos tèmpios fraigados innantis depiant essere bastante minores chin sacràrios dedicados a sos primos deos de Tebe, sa dea de sa terra Mut e Montu.
Amun (a bortas cramadu Amen) est istadu pro meda tempus su deus chi amparaiat a Tebe.
Importantes triballos de fràigu in su tèmpiu mannu de Amon fint istados fatos in su períodu de sa degheottesima dinastia candu Tebe fit diventada sa capitale de su Egitu Antigu unidu.
Un’àteru se sos suos progetos fit sa capella ruja (o Chapelle Rouge) de Karnak e si pesat chi depiat assimizare a una barca e essere unu sacràriu chi in princípiu depiat istare tra sos suos duos obeliscos.
Connotu comente su obeliscu mai finidu, mustrat comente sos obeliscos beniant fatos.
Su cambiamentu pius importante in su tèmpiu mannu de Amon est istada s’annanta de su Primu Pilastru e sos muros mannos chi inghíriant totu su perímetru, fraigados dae Nectanebo I de sa treighesima dinastia.
Su tèmpiu de Karnak est istadu contadu e descritu pro sa prima borta dae unu venetzianu in su 1589, puru si su contu sou non dada unu numene a totu su cumplessu.
Su contu de Protais e su viazu fit istadu pubblicadu prima dae Melchisédech Thévenot (chin su titulu “Relations de divers voyages curieux”, 1670s–1696) e poi dae Johann Michael Vansleb (chi su titulu “The Present State of Egypt”, 1678).
A poi de sos iscavos e sa restaurassione fata dae unu grupu de istudiosos de sa Johns Hopkins University chin cabu Betsy Bryan, su tèmpiu de Mut est istadu abertu a su pubblicu.
In su 2006, Betsy Bryan at mustratu sos repertos de una festa chi dimustrant chi bufaiant meda àlcolu.
Custas iscobertas fint istadas fatas in su tèmpiu de Mut candu Tebe fit diventada meda importante e Mut fint istada fata dea de sa gherra a su postu de Sekhmet e Bast, pro dimustrare sa sua importàntzia.
In unu mitu de a poi, irvilupadu in sa festa de bufonzu de Sekhmet chi si faghiat onzi annu, si narat chi Ra, prima su deu de su sole in su Egitu Artu, la aiat fata dae su ogru de una fera chi li aiat dadu sa mama pro ochire a sos ómines chi fint contra a isse (Egitu Bàsciu).
Su tèmpiu de Luxor est unu cumplessu monumentale de su Egitu Antigu chi si agatat in sa ispunda est de su Nilu in sa tzitade chi oe di cramat Luxor (s’antiga Tebe) e si pensat chi est istada fraigade in su 1400 antis de Cristu.
Bàtoro de sos tèmpios pius importantes chi fint visitados dae sos primos turistas sunt su tèmpiu de Seti I in Gurnah, su tèmpiu de Hatshepsut in Deir el Bahri, su tèmpiu de Ramesses II (o Ramesseum) e su tèmpiu de Ramesses III in Medinet Habu.
In dausegus de su tèmpiu bi sunt capellas fraigadas dae Amenhotep III de sa degheottesima dinastia e Lisandru.
Custa arenària benit cramada sa arenària de sa Nubia.
"Alexander Badawy, ""Illusionism in Egyptian Architecture,"" Studies in the Ancient Oriental Civilization, 35 (1969): 23."
In su caminu e sas frimadas si faghiant festas comente sa Festa de Opet chi fit importante pro su tèmpiu.
Lalibela est una bidda in su distretu de Lasta in sa zona nord de Wollo, in sa regione de Amhara, in Etiòpia.
Pro sos cristianos, Lalibela est una de sa tzitades santas de sa Etiòpia, chi sighit solu Axum pro importàntzia, e est unu logu pro pellegrinos.
Si narat chi sos numenes de medas logos in sas biddas pius modernas e su modu usadu pro fraigare sas cresias de pedra sighint sos ischemas chi Lalibela aiat imparadu candu fit istadu dae zovane in Gerusalemme e in Terra Santa.
Sa fede cristiana at ispiradu sos numenes, leados dae sa Bíbbia, de medas cosas, comente su riu de Lalibela, connotu chi su numene de “Giordanu”.
Su preíderu portughesu Francisco Álvares (1465–1540) aiat acumpanzadu su ambassadore portughesu a fàghere visita a Dawit II in sos annos de us 1520.
Un’àteru europeu chi aiat visitadu Lalibela fit Miguel de Castanhoso chi fit unu sordadu de Cristoforo da Gama chi si che fit annadu dae s’Etiòpia in su 1544.
“Puru sos pilastros nde fit istados bogados dae su monte”),”
Non bi at tzertesa de candu unas de custas cresias sunt istadas fraigadas.
Su contu sou ispiegat chi bi sunt duos tipos de domos in custa zona.
Su monastériu de santa Caderina, connotu comente su monastériu santu dedicadu a Caderina de Alessandria, est unu monastériu ortodossu chi si agatat in sa regione de su Sinai tra sa buca de unu burrone e suta de su Monte Sinai, acurtzu a sa tzitade se Santa Caderina in Egitu.
“Su monastériu de santa Caderina si agatada a s’umbra de tres montes: Ras Sufsafeh (fortzis su "Monte Horeb"" pius o mancus a 1 chilómitru a ovest), Jebel Arrenziyeb e Jebel Musa, su Monte Sinai de sa Bíbbia (chi sa punta pius o mancu a 2 chilómitros a sud)."
Caderina etotu aiat ordinadu de incomintzare sa sua esecussione.
““Su monastériu fit istadu fraigadu pro órdine de su Imperadore Giustiniano I (rennu dae su 527 a su 565), tanchenneche gai sa “capella de su ruedu ardente” (connota comente Capella de Santa Elena) chia fit istada fraigada pro órdine de sa imperadora pubidda Elena, mama de Antine su Mannu in su logu inue si narat chi Mosè aiat bidu su ruedu brusiare.
Custu logu est cunsideradu santu dae sos cristianos, dae su Islam e su Ebraismu.
In su setimu séculu, che aiant bogadu totu sos eremitanos cristianos de su Sinai e lassadu solu su monastériu fortificadu.
Dae sos tempos de sa prima crociada, sa preséntzia de sos crociados in su Sinai e finas as su 1270 fit diventada de interesse pro sos pellegrinos cristianos europeos chi aiant detzisu de che lòmpere a inie in viazos corazosos pro vistare su monastériu.
Sa posissione amministrativa pretzisa de sa cresia in su contestu de sa cresia ortodossa orientale non est bene definida: unos pensant chi siat una istitutzione chi sua concas de matessi importàntzia, però àteros pensant chi siat una cresia autònoma chi istat suta de sa autoridade de sa cresia greca ortodossa de Gerusalemme.
Totavia, in su 2003 sos istudiosos rusos ant iscopertu su documentu de sa donatzione de unu manuscritu frimmada de sa cresia de Metochio de Cairo e su archibíscamu Callistrato su 13 de sant’Andria de su 1869.
Sos palinsestos sunt importantes ca bi iscriant supra una o pius bortas.
Bi sunt chérfidos pius o mancu oto minutos pro iscannilizare totu sas pàzinas.
Sa colletzione de custas medas immàgines comintzat chi pagas de su cuintu (fortzis) e sestu séculu e sunt puru sas pagas restadas; su monastériu no est istadu tocadu dae destruidore de immàgines de su períudu bizantinu, e non est mancu istada assachizada.
Su triballu de sa fundatzione est massimamente de mantènnere sa istrutura architetónica, sos cuadros e sos libbros.
Sa sua mannesa dimustrat su relativu benèssere de cussu tempus.
Fit istadu fraigadu supra de unu àteru tèmpiu pius minore dedicadu puru cussu a Horus, puru si su tèmpiu chi bi fit prima abbaidaiat a est-ovest invetze su chi bi est como est orientadu a nord-sud.
Su tèmpiu de Edfu no fit pius istadu usadu comente tèmpiu religiosu a poi de sa persighida de sos paganos de Teodosiu I e su bannu chi aiat postu cuntra sos chi non fint cristianos e faghiant parte de su Imperu romanu in su 391.
Chi su passare de sos séculos, su tèmpiu ch’est finidu copertu suta de 12 metros (39 pes) de arena chi atiat su bentu e de limu dae su Nilu.
In su 1860, Auguste Mariette, una acheologa frantzesa aiat comintzadu sos traballos pro nde bogare su tèmpiu de Edfu dae s’arena.
Zimbabwe Mannu est una tzitadi de s’edadi media in is cúcuros sud-orientalis de su Zimbabwe acant’e su Lagu Mutirikwe e de sa tzitadi de Masvingo.
Si pensat ca Zimbabwe Mannu serviat cummenti palatzu reale pro su monarca locali.
Fiant fatus chentz’e impastu.
Is primmas bisitas cunfirmadas de is europeos ant stétiu in su de 19 sèculos, cun chircas in su logu ca ant incumentzau in su 1871.
S’area de su Zimbabwe Mannu fiat abitada dae su de 4 sèculos apustis de sa naschida de Cristu.
David Beach creit ca sa tzitadi e na natzioni sua, su Regnu de su Zimbabwe, est aurrida dae su 1200 fintzas a su 1500, noantamas João de Barros, a s’inghitzu de su 1500, chistionat de una data de disparída prus innantis.
Funt connotus cummenti su Cumplessu de su Cúcuru, su Cumplessu de sa Badhe e s’Inserru Mannu.
Su Cumplessu de sa Badhe est divididu in is arruinas de sa Badhe de Susu e de sa Badhe de Bàsciu, cun èpocas de ocupatzione diferentis.
Su tzentru de su poderi s’est móviu dau su Cumplessu de su Cúcuru, in su de 12 sèculos, a s’Inserru Mannu, sa Badhe de Sus e, a sa fini, a sa Badhe de Bàsciu, in s’inghitzu de su de 16 sèculos.
Àterus maniestus funt figuras de sinnadorza (una si podit agatai in su British Museum), tertevillu, gong de ferru, avóriu traballadu meda, filu de ferru e de arràmene, marras de ferru, puntas de lantza de brunzu, cumassas e crigiolus de arràmene, pèrelas de oru, bratzalis, arracadas e afórrius.
Su cummertzu internatzionali fiat una annanta a su cummertzu de massaria locali, aundi su bestiàmini fiat de importu mannu.
Is cummertzantes portughesos aiant oidu de is arruinas de sa tzitadi medievali a s’inghitzu de su de 16 séculos, e campant testimonias de arragiónus fatus cun issus, chistionendi de fuliaméntu de oru e de cummertzu a natzionis atesu.
At nau ca parrit ca sa figura est de s’afatanti era tolemaica (c. 323–30 innantis de sa nàschida de Cristu), candu is cummertzantes grecus cun base in Alessandria carranta is relíchias dae s’Egittu a s’Africa meridionali.
Bent no teniat pesadia archeológica, perou aiat viagiau meda a s’Arabia, sa Grecia, e s’Anatolia.
Tenit costumas de iscratza ebràica o àrabba meridionali in sa linna maschili issoro.
Sa pretesa de is Lembas fiat contada puru dae William Bolts (in su 1777, a is autoridades austro-ungheresas), e dae A.A. Anderson (contendi de is viàgius suu prus a norti de su flumini Limpopo in su de 19 séculos).
Aiat innantis istuvonadu tres fossas de proa in sos ca fiant stétius muntonis de alliga in is terratzas de susu de su cumplessu de su cúcuru, fadendi unu ammesturu de tertevillus de pagu importu e de ainas de ferru.
Caton Thompson, deretu deretu, at annuntziadu sa teoria sua de s’origini Bantu in una reunioni de sa British Association in Johannesburg.
Sa proa de su radiocarboniu est unu paris de 28 mediduras, de is calis totas, francu is primma cuatru, de is primmus dies de custu métodu e immoi cunsideradas pagu pretzisas, cunfirmant su periodu dae su de 12 fintzas a su de 15 séculos.
Sa scossadúra de s’oru e de is maniestus fata dae is iscavus amatorialis de is primmus anticuarius colonialis at causadu unu dannu mannu meda, pruscatotu is iscavus de Richard Nicklin Hall.
Preben Kaarsholm iscrit ca ambadus nassionalistas colonialis e nieddus avocant a su passadu de su Zimbabwe Mannu pro amparai a sa visioni issoro de su presenti de sa natzioni, atréssu de s’istoria de su populi e de sa fiction.
Pikirayi e Kaarsholm inditant ca custa bisura de su Zimbabwe Mannu fiant bóllia pro animai is investimentus e is colónias in s’area.
In su 1980 sa noa natzioni reconnota de manera internatzionali at pigau su nomini suu po cuddu logu e is famosas figura de pilloneddus de sinnadorza ant stétias imperadas in sa bandera de sa Rodesia e in s’istemma cummenti símbulu de sa natzioni e rapresentadas in sa bandera de su Zimbabwe.
Unu esemplu de su primmu est su libbru de Ken Mufuka, mancai su traballu est stétiu criticau meda.
Fiat stétiu creadu po allogai s’istoria arrica de custa natzioni ca fiat afrontendi unu benidori scuru a causa de sa globalitzazioni.
In custu logu si agatant medas istiles architetónicos chi ammentant cussos bidos in Mèssicu o su de sos Puuc o de Chenes in sos màrghines de su nord de sa cultura Maya.
Est probbàbbile chi in custa tzitade si agataiant zente meda diversas de sa cultura Maya, unu cosa chi podet aere azuadu a creare custos diversos istiles architetónicos.
“Una possíbbile tradussione pro Itza est “incantadore (o incantu) de s’abba” “dae its “(itz)” “majarzu” e ha, “abba”.”
Custa forma muntenet sa distintzione tra ch’ e ch, ca sa peràula de base est chʼeʼen (chi però no tenet atzentu in sa limba maya) e comintzat chi una cunsonante africada eittiva postalveolare.
De custos cenotes, su “Cenote Sagrado" o Cenote sacru (puru connotu comente putu sacru o putu de sos sacrifítzios) est su pius famosu.
“Invetze, sa organizatzione política de sa tzitade fit fata segundu unu sistema “multepal” chi si basat supra de unu cossizu fatu dae sos membros de sa famílias pius importantes.
Totavia, a sa fine de su períodu clàssicu mediu e a su incomintzu de su períudu clàssicu finale, custu logu fit diventadu una capitale importante de sa regione, atzentrenne e dominenne sa política, sa economia, sa sotziedade e sa cultura de sos marghines de sos Maya de su nord.
Paret chi Hunac Ceel aiat profetizadu chi deviat otènnere su podere.
Puru si bat proas archeológicas chi dimustrent chi Chichén Itzá fit istada assachizada e irrobbada, non bat proas bastantes pro dimustrare chi lu aiant fatu sos de Mayapan, o a su mancu non candu Chichén Itzá fit unu importante e ativu tzentru urbanu.
A poi chi sas atividades importantes in Chichén Itzá fint finidas, est possíbbile chi sa tzitade no siat istada irbandonada.
Montejo fit torradu in su Yucatán in su 1531 chin azudu e aiat istabbilidu sa sua base in Campe in sa costa ovest.
Montejo su zovane a sa fine fit resessitu a che lòmpere a Chichen Itza e li aiat cambiadu su numene in Ciudad Real.
Sos meses che colaiant, però infortida non bi nde acudiat.
A bandas de su 1535, che aiant cazadu totu sos ispannolos dae sa penísula de su Yucatán.
In su 1860, Désiré Charnay aiat fatu rilevamentos in Chichén Itzá e aiat fatu medas fotografias e las aiat pubblicadas in unu libbru cramadu “Cités et ruines américaines” (1863).
"Augustus Le Plongeon lu aiat cramadu "Chaacmol" (e poi cambiadu in "Chac Mool") chi est sa peràula usada pro cramare totu sas istàtuas de su matessi tipu agatadas in Mesuamerica).
In su 1894, su console americanu in Yucatán, Edward Herbert Thompson, aiat comporadu sa Hacienda Chichén chi incuiant sas ruinas de Chichen Itza.
Thompson est famosu pro aere dragadu su Cenote Sagrado dae su 1904 a su 1910, e aere agatadu artefatos de oro, ràmine e giada intagliada e puru sos primos esémpios chi si pensat siant de tela pre-colòmbiana de sos maya e armamenta de linna.
La revolutzione messicana e sa istabbilidade de su guvernu chi nde est sighida, e in pius sa prima gherra mundiale, ant retardadu su progetu de deghe annos.
In su matessi momentu, su guvernu messicanu aiat fatu unu iscavu e nde aiat bogadu El Castillo (su tèmpiu de Kukulcán) e su campu mannu pro zogare a palla.
Thompson, chi in cussu períodu fit in sos Istados Unidos, no est pius torradu a su Yucatán.
In su 1944, sa Corte Suprema de su Mèssicu aiat detzisu chi Thompson non aiat violadu nessuna leze e detzisu chi Chichen Itza podiat torrare a sos suos eredes.
Sa prima fit istada finantziada dae su National Geographic e sa segunda dae privados.
Sa tzitade est istada fraigada supra de terrinu triballadu e livelladu pro bi fàghere su grupu primàriu de sas custrussiones e sa mazore parte de su triballu est istadu fatu pro livellare sa parte de sa piràmide Castillo e poi de su grupu de Las Monjas, Osario e cussu de sa parte pius importante a sud-ovest.
Medas de cussas custrussiones de pedra in su incomintzu fit coloradas de ruju, virde, biaitu e in colore de binu.
Comente sas catedrales goticas in Europa, sos colore azuaiant a dare unu sensu de cosa cumpleta e fortza e puru efetu a sos palatos.
Sa custrussione de istile Puuc tenet una fatzada decorada chin unu mosàicu chi est própiu de custu istile ma est diversu dae sos chi si agatant in sa architetura Puuc in sas partes tzentrales de sos muros de blocos, invetze de sa bella afforradura chi si bidet in sa vera regione de Puuc.
In sos pese de da barandíglia de s’iscala de nord-est bi sunt intagliadas concas de serpentes.
A poi de medas chircas, ant agatadu una iscala suta de su chirru nord de sa piràmide.
Pro bi fàghere arrivare sos turistas, su guvernu messicanu aiat iscavadu una galleria in sa parte bassa de s’iscala a nord finas a lòmpere a s’iscala de sa piràmide chi bi fit prima, e poi a su tèmpiu costoidu.
In unu pannellu, a unu zogadore che li ant segadu sa conca; dae sos istrópios nde essit sàmbene a rios chi parent serpentes profizados.
In sa parte a sud si agatat un’àteru tèmpiu pius mannu ma arruinadu.
Intro si agatat unu murale meda mannu chi un’iscena de gherra ma sa mazore parte ch’est istrutta.
Est fraigadu chin una mistura de istile maya e toltecu e una iscala in totos bàtoro chirros.
Intro sos archeòlogos ant iscobertu una colletzione de conos fatos de pedra chi però non si ischit a ite serviant.
Su numene benit dae una série de altares chi si agatant supra de sa istrutura apozados a figuras intagliadas de ómines chin bratzos artzados, cramados “atlantes”.
Custu cumplessu est símile a su Tèmpiu B de sa capitale tolteca de Tula e mustrat chi b’est istadu cuntatu tra sas duas regiones.
In custu tèmpiu ch’est interradas una istrutura fraigada prima chi si cramat su Tèmpiu de Chac Mool.
A sud de sa Sala de sas milli culunnas si agatat unu grupu fatu de àteras tres custrussiones collegadas.
In su frontale de sa istrutura bi est una parte de sa fatzada arta chi tenet una fila de x e o.
Su tèmpiu de Xtoloc est unu tèmpiu restauradu dae pagu a fora de su ripianu de Osario.
Tra su tèmpiu de Xtoloc e su de Osario si agatant medas istruturas postas in fila: su ripianu de Venere, chi tenet su matessi pianu e istrutura de su chi si agatat acurtzu a Kukulkan chi su matessi numene (El Castillo), su Ripianu de sas tumbas, e b’est puru una istutura minore e tunda chena numene.
“Sa “Domo colorada” (in ispannolu “Casa colorada”) est unu de sos logos menzus muntesos de tota Chichen Itza."
In su 2009, su INAH at restauradu unu campu de palla minore chi est atacadu a su muru de dausegus de sa Domo colorada.
Su numene de custa custrussione est istadu usadu pro meda tempus dae sos maya e unos istudiosos narant chi derivat dae unu crabolu pintadu chi però non si agata pius.
“Sos ispannolos aiant nomadu custu cumplessu Las Monjas (“Sas monzas"" o ""Su cunventu"") però fit unu logu de guvernu.
Custos testos a bortas faeddant de unu guvernadore cramadu Kʼakʼupakal.
Leat su numene da s’iscala de pedra a ispirale chi b’est intro.
Sa fatzada longa chi abbàitat a ovest tenet sete zannas.
Su chirru a sud de sa custrussione tenet un’intrada.
Intro de una de sas istàntzias, acurtzu a sa bòveda b’est una pintura fata a manu.
Su logu de sa gruta est connotu dae meda in sos tempos modernos.
Puru E. Wyllys Andrews IV aiat isperiadu sa gruta in sos annos de su 1930.
Su 15 de capidanni de su 1959, sa guida locale José Humberto Gómez aiat iscobertu unu muru fintu in sa gruta.
Puru prima chi Stephens pubbricaiat su libbru, e a poi de lu aere connotu, Benjamin Norman e Baron Emanuel von Friedrichsthal fint andados a Chichen e poi aiant pubblicadu unu libbru chin su chi aiant agatadu.
In su 1923, su guvernadore Carrillo Puerto aiat abertu uffitzialmente sa autostrada pro che lòmpere a Chichen Itza.
In su 1930, ant abertu su albergu Mayaland, a nord de Hacienda Chichén, e poi est istadu leadu in zestione da sa Carnegie Institution.
In su 1972, su Mexico aiat fatu la leze federale pro sos monumentos e sas zonas archeológicas, artísticas e istóricas (Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueológicas, Artísticas e Históricas) ponzenne totu sos monumentos pre-colombianos de sa natzione, cumpresos cussos de Chichen Itza, suta zestione federale.
Sas guidas turísticas mustrant su efetu acùsticu únicu de Chichen Itza: unu zocu de manos fatu a cara de sa iscala de sa piràmide de El Castillo faghet unu rembumbu chi pare su fruschiare se sos puzones, comente sos quetzal istudiados dae Declercq.
Su INAH, chi zestidi custu logu, at serradu unos monumentos e su pubblicu non bi podet pius intrare.
A su incomintzu, custu palatu fit istadu progetau dae su costruidore e senadore de Nova York William H. Reynolds, però est istadu fraigadu dae Walter Chrysler, su cabu de sa Chrysler Corporation.
Una parte fit istada annanta in su 1952 e totu su palatu bendidu dae sa família Chrysler su annu a poi, e sunt poi sighidos meda àteros meres.
In cussa època bi sunt istados profundos cambiamentos sotziales e tecnologicos.
“Su annu a poi, sa revista Time aiat nominadu Chrysler “pesona de s’annus”.
A sa fine de sa prima gherra mundiale, sos architetos americanos e europeos aiat comintzadu a bídere su istile pius sémplitze comente unu modellu de sa era moderna e sos gratacelos in Art Deco comente símbulos de progressu, innovassione e modernamentu.
Prima de triballare a su progetu de fraigare custu palatu, Reynolds fit connotu ca aiat fraigadu su parcu de divertimentos cramadu Dreamland in sa isola de Coney.
In su 1927, a poi de medas annos de ritardu, Reynolds aiat dadu su triballu a su architetu William Van Alen pro prozetare unu palatu de baranta pianos incue.
Van Alen e Severance si cumpletaiant s’unu chin s’àteru ca Van Alen fit unu architetu originale e fantasiosu e Severance fit unu ómine de afares marfusu chi zestiat su dinari de sa azienda.
Su progetu lu aiant torra cambiadu duas chidas, e fit diventadu unu progetu pro unu palatu de 63 pianos.
Fint fraighenne puru su Chanin Building de 56 pianos, unu palatu a fiancu.
Aiant aprovadu custos progetos in làmpadas de su 1928.
Invetze, aiat pessadu a unu progetu diversu pro su Reynolds Building, chi fit istadu poi pubblicadu in austu de su 1928.
Su cuntratu fit istadu assignadu su 28 de santuaine e aiant finidu de nde lu betare a terra su 9 de sant’Andria.
Dae sa fine de su 1928 a s’incomintzu de su 1929, aiant sighidu a cambiare su progetu de sa cúpula.
Pius in bassu, su progetu fit istadu puru cambiadu ca Walter Chrysler cheriat chi su palatu diventaiat sa sede de sa Chrysler e duncas unos de sos particulares de su palatu depiant assimizare a partes de machinas de sa Chrysler comente pro esémpiu sos ornamentos chi parent su còfanu de sa Plymouth (pro esémpiu ).
Su fràigu veru e própiu de su palatu fit comintzadu su 21 de zannarzu de su 1929.
Puru si su triballu de atarzu si faghiat meda impresse e si resessiant a fraigare bàtoro pianos a sa chida, nessunu fit mortu fraighenne custu palatu.
“Sos duos palatos, 40 Wall Street e Chrysler Building, aiant cumintzadu a cumpitere pro diventare “su palatu pius artu de su mundu”.
Su 23 de santuaine de su 1929 che aiant piatzadu sa punta, una chida a poi de aere passadu in artesa su Woolworth Building, e unu die prima de sua dirruta de Wall Street de su 1929.
Puru su New York Herald Tribune, chi aiat sighidu pratigamente totu su fràigu de su palatu, non aiant faeddadu de chi che aiant istalladu sa punta pro medas dies a poi.
“In sa intrada de su palatu, bi est una placa chi narat: “in ammentu de su contribbutu de su signore Chrysler chi at azuadu su progressu cívicu”.
Aiant istimadu chi Su Chrysler Building baliat at $14 milliones però non depiat pagare sas tasas ca bit fit una leze de su 1859 chi narait chi sos palatos de propriedade de sa Cooper Union fint esentes.
Sa cuntentesa de Van Alen pro custos acunsentimentos che l’aiat morta sa detzisione de Walter Chrysler de no pagare sa parte chi mancaiat de sa commissione de su triballu de sos architetos.
Totavia, sa càusa contra a Chrysler aiat guastadu meda sa reputassione de architetu de Van Alen e, chi sos efetos de sa Depressione Manna e sas criticas chi aiat àpidu, aiat finidu pro li arruinare sa carriera.
In su 1944, sa corporassione aiat presentadu unu progetu pro fraigare una custrussione de 38 pianos de annanghere a sa parte est de su palatu, a su numeru 666 de sa terza istrada.
Su tipu de pedra usada pro su primu palatu no si faghiat pius e la aiant dépida fàghere a posta pro cussu.
Sa famíglia aiat bendidu su palatu in su 1953 a William Zeckendorf pro sa cifra chi aiant valutadu de $18 milliones.
In cussos tempos, fit istada cunsiderada sa pius costosa béndida immobiliare de sa istória de Nova York.
In su 1961, sas partes fatas de atarzu, cumpresos sa punta, sa corona, sas gargullas e sos portales de s’intrada fit istados pulidos pro sa prima borta.
Sa cumpanzia aiat comporadu su palatu pro $35 milliones.
Ant finidu de restaurare sa punta in su 1995.
Sa tzitade de Nova York at dadu a custu triballu de pulitzia e restauru su prémiu New York Landmarks Conservancy's Lucy G. Moses Preservation Award in su 1997.
In làmpadas de su 2008, paret chi su Abu Dhabi Investment Council apat proadu a comporare sa parte de propriedade de su palatu dae sa TMW (pro su 75%) e de sa Tishman Speyer Properties (pro su 15%),e puru una parte de sa Trylons, chi est a fiancu, pro $800 milliones.
Su risurtadu est istadu chi su palatu aiat abbassadu su consumu de energia de su 21%, de abba de su 64% e sunt arrivados a riciclare su 81% de s’arga.
“S’Ètica de sa Pràtica Filosòfica”.
“Sa Filosofgia est su pensamentu ratzionalmente crìticu,de genia prus o mancu sistemàtica subra sa naturalesa generale de su mundu (metafìsica o teoria de s’esistèntzia), sa giustificatzione de sa credèntzia (epistemologia o teoria de su connoschèntzia) e sa conduta de sa vida (ètica o teoria de sos balores).”
Sa metafìsica càmbiat sas supositziones inclùdidas in una cuntzetzione cun unu corpus ratzionale e organizadu de credèntzias subra su mundu comente totalidade.
In su de 19 sèculos, sa crèschida de sas universidades de chirca modernas at batidu sa filosofia acadèmica e sas àteras disciplinas a si professionalizare e ispetzializare.
In Contra sos Lògicos su filòsofu de Pirro Sestu Empìricu at detalliadu sa variedade de maneras in sas chi sos filòsofos grecos aiant partzidu sa filosofia, notende chi custa partzidura a tres fiat atzetada dae Platone, Aristòtele, Senòcrate e sos Istòicos.
Àteras traditziones filosòficas antigas influentzadas dae Sòcrate includiant su Tzinismu, su Tzirenaismu, s’Istoitzismu e s’Iscetitzismu Acadèmicu.
Pensadores crae de s’Edade de Mesu includint Sant’Austinu, Tomasu de Aquinu, Boètziu, Anselmu e Rugeru Bacone.
Sos filòsofos mannos modernos includint Spinoza, Lebniz, Locke, Berkeley, Hume e Kant.
S’astronomia Babilonese includit puru medas ispeculatziones filosòficas subra sa cosmologia chi diat pòdere àere influentzadu sos Grecos Antigos.
Sa filosofia Ebràica tarda est nàschida suta fortes influèntzias intelletuales de s’Otzidente e includit sos traballos de Moses Mendelssohn chi at inauguradu s’Haskalh (s’Illuminismu Ebràicu), s’esistentzialismu Ebràicu e sa Reforma Giudàica.
Sa filosofia islàmica est su traballu filosòficu chi at tentu orìgine in sa traditzione islàmica e pro sa parte manna est fatu in àrabu.
Sa prima filosofia islàmica at isvilupadu sas traditziones filosòfiocas grecas in diretziones innovativas noas.
Su traballu de Aristòtele est istadu influente meda tra filòsofos comente Al-Kindi (sèculu 9), Avicenna (980 – Làmparas 1037) and Averroè (sèculu 12).
Ibn Khaldun est istadu unu pensadore influente in sa filosofia de s’istòria.
Sas traditziones filosòficas indianas cumpartzint vàrios cuntzetos e ideas crae, chi sunt definidas in maneras diferentes e atzetadas o refudadas in traditziones diferentes.
Sa filosofia indiana a s’ispissu est partzida segundu sa relatzione sua cun sos Vedas e sas ideas cuntènnidas in ue.
“Sas iscolas chi s’allìniant cun su pensamentu de sos Upanishad, numenados traditziones “ortodossas” o “Hindu”, a s’ispissu sunt classificadas in ses dàrsanas o filosofias: Sānkhya, Yoga, Nyāya, Vaisheshika, Mimāmsā e Vedānta."
Rifletint puru una tolleràntzia pro una diversidade de interpretatziones filosòficas aintru de s’Hinduismu, mentras cumpartzint sa matessi fundatzione.
“Bi sunt puru àteras iscolas de pensamentu chi sunt a s’ispissu bidas comente “Hindu”, mancari no netzessariamente ortodossas (ca podent atzetare iscrituras diferentes comente normativas, comente sos Agamaas Shaiva e sos Tantras), custas includint iscolas diferentes de Shavismu comente Pashupata, Shaiva Siddhanta, Shavismu tàntricu non-duale (pro esèmpiu Trika, Kaula, etc.)."
Sa negatzione chi s’èssere umanu tenet unu “séi” o un’”ànima” est fortzis s’imparu prus famadu Buddista”.
“Sa filosofia giainista est una de sas duas traditziones “non ortodossas” subrabìvidas (paris cun su Buddismu).”
Su pensamentu giainista afirmat chi totu s’esistèntzias est tzìclica, eterna e no creada.
In custas regiones, su pensamentu buddista s’est isvilupadu in traditziones filosòficas diferentes chi impreaiant vàrias limbas (comente su tibetanu, su cinesu e su pali).
Sa filosofia de s’iscola de Theravada est dominante in sos paisos de s’Àsia sudorientale comente Sri Lanka, Burma e Thailàndia.
A pustis de sa morte de su Budda, vàrios grupos aiant cumintzadu a sistematizare sos imparos printzipales suos, isvilupende a sa fine sistemas filosòficos cumprensivos numenados Abhidharma.
Bi fiant medas iscolas, suta-iscolas e traditziones de filosofia buddista in s’India antiga e de s’Edade de Mesu.
Custas traditziones filosòficas ant isvilupadu teorias metafìsicas, polìticas e èticas comente Tao, Yin e Yang, Ren e Li.
Su Neo-confucianèsimu fiat arribadu a dominare su sistema de educatzione durante sa dinastia Song (960-1297), e sas ideas suas fiant serbidas comente base filosòfica de sos esames imperiales pro sa classe de sos istudiosos ufitziales.
Durante sas ùltimas dinastias cinesas comente sa Dinastia Ming (1368-1644) gasi comente in sa dinastia coreana Joseon (1392-1897) unu Neo-Confucianèsimu renovadu ghiadu dae pensadores comente Wang Yangming (1472-1529) fiat devènnidu s’iscola de pensamentu dominante, e fiat promòvidu dae s’istadu imperiale.
In s’era moderna, sos pensadores cinesos ant incorporadu ideas dae sa filosofia otzidentale.
Pro esèmpiu, Su Confucianèsimu nou, ghiadu dae figuras comente Xiong Shili, est devènnida influente a beru.
“Un’àtera tendèntzia in sa filosofia moderna giaponesa fiat sa traditzione de sos “Istùdios Natzionales” (Kokugaku).”
Durante su de 17 sèculos, sa filosofia etiope at isvilupadu una traditzione literaria robusta comente esemplificadu dae Zera Yacob.
Un’àtera caraterìstica de sas visiones de su mundu de sos indìgenos Americanos fiat s’estensione de s’ètica a sas matas e animales non umanos.
Sa teoria de Teotl podet èssere bida comente una forma de panteismu.
Mancari custu, sos raportos de su dipartimentu de educatzione de Istados Unidos dae sos annos 1990 indicant chi pagus fèminas si sunt agatadas in sa filosofia, e ca sa filosofia est unu de sos campos prus pagu proportzionados segundu su gènere in sas Umanidades, cun sas fèminas chi formant carchi cosa tra su 17% e su 30% de sa facultade de filosofia segundu carchi istùdiu.
“Càstia puru “Caraterìsticas e atitùdines de sa dotzèntzia e su personale in sas disciplinas umanìsticas.””
Sas primas chircas suas includint comente bìvere una bida bella e identificare sos istandard de moralidade.
Sos epistemiòlogos esàminant sas fontes putativas de sa connoschèntzia, chi includit s’esperièntzia de pertzetzione, sa resone, sa memòria e sa testimoniàntzia.
Fiat nàschida a su cumintzu de sa filosofia pre-Socràtica e fiat istada formalizada cun Pirro, su fundadore de sa prima iscola otzidentale de iscetitzismu filosòficu.
S’Empirismu ponet ènfasi in s’evidèntzia osservatzionale cun s’esperièntzia sensoriale comente fonte de sa connoschèntzia.
Su ratzionalismu est assotziadu cun una connoschèntzia a priori, chi est indipendente dae s’esperièntzia (comente lògica e matemàtica).
Sa metafìsica includit sa cosmologia, s’istùdiu de su mundu in s’interesa sua, e s’ontologia, s’istùdiu de s’èssere.
S’essentzia est su grupu de atributos chi faghent un’ogetu su chi est fundamentalmente e sena is cales perdet s’identidade sua mentras s’atzidente est una propiedade chi s’ogetu tenet, sena sa cale s’ogetu podet poderare s’identidade sua.
Sigomente su resonu est un’elementu essentziale de totu sas iscièntzias, sas iscièntzias sotziales e sas disciplinas umanìsticas, sa lògica est devènnida un’iscièntzia formale.
New York: Oxford University Press.
In ogni manera, bona parte de sos istudiantes de filosofia acadèmica a pustis contribuit a lege, giornalismu, religione, iscièntzias, polìtica, economia o artes vàrias.
In sa filosofia analìtica, sa filosofia de su limbàgiu chircat sa naturalesa de su limbàgiu, sas relatziones tra limbàgiu, utentes de su limbàgiu e su mundu.
Custos iscritores fiant sighidos dae Ludwig Wittgenstein (Tractatus Logico-Philosophicus), dae su tzìrculu de Vienna, dae sos positivistas lògicos, e dae Willard Van Orman Quine.
At criticadu su cunventzionalismu, ca batiat a sa cunsighèntzia bizarra ca totu podet èssere numenadu in manera cunventzionale cun calesisiat nùmene.
Pro ddu fàghere, at postu in evidèntzia chi sos faeddos e sas frases cumpostas tenent un’iscala de curretesa.
Nointames, a sa fine de su Cràtilu, aiat amìtidu chi carchi cunventzione sotziale puru fiat interessada, e chi bi fiant errores in s’idea chi sos fonemas teniant significados individuales.
At partzidu totu sas cosas in categorias de ispètzias e gèneres.
“De cada manera, sigomente Aristòtele at cunsideradu custas simbillàtzias comente costituidas dae una comunàntzia reale de sa forma, prus a s’ispissu est cunsideradu unu sustenidore de su “realismu moderadu”.”
Custu lektón fiat su significadu (o sentidu) de ogni tèrmine.
Bi fiant paritzos filòsofos de su limbàgiu dignos de nota in su periodu de s’Edade de Mesu.
Sos iscolàsticos de su tempus de s’Edade de Mesu arta, comente Ockham e John Duns Scoto, cunsideraiant sa lògica comente un’iscièntzia sermocinale 8iscièntzia de su limbàgiu).
Sos fenòmenos de s’indeterminadesa e de s’ambiguidade sunt istados analizados in manera intensa, e custu at batidu a un’interessu creschente pro sos problemas relativos a s’impreu de faeddos sincategoremàticos comente e, o, no, si, e ogni.
Sa supositzione de unu tèrmine est s’interpretatzione chi est dada a custu in unu cuntestu ispetzìficu.
Custu ischema de classificatzione est su precursore de sas distintziones modernas tra impreu e mentovu, e tra limbàgiu e metalimbàgiu.
Una parte de sa frase comune est su faeddu lessicale, chi est cumpostu dae nùmenes, verbos e agetivos.
Sa semàntica filosòfica tendit a si cuntzentrare insu printzìpiu de cumpositzionalidade pro ispiegare sa relatzione tra sas partes cun significadu e sas frases intreas.
Est possìbile a impreare su cuntzetu de funtziones pro descrìere prus de isceti comente sos significados lessicales funtzionant: podent èssere impreados puru pro descrìere su significadu de una frase.
“Una funtzione propositzionale est un’operatzione de limbazu chi pigat un’entidade (in custu casu, su caddu) comente un’intrada e produit unu fatu semànticu (pro esèmpiu, sa propositzione chi est rapresentada dae “Su caddu est rùju”).”
S’achirida de su limbazu est una facultade ispetziale de sa mente?
Sa prima est sa prospetiva cumportamentista, chi prescriet chi no isceti sa massa sòlida de su limbazu est imparada, ma est imparada pro cunditzionamentu.
Sos modellos nativistas afirmant chi bi sunt dispositivos ispetzializados in su cherbeddu chi sunt dedicados a s’achirida de su limbazu.
“Sos linguistas Sapir e Whorf ant sugeridu chi su limbazu limitaiat sa mesura in sa chi sos partetzipantes a una “comunidade limbìstica” podent pensare subra tzertos sugetos (un’ipòtesi currisposta in su romanzu de George Orwell 1984).
Su contràriu pretzisu de sa positzione de Sapir-Whorf est sa notzione chi su pensamentu (o, in manera prus ampra, su cuntenutu mentale) tenet sa prioridade subra su limbazu.
Un’àteru argumentu est ca est difìtzile a ispiegare comente signos e sìmbolos in su pabiru podet rapresentare calesisiat cosa significativa francu si carchi genia de significadu no sita infùndidu in issos dae sos cuntenutos de sa mente.
Un’àtera traditzione de filòsofos at proadu a ammustrare ca limbazu e pensamentu sunt coestensivos - ca no b’est manera de ispiegare s’unu sena de s’àteru.
In carchi mesura, sas bases teòricas de sa semàntica cognitiva (chi includint sa notzione de cuadru semànticu) sugerit s’influèntzia de su limbazu subra su pensamentu.
Bi sunt istùdios chi proant ca sas limbas modellant comente sas persones cumprendent sa causalidade.
“In cada manera, sos faeddadores de ispagnolu o giaponesu diat nàrrere in manera probàbile “su vasu s’est segadu a sa sola”.”
Sos faeddadores de ispagnolu e giaponesu no regordaiatn sos agentes de eventos acidentales comente sos faeddadores de inglesu.
In un’istùdiu a sos faeddadores de tedescu e ispagnolu lis pediant de descrìere ogetos chi teniant un’assignatzione de gènere oposta in custas duas limbas.
“Pro descrìere unu “ponte”, chi est feminile in tedescu e maschile in ispagnolu, sos faeddadores de tedescu naraiant “bella”, “elegante”, “fràgile”, “trancuilla”, “bella”, “istinca”, e sos faeddadores de ispagnolu naraiant “mannu”, “periculosu”, “longu”, “robustu” e “artu”.”
Si ogni istranzu fiat amichèvole o ostile fiat determinadu dae carchi caraterìstica sutile ma a sos partetzipantes no lis naraiant cales fiant.
Pro su restu, sos istranzos abarraiant sena nùmene.
Si fiat conclùdidu ca numenare sos ogetos nosi agiudat a los categorizare e memorizare.
Aintru de custa àrea, sos temas includint: sa naturalesa de sa sinonimia, s’orìgine de su significadu matessi, s’imparu nostru de su significadu e sa naturalesa de sa cumpositzione (sa chistione de comente sas unidades de significadu de su limbazu sunt cumpostas de partes prus piticas cun significadu, e comente su significadu de totu est derivadu dae su significadu de sas partes).
Sa teoria ideatzionale de su significadu, a s’ispissu assotziada a s’empirista britànnicu John Locke, afirmat chi sos significados sun rapresentatziones mentales provocadas dae sos signos.
(Càstia puru sa teoria de su limbazu pro imàgines de Wittgenstein).
Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Sa teoria de riferimentu de su significadu, connota colletivamente puru comente esternalismu semànticu, bidit su significadu comente ecuivalente a cussas cosas in su mundu chi in realidade sunt connètidas a sos signos.
Sa formulatzione traditzionale de custa teoria est ca su significadu de una frase est su mètodu suo de verìfica o falsificatzione.
In custa versione, sa cumprensione (e tando su significadu) de una frase cunsistit in s’abilidade de chie ascurtat de reconnòschere sa dimostratzione (matemàtica, empìrica o àteru) de sa beridade de sa frase.
Una teoria pragmàtica de su significadu est calesisiat teoria in sa cale su significadu (o sa cumprensione) de una frase est determinada dae sas cunseguèntzias de s’aplicatzione sua.
Gottlob Frege fiat unu sustenidore de sa teoria de su riferimentu mediadu.
Custu pensamentu est astratu, universale e ogetivu.
Sos referentes sunt sos ogetos in su mundu chi sos faeddos sèberant.
“Issu bidiat nùmenes pròpios de sa genia descrita subra comente “descritziones definidas incurtziadas” (Càstia sa Teoria de sas descritziones).”
Custas frases denotant in su sentidu chi b’est un’ogetu chi currispondet a sa descritzione.
Pro Frege, cada espressione de riferimentu tenet tanti unu sentidu chi unu referente.
Mancari bi siant diferèntzias tra sas ideas de Frege e Russell, in generale sunt postos a pare comente descritivistas subra sos nùmene pròpios.
“Cunsidera su nùmene Aristòtele e sas descritziones “s’istudiante prus mannu de Platone”, “su fundadore de sa lògica” e “su maistru de Alisandru”.”
Diat pòdere èssere esìstidu e non èssere connotu pro nudda dae sa posteridade o diat pòdere èssere mortu in s’infàntzia.
Ma custu est contra intuitivu in manera profunda.
Sas dimandas naschent in manera inevitàbile subra argumentos a inghìriu.
David Kellogg Lewis at propostu una rèplica significativa a sa prima dimanda esponende s’idea chi una cunventzione est una regolaridade de conduta chi si alimentat a sa sola in manera ratzionale.
Noam Chomsky at propostu chi s’istùdiu de su limbazu diat pòdere èssere fatu in tèrminos de I-Language, o limbazu internu de sas persones.
Una fonte frutuosa de chirca interessat s’istùdiu in sas cunditziones sotziales chi dant orìgine, o sunt assotziadas cun sos significados e sas limbas.
Sas presuntziones chi sustenent dogna idea teorètica sunt de interessu pro su filòsofu de su limbazu.
Sa retòrica est s’istùdiu de sos faeddos particulares chi sas persones impreant pro otènnere s’efetu emotzionale e ratzione curretu in chie ascurtat, siat pro cumbìnchere, provocare, si fàghere apretziare, o imparare.
Tenet aplicatziones puru in s’istùdiu e interpretatzione de sa lege, e agiudat a dare un’idea de su cuntzetu lògicu de su domìniu de su discursu.
“S’idea de su limbazu a s’ispissu est ligada cun cussa de lògica in su sentidu grecu de “logos”, chi bolet nàrrere discursu o dialètica.!
Heidegger cumbinat sa fenomenologia cun s’ermenèutica de Wilhelm Dilthey.
Pro esèmpiu, Sein (èssere), su faeddu matessi, est prenu de significados mùltiplos.
“Heidegger afirmat chi s’iscritura est isceti unu suplementu a su discursu, ca sos letores puru fràigant o contribuint a su discursu issoro leghende”.
“In Beridade e Mètodu, Gadamer descriet su limbazu comente “su mèdiu in su cale sa cumprensione e s’acòrdiu sustantivos tenent logu tra duas persones.
“Paul Ricoeur, pro s’àtera parte, at propostu un’ermenèutica chi, torrende•si a connètere a su sentidu grecu originale de su tèrmine, at enfatizadu s’iscoberta de significados cuados in sos tèrminos ambiguos (o sìmbolos) de su libazu ordinàriu.”
Custu lis permitit de pigare vantàgiu e manipulare in manera eficatze su mundu esternu pro creare unu significadu pro issos etotu e trasmìtere custu significadu a sos àteros.
Carchi figura importante in s’istòria de sa semiòtica est Charls Sanders Peirce, Roland Barthes e Roman Jakobson.
Su romanticismu de su de 19 sèculos enfatizaiat s’atzione umana e s’arbìtriu lìberu in su fràigu de su significadu.
Sas ideas umanìsticas sunt isfidadas dae sas teorias biològicas de su limbazu chi cunsiderant sas limbas comente fenòmenos naturales.
In su Neo-Darwinismu, Richard Dawkins e àteros sustenidores de sas teorias de sos replicadores culturales cunsiderant sas limbas comente populatziones de virus mentales.
“Calecunu at naradu chi s’espressione indicat carchi universale astratto reale in su mundu numenadu “rocas”.”
“Su tema inoghe podet èssere ispiegadu si esaminamus sa propositzione “Sòcrate est un’òmine”.”
Custas duas cosas si connetent in carchi manera o si subraponent.
“Un’àtera prospetiva est de cunsiderare “òmine” comente una propiedade de s’entidade “Sòcrate”.”
Calecunu de sos partetzipantes prus de importu de custa traditzione de semàntica formale includit Tarski, Carnap, Richard Montague e Donald Davidson.
Issos no creiant chi sas dimensiones sotziales e pràticas de su significadu limbìsticu podiant èssere caturadas dae perunu tentativu de formalizatzione impreende sas ainas de sa lògica.
Medas de sas ideas suas sunt istadas suspidas dae teòricos comente Kent Bach, Robert Brandom, Paul Horwich e Stephen Neale.
In Faeddu e Ogetu, Quine pregontat a sos letores de imaginare una situatzione in sa chi depent afrontare unu grupu de persones indìgenas mai documentadu prima in ue depent proare a dare unu sentidu a sas afirmatziones e gestos chi sos cumponentes faghent.
Totu su chi podet èssere fatu est de esaminare s’afirmatzione comente una parte de sa conduta limbìstica generale de sa persone e tando impreare custas osservatziones pro interpretare su significadu de totu sas àteras afirmatziones.
Pro Quine, comente pro Wittgenstein e Austin, su significadu no est una cosa chi est assotziada cun unu faeddu o frase sìngula, ma est prus a prestus una cosa chi, si podet èssere atribuidu mai, podet èssere atribuidu isceti a una limba intrea.
“Sas istàntzias ispetzìficas de indeterminadesa chi prus interessant sos filòsofos de su limbazu sunt cussa in ue s’esistèntzia de “casos lìmite” faghet pàrrere impossiìbile a nàrrere si su predicadu est beru o flasu.”
Sa filosofia de sa matemàtica est su setore de sa filosofia chi istùdiat sos presupostos, sos fundamentos e sas implicaduras de sa matemàtica.
In dies de oe, b’at filòsofos de sa matemàtica chi tenent s’obietivu de dare contributos a custa forma de chirca e de sos produtos suos gasi comente sunt, mentras chi àteros ponent in evidèntzia su rolu pro sese etotu, chi lompet prus a in antis de un’interpretada simpre de s’anàlisi crìtica.
Sa filosofia de sa matemàtica greca at tentu influèntzias fortes dae sos istùdios issoro de sa geometria.
"Tando, pro nàrrere, su 3 rapresentaiat unu tzertu muntone de unidades, pro custu non fiat unu nùmeru ""de a beru""."
Custas primas ideas grecas de sos nùmeros si sunt bortuladas cun s’iscoberta de s’irratzionalidade de sa raighina cuadrada de duos.
Cunforma a sa paristòria, sos cumpàngios pitagòricos fiant abarrados tantu traumatizados dae custa iscoeberta chi aiant ochidu a Ippaso pro l’impedire de isparghinare s’idea erètica sua.
"Est un’indevìngiu fundudu pro chi a una banda sas beridades matemàticas paret chi tèngiant un’evitabilidade cumbinchente, ma a s’àtera banda s’orìgine de sa ""beridosidade"" abarrat istraviadora."
In custu tempus nche sunt essidas a pizu tres iscolas, formalismu, intuitzionismu e logitzismu, in parte in risposta su pensamentu semper prus ispainadu chi sa matemàtica gasi comente fiat, e in particulare s’anàlisi, no èsseret a su livellu de sos istandard de tzertesa e rigore chi si cunsideraiant iscontados.
In su cursu de su sèculu, s’interesse initziale si fiat illargadu a un’esploratzione aberta de sos assiomas fundamentales de sa matemàtica, essende chi s’acostamentu assiomàticu si fiat cunsideradu comente iscontadu dae sos tempos de Euclide cara a su 300 a.C. comente sa base naturale de sa matemàtica.
In matemàtica, comente in fìsica, fiant istupadas ideas noas e ispantosas e fiant arrivende càmbios de importu.
"Non penso chi sas dificultades chi oe agatat sa filosofia cun sa matemàtica clàssica siant dificultades autènticas; e penso chi sas interpretadas filosòficas de sa matemàtica chi nos oferint dae totue siant isballiadas, e chi ""s'interpretada filosòfica"" siat pròpiu su chi non serbit a sa matemàtica."
Medas de sos traballadores de sa matemàtica sunt istados matemàticos realistas; cunsiderant a issos etotu comente sos chi ant iscobertu sos ogetos naturales.
Carchi printzìpiu (pro nàrrere, pro duos ogetos b’at una regorta de ogetos chi si cumponet in manera pretzisa de cussos duos ogetos) si diat pòdere bìdere deretu che a beru, ma s’ipòtesi de su continuum si diat pòdere rivelare indetzidìbile subra de sa base de cussos printzìpios etotu.
Siat sa gruta de Platone siat su platonismu tenent ligàmenes significativos, non superfitziales ebbia, ca sas ideas de Platone las at antitzipadas e forsis influentzadas sos pitagòricos populares a beru de sa Grètzia antiga, chi creiant chi su mundu èsseret, in su sentidu pretzisu, generadu dae nùmeros.
Custa bisione assimìgiat a medas cosas chi Husserl at naradu subra de sa matemàtica, e sustenet s'idea de Kant chi sa matemàtica est sintètica a priori.)
Su platonismu integrale est una variante moderna de su platonismu, in reatzione a su fatu chi insiemes diversos de entidades matemàticas si podent dimustrare comente esistentes cunforma a sos assiomas e a sas règulas de inferèntzia usados (pro nàrrere, sa lege Tertium non datur e s’assioma de su sèberu).
Su realismu de sa teoria de sos insiemes (fintzas platonismu de sa teoria de sos insiemes), una positzione defensada dae Penelope Maddy, est s’opinione pro chi sa teoria de sos insiemes pertocat un’universu ùnicu de insiemes.
"Ant atribuidu s’ispropòsitu a sa ""tzircularidade vitziosa"" e ant fraigadu cussa chi ant numenadu sa teoria de sos tipos ramificada pro li pònnere fronte."
Fintzas Russell aiat naradu chi custu assioma non faghiat parte de sa lògica.
Frege at rechertu sa legge fundamentale V pro pòdere dare una definitzione esplìtzita de sos nùmeros, ma totu sas propiedades de sos nùmeros podent èssere derivadas dae su printzìpiu de Hume.
Ma li permitit a su traballadore matemàticu de sighire cun su traballu suo e lassare cussos problemas a su filòsofu e a s’iscentziadu.
"S’obietivu de Hilbert fiat su de dimustrare sa coerèntzia de sos sistemas matemàticos moende dae s’assuntu chi sa ""aritmetica finitària"" (unu sutasistema de s’aritmetica usuale de sos nùmeros intreos positivos, seberadu pro èssere cuntrastadu dae su puntu de bista filosòficu) fiat coerente."
Tando, pro dimustrare chi cale si siat sistema assiomàticu de sa matemàtica difatis est coerente, prima de totu tocat de assùmere sa coerèntzia de unu sistema de sa matemàtica chi est in carchi manera prus forte de su sistema chi si depet dimustrare coerente.
Àteros formalistas, comente Rudolf Carnap, Alfred Tarski e Haskell Curry, cunsideraiant sa matemàtica comente sa chirca subra de sos sistemas assiomàticos formales.
Prus giogos istudiamus, mezus est.
Sa crìtica printzipale a su formalismu est chi sas ideas matemàticas efetivas chi òcupant a sos matemàticos sunt a tesu meda dae sos giogos de manigiadura de sas istringas mentovados in subra.
Brouwer, su fundadore de su movimentu, susteniat chi sos ogetos matemàticos naschent dae sas formas a priori de sas volitziones chi informat sa pertzetzione de sos ogetos empìricos.
S’assioma de su sèberu est refudadu fintzas in sa majoria de sas teorias de sos insiemes intuitzionìsticas, mancari in carchi versione siat atzetadu.
In custa bisione, sa matemàtica est una faina de s’intuitzione umana, no unu giogu de sìmbulos sena sentidu.
A sa matessi manera totu sos àteros nùmeros intreos sunt definidos dae sas positziones issoro in un’istrutura, sa lìnia de sos nùmeros.
Mancari gasi, s’afirmada tzentrale sua si riferitu petzi a ite genia de entidade est un’ogetu matemàticu, no a cale genia de esistèntzia tenent sos ogetos o sas istruturas matemàticas (non, in àteras paràulas, a s’ontologia issoro).
Si creet chi sas istruturas tèngiant un’esistèntzia reale ma astrata e non materiale.
Si creet chi sas istruturas esistant in sa medida in chi carchi sistema cuncretu las ispiegat.
Comente su nominalismu, s’acostamentu post rem negat s’esistèntzia de ogetos matemàticos astratos cun propiedades diversas dae sa positzione issoro in un’istrutura de relatziones.
Si creet chi sa matemàtica non siat universale e chi no esistat in perunu sentidu reale, francu chi in su cherbeddu umanu.
Mancari gasi, sa conca umana non rechedet nudda de ispetziale de sa realidade o de sos acostamentos a issa fraigados dae sa matemàtica.
S’analizu prus atzessìbile, famadu e nòdidu de custa prospetiva est Dae ue nde benet sa matemàtica, de George Lakoff e Rafael E. Núñez.
"Franklin, James (2014), ""An Aristotelian Realist Philosophy of Mathematics"", Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), ""Mathematics as a science of non-abstract reality: Aristotelian realist philosophies of mathematics", "Foundations of Science 25."
Fintzas s’aritmètica euclidea isvilupada dae John Penn Mayberry in su libru The Foundations of Mathematics in the Theory of Sets est parte de sa traditzione realista aristotèlica.
"Edmund Husserl, in su primu volume de Chircas lògicas, numenadu ""Prolegomenos a una lògica pura"", aiat criticadu meda su psicologismu e aiat chircadu de si nd’istesiare."
Est a nàrrere, dae chi sa fìsica tenet bisòngiu de faeddare de eletrones pro nàrrere pro ite sas lampadinas si cumportant comente si cumportant, tando sos eletrones depent esìstere.
Afirmat chi s’esistèntzias de entidades matemàticas comente s’ispiegatzione mezus de s’esperièntzia, bogande·li gasi a sa matemàtica sa diversidade dae àteras sièntzias.
Custu est crèschidu dae s’afirmada semper prus populare de sa fine de su sèculu 20 chi perunu fundamentu de sa matemàtica diat pòdere èssere mai dimustradu chi esistat.
Un’argumentu matemàticu podet trasmìtere falsidades dae sa concrusione a sas premissas, gasi comente podet trasmìtere veridades dae sas premissas a sa concrusione.
At dadu un’argumentada detalliada de custu in New Directions.
Si sa matemàtica est empìrica comente sas àteras sièntzias, tando custu sugerit chi sos resurtados suos sunt ateretantu faddìbiles che a cussos issoro, e ateretantu casuales.
Pro una filosofia de sa matemàtica chi tentat de passare carchi mèngua de sos acostamentos de Quine e Gödel, pighende dae sos puntos de bista de cada unu, est a bìdere Realismu in matemàtica de Penelope Maddy.
"Est cumintzadu cun sa ""intermediatzione"" de sos assiomas de Hilbert pro caraterizare s’ispàtziu sena de lu coordinare, e luegu at annantu relatziones in prus intre sos puntos pro fàghere su traballu fatu in antis dae sos campos vetoriales."
Dae custa ispiegatzione, non b’at problemas metafìsicos o epistemològicos ispetziales de sa matemàtica.
"Mancari gasi, mentras chi dae una bisione empirista s’avaloramentu est comente unu paragone cun sa ""realidade"", sos costrutivistas sotziales ponent in evidèntzia chi sa diretzione de sa chirca matemàtica est detada dae sas modas de su grupu sotziale chi la ponet in pràtica o dae sos bisòngios de sa sotziedade chi la finàntziat."
Ma sos costrutivistas sotziales afirmant chi sa matemàtica est difatis fundada subra de dudas mannas: cun sa crèschida de sa pràtica matemàtica, s’istadu de sa matemàtica de in antis est dudosu, e est curretu in sa medida in chi si rechedet o si disìgiat dae sa comunidade matemàtica atuale.
Sa natura sotziale de sa matemàtica est evidentziada in sas sutaculturas suas.
"Sos costrutivistas sotziales bident su protzessu de ""fàghere matemàtica"" che a sa creatzione reale de su sentidu, mentras chi sos realistas sotziales bident una mèngua in sa capatzidade umana de astratzione, o in s’inclinatzione cognitiva de sos umanos, o in s’intellighèntzia colletiva de sos matemàticos, chi impedint sa cumprensione de un’universu reale de ogetos matemàticos."
Prus de reghente Paul Ernest at formuladu in manera esplìtzita una filosofia sotziale costrutivista de sa matemàtica.
Pro nàrrere, sas ainas de sa linguìstica non si podent aplicare in generale a sos sistemas de sìmbulos de sa matemàtica, est a nàrrere, sa matemàtica s’istùdiat in manera diferente meda dae sos àteros limbàgios.
Mancari gasi, sos mètodos isvilupados dae Frege e Tarski pro s’istùdiu de su limbàgiu matemàticu si sunt ispaniados medas dae su dischente de Tarski, Richard Montague, e dae àteros linguistas chi traballant cun sa semàntica formale pro mustrare chi sa diferèntzia intre limbàgiu matemàticu e limbàgiu naturale diat pòdere èssere prus mìnima de su chi paret.
"S’afirmada che ""totus"" sas identidades postuladas in sas teorias sientìficas, incluidos sos nùmeros, si diant dèpere atzetare comente reales est giustificada dae s’olismu epistemològicu."
Field at isvilupadu su puntu de bista suo in su fintzionalismu.
Sa tesi si basat subra de s’idea chi si podet dare un’ispiegatzione naturalìstica soddisfaghente de sos protzessos de sos pensamentos in tèrmines de protzessos tzelebrales a su resonu matemàticu paris cun totu su restu.
Un’àtera lìnia de defensa est cussa de sustènnere chi sos ogetos astratos sunt rilevantes pro su resonu matemàticu in una manera chi no est casuale, e non cunforme a sa pertzetzione.
Pro fàghere un’esempru, frunint duas proas de s’irratzionalidade de .
"Paul Erdős fiat nòdidu pro su cuntzetu suo de unu ""Libru"" ipotèticu chi cunteniat sas proas matemàticas prus elegantes o bellas."
A sa matessi manera, però, sos filòsofos de sa matemàtica ant chircadu de caraterizare su chi faghet chi una proa siat prus disigiàbile de un’àtera cando ambas sunt bàlidas dae su puntu de bista lògicu.
Sa filosofia de sa mente est una branca de sa filosofia chi istùdiat s’ontologia e sa natura de sa mente e de sa relatzione sua cun su corpus.
Su dualismu e su monismu sunt sas duas iscolas de pensamentu prus de importu de sa chistione mente-corpus, mancari nde siant essidas a pizu opiniones isfumadas chi non s’adatant in manera pretzisa cun s’una o cun s’àtera categoria.
"Hart, W.D. (1996) ""Dualism"", in Samuel Guttenplan (org) A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford, 265-7."
Pinel, J. Psychobiology, (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) Su sese sinàpticu: comente su cherbeddu nostru nos fàghet diventare chie semus, New York:Viking Penguin.
"Psychological Predicates"", in W. H. Capitan e D. D. Merrill, eds.,"
Segundu, sos istados intentzionales de cussèntzia non tenent sentidu pro su fisicalismu non ridutivu.
Su disìgiu de una persone pro una fita de pizza, pro nàrrere, at a fàghere chi cussa persone moat su corpus suo in una manera ispetzìfica e in una diretzione ispetzìfica pro otènnere su chi cheret.
"Robinson, H. (1983): ""Dualismu aristotèlicu"", Oxford Studies in Ancient Philosophy 1, 123-44."
Est agiumai seguru chi diant negare chi sa mente est semplitzemente su cherbeddu, o a su contràriu, afirmente s'idea chi si tratat de un’entidade ontològica sola tropu mecanitzìstica o non cumprensìbile.
Tando, pro nàrrere, una persona podet dimandare in manera contista ite li faghet unu pòddighe brusiadu, o comente aparesset unu chelu biaitu, o comente sonat una mùsica bella pro una persone.
In custos eventos de sa mente bi sunt qualia chi parent malos a beru a reduire a carchi cosa de fìsicu.
Tandu su dualismu depet ispiegare comente sa cussèntzia interessat sa realidade fìsica.
Mancari gasi, sa connoschèntzia l’imparamus resonende dae sa base a sa cunsighèntzia.
S’idea de base est chi una persone podet immaginare su corpus suo, e tando cuntzepire s’esistèntzia de su corpus suo, sena chi perunu istadu cussente siat assotziadu a custu corpus.
Àteros comente Dennett ant afirmadu chi sa notzione de zombie filosòficu est unu cuntzetu incoerente, o non probàbile.
Est s’opinione chi sos istados mentales, comente sos creimentos e sos disìgios, in manera causale si cunditzionant a pare cun sos istados fìsicos.
"Sa tesi de Cartèsiu dipendet dae sa premissa chi su chi Seth creet chi siant ideas ""craras e distintas"" in sa mente sua siant beras pro fortza."
Cambridge, MA: MIT Press (Bradford) Pro nàrrere, Joseph Agassi sugerit chi paritzas iscobertas iscientìficas fatas dae su cumintzu de su sèculu 20 ant minadu s’idea de un’atzessu privilegiadu a sas ideas de sos individuos.
Custu puntu de bista l’at difèndidu in particulare Gottfried Leibniz.
Custas propiedades emergentes tenent un’istatus ontològicu indipendente e non si podent riduire a, o ispegare in tèrmines de, su substratu fìsicu dae ue nde essint a pizu.
S'epifenomenalismu est una dotrina formulada pro sa prima borta dae Thomas Henry Huxley.
Custu puntu de bista l’at difèndidu Frank Jackson.
Su panpsichismu est sa bisione chi totu sa matèria tenet unu caràtere mentale, o, in alternativa, totu sos ogetos tenent unu tzentru unificadu de esperièntzia o puntu de bista.
"Un’esempru de custos grados ispajados de libertade est dadu dae Allan Wallace chi notat chi est ""evidente dae su puntu de bista isperimentale chi una persona podet èssere incòmoda cun su fìsicu suo—pro nàrrere, durante un’allenada fadigosa —si s’intendet allegra; a su contràriu, podet èssere trambuliada e in su mentras èssere còmoda cun su fìsicu""."
Sos istados de sa mente podent cajonare càmbios in sos istados de su fìsicu e a s’imbesse.
Su dualismu de s’esperièntzia est atzetadu comente ischema cuntzetuale de su buddismu Madhyamaka.
Refudente s’esistèntzia de sese indipendente de totu sos fenòmenos chi cumponent su mundu de s’esperièntzia nostra, sa bisione Madhyamaka s’istèsiat siat dae su dualismu de sustàntzia de Cartèsiu siat dae su monismu de sustàntzia, est a nàrrere su fisicalismu, chi est caraterìsticu de sa sièntzia moderna.
Difatis, su fisicalismu, o s'idea chi sa matèria siat sa sola sostàntzia fundamentale de sa realidade, est refudadu a craru dae su buddismu.
Mentras chi sos primos de sòlitu tenent massa, positzione, lestresa, forma, mannària e medas àteros atributos fìsicos, custos pro su prus non sunt caraterìsticos de sos fenòmenos de sa mente.
Sa natura fundamentalmente ispajada de sa realidade est istada tzentrale in sas formas de filosofias orientales pro prus de duos millènnios.
Su monismu fisicalista afirmat chi sa sola sustàntzia chi esistit est fìsica, in carchi sentidu de custa paràula chi at a èssere craridu dae sa sièntzia mezus nostra.
Mancari s’idealismu puru, comente cussu de George Berkeley, non siat comune in sa filosofia otzidentale de oe, una variante prus sofisticada numenada panpsichismu, cunforma a sa chi s’esperièntzia e sas propiedades de sa mente podent èssere a sa base de s’esperièntzia e de sas propiedades fìsicas, l’ant sustènnida filòsofos comente Alfred North Whitehead e David Ray Griffin.
Una tertza possibilidade est cussa de atzetare s’esistèntzia de una sustàntzia de base chi no est fìsica nene de sa mente.
Sas relatziones introspetivas de sa vida mentale interiore de una persone non sunt sugetas a un’anàlisi atenta de coidadu e non si podent usare pro formare generalizatziones preditivas.
In manera parallela a custos isvilupos in psicologia, ant isvilupadu unu cumportamentismu filosòficu (a bortas numenadu cumportamentismu lògicu).
Custos filòsofos ant resonadu chi, si sos istados de sa mente sunt carchi cosa de materiale, ma non de cumportamentu, tando est probàbile chi sos istados de sa mente siant che pare a sos istados internos de su cherbeddu.
Cunforma a sa teoria de s’identidade simbòlica, su fatu chi unu tzertu istadu de su cherbeddu siat ligadu a un’istadu de sa mente ebbia de una persone non depet chèrrere nàrrere chi bi siat un’acapiadura assoluta intre sas genias de istados de sa mente e sas genias de istados de su cherbeddu.
Infines, s’idea de Wittgenstein de su significadu che a usu at batidu a una versione de su funtzionalismu comente teoria de su significadu, isvilupada in prus dae Wilfrid Sellars e Gilbert Harman.
Tando, sa dimanda est si podet galu esìstere unu fiscalismu non ridutivu.
"Davidson usat sa tesi de sa supervenièntzia: sos istados de sa mente subrabivent a sos istados fìsicos, ma non si podent atribuire a cussos. """
Su cherbeddu sighit a in antis dae unu momentu a s’àteru de su tempus; tando su cherbeddu tenet un’identidade tràmite su tempus.
Un'assimizu de su sese o de s’io diat èssere su fogu de una fiamma de un’istiàrica.
Sa fiamma ammustrat una genia de continuidade in su sentidu chi s’istiàrica non s’istudat in su mentras chi brùsiat, ma a beru non b’at peruna identidade de sa fiamma dae unu momentu a s’àteru in su tempus.
A sa matessi manera, est un'illusione chi unu siat su matessi individuu chi est intradu in sa classe custu manzanu.
Custu est anàlogu a sas propiedades fìsicas de su cherbeddu chi gènerant un’istadu de sa mente.
Sos Churchland a s’ispissu invocant su destinu de àterias teorias e ontologias populares isbagliadas chi sunt nàschidas in su cursu de s’istòria.
Carchi filòsofu afirmat chi custu est ca in suta b’at una confusione de cuntzetos.
Prus a prestu si diat dèpere semplitzemente atzetare chi s’esperièntzia umana si podet descrìere in maneras diversas, pro nàrrere, in unu vocabulàriu de sa mente e in unu biològicu.
Su cherbeddu est petzi su cuntestu isbagliadu pro s’usu de su vocabulàriu de sa mente; sa chirca de sos istados mentales de su cherbeddu tando est una faddina de categoria o un’ispètzia de ingànnia de su resonu.
E est caraterìsticu de un’istadu de sa mente chi apat carchi calidade esperientziale, pro nàrrere, su dolore, chi fèrgiat.
S’esistèntzia de eventos tzelebrales etotu non podet ispiegare pro ite s’acumpanzant de custas esperièntzias cualitativas chi li currispondent.
Custu derivat dae unu presupostu subra de sa possibilidade de ispiegatziones ridutivas.
Su filòsofu tedescu de su sèculu 20 Martin Heidegger at criticadu sos presupostos ontològicos a sa base de unu modellu ridutivu, e at afirmadu chi fiat impossìbile a dare unu sentidu a s’esperièntzia in custos tèrmines.
A custu problema de ispiegare sos caràteres introspetivos in prima persone de sos istados de sa mente e de sa cussèntzia in generale in tèrmines de neurosièntzias cuantitativas in tertza persona li narant divàriu esplicativu.
Pertocat duas categorias seberadas e s’una non si podet riduire a s’àtera.
Pro Nagel, sa sièntzia galu no est bona a ispiegare s’esperièntzia sogetiva ca galu no est cròmpida a su livellu o a sa genia de connoschèntzia chi li serbit.
Custa propiedade de sos istados de sa mente ìmplicat chi tenent cuntenutos e referentes semànticos e tando si li podent assignare balores de veridade.
Ma sas ideas o sos giudìtzios de sa mente sunt beros o falsos, tando comente est chi sos estados de sa mente (ideas o giudìtzios) podent èssere protzessos naturales?
Si su fatu est beru, tando s’idea est bera, si nono est falsa.
Dae chi sos protzessos de sa mente sunt ligados in manera ìntima a sos protzessos de su corpus, sas descritziones chi sas sièntzias naturales frunint de sos èsseres umanos sunt de importu pro sa filosofia de sa mente.
In su campu de sa neurobiologia, b’at medas sutadisciplinas chi s’òcupant de sas relatziones intre istados e protzessos mentales e fìsicos: Sa neurofisiologia sensoriale istùdiat sa relatzione intre sos protzessos de pertzetzione e istimulatzione.
Infines, sa biologia evolutiva istùdiat sas orìgines e s’isvilupu de su sistema nervosu umanu e, in sa medida in chi custu est sa base de sa mente, descriet fintzas s’isvilupu ontogenèticu e filogenèticu de sos fenòmenos de sa mente, moende dae sas fases issoro prus primitivas.
Un’esempru simpre est sa multiplicatzione.
Custa dimanda l’ant bogada a pizu medas dibatas filosòficas pro càusa de sas chircas in su campu de s’intellighèntzia artifitziale (IA).
S’obietivu de s'IA forte, a su contràriu, est un’elaboradore cun sa cussèntzia simizante a cussa de sos èsseres umanos.
Sa proa de Turing at retzidu crìticas medas, intre chi sa prus famada forsis est s’esperimentu de pensamentu de s’aposentu tzinesu formuladu dae Searle.
Sa psicologia istùdiat sas leges chi ligant custos istados de sa mente a pare o cun sos istìmulos de intrada e de essida de s’organismu imanu.
Una lege de sa psicologia de sas formas narat chi sos ogetos chi si moent in sa matessi diretzione sunt intesos comente ligados a pare.
Includet sa chirca subra de s’intellighèntzia e su cumportamentu, mescamente subra de comente s’informatzione si rapresentat s’elàborat e si trasformat (in facultades comente sa pertzetzione, su limbàgiu, sa memòria, su resonu e s’emotzione) in sos sistemas nervosos (de umanos o àteros animales) e de sas màchinas (pro nàrrere, sos elaboradores).
Mancari gasi, s’òpera de Hegel est diferente a beru dae s’istile de sa filosofia de sa mente anglo-americana.
Sa fenomenologia, fundada dae Edmund Husserl, si cuntzentrat in sos cuntenutos de sa mente umana (bide noema) e in comente sos protzessos dant forma a sas esperièntzias nostras.
Custu est su casu de sos deterministas materialistas.
Calicunu batit custu resonu prus a tesu: sas persones non podent determinare a sa sola su chi cherent e su chi faghent.
"Chie cuncordat cun custa positzione sugerit chi sa dimanda "Lìberos semus?"""
No est pretzisa pro identificare sa libertade cun indeterminatzione.
Su compatibilista prus de importu in s’istòria de sa filosofia est istadu David Hume.
Custos filòsofos afirmant chi su cursu de su mundu est o a) non de su totu determinadu dae sa lege naturale, ue sa lege naturale est intertzetada dae un’agentzia fisicamente indipendente, b) determinadu dae sa lege naturale indeterminìstica ebbia, o c) determinadu dae sa lege naturale indeterminìstica in lìnia cun s’isfortzu sogetivu de s’agentzia fisicamente non riduìbile.
Afirmaiant comente aporridu in fatu: si sa voluntade nostra no est determinada dae nudda, tando disigiamus su chi disigiamus pro casu.
S’idea de unu sese comente nùcleu essentziale immudàbile derivat dae s’idea de un’ànima non materiale.
Mantranga, s’òrganu printzipale de guvernu de custos istados, fiat cumpostu dae su Re, Primu Ministru, Cumandante in capu a s’esèrtzitu, Satzerdote Summu de su Re.
S’Arthashastra frunit unu torracontu de iscièntzia de sa polìtica pro unu sovranu sàbiu, sas polìticas pro sos afàrios istranzos e sa gherra, de su sistema de un’istadu de ispionazu e s’istabilidade econòmica de s’istadu.
Sas filosofias mannas durante su periodu, Confucianèsimu, Legalismu, Mohismu, Agrarianismu e Taoismu, cada una teniat una parte polìtica in sas iscolas filosòficas issoro.
Su legalismu susteniat unu guvernu autoritàriu basadu in punitziones e leges draconianas.
“A sa fine de s’ùltimu periodu antigu, de cada manera, s’idea “traditzionalista” Asharita de s’Islam in generale aiat triunfadu.
De cada manera, in su pensamentu otzidentale, in generale si suponet chi fiat un’àrea ispetzìfica, particulare pro sos filòsofos mannos de s’Islam: l-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), İbn Sina (Avicenna), Ibn Bajjah (Avempace) e Ibn Rushd (Averroè).
Pro esèmpiu, sas ideas de sos Khawarij in sos primos annos de s’istòria islàmica subra Khilafa e Ummah, o cussa de s’Islam isciita subra su cuntzetu de Imamah sunt cunsideradas proas de pensamentu polìticu.
S’Aristotelismu fiat fioridu cando s’Edade de oro islàmica aiat bidu nàschere sa sighidura de sos filòsofos peripatèticos chi aiant aplicadu sas ideas de Aristòtele in su cuntestu de su mundu islàmicu.
“Àteros filòsofos polìticos rilevantes de su tempus includint Nizam al-Mulk, un’istudiosu persianu e visir de s’Impèriu Seljuq chi aiat cumpostu su Siyasatnama, o su “Libru de su Guvernu”.”
Fortzis su filòsofu polìticu prus influente de s’Europa de s’Edade de mesu est istadu Santu Tomasu de Acuinu chi at agiudadu a torrare a introduire sos traballos de Aristòtele, chi fiat istadu trasmìtidu isceti a s’Europa Catòlica pro s’Ispagna Musulmana, paris cun sos comentàrios de Averroè.
Àteros, comente Nicole Oresme in su Libru de Polìtica suo, refudad in manera categòrica custu deretu de nche bogare unu guvernante ingiustu.
Custu traballu, comente Sos Discursos, un’anàlisi rigorosa de s’antighidade clàssica, aiat fatu meda pro influentzare su pensamentu polìticu modernu in Otzidente.
In cada manera, Machiavelli presentat un’idea de sa polìtica pragmàtica e in carchi manera cunseguentzialista, pro sa cale su bene e su male sunt mèdios simpres impreados pro lòmpere a unu fine- pro esèmpiu, s’achirida e su mantenimentu de su podere assolutu.
Custos teòricos fiant ghiados dae duas dimandas de base: una, pro cale deretu o bisòngiu sos pòpulos formant sos istados; duas, cale diat èssere sa forma mègius pro un’istadu.
“Su tèrmine “guvernu” si diat refèrrere a unu grupu ispetzìficu de persones chi ant ocupadu sas istitutziones de s’istadu e creant sas leges e sos òrdines a sos chi sas persones, issos inclùdidos, diant èssere vinculadas.”
Podet èssere intèndidu puru comente s’idea de su mercadu lìberu aplicada a su cummèrtziu internatzionale.
Su crìticu prus ischetu de sa crèsia in Frància est istadu François Marie Arouet de Voltaire, figura rapresentativa de s’illuminismu.
“S’ùnicu rimpiantu meu morrende•mi est ca no ti potzu agiudare in custa impresa nòbile, sa prus bella e rispetàbile chi sa mente umana podet indicare”.”
Locke depiat confutare sa teoria polìtica fundada in manera paterna de Sir Robert Filmer in favore de unu sistema natura basada in sa naturalesa in unu sistema particulare dadu.
A diferèntzia de sa visione preponderante de Tomasu de Aquinu subra sa salvesa de s’anima dae su pecadu originale, Locke pensat chi sa mente umana naschet in custu mundu comente tabula rasa.
Mancari si potzat èssere preocupados pro sos lìmites a sa libertade pro parte de monarcas o aristocràticos benèvolos, sa preocupatzione traditzionale est chi cando sos guvernantes sunt politicamente responsàbiles cun sos guvernados, issos ant a guvernare pro s’interessu issoro, prus che pro s’interessu de sos guvernados.
Sa giustìtzia implicat doveres chi sunt doveres perfetos - est a nàrrere, chi sunt vinculados a sos deretos.
Issu impreat Subra sa libertade pro discutire s’egualidade de gènere in sa sotziedade.
Sa Libertade de sos Antigos fiat sa libertade republicana partetzipativa, chi at dadu a sos tzitadinos su deretu de influentzare in manera dereta sa polìtica cun dibàtidos e votos in assemblea pùblica.
Sa Libertade Antiga fiat puru limitada a sotziedades piticas e omogèneas, in sas cales sas persones podiant èssere regortas a pare in manera cumbeniente in unu logu pro s’ocupare de afàrios pùblicos.
In càmbiu, sos votantes diant elègere sos rapresentantes, chi diant deliberare in su Parlamentu a nùmene de su pòpulu e diant sarvare sos tzitadinos de s’implicatzione polìtica cuotidiana.
In su Leviatanu, Hobbes esponit sa dotrina sua subra sa fundatzione de sos istados e guvernos legìtimos e sa creatzione de un’iscièntzia ogetiva de sa moralidade.
In cussu istadu, ogni persone diat tènnere deretu, o lissèntzia, a totu in su mundu.
Publicadu in su 1762, est devènnidu unu de sos traballos prus influente de filosofia polìtica in sa traditzione otzidentale.
“Cussos chi si cunsiderant meres de sos àteros a beru sunt isclavos prus mannos de issos”.”
Sa revolutzione industriale at produidu una revolutzione parallela in su pensamentu polìticu.
In su de 19 sèculos, s’est isvilupadu su Marxismu, e su sotzialismu in generale at otentu unu suportu populare creschente, pro bona parte de sa classe traballadora urbana.
A diferèntzia de Marx chi creiat in su materialismu istòricu, Hegel creiat in sa Fenomenologia de s’Ispìritu.
In su mundu anglo-Americanu, s’anti-imperialismu e su pluralismu ant cumintzadu a otènnere difusione a s’inghitzu de su de 20 sèculos.
Custu fiat su tmpus de Jean-Paul Sartre e Louis Althusser, e sas vitòrias de Mao Zedong in Cina e Fidel Castro in Cuba, paris cun su Maju 1968, aiant batidu a un’interessu prus mannu pro s’ideologia revolutzionària, prus che totu in sa Manca noa.
Colonialismu e ratzismu sunt istados temas importantes chi fiant nàschidos.
Sa nàschida de su feminismu, de sos movimentos sotziales LGBT e sa fine de su domìniu coloniale e de s’esclusione polìtica de minorias comente sos Afro-Americanos e sas minorias sessuales in su mundu isvilupadu at batidu su pensamentu feminista, postcoloniale e multiculturale a devènnere significativu.
Rawls at impreaadu un’esperimentu mentale, sa positzione originale, in sa chi sos partidos rapresentantes sèberant printzìpios de giustìtzia pro s’istrutura bàsica de sa sotziedade dae apalas de unu velu de ignoràntzia.
In su matessi tempus de sa nàschida de s’ètica analìtica in su pensamentu anglo-Americanu, in Europa, paritzas lìnias noas de filosofia deretas a sa crìtica de sas sotziedades esistentes naschiant tra sos annos 50 e sos 80.
“Sighende lìnias diferentes unu pagu diferentes, àteros numerosos pensadores continentales - ancora influentzados meda dae su Marxismu - ant postu un’ènfasi noa in s’istruturalismu e in una “torrada a Hegel”.”
Un’àteru dibàtidu s’est isvilupadu subra su (diferente) crititzismu de sa teoria polìtica liberale fata dae Michael Wlazer, Michael Sandel e Charles Taylor.
Sos comunitàrios tent sa tendèntzia a suportare unu controllu locale prus mannu e polìticas econòmicas e sotziales chi agiudent sa crèschida de su capitale sotziale.
Una pariga de prospetivas polìticas subrapostas chi sunt nàschidas faci a sa fine de su de 20 sèculos sunt su republicanèsimu (o neo- o republicanèsimu tzìvicu) e s’istùdiu de sa capatzidade.
Pro unu republicanu s’istadu simpre de isclavu, no importat comente cussu isclavu est tratadu, est discutìbile.
Siat s’istùdiu de sa capatzidade siat su republicanèsimu tratant su sèberu comente una cosa chi depet tènnere resursas.
Rilevante pro sas teorias pro sas chi sos umanos sunt animales sotziales, e sa polis (s’antiga tzitade istadu greca) esistiat pro frunire una vida bella apropiada a custos animales.
Burke est istadu unu de sos sustenidores prus mannos de sa Revolutzione Americana.
Chomsky est unu de sos crìticos printzipales de sa polìtica èstera, se su neoliberalismu e su capitalismu de istadu contemporàneu de sos Istados Unidos, de sa cuntierra Israelo-Palestinesa e de sos media mainstream.
William E. Connolly: at agiudadu a introduire sa filosofia postmoderna in sa teoria polìtica e at promòvidu sas teorias noas de su Pluralismu e de sa democratzia agonìstica.
Thomas Hill Green: pensadore liberale modernu e primu sustenidore de sa libertade positiva.
Su primu traballu suo fiat influentzadu in manera ampra de s’Iscola de Francoforte.
Issu susteniat su capitalismu de su mercadu lìberu in su chi su rolu printzipale de s’istadu est de mantènnere s’istadu de deretu e lassare isvilupare s’òrdine ispontàneu.
David Hume: Hume at criticadu sa teoria de su cuntratu sotziale de John Locke e àteros comente basada subra unu mitu de carchi acòrdiu reale.
Su prus famadu pro sa Decraratzione de Indipendèntzia de sos Istados Unidos.
At sustènnidu chi fiat netzessària un’organizatzione internatzionale pro preservare sa paghe in su mundu.
Si nche istèsiat dae Hobbes ca, subra sa base de s’idea de una sotziedade in sa chi sos balores morales sunt indipendentes dae s’autoridade de su guvernu e cumpartzidos in manera difùndida, susteniat unu guvernu cun podere limitadu a s’amparu de sa propiedade personale.
Unu de sos fundadores de su Marxismu otzidentale.
At frunidu unu torracontu de s’arte de guvernu dae unu puntu de vista realìsticu in càmbiu de s’afidare a s’idealismu.
Comente Teòricu polìticu, creiat in sa partzidura de sos poderes e at propostu una sèrie de controllos e echilìbrios chi sunt netzessàrios pro amparare sos deretos de un’individu dae sa tirannia de sa majoria.
“At introduidu su cuntzetu de “desublimatzione repressiva”, in su cale su controllu sotziale podet operare no isceti pro controllu deretu, ma puru pro manipulatzione de su disizu.”
At creadu su cuntzetu de ideologia in su sentidu de credèntzias (falsas o beras) chi modellant e controllant sas atziones sotziales.
Mènciu: Unu de sos pensadores prus de importu in s’iscola de Confùcio, est su primu teòricu a fàghere un’argumentu coerente pro un’obrigatzione de sos guvernantes cun sos guvernados.
“Montesquieu: at analizadu s’amparu de su pòpulu con unu “echilìbriu de poderes” in sas partziduras de un’istadu.”
Sos intèrpretes suos ant dibàtidu su cuntenutu de sa filosofia polìtica sua.
Platone: at iscritu unu diàlogu longu Sa Repùblica in su chi at espostu sa filosofia polìtica sua: sos tzitadinos depent èssere partzidos in tres categorias.
Ayn Rand: Fundadore de s’Ogetivismu e promotore de sos movimentos Ogetivista e Libertàriu in sa metade de su de binti sèculos.
Suguvernu fiat partzidu dae s’economia in sa matessi manera e pro sas matessi resones chi fiat partzidu dae sa religione.
“Adam Smihth: A s’ispissu si narat chi at fundadu s’economia moderna; at ispiegadu sa nàschida de sos benefìtzios econòmicos dae sa conduta egoìstica (sa manu invisìbile) de artesanos e cummertziantes.”
Sòcrates: Cunsideradu in manera ampra su fundadore de sa filosofia polìtica otzidentale, gràtzias a s’influèntzia sua faeddada subra sos contemporàneos ateniesos; sigomente Sòcrate no at mai iscritu nudda, meda de su chi connoschimus subra de issu e sos imparos suos benit dae s’istudiante suo prus famadu, Platone.
Max Stirner: Pensadore de importu aintru de s’anarchismu e su rapresentante printzipale de sa currente anàrchica connota comente archismu individualista.
Àteras formas de filosofia sotziale includint sa filosofia polìtica e sa giurisprudèntzia, chi s’ocupant in manera ampra de sas sotziedades de istadu e de guvernu e su funtzionamentu issoro.
Sa filosofia pre-Socràtica, connota puru comente sa prima filosofia greca, est sa filosofia greca antiga antis de Sòcrate.
Su traballu e s’iscritura issoro est istada pèrdida casi de totu.
Sa filosofia pre-Socràtica est cumintzada in su de 6 sèculos a.c. cun sos tres Milesos: Talete, Anassimandru e Anassimene.
Senòfane est connotu pro sa crìtica sua de s’antropomorfismu de sos deos.
S’iscola Eleàtica (Parmènide, Zenone de Elea e Melissu) at sighidu in su de 5 sèculos a.C.
Anassàgora e Empèdocle ant ofèrridu unu torracontu pluralìsticu de comente s’universu est istadu creadu.
“Fiat istadu impreadu a su cumintzu dae su filòsofu tedescu J.A Eberhard comente “vorsokratische Philosophie” a sa fine de su de 18 sèculos.”
Su tèrmine tenet isvantàgios, ca paritzos de sos pre-Socràticos fiant interessados medas a s’ètica e a comente bìvere una vida mègius.
Segundu James Warren, sa distintzione tra sos filòsofos pre-Socràticos e sos filòsofos de s’era clàssica est marcada no tanti dae Sòcrate, cantu dae sa geografia e dae cales testos sunt subrabìvidos.
S’istudiosu André Laks distinguit duas traditziones de partzidura de sos pre-Socràticos dae sos Socràticos, chi sunt datados a s’era clàssica e passant pro sos tempos atuales.
Medas de sos traballos sunt titulados Peri Physeos, o Subra sa natura, unu tìtulu fortzis atribuidu a pustis dae àteros autores.
A agiùnghere prus dificultade a s’interpretatzione issoro est su limbazu iscuru chi impreaiant.
Teofrastu, su sutzessore de Aristòtele, at iscritu unu libru entziclopèdicu Opinione de sos Fìsicu chi fiat s’òpera istandard subra sos pre-Socràticos de sos tempos antigos.
Sos istudiosos immoe impreant custu libru pro fàghere riferimentu a sos frammentos impreende un’ischema de codìfica numenadu numeratzione Diels-Kranz.
“A pustis de cussu b’est unu còdighe chi indicat si su frammentu estu una testimoniàntzia, codificada comente “A, o “B” si est una tzitatzione dereta de su filòsofu”.
S’era pre-Socràtica est durada prus o mancu duos sèculos, durante sos cales s’Impèriu Persianu Achemènide in espansione fiat estendende•si faci a s’otzidente, mentras sos grecos fiat avantzende in sos caminos cummertziales e marìtimas, lompende a Cipru e in Sìria.
Sos grecos si fiant rebellados in su 499 a.C., ma a sa fine fiant istados derrotados in su 494 a.C.
Paritzos fatores aiant contribuidu a sa nàschida de sa filosofia pre-Socràtica in sa Grècia Antiga.
Un’àteru fatore est istadu sa fatzilidade e sa frecuèntzia de sos biazos intra-grecos, chi aiat batidu a sa fusione e a su cunfrontu de ideas.
Su sistema polìticu democràticu de sas poleis indipendentes puru aiat contribuidu a sa nàschida de sa filosofia.
Sas ideas de sos filòsofos fiant, in carchi medida, respostas a dimandas chi fiant presentes in manera lizera in su traballu de Omeru e de Esìodu.
Issos sunt cunsiderados sos predetzessores de sos pre-socràticos ca chircant de inderetzare s’orìgine de su mundu e de organizare su folklore e sas legendas traditzionales in manera sistemàtica.
Sos primos filòsofos pre-socràticos ant biazadu puru in manera estensa in àteras terras, chi bolet nàrrere ca su pre-socràticu teniat raighinas puru in s’èsteru in prus che in domo.
Sos filòsofos pre-socràticos cumpartziant s’intuitzione chi bi fiat un’ispiegatzione sìngula pro ispricare sa pluralidade e sa singularidade de s’interu - e cussa ispiegatziones no diant èssere atziones deretas de sos deos.
Medas ant chircadu su printzìpiu materiale de sas cosas (arché), e su mètodu de s’orìgine e isparèssida issoro.
In s’isfortzu issoro de dare sentidu a su cosmu ant coniadu tèrminos noos e cuntzetos comente ritmu, simmetria, analogia, dedutzionismu, ridutzionismu, matematizatzione de sa natura e àteros.
Diat podet significare su cumintzu o s’orìgine cun sutatonu chi c’est un’efetu subra sas cosas de sighire.
Custu diat pòdere èssere istadu pro more de una mancàntzia de ainas, o pro more de una tendèntzia a bìdere su mundu comente unidade, no decostruìbile, tando diat èssere impossìbile pro un’ogru esternu a osservare fratziones piticas de sa natura suta su controllu isperimentale.
Sistemàticu ca ant proadu a universalizare sas iscobertas issoro.
Sos pre-socràticos no fiant àteos; de cada manera, minimizaiant sa medida de s’implicatzione de sos deos in sos fenòmenos naturales comente su tronu o eliminaiant totalmente sos deos dae su mundu naturale.
Sa prima fase de sa filosofia pre-socràtica, printzipalmente sos Milesos, Senòfane e Eràclitu, cunsistiat in su refudu de sa cosmogonia traditzionale e in su tentativu de ispiegare sa natura subra sa base de osservatziones e interpretatziones empìricas.
Sos Eleàticos fiant puru monistas (creiant chi esistit isceti una cosa e totu s’àteru est una trasformatzione de cussa).
Est cunsideradu su primu filòsofu otzidentale ca est istadu su primu a impreare sa resone, a impreare sa proa, e a generalizare.
Talete diat pòdere èssere istadu de orìgine Fenìtzia.
Talete, in cada manera, at avantzadu sa geometria cun su resonu astratu dedutivu suo lompende a generalizatziones universales.
Talete aiat visitadu Sardi, comente medas grecos in cussu tempus, in ue fiant allogados documentos astronòmicos e impreaiat sas osservatziones astronòmicas pro chistiones pràticas (sa regorta de s’ozu).
Aiat atribuidi s’orìgine de su mundu a un’elementu prus che a un’èssere divinu.
Fiat unu cumponente de s’elite de Miletu, ricu e istadista.
In resposta a Talete, at postuladu comente primu printzìpiu una sustàntzia indefinida, illimitada e sena calidades (apeiron), dae sa chi si sunt diferentziados sos opostos primàrios, callente e fridu, ùmidu e sicu.
Est connotu puru pro s’ispeculatzione subra s’orìgine de s’umanidade.
At iscritu puru unu libru subra sa natura in prosa.
Fiat unu poeta chi aiat biazadu meda e sos primos interessos suos fiant sa teologia e s’epistemiologia.
Est notòriu ca aiat naradu chi si boes, caddos o leones diant àere pòdidu disinnare, diant àere disinnadu sos deos issoro comente boes, caddos o leones.
Senòfane at ofèrridu puru ispiegatziones naturalìsticas pro sos fenòmenos comente su sole, s’arcu de chelu e su fogu de Santu Elmu.
Mentras Senòfane fiat unu pessimista subra sa capatzidade de sos umanos de lòmpere a sa connoschèntzia, creiat puru in su progressu graduale in su pensamentu crìticu.
Eràclitu postulaiat chi totu sas cosas in natura sunt in un’istadu de flussu perpetuu.
Su fogu devennit abba e terra e vice versa.
Inoghe, Eràclitu afirmat chi no podimus intrare in su matessi riu duas bortas, una positzione sintetizada cun s’islogan ta panta rei (totu iscurrit).
Un’àteru cuntzetu crae de Eràclitu est ca sos opostos si riflettint a pare, una dotrina numendada unidade de sos opostos.
Sa dotrina de Eràclitu in s’unidade de sos opostos sugerit chi s’unidade de su mundu e de sas partes vàrias sua est tenta cun sa tensione produida dea sos opostos.
Un’idea fundamentale in Eràclitu est su logos, unu faeddu grecu antigu cun una variedade de significados; Eràclitu diat pòdere àere impreadu unu significadu diferente de su faeddu pro cada impreu in custu libru.
Carchi decènniu prus a tardu si nde fiat dèpidu fuire dae Crotone e tramudare a Metaponto.
Ant avantzadu sas ideas suas, lompende a sa’afirmatzione chi totu cunsistit de nùmeros, s’universu est fatu de nùmeros e totu est unu riflessu de analogias e relatziones geomètricas.
S’istile de vida issoro fiat ascèticu, limitende•si dae vàrios piagheres e màndigos.
Àteros filòsofos pre-socràticos deriant Pitàgora pro sa credèntzia sua in sa reincarnatzione.
Su Pitagorismu at influentzadu sos currentes cristianas sutzessivas comente su Neoplatonismu e sos mètodos pedagògicos suos fiant istados adotados dae Platone.
Segundu Aristòtele e Diògene Laèrtziu, Senòfane fiat istadu su maistru de Parmènide, e est dibàtidu si Senòfane diat dèpere èssere cunsideradu puru un’Eleàticu.
Est istadu su primu a deduire ca sa terra est isfèrica.
Parmènide at iscritu unu poema difìtzile a interpretare, numenadu Subra sa Natura o Subra Su chi est, chi aiat influentzadu in manera sustantziale sa filosofia greca sutzessiva.
Su poema tenet tres partes, su proèmiu, (sa prefatzione), sa Bia de sa Beridade e sa Bia de s’Opinione.
Sa Bia de sa Beridade fiat cunsiderada in su tempus, e ancora oe, de meda prus importu.
Tando, totu sas cosas chi pensamus èssere beras, fintzas nois etotu, sunt rapresentatziones falsas.
Sa dea imparat a Kouros a impreare su resonu pro cumprèndere si vàrias afirmatziones sunt beras o falsas, iscartende sos sentidos comente fallatzes.
Zenone e Melissu ant dadu continuidade a su pensamentu de Parmènide subra sa cosmologia.
At proadu a ispiegare proite pensamus chi vàrios ogetos non esistentes esistint.
Anassàgora fiat nàschidu in Ionia, ma est istadu su primu filòsofu mannu a tramudare a Atene.
Anassàgora est istadu puru un’influèntzia manna pro Sòcrate.
Sas interpretatziones diferint subra su chi issu boliat nàrrere.
Totu sos ogetos sunt ammisturos de vàrios elementos, comente s’ària, s’abba, e àteros.
Su nous fiat cunsideradu unu blocu de fràigu de su cosmu, ma esistit isceti in sos ogetos biventes.
Anassàgora at avantzadu su pensamentu Milesu subra s’epistemologia, chirchende de istabilire un’ispiegatzione chi diat pòdere èssere bàlida pro totu sos fenòmenos naturales.
Segundu Diògene Laèrtziu, Empèdocle at iscritu duos libros in forma de poemas: Peri Physeos (Subra sa Natura) e su Katharmoi (Purificatziones).
“Issu at dadu continuidade puru a su pensamentu de Anassàgora subra sas bator “raighinas” (sos elementos clàssicos), chi ammisturende•si a pare creant totu sas cosas a inghìriu nsotru.”
Custas duas fortzas sunt opostas e egende subra su materiale de sas bator raighinas unint in armonia o partzint sas bator raighinas, cun sa mistura resurtante chi est totu sas cosas chi esistint.
Sunt prus connotos pro sa cosmologia atòmica issoro mancari su pensamentu issoro includiat medas àteros campos de filosofia, comente ètica, matemàtica, estètica, polìtica e fintzas embriologia.
Demòcritu e Leucipu fiant iscèticos subra s’afidabilidade de sos sentidos nostros, ma cunfiaiant chi su movimentu esistiat.
Sos àtomos si movent aintru de su bòidu, interagint a pare, e formant sa pluralidade de su mundu in ue bivimus, in una manera puramente mecànica.
Demòcritu at concludidu chi sigomente totu est àtomos e bòidu, paritzos sentidos nostros no sunt reales ma cunventzionales.
Aiat atacadu su pensamentu traditzionale, dae sos deos a sa moralidade, aberrende su caminu a àteros progressos de sa filosofia e àteras disciplina comente su dramma, sas iscièntzias sotziales, sa matemàtica e s’istòria.
Sos sofistas imparaiant sa retòrica e comente inderetzare sos temas dae puntos de bista mùltiplos.
Gòrgia at iscritu unu libru numenadu Subra sa Natura, in su cale issu atacaiat sos cuntzetos eleàticos de Ite-est e Ite-no-est.
Antìfone poniat sa lege naturale contra sa lege de sa tzitades.
At proadu a ispiegare sa variedade e s’unidade de su cosmu.
Diògene de Apollònia fiat torradu a su monismu milesu, ma cun unu pensamentu meda prus elegante.
Mentras Pitàgora e Empèdocle vinculaiant su sabiore autoproclamadu issoro a s’istadu issoro ispiradu in manera divina, chircaiant de imparare o esortare sos mortale a chircare sa beridade subra su regnu naturale - Pitàgora pro mèdiu de sa matemàtica e de sa geometria e Empèdocle cun s’espositzione a s’esperièntzia.
Atacaiant sas rapresentatziones traditzionales de sos deos chi Omeru e Esìodu aiant istabilidu e aiant postu sa religione populare greca suta istùdiu, cumintzende s’iscisma tra sa filosofia naturale e sa teologia.
Su pensamentu teològicu cumintzat cun sos filòsofos milesos.
Senòfane aiat postu tres precunditziones pro Deu: depiat èssere bonu, immortale e no sìmile a sos umanos in s’aparèntzia, chi aiat tentu un’efetu forte in su pensamentu religiosu otzidentale.
Anassàgora afirmaiat chi s’intelligèntzia còsmica (nous) dat vida a sas cosas.
Fiat istadu Ipòcrate (a s’ispissu cunsideradu su babbu de sa meighina) chi aiat partzidu - ma no in manera cumpleta - sos duos domìnios.
Sa natura semper in trasformatzione est sintetizada dae s’assioma de Eràclitu panta rhei (totu est in un’istadu de flussu).
Sos pre-socràticos ant chircadu de cumprèndere vàrios aspetos de sa natura cun sos mèdios de su ratzionalismu, osservatzione, e offerrende ispiegatziones chi diant àere pòdidu èssere cunsideradas comente iscientìficas, dende vida a su chi est devènnidu su ratzionalismu otzidentale.
Anassimandru at ofertu su printzìpiu de resone sufitzente, un’argumentu revolutzionàriu chi diat àere produidu puru su printzìpiu por su chi nudda naschet dae nudda.
Senòfane aiat avantzadu puru una crìtica de sa religione antropomòrfica ponende in evidèntzia in manera ratzionale s’incunsistèntzia de sas rapresentatziones de sos deos in sa religione populare greca.
Àteros pre-socràticos ant chircadu puru de respòndere a sa dimanda de s’arché, oferrende respostas vàrias, ma su primu passu faci a su pensamentu iscientìficu fiat giai istadu fatu.
Su pensamentu filosòficu produidu dae sos pre-socràticos at influentzadu in manera manna sos filòsofos, istòricos e dramaturgos sutzessivos.
Sso naturalistas aiant impressionadu su giòvunu Sòcrate e issu fiat interessadu in sa chirca subra sa sustàntzia de su cosmu, ma s’interessu suo aiat menguadu cando fiat devènnidu gradualmente prus cuntzentradu in s’epistemologia, virtude e ètica prus de su mundu naturale.
“Cicerone at analizadu sas ideas suas subra sos pre-socràticos in sas Tusculanae Disputationes, ca at diferentziadu sa natura teorètica de su pensamentu pre-socràticu dae sos “àbios” pretzedentes chi fiant interessados a temas prus pràticos.”
Aristòtele at discùtidu sos pre-socràticos in su primu libru de Metafìsica, comente un’introdutzione a sa filosofia sua e a sa chirca de s’arché.
Francis Bacon, unu filòsofu de su de 16 sèculos connotu pro sos progressos in su mètodu iscièntificu, est istadu fortzis su primu filòsosfu de s’era moderna a impreare sos assiomas pre-socràticos in manera estensa in sos testos suos.
“Friedrich Nietzsche ammiraiat in manera profunda sos pre-socràticos, numenende•los “tirannos de s’ispìritu” pro marcare s’antìtesi issori e sa preferèntzia sua contra Sòcrate e sos sutzessores suos.”
Segundu sa narrativa sua, deliniada in medas libros suos, s’era pre-socràtica fiat s’era gloriosa de sa Grècia, mentras sa numenada Edade de s’Oru chi aiat sighidu fiat un’era de declinu, segundu Nietzsche.
Mancari custu tempus - connotu in sa prima parte sua comente su periodu de Beranu e Atonzu e su periodu de sos istados cumbatentes - in s’ùltima parte sua fiat istadu prenu de caos e batallas de sàmbene, est connotu puru comente s’Edade de Oru de sa filosofia cinesa ca una sèrie manna de pensamentos e ideas si fiant isvilupadas e discùtidas in manera lìbera.
Su Taoismu (numenadu puru Daoismu), una filosofia chi enfatizat sas Tres Prendas de su Tao: cumprensione, moderatzione e umiltade, mentras su pensamentu Taoista in generale si cuntzentrat subra sa natura, sa relatzione tra sos umanos e su cosmu; salude e longevidade, e wu wei (atzione cun s’inatzione).
S’Agrarianismu, o s’Iscola de s’Agrarianismu, chi suportaiat su comunitarismu utòpicu de sartu e s’egualitarismu.
Sos istudiosos de custa iscola fiant oratores, debatidores e tàticos bonos.
“S’Iscola de “Minor-Talks”, chi fiati siceti un’iscola de pensamentu, ma una filosofia fraigada de totu sos pensamentos chi fiant discùtidos e originados dae sa zente normale in sa bia.”
Su confucianèsimu fiat forte in particulare durante sa Dinastia Han, su pensadore màssimu de su cale fiat Dong Zhongshu, chi aiat integradu su confucianèsimu cun sos pensamentos de s’Iscola Zhongshu e sa teoria de sos Chimbe Elementos.
In particulare, refudaiant s’assuntzione de Confùciu comente una figura divina e ddu cunsideraiant comente su sàbiu prus mannu, ma simpremente un’umanu e mortale.
Su Buddismu fiat arrivadu in Cina subra su primu sèculu a.C., ma fiat istadu isceti suta sas dinastías de nord e de sud, Sui e Tang, chi aiat otentu influèntzia e reconnoschimentu rilevante.
Custu batit a sa chirca subra s’ùnicu èssere chi est a sa base de sa diversidade de sos fenòmenos empìricos e de s’orìgine de totu sas cosas.
Sete Rishi: Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kasyapa, Vasishtha, Viswamitra.
Sa filosofia greca antiga fiat nàschida in su de 6 sèculos a.C., marchende sa fine de sas Edades Iscuras grecas.
S’ocupaiat de una variedade ampra de ogetos, includende astronomia, epistemiologia, matemàtica, filosofia polìtica, ètica, metafìsica, ontologia, lògica, biologia, retòrica e estètica.
Lìnias de influèntzia craras e no interrùmpidas batint dae sos filòsofos de sa Grècia antiga e ellenìsticos a sa filosofia romana, sa prima filosofia islàmica, s’iscolàstica de s’edade de mesu, sa Renàschida europea e s’edade de s’Illuminismu.
Ma issos s’aiant imparadu a resonare.
“Talete aiat ispiradu s’Iscola de filosofia milesa e fiat sighidu dae Anassimandru, chi afirmaiat chi su sustratu o arché no podiat èssere abba o un’àteru elementu clàssicu ma fiat in càmbiu carchi cosa “illimitada” o “indefinida” (in grecu, s’apeiron).
“A su contràriu de s’Iscola de Miletu, chi pòstulat un’elementu istàbile comente s’arché, Eràclitu pensaiat chi panta rhei (“totu iscurrit”), e s’elementu prus acanta a custu flussu eternu fiat su fogu.”
S’èssere, afirmaiat, pro definitzione ìmplicat s’eternidade, mentras isceti su chi est podet èssere pensadu; una cosa chi est, in prus, no podet èssere prus o mancu, e tando sa rarefatzione e sa cundensatzione de sos Milesos est impossìbile subra s’Èssere; pri agabbare, sigomente su movimentu pedit chi carchi cosa esistat a parte sa cosa chi si movit (viz.
In suportu de custu, s’allievu de ParmènideZenone de Elea at chircadu de proare ca su cuntzetu de movimentu fiat assurdu e su movimentu comente tale no esistiat.
Leucipu at propostu puru unu pluralismu ontològicu cun una cosmogonia basada in duos elementos printzipales: su bòidu e sos àtomos.
“Mancari sa filosofia èsseret un’atividade consolidada antis de Sòcrate, Cicerone ddu accreditat comente “su primu chi at nd’at caladu sa filosofia dae sos chelos, posta in sas tzitade, introduida a sas famìllias, e dd’at obligada a esaminare sa vida e sa morale, e su bene e su male”.”
Su fatu chi medas resonadas chi interessant Sòcrate (comente contadu dae Platone e Senòfane) agabbant sena èssere lòmpidas a una conclusione firma, o in manera aporètica, at istimuladu su dibàtidu subra su significadu de su mètodu socràticu.
Sòcrate at imparadu chi nemos diszat su chi est malu, e tando si calecunu faghet una cosa chi est mala a beru, o est sena gana o pro ignoràntzia; tando, totu sa virtude est connoschèntzia.
S’istadista mannu Pèricle est istadu assotziadu de acanta cun custa cultura noa e amigu de Annasàgora, de cada manera, e sos oponentes polìticos suos l’aiant fertu pighende vantàgiu dae una reatzione conservadora contra sos filòsofos; fiat devènnidu unu crìmine a chircare subra sas cosas de sos chelos o suta de sa terra, ogetos cunsiderados ìmpios.
Sòcrate, de cada manera est s’ùnicu sugetu recordadu comente imputadu suta custa lege, e cundannadu a morte in su 399 a.C. (Càstia su Protzessu de Sòcrate).
Platone cunsiderat Sòcrate comente s’interlocutore printzipale in sos diàlogos suos, faghende derivare dae cussos sa base de su Platonismu (e, pro estensione, su Neoplatonismu).
Zeno de Cito a sa fine at adatadu s’ètica de su Tzinismu pro articulare s’Istoitzismu.
Paris cun Senòfane, Platone est sa fonte primària de informatziones subra sa vida e sas credèntzias de Sòcrate e no est semper fàtzile a distìnguere tra sos duos.
Mancari su guvernu de un’òmine sàbiu podet èssere preferidu a su guvernu pro lege, su sàbiu no podet agiudare ma podet èssere giuigadu dae su no sàbiu, e tando in pràtica, su guvernu pro lege est cunsideradu netzessàriu.
Sos diàlogos de Platone tenent puru temas metafìsicos, su prus connotu de sos cales est sa teoria de sas formas.
Paragonat sa parte manna de sos òmines a persones acapiadas in una gruta, chi càstiant isceti a sas umbras in su muru e no tenent cuntzetzione de sa realidade.
Si custos biazadores tando torraiant a intrare in sa gruta, sas persones aintru (chi connoschent isceti sas umbras) no diant èssere preparadas pro creere a su chi referint de custu ‘mundu de foras’.
Bertrand Russell, A History of Western Philosophy (New York: Simon & Schuster, 1972).
“Criticat sos regìmenes descritos in sa Repùblica e sas Leges de Platone, e si riferit a sa teoria de sas formas comente “unu mundu bòidu e metàforas poèticas”.
Antìstene fiat ispiradu dae s’ascetismu de Sòcrate e aiat accusadu Platone de orgògliu e presuntzione.
Est istadu fundadu dae Euclide de Megara, unu de sos allievos ed Sòcrate.
Su Pirronismu ponet s’otenimentu de s’atarassia (un’istadu de ecuanimidade) comente sa bia pro lòmpere a s’eudamonia.
“S’ètica sua fiat basada subra “sa chirca de su piaghere e s’annullamentu de su dolore”.
Sos contributos lògicos issoro funtzionant ancora in su càrculu propositzionale cuntemporàneu.
Custu periodu iscèticu de s’antigu Platonismu, dae Arcesilau a Filo de Larissa, est devènnidu famadu comente s’Acadèmia Noa, mancari carchi autore antigu apat agiuntu àteras partziduras, comente s’Acadèmia de Mesu.
Mentras s’obietivu de sos Pirronistas fiat s’otenimentu de s’atarassia, a pustis de Arcesilau sos iscèticos Acadèmicos no aiant poderadu s’atarassia comente s’obietivu tzentrale.
In s’Impèriu Bizantinu sas ideas grecas fiant preservadas e istudiadas, e no meda tempus a pustis s’espansione manna de s’Isla, de cada manera, sos califos Abbasides aiant autorizadu sa regorta de sos manuscritos grecos e assuntu tradutores pro crèschere su prestìgiu issoro.
Sa filosofia de s’edade de mesu est sa filosofia chi esistiat durante s’Edade de Mesu, su periodu chi prus o mancu s’estendit dae sa rua de s’Impèriu Romanu de Otzidente in de 5 sèculos finas a sa Renàschida in su de 15 sèculos.
Cun sas possìbiles etzetziones de Avicenna e Averroè, sos pensadores medievales no su cunsideraiant filòsofos pro nudda; pro issos, sos fisòsofos fiant sos iscritores paganos antigos comente Platone e Aristòtele.
Una de sas cosas dibàtidas prus a forte de su periodu fiat cussa de fede contra resone.
In generale b’est acòrdiu chi cumintzet cun Agustinu (354-430) chi est in manera istrinta de su perodu clàssicu, e agabbet cun s’ischidada longa de sa cultura a sa fine de su de 11 sèculos, a su cumintzu de su periodu artu medievale.
In sos ùltimos periodos, sos paras fiant impreados pro preparare amministradores e òmines de crèsia.
Meda de su traballu de Aristòtele fiat disconnotu in Otzidente in custu tempus.
Austinu est cunsideradu comente su prus mannu de sos Babbos de sa Crèsia.
Pro prus de milli annos, fiat difìtzile a b’èssere unu traballu latinu de teologia o filosofia chi no mentovaiat s’iscritura sua o invocaiat s’autoridade sua.
Fiat devènnidu cònsole in su 510 in su regnu de sos Ostrogotos.
Aiat iscritu commentàrios subra custos traballos, e subra s’Isagoge de Porfìriu (unu commentàriu subra sas categorias).
In custu periodu fiant nàschidas paritzas cuntravèrsias dotrinales, comente sa dimanda si Deu aiat predestinadu calecunu pro sa sarvesa e calecunu pro sa dannatzione.
S’òstia est su matessi de su corpus istòricu de Cristu?
Custu periodu at testimoniadu puru una renàschida de sa sapièntzia.
Prus a tardu, suta Santu Abbo de Fleury (abbate 988-1004), capu de s’Iscola de s’abbatzia reformada, Fleury aiat gosadu de una segunda edade de oru.
Su cumintzu de su de 13 sèculos at testimoniadu su puntu prus artu de su recùperu de sa filosofia greca.
Sos res potentes Normannos aiant regortu òmines de connochèntzia dae s’Itàlia e àteras àreas in sas cortes issoro comente signu de su prestìgiu issoro.
Sas universidades si fiant isvilupadas in sas tzitades mannas de Europa durante custu tempu, e òrdines clericales rivales aintru de sa Crèsia aiant cumintzadu a batallare pro su controllu polìticu e intelletuale subra custos tzentros de vida de educatzione.
Sos rapresentantes mannos de su pensamentu dominicanu in custu periodu fiant Albertu Mannu e (prus che totu) Tomasu de Acuinu, sa sìntesis originale de su cale subra su ratzionalismu grecu e sa dotrina cristiana a sa fine est arribada a definire sa filosfia catòlica.
“Tomasu de Acuinu at ammustradu comente fiat possìbile a incorporare meda de sa filosofia de Aristòtele sena rùere in sos errores de su Commentadore Averroè.”
Su problema de su male: sos filòsofos clàssicos aiant ispeculadu subra sa natura de su male, ma su problema de comente unu deu onnipotente, onnisciente e amorosu aiat pòdidu creare unu sistema de cosas in ue esistit su male fiat nàschidu pro primu in su periodu medievale.
De cada manera, dae su de batòrdeghe sèculos innantis s’impreu creschente de su resonu matemàticu in sa filosofia naturale at preparadu su caminu pro sa nàschida de s’iscièntzia a su cumintzu de su periodu modernu.
In su primu tempus, iscritores che a Peter Abelard aiant iscritu cummentos subra de sa Lògica Antiga (Sas Categorias de Aristòtele, A pitzu de s’interpretatzione, e s’Isagoge de Porfidu).
(sa paràula ‘internatzionalidade’ l’at torrada a sa bida Franz Brentano, chi cheriat torrare a sa lughe sos costùmenes de s’Edade de Mesu).
"Sa definitzione ""Filosofia de su Rinaschimentu"" l’impreant sos acadèmicos de istòria intelletuale in riferimentu a su pensamentu de su perìudu in cursu in Europa prus a mancu intre su 1355 su 1650 (sas datas resurtant prus a pustis pro s’Europa tzentrale e setentrionale e pro àeras che a s’Amèrica Ispànica, s’Ìndia, su Giapone e sa Tzina suta de s’influèntzia Europea)."
S’ipòtesi chi sas òperas de Aristòtele esserent fundamentales pro cumprèndere sa filosofia non fiat cambiada in su Renaschimentu, chi aiat bidu una fioridura de tradutziones noas, cummentos, e àteras interpretatziones de custas òperas, siat in latinu siat in su vernàculu.
Custas ùrtimas, sìmiles in carchi manera a sas dibatas modernas, esaminados su pro e su contra de positziones filosòficas particulares o interpretatziones.
Platone, connotu in deretura petzi tràmite duos diàlogos e mesu in s’Edade de Mesu, fiat divènnidu famadu pro more de paritzas tradutziones dae su latinu in su de 15 sèculos in Itàlia, cun sa punta màssima cun sa tradutzione de inflùentzia manna de s’òpera sua cumpleta pro parte de Marsilio Ficino in Firentze in su 1484.
Non totu sos umanistas de su Rinaschimentu aiant sighidu custu esèmpiu in cada cosa, contribuidu a sa crèschida de su ‘cànone’ de cussu tempus (sa poesia pagana in antis fiat istada cunsiderada frìvola e perigulosa), una cosa chi fiat sutzèdida gasi etotu in sa filosofia.
Àteros movimentos de filòsofos antigos fiat torrados in sa traditzione.
Custa positzione fiat colada in suta de unu tzipu chi fiat creschende in su Renaschimentu, dae chi medas pensadores aiant afirmadu chi sas classificatziones de Thomas non fiant pretzisas, e chi s’ètica fiat sa parte de majore importu de sa morale.
Comente amus bidu, issos creiant chi sa filosofia si diat èssere pòdida classificare suta de s’ala de sa retorica.
In su 1416-1417, Leonardo Bruni, s’umanista preminente in custu tempus e cantzellieri de Firentze, aiat torradu a bortare s’Ètica de Aristòtele in unu latinu prus fluente, idiomàticu e clàssicu.
S’idea ghia fiat ca sa filosofia diat dèpere èssere isorta dae su limbàgiu tècnicu suo gasi chi prus persones diant àere pòdidu èssere capassas de la lèghere.
Desidèriu Erasmu, su grandu umanista olandesu, aiat ammaniadu fintzas un’editzione grega de Aristòtele, e a sa fine insingiende custa filosofia in sas universidades aiat dèpidu pretèndere chi issos a su nessi àerent connotu su gregu.
Una borta determinadu chi, in cada manera, chi s’italianu est una limba cun mèritu literàriu e chi diat pòdere règhere su pesu de una dibata filosòfica, aiant cumintzadu a si bìdere isfortzos mannos conca a custa diretzione, in particulare dae su 1540 in susu.
Ischimus chi cuddas dibatas subra de su libertade de s’arbìtriu aiant sighidu a si pilisare (pro nàrrere, in sos cuncàmbios famados intre Erasmu e Martine Luteru), chi sos pensadores ispagnolos fiant ossessionados semper de prus dae sa notzione de nobiltade, chi sa moda de fàghere duellos chi aiat generadu una literadura ampra in su de 16 sèculos (fiat permìtida o nono?).
Non nos devimus ismentigare chi su prus de sos filòsofos de su tempus fiant a su nessi de nùmene, si non devotos, cristianos, chi su de sèighi sèculos aiat bidu sas Reformas siat catòlica siat protestante, e chi sa filosofia de su Rinaschimentu tocat su puntu prus artu in su perìodu de sa Gherra de sos trinta annos (1618-1648).
In concrusione, comente a cale si siat àteru momentu in s’istòria de su pensamentu sa filosofia de su Rinaschimentu non si podet afirmare chi apat batidu elementos de su totu innovativos nen chi apat sighidu pro sèculos a torrare a nàrrere su chi naraiant sos chi bi fiant in antis de issos.
Sa filosofia moderna est sa filosofia isvilupada in s’era moderna e assotziada cun sa modernidade
Dae su de 17 a su de 18 sèculos sa majoria de sas figuras in sa filosofia de sa mente, in s’epistemologia, e in sa metafìsica fiant ispartzidas a sa grussera in duos grupos printzipales.
"Sos ""Empiritzistas,"" a su contràriu, susteniant chi sa connoschèntzia depet mòere dae s’esperièntzia de sos sentidos."
Àteras figuras de importu in sa filosofia polìtica includent Thomas Hobbes e Jean-Jacques Rousseau.
Kant aiat iscadenadu una temporada de òperas filosòficas in Germània a s’incumintzu de su de 19 sèculos, cumintzende dae s’idealismu tedescu.
Càralu Marx si fiat apropriadu siat de sa filosofia de s’istòria de Hegel siat de s’ètica empìrica dominante in Britànnia, mudende sas ideas de Hegel in una forma istrinta de materialismu, ghetende sas bases pro s’isvilupu de una sotziedade de sa sièntzia.
Arthur Schopenhauer aiat giutu s’idealismu a sa concrusione chi su mundu fiat nudda si non s’intritzu de pagu importu sena fine de immàgines e disìgios, e chi cramaiat s’ateismu e su pessimismu.
Cartèsiu aiat afirmadu ca medas dotrinas metafìsicas predominantes de s’Iscolàstica fiant sena sentidu o frassas.
Proat a pònnere a un’ala totu su prus chi podiat de sas ideas suas, pro determinare si su chi connoschiat siat tzertu.
Subra de custa base at fraigadu custa connoschèntzia dae nou.
In su mentres s'istoritzismu puru connoschet su ruolu de s'esperièntzia, e càmbiat dae s'empiritzismu arrivende a sa concrusione chi sos datos de su sentidu non si podent cumprèndere sena cunsiderare sas tzircustàntzias istòricas e culturales in ue si faghent osservatziones.
"Comente tale s’empiritzismu est su primu e su prus caraterizadu dae s’idea de lassare chi sos datos de s’osservatzione ""faeddent dae sese"", cando chi sas bisuras in cuntrastu sunt a cuntràrias a custu ideale."
In àteras paràulas: s’Empiritzismu comente cuntzetu si depet fraigare pare pare cun àteros cuntzetos, chi paris faghent possìbile a fàghere discriminatziones intre ideales diverentes marchende sa sièntzia cuntemporànea.
A livellu epistemològicu, s’idealismu si manifestat comente iscetitzismu subra sa possibilidade de connòschere una cosa in manera indipendente dae sa mente.
Custu descriet unu protzessu ue sa teoria nch’est bogada a foras dae sa pràtica, e aplicada torra in sa pràtica pro formare su chi li narant intellighèntzia pràtica.
Sa pàgina internet “Analytic” de Brian Leiter (2006) sa filosofia “continentale”.
Sa filosofia cuntemporànea est su perìudu presente in s’istòria de sa filosofia otzidentale cumintzende dae su de 20 sèculos cun su fatu de fàghere semper prus professionale sa disciplina e sa pesada de sa filosofia analìtica e continentale.
Sa Germània fiat su primu istadu a rèndere sa filosofia professionale.
In prus, a diferèntzia de medas sièntzias pro sas chi nch’est sunt divènnidas una sana indùstria de libros, sas rivistas e sas trasmissiones televisivas puntat a fàghere connòschere sa sièntzia e a comunicare sos resurtados de unu campu sientìficu a su pòbulu generale, sunt galu raras sas òperas de filòsofos professionales deretas a unu pùblicu foranu a sa professione.
Cada divisione organizat una conferèntzia annuale de s’annu.
Intre sas àteras tareas suas, s’assòtziu est su responsàbile dae s’amministratzione de medas de sos prus artos onores de sa professione.
"Custu isvilupu fiat agiomai cuntemporàneu cun su s’òpera de Gottlob Frege e Bertrand Russell inaugurende unu mètodu filosòficu nou basadu subra de s’anàlisi de sa limba tràmite sa lògica moderna (dae cue su tèrmine ""filosofia analìtica"")."
"Unos cantos filòsofos, comente a Richard Rorty e Simon Glendinning, afirmant ca custa partzidura ""analìtica--continentale"" est una nemiga de sa sa disciplina in generale."
A pustis, sos filòsofos analìticos e continentales tenent un’importu e un’influèntzia diferente rispetu a sos filòsofos imbenientes e a sas traditziones issoro.
Mancari, dae chi sa filosofia analìtica e continentale tenet bisuras diferentes de su totu e de sa filosofia a pustis de Kant, sa filosofia continentale a s’ispissu est fintzas cumpresu in unu sentidu ampru pro inclùdere carchi filòsofu a pustis de Kant o movimentos de importu pro sa filosofia continentale ma non filosofia analìtica.
Perintantu sa filosofia continentale tirat a s’istoritzismu, ue sa filosofia analìtica tendet a tratare sa filosofia in tèrmines de problemas discretos, capassu de èssere analizadu a bandas de sas orìgines istòricas issoro.
Sas iscolas ortodossas majores a bortas naschent tra s’incumintzu de s’Era Cumone e s’Imperu Gupta.
Custas traditziones religiosas-filosòficas a pustis las ant postas in unu grupu cun s’eticheta de Induismu.
Sos acadèmicos otzidentales pòmpiant a s’Induismu comente a una fusione o sìntesi de vàrias culturas indianas e traditziones, cun una raighina diferente e no unu fundadore solu.
Sos filòsofos indianos aiant isvilupadu unu sistema de arresonu espistemològicu (pramana) e matèrias de lògica e de chirca che a s’ontologia (metafìsica, Brahman-Atman, Sunyata-Anatta), mèdios de afidamentu de sa connoschèntzia (epistemologia, Pramanas), sistema de valores (assiologia) e àteros temas.
Prus a tardu sos isvilupos depent inclùdere su Tantra e sas influèntzias Iranianas-Islàmicas
Nyāya comente traditzione atzetat bator Pramanas comente mèdios de afidamentu pro achirire conoschèntzia - Pratyakṣa (pertzetzione), Anumāṇa (inferèntzia), Upamāṇa (cumparatzione e analogia) e Śabda (paràula, testimonia de espertos de afidamentu passados o presentes).
Custa filosofia sustenet chi s’universu si podiat torrare a su paramāṇu (àtomos), chi non si podent distrùere (anitya), non si podent partzire, e tenent una dimensione de una casta ispetziale, naradu “minore” (aṇu).
A pustis Vaiśeṣikas (Śrīdhara e Udayana e Śivāditya) aiat agiuntu una categoria in prus abhava (no-esistèntzia).
Pro s’atentu chi daiant a s’istùdiu e as s’interpretatzione de sos testos, Mīmāṃsā aiat fintzas isvilupadu teorias de filologia e sa filosofia de su limbàgiu chi aiant influentzadu àteras iscolas indianas.
Sas caraterìsticas chi distinghent sa filosofia Jain includet unu dualismu mente-corpus, negatzione de unu Deus creadore e onnipotente, su karma, un’universu eternu e non creadu, non-violèntzia, sa teoria chi sa realidade,est a prus caras e sa moralidade basada subra de sa libertade de s’ànima.
Est istada numenada fintzas unu modellu de liberalismu filosòficu pro s’insistèntzia chi sa beridade est relativa e a prus caras e pro sa boluntade de collocare totu sos puntos de vista possìbiles de sas filosofias rivales.
Sos filòsofos Cārvāka comente a Brihaspati fiant crìticos de su totu e àteras iscolas de filosofia de su tempus.
Est traditzione filosòfica dominante in Tibet e in sos istados de su Sud-est asiàticu comente a su Sri Lanka e Burma.
Prus a tardu sas traditziones filosòficas buddistas ant isvilupadu psicologias filosòficas cumplessas chi si narant 'Abhidharma'.
"Custa traditzione aiat contribuidu a su chi si fiat naradu unu ""turnu epistemològicu"" in filosofia indiana."
Esponentes de importu de su modernismu buddista includent Anagarika Dharmapala (1864–1933) e s’americanu cunvertidu Henry Steel Olcott, sos modernistas tzinesos Taixu (1890–1947) e Yin Shun (1906–2005), Zen scholar D.T. Suzuki, e su Tibetan Gendün Chöphel (1903–1951).
Sa antropologia est s’istudiu scientíficu de s’umanidadi, cuncentrada in su cumpoltamentu umanu, sa biologia umana, is culturas e is sotziedadis, ambadús in su presenti e in su passadu, incluendi is genias umanas passadas.
Sa antropologia biológica o física istúdiat su ilvilupu de is umanos.
Si fiant formadas meda organizatzionis de antropologos ca fiant duradas pagu.
Candu su cativériu fiat abbolidu in sa Frantza in su 1848, sa Société est stétia abandonada.
Po issus, sa publicatzioni de On the Origin of Species de Charles Darwin est stétia s’epifania de totu su ca aiant cumentzadu a reselai.
Ci fiat una currera fatuvatu po dda potai aintru de is isciéntzia socialis.
“Sa definitzioni sua est diventada “s’istudiu de is datos de su grupu umanu, intesu in s’interu, e in relatzioni a s’arrestu de sa natura”.”
At iscobertu su tzentru de sa limba de su cerbédhu umanu, oindí nadu area de Broca, in s’onori suu.
Is últimos duus volúmenes ant stétius pubblicadus apustis de sa morti sua.
Ribbait ca is datos de cumparàntzia depint essi empíricus, arragatus cun esperimentus.
Waitz fiat influenti meda intra is etnologos britanicos.
Ddoi iat rapresentantis de sa Société frantzesa, mancai Broca no nci fiat.
Innantis, Edward si fiat definidu cummenti unu etnologu; apustis, cummenti unu antropologu.
Una ecetzione de importu fiat sa Sotziedadi de sa Antropologia, Etnologia, e sa Preistória de Berlinu (1869), creada dae Rudolph Virchow, connotu pro is atacus abbetiósus a is evolutzionistas.
Is teóricos prus de importu beniant de custas organizatziònis.
S’antropologia pratica, s’imperu de sa connoscéntzia e de sa ténnica antropológica pro afrontai probemas ispecíficus, fiat arribada: pro esemplu, sa preséntzia de mortus interradus podit significas sa necesidade de unu archeólogu forensu pro recreai s’iscena finali.
Custu at stétiu de importu mannu is in Istados Unidos, dai is argumentos de Boa contra s’ideologia ratziali de su de 19 seculos, passendo pro sa defensa de Margaret Mead pro sa paridadi de géneru e sa libbertadi sessuali, fintzas a is críticas de oindí a s’opressioni post-coloniali e sa promotzioni de su multiculturalismu.
In sa Britannia Manna e in is natzionis de su Commonwealth, sa costuma británnica de s’antropologia sotziali est prus comuna.
S’antropologia culturali est s’istudiu cumparativu de is medas manera de is pessonas de arrexonai su mundu, e s’antropologia sotziali est s’istudiu de is raportu intre is individuos e is grupos.
No ddoi iat una distintzioni clara intra iddus, e custas categorias si crusant bastanti.
Custu progetu est postu fatuvatu aintru de s’etnografia.
S’osservatzioni partetzipanti est unu de is mètodos de fundamentu de s’antropologia sotziali e culturali.
S’istudiu de sa parentella e de sa organizatzioni sotziali est su tzentru de s’antropologia sotziu-culturali, poita sa parentella est unu elementu universali umanu.
S’etnografia cunsiderat s’esperientzia dereta e su cuntestu sotziali de importu.
S’etnomusicólogia podit essi imperada in medas campus, cummenti s’imparonzu, sa política, sa antropologia culturali, ecc.
Sa antropologia económica abbarat, po sa majoría, cuncentrada in su cambiu.
“Sa primma de custas areas si cuncentraiat in is sotziedadis “pre-capitalistas” ca fiant sugetas a istereótipos evolutzionarios “tribalis”.”
Poita cuddus ca trabbalant in s’ilvilupu funt manosus a discoidai s’istoria e is lessionis ca podit donai?
Cun sa parentella ddoi iat duas famillas diferentes.
S’antropologia imburdigat fatuvatu is femministas de is costumas no ocidentalis, cuddas maneras de biri is cosas e esperiéntzias podint essi diversas de cuddas de is femministas de s’Europa, s’America e de àteras partis.
“S’antropologia política s’est irvilupada cummenti una disciplina dedicada pruscatotu a sa política in is sotziedadis chentz’istadu, unu nou ilvilupu est cumentzadu in su 1960 e est galu in cursu: is antropologos ant cumentzadu a istudiai de prus cuntestos sotzialis prus “cumplessus” aundi sa preséntzia de s’istadu, de s’impiegadínas e de is mercados est intrada ambadús in is contus etnograficos e in s’analisi de is fenòmenos localis.”
Apustis, is antropólogos ant cumentzadu de manera lenta a ifroscai una apinioni de tipo disciplinare cun is istados e is istitutzionis issoro (e cun atentu a sa relatzioni intra is istitutzionis políticas formalis e informalis.
A bias est aggregada cun s’antropologia sotziu-culturali, e a bias est cunsiderada parti de sa cultura materiali.
Est puru s’istudiu de s’istoria de medas grupos etnícos ca oindí no s’acatant.
“Medas processus sotzialis in su mundu ocidentali e puru in “Su de Tres Mundus” (s’urtimu est su tzentru de s’atentzioni de is antropologos) ant portadu s’atentzioni de is “espertos in àteras culturas” prus acanta de is domus issoro.
Est unu campu ca incruit medas disciplinas, cummenti s’antropologia, s’etologia, sa medichina, sa psicologia, sa medichina veterinaria e sa tzoologia.
Est s’istudiu de is umanos antigos, cummenti est stétiu agatadu in is proas fóssiles de is ominidis, pro esemplu is ossus ammarmuraus e is apeitadas.
In su 1989, unu grupu de istudiantis europeos e americanos de antropologia at fundadu s’European Association of Social Anthropologists (EASA), ca est una organizatzioni de espertos de meda importu pro is antropólogos ca traballant in s’Europa.
Custa notzioni narat ca is culturas no depint essi giudicadas imperendi valoris o printzípios allenus, ma istudiadas de manera impartziali cun is términos issoro.
Franz Boas s’est opostu de manera pública a sa partetzipatzione de is Istados Unidos a sa Primma Gherra Mundiali, e apustis de sa Gherra at pubbricadu una cundenna e denúntzia de sa partetzipatzione de medas archeòlogos americanos cummenti spiotus in su Messicu cummenti issientziadus.
In su matessi tempu, su traballu de David H. Price in materia de antropologia americana trassíntru sa Gherra Frida oferrit contus a sa minuda de sa pressighida e su lissentziamentu de medas antropologos pro is ideologias comunistas issoro.
Medas delibberas ca cundennant sa gherra in totus is aspetos suos ant stétias aprobadas de manera tzérrima trassíntru is reunionis annualis de s’American Anthropological Association (AAA).
S’Association of Social Anthropologists of the UK and Commonwealth (ASA) at definidu unos istudios periculosus de manera ética.
Una de is caraterísticas printzipalis est ca s’antropologia circant de donai unu contu prus ollísticu de is fenòmenos e tenit sa punna de essi meda empíricu.
Custas relassiones dinàmicas, frae su ca si podit biri de persona, a su contrariu de su ca si podit biri cumpilendi meda osservatzionis localis abarrat de fundamentu in totus is tipos de antropologia, siat culturali, biológica, linguística o archeológica.
Po sa parti biológica o física, is mediduras umanas, is proas genéticas, is datos de nurdiadura podint essi aggregaus e pubbricau cummenti artículos o monografias.
Áteras divisionis culturalis segundu su tipo de ainas, cummenti su Olduvaianu, su Musterianu o su Levalloisianu agiudant is archeólogos e àterus antropólogos a cumprendi is punnas de su passadu umanu.
Una norma culturali regulat sa conduta acetada aintru de sa sotziedadi, serbit de ghia pro su cumportamentu, is bistimentas, sa limba, e s’arrecatu in una situatzioni determinada, e serbit de modellu pro is aspetativas de unu grupu sotziali.
Cumprendit maneras de s’espressai cummenti s’arti, sa musica sa dantza, is ritualis, sa religioni, e tecnologías cummenti s’imperu de ainas, sa cochina, s’imbaru e is bistimentas.
Su livellu de cumplessidadi culturali est serbidu puru pro distínghiri is civilidadis de àteras sotziedadis prus pagu cumplessas.
Sa cultura de massa bolit nai is formas de produtzioni e de consumu produidas e mediadas de manera manna ca funt aparéssidas in su de 20 séculos.
In is sciéntzias sotzialis a manera generali s’aficu teóricu de su materialismu culturali afirmat ca sa cultura simbólica umana naschit dae is cunditzionis materialis de sa vida umana, poita funt is umanos ca creant is cunditzionis pro campai, e ca sa base de sa cultura di podit agatai in su crescimentu de abbitúdinis biologicas.
In custu sentidu, su multiculturalismu donat importu a sa coessistentzia in paxi e a su respetu intra is culturas ca bivint in su matessi pianeta.
“In su 1986, su filósofu Edward S. Casey at iscritu: “Su fueddu cultura significat “logu de massaria” in Middle English, e su matessi fueddu derivat de su latinu colere “biviri, cuidai, traballai, addorai” e cultus, “Unu cultu, pruscatotu unu de tipo religiosu.”
“Intzandus, una porfia intra “cultura” e “tzivildadi” est a parusu implicada in custus autoris, puru candu no dda espressant.”
Custa abbiléntzia est aparéssida cun s’evolutzioni de su cumportamentu modernu de is umanos prus o mancu 50.000 annus fais, e fatuvatu si pensat ca est única in is umanos.
Rein Raud, sighendi su traballu de Umberto Eco, Pierre Bourdieu e Jeffrey C. Alexander, at propostu unu modellu de càmbiu culturali basadu in afirmassionis e ofertas, ca funt giudicadas po sa adeguadura cognitiva e afiantzadas o nou dae s’autoridadi simbólica de sa comunidadi culturali interessada.
Sa reposidura culturali significat sa recostrutzioni de su cuncetu culturali de una sotziedadi.
S’iscorriu sotziali e s’ilvilupu de tecnologias podit produiri càmbios in una sotziedadi modifichendi is dinámicas sotzialis e favoressendi modellus culturalis nous, e trobendi o permitendi una atzioni generativa.
Is cunditzionis de s’ambiente podit essi fatoris puru.
Sa gherra o su betiapai pro is recursos podint cumpromítiri s’ilvilupu tecnológicu o is dinámicas sotzialis.
“Pro esemplu, is cadenas de ristorantis e is marcas de coghina ant interessadu meda is cinesus candu sa Cina at obertu s’economia sua a su cummertzu internatzionali in s’acabbu de su de 20 séculos.
Naraiat ca custa falta de maduresa beniat no dae una falta de cumprensione, ma dae una falta de balentia a pensai a solu.
“Annotamala, Herder at propostu una forma de Bildung colletiva: “Pro Herder, su Bildung fiat s’interesa de esperiéntzias ca donant una identidadi coerenti, unu sentidu de fadu comunu, a is pessosas”.”
Segundu custa manera de pensai, dogna grupu de genias tenit una bisioni de su mundu diferenti, ca no si podit cumparai cun is bisionis de is àterus grupos.
Aiat propostu ca unu cufrontu tzientíficu de totus is sotziedadis umanas podiat isvelai ca is bisionis diferentis cunsistiant de is matessi elementus de base.
“una manera ispeltzifica de bíviri, de unas personas, unu periodu o de unu grupu.”
“Narendiddu de àtera manera, s’idea de “cultura” ca s’aiat ilvilupadu in s’Europa in trassíntru de su de 18 e in s’inghitzu de su de 19 séculos atinant falta de agualidadi in is sotziedadis europeas.”
Segundu custa manera de arrexonai, si podiant classificai calchi natzionis prus tzivilizadas de àteras, e calchi personas cun prus cultura de àteras.
Àteras críticas de su de 19 sèculos, sighendi a Rousseau, ant acetadu sa diferéntzia intra culturas prus artas e prus bàscias, perou castiendi sa cultura prus arta cummenti unus ilvilupus no naturalis e corrutos ca ant scuriu e trastocau sa natura originali de is personas.
In su 1870, s’antropólogu Edward Tylor (1832–1917) at imperadu is ideas de culturas prus artas e prus bàscias pro propòniri una teoria de s’evolutzioni de sa religioni.
“Su sotziologu Georg Simmel (1858–1918) naraiat ca cultura significabat “su traballu de is indivíduos cun s’agiudu de formas strangias ca funt stétias ogetificadas in trassíntru de s’istoria”.”
Sa cultura non-materiali indidat is ideas non-físicas ca is indivíduos tenint de sa cultura issoro, incruendi is valoris, is sistemas de creéntzias, is regulas, is normas, sa morali, sa limba, is organizatzioni e is istitutzionis, mentras sa cultura materiali est sa proa física de una cultura de is ogetus o architeturas ca faint o ca ant fatu.
“Sa sociologia culturali fiat “reinventada” is su mundu anglo-fueddanti cummenti unu produtu de su “cambiu culturali” de is annus ‘60, ca at intrau is istudios istruturalistas e post-modernus a sa sciéntzia sotziali.”
“Sa “cultura” est diventada dae intzandus unu cuncetu de importu in medas aspetus de sa sociologia, incruendi is areas scientíficas cummenti sa stratificatzioni sotziali e s’analisi de is retzas sotzialis.”
Ant bidu ca is raportus de consumu e de desogus funt determinados dae is raportus de produtzioni, ca ddus at portau a si cuncentrai in is raportus de classi in s’organitzazioni de sa produtzioni.
Dae cuddu momentu est stétiu assotziadu cun Stuart Hall, ca at sighidu Hoggart ca diretori.
Custas praticas incluiant is maneras de fai cosas determinadas de diversas pesonas (cummenti su castiai sa televisioni o papai a foras) in una cultura specifica.
“Castiai sa televisioni pro biri una prospetiva pubbrica de unu eventu istoricu no iat essi pensada cummenti cultura sarvu ca sa referensia no est a su mesu de televisioni e bastat, ca podit essi istadu sceberau de manera culturali: noantamas, is piticheddus istudiantis ca castiant sa televisioni apustis de sa scola cun is amigus issoro pro “essi parti de su grupu” est de manera certa unu esemplu de custa cosa, poita no ddoi iat unu motivu validu pro sa partecipatzioni a custa prática.”
“Sa “cultura” pro unu istudiosu de matérias culturalis no incruint sceti sa culturas prus de is costumus (sa cultura de is grupos sotzialis ca cumandant) e sa cultura de su populu, ma is significados e is praticas fetianus.”
Is istudiantis in su Regnu Unidu e in is Istados Unidos ant ilvilupadu versiones diversas de is istudios culturalis apustis de sa fini de is annus ‘70.
Sa distintzioni intra sa currente americana e sa británnica, noantamas, est sparéssia.
Su tzentru de unu métodu marxista ortodossu si cuncentrat in sa produtzioni de su significadu.
Àterus mètodos a is istudios culturali, cummenti is istudios culturalis feministas e is úrtimos ilvilupus americanus de sa materia, s’istesiant de custa bisioni.
Is psicologos culturalis ant inghitzadu a compidai is relatzionis intra is emotzionis e sa cultura, e arrespundi a si sa mente umana est indipendenti de sa cultura.
Àterus istudiosus, imbecis, circant de agatai is diferéntzias intra is personalidadis de is personas in is diversas culturas.
Pro esemplu, is personas pesadas in una cultura ca imperat s’abacu funt prus abbituadas cun unu arrexonu specificu.
In sustàntzia, sa cunventzioni de s’Aia pro s’amparu de is benis culturalis in s’in casu de unu iscorriu armadu e sa Cunventzioni de s’UNESCO pro s’amparu de sa diversidadi culturali si ocupat de protègiri sa cultura.
Cun leges internatzionalis, s’ONU e s’UNESCO chircant de creai e fai respetai is reglas de custu tema.
S’obbietivu de s’atacu est s’identitadi de s’anemigu, e est po cussu ca is recursos culturales de importu diventant unu brassagliu.
Una festa est unu acuntéssiu tzelebradu de manera regulari dae una comunidadi, intzentrau in calchi elementu caraterísticu de cudda comunidadi e de is religionis o culturas issoro.
In paris cun sa religioni e su folklore, una orígini de importu est sa massaria.
Is festas serbint fatuvatu a respetai calchi iscopus de sa comunidadi, pruscatotu a pitzu de s’afestamentu o su donai is gràtzias a is deus, deas o santus: funt nadas festas patronalis.
In sa Grècia Antiga e in Roma, is festas cummenti is Saturnalia fiant meda assotziadas a organizatzionis sotzialis e processos políticos, aparti de religiosos.
“In su Middle English, unu ""festival dai"" fiat una feria religiosa”.
“Su fueddu “feast” est imperadu puru in sa fueddada comuna seculari cummenti unu sinónimu de unu pastu mannu o arricu.
Is festas religiosas prus de importu cummenti sa Paschixedda, Rosh Hashanah, Diwali, Eid al-Fitr e Eid al-Adha, serbint a serrai s’annu.
Unu esemplu premedivu est sa festa decidia dae su faraoni de s’Egittu Antigu Ramses su de III, pro tzelebrai sa vitória sua contra a is líbicus.
Ddoi iat meda tipos de festas in su mundu e sa majoria de is natzionis afestat acontéssius o costumas de importu cun acuntessimentus o atividadis.
In s’Egitu Antigu is festas podiant essi o religiosas o políticas.
Sa festa de Sed, pro esémpiu, tzelebraiat su de trinta annus de regnu de unu faraoni, e apustis si fadiat dogna tres (o cuatru, sceti in unu casu), apustis de sa primma borta.
In su calendàriu litúrgicu cristianu, ddoi iant duas festas mannas, connotas cummenti sa Festa de sa nàschida de su Sennori Nostru (Paschixedda) e sa festa de s’arresuscidu (Pascamanna), perou is festas prus pitícas pro tzelebrai a is patronus santus localis si faint casi in totus is natzionis influentzadas dae su cristianésimu.
Is festas de sa religioni buddista, cummenti s’Esala Perahera si tzelebrant in su Sri Lanka e in sa Tailandia.
In is festas de is pellículas si mostrant medas pellículas diversas, e a parus si faint dogna annu.
Esistint puru festas de is bevidas specíficas, cummenti s’Oktoberfest in Germània, pro sa birra.
Is egitzianus antigus contabant in pitzus de is allagaduras annualis causadas dae su riu Nilo, una manera de abbai ca donabat terra saliosa pro sa arragota.
Su Dree Festival de is Apatanus ca bivint in su Distretu Lower Subansiri de s’Arunachal Pradesh est tzelebradu dogna annu dae su 4 fintzas a su 7 de triulas pro pregai pro una arragota ispantosa.
Una féria est una die istabbilida pro lei o costuma aundi is atividadis normalis, pruscatotu su traballu o is afares incruendi a sa scola, funt firmadas o arredutas.
Cantu is atividadis normalis funt arredutas dae una féria dependit dae is leis localis, is costumas, su tipu de traballu o dae is isceberus personalis.
In sa majoria de is sotziedadis modernas, noantamas, is férias servint puru cummenti una atividadi de discassu, cummenti calecasiat dies o atividadis de su sabadu e su domingu.
A bortas, una féria si podit rispetai sceti de una manera formali.
S’imperu modernu cambiat de manera zeogràfica.
Pro essemplu, sa Die de sa Muninca si afestat su 14 de nadali, sa Die internatzionali de “Chistionai cummenti unu pirata” si afestat su 19 de cabudanni, e sa Die de sa Blasfemia su 30 de cabudanni.
“Is testimóngiu de Geova, afestant dogna annu “Su memoriali de sa morti de Gesugrístu”, perou no afestant otras férias cun significadu religiosu cummenti sa Pascamanna, sa Paschixedda o s’Annu Nou.”
Is mussulmanus Ahmadi afestant puru sa Die de su Messia Promissu, sa Die de su Riformadori Promissu, e sa Die de Khilafa, noantamas, custas no funt cunsideradas férias.
Is férias tzélticas, norrenas e neopaganas sighint s’ordini de sa Roda de s’Annu.
Is istudiosus de sa bioarcheologia unint is cumpetensias de s’osteologia umana, de sa paleopatologia e de s’archeologia, e fatuvatu, cunsiderant su cuntestu culturali e de s’interru de is restus.
Sa psicologia de s’evolutzioni est s’istúdiu de is istruturas psicológicas dae unu aficu modernu evolutivu.
S’ecologia de su cumportamentu umanu est s’istúdiu de is adatamentus de su cumportamentu (nutrimentu, acopiamentu, ontogenesi) dae s’aficus evolutivu e ecológicus (bi s’ecologia de su cumportamentu).
Sa paleoantropologia est s’istúdiu de is proas fosiles de s’evolutzioni umana, imperendi pruscatotu is restus de ominides mortighinadus e de àtera genias de primatos pro determinai is càmbios morfológicos e de su cumportamentu in sa genia umana, e puru de s’ambienti aundi est acontessida s’evolutzioni umana.
Su nomini est puru bastante nou, poita s’est imperadu prus ca unu séculu “antropologia física”, e calincunu imperat galu cuddu nomini.
Calincunu editori, bi in bàsciu, ant portau sa disciplina prus in profundidadi de sa sciéntzia sotziali.
Est diventadu su sistema prus imperadu dae is istudiosus pro arrexonai subra sa natura pro prus o mancu 2.000 annus.
At iscritu puru de sa fisionomia, una idea derivada dae is iscritus in su Corpus Hippocraticum.
In su de 19 seculos, is antropologos fisicos frantzesus, ghiados dae Paul Broca (1824-1880), si cuntzentrant in sa craniometria, mentras sa traditzioni tedesca, ghiada dae Rudolf Virchow (1821-1902), at sutalineau s'influentza se s'ambiente e de sa mabadía in su corpu umanu
At cambiadu su tzentru de s’atentzioni dae sa tipologia ratziali pro si cuncentrai in s’istudiu de s’evolutzioni umana, abbandonendi sa divisioni car’a su processu evolutivu.
Una ratza est unu grupu de umanos basadu in calidadis físicas e sotzialis cumpartidas in categorias bidas cummenti distintas dae sa sotziedadi.
Sa sciéntzia moderna cunsiderat sa ratza cummenti unu cuncetu sotziali, una identidadi ca est donada in pitzus de regulas istabbilidas dae sa sotziedadi.
Aterus creint ca, intra is umanus, sa ratza no tenit perunu significadu tassonomicu, poita totus is umanus apartennint a sa matessi sub-genia: Homo sapiens sapiens.
In su Sudáfrica, su Population Registration Act de su 1950 connoschiat sceti is brancus, is nieddus, e is colorados, cun is indianus ca ant stétius aciuntus apustis.
Su United States Census Bureau at avansadu perou apustis bogau is planus pro aciungi una categoria noa pro classificai is populus de s’Orienti Mediu e de nordafricanus in su censimentu de is Istados Unidos de su 2020, pro contiendha ca criticaiat si custa classificasioni depiat essi cunsiderada de genia branca o separada.
“S’imperu de lacanas de ratza fatuvatu implicat s’assogetamentu de grupus cunsiderados menus de importu de manera ratziali, pro esemplu cummenti cun sa regula de sa gutia imperada in is Istados Unidos de su de 19 seculos, aundi s’escluiat chiesisíat ca teniat puru sa prus pitica origini afticana dae su grupu ratziali dominadori, definidu cummenti “brancu”.”
"Segundu su genetista David Reich, ""mentras sa ratza podit essi unu concetu sotziali, is diferentzias in s’origini genetica ca unint meda de is concetus ratzialis de oindí funt beras".”
Àteras dimensiones de grupos sotzialis incluint sa stória cumpartida, is costumas, e sa limba.
Is fatores sotziu-económicus, unidos a is primmas perou raganudas bisiones de sa ratza, ant causadu unu sufrimentu mannu aintru de is grupos ratzialis discumbenius.
Su ratzismu at causadu medas esemplus de tragedias, incruendi su cautivériu e su genocidiu.
Poita in perunas sotziedadis is grupos ratzialis currespundint meda cun is modelos de apilladura sotziali, is istudiosus sotzialis ca istudiant sa disagualidadi sotziali pensant ca sa ratza podit essi unu fatori de meda importu.
Pro esemplu, in su 2008, John Hartigan, Jr. at difendiu una bisioni de ratza cuncentrada pruscatotu in sa cultura, perou ca no discodiat sa relevantzia potentziali de sa biologia o de sa genética.
De custa manera, s’idea de ratza cummenti da intendeus oindí est naschida in trassintru de su procesu istoricu de sproradura e conchista ca at portadu is europeos a contatu cun grupos de terramannas diversas, e dae s’ideologia de divisioni e tipologia agatada in is scientzias naturalis.
S’est donadu importu a carchi credentza popolari ca uniat is diferéntzias físicas eradadas dae is grupos a calidadis de cumprendóriu, cumportamentu e motali.
Sa divisioni de su 1735 de Carl Linnaeus, inventori de sa tassonomia zoologica, at dividu sa genia umana Homo sapiens in is variedadis continentali de europaeus, asiaticus, americanus e afer, dognuna assotziada a una mota diversa: de sambini, melancolicu, arrenegau, flemmaticu, in su matessi ordini.
"Blumenbach aiat bidu puru sa transizioni graduale de s’aspetu dae unu grupu a cuddus bixinus, e aiat cunsigiadu ca ""una variedadi de s’umanidad passat aici meda a s’àtera, ca no si podint circoscriri limites aintr’e iddas""."
Est stétiu puru nadu ca carchi grupu podit essi su resultadu de s’ammesturu de populus antiguos ca innantis fiant separadus, e ca unu istudiu atentu at a podere distinghi is ratzas primitivas ca si funt ammesturadas pro produiri grupos mistos.
Is istudios nous de sa cultura e su giòvanu campu de sa genetica de sa popolatzione ant cumpromitidu sa posidura scientífica de s’essentzialismu ratziali, portendi is antropologos de sa ratza a modificai is conclusionis issoro de su càmbiu fenotípicu.
Is istudios de su cambiamentu geneticu umanu mostrant ca is pópulus umanus no funt a solas de manera zeogràfica, e is diferéntzias geneticas issoro funt prus meda piticas de cuddas de is subgenias ca si podint paragonai.
Andreasen at cramau is diagrammas a arburi de is distàntzias geneticas relativas in is populus pubbricados dae Luigi Cavalli-Sforza cummenti una base pro unu arburi filogeneticu de is ratzas umanas (p. 661).
Marks, Templeton, e Cavalli-Sforza ant concluidu ca sa genetica no donat proas de is ratzas umanas.
Pro essemplu, a pitzu de su colori de sa pedhe in s’Europa e in s’Africa, Brace iscrit: "Oindí, su colori de sa pedhe si differentziat casi nudda dae s’Europa car’e su sur, in sa punta orientali de su Mediterraneu e in su Nilu de susu in s’Africa.
“Naraiat ca si podiat imperai su fueddu ratza semper chi si faiat una distintzioni intra “diferentzias ratzialis” e su “concetu de ratza”.”
Pro resumiri, Livingstone e Dobzhansky funt de acórdiu ca ddoi iant diferéntzias geneticas intra is umanos; funt puru de acórdiu ca imperai su cuncetu de ratza pro classificai is personas, e cummenti su cuncetu de ratza est imperadu, dependit de sa conventzioni sotziali.
"Cummenti ant nadu is antropologos Leonard Lieberman e Fatimah Linda Jackson, ""Is modellos no ugualis di eterogeneidadi afalsant totas is descritzionis de unu populu cummenti ca fiat pérperas de manera genotipica o puru fenotipica""."
"S’antropologu de sa mitadi de su de 20 séculos William C. Boyd at descritu sa ratza cummenti: ""Unu pópulu ca est meda diversu de calincunu àteru pópulu in materia de sa frecuéntzia de unu o prus de unu geni ca tenit."
Annotamala, s’antropologu Stephen Molnar at inditau ca sa differentzia de is tzipus a sa fini causat sa multíprica de is ratzas bogat s’utilidadi dae su cuncetu.
Joanna Mountain e Neil Risch ant avisadu ca che ca si is cluster geneticos podint una die essi dimostradus pro currespundi a is differentzias genotipicas intra is grupos, custas ipotesis funt premedias cummenti su ligamini intra is tzenius e is tratus complessus abarrat pagu cumpresa.
“Totas is categorias ant a essi imperfetas, perou custu no bolit nai ca no ddas podis imperai, o ca funt utilosas.”.”
Custu suponiat tres grupos de pópulus separados dae aeras zeogràficas mannas (europea, africana e de s’Asia orientali).
"Is antropologos cummenti C. Loring Brace, is filosofos Jonathan Kaplan e Rasmus Winther, e su genetista Joseph Graves, ant afirmau ca si est de seguru possibili a agatai cambios biologicos e geneticos ca currespundint prus o mancu a is grupos definidus a parusu cummenti “ratzas continentalis”, custu est beru pro casi totus is pópulus definidos de manera zeogràfica."
Weiss e Fullerton ant notadu ca pighendi sceti islandesus, maya e maori, s’ant a creai tres cluster diversos e totus is àterus populus ant a essi descritus cummenti resultados de s’ammesturu de su materiali geneticu maori, islandesu e maya.
In prus, is datos genomicos no lassant determai si bidiri is subdivisionis (pro essemplu, is splitters) o unu continuum (pro essemplu, is lumpers).
"In prus de is probemas empiricos e de concetu cun sa "ratza", apustis de sa Segunda Gherra Mundiali, is istudiosus evolutivos e sotzialis scidiant meda ca is credínzus de sa ratza aiant iscusadu sa protzebboría, s'apartheid, su cativériu e su genocidiu.
Craig Venter e Francis Collins de su National Institute of Health ant fatu in paris s’annuntziu de sa mappadura de su genoma umanu in su 2000.
No est unu tipu scientíficu.
"S'antropologu Stephan Palmié at declaradu ca sa ratza ""non est una cosa ma unu trataméntu""; o, in is fueddus de Katya Gibel Mevorach, ""unu metonimu"", ""unu imbentu umanu cun criterius po diferentziai ca no funt universalis e nemmancu fiscius, perou ca ant sempri stétius imperadus po determinai sa diferentzia."""
Inguni, s’identitadi de ratza no fiant determinata dae una regula dura de iscràtza, cummenti sa regula de sa gutia de is Istados Unidos.
Custus tipos si classificant s’unu in s’àteru cummenti is coloris de su spettru, e nisciuna categoria est separada meda dae is àteras.
New Jersey: Prentice Hall Inc, 1984.
“In su cuntestu europeu, su significadu istóricu de sa “ratza” cumproa sa cumplessidadi sua.”
“Su cuncetu de orígini ratziali est basadu in sa notzioni ca is umanus podint essi dividius in “ratzas” diversas de manera biologia, una idea arrafudada dae casi tota sa comunidadi scientífica.”
In is Istados Unidos sa majoria de is personas ca si identificant cummenti afroamericanos tenint antepassados europeos, e medas personas ca si identificant cummentu americanos europeos tenint antepassados africanos o amerindios.
Su critériu pro apartèniri a custas ratzas si scistant a sa fini de su de 19 séculos.
“Is amerindios sighint a essi definidos dae una parti de “sàmbini indianu” (nadu quantuum de sàmbini).”
Custa regula at significadu ca is personas ca fiant de ratza ammesturada perou ca teniant antepassadus africanos cumproados fiant cunsideradus nieddus.
"Su fueddu "ispanicu" cummenti etónimu est nàschidu in su de XX séculos cun sa créschida de sa migratzioni de is trabballadoris de is natzionis de limba ispagnola de s’America Latina car’e is Istados Unidos.
Tres fatores, sa natzioni de imparu académicu, sa disciplina, e s’edadi, funt resultados de importu pro differentziai is rispostas.
In su 2007, Ann Morning at intervistadu prus de 40 biologos e antropologos e at iscobertu ca ddoi iant meda disacordius a pitzus de sa natura de sa ratza, chentza nisciunu puntu de vista acetau dae totus.
“Mancai ca podiat biri argumentos validos in ambadús partis, sa dennega cumpleta de is proas de is àterus “parit motivada dae arraxonis sotziu-políticas e no dae sa sciéntzia”.”
Cummenti risposta partziali a sa dichiara de Gill, su professori de antropologia biológica C. Loring Brace creit ca is arrexonis ca permitint a is no ispeltus e a is antropologos biológicos de determinai s’ascedentzia zeogràfica de una persona podint essi spiegadas dae su fatu ca is carateristicas biológicas funt distribuidas de manera clinica in su , e custu no si tradusit in su cuncetu de ratza.
Is testos de antropologia física allegant ca is ratzas biológicas esistint fintzas a su 1970, candu ant cumentzadu a nai ca is ratzas no esistint.
“In su freàrgiu de su 2001, is editoris de Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine ant pedidu a is autoris de “no imperai sa ratza o sa genia candu no ddo iat mancuna arraxoni biológica, scientifica o sotziológica pro ddu fai”.”
Morning (2008) at esaminadu is libros de biologia de is iscolas secundarias in trassintru de su periodu 1952-2002 e at agatau unu modelu chepari cun sceti su 35% ca chistionanta de manera dereta de sa ratza in su periodu 1983–92 in cufrontu a su 92% de s’inghitzu.
A su solitu, su materiali de sa ratza s’aiat movidu de is trazus de subrafaci a sa genética e s’istoria evolutiva.
“Narat “In su mellu casu, si podit nai ca is biologos e is antropologos immoi funt divididus de sa matessi manera in is creéntzias issoro in pitzus de sa natura de sa ratza”.”
33 istudiosus de servíssiu sanitàriu dae regionis diversas ant stétius intervistadus in una chirca de su 2008.
Meda sotziologos si funt cuncentrados in is afroamericanos, nadus nieddos in cudda epoca, narendi ca fiant menos de importu de is brancus.
In su 1910, su Journal at publicadu unu articulu de Ulysses G. Weatherly (1865-1940) ca afirmaiat sa supremazia de is brancus e sa segregatzioni de is ratzas pro amparai sa puresa de ratziali.
In is traballu su, naraiat ca is classis sotzialis, su colonialismu, e su capitalismu creanta ideas a pitzus de sa ratza e de is categorias ratzialis.
In su 1978, William Julius Wilson (1935-) narat ca sa ratza e is sistemas de divisioni ratziali fiant perdendi s’importu, e ca sa classi sotziali descriat de manera prus pretzisa su ca is sotziologos aiant innantis intesu cummenti ratza.
"Eduardo Bonilla-Silva, professori de sociologia in sa Duke University, narat: "Deu creu ca su ratzismu est, pruscatotu, una allega de poderi de grupu, est unu grupu ratziali prus forti (is brancus) ca bolit aguantai is avantagius sistematicos suu, e minorías ca cumbatint pro cambiai su status quo de sa ratza”.”
In s’ambitu crínicu, sa ratza est stétia dogna tanti cunsiderada in is diagnosi e is tratamentus de cunditzionis medicas.
Ddoi iat unu dibbatimentu activu intra is istudiosus biomedicus a pitzus de su significadu e s’importu de sa ratza in is chircas.
Is membrus de s’urtimu campu fatuvatu construint is argumentos issoro in s’arriscu de creai una medichina personalitzada in pitzus de is genomas.
Pompiant ca donai meda importu a is agiudus genéticos in is imparidadis de saludi portat arriscus diversos cummenti su donai importu a stereotipos, promoviri su ratziusmu o ignorai is contributos de is fatores no-genéticos in is imparidadis de saludi.
"IC"" bolit nai ""Identification Code;"" custas boxis funt nadas puru classificatzioni Phoenix."
“In medas natzionis, cummenti sa Francia, s’istadu no podit po lei tenniri datos basadus in sa ratza, ca significat ca fatuvatu sa politzia pubbricat avisos de chirca cun definissionis cummenti “carràdigu iscuru”, ecc.”.
Medas cunsiderant sa profilatzioni ratziali unu essemplu de ratzismu de is istituzionis de is autoridadis.
“S’apprisonamentu de massa est puru “sa prus manna retza de leis, regulas, políticas e costumas ca controllant is personas cunsideradas criminalis aintru e in foras de sa presoni”.”
Medas resultados de chircas funt de acordu ca su fatori de sa ratza de sa in is decisionis de s’arrestu de sa IPV podint incroie unu pregiudisciu ratziali in faori de is vitimas brancas.
Carchi chirca at iscobertu ca is ratzas si podint identificai beni meda imperendi mètodos pretzisus, cummenti su ca ant ilvilupadu Giles e Elliot.
“S’istudiu at acabadu ca “Sa divisioni de sa diversidadi genetica in su colori de sa pedhe est atípica, e no si podit imperai pro classificai”.”
S’antropologia culturali est una parti de s’antropologia cuncentrada in s’istudiu de is variantis culturalis intra is umanus.
Chistionendi de custu tema, is etnologos de su de 19 séculos si funt dividius in duas iscolas de pensamentu.
"Calincunu ca pompiat s'"inventu indipendenti", cummenti Lewis Henry Morgan, suponiat ca is atipizu significanta ca is grupos diversos aiant passadu pro is matessis fases de s’evolutzioni culturali (bi puru s’evolutzionismu sotziali classicu).
Morgan, cummenti àterus evolutzionistas sotzialis de su de 19 séculos, creiat ca nci fiat unu progressu prus o mancu cunseltu dae su primitivu a su tzivilizadu.
"Mancai is etnologos de su de 19 séculos bidiant sa “spainadura” e s”inventu indipendenti” cummenti teorias esclusivas e cuncurrentes de manera retziproca, sa majoría de is etnografos at otenniu unu cunsensu in su fatu ca ambadús processus acontessint e ca ambadús podint spiegai de manera vàlida is atipizus interculturalis."
“Boas at espressadu s’idea pro sa primma borta in su 1887: “…sa tzivilízadi no est una cosa assoluta, ma… est relativa, e… is ideas e cuncetus nostrus funt berus sceti aintru de sa tzivilidadi nostra”.”
Su relativismu culturali cumprendint affirmasionis epistemiologicas e metodologicas pretzisas.
Su relativismu culturali est stétiu de una manera una resposta a s’etnocentrismu ocidentali.
Custa interpretesa de sa cultura ponit a is antropologos duus chistionis: primma, cummenti evitai is acapius no bollius de sa própria cultura, ca influentzant is assebestus e reatziones de su mundu, e segunda, cummenti interpretai una cultura no connotta.
Unu metodu est s’etnografia: issus pompiant sa necessidadi de bíviri cun personas de àteras culturas pro unu periodu de tempu longu, pro imparai sa limba e intrai, mancai pagu, aintru de sa cultura issoro.
S’acostamentu suu fiat empiricu, iscrédulu de is generalizatzionis demasiadas, e fuiat de is proas de istabbiliri una lei universali.
Creiat ca dogna cultura depit essi istudiada de manera particulare, e pompiat ca is generalitzazionis inter-culturalis, cummenti cuddas fatas dae is scientzias naturalis, no fiant possíbbilis.
Sa prima generatzioni de istudiantis suus incluiat Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir, e Ruth Benedict, e cadaunu at a fai istudios meda approfundados de is culturas de su Nordamerica.
Sa pubblicatzioni de su libru de Alfred Kroeber Anthropology (1923) at significadu unu puntu de meda importu in s’antropologia americana.
Influentzados dae is psicologos psicoanaliticos cummenti Sigmund Freud e Carl Jung, custus autoris ant probau a cumprèndiri sa manera de cummenti is prus mannas fortzas culturalis e sotzialis ant modelladu is personalidadis individualis ca ant bividu aintru de custas fortzas.
S'antropologia económica influentzada dae Karl Polanyi e imperada dae Marshall Sahlins e George Dalton at desafiadu s'economia neoclássica standard pro cunsiderai is fatoris culturalis e sotzialis, e at imperadu s'analisi marxiana in s’istudiu antropologicu.
De acordu cun is tempus, sa majoría de s’antropologia est stétia politicitzada in trassintru de sa Gherra de indipendéntzia algerina e s’oppositzioni a sa Gherra de su Vietnam; su marxismu est diventau unu acostu teoricu sempri prus populari in sa disciplina.
In is annus 1980 librus cummenti Anthropology and the Colonial Encounter pencianta in pitzus de is relatzionis de s'antropologia cun sa disagualidadi coloniali, e sa popularidadi isfunnerada de teoricus cummenti Antonio Gramsci e Michel Foucault donabat importantzia a is chestionis de su poderi e de s’egemonia.
Custas interpretatzionis depint apustis essi afetuadas a is autoris issoto, e sa pertinentza issoro cummenti una tradusidura depint essi regulada de manera arrapitida, unu processu nadu circu ermeneuticu.
S’analisi culturali de David Schnieder de sa parentella americana est cunsiderada de sa matessi influentzia.
Su métodu est nàschidu in sa chirca pratica de is antropólogos sotzialis, pruscatotu Bronislaw Malinowski in sa Britannia Manna, is istudiantis de Franz Boas in is Istados Unidos, e in sa afatanti chirca urbana de sa Scola de Sociologia de Chicago.
Walnut Creek, CA: AltaMira Press.
Pro istabbiliri acapius ca a si fini ant a portai a una connoscéntzia prus manna de su cuntestu culturali de una situatzioni, unu antropólogu depit essi abertu a diventai parti de su grupu, e fasiu a ifroscai tratamentus de importu cun is membros issoro.
Innantis de cumentzais s’osservatzioni de is partitzipantis, unu antropologu depit decidiri unu logu e unu argumentu de istudiu.
Custu permiti a s’antropologu a s’istabbiliri mellus in una comunidadi.
Sa majoria de s’osservatziòni de is partitzipantis est basada in s’arragionu.
A bortas, is etnograficus castiant puru s’osservatzioni istruturada, aundi unu is osservatzionis de unu antropologu funt deretas a una série pretzisa de preguntas ca issu o issa est provendi a respúndiri.
Custu agiudat a standarditzai su metodu de istudiu candu is datus etnográficus est cumparadu in medas grupos o depint respetai unu ogetu pretzisu, cummenti una chirca pro una decisioni de política governativa.
Chini est su etnografu at a depèndiri de ita issu o issa at a iscriri a pitzus de una cultura, poita dogna istudiosu est influentzadu dae sa prospetiva sua.
Noantamas, custus acostus no ant tentu sempri foltuna, e is etnograficos modernos fatuvatu isceberant de incluiri is esperientzias personalis e is possíbbilis influéntzias in s’iscritura issoro.
Una etnografia est unu testu a pitzus de unu pópulu, in unu momentu e logu pretzisus.
Una etnografia típica at a incluiri puru is datos a pitzus de sa zeografia, su clima e s’habitat físicus.
Is istudiantis de Boas, cummenti Alfred L. Kroeber, Ruth Benedict e Margaret Mead, ant sighidu su cuncetu suu de cultura e de relativismu culturali pro ifroscai sa antropologia culturali in is Istados Unidos.
Oindí, is antropologos sotziu-culturalis sighint totus cuddus elementos.
“Is “antropologos culturalis” americanos s’ant cuncentradu in sa manera de is personas de espressai sa prospetiva issoro e de su mundu issoro, pruscatotu in formas simbólica, cummenti s’arte e is mitos.”
Sa monogamia, pro esemplu, est fatuvatu descrita como una caraterística umana universali, perou is istudios mostrant ca no est di aici.
Cun custa metodologia, si podint otenni resultados de importu candu si istudiant is cusseguéntzias de is sistemas globalis in is comunidadis localis e globalis.
“Pro esemplu, una etnografia de prus logus, podit sighi una “cosa” cummenti si fiat una “mertze”, e castiai cummenti est carrada in is retzas de su capitalusmu globali.”
Unu esemplu de etnografia de prus logus est su traballu de Nancy Scheper-Hughes a pitzus de su cummértziu de mesmus in su mercadu de sfrosu.
Sa chirca de is istudios de parentella fatuvatu incruxit meda sotu-campos de s’antropologia, cummenti sa medichina, su feminismu, e s’antropologia pubbrica.
Est su cuntestu aundi meda pipius naschint sa majoria de is bortas, e is primmus fueddus funt de parentella.
Ddoi iant diferentzias de importu intre is comunidadis a pitzus de praticas e valoris de su cógiu, ca lassant logu pro is traballus de s’antropologia.
Sa tipu de cógiu agatau in sa majoria de is cultura, noantamas, est sa monogamia, aundi una mulleri si coiat cun unu ómini.
Ddoi iant cheparis diferéntzias de fundamentu chistionendi de s’atu de ingenerai.
Custu cambiamentu si podit trassai a is annus ‘60 cun su re-avaloramentu de is printzípius de base de sa parentella ofertus dae Edmund Leach, Rodney Neeham, David Schneider, e àterus.
A custu cambiamentu at sighidu s’emergentzia de sa segunda unda de su feminismu in s’inghitzu de is annus ‘70, ca at introduidu is ideas de opressioni cojubali, autonomia sessuali, e omenagiu domesticu.
“In custu puntu est arribbadu su “Feminismu de su de Tres Mundus”, unu movimentu ca naraiat ca is istudios de sa parentella no aiant pótziu istudiai de manera pretzisa is tratamentus de genere de is natzionis ca si fiant ifroschendi, e ca depiant puru donai s’importu a is diferéntzias económicas e de ratza.
In sa Giamaica, su cógiu cummenti istitutzioni est fatuvatu cambiadu dae medas tratamentus, poita is mulleris póberas no podint contai in pitzus de agiudus económicos de manera regulari in unu cuntestu de pagu firmesa económica.
Cun custa tecnologia, funt nàschidas chistionis de parentella a pitzus de sa diferéntzias intra su tratamentu biológicu e genéticu, poita is surrogatas gestatzionalis podint donai unu ambienti biológicu pro su fedu, perou s’acapiu genéticu abarrat cun un àtera parti.
Ddoi iant stétius problemas puru cun su turismu riprodutivu e sa mertzificatzioni de su corpu, poita is personas chircant seguridadi económica cun s’istimolatzioni ormonali e s’arragota de óvulus, ca podint causai processu dannosus.
Una crítica est ca, in s’inghitzu, su cuadru de is istudios de sa parentella fiat tropu istuturadu e formulaicu, basendisí in unu linguàgiu incalchídu e in regulas seberas.
Una parti manna de custu ilvilupu si podit atribbuiri a sa créschida de su traballu de is antropologos a foras de s’academia e de s’importu sempri prus mannu de sa globalizatzioni ambadus in is istutzionis e in su campu de s’antropologia.
Is duus tipos de istitutzionis definidas in su campu de s’antropologia funt is istitutzionis totalis e sotzialis.
S’antropologia de is istitutzionis podit istudiai is sindicaus, is aziendas prus píticas fintzas a is corporatzionis, is governus, is organizatzionis médicas, s’educatzioni, is pressonis, e is istitutzionis finantziarias.
Is antropologos istitutzionalis podint istudiai is tratamentu intre is organizatzionis o intre is organizatzionis e àteras partis de sa sotziedadi.
De manera prus ispecífica, is antropólogos podint istudiai eventos ispecíficos aintru de una istitutzioni, fai chircas semióticas, o analizai is mecanísimos ca faint spagnai sa connoschéntzia e sa cultura.
Custa épuca noa at portau medas ilvilupus tecnológicos, cummenti sa registratzioni mecánica.
Current Anthropology 43(Supplement):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
"Woolard, in s’analisi sua a pitzus de sa " commutatzioni de su códixi ", o sa prática sistemática de alternai crastas linguísticas in unu arregionu o puru in una frasi sola, pensat ca sa pregunta printzipali ca is antropologos ponint a sa prática (Poita du faint?) afetuat una ideologia linguística prus forti.
Àterus linguistas and fatu chircas in s’areas de su contatu linguísticus, su perículu linguísticu e de s’”Ingresu cummenti limba globali”.
Su traballu de Joel Kuipers ifroscat custu tema chistionendi de s’isula de Sumba, in s’Indonesia.
Issu pensat, difatis, ca s’idea de su tzentru esemplari est una de is tres iscobeltas prus importantis de s’antropologia linguística.
Duncas, apustis de una pariga de generatzionis, custas limbas si podint perdiri.
Pro sighiri is mellus práticas de sa documentatzioni, custus registros iant essi iscritus de manera clara e allogaus aintru de unu archíviu o calincuna cosa chepari.
Sa renáschida de sa limba est sa prática de fai torrai a imperai una limba.
Su cursu bolit educai a is istudiantis indigenus e a is no indigenus in pitzus de sa limba e cultura Lenape.
Animai a is ca connoschint giai sa limba a dda imperai, aumentai is casos de imperu, e aumentai s’importu generali de sa limba funt totus partis de su recuberu.
S’antropologia sotziali est s’istudiu de modellus de cumportamentu in is sotziedadis e culturas umanas.
Is antropologos británnicos e americanos incluint Gillian Tett e Karen Ho, ca ant istudiadu Wall Steet e ant donadu una ispiegatziòni alternativa pro sa crisi finantziaria de su 2007–2010 ispiegatziònis técnicas basadas in sa teoria económica e política.
Custu ilvilupu est stétiu agiudau dae sa presentada de Franz Boas a pitzus de su relativismu culturali, ca creit ca is culturas funt basadas in ideas diversas de su mundu, e po custu si podint cumprendiri scenti segundu is istandard e valoris issoro.
"In su 1906, su pigmeo congolesu Ota Benga est stétiu postu dae s’antropologu americanu Madison Grant aintru de una gàbbia de su zoo de su Bronx, descritu cummenti ""s’aneddu mancanti"" intre unu orangu e sa ""ratza branca"" - Grant, unu eugenista connottu, fiat puru s’autori de The Passing of the Great Race (1916)".
S'antropologia s’est istegiada sempri de prus dae sa stòria naturali, e a sa fini de su de 19 séculos sa disciplina at cumentzadu a si cristallitzai in sa forma sua moderna; in su 1935, pro esemplu, T.K. Penniman at iscritu una stòria de sa disciplina cun su títolu A Hundred Years of Anthropology.
“Is sotziedadis no europeas fiant bidas cummenti "fossilis viventis" evolutivos ca si podiant istudiai pro cumprèndiri su passadu europeu.”
Noantamas, cummenti iscrit Stocking, Tylor fiat preocupau pruscatotu de descriri e mapai sa distributzioni de elementos pretzisos de sa cultura, invecis ca sa funtzioni prus manna, e pruscatotu parriat tenni una visioni vitoriana de progressu invecis ca s’idea de cambiamentu no-diretzionali e lineari propostu dae is antropologos afatantis.
Is istudios comparativos suus, prus influentis in is medas editzionis de The Golden Bough, ant analizadu is atipizus in is creinzus religiosos e in su simbolismu de manera globali.
Is scobertas de sa speditzioni ant definiu modellus nous po sa descritzioni etnogràfica.
Atrus fundadoris intelletualis includint W. H. R. Rivers e A. C. Haddon. S’orientamentu insoru rifletit sa parapsicologia usada de Wilhelm Wundt e Adolf Bastian, e Sir E. B. Tylor, chi at definiu s’antropologia che una scièntzia positivista sighendi s’idea de Auguste Comte.
A. R. Radcliffe-Brown at publicau unu traballu influenti in su 1922.
“Custu at fatu Radcliffe-Brown, chi at spainau su programma suu de “”Antropologia Sociali”” imparendi in universidadis in totu s’imperu britannicu e de su Commonwealth.”
Creiat chi is fueddus de su logu chi fiant usaus in is datus etnogràficus iant essi tradùxius in fueddus inglesus po su benefìciu de chini ligit.
Dipartimentus de Antropologia Sociali in universidadis diferentis ant tentu sa tendèntzia de si cuncentrai in abetus sparigaus de cussu campu.
Una genti est calisisiat diversidadi de personas bistas che una cosa sola.
Cuatrus istadus — Massachusetts, Virginia, Pennsylvania e Kentucky — si considerant su Commonwealth in is didascalias de is casus e is processus legalis.
In calincuna parti de su mundu, s’etnologia s’est svilupada atressu bias de investigatzìoni indipendentis e sa dotrina pedagògica. S’antropologia culturali est diventada dominanti specialmenti in is Istadus Unidus e sa antropologia sociali in su Rennu Unidu.
“Sa sproradura in su sèculu 15 de s’America at tentu unu rolu importanti in sa formulatzioni de notzionis noas de s’Ocidenti, cummenti sa notzioni de su “”atru””.”
“Su progressu de sa etnologia, po nai gratzias a sa antropologia struturali de Claude Lévi-Strauss, at portau a sa contienda de is pensamentus de unu progressu lineàriu, o a sa psèudo oponidura intra de “”sociedadis cun stòrias”” e “”sociedadis chene stòrias”, giudicadas tropu dipendenti a una visioni limitada de sa stòria che costituida de acrescimentu postu a muntoni.”
Cummentisisiat, is afirmatzionis de custu universalismu culturali est istètiu criticau de medas pensadoris socialis de is sèculus 19 e de 20, cummenti Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser, e Deleuze.
Unu grupu étnicu o etnicidadi est un’atropamentu de personas chi si identificant s’unu cun s’atru su sa basi de atributus cundivius chi ddus distinghint de atrus grupus. Custus atributus podint essi traditzionis, orìgini, lìngua, stòria, sociedadi, cultura, natzioni, religioni o s’acasàgiu sociali a intru de sa zona insoru.
Sa apartenèntzia de unu grupu étnicu est definida de medas cosas: un'eredadi culturali cundivisa, s’orìgini, is mitus, sa stòria, sa terra, sa lìngua o su dialetu, is sistemas simbòlicus cummenti sa religioni, sa mitologia e is ritualis, sa coxina, su modu de si bestiri, s’arti o s’abetu fìsicu.
Chi cambiant lìngua, cultura e religioni, is personas o is grupus podint passai a bellu a bellu de unu grupu ètnicu a un atru.
Siat a trevessu de una divisioni o de unu ammesturu, sa formatzioni de una identidadi ètnica separada est tzerriada etnogènesi.
“In Early Modern English (primu inglesu modernu) e fintzas a sa metadi de su sèculu 19, ‘ètnicu’ fiat usau po nai ‘paganu’ (intesu cummenti “”natzionis”” sparigadas chi no partetzipant a su ecumeni cristianu), mentres sa Septuaginta usada ‘ta ethne’ (“”is natzionis””) po tradùxiri su fueddu ebreu ‘goyim’ “”is natzionis, no ebreus””.”
“In su sèculu 19, custa nominatzioni ant cummentzau a dda usai intesa cummenti “”particularidadi de una ratza, una genti o una natzioni””, duncas torrendi a su significau originali grecu.”
“ètnicu, a. e n.””) A segunda de su contestu, su fueddu ‘natzionalidadi’ podit essi usau siat che sinònimu de etnicidadi siat che sinònimu de citadinàntzia (in unu istadu sovranu).”
Chi sa etnicidadi podit essi unu universali culturali, dipendit, fintzas a una certa mesura, de sa definitzioni pretzisa chi est usada.
Segundu Thomas Hylland Eriksen, su istùdiu de sa etnicidadi fiat dominau de dus dibatus distintus fintzas a pagu tempu fa.
S’acostamentu strumentalista, invecis, tratat sa etnicidadi pruschetotu che unu elementu ad hoc de una trama polìtica, usada che una resorsa po grupus de interessu po aguantai obietivus segundarius cummenti, po nai, prus richesa, prus poderi o una conditzioni sociali prus arta.
Is costrutivistas birint is identidadis natzionalis e ètnicas che su produtu de fortzas stòricas, fatu fatu recenti, puru candu is identidadis funt presentadas che becias.
Custu sucedit in su contestu de dibatus chi narant de su multiculturalismu in istadus, cummenti is Istadus Unidus e su Cànada, chi tenint una populatzioni manna de immigraus de culturas diferentis, e de su post-colonialismu in is Caràibis e in Àsia de su Sud.
Tertzu, formatzioni de grupus est resultada de sa spinta de monopolitzai poderi e status sociali.
Barth poniat s’acentu a sa natura costruida de sa etnicidadi fintzas de prus de Weber.
“Issu si olliat separai de is notzionis antropològicas chi bint is culturas che entidadis limitadas, e sa etnicidadi che liòngius primordialistas; duncas ddas cambiadas cuncentrendi·sì a pitzus de s’interfaci intra de is grupus.”””
“”Est de acordiu cun s’osservatzioni de Joan Vincent chi (cummenti Cohen dd’at parafrasau) “”Etnicidadi... podit essi strinta o allargada in tèrminis de cunfinis in relatzioni a is bisòngius specìficus de sa mobilitatzioni polìtica.”
Is grupus ètnicus fiant duncas definius che entidadis socialis, no biològicas.
Esempius de acostamentus diferentis funt su primordialismu, su essentzialismu, su perennialismu, su costrutivismu, su modernismu e su strumentalismu.
“””Primordialismu essentzialista”” retennit puru chi sa etnicidadi est unu fatu a priori de s’esistèntzia umana, chi sa etnicidadi benit a prima de calisisiat interatzioni sociali umana e chi no est mudada de issa.”
“””Primordialismu de parentalla”” retennit chi is comunidadis ètnicas funt istèrrias de unidadis de parentalla, chi derivant de sa parentalla o de is liòngius de sa ginia in nui is sinnus culturalis (lìngua, religioni, traditzionis) funt sceraus precisamenti po fai biri custa afinidadi biològica.”
“””Su primordialismu de Geertz””, particolarmenti abbratzau de s’antropòlogu Clifford Geertz, sustenit chi is òmminis donant generalmenti unu poderi mannu-mannu a is “”fatus”” umanus primordialis cummenti is liòngius de sànguini, sa lìngua, sa terra e is diferèntzias culturalis.”
“Smith (1999) distinghiat dus variantis: su ””perennialismu continu””, chi afirmat chi natzionis particularis iant esistidas po unu tempu longu, e su “”perennialismu recurrenti””, chi si cuncentrat a pitzus de s’aparessida, su sciollimentu e s’aparessida noa de natzionis che un’abetu recurrenti de sa stòria umana.”
Custa visioni retennit chi su cuncetu de etnicidadi est unu strumentu usau de is grupus polìticus po controllai resorsas cummenti sa richesa, su poderi, sa terra o sa conditzioni in is interessus particularis de is grupus insoru.
“””Perennialismu strumentalista””, mentras bidit sa etnicidadi pruschetotu che unu strumentu inginnosu chi identificat cun su tempu grupus ètnicus e lìmitis diferentis, spiegat sa etnicidadi che unu mecanismu de stèrrida sociali. Ollit nai chi sa etnicidadi est sa basi po una dispositzioni geràrchica de personas.”
Donald Noel pensat chi sa stèrrida ètnica at a bessiri a pilu sceti candu grupus ètnicus specificus funt postus s’unu a canta de s’atru, e sceti candu cussus grupus funt caraterizaus de unu livellu artu de etnocentrismu, cumpetitzioni e poderi diferentziali.
Sighendi cun sa teoria de Noel, nci depit essi calicunu gradu de poderi diferentziali po sa cumparsa de sa stèrrida ètnica.
Is diferentis grupus ètnicus si faint sa gherra po obietivus cummunis, cummenti su poderi o s’influèntzia, o unu interessu materiali, cummenti sa richesa o sa terra.
Retennit chi is grupus ètnicus funt sceti produtus de s’interatzioni umana, mantènnius sceti fintzas a candu funt mantènnius che costrutzionis socialis vàlidas in is sociedadis.
Retennint chi a prima de custu, s’agualantza ètnica no fiat cunsiderada unu ideali o unu fatori necessàriu po donai forma a sociedadis mannas.
Is membrus de unu grupu ètnicu afirmant chi ant tentu continuidadis culturalis a bellu a bellu, mancai is stòricus e is antropòlogus ant fatu biri chi medas valoris, usantzas e règulas chi indicant continuidadi cun su passau funt istadus imbentaus de pagu tempu.
“Si basat in pitzus de sa notzioni de “”cultura””.”
Custa visioni est nascia che una bia po giustificai sa scravidadi de is afro americanus e sa destruidura de is nativus americanus in una sociedadi chi fiat fondada ofitzialmenti in pitzus de sa libertadi po totus.
Medas de is scientziaus prus famosus de su tempu acetant s’idea de sa diferèntzia de ratza e pensant chi is europeus biancus fiant superioris.
In logu de atribuiri sa conditzioni de stesiaus de sa genti chi no fiat bianca a s’inferioridadi biològica inerenti a issus, issu dda atribuiat a su fallimmentu insoru chi no fiant renescius a s’integrai in sa cultura americana.
Chistionendi de sa formatzioni de sa ratza in is Istadus Unidus, sustenint chi sa teoria de sa etnicidadi fiat basada solamenti a pitzus de is andamentus de s’immigratzioni de sa genti bianca e pigaiat in cunsideratzioni is esperièntzias unicas de sa genti colorada in is Istadus Unidus.
Lassai perdi unas calidadis particolaris de una cultura nadia po dda ammesturai cun una cultura chi dda ospitat, a calicunu grupu no pariat una respusta a su ratzismu e sa distintzioni. Ma est andau beni a atrus grupus.
“Funt culminaus in s’artziada de is “”istadu-natzionis”” in nui is lìmitis crètius de sa natzioni fiant is pròprius (o idealmenti is pròprius) de cussus de su istadu.”
Is istadu-natzionis, cummentisisiat, inclurint regularmenti populatzionis chi funt istètias bogadas de sa vida de sa natzioni po una resoni o un’atra.
Is istadus multiètnicus podint essi su resutau de dus fatus opostus: o sa creatzioni noa de làcanas de istadu chi no andant de acordiu cun cussus de is terras traditzionalis de una tribù, o s’immigratzioni recenti de minorias ètnicas in unu logu chi a prima fiat unu istadu-natzioni.
“Istadus cummenti su Rennu Unidu, Frància e Svìtzera cumprendiant grupus ètnicus distintus fintzas de sa formatzioni insoru e ant biu a su pròpriu modu una immigratzioni manna meda chi est resultada in cussas chi benint tzerriadas sociedadis “multiculturalis”, prima de totu in citadis mannas.”
Mancai custas categurias funt chistionadas solitamenti che apartenenti a sa sfera pùblica e polìtica, funt sustennias meda puru in sa sfera privada e familiari.
A prima de Weber (1864-1920), sa ratza e sa etnicidadi fiant bistas principalmenti che dus abetus de sa pròpria cosa.
Segundu custa crièntzia, s’istadu no iat depi reconnosci s’identidadi ètnica, natzionali o ratziali ma, invecis, iat depi fai respetai sa paridadi polìtica e legali de totus is personas.
Su sèculu 19 at biu sa crèscida de sa ideologia polìtica de su natzionalismu ètnicu, candu su cuncetu de sa ratza fiat acapiau a su natzionalismu, prima de pensadoris tedescus cummenti Johann Gottfried von Herder.
Onniunu prommoviat s’idea chi custus guvernus si fiant pighendi sceti terras chi sempri iant istètias abitadas de tedescus ètnicus.
Sa colonizatzioni de s’Àsia fiat acabbada principalmenti in su sèculu 20, cun spintas natzionalistas po s’indipendèntzia e s’autodeterminu in totu su cuntinenti.
Nci funt paisis europeus, Frància e Svìtzera incluius, chi no regollint informatzionis de sa etnicidadi de sa populatzioni insoru.
Duranti sa colonizatzioni europea, is europeus arribant in Amèrica de su Nordi.
S’etnografia digitali donat prus oportunidadis meda po castiai a culturas e sociedadis diferentis.
S’etnografia relatzionali est organizada po istudiai campus prusaprestu chi logus o processus prusaprestu chi personas processadas.
S’obietivu est su de regolli datus in una manera chi permit a is circadoris de ponni una cantidadi mìnima de pregiudìtzius personalis in is datus.
Is pregontus fatu fatu funt registraus e trascritusus prus a tardu, permitendi a su pregontu de sighiri puru candu su pregontadori pigat apuntus, ma cun totus is informatzionis disponìbilis po essi analizadas prus a tardu.
Mancai custas tentas de reflessividadi, no nc’est unu circadori chi podit essi impartziali imprenus.
A custus informadoris si pregontat solitamenti de identificai atrus informadoris chi rapresentant sa comunidadi, fatu fatu usendi sa campionadura a bòcia de nia o a cadena.
2010) esaminant is supositzionis ontològicas e epistemològicas chi istant a palas de s’etnografia.
“Is circadoris de sa teoria crìtica “”afrontant is chistionis de poderi a intru de is relatus circadori-circau e is acàpius intra de connoscèntzia e poderi.”””
Un’immàgini podit essi cuntènnia a intru de su mundu fìsicu a trevessu de una prospetiva de una persona particolari, principalmenti basada a pitzus de is esperièntzias passadas de cussa persona.
S’idea de un’immàgini dipendit de s’immaginatzioni e scireus chi is pipius dda usant sintzillamenti e naturalmenti meda.
Is antropòlogus culturali e sociali donant oi unu valori mannu a sa circa etnogràfica.
“Is etnografias funt tzerriadas a bortas “”casus de istùdiu.”””
Sa circa in su campu solitamenti cumportat passai un’annu o prus in un’atra sociedadi, e istai cun sa genti de su logu po imparai cummenti bivint.
Is esperièntzias de Benedict cun su Pueblo de Zuni funt de cunsiderai che sa base de sa circa in su campu sua.
Un’etnografia clàssica proat a essi olìstica e sighiri uno schema po incluiri una stòria crutza de sa cultura in chistioni, un’anàlisi de sa geografia fìsica o de sa terra in nui sa genti chi est istudiada bivit, clima incluiu, e fatu fatu su chi is antropòlogus biològicus tzerriant habitat.
Parentalla e strutura sociali (incluendi gradus de etadi, grupus de paris, gèneru, assòtzius voluntàrius, is clan, is sociedadis, ecètera, chi esistint) funt solitamenti incluias.
Ritus, ritualis, e atras proas de religioni funt istètias istudiadas po meda tempu e funt a bortas su tema centrali de is etnografias, principalmenti candu funt fatas in pùblicu e is antropòlogus chi funt visitendi ddas podint biri.
Po nai, chi a intru de unu grupu de personas, oghitai fiat unu gestu comunigadori, proaiat a determinai a prima ita podiat significai oghitai (podit olli nai cosas medas).
“Geertz, mentras sighiat una cosa sìmili a unu schema etnogràficu traditzionali, dd’at lassau po chistionai de “”napas”” in logu de “”schemas”” de cultura.”
Writing Culture at agiudau s’antropologia e s’etnografia a cambiai. Funt immoi descrias che essi ‘postmodernas’, ‘reflessivas’, ‘literàrias’, ‘decostrutivas’, o ‘poststruturalis’, ca su testu at agiudau a ponni in craru totus is dificultadis epistèmicas e polìticas chi medas professionistas bidiant che unu flagellu po is rapresentatzionis e is pràticas etnogràficas.
Chistionendi de custu ùrtimu puntixeddu, Writing Culture est diveniu unu referimentu importanti po biri cummenti is etnògrafus podiant descriri culturas e sociedadis diferentis chena negai sa sugetividadi de cussas personas e cussus grupus istudiaus. E a su pròpriu tempu chena afirmai de tenni connoscèntzia e autoridadi ogetiva assoluta.
Sigumenti sa tarea de s’etnografia est cussa de descriri e interpretai is modellus cundivius e imparaus de valoris, cumportamentus, crièntzias, e lìngua de unu grupu, Harris (1968), e puru Agar (1980) pensant chi s’etnografia est siat unu processu siat unu schema de circa.
“Sa sociòloga Sam Ladner afirmat in su libru suu chi po cumprendi is clientis e is disìgius insoru serbit unu cambiu de “”àngulu””, chi s’etnografia sceti podit frunit.
“Valutendi s’esperièntzia de is umperadoris in un’ambienti “”naturali””, s’etnologia donat informatzionis po s’aplicatzioni pràtica de unu produtu o de unu serbìtziu.”
Sa cunferèntzia de s’Ethnographic Praxis in Industry (EPIC) (sa Pràtica Etnografica in s’Industria) est una proa de custu.
“Sa monografia de Jaber F. Gubrium e James A. Holstein (1997), The New Language of Qualitative Method (Sa Lìngua Noa de su Mètudu de Calidadi), tratat is formas de s’etnografia segundu su “”mètodus chistionant”” insoru.”
“Essentzialmenti, Fine afirmat chi is circadoris solitamenti no funt èticus cummenti narant de essi — e chi “”cada traballu incluit maneras de fai chi iant essi inadatas po is atrus””.”
“Afirmat chi is “”illusionis”” funt essentzialis po mantenni una nomena ocupatzionali e po evitai cunseguèntzias chi podint essi potentzialmenti prus causticas.”
Su còdixi èticu osservat chi is antropòlogus funt parti de una retza intelletuali e polìtica prus ampra, e puru de un’ambienti umanu e naturali, chi est a essi contau cun respetu.
Is circadoris pigant fatus mesu inventaus e ddus fant diventai fatus berus.
In realidadi un’etnògrafu at a mancai sempri calicunu abetu ca no scit totu.
Sa genti de su logu, tzerriada puru sa prima genti, sa genti aborìgena, sa genti nativa, o sa genti autòctona, funt grupus ètnicus culturalmenti diferentis chi funt nativus de unu logu chi est istètiu colonizau e pigau de un’atru grupu ètnicu.
“Is personas funt solitamenti descrias che “”de su logu”” candu mantennint traditzionis o atrus abetus de una cultura antiga chi est acumonada a una certa regioni.”
Sa genti indìgena sighit a fai fronti a is ameletzus a sa soberania, stabilidadi econòmica, lìnguas, connoscèntzia e resorsas suas, in pitzus de chi dipendit sa cultura sua.
Is stimas de sa populatzioni globali de sa genti indìgena andant solitamenti de 250 millionis a 600 millionis.
Su fueddu indìgenu che referimentu a unu grupu de personas est istètiu usau po sa prima borta de europeus chi ddu usant po diferentziai sa genti indìgena de s’Amèrica de is scraus africanus.
In is annus ‘70, su fueddu fiat usau che una manera de liai is esperièntzias, is problemas, e is sfortzus de is grupus de genti colonizada a trevessu de is làcanas internatzionalis.
Sa situatzioni podit durai puru chi sa populatzioni indìgena divenit prus manna de cussa de is atrus abitantis de sa regioni o de s’istadu; su chi podit essi osservau innoi est sa separatzioni de processus decisionalis e guvernativus chi tenint una certa influèntzia, assumancus titulari, in pitzus de abetus de sa comunidadi e is deretus de sa terra insoru.
Unu relatu de is Natzionis Unidas de su 2009 chi est istètiu publicau de su Segretariau de s’Organismu Permanenti po is Chistionis Indìgenas (Secretariat of the Permanent Forum on Indigenous Issues) narat: Po sèculus, de candu est istètia colonizada, cunchistada o ocupada, sa genti indìgena tenit stòrias documentadas de resistèntzia, interfaci o coperatzioni cun is istadus, demostrendi aici su cumbincimentu e su determinu a campai cun is distintas identidadis suberanas insoru.
Custas gentis fiant bidas de is iscritoris antigus o che is antepassaus de is grecus, o che unu grupu antigu de personas chi abitant in Grècia a prima de is grecus.
Is crociadas (1096-1271) fiant basadas a pitzus de s’ambitzioni de fai una gherra santa contras cussus chi sa cresia bidiat che infielis.
Cummentisisiat, su cuncìliu sustenniat chi is cunchistas podiant essi fatas ‘legalmenti’ chi is non cristianus refudant de s’atenni a sa cristianizatzioni e a sa lei naturali europea.
In is sèculus 14 e 15, sa genti indìgena de su logu chi immoi si tzerriat Ìsolas Canàrias, connòscius che Guàncius (chi ant biviu innia de a prima de sa nàscida de Cristu), iat atirau s’atentzioni de is colonizatoris.
In su 1402, is ispagnolus ant cummentzau a invàdiri e colonizai is ìsulas.
Is invasoris ant portau a sa genti guància destrussioni e maladias, distruendi s’identidadi e sa cultura sua.
“Cummenti afirmau de Robert J. Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt, e Tracey Lindberg, sa dutrina est crèscia a bellu a bellu “”po giustificai sa dominadura de sa genti non cristiana e non europea e sa cunfisca de is terras e is deretus insoru.”””
Su re spagnolu Ferdinando e sa regina Isabella ant scerau Cristòforo Colombo, chi fiat imbiau in su 1492, po colonizai e donai terras noas a sa corona spagnola.
“Su papa Alessandro VI at prommitiu a sa Spagna calicuna terra scoberta sarvu non siat istètia “”giai possèdia de unu cristianu.”””
Medas cunchistadoris timmiant chi, donada sa possibilidadi, sa genti indìgena iat ai acetau su Cristianèsimu, chi no iat ai permitiu legalmenti s’invasioni de is terras e sa fura de is cosas insoru.
In su 1493, is paisis catòlicus Inghilterra e Frància ant traballau po ‘reinterpretai’ sa Dutrina de sa Scoberta po is interessus colonialis insoru e totu.
“Sa pritesa de is terras fiat fata a trevessu de “”ritualis de scoberta”” simbòlicus chi fiant esecutaus po mostrai sa pritesa legali de sa terra de sa natzioni chi colonizat.”
In su 1774, su comandanti James Cook at proau a annuddai is pritesas de terra spagnolas in Tahiti boghendi is sinnus de possessu insoru e sighendi a fai sinnus de possessu inglesus.
Custu cuncetu at formalizau s’idea chi is terras usadas in una manera chi su sistema legali europeu no reconnosciat podiant essi colonizadas liberamenti de europeus.
Mentras is ‘règulas’ de sa colonizatzioni fiant stabilidas in sa dutrina legali cuncordada intra de is potèntzias colonialis europeas, mètodus po reclamai is terras indìgenas sighiant a si spainai prontamenti.
Est cumplicau meda regolli is stimas pretzisas po sciri cantu funt is personas indìgenas in su mundu, bistas is dificultadis de identificatzioni e is diferènztias e lìmidis de is datus disponìbilis.
Custus datus incluirint assumancus 5.000 personas distintas in prus de 72 paisis.
Calicuno est istètiu puru aciupau de atras populatzionis o at sunfriu atrus cambiamentus.
Is diversus e numerosus grupus ètnicus, chi cumprendint sa majoria de is istadus africanus modernus e indipendentis, cuntennint atras personas chi sa cultura e su stili de vida insoru funt stesiaus e postus a una parti de is struturas polìticas e econòmicas de sa natzioni.
Is atumbadas de sa stòrica e sighenti colonizatzioni europea de is comunidadis indìgenas americanas funt istètius generalmenti bastanti gravis, cun medas autoridadis chi stimant chi is populatzionis indìgenas funt caladas cun mannesa po maladias, fura de is terras e violèntzia.
In is istadus de su sud, Oaxaca (65,73%) e Yucatán (65,40%), sa prus parti de sa populatzioni est indìgena, cummenti relatau in su 2015.
“Is fueddus “”indianu”” e “”eschimesu”” non funt usaus prus in Cànada.”
Relevanti meda est istètiu su càmbiu de Aboriginal Affairs and Northern Development Canada (AANDC) a Indigenous and Northern Affairs Canada (INAC) in su 2015, chi a pustis s’est cumpratziu in Indigenous Services Canada e Crown-Indigenous Relations and Northern Development Canada in su 2017.
Sa genti de is Primas Natzionis at firmau 11 trataus in casi totu su Cànada intra de su 1871 e su 1921, sarvu in calicuna parti de sa British Columbia.
Su territòriu autònomu de sa Groenlàndia a intru de su Rennu de Danimarca est sa domu puru de una populatzioni Inuit reconnòscia (casi 85%), chi si fiat stabilia innia in su sèculu 13 a pustis de nci ai bogau sa populatzioni Dorset e su dialetu norrenu groenlandesi.
In is paisis in nui si chistionat in spagnolu o portoghesu, si usant fueddus cummenti ìndios, pueblos indìgenas, amerindios, povos nativos, povos indìgenas, e, in Perù, Comunidades Nativas (Comunidadis Nativas), pruschetotu intra de is sociedadis amazònicas cummenti is Urarina e Matsès.
Genti indìgenas s’acatant in totu su territòriu de su Brasili, mancai sa majoria bivit in reservas indianas in su nordi e mesu-ovest de su paisi.
Nci funt immoi prus armenus chi bivint a foras de sa pàtria nàdia de is chi bivint a intru po crupa de sa destruidura armena de su 1915.
S’allega est intrada in sa gherra israelo-palestinesi in is annus ‘90, cun is palestinesis chi afirmant de tenni una conditzioni indìgena che populatzioni pre-esistenti, chi est istètia bogada de is ebreus e chi est immoi una minoria in s’istadu de Israeli.
“In Rùssia, sa definitzioni de “”genti indìgena”” est cuntestada in referimentu a su nùmeru de populatzioni (mancu de 50.000 personas), e ca trascurat s’identificatzioni e s’orìgini de sa populatzioni indìgena chi at abitau sa terra chi est istètia invasa, colonizada o in nui ant creau làcanas stadalis o fondau istitutzionis socialis, econòmicas e culturalis.”
Is tibetanus funt indìgenus de su Tibet.
In Hong Kong, is abitantis indìgenus de is terras noas funt definius in sa Decraradura Cummuni (Joint Declaration) sino-britànnica che personas chi calant de sa lìnia masculina de una persona chi esistiat in su 1898, a prima de su congressu po s’ammaniada de su territòriu de Hong Kong.
Su pòpulu Chăm est genti indìgena de s’istadu bèciu de su Champa chi est istètiu cunchistau de su Vietnam in is gherras chăm-vietnamitasas duranti su Nam Tiến.
Is khmer krom funt genti indìgena de sa Foxi Mekong e de Saigon chi su Vietnam iat achistau de su rei de sa Cambògia Chey Chettha II in càmbiu de una principessa vietnamisi.
Su problema est cundivisu cun medas atrus paisis in sa regioni de s’ASEAN.
Sa genti indìgena de s’ìsula de Mindanao funt is Lumad e is Moro (Tausūg, Maguindanao Maranao e atrus) chi bivint in s’arcipèlagu Sulu.
Custus grupus funt definius fatu fatu che australianus indìgenus.
Duranti su sèculu 20, medas de custas colònias bècias ant otenniu s’indipendèntzia e si funt formaus istadu-natzionis a suta de su controllu locali.
Is restus de assumancus 25 òmminis piticheddus, chi ant biviu intra de 1.000 e 3.000 annus a immoi, fiant istètius agataus de pagu in is ìsulas de Palau in Micronèsia.
Segundu su censimentu de su 2013, is Māori funt su 14,9% de sa populatzioni de sa Noa Zelanda, e mancu sa metadi (46,5%) s’identificat sceti che Māori.
Medas cabus natzionalis Māori ant firmau un’acordiu cun is britànnicus, su Tratau de Waitangi (1840), chi est cunsiderau de calicunu che detzididori po sa formatzioni de s’identidadi geo-polìtica moderna chi est sa Noa Zelanda.
Custus problemas inclurint proteztioni culturali e linguìstica, deretus de terra, propriedadi e sfrutamentu de resorsas naturali, determinu polìticu e autonomia, peoramentu e curreria ambientalis, poberesa, saludi, e distintzioni.
Sa situaztioni podit essi cunfùndia de prus candu nc’est una stòria cuntestada o difìcili de emigratzioni o de populatzioni de una certa regioni, chi podit fai cummentzai contiendas po sa propriedadi de sa terra e de is resorsas.
Mancai sa diversidadi de sa genti indìgena, podit essi osservau chi partzint problemas cummunis candu depint afrontai sa sociedadi chi dominat o invadit,
Ecetzionis relevantis funt sa genti Sakha e Komi (indìgenas de su nordi de sa Rùssia), chi immoi controllant is repùblicas autònomas insoru a intru de s’istadu russu, e sa genti Inuit, chi est immoi una majoria in su territòriu de Nunavut (in Cànada, creau in su 1999).
Su refudu at portau a su ricuniscimentu chi nci fiat unu sistema pre esistenti de lei esercitau de sa genti meriam.
Recuperau s’11 de ledàmini de su 2011.
Hindus e Chăm ant totesdus fatu esperèntzia de persecutzioni e stringimentus religiosus e ètnicus de su guvernu vietnamisi de immoi. Su Vietnam s’est pigau sa propriedadi de is Chăm e ddus at proibiu de esercitai sa religioni insoru.
In su 2012, sa pula vietnamisi est intrada cun sa fortza a intru de una muschea Chăm in sa bidda Chau Giang, at furau s’ingendradori elètricu e at violentau piciocas Chăm.
In su 2012, s’Indonèsia at nau chi ‘Su guvernu de s’Indonèsia acotzat sa promotzioni e sa protetzioni de sa genti indìgena in totu su mundu ... S’Indonèsia, cummentisisiat, non reconnoscit s’aplicatzioni de su cuncetu de genti indìgena ... in su paisi’.
Sa genti de su Vietnam biviat originariamenti a ingìriu de sa foxi de su Riu Rùbiu ma at cummentzau a cunchistai e si fai meri de terras noas cummenti su Champa, sa Foxi Mekong (de sa Cambògia) e sa regioni Tây Nguyên duranti su Nam Tiến.
Sa cantidadi tremenda de vietnamisis Kihn chi ant colonizau sa regioni Tây Nguyên at alterau cun mannesa sa populatzioni de sa regioni.
E nisciuna bogadura de una cultura po crupa de un’atra.”
Sa genti indìgena est istètia inditada che primitiva, aresti o non civilizada.
“Calicuno filòsofu, cummenti Thomas Hobbes (1588-1679), cunsiderat sa genti indìgena che essi sceti “”aresti””.”
Recuperau de un’archìviu internet su 13 de nadali de su 2013.
Sa decraradura de s’ONU a pitzus de is deretus de sa genti indìgena (UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples), adotada de s’Acorrada Generali in su 2007, at stabiliu chi sa genti indìgena tenit su deretu de autodeterminu chi incluit atrus deretus po sa gestioni de is resorsas naturalis.
Sa bogadura de petròliu podit distroi mill’annus de cultura de is Kutchin.
Is progetus de crèscida cummenti sa costrutzioni de una diga, condutus e sa bogadura de resorsas ant fatu stesiai meda genti indìgena, fatu fatu chena si donai unu cumpensu.
Custas fèminas diventat puru dipendentis economicàmenti de is omminis candu perdint su sustentamentu insoru.
Po nai sa genti Munduruku in sa foresta amazònica si funt ponendi contras a sa costrutzioni de sa diga Tapajòs cun s’agiudu de Greenpeace.
Funt propostus dus scenàrius principalis: una prima alladiadura in s’Àfrica centrali, e una orìgini sola de sa spainadura, o una prima separatzioni in dus undadas de spainadura, una faci a est e una faci a sud. Una de custas s’iat essi mòvia a trevessu de su bacinu de su Congo conca a s’Àfrica orientali, e s’atra s’iat essi mòvia a sud rasenti a sa costa africana e su riu Congo faci a s’Angola.
Is fueddus po su bestiàmini chi funt usaus de is grupus pastoralis bantu (chi funt relativamenti modernus) faint biri chi issus podiant ai comprau is bèstias de is bixinus chi chistionant lìnguas sudànicas de mesu, kuliak e lìnguas cuscìticas.
No a tesu de su riu Mutirikiwi, is reis monomatapa ant costruiu su complessu Zimbabwe Mannu, una tzivilizatzioni imparentada cun sa genti kalanga.
Sa cultura swahili chi est bessia a pillu de custus scàmbius mostrat medas influèntzias àrabas e islàmicas chi non funt bias in sa cultura bantu traditzionali. Sa pròpria cosa ballit po medas membrus afro-àrabus de sa genti swahili bantu.
“A pustis de sa Segunda Gherra Mundiali, is partidus natzionalistas ant adotau custu umperamentu ufitzialmenti, mentras su movimentu natzionalista africanu emergenti e is alliaus liberalis suus ant scerau invecis su fueddu “”africanu””, po chi “”bantu”” est istètiu identificau cun sa polìtica de s’apartheid.”
S’assòtziu cun s’apartheid at discreditau ancoras su fueddu, e su guvernu sudafricanu est passau a su fueddu “”pàtrias ètnicas”” chi est atraenti politicamenti ma ingannosu storicamenti.”
In swati sa rèxini est -ntfu e su nòmini est buntfu.
Non totus is bascus chistionant su bascu.
“bascu modernu esan) e su sufissu -(k)ara (“”manera (de fai calincuna cosa)””).”
Arcivat su nòmini de sa lìngua basca che enusquera.
Mancai funt geneticamenti distintus in calicuna manera po s’isulamentu, is bascus funt ancoras meda europeus generalmenti po is fileras Y-DNA e mtDNA insoru, e po calincun’atrus loci genèticus.
Cummentisisiat, is istùdius de is aplogrupus Y-DNA ant scobertu chi sa majoria manna de is bascus modernus tenit un’orìgini cummuni cun is atrus europeus ocidentalis in is lìnias deretas masculinas insoru; est a nai unu domìniu de aplogrupu R1b-DF27 indo-europeu marcau (70%).
“Mancai sa frecuèntzia arta in is bascus, sa diversidadi interna Y-STR de R1B-DF27 est prus bascia innia, e resutat in stimas de etadi prus recentis””, ollit nai chi fiat portau in sa regioni de un’atra parti.”
Sa regorta de aplogrupus mtDNA e Y-DNA pigaus innia teniant diferentzias significantis chi paragonadas a is frecuèntzias modernas.
O prusaprestu, unus 4500 annus fa casi totu su patrimòniu Y-DNA de s’ammesturu ibèricu intre is cassadoris mesoliticus e is agricoltoris neoliticus est istètiu cambiau de sa lìnia R1b de is boinàrgius indo-europeus de sa stepa, e s’unicidadi genètica basca est un’resutau de sèculus de populatzionis piticas, de stesiadura genètica e endogamia.
Mattias Jakobsson de s’universidadi de Uppsala in Svètzia at analizau su materiali genèticu de otu ossus umanus de s’etatadi de sa perda agataus in El Portalòn Cavern in Atapuera, Spagna de nordi.
Is scobertas funt istètia publicadas in sa revista americana ‘Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States’.
Custu grupu ammesturau est resutau essi imparentau cun atras populatzionis ibèricas modernas, ma mentras is bascus funt abarraus relativamenti isulaus po mill’annus a pustis de custu tempu, is emigratzionis sighentis in Ibèria ant portau a un’atru ammesturu distintu in totus is atrus grupus ibèricus.
Nc’est bastanti testimoniantza po sustenni s’ipòtesi chi a cussu tempu e prus a tardu issus chistionant variedadis bècias de sa lìngua basca (biri: lìngua acuitana).
Su Rennu de Pamplona, unu rennu bascu de mesu, connòtiu prus a tardu che Navarra, at sunfriu unu processu de feudalizatzioni e est istètiu sugetu a s’influèntzia de is bixinus prus mannus: Aragona, Castìglia e Frància.
Irdebilitau de sa gherra civili navarresi, sa prus parti de su rennu est tzapulada a prima de s’afracu violentu de s’esèrcitu spagnolu (1512-1524).
Cummentisisiat, is bascus si funt autoguvernaus po meda tempu fintzas a sa Rivolutzioni Frantzesi (1790) e sa Gherra Carlista (1839,1876), candu ant sustènniu s’erederu aparenti Carlos V e s’eredeu suu.
Sa comunidadi autònoma (unu cuncetu stabiliu in sa costitutzioni spagnola de su 1978) connòtia che Euskal Autonomia Erkidegoa o EAE in bascu e sa Comunidad Autònoma Vasca o CAV in spagnolu, est cumposta de is tres provìncias spagnolas de Álava, Biscay e Gipuzkoa.
“A bortas ddi narant semplicementi “”Paisu Bascu”” (o Euskadi) is iscritoris e agentzias pùblicas chi cunsiderant sceti cussas tres provincias ocidentalis. Ma a bortas ddi narant cun una abreviatzioni facili chi no cunfundit is chi ligint.”
“In particolari est usau meda su fueddu Pays Basque (“”Paisu Bascu””), in mancàntzia de atras cualificatzionis, chi indidat o su paisu interu o, de tantu in tantu, precisamenti sa parti de su nordi (o “”frantzesa””).”
“Est de notai chi in calincunu cuntestu Navarra podit indidai una zona prus manna, e chi sa provìncia basca setentrionali de immoi, Navarra Bascia, podit puru essi cunsiderada che (una parti de) Nafarroa (Navarra in bascu). Mentras su fueddu “”Navarra Arta”” (Nafarroa Garaia in Basque, Alta Navarra in Spanish) est usau puru che una manera po si referri a su territòriu atuali de sa comunidadi autònoma.”
Sa connoscèntzia de su spagnolu est obligatòria a suta de sa costitutzioni spagnola (artìculu nùmeru
Sa connoscèntzia de su bascu, a pustis de su declinu po medas annus duranti sa ditadura de Franco chi dda perseghiat ofitzialmenti, est crescendi de nou gratzias a is polìticas favoràbilis po is lìnguas ofitzialis e s’acotzu popolari.
In Navarra sceti su spagnolu est sa lìngua ofitziali, e sa lìngua basca est sceti co-ofitziali in sa regioni setentrionali de sa provìncia, in nui est cuncentrada sa majoria de sa genti chi chistionat su bascu.
Meda de custa populatzioni bivit in o a canta de sa cinta urbana de Bayonne-Anglet-Biarritz (BAB) in sa costa (Baiona, Angelu e Miarritze in bascu).
Milionis de personas chi calant de is bascus bivint in s’Amèrica de su Nordi (Istadus Unidus; Cànada, pruschetotu in is provìncias de Newfoundland e Quebec), in s’Amèrica Latina ( in totus is 23 paisis), in Sudàfrica e in Austràlia.
Is stimas narant chi 2.5/5 milionis de personas chi calant de is bascus bivint in Cile; is bascus funt istètius una manna, chi no sa prus forti, influèntzia in su svilupu culturali e econòmicu de sa natzioni.
Cunsistiat principalmenti de su logu chi currespundit oi a is istadus de Chihuahua e Durango.
In Guatemala, sa prus parti de is bascus funt istètius cuncentraus in su Dipartimentu de Sacatepequez, in Antigua Guatemala e in Jalapa po sesi generatzionis, mentras calincunu est migrau in sa Citadi de Guatemala.
Bambuco, mùsica folk colombiana, tenit raxinas bascas.
Elko, in Nevada, finantziat una festa basca onnia annu po tzelebrai sa dantza, sa coxina e is culturas de sa genti basca de sa Spagna, Frància e Mèssicu chi funt arribadas in Nevada de s’acabu de su sèculu 19.
Calincunu de is ranch prus mannus de s’Amèrica de su Nordi, chi fiant istètius fundaus a suta de custas cuncessionis de terras colonialis, podint essi agatadas in custa regioni.
Nc’est una stòria de cultura basca in Chino, California.
Calant pruschetotu de colonizadoris de Spagna e Mèssicu.
Custu sensu de identidadi basca chi est acapiau a sa lìngua locali non esistit sceti in isulamentu.
Cummenti sucedit in is istadus europeus, una identidadi regionali, chi ndi bennit de sa lìngua o de atru, non escludit cussa prus manna natzionali o su contràriu.
Tengu amigus chi s’ocupant de is cosas polìticas ma non est po mei.
Nci funt medas pagus personas chi chistionant sceti su bascu: praticamenti totus is chi chistionant bascu chistionant in dus lìnguas in totesdus is ladus de sa làcana.
Si pensat chi sa lìngua basca siat una lìngua isulada de is atras lìnguas europeas, chi faint casi totus parti de sa famìlia manna de is lìnguas indo-europeas.
Domu in custu cuntestu est sinònimu de raxinas familiaris.
Cummenti sucediat in atras culturas, sa sorti de is membrus de sa famìlia dependiat in pitzus de sa conditzioni econòmica insoru: is famìlias bascas ricas podiant cresci totus is fillus in calincuna manera, mentras is famìlias prus pòburas ndi podiant cresci beni sceti unu.
A pustis de s’aventu de s’industrializatzioni, custu sistema at resutau in sa migratzioni de medas bascus chi biviant in su sartu in Spagna, in Frància o in is Amèricas.
Calincunu istudianti e commentadori at proau a apaxai custus puntixeddus suponendi chi sa parentalla patriarcali iat rapresentau una innovatzioni.
A pustis de su regimi de Franco ant svilupau una lìngua e una cultura fintzas prus fortis.
Sa regioni est istètia una mitza de missionàrius cummenti Francis Xavier e Michel Garicoïts.
Lasuén est istètiu su sucessori de su francescanu Junípero Serra e at fundau 9 de is 21 missionis de sa California esistentis rasenti a sa costa.
Candu Enricu III de Navarra s’est cunvertiu a su Catolicèsimu po divenni su rei de Frància, su Protestantèsimu est praticamenti sparèssiu in sa comunidadi basca.
Oi, segundu unu relevamentu de opinionis, sceti pagu prus de su 50% de is bascus creit in calincunu deus, mentras is atrus funt o indiferenti a totu o àteus.
De una parti si narat chi su Cristianèsimu siat arribau in su Paisu Bascu duranti is sèculus 4 e 5, e de s’atra si narat chi non si siat biu fintzas a is sèculus 12 e 13.
“In custu sensu, su Cristianèsimu est arribau “”chitzi””.”
Segundu unu contu, issa est biaxada onnia seti annus de una gruta in su monti Anboto a un’atra in un’atru monti (is stòrias variant); su tempu iat essi stètiu ùmidu candu fiat in Anboto, e isciutu candu fiat in Aloña, Supelegor o Gorbea.
Si narat chi candu si funt atopaus in is grutas artas de is cimas sacras, ant cummentzau unas tempestas.
Is contus narant puru de medas spìritus, cummenti jentilak (ecuivalenti a is gigantis), lamiak (is ninfas), mairuak (is costrutoris de is chromlech o circus de perda, is morus literalmenti), iratxoak (is nanus), sorginak (is brùscias, sacerdotessas de Mari), ecètera.
“Nc’est un’imbroglioni chi ddi narant San Martin Txiki (“”Santu Martinu su prus piticu””).”
Is jentilak (‘gigantis’), invecis, funt genti mitològica chi spiegat sa sparèssida de sa genti de s’edadi de sa perda chi biviat in is terras artas e non connosciat su ferru.
Po prus de unu sèculu, is istudiantis ant chistionau meda de sa conditzioni arta de is fèmminas in is còdixis legalis, e puru is positzionis de issas che giugis, erederus, e àrbitrus in is tempus ante-romanus, medievalis e modernus.
Navarra tenit unu statutu de autonòmia separau, unu acordiu abetiau fatu duranti sa transidura spagnola a sa democratzia (su Amejoramiento, unu ‘melloramentu’ de sa conditzioni sua de prima duranti sa ditadura).
Is cuestionis de lealdadi e identidadi polìticas, linguìsticas e culturalis funt meda complicadas in Navarra.
Sa majoria de is iscolas a suta de sa giurisditzioni de su sistema educadori bascu usat su bascu che mesu primàriu de imparadura.
Invecis, su disìgiu po un’autonomia o indipendèntzia prus mannas est particolarmenti cummuni intra de sa genti basca natzionalista de manca.
Si bint distintus de is bixinus insoru po sa cultura e printzipalmenti po sa lìngua.
Miguel de Unamuno est istètiu unu iscritori e filòsofu famosu de s’acabu de su sèculu 19 e su cumentzu de su sèculu 20.
At puru fondau s’Assòtziu de su Sindacau Cilenu (Chilean Trade Union Association) po prommovi unu movimentu sindacali basau aa pitzus de is imparaduras socialis de sa cresia catòlica.
Sa presèntzia stòrica de is San in Botswana est meda evidenti in sa regioni Tsodilo Hills in su nordi de su Botswana.
De is annus ‘50 a is annus ‘90, is comunidadis San funt passadas a s’agricoltura gratzias a is programmas de modernizatzioni cummandaus de su guvernu.
“Certus grupus San funt unu de is 14 “”ammassus de populatzionis imparentadas”” chi esistint; ollit nai, “”grupus de populatzionis cun orìgini genètica cummmuni, chi partzint etnicidadi e simbillàntzias siat in sa cultura insoru e siat in is propiedadis de is lìnguas insoru””.”
Is rapresentantis de sa genti San ant declarau in su 2003 chi iant preferiri s’usu de is nòminis de is grupus individualis, candu est possìbili, a s’usu de su fueddu colletivu San.
Sighia a usai boscimanus, e seu istètiu currìgiu publicamenti medas bortas de chini ddu sciriat prus de mei.
“Invecis, is rapresentantis de su concìliu San fiant segurus chi su fueddu ‘boscimanu’, chi fiat istètiu publicau in su Die Burger, no iat ofendiu o afastidiau issus o sa comunidadi San.”””
Sa parentalla San podit essi paragonada a sa parentalla eschimesi cun is pròprius fueddus de is culturas europeas, ma usat puru una règula de su nòmini e una de s’edadi.
Is piciocus no depint fai nudda foras de giogai, e su pàsiu est importanti meda po is San de onni edadi.
Pigant decisionis importanti cun sa famìlia e su grupu e pretendint is piscinas de àcua e is logus de afrongiamentu.
Is sicidadis podint durai medas mesis e is piscinas si podint asciutai.
A intru de custas piscinas nci insertant unu cambu de erba longu e tuvu.
Su cummentzu de su beranu est sa stasoni prus difìcili: tempu isciutu e callenti chi sighit s’ierru friu e isciutu.
Is fèminas regolint fruta, bagas, tùvaras, cibuddas de su bush, e atras prantas po fai papai sa comunidadi.
A segunda de su logu, is San consumant de 18 a 104 spècias, cummenti pibitziris, carrabusus, cugurras, brabbaliscus, mariposas e arnas.
Custus aplogrupus funt sub-grupus specìficus de is aplogrupus A e B, is dus primus ramus de s’àrbori de su cromosòma Y umanu.
S’aplogrupu mitocondriali prus diferenti (prus bèciu), L0d, est istètiu identificau cun is frecuèntzias prus artas in is grupus San de su Sudàfrica.
Is San funt istètius particolarmenti curpius de atras populatzionis prus mannas e massaus no indìgenus chi ant ocupau is terras traditzionalis insoru.
Sa pèrdida de sa terra at pigau parti meda a is problemas chi sa genti indìgena de su Botswana depit afrontai, cummenti su sfratu de is San de sa Central Kalahari Game Reserve.
Custu iat donai a is San privilègius po is benefìcius de sa connoscèntzia indìgena insoru.
Van der Post est crèsciu in Sudàfrica e est istètiu acisau de sa cultura indìgena africana po totu sa bida.
“Spìngiu de s’ecisu po custa “”tribù sparèssida””, Van der Post at publicau unu libru in su 1958 susu custa speditzioni, intitolau Su Mundu Pèrdiu de su Kalahari.”
Su primu film de issu, Is Cassadoris, est istètiu distribuiu in su 1957 e mostrat sa cassa a una girafa.
Sa sorri sua, Elizabeth Marshall Thomas, at iscritu medas librus e artìculus de is San, ispiraus in parti a s’esperièntzia de issa chi at biviu cun custa genti candu sa cultura insoru fiat ancoras ìnnida.
“Su film est istètiu cummentau de Lawrence Van Gelder po su New York Times, chi at nau ca su film “”rapresentat un’àutu de cunservatzioni e unu requiem””.”
Su programma de sa BBC The Life of Mammals (2003) incluit unu vìdeo de is San mentras cassant unu cudù in conditzionis difìcilis a trevessu de su desertu Kalahari .
Po is simbillàntzias insoru, is òberas de is San podint mostrai is resonis de is pinturas de barrocu.
Su film est istètiu deretu de Jamie Uys, chi est torrau and’e is San prus a tardu cun The Gods Must Be Crazy, chi est divenida unu sucessu internatzionali.
The Covenant (1980) de James A. Michener est una fiction stòrica cuncentrada a pitzus de su Sudàfrica.
Su libru de Norman Rush, Mating (1991), contat de un’acampamentu de Basarwa a canta de una bidda (immaginada) in Botswana in nui is fatus sucedint.
In su 2007 David Gilman at publicau The Devil's Breath.
Su sposu de sa protagonista de The No.
Sa genti germànica fiat unu grupu stòricu de genti chi biviat in s’Europa centrali e in Scandinàvia.
Candu si chistionat de s’imperu romanu, sa genti germànica est a bortas tzerriada Germanus o Germanus antigus, ma custu segundu fueddu est cunsiderau de meda istudiantis che problemàticu, ca indidat una relatzioni cun is Germanus modernus.
A su contràriu, is autoris romanus ant descritu sa genti germànica a canta de su Renu po sa prima borta candu s’imperu romanu iat stabiliu su poderi suu in cussa regioni.
Is sfortzus romanus po integrai sa terra manna intra de su Renu e s’Elba funt acabaus in s’annu 16, pustis de sa derruta romana in sa batalla de sa foresta de Teutoburgo in s’annu 9.
In su sèculu 3, una populatzioni de lìngua germànica, is Gotis, dominat sa stepa pòntica, a foras de sa Germània, e at pigau a fai speditzionis in mari in is Balcanus e Anatòlia fintzas a Cipru.
S’archeologia, invecis, mostrat una sociedadi e un’economia complicadas in totu sa Germània.
Traditzionalmenti, si pensat chi sa genti germànica tenit una lei dominada de is cuncetus de vengantza e cumpensu de sànguni.
S’antiga genti de lìngua germànica cumpartziat probabilmenti una traditzioni poètica cummuni, su versu alliteranti, e prus a tardu puru is mitus chi fiant nàscius in su perìodu de sa migratzioni.
Puru sa lìngua de chi derivat non si scit cun seguresa. Si pensat chi forsis tenit orìginis germànicas, cèlticas, latinas o illìricas.
Indipendentementi de s’orìgini de sa lìngua, su nòmini est istètiu trasmitiu a is romanus a trevessu de sa genti de lìngua cèltica.
In sa antighidadi tarda, sceti is gentis a canta de su renu, printzipalmenti is Francus e a bortas is Alemannus fiant tzerriaus Germanus de is iscritoris latinus e grecus.
Mentras is autoris romanus no escludiant sempri sa genti de lìngua cèltica, o tratant is gentis germànicas che unu nòmini de una genti, usendi sa lìngua germànica che critèriu prus importanti, sciriant chi is Germanus fiant una genti o una natzioni cun una identidadi de grupu stàbili chi fiat acapiada a sa lìngua.
“Calincunu istudianti chi at istudiau su primu medioevu si pregontat chi is gentis germànicas si cunsiderant che una unidadi ètnica, mentras atrus afirmant chi sa lìngua germànica esistiat seguramenti e chi podit essi usada po identificai is gentis germànicas, indipendentementi de sa visioni chi issus teniant de issorus.”
“Po custas resonis, Goffart afirmat chi su fueddu “”bàrbaru”” depit essi usau in logu de germànicu sarvu chi in sensu linguìsticu, e puru stòricus cummenti Walter Pohl ant nau de no ddu usai o de ddu usai cun una spiegatzioni atenta.”
In is contus de Cèsare, sa caraterìstica prus importanti de sa genti germànica fiat chi biviant a est de su Renu, a s’atra parti de Gaul in sa spunda ocidentali. Una osservatzioni chi at fatu cun is desviaduras stòricas in is scrituras suas.
Tacito non fiat sempri seguru chi una genti fiat germànica o no. Dd’at nau po is Bastarnis, chi pariant Sarmatis ma chistionant cummenti is Germanus, e po is Osus, Cotinus e Aestus chi pariant Suebus ma chistionant una lìngua diferenti.
Sa parti arta de su Danùbiu serviat che làcana setentrionali.
No est craru chi custus Germanus chistionant una lìngua germànica. Podiant essi istètia una genti de lìngua cèltica.
Tacito sighit a renomenai tribùs germànicas de sa spunda ocidentali de su Renu in su perìodu de su primu Imperu, po nai is Tungrus, Nèmetes, Ubus e Batavus.
Gratzias a custu, custus tres grupus funt a bortas usaus puru in sa terminologia linguìstica moderna prus becia po proai a descriri is divisionis de is lìnguas germànicas tardas.)
Is Herminones in su territòriu de aintru incluiant is Suevus, is Hermundurus, is Chattus e is Cherùscius segundu Plinio.
“Tacito at iscritu in su pròpriu passu chi calincunu creiat chi nci funt atru grupus chi funt bècius cantu custus tres, cummenti “”is Marsus, Gambrivii, Suebus e Vandalus””.”
“Puru Strabo, chi s’est cuncentrau printzipalmenti in pitzus de si Germanus intra de s’Elba e su Renu, e non renomenat is fillus de Mannu, dividit is nòminis de is Germanus chi no funt Suebus in dus atrus grupus. Duncas, fait tres divisionis printzipalis: “”tribùs germànicas prus piticas, cummenti is Cherùscius, Chattus, Gamabrivus, Chattuàrius, e a canta de s’ocèanu is Sicambrus, Chaubus, Bructerus, Cimbrus, Caùcius, Caùlcius e Campsianus"".
Duranti su perìodu linguìsticu pre-germànicu (2500-500 a.C.), sa protolìngua est istètia influentzada certamenti de substèrridas linguìsticas chi si podint biri ancoras in sa fonologia e su lèssicu germànicus.
Su vocabulàriu est influentzau meda de is lìnguas celticas, ma sa majoria de custu parit essi meda prus a tardu ca sa prus parti de is prèstidus chi si verificant a prima o duranti su spostamentu de su sonu funt descritus de sa lei de Grimm.
Mancai su proto-germànicu est istètiu costruiu de nou chena dialetus cun su mètodu cumparativu, est casi certu chi mai est istètiu una proto-lìngua uniformi.
Is primas scrituras runicas atestadas (pètini de Vimose, punta de lancia de Øvre Stabu), a su cummintzu cuncentradas in Danimarca moderna e iscritas cun su sistema Elder Futhark, funt sinnadas che fatas in sa segunda metadi de su sèculu 2.
Cummentisisiat, sa cumparsa de is vocalis chena acentu in proto-germànicu, chi est istètia atestada in is scrituras runicas de is sèculus 4 e 5, indidat puru chi su norrenu primitivu no podiat essi su de prima de is dialetus germànicus ocidentalis.
“In su tardu sèculu 3, is divergèntzias linguìsticas cummenti sa pèrdida de sa consonanti finali -z in germànicu ocidentali fiant giai sucèdias in sa remusulla de su continuum dialetali de su nordi-ovest.”
No est ancoras certa s’inclusioni (mancai credìbili) de is lìnguas vandàlicas e burgundas in su grupu de su germànicu de s’est po curpa de is atestatzionis scarsas.
Una sociedadi est unu grupu de personas chi tenint interatzionis socialis, o unu grupu sociali mannu chi cundividit su pròpriu territòriu spatziali e sociali, normalmenti sugetu a sa pròpria autoridadi polìtica e is pròprius abetus culturalis dominantis.
Is sociedadis costruint schemas de cumportamentu ritenendi certas atzionis o certus discursus che agradàbilis o no.
Gratzias a sa collaboratzioni, una sociedadi podit permiti a is membrus sus de tenni benefìcius in maneras chi iant essi difìcilis po una persona sola; is benefìcius individualis e socialis podint essi distìngius o a bortas si ponint unu a pitzus de s’atru.
“Custu bennit de su fueddu latinu societas, chi derivat de su nòmini socius (“”sòciu, amigu, alliau””; s’agetivu est socialis) usau po descriri unu liòngiu o interatzioni intra de dus partis chi funt amigosas, o assumancus civilis.”
“In is annus 30 de su sèculu 16 fiat usau che riferimentu a sa “”genti liada a su bixinau e a sa parentalla, cuscienti de bivi impari in una comunidadi ordinada””.”
Custas struturas iant podi tenni vàrius gradus de poderi polìticu, a segunda de s’ambienti culturali, geogràficu e stòricu chi custas sociedadis depint cumbati.
Sociedadis tribalis in nui nci funt esèmpius limidaus de prestìgiu e cetu socialis.
Custu crescimentu sociali tenit un’atumbada profunda a pitzus de is schemas de sa comunidadi.
Is citadis funt mudadas in citadi-istadus e istadu-natzionis.
A su contràriu, is membrus de una sociedadi podint evitai o scarognai is atrus membrus de sa sociedadi chi ant violau is règulas suas.
Calincuna sociedadi donat una conditzioni sociali migliori a una persona o unu grupu candu fait un’atzioni ammirada o disigiada.
Puru chi is òmminis ant stabiliu medas tipus de sociedadis duranti sa stòria, is antropòlogus circant de classificai sociedadis diferentis a segunda de su gradu cun chi is grupus diferentis a intru de una sociedadi tenint un’intrada disaguali a is vantàgius cummenti is resorsas, su prestìgiu o su poderi.
Cummentisisiat, sociedadis de cassadoris e regollidoris in terras cun medas resorsas (cummenti sa genti de Tlingit) ant biviu in grupus prus mannus e ant formau struturas socialis geràrchicas complicadas cummenti is cun unu cabutribù.
Is conditzionis socialis in sa tribù funt bastanti giustas, e is decisionis funt pigadas cun s’acordiu de totus.
Non nci funt ofìcius polìticus chi càpint su poderi beru, e su cabu est sceti una persona influenti, unu cunsilleri; duncas, is afortiamentus tribalis po is atzionis colletivas non funt guvernativus.
Is sociedadis pastoralis podint sustenni una populatzioni prus manna ca sa frunidura de papai insoru est prus afidàbili.
Po nai, calincuna persona est divenida artesanu, produsendi strumentus, armas , giojas e atrus ogetus de valori.
Custas famìlias otenint fatu fatu poderi a trevessu de sa richesa insoru.
Sa vegetatzioni aresti est segada e bruxiada, e su cinixi est usau che ladàmini.
Torrant in sa terra originali a pustis de diversus annus e cummentzant su processu de nou.
Sa mannesa de sa populatzioni de una bidda dipendit a pitzus de sa cantidadi de terra disponìbili po s’agricoltura; duncas is biddas podint contai de 30 a 2000 abitantis.
Is sociòlogus usant is fueddus revolutzioni de messartzia po si riferri a is càmbius tecnològicus chi funt cummentzaus fintzas 8.500 annus fa e chi ant portau a su manixu de is campus e a s’allevamentu de animalis.
Funt cumparsus in is sociedadis de messartzia gradus de stèrrida sociali prus mannus.
Cummentisisiat, mentras is butegas de papai migliorant e is fèminas teniant unu rolu minori in sa frunidura de papai po sa famìlia, issas funt divenidas sempri prus subordinadas a is òmminis.
Est cumparsu puru unu sistema de guvernantis cun conditzioni sociali prus arta.
Sa sproradura de s’Amèrica est sèrvida che spinta po sa crèscida de su capitalismu.
Custu at produsiu una crèscida ulteriori e evidenti de s’eficèntzia.
Custu ecessu prus mannu at intzimau totus is càmbius discussus prima in sa revolutzioni de s’ammasedadura po divenni fintzas prus marcau.
Cummentisisiat, sa disagualidadi s’est ammaniada prus de prima.
Geograficamenti, coberrit assumancus is paisis de s’Europa ocidentali, s’Amèrica de su Nordi, s’Austràlia e sa Noa Zelanda.
Sa sociedadi de s’informatzioni est unu de is interessus de s’Unioni Europea.
Calincunu assòtziu acadèmicu, professionali e scientìficu si descrit che sociedadis (po nai, sa Sociedadi Matemàtica Americana, s’American Society of Civil Engineers o sa Royal Society).
Una comunidadi est un’unidadi sociali (unu grupu de èssiris biventis) cun cosas in cummuni cummenti is règulas, sa religioni, is valoris, is usantzas o s’identidadi.
In custu sensu est sinònimu de su cuncetu de un’apoderamentu antigu; siat unu brugu, una bidda o una citadi.
Medas costrutzionis noas de comunidadis socialis fatas de is archeòlogus contant in pitzus de su princìpiu chi s’interatzioni sociali fiat conditzionada de sa distàntzia fìsica in su passau.
Non nc’est unu grupu chi est sceti s’unu o s’atru.
Sa socializatzioni est influentzada printzipalmenti de sa famìlia, a trevessu chi is pipius imparant is primas règulas de sa comunidadi.
Is professionistas de sa crèscida de sa comunidadi depint cumprendi siat cummenti si traballat cun is personas siat cummenti si influentzant is positzionis de sa comunidadi a intru de unu contestu de istitutzionis socialis prus mannas.
A s’ingruxada intra de sa crèscida de sa comunidadi e sa costrutzioni de issa nci funt vàrius programmas e organizatzionis chi tenint strumentus po sa crèscida de sa comunidadi.
Sbuidùmini: is mòvidas a palas de is tentas po reparai, cuidai e cunvèrtiri sa fasi de trumbullu, candu totus is personas divennint capatzis de reconnosci is feridas e troncaduras insoru e totu, cummunis a s’èsseri umanu.
“Is tres tipus fundamentalis de organizatzioni de is comunidadis funt s’organizatzioni populari, sa costrutzioni de alliantza, e “”s’organizatzioni fundada in pitzus de is istitutzionis,”” (tzerriada “s’organizatzioni de sa comunidadi fundada in scala larga,”” un’esèmpiu est s’organizatzioni de sa comunidadi fundada in pitzus de sa crièntzia, o s’organizatzioni de sa comunidadi fundada in pitzus de sa congregatzioni).”
Recuperada su: 22 de làmpadas de su 2008.
S’organizatzioni de is comunidadis si podit cuncentrai a pitzus de prus cosas chi sceti resolvi problemas specìficus.
Custus grupus apranant e animant su processu decisionali de cunsensu cuncentrendi•sì in pitzus de sa saludi generali de sa comunidadi prusaprestu chi in pitzus de unu grupu d’interessu specìficu.
Is comunidadis fundadas in pitzus de s’identidadi: andant de sa crica locali, sutacultura, grupu ètnico, civiltadi religiosa, multiculturali o pluralista a is culturas comunitàrias globalis de oi.
Is relatus intra de is membrus in una comunidadi possìbili andant a si cuncentrai a pitzus de su càmbiu de informatzionis diferentis.
Sos chi istúdiant sas isciéntzias umanas si cramant “istudiosos de disciplinas umanas” o umanistas.
Sas isciéntzias umanas normalmente istudaint sas tradissiones locales, a traessu de sa istória, de sa literadura, de sa musica e de s’arte, chirchenne de cumprendere tzertas pesonas, avenimentos e eras.
Non est fàtzile pònnere s’antropologia (comente unos campos de sa istória) in una de custas categorias; unas brancas de s’antropologia usant cosas chi derivant dae custos cuntestos.
“Sa peràula anthropos (άνθρωπος) benit dae sa peràula grega chi cheret nàrrere “essere umanu” o “pesona”.
Cheret nàrrere chi, puru si sos antropologos normalmente si cuntzentrant supra de unu campu pius istrintu, cunsiderant sempre puru aspetos de sa biologia, de s’istória e de sa cultura.
Pro chircare de cumprendere sas cosas da unu puntu de vista olisticu, sos antropologos istúdiant sa zente in totu sos particulares, usanne sa biogenetica, s’archeologia, e sos datos de sa limba paris a sas issoro osserbassiones de sas abbitúdines de cussos tempos.
S’archeologia podet essere cunsiderada siat una disciplina sotziale siat una branca de sas disciplinas umanas.
Bona parte de sa filosofia de sos séculos vinti e vintunu s’est cuntzentrada supra de sa limba pro cumprendere si, comente naraiat Wittgenstein, meda de sa nostra cunfusione benit dae sas peràulas chi usamus; sa teoria literària at analizadu sa caraterísticas retóricas, de assotziassione e de órdine de sa limba; sos istudiosos de sa istória de sa limba ant chircadu de cumprènnere comente sa limba si est irvilupada chi su tempus.
“Est istada definida comente unu “sistema de regulas”, unu “conzetu chi depet essere interpretadu” pro arrivare a sa zustíssia, una “autoridade” chi mediat pro s’interesse de sa zente, e finas “su cumandu de unu soberanu, azuadu dae sa mineta de una pena.”
Sa lezes sunt políticas ca sos políticos las faghent.
“Comente ispiegaiat Immanuel Kant: “sa filosofia grega antiga fit divisa in tres disciplinas: física, ética e lógica”).
Su shintoismu, taoismu e àteras religiones chi si basant supra de sa tradissione populare e de sa natura no tenent códitzes éticos.
Sos sistemas de credéntzia sunt basados supra de unu modellu chi sas religiones no tenent ca sunt fatas de contraddissiones internas, mancàntzia de proas e falsidades.
Sunt necessàrias pro cumprendere sos momentos difítziles de sa vida umana.
Sas religiones chi no tenent unu chi las at fundadas sunt su induismu, shintoismu e totu sas religiones ci si basant supra de sa tradissione populare.
Candu sas religiones traditzionales non dant rispostas a sas preoccupassiones noas, tandu naschint àteras religiones.
Puru pro sos chi faghent ispetàculu bi cherent àteros artistas, comente sos chi iscrient sas cantones e sos chi preparant su palcu.
Est cramada arte de sa interpretassione.
Sa dansa dimustraiat sos mètodos de sa comunicassione chena peràulas (es. la limba de su corpu) tra esseres umanos o animales (sa dansa de sas apes, sa dansa de su acopiamentu) e su movimentu de sas cosas chena anima (comente sas fozas chi dansant in su ventu).
In s’arte bizantina e gotica de su mediuevu, su podere de sa cresia imponiat sa espressione de sa veridade contada in sa Bíbbia non sa se sos mitos.
Una caraterística de custu istile est chi su colore de base est totora definidu solu chi cussu de sa inghiriadura (comente unu cartone animadu de oe).
Normalmente, si faghent sinnos supra de una superfìtze fatende fortza supra de unu istrumentu e movennelu supra de cussa superfìtze.
Totavia, est usada chin unu sentidu artísticu, cheret nàrrere fàghere una atividade chi si cumbinat chin su disegnu, sa cumpositzione e àteros elementos estéticos de modu chi su chi praticat custa arte podet mustrare sas suas intentziones de manera espressiva e cuntzettuale.
In sa cultura otzidentale, su nieddu est ligadu a sa morte, però in àteras partes si usat su biancu.
Sa peràula “ruju”, pro esémpiu, podet cobèrrere una cantidade manna de variantes a partite dae su ruju de base.
Est comintzadu chi su cubbismu e no si limitada solu a sa pintura.
Pro cussu, medas passant unos annos a poi de sa laurea pessenne ite fàghere e balanzant pagu dinari a s’incomintzu de sa carriera; intantu, sos chi si laureant in cursos chi sunt fatos pro fàghere carriera agatant triballu pius impresse.
Totavia, unos istàdios ant dimustradu chi sos chi si laureant in disciplinas umanistas resessint a agatare triballos chi lis faghent balanzare pius dinari de cussos chi no tenent una laurea e sunt pius cuntentos de su triballu chi faghent de sos chi triballant in àteras disciplinas de su matessi livellu.
Però si bidet puru chi su numeru de laureados in sas disciplinas umanistas est abbassienne.
Sos finantziamentos de su guvernu dados a sas disciplinas umanistas sunt meda pius pagos de cussos pro sas disciplinas scientíficas (STEM).
Ispiegant chi cumprènnere custu cheret nàrrere puru pònnere paris sas pesonas chi la pessant in modu símile e chi tenent sa matessi formassione culturale pro dare unu sensu de unione e una continuidade chin su passadu filosóficu.
A parte custa applicassione sotziale, su contu de fantasia est unu istrumentu importante pro cumprènnere su sensu de sas cosas in sa istória, sa cultura e sa literadura.
Su post-istruturalismu si at dimandadu comente si depiant istudare sas disciplinas umanistas fatende dimandas pro cumprènnere ite su autore cheriat nàrrere e cales fint sas usa intentziones.
In pius, puru si si imparat dae sa pratica, su pensamentu criticu podet naschire in àteros contestos.
Custu piaghere cuntrastat chi su fatu chi su tempus libberu e su ricreu subbitanu in sas sotziedades otzidentales sunt diventenne sempre pius cosas a pagamentu; de custa manera diventat parte de sos critérios istabilidos dae Jürgen Habermas pro no tènnere de contu su istadu sotziale e invetze si dimannare cosas noas chi nos podent azuare a fàghere unu isfortzu de connoschéntzia, una cosa depet sutzèdere in sa isfera pubblica de sa burghesia.
Puru si unos istudiosos de sas disciplinas umanistas si sunt postos cuntra sas disciplinas issoro, àteros de das disciplinas scientíficas narat chi depet torrare unu interesse pro sas primas.
Est importante ischire s’istória de sa filosofia.
Comunicare (dae su latinu “cum” = chin, e “munire” = ligare e dae su latinu “communicare” = pònnere in comune o in relassione) est “una aparente risposta a una divisione dolorosa tra su essere e su àteru, su chi est privadu e su chi est pubblicu, su pensamentu personale e su mundu in fora.
Su cumponimentu de unu messàggiu (cumponimentu internu o ténnicu de cussu chi si cheret espressere).
Su rumore creadu dae fortzas naturales o a bortas dae s’atividade umana (chi si fatat chi intentzione o no) influentziant comente unu messàggiu est mannadu e retzidu.
Interpretassione e cumprensione de su messàggiu mannadu in originale.
Unu esémpiu de intentzione est candu unu faghet unu movimentu comente istrínghere sa manu a un’àtera pesona o triballare, ma puru una cosa involontària, comente suerare.
De sa matessi manera, testos iscritos tenent elementos non verbales comente su modu de iscriere, su modu de pònnere sas peràulas e su usu de emoticon pro espressare emossiones.
Unas de sas funtziones de sa comunicassione non verbale tra sos esseres umanos sunt sa voluntade de annanghere e ispiegare, afortzare e marcare, cambiare, controllare e regulare, contrariare unu messàggiu.
Pro tènnere una comunicassione perfeta totu sos canales non verbales, chi cheret nàrrere su corpu, sa cara, su boghe, sa aparéntzia, tocu, distàntzia, tempus, e àteras fortzas ambientales depet essere usadas pro sa interatzione in preséntzia.
“Su cumportamentu non verbale podet diventare unu sistema universale de comunicassione.”
Sas limbas si imparant chin pius velotzemente candu semus creaduras.
Limbas ausiliares comente s’Esperanto, sas limbas de programmatzione, e formulas matemàticas de vàrios tipos non sunt netzessariamente ligadas a sas istruturas tipicas de sas limbas umanas.
Sas limbas sunt guvernadas dae regulas.
Diversamente dae cussu chi si pensat, sas limbas de sos sinnos (es. sa Limba de sos sinnos americana o italiana) sunt cunsideradas comunicassione verbale ca sas regulas chi usant sunt comente cussa usadas pro classificare sas limabas chi si faeddant.
Pro cussu, sa comunicassione est unu processu chi dada sensu e lu trasmitit pro istabbilire sa cumprensione.
Unu canale, inue si adatant sos sinnales de trasmissione.
Una destinatzione, inue arrivat su messàggiu.
No cunsiderat àteras iscopos.
No cunsiderat diversos cuntestos.
Custos atos podent essere de diversa forma, e usare unas diferentes manera de comunicare.
Sintàtica (sas propriedades formales de sos sinnos e símbulos).
Pro custas debbilesas, Barnlund (2008) at propostu una modellu de comunicassione basadu supra de su cuntratu.
Custu segundu atteggiamentu de comunicassione, chi benit puru cramadu modellu costruidore o visione costruidora, si cuncentrat supra de su modu chi sas pesonas usant pro comunicare unu messàggiu pessenne però puru a comente lu interpretant sos àteros.
So filtros de su chi mandat e de su chi retzit su messàggiu càmbiant a segunda de sas tradissiones de unu logu, de sa cultura e de su genere, e custos filtros podent puru cambiare su chi si cheret nàrrere chin unu messàggiu.
Puru si una cosa símile a sos “libbros de códitze” est cunsiderada in custu modellu, sos códitzes non benint rapresentados in su modellu, e ducas naschint probbremas de conzetu.
Aziendas chin pagu dinari probbabbilmente detzidint de fàghere solu una parte minore de custa atividades; invetze, cussa pius manna probbabbilmente ana a usare totu sos istrumentos de comunicassione.
Su campu de s’informassione est fatu dae unu grupu de indivíduos, organizatziones e sistemas chi collint, analizant e fornint informassiones o bi triballant.
In sa comunicassione verbale tra sas pesonas bi sunt duos messàggios chi si mandant: unu de argumentu e unu de relatzione.
Est una teoria chi istúdiat su modu chi sos indivíduos usant pro ispiegare comente sutzedint sas cosas e e sos cumportamentos.
Una comunicassione aberta e onesta creat una atomosfera in famíglia chi permitit a sos membros de si espressare siat sas diferéntzias siat su amore e su ammiru chi tenent sos unos pro sos àteros.
Sos istudiosos chi faghent ricerca irvilupant teorias pro cumprènnere su cumportamentu candu comunicamus.
Est incluida sa incapatzidade de espressare una comunicassione de connoschéntzias e de manera apropiada chi sutzedit candu una pesona usat peràulas pagu craras, o peràulas de sa leze o de sa meighina, o contat una situassione e unas cosa de modu chi su chi ascurtat non lu cumprennet.
De sa matessi manera, unos istrumentos malos o betzos podent causare problemas, in particulare si sos chei zestit sa cosa non ponet a dispositzione tecnologia noa.
Unu esémpiu podet essere si sa cosa non est organizada bene e custu creat cunfusione e non si cumprennet chin chie si depet comunicare.
Est menzus si no si usant custas peràulas e invetze si nde usat àteras, candu est possíbbile.
Totavia, sos istúdios de comunicassione ant dimustradu chi sa cunfusione podet ispronare a chircare sa lezítima candu su cumbinchimentu no funtzionat.
Est candu su chi mandat unu messàggiu e cheret espressare unu pensamentu o una peràula però su chi lu retzit cumprennet una cosa diversa.
De consighentzia, custu at fatu cambiare meda su modu chi sas noas zenerassiones usant pro comunicare e comente pessant de si podere espressare de manera efficatze e a si pònnere in contatu chin sos àteros.
Sa timória de essere criticados - custa est una de sas resones chi impedint sa comunicassione fata bene.
Custu podent no solu mezorare sa cunfiantza ma puru mezorare sa limba e sas peràulas chi si usant.
A bortas su modu de si cumportare podet creare problemas de comunicassione.
Candu si cheret crarire una cosa chi podet tènnere duos significados, si chircat de abbassare su livellu de una possíbbile interpretassione isballada ca su valore semanticu o sensu de unu sinnu podet essere suzetu a una interferentzia, o tènnere pius de unu significadu.
Pro esémpiu: peràulas, colores e símbulos tenent significados diversos in culturas diversas.
Cumprendere sos diversos aspetos culturales de sa comunicassione cheret nàrrere connòschere sas diferéntzias culturales pro podere comunicare menzus chin pesonas de culturas diversas.
Bi sunt puru sos sonos fatos chin sa ula, chi sunt meda diversos dae una cultura a s’àtera.
Custu cuncetu est diversu dae una cultura a s’àtera ca sa idea de cantu logu bi depet essere tra una pesona e s’àtera càmbiat da unu paese a s’àteru.
Custu conzetu si podet ispiegare cunsiderenne sas pausas, su siléntziu e sa mancàntzia de rispostas candu bi est una interatzione.
In paeses diversos, sos gestos e posturas sunt usados pro nàrrere cosa diversas.
Sas raighinas de sas prantas comunicant chin sos batérios, chin sos fungos e chin sos bermes de sa terra.
In su matessi tempus, creant àteros boladores chi atirant sos parassitos chi atacant custos mandigadores d’erva.
Custos produtos biochimicos faghent reazire sos fungos de manera ispeltzifica gai, si sas matessi moléculas chímicas non sunt parte de su messàggiu bioticu, sos fungos no reazint.
Chin su quorum sensing, sos batérios podet cumprènnere cantu sunt densas sas céllulas e creare sa espressione genética chi lis servit.
In generale, una informassione est una cantidade de datos analizados, organizados e istuturados.
Sa informassione est ligada a sos datos.
Una informassione podet essere trasmitida in su tempus, collida in unu logu o usenne sa comunicassione o sa telecomunicassione.
Una informassione podet essere codificada de medas maneras pro essere trasmitida o interpretada (pro esémpiu, una informassione podet essere codificada in una fila de sinnos, o trasmitida chin unu signale).
Sa intzertesa est inversamente proportzionale a sa possibbilidade chi carchi cosa potat capitare.
In pius, su latinu etotu teniat sa peràula īnfōrmātiō chi cheriat nàrrere conzetu o idea, ma finas a cale puntu custa peràula potat aere influentzadu sa creatzione de sa peràula inglesa non est craru.
In su gregu modernu sa peràula “Πληροφορία” est ancora usada e tenet su matessi significadu de sa peràula inglesa “information”.
Custa disciplina est istada creada massimamente garzias a su tribballu de Harry Nyquist e Ralph Hartley in sos annos ‘20 e dae Claude Shannon in sos annos ‘40 su 1900.
S’entropia calculat canta duda bi podet essere in su calculu de una calesisiat variàbbile o su resultadu de unu processu fatu a inzévinu.
Campos importantes de sa teria de sa informassione sunt su calculu de elaboradores, sa teoria de sa cumplessidade algoritmica, sa teoria de sa informassione algoritmica, e sa siguresa teorica-informatica.
In su libbru intituladu “Sensory Ecology” su biofisicu David B. Dusenbery los at cramados input causales.
Pratigamente, una informassione benit mandada chin istìmulos débbiles chi devent essere rézidos dae sistemas chi sunt parte de sensos particulares e poi amplificados da input de energia prima, chi podent essere útiles a unu organísimu o sistema.
Sa fila de neuclotides est unu andamentu chi influéntzias sa formassione e irvilupu de unu organísimu chena chi tenzat una cherveddu.
Si podet nàrrere chi una informassione est una cosa chi in poténtzia est rézida comente una rapresentatzione puru si no est istada creada o presentada pro cussu iscopu.
Si sa risposta dada una connoschéntzia in pius dipendet dae su livellu de informassione chi cussa pesona za tenet.
Est sa capatzidade de informassione chi bit podet istare in casi 61 CD-ROM pro onzi pesona in su 2007.
Sa zestione de sa registrassione de sonos garantit chi sas registrassiones siant collidas bene pro totu su tempus chi servint.
Beynon-Davies ispiegat su conzetu cumplessu de sa informassione nenne chi est fatu de sistemas de sinnos e sinnos chin sinnales.
Sa prammàtica istúdiat s’iscopu de sa comunicassione.
Si podet puru nàrrere chi sa prammàtica collegat la limba a s’atzione.
Sa semàntica istúdiat su significadu de sos sinnos - sa relassione tra sos sinnos e su cumportamentu.
Sa sintassi est una disciplina chi istúdiat sa forma de sa comunicassione a segunda de sa lógica e de sa grammàtica se sos sistemas de sinnos.
At propostu su conzetu de informassione lessicografica chie est su isfortzu chi unu chi usat unu ditzionàriu depet fàghere pro prima agatare e poi cumprènnere sos datos de modu chi si trasformant in informassione.
In una situassione de comunicassione sas intentziones si espressant chin sos messàggios chi inclùent unu numeru de sinnos ligados s’unu a s’àteru e leados da una limba chi la cumprennent totu sos chi sunt parte de sa comunicassione.
Sa visualizassione de sas informassiones (incurtziadu a InfoVis) dipendet dae comente si ordinant sos datos e si rapresentant de manera digitale pro azuare sos utentes a connòschere sos modellos e iscopèrrere sos irballos.
Su fueddu est usau generalmenti in sociologia e in atras scièntzias socialis, e in filosofia e bioètica puru.
In sa crèscida de is sociedadis podit essi fundau printzipalmenti a pitzus de sa parentalla o de is valoris partzius mentras is sociedadis prus ammanniadas regollint vàrias teorias in pitzus de su chi cuncurrit a unu sensu de solidariedadi, o mellus, a sa coesioni sociali.
Durkheim at presentau is fueddus solidariedadi mecànica e solidariedadi orgànica che parti de sa teoria sua de sa crèscida de is sociedadis in The Division of Labour in Society (1893).
Ditzionàriu de Sociologia Collins, p405-6.
Definitzioni: est coesioni sociali fundada a pitzus de sa dipendèntzia chi is personas tenint s’una de s’atra in sociedadis prus avantzadas.
Is primus filòsofus antigus cummenti Sòcrate e Aristòtele chistionant de sa solidariedadi che cuadru de s’ètica de sa virtudi ca, po bivi beni, tocat a fai e a si cumportai in manera cuncordi cun sa comunidadi.
Sa pràtica moderna de sa bioètica est bastanti influentzada de su cuncetu de s’Imperativu Categòricu de Immanuel Kant.
Is stùdius territorialis stràngius fiant praticamenti inesistentis.
Is primus funt divenius sustenidoris de is istùdius territorialis, is segundus sustenidoris de sa teoria de sa modernizatzioni.
De su 1953 a su 1966 at donau $270 milionis a 34 universidadis po is istùdius de territòriu e lìngua.
Atrus programmas mannus e importantis ant sighiu su de Ford.
Atrus ant sighiu a nai, cummentisisiat, chi, candu si fessint stabilius in is sedis universitàrias, is istùdius territorialis iant ai dèpiu cummentzai a coberri unu programma intelletuali meda prus mannu e profundu de is previdius de is agentzias guvernativas, duncas no incentraus in pitzus de s’Amèrica.
Atrus campus de circa interdisciplinari cummenti is istùdius de is fèminas, de su gèneri, de sa disabilitadi, queer e ètnicus (incluendi is istùdius afro-americanus, asiaticus americanus, latinus, chicanus e a pitzus de is nativus americanus) non funt parti de is istùdius territorialis ma funt a bortas incluius in is discussionis.
Sa demografia (de su prefissu demo- de su grecu antigu δῆμος (dēmos) ollit nai ‘sa genti’, e -graphy de γράφω (graphō) ollit nai ‘iscriri, descritzioni o mesura’) est s’istùdiu statìsticu de is populatzionis, printzipalmenti de is èsseris umanus.
Is datus demogràficus de is patzientis funt su coru de is datus po calisisiat istitutzioni mèdica, cummenti is informatzionis de contatu de su patzienti e d’apretu e is datus de sa cartella clìnica de su patzienti.
Su fueddu demografia si referrit a s’istùdiu generali de sa populatzioni.
In su medioevu, is pensadoris cristianus ant passau meda tempu refudendi is ideas clàssicas de sa demografia.
Unu de is primus istùdius demograficus in su perìodu modernu est Natural and Political Observations Made upon the Bills of Mortality (1662) de John Graunt, chi cuntennit una forma primitiva de una tauledda de sa bida.
Su traballu suu at influentzau Thomas Robert Malthus, chi a s’acabu de su sèculu 18 at iscritu chi timmiat chi sa crèscida non cuntrollada de sa populatzioni podia superai sa produtzioni de papai, portendi aici a saumentu de sa famini e de sa poberesa (biri su sciacu Malthusianu).
Unu censimentu est un’atru mètodu cummuni e deretu po regolli datus demogràficus.
Is anàlisis funt fatas a pustis de su censimentu po stimai cantu est istètiu contau in ecessu e cantu in difetu.
Atrus mètodus inderetus in sa demografia de immoi incluint pregontai a sa genti de is fraris, babbu, mamma e is pipius.
Incluint modellus de mortalidadi (sa tauledda de bida, is modellus de Gompertz, is modellus de perìgulu, is modellus de perìgulu proportzionalis de Cox, is tauleddas de bida a minguada mùltipla, is logit relatzionalis de Brass), fertilidadi (is modellus de Hernes, de Coale-Trussel, relatus de avantzadura de paridadi), coja (edadi de mesu a sa coja, su modellu de Page), disabilidadi, (su mètodu de Sullivan, tauleddas de bida multistadalis), proietzionis de sa populatzioni (su modellu de Lee-Carter, sa mardi Leslie), e buleu de sa populatzioni (Keyfitz).
Is tassus de fertilidadi specìficus po onnia edadi, su nùmeru annuali de nàscidas onnia 1.000 fèminas, in particulari is grupus d’edadi (solitamenti 15-19, 20-24 ecètera)
S’abetu de bida, su nùmeru de annus chi una persona si podit abetai de bivi cun su tassu de mortalidadi atuali.
Una populatzioni firma, una chi est siat stàbili siat de mannesa costanti (sa diferèntzia intra de su tassu grezu de nàscida e su tassu grezu de morti est zeru).
Est de notai chi su tassu grezu de morti, che definiu in noi a pitzus, podit donai un’impressioni ingannosa chi aplicau a una populatzioni intera.
De is personas chi càmbiant is etichetas ètnicas insoru o chi birint sa classificatzioni ètnica insoru gradualmenti cambiada in is statìsticas guvernativas, si podint pensai chi funt migrendi o movendi·sì de una subcategoria de populatzioni a un’atra.
Is càrculus in custa setzioni mostrant is urtimas (2004) proietzionis ONU de sa populatzioni mondiali fintzas a su 2150 (rùbiu = artu, in colori de s’aràngiu = mèdiu, birdi = bàsciu).
Sa mortalidadi est s’istùdiu de is càusas, cunseguèntzias e mesuras de is processus chi influentzant sa morti de is membrus de sa populatzioni.
Is circadoris de migratzionis no inditant is movimentus che ‘migratzionis’ sarvu chi siant permanentis.
Sa demografia est oi imparada in medas universidadis in totu su mundu, atirendi is istudiantis cun un’allenamentu de cummintzu in scièntzias socialis, statìsticas o istùdius de saludi.
“A custu propòsitu, si podit biri sa scièntzia de s’informatzioni che una resposta a su determinismu tecnològicu, sa crièntzia chi sa tènnica “”crescit segundu is leis suas, chi realisat su potentziali suu e totu, limitadu sceti de is resorsas materialis disponìbilis e su gèniu de is svilupadoris suus.
Si ocupat de sa connoscèntzia collegada a s’orìgini, regollimentu, organizatzioni, cunservatzioni, recuberamentu, interpretatzioni, trasmitidura, mudadura e usu de s’informatzioni.
Custa cosa est particularmenti beridera candu est collegada a su cuncetu creau de A. I. Mikhailov e atru autoris sovièticus in sa metadi de is annus 60.
In is programmas acadèmicus de informàtica funt benendi a pilu definitzionis fundadas in pitzus de sa natura de is strumentus usaus po ricavai informatzionis importantis de is datus.
Podit essi usau po raxonai a pitzus de is entidadis a intru de cussu domìniu e po descriri su domìniu e totu.
Traditzionalmenti, su traballu insoru est istètiu fatu cun materialis imprentaus, ma custas abilidadis funt sempri prus usadas cun materialis eletrònicus, visualis, àudiu e digitalis.
Istitutzionalmenti, sa scièntzia de s’informatzioni est bennia a pilu in su sèculu 19 cun medas atras disciplinas de scièntzias socialis.
In su 1731, Benjamin Franklin at fundau sa Library Company of Philadelphia, sa prima biblioteca de propriedadi de unu grupu de citadinus, chi s’est spainada de pressi e est divenia unu centru po isperimentus scientìficus e at ospidau esibitzionis pùblicas.
In su 1801, Joseph Marie Jacquard at inventau unu sistema de schedas stampadas po controllai is operatzionis de su telàrgiu po sa tessidura de is tèssius in Frància.
In su 1843 Richard Hoe at inventau sa prència rotativa, e in su 1844 Samuel Morse at imbiau sa prima ambasciada pùblica cun su telègrafu.
In su 1860 est istètiu tènniu unu cungressu a sa Karlsruhe Technische Hochschule po discuti chi fiat possìbili o no stabiliri una nomenclatura sistemàtica e ratzionali po sa chìmica.
S’annu sighenti sa Royal Society at cummentzau a publicai su Catalogue of Papers suu in Londra.
Medas stòricus de sa scièntzia de s’informatzioni renomenant Paul Otlet e Henri La Fontaine che is babbus de sa scièntzia de s’informatzioni chi ant fundau s’International Institute of Bibliography (IIB) in su 1895.
Is documentaristas ant sutalineau s’integratzioni utilitarìstica de sa tènnica conca a obietivus socialis specìficus.
Otlet e Lafontaine ant fundau medas organizatzionis chi si dedicant a sa standardizatzioni, sa bibliografia, is assòtzius internatzionalis e, de cunseguèntzia, sa coperatzioni internatzionali.
Su regollimentu cumportat follus de paperi e schedas standardizadas e arcivadas in armàdius progetaus segundu un’ìndixi geràrchicu (chi regolliant informatzionis de totu su mundu de mitzas diferentis) e unu serbìtziu commerciali de recuberamentu de informatzionis (chi respundiat a is preguntas iscritas copiendi is informatzionis relevantis de is schedas).
In prus, is làcanas traditzionalis intra de is disciplinas at cummintzau a sfumai e medas istudiantis de scièntzia de s’informatzioni si funt unius a atrus programmas.
Is annus 80 puru ant biu sa cumparsa de medas grupus de interessu specialis po respundi a is cambiamentus.
Zhang, B., Semenov, A., Vos, M. e Veijlainen, J. (2014).
“Partziri a trevessu de is social media est diveniu aici influenti chi is imprentadoris si depint “”cumportai beni”” chi ollint fai sucessu.”
“Custas retzas funt istètias realisadas po su potentziali chi frunint po custa resoni.”””
E s’assignadura de is privilègius e sa limidatzioni de intrada a is umperadoris no autorizaus?
Si tratat de una disciplina emergenti e de una comunidadi de pràtica cuncentradas a ponni impari princìpius de design e architetura in su mundu digitali.
“Is sistemas de recuberamentu automàticu de informatzionis funt usaus po redusi su chi est istètiu tzerriau “”subracàrrigu de informatzionis””.”
Su processu de recuberamentu de un’informatzioni cummintzat candu un’umperadori intrat una pregunta in su sistema.
Invecis, diversus ogetus iant podi currespundi a sa pregunta, forsis cun unu gradu de relevadura diferenti.
A segunda de s’aplicatzioni de is datus, is ogetus iant podi essi, po nai, documentus de testu, màginis, àudiu, mapas mentalis o vìdeo.
Sa circa de informatzionis est relatada a, ma diversu de, su recuberamentu de informatzionis.
Sa lògica est usada po fruniri sa semàntica formali de cummenti is funtzionis de arrexonamentu iant depi essi aplicadas a is sìmbulus in su sistema KR.
Est istètia una crièntzia cummuni chi is destrossas naturalis, cummenti sa fàmini e is inundamentus, fessint castigus divinus chi portant sinnus de su disprexeri de su celu cun su guvernanti. Aici nc’iant essi istètias fatu fatu reghèscias a pustis de is destrossas mannas poita su pòpulu bidiat custus sciacus che sìnnius chi su Mandau de su Celu fiat istètiu ritirau.
Su cuncetu est in calincuna manera sìmili a su cuncetu europeu de su deretu divinu as is reis; cummentisisiat, diversamenti de su cuncetu europeu, custu non cunferrit unu deretu non cunditzionau a guvernai.
Su Mandau de su Celu est istètiu invocau fatu fatu de is filòsofus e istudiantis in Cina che una manera de limidai s’abusu de poderi de su guvernanti, in unu sistema chi teniat pagus atrus controllus.
In particulari, sa dinastia est durada po unu tempu longu meda duranti chi 31 reis ant guvernau po 17 generatzionis.
Mentras su tempu passat, s’abusu de is guvernantis a is atras crassis socialis at portau disòrdinis socialis e instabilidadi.
Ant creau su Mandau de su Celu po spiegai su deretu insoru de assumi su poderi, e si funt pensaus chi sa sola manera de mantenni su mandau fiat sa de guvernai beni a suta de is ogus de su Celu.
Cummentisisiat, po apaxai is citadinus, ant permìtiu a calincunu beneficìariu Shang de sighiri a guvernai is rennus piticus insoru respetendi is leis e règulas Zhou.
Fiant bravus meda a costruiri is navis puru chi, impari cun sa scuberta insoru de sa navigatzioni celesti, dd’at fatus marineris ispantosus .
Sa majoria de custas oberas funt cummentus a pitzus de su progressu e de su movimentu polìticu de sa dinastia.
Is traballus insoru ant prima de totu sutalineau s’importàntzia de sa crassi guvernanti, de su respetu e de is relatus cun sa crassi bàscia.
A intru de custus distretus nci fiant amministradoris chi fiant nominaus de su guvernu e, in càmbiu, depiant mantenni sa fidelidadi insoru a su guvernu printzipali de a intru.
A s’acabu, candu su poderi de sa Dinastia Zhou est menguau, est istètia scaciada de s’Istadu de Qin, chi creiat chi is Zhou fiant divenius dèbilis e su domìniu insoru ingiustu.
Duranti custa reforma, is càmbius amministrativus funt istètius fatus, e est istètiu svilupau unu sistema de legalismu chi narat chi sa lei istat a pitzus de onnia persona, de is guvernantis puru.
Sa fundatzioni de sa Dinastia Han at sinniau unu tempu bellu po sa stòria cinesi marcau de cambiamentus importantis in sa strutura polìtica de su paisi.
Un’obietivu printzipali fiat su de stabiliri una giustificatzioni po su trasferimentu de su Mandau de su Celu a trevessu de custas 5 dinastias e, duncas, a sa Dinastia Song.
Ant detentu puru prus terras de calisisiat atru istadu cinesi chi est esistiu in su sud.
Su cumportamentu brutali de Zhu Wen e de sa dinastia Liang sighenti est istètia una mitza de imbaratzu mannu, e duncas est istètia fata una pressioni po nci ddus bogai de su Mandau.
Cummentisisiat, Kublai Khan est istètiu su solu guvernanti indiferenti candu at pretesu su Mandau de su Celu a pitzus de sa Dinastia Yuan, ca issu teniat un’esèrcitu mannu e fiat parti de sa genti Khitan, cummenti medas atrus cun sa pròpria bènnia sua, ca non teniant is pròprias traditzionis e cultura de is aversantis cinesis insoru.
Est istètia sceti polìtica de su cummintzu a s’acabu e una tenta de s’imperadori de mantenni un’àutu favoràbili faci a su Celu.
Su deretu de reghèscia no est codificau in nisciuna lei ofitziali.
“Ca su bincidori est su chi determinat chini at lograu su Mandau de su Celu e chini dd’at pèrdiu, calincunu istudianti cinesi dda cunsiderat che unu tipu de giustìtzia de su bincidori, posta fintzas mellus in su dìciu populari cinesi chi narat “”Su bincidori divenit rei, su perdidori divenit unu bandiu”” (Cinesi: “成者爲王，敗者爲寇”)."
Si narat chi su rennu de Silla puru at adotau su Mandau de su Celu, ma is primas testimoniantzas funt de sa Dinastia Joseon chi at fatu de su Mandau de su Celu un’ideologia statali de dura.
Is dinastias tardas e prus incentradas de su Vietnam ant adotau su Confucianesimu che ideologia statali, chi at portau a sa creatzioni de unu sistema tributàriu vietnamisi in Àsia sud-orientali, chi est istètiu modellau segundu su sistema sinocèntricu cinesi in Àsia orientali.
In is tempus sighentis, custa necessitadi est istètia obiada ca sa Domu Imperiali de su Giaponi susteniat de calai in lìnia interrùpia de sa dea de su soli giaponesi, Amaterasu.
Puru a pustis de su Rennovamentu Meiji in su 1868, candu s’imperadori est istètiu postu de nou in mesu a sa burocratzia polìtica, su tronu e totu teniat meda prus pagu poderi de sa tirannia Meiji.
Sos Istúdios de sos medios de comunicassione sunt una disciplina e campu de ricerca chi istúdiat su chi si faghet, s’istória e sos efetos de sos media e in particulare de sos media de massa.
Sos Istúdios de sos medios de comunicassione in Australia si sunt irvilupados is sas universidades vittorianas e in sas iscolas superiores in sos annos ‘60.
In sos annos ‘60, in sas iscolas superiores aiant comintzadu a fàghere cursos de istúdiu de filmis comente parte de su programma vittorianu.
Est diventadu, e sighit a essere, una parte importante de sa tzertificassione de sos istúdios vittorianos (VCE).
No paret chi bi siant cursos de istúdiu de sos medios de comunicassione in sas iscolas de su Nou Galles de su Sud.
Harold Innis e Marshall McLuhan sunt duos istudiosos canadesos famosos ca ant istudiadu sa ecologia de sos medios de comunicassione e s’economia política de su séculu vinti.
In su 1945 sa universidade de Carleton University e in su 1946 e sa de Western Ontario aiant creadu cursos o iscolas de giornalismu.
Oe, sas universidades tenent cursos de istúdios de medios de comunicassione e de comunicassione e medas istudiosos canadesos triballant in custu campu de ricerca, comente: Brian Massumi (filosofia, istúdios culturales), Kim Sawchuk (istúdios culturales, feminismu, istúdios de sa betzesa), Carrie Rentschler (teoria feminista), e François Cooren (comunicassione integrada).
Unu médiu est calesisiat cosa chi mediat sa nostra interassione chi su mundu e s’àtera zente.
McLuhan narat chi: “sa ténnica de divisione in cantos est sa esséntzia de sa tecnologia de sas machinas” chi at dadu forma a su modu de recreare su triballu e sa interassione umana; invetze sa “esséntzia de sa tecnologia se da automatzione est su cuntràriu”.
Sa caraterística de totu sos medios de comunicassione est chi su chi est parte de su médiu est puru parte du unu àteru médiu.
Si sa lughe est usada pro una partida de fúbbalu de su chenàbura o pro allughere sa lampadina de una iscrivania, si podet nàrrere chi sa esséntzia de sa lughe elétrica est fata dae custas atividades.
Solu candu si allughet sa lughe e li si dada unu numene, tandu si podet nàrrere chi est unu médiu.
Su efetu de su médiu diventat forte ca li benit dadu unu àteru numene e iscopu.
Sos medios “caentes” tenent una bassa partetzipassione ma sos medios “fritos” tenent una partetzipassione arta.
Sa Universidade de Comunicassione de sa Cina, prima connota comente s’Istitutu de Trasmissione de Beijing, est nàschida in su 1954.
Bourdieu at ispiegadu chi sa televisione nos dada meda pius paga autonomia de su chi pensamus.
In su campu de sos istúdios de sos filmis, Francuforte e Berlinu sunt istadas sas pius fortes a irvilupare una prospetiva noa de sos medios chin immàgines in movimentu.
Una de sas primas pubblicassiones de custu tipu est istadu unu libbru curadu dae Helmut Kreuzer intituladu “Istúdios de literadura, istúdios de sos medios” (Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft) chi collit sas presentassiones fatas dae sos istudiosos in sa Düsseldorfer Germanistentag de su 1976.
Su Istitutu tedescu pro sas regulas de sos medios e de sa comunicassione est istadu fundadu in su 2005 dae Lutz Hachmeister e est unu de sos pagos istitutos indipendentes chi istúdiat sas regulas de sos medios e de sa comunicassione.
A oe, Medienwissenschaften est unu se sos cursos pius frecuentados de sas universidades de sa Germania ca medas istudentes pessant chi fatende custu cursu podent otènnere automaticamente unu triballu in sa televisione e in àteros medios de comunicassione.
Oferit unu programma integradu de chimbe annos e unu cursu de duos annos supra sos medios eletrónicos.
Mentras chi sos isciéntzias de sa comunicassione istudiànt comente sa zente comunicat, chi siat mediada o no, sos istúdios de sos medios si cuncentrant solu supra sa comunicassione mediada.
Sas isciéntzias de sa comunicassione (o totu sas brancas chi nde sunt nàschidos) si podent istudiare in sa universidade Erasmu de Rotterdam, sa universidade de Radboud, sa universidade de Tilburg, sa universidade de Amsterdam, sa universidade de Groningen, sa universidade de Twente, sa Académia Roosevelt, sa universidade de Utrecht, sa universidade VU de Amsterdam e sa universidade e tzentru de ricerca de Wageningen.
Sa universidade de Punjab in Lahore est su dipartimentu pius antigu.
Oramai cursos de istúdios de sos medios de comunicassione si agatant in totu su Regnu Unidu.
Totavia, custos cursos no cunsiderant tzertos medios : filmis, editoria, videojòcos, etzètera.
Custu est istadu in parte gràtzias a su tribballu de su professore Siva Vaidhyanathan, unu istóricu culturale e de istudiosu de sos medios, e a su primu cumbéniu Verklin supra de sas políticas e sa ética de sos medios, finantziadu de David Verklin, su cabu de sa Canoe Ventures e ex istudente e sa UVA.
Si unu istudente si laureat in istúdios de medios in sa universidade de Radford, cheret nàrrere chi at sighidu cursos de giornalismu, trasmissione, pubblitzidade e produtzione supra de internet).
Bergson contraponiat una sociedadi obeta a una chi issu tzerriat sociedadi serrada: unu sistema serrau de lei, moralidadi e religioni.
"Soros, George, ""The Age of Fallibility,"" Public Affairs (2006)."
Su totalitarismu at fortzau sa connoscèntzia a diventai polìtica. E custu at fatu diventai impossìbili su pensamentu crìticu e at portau a sa destrussioni de sa connoscèntzia in is paisis totalitàrius.
In sa sociedadi serrada, is pretesas de connoscèntzia certa e de beridadi assoluta portant a sa tenta de imponni una versioni de sa realidadi.
Sigumenti s’intendimentu de realidadi de s’eletoratu podit essi manucau facilmenti, su discursu polìticu democràticu no portat netzesseriamenti a una cumprensioni migliori de sa realidadi.
Popper, cummentisisiat, no at identificau sa sociedadi obeta ni cun sa democratzia ni cun su capitalismu ni cun s’economia de su laissez-faire, ma cun un’istadu d’ànimu crìticu de s’indivìduu, a faci de su pensamentu cummuni de grupu de calisisiat tipu.
Is collègius de regulamentatzioni funt entidadis localis incarrigadas de serbiri s’interessu pùblicu regulendi s’esercìtziu de una professioni.
Po nai, nisciunu traballadori in Ontario podit tenni una professioni obbligatòria chena essi iscritu a s’Ontario College of Trades.
Segundu Weber, sa sociologia est s’istùdiu de sa sociedadi e de su cumportamentu e, duncas, depit castiai a su coru de s’interatzioni.
“Su fueddu est prus pràticu e amplosu de su de Florian Znaniecki “”fenòmenus socialis””, ca s’indivìduu chi fait un’atzioni no est passivu, ma ativu e reativu.”
Puru custu est cunsiderau che unu mesu alternativu candu is cunseguèntzias segundàrias funt acabadas.
Chi s’istudianti scerit de no andai beni in s’iscola, issus scirint chi at a essi difìcili intrai in sa facultadi de lei e, duncas, arribai a s’obietivu de diventai abbogau.
Su relatu de valori est dividiu in is subgrupus de cumandus e preguntas.
Custas preguntas ant postu diversus problemas: su formalismu legali puru est istètiu postu a sa proa.
Chi nci funt medas impresas religiosas in cuncurrèntzia intra de insoru, issas ant a andai a si specializai e a satisfai is bisòngius particolaris de calincunu segmentu de consumadoris religiosus.
Est connotu chi immoi is cresias rigorosas funt fortis e crescendi in is Istadus Unidos, mentras cussas liberalis funt in abbasciada.
Atzioni afetiva (connòtia puru che atzionis timorosas): atzionis chi funt fatas po curpa de is emotzionis de onniunu, po espressai sentimentus personalis.
In sa reatzioni non controllada non nc’est frenu e mancat sa discretzioni.
Candu is aspiratzionis non funt satisfadas, nc’est unu disòrdini a intru.
Un’esèmpiu cummuni funt is ipòtesis de sceru cumportamentalis e ratzionalis.
Custus sesi cuncetus funt istètius identificaus de Aristòtele and funt ancoras s’argumentu de diversus discursus.
Is teorias micrològicas de s’economia istùdiant is àutus de unu grupu de personas.
Fendi custu, permitit a is frunidoris de essi cumpetitivus e creat s’òrdini de s’economia.
Sa teoria de sceru ratzionali, mancai siat sempri prus colonizada de is economistas, s’allonghiat de is pensamentus microeconòmicus.
Atzionis traditzionalis: atzionis chi funt fatas po sa traditzioni, ca funt sempri fatas in una manera particulari po certas situaztionis.
Un’usantza est una pràtica chi reposat in sa familiaridadi.
Un’abitùdini est una filera de passus imparaus gradualmenti e a bortas chena cuscèntzia.
S’idea de su deu reflessu de Cooley est chi su sensu nostu de sei crescit mentras osservaus e refleteus de is atrus e de cussu chi podint pensai de su chi faeus.
Su capitali sociali est “”is retzas de relatus intra de personas chi bivint e traballant in una sociedadi particulari, permetendi a cussa sociedadi de funtzionai eficacementi””.”
In sa prima metadi de su sèculu 19, de Tocqueville at osservau sa bida americana e at pensau chi pariat deliniai e definiri su capitali sociali.
S’intera comunidadi at a beneficiai de sa coperatzioni de totus is partis sua, mentras s’indivìduu at a agatai in is assòtzius sus is vantàgius de s’agiudu, de sa simpatia e de sa comunioni de is bixinus sus.
“Renomenendi is fueddus de Stein (1960:1): “”Su prètziu po mantenni una sociedadi chi animat sa diferenzatzioni e sa sperimentatzioni culturali est chena pregunta s’arricimentu de una certa cantidadi de disorganizatzioni siat a livellu individuali siat a livellu sociali.”””
Totus custas reflessionis ant cuncurriu notamenti a sa crèscida de su cuncetu de capitali sociali in is dex’annus sighentis.
Robert D. Putnam (1993) at nau chi su capitali sociali iat apranai sa coperatzioni e is relatus de agiudu a càmbiu in comunidadis e natzionis e, duncas, iat essi unu mesu pretziosu po cumbati medas disòrdinis socialis inerentis a is sociedadis modernas cummenti, po nai, su crìmini.
“Su cuncetu de capitali sociali de Nan Lin tenit un’acostamentu prus individualista: “”Investimentu in relatus socialis cun torradas abetadas in su mercau.”””
Su fueddu capitali est usau sa pròpria manera de atras formas de capitali econòmicu, ca si sustennit chi su capitali sociali tenit benefìcius sìmilis (puru chi funt mancu mesuràbilis).
Robinson, Schmid e Siles (2002) ant esaminau vàrias definitzionis de capitali sociali e ant cuncruiu chi medas no satisfant su recuisitu formali de una definitzioni.
Proponint de definiri su capitali sociali che simpatia: s’ogetu de sa simpatia de un’atru tenit capitali sociali; cussus chi tenint simpatia po is atrus frunint capitali sociali.
Su capitali sociali si distinghit de sa teoria econòmica de su capitalismu sociali.
“ “”creat valori po sa genti chi est giunta, e po is astantis puru.”””
“Segundu Robert D. Putnam, su capitali sociali si referrit a “””giungiduras intra de is personas – retzas socialis e is règulas de cambiadura e cunfiantza chi ndi derivant.”””
Custu si podit castiai in is livellus bàscius de cunfiantza in su guvernu e de partecipatzioni cìvica.
Putnam at propostu chi una càusa printzipali de su calu in su capitali sociali est s’intrada de is fèminas in sa fortza traballu, chi podit essi acumonada a limitatzionis de tempu chi proibint su fichimentu organizadori cìvicu cummenti is assòtzius babbu e mama-maistu.
Fukuyama proponit chi, mentras su capitali sociali est benèficu po sa crèscida, imponit unu prètziu a is non membrus de su grupu puru cun cunseguèntzias no bòfias po su benèsseri generali.
Custa mesura si cuncentrat in pitzus de is vantàgius derivaus de sa configuratzioni de una retza, individuali o colletiva, de un’atori.
Custu est mellus caraterizau gratzias a sa cunfiantza de is atrus e sa coperatzioni insoru, e s’identificatzioni chi un’indivìduu tenit a intru de una retza.
Una circa de Sheri Berman, Dylan Riley e de is economistas Shanker Satyanath, Nico Voigtländer e Hans-Joachim Voth ant collegau is assòtzius cìvicus a s’artziada de is movimentus fascistas.
Is cunseguèntzias negativas de su capitali sociali funt assotziadas fatu fatu prus cun su tipu bonding (“coesioni a intru”) chi cun su tipu bridging (“chi ghetat pontis”).
Is capitalis socialis de tipu bonding e de tipu bridging podint traballai beni impari chi nc’est un’ecuilìbriu. Asinuncas iant podi traballai s’unu contras s’atru.
S’afortiada de is liòngius in s’ìsulas podit portai a una variedadi de cunseguèntzias cummenti sa stesiadura ètnica o a s’insulamentu sociali.
“Is tedescus si funt fulliaus in is clubs, assòtzius de voluntariau, e organizatzionis professionalis insoru po crupa de su disapegu nàsciu de is fallimentus de su guvernu natzionali e is partidus polìticus, cuncurrendi aici a indebilai sa Repùblica de Weimar e a apranai s’artziada a su poderi de Hitler.”””
Fiant meda serraus in sa Repùblica de Weimar.
Robert Putnam, in su traballu suu sighenti, at propostu chi su capitali sociali e sa crèscida assotziada de sa cunfiantza pùblica funt arrocadas de sa migratzioni e de s’acrescidura de sa diversidadi ratziali in is comunidadis.
Sa mancàntzia de uniformidadi at portau sa genti a si retirai fintzas de is grupus e relatus insoru prus carus, creendi una sociedadi atomizada e non una giunta.
Su capitali umanu, una resorsa privada, iat podi essi bona a passai a travessu de su chi sa generatzioni de prima at ammuntonau a travessu de su capitali sociali.
Puru chi Coleman non s’est mai girau a Pierre Bourdieu in sa discurta sua, custu coincidit cun s’argumentu de Bourdieu espostu in Reproduction in Education, Society and Culture.
Duncas, est su pranu sociali e totu chi si frunit sa realidadi sociali a chi s’abituaus.
Po dd’illustrai, assumeus chi un’indivìduu disigiat de mellorai su postu suu in sa sociedadi.
Sa sociedadi civili est una teoria adeguada?
Esèmpius clàssicus funt chi is ghengas criminalis creant unu capitali sociali de tipu bonding, mentras is corus e is club de bowling (su tìtulo benit de innoi, ca Putnam s’est lamentau de su calu insoru) creant unu capitali sociali de collegamentu.
Aldrich puru aplicat is ideas de su capitali sociali a is princìpius fundamentalis de su recuberamentu de una destrossa, e chistionat de is fatoris chi agiudant o impedint su recuberamentu, cummenti sa stèrria de su dannu, sa densidadi de populatzioni e sa calidadi de su guvernu o de s’agiudu.
Sa genti chi at biviu sa bida insoru aici pensat chi custas funt règulas de sa sociedadi, e chi podint bivi sa bida insoru lìberus chena apensamentu po su fidu e is pipius insoru, e arriciri caridadi chi necessàriu.
“Totus is formas de “”capitali”” fiant, segundu Marx, possedidas sceti de is capitalistas e issu sutalineiat sa basi de su traballu in sa sociedadi capitalista, che una crassi fata de genti obligada a bendi sa fortza traballu insoru, ca ddis mancat bastanti capitali, in totus is sensus, po fai diversamenti.”
Portes renominat sa donatzioni de una bussa de istùdiu a unu membru de su pròpriu grupu ètnicu che un’esèmpiu.
Funt propostas sutascalas de tipu bonding e de tipu bridging chi funt istètias adotadas de prus de 300 artìculus scientìficus.
Cummentisisiat, nc’est nisciuna manera de cantidadi po determinai su livellu de coesioni, ma sceti una regolta de modellus de retzas socialis chi is circadoris ant usau fintzas a immoi po fai su capitali sociali operativu.
Is grupus cun prus membrus (cummenti is partidus polìticus) cuncurrint prus a sa cantidadi de capitali de is grupus cun mancu membrus, puru chi medas grupus cun pagus membrus (cummenti is comunidadis) cuncurrint cummentisisiat in manera significativa.
Puru sa manera cun chi unu grupu si relatat cun su restu de sa sociedadi influentzat su capitali sociali, ma in una manera diferenti.
Reconnoscendi chi non si podit influentzai sa simpatia de is atrus, is personas chi proant a apartenni si podint cumportai in manera de acresci sa simpatia insoru e totu po is atrus e is organizatzionis o is istitutzionis chi rapresentant.
Segundu is autoris Walzer (1992), Alessandrini (2002), Newton, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (1997) e Walters, is personas podint stabiliri e mantenni retzas relatzionalis a trevessu de sa sociedadi civili, o prus precisamenti, su tertzu setori.
No sceti est istètiu documentau chi sa sociedadi civili produsit mitzas de capitali sociali, segundu su Third Sector de Lyons (2001), su capitali sociali no aparessit ni intra de is fatoris chi permitint ni intra de cussus chi stimulant sa crèscida su tertzu setori.
“S’obietivu est su de integrai de nou cussus chi funt istètius stesiaus de is recumpensas de su sistema econòmicu a intru de “”sa comunidadi.”””
“Alessandrini est de acordiu e narat chi, “”in Austràlia in particulari, su neo-liberalismu est istètiu torrau a fundi cun su ratzionalismu econòmicu e identificau de diversus teòricus e commentadoris che unu perìgulu po totu sa sociedadi po crupa de s’usu chi funt fendi de su capitali sociali.”””
In sa crèscida internatzionali, Ben Fine (2001) e John Harriss (2001) ant criticau pesantementi s’adotzioni no apropriada de su capitali sociali che presunta panacea (prommovendi is organizatzionis socialis civilis e is NGO, po nai, che agentis de crèscida) po is disagualidadis ingendradas de sa crèscida econòmica neoliberali.
Cummentisisiat, livellus prus artus de capitali sociali ant portau a un’acotzu prus artu a sa democratzia.
Una valutatzioni atenta de custus fatoris fundamentalis proponit fatu fatu chi is fèminas no votant a livellus sìmilis che is omminis.
Su capitali sociali oferit una richesa de resorsas e retzas chi apranant s’impignu polìticu.
Est prus possìbili chi is fèminas s’organizint in maneras mancu geràrchicas e si cuncentrint po creai cunsensu.
Po nai, una persona chi est malàdia de càncuru iat podi arriciri is informatzionis, su dinai, o s’acotzu morali chi bisòngiat po suportai su tratamentu e sanai.
In agiunta, su capitale sotziale de su bighinadu podet puru agiudare a abaguare sas disegualidades sanitàrias intre pitzinnos e giovaneddos
Sas relatziones e sos ligàmenes mantesos dae una populatzione de una minoria ètnica in un'àrea geogràfica cun una pertzentuale arta de residentes de su matessi grupu ètnicu podent batire a resurtados sanitàrios megiores de sos chi si podent isetare cun àteras caraterìsticas individuales e de bighinadu.
Pro esèmpiu, sos resurtados de unu sondàgiu fatu in Isvètzia a istudiantes de edade intre sos 13 e sos 18 annos ant mustradu chi unu capitale sotziale bassu e una fidàntzia sotziale bassa s'assòtziant a balores prus artos de sìntomos psicosòmaticos, dolore muscoloischelètricu e depressione.
In un’istùdiu, sos impreos informativos de Internet fiant collegados positivamente cun sa produtzione individuale de capitale sotziale e sos impreos sotzio-recreativos fiant collegados negativamente (livellos prus artos de custos impreos fiant collegados cun livellos prus bassos de capitale sotziale).
Custu cheret nàrrere chi cada pessone si podet assotziare cun sos àteros cunforme a interessos e cuntestos sotziales pretzisos.
Custa discussione sighit, mancari chi sa majoria de sas proas mustret un'assòtziu positivu intre capitale sotziale e Internet.
Chircas reghentes, fatas in su 2006, mustrant finas chi sos utilizadores de Internet tenent a s’ispissu prus ligàmenes de cussos chi impreant Internet pagu o nudda.
Àteras chircas mustrant chi sos giòvanos impreant Internet comente mèdiu in prus pro sa comunicatzione, in betzes de lassare chi sa comunicatzione in Internet pighet su logu de cussa in pessone.
Ant criticadu a Coleman chi at impreadu petzi su nùmeru de babbos e mamas presentes in sa famìlia e no at cunsideradu sos efetos cuados o prus minores comente a mamas e babbos bìdrigos e tipos diferentes de famìlias monoparentales.
Morgan e Sorensen (1999) ant ammaranadu a Coleman ca no at impreadu unu mecanismu craru pro ispiegare proite sos istudiantes de sas iscolas catòlicas faghent mègius de sos istudiantes de sas iscolas pùblicas in sos test istandardizados de rendimentu.
S'est cumpresu chi mentres su capitale sotziale podet àere un'efetu positivu pro mantènnere una comunidade funtzionale inclusiva in sas iscolas chi incoragiant sas normas, batit finas sas conseguèntzias negativas de unu controllu tropu astrintu.
Custas iscolas esplorant unu tipu diferente de capitale sotziale, comente a informatziones subra de sas oportunidades in sos sistemas sotziales estesos de babbos e mamas e àteros mannos.
Custos istados tenent in cumone chi babbos e mamas fiant prus assotziados in s'educatzione de sos fìgios issoro.
Sena capitale sotziale in su giassu de s'istrutzione, mastros e babbos e mamas chi tenent responsabilidade in s'imparu de sos istudiantes, sos impatos importantes in s'imparu acadèmicu se sos fìgios issoro podent dipèndere dae custos fatores.
"Comente narant Tedin e Weiher (2010), ""unu de sos fatores prus importantes in sa promotzione de su sutzessu de sos istudiantes est sa partetzipatzione ativa de sos babbos e de sas mamas in s’educatzione de unu pitzinnu."”
Ligàmenes de agiudu, comente mèdiu de capitale sotziale, sunt netzessàrios pro ativare su capitale culturale chi tenent sos istudiantes noos.
Sa solidariedade ètnica est importante mescamente cando sos immigrados sunt a pena arribados in sa sotziedade chi los acollit.
Unu agiudu ètnicu ispinghet su sutzessu acadèmicu.
S’arresonu prus mannu pro classificare su capitale sotziale comente cuntzetu geogràficu est chi sas relatziones de sas pessones sunt cunditzionadas e sestadas dae sas zonas in ue istant.
In sos istùdios suos, no abbàidat a sos partetzipantes sìngulos de custas istruturas, ma a comente sas istruturas e sas connessiones sotziales chi nde naschent s'ispraniant in su logu.
Un'àtera àrea in ue su capitale sotziale podet èssere bidu comente àrea de istùdiu in geografia est pro su mèdiu de anàlisi de sa partetzipatzione in atividades de volontariadu e s'agiudu suo a guvernos diferentes.
B'est unu collegamentu importante intre atividades de recreu e capitale sotziale democràticu.
In un’istùdiu reghente, Kislev (2020) mustrat su collegamentu intre su disìgiu de una relatzione romàntica e s’èssere bagadiu.
Resurtados assimigiantes fiant mustrados in un'istùdiu trasversale fatu dae Sarker in Bangladesh.
Epo at fatu custu cunfrontende sos èsitos de su benessere de sos imprendidores chi nde godiant e de sos chi no nde godiant.
S'unione de grupu (cramada finas coesione de grupu e coesione sotziale) naschet cando sos ligàmenes collegant sos chi apartenent a unu grupu a un'àteru grupu o a su grupu e totu.
Sa coesione si podet definire prus pretzisamente comente sa tendèntzia pro unu grupu a èssere unidu traballende cara a un’obietivu o pro satisfàghere sos bisòngios emotivos de sos cumponentes suos.
Sa natura dinàmica sua est riferida a comente càmbiant in su tempus sa fortza e sa forma suas dae cando unu grupu si format a cando si dividit.
Sa definitzione podet èssere generalizada a sa majoria de sos grupos chi tenent sa definitzione de grupu discùtida in antis.
In un’istùdiu, ant dimandadu a sos cumponentes de su grupu de identificare totu sos mègius amigos issoro e de carculare su raportu intre de sos issèberos in intro de su grupu e in foras de su grupu.
Sa coesione de su grupu est assimigiante a unu tipu de atratzione a livellu de grupu chi, segundu Hogg, est connota comente sotziale.
Lott e Lott (1965), chi si riferint a s’atratzione interpersonale comente coesione de grupu, ant fatu una revisione importante de sa literadura e ant iscoviadu chi s’assimìgiu de sas pessones in su cuntestu sotziale (pro esèmpiu, ratza, etnia, ocupatzione, edade), modos de fàghere, balores e caraterìsticas de sa personalidade tenent generalmente un’assòtziu positivu cun sa coesione de grupu.
In prus, in unu cuntestu sotziale assimigiante b’at prus probabilidades chi sos cumponentes cumpartant modos de pessare assimigiantes subra de medas chistiones, incluidos sos obietivos de su grupu, sos mètodos de comunicatzione e su tipu de diretivu disigiadu.
Custu a s’ispissu est causadu dae sa mandronia sotziale, una teoria chi narat chi sos cumponentes sìngulos de su grupu s’ant a impinnare prus pagu ca pensant chi sos àteros cumponentes ant a rimediare pro chie est mandrone.
Medas meta-analisi (istùdios chi ant incluidu sos resurtados de medas istùdios) ant mustradu chi b'at una relatzione intre coesione e prestatzione.
Cando est definidu comente impinnu in unu còmpitu, est finas collegadu cun sa prestatzione mancari chi siat a unu livellu prus bassu in raportu a sa coesione comente atratzione.
Mancari gasi, unos cantos grupos podent tènnere una relatzione coesione, prestatzione prus forte de àteros.
Bi sunt unas cantas proas chi sa coesione podet èssere collegada in manera prus forte a sas prestatziones pro sos grupos chi tenent raportos de interdipendèntzia chi non pro sos grupos in ue sos cumponentes sunt indipendentes.
In agiunta, grupos cun obietivos de prestatzione artos fiant produtivos meda.
Sos cumponentes de sos grupos cumpatos sunt finas prus otimistas e sufrint prus pagu de problemas sotziales in raportu a cussos de sos grupos non cumpatos.
Ant iscobertu chi sos mastros de muru e sos mastros de linna fiant prus cuntentos cando traballaiant in grupos cumpatos.
Un’istùdiu at mustradu chi sa coesione in s’impinnu pro unu còmpitu podet megiorare su protzessu detzisionale de su grupu prus cando su grupu est suta pressione chi non cando no est suta pressione.
S’istùdiu at agatadu chi sos grupos cun coesione bassa e urgèntzia arta ant fatu peus de sos grupos cun coesione arta e urgèntzia arta.
Sa teoria de su modu de pensare de grupu sugerit chi sas pressiones impedint a su grupu de pensare in manera crìtica pro su chi pertocat sas detzisiones de pigare.
Un'àtera resone est chi sa gente istimat su grupu e duncas est prus disposta a tzèdere a sas pressiones de su conformismu pro mantènnere o megiorare sas relatziones suas.
Si pessaiat chi su gradu de istima de sos cumponentes inditaiat sa coesione de su grupu.
Segunde sos raportos temàticos cummissionados dae su guvernu, “State of the English Cities”, bi sunt chimbe dimensiones diferentes de coesione sotziale: cunditziones materiales, relatziones passivas, relatziones ativas, solidariedade, inclusione e ugualidade.
Custas netzessidades bàsicas de sa vida sunt su fundamentu de una sotziedade forte e indicadores importantes de progressu sotziale.
"Sa de tres dimensiones pertocat sas interatziones positivas, sos iscàmbios e sas relatziones intre sìngulos e comunidades, o ""relatziones sotziales ativas""."
Incruit finas su sensu de apartenèntzia de sa gente a una bidda e sa fortza de esperièntzias, identidades e balores cumpartidos intre cussos chi benint dae cuntestos sotziales diferentes.
A livellu sotziale, Albrekt Larsen definit sa coesione sotziale "comente sa cunvintzione - chi tenent sos tzitadinos in unu particulare istadu natzione - chi cumpartzint una comunidade morale, chi lis permitit de si fidare a pare".
Sa formatzione sotziale est unu cuntzetu marxista (sinònimu de "sotziedade") chi si riferit a un'articulatzione cuncreta, istòrica intre su modu de produtzione capitalista e su cuntestu istitutzionale de s'economia (disambiguatzione).
In sas sièntzias sotziales s'istrutura sotziale est s'organizatzione sotziale modellada in sa sotziedade chi naschet dae sas atziones individuales e las determinat.
"Custu cuntrastat cun su ""sistema sotziale"", chi si riferit a s’istrutura originària in ue sunt incorporadas custa istruturas diferentes."
Custu determinat sas normativas e sos modellos de relatziones intre de sas diferentes istitutziones de sa sotziedade.
Est finas importante in s'istùdiu modernu de sas organizatziones, ca s'istrutura de un'organizatzione podet determinare sa flessibilidade sua, sa capatzidade de cambiamentu e gasi e totu.
In s'iscala meso, si riferit a s'istrutura de sas relatziones sotziales intre de indivìduos o organizatziones.
"Pro esèmpiu, John Levi Martin at teorizadu chi unas cantas istruturas in iscala macro sunt sas propiedades emergentes de istitutziones culturales in iscala micro (est a nàrrere, ""istrutura"" assimigiat a cussa impreada dae s'antropòlogu Claude Levi-Strauss)."
"Alexis de Tocqueville est istadu forsis su primu chi at impreadu su tèrmine ""istrutura sotziale ""."
Una de sas primas e prus cumpletas ispiegatzione de istrutura sotziale fiat dada dae Karl Marx, chi at collegadu sa vida polìtica, culturale e religiosa a su modu de produtzione (un'istrutura econòmica sutastante).
Émile Durkheim, partende dae sas analogias intre de sos sistemas biològicos e sotziales difusas dae Herbert Spencer e àteros, at introduidu s’idea chi istitutziones e pràticas sotziales diferentes influiant in su garantire s’integratzione funtzionale de sa sotziedade pro mèdiu de s’assimilatzione de partes diferentes in unu sistema unificadu e auto-riproduente totale.
Àteros sighint Lévi-Strauss in sa chirca de un’òrdine lògicu in istruturas culturales.
Sos tentativos prus influentes de cumbinare su cuntzetu de istrutura sotziale cun su de organizatzione sunt sa teoria de s’istruturatzione de Anthony Giddens e sa teoria de sa pràtica de Pierre Bourdieu.
S'anàlisi de Giddens, in raportu a custu, s'acùrtziat meda a sa decostrutzione de sos binàrios de Jacques Derrida chi sutendet s'arresonu sotziològicu e antropològicu (in particulare sas tendèntzias universalizantes de s'istruturalismu de Lévi-Strauss).
Custu est istadu istudiadu dae Jacob L. Moreno.
Sa sotziobiologia est unu setore de sa biologia chi mirat a esaminare e a ispiegare su cumportamentu sotziale in tèrmines de evolutzione.
Sa sotziobiologia istùdiat cumportamentos sotziales comente a modellos de acopiamentu, lutas territoriales, cassa a tàgios e sa sotziedade de s'alveare de sos babbautzos sotziales.
Previdet chi sos animales s'ant a cumportare in modos chi si sunt rivelados bonos pro s'evolutzione in su tempus.
Su cumportamentu est duncas bidu comente un'isfortzu pro preservare sos genes de onniunu in sa populatzione.
"Altmann at isvilupadu s’eticheta sua de sotziobiologia pro istudiare su cumportamentu sotziale de sos macacos rhesus, impreende istatìsticas, e l’ant assuntu comente " sotziobiologu "" in su Tzentru regionale de chirca subra de sos primates de Yerkes in su 1965".
"A pustis promòvidu a tèrmine ispetzialìsticu,""soctziobiologia"" est divènnidu nòdidu meda in su 1975 cando Wilson at publicadu su libru suo “Sociobiology: The New Synthesis”, chi at fatu partire una dìsputa manna".
Mancari gasi, s'influèntzia de s’evolutzione in su cumportamentu at interessadu biòlogos e filòsofos dae a penas est istada iscoberta s’evolutzione matessi.
"Edward H. Hagen iscrivet in “The Handbook of Evolutionary Psychology” chi sa sotziobiologia est, a dispetu de sa cuntierra pùblica supra sas aplicatziones a sos umanos, ""una de sas prus mannas conchistas sientìficas de su sèculu binti."" """
"Duncas, custas caraterìsticas est capassu chi fiant ""adativas"" in s’ambiente in ue s’ispètzie at evoluidu".
Pro custu, sunt a s'ispissu interessados a su cumportamentu istintivu o intuitivu e a ispiegare similaridades, in betzes de diferèntzias, intre culturas.
Custa protetzione de sos babbos e mamas diat aumentare de frecuèntzia in sa populatzione.
E.O. Wilson at discùtidu chi s’evolutzione podet tènnere efetu finas in sos grupos.
Si s'altruismu est determinadu geneticamente, sos altruistas devent reprodùere sas caraterìsticas genèticas altruìsticas issoro pro faghere a manera chi campet s'altruismu, ma cando sos altruistas isprecant sas risorsas issoro pro sos chi non sunt altruistas a dannu de sa genia issoro, sos altruistas tendent a si nche ispèrdere e sos àteros tendent a crèschere.
In sa sotziobiologia, unu cumportamentu sotziale benit in antis ispiegadu comente un'ipòtesi sotziobiològica agatende una trassa evolutivamente istàbile chi currispondat a su cumportamentu appompiadu.
S'altruismu intre babbautzos sotziales e cumpàngios de nidu est istadu ispiegadu in custa manera.
In generale, sas feminas cun oportunidades prus mannas de partorire podent abbalorare prus pagu sas criaduras e podent finas amaniare oportunidades de partu pro massimizare su màndigu e sa protetzione dae sos cumpàngios.
Sos istùdios subra de sa genètica de su cumportamentu umanu ant generalmente agatadu chi caraterìsticas cumportamentales comente creatividade, estroversione, agressividade e QI tenent un’ereditariedade arta.
Duncas, cando su FEV est geneticamente eliminadu dae su genoma de su sòrighe, sos sòrighes mascros ant a atacare deretu àteros mascros, mentres sos sòrighes agrestes impreant meda prus tempus pro cumintzare unu cumportamentu violentu.
In una riunione de su 1976 de su Sociobiology Study Group, comente riferidu dae Ullica Segerstråle, Chomsky at discùtidu subra de s’importàntzia de una notzione sotziobiologicamente istruida de sa natura umana.
Wilson at afirmadu chi no aiat mai chèrfidu fàghere cumprèndere su chi diat dèvere èssere, ma petzi su chi est.
S'impresa est s’atividade de si balangiare su de campare o de balangiare produende o comporende o bendende produtos (comente benes o servìtzios).
Si s’atividade faghet dèpidos, sos creditores podent pessighire sos benes personales de su mere.
Su tèrmine est finas impreadu a s'ispissu a livellu collochiale (ma non dae avocados o ufitziales pùblicos) in riferimentu a un’impresa.
Una sotziedade privada for-profit est de propiedade de sos atzionistas suos, chi eligint unu cussìgiu de amministratzione pro ghiare sa sotziedade e pro assùmere sos chi traballant in su diretivu.
Una cooperativa diferit dae una sotziedade ca tenet cumponentes e no atzionistas e s’autoridade detzisionale est cumpartida.
Sas sotziedades a responsabilidade limitada (LLC), sas impresas a responsabilidade limitada e àteros tipos particulares de organizatziones aziendales difendent sos meres e sos atzionistas issoro dae su fallimentu negossiende pro su mèdiu de un'entidade legale separada cun pretzisas tutelas legales.
Sos sòtzios garantint su pagamentu de unu tantu de dinare (de sòlitu nominale) si sa sotziedade andat in fallimentu, ma si nono, non tenent deretos econòmicos pro su chi pertocat sa sotziedade.
Custu tipu de sotziedade est possìbile chi non si formet prus in su Rennu Unidu, mancari chi bi siant galu dispositziones legales pro s’esistèntzia issoro.
"De notare chi "" Ltd a pustis su nùmene de sa sotziedade cheret nàrrere “Limited company” e PLC (“Public Limited Company”) inditat chi sas atziones suas sunt difusas."""
In una sotziedade a garantzia limitada, custos ant a èssere sos garantes.
Sas sotziedades privadas non tenet atziones cuotadas in borsa e a s’ispissu tenent restritziones in su trasferimentu de atziones.
Sas sotziedades de intratenimentu e sas agentzias de mass media faghent profitos mescamente dae sa bèndida de propiedade intelletuale.
Incluint benes tangìbiles comente a veturas, postales, dispositivos mèdicos, bidru, aèreos.
Sa majoria de sas butegas e sotziedades de catàlogu sunt distribudores o bendidores.
Faghent sos profitos issoro bendende benes e servìtzios chi pertocant s’isport.
Su setore modernu est istadu fundadu dae su matemàticu italianu Luca Pacioli in su 1494.
Sa finantza si podet definire finas comente a sa sièntzia de sa gestione de su dinare.
Sos meres podent gestire sas atividades issoro a sa sola o assùmere amministradores chi lu fagant pro issos.
Sa gestione de sos protzedimentos aziendales (BPM) est unu modu de gestione olìsticu basadu in s’allineamentu de totu sos fatores de un'organizatzione cun su chi cherent sos clientes e su chi lis bisongiat.
Aziendas medas sunt gestidas a mèdiu de un'atividade separada comente una corporatzione o una sotziedade (formada cun o sena responsabilidade limitada).
"In generale, sos atzionistas de una sotziedade, sòtzios acomandantes in una sotziedade in acomandita e sos cumponentes de una sotziedade a responsabilidade limitada sunt parados dae sa responsabilidade personale pro dèpidos e dae sos òbrigos de s’entidade, chi est tratada a livellu giurìdicu comente una “persone” separada."
Sos tèrmines de una sotziedade sunt in parte guvernados dae unu cuntratu de sotziedade si est istadu fatu, in parte dae sa lege de sa giurisditzione in ue sa sotziedade est situada.
In carchi sistema fiscale, custu podet procurare una gasi-nada tassatzione dòpia, ca in antis sa sotziedade pagat sa tassa subra de su profitu e tando, cando sa sotziedade distribuit sos profitos suos a sos meres, sas persones devent incrùere sos dividendos in su rèdditu issoro cando cumpletant sa dichiaratzione de sos rèdditos issoro, in custu momentu est impostu su de duos livellos de tassa subra de su rèdditu.
"""Going public"" pro mèdiu de unu protzedimentu connotu comente un'oferta pùblica initziale (IPO) cheret nàrrere chi una parte de s'atividade at a èssere propiedade de sos cumponentes de su pùblicu."
Su Còdighe de Hammurabi datat, pro esèmpiu, pagu prus a mancu a su 1772 a.C. e tenet dispositziones chi pertocant, intre àteras, sas ispesas de ispeditzione e sos raportos intre mercantes e intermediàrios.
Sas giurisditziones locales podent finas rechèdere lissèntzias e tassas ispetziales petzi pro gestire un'impresa.
Sa majoria de sas natziones cun mercados de capitales nde tenet a su nessi unu.
Àteras natziones otzidentales tenent organismos de controllu sìmiles.
Sa crèschida e sa cumplessidade in aumentu de sas leges chi regulant s'impresa ant impostu un'aumentu de ispetzializatzione in su diritu sotzietàriu.
Sa majoria de sas impresas tenent nùmenes, logos e tècnicas de branding sìmiles chi podent benefitziare dae sa registratzione de sa marca.
S'economia est sa sièntzia sotziale chi istùdiat comente sa gente interagit cun su valore; in particulare, cun sa produtzione, sa distributzione e su consumu de benes e servìtzios.
At afirmadu chi sos economistas pretzedentes ant de sòlitu intzentradu sos istùdios issoro subra de s'anàlisi de sa richesa: comente sa richesa est realizada (produtzione), distribuida e consumada, e comente sa richesa podet crèschere.
SI sa gherra non si podet bìnchere o si sos gastos previstos superant sos benefìtzios, sos atores detzisivos (amitende chi siant ratzionales) diant pòdere no intrare mai in gherra (una detzisione) ma prus a prestu esplorare àteras alternativas.
"Dotrinas econòmicas s'agatant in totu sos iscritos de su poeta beota Esiodo e paritzos istòricos de economia ant reconnotu a Esiodo matessi comente su "" primu economista ""."
"Duos grupos, chi prus a tardu fiant cramados ""mercantilistas"" e ""fisiocràticos"", ant influentzadu prus diretamente s’isvilupu nou de sa matèria".
Si pensaiat chi sa richesa de una natzione dipendiat dae sa capatzidade sua de ammuntonare de oro e de prata.
Sos fisiocràticos, unu grupu de istudiosos e iscritores frantzesos de su sèculu 18°, ant isvilupadu s'idea de s'economia comente giru tzirculare de intradas e essidas..
Sos fisiocràticos ant racumandadu de sostituire aministrativamente sas riscossiones de sas tassas caras cun una tassa sìngula subra de su rèdditu de sos meres de su terrinu.
Smith discutet sos benefìtzios potentziales de s'ispetzializatzione gràtzias a sa divisione de su traballu, e finas de s'aumentu de sa produtividade de su traballu e de sos balàngios dae su cummèrtziu, siat intre tzitade e campagna siat intre natziones.
Sa fortza de una populatzione chi creschet in presse contra a una cantidade de terra limitada cheriat nàrrere una diminutzione de sos rendimentos de su traballu.
Mentres Adam Smith at enfatizadu sa produtzione de rèdditu, David Ricardo (1817) s'est cuntzentradu subra de sa distributzione de su rèdditu intre meres de terrinu, traballadores e capitalistas.
Ricardo est istadu su primu a istabilire e a dimustrare su printzìpiu de su vantàgiu cumparadu, chi narat chi cada natzione si diat dèvere ispetzializare in sa produtzione e in s'esportatzione de benes ca tenet unu gastu relativu de produtzione inferiore, in betzes de s’afidare petzi a sa produtzione sua.
Mill at evidentziadu una diferèntzia crara intre sos duos ruolos de su mercadu: allocatzione de sas risorsas e distributzione de su rèdditu.
"Smith at iscritu chi su "" prètziu reale de cada cosa ... est sa pelea e su traballu pro l'otènnere""."
"Sa definitzione de Say est istada prevalente finas a dies de oe, sarvada mudende sa paràula ""richesa"" cun ""benes e servìtzios"" chi cheret nàrrere chi sa richesa podet incrùere finas ogetos non materiales".
"Pro Robbins sa mancàntzia est istada risolta, e sa definitzione sua nos permitit de declarare, sena pensamentos, chi s'economia de s'educatzione, s'economia de sa seguresa, s'economia sanitària, s'economia de gherra e, naturalmente, s'economia de sa produtzione, distributzione e consumu, sunt sugetos vàlidos de sa sièntzia econòmica."""
Finas si non sunt totus de acordu, sa majoria de sos economistas traditzionales diat atzetare una de sas versiones de sa definitzione de Robbins, finas si in medas ant tentu ite nàrrere pro su chi pertocat s'importàntzia e su mètodu de s'economia, chi partit dae cussa definitzione.
"Su tèrmine ""economia"" est istadu fatu populare dae economistas neoclàssicos che a Alfred Marshall comente sinònimu astrintu de ""sièntzia econòmica"" in càmbiu de su tèrmine ""economia polìtica" impreadu in antis"."
S'est rinuntziadu a sa teoria de su valore de su traballu ereditada dae s'economia clàssica a favore de una teoria de s'utilidade marginale de su valore dae s’ala de sa dimanda e de una teoria prus generale de sos gastos de s'oferta.
Un esèmpiu prontu de custu est sa teoria de su consumu de sa dimanda individuale, chi escludet comente sos prètzios (comente gastos) e su rèdditu influant in sa cantidade dimandada.
S'economia dominante moderna si fundat in s'economia neoclàssica, ma cun medas megiorias chi ìntegrant o generalizant anàlisis pretzedentes, comente a s'econometria, sa teoria de sos giogos, s'anàlisi de su fallimentu de su mercadu e de sa concurrèntzia imperfeta e su modellu neoclàssicu de crèschida econòmica pro analizare sas variàbiles de perìodu longu chi influentzant su rèdditu natzionale.
Esistit unu problema econòmicu, istudiadu dae sa sièntzia econòmica, cando un'issèberu benit fatu dae unu o prus atores chi controllant sas risorsas pro otènnere su mègius resurtadu possìbile in cunditziones ratzionales limitadas.
Su libru s'est cuntzentradu subra de determinantes de su rèdditu natzionale in su perìodu curtzu cando sos prètzios sunt relativamente istàbiles.
S'economia keynesiana tenet duos sutzessores.
Est generalmente assotziadu a s'Universidade de Cambridge e su traballu de Joan Robinson.
Ben Bernanke, ex presidente de sa Federal Reserve, est intre sos economistas chi oe in generale atzetant s'anàlisi de Friedman subra de sas càusas de sa Depressione Manna.
Cando si formant teorias s'obietivu est de agatare cussas chi siat a su nessi fàtziles a sa matessi manera in sos paràmetros de informatzione, prus pretzisas in sas previsiones e prus frutuosas in su generare chircas agiuntivas in raportu a sas teorias pretzedentes.
Sos primos modellos macroeconòmicos si cuntzentraiant in su modellamentu de sas relatziones intre variàbiles agregadas, ma sigomente sas relatziones pariant mudare in su tempus, sos macroeconomistas, paris cun sos neo-keynesianos, ant torradu a formulare sos modellos issoro in microfundamentos.
A bortas un'ipòtesi econòmica est petzi calitativa, non cantitadiva.
Mancari gasi, su giassu de s'economia isperimentale est creschende e s’usant semper de prus esperimentos naturales.
Gasi, un'ipòtesi podet èssere atzetada, finas si in tèrmines prus de probabilidade chi non de seguresa.
Sas crìticas fundadas in sos istandard professionales e in sa non replicabilidade de sos resurtados servent comente controllos ulteriores contra pregiudìtzios, errores e sovra-generalizatzione, mancari chi una parte manna de sa chirca econòmica siat istada acusada de no èssere replicàbile e rivistas importantes siant istadas acusadas de no agiudare sa replica fornende su còdighe e sos datos.
In s'economia applicada, sos modellos input-output chi impreant mètodos de programmatzione lineare sunt bastante difusos.
Custu at reduidu sa distintzione nòdida dae meda tempus intre economia e sièntzias naturales ca permitit proas diretas de su chi in antis fiat cunsideradu comente assioma.
Test empìricos assimigiantes si verìficant in neuroeconomia.
In mercados perfetamente concurrentziales, perunu partetzipante est bastante mannu de tènnere su podere de mercadu de fissare su prètziu de unu produtu omogèneu.
Sa microeconomia istùdiat sìngulos mercados semplifichende su sistema econòmicu, assumende chi s'atividade in su mercadu analizadu no influat in sos àteros mercados.
Sa teoria de s'ecuilìbriu generale istùdiat mercados diferentes e su cumportamentu issoro.
Sos issèberos devent èssere fatos intre atziones desideràbiles ma chi s'escludent a pare.
Parte de su gastu pro fàghere sos pretzel est chi nen sa farina nen su mangianu sunt prus disponìbiles, pro los impreare in carchi àteru modu.
Sos input impreados in su protzessu de produtzione incluent fatores de produtzione primàrgios comente servìtzios de traballu, capitale (benes produidos chi durant impreados in sa produtzione, comente una fàbrica esistente) e terrinu (incluidas sas risorsas naturales).
"S'efitzèntzia aumentat si si gènerat prus output sena modificare sos input, o in àteras allegas, si reduit sa cantidade de "isprecu"".
"In s’eventualidade prus fàtzile un'economia podet produire petzi duos benes (naramus ""pistolas"" e ""burro"")."
Sa penùria est rapresentada in sa figura dae persones dispostas ma non capassas in s'agregadu de consumare prus de sa PPF (comente in X) e dae sa pendèntzia negativa de sa curva.
Sa pendèntzia de sa curva in unu puntu subra de issa fornit su cumpromissu intre sos duos benes.
In su PPF, sa penùria ìmplicat chi isseberare prus de unu bene in s'agregadu ìmplicat a fàghere a mancu de parte de s'àteru bene.
Unu puntu a s'internu de sa curva (comente in A), si podet fàghere ma rapresentat un'inefficèntzia produtiva (usu inefitziente de input), in cussa produtzione de unu o de ambos benes diat pòdere aumentare movende-si in diretzione nord-est finas a unu puntu de sa curva.
S’est osservadu chi unu volùmene de iscàmbios artu si realizat intre sas regiones finas cun atzessu a una tecnologia assimigiante e a una mistura de fatores de input, incluidas sas natziones a rèdditu artu.
Intre cadiunu de custos sistemas de produtzione, bi podet èssere una divisione currispondente de su traballu cun grupos de traballu ispetzializados diferentes, o castas diferentes currispondentes de benes istrumentales e usos diferentziados de su terrinu.
Sa teoria e s'osservatzione istabilint sas cunditziones pro fàghere a manera chi sos prètzios de mercadu de sos output e de sos input produtivos seletzionent un'allocatzione de sos input fatoriales segunde su vantàgiu cumparativu, a manera chi input (relativamente) chi costant pagu andent a produire output chi costant pagu.
In microeconomia, s'àplicat a sa determinatzione de su prètziu e a sa produtzione pro unu mercadu cun concurrèntzia perfeta, chi incluit sa cunditzione chi non bi siat perunu comporadore o bendidore bastante mannu de tènnere su podere de determinare sos prètzios.
Sa teoria de sa dimanda descriet sos consumadores sìngulos comente sos chi issèberant ratzionalmente sa cantidade preferida de cada bene, rèdditu, prètzios, gustos, e gasi e totu.
Sa lege de sa dimanda narat chi, in generale, prètziu e cantidade dimandada in unu mercadu determinadu sunt currelados inversamente.
In prus, su podere de achistu chi derivat dae s'abbassamentu de sos prètzios aumentat sa capatzidade de achistu (s'efetu rèdditu).
S'oferta est su raportu intre su prètziu de unu bene e sa cantidade disponìbile pro sa bèndida a cussu prètziu.
S'oferta est tipicamente rapresentada comente una funtzione chi ponet in relatzione prètziu e cantidade, si àteros fatores sunt invariados.
Pròpiu comente dae s’ala de sa dimanda, sa positzione de s'oferta podet mudare, naramus, dae una variatzione de su prètziu de un input produtivu o dae una megioria tècnica.
S'echilìbriu de mercadu si verìficat cando sa cantidade oferta est guales a sa cantidade dimandada, s'intersetzione de dimanda e oferta format una curva in sa figura de subra.
A unu prètziu subra de s'echilìbriu, b'est unu surplus de cantidade oferta in raportu a sa cantidade dimandada.
Sas calidades prus difusas de impresas sunt sas sotziedades, sas collaboratziones e sos monopòlios.
In mercados perfetamente cumpetitivos istudiados in sa teoria de sa dimanda e de s'oferta, bi sunt medas produtores, ma perunu de custos influentzat a manera determinante su prètziu.
Istruturas de mercadu comune istudiadas paris cun sa concurrèntzia perfeta incluint sa concurrèntzia monopolìstica, formas diferentes de oligopòliu e su monopòliu.
Cunsideradas sas formas suas diferentes, b’est prus de una manera pro rapresentare sas instabilidades e modellare sas rispostas de sos agentes econòmicos a custas.
In economia cumportamentale, est istadu impreadu pro modellare sas istrategias chi sos agentes issèberant cando interagint cun àteros chi tenent interessos, nessi in parte, contràrios a sos pròpios.
Tenet aplicatziones de importu, a cantu paret, in foras de s'economia, in argumentos gasi diferentes comente sa formulatzione de istrategias nucleares, s’ètica, sa sièntzia polìtica e sa biologia evolutiva.
Analizat finas su prètziu de sos istrumentos finantziàrios, s'istrutura finantziària de sas sotziedades, s’efitzèntzia e sa fragilidade de sos mercados finantziàrios, sas crisis finantziàrias e sa polìtica collegada de su guvernu o sa regulamentatzione.
"Sos clientes chi no ischint si una vetura est unu "" limone "" abbassant su prètziu suo suta cussu chi diat èssere su de una vetura bona de segunda manu".
"Ambos problemas podent aumentare sos gastos de asseguratzione e reduire s'efitzèntzia iserghende_nche dae su mercadu operadores dispostos de àteras maneras ("mercados non cumpletos")."
Asimmetrias informativas e mercados incumpletos podent determinare un’inefitzèntzia econòmica, ma finas sa possibilidade de megiorare s'efitzèntzia pro mèdiu de rimèdios de mercadu, legales e normativos, comente naradu in antis.
Sos benes pùblicos sunt benes chi sunt suta-fornidos in unu mercadu tìpicu.
Pro esèmpiu, s'incuinamentu atmosfèricu podet generare un'esternalidade negativa e s'istrutzione podet generare un'esternalidade positiva (prus pagu criminalidade, e gasi e totu.).
In medas zonas, s’ipotizant formas de viscosidade de prètzios pro tènnere contu de sas cantidades, in betzes de sos prètzios, agontzende_si in pagu tempus a sas variatziones a s’ala de sa dimanda o a s’ala de s’oferta.
Esèmpios de una tzerta viscosidade de sos prètzios in mercados particulares incluint sos tassos salariares in sos mercados de su traballu e sos prètzios publicados in mercados chi s'iscòstiant dae sa concurrèntzia perfeta.
Agregados de custa genia incluent su rèdditu e sa produzione natzionales, su tassu de disoccupatzione e s'inflatzione de sos prètzios e suta-agregados comente su consumu totale e s’ispesa pro investimentos e sas componentes issoro.
Custu at interessadu unu pensamentu chi esistit dae meda subra de sos isvilupos incoerentes de su matessi argumentu.
Keynes at naradu chi sa dimanda agregada de benes diat pòdere no èssere bastante cando bi sunt retzessiones econòmicas, giughende a una disocupatzione arta chi non servet a nudda e a pèrdidas de produtzione potentziale.
Sa macroeconomia clàssica noa, distinta dae sa visione keynesiana de su tziclu econòmicu, postulat sa cumpensatzione de su mercadu cun informatziones imperfetas.
Sa fortza-traballu incluit petzi sos traballadores chi chircant ativamente traballu.
Sos modellos clàssicos de disocupatzione si produent cando sos istipèndios sunt tropu artos pro sos meres pro chi siant dispostos a assùmere prus traballadores.
Cantidades mannas de disocupatzione istruturale si podent verificare cando un'economia est mudende sas indùstrias e sos traballadores iscòviant chi sas cumpetèntzias pregressas issoro non sunt prus dimandadas.
Su dinare tenet acordu generale, cunsistèntzia relativa de valore, divisibilidade, durabilidade, portabilidade, elastitzidade in s'oferta e longevidade cun sa fidàntzia de su pùblicu de massa.
"In sas paràulas de Francis Amasa Walker, un'economista nòdidu de su sèculu 19, ""Su dinare est su chi faghet dinare"" (""Money is that money does"" in s'originale)."
Sa funtzione econòmica sua podet èssere cuntrastada cun su negòtziu (iscàmbiu non monetàriu).
Cando sa dimanda aggregada abbassat a suta de sa produtzione potentziale de s'economia, si produit unu divàriu de produtzione in ue una parte de sa capatzidade produtiva abarrat disocupada.
Pro esèmpiu, sos muradores disocupados podent èssere assuntos pro aumentare sas autostradas.
Sos efetos de sa polìtica fiscale podent èssere limitados dae sa ridutzione.
Unos cantos economistas pensant chi sa ridutzione siat semper unu problema, mentres àteros non pensant chi siat unu problema importante cando sa produtzione est depressa.
Cust'ùrtimu, un’elementu de sa teoria de s'issèberu pùblicu, modellat su cumportamentu de su setore pùblicu a manera anàloga a sa microeconomia, ponende paris sas interatziones de eletores interessados, polìticos e buròcrates.
Riguardat finas s’entidade e sa distributzione de sos balàngios dae su cummèrtziu.
"A s'ispissu si narat chi Carlyle apat dadu a s'economia su proèrgiu de "" sa sièntzia trista "" pro respòndere a sos iscritos de sa fine de su sèculu 18 de su reverendu Thomas Robert Malthus, chi aiat previstu, a dolu mannu, chi diat arribare sa gana, cunsideradu chi sa crèschida demogràfica previdida superaiat su tassu de aumentu de sa provista alimentare".
Sa relatzione custrinta intre teoria e pràtica econòmica cun sa polìtica est in mesu a disamistades chi podent cuare o isviare sos printzìpios originales prus modestos de s'economia e est, a s'ispissu, cunfusa cun sos programmas sotziales e sistemas de valores ispetzìficos.
Unas cantas rivistas econòmicas acadèmicas ant aumentadu sos isfortzos issoro pro valutare su cunsensu de sos economistas subra de tzertas chistiones polìticas isperende de realizare un'ambiente polìticu prus informadu.
Chistiones che a s'indipendèntzia de sa banca tzentrale, sas polìticas de sa banca tzentrale e sa retòrica in s'arresonu de sos guvernadores de sas bancas tzentrales o sas premissas de sas polìticas macroeconòmicas (polìtica monetària e fiscale) de s'istadu sunt in mesu a dìsputas e crìticas.
Su giassu de s'economia de s'informatzione incluit siat sa chirca matemàticu-econòmica siat s'economia cumportamentale, sìmile a sos istùdios de psicologia cumportamentale, e sos fatores cuntroversos cun sas ipòtesis neoclàssicas sunt matèria de istùdios fundamentales in medas setores de s'economia.
"Joskow s’intendiat a beru chi su traballu importante in s’oligopòliu fiat fatu pro su mèdiu de osservatziones informales mentres sos modellos formales fiant “" bogados a campu ex post ""."
Un’àteru tema de primore est s’evolutzione, chi ispiegat s’unidade e sa diversidade de sa bida.
Custas òperas comente a Istòrias de animales fiant importantes in manera ispetziale ca aiant iscobiadu sos incrinos naturalistas suos, e prus a tardu òperas prus empìricas chi si cuntzentrant in sa càusa biològica e in sa diversidade de vida.
Sa meighina fiat istudiada bene dae sos acadèmicos islàmicos chi traballaiant cun sas traditziones filosòficas gregas, cando chi s’istòria naturale at pigadu meda dae su pensamentu de Aristòtele, mescamente in su mantenimentu de una gerarchia fissa de sa vida.
Sas chircas de Jan Swammerdam aiant giutu a un’interessamentu nou pro s’entomologia e aiat agiudadu a isvilupare sas tècnicas base de dissetzione microscòpica e sa coloratzione.
Tando, in su 1838, Schleiden e Schwann aiant cumintzadu a promòvere sas ideas universales de como che (1) s’unidade de base de organismos est sa tzèllula e (2) chi tzèllulas individuales tenent totu sas caraterìsticas de sa vida, mancari apant cuntrapostu s’idea chi (3) àteras tzèllulas bèngiant dae sa divisione tzellulare.
Càralu Linneu aiat publicadu una tassonomia de base pro su mundu naturale in su 1735 (chi sas variatziones in usu dae cando), e in sos annos 1750 aiant introduidu nùmenes sientìficos pro totu custas genias.
Lamarck creiat chi custos tratos achiridos tando nche podiant colare a sa prole de sos animales, chi nde diant pòdere isvilupare noos e los afinare.
"Sas bases pro sa genètica moderna aiant cumintzadu cun su traballu de Gregor Mendel, chi aiat presentadu su pabiru, ""Versuche über Pflanzenhybriden"" (""Esperimentos in s’ibridatzione de sas prantas""), in 1865, chi aiat postu in evidèntzia sos printzìpios de eredidade biològica, servende de base pro sa genètica moderna."
S’atentu a genias noas de organismos che a virus e batèrios, passu passu cun s’iscoberta de s’istrutura a èlica dòpia de su DNA de James Watson e Francis Crick in su 1953, aiant sinnadu su passàgiu a s’era de sa genètica molecolare.
A s’agabbu, su progetu genoma umanu l’ant aviadu in su 1990 cun s’obietivu de mapare su genoma umanu generale.
Sa bida in sa Terra est cumintzada dae s’abba e b’est abarrada pro belle 3 miliardos de annos in antis de si nche tramudare a sa terra firma.
Su nùcleu est fatu de unu o prus protones e unu nùmeru de neutrones.
S’àtomu de cada elementu ispetzìficu cuntenet un’ùnicu nùmeru de protones, chi est connotu comente su nùmeru atòmicu suo, e su totale de sos protones e neutrones est unu nùmeru de massa atòmica.
Su carbone, pro nàrrere, podet esistire comente un’isòtopu istàbile (carbòniu-12 o carbòniu-13) o comente un’isòtopu radioativu (carbòniu-14), s’ùrtimu de custu si podet impreare in sos datatzione radiomètrica (in s’ispetzìficu datatzione de ràdiocarbone) pro determinare s’edade de materiales orgànicos.
Su ligàmene iònicu trìsinat s’atratzione eletroistàtica tra càrrigas opostas de iones, o tra duos àtomos cun sas eletronegatividades diferentes de su totu, e est sa prima interatzione chi si faghet in sos compostos iònicos.
A diferèntzia de sos ligàmenes iònicos, unu ione covalente trìsinat sa cumpartzidura de crobas de eletrones intre àtomos.
Un’esèmpiu de ubicuidade de unu ligàmene de idrògenu est agatadu tra molèculas de abba.
S’abba est de importu pro sa vida ca est unu bonu isorvente, capassu de isòrvere solutos che a su sòdiu e a sos iones de cloruru o àteras molèculas minores pro formare una solutzione abbosa.
Pro su fatu chi sos ligòngios O-H sunt polares, s’àtomu de ossìgenu tenet unu càrriga negativa lèbia e sos duos àtomos de idrògenu tenent una càrriga positiva lèbia.
S’abba est finas aderente dae chi podet aderire a su pìgiu de cale si siat molècola non de abba polare o càrrigada.
Sa densidade prus bassa de s’àstragu a cunfrontu cun s’abba lìcuida est dèvida a su nùmeru prus bassu de molèculas de abba chi formant s’istruture reticulada de cristallu de s’àstragu de ispàtziu intre molèculas de abba.
Tando, bi cheret una cantidade manna de energia pro segare sos ligàmenes de idrògenu intre sas molèculas de abba pro cunvertire s’abba lìcuida in gas (o vapore de abba).
Francu s’abba, totu sas molèculas a cùrtziu chi cumponent ogni organismu cuntenent carbòniu.
Pro nàrrere, unu sìngulu àtomu de carbòniu podet formare bator sìngulos ligàmenes covalentes comente a su metanu, duos ligàmenes covalentes dòpios, o unu ligàmente covalente triplu comente a su monòssidu de carbòniu (CO).
Un’ispina dorsale in s’idrocarburu si podet cuncambiare cun àteros elementos comente a s’ossìgenu (O), idrògenu (H), fòsforu (P), e sùrfuru (S), chi podent cambiare su cumportamentu chìmicu de cuddu cumpostu.
Cando duos monosacaridos che a su glucòsiu e a su frutòsiu sunt presos a pare, issos podent formare unu disacaridu che a su sacaròsiu.
Custos lipidos sunt cumpostos orgànicos chi sunt pro su prus nonpolares e idrofòbicos.
Su glicerolo e su grupu de su fosfatu paris costituent sa regione polare e idrofìlica (o cabu) de sa molècola cando sos àtzidos grassos cumponent sa regione nonpolare e idrofòbica (o coda).
Sa proteinas sunt sas prus diferentes de sas macromolèculas, chi includent enzimas, carramentu de sas proteinas, molèculas manna sinnaladoras, anticorpos, e proteinas istruturales.
Sa polaridade e sa càrriga de sa cadena laterale tenent efetu in s’isorvimentu de sos àmino-àtzidos.
S’istrutura primària cunsistet in una secuèntzia sola de àmino-àtzidos chi sunt presos paris in manera co-valente dae unu ligàmene pèptide.
Su chi pìnnigat de sas èlicas alfa e de sos fògios beta dat a sa proteina s’istrutura a tres dimensiones o tertziària sua.
Sos purines includent guanina (G) e adenina (A) cando chi sos piramidinas sunt fatas de citosina (T), uratzile (U), e tiamina (T).
Una membrana tzellulare consistet in unu pìgiu dòpiu de lipidos, includende su colesterolo chi si còllocat intre sos fosfolipidos e mantenet sa fluididade issoro a vàrias temperaduras.
Sas membranas tzellulares sunt imboddigadas in vàrios protzessos de tzellulares che a s’adesione tzellulare, sa barigadura de s’energia elètrica, e sos sinnales tzellulares e serbit comente pìgiu ue s’apìtzigant paritzas istruturas extratzellulares che a su muru tzellulare, glicocàlitze, e tzitoschèletru.
"Sos testos de Alberts chistionant de comente ""sos blocos de fràigu tzellulare"" arrivant a dare forma a s’isvilupu de sos embriones."
Sas tzèllulas de sas piantas tenent orgànulos chi los distinghent dae sas tzèllulas animales che a su muru tzellulare chi frunint suportu a sa tzèllula de sa pianta, sos cloroplastos chi collint sa lughe solare pro produire tzùcaru, e vacùolos chi frunint barigadura e suportu istruturale gasi bene de èssere in mesu de sa reproduida e s’iscontzada de sos sèmenes de sa pianta.
Segundu sa prima lege de sa termodinàmica, s’energia si cunservat, p.e., non si podet creare nen distrùere.
Comente resurtadu, un’organismu rechedet chi l’intret energia de continu pro mantènnere un’istadu bassu de entropia.
A su sòlitu, su catabolismu bogat energia, e s’anabolismu consumit energia.
Sa reatzione generale chi nd’essit in una filera de passàgios biochìmicos, unos cantos de custos sunt retziones de ossidoredutzione.
Acetil-Coa insertat su tziclu de s’àtzidu tzìtricu, chi pigat logu in intro de sa màdrighe mitocondriale.
Sa fosforilatzione ossidativa includet sa cadena de carrada de eletrones, chi est una fila de bator proteinas cumplessas chi tramudant sos eletrònes dae unu cumplessu a un àteru, boghende gasi energia dae NADH e DFADH chi est acrobadu cun su pompàgiu de sos protones (iones de idrògenu) peri sa membrana interna mitocondriale (chemiosmosi), chi gènerat una fortza chi movet sos protones.
Si ossìgenu non èsseret presente, su piruvatu diat pòdere no èssere metabolizadu dae sa respiratzione tzellulare ma intrat in una fase de fermentatzione.
Sa fermentatzione òssidat su NADH a NAD+ gasi chi si potzat torrare a impreare in sa glicolisi.
In sos mùsculos de s’ischèletru, sa pèrdida de produtu est s’àtzidu làticu.
In su tempus de sa glicolisi anaeròbica, su NAD+ si torrat a generare cando còpias de idrògenu si cumbinant cun su piruvatu pro formare su latadu.
In su tempus de su cobru, cando s’ossìgenu divenit a disponimentu, su NAD+ s’apìtzigat a s’idrògenu dae su latadu pro formare s’ATP.
In su prus de sos casos, s’ossìgenu lu bogat finas comente unu produtu de iscartu.
Custu fiat comente a sa fortza chi movet sos protones generada peri sa membrana de sos mitocòndrios in sa respiratzione aeròbica.
In sa signalatzione autòcrina, su ligante tocat sa matessi tzèllula chi bogat.
In sos eucariotas (p.e. tzèllulas de animales, piantas, fungos e de protistas), b’at duos tipos distintos de divisione tzellulare: mitosi e meiosi.
A pustis de sa divisione tzellulare, cada una de sas fìgias fèminas cumintzant s’interfase de unu tziclu nou.
Ambos sos tziclos de custa divisione tzellulare sunt impreados in su protzessu de reprodutzione sessuale in su matessi puntu in su tziclu de vida issoro.
A diferèntzia de sos protzessos de mitosi e meiosi in sos eucariotas, sa fissione binària pigat in sos procariotas tenet logu sena sa formatzione de un’aparatu a moda de asse in sa tzèllula.
S’erèntzia de Mendel, in s’ispetzìficu, est su protzessu tràmite chi sos genes e sos garbos nche colant dae sos parentes a sos fìgios.
Su primu est chi sas caraterìsticas genèticas, chi como si narant alleles, sunt discretas e giughent formas alternadas (p.e., viola vs. biancu o artu vs. bassu), cada unu eredadu dae unu de sos genitores.
Mendel aiat notadu chi formende·si sos gametes, sos alleles pro cada gene si nch’ispartziat dae cada àteru gasi chi cada gamete nche carrat petzi un’allele pro cada gene, chi est istabilidu dae sa lege de segregatzione.
Sos nucleotides si ponent paris cun un’àteru in sa cadena de ligàmenes covalentes intre su tzùcaru de unu nucleòtide e su fosfatu de su testu, resurtende in un colunna vertebrale de tzùcaru-fosfatu alternadu.
Sas bases sunt partzidas in duos grupos: piramidinas e purinas.
Su DNA est duplicadu una borta chi sos sos duos filamentos sunt ispartzidos.
Unu cromosoma est un’istrutura organizada chi cunsistet in su DNA e sos istones.
In sos procariotas, su DNA est mantesu in intro de unu corpus de forma irregulare in su tzitoplasma chi si narat nucleòide.
S’informatzione genètica barigada in su DNA rapresentat su genotipu, cando chi su fenotipu resurtat dae sa sìntesi de proteinas chi controllant s’istrutura e s’isvilupu de un’organismu, o chi atuant comente enzimas chi catalizant àndalas metabòlicas ispetzìficas.
Suta su còdighe genèticu, custos filares de mRNA ispetzìficant sa secuèntzia de amino-àtzidos a intro de proteinas in unu protzessu naradu tradutzione, chi acuntesset in sos ribosomas.
Su de secuèntiare e analizare sos genoma si podet fàghere impreende secuèntzias de produtividade arta e bioinformàtica pro pònnere a pare e analizare sa funtzione e s’istrutura de genomi interi.
Sos genomas de procariotas sunt minores, cumpatu, e diferente.
B’at bator protzessos crae chi marcant s’isvilupu: determinatzione, differentziatzione, morfogènesi e crèschida.
Sas tzèllulas de su cambu non sunt diferentziadas o in diferentziadas in parte ca si podent diferentziare in vàrias castas de tzèllula e si podent reprodùere in manera indefinida pro prodùere prus de sa matessi tzèllula de su cambu.
Apòptosi, o morte programmada de sa tzèllula, càpitat puru durante sa morfogènesi, comente a sa morte de sas tzèllulas intre sos pòddighes in sa crèschida de s’embrione umanu, chi lìberat pòddighes individuales e pedes.
Custos genes sunt cunservados bene in sa fila, cheret nàrrere chi sunt antigos e meda sìmiles in grupos de animales ispartzidos in manera ampra.
Sos genes hox determinat ue partes chi si repitent, che a medas vèrtebras de sas colovras, ant a crèschere in un’embrione in crèschida o larva.
Una erramenta genètica si podet espressare in unu modellu diferente, comente cando su bicu de s’alipintu terrìculu mannu de Darwin si nche fiat ismanniadu dae su gene BMP, o cando sos serpentes aiant pèrdidu sas ancas issoro dae chi sos genes prus pagu distales (Dlx) fiant divènnidos suta-espressados o non-espressados de su totu.
Custu puntu de bista sustenet chi s’evolutzione acuntesset cando b’at cambiamentos in sa frecuèntzia de sos alleles sena una pobulatzione de organismos rugrados.
Cando non b’at fortzas seletivas o sunt dèbiles, sas frecuèntzias de sos alleles tenent sa matessi probabilidade de si nc’artziare o de si nc’abbassare a cada generatzione imbeniente ca sos alleles sunt sugetos a errores de campionamentu.
S’isulamentu riprodutivu puru tendet a crèschere cun sa divergèntzia genètica.
Cando una lìnia partzit in duos, est rapresentada da unu nodu (o split) in s’àrbore filugenèticu
In un àrbore, cale si siat grupu de genias disinnadu dae unu nùmene est unu taxon (p.e., umanos, primates, mamìferos o vertebrados) e unu taxon chi si cumponet de totu sos discendentes suo in una clade, sinunca connotu comente taxon monofilèticu.
Una casta o unu grupu chi est ligadu de prus a su grupu in ue est ma est a livellu filogenèticu in fora de su chi si narat su grupu de foras, chi serbit de puntu de riferimentu in s’àrbore.
Basadu subra de su printzìpiu de sa règula (o resòrgia de Occam), s’àrbure preferidu est su chi cheret prus pagos cambiamentos netzessàrios pro achirire subra de totus sos tratos in cada grupu.
Basadu subra de custu sistema, a cada genia si dant duos nùmenes, unu pro su gènere suo e un’àteru pro sas genias suas.
Sos biòlogos pòmpiant a s’ubicuidade de su còdighe genèticu comente proa de un’universu a cumone dae ue benint totu sos batèrios, arcaeas e eucariotas.
Prus a tardu, belle 1,7 miliardos de annos a como, organismos a prus tzèllulas aiant cumintzadu a istupare, cun tzèllulas diferentziadas ponende in atu funtziones ispetzializadas.
Sas piantas de sa terra sunt andadas gasi bene chi si pensat chi apant contribuidu a s’isparessimentu de su Devonianu tardu.
In su tempus de sa ripresa dae custu catàstrofe, sos arcosàuros fiant divènnidos sos vertebrados de terra prus bundantes; unu grupu de arcosàuros, sos dinosàuros, aiant dominadu sos perìodos de su Giuràssicu e de su Cretàtzeu.
Sos batèrios abitaiant sa terra, s’abba, sos pojos termales àtzidos, su bascaràmene radiativu e sa biosfera profunda de su pìgiu de sa terra.
Sos archeos constituet s’àteru domìniu de sas tzèllulas procariòticas e fiant classificados a su cumintzu comente batèrios, pighende su nùmene de archeobatèrios (in su rèinu de sos archeobatèrios), unu tèrmine chi est rutu fora de usu.
Archeos e batèrios in generale sunt sìmiles in sa mannària e in sa forma, mancari pagos archeos tèngiant medas formas diferentes, che a sas tzèllulas ladas e cuadradas de su Haloquadratum walsbyi.
Sos archeos impreant prus fontes de energia de sos eucariotas: custa gama de cumpostos orgànicos, che a sos tzùcaros, s’ammonìaca, sos iones de metallu o fintzas su gas idrògenu.
Sos primos archeos annotados fiant sos extremòfiles, bivende in ambientes istremenados, che a sas abbas termales e sos lagos salados cun no àteros organismos.
Sos archeos sunt una parte majore de sa bida in sa Terra.
Chimbe de custos clades sunt connotos finas comente protistas, chi sunt sos organismos eucariotas prus microscòpicos chi non siant prantas, fungos o animales.
Su prus de sos protistas sunt a una tzèllula, chi sunt connotos finas comente eucariotas micròbicos.
Sos dinoflagellados sunt fotosintèticos e si podent agatare in s’otzèanu ue giogant unu ruolu de primore comente produtores de matèria orgànica.
Sos tziliates sunt alveolates chi possedint numerosas istruturas sìmiles a pilos cramadas tzìlia.
Sos excavatos sunt grupos de protistas chi cumintzant a diversificare prus o mancu 1,5 milliones de annos a como in cùrtziu a pustis de s’orìgine de sos eucariotas.
Sos stramenòfilos, su prus de sos chi non si podent caraterizare dae sa presèntzia de pilos tubolares in sa parte prus longa de sos duos flagellos chi giughent, includent diàtomos e àligas de colore baju.
Sos rizarianos cumprendent tres grupos printzipales: cercozoos, foraminiferos e radiolares.
Sa àligas cumprendent clades diferentes distintos che a sas glaucofitas, chi sunt àligas microscòpicas de abba durche chi diant pòdere èssere simigiantes in sa forma a su primu antepasadu a una tzèllula de Plantae.
Sas prantas de sa terra (embriofitas) sunt essidas a campu pro sa prima borta in sos ambientes terrestres prus o mancu dae 450 a 500 milliones annos a como.
Imbetzes, sas àteras clades sunt piantas nonvasculares comente non giughent trachèides.
Issos si tendet a los atzapare in àreas ue s’abba no est a prontu disponimentu.
Su prus de sa prantas nonvasculares sunt terrestres, cun unu pagu chi bivent in ambientes de abbas friscas e peruna bivet in s’otzèanu.
Sas gimnospermas inclùdent conìferas, tzicàdeas, ginkgo e gnetofite.
Issas lu faghent pro more de unu protzessu naradu èterotropia suspidora pro chi issos diant a bogare prima enzimas digestivos segretos chi iscontzant sas molèculas mannas de su màndigu in antis de si nche los suspire tràmite sas membranas tzellulares.
Fungos, pare pare cun àteras duas lìnias, sos coanoflagellates e sos animales, podent èssere atrumados comente opistocontes.
Sos fungos multitzellulares, dae un’àtera banda, tenent unu corpus naradu mitzèliu, chi est cumpostu dae una massa de filamentos tubulares individuales narados ifes chi permitent sa suspida de su nutriente chi càpitat.
Cun pagas etzetziones, sos animales consumant materiale orgànicu, respirant ossìgenu, sunt capassos de si mòvere, podent reprodùere sa sessualidade, e crèschere dae una boza de tzèllulas, sa blàstula, durante s’isvilupu de s’embrione.
Sos animales si podent distìnghere in duos grupos basados subra de caraterìsticas de isvilupu.
Is sos protostomas, su blastopore, si nche format in sa buca e tando sighit sa formatzione de s’anu.
Su corpus de su prus de sos animales sunt simètricos, cun sa simetria o radiale o bilaterale
A sa fine, sos animales si podent distìnghere subra sa base de su casta e su logo de sos incoldos issoro che a antennas pro intèndere s’ambiente o sas fràncas pro tènnere sas predas.
Sa majoria (~97%) de sas genias animales sunt invertebrados, chi sunt animales chi nen giughent nen lis creschet sa colunna vertebrale (a su sòlitu sunt connotos comente croga o ispinu), derivados dae su notocorda.
Medas taxa de invertebrados tenent unu nùmeru e una variedade de genias majore rispetu a totu su subphylum de sos vertebrados.
Prus de 6.000 genias de virus los ant descritos a sa minuda.
Cando no in intro de una tzèllula infetada o in su protzessu de infetzione de una tzèllula, virus esistent in forma de partitzellas indipendentes, o viriones, chi cunsistent in su materiale genèticu (DNA o RNA), unu capoto de proteinas naradu càpside, e in carchi casu un’involutzione esternu de sos lipidos.
Sas orìgines de sos virus in s’istoria de s’evolutzione de sa vida non sunt craras: unos cantos si sunt evòlvidos dae sos plàsmides_cantos de DNA chi si podent mòere intre sas tzèllulas_cando chi àteros si diant pòdere èssere evòlvidos dae sos batèrios.
Sos virus si podent inspàrghere in medas maneras.
Norovirus e rotavirus, càusas comunes de gàstrica virale, si trasmitent tràmite bia oro-fecale, cun su cuntatu manos-buca o in su recatu o in s’abba.
Su sistema de su cambu, sas fògias e sos frores.
Sa deretura de su movimentu de s’abba peri sa membrana semipermeàbile est determinadu dae su potentziale de s’abba peri cudda membrana.
Su prus de su sèmene de sas piantas a su sòlitu est dormidu, una cunditzione in sa chi s’atividade normale de su sèmene est suspèndida.
S'imbibitzione est su primu passu de sa germinatzione, pro sa chi s’abba si suspit dae su sèmene.
Custos monòmeros s’otènent dae s’idrolisi de su midone, de sas proteinas, e de sos lipidos chi sunt barigados o in sos cotiledones o in s’endosperma.
Sos frores issoro sunt òrganos chi agiudant sa riprodutzione, a su sòlitu frunende unu mecanismu de unione de su sèmene cun sos oos.
S’impoddinatzione rugrada in su trasferimentu de su pòddine dae s’antera de unu frore a su stigma de un’àteru frore in un’individuale diferente de sa matessi genia.
Custos cambiamentos podent influentzare sa genètica, sa chìmica e sos fatores fìsicos.
Sas proteinas de su fotoretzidore dat informatziones comente a si est die o note, sa durada de sa die, s’intensidade de sa lughe a disponimentu, e sa sorgente de lughe.
Sa froridura de medas prantas frorende in su tempus dèghidu pro sos cumpostos foto-sensìbiles chi rispondent a sa longària de sa note, unu fenòmenu connotu comente su fotoperiodismu.
Sos animales si podent classificare comente o reguladores o cunfòrmeros.
Imbetzes, sos animales che a sos pisches o sas ranas sunt cunfòrmeros dae chi adatant s’ambiente internu (pro nàrrere, sa temperadura de su corpus) pro fàghere fronte a sos ambientes chi bi tenent a fùrriu.
Sos sòrighes, pro nàrrere, sunt àbiles a consumire recatu tres bortas tantu de sos conìllios cunforma a su pesu issoro dae chi su tassu de metabolismu de base pro unidade de pesu in sos sòrighes est prus artu chi in sos conìllios.
In cada manera, sa relata no est liniare in sos animales chi nadant o bolant.
A velotzidades de bolu bassas, unu pugione devet mantènnere unu tassu metabòlicu artu pro abarrare in bolu.
A ùrtimu, sos animales de abba durche giughent sos flùidos de su corpus chi sunt iperosmòticos a s’abba frisca.
Si sos animales esserent de consumire màndigu chi cuntenet tropu energia chìmica, s’at a barigare su prus de cudda energia in forma de lipidos pro un’impreu in su benidore e una parte de cudda energia comente a su glicògenu pro un’impreu prus lestru (p.e., dispensare sos bisòngios de energia de su cherbeddu).
In prus de s’aparatu digestivu issoro, sos animales vertebrados giughent glàndulas atzessòrias che a su fìgadu e sa carresàpia comente parte de sos sistemas digestivos.
A pustis de àere lassadu s’istòmagu, su màndigu intrat a s’istintina de mesu, chi est sa prima parte de s’intestinu (o istintina prima pro sos mamìferos) e est su logu printzipale de sa digestione e de sa suspidura.
Su càmbiu de su gas in sos prumones acontesset in milliones de tascas de àera; is sos mamìferos e in sos rètiles si narant alvèolos, e in sos pugiones sunt connotos comente àtrios.
Custos intrant in sos prumones due si derramant in brònchios segundàrios e tertziàrios semper prus astrintos chi si ramìficant in paritzos tubos prus minores, sos bronchìolos.
Custos sunt duos tipos de sistemas tzirculatòrios: aberi e tanca.
Sa tzirculatzione in animales acontesset intre duas castas de tessutos: sos tessutos sistèmicos e de respiratzione (o prumonales) òrganos.
In pugiones e mamìferos, sos sistemas sistèmicos e purmonales sunt connètidos in filadas.
Sa contratzione de su mùsculu ischelètricu sunt neurògenas dae chi cherent un’istìmulu sinàpticu dae sos motoneurones.
Sa contratzione produida si podet descrìere comente un’ispàsimu, una summa o unu tètanu, cunforma a sa frecuèntzia de sos potentziàles de atzione.
Sos mecanismos de contratzione sunt sìmiles in totu sos tessutos musculares.
Àteros animales che a sas còtzulas e sos nemàtodes, possedint mùsculos, chi cuntenent bandas de filamentos ispissos e fines chi sunt acomodados a moda de èlica prus che de rugradis, comente a s’ischèletru de sos vertebrados o sos mùsculos cardìacos.
Issos podent trasmìtere o retzire informatziones in sos logos de cuntatos chi si narant sinapsi.
Sas tzèllulas comente a sas de sos neurones o de sos mùsculos si diant pòdere ativare o istudare a pustis de àere retzidu unu signale dae un’àteru neurone.
In sos vertebratos, su sistema nervosu cunsistet in su sistema nerviosu tzentrale (SNT), chi includet su meduddu dorsale e su cherbeddu, e su sistema nerviosu perifèricu (SNP), chi est fatu de nèrvios chi connetent su SNT pro cada àtera parte de su corpus.
Su SNP est partzidu in tres sistemas separados, sos sistemas somàticu, autonòmicu e nerviosu entèricu.
Su sistema nervosu simpatèticu est ativadu in casos de emergèntzia pro pònnere in motu s’energia, cando chi su sistema parasimpatèticu nerviosu s’ativat cando sos organismos sunt in un’istadu de pasu.
Sos nèrvios chi essint deretu dae su cherbeddu sunt narados nèrvios craniales cando chi custos s’ativant dae s’ispinu dorsale si narant nèrvios ispinales.
In manera ispetzìfica in sos umanos, su prus de sas gràndulas endòcrinas sunt sa gràndula de sa tiròide e sas gràndulas suprarenales.
Sos ormones podent èssere àmino-àtzidos cumplessos, isteròides, eicosanòides, leucotrienos o prostaglàndine.
Issos prodùent gametes aplòides dae sa meiosi.
In su prus de sos casos, su tres unu de sos pìgios germinales, su mesoderma, s’isvilupat puru intre issos.
Sa grastulatzione acontesset, pro chi sos movimentos morfogenèticos si cunvertant in massas tzellulares in intro de unu pìgios germinales chi incarcant s’ectoderma, su mesoderma e s’enderma.
Sa diferentziatzione est influentzada dae signales extratzellulares che a sos fatores de crèschida chi si cuncàmbiant cun sas tzèllulas tochende, chi si narat sinnalatzione de juxtacrina, o in sas tzèllulas a cùrtziu a pagu tretu, chi si narant sinnalatziones paracrines.
Su sistema adativu immune frunit una risposta personalizada pro cada istìmulu imparende a reconnòschere sas molèculas chi at atzapadu in antis.
Sos batèrios tenent unu sistema immune grusseri in sa forma de enzimas chi amparat dae sas infetziones virales.
Sos gnatostomas, contende finas a sos umanos, tenent mecanismos de defensa galu prus sofisticados, inclùdida sa capatzidade de s’adatare pro reconnòschere sos patògenos in manera prus efitziente.
Sos modellos de atzione fissos, pro nàrrere, a livellu genèticu sunt determinados e cumportamentos isterotipados chi càpintant sena los imparare.
Sa comunidade de organismos (biòticos) bivente in juntos cun sas cumponentes (abiòticos) non-biventes (p.e., abba, lughe, radiatzione, temperadura, umididade, atmosfera, atzididade e su suolu) de s’ambiente issoro si narat ecosistema.
Alimentende·si de prantas e s’unu de s’àteru, sos animales giogant unu ruolu de importu in su movimentu de sa matèria e de s’energia tràmite su sistema.
S’ambiente fìsicu de sa terra est formadu dae s’energia solare e dae sa topografia.
Su tempus est sa temperadura die cun die e s’atividade de ghetadas de abba, cando su clima est sa mèdia de su tempus a durada longa, a su sòlitu una mèdia pro unu perìudu prus longu de 30 annos.
Comente resurtadu, sos ambientes ùmidos permitit chi crescat una vegetatzione losana.
Sa pobulatzione creschet in intervallos de tempus chi podent èssere determinados impreende s’ecuatzione de su tassu de crèschida, chi pigant in cussideru nàschida, morte, e tassos de immigratzione.
Un’interatzione biològica est s’efetu chi una croba de organismos bivent paris in una comunidade tenent un cun s’àteru.
S’interatzione de durada longa si narat simbiosi.
B’at paritzos livellos tròficos a intro de cale si siat cadena alimentare, cun su livellu prus bassu chi sunt sos produtores primàrios (o autòtrofos) comente a prantas o àligas chi cunvertent energia e e materiale inorgànicu in cumpostos orgànicos chi tando los podet impreare su restu de sa comunidade.
E custos che màndigant sos consumidores segundàrios sunt consumidores tretziàrios e gasi sighende.
In carchi tzìrculu b’at batzinos ue una sustàntzia abarrat o la secuèstrant pro unu perìudu longu.
S’atore prus mannu de caentamentu est s’emissione de gas serra, chi prus de su 90% sunt diòssidu de carbòniu e metanu.
Sa biodiversidade fertet a su funtzionamentu d’escosistema, chi frunit una variedade de servìtzios dae sos chi sa gente dipendet.
Dae traditzione, sa botànica at incluidu fintzas s’istùdiu de sos fungos e de sas algas pro parte, in manera rispetiva, de sos micòlogos e de sos ficòlogos, e s’istùdiu de custos tres grupos de organismos est abarradu in s’isfera de interesse de su Congressu internatzionale de botànica.
Sos giardinos fìsicos medievales, a s’ispissu annessos a sos monastèrios, cunteniant pianta de importu meigu.
Custos giardinos ant fatzilitadu s’istùdiu acadèmicu de sas piantas.
In sos ùrtimos binti annos de su sèculu 20, sos botànicos ant isfrutadu tècnicas de anàlisi genètica moleculare, intre chi sa genòmica e sa proteòmica e sas fileras de DNA pro classificare sas piantas cun prus coidadu.
"Sa botànica moderna tenet sas raighinas suas in sa Grètzia antìga, in particulare in Teofrastu (371-287 a.C. tzirca), unu dischente de Aristòtele chi at inventadu e descritu medas de sos printzìpios suos e chi in sa comunidade sientìfica est cunsideradu dae medas comente "su babbu de sa botànica".
Su De Materia Medica l’ant lèghidu meda pro prus de 1.500 annos.
A sa mitade de su sèculu 16, sos giardinos botànicos los ant fundados in diversas universidades italianas.
Ant sustènnidu sa crèschida de sa botànica comente matèria acadèmica.
Pro totu custu tempus, sa botànica est abarrada firmamente subordinada a sa meighina.
Bock at creadu su sistema suo de classificatzione de sas piantas.
Su sèberu e sa filera de sos caràteres podent èssere artifitziales in sas craes progetadas a netu pro s’identificatzione (craes diagnòsticas) o prus in manera istrinta ligados a s’òrdine naturale o filogenèticu de sos taxa in sas craes sinòticas.
Custu at istabilidu unu binòmiu istandardizadu o un’ischema de nùmenes in duas partes ue su primu nùmene rapresentat su gènere e su segundu identìficat sa genia in su gènere.
Sa connoschèntzia semper prus manna de s’anatomia, de sa morfologia e de sos tziclos de sa vida de sas piantas at batidu a sa realizatzione chi bi fiant prus afinidades naturales intre sas piantas chi in su sistema sessuale artifitziale de Linnaeus.
Su traballu de Katherine Esau (1898-1997) subra de s’anatomia de sas piantas est galu unu fundamentu de importu de sa botànica moderna.
Su cuntzetu chi sa cumponidura de sas comunidades vegetales comente su padente de latifògias temperadas càmbiat tràmite unu protzessu de sutzessione ecològica e est istadu isvilupadu dae Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley e Frederic Clements.
S’iscoberta e s’identificatzione de sos ormones vegetales de s'auxina pro parte de Kenneth V. Thimann in su 1948 at permìtidu de regulare sa crèschida de sas piantas cun sustàntzias chìmicas aplicadas in foras.
Sos isvilupos de su sèculu 20 in sa biochìmica de sas piantas sunt istados ghiados dae tècnicas modernas de anàlisi chìmica orgànica, comente s’ispetroscopia, sa cromatografia e s’eletroforesi.
Custas tecnologias permitint s'usu biotecnològcu de piantas intreas o cultivas de tzèllulas vegetales cultivadas in bioreatores pro sintetizare pestitzidas, antibiòticos o àteros produtos farmatzèuticos, gasi comente s’aplicatzione pràtica de cultivas geneticamente modificadas progetadas pro caraterìsticas comente una rèndida mezus.
Sa sistemàtica moderna tenet a obietivu su de riflètere e iscobèrrere sas relatziones filogenèticas intre sas piantas.
Comente sutaprodutu de sa fotosìntesi, sas piantas lìberant ossìgenu in s’atmosfera, unu gas chi est rechertu dae agiumai totu sos èssere biventes pro fàghere sa respiratzione tzellulare.
Istoricamente, totu sos èsseres biventes fiant classificados comente animales o piantas e sa botànica pertocaiat s’istùdiu de totu sos organismos non cunsiderados animales.
"Sa definitzione prus rigorosa de ""pianta"" includet petzi sas ""piantas terrestres"" o embriofitas, chi includiant sas ispermatofitas (gimnospermas, incluidos sos pinos, e sas piantas a frores) e sas critogamas a isparghidura lìbera, intre chi sas fìlighes, club-mos, sas epàticas, sas antotzerotas e sos muscos".
Sa fase sessuale aploida de sos embriofitos, connota comente su gametofitu, nudrit a s'embrione diploide sporofitu in bia de isvilupu in sos tessidos suos pro a su mancu una parte de sa vida sua, fintzas in sas ispermatofitas, ue su gametofitu etotu est nudridu dae su genitore sporofitu suo.
Sos paleobotànicos istùdiant sas piantas antigas in su registru fòssile frunire informatziones subra de s’istòria evolutiva de sas piantas.
Sos ecologistas a custu li narant su primu livellu tròficu.
Sos botànicos istùdiant fintzas sas erbas, chi sunt unu problema de importu in massaria, e sa biologia e su controllu de sos patògenos de sas piantas in massaria e in sos ecosistemas naturales.
S'energia lugosa cassada dae sa clorofilla a su cumintzu est suta forma de eletrones (e prus a tardu unu gradiente de protones) chi s’usat pro fàghere molèculas de ATP e NADPH chi regollent e tràmudant energia in manera temporànea.
Parte de su glucòsiu si cunvertit in àmidu chi si regollet in su cloroplastu.
Diversamente dae sos animales (chi non tenent cloroplastos), sas piantas e sos parentes eucariotes issoro ant delegadu medas ruolos biochìmicos a sos cloroplastos issoro, incluida sa sìntesu de totu sos àtzidos grassos e sa majoria de sos aminoàtzidos issoro.
Sas tracheobiontas terrestres produent lignina, unu polìmeru usadu pro afortiare sas paredes tzellulares segundàrias de sas tracheas e de sos vasos xilemàticos pro evitare chi dismajent cando una pianta aspirat s’abba tràmite de issos suta mèngua ìdrica.
Àteros, comente sos ozos essentziales de de menta piperita e de limone, sunt ùtiles pro su nuscu, che a cundidas e ispètzias (pro nàrrere, sa capsaitzina), e in meighina che a produtos farmatzèuticos comente in s’òpiu de sos pabaùles de òpiu.
Pro nàrrere, s’antidolorìficu aspirina est s’estere atzetìlicu de s’àtzidu salitzìlicu, in orìgine isoladu dae s’iscortza de su sàlighe, e una filera manna de antidolorìficos opiàtzeos che a s'eroina s’otenent pro modìfica chìmica de sa morfina otenta dae su pabaùle de òpiu.
Sos nativos americanos ant usadu paritzas piantas pro curare maladias e disturbos pro mizas de annos.
Su tzùcuru, s’àmidu, su cotone, su linu, sa cànapa, carchi genia de corda, sa linna e sos pannellos de fibra in linna, su papiru e su paperi, sos ozos vegetales, sa chera e sa gomma naturale sunt esempros de materiales de importu pro su cummèrtziu creados dae sos tessidos vegetales o dae sos produtos segundàrios issoro.
Sos produtos fatos dae sa tzellulosa includent su rayon e su cellophane, sa colla de farra, su biobutanolu e sa nitrotzellulosa.
Carchi ecologista si basat fintzas subra de sos datos empìricos de sos pòpulos indìgenos regortos dae sos etnobotànicos.
Sas piantas dipendent dae tzertos fatores edàticos (terra) e climàticos in s’ambiente issoro, ma podent fintzas modificare custos fatores.
Intrant in cuntatu cun sos bighinos issoro in una variedade de iscalas de ispàtziu in grupos, populatziones e comunidades chi in paris formant sa vegetatzione.
Gregor Mendel at iscobertu sas leges genèticas de s’eredidade istudiende sos caràteres ereditados comente sa forma in su Pisum sativum (pisellu).
Mancari gasi, b’at diferèntzias genèticas distintivas intre sas piantas e sos àteros organismos.
Medas variedades coltivadas de trigu sunt su resurtadu de rugraduras inter- e intra-ispetzìficas intres sas genias arestes e sos ìbridos issoro.
In medas piantas terrestres sos gametos maschiles e feminiles los produent indivìduos separados.
Sa formatzione de tùvaras a canna in su pumeterra est un’esempru.
S'apomissia podet acontèssere fintzas in unu sèmene, produende unu sèmene chi cuntenet un’embrione geneticamente pare pare a su genitore.
Una pianta allopoliploida podet resurtare dae un’eventu de ibridatzione intre duas ispètzias diversas.
Carchi pianta poliploida o istèrile si podet galu riproduire in manera vegetativa tràmite apomissia de sos sèmenes, dende forma a populatziones clonales de indivìduos idènticos.
Su gurtetzone comune est unu triplòide chi produet sèmenes vitales tràmite sèmene apomìticu.
Sa filerinada de àteros genomas minores, de arrosu (Oryza sativa) e Brachypodium distachyon, las at fatas divènnere genias modellu de importu pro sa cumprensione de sa genètica, de sa biologia tzellulare e moleculare de sos laores, de sas erbas e de sos monocotiledones in generale.
Ispinatzu, pisellu, soja e unu muscu Physcomitrella patens s’acostumat a los usare pro istudiare sa biologia tzellulare de sas piantas.
S'espressione gènica si podet controllare fintzas cun proteinas repressoras chi s’atacant a regiones silentziadoras de DNA e impident chi cussa regione de su còdighe de su DNA siat espressada.
Carchi càmbiu epigenèticu at dimustradu de èssere ereditàbile, mentras àteros sunt torradas a formare in sas tzèllulas germinales.
A su contràriu de sos animales, medas tzèllulas vegetales, in particulare cussas de sa parenchima, non si diferèntziant in manera esagerada, abarrende totipotentes cun sa capatzidade de generare una pianta individuale noa.
Sas algas sunt unu grupu polifilèticu e sunt assentadas in paritzas partiduras, calicuna ligada prus a istrintu a sas piantas, calicuna prus pagu.
Sa classe Charophyte Charophyceae e su suta-regnu de sas piantas terrestres Embryophyta formant in paris su grupu monofilèticu o cladu Streptophytina.
Sas piantas vasculares pteridofitas cun xilema e floema beros chi si riproduiant tràmite sèmenes chi tzuddiant gametofitos lìberos si sunt evòlvidas in su tempus Silurianu e si sunt diversificadas in lignazos diferentes in su Silurianu tardu e su primu Devonianu.
Sos gametofitos reduidos issoro si sunt isvilupados dae macrosporas tratènnidas in sos òrganos de produtzione de sos sèmenes (macrosporangia) de su sporofitu, una cunditzione connota comente endospora.
Sas primas ispermatofitas connotas sunt de s’ùrtima fase de su Devonianu Famennianu.
Sas sustàntzias chìmicas otentas dae s’ària, dae sa terra e dae s’abba, formant sa base de totu su metabolismu de sas piantas.
Sos eterotrofos chi includent totu sos animales, totu sos fungos, totu sas piantas de su totu parassitas e sos batèrios non fotosintèticos pigant sas molèculas orgànicas produtas dae fotoautotrofos e las respirant o las usant in su fràigu de tzèllulas e tessidos.
Su carrinzu sutatzellulare de iones, eletrones e molèculas comente s’abba e sos enzimas acontesset tràmite sas membranas tzellulares.
Esempros de elementos chi sas piantas tenent bisòngiu de carrare sunt azotu, fòsforu, potàssiu, càltziu, magnèsiu e sùrfuru.
Custu cumpostu mèdiat sas rispostas tropicales de brossas e raighinas cara a sa lughe e sa gravidade.
Sa citochinina naturale zeatina est istada iscoberta in su trigu moriscu, Zea mays, e est unu derivadu de sa purina adenina.
Sunt interessados in sa promotzione de sa tzuddida e de sa segada de sa dormidura in sos sèmenes, in sa regulada de s’artària de sas piantas controllende sa crèschida de sos cambos e su controllu de sa froridura.
L’ant numenadu gasi ca in orìgine si pensaiat chi controllaiat s’abscissione.
Un’àtera classe de fitormones est cussa de sos jasmonatos, isulados pro sa primu borta dae s’ozu de Jasminum grandiflorum chi règulat sas rispostas a sas fertas in sas piantas cun s’isblocu de s’espressione de sos genes rechertos in sa risposta sistèmica de resistèntzia otenta dae s’atacu de sos patògenos.
Sas piantas non vasculares, sas epàticas, sas antotzerotas e sos muscos non produent raighinas vasculares chi intrant in su terrinu e una parte manna de sa pianta partètzipat a sa fotosìntesi.
Sas tzèllulas de cada sistema sunt capatzas de creare tzèllulas de un’àteru e de prodùere pollones o raighinas.
S’in casu unu de sos sistemas si perdat, s’àteru a s’ispissu lu podet fàghere torrare a crèschere.
In sas piantas vasculare, su xilema e su floema sunt sos tessidos condutores chi carrant sas resursas intre sas brossas e sas raighinas.
Sas fozas regollent sa lughe de su sole e faghent sa fotosìntesi.
Sas angiospermas sunt piantas produtoras de sèmenes chi produent frores e tenent sèmenes serrados.
B’at piantas chi si riproduent in manera sessuale, àteras asessuale e àteras in ambas sas maneras.
Sa classificatzione biològica est una forma de tassonomia sientìfica.
Mentras sos iscientziados non cuncordat semper subra de comente classificare sos organismos, sa filogenètica moleculare, chi usat sas fileras de DNA che a datos, at ghiadu medas revisiones reghentes sighende sas lìnias evolutivas e forsis at a sighire a fàghere gasi.
Sa nomenclatura de sos organismos botànicos est codificada in su Còdighe Internatzionale de Nomenclatura pro algas, fungos e piantas (ICN) e gestida dae su Congressu internatzionale de botànica.
Su nùmene sientìficu de una pianta rapresentat su gènere suo e sas genias suas intro de su gènere, e resurtat unu nùmene mundiale ùnicu pro cada organismu.
Sa cumbinada est su nùmene de sa genia.
Sas relatziones evolutivas e s’ereditariedade de unu grupu de organismos si narant filogenia.
Pro nàrrere, sas genias de Pereskia sunt matas o molas cun fozas a punta.
Pro giuigare sas relatziones basadas subra de caràteres cumpartzidos tocat de dare cara, ca sas piantas podent assimizare s’una a s’àtera pro un’evolutzione cunvergente ue sos caràteres nde sunt istupados in manera indipendente.
Petzi sos caràteres derivados, comente sas areolas chi produent sas ispina de sos cactus, frunint proas de s’erèntzia dae unu antipassadu comunu.
Sa diferèntzia est chi su còdighe genèticu etotu est usadu pro detzìdere sas relatziones evolutivas, imbetzes de èssere usadu in manera indireta tràmite sos caràteres chi gènerat.
S’evidèntzia genètica sugerit chi sa relatzione evolutiva bera de sos organismos multitzellulares est comente s’ammustrat in su cladogramma in suta – sos fungos sunt ligados in manera prus istrinta a sos animale chi nono a sas piantas.
Istudiare comente sas genias de sas piantas sunt acapiadas intre issas permitit a sos botànicos de cumprèndere mezus su protzessu de evolutzione in sas piantas.
Mancari sos umanos si siant semper interessados a s’istòria naturale de sos animales chi issos bidiant in tundu, e impreaiant custa sabiduria pro domare tzertas ispètzies, s’istùdiu formale de sa zoologia si podet nàrrere chi s’est originadu cun Aristòtele.
Sa zoologia moderna tenet sas orìgines suas in su Rinaschimentu e in su primi perìudu modernu, cun Càralu Linneu, Antonie van Leeuwenhoek, Robert Hooke, Charles Darwin, Gregor Mendel e medas àteros.
B’at pinturas in sas grutas, tacas e isculturas, in Fràntzia datadas a 15.000 annos a oe mustrant bisontes, caddos e chervos cun minudas resas a fine.
Sa sabiduria antiga de sa bida agreste est illustrada cun rapresentatziones de animales agrestes e casandrinos in s’Oriente de mesu, in Mesopotàmia e in Egitu, includende pràticas de allevamentu e tècnicas de catza e pisca.
Aristòtele, in su de bator sèculos A.C., pompiaiat sos animales comente organismos biventes, istudiende s’istrutura issoro, sa crèschida e sos fenòmenos vitales.
Bator sèculos a pustis, su fìsicu romanu Galenu dissetzionaiat sos animales pro istudiare s’anatomia issoro e sa funtzione de partes diferentes, ca sa dissetzione de sos cadàveres umanos in tempos de tando fiat proibida.
In Europa, su traballu de Galenu in s’anatomia fiat abarradu a longu sena èssere superadu e disafiadu finas a su de 16 sèculos.
Sos naturalistas essende istados in antis sennores de su reame, in su de 18, 19 e 20 sèculos, sa zoologia si fiat fata una disciplina sientìfica semper prus professionale.
Custos isvilupos, gasi comente sos resurtados de s’embriologia e paleontologia, fiant sintetizados su 1859 in sa publicatzione de sa teoria de s’evolutzione pro seletzione naturale de Charles Darwin; in custa Darwin aiat postu sa teoria de s’evolutzione orgànica subra de una base noa, ispieghende su protzessu chi tràmite podet capitare, e frunende proas de osservatzione chi l’aiat fatu.
Darwin aiat dadu una diretzione noa a sa morfologia e a sa fisiologia, uninde·los in una teoria biològica comuna: sa teoria de s’evolutzione orgànica.
Una prima netzessidade fiat sa de identificare sos organismos e de los trumare cunforma a sas caraterìsticas issoro, diferèntzias e sas relatas, e custu est su campu de sa tassonomia.
Sas ideas suas fiant cuntzentradas in sa morfologia de sos animales.
Custos agrupamentos dae tando si sunt revisionados pro megiorare sa balidesa de su printzìpiu de sa eredidade de Darwin.
Homo est sa genia, e sapiens su s’epìtetu, ambos de custos cumbinados formant su nùmene de s’ispètzie.
Su sistema de classificatzione dominante si narat sa tassonomia de Linneu.
A cumprèndere s’istrutura e sa funtzione de sas tzèllulas est fundamentale pro totu sas sièntzias biològicas.
Si cuntzentrat subra comente òrganos e sistemas traballant paris in su corpus de sos èsseres umanos e animales, in agiunta a comente traballant in manera indipendente.
Sos istùdios fisiològicos pro traditzione los ant partzidos in fisiologia de sas prantas e fisiologia animale, ma carchi printzìpiu de fisiologia est universale, no importat cale organismu particulare s’est istudiende.
Pro nàrrere, in generale nche pigat sientziados chi tenent una formatzione ispetziale in particulare comente a sa mamologia, ornitologia, erpetologia o entomologia ma impreat custos organismos comente sistemas pro rispòndere a chistiones subra de s’evolutzione.
Sos etologistas tenent ite bìdere mescamente cun s’evolutzione de su cumportamentu e sa cumprensione de su cumportamentu in tèrmines de teoria de sa seletzione naturale.
In su mentras chi sos chircadores pràticant tècnicas ispetzìficas pro sa biologia moleculare, est a cumone a los cumbinare cun mètodos de sa genètica e de sa biochìmica.
Sa sistemàtica biològica est s’istùdiu de sa diversificatzione de sas formas de vida, siat passada siat presente, e sas relatziones intre sos èsseres biventes in su tempus.
S’àrvore filogenèticu de sas ispètzies e unu taxa prus artu s’impreant pro istudiare s’evolutzione de sos trajos (p.e., sas caraterìsticas anatòmicas e molèculares) e sa distributzione de organismos (biogeografia).
Sa sistemàtica biològica classìficat sas ispètzies impreende tres ramos ispetzìficos.
Sa sistemàtica isperimentale identìficat e classìficat sos animales basende·si subra de sas unidades de evolutzione chi cumprendent un’ispètzie, gasi comente s’importàntzia issoro in s’evolutzione in sese.
A ispiegare sa biodiversidade de su praneta e de sos organismos suos.
Sa tassonomia est cudda parte de sa sistemàtica chi pertocat sos argumentos dae (a) a (d) de subra.
In cada manera, in s’impreu modernu, si podent cunsiderare sinònimos s’una de s’àtera.
Unos cantos afirmant chi sa sistemàticas sola tratat in manera ispetzìfica cun sas relatas in su tempus, e pro custu podet èssere unu sinònimu de sa filogenètica, tratende in manera ampra cun sa gerarchia deduida de sos organismos.
Sas classificatziones sientìficas sunt de agiudu in sa registratzione e in sa relata de sas informatziones pro àteros sientziàdos e profanos.
In biologia, un’ispètzie est s’unidade de base de sa classificatzione e unu gradu tassonòmicu de unu organismu, gasi comente a un’unidade de biodiversidade.
In agiunta, sos paleontòlogos impreant su cuntzetu de cronoispètzie dae chi sa reprodutzione de sos fòssile non si podet esaminare.
"totu sas ispètzies (francu sos virus) lis dant unu nùmene in duas partes, unu ""binòmiu""."
Pro nàrrere, su Boa constrictor est unu de sas bator ispètzies de su gènere Boa, cun constrictor chi est s’epìtetu de s’ispètzie.
Posca, intre sos organismos chi si riproduent in manera asessuada, su cuntzetu de un’ispètzie de riprodutzione derruet, e cada clone est una microispètzie potentziale.
Sas ispètzies las aiant annotadas dae su tempus de Aristòtele finas a su de 18 sèculos comente categorias fissas chi si diant podere ordinare in una gerarchia, sa grandu cadena de s’èssere.
Custa iscoberta fiat istada isvilupada meda in su de 20 sèculos cun sa genètica e s’ecologia de sa pobulatzione.
Ernst Mayr poniat ènfasi a s’isulamentu de sa riprodutzione, ma custu, comente a àteros cuntzetos de s’ispètzie, est difìtzile o si nono impossìbile de proare.
"Custu mètodu fiat impreadu comente unu mètodu ""clàssicu"" pro determinare sas ispètzies, comente cun Linneu in sa prima teoria de s’evolutzione."
In generale, sos microbiòlogos ant afirmadu chi castas de batèrios de archea cun secuèntzias de su gene de RNA ribosomale 16S prus sìmiles de su 97% tra issos si depent controllare mediante ibridatzione DNA-DNA pro detzìdere si faghent parte de sa matessi ispètzie o nono.
Sos ghetos modernos ponent a cunfrontu cantu sunt sìmiles sas frecuèntzias impreende mètodos computatzionales.
Una base de datos, Còdighe a barras de sos sistemas de datos de vida(BOLD), cuntenet DNA secuèntzia de còdighe a barras de prus de 190,000 ispètzies.
Pro nàrrere, in un’istùdiu fatu subra de sos fungos, istudiende sos caràteres impreende ispètzies cladìsticas aiant produidu sos resurtados prus contivigiados in su reconnoschimentu de paritzas ispètzies de fungos de totus sas genias istudiadas.
"Galu in medas difendent custu ghetu, cunsiderende pejus ""s’inflatzione tassonòmica"" e ponende a su puntu de bista opostu s’eticheta de ""conservatorismu tassonòmicu""; sustenende chi a livellu polìticu est dèghidu a partzire sas ispètzies e a reconnòschere pobulatzione prus minores a livellu de ispètzie, ca custu cheret nàrrere chi est prus fàtzile a los inclùdere comente in perìgulu in sa lista ruja IUCN e podent atirare leges e finantziamentos pro sa cunservatzione".
Si sos sientziados cherent nàrrere chi carchi cosa s’àplicat a cada ispètzie sena unu gènera, impreant su nùmere gènere sena su nùmene ispetzìficu o s’epìtetu.
Dae chi àteras informatziones sunt capitadas a portada de manu, s’ipòtesi si diat pòdere apogiare o refudare.
Partzinde in prus taxon, a s’ispissu in taxa noos si narant ispatzidura.
Su tèrmine casispètzie cando non cando s’impreat pro entidades chi càmbiant a lestru che a sos virus.
In sas ispètzies ad aneddu, cando sos membros de populatziones tochende s’una cun s’àtera in un’àera de partzidura ampra contina si rugrant cun sutzessu ma sos membros de sas populatzione prus a tesu nono.
Sas ispètzies ad aneddu, cando tando si presentat una dificultade pro carchi casta de ispètzie chi cunfiat in s’isulamentu riprodutivu.
S'ispetziatzione dipendet in una medida de isulamentu re-produtivu, unu flussu de genes minimadu.
Sos batèrios podent cuncambiare sos plàsmides cun batèrios chi parent a tesu dae àteros in una dimanda filugenètica diferente, faghende anàlisis de sa dificultade de sa relatzione issoro, e indebilende su cuntzetu de ispètzie batèrica.
Sas estintziones de massa teniant una variedade de càusas includende sas atividades vulcànicas, sos càmbios de clima, e sos càmbios in s’otzèanu e in sa chìmica atmosfèrica, e issos a turnu aiat tènnidu efetos majores in s’ecologia de sa Terra, in s’atmosferam, in su pìgiu terrestre e in sas abbas.
Unos cantos osservadores declarant chi b’at una cumbata pro custu intre su disìgiu de cumprèndere sos protzessos de ispetziatzione e su bisòngiu de identificare e categorizare.
Unu de sos casos clàssicos in s’Amèrica de su Nord est su de s’istria pintirinada de su nord chi s’est amisturada cun s’istria pintirinada de sa Califòrnia no amparada s’istria trighinada; custu a giutu a cuntierras legales.
Una forma si distinghiat ca fiat cumpartzida dae totu sos membros, sos giovanos chi eredaiant cale si siat variatzione chi issos diant àere pòdidu pigare dae sos genitores.
Issu aiat istabilidu s’idea de una gerarchia tassonòmica de sa classificatzione si basaiat subra de caraterìsticas chi si podent mirare e intendiat riflètere sas relatziones naturales.
Jean-Baptiste Lamarck, in sa filosofia xoològica de su 1809, aiat descritu su trasmudamentu de sa genia, proponende chi un’ispètzie podèret cambiare in su tempus, in un’istesiada radicale dae su pensamentu de Aristòtele.
Su genus (plurale gènera) est una classificatzione tassonòmica in sa classìfica biològica de organismos biventes e fòssiles gasi comente sos virus.
P.e. sa panthera leo (su leone) e sa panthera onca (giaguaru) sunt duas genias de su gènere panthera.
Un’esèmpiu botànicu diat èssere s’Hibiscus arnottianus, una genia particulare de su gènere Hibiscus nativu in sas Hawaii.
"Sos nùmenes a disponimentu sunt sos publicados cunforma cun su Còdighe internatzionale de nomencladura zoològica e non in àtera manera suprimidos dae sas detzisiones imbenientes de sa Cumissione internatzionale de nomencladura zoològica (ICZN); su primu nùmene de custu tipu pro cale si siat taxon (pro nàrrere unu gènere) diat dèpere èssere seletzionadu comente nùmene non ""bàlidu"" (est a nàrrere, atuale o atzetadu) pro su taxon chi semus narende."
In botànica, cuntzetos sìmiles esistent ma cun etichetas diferentes.
In cada manera, medas nùmenes los ant assignados (a su sòlitu sena chèrrere) a duos o prus genera diferentes.
Unu nùmene chi cheret nàrrere duas cosas diferentes est un’omònimu.
In cada manera, unu gènere unu regnu est permìtidu chi si pighet in prèstidu unu nùmene sientìficu chi est in usu comente nùmene genèricu (o su nùmene de unu taxon in un’àtera classificatzione) in un regnu chi lu guvernat unu còdighe de nomencladura diferente.
Pro nàrrere, intre sos rètile (no aviàrios), chi tenet belle 1180 generi, su prus (> 300) tenet petzi 1 ispètzie, ~ 360 tenet intre 2 e 4 ispètzie, 260 tenet 5-10 ispètzies, ~ 200 tenet 11-50 ispètzie e petzi 27 gènere tenent prus de 50 ispètzies.
Cales ispètzies s’assignant a unu gènere est carchi cosa de arbitràriu.
Su chi apartenet a una famìlia, o si una famìlia descrita diat èssere reconnota de su totu, sunt proposta e determinadas dae tassonomistas in atividade.
A s’ispissu, non b’at unu acordu pretzisu cun sos tassonomistas chi pigant cada unu una positzione diferente.
Michael Novacek (1986) los aiat insertados in sa matessi positzione.
Non b’at règulas ogetivas pro descrìere una classe, ma pro animales bene connotos est comente chi b’apat cunsensu.
In botànica, sas classes est raru chi siant postas in discussione.
A livellu informale, sos phyla si podet pensare chi siant grupos de organismos basados subra de un’ispetzializatzione de su pranu de su corpus.
Tando sos phyla si podent unire o ispartzire si divenit evidente chi sunt presos a pare s’unu cun s’àteru o nono.
Segundu sa definitzione de Budd e Jensen, unu philum lu definint una filada de caràteres cumpartzidos dae totu sos rapresentativos in vida.
In cada manera, dae chi si basat subra de caràteres, est fàtzile a aplicare su registru de su fòssile.
In cada manera, proende chi unu fòssile apartenet a su grupu corona de unu phylum est difìtzile, dae chi depet amustrare unu caràtere ùnicu in unu suta-grupu de su su grupu corona.
"Sa tàula in giosso ponet in fatu a su sistema influente (si non cuntentziosu) de Cavalier-Smith ponende in su matessi pranu ""Plantae"" cun sas Archaeplastida, unu grupu chi cuntenet Viridiplantae e sas algas Rhodophyta e sas divisiones Glaucophyta."
Sa divisione Pinophyta si diat pòdere usare pro totu sos gimnospermas (est a nàrrere, includende tzìclades, ginkgo e gnetofite), o petzi pro sas conìferas comente ponet in fatu.
Protista est unu taxon polifilèticu, chi pro sos biòlogos de oe est de atzetare prus pagu chi non in su passadu.
Càralu Linneu (1707-1778) aiat ghetadu sas bases pro sa nomencladura biològica moderna, como regulada dae sos Còdighes de nomencladura, in su 1735.
"In su 1937 Édouard Chatton aiat introduidu sos tèrmines ""procariota"" e ""eucariota"" pro diferentziare custos organismos."
Robert Whittaker aiat reconnotu unu regni in prus pro sos fungos.
Sos duos regnos chi abarrant, Protista e Monera, includiant colònias unitzellulares e tzellulares simpres.
In àteros sistemas, che a su sistema de Lyn Margulis de sos 5 regnos, sas prantas includiant giustu sas prantas de terra (embriòfita), e su protoctista tenet una definitzione prus ampra.
Sos megioros tecnològicos in su microscòpiu aiat permìtidu s’ispatzidura de su regnu cromista dae su de sas prantas.
A ùrtimu, aiant iscobertu unos cantos protistas chi lis mancant sos mitocòndrios.
Custu super-regnu fiat a su contràriu de su super-regnu de sos metacariotas, ponende paris sos àteros chimbe regnos eucariotas (animales, protozoos, fungos, plantae, chromista).
Cavalier-Smith non aiat prus atzetadu s’importu de sa divisione fundamentale eubacteria–archaebacteria mandada a dae in antis dae Woese e àteros e suportada dae chircas reghentes.
"Cavalier-Smith no atzetat su rechisitu chi sos taxa siant monofilèticos ("" olofilèticos "" in sa terminolgia suaì) pro èssere bàlidos."
Sos avantzamentos de sos istùdios filogenèticos aiant permìtidu a Cavalier-Smith de s’abigiare chi totu sos phyla ritènnidos archezoos (est a nàrrere aucariotas a sas primas amitocondriatos) pro sa beridade aiant pèrdidu in unu segundu momentu sos mitocòndrios issoro, in genere trasformende·los in organeddos noos: sos idrogenosomas.
"Subra de sa base de tales istùdios subra de su RNA, Carl Woese pensaiat chi sa vida non si diat pòdere partzire in tres divisiones mannas e si fiat riferidu a issu comente su modellu de sos "tres regnos primàrios" o modellos de su "" regnu"".
Woese ha diviso i procarioti (classificados comente Monera de su regnu) in duos grupos, mutidos Eubacteria e Archaebacteria, ponende in craru chi b’aiat una grandu diferèntzia genètica intre custos duos grupos cantu intre unu de issos e totu sos eucariotas.
"Creiant chi petzi sos grupos monofilèticos si deviant atzetare comente rangos formales in una classificatzione e chi – cando chi custu ghetu fiat pagu pràticu in antis (chi li bisongiaiant "" a sa lìtera doghinas de "regnos eucariòticos") – como fiat divènnidu possìbile a dividire sos eucariotas in ""petzi unos cantos grupos printzipales chi sunt cun probabilidade totus monofilèticos ""."
"At partzidu sos eucariòtas in sos matessi ses ""subra-grupos""."
Sas prantas si pensant chi sunt prus indedda rispetu a sos animales e a sos fungos.
Sos deghe argumentos contra inclùdent su fatu chi sunt parasitas intratzellulares obligados chi mancant de metabolismu e non sunt capassos de si replicare in foras de sa tzèllula chi los retzit.
Sos primos duos sunt totu microorganismos procaròticos, o pro su prus organismos a una tzèllula chi sas tzèllulas tenet unu nùcleu tortu o oros sena membrana.
Sos alòfilos, organismos chi sunt pròsperant in ambientes salidos meda, e sos ipertermòfilos, organismos chi pròsperant in ambientes caentes meda, sunt esèmpios de archaea.
Sos tzianobatèrios e sos micoplasmas sunt duos esèmpios de batèrios.
S’evolutzione càmbiat in sas caraterìsticas de sas populatziones biològicas chi si podent ereditare pro prus generatziones imbenientes.
S’evolutzione si verìficat cando sos protzessos de s’evolutzione che a sa seletzione naturale (includende sa seletzione sessuale) e sa tendèntzia genètica àtuat in custa variatzione, resurtende in tzertas cataterìsticas chi divenit prus comuna o rara a intro de una populatzione.
Sa teoria sientìfica de s’evolutzione pro seletzione naturale s’est contzepida a bandas de Charles Darwin e Alfred Russel Wallace a metade de su de 19° sèculos e s’est esposta a sa minuda in su libru Darwin Subra de s’orìgine de sas ispètzies.
Tando, in sas generatziones imbenientes de sa populatzione sunt prus comente chi esserent istados cambiados dae s’arrampu de sos genitores cun caraterìsticas favorèvoles chi los ant ativados pro si mantènnere bivos e si riprodùere cada unu in s’ambiente suo.
Sa documentatzione subra de sos fòssiles inclùdet un’avantzada dae sas prima grafire biogènica, a sos fòssiles de unu tapetu de mìcrobos, a sos organismos a prus tzèllulas fossilizados.
Chircaiat ispiegatziones de sos fenòmenos naturales de leges fìsicas chi fiant sas matessi pro totu sas cosas chi si podiant bìdere e chi non rechediant s’esistèntzia de peruna categoria naturale fissa o òrdine còsmicu divinu.
Sa classificatzione biològica introduida dae Càralu Linneu in su 1735 aiat reconnotu in manera esplìtzita sa natura geràrchica de sas relatziones intre ispètzies, ma bidiat galu sas ispètzies comente un’acordu fissadu in unu pranu divinu.
Custas ideas fiant cundennadas dae sos naturalistas istabilidos comente ispeculatzione chi mancaiat de suportu empìricu.
"In parte influenzadu dae An Essay on the Principle of Population (1798) de Thomas Robert Malthus, Darwin aiat notadu chi sa crèschida de sa populatzione diat àere batidu a una ""lota pro s’esistèntzia"" ue binchiant variatzione a favore cando àteros si nche moriant".
"Darwin aiat isvilupadu sa teoria sua de sa ""seletzione naturale"" dae su 1838 in susu e fiat iscriende su ""libro mannu"" suo subra de s’argumentu cando Alfred Russel Wallace l’aiat imbiadu una versione chi in pràtica de sa matessi teoria in su 1858."
Belle a sa fine, Darwin aiat isvilupadu sa teoria provisòria sua de sa pangènesi.
Pro ispiegare comente si sunt originadas sas variantes noas, de Vries aiat isvilupadu una teoria de sa mutatzione chi aiat giutu a un’ispacadura temporànea intre cuddos chi aiant atzetadu s’evolutzione Darwiniana e sos biomètricos chi si fiant alleados cun de Vries.
Sa publicatzione de s’istrutura de su DNA de James Watson e Francis Crick cun su contributu de Rosalind Franklin in su 1953 aiat dimostradu unu mecanismu fìsicu pro s’eredade.
"In su 1973, su biòlogo evolutzionista Theodosius Dobzhansky at iscritu chi ""nudda in biologia tenet sentidu si non a sa lughe de s’evolutzione"" ca at bogadu a campu sas relatas de cuddos chi in antis pariant fatos isolados in s’istòria naturale in unu corpus esplicativu coerente chi descriet e preannùntziat medas fatos chi si podent osservare subra de sa vida in custu praneta."
Totus sas cumponentes chi si podent annotare chi costituint s’istrutura e su cumportamentu de un’organismu si narat fenotipu.
Pro nàrrere, sa pedde inieddigada benit dae s’interatzione intre su genotipu de una persone e sa lughe solare; tando, s’inieddigadura non si colat a sos fìgios de sas persones.
Su DNA est unu biopolìmeru longu cumpostu dae bator tipos de base.
Sos cantos de una molècula de DNA chi ispetzìficat una sìngula unidade funtzionalidade si narant genes; genes diferentes tenent secuèntzias diferentes de base.
Si sa secuèntzia de su DNA in unu locus vàriat intre indivìduos, sas formas diferentes de custa secuèntzia sunt naradas alleles.
In cada manera, mentras chi custa sìngula currispondèntzia intre allele e tratu funtzionat in carchi casu, su prus de sos tratos sunt prus cumplessos e sunt controllados dae sos loci de sos tratos in tèrmines de cantidade (genes mùltiplos interagende).
Sa metilatzione de su DNA chi marcat sa cromatina, sos tzicùitos metabòlicos autosufitzientes, su silentziamentu genèticu pro interferèntzia de su RNA e sa cunformatzione a tres dimensione de sas proteinas (comente sos priones) sunt àreas ue si sunt iscobertos sistemas de eredidade epigenètica a livellu de s’organismu.
Pro nàrrere, eredidade ecològica tràmite sa chi su protzessu de fràigu de unu nìtziu est definidu dae atividades regulares e repitidas de organismos in s’ambiente issoro.
Contra a s’introduida costante de sas variatziones noas tràmite su mudamentu e su flussu de genes, su prus de su genoma de un’ispètzie est uguale in totu sos indivìduos de cudda ispètzie.
Una parte sustantziale de sa variatzione fenotìpica in una populatzione est causada dae sa variatzione genotìpica.
Sa variatzione iscumparet cando un’allelu nou ragiunghet su puntu de fissatzione—cando custu o isparit dae sa populatzione o càmbiat de su totu s’allele.
Cando b’at mutatziones, diant pòdere alterare su produtu de unu gene, o impedire su funtzionamentu de unu gene, o non tènnere perunu efetu.
Sas còpias extra de genes sunt sa fonte majore de materiale grussu chi bisòngiat a sos genes noos pro s’evòlvere.
Sos genes noos si podent generare dae unu gene antepasadu cando una còpia duplicada mudat e achirit una funtzione noa.
Sa generatzione de genes noos nche podet finas collire partes minores de paritzos genes chi sunt duplicados, cun custos framentos tando si torrant a cumbinare pro creare cumbinatziones noas cun funtziones noas.
Sa ri-cumbinatzione e ri-assortimentu non àlterat sas frecuèntzias de s’allele, ma imbetzes càmbiat chi sos alleles sunt assotziados s’unu cun s’àteru, produende prole cun cumbinatziones noas de alleles.
Su primu costu est chi in sas ispètzies sessuales dimòrficas petzi unu de sos duos sessos podet partorire fìgios.
Sa riprodutzione sessuale ormai est sa prus comuna de sos mèdios de riprodutzione in totu sos organismos eucariotas e multitzellulares.
Su gene trasferit intre ispètzies includet sa formatzione de organismos ìbridos e su trasferimentu otzidentale de genes.
Su trasferimentu orizontale de genes b’est dae sos batèrios a sos eucariotas che a su fermentàgiu Saccharomyces cerevisiae e su tanaghe de su basolu adzuki Callosobruchus chinensis.
Tratos diferentes conferint pertzentuales diferentes de subravivèntzia e riprodutzione (istadu de forma diferentziale).
De cunsighèntzia, sos organismos cun tratos chi lis dant unu vantàgiu in prus contra a sos rivales issoro sunt prus comente a passare sos tratos issoro a sa generatzione noa chi cuddos cun tratos chi non cunferint unu vantàgiu.
Su cuntzetu tzentrale de seletzione naturale est sa forma de evolutzione de un’organismu.
Pro nàrrere, su un’organismu diat subrabivere bene si diat riprodùere in pagu tempus, ma sa prole sua esseret totu tropu minore e dèbile pro campare, custu organismu diat dare unu contributu genèticu minore a generatziones futuras e diat àere duncas una forma fìsica bassa.
Sos esèmpios de tratos chi podent megiorare sa forma fìsica sunt sa subravivèntzia megiorada e fecundidade crèschida.
In cada manera, mancari sa diretzione de sa seletzione non càmbiat in custa manera, sos tratos chi fiant pèrdidos in su passadu non si diant pòdere torrare a evòlvere in una forma idèntica (pòmpia sa lege de Dollo).
Sa prima est una seletzione diretzionale, chi est un’iscostiamentu de su balore mèdiu pro un’iscuta de tempus—pro nàrrere, sos organismos chi si faghent a bellu a bellu prus artos.
A ùrtimu, istabilende sa seletzione b’at una seletzione rispetu a sos balores de sos tretos estremos in ambas sos cabos, chi pròvocat una minimada de sa variatzione in tundu a su balore mèdiu e diversidade minore.
Custa cumprensione ampra de sa natura cunsentit a sos sientziados de marcare sas fortzas ispetzìficas chi, paris, costituent sa seletzione naturale.
In cada manera, su tassu de ri-cumbinatzione est bassu (prus o mancu duos eventos pro cromosoma pro generatzione).
Unu grupu de alleles chi a su sòlitu est ereditadu in unu grupu si narat aplotipu.
Custa tendèntzia si blocat cando un’allele a sa fine si fissat, iscumparende dae sa populatzione o cambiende de su totu sos àteros alleles.
Sa teoria neutrale de s’evolutzione moleculare proponiat chi su prus de sos cambiamentos de s’evolutzione sunt su resurtadu de una fissatzione de mutatziones neutrale dae una tendèntzia genètica.
In cada manera, una versione prus reghente e prus suportada de custu modellu est sa teoria nèutra, ue sa mutatzione chi diat èssere nèutra in una populatzione minore non b’est su bisòngiu chi depat èssere nèutra in una populatzione manna.
Su nùmeru de indivìduos in una populatzione no est crìticu, ma a su contràriu una medida connota che sa mannària de sa populatzione efetiva.
Sa presèntzia e s’assèntzia de unu flussu genèticu in sustàntzia càmbiat s’àndala de s’evolutzione
Custu argumentu de pressiones opostas s’est impreadu meda pro respìnghere sa possibilidade de tendèntzias internas in s’evolutzione, finas a cando s’era moleculare no at pilisadu un’interessu nou pro s’evolutzione neutrale.
Pro nàrrere, sos bias de mutatatzione a fitianu sunt invocados in sos modellos de impreu de sos codones.
S’insertzione diferente vs. sa cantzelladura de sos bias in taxa diferentes podet giùghere s’evolutzione a mannàrias de genoma diferentes.
Su pensamentu in die de oe a pitzu de su ruolu de mudamentu de sos bias mustrat una teoria diferente dae sa de Haldane e Fisher.
Sos organismos podent finas rispòndere a sa seletzione cooperende s’unu cun s’àteru, a su sòlitu cun s’agiudu de sos parentes issoro o impinnende·si in una simbiosi de profetu tra issos.
Sa macroevolutzione si riferit a s’evolutzione chi b’est in o in subra de su livellu de sas ispètzies, in particulare s’ispetziatzione e s’estintzione; cando chi sa microevolutzione si riferit a cambiamentos evolutivos a intro de un’ispètzie o populatzione, in particulare cambiamentos in sa frecuèntzia e s’adatamentu de sos alleles.
In cada manera, in sa macroevolutzione, sos tratos de sas ispètzies intreas diant pòdere èssere de importu.
"Una cumbintzione comuna isballiada est chi s’evolutzione tenet obietivos, pranos a tempus longu, o una tendèntzia naturale pro su ""progressu"", comente espressadu in sas creèntzias che a s’ortogènesi e s’evolutzionismu; in cada manera in beridade, s’evolutzione no est un’obietivu a iscadèntzia longa e non depet prodùere una cumpessidade prus manna."
Posca, su tèrmine adatamentu si diat pòdere refèrrere a unu tratu chi est de importu pro un’organismu chi est subrabivende.
Unu tratu de adatamentu est un’aspetu de su modellu de isvilupu chi ponet a tretu o creschet sa probabilidade chi cuddu organismu subrabivat e si riproduat.
Àteros esèmpios ispantosos sunt sos batèrios Escherichia coli chi isvilupant sa capatzidade de impreare s'àtzidu tzìtricu comente nutriente in un'esperimentu de laboratòriu de durada longa, su Flavobacterium chi isvilupat un'enzima nou chi cunsentit a custos batèrios de crèschere subra de sos suta produtos de sa produtzione de su nylon e su batèriu de su terrinu. Su sfingòbiu evolvet una bia metabòlica noa de su totu chi degradat su pestitzida sintèticu pentaclorofenolu.
Comente cunsighèntzia, sas istruturas cun organizatzione interna sìmile diant pòdere tènnere funtziones diferentes in organismos relatzionados.
In cada manera, sigomente totu sos organismos bividores sunt ligados in carchi puntu, fintzas sos organismos chi parent chi tèngiant una similaridade minore e no istruturale, che a s’antròpode, sos ogros de calamaros e vertebrados, o sos artos e sas alas de calamaros e vertebrados, podent dipèndere dae una sèrie comuna de genes omòlogos chi controllant sa funtzione e sa posta a pare issoro; custa si narat omologia profunda.
Sos esèmpiu includent sos pseudogenes, sos restos non funtzionales de sos ogros in sos pisches tzurpos de sas nurras, sas alas de sos pugiones chi non podent bolare, sa presèntzia de ossos de s'anca de sa balena e in sos serpentes e sos tratos sessuales in sos organismos chi si reproduent tràmite sa riprodutzione asessuada
Un'esèmpiu est sa tziligherta africana holaspis guentheri, chi aiat isvilupadu una conca meda lada pro la cuare in sas chervigras, comente si podet bìdere mirende in sos parentes suos astrintos.
Un’àteru esèmpiu est su reclutamentu de enzimas dae sa glicolisi e dae su metabolismu xenobiòticu pro funtzionare comente proteinas istruturales naradas cristallinas a intro de sas lentes de sos ogros de sos organismos.
Custos istùdios ant mustradu chi s'evolutzione podet alterare s'isvilupu in sa produtzione de istruturas noas, chi s'istrutura embriònica de sos ossos chi s'isvilupat in sa barra in àteros animales chi imbetzes formant parte de s'origra de mesu in sos mammìferos.
Custos cambiamentos in sa segundas ispètzias tando, a turnu, càusant adatamentos noos in sas primas ispètzies.
Pro nàrrere, una cooperatzione estrema b'est intre sas prantas e su fungu mycorrhizal chi creschet in sas raighinas suas e agiudat sa pranta suspende sos nutrientes dae su terrinu.
Sas coalitziones intre organismos de sa matessi ispètzies puru si sunt evòlvidos.
Inoghe, sas tzèllulas somàticas rispondent a signales ispetzìficos chi imparant a issos se crèschere, abarrare comente sunt o de si nche mòrrere.
"B’at paritzas maneras de definire su cuntzetu de ""ispètzies."""
Mancari sa diversidade de notziones de vàrias ispètzies animales, custos cuntzetos vàrios si podent collocare in unu de tres ghetos filosòficos ampros: rugrados, ecològicos e filogenèticos.
Mancari s’impreu suo ampru e de dura, su BSC comente a àteros non est privu de cuntierras, pro nàrrere ca custos cuntzetos non si podent aplicare a sos procariotas, e custu si narat su problema de sas ispètzies.
Su flussu de genes diat pòdere rallentare custu protzessu isparghende sas variantes genèticas noas fintzas a àteras populatziones.
In custu casu, ispètzies parentes prus astrintas si diant pòdere rugrare cun regularidade, ma sos ìbridos s’ant a seletzionare contra e sas ispètzies ant abarrare distintas.
S’ispetziatzione l’ant osservada medas bortas suta siat sas cunditziones de su laboratòriu controlladu (bide esperimentos de laboratòriu de ispetziatzione) e in natura.
Su prus comunu in sos animales est s’ispetziatzione allopràtica, chi acontesset in populatzione chi a sas primas fiant isoladas a livellu geogràficu, che a sa frichinadura de s’habitat o sa migratzione.
Sa segunda modalidade de ispetziatzione est s’ispetziatzione peripràtica, chi si faghet cando populatziones de organismos divenint isoladas in un’ambiente nou.
Sa de tres modalidades est s’ispetziatzione parapàtrica.
In generale custa est cando b’at àpidu unu cambiamentu dràsticu in s’ambiente a intro de s’habitat de sas ispètzies parentales.
Sa seletzione contra a sa rugrada cun sa populatzione parentale sensìbile a sos metallos at produidu unu cambiamentu graduale in su tempus de froridura de sas prantas chi aguantant sos metallos, chi a sa fine ant produidu un’isulamentu cumpletu riprodutivu.
Custa forma est rara ca finas una cantidade minore de flussu gènicu nche podet bogare sas diferèntzias intre partes de sa populatzione.
Custu no est a cumone intre animales comente a animales ìbridos chi sunt istèriles a su sòlitu.
Custu cunsentit a sos cromosomas de cada una de sas ispètzies parentales de formare crobas chi currispondent durante sa meiosi, ca sos cromosomas de cada genitore sunt giai rapresentados dae una croba.
Difatis, su raddopiamentu de sos cromosomas a intro de un'ispètzie podet èssere una càusa comuna de isulamentu riprodutivu, ca sa metade de sos cromosomas a dòpiu no at a tènnere uguales durante sa riprodutzione cun organismos non raddopiados.
Belle totu sas ispètzies animales e vegetale chi ant bìvidu in sa Terra sunt como estintas e s’estintzione paret chi siat su destinu finale de totus sas ispètzies.
A diferèntzia de s’estintzione istimada de prus de su 99% de totu sas ispètzies chi ant mai bìvidu in sa Terra, s’istimat chi b’at belle 1 trillione de ispètzies in sa Terra in die de oe cun petzi unu millèsimu de s’unu pro chentu descritu.
Sas primas proas tzertas de sa vida in sa Terra a su nessi de 3,5 miliardos de annos a oe, durante s'era Eoarchea a pustis chi una crosta geològica aiat cumintzadu a si nche ghelare a pustis de su de in antis Eone de s’Ade fusu.
"Cumentende sas iscobertas in Australia, Stephen Blair Hedges aiat iscritu, ""Si sa vida esseret nàschida in una tzerta manera in presse in sa Terra, tando diat èssere istada fitiana in s’universu."""
Sas istimas subra de su nùmeru de sas ispètzies atuales de sa Terra andant dae 10 milliones a 14 milliones, de custos s’istimat chi belle 1,9 milliones los apant numenados e 1,6 miliones siant documentados in una base de datos tzentrale finas a oe, lassende a su nessi su 80% galu a descrìere.
Sa discendèntzia comuna de sos organismos a sas primas est istada deduida dae bator fatos simpres subra de sos organismos: pro prima cosa, tenent distributziones geogràficas chi non podet ispiegare s’adatamentu locale.
Bator, sos organismos si podent classificare impreende custas simigiàntzias in una gerarchia de grupos nidificados, sìmiles a s’àrbore genealògicu.
Custu puntu de bista torrat a un’idea chi aiat giai mentovadu Darwin ma chi a pustis aiat abandonadu.
Cunfrontende s’anatomia de ambas sas ispètzies modernas e esitintas, sos paleontòlogos podent cumprèndere sos arrampos de cuddas ispètzies.
Prus de reghente, sa proa de s’ereu a cumone est bènnida dae s’istùdiu de sas simigiàntzias biochìmicas intre organismos.
Sas tzèllulas eucariòtas sunt essidas a campu intre 1.6 e 2.7 miliardos de annos a oe.
Un’àtera ingullida de organimos simigiantes a sos tzianobatèrios at giutu a sa formatzione de cloroplastos in sas algas e in sas prantas.
In ghennàrgiu de su 2016, sos sientziados ant riferidu chi, belle 800 miliones de annos a oe, unu cambiamentu genèticu minore in una sìngula molècula narada GK-PID diat pòdere àere cunsentidu a sos organismos de colare dae un’organismu a tzèllula sìngula a unu a medas tzèllulas.
Si sunt propostos vàrios fatores chi ant iscatenadu s’esplosione de su Cambrianu, inclùdidu s’ammuntonamentu de ossìgenu in s’atmosfera dae sa fotosìntesi.
Sa seletzione artifitziale est sa seletzione intentzionale de tratos in una populatzione de organismos.
Proteinas cun propiedades chi si podent averiguare sunt evòlvidas dae rundas repitidas de mudamentu e seletzione (pro nàrrere, enzimas modificados e antocorpos noos) in unu protzessu naradu evolutzione dereta.
S'allevamentu de populatziones diferentes de custu pische tzurpu at produidu un’ereu cun ogros funtzionales, ca si fiant presentados mudamentos diferentes in sas populatzones isuladas chi si fiant evòlvidas in vàrias grutas.
Medas males umanos non sunt fenòmenos fissos, ma si podent evòlvere.
Est possìbile chi siamus pro nos giobiare cun sa fine efetiva de sa vida de su prus de sos antibiòticos a disponimentu e a preannuntziare s'evolutzione e comente podent evòlvere sos patògenos nostros e s'elaboratzione de istrategias pro la firmare cheret a connòschere prus a fundu sas fortzas cumplessas chi ghiant s'evolutzione a livellu moleculare.
Issu impreaiat istrategias de evolutzione pro isòrvere problemas cumplessos de ingennieria.
In carchi istadu, est nòdidu in sos Istados Unidos, custas tensiones intre sa sièntzia e sa religione ant pilisadu sa dibata creatzione-evolutzione, una cuntierra religiosa subra de sa polìtica e de s’istrutzione pùblica.
Sa detzisione de su protzessu Scopes de su 1925 aiat fatu a manera chi si sa matèria esseret divènnida meda rara in sos libros de testu americanos de biologia segundària pro una generatzione, ma a bellu a bellu s’est torradu a introdùere a pustis e fiat divènnidu amparadu livellu legale cun sa detzisione Epperson v. Arkansas de su 1968.
Sa seletzione naturale est sa subravivèntzia diferentziale e riprodutzione de indivìduos dèpidu a diferèntzias in su fenotipu.
Sa variatzione esistet a intro de totu sas populatzione de sos organismos.
S’ambiente de su genoma includet sa biologia moleculare in sa tzèllula, àteras tzèllulas, àteros indivìduos, populatziones, ispètzies, gasi comente s’ambiente abiòticu.
Sa seletzione naturale est una pedra miliare de sa biologia moderna.
Su cuntzetu de una seletzione naturale in orìgine aiat isvilupadu in assèntzia de una teoria bàlida de ereditariedade; a su tempus chi iscriiat Darwin, sa sièntzia depiat galu isvilupare sas teorias modernas de sa genètica.
Sos argumentos clàssicas fiant torradas a introduire in su de 18 sèculos dae Pierre Louis Maupertuis e àteros, includende su giaju de Darwin, Erasmus Darwin.
Su sutzessu de custa teoria at crèschidu su de si rèndere contu de sa grandu iscala de su tempus geològicu e at rèndidu de pòdere crèere s'idea de cambiamentos minores in pràtica chi non si podent pertzepire in sas generatziones imbenientes esserent pòdidu produire cunsighèntzias in s'iscala de sas diferèntzias intre sas ispètzies.
"Issu fiat iscriende su ""libru mannu"" pro presentare sa chirca cando su naturalista Alfred Russel Wallace aiat cuntzepidu in manera indipendente su printzìpiu e aiat descritu in unu sàgiu chi aiat mandadu a Darwin pro bi lu torrare a imbiare a Charles Lyell."
In sa de 3 editziones de su 1861 Darwin aiat reconnotu chi àteros—comente a William Charles Wells in 1813 e Patrick Matthew in su 1831— aiant propostu ideas sìmiles, ma non las aiant nen isvilupadas nen presentadas in publicatziones sientìficas de importu.
"In una lìtera a Charles Lyell in su mese de Cabudanni 1860, Darwin no aiat chèrfidu impreare su tèrmine ""Seletzione naturale"", preferende su tèrmine ""Cunservatzione naturale""."
"Mancari gasi, sa seletzione naturale est abarrada controversa comente mecanismu, in parte ca s’est bida comente tropu dèbile pro ispiegare sa gama de caraterìsticas osservadas de sos organismos in bida, e in parte ca finas sos sustenidores de s’evolutzione si sunt opostos a sa natura sua ""non ghiada"" e non progressiva, una risposta chi ant caraterizadu comente s’ùnicu impedimentu prus significativu a s’atzetatzione de s’idea."
Cun s'integratzione de s'evolutzione a su cumintzu de su de XX sèculos cun sas leges de ereditariedade de Mendel, sa chi li narant sìntesi moderna, sos sientziados in generale fiant arrivados a atzetare sa seletzione naturale.
"JBS Haldane at introduidu su cuntzetu de ""costu"" de sa seletzione naturale."
"In cada manera, sa seletzione naturale est ""tzega"" in su sentidu chi sos cambiamentos in su fenotipu podent dare unu vantàgiu riprodutivu a bandas de su fatu chi su tratu si potzat ereditare o nono".
Si sos tratos chi cunferint a custos individuos unu profetu in sa riprodutzione si podent fintzas ereditare, est a nàrrere una proportzione unu pagu prus arta de conìllios lestros o algas efitzientes in sa generatzione imbeniente.
Custu ammustrat s’iscopu, ma in sa seletzione naturale non b’at sèberu intentzionale.
Custu daiat a sas mariposas de colore iscuru una possibilidade in prus de subrabìvere pro produire una prole de colore iscuru, e in petzi chimbanta annos dae sa catura de sa prima mariposa iscura, belle totu sas mariposas in Manchester in su perìudu industriale fiant iscuras.
Si un’organismu bivet sa metade de sos àteros de sa genia sua, ma tenet su dòpiu de sa prole chi subrabivet finas a s’edade adulta, ma sos genes suos divenit prus comunes in sa populatzione adulta de sa generatzione imbeniente.
"Tocat de fàghere una distintzione intre su cuntzetu de ""subrabivèntzia de su prus adatu"" e ""megioru de sa forma fìsica"". """
"Haldane a custu protzessu l’at postu su nùmene de ""sostitutzione"" o prus a fitianu in biologia, custu si narat ""fissatzione""."
Sa probabilidade chi una mudatzione benèfica si presentat in carchi membru de una populatzione dipendet dae su nùmeru totale de repitos de cudda variante.
"In custu esperimentu," su "megioru de sa forma fìsica"" dipendet dae su nùmeru de repitos de sa variante particulare gasi chi apàrgiat una variante noa a tretu de crèschere in sa regione de cuntzentratzione de sa meighina imbeniente prus arta".
"S’esperimentu clàssicu de evolutzione de dura longa de E. coli de Richard Lenski est un esèmpiu de adatamentu in un’ambiente cumpetitivu, (""megioru de sa forma fìsica"" durante ""subrabivèntzia de su prus adatu")."
Sa seletzione iscontzadora non comuna àtuat finas durante sos perìodos de passàgiu cando sa modalidade currente no est sa mègius, ma alterat su tratu in prus de una diretzione.
Unos cantos biòlogos reconnoschent petzi duas castas: sa seletzione de sa vitalidade (o subrabivèntzia), chi àtuat pro crèschere sa probabilidade de subrabivèntzia de un’organismu, e sa seletzione de sa fecundidade (o fertilidade o riprodutiva), chi agit pro crèschere su tassu de riprodutzione, dada sa subrabivèntzia.
In sa seletzione de sos parentes e in su cunflitu intragemònicu, sa seletzione a livellu de genes frunit un’ispiegatzione prus giusta de su protzessu sutastante.
Sa seletzione ecològica est una seletzione naturale tràmite unu cale si siat mèdiu chi non siat seletzione sessuale, che a sa seletzione de sos parentes, sa cumpetitzione e s’infantitzìdiu.
In cada manera, in carchi ispètzie, sa seletzione de su cumpàngiu ispetat mescamente a sos mascros, comente a is unos cantos pisches de sa famìlia de Syngnathidae.
Dae s’iscoberta de sa penitzillina in su 1928, sos antibiòticos los ant impreados pro cumbàtere sas maladias batèricas.
Sa variatzione genètica est su resurtadu de mudatzione, ri-cumbinatziones genèticas e alteratziones de su cariotipu (su nùmeru, sa forma, sa dimensione e sa dispositzione interna de sos cromosomas).
In cada manera, medas mudatziones in su DNA non codificadu tenent efetos dannaresos.
Sos cambiamentos in custu a s’ispissu tenet efetos graes in su fenotipu de s’indivìduu ca ant reguladu sa funtzione de medas àteros genes.
Cando tale mudatzione resurtat in una forma fìsica prus arta, sa seletzione naturale favorit custos fenotipos e su tratu s’isparghet in sa populatzione.
Mancari gasi, est intrìnsicu a su cuntzetu de ispètzie rispetu a custa si seletzionant sos ìbridos, oponende·si a s’evolutzione de s’isulamentu riprodutivu, unu problema reconnotu dae Darwin.
Su fenotipu est determinadu dae su corredu genèticu de un’organismu (genotipu) e dae s’ambiente ue s’organismu bivet.
Un’esèmpiu sunt sos antigènes de sos grupos sanguignos ABO in s’òmine, ue tres alleles guvernant su fenotipu.
Custu protzessu podent sighire finas a cando s’allele est fissu e totu sa populatzione cumpartzit su fenotipu prus adatu.
Sa seletzione chi rendet prus istàbile cunservat sas caraterìsticas genèticas funtzionales, comente a sos genes chi codìficant sas proteinas o sas secuèntzias reguladoras, in su tempus dae sa pressione seletiva contra a sas variantes dannaresas.
Unas cantas formas pro bilantzare sa seletzione non resurtat in sa fissatzione, ma mantenet un’allele a una frecuèntzia intermèdia in una populatzione.
Su mantenimentu de sa variatzione allèlica podet acontèssere finas tràmite una seletzione dannosa o diversificadora, chi favorit sos genotipos chi s’iscòstiant dae sa mèdia in ambas sas diretziones (est a nàrrere s’opostu de sa subradominàntzia) e podet resurtare in una distributzione a duas modalidades de sos balores de sos tratos.
In cada manera, a pustis de unu perìudu cun mudatziones, sa variatzione genètica in custos logos est eliminada pro sa tendèntzia genètica.
S’èsitu giustu de sos duos protzessos dipendet siat dae sa velotzidade cun sa chi si presentant mudatziones noas siat dae sa fortza de sa seletzione naturale, chi est una funtzione de cantu podet èssere de pagu profetu sa mudatzione.
Sa possibilidade chi b’apat unu inturtu gasi est correlada a s’imbesse a sa distàntzia intre issos.
Un’iscansione seletiva si traduet in una regione de su genoma ue s’aplòtipu seletzionadu in manera positiva (s’allele e sos bighinos suos) sunt in sustàntzia sos ùnicos chi esistent in sa populatzione.
Sa setzione in segundu pranu est a s’opostu de una iscansione seletiva.
"A su nàrrere de su filòsofu Daniel Dennett, ""S'idea perigulosa de Darwin"" de s’evolutzione pro sa seletzione naturale est ""un’àtzidu universale"" chi non si podet limitare a perunu istèrgiu o cuntènidore, ca luego si nche versat a foras, atuende a praghere suo in un’ambiente prus ampru".
Custas cunditziones sunt: ereditariedade, variatzione de sa casta, e competitzione pro resursas limitadas.
Herbert Spencer est s'eugenètica sustenent chi s’interpretatzione de Francis Galton de sa seletzione naturale comente progressiva pro netzessidade, chi giughet a progressos presumidos in s’intellighèntzia e in sa tziviltade, est divènnida una giustificatzione pro su colonialismu, l'eugenètica e su darwinismu sotziale.
"S'idea ratziale comente base de s’istadu nostru at otènnidu giai meda in custu sentidu."""
S’esèmpiu prus de importu de psicologia evolutiva, in particulare avantzadu in sos primos traballos de Noam Chomsky e a pustis de Steven Pinker, est s’ipòtesi chi su cherveddu umanu si siat adatadu pro achirire sas règulas grammaticales de su limbàgiu naturale.
"At osservadu chi sos organismos (fundos de pisellu) ereditant sos tratos tràmite ""s’unidade de ereditariedade" discretas"."
S’istrutura e sa funtzione genètica, sa variatzione e sa distributzione sunt istudiadas in su cuntestu de sa tzèllula, de s’organismu (pro es. dominàntzia) e in su cuntestu de una populatzione.
Sos protzessos genèticos in cumbinatzione cun un’ambiente de s’organismu e sas esperièntzias pro influentzare s’isvilupu e su cumportamentu, a s’ispissu riferidu a sa natura contra a sa cultura.
Sa sièntzia moderna de sa genètica, chirchende de cumprèndere custu protzessu, cumintzat cun su traballu de su padre agustianu Gregor Mendel in sa metade de su de 19 sèculos.
Sa segunda lege sua est sa matessi chi Mendel aiat publicadu.
Una teoria populare in su de 19 sèculos, e implìtzita in su 1859 Subra de s’orìgine de sas ispètzies de Charles Darwin, fiat s’ereditariedade amisturada: s’idea chi sos indivìduos eredent unu misturu uniforme de tratos de sos genitores issoro.
"In s’artìculu suo ""Versuche über Pflanzenhybriden"" (""Esperimentos subra de s’ibridatzione de sas piantas""), presentadu in su 1865 a sa Naturforschender Verein (Sotziedade pro sa chirca subra de sa natura) in Brno, Mendel at istabilidu sos modellos de eredidade de tzertas caraterìsticas in sas piantas de pisellu e las at descritas in manera matemàtica."
"William Bateson, unu promotore de s’òpera de Mendel, at coniadu sa paràula genètica in su 1905 (s’agetivu genèticu, derivadu dae su grecu genesis—γένεσις, ""orìgine"", beniat prima de su nùmene e s’est usadu pro sa prima borta cun unu sentidu biològicu in su 1860)."
In sos 11 annos imbenientes, at iscobertu chi sas fèminas teniant su cromosoma X ebbia e sos òmines teniant su X e su Y.
James Watson e Francis Crick ant determinadu s’istrutura de su DNA in su 1953, usende sa cristallografia a rajos X de Rosalind Franklin e Maurice Wilkins chi inditaiat chi su DNA teniat un’istrutura a èlica (pro nàrrere, a forma de tirabusciò).
S’istrutura at inditadu fintzas unu mètodu simpre de sa replicatzione: si sos filos sunt separados, si podent torrare a fraigare àteros filos de croba pro cada unu, subra sa base de sa filera de su filu betzu.
In sos annos imbenientes, sos sientziados ant tentadu de cumprèndere comente su DNA controllat su protzessu de produtzione de sas proteinas.
Cun sas connoschèntzias molecolares iscobertas dae pagu subra de s’eredidade b’at àpidu un’esplosione de sa chirca.
Un’isvilupu de importu est istadu su de sa terminatzione a cadena de sa filera de su DNA de Frederick Sanger in su 1977.
In sos esperimentos suos, cun s’istùdiu de sas caraterìsticas de su colore de sos frores, Mendel at osservadu chi sos frores de cada pianta de pisellu fiant o biancos o colore de viola— ma mai de unu colore de mesu intre sos duos.
Medas genias, includende sa umana, tenent custu modellu de eredidade.
Cando sos organismos sunt eterozigotes in unu gene, a s’ispissu un’allele est naradu dominante ca sas caraterìsticas suas dòminant su fenotipu de s’organismu, e a s’àteru allele li narant retzessivu ca sas caraterìsticas suas retzedent e non s’osservant.
"A s’ispissu s’usat su sìmbolu ""+"" pro marcare s’allele abituale, chi non mutat de unu gene."
Unu de sos diagrammas comunes usados pro prevìdere su resurtadu de sa pesada incrugada est su cuadradu de Punnett.
B’at genes chi non s’acorrant in manera indipendente, dimustrende gasi sa ligadura genètica, unu tema tratadu a pustis in custu artìculu.)
Un’àteru gene, nointames, controllat si sos frores sunt colorados o sunt biancos.
Medas caraterìsticas non sunt diferentziadas (pro nàrrere, frores biancos o de colore de viola) ma sunt imbetzes continas (pro nàrrere, s’artària umana e su colore de sa pedde).
Sa medida in chi su gene de un’organismu leat parte in unu caràtere cumplessu si narat ereditabilidade.
Su DNA s’assentat de una cadena de nucleotides, de chi nde sunt bator genias: adenina (A), citosina (C), guanina (G), e timina (T).
Sos virus non si podent riproduire sena unu retzidore e sunt esentes dae medas protzessos genèticos, pro custu tirant a non los cunsiderare organismos biventes.
S’istrutura de su DNA est sa base fìsica de s’eredidade: sa replicatzione de su DNA dùplicat sas informatziones genèticas seberende sos filos e usende cada filu che a istrutura pro una sìntesi de unu filu de croba nou.
Custos filos de DNA a s’ispissu sunt longos a beru; su cromosoma umanu prus longu, pro nàrrere, est longu belle 247 milliones de crobas de bases.
Su DNA a s’ispissu s’agatat in su nùcleu de sas tzèllulas, ma Ruth Sager at batidu a s’iscoberta de genes non cromosòmicos agatados in foras de su nùcleu.
Mentras sos organismos aplòides tenent una còpia ebbia de cada cromosoma, su prus de sos animales e medas piantas sunt diplòides, ca cuntenent duos cromosomas e tando duas còpias de cada gene.
In sos èsseres umanos e medas àteros animales, su cromosoma Y cuntenet su gene chi càusat s’isvilupu de sas caraterìsticas ispetzìficas masculinas.
Custu protzessu, naradu mitosi, est sa forma prus simpre de riprodutzione e est sa base de sa riprodutzione asessuale.
Sos organismos eucariotes a s’ispissu usant sa riprodutzione sessuale pro generare progènie chi cuntenet un’ammisturu de materiale genèticu ereditadu dae duos genitores diferentes.
Carchi batèriu podet subire una coniugatzione, tramudende unu cantu tundu piticu de DNA a un’àteru batèriu.
In custa manera bi podet àere cumbinadas noas de genes in sa progènie de una croba de currispondentes.
Durante s’ammisturu, sos cromosomas si passant cantos de DNA, ammisturende pròpiu sos alleles intre sos cromosomas.
Sa prima mustra tzitològica de ammisturu l’ant esecutada Harriet Creighton e Barbara McClintock in su 1931.
Pro unu tretu s’in casu longu, sa probabilidade de ammisturu est bastante arta chi s’eredidade de sos genes no est currelada a beru.
Sa filera ispetzìfica de àtzidos amino gènerat un’istrutura ùnica a tres dimensiones pro cussa protenia, e sas istruturas a tres dimensiones de sas proteinas sunt ligadas a sas funtziones issoro.
S’istrutura de sa proteina est dinàmica; sa proteina emoglobina, pro fatzilitare sa catura, su trasportu e s’emitidura de molèculas de ossìgenu in su sàmbene mammìferu, si faghet de formas unu pagu diferentes.
Pro nàrrere, s’anemia de tzèllulas faltziformes est una maladia genètica de sos èsseres umanos chi cunsighet dae una diferèntzia sola de base intre sa regione de su còdighe pro sa setzione beta-globina de omoglobina, causende unu càmbiu sìngulu de aminoàtzidu chi modìficat sas propiedades fìsicas de s’emoglobina.
Carchi filera de DNA est trascrita in RNA ma no est traduida in produtos de proteina—custas molèculas de RNA si narant RNA non codificante.
Un’esempru interessante est su colore de pilu de su mussitu Siamese.
Ma custu pilu oscuru chi produet proteinas est sensìbile a sa temperatura (pro nàrrere, càmbiat, causende sensibilidade a sa temperatura) e s’isnaturat in ambientes cun temperatura prus arta, ca non resesset a produire su pigmentu de pilu oscuru in àreas in chi su mussitu tenet una temperatura de su corpus prus arta.
A pustis sa ruta de s'Imperu Romanu de Otzidente, sa connoschèntzia de sas cuntzetziones grecas de su mundu s’est deteriorada in s’Europa otzidentale in sos primos sèculos (dae su 400 a su 1000 d.C.) de su Medioevu, ma fiat preservada in su mundu musulmanu in s’Edade de s’Oro Islàmica.
Sa sièntzia moderna est partzida a su sòlitu in tres brancas printzipales chi cunsistent in sas sièntzias naturales (pro esèmpiu biologia, chìmica e fìsica), chi istùdiant sa natura in su sensu prus largu; sas sièntzias sotziales (pro esèmpiu economia, psicologia e sotziologia), chi istùdiant sos indivìduos e sas sotziedades; e sas sièntzias formales (pro esèmpiu, lògica, matemàtica e informàtica teòrica), chi s'òcupant de sìmbulos guvernados dae règulas.
Sas connoschèntzias sientìficas noas sunt andadas a in antis cun chircas de sientziados chi sunt motivados dae sa curiosidade pro su mundu e su disìgiu de risòlvere problemas
In particulare, fiat su tipu de connoschèntzia chi sas persones podent comunicare e cumpartire tra issas.
Mancari gasi, non s’est fata una distintzione abbista coerente intre sa connoschèntzia de cosas che a custas, chi sunt veras in cada comunidade, e àteros tipos de connoschèntzia comunitària, comente a sas mitologias e a sos sistemas giurìdicos.
Ant finas isvilupadu unu calendàriu ufitziale chi teniat dòighi meses, trinta dies cadaunu e chimbe dies a sa fine de s'annu.
"Pro custu, si narat chi custos òmines fiant sos primos filòsofos in sensu pròpiu, e finas sos primos chi ant distintu a manera crara ""natura"" e ""cunventzione."""
In betzes, su tentativu de impreare sa connoschèntzia de sa natura pro imitare sa natura (artifìtziu o tecnologia, in grecu technē) fiat cunsideradu dae sos sientziados clàssicos comente un’interessu prus dèghidu pro sos mastros de arte de classe sotziale inferiore.
Sa teoria de sos àtomos est istada isvilupada dae su filòsofu grecu Leucippo e dae su dischente suo Demòcritu.
Su mètodu socràticu, comente ant documentadu sos diàlogos de Platone, est unu mètodu dialèticu de eliminatzione de ipòtesis: sas mègius ipòtesis s'agatant individuende e eliminende cun regularidade cussas chi batint a contradditziones.
Socrate at criticadu su modu betzu de istudiare sa fìsica comente tropu puramente ispeculativu e privu de autocrìtica.
Aristòtele a pustis at realizadu unu programma sistemàticu de filosofia teleològica: su movimentu e su cambiamentu sunt descritos comente s'atualizatzione de sos potentziales chi sunt giai in sas cosas, a segundu de ite tipu de cosas sunt.
Sos socràticos insistiant finas in su fatu chi sa filosofia diat dèvere èssere impreada pro cunsiderare sa chistione pràtica de cale siat su mègius modu de campare pro un'èssere umanu (un'istùdiu chi Aristòtele partziat in ètica e filosofia polìtica).
Su modellu de Aristarco fiat botzadu dae totus ca si creiat chi andaiat contra sas leges de sa fìsica.
John Philoponus, un'istudiosu bizantinu in su 500, at postu in duda s'insegnamentu de sa fìsica de Aristòtele, agatende_li sos difetos.
"Sas bator càusas de Aristòtele prescriviant chi a sa dimanda ""proite"" si deviat rispòndere in bator modos pro ispiegare sas cosas a manera sientìfica".
Mancari gasi, sos testos originales de Aristòtele si sunt a sa fine pèrdidos in s'Europa otzidentale e petzi unu testu de Platone fiat connotu a beru, su Timeo, chi fiat s'ùnicu diàlogu platònicu e una de sas pagas òperas originales de filosofia naturale clàssica, a disponimentu de sos letores latinos in s’Artu Medioevu.
Medas tradutziones sirìacas fiant fatas dae grupos comente sos Nestorianos e sos Monofisitas.
"p. 465: ""petzi cando s'influèntzia de ibn al-Haytam e àteros subra de sa traditzione de sos iscritos fìsicos tardo-medievales est istada istudiada cun seriedade, s'est pòdida cunsiderare sa decraratzione de Schramm chi narat chi ibn al-Haytam fiat su fundadore beru de sa fìsica moderna."" "
Su cànone de Avicenna est cunsideradu una de sas publicatziones prus importantes de meighina e ambos ant contribuidu in manera fundamentale a sa pràtica de sa meighina isperimentale, impreende proas clìnicas e esperimentos pro abbalorare sas teorias issoro.
In prus, sos testos grecos clàssicos ant comintzadu a èssere traduidos dae s'àrabu e dae su grecu a su latinu, fornende unu livellu prus artu de discussione sientìfica in Europa otzidentale.
Copias manuscritas de su Libru de s'Ottica de Alhazen si sunt difusas finas in Europa in antis de su 1240, comente mustrat s’incorporatzione sua in sa Perspectiva de Vitello.
S'influèntzia de testos antigos at causadu su Rinascimentu de su sèculu 12 e su prosperare de una sìntesi de catolitzèsimu e aristotelismu connotu comente Iscolàstica in Europa otzidentale, chi est divènnida unu tzentru geogràficu nou de sa sièntzia.
Unu modellu de visione connotu prus a tardu comente prospetivismu fiat disfrutadu e istudiadu dae sos artistas de su Rinascimentu.
Custu fiat fundadu subra de unu teorema chi naraiat chi sos perìodos orbitales de sos pianetas sunt prus longos ca sas òrbitas issoro sunt prus a largu dae su tzentru de movimentu, cosa chi at iscobertu no andat de acordu cun su modellu de Tolomeo.
At iscobertu chi totu sa lughe chi arribat dae unu puntu sìngulu de s'iscena est istada rapresentada in unu puntu sìngulu in segus de s'isfera de bidru.
Keplero no at refudadu sa metafìsica aristotèlica e at descritu su traballu suo comente una chirca de s'Armonia de sas Isferas.
"Galileu aiat impreadu sos argumentos de su Papa e los aiat postos in sa boghe de Simplìtziu in s'òpera ""Diàlogu subra de sos duos màssimos sistemas de su mundu"", chi aiat ofesu meda Urbanu VIII".
Descartes at enfatizadu su pessu individuale e at declaradu chi sa matemàtica prus chi sa geometria diat dèvere èssere impreada pro istudiare sa natura.
"Custa sièntzia noa at cumintzadu a si cunsiderare comente una descritzione de ""leges de natura""."
In s’istile de Francis Bacon, Leibniz presuponet chi tipos diferentes de cosas funtzionent totus sighende sas matessi leges generales de natura, sena càusas formales o finales ispetziales pro cada genia de cosa.
"In sas paràulas de Bacone, ""s'obietivu beru e legìtimu de sas sièntzias est a dotare sa vida umana de imbentos noos e richesas"", e at iscorazidu sos sientziados dae sighire ideas filosòficas o ispirituales intangìbiles, chi creiat chi contribuiant pagu a sa felitzidade umana prus in dedda de " "su fumu de s'ispeculatzione sutile, sublime o aggraidu""."
Un’àteru isvilupu importante est istadu sa divulgatzione de sa sièntzia intre una populatzione semper prus alfabetizada.
Sos filòsofos de s'Illuminismu ant isseberadu un'istòria curtza de sos predetzessores sientìficos - mescamente Galileu, Boyle e Newton - comente ghias e garantes de sas aplicatziones issoro de su cuntzetu singulare de natura e de lege naturale in cada giassu fìsicu e sotziale de su tempus.
"Hume e àteros pensadores de s'Illuminismu iscotzesu ant isvilupadu una "" sièntzia de s'òmine "", chi est istada espressada istoricamente in òperas de autores comente a James Burnett, Adam Ferguson, John Millar e William Robertson, chi ant totus unidu un’istùdiu sientìficu pro cumprèndere comente si cumportaiant sos umanos in culturas antigas e primitivas cun un’atinu forte de sas fortzas chi determinant sa modernidade."
Siat John Herschel siat William Whewell ant sistematizadu sa metodologia: cust’ùrtimu at imbentadu su tèrmine sientziadu.
"A bandas, Gregor Mendel at presentadu s'artìculu suo, ""Versuche über Pflanzenhybriden"" (""Esperimentos subra de s'ibridatzione de sas prantas"), in su 1865, chi disignaiat sos printzìpios de s'ereditariedade biològica, chi ant serbidu de base pro sa genètica moderna".
Sos fenòmenos chi diant permìtere sa decostrutzione de s'àtomu fiant iscobertos in sos ùrtimos deghe annos de su sèculu 19: s’iscoberta de sos ragios X at ispiradu s’iscoberta de sa radioatividade.
In prus, s'usu estensivu de s'innovatzione tecnològica istimulada dae sas gherras de custu sèculu at batidu a rivolutziones in sos trasportos (veturas e aèreos), a s'isvilupu de mìssiles balìsticos intercontinentales, a una cursa a s'ispàtziu e a una cursa a sos armamentos nucleares.
S’iscoberta de sa radiatzione còsmica de fundu in su 1964 at causadu su refudu de sa teoria de s’Istadu Istatzionàriu de s’universu a favore de sa teoria de su Big Bang de Georges Lemaître.
S'usu difùndidu de sos tzircùitos integrados in s'ùrtimu cuartu de su sèculu 20 paris cun sas comunicatziones satellitares at causadu una rivolutzione in sa tecnologia de s'informatzione e sa crèschida de sa rete globale e de s’informàtica mòbile, incluidos sos tzellulares de ùrtima generatzione.
Siat sas sièntzias naturales siat sas sotziales sunt sièntzias empìricas, ca sa connoschèntzia issoro si fundat subra de osservatziones empìricas e est a tretu de èssere verificada pro sa valididade sua dae àteros chircadores chi traballant in sas matessi cunditziones.
Pro esèmpiu, sa sièntzia fìsica si podet suddivìdere in fìsica, chìmica, astronomia e sièntzias de sa terra.
Mancari gasi, prospetivas filosòficas, supposissiones e presupostos, a s’ispissu trascurados, abarrant netzessàrios in sas sièntzias naturales.
Custu includet sa matemàtica, sa teoria de sos sistemas e s’informàtica teòrica.
Sas sièntzias formales sunt duncas disciplinas a priori e pro custu b'est disacordu si siant pròpiu de cunsiderare una sièntzia.
S'ingegneria matessi incluit una gama de giassos prus ispetzializados de s'ingegneria, cadaunu cun un'ènfasi prus ispetzìfica in àreas particulares de sa matemàtica aplicada, de sa sièntzia e de tipos de aplicatzione.
"At rispostu: ""Tziu, a ite servet una criatura?""."
Custa ispiegatzione noa est impreada pro fàghere previsiones falsificàbiles chi si podent verificare cun esperimentos o osservatziones.
Custu si faghet in parte pro su mèdiu de s'osservatzione de sos fenòmenos naturales, ma finas pro su mèdiu de s'isperimentatzione chi proat a simulare eventos naturales in cunditziones controlladas comente si cunfavet a sa disciplina (in sas sièntzias osservativas, che a s'astronomia o a sa geologia, un'osservatzione prevista diat podet leare su postu de un’esperimentu controlladu).
Si s'ipòtesi at superadu sa verìfica, podet devènnere teoria sientìfica, unu modellu o unu cuadro resonadu logicamente autoconsistente, pro descrìere su cumportamentu de tzertos fenòmenos naturales.
In custu sensu, sas teorias sunt formuladas sighende sa majoria de sos matessi printzìpios sientìficos comente ipòtesis.
Custu si podet otènnere pro su mèdiu de unu progetu isperimentale atentu, de trasparèntzia e pro su mèdiu de unu protzessu de revisione intre collegas siat de sos resurtados isperimentales siat de sas concrusiones.
S'istatìstica, una branca de sa matemàtica, est impreada pro riassùmere e analizare datos, chi cunsentint a sos sientziados de valutare s'affidabilidade e sa variabilidade de sos resurtados isperimentales issoro.
Podet èssere cuntrastadu cun s'antirealismu, s'idea chi su sutzessu de sa sièntzia non dipendet dae su fatu chi siat contipigiosa pro su chi pertocat entidades no osservàbiles che a sos eletrones.
Bi sunt iscola de pessu diferentes in sa filosofia de sa sièntzia.
Custu est netzessàriu ca su nùmeru de previsiones chi custas teorias faghent est infinidu, chi cheret nàrrere chi non podent èssere connotas dae una cantidade finida de proas impreende sa lògica dedutiva ebbia.
Su ratzionalismu crìticu est unu modu cuntrastante de su sèculu 20 de si cunfrontare cun sa sièntzia, definidu pro sa prima borta dae su filòsofu austro-britànnicu Karl Popper.
Popper at propostu de sostituire sa verificabilidade cun sa falsificabilidade comente puntu de riferimentu de sas teorias sientìficas e de sostituire s'indutzione cun sa falsificatzione comente mètodu empìricu.
Un'àteru modu de si cunfrontare de s'istrumentalismu, evidèntziat s'utilidade de sas teorias comente istrumentos pro ispiegare e previdere sos fenòmenos.
A curtzu a s'istrumentalismu b'est s'empirismu costrutivu, chi narat chi su critèriu printzipale pro su sutzessu de una teoria sientìfica est si est beru su chi narat de sas entidades osservàbiles.
Cada paradigma tenet sas dimandas, sos obietivos e sas interpretatziones distintas suas.
Est a nàrrere, s’issèberu de unu paradigma nou est fundadu in sas osservatziones, finas si custas osservatziones sunt fatas contra a sos printzìpios de su paradigma betzu.
Sa chistione prus importante est chi diat dèvere èssere fata una diferèntzia intre ispiegatziones naturales e subrannaturales e chi sa sièntzia diat dèvere èssere limitada metodologicamente a sas ispiegatziones naturales.
Est a nàrrere, peruna teoria est mai cunsiderada tzerta in sensu astrintu ca sa sièntzia atzetat su cuntzetu de fallibilidade.
Sas connoschèntzias sientìficas noas non causant belle mai cambiamentos mannos in su chi cumprendimus.
Sa connoschèntzia in sa sièntzia si balàngiat dae una sìntesi graduale de informatziones chi arribant dae esperimentos diferentes fatos dae vàrios chircadores in brancas diferentes de sa sièntzia; est prus assimigiante a una arrepeddada chi a unu brincu.
"Su filòsofu Barry Stroud agiunghet chi, mancari chi sa mègius definitzione de ""connoschèntzia"" siat cuntestada, èssere iscèticos e pigare in cunsideru sa possibilidade chi unu isbàlliet est cumpatìbile cun s'èssere giustu".
Custu est mescamente beru in sos giassos prus macroscòpicos de sa sièntzia (pro esèmpiu psicologia e cosmologia fìsica).
Dae cussu momentu su nùmeru totale de periòdicos ativos est aumentadu a manera regulare.
Mancari chi sas rivistas siant in 39 limbas, su 91 pro chentu de sos artìculos inditzizados est publicadu in inglesu.
Rivistas sientìficas comente ”New Scientist”, “Science & Vie” e “Scientific American” soddisfant sos bisòngios de unu pùblicu de letores meda prus mannu e fornint unu riassuntu non tècnicu de àreas de chirca populares, incluende iscobertas e progressos importantes in unos cantos giassos de chirca.
Unos cantos tipos de publitzidade cummertziale, chi vàriant dae sa promotzione a s’imbròlliu, podent intrare in custas categorias.
Medas sientziados si dèdicant a carrieras in setores diferentes de s'economia comente sa carriera acadèmica, s'indùstria, su guvernu e sas organizatziones sena profitu.
"Pro esèmpiu, Christine Ladd (1847--1930) est resèssida a intrare a unu dotoradu de chirca comente ""C. Ladd""; Christine ""Kitty"" Ladd at cumpletadu sos recuisidos in su 1882, ma at picadu su diploma petzi in su 1926, a pustis de una carriera chi at pertocadu s'algebra de sa lògica (cunfronta sa tabella), sa visione de sos colores e sa psicologia."
A sa fine de su sèculu 20, su reclutamentu ativu de sas fèminas e s'eliminatzione de sa discriminatzione sessuale istitutzionale ant aumentadu de meda su nùmeru de sientziadas, ma sas disparidades mannas de gènere abarrant in tzertos giassos; a su cumintzu de su sèculu 21, prus de sa metade de sos biòlogos noos fiant fèminas, mentres s'80% de sos dotorados de chirca in fìsica sunt atribuidos a òmines.
S'adesione podet èssere aberta a totus, podet rechèdere chi si tèngiant credentziales sientìficas o podet èssere un'onore cunferidu pro eletzione.
Sa polìtica de sa sièntzia duncas s'òcupat de totus sas chistiones chi pertocant sas sièntzias naturales.
Esèmpios istòricos de vàllia incluint sa Muràllia Manna tzinesa, cumpletada in duos millènnios gràtzias a s'agiudu istatale de unas cantas dinastias, e su Canale Mannu de su riu Yangtze, un'òpera manna a beru de ingegneria idràulica comintzada dae Sunshu Ao(孫叔敖 su de 7 séc.
Custos protzessos, chi sunt gestidos dae su guvernu, dae sotziedades o dae fundatziones, dedicant risorsas iscarsas.
Sa pertzentuale de finantziamentu de su guvernu in tzertos setores est prus arta e dòminat sa chirca in sas sièntzias sotziales e umanìsticas.
Fatores medas podent influire comente alas de sa polititzizatzione de sa sièntzia comente s'anti-intellettualismu populista, sas menetzas pertzepidas a sos credos religiosos, su sugetivismu post-modernu e sa timoria pro sos interessos cummertziales.
Un'esperimentu est una protzedura istituida pro sustènnere o confutare un'ipòtesi.
Sos esperimentos podent aumentare sos resurtados in sas pròas e agiuare un'istudiante a devènnere prus impinnadu e interessadu a su materiale chi est imparende, mescamente cando s’impreant in su tempus.
Sos esperimentos de sòlitu incluint controllos, chi sunt progetados pro minimare sos efetos de sas variàbiles diversas dae sa variàbile sìngula indipendente.
Sos chircadores impreant finas s'isperimentatzione pro testare teorias esistentes o ipòtesis noas pro las sustènnere o las confutare.
Si un’esperimentu est fatu cun atentzione, de sòlitu sos resurtados o sustenent o cònfutant s’ipòtesi.
In meighina e sièntzias sotziales, sa prevalèntzia de sa chirca isperimentale vàriat meda intre sas disciplinas.
Un'istùdiu sìngulu de sòlitu non previdit replicas de s'esperimentu, ma istùdios separados podent èssere unidos pro mèdiu de una revisione sistemàtica e de una meta-anàlisi.
In custu modu, a sa fine podimus arribare a sa veridade chi allegrat su coro e arribare a bellu a bellu e cun atentzione a su resurtadu cando sa seguresa essit a campu; mentres pro su mèdiu de sa crìtica e de s'atentzione podimus ischire sa veridade chi nche bogat su disaccordu e elìminat sas dudas.
"In custu protzessu de riflessione crìtica, s'òmine matessi non diat dèvere ismentigare chi tendet a opiniones sugetivas - pro mèdiu de ""pregiudìtzios"" e ""benevolèntzia"" - e duncas devet èssere crìticu pro su chi pertocat su modu suo de fabbricare ipòtesis".
Bacon cheriat unu mètodu fundadu subra de osservatziones ripetìbiles o esperimentos.
Pro esèmpio, Galileu Galilei (1564--1642) at mesuradu cun perìtzia su tempus e at fatu esperimentos pro fàghere misuratziones e concrusiones pretzisas pro su chi pertocat sa velotzidade de unu corpu chi còrriat.
In calicunas disciplinas (pro esèmpiu, psicologia o sièntzias polìticas), unu "esperimentu beru" est unu mètodu de chirca sotziale in ue esistint duos tipos de variàbiles.
Un'esèmpiu bonu diat podet èssere un'isperimentatzione farmacològica.
A s'ispissu si podet fàghere sa mèdia de sos resurtados de sos campiones replicados, o si unu de sos replicados est craramente incoerente cun sos resurtados de àteros campiones, podet èssere iscartadu ca est su resurtadu de un'errore isperimentale (unas cantas fases de sa protzedura de su test podent èssere istadas omissas pro isbàlliu pro cussu campione).
Unu controllu negativu est connotu pro dare unu resurtadu negativu.
"A s'ispissu su valore de su controllu negativu est tratadu comente unu valore de ""cuntestu"" de nche bogare dae sos resurtados de su campione de su test."
Sos istudiantes diant podet retzire unu campione lìcuidu prenu de una cantidade non nota (pro s’istudiante) de proteinas.
Sos istudiantes diant pòdere realizare campiones diferentes de controllu positivu prenos de unas cantas diluitziones de s’istandard protèicu.
S'anàlisi est un'anàlisi colorimètrica in ue unu ispettrofotòmetru podet mesurare sa cantidade de proteinas ​i​n sos campiones rilevende un'elementu coloradu formadu dae s'interatzione de molèculas protèicas e molèculas de unu colorante agiuntu.
In custu casu, s'esperimentu comintzat ammaniende duos o prus grupos campione probabilisticamente ecuivalentes, chi cheret nàrrere chi sas misuratziones de sos elementos diant dèvere èssere sìmiles intre sos grupos e chi sos grupos diant dèvere rispòndere a sa matessi manera si retzint su matessi tratamentu.
Cando sunt istados formados sos grupos ecuivalentes, s'isperimentadore chircat de los tratare a sa matessi manera petzi chi pro cussa ùnica variàbile chi cheret isulare.
Custu garantit chi cale si siat efetu in su voluntàriu siat causadu dae su tratamentu matessi e non siat una risposta a sa cussèntzia chi est retzende su tratamentu.
Custas ipòtesis sugerint resones pro ispiegare unu fenòmenu o antitzipare sos resurtados de un'atzione.
S'ipòtesi nulla est chi non bi siat ispiegatzione o pòdere predittivu de su fenòmenu pro mèdiu de s'arresonu chi benit istudiadu.
Pro su chi est possìbile, proant a collire datos pro su sistema, a manera de pòdere determinare su contributu de totu sas variàbiles e in ue sos efetos de sa variatzione in calicunas variàbiles abarrant pagu prus a mancu costantes gasi si podet distìnghere sos efetos de àteras variàbiles.
A su sòlitu, mancari gasi, b'est carchi currelatzione intre custas variàbiles, chi reduit s'affidabilidade de sos esperimentos naturales in raportu a su chi si diat pòdere concruire si fiat istadu fatu un'esperimentu controlladu.
"Pro esèmpiu, in astronomia est craru chi est impossìbile, cando si testat s'ipòtesi ""Sos isteddos sunt nues de idrògenu collassadas"", cumintzare cun una nue bete manna de idrògenu, e a pustis fàghere s'esperimentu de isetare carchi milliardu de annos pro chi si formet un'isteddu".
Pro custu, si cunsìderat chi sos esperimentos in su giassu a bortas tenent una valididade esterna prus arta de sos esperimentos in laboratòriu.
In custas situatziones, sos istùdios osservatzionales tenent valore ca a s'ispissu sugerint ipòtesis chi podent èssere verificadas cun esperimentos randomizados o collende datos noos.
In prus, sos istùdios osservatzionales (pro esèmpiu, in sos sistemas biològicos o sotziales) a s'ispissu incluint variàbiles difìtziles de carculare o controllare.
Sena unu modellu istatìsticu chi rifletat una randomizatzione ogetiva, s'anàlisi istatìstica si fundat subra de unu modellu sugetivu.
Pro esèmpiu, sos istùdios epidemiològicos subra de su tumore de su colon ant mustradu a manera uniforme correlatziones benèficas cun su consumu de bròculos, mentres sos esperimentos no agatant benefìtziu perunu.
Est craru chi pro cada istùdiu randomizadu, est prevista carchi variatzione dae sa mèdia, ma sa randomizatzione assegurat chi sos grupos isperimentales apant valores mèdios serentes, a càusa de su teorema de su lìmite tzentrale e de sa disugualidade de Markov.
Pro evitare cunditziones chi faghent devènnere un'esperimentu meda prus pagu ùtile, sos dotores chi faghent istùdios mèigos, naramus pro s'aprovatzione de sa “Food and Drug Administration” americana, mesurant e randomizant sas covariadas chi podent èssere identificadas.
In prus, est generalmente immorale (e a s'ispissu illegale) a fàghere esperimentos randomizados subra de sos efetos de tratamentos peregulosos o chi faghent dannu, comente sos efetos de s'ingestione de arsènicu in sa salude umana.
Unu laboratòriu de fìsica podet tènnere un'atzeleradore de partitzellas o una càmera bòida, mentres unu laboratòriu de metallurgia diat pòdere tènnere trastis pro sa fusione o sa rafinatzione de metallos o pro nde proare sa fortza.
Sientziados in àteros giassos ant a impreare galu àteros tipos de laboratòrios.
"A dispetu de sa notzione bàsica de su laboratòriu comente logu riservadu a espertos, su tèrmine""laboratòriu"" est impreadu semper prus pro logos de laboratòriu comente a “Living Labs”, “Fab Lab” o “Hackerspaces”, in ue sa gente s'atòviat pro traballare subra de problemas sotziales o realizare protòtipos, traballare a manera collaborativa o cumpartire risorsas".
Custu laboratòriu est istadu realizadu cando Pitàgora at fatu un’esperimentu subra de sos tonos de su sonu e subra de sa vibratzione de sas cordas.
Unu laboratòriu alchèmicu suterràneu de su sèculu 16 est istadu iscobertu pro casu in su 2002.
Sos arrìscos de laboratòriu podent incrùere velenos; agentes infetivos; materiales infiammàbiles, esplosivos o radiativos; machinàrios mòbiles; temperaduras estremas; laser, giassos magnèticos fortes o arta tensione.
S'”Occupational Safety and Health Administration” (OSHA) in sos Istados Unidos, reconnoschende sas caraterìsticas ùnicas de su logu de traballu de su laboratòriu, at ammaniadu un'istandard pro s'espositzione professionale a sustàntzias chìmicas perigulosas in sos laboratòrios.
Pro determinare bene su Pianu de Igiene Chìmica pro un'azienda o unu laboratòriu particulares, est netzessàriu chi si cumprendant sas caraterìsticas chi rechedet s'istandard, sa valutatzione de sa seguresa in vigore, sas pràticas de salude e ambiente e sa valutatzione de sos arriscos.
"In agiunta, sa revisione fata dae partes indipendentes est impreada finas pro fornire una "visione esterna" obietiva chi fornint unu puntu de vista nou subra de àreas e problemas chi podent èssere dados pro iscontados o trascurados pro abitùdine".
Sa formatzione est fundamentale pro su funtzionamentu seguru e regulare de s’istrutura de su laboratòriu.
Pro esèmpiu, unu grupu de chirca tenet unu programma in ue faghent chircas subra de s’argumentu chi lis interessat pro una die sa chida, ma pro su restu traballant subra de unu progetu assignadu de grupu.
Unu “Locator” est unu dipendente de unu Laboratòriu chi tenet su còmpitu de ischire in ue s'agatat, in onni momentu, cada dipendente de su laboratòriu, gràtzias a unu singiale unìvocu chi partit dae su badge de cada elementu de su personale.
Pro su mèdiu de istùdios etnogràficos, una de sas iscobertas est chi, intre su personale, cada setore (chircadores, amministradores...) tenet unu gradu de cumpetèntzias diferentes, chi càmbiat dae unu laboratòriu a s’àteru.
Si s’osservant sas interatziones intre sos elementos de su personale, si podent determinare sa positzione issoro in s’organizatzione.
Duncas una conseguèntzia de custa gerarchia sotziale est chi su Locator divulgat vàrios grados de informatziones, relativas a sos elementos de su personale e a sos diritos issoro.
Sa gerarchia sotziale est finas cullegada a sos modos de si cunfrontare cun sas tecnologias.
Pro esèmpiu, unu responsàbile de sa reception diat cunsiderare su badge ùtile, ca lu diat agiudare a localizare sos elementos de su personale intro de sa die.
Sos elementos de su personale s'agatant male cando mudant sos modellos de diritu, òbbrigu, rispetu, gerarchia informale e formale e àteru galu.
“In unu sentidu meda generale, sa natura est su mundu o su universu naturale, físicu e materiale”.
Puru si sos esseres umanos sunt parte de sa natura, s’atividade umana benit de norma cuntzepida comente una categoria diversa dae sos fenòmenos naturales.
Su cuntzetu generale de natura, su universu físicu, est istadu allargadu dae su printzípiu de base; est cumintzadu dae sos filòsofos prima de Socrate chi usaiant sa peràula base φύσις (puru si in cussos tempos custa peràula fit pius dinàmica, massimamente pro Eràclitu) e l‘ant usada sempre de pius a poi.
Totavia, bi est istadu un’àteru modu de pessare a sa natura, pius ligada a sos filòsofos prima de Socrate, in particulare a poi de Charles Darwin.
“Si usat de sólitu pro faeddare de “ambiente naturale” o natura areste - animales, rocas, forestas e totu cussas cosas chi non sunt istadas profundamente tocadas de s’ómine o chi resistint puru si bi est unu interventu umanu.
Sa caraterística printzipale est chi tenet duas regiones polares, duas zonas bastante temperadas e una zona tropicale e sub-tropicale manna in su ecuadore.
Su restu est fatu de continente e isolas chin sa mazore parte de sa zente chi abbitat in sa emisferu nord.
Sa parte interna est acora meda ativa e sa crosta est russa e plàstica; invetze sa parte tzentrale est fata de ferru chi creat campos magnéticos.
Sas unidades de rocca si depositant prima supra sa superfìtze o che intrant in sa chi bit fit za.
Sos gas bessidos da sa suttaterra e s’atividade vulcànica ant creadu s’atomosfera de su comintzu.
Si sunt formados sos continentes, chi poi si sunt segados in cantos ca sa superfìtze de sa Terra si fit formenne chi su passare de chentenajas de milliones de annos, e poi si sunt atacados e ant formadu unu continente enorme.
In sa era neoproterozoica, sas temperaduras geladas coperiant sa mazore parte de sa Terra chin ghiacciajos e istratos de ghiàciu.
Sa última moridura de massa est sutzessa 66 milliones de annos faghet, candu una collisione de unu meteorite probbabbilmente at provocau una moridura de sos dinosàuros chi non bolaiant e àteros retiles, ma aiat risparmiadu animales minores.
Sa bénnida de sos esseres umanos, e s’irvilupu de sa agricortura e sa tzivilizassione ant fatu e modu chi sos ómines ant influentzadu sa Terra pius velotzemente chi in àteras formas de vida chi za bi fint, e influentzenne siat sa natura siat sa calidade de àteros organísimos e su clima globale.
Su pizu fine de gas chi inghíriat sa Terra est muntesu dae sa gravidade.
Su pizu de ozonu est importante ca azuat a diminuire sas radiassiones UV chi lompent finas a sa superfìtze de sa Terra.
Su tempus atomosféricu de sa Terra si creat in sas partes bassas de sa su chelu e est unu sistema de chi azuat a torrare a distribbuire su calore.
In pius, si sas currentes de sos ocèanos e su ària non torraiant a distribbuire sa energia de su calore, sos trópicos fint istados meda pius caentes e sas regione polares meda pius fritos.
Sa vegetassione si irvilupat a segunda de comente càmbiant sas istagiones e su tempus, e sos cambiamentos lestros chi durant solu carchi die podent tènnere unu efetu meda feu siat supra de sa vegetassione siat supra sos animales ca sa piantas lis servint pro manigare.
Segundu sos datos istóricos, sa Terra at àpidu cambiamentos climaticos meda fortes, comente sas eras graciales.
Bi sunt unas de custas regiones chi tenent unu clima tropicale in su ecuadore e àteras chin su clima polare in su cabu a nord e su cabu a su.
Custa espositzione si alternat ca sa Terra zirant in sa sua órbita.
S’abba coperit su 71% de sa superfìtze de sa Terra.
Sas partes pius minores de ocèanos si cramant mares, golfos, bajas, etzètera.
Non si ischit si a sos lagos chi si bident supra de Titanu lis lompet abba, però sa superfìtze de custu pianeta est sinnada dae medas letos de rios.
Sos tipos diversos de inserros de abba sunt classificados de medas maneras, pro esémpiu poju, e inclùent puru cussos pojos de sos giardinos fato pro bellesa, sos pojos pro allevare pisches dae bendere o pojos solares pro bi muntènnere energia termale.
Sos rios minores podet puru tènnere numenes diversos comente trainu, rizolu, rivu e istróllida; non b’est una regula generale chi narat comente depet essere unu riu.
S’istrutura e sa cumpositzione est determinada dae medas fatores ambientales ligados s’unu chi s’àteru.
Pro su conzetu de ecosistema est importante chi sos organísimos viventes si ligant e comunicant chi totu sos àteros elementos de su ambiente issoro pius acurtzu.
Si narat chi sa vida etotu est sa caraterística pius sémplitze de su istadu de sos organísimos.
Totavia, non totu sa definissiones de sa vida istabbilint chi totu custas propriedades depent essere essentziales.
Da unu puntu de vista meda largu chi cunsiderat sa geologia e sa física de sos logos, sa biosfera est su sistema ecologicu globale chi unit totu sos esseres viventes e sas relatziones issoro, cumpresa sa interassione tra sos elementos de sa litosfera (rocas), idrosfera (abba) e si atmosfera (ària).
A como, pius de 2 milliones de zenias de prantas e animales sunt istadas identificadas e si pessat chi sa cifra zusta siat tra unos milliones finas a arrivare a 50 milliones.
Sas zenias chi non sunt istadas capatzes de si addatare a sos cambiamentos ambientales e a sa cumpositzione de àteras formas de vita, si che sunt mortas.
Candu prantas de base ant irvilupadu su processu de fotosintesi sa energia de su sole podiat essere collida pro creare cunditziones chi ant permissu a formas de vida pius cumplessas de naschire.
Sos microrganísimos tenet solu una céllula chi normalmente est microscópica e pius minore de cussu chi su ogru de s’ómine podet bídere.
Si recreant cuittende e in cantidades meda mannas.
Da incue in poi, est istau craru chi su conzetu de Plantae si usaiat pro medas àteras cosas chi non fint ligadas, e duncas sos fungos e medas grupos de algas los ant postos in un’àteru regnu.
Tra sos medas modos de classificare sas prantas bi sunt sa regione de sa flora chi, a segunda de su tipu de istúdiu, podet inclùere sos fóssiles, chi sunt bículos de piantas de eras passadas.
“Unos tipos de “flora nativa” sunt istados introduidos medas séculos faghet dae sa zente chi viazaiat dae una regione a s’ètera o dae unu continente a s’àteru e sunt diventados parte de su ambiente e de sa flora de cussu logu.”
Sos animales de una categoria tenent diversas caraterísticas chi in generale los dividint da àteras formas de vida.
Sunt diversos puru dae sas prantas, algas e fungos ca mancant sos muros tzellulares.
Normalmente, bi est una parte interna pro sa dizestione.
Unu istúdiu de su 2020 pubblicadu in Nature at dimustradu chi sa massa antropogenica (su chi est istadu fatu dae sos ómines) est pius pesante de totu sa biomassa de sa terra e sa plàstica a sa sola superat sa massa de sos terrinos e de sos animales marinos postos paris.
Puru si b’est istadu unu mezoramentu, su destinu de sa tzivilizassione est però ligadu a sos cambiamentos climaticos.
Sos esseres umanos ant contribbuidu a sa moria de medas prantas e animales, e in sos annos chi anat a bènnere si pesant chi pius o mancu unu millione de zenias si che ant a mòrrere.
In custu modu si dat unu valore irballadu a sas risorsas naturales e, de cusseguéntzia, non si investit in custos benes.
Sos guvernos non ant impedidu custas esternalidades.
Atividades comente sa caza e sa pisca las faghet normalmente pesonas diversas pro campare o pro gustu.
Sa natura est istada tzelebrada e pintada chin medas operas de arte, fotografias, poesia e literadura ammustranne comente meda zente ponet paris de manera forte sa natura e sa bellesa.
Sa natura e su arestùmine los ant istudiados in medas campos de sa istória umana.
Puru si sas bellesas naturales sunt istadas cantadas in sos salmos e in su libbru de Giobbe, su contu de su arestùmine in s’arte est diventadu pius importante in su 1800, massimamente in su períudu de su Romanticismu.
“Pro custa resone sa física est cunsiderada sa isciéntzia pius importante - e difatis su numene de custa disciplina cheret nàrrere “istúdio de sa natura”.
Si pensat chi sos cumponentes visìbiles de su universu sunt solu su 4.9 pro centu de sa massa totale.
Su cumportamentu de sa matéria e de sa energia de totu si universu chi podimus bídere sighit una lezes física bene definidas.
Non bi est unu limite pretzisu tra sa atmosfera terrestre e su ispàtziu ca s’atmosfera si che arriduit a manu a manu chi aumenta sa altària.
Bi sunt puru unu pagu de gas, plasma, prúere e metèoras minores.
Puru si sa Terra est su únicu pianeta de su sistema solare chi tent vida, bi sunt proas chi dimustrant chi in tempos meda luntanos supra de Marte bi fint pojos de abba in superfìtze.
Si sa vida est mai esistida supra de Marte, est probbàbbile chi fit suttaterra ca bi si agatat ancora abba.
S'osservatzione est s'achisitzione ativa de informatziones dae una fonte primària.
S'impreu de sa misuratzione s’est isvilupadu pro cunsentire sa registratzione e su cunfrontu di osservatziones fatas in tempos e logos diferentes, dae persones diferentes.
In sa misuratzione si contat su nùmeru de unidades istandard chi est uguale a s'osservatzione.
Sunt istados isvilupados istrumentos sientìficos pro agiudare sas capatzidades de osservatzione umanas, comente pesas, rellògios, telescòpios, microscòpios, termòmetros foto-càmeras e registradores, e traduent finas eventos de forma pertzetìbile chi non si podent osservare cun sos sensos, comente a tinturas indicativas, volt-metros, ispettromètros, termo-càmeras, oscilloscòpios, interferòmetros, contadores geiger e radio-ritzevitores.
Pro esèmpiu, a su sòlitu, no est possìbile a controllare sa pressione de s'àera in su pneumàticu de una vetura sena nche lassare essire parte de s’àera, e duncas mudende sa pressione.
Pro esèmpiu in su paradossu de sos gemellos, unu gemellu faghet unu biàgiu a curtzu a sa velotzidade de sa lughe e torrat prus giòvanu de su gemellu chi est abarradu in domo.
"Mecànica quantìstica: in sa mecànica quantìstica, chi s'òcupat de su cumportamentu de ogetos minores a beru, no est possìbile a osservare unu sistema sena mudare su sistema e s'"osservadore"" devet èssere cunsideradu parte de su sistema osservadu."
Sa pertzetzione umana si realizat pro su mèdiu de unu protzessu de astratzione cumplessu e incònsciu, in ue unos cantos detàllios de sos datos sensoriales chi arribant, sunt notados e ammentados e su restu ismentigados.
"Prus a tardu, cando s'ammentant sos eventos, sas lacunas de memòria podent finas èssere prenadas dae datos ""plausibìles"" chi sa mente produet pro s'adatare a su modellu; custu si narat memòria ricostrutiva".
In psicologia, custu est cramadu bias de cunfirma.
Pro esèmpiu, suponimus chi un'osservadore biat unu babbu o una mama addobbende su fìgiu; tando podet osservare chi un'atzione che a cussa est bona o mala.
Sa ricerca est “unu triballu criativu e sistemàticu fatu pro aumentare sa connoschéntzia”.
Pro proare chi unu istrumentu, una protzedura o unu esperimentu sunt bonos, sa ricerca podet tènnere bisonzu de torrare a fàghere partes de progetos za fatos o creare unu progetu nou.
Custu materiale usat fontes primàrias.
Su triballu de isperimentare cheret nàrrere chi si depet osservare de modu diretu o indiretu sas cosas chi cherimus chircare, pro esémpiu, in unu labboratóriu o in unu campu si depet sighire unu métodu, controllare sos resultados e lòmpere a conclusione chin esperimentos o grupos de esperimentos pro dare una noa interpretassione de su chi si ischiat prima.
Su livellu de originalidade de una ricerca est unu de sos critérios pius importantes pro detzídere si pubblicare unu articulu in una rivista scientífica e segundu unu processu de valutassione fatu tra zente de su matessi campu de ricerca.
Custa ricerca dada informassiones scientíficas e teorias pro ispiegare sa natura e comente est fatu su mundu.
Sa ricerca scientíficas si dividit in tipos diversos a segunda de sas disciplinas de applicassione.
Sos istudiosos in sas disciplinas umanistas non faghent ricerca pro agatare una risposta chi depet essere zusta pro una domanda, ma istúdiant sos particulares e sas cosas chi sunt ligadas a cussa domanda.
Sos istóricos usant fontes primàrias e àteras proas pro analizare de manera sistemàtica unu tema e poi iscriere relatos de su passadu.
Sa ricerca depet essere giustificada dae sa importàntzia chi podet tènnere chi su chi si connoschet za de cussu tema.
In generale, si presentat una ipótesi pro fàghere una preditzione chi poi si depet proare analizenne sos resultados de unu esperimentu.
Custu modu de ispiegare sa ricerca si depet a su fatu chi sos istudiosos ischint chi un’àtera ipótesi podet esístere e essere coerente chi cussu chi ant osservadu.
Sicomente pius passat su tempus e pius una osserbassione podet essere pretzisa, una ipótesi podet finire pro no essere pius accurada.
“Sa ricerca artística est istada definida dae s’Iscola de ballu e tzircu (Dans och Cirkushögskolan, DOCH) de Istocolma de custa manera: “Sa ricerca artística cheret istudiare e proare sas cosas pro connòschere menzus na nostra disciplina.”
Sa ricerca artística chircat de aumentare sa connoschéntzia e cumprènnere menzus totu sa artes.
“Segundu su artista Hakan Topa, sa ricerca artística, “fortzis pius de cale si siat disciplina, usat su intuitu comente métodu pro agatare una enorme cantidade de modos de produssione inaisettados”.
Una ricerca de suportu podet essere pro esémpiu, una ricerca de geografia o de protzedura.
Candu si cummentat de sos istúdios fatos prima, si cheret dimustrare chi bi est carchi cosa chi mancat o chi no andat bene e pro custu motivu si cheret fàghere àtera ricerca.
Sa domanda de una ricerca podet essere parallela a sa ipótesi.
Sos istudiosos poi analizant e interpretant sos datos usenne diversos mètodos istatísticos, fatende cussa chi si cramat chirca empírica.
“Totavia, unos istudiosos proponet de fàghere su cuntràriu: comintzare chi su chi si est agatadu e discutire pro arrivare poi a agatare su problema de ricerca chi nd’est bessidu dae su cummentu de sos resultados e dae sos istúdios fatos prima.
Sa ricerca de calidade est usada ispissu comente métodu pro ispiegare sas ipótesis chi si faghent chi sa ricerca de cantidade.
Sa ricerca de cantidade si ligat a su positivismu filosóficu e teóricu.
Una ricerca de cantidade si faghet pro averiguare sas ipótesis derivadas dae sa teoria o pro fàghere una istima de sa mannesa de su fenómenu chi si istúdiat.
Pro dare una ispiegatzione generale de unu fenómenu, su istudiosu podet usare unu grupu de zente ligada a cussa ricerca.
Sos datos de suportu sunt datos chi esistint za, comente cussos de unu tzensu, chi si podent usare pro ricercas diversas.
Custu métodu podet dare unu azudu chi unu métodu non dada.
Sa ricerca chena esperimentos non est una alternativa a sa ricerca empírica ca non si podent usare paris pro dare fortza a su métodu chi si usat.
Sa zestione de sa ética de sa ricerca non est sa matessi in totu sos paeses e non bi sunt modos universales pro comente la fàghere.
Chi si uset unu métodu o un’àteru, sa applicassione de una teoria ética pro istudiare temas difítziles si cramat ética aplicada e sa ética de sa ricerca podet essere bista comente una forma de ética aplicada ca sa teoria est aplicada a sa pratica.
Sa ética de sa chirca est pius irvilupada in su campu de sa meighina, chi tenet unu códitze meda importante cramadu Dichiarassione de Helsinki de su 1964.
Sa “meta-ricerca” istúdiat sos pregiudíssios, sos problemas de métodu e àteros isbàglios de sa ricerca.
Sos istudiosos chi triballant in partes o chin limbas pius perifèricas de su mundu arriscant de essere esclusos dae sa ricerca e de no resessire a pubblicare.
In sos istúdios che política cumparativa, sos paeses otzidentales sunt meda pius discussos de àteras partes de su mundu, e si cuncentrant supra de sa Europa otzidentales, su Canada, s’Australia e sa Noa Zelanda.
Sos istúdios chi tenent unu iscopu limitadu podent finire chena dare rispostas generales chin resultados chi podent essere aplicados solu a una populatzione o una regione.
Normalmente, unu processu de revisione tra istudiosos de sa matessi matéria comintzat chi sos chi triballant in sa rivista scientífica chi dimannant a unos istudiosos de fàghere de forma anónima una valutassione chena prezudíssios de su triballu de unu collega; custu triballu est fatu a gratis.
Pro esémpiu, in tzertas comunidades si pessat chi sas informassiones issoro depant essere cundivisas solu chi sos chi tenent una relassione chi cussa comunidade.
Su sistema càmbiat meda a segunda de sa disciplina e chin su tempus, puru si sutzedit pagu a pagu.
Custas formas de ricerca si agatant in sas bases de datos creadas aposta pro sas tesis.
Custos tipos de pubblicassiones chi sunt atzetados comente contribbutos pro sa connoschéntzia o sa ricerca sunt meda diversos dae campu a campu, dae sos formatos eletrónicos a cussos de istampa.
Sos modellos de mercadu sunt diversos in sos ambientes eletrónicos.
Istudiosos importantes (comente cussos a cabu de unu grupu de ricerca) passant meda tempus fatenne domandas pro otènnere dinari pro sa ricerca.
Su mètodu sientìficu est unu mètodu empìricu pro achirire connoschèntzias e at caraterizadu s'isvilupu de sa sièntzia a su nessi dae su sèculu 17° (cun praticantes de gabbale in sos sèculos prima).
Custos sunt printzìpios de su mètodu sientìficu, distintos dae sèries definitivas de fases chi si podent aplicare a totus sas impresas sientìficas.
Un'ipòtesi est una supposissione chi si fundat in sa connoschèntzia otènnida in s'ìnteri chirchende rispostas a sa dimanda.
Mancari gasi, bi sunt dificultades in una decraratzione de mètodu istereotipada.
"Su tèrmine ""mètodu sientìficu"" est essidu a campu in su sèculu 19, cando fiat pighende logu un’isvilupu istitutzionale de importu de sa sièntzia e naschiant terminologias chi distinghiant a manera crara intre sièntzia e non sièntzia, comente ""sientziadu"" e ""pseudo-sièntzia""."
Gauch 2003 e Tow 2010 non sunt de acordu cun su chi narat Feyerabend; sos chi risolvent sos problemas e sos chircadores devent èssere abbistos cun sas risorsas cando sunt faghende sa chirca issoro.
Sos filòsofos Robert Nola e Howard Sankey, in su libru issoro de su 2007 “Theories of Scientific Method”, ant declaradu chi sos dibàtidos subra de su mètodu sientìficu andant a in antis e ant naradu chi Feyerabend, a dispetu de su tìtulu “Against Method”, at atzetadu unas cantas règulas de mètodu e at chircadu de giustificare cussas règulas cun una meta metodologia.
S'elementu onnipresente in su mètodu sientìficu est s'empirismu.
Su mètodu sientìficu cuntrastat cun sas afirmatziones chi narant chi sa rivelatzione, sos dogma polìticos o religiosos, sos apellos a sa traditzione, sos credos comunes, su sensu comune o sas teorias difusas a dies de oe rapresentant s'ùnicu mèdiu possìbile pro dimustrare sa veridade.
A partire dae su sèculu 16, sos esperimentos fiant racumandados dae Francis Bacon e realizados dae Giambattista della Porta, Johannes Kepler e Galileu Galilei.
Comente in àteros setores de chirca, sa sièntzia (pro su mèdiu de su mètodu sientìficu) si podet fundare subra de connoschèntzias pretzedentes e podet isvilupare, in su tempus, una cumprensione prus pretzisa de sos argumentos de istùdiu.
"Custu modellu podet èssere cunsideradu su fundamendu de sa rivolutzione sientìfica.: """
Un'ipòtesi diat pòdere èssere chi una meighina noas at a curare sa maladia in unas cantas persones in cussa populatzione, comente in un'isperimentatzione clìnica de sa meighina.
Custas previsiones sunt isetos pro sos resurtados de sos test.
Sa diferèntzia intre su chi s'isetat e su chi resurtat inditat cale est s'ipòtesi chi ispiegat mègius sos datos chi resurtant dae s'esperimentu.
Cunforme a sa cumplessidade de s'esperimentu, diat pòdere bisongiare un'iteratzione de su protzessu pro collire proas bastantes pro rispòndere a sa dimanda cun seguresa, o pro fabbricare àteras rispostas a àteras dimandas ispetzìficas meda, pro rispòndere a una dimanda sìngula prus larga.
"Sos modellos de difratzione de sos ràgios X de su DNA de Florence Bell in sa tesi de dotoradu sua (1939) fiant assimigiantes a " photo 51 "" (mancari chi no esserent ateretantu bonos), ma custa chirca fiat blocada dae su sos eventos de sa segunda gherra mundiale."
"In làmpadas 1952 - Watson fiat resèssidu a otènnere immàgines a ràgios X de TMV chi mustraiant un'ischema de difratzione coerente cun sa trasformatzione de un'èlica.: """
Custa previsione fiat unu costrutu matemàticu, indipendente de su totu dae su problema biològicu a manu.
"Su DNA no est un'èlica."""
Pro esèmpiu, su nùmeru de filos in s’ispina dorsale de s'èlica (Crick suspetaiat 2 filos, ma aiat avisadu a Watson de los esaminare a manera prus abbista), sa positzione de sas còpias de bases (a s'internu de s’ispina dorsale o a s'esternu de s’ispina dorsale), e gasi e totu.
"Ma Wilkins atzetat de lu fàghere petzi a pustis chi Franklin si nch'est andadu.: """
Issu e Crick ant duncas produidu su modellu issoro, impreende custas informatziones paris cun sas informatziones chi fiant giai nòdidas subra de sa cumpositzione de su DNA, in particulare sas règulas de Chargaff subra de s'accopiamentu de sas bases.:
Pro resurtados ispantosos de importu, àteros sientziados podent finas proare a replicare sos resurtados issos e totu, mescamente si cussos resurtados diant èssere de importu pro su traballu issoro.
Sa revisione intre collegas non tzertificat chi sos resurtados siant giustos ma petzi chi, a pàrrere de su revisore, sos esperimentos matessi fiant vàlidos (fundados in sa descritzione fornida dae s'isperimentadore).
Custos elementos metodològicos e s'organizatzione de sas protzeduras tendent a èssere prus caraterìsticos de sas sièntzias isperimentales chi non de sas sièntzias sotziales.
"Custos elementos sunt a s'ispissu insegnados is su sistema educativu comente ""su mètodu sientìficu""."
Pro esèmpiu, cando Einstein at isvilupadu sas Teorias de sa Relatividade Ispetziale e Generale, non aiat confutadu o iscartadu in peruna manera sos Principia de Newton.
S'arregolta sistemàtica e atenta de misuratziones o càrculos de cantidades rilevantes est a s'ispissu sa diferèntzia fundamentale intre sas pseudo-sièntzias, che a s'alchimia, e sa sièntzia, che a sa chìmica o a sa biologia.
Sos elementos indeterminados podent èssere carculados finas tenende contu de sos elementos indeterminados de sas sìngulas cantidades sutastantes impreadas.
"Sa definitzione operativa de una cosa si fundat a s'ispissu in su cunfrontu cun sos istandard: sa definitzione operativa de ""massa"" si fundat a sa fine in s'usu de un'artefatu, comente unu particulare chilu de platino-irìdiu chistidu in unu laboratòriu in Frantza."
Sas cantidades sientìficas sunt a s'ispissu caraterizadas dae sas unidades de mesura issoro chi podent èssere descritas a pustis in tèrmines de unidades fìsicas cunventzionales cando comùnicant su traballu.
Bi sunt chèrridos mìgias de annos de misuratziones, dae banda de astrònomos caldeos, indianos, persianos, grecos, àrabos e europeos, pro registrare de su totu su movimentu de su pianeta Terra.
Sa diferèntzia osservada pro sa pretzessione de Mercùriu intre sa teoria newtoniana e s'osservatzione est istada una de sas cosas chi est bènnida in mente a Albert Einstein comente una possìbile proa initziale de sa teoria sua de sa relatividade generale.
Sos sietnziados sunt lìberos de impreare cale si siat resursa tèngiant -- sa creatividade issoro, ideas chi benint dae àteros giassos, arresonos indutivos, inferèntzia bayesiana e gasi e totu -- pro immaginare ispiegatziones possìbiles pro unu fenòmenu in istùdiu.
Sos sientziados impreant a s’ispissu custos tèrmines pro si riferire a una teoria chi sighit sos fatos connotos ma est a onni modu relativamente fàtzile de gestire.
Est fundamentale chi a su momentu non siat connotu s'èsitu de sas proas de una previsione che a cussa.
Si sas previsiones non sunt atzessìbiles dae s'osservatzione o dae s'esperièntzia, s'ipòtesi non est galu verificàbile e duncas at a abarrare in cussa mesura non sientìfica de su totu.
Custu implicaiat chi su pattern de diffratzione de sos ràgios X de su DNA diat èssere istadu "a forma de x".
A bortas sos esperimentos sunt fatos a manera isballiada o non sunt progetados gasi bene in raportu a un'esperimentu fundamentale.
Custa tècnica impreat su cuntrastu intre prus campiones, o osservatziones, o populatziones, in cunditziones diferentes, pro bìdere ite mudat e ite abarrat comente est.
S'anàlisi fattoriale est una tècnica pro iscobèrrere su fatore importante in un’efetu.
Finas a pigare un'aèreu dae New York a Parigi est un'esperimentu chi testat sas ipòtesis aerodinàmicas impreadas pro costrùere s'aèreu.
Franklin at sepertadu deretu sos difetos chi pertocaiant su tantu de abba.
S'isvilupu mancadu de un'ipòtesi interessante podet batire unu sientziadu a torrare a definire s'argumentu chi est cunsiderende.
Àteros sientziados podent cumintzare sa chirca issoro e intrare in su protzessu in cale si siat momentu.
Est fundamentale chi, sos resurtados isperimentales e teòricos siant torrados a produire dae àteros chircadores de sa comunidade sientìfica.
Cando si faghent previsiones, megiore est un’ispiegatzione, prus a s’ispissu podet èssere ùtile, e prus probabilmente at a sighire a ispiegare una cantidade de proas mègius de sas alternativas suas.
Sos modellos sientìficos mudant cunforme a comente sunt istados verificados a livellu isperimentale, pro cantu tempus, e comente benint atzetados in sa comunidade sientìfica.
Si s’agatat un’evidèntzia che a custa, podet èssere proposta una teoria noa, o (prus a s’ispissu) s’iscoberit chi sas modìficas a sa teoria pretzedente bastant a ispiegare s’evidèntzia noa.
Pro esèmpiu, sas leges de Newton crariant, belle a sa perfetzione, mìgias de annos de osservatziones sientìficas de sos pianetas.
Sigomente sas teorias noas podent èssere prus cumpletas de sas chi las ant pretzèdias e duncas èssere a tretu de ispiegare mègius de sas pretzedentes, sas teorias sutzessivas diant pòdere èssere a tretu de soddisfare un'istandard prus artu ispieghende una cantidade prus manna de osservatziones de sas de sos predetzessores.
"A pustis formadu unu sistema de pàrreres cumpletu e serradu a livellu istruturale, chi cunsistet in particulares e relatziones medas, custu tenet una resistèntzia chi addurat a totu su chi lu contraighet""."
Sos sutzessores suos podent lùghere ma tendent a èssere transitòrios.
"Su mètodu de s'a priori - chi promovet su conformismu a manera prus lèbia ma promovet sas opiniones comente carchi cosa assimigiante a sos gustos, cumparende in chistiones e cunfrontos de prospetivas in tèrmines de ""su chi agradat a argumentare".""
Custa est una destinatzione gasi a largu, o a curtzu, cantu sa veridade matessi pro tene o pro mene o pro sa comunidade finida determinada.
Dae s’abdutzione, Peirce distinghet s'indutzione comente dedutzione, fundada subra de proas, sa proportzione de veridade in s'ipòtesi.
Prus a s’ispissu, finas una mente preparada bene indovinat male.
"Peirce, Charles S. (1902), dimanda Carnegie, bide MS L75.329330, dae Draft D de Memoir 27: "" Nde sighit chi, a iscobèrrere est petzi a atzellerare un'eventu chi si diat èssere produtu prestu o tardu, si no aviamus intervènnidu nois e totu pro fàghere s'iscoberta".
"Nde sighit chi, su cumportamentu de s’abdutzione, chi est prima de totu una chistione de eurètica e est sa prima chistione de eurètica, devet èssere regulada dae cunsidèrios econòmicos."""
S'ipòtesi, no essende segura, tenet bisòngiu de implicatziones pràticas chi batant a su nessi a proas mentales e, in sa sièntzia, si prestent a proas sientìficas.
"Einstein, Albert (1936, 1956) Si podet nàrrere ""su mistèriu eternu de su mundu est sa comprensibilidade sua."""
Custas premissas dae su naturalismu metodològicu costituint una base in ue fundare sa sièntzia.
Sas osservatziones suas subra de sa pràtica sientìfica sunt essentzialmente sotziològicas e non chistionant de comente sa sièntzia siat o potzat èssere praticada in àteros tempos e in àteras culturas.
"Aperit su capitòlu 1 cun una discussione subra de sos corpos de su Golgi e de su refudu initziale issoro comente un’artefatu de sa tècnica de coloratzione, e una discussione subra de Brahe e Keplero chi osservant s'arbèschida e bident un'arbèschida ""diferente"" mancari chi su fenòmenu fisiològicu siat su matessi."
In sustàntzia, narat chi pro cale si siat mètodu o norma particulare de sa sièntzia, si podet agatare unu fatu istòricu in ue sa violatzione sua at contribuidu a su progressu de sa sièntzia.
Sas crìticas postmodernas de sa sièntzia sunt istadas issas e totu ogetu de controvèrsias mannas.
Sos modellos, siat in sièntzia siat in matemàtica, devent èssere internamente coerentes e diant dèvere èssere finas falsificàbiles (capassos de confutatzione).
Pro esèmpiu, su cuntzetu tècnicu de tempus est essidu in sa sièntzia e s'atemporalidade fiat una prerogativa de un’argumentu matemàticu.
S'artìculu de Eugene Wigner, “The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences”, est un'artìculu meda connotu subra de custa chistione, iscritu dae unu fìsicu chi at bintu su prèmiu Nobel.
In “Proofs and Refutations”, Lakatos at fornidu unas cantas règulas fundamentales pro agatare proas e contra-esèmpios a sas ipòtesis.
Custu diat pòdere ispiegare proite sos sientziados narant gasi a s'ispissu chi ant tentu bona sorte.
Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Assotziados.
"Custu est su chi Nassim Nicholas Taleb mutit ""Anti-fragilidade""; mentres tzertos sistemas de indàgine sunt fràgiles rispetu a s'errore umanu, a sos pregiudìtzios umanos e a sa casualidade, su mètodu sientìficu est prus chi resistente e forte: in realidade benefìtziat de custa genia de casualidade in medas maneras (est anti-fràgile)."
Custos resurtados no isetados batint sos chircadores a proare a currègere su chi pensant siat un'isbàlliu in su mètodu issoro.
Una teoria sientìfica est un'ispiegatzione de un'aspetu de su mundu naturale e de s'universu chi est istadu verificadu medas bortas in acordu cun su mètodu sièntificu, impreende protocollos atzetados de osservatzione, misuratzione e valutatzione de sos resurtados.
Sas teorias sientìficas consolidadas ant resistidu a unu controllu rigorosu e incarnant sa connoschèntzia sientìfica.
"Stephen Jay Gould at iscritu chi ""... fatos e teorias sunt cosas diversas, non gradinos in una gerarchia de seguresa chi aumentat".
Su significadu de su tèrmine teoria sientìfica (a s'ispissu reduidu a teoria pro incurtzare), impreadu in sas disciplinas sientìficas, est significativamente diversu dae s'usu comune vernacolare de sa teoria.
In su limbàgiu de cada die, sa teoria podet implicare un'ispiegatzione chi rapresentat un'ipòtesi sena sustàntzia e ispeculativa, mentres sa sièntzia descriet un'ispiegatzione chi est istada testada e est largamente atzetada comente vàlida.
Unas cantas teorias sunt gasi consolidadas chi est improbàbile chi siant mai mudadas a manera fundamentale (pro esèmpiu, teorias sientìficas comente s'evolutzione, sa teoria eliotzèntrica, sa teoria tzellulare, sa teoria de sa tetònica a placas, sa teoria de sos germes de sas maladias, e gasi e totu).
Sas teorias sientìficas sunt verificàbiles e faghent previsiones falsificàbiles.
Sa caraterìstica distintiva de totu sa connoschèntzia sientìfica, incluidas sas teorias, est sa capatzidade de fàghere previsiones falsificàbiles o verificàbiles.
Custu est cunfirmadu bene dae elementos medas de proas indipendentes, prus chi dae un'ùnicu fundamentu.
"Sa teoria de s'evolutzione biològica est prus chi ""petzi una teoria""."
Custu fornit proas siat a favore siat contra s'ipòtesi.
Custu nche podet bòlere medas annos, ca podet èssere difìtzile o complicadu a collire proas bastantes.
Sa fortza de s'evidèntzia est esaminada dae sa comunidade sientìfica e sos esperimentos prus importantes ant a èssere istados replicados dae prus grupos indipendentes.
In chìmica, bi sunt medas teorias àtzidu-base chi fornint ispiegatziones divergentes meda de sa natura sutastante de sos cumpostos àtzidos e bàsicos, ma servent pro prevìdere su cumportamentu chìmicu issoro.
Una teoria est atzetada finas sena rechèdere chi totus sas previsiones suas printzipales siant verificadas, si est giai abbalorada dae proas bastante bonas.
Sas solutziones podent rechèdere modìficas mannas o minores a sa teoria, o finas peruna modìfica si s'agatat un'ispiegatzione soddisfaghente a s'internu de s'impiantu teòricu esistente.
Si paret chi sas modìficas a sa teoria o àteras ispiegatziones non bastent a ispiegare sos resurtados noos, podet èssere rechesta una teoria noa.
Custu ca est galu sa mègius ispiegatzione a disponimentu pro medas àteros fenòmenos, comente verificadu dae su podere preditivu suo in àteros cuntestos.
A pustis sas modìficas, sa teoria atzetada at a ispiegare prus fenòmenos e at a tènnere unu podere preditivu prus mannu (si nono sas modìficas non diant èssere adotadas); custa ispiegatzione noa at a èssere duncas aberta a àteros cambiamentos o modìficas.
Pro esèmpiu, s'elettritzidade e su magnetismu sunt como connotos pro èssere duas fatzas de su matessi fenòmenu, chi si narat elettromagnetismu.
Custu est istadu risoltu dae s’iscoberta de sa fusione nucleare, sa fonte printzipale de energia de su Sole.
Movende·nche dae sa relatividade ispetziale s'ètere luminìferu, Einstein at afirmadu chi sa dilatatzione de su tempus e sa contratzione de sa longhia mesuradas in un’ogetu in motu relativu sunt inertziales, est a nàrrere chi s'ogetu mustrat una velotzidade costante, chi est una velotzidade cun diretzione, cando mesurada dae s'osservadore suo.
Einstein at chircadu de generalizare su printzìpiu de invariàntzia a totus sos sistemas de riferimentu, siat inertziales siat atzellerados.
"Finas s'energia priva de massa esèrtzitat unu movimentu gravitatzionale subra de ogetos locales "curvende" sa ""superfìtzie"" geomètrica de s’ispàtziu-tempus 4D".
Mancari gasi, sas leges sientìficas sunt ispiegatziones descritivas de comente sa natura s'at a cumportare in cunditziones determinadas.
Unu fraintendimentu comunu est chi sas teorias sientìficas siant ideas rudimentales chi a sa fine ant a èssere promòvidas a leges sientìficas cando ant a èssere istados acumulados datos e proas bastantes.
Siat sas teorias siat sas leges podent èssere potentzialmente falsificadas dae proas cumpensativas.
Sa lògica de su Primu-òrdine est un’esèmpiu di limbàgiu formale.
Sos fenòmenos ispiegados dae sas teorias, si non podiant èssere osservados dae sos sensos diretamente (pro esèmpiu àtomos e ondas radio), fiant tratados comente cuntzetos teorèticos.
"Sa frase ""sa visione retzida de sas teorias"" est impreada pro descrìere custu cuntzetu".
Si podet impreare su limbàgiu pro descrìere unu modellu; mancari gasi, sa teoria est su modellu (o una arregorta de modellos sìmiles) e non sa descritzione de su modellu.
Sos paràmetros de su modellu, pro esèmpiu sa Lege de Gravitàtzione de Newton, determinant comente sas positziones e sas velotzidades càmbiant cun su tempus.
"Sa paràula "" semàntica "" si riferit a su modu chi tenet su modellu pro rapresentare su mundu reale".
"Sa pràtica ingegnerìstica faghet una distintzione intre ""modellos matemàticos"" e ""modellos fìsicos""; su gastu de fabbricatzione de unu modellu fìsicu podet èssere reduidu a su mìnimu formulende in antis unu modellu matemàticu impreende software pro computer, comente istrumentu de progetatzione assìstida pro computer ."
Unas cantas ipòtesis sunt netzessàrias pro totus sas afirmatziones empìricas (pro esèmpiu s'ipòtesi chi sa realidade esistat).
Custu podet èssere ateretantu fàtzile che a osservare chi sa teoria faghet previsiones pretzisas, e custu est sa proa chi cale si siat ipòtesi fata a su comintzu est giusta o giusta a manera aprossimativa in cunditziones proadas.
Sa teoria faghet previsiones pretzisas cando s'assuntu est vàlidu e non faghet previsiones pretzisas cando s'assuntu non est vàlidu.
S'”Oxford English Dictionary” (OED) e su “Wiktionary” in lìnia indicant sa fonte latina sua comente assùmere (""atzetare, retzire, adotare, usurpare""), chi est una cumbinatzione de ad- (""a, cara a, a" ") e sumere (to take)."
"Su tèrmine fiat in orìgine impreadu in cuntestos religiosos comente ""assùmere in chelu"", in particulare ""s'assuntzione de Maria Vìrgine in chelu, cun unu corpus preservadu dae sa corrutzione"", (1297 d.C.) ma fiat finas petzi impreadu in riferimentu a ""retzire in assòtziu"" o ""assùmere in collaboratzione""."
Sas cunfirmas diant dèvere contare petzi si sunt su resurtadu de previsiones arriscosas; est a nàrrere, si, non fìamus informados dae custa teoria, nos diamus àere isetadu un’eventu incumpatìbile cun sa teoria, un’eventu chi diat àere confutadu sa teoria.
Una teoria chi no est confutàbile da perunu eventu possìbile no est sientìfica.
Unas cantas teorias verificàbiles a beru, cando sunt cunsideradas farsas, diant pòdere galu èssere sustènnidas dae sos ammiradores issoro, pro esèmpiu introduende post hoc (a posteriori) carchi ipòtesi ausiliària o supositzione, o torrende a interpretare sa teoria post hoc in modu chi sa confutatzione isfugat.
"Popper at riassuntu custas afirmatziones narende chi su critèriu printzipale de sa cunditzione sientìfica de una teoria est sa"" falsificabilidade, o confutabilidade, o verificabilidade "" sua."
"Mancari gasi, unos cantos filòsofos e istòricos de sa sièntzia ant naradu chi sa definitzione de teoria de Popper, cunsiderada comente una sèrie de assuntos falsificàbiles, est isballiada ca, comente at sutalineadu Philip Kitcher, si s’assumet una visione de su totu popperiana de sa "" teoria "", sas osservatziones de Urano, cando est istadu iscobertu pro sa prima borta in su 1781, diant àere ""falsificadu"" sa mecànica tzeleste de Newton".
"Fecundidade: ""Una teoria sientìfica de importu mannu, comente sa de Newton, aberit àreas de chirca noas..."
In cale si siat momentu, ponet prus dimandas de sas chi est a tretu de dare rispòstas.
Comente àteras definitziones de teorias, incluida sa de Popper, Kitcher crarit chi una teoria devet incrùere afirmatziones chi tenent conseguèntzias de osservatzione.
Podet èssere definidu a manera ipotètica comente unu sistema de règulas, e sa teoria est tantu prus vera cantu prus a manera cumpleta si podet pònnere in custos tèrmines.
"Sos elementos matemàticos ispetzìficos de sa teoria elettromagnètica clàssica sunt definidos ""leges de s'elettromagnetismu"" rifletende su livellu de evidèntzia coerente e riproduìbile chi las abbalorat".
Un'esèmpiu de cust'ùrtimu diat podet èssere sa fortza de reatzione a sa radiatzione.
Unu sientziadu est una persone chi faghet chircas sientìficas pro fàghere progressare sa connoschèntzia in un'àrea de interessu.
Sientziados de tempos diferentes (e prima de issos filòsofos naturales, matemàticos, istòricos naturales, teòlogos naturales, ingegneris e àteros chi ant contribuidu a s'isvilupu de sa sièntzia) ant tentu postos diferentes meda in sa sotziedade e sas normas sotziales, sos valores èticos e sas virtudes epistèmicas assotziadas a sos sientziados - chi s'isetant dae issos-, sunt gasi e totu cambiadas in su tempus.
Medas proto-sièntziados de s'Edade de s'Oro Islàmica sunt cunsiderados ecclèticos, in parte pro sa mancàntzia de cale si siat cunformidade a sas disciplinas sientìficas modernas.
Sas propositziones agatadas cun mèdios petzi lògicos sunt bòidas de su totu in raportu a sa realidade.
Descartes no est istadu petzi unu precursore de sa geometria analìtica, ma at formuladu una teoria de sa mecànica e ideas avantzadas subra sas orìgines de su movimentu de sos animales e de sa pertzetzione .
At fornidu una formulatzione cumpleta de sa mecànica clàssica e at istudiadu sa lughe e s'òtica.
At iscobertu chi una càrriga aplicada a su meuddu ispinale de una rana diat pòdere generare ispasmos musculares in totu su corpus.
Lazzaro Spallanzani est una de sas figuras prus influentes de sa fisiologia isperimentale e de sas sièntzias naturales.
Mancari gasi, no esistit unu protzessu formale pro determinare chie est unu sientziadu e chie no est unu sientziadu.
Pagu prus de sa metade de sos intervistados cheriat intraprèndere una carriera in su mundu acadèmicu, in pertzentuales bassas isperaiant de traballare in s'indùstria, in su guvernu e in ambientes sena profitu.
Mustrant una curiosidade forte pro sa realidade.
Unos cantos sientziados cherent aplicare sas connoschèntzias sientìficas a benefìtziu de sa salude de sas persones, de sas natziones, de su mundu, de sa natura o de sas indùstrias (sientziadu acadèmicu e sientziadu industriale).
Custos incluint sa cosmologia e sa biologia, in particulare sa biologia moleculare e su progetu subra de su genoma umanu.
Sa figura incluiat su dòpiu de sos òmines in raportu a sas fèminas.
Intre sos fenòmenos rilevantes b’at sas esplosiones supernova, lampos gamma, quasar, blazar, pulsar e radiatzione còsmica de fondu.
S’astronomia est una de sas sièntzias naturales prus antigas.
In passadu, s’astronomia includiat disciplinas diferentes, comente s’astrometria, sa navigatzione tzeleste, s’astronomia osservativa e sa creatzione de calendàrios.
S’astronomia osservativa si cuntzentrat in s’achirimentu de sos datos dae sas osservatziones de ogetos atronòmicos.
Custos duos campos si cumplementant pare a pare.
"Cunforma a sas definitziones pretzisas de su ditzionàriu, ""astronomia"" est ""s’istùdiu de ogetos e matèria foras dae s’atmosfera de sa Terra e de sas propiedades fìsicas e chìmicas issoro,"" mentras chi ""astrofìsica"" est su setore de s’astronomia chi pertocat ""su cumportamentu, sas propiedades fìsicas e sos protzessos dinàmicos de ogetos e fenòmenos tzelestes""."
Carchi campu, che a cussu de s’astrometria, sunt astronomia pura, e non sunt fintzas astrofìsica.
Dae custas osservatziones, ant formadu sas primas ideas subra de sos motos de sos pianetas, e ant esploradu dae unu puntu de bista filosòficu sa natura de su Sole, sa Luna e sa Terra in s’Universu.
Unu primu isvilupu de importu particulare est istadu su cumintzu de s’astronomia matemàtica e sientìfica, chi est cumintzadu cun sos Babilonesos, chi ant istèrridu sas bases pro sas traditziones astronòmicas benidoras chi si sunt isvilupadas in medas àteras tziviltades.
S’astronomia greca dae su cumintzu est caraterizada dae sa chirca de un’isplicada fìsica e ratzionale pro sos fenòmenos tzelestes.
Iparcu at creadu fintzas unu catàlogu cumpletu de 1020 isteddos, e su prus de sas costellatziones de s’emisferu nord benit dae s’astronomia greca.
Georg von Peuerbach (1423–1461) e Regiomontanus (1436–1476) ant agiudadu pro chi s’isvilupu astronòmicu èsseret de profetu pro s’aprontadura de su modellu eliotzèntricu de Copèrnicu in deghinas de annos a pustis.
In su 964, sa Galàssia de Andòmeda, sa galàssia prus manna de su Grupu Locale, l’aiat descrita s’astrònomu persianu musulmanu Abd al-Rahman al-Sufi in su Libru de sos isteddos fissos.
Sos astrònomos in cussos tempos ant introduidu medas nùmenes àrabos usados in die de oe pro isteddos solos.
S’istòricu songhai Mahmud Kati at documentadu unu puzone de metèoras in austu de su 1583.
Kepler est istadu su primu a pensare unu sistema pro descrìere in manera curreta sos piessignos de su motu de sos pianetas a inghìriu de su Sole.
S’astrònomu inglesu John Flamsteed at catalogadu prus de 3000 isteddos, Catàlogos de isteddos prus mannos los at produidos Nicolas Louis de Lacaille.
Custu traballu in prus l’ant megioradu Joseph-Louis Lagrange e Pierre Simon Laplace, cunsentende a sas massas de pianetas e lunas de èssere valoradas pro sos abolotos issoro.
Ant proadu chi sos isteddos finat simigiantes a su Sole, ma cun diferèntzias in sas temperaturas, sas massas e sas mannàrias.
S’astronomia teòrica at batidu a ispeculatziones subra de s’esistèntzia de ogetos comente istampos nieddos e isteddos de neutrones, chi ant usadu pro ispiegare fenòmenos che a sos quasar, pulsar, blazar e radiogalàssias.
S’astronomia osservativa si diat pòdere categorizare cunforma a sa regione currispondente de s’ispetru eletromagnèticu chi s’osservat.
Mancari carchi unda radio l’emitent deretu sos ogetos astronòmicos, unu produtu de emitidura tèrmica, su prus de sas emitiduras osservadas est su resurtadu de sa radiatzione de sincrotrone, produida cando sos eletrones inghìriant sos campos magnèticos.
Sas osservatziones dae su Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) sunt istadas eficatzes pro s’iscoberta de medas protoisteddos galàticos e sos muntones de isteddos chi los retziant.
Sas immàgines de sas osservatziones in orìgine si disinnaiant a manu.
S’astronomia ultravioleta est pretzisa de s’istùdiu de radiatzione tèrmica e lìnias de emitidura ispetrale dae isteddos biaitos calentes (isteddos OB) chi sunt lughentes a beru.
Sos rajos gamma si podent osservare deretu dae satèllites che a Compton Gamma Ray Observatory o cun telescòpios professionales narados telescòpios Cherenkov atmosfèricos.
S’astronomia de sas undas gravitatzionales est unu campu emergente chi usat rilevadores de undas gravitatzionales pro regòllere datos de osservatzione de ogetos massivos de a tesu.
In s’istòria, sa connoschèntzia pretzisa de sas positziones de su Sole, sa Luna, sos pianetas e isteddos, est istada fundamentale pro sa navigatzione tzeleste (s’usu de ogetos tzelestes pro ghiare sa navigatzione) e pro sa creatzione de calendàrios.
Sa medida de su parallasse istellare de sos isteddos acanta frunit una lìnia ghia de importu in s’iscala de distàntzia còsmica chi s’usat pro medire s’iscala de s’Universu.
Sos modellos analìticos de unu protzessu sunt oportunos pro dare una visione prus aprofundida de ite est sutzedende.
S’osservatzione de unu fenòmenu intzertadu cun unu modellu permitit a sos astrònomos de seberare, intre parizos modellos alternados o in cuntrastu, su mezus chi potzat descrìere su fenòmenu.
In carchi casu, unu nùmeru mannu de datos chene fundamentu diat pòdere batire a s’abandonu totale de unu modellu.
Dae chi s’astrofìsica est una matèria ampra meda, sos astrofìsicos de sòlitu l’àplicant medas disciplinas de sa fìsica, comente mecànica, eletromagnetismu, mecànica istatìstica, termodinàmica, mecànica cuantìstica, relatividade, fìsica nucleare, de sas partigheddas, atòmica e molecolare.
"Sa paràula ""astrochìmica"" si podet aplicare a su Sistema Solare e a su mezu interstellare."
Su nùmene esobiologia est sìmile.
Sas osservatziones de s’istrutura in ampra iscala de s’Universu, unu setore connotu comente cosmologia fìsica, at frunitu una connoschèntzia profunda de sa formatzione e s’evolutzione de su cosmu.
Un’istrutura geràrchica de matèria cumintzat a formare dae variatziones minudas in sa densidade de sa massa in s’ispàtziu.
S’aunimentu gravitatzionale muntonadu in filamentos, lassende bòidos in sos istampos.
Parizos campos de sa fìsica sunt detzisivos in s’istùdiu de s’universu.
In fines, s’ùrtimu est de importu pro cumprèndere s’istrutura a ampra iscala de su cosmu.
Comente sugerit su nùmene, una galàssia ellìtica tenet sa forma de intersetzione de un’ellisse.
Sas galàssias ellìticas de sòlitu s’agatant in su tzentru de sos muntones de galàssias, e si diant pòdere èssere formadas cun sa fusione de galàssias mannas.
Sas galàsias a ispirale de sòlitu sunt inghiriadas de una corona de isteddos prus betzos.
Belle unu cuartu de totu sas galàssias est irregulare, e sas formas particulares de custas galàssias diant pòdere èssere su resurtadu de s’interatzione gravitatzionale.
Una radiogalàssia est una galàssia ativa lughente a beru in sa portzione ràdiu de s’ispetru, chi emitit pinnatzos immensos o lobos de gas.
S’istrutura a ampra iscala de su cosmu est rapresentada cun grupos e muntones de galàssias.
In mesu a sa Bia Làtea b’est su nùcleu, unu tzumbone a forma de istanca cun su chi si creet chi siat un’istampu nieddu supermassivu in mesu.
Su discu est inghiriadu dae un’alone pobuladu dae isteddos prus betzos e dae muntones densos de isteddos connotos comente muntones globulares.
Custos cumintzant cun unu nùcleu pre-istellare cumpatu o nebulosa oscura, chi s’ammuntonat e si mìnimat (in volùmenes determinados dae sa longària de Jeans) pro formare protoisteddos cumpatos.
Custos muntones s’isperdent in manera graduale, e sos istessos s’aunint a sa populatzione de sa Bia Làtea.
7–18 Sa formatzione de isteddos acontesset in regiones densas de prùere e gas, sas nues moleculares gigantes.
Agiumai totu sos elementos prus graes de s’idrògenu e s’èliu los ant creados in intro de nùcleos de isteddos.
Cun su tempus, custu combustìbile a idrògenu s’est furriadu de su totu a èliu, e s’isteddu cumintzat a s’isvilupare.
Sa bogada de sos pigiolos de foras format una nebulosa planetària.
Custa est una bantzigadura de 11 annos in nùmeru de fascas solares.
Su sole at fintzas passadu a fitianu càmbios de lugore chi podent impatare sa Terra in manera importante.
Subra de custu pizolu b’at una regione fine, sa cromosfera.
Subra de su nùcleu b’est sa zona de radiatzione, in ue su plasma passat su flussu de energia cun sa radiatzione.
Unu bentu solare de partigheddas de plasma nde essit dae su Sole in manera costante, a sa làcana prus esterna de su Sistema Solare, giughet a s’eliopàusa.
Sos pianetas si sunt formados 4.6 miliardos de annos a oe in su discu protoplanetàriu chi inghiraiat su Sole antigu.
Sos pianetas ant sighidu a nche bogare, o respìnghere, sa matèria abarrada durante unu tempus de bumbardamentu intensu, mustradu dae sos crateres de sa Luna.
Custu protzessu podet formare unu nùcleu de perda o de metallu, inghiriadu dae unu manteddu e una crosta esterna.
Carchi pianeta e satèllite regollet bastante calore pro generare protzessos che a su vulcanismu e sa tetònica.
S’astrostatìstica est s’aplicatzione de s’istatìstica a s’astrofìsica a s’anàlisi de una cantidade manna de datos astrofìsicos basados subra de osservatzione.
Sa cosmochìmica est s’istùdiu de sos elementos chìmicos chi s’agatant in su Sistema Solare, chi includet s’orìgine de sos elementos e sas variatziones de sos isotopos.
Sos grupos de astronomia s’agatant in totu su mundu e medas de custos tenent programmas pro agiudare a sos membros a cunfigurare e cumpletare programmas de osservatzione, comente cussos pro osservare totu sos ogetos in Messier (110 ogetos) o su catàlogu Herschel 400 de sos puntos de interesse de su chelu a de note.
Su prus de sas persones amatoriales traballat a una longària de unda visìbile, ma una minoria isperimentat cun longàrias de unda in foras dae s’ispetru visìbile.
Una cantidade de astrònomos amatoriales usat telescòpios fatos in domu o radiotelescòpios chi fiant istados fraigados in orìgine pro sa chirca astronòmica, ma como sunt a disponimentu pro sos amatoriales (telescòpiu One-Mile).
Sas rispostas a custu diant pòdere rechèdere su fràigu de ainas basadas subra de sa terra -e de s’ispàtziu- e, si èsseret possìbile, isvilupos noos in sa fìsica teòrica e isperimentale.
Serbit una connoschèntzia prus funduda de sa formatzione de sos isteddos e pianetas.
Si est gasi, cale est s’ispiegatzione pro su paradossu de Fermi?
Cale est sa natura de sa matèria oscura e de s’energia oscura?
Comente si sunt formadas sas primas galàssias?
S'astrobiologia, in antis connota comente esobiologia, est unu campu sientìficu interdisciplinare chi istùdiat sas orìgines, sa prima evolutzione, sa partidura e su venidore de sa vida de s’universu.
S’orìgine e sa prima evolutzione de sa vida est una parte acapiada a sa disciplina de s’astrobiologia.
Sa biochimica diat pòdere èssere cumintzada unu pagu a pustis de su Big Bang, 13,8 milliardos de annos a oe, durante un'època abitàbile cando s'Universu teniat petzi 10-17 milliones de annos.
Mancari gasi, sa Terra est s’ùnicu logu de s'universu connotu dae sos umanos pro acasagiare sa vida.
Su tèrmine esobiologia est istadu introduidu dae su biòlogu moleculare e prèmiu Nobel Joshua Lederberg.
"Su tèrmine xenobiologia como est usadu cun unu sentidu prus ispetzializadu, pro nàrrere ""biologia basada subra de sa chìmica istràngia"", siat de orìgine extraterrestre siat terrestre (fintzas sintètica)".
Mancari in passadu fiat cunsiderada in foras dae sa currente printzipale de sa chirca sientìfica, s'astrobiologia est divènnida unu campu de istùdiu formalizadu.
In su 1959, sa NASA at finantziadu su primu progetu suo de esobiologia, e in su 1960, sa NASA at fundadu unu programma de esobiologia, chi como est unu de sos bator elementos printzipales de su programma de astrobiologia de sa NASA de oe.
Sos progressos in su campu de s’astrobiologia, de s’astronomia osservativa e s’iscoberta de variedades mannas de estremofilos cun una capatzidade istraordinària de prosperare in sos ambientes prus difìtziles de sa Terra, ant batidu a s’speculatzione chi sa vida diat pòdere èssere frorente in medas de sos corpos extraterrestres de s’universu.
Sas missiones progetadas in s’ispetzìficu pro chircare sa vida atuale in Marte sunt istadas su programma Viking e sas sondas Beagle 2.
A sa fine de su 2008, sa navedda de aterrazu Phoenix at sondadu s'ambiente pro s’abitabilidade planetària colada e presente de sa vida micròbica in Marte, e at chircadu s’istòria de s’abba in cue.
In santandria de su 2011, sa NASA at aviadu sa missione Mars Science Laboratory batende s’astromòbile Curiosity, aterradu in Marte in su cratere Gale in austu de su 2012.
Unu est sa presuponidura chi sa majoria manna de sas formas de vida in sa galassia nostra sunt basadas subra de sa chìmica de su carbòniu, comente totu sas formas de vida in sa Terra.
Su fatu chi sos àtomos de carbòniu si ligant fatzilmente a àteros àtomos de carbòniu permitit de fraigare molèculas longas e cumplessas a beru.
Sa de tres ipòtesi est cussa de si cuntzentrare in pianetas chi òrbitant a inghìriu de sos isteddos solares pro crèschere sa probabilidade de abitabilidade planetària.
Pro custa finalidade, s’est cunsideradu unu tzertu nùmeru de ainas progetadas pro rilevare esopianetas de mannària terrestre, in particulare su Terrestrial Planet Finder (TPF) de sa NASA e sos programmas Darwin de s'ESA, ma los ant annullados a ambos.
Drake in orìgine at formuladu s’ecuatzione petzi comente parte de programma de chistionare in sa cunferèntzia de sa Green Bank, ma carchi aplicatzione de sa fòrmula las ant interpretadas in sentidu literale e las ant acapiadas a chistiones semplitzìsticas o pseudosientìficas.
S’iscoberta de sos estremofilos, organismos capatzos de campare in ambientes estremos, est divènnida un’elementu de chirca fundamentale pro sos astrobiòlogos, ca sunt de importu pro cumprèndere bator àreas in sos lìmites de sa vida in cuntestu planetàriu: su potentziale pro sa panspermia, sa contaminada de partèntzia causada dae sas impresas de esploratzione umana, sa colonizatzione planetària pro parte de sos èsseres umanos e s’esploratzione de sa vida extraterrestre estinta e esistente.
Fintzas sa vida in sas profondidades de s’otzèanu, ue sa lughe de su sole non podet lòmpere, si pensaiat chi oteniat alimentu pro su consumu de restos orgànicos calados dae s’abba de sa superfìtzie o pro su màndigu de animales chi lu faghiant.
Custa chemiosìntesi at rivolutzionadu s’istùdiu de sa biologia e de s'astrobiologia, isvelende chi sa vida non tenet bisòngiu de èssere dipendente de su sole, ma petzi de abba e de unu gradiente energèticu in manera chi bi podat èssere.
Deghe organismos reistentes seberados pro su progetu LIFE, de Amir Alexander Deinococcus radiodurans, Bacillus subtilis, sa madriga Saccharomyces cerevisiae, sèmenes de Arabidopsis thaliana ('arabetta comune'), gasi comente s’animale invertebradu Tardigradu.
Su satèllite de Giove, Europa, e su satèllite Saturnu, Enceladus, como sunt cunsiderados sas localidades prus probàbiles pro sa vida extraterrestre in su sistema solare, pro càusa de sos otzèanos de abba suta de sa superfìtzie ue sa calentadura radiogènica e de marea permitit s’esistèntzia de abba a s’istadu lìcuidu.
"Su prùere còsmicu chi colat in s’universu cuntenet cumpostos cumplessos (""sòlidos orgànicos amorfos cun un’istrutura misturada aromàticu-alifàtica"") chi si diant pòdere èssere creados in manera naturale, e a lestru, dae sos isteddos."
Paret chi sos PAH si siant formados pagu a pustis de su Big Bang, sunt difùndidos in totu s’universu e sunt assotziados a isteddos e esopianetas noos.
S'astroecologia isperimentale istùdiat sas resursas in sos terrinos planetàrios, usende materiales ispiatziales reales in sos meteorites.
In iscala prus manna, sa cosmoecologia pertocat sa vida in s’universu in tempos cosmològicos.
Sas ispetzializatziones includent sa cosmochìmica, sa biochìmica e sa geochìmica orgànica.
B’at regiones de sa Terra, comente su Pilbara in Austràlia otzidentale e sas baddes sicas McMurdo de s'Antartide, chi sunt cunsiderads fintzas comente anàlogos geològicos de sas regiones de Marte e, essende gasi, diant pòdere èssere capatzas de frunire inditos subra de comente chircare sa vida colada de Marte.
Difatis, paret probàbile chi sos elementos de base de sa vida ant a èssere simizantes a cussos de sa Terra in totue, si non in sos detàllios, in sas generalidades.
Petzi duos de sos àtomos naturales, su carbòniu e su silitzu, sunt nòdidos ca serbint che a ossu de s’ischina a molèculas bastante mannas pro carrare informatziones biològicas.
Sos bator candidatos prus probàbiles pro sa vida in su sistema solare sunt su pianeta Marte, su satèllite giovianu Europa e sos satèllites de Saturnu, Titanu e Enceladus.
Cun sas temperaturas bassas e sa pressione bassa de Marte, est probàbile chi s’abba a s’istadu lìcuidu siat salida meda.
"S'11 de nadale de su 2013, sa NASA at riferidu sa rilevada de ""minerales arghiddosos"" (in particulare, fillosilicatos), a s’ispissu assotziados a materiales orgànicos, in sa crosta astrada de Europa."
Carchi iscientziadu pensat chi siat possìbile chi custos idrocarburos lìcuidos si podant pònnere a càmbiu de s’abba in tzèllulas biventes diversas dae cussas de sa Terra.
Non b’at protzessos abiòticos connotos in su pianeta chi podant causare sa presèntzia sua.
Yamato 000593, su segundu meteorite prus mannu dae Marte, l’ant agatadu in sa Terra in su 2000.
Su 5 de martzu de su 2011, s’iscientziadu Richard B. Hoover, cun su Marshall Space Flight Center, at ispeculadu subra de s’acatu de microfòssiles presumidos simizantes a sos cianobatèrios in sos meteorites carbonàtzeos CI1 in su Journal of Cosmology, un’istòria contada meda dae sos media de massa.
Ant agatadu proas de percloratos in totu su sistema solare, e in particulare in Marte.
Su mezoru de sos mètodos de rilevada e sa crèschida de su tempus de osservatzione ant a iscobèrrere de seguru àteros sistemas planetàrios, e mancari fintzas calicunu che a su nostru.
S’obietivu est cussu de istagiare cussos organismos chi sunt capatzos de campara in cunditziones de biàgiu in s’ispàtziu e de mantènnere sa capatzidade de proliferatzione.
Custas reatziones lis diant pòdere permìtere de campare in cunditziones ispatziales difìtziles, mancari s’evolutzione pòngiat astrinturas in s’usu issoro comente anàlogos de sa vida extraterrestre.
Sa formatzione de isporas lis permitit de campare in ambientes estremos essende fintzas capatzos de torrare a aviare sa crèschida tzellulare.
Sas duas naveddas de aterrazu fiant che pare, tando sas matessis proas las ant fatas in duos puntos de sa superfìtzie de Marte: su Viking 1 a curtzu de s'ecuatore e su Viking 2 prus a nord.
In astronomia, s’estintzione est sa suspidura e s’ispèrdida de sa radiatzione eletromagnètica pro parte de prùere e gas inte un’ogetu astronòmicu emitente e s’osservadore.
Pro sos isteddos chi s’agatant in su pranu de sa Bia Làtea e sunt intro de pagas mizas de parsec dae sa Terra, s’estintzione in sa banda visiva de sas frecuèntzias (sistema fotomètricu) est tzirca 1,8 magnitùdinos pro kiloparsec.
S’arrujadura acontesset pro s’ispèrdida de lughe pro parte de su prùere e de àtera matèria in su mèdiu interstellare.
In sa majoria de sos sistemas fotomètricos s’usant filtros (passa banda) dae ue sas leturas de sa magnitùdine de sa lughe podent tènnere contu de sa latitùdine e de s’umididade intre sos fatores terrestres.
In generale, s’estintzione interstellare est prus fortes in sas longàrias de unda curtza, osservada de sòlitu usende tècnicas de ispetroscopia.
Sa cantidade de estintzione podet èssere meda prus arta de custa in diretziones ispetzìficas.
Comente cunsighèntzia, cando si càrculant sas distàntzias còsmicas podet èssere de profetu colare a sos datos istellares de s’infraruju bighinu (de chi su filtru o banda passante Ks est bastante istandard) ue sas variatziones e sa cantidade de estintzione sunt minores a beru, e raportos sìmiles pro R(Ks): 0,49±0,02 e 0,528±0,015 los ant agatados in manera rispetiva dae grupos indipendentes.
Custa caraterìstica l’ant osservada pro sa prima borta in sos annos '60, ma s’orìgine sua galu non si cumprendet bene.
In su SMC, s’osservat una variatzione prus estrema sena 2175 Å e un’estintzione forte meda in sos rajos UV a tesu in s’istanca chi format sos isteddos e un’estintzione in s’ultravioletu normale osservada in s’ala prus cuiescente.
Agatare curvas de estintzione siat in su LMC siat in su SMC chi sunt sìmiles che a cussas agatadas in sa Bia Làtea e agatare curvas de estintzione in sa Bia Làtea chi assimizant de prus cussas agatadas in su superabbajolu LMC2 de su LMC e in s’istanca SMC at generadu un’interpretada noa.
Custa estintzione tenet tres cumponentes printzipales: ispèrdida de Rayleigh pro parte de molèculas de àera, ispèrdida dae particoladu e suspidura moleculare.
Sa cantidade de custa estintzione est mìnima a su zenit de s’osservadore e màssima a curtzu de s’orizonte.
S’ecuatzione de Drake faghet suponiduras subra de s’esistèntzia de vida sàbia in aterue in s’universu.
Custu includet una chica de vida extraterrestre de oe e istòrica, e una chirca prus limitada de vida extraterrestre intellighente.
In sos annos, sa fantasièntzia at comunicadu bideas sientìficas, immaginadu unu tretu mannu de possibilidades, e cunditzionadu s’interesse pùblicu e sas bisiones de sa vida extraterrestre.
Segundu custa ipòtesi, fata dae sientziados comente Carl Sagan e Stephen Hawking, e dae personalidades dennotadas comente Winston Churchill, diat èssere improbàbile pro sa vida chi bi nde siat in sa Terra ebbia.
Sa vida diat pòdere èssere nàschida in manera indipendente in medas logos in s’universu.
A cada livellu de s’organismu b’ant a èssere mecanismos in atu pro eliminare cunflitos, mantènnere cooperatzione e fàghere chi s’organismu sigat a funtzionare.
Sa vida basada subra de s’ammoniaca (prus chi de s’àcua) l’ant cussigiada comente alternativa, mancari custu solvente pàrgiat prus pagu adatu de s’àcua.
Belle su 95% de sa matèria bivente est fraigada cun petzu ses elementos: carbòniu, idrògenu, nitrògenu, ossìgenu, fòsforu e sùlfuru.
S’àtomu de carbòniu tenet s’abilidade ùnica de fàghere bator ligòngios chìmicos fortes cun àteros àtomos, fintzas cun àteros de carbòniu.
"Cunforma a sa Astrobiology Strategy 2015 de sa NASA, ""Est probàbile chi sa vida in àteros mundos includat mìcrobos e chi cale si siat sistema bivente cumplessu in aterue nde siat istupadu o l’apant agatadu in sa vida micròbica."
"Rick Colwell, unu membru de s’iscuadra de su Deep Carbon Observatory de s’Universidade istatale de s’Oregon, at naradu a sa BBC: ""Penso chi siat sensadu de presumire chi a suta de sa superfìtzie de àteros pianetas e sos satèllites issoro bi potzat èssere vida, mescamente dae chi amus bidu inoghe in sa Terra chi sos organismos podent funtzionare dae tesu de sa lughe de su sole, impreende energia chi nde pigant deretu dae sas rocas a fundu de sa terra""."
S’ipòtesi de sa panspèrmia proponet chi sa vida in aterue in su Sistema Solare diat pòdere tènnere un’orìgine a cumone.
In su sèculu 19 l’ant torradu a sa vida in forma moderna paritzos sientziados, comente Jöns Jacob Berzelius (1834), Kelvin (1871), Hermann von Helmholtz (1879) e, unu pagu a pustis, Svante Arrhenius (1903).
"Una de sas primas dimandas sientìficas subra de su tema est aparessida in un’artìculu sientìficu americanu de su 1878 cun su tìtulu ""In sa Luna vida b’est?"""
Sas regiones calentes e de pressione in intro de sa Luna diant pòdere cuntènnere ancora àcua lìcuida.
Bi sunt proas pro chi Marte at tentu unu passadu prus calente e ùmidu: ant agatadu letos de rios secados, tapos de astrau polare, vulcanos e minerales chi si format cun s’àcua.
Su vapore diat pòdere èssere istadu produidu dae sos vulcanos de astrau o dae astrau acanta de superfìtzie sublimende (trasformende·si dae sòlidu a gas).
Est possìbile fintzas chi Europa diat pòdere àere aguantadu microfàuna aeròbica impreende s’ossìgenu creadu dae sos rajos còsmicos tambados in s’astrau de sa superfìtzie.
"S’11 de Nadale de su 2013, sa NASA at referidu sa rilevada de ""minerales de arghidda"" (in s’ispetzìficu, fillosilicatos), assotziados a s’ispissu cun materiales orgànicos, in sa crosta astrada de Europa."
B’at gente chi afirmat chi ant indentificadu proas chi sa vida micròbica est esistida in Marte.
In su 1996, un’informe dibatidu at afirmadu chi aiant iscobertu istruturas simigiantes a nanobatèrios in unu meteoritu, ALH84001, formadu dae sa roca emìtida dae Marte.
Sos funtzionàrios de sa NASA ant istesiadu deretu sa NASA dae sos decraros de sos sientziados, e Stoker at fatu unu passu in segus rispetu a su chi afirmaiat a su cumintzu.
Est disegnadu pro avalorare s’abitabilidade passada e presente in Marte, impreende una variedade de trastos sientìficos.
Mancari gasi, serbint megioros de importu in s’abilidade de agatare e determinare lughe in mundos de roca prus piticos acanta de sos isteddos issoro, in antis chi sos mètodos ispetroscòpicos si podant impreare pro analizare pianetas extrasolares.
In Austu de su 2011, iscobertas de sa NASA, basadas subra de istùdios de meteorites agatados in sa Terra, sugerit chi sos cumponentes de su DNA e su RNA (adenina, guanina e molèculas orgànicas acapiadas), fraighende blocos de vida gasi comente los connoschimus, si diant pòdere èssere formados in s’ispàtziu, foras dae sa Terra.
In Austu de su 2012, e pro primu in unu pianeta, sos astronomos de s’Universidade de Copenhagen ant riferidu sa rilevada de una molècula de tzùcuru ispetzìfica, glicolaldeidu, in unu sistema de isteddos a tesu.
Su telescòpiu de Kepler at rilevadu fintzas unu migiaju de pianetas candidados, de chi belle su 11% podent èssere positivos falsos.
Su pianeta prus massivu de s’Archìviu esopianeta de sa NASA est DENIS-P J082303.1-491201 b, belle 29 bortas sa massa de Giove, mancari cunforma a su prus de sas definitziones de unu pianeta, est tropu massivu pro èssere unu pianeta e diat pòdere èssere imbetzes una nana bruna.
Unu signu chi est probàbile chi unu pianeta cuntenet giai vida est sa presèntzia de un’atmosfera cun cantidades mannas de ossìgenu, dae chi su gas est reativu meda e de sòlitu non durat meda si non si torrat a prènere in manera costante.
Mancari siat previstu chi petzi unu de unu miliardu de custos isteddos tenet pianetas chi aguantant vida, bi diant pòdere èssere belle 6.25 miliardos de sistemas de pianetas chi tenent vida in s’universu chi si podet osservare.
Su primu decraru registradu de vida umana extraterrestre s’agatat in sas iscrituras antigas giainistas.
Sos iscritores musulmanos de s’Edade Mèdia comente Fakhr al-Din al-Razi e Muhammad al-Baqir ant sustentadu su pluralismu còsmicu subra sa base de su Coranu.
Una borta acraradu chi sa Terra fiat unu pianeta intre infinidos corpos de s’universu, sa teoria de sa vida extraterrestre est cumintzada a divènnere un’argumentu de sa comunidade sientìfica.
Sa probabilidade de chi bi siant extraterrestres est abarrada un’ipòtesi isparghinada cun sa crèschida de sas iscobertas sientìficas.
S’idea de sa vida in Marte at ispintu a s’iscritore Britànnicu H. G. Wells a iscrìere su romanzu Sa gherra de sos mundos in su 1897, chi contat de un’invasione de alienos chi fiant fuende dae Marte pro sa secadura de su pianeta.
"Sa creèntzia in sos èsseres extraterrestres sighit a èssere chistionada in sa pseudosièntzia, teorias de complotos, e folclore populare, mescamente ""Area 51"" e legendas."
Ward e Brownlee sunt abertos a s’idea de s’evolutzione in àteros pianetas chi non siat basada subra de caraterìsticas ispetzìficas de sa Terra (comente su DNA e su carbòniu).
"Si sos alienos nos bisitarent, su resurtadu diat èssere comente cando Columbu est isbarcadu in Amèrica, e no est andada bene pro sos Nativos Americanos"", at naradu."
COSPAR frunit fintzas lìnias ghia pro s’amparu planetàriu.
"In prus, segundu sa risposta, non b’at ""peruna informatzione creìbile chi nàrgiat chi sas proas las ant cuadas dae sa bista de su pùblicu."""
In subra: fontes de lughe de mannàrias diferentes.
Comet Borrelly, sos colores ammustrant su lugore suo in s’iscala de sos tres òrdines de mannària (dereta).
S’iscala est logarìtmica e est definida pro chi cada gradu de una mannària càmbiet su lugore cunforma a unu fatore de su de chimbe radicales de 100, o prus o mancu 2.512.
Sos astrònomos usant duas definitziones diversas de mannària: mannària aparente e mannària assoluta.
Sa mannària assoluta descriet sa luminosidade pròpia emìtida dae un’ogetu e si definit comente ecuivalente a sa mannària aparente chi s’ogetu diat tènnere si èsseret postu a unu tzertu tretu dae sa Terra, 10 parsec pro sos isteddos.
S’isvilupu de su telescòpiu at ammustradu chi custas medidas mannas fiant ingannadoras—sos isteddos aparessiant prus piticos cun su telescòpiu.
Prus su balore est piticu, prus s’ogetu est lugosu.
Sos isteddos chi tenent una mannària intre 1.5 e 2.5 si narant de segunda mannària; bi sunt belle 20 isteddos prus lugosos de 1.5, chi sunt sos isteddos de prima mannària (pòmpia sa lista de sos istessos prus lugosos).
Sas mannàrias assolutas pro sos ogetos de su sistema solare a s’ispissu sunt mentovados subra de unu tretu de 1 AU.
Sa forma prus elementare de tecnologia est s'isvilupu e s'usu de istrumentos de base.
At contribuidu a isvilupare economias prus avantzadas (incluida s'economia globale de oe) e at cunsentidu sa crèschida de una classe benestante.
Sos esèmpios incluint s'isvilupu de sa notzione de efitzèntzia in tèrmines de produtividade umana e sas isfidas de sa bioètica.
"Sos significados de su tèrmine sunt mudados a su cumintzu de su sèculu 20 cando sos sientziados sotziales americanos, a cumintzare dae Thorstein Veblen, ant traduidu sas ideas de su cuntzetu tedescu de Technik in ""tecnologia."""
"In su 1937, su sotziòlogu americanu Read Bain at iscritu chi ""sa tecnologia incluit totus sos istrumentos, veturas, trastos, armas, domos, bestires, dispositivos de comunicatzione e trasportu e sas abilidades pro los prodùere e pro los impreare."""
"Prus de reghente, sos istudiantes s'ant prestadu dae sos filòsofos europeos de sa ""tècnica"" pro allargare su significadu de tecnologia a formas diferentes de resone istrumentale, comente in su traballu de Foucault subra de sas tècnicas de sa persone (techniques de soi)."
"Pro imbentare cosas ùtiles o pro risòlvere problemas"" e ""una vetura, un'atretzadura, unu mètodu, e gasi e totu."
Su tèrmine est impreadu a s'ispissu pro inditare unu giassu ispetzìficu de sa tecnologia, o pro si riferire a s'arta tecnologia o petzi a s'eletrònica de consumu, prus chi a sa tecnologia in generale.
In cust'impreu, sa tecnologia si riferit a istrumentos e machinàrios chi podent èssere impreados pro risòlvere problemas de su mundu reale.
"W. Brian Arthur definit sa tecnologia in modu ateretantu largu comente ""unu mèdiu pro realizare un’iscopu umanu."""
"Cando est unidu cun un’àteru tèrmine, comente ""tecnologia mèiga"" o ""tecnologia ispatziale"," si riferit a su livellu de sas connoschèntzias e de sos istrumentos de su giassu rispetivu. """
In prus, comente s'ischit, sa tecnologia est s'aplicatzione de sa matemàtica, de sa sièntzia e de sas artes a benefìtziu de sa vida.
S'ingegneria est su protzessu orientadu a s'obietivu de progetare e realizare istrumentos e sistemas pro isfrutare sos fenòmenos naturales pro mèdios umanos pràticos, a s'ispissu (ma non semper) impreende sos resurtados e sas tècnicas de sa sièntzia.
Pro esèmpiu, sa sièntzia diat pòdere istudiare su flussu de eletrones in condutores elètricos impreende istrumentos e connoschèntzia giai esistentes.
Sas relatziones giustas intre sièntzia e tecnologia, in particulare, sunt istadas discutidas dae sos sientziados, istòricos e responsàbiles polìticos a sa fine de su sèculu 20, in parte ca su dibàtidu podet influentzare su finantziamentu de sa sièntzia de base e aplicada.
Sos primos umanos si sunt evoluidos dae un’ispètzie de omìnides cassadores-collidores chi fiant giai bìpedes, cun una massa tzerebrale de pagu prus a mancu de unu tertzu de sa de sos umanos modernos.
S’inventzione de sas istrales in perda levigada est istada unu progressu de importu mannu chi at cunsentidu de disbuscare terrinu meda pro fàghere siendas.
Su primu impreu connotu de s’energia eòlica est sa barca a vela; sa prima testimonia de una barca a vela est sa de una barca de su Nilu chi datat a su de 8 mìgia de annos a.C.
A pàrrere de sos archeòlogos, sa roda fiat imbentada a fùrriu de su 4000 a.C., forsis indipendentemente e belle in cuntemporànea in Mesopotàmia (in s'atuale Iraq), in su Càucasu setentrionale (cultura Maykop) e in s'Europa tzentrale.
Prus de reghente, in sos pojos de Lubiana, in Slovenia, est istada agatada sa roda de linna prus antiga de su mundu.
Sos Sumeros antigos impreaiant su tòrniu de vasaju e lu diant pòdere àere imbentadu issos.
Sos primos carros a duas rodas fiant derivados dae travois e fiant impreados pro sa prima borta in Mesopotàmia e in Iran a fùrriu de su 3000 a.C.
Una basca de bagnu belle idèntica a cussas modernas est istada bogada a campu in su Palàtziu de Cnosso.
Sa fogna prus importante de Roma fiat sa Cloaca Maxima; la costrutzione sua est cumintzada in su de ses sèculos e est impreada galu oe.
Sa tecnologia medievale at impreadu machinàrios elementares (che a sa leva, sa vite e sa pulèggia) postos paris pro formare istrumentos prus cumplessos, comente a sa carriola, a sos molinos a bentu e a sos rellògios; unu sistema de universidades at isvilupadu e difùndidu ideas e pràticas sientìficas.
A partire dae su sèculu 18 in su Regnu Unidu, sa Rivolutzione Industriale fiat una casione de iscobertas tecnològicas de importu mannu, mescamente in sos setores de s'agricultura, de sa produtzione, de s'estratzione minerària, de sa metallurgia e de sos trasportos, fiat ghiada dae s'iscoberta de sa fortza de su vapore e dae s'aplicatzione difùndida de su sistema de sa fàbbrica.
S'aumentu de sa tecnologia at batidu a palatzones e àreas urbanas largas in ue sos abitantes s’afidant a sos motores pro su trasportu e sas provistas alimentares issoro.
Su sèculu 20 at batidu unu muntone de innovatziones.
Sa tecnologia de s'informatzione at batidu a pustis a sa nàschida de Internet in sos annos 1980, chi at inauguradu s’Era de s'Informatzione de oe.
Servent organizatziones e tècnicas de costrutzione e de produtzione cumplessas pro realizare e mantènnere calicunas de sas tecnologias prus reghentes; setores intreos sunt nàschidos pro agiudare e isvilupare sas generatziones noas de istrumentos semper prus cumplessos.
Sos transumanistas in generale pensant chi s'iscopu de sa tecnologia siat de superare sas barrieras e chi, su chi totus mutint cunditzione umana siat petzi un'àtera barriera da superare.
Sugerint chi su resurtadu inevitàbile de una sotziedade che a custa est de devènnere semper prus tecnològica a discàpitu de sa libertade e de sa salude psicològica.
Isperat de rivelare sa natura de sa tecnologia in unu modu chi "non nos lìmitet in modu perunu a un’ossessione otusa a insìstere a sa tzega cun sa tecnologia o, su chi est su matessi, a si rebellare sena isperu contra de issa".
Calicunas de sas crìticas prus aspras a sa tecnologia s’agatant in sos chi, a dies de oe, sunt cunsiderados clàssicos de sa literadura distòpica comente a “Brave New World” de Aldous Huxley, “A Clockwork Orange” de Anthony Burgess e “Nineteen Eighty-Four” de George Orwell.
"Su biadu Neil Postman, crìticu culturale, at distintu sas sotziedades chi impreant istrumentos dae sas sotziedades tecnològicas e dae cussas chi at definidu "" tecnòpolis", sotziedades chi sunt dominadas dae s'ideologia de su progressu tecnològicu e sientìficu a esclusione o a dannu de àteras pràticas culturales, valores, e visiones de su mundu".
Nikolas Kompridis at finas iscritu subra de sos perègulos de sas tecnologias noas, comente a s'ingegneria genètica, sa nanotecnologia, sa biologia sintètica e sa robòtica.
Un'àteru crìticu importante de sa tecnologia est Hubert Dreyfus, chi at publicadu libros comente "On the Internet e What Computers Still Can't Do".
In s'artìculu suo, Jared Bernstein, unu sòtziu antzianu in su "Center on Budget and Policy Priorities", ponet in duda s'idea difùndida chi s'automatzione e, prus in generale, sos progressos tecnològicos apant contribuidu bundantemente a custu problema in aumentu in su mercadu de su traballu.
Impreat duos argumentos fundamentales pro difèndere su pàrrere suo.
"Difatis, s'automatzione minetzat sos traballos ripetitivos, ma sos traballos de livellu artu sunt galu netzessàrios ca ìntegrant sa tecnologia e sos traballos manuales chi ""rechedent flessibilidade, giudìtziu e capia"" abarrant difìtziles de sostituire cun sas màchinas".
"Sa tecnologia est a s’ispissu cunsiderada a manera tropu restritiva; a pàrrere de Hughes, ""Sa tecnologia est unu protzessu creativu chi ìmplicat s’ingegnu umanu""."
A s’ispissu, ant ipotizadu chi sa tecnologia siat fàtzile de controllare e cust’ipòtesi devet èssere posta in discussione a fundu.
Su Solutzionismu est s'ideologia chi cunsìderat chi cada problema sotziale podet èssere risoltu gràtzias a sa tecnologia e mescamente gràtzias a Internet.
Benjamin R. Cohen e Gwen Ottinger ant finas discùtidu de sos efetos multivalentes de sa tecnologia.
S’impreu de sa tecnologia de base est finas una caraterìstica de àteras ispètzies animales a parte s'òmine.
Sa capatzidade de fabbricare e impreare istrumentos, unu tempus, fiat cunsiderada una caraterìstica distintiva de su gènere Homo.
"In su 2005, su futurista Ray Kurzweil at prevìdidu chi s'avenire de sa tecnologia at a cunsìstere mescamente in una "" Rivolutzione GNR "" , una subrapositzione de genètica, nanotecnologia e robòtica, cun sa robòtica comente sa prus de importu de sas tres".
Sos umanos ant giai fatu carchi primu passu cara a sa realizatzione de sa rivolutzione GNR.
Calicunos pensant chi s'avenire de sa robòtica at a implicare "un'inteligèntzia non biològica superiore a cussa umana".
"Custu avenire cumpartit paritzos assimìgios cun su cuntzetu de obsolescèntzia pranificada, mancari chi, l'obsolescèntzia pranificada est bida comente una ""istrategia aziendale perigulosa.'"
Est istada finas esplorada sa genètica, cun sos umanos chi cumprendent s'ingegneria genètica in carchi manera.
Àteros pensant chi s'ingegneria genètica at a èssere impreada pro fàghere sos umanos prus resistentes o immunes de su totu a unas cantas maladias.
Sos futuristas pensant chi sa tecnologia de sos nanobot at a cunsentire a sos umanos de "manipulare sa matèria a livellu moleculare e atòmicu".
"In custu cuntestu, como obsoletu, unu ""motore"" si riferiat a una màchina militare, est a nàrrere unu machinàriu mecànicu impreadu in gherra (pro esèmpiu una catapulta)."
Sas ses màchinas simpres clàssicas si sunt connotas in su Bighinu Oriente antigu.
Su mecanismu de sa leva est cumparsu sa prima borta belle 5.000 annos a oe in su Bighinu Oriente, ue fiat usadu in un’iscala de echilìbriu simpre, e pro tramudare ogetos mannos in sa tecnologia de s’Egitu antigu.
Sa vite, s’ùrtima de sas màchinas simpres inventadas, est cumparsa pro sa prima borta in Mesopotàmia in su tempus Neo-Assiru (911-609) PC.
Comente unu de sos ufitziales de su Faraone, Djoser, est probàbile chi apat disinnadu e gestidu su fràigu de sa Piràmide de Djoser (sa Piràmide a iscalonas) in Saqqara in Egitu in sos annos 2630–2611 PC.
Sos antipassados de Kush aiant fraigadu istruturas de roca in s’Edade de su Brunzu intre su3700 e su 3250 PC.Fintzas sas furreras e sos altofornos si sunt creados in su sèculu 7 PC in Kush.
Calicunu de sos inventos de Archimede e su mecanismu de Antitzitera ant rechertu una connoschèntzia sofisticada de ingranàgios diferentziales o planetàrios, duos printzìpios fundamentales in sa teoria mecànica chi ant agiudadu pro disinnare sos minimadores de velotzidade de sa Rivolutzione Industriale, e oe los usant meda in diversos campos, comente sa robòtica e s’ingegneria de sas veturas.
Su filadòrgiu est istadu fintzas un’antitzipadore de sa gianneta, un’isvilupu fundamentale in su primu tempus de sa Rivolutzione Industriale in su sèculu 18.
At descritu bator mùsicos automatizados, fintzas unu baterista fatu dae una màchina rìtmica, ue si diat pòdere fàghere chi sonent ritmos diversos e cumbinadas de ritmu diferentes.
A prescìndere dae custas professiones, non si creiat chi sas universidades podiant tènnere un’importu pràticu pro sa tecnologia.
Su fràigu de canales est istadu unu traballu de ingegneria de importu in sas primas fases de sa Rivolutzione Industriale.
Est istadu fintzas un’ingegneri mecànicu capatzu e unu fìsicu nòdidu.
Smeaton at fintzas fatu megioros in sa mecànica de sa màchina a vapore de Newcomen.
Samuel Morland, unu matemàticu e inventore chi at traballadu cun sas pompas, at lassadu apuntos in s’ufìtziu Vauxhall Ordinance subra de unu disinnu de una pompa a vapore, lèghidos dae Thomas Savery.
Su mastru de ferru Thomas Newcomen, chi at fraigadu sa prima màchina a vapore cun pistone in su 1712, non fiat connotu pro tènnere formatzione sientìfica.
Custos inventos ant bassadu su costu de su ferru, ponende in pràtica sos pontes de ferru e sas ferrovias a caddos.
Cun s’isvilupu de sa màchina a vapore a pressione arta, s’energia de sa proportzione de su pesu de sas màchinas a vapore poniant in pràtica sas naves a vapore e faghiant possìbiles sas locomotivas.
Sa RIvolutzione Industriale at creadu una dimanda pro sa mecànica de sas partes metàllicas, chi at batidu a s’isvilupu de paritzas màchinas utènsiles.
Sas tècnicas de mecanizatzione de pretzisione si sunt isvilupadas in sa prima mitade de su sèculu 19.
"Su tzensimentu de sos Istados Unidos de su 1850 at postu su traballu de ""ingegneri"" pro sa prima borta cun unu contu de 2,000."
In su 1890, bi fiant 6.000 ingegneris intre tziviles, mineràrios, mecànicos e elètricos.
Sa fundada de s’ingegneria elètrica in sos annos 1800 ant incluidu sos esperimentos de Alessandro Volta, Michael Faraday, Georg Ohm e àteros in s’inventu de su telègrafu elètricu in su 1816 e su motore elètricu in su 1872.
S’ingegneria aeronàutica pertocat su protzessu de disinnu de sos aparèchios, mentras chi s’ingegneria aerospatziale est un’allega prus moderna chi isparghet sa disciplina includende su disinnu de sas veturas ispatziales.
In s’istòria, s’ingegneria navale e s’ingegneria minerària fiant sos setores majores.
Comente resurtadu, medas ingegneris sighint a connòschere materiales noos in sa carriera issoro.
De sòlitu non bastat a fraigare unu produtu bonu dae su puntu de bista tècnicu, ca depet fintzas rispetare àteros recuisitos.
"Genrich Altshuller, a pustis de àere regortu istatìsticas subra de unu nùmeru mannu de brevetos, at sugeridu chi sos cumpromissos sunt su tzentru de sos disinnos de ingegneria ""a livellu bassu"", mentras chi a unu livellu prus artu su disinnu mègius est unu chi nde bogat sa contraditzione de su nùcleu, generende su problema."
Sa proa assegurat chi sos produtos ant a funtzionare comente si depet.
Comente sas aplicatziones aziendales tìpicas, b’at una cantidade de aplicatziones informàticas (tecnologias informàticas) ispetzìficas pro s’ingegneria.
Permitit a sos ingegneris de creare modellos in 3D, disinnos in 2D e ischemas de sos disinnos issoro.
S’atzessu e sa partidura de totu custa informatzione de sòlitu est organizada cun su programma de gestione de datos de usu de su produtu.
Pro sa natura sua, s’ingegneria tenet ligàmenes cun sa sotziedade, sa cultura e su cumportamentu umanu.
Sos progetos de ingegneria podent èssere sugetos de dibàtidos.
S’ingegneria est sa ghia fundamentale de s’innovatzione e s’isvilupu umanu.
Custu podet generare medas chistiones econòmicas e polìticas negativas, e fintzas chistiones èticas.
Sos sientziados diant pòdere dèpere cumpletare sa faina de sos ingegneris, comente disinnare sos aparatos isperimentales o fraigare prototipos.
Pro prima cosa, a s’ispissu pertocat àreas ue sa fìsica o sa chìmica de base sunt acraradas, ma sos problemas sunt tropu cumplicados pro los risòlvere in una manera pretzisa.
Sa prima ponet a pare sa connoschèntzia cun su printzìpiu matemàticu, mentras chi s’àtera medit sas variàbiles interessadas e creat tecnologia.
A unu fìsicu si diat rechèdere una formatzione in contu in prus.
Un’esempru de custu est s’usu de sas aprossimatziones numèricas a sas ecuatziones de Navier–Stokes pro descrìere su flussu aerodinàmicu de un’aparèchiu, o s’usu de su Mètodu de sos elementos finidos pro carculare sas tensiones in cumponentes cumplessos.
Sos ingegneris annoditant innovatzione e inventzione.
Dae chi unu disinnu depet èssere realìsticu e funtzionale, depet tènnere definidos sa geometria, sas mannàrias e sos datos de sas caraterìsticas suas.
Tando ant istudiadu matemàtica, fìsica, chìmica, biologia e mecànica.
Sa meighina moderna podet cambiare medas funtziones de su corpus cun s’usu de òrganos artifitziales e podet alternare in manera importante sa funtzione de su corpus umanu cun dispositivos artifitziales comente, pro nàrrere, impiantos de cherbeddu e marcapassos cardìacos.
Ambos sos campos frunint solutziones a problemas reales de su mundu.
S’ "Ingegneria gestionale o sa ""Gestione de s’ingegneria"" est unu campu de sa gestione ispetzializadu in sa pràtica de s’ingegneria o in su setore de s’industria de s’ingegneria."
Sos ingegneris ispetzializados in gestione de su cambiamentu depent tènnere connoschèntzias fundudas de s’aplicatzione de sos printzìpios e mètodos de sa psicologia industriale e organizativa.
S’Intellighèntzia artifitziale (IA) est intellighèntzia dimustrada dae màchinas, a su contràriu de s’intellighèntzia naturale chi est ammustrada dae animales e èsseres umanos.
Sa chirca in sa IA at proadu e iscartadu medas acostamentos diversos in sa vida sua, includende sa simulatzione de su cherbeddu, su fràigu de sa risòlvida de problemas de sos umanos, sa lògica formale, bases de datos mannas de connoschèntzia e s’imitu de sos animales.
Sos iscopos traditzionales de s’IA includent su resonu, sa rapresentatzione de sa connoschèntzia, su de fàghere pianos, s’imparu, s’elaboratzione de su limbàgiu naturale, sa pertzetzione e s’abilidade de tramudare e manigiare ogetos.
S’IA nd’orit fintzas dae s’informàtica, sa psicologia, sa linguìstica, sa filosofia e medas àteros setores.
"S’istùdiu de su resonu mecànicu o ""formale"" est cumintzadu cun filòsofos e matemàticos in tempos antigos."
Sa tesi de Church-Turing, impare cun sas iscobertas cointzidentes in sa neurobiologia, sa teoria de s’informatzione e sa tzibernètica, custu at batidu sa chirca a cunsiderare sa possibilidade de fraigare unu cherbeddu eletrònicu.
Sos partetzipantes Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU), John McCarthy (MIT), Marvin Minsky (MIT) e Arthur Samuel (IBM) sunt diventados sos fundadores e sas ghias de sa chirca subra de s’IA.
"Sos fundadores de s’IA fiant otimìsticos pro su benidore: Herbert Simon aiat previstu, ""sas màchinas ant a èssere capatzas, tra binti annos, de fàghere totu sos traballos chi faghent sos umanos""."
Su progressu at rallentadu e in su 1974, in risposta a sas crìticas de James Lighthill e a sa pressione chi fia faghende su Cungressu de sos Istados Unidos pro finantziare progetos prus produtivos, su guvernu de sos Istados Unidos e cussu britànnicu ant suspesu sa chirca esplorativa subra de s’IA.
A su 1985, su mercadu de s’IA fiat cròmpidu a prus de unu miliardu de dòllaros.
Elaboradores prus lestros, megioros in sos algoritmos e atzessu a cantidades mannas de datos ant cunsentidu progressos in sa pertzetzione e s’imparu automàticu; sos mètodos de s’imparu profundu afamadu de datos at cumintzadu a dominare sos controllos de calidade in su 2012 tzirca.
Sa chirca in s’IA s’est partzida in duas suta-categorias chi a s’ispissu ant faddidu in sa comunicatzione intre issas.
Sa chirca si faghiat intre tres istitutziones: s’Universidade Carnegie Mellon, Stanford e MIT e, comente descritu in suta, cada una at isvilupadu un’istile de chirca suo.
A su traballu issoro li narant nùmenes diversos: incorporadu, situadu, basadu subra de cumportamentu o de isvilupu.
Su limbàgiu matemàticu cumpartzidu at cunsentidu unu livellu artu de collaboratzione cun àteros campos solidados (matemàtica, economia o chirca operativa).
In die de oe sos resurtados de sos esperimentos a s’ispissu sunt rigorosamenre misuràbiles e a bortas (cun dificultates) si podent torrare a prodùere.
"Custos algoritmos ant dimustradu chi non bastant pro risòlvere problemas chi tenent bisòngiu de resonos mannos, ca ant isperimentadu una ""esplosione cumbinatòria"": sunt diventados meda prus lentos e sos problemas meda prus mannos."
Intre sas cosas chi una base de sentidu comunu cumprensivu diat cuntènnere, b’at: ogetos, propiedades, categorias e relatziones intre ogetos, situatziones, eventos, istados e tempus; càusas e efetos; connoschèntzia de su connotu (ite ischimus de su chi ischent sas àteras persones); e medas àteros, francu sos domìnios de chirca.
Pro esempru, si unu pizone nde essit a pizu in una chistione, sa gente de sòlitu si pensat un’animale de sa mannària de una manu chi cantat e bolat.
Agiumai nudda est beru o falsu in sa manera chi rechedet sa lògica astrata.
Sos progetos de chirca chi tentant de fraigare una base de connoschèntzia cumpleta de sentidu comune (pro es., Cyc) rechedet una cantidade enorme de fràigu traballosu de ontologias—si depent fraigare, a manu, unu cuntzetu complicadu a sa borta.
"Lis serbit una manera pro visualizare su benidore—una rapresentatzione de s’istadu de su mundu e depent èssere capatzos de fàghere previsione subra de comente l’ant a cambiare sas atziones issoro—e resessire a fàghere sèberos pro massimare s’utilidade (o ""balore"") de sos sèberos a disponimentu."
Tenet bisòngiu de un’agente chi non podet petzi avalorare s’ambiente suo e fàghere previsiones, ma fintzas avalorare sas previsiones suas e s’adatare cunforma a s’avaloramentu.
Sa classificatzione est impreada pro determinare a cale categoria apartenet una cosa, e acontesset a pustis chi unu programma bidet unu nùmeru de esempros de cosas dae paritzas categorias.
Sa teoria de s’imparu computatzionale podet avalorare a chie imparat cun cumplessidade computatzionale, cumplessidade de modellu (cantos datos serbint), o àteros assuntos de otimizatzione.
"Medas acostamentos atuales usant frecuèntzias de coocurrèntzia de paràulas pro fraigare rapresentatziones sintàticas de testos. """
Sos acostamentos istatìsticos modernos de NLP podent cumbinare totu custas istrategias e àteras, e a s’ispissu cròmpere a una calidade atzetàbile a livellu de pàgina o de paràgrafu.
Unu robot mòbile modernu, in un’ambiente piticu, istàticu e visìbile, podet determinare cun simpresa sa positzione sua e fàghere una mapa de su logu; mancari gasi, sos ambientes dinàmicos, comente (in endoscopia) s’internu de su corpus de unu patziente chi respirat, est un’isfida prus manna.
Pro esempru, b’at assistentes virtuales chi sunt programmados pro chistionare in cuntierras o fintzas tzarrare in manera ispassosa; custu faghet chi pàrgiant prus sensìbiles a sas dinàmicas emotivas de sa comunicatzione umana, o pro fatzilitare sa comunicatzione intre umanu–màchina.
Su cumportamentu intelligente si podet descrìere cun printzìpios simpres, elegantes (comente sa lògica o s’otimizatzione)?
"O usamus algoritmos chi nos podent dare petzi una solutzione ""resonada"" (e.g., mètodos probabilìsticos) ma diant pòdere èssere sugetos a sa matessi genia de faddinas enigmàticas chi faghet su cherbeddu umanu?"
"Stuart Russell e Peter Norvig osservant chi sos chircadores de IA ""non si curant de s’ipòtesi forte de IA—finas a chi funtzionat su programma, non lis importat si li naras simulatzione de intellighèntzia o intellighèntzia reale."""
Tando s’intellighèntzia noa diat pòdere crèschere in manera esponentziale e passare in manera drammàtica cussa umana.
Sa relatzione intre automatzione e ocupatzione est complicada.
"Sas istimas sugetivas de s’arriscu vàriant meda; pro esempru, Michael Osborne Carl Benedikt Frey càrculant chi su 47% de sos traballos in sos I.U. sunt a ""arriscu artu"" de automatzione potentziale, mentras chi un’informe OECD classìficat petzi su 9% de sos traballos de sos I.U. sunt a ""arriscu artu""."
In su perìodu longu, sos sientziados ant propostu de sighire a otimizare sa funtzione minimende sos arriscos de seguridade possìbiles chi ìmplicant sas tecnologias noas.
In su libru suo Superintelligence, su filòsofu Nick Bostrom frunit una tesi pro chi s’intellighèntzia artifitziale at a èssere una minetza pro s’umanidade.
Bostrom at evidentziadu fintzas sa dificultade de tramudare de su totu sos balores de s’umanidade a un’IA avantzada.
In su libru suo Human Compatible, su chircadore de IA Stuart J. Russell cuncordat cun sos pensamentos de Bostrom, e proponet fintzas un’acostamentu a s’isvilupu de màchinas de chi si cumproet su profetu, atentas a s’intzertesa e sa deferentza de sos umanos, si èsseret possìbile trisinende s’imparu pro rinfortzu invertidu.
Sas opiniones de sos espertos intre su campu de s’intellighèntzia artifitziale sunt misturadas, cun bandas mannas de preocupados e non preocupados pro s’arriscu de un’IA eventuale cun capatzidades ultresumanas.
"Su CEO de Facebook Mark Zuckerberg creet chi s’IA at a""isblocare una cantidade enorme de cosas positivas,"" comente curare maladias e crèschere sa seguridade de sas veturas autònomas."
"Musk finàntziat fintzas aziendas chi isvilupant intellighèntzia artifitziale, comente DeepMind e Vicarious pro ""ghetare un’ogru a ite est acontessente cun s’intellighèntzia artifitziale."
Sa chirca in custa àrea includet ètica de sas màchinas, agentes morales artifitziales, IA amistosa e si chistionat fintzas subra de su fràigu de un’istrutura de sos deretos umanos.
Est su tempus de annànghere una dimensione ètica a su mancu a carchi màchina.
Sa chirca in s’ètica de sas màchinas est sa crae pro minimare sos pensamentos subra de sos sistemas autònomos - si diat pòdere afirmare chi sa notzione de màchinas autònomas sena custa dimensione est a sa base de totu sas timorias pro s’intellighèntzia de sas màchinas.
Sos umanos non diant dèpere assumire chi sas màchinas o sos robot nos diant tratare bene ca non b’at resones a priori pro pensare chi diant èssere cumprensivos de su sistema nostru de moralidade, chi s’est evòlvidu cun sa nostra biologia particulare (chi sas IA non diant cumpartzire).
Una proposta per pònnere fronte a custu est cussa de garantire chi sa prima IA intellighente in generale siat una "IA amiga" e chi siat capatza de controllare sas IA isvilupadas a pustis.
"Penso chi sos pensamentos bèngiant dae una faddina fundamentale in su de no ischire comente seberare intre sos progressos reales reghentes in una bisione particulare de sa IA e s’enormidade e sa cumplessidade de fraigare un’intellighèntzia de sentidu e de voluntade."""
Sa regulamentatzione est cunsiderada netzessària siat pro incoragiare sa IA siat pro gestire sos arriscos assotziados.
Unu tropu comune in custas òperas est cumintzadu cun Frankenstein de Mary Shelley, ue una creatzione umana diventat una minetza pro sos meres suos.
"Isaac Asimov at introduidu sas Tres Leges de sa Robòtica in libros e contos medas, in piessignu sa sèrie "Multivac" subra de un’alaboradore superintellighente cun su matessi nùmene."
"In sos annos '80, sa sèrie Sexy Robots de s’artista Hajime Sorayama l’ant pintada e publicada in Giappone, afiguraiat sa forma umana orgànica bera cun peddes musculosas metàllicas e realìsticas e prus a tardu est essidu su libru "the Gynoids", su chi ant influentzadu e l’ant usadu sos creadores de film comente George Lucas e àteros creativos".
Sa biotecnologia est un’àrea manna de sa biologia, chi interessat s’usu de sistemas e organismos biventes pro isvilupare o realizare produtos.
S'American Chemical Society definit sa biotecnologia comente s’aplicatzione de organismos, sistemas o protzessos biològicos pro parte de paritzas indùstrias pro connòschere sa sièntzia de sa vida e su mezoru de su balore de materiales e organismos che a produtos farmatzèuticos, cultivas e bestiàmene.
Sa bioingegneria est s’aplicatzione de sos printzìpios de s’ingegneria e de sas sièntzias naturales a tessidos, tzèllulas e molèculas.
Cun sas prima biotecnologias, sos primos massajos ant seberadu e pesadu sas cultivas prus adatas, cun sas rèndidas prus artas, pro prodùere bastante màndigu pro sustènnere una populatzione in crèschida.
Custos protzessos fiant incluidos fintzas in sa prima fermentadura de sa birra.
In custos protzessos, sos carboidratos in sos granos s’iscumponent in alcol, comente s’etanolu.
Mancari su protzessu de fermentadura non siat istadu cumpresu de su totu finas a su traballu de Louis Pasteur in su 1857, est semper s’usu de sa biotecnologia pro furriare una fonte de màndigu in un’àtera forma.
Custos cuntributos sunt serbidos a sa teoria de Darwin de sa seletzione naturale.
In su 1928, Alexander Fleming at iscobertu su mugore Penicillium.
Su MOSFET (metal-oxide-semiconductor field-effect transistor) l’ant inventadu Mohamed M. Atalla e Dawon Kahng in su 1959.
Su primu BioFET est istadu su transitore a efetu de campu sensìbile a sos iones (ISFET), inventadu dae Piet Bergveld in su 1970.
A metade de sos annos 80, ant isvilpadu àteros BioFET, intre sos cales su sensore de gas FET (GASFET), su sensore de pressione FET (PRESSFET), su transitore chìmicu a efetu de campu (ChemFET), s'ISFET de riferimentu (REFET), su FET modificadu dae sos enzimas (ENFET) e su FET modificadu immunologicamente (IMFET).
Sa crèschida de dimanda de biocarburantes diat dèpere èssere una noa bella pro su setore de sas biotecnologias, cun su Dipartimentu de s’energia chi càrculat chi s’usu de s’etanolu diat pòdere minimare su consumu de carbutante derivadu dae su petròliu in sos Istados Unidos finas a su 30% intro de su 2030.
TCE: The Chemical Engineer, (816), 26–31.
Un’àteru esempru est sa progetatzione de piantas transgènicas pro crèschere in ambientes ispetzìficos in presèntzia (o ausèntzia) de sustàntzias chìmicas.
Dae s’àtera banda, carchi usu de sa biotecnologia birde interessat sos microrganismos pro limpiare e minimare s’àliga.
Gasi comente s’isvilupu de ormones, tzèllulas istaminales, anticorpos, siRNA e proas de diàgnosi.
Un’aplicatzione est sa de creare sèmenes megiorados chi aguantant sas cunditziones estremas de s’ambiente de sas regiones àrridas, chi s’acàpiat a s’innovatzione, a sa creatzione de tècnicas de massaria e a sa gestione de sas resursas.
S’iscopu de sa farmacogenòmica est cussu de isvilupare mezos ratzionales pro otimizare sa terapia farmacològica, cunforma a su genotipu de sos patzientes, pro garantire s’atòliu màssimu cun efetos contràrios mìnimos.
Sa biotecnologia moderna si podet usare pro prodùere meighinas chi esistint in manera prus simpre e barata.
Sas proas genèticas permitint sa diàgnosi genètica de sas vulnerabilidades a sas maladias ereditàrias, e si podent usare fintzas pro determinare sa parentela de unu pitzinnu (mamma e babbu genètios) o in generale s’erèntzia de una persone.
Su prus de sas bortas, sas proas s’usant pro agatare càmbios chi sunt assotziados a istorbos ereditados.
Sas aziendas de biotecnologia podent contribuire a sa seguresa de sos alimentos venidora, megiorende su nutrimentu e sa produtividade de sa massaria urbana.
In su 10% de sas terras cultivadas in su mundu si sunt prantadas cultivas GM in su 2010.
Custas tècnicas ant permìtidu s’introdutzione de caraterìsticas de cultivas noas e unu controllu prus mannu meda de s’istrutura genètica de un’alimentu rispetu a cantu permìtidu in antis dae sos mètodos comente sa riprodutzione seletiva e sa riprodutzione pro variatzione.
Los ant creados pro aguantare a sos agentes patògenos e a sos erbitzidas e pro unu profilu mezus de nutrientes.
Mancari gasi, sos membros de su pùblicu sunt prus pagu propensos de sos iscientziados a cunsiderare seguros sos alimentos GM.
Mancari gasi, si sunt contrariados a sas cultivas GM pro resones diversas, intre cales sos pensamentos pro s’ambiente, si sos alimentos produtos dae cultivas GM sunt seguros, si sas cultivas GM serbint pro pònnere fronte a sos bisòngios alimentares de su mundu, e sos pensamentos econòmicos pesados dae su fatu chi custos organismos sunt sugetos a sa lege pro sa propriedade intelletuale.
B’at diferèntzias in sa regulada de sos OGM intre sos paisos, cun calicuna de sas diferèntzias prus marcadas intre Istados Unidos e Europa.
S'Unione europea sèberat intre s’aprovatzione pro sa cultiva in intro de s’UE e s’aprovatzione pro s’importatzione e sa trasformatzione.
Cada dimanda atzetada de sòlitu est finantziada pro chimbe annos e a pustis si depet torrare a annoare in manera cumpetitiva.
Sa clonatzione est su protzessu de produtzione de organismos individuales cun DNA che pare o che pare in manera virtuale, cun mezos naturales o artifitziales.
Est usadu in una gamma ampra de esperimentos biològicos e aplicatziones pràticas, dae s’imprenta genètica a sa produtzione de proteinas in iscala ampra.
A su cumintzu, su DNA de interesse si depet isulare pro frunire unu tretu de DNA de sa mannària adeguada.
A pustis de sa ligada, su vetore cun interesse si transfetat in sas tzèllulas.
Una tècnica de cultiva de tessidos ùtile usada pro clonare lìnias tzellulares diversa ìmplicat s’usu de aneddos de clonatzione (tzilindros).
"A custu protzessu li narant fintzas ""clonatzione de chirca"" o ""clonatzione terapèutica""."
Sa clonatzione terapèutica s’otenet cun sa creatzione de tzèllulas istaminales embrionales in s’isperu de tratare maladias comente su diabete e s'Alzheimer.
Sa resone pro chi sa SCNT s’usat pro sa clonatzione est chi sas tzèllulas somàticas si podent otènnere in manera simpre e si podent cultivare in laboratòriu.
S’ovotzitu at a reagire a su nùcleu de sa tzèllula somàtica, comente diat fàghere cun su nùcleu de una tzèllula de isperma.
Sas tzèllulas somàticas si diant pòdere usare deretu o regòllere in laboratòriu pro un’usu imbeniente.
Custu creat un’embrione de una tzèllula sola.
Sos embriones isvilupados a pustis si ponent in retzidores surrogados, comente una vaca o una berbeghe in casu de animales de allevamentu.
Un’àteru vantàgiu est chi sa SCNT est bida comente una solutzione pro clonare genias in perìgulu chi sunt acanta de iscumpàrrere.
Petzi tres de custos embriones sunt subrabìvidos finas a sa nàschida, e petzi unu est subrabìvidu finas a s’edade adulta.
Mancari gasi, in su 2014 sos chircadores ant infromadu de tassos de clonatzione resessida dae sete a oto de deghe e in su 2016, un’azienda coreana Sooam Biotech at decraradu de prodùere cada die 500 embriones clonados.
Sa riprodutzione assessuada est unu fenòmenu chi acontesset in manera naturale in medas genias, intre cales sa majoria de sas piantas e carchi babbautzu.
Pro nàrrere, carchi cultivar europea de àghina rapresentat clones chi si sunt propagados pro prus de duos mizas annos.
Medas àrbores, matas, vide, fìlighes e àteras piantas de erba manantiales formant colònias de clones in manera naturale.
In sas piantas, sa partenogènesi est s’isvilupu de un’embrione dae una tzèllula ou non fecundada, e est unu protzessu cumponente de s’apomissia.
Custos clones non sunt de su totu idènticos ca sas tzèllulas somàticas podent cuntènnere mutatziones in su DNA nucleare issoro.
Sa partidura artifitziale de s’embrione o gemellazu embrionale, una tècnica chi creat crobinos monozigotes dae un’embrione solu, non si cunsìderat che a àteros mètodos de clonatzione.
S’embrione de Dolly l’ant creadu pighende sa tzèllula e intrende·dda in un’òvulu de berbeghe.
L’ant clonada in su Roslin Institute in Iscòtzia sos iscientziados britànnicos Ian Wilmut e Keith Campbell e at bìvidu in cue dae sa nàschida in su 1996 finas a sa morte in su 2003 cando teniat ses annos.
Su de Dolly est istadu de importu pro su pùblicu, ca s’isfortzu at dimustradu chi su materiale genèticu de una tzèllula adulta ispetzìfica, progetada pro espressare unu sutainsieme ebbia diversu dae sos genes suos, si podet torrare a progetare pro fàghere crèschere un’organismu de su totu nou.
Sa prima clonatzione (chi at batidu a sa berbeghe Dolly) at tentu unu tassu de resessida de 29 embriones pro 277 oos fecundados, chi ant produidu tres anzones a sa nàschida, unu de sos cales at bìvidu.
In particulare, mancari sos primos clones èsserent ranas, no ant galu produidu peruna rana adulta dae una tzèllula somàtica donadora de nùcleu adultu.
Mancari gasi, àteros chircadores, intre cales Ian Wilmut chi at ghiadu s’iscuadra chi at clonadu a Dolly, afirmant chi sa morte primadia de Dolly pro un’infetzione respiratòria non fiat acapiada a problemas cun su protzessu de clonatzione.
"Sos iscientziados sovièticos Chaylakhyan, Veprencev, Sviridova e Nikitin ant clonadu su sòrighe ""Masha""."
Prus simizante a sa formatzione artifitziale de crobinos.
Cane: Snuppy, unu mastinu afganu mascru, est istadu su primu cane clonadu (2005).
Bisonte de abba: Samrupa est istadu su primu bisonte de abba clonadu.
Cammellu: (2009) Injaz est su primu cammellu clonadu.
Cabra: (2001) Sos iscientziados de s’Universidade Northwest A&F ant clonadu sa prima cabra cun s’usu de sa tzèllula feminile adulta.
Conduidu in Tzina in su 2017 e riferidu in ghennàrgiu de su 2018.
Furitu a pees nieddos: (2020) In su 2020, un’iscuadra de iscientziados at clonadu una fèmina de nùmene Willa, chi est morta a metade de sos annos 80 e no at lassadu ereos in vida.
Non si riferit a su cuntzepimentu naturale e a su partu de crobinos che pare.
Pro immoe, sos iscientziados non tenent s’intentu proare a clonare a sas persones e creent chi sos resurtados issoro diant dèpere aviare unu resonu prus ampru subra de sas leges e sos regulamentos chi serbint a su mundu pro regulare sa clonatzione.
Mentras chi medas de custos puntos de bista sunt de orìgine religiosa, sas chistiones pesadas dae sa clonatziones sunt afrontadas fintzas dae prospetivas seculares.
Sos chi s’oponent a sa clonatziones sunt pensamentados pro chi sa tecnologia no est galu bastante isvilupada pro èssere segura e diant pòdere tirare a s’abusu (batende a sa generatzione de umanos dae chi si diant prelevare òrganos e tessidos), gasi comente sos pensamentos subra de comente sos indivìduos clonados si diant integrare cun sas famìllias e cun sa sotziedade in generale.
"Custu est naradu fintzas ""clonatzione de allogadura""."
Custos sutzessos ant dadu s’isperu chi tècnicas che a custa (usende mammas surrogadas de un’àtera genia) s’èsserent pòdidas usare pro clonare genias mortas.
In su 2002, sos genetistas de su Museu australianu ant annuntziadu de àere replicadu su DNA de su tilatzinu (tigre de sa Tasmània), insaras mortu dae tzirca 65 annos, usende sa reatzione a cadena de sa polimerasi.
In su 2003, pro sa prima borta, ant clonadu un’animale isparèssidu, s’istambecu de sos Pireneos aporridu in subra, in su Tzentru de tecnologia alimentare e chirca de Aragona, usende su nùcleu tzellulare cungeladu allogadu de sos campiones de pedde de su 2001 e ovotzitos de cabra domèstica.
"""Когда вернутся мамонты"" (""Cando torrant sos mammut""), 5 de freàrgiu de su 2015 (recuperadu su 6 de cabudanni de su 2015) Un’àteru problema est sa subravivèntzia de su mammut torradu a fàghere: sos grumiadores si basant subra de una simbiosi cun microbiota ispetzìficu in s’istògamu issoro pro sa digestione."
Pro custu, calicunu at ipotizadu chi podet èssere imbetzada prus a lestru de àteros animales nàschidos in manera naturale, dae chi, pro èssere una berbeghe a s’edade de ses annos, est morta a presse.
Mancari gasi, s’agabbu premediu de sa gravidàntzia e sas pèrdidas neonatales sunt galu majores cun sa clonatzione rispetu a su cuntzepimentu naturale o a sa riprodutzione assistida (FIV).
Su cuntzetu de clonatzione, in particulare de clonatzione umana, at caraterizadu una varoedade manna de òperas de fantasièntzia.
Medas òperas ant afiguradu sa creatzione artifitziale de èsseres umanos cun unu mètodu de crèschida de sas tzèllulas dae unu campione de tessidu o de DNA; replicadura podet èssere istantànea, o podet acontèssere tràmite una crèschida lenta de embriones umanos in ùteros artifitziales.
Sos film de fantasièntzia comente Matrix e Gherras istellares: Episòdiu II, S’atacu de sos clones, ant mustradu iscenas de fetos umanos cultivados in iscala industriale in bartzas mecànicas.
A Number l’at adatadu Caryl Churchill pro sa televisione, in una co-produtzione intre sa BBC e sa HBO Films.
Est crèschida semper dudosa subra de s’amore cresciuta de sa mamma, chi non l’assimigiaiat pro nudda e chi non fiat morta noe annos in antis.
In su romanzu de Ira Levin de su 1976 The Boys from Brazil e in s’adatamentu tzinematogràficu suo de su 1978, Josef Mengele usat sa clonatzione pro creare còpias de Adolf Hitler.
"In Doctor Who, ant introduidu una ratza aliena de èsseres armados e gherrianos narados Sontarans in su 1973 in sa puntada ""The Time Warrior""."
"Su cuntzetu de soldados clonados pesados pro cumbàtere est istadu torradu a propònnere in ""The Doctor's Daughter"" (2008), cando su DNA de su dotore l’ant usadu pro creare una fèmina gherrera narada Jenny."
Su romanzu de Kazuo Ishiguro de su 2005 Never Let Me Go e s’adatamentu tzinematogràficu de su 2010 sunt ambientados in un’istòria alternativa in sa chi sos umanos clonados sunt creados a s’iscopu solu de frunire donos de òrganos a sos umanos nàschidos in manera naturale, mancari siant de su totu èsseres cun sentidu e cussèntzia de sese.
"In su romanzu futurìsticu Cloud Atlas e in su film imbeniente, una de sas lìnias de s’istòria si cuntzentrat in unu clone fabricante geneticamente modificadu numenadu Sonmi~451, unu de sos milliones crèschidos in un’ùteru artifitziale, destinadu a serbire dae sa nàschida."
In su film Us, a unu tzertu puntu in antis de sos annos 80, su guvernu americanu creat clones de cada tzitadinu de sos Istados Unidos cun s’intentu de los usare pro controllare sas contropartes issoro originales, comente sas pupias voodoo.
A oe, sos clones atacant in manera improvisada e resessent a cumpletare unu genotzìdiu de massa de sas contropartes issoro.
Sos genes si sunt tramudados intro de sa matessi genia, intre sas genia (creende organismos transgènicos) e fintzas intre sos regnos.
Sos ingegneris genèticos depent isolare su gene chi cherent insertare in s’organismu retzidore e lu cumbinare cun àteros elementos genèticos, intre sos cales unu promotore e una regione terminadora e a s’ispissu unu marcadore seberàbile.
Herbert Boyer e Stanley Cohen ant realizadu su primu organismu geneticamente modificadu in su 1973, unu batèriu chi aguantaiat s’antibiòticu kanamitzina.
Su primu animale geneticamente modificadu a èssere commertzializadu est istadu su GloFish (2003) e su primu animale geneticamente modificadu a èssere aprovadu pro usu de màndigu est istadu su salmone AquAdvantage in su 2015.
Sos fungos sunt istados manigiados prus o mancu pro sos matessis obietivos.
B’at propostas pro nche bogare sos genes virulentos dae sos virus pro creare vatzinos.
Sa majoria est istada modificada dae pro s’aguantu a erbitzidas o sa resistèntzia a sos babautzos.
Sos animales de sòlitu sunt meda prus malos a trasformare e sa grande majoria est galu in fase de chirca.
Su bestiàmene est modificadu cun s’intentu de megiorare caràteres econòmicos de importu comente su tassu de crèschida, sa calidade de sa petza, sa cumponidura de su late, s’aguantu a sas maldias e sa subrabivèntzia.
Mancari sa terapia gènica umana siat galu relativamente noa, l’ant usada pro tratare istorbos genèticos comente s'immunodefitzièntzia cumbinada grave e s’amaurosi congènita de Leber.
Àteros pensamentos sunt s’obietividade e su rigore de sas autoridades de regulamentatzione, s’impestadura de su màndigu non geneticamente modificadu, su controllu de sa frunidura de su màndigu, sos brevetos de sa vida e s’usu de sos deretos de propiedade intelletuale.
Sos paisos ant adotadu medidas regulatòrias pro tratare cun custos pensamentos.
"Una definitzione ampra de ingegneria genètica incluet fintzas s’allevamentu seletivu e àteros mezos de seletzione artifitziale."","
Pro nàrrere, sa regorta de su trigu triticale est istada isvilupada de su totu in laboratòriu in su 1930 cun paritzas tècnicas pro alterare su genoma suo.
"Sa biotecnologia moderna si definit fintzas comente ""Tècnicas de àtzidu nuclèicu in vitro, incluidu s’àtzidu desossiribonuclèicu (DNA) recumbinante e s’innetzione dereta de àtzidu nuclèicu in tzèllulas o organeddos, o sa fusione de tzèllulas ultres sa famìglia tassonòmica""."
Sas definitziones si cuntzentrant in su protzessu prus chi su produtu, est a nàrrere chi bi diant pòdere èssere GMOS e non OGM cun genotipos e fenotipos sìmiles.
Ponet fintzas problemas cando s’isvilupant protzessos noos.
Sos ingegneris genèticos depent isolare su gene chi bolent insertare in s’organismu retzidore.
Su gene luegu est cumbinadu cun àteros elementos genèticos, intre sos cales unu promotore e unu manrcadore seberàbile.
Su DNA de sòlitu s’insertat in sas tzèllulas animales usende sa microinnetzione, ue si podet innetare cun imbòligu nucleare de sa tzèllula deretu dae su nùcleu, o tràmite s'usu de vetores virales.
In sas piantas custu si realizat tràmite sa cultiva de sos tessidos.
In sa traditzione su materiale genèticu nou fiat insertadu in manera casuale in su genoma retzidore.
Bi sunt bator famìllias de nucleasi manigiadas: meganucleasi, nucleasi zinc finger, nucleasi ativadoras de trascritzione (TALEN) e su sistema Cas9-guideRNA (adatadu dae CRISPR).
In su 1972 Paul Berg at creadu sa prima molècula de DNA ricumbinante cando at cumbinadu su DNA de unu virus de muninca cun cussu de su virus lambda.
Su batèriu chi aiat incorporadu su plasmide fiat capatzu de campare in presèntzia de kanamitzina.
In su 1974 Rudolf Jaenisch at creadu unu sòrighe transgènicu introduende DNA istranzu in s’embrione suo, faghende·lu su primu animale transgènicu in su mundu.
Sos sòrighes cun blocu de genes (narados sòrighe knokout) sunt istados creados in su 1989.
In su 1983 sa prima pianta geneticamente modificada est istada isvilupada dae Michael W. Bevan, Richard B. Flavell e Mary-Dell Chilton.
In su 2000, s’arrosu doradu arrichidu cun vitamina A est istada sa prima pianta isvilupada cun unu balore nutritivu majore.
S’insulina produida dae sos batèrios, cun marcu humulin, est istada aprovada dae s’Amministratzione Food and Drug in su 1982.
In su 1994 Calgene at otentu s’aprovatzione pro pònnere in cummèrtziu sa pumata Flavr Savr, su primu alimentu geneticamente modificadu.
In su 2010, sos sientziados de s’Istitutu J. Craig Venter ant annuntziadu de àere creadu su primu genoma batèricu sintèticu.
L’ant postu in su mercadu de sos Istados Unidos in su 2003.
Sos genes e àteras informatziones genèticas dae una gamma ampra de organismos si podent annànghere a unu plasmide e insertare in sos batèrios pro los regòllere e modificare.
Unu nùmeru mannu de plasmidos personalizados faghet chi su manìgiu de su DNA bogadu dae sos batèrios siat relativamente simpre.
Sos sientziados podent manigiare e cumbinare cun fatzilidade sos genes in sos batèrios por creare proteinas noas o interrumpidas e osservare s’efetu chi custu tenet in paritzos sistemas moleculares.
Sos batèrios los ant usados pro sa produtzione de màndigu pro tempus meda, e ant isvilupadu e seberadu tzipos ispetzìficos pro cussu traballlu subra de iscala industriale.
Sa majoria de sos batèrios chi produint màndigu sunt batèrios làticos, e inoghe est andada sa majoria de sa chirca in s’ingegneria genètica de sos batèrios chi produint màndigu.
Sa majoria est produida in sos Istados Unidos e fintzas si b’at regulamentos pro permìtere sa produtzione in Europa, in cue dae su 2015 a como perunu produtu alimentare derivadu dae batèrios est a disponimentu.
Sos batèrios luegu si regollent e sa proteina disigiada est purificada dae custos.
Medas de custas proteinas sunt impossìbiles o difìtziles a otènnere, cun mètodos naturales e tenet prus pagu probabilidade de èssere apestadas dae agentes patògenos, su chi las faghet prus seguras.
Foras dae sa meighina si sunt usadas pro produire biocarburante.
Sas ideas incluent s’alteratzione de sos batèrios de s’intestina in manera de arrogare sos batèrios dannosos, o s’usu de batèrios pro cuncambiare o crèschere enzimas o proteinas menguantes.
Permìtere a sos batèrios de formare una colònia diat pòdere frunire una solutzione prus a tèrmine longu, ma diat pòdere fintzas bogare a pizu problemas de seguridade, ca sas relatziones intre batèrios e corpus umanu sunt prus pagu amìtidas rispetu a sos fàrmacos traditzionales.
Pro prus de unu sèculu sos batèrios si sunt usados in massaria.
Cun sos progressos in s'ingegneria genètica, custos batèrios si sunt manigiados pro crèschere s’atòliu e sa gamma retzidora.
Sos tzipos de batèrios Pseudomonas faghent dannu de astrau, faghende de s’abba unu nùcleu cun cristallos de astrau a inghìriu.
Àteros usos pro sos batèrios geneticamente modificados incluent su biorisanamentu, ue sos batèrios sunt usados pro cunvertire sas sustàntzias apestantes in una forma prus pagu tòssica.
In su 1980 s'artista Jon Davis e sa genetista Dana Boyd ant cunvertidu su sìmbulu germànicu de sa feminilidade (ᛉ) in còdighe binàriu e luegu in una filera de DNA, chi a pustis s’est espressada in Escherichia coli.
Sos chircadore lu podent usare pro controllare fatores diversos, intre cales sa positzione de su bersàgliu, sa mannària de s’insertu e sa durada de s’espressione gènica.
Mancari siat mescamente galu in fase de isperimentadura, b’at àpidu sutzessos in s’usu de sa terapia gènica pro sostituire sos genes difetosos.
Dae su 2018, b’at unu nùmeru de importu de istùdios clìnicos in cursu, incluidos sos tratamentos pro s'emofilia, su glioblastoma, maladia granulomatosa crònica, sa fibrosi tzìstica e diversos tumores.
Sos virus de s'herpes simplex sunt vetores promitentes, dae chi tenent una capatzidade de trasportu de prus de 30kb e fruinint un’espressione a tèrmine longu, mancari siant prus pagu de atòliu in sa cunsigna de su gene rispetu a àteros vetores.
Àteros virus chi si sunt impreados comente vetores includent alphavirus, flavivirus, virus de su rusetu, rabdovirus, virus de sa maladia de Newcastle, poxvirus e picornavirus.
Custu no interessat s’infetividade de sos virus, càusat una risposta immunitària naturale e non b’at possibilidades chi issos si torrent a pigare sa funtzione issoro de dannosidade, cosa chi podet capitare cun àteros vatzinos.
Su vatzinu prus eficatze contras sa tubercolosi, su vatzinu Bacillus Calmette-Guérin (BCG), frunit petzi una parte de amparu.
Àteros vatzinos basados subra de vetores sunt giai istados aprovados e àteros meda sunt in fase de isvilupu.
In su 2004, sos chircadores ant riferidu chi unu virus geneticamente modificadu chi isfrutat su cumportamentu egoista de sas tzèllulas tumorales diat pòdere ofèrrere una manera alternativa de bochire sos tumores.
Su virus l’ant fichidu in sas matas de aranzu pro cumbàtere sa maladia de su citrus greening chi aiat minimadu sa produtzione de aranzu de su 70% dae su 2005.
Ant creadu in laboratòriu virus geneticamente modificados chi faghent chi sos animales diventent istùdigos tràmite s'immunocontratzetzione e àteros che tirant a s’istàdiu de isvilupu de s’animale.
Sa modìfica genètica de su virus de su mixoma l’ant proposta pro amparare sos conìglios arestes europeos in sa penìsola ibèrica e pro agiudare a los regulare in Austràlia.
Est possìbile a ingegnerizare sos batteriofagos pro ispìnghere a sa superfìtzie sas proteinas modificadas e las unire in modellos ispetzìficos (una tècnica narada phage display).
Pro sas aplicatziones industriales, sas madrigas cumbinant sos vantàgios batèricos de èssere un’organismu unitzellulare simpre de manigiare e de crèschere cun sas modìficas protèicas avantzadas chi s’agatant in sas eutocariotas.
Unu at crèschidu s’atòliu de sa fermentadura malolàtica, mentras chi s’àteru impedit sa produtzione de cumpostos perigulosos de carbammatos di etile durante sa fermentadura.
A diferèntzia de sos batèrios e sos virus, tenent su vantàgiu de infetare sos babautzos petzi cun cuntatu, mancari siant passados in atòliu dae pestitzidas chìmicos.
Un’obietivu allicadore pro su controllu biològicu est sa tzìntzula, vetore de una sèrie de maladias mortales, intre cales sa malària, sa freba groga e sa freba dengue.
Un’àtera istrategia est sa de annànghere proteinas a sos fungos chi blocant sa trasmissione de sa malària o elìminant de su totu su Plasmodium.
Medas piantas sunt pluripotentes, est a nàrrere chi una tzèllula sola de una pianta madura si podet regòllere e in sas cunditziones giustas si podet isvilupare in una pianta noa.
Sa majoria de sos progressos in sa cultiva de sos tessidos e in sos mecanismos tzellulares de sas piantas pro una variedade manna de piantas sunt nàschidos cun sistemas isvilupados in su tabacu.
Un’àteru organismu modellu de importu pro s’ingegneria genètica est s'Arabidopsis thaliana.
In sa chirca, sas piantas sunt manigiadas pro agiudare a iscobèrrere sas funtziones de tzertos genes.
A diferèntzia de sa mutagènesi, s'ingegneria genètica permitit una bogada mirada sena interrumpire àteros genes in s’organismu.
Àteras istrategias includent atacare su gene a unu promotore forte e bìdere ite sutzedet cando est subraespressadu, faghende fortza pro chi unu gene si pòngiat in una positzione diversa o in istàdios diversos de isvilupu.
Sas primas piantas ornamentales geneticamente modificadas cummertzializadas ant alteradu su colore.
Àteras ornamentales geneticamente modificadas sunt su crisantemu e sa petùnia.
Su virus papaya ringspot at devastadu sas matas de papaya in sas Hawaii in su de binti sèculos finas a cando sas matas papaya transgènicas ant retzidu un’amparu derivadu dae patògenu.
Sa segunda generatzione de cultivas miraiant a su megioru de sa calidade, a s’ispissu alterende su profilu de sos nutrientes.
Sas cultivas GM cuntribuint a megiorare sas regortas minimende sa pressione de sos babautzos, creschende su balore de sos nutrientes e aguantende diversos istrés abiòticos.
Sa majoria de sas cultivas GM si sunt modificadas pro aguantare a determinados erbitzidas, de sòlitu unu basadu subra de glifosatu o glufosinatu.
Calicunu usat sos genes chi codìficant pro sas proteinas insetitzidas vegetativas.
Prus pagu de s’unu pro chentu de sas cultivas GM cunteniat àteros caràteres, comente sa resistèntzia a su virus, su ritardu de sa senesèntzia e sa modìfica de sa cumponidura de sas piantas
Piantas e tzèllulas de piantas si sunt modificadas geneticamente pro sa produtzione de biofàrmacos in bioreatores, unu protzessu connotu comente pharming.
Medas meighinas cuntenent fintzas ingredientes vegetales naturales e sas bias chi batint a sa produtzione issoro sunt istadas alteradas geneticamente o tramudadas a àteras genias de piantas pro produire una cantidade prus manna.
Presentant fintzas prus pagos arriscos de èssere apestados.
Sos vatzinos sunt caros de produire, trasportare e amministrare, tando a tènnere unu sistema chi los diat produire in cada localidade diat permìtere un’atzessu prus mannu a sas àreas prus pòberas e in isvilupu.
Su fatu de èssere cunservados in sas piantas mìnimat su costu a tèrmine longu, ca si podent isparghinare sena bisòngiu de cunservadura a fritu, non tenet bisòngiu de èssere purificados e tenent un’istabilidade a tèrmine longu.
Dae su 2018 petzi tres animales geneticamente modificados sunt istados aprovados, totus in sos Istados Unidos.
Cànada: Tremuleu neurale Sos primos mammìferos transgènicos si sunt produidos ghetende DNA virale in embriones e a pustis impiantende sos embriones in sas fèminas.
S’isvilupu de su sistema de editzione gènica CRISPR-Cas9, comente manera barata e lestra de modificare deretu sas tzèllulas germinales, minimende de sa mitade su tempus chi serbit pro isvilupare mammìferos geneticamente modificados.
Sos sòrighes geneticamente modificados sunt istados sos animales de usu prus comune in sa chirca biomèdica, ca sunt baratos e simpres de manigiare.
In su 2009, sos sientziados ant annuntziadu de àere tramudadu unu gene in una genia de primatos (marmosas) pro sa prima borta.
S’espressione istàbile l’ant realizada in berbeghes, porcos, sòrighes e àteros animales.
S'alfa-1-antitripsina umana est un’àtera proteina chi s’est produida dae sas cabras e est usada in sos tratamentos de sos umanos cun custa mèngua.
Si sunt cunsiderende sos purmones de sos porcos geneticamente modificados pro su trapiantu in sos èsseres umanos.
Sos animales si sunt manigiados pro crèschere prus a lestru, èssere prus sanos e resìstere a sas maladias.
Unu procu GM a su chi li narant Enviropig l’ant creadu cun sa capatzidade de digerire su fòsforu de sas piantas in manera prus efitzente de sos porcos cunventzionales.
Custu potentzialmente diat pòdere dare profetu a sas mamas chi non podent produire late ma cherent chi sos fizos tèngiant su late de sa mama imbetzes de cussu artifitziale.
Ant sugeridu chi s’ingegneria genètica si diat pòdere usare pro evitare sa moridura de sos animales.
L’ant usadu pro tratare istorbos genèticos comente s'immunodefitzièntzia cumbinada grave e s'amaurosi congènita de Leber.
Sa terapia gènica germinale faghet chi cada càmbiu siat ereditàbile, su chi at pesadu pensamentos in sa comunidade sientìfica.
S’acuacoltura est un’industria in crèschida, chi a oe frunit prus de sa mitade de pische consumadu in su mundu.
Diversos grupos ant isvilupadu pische zebra pro rilevare s’incuinamentu atachende proteinas fluorescentes a sos genes ativados dae sa presèntzia se sustàntzias incuinantes.
In orìgine l’at isvilupadu unu de sos grupos pro sa rilevada de s’incuinamentu, ma como faghet parte de su cummèrtziu de sos pisches ornamentales, diventende su primu animale geneticamente modificadu a èssere a disponimentu comente animale domèsticu, cando in su 2003 l’ant postu in sa bèndida in sos Istados Unidos.
Sos pisches zebra sunt organismos modellu pro sos protzessos de isvilupu, rigeneratzione, genètica, cumportamentu, mecanismos de maladia e proas de toscùmene.
Sos pisches GM sunt istados isvilupados cun promotores chi ghiant una subraprodutzione de ormone de sa crèschida de usare in s’indùstria de s’acuacoltura pro crèschere sa lestresa de isvilupu e, potentzialmente, minimare sa pressione de pisca in sos magasinos arestes.
At otentu s’aprovatzione normativa in su 2015, su primu alimentu OGM non vegetale a èssere cummertzializadu.
Sa drosofila l’ant usada pro istudiare sa genètica e s’eredidade, s’isvilupu embrionale, s’imparu, su cumportamentu e s’imbetzamentu.
Sas tzìntzulas resistentes a sa malària las ant isvilupadas in laboratòriu insertende unu gene chi mìnimat s’isvilupu de su parassita de sa malària e luegu praticare s’orientamentu a domu pro ispàrghere a lestru cussu gene in totu sa populatzione de mascros (nòdidu comente gene drive).
Un’àteru acostamentu est cussu de usare una tècnica babautzu istùnigu, ue sos mascros geneticamente modificados pro èssere istùnigos cumpetent cun cussos vitales, pro minimare su nùmeru de popolatzione.
S’acostamentu est sìmile a sa tècnica istùniga provada in sas tzìntzulas, ue sos mascros sunt trasformados cun unu gene chi impedit a sas fèminas nàschidas de cròmpere a sa maturidade.
In custu casu unu tzipu de bermes rosa chi si sunt istunigados cun radiatziones sunt istados geneticamente manigiados pro nde bogare una proteina ruja fluorescente pro chi èssere prus simpre pro sos chircadores a los controllare.
B’est fintzas su potentziale pro usare sa màchina pro sa produtzione de sa seda pro fàghere àteras proteinas de balore.
Una pudda GM chi produit su fàrmacu Kanuma, un’enzima chi tratat una cunditzione rara, in s’ou suo at passadu s’aprovatzione regulamentare de sos Istados Unidos in su 2015.
B’at propostas pro usare s’ingegneria genètica pro controllare su ruspu de sas cannas.
Est fintzas relativamente simpre a produire nematodos transgènicos istàbiles e custu in paris cun s'RNAi sunt sos trastos printzipales usados in s’istùdiu de sos genes issoro.
Sos nematodos transgènicos los ant usados pro istudiare virus, tossicologia, maladias e pro rilevare sos icuinantes ambientales.
Sos bermes lados tenent sa capatzidade de si torrare a generare dae una tzèllula sola.
Su polichetu, un’anellide de mare, est istadu modificadu.
S’isvilupu de unu cuadru normativu de s’ingegneria genètica est cumintzadu in su 1975, in Asilomar, in California.
Est unu tratadu internatzionale chi règulat sa tràmuda, su manìgiu e s’usu de organismos geneticamente modificados.
Medas isperimentos tenent bisòngiu fintzas de su permissu de unu grupu de regulamentatzione natzionale o de sa legislatzione.
Esistit unu sistema agiumai universale pro avalorare sos arriscos relativos assotziados a sos OGM e a àteros agentes pro su personale de laboratòriu e sa comunidade.
Diversos paisos usant una nomencladura diversa pro descrìere sos livellos e podent tènnere recuisitos diversos pro su chi si podet fàghere a cada livellu.
Pro nàrrere, una cultiva non destinada a usu alimentare no est generalmente esaminada dae sas autoridades responsàbiles de sa seguridade alimentare.
Sa majoria de sos paisos chi non permitint sa cultiva de OGM cunsentit sa chirca cun sos OGM.
Mentras chi pagos OGM sunt istados aprovados pro sa cultiva in s'UE, unu tzertu nùmeru de OGM est istadu aprovadu pro s’importatzione e sa traballada.
Sa polìtica de sos Istados Unidos non si cuntzentrat in su protzessu comente faghent àteros paisos, mirat a sos arriscos sientìficos chi si podent averguare e usat su cuntzetu de s’ecuivalèntzia sustantziale.
Una de sas chistiones fundamentales chi pertocant sos reguladores est si sos produtos GM depent èssere etichetados.
Sa dibata trìsinat a consumadores, produtores, aziendas biotecnològicas, reguladores guvernativos, organizatziones non guvernativas e sientziados.
Sa majoria de sos pensamentos pertocat sos efetos de sos OGM pro sa salude e s’ambiente.
Mancari gasi, sos membros de su pùblicu sunt meda prus pagu propensos de sos sientziados a cunsiderare sos alimentos GM comente seguros.
Su flussu de sos genes intre sas cultivas GM e sas piantas cumpatìbiles, in paris cun sa crèschida de s’usu de erbitzidas in una bisione ampra, podet crèschere s’arriscu de populatziones de erbas chi aguantant sos erbitzidas.
Pro pònnere fronte a una pariga de custos pensamentos, carchi OGM l’ant isvilupadu cun caraterìsticas chi agiudant a controllare s’isparghidura issoro.
Àteros pensamentos pro s’ambiente e s’agronomia includent una mèngua de sa biodiversidade, una crèschida de sos parassitas segundàrios (parassitas non-targeted) e s’evolutzione de parassitas resistentes.
S’impatu de sas cultivas Bt in sos organismos benèficos non-target est diventadu unu problema pùblicu a pustis chi unu documentu de su 1999 at sugeridu chi diant pòdere èssere tòsigas pro sas mariposas monarcas.
Cun sa capatzidade de modificare geneticamente a sos èsseres umanos, chi como est possìbile, b’at pensamentos èticos subra de finas a ue diat dèpere cròmpere custa tecnologia, o si si diat dèpere usare o nono.
Santugaine 2006 su rigore de su protzessu de regulamentatzione, sa cunsolidada de controllu de sa frunidura alimentare in sas aziendas chi produint e bendent OGM, s’esageratzione de sos profetos de sa modificada genètica, o sos pensamentos a subra de s’usu de erbitzidas cun glifosatu.
Sos OGM nche sunt essidos a pizu cando su fidu de su pùblicu pro sa seguridade alimentare, atribuidu a sos dannos alimentares comente s'entzefalopatia spongiforme bovina e àteros iscàndalos chi pertocant sa regulamentatzione guvernativa de sos produtos in Europa, fiat pagu.
S’ingegneria genètica, narada fintzas modìfica genètica o manigiadura genètica, est sa manigiadura dereta de sos genes de un’organismu, usende sa biotecnologia.
De sòlitu si creat unu trastu e s’usat pro insertare custu DNA in s’organismu retzidore.
Su DNA nou si podet insertare in manera casuale, o deretare a una parte pretzisa de su genoma.
Rudolf Jaenisch at creadu su primu animale GM cando at insertadu in su DNA istràngiu in unu sòrighe in su 1974.
Su màndigu geneticamente modificadu lu bendent dae su 1994, cun sa pumata Flavr Savr.
In su 2016 ant bèndidu salmones modificados cun un’ormone de sa crèschida.
Eliminende sos genes responsàbiles de tzertas cunditziones, est possìbile a creare organismos modellu animales de maladias umanas.
Sa crèschida de sas cultivas geneticamente modificadas cummertzializadas at frunidu profetos econòmicos a sos massajos de medas paisos diversos, ma est istada fintzas sa fonte de sa majoria de sas cuntierras chi inghìriant sa tecnologia.
Ant pesadu comente chistiones potentziales fintzas su flussu de sos genes, s’impatu in sos organismos non-target, su controllu de sa frunidura alimentare e sos deretos de propiedade intellettuale.
Custu est prus lestru meda, si podet usare pro insertare cale si siat gene de cale si siat inserire organismu (fintzas cussos de domìnios diversos) e impedit chi s’annangant àteros genes non disigiados.
Meighinas, vatzinos e àteros produtos, pro los produire, los ant regortos dae organismos manigiados.
Sa biologia sintètica est una disciplina emergente chi faghet fàghere a s'ingegneria genètica unu passu a in antis, introduende materiale sintetizadu in manera artifitziale in un’organismu.
Si su materiale genèticu de un’àtera genina s’annanghet a su retzidore, s'organismu chi ne resurtat est naradu transgènicu.
In su 1973 Herbert Boyer e Stanley Cohen ant creadu su primu organismu transgènicu insertende genes de resistèntzia a sos antibiòticos in su plasmide de unu batèriu de Escherichia coli.
In su 1976 Genentech, sa prima azienda de ingegneria genètica, l’ant fondada Herbert Boyer e Robert Swanson e un’annu a pustis s’azienda at produidu una proteina umana (somatostatina) in E.coli.
S'insulina produida dae sos batèrios est istada aprovada pro s’usu dae sa Food and Drug Administration (FDA) in su 1982.
Sa Repùblica Populare Tzinese est istada sa prima a pònnere in cummèrtziu sas piantas transgènicas, introduende unu tabacu resistente a sos virus in su 1992.
In su 1995, sa patata Bt est istada aprovada comente segura dae s’Agentzia pro s’Amparu de s’Ambiente, a pustis de l’àere aprovada sa FDA, faghende·la sa prima cultiva produtora de pestitzidas a èssere aprovada in sos Istados Unidos.
Si podent fàghere ischermos genèticos pro determinare sos genes potentziales e àteras proas pro identificare sos candidados mezus.
Custos segmentos si podent bogare cun eletroforesi in gel.
Una borta isuladu, su gene est acapiadu a unu plasmide chi luegu s’insertat in unu batèriu.
Custos includent una regione promotora e una terminadora, chi cumintzant e agabbant sa trascritzione.
Custa capatzidade si podet induire in àteros batèrios tràmite istrés (pro nàrrere shock tèrmicu o elètricu), chi creschet sa permeabilidade de sa membrana tzellulare a su DNA; su DNA prelevadu si podet integrare cun su genoma o esìstere comente DNA extracromosòmicu.
In sas piantas su DNA a s’ispissu s’insertat cun sa trasformatzione mediada cun Agrobacterium, isfrutende sa filera T-DNA de s’Agrobacterium chi permitit s’insertada naturale de materiale genèticu in sas tzèllulas de sas piantas.
In sas piantas custu si realizat tràmite s'usu de sa cultiva de sos tessidos.
Sos marcadores seberàbiles s’usant pro diferentziare in manera simpre sas tzèllulas trasformadas dae cussas non trasformadas.
Custas proas podent fintzas cunfirmare sa positzione de su cromosoma e copiare su nùmeru de su gene insertadu.
Su materiale genèticu nou si podet insertare in manera casuale intro de su genoma retzidore o deretare a una positzione pretzisa.
Sa filera de sa deretada de su gene si podet crèschere in manera notèvole cun s’editzione de su genoma.
TALEN e CRISPR sunt sos prus usados e cada unu tenet sos vantàgios suos.
Sa majoria de sos OGM cummertzializados sunt piantas coltivadas resistentes a sos babautzos o chi aguantant sos erbitzidas.
Sos ibridomos de sos sòrighes, tzèllulas fundidas a pare pro creare anticorpos monoclonales, si sunt adatados cun s’ingegneria genètica pro creare anticorpos monoclonales umanos.
S’ingegneria genètica s’usat fintzas pro creare modellos animales de sas maladias umanas.
Sas curas potentziales si podent proare in custos modellos de sòrighes.
In su 2015 ant usadu unu virus pro insertare unu gene sanu in sas tzèllulas de sa pedde de unu pitzocu cun una maladia rara de sa pedde, s'epidermolisi abajola, pro fàghere crèschere e innestare sa pedde sana in s'80% de su corpus de su pitzocu chi teniat sa maladia.
Bi sunt pensamentos pro chi sa tecnologia si podat usare non petzi pro su tratamentu, ma pro megiorare, modificare o alterare s’aspetu, s’adatabilidade, s’intellighèntzia, su caràtere o su cumportamentu de sos èsseres umanos.
At naradu chi duas gemellas, Lulu e Nana, fiant nàschidas unas pagas chidas in antis.
Oe sa modìfica de sa lìnia germinale est proibida in 40 paisos.
Sos batèrios sunt baratos, simpres de coltivare, clonales, si moltìplicant a lestru, relativamente simpres de trasformare e si podent cunservare a -80 °C agiumai sena lìmites de tempus.
Custu diat pòdere èssere s’efetu in su fenotipu de s’organismu, ue su gene est espressadu o cun àteros genes cun chi intrat in cuntatu.
In unu blocu una còpia de su gene disigiadu est istada alterada pro lu fàghere non funtzionale.
Custu permitit a chie isperimentat de analizare sos difetos causados dae custa mutatzione e tando determinare su ruolu de genes particulares.
"Su mètodu prus simpre, e su primu a èssere usadu, est sa "isansione de s'alanina", ue cada positzione, una a sa borta, est mudada in s'amminoàtzidu non reativu alanina."
Su protzessu est sìmile meda a cussu de s’ingegneria knockout, francu chi su trastu est progetadu pro crèschere sa funtzione de su gene, de sòlitu frunende còpias extra de su gene e induende sa sìntesi de sa proteina prus a fitianu.
Una manera pro lu fàghere est cussa de cambiare su gene de genia areste cun unu gene de "fusione", una giustapositzione de su gene de genia areste cun un’elementu de sinnalatzione comente sa proteina fluorescente birde (GFP) chi at a permìtere una visualizatzione simpre de sos produtos de sa modìfica genètica.
Sos istùdios de s’espressione tirant a iscobèrrere ue e cando sunt produidas proteinas ispetzìficas.
B’at genes chi non funtzionant bene in sos batèrios, tando si podent usare fintzas sas tzèllulas de sa madriga, de sos babautzos o de sos mammìferos.
B’at mìcrobos geneticamente modificados chi si podent usare fintzas in sa biomineratzione e in su biorisanamentu, gràtzias a sa capatzidade issoro de nde bogare sos metallos graes dae s’ambiente issoro e de los incorporare in cumpostos chi sunt prus bonos a recuperare.
Las ant isvilupadas o sunt in fase de isvilupu fintzas cultivas chi aguantant sos fungos e sos virus.
In su 2016 su salmone est istadu geneticamente modificadu cun ormones de sa crèschida pro cròmpere a una mannària normale pro s’edade adulta prus a lestru.
Sa soja e sa napa las ant geneticamente modificadas pro produire ozos prus sanos.
Sa tràmuda de genes tràmite vetores virales est istada proposta comente mezu pro controllare sas genias invasivas e pro vatzinare sa fàuna menatzada dae sas maladias.
Sas aplicatziones de s’ingegneria genètica in sa cunservatzione a oe sunt prus che totu teòricas e tocat de las pònnere galu in pràtica.
S’addòbiu de Asilomar at racumandadu una filera de lìnias ghia voluntàrias subra de s'usu de sa tecnologia ricumbinante.
Chentu chimbanta sete paisos sunt membros de su protocollu e medas l’usant comente puntu de riferimentu pro sos regulamentos issoro.
Sa majoria de sos paisos chi non permitint sa cultiva de OGM cunsentit sa chirca.
Emily Marden, Risk and Regulation: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture, 44 B.C.L. Rev. 733 (2003) S'Unione Europea, imbetzes, est probàbile chi apat sos regulamentos de OGM prus severos de su mundu.
Una de sas chistiones fundamentales chi pertocant sos reguladores est si sos produtos GM depent èssere etichetados.
Custas cuntierras ant batidu a brigas, dibatas de cummèrtziu internatzionales e protestas, e a una regulatzione limitadora de sos produtos cummertziales in carchi paisu.
Mancari apant pesadu dudas, a livellu econòmicu sa majoria de sos istùdios at cunsideradu chi sa pesada de cultivas GM est de profetu pro sos massajos.
Medas de sos impatos ambientales chi pertocant sas cultivas GM podent tènnere bisòngiu de annos medas pro èssere cumpresos e sunt fintzas evidentes in sas pràticas massajas traditzionales.
Pagos filmis ant informadu a su pùblicu subra de s’ingegneria genètica, l’ant fatu Sos pitzocos bènnidos dae su Brasile de su 1978 e Jurassic Park de su 1993, ambos ant usadu una letzione, una dimustratzione e unu vìdeu de filmis sientìficos.
Sa nanotecnologia, incurtziada fintzas in nanotech, est s’uso de sa matèria in iscala atòmica, moleculare e subramoleculare pro iscopos industriales.
Custa definitzione rifletet su fatu chi sos efetos de sa mecànica cuantìstica sunt de importu in custa iscala cuantìstica, e gasi sa definitzione s’est tramudada dae un’obietivu tecnològicu particulare a una categoria de chirca chi includet totu sas genias de chirca e sas tecnologias chi s’òcupant de sas propriedades ispetziales de sa matèria chi acontessent suta de su lìmite de mannària determinadu.
Sa chirca e sas aplicatziones assotziadas sunt diversas in sa matessi medida, chi andant dae sas estensiones de sa fìsica de sos dispositivos traditzionales a acostamentos de su totu noos basados subra de s'auto-cumbinada moleculare, dae s’isvilupu de materiales noos cun mannària in iscala nanomètrica a su controllu deretu de sa matèria in iscala atòmica.
"Su tèrmine ""nano-tecnologia"" est istadu usadu pro sa prima borta dae Norio Taniguchi in su 1974, mancari no èssere connotu meda."
Sa nàschida de sa nanotecnologia che a setore in sos annos 80 est acontèssidu cun s’aunida de su traballu teòricu e pùblicu de Drexler, chi at isvilupadu e at fatu populare unu cuadru cuntzetuale pro sa nanotecnologia, e sos progressos isperimentales a visibilidade arta chi ant atiradu atentzione in prus in iscala ampra subra de sas prospetivas de su controllu atòmicu de sa matèria.
Sos isvilupadores de su microscòpiu, Gerd Binnig e Heinrich Rohrer de s'IBM Zurich Research Laboratory, ant retzidu su prèmiu Nobel pro sa fìsica in su 1986.
C60 a su cumintzu non l’ant descritu comente nanotecnologia; su tèrmine est istadu usadu pro su chi pertocat su traballu imbeniente cun sos nanotubos de carbòniu correlados (a bortas narados tubos de grafene o tubos de Bucky) chi ant sugeridu aplicatziones potentziales pro s’eletrònica e sos dispositivos in iscala nanomètrica.
Deghinas de annos a pustis, sos progressos de sa tecnologia multi-gate ant permìtidu de iscalare sos dispositivos MOSFET (metal-oxide-semiconductor field-effect transistor) finas a livellos de nanoiscala minores de 20 nm de longària de gate, moende dae su FinFET (fin field-effect transistor), unu MOSFET a tres dimensiones, non planare, a dòpiu gate.
Nde sunt essidas a pizu cuntierras subra de sas definitziones e sas implicaduras potentziales de sas nanotecnologias, esemplificadas dae s’informe de sa Royal Society subra de sas nanotecnologias.
Custos produtos sunt limitados a sas aplicatziones de massa de sos nanomateriales e no interessant su controllu atòmicu de sa matèria.
Fiat basadu subra de sa tecnologia gate-all-around (GAA) FinFET.
Custu includet siat su traballu atuale siat sos cuntzetos prus avantzados.
Su lìmite prus bassu est fissadu dae sa mannària de sos àtomos (s’idrògenu tenet sos àtomos prus piticos, chi sunt prus o mancu unu cuartu de nm de diàmetru tzinèticu) ca sa nanotecnologia depet fraigare sos dispositivos suos dae àtomos e molèculas.
Pro pònnere custa iscala in un’àteru cuntestu, sa mannària cumparativa de unu nanometru cun unu metru est uguale a cussa de una bìglia cun sa mannària de sa terra.
"In s’acostamentu ""bottom-up"", sos materiales e sos dispositivos sunt fraigados partende dae cumponentes moleculares chi si unint chimicamente cunforma a sos printzìpios de su reconnoschimentu moleculare."
Un’esempru est sa crèschida de su raportu superfìtzie/volume chi àlterat sas propriedades mecànicas, tèrmicas e catalìticas de sos materiales.
S’atividade catalìtica de sos nanomateriales aberit fintzas a arriscos potentziales in su cuntatu issoro cun sos biomateriales.
Su cuntzetu de reconnoschimentu moleculare est de importu particulare: sas molèculas podent èssere progetadas in manera chi una cunfiguratzione o disponidura ispetzìfica siat favoressida dae fortzas intermoleculares non covalentes.
Custos acostamentos bottom-up diant dèpere èssere capatzos de produire dispositivos in parallelu e èssere prus econòmicos meda de sos mètodos top-down, ma diant pòdere èssere bìnchidos in manera potentziale cando sa mannària e sa cumplessidade de s’aunida disigiada creschent.
Sa produtzione in su cuntestu de sos nanosistemas produtivos no est acapiada a, e diat dèpere èssere seberada a craru dae, sas tecnologias traditzionales usadas pro produire nanomateriales che a nanotubos de carbòniu e sas nanopartigheddas.
S’isperat chi sos isvilupos de sa nanotecnologia ant a fàghere possìbile su fràigu issoro cun carchi àteru mezu, mancari cun s’usu de printzìpios biomimèticos.
In generale, est difìtzile a beru a unire dispositivos in iscala atòmica, ca si depent assentare àtomos subra de àteros àtomos de mannària e viscosidade cumparàbiles.
Custu at batidu a unu cuncàmbiu de lìteras in sa publicatzione ACS Chemical & Engineering News in su 2003.
Ant fraigadu a su mancu tres dispositivos moleculares diversos, de chi su movimentu est controlladu dae s’iscrivania cun una tensione variàbile: unu nanomotore a nanotubos, un’atuadore moleculare e unu bantzigadore de rilassamentu nanoeletromecànicu.
Sos nanomateriales cun su trasportu lestru de sos iones sunt aggantzados puru a sa nanoiònica e a sa nanoeletrònica.
Sos materiales in nanoiscala comente sos nanopillares a bortas sunt impreados in sas tzellas de su sole chi cumbatent su costu de sas tzellas solares traditzionales de silicone.
Prus in generale, s’autoassemblàgiu molecolare chircat de impreare cuntzetos de chìmica subramolecolare, e prus che totu de reconnoschimentu molecolare, pro fàghere chi sos cumponentes de una molècola sìngula si pòngiant in manera automàtica in una dispositzione ùtile.
Sos discos rìgidos gigantes basados in sa magnetoresistèntzia giai in su mercadu si adatant a custa descritzione, comente sas tècnicas de sa depòsitu de pìgios (ALD).
Sos fàscios de iones focalizados nde podent bogare materiale, o fintzas depositare materiale candos s’aplicat gas precursores adatos in su matessi tempus.
Custos podent èssere impreados comente cumponentes de molècolas sìngolas in unu dispositivu nanoeletrònicu.
Sa nanotecnologia molecolare est una prospetiva proposta chi includit sa manipulatzione de sas molècolas sìngulas in maneras determinìsticas controlladas a finu.
Custas sunt isperàntzias pro aplicare sos nanorobot in meighna.
Pro more de sa natura discreta (pro esèmpiù, atòmica) de sa matèria sa possibilidade de crèschida esponentziale, custu passàgiu est bidu comente sa base de un’àtera rivolutzione industriale.
Cun sa mèngua in sa dimensionalidade, s’est osservada una crèschida de su raportu superfìtzie-volùmene.
Mancari siant sìmiles in manera cuntzetuale a su microscòpiu cunfocale a iscansione isvilupadu dae Marvin Minsky in su 1961 e a su microscòpiu acùsticu a iscansione (SAM) isvilupadu dae Calvin Quate e sos collegas in sos annos 1970, sos microscòpios cun sonda a iscansione tenent una resolutzione prus arta meda, ca no sunt limitados dae sa longària de s’unda de su sonu o de sa lughe.
In ogni manera, est ancora unu protzessu lentu pro more de sa lestresa de iscansione de su microscòpiu.
Un’àteru grupu de tècnicas nanotecnològicas includit cussas impreadas pro su fabricatzione de nanotubos e nanofilos, cussas impreadas in sa fabricatzione de semicondutores comente sa litografia ultravioleta profunda, sa litografia a fàsciu de eletrones, su manìgiu a fàsciu iònicu focalizadu, sa litografia a nanoimprenta, su depòsitu de pìgios atòmicos, e àteras tècnicas chi includint s’autoassemblàgiu molecolare comente cussas chi impreant copolìmeros di-block.
Sa microscopia cun sonda a iscansione est una tècnica de importu pro sa caraterizatzione e sa sìntesi de sos nanomateriales.
Pro esèmpiu, impreende una prospetiva de iscansione orientada a sa funtzione, sos àtomos o sas molècolas podent mòvidos subra una superfìtzie cun tècnicas de microscopia cun sonda a iscansione.
Custas tècnicas includint sa sìntesi chìmica, s’autoassemblàgiu e s’assemblàgiu positzionale.
Chircadores de sos Laboratòrios Bell Telephone cales John R. Arthur.
Sa MBE permitit a sos iscientziados de istabilire pìgios de àtomos atomicamente pretzisos e, in su protzessu, de fraigare istruturas cumplessas.
Sas bendas sunt infùndidas cun nanopartigheddas de prata pro curare segaduras prus a lestru.
Sa nanotecnologia podet tènnere s’abilidade de fàghere sas aplicatziones mèdicas esistentes prus baratas fàtziles a impreare in logos comente s’ufìtziu de su dotore genèricu e in domo.
Su plàtinu est impreadu atualmente comente catalizatore de su motore diesel in custos motores.
Posca su catalizadore de s’ossidatzione ossidar sos idrocarburos e su monòssidu de carbòniu pro formare diòssidu de carbòniu e abba.
Sa cumpangia danesa InnovationsFonden at invèstidu 15 milliones de DKK in una chirca de sustitutos noos de su catalizadore impreende sa nanotecnologia.
Si s’àrea de sa superfìtzie de su catalizadore chi est esposta a sos fumos esàustos est massimizada, s’efitzièntzia de su catalizadore est massimizada.
Duncas, creare custas nanopartigheddas at a crèschere s’efitzèntzia de su catalizadore de su motore diesel chi resurtat - batende pro parte sua a fumos esàustos prus lìmpios - e at a menguare su costu.
Durante su fràigu de sas impalcaduras, sos chircadores proant a imitare sas carateristicas de nanoiscala de unu microambiente de una tzella pro deretare sa diferentziatzione sua in unu lignàzu adeguadu.
TSMC at cumintzadu sa produtzione de unu protzessu a 7 nm in su 2017 e Samsung at cumintzadu sa produtzione de unu protzessu a 5 nm in su 2018.
Pro custas resones, carchi grupu at sustènnidu chi sa nanotecnologia siat regulada dae sos guvernos.
Carchi prodotu a nanopartigheddas diat pòdere tènnere cunsighèntzias no pensadas.
Respirare nanopartigheddas e nanofibras in s’ària podet batire a una cantidade de maladias de sos prumones, comente sa fibrosi.
“Un’istùdiu mannu publicadu dae prus pagu in Nature Nanotechnology sugerit chi carchi forma de nanotubos de carbòniu - unu maifestu pro sa “rivolutzione nanotecnològica” - diant pòdere èssere dannosas canto s’asbestu si respiradas in cantidades sufitzentes.”
Davies (2008) at propostu una tabella de caminu reguladora descriende sos passos pro afrontare custas mancàntzias.
Pro cunsighèntzia, carchi acadèmicu at pedidu un’aplicatzione prus istrinta de su printzìpiu precautzionale, cun s’aprovatzione de s’immissione in su mercadu fata prus a tardu, un’etichetadura megiorada e rechisitos de isvilupu de datos de seguresa additzionales in relatzione a carchi forma de nanotecnologia.
Sa tecnologia nucleare est sa tecnologia chi includit sas reatziones nucleares de sos nùcloes atòmicos.
Issu, Pierre Curie e Marie Curie ant cumintzadu istudiende su fenòmenu.
Calecuna de custas genias de radiatziones diant pòdere passare pro sa matèria ordinària, e totus diant pòdere èssere dannosos in cantidades mannas.
In manera graduale s’est cumprèndidu chi sa radiatzione produida dae sa decadèntzia radioativa fiat una radiatzione ionizante, e chi fintzas cantidades tropu piticas pro abrugiare podiant rapresentare unu perìculu grave a tèrmine longu.
Cando s’àtomu est istadu cumprèndidu mègius, sa natura de sa radioatividade est devènnida prus crara.
Su decadimentu alfa est cando unu nùcleu lìberat una partighedda alfa, chi sunt duos protones e duos neutrones, ecuivalente a unu nùcleu de èliu.
Custa genia de radiatzione est sa prus periculosa e sa prus difìtzile a blocare.
Su nùmeru mèdiu de neutrones liberados pro nùcleu chi andat a fissione un’àteru nùcleu est indicadu comente k. Balores de k prus mannos de 1 bolent nàrrere chi sa reatzione de fissione est liberende prus neutrones de sos chi surbit, e duncas est definida reatzione a cadena autosufitzente.
Si bi sunt decadimentos immediatos sufitzientes pro sighire sa reatzione a cadena, sa massa est narada pronta crìtica, e sa liberatzione de energia at a crèschere in manera lestra e sena controllu, in generale batende a un’esplosione.
Durante su progetu, sunt istados isvilupados puru sos primos reatores de fissione, mancari èsserent in manera printzipale pro sa manifatura de armas e non generarent eletritzidade.
In cada manera, si sa massa est crìtica isceti cando sos neutrones istentados sunt inclùdidos, tando sa reatzione podet èssere controllada, pro esèmpiu cun s’introdutzione o s’eliminatzione de surbidores de neutrones.
Cando su nùcleu resurtante est prus lèbiu de cussu de ferru, s’energia est liberada in manera normale; cando su nùcleu est prus grae de cussu de su ferru, in generale se’energia est surbida.
S’abundàntzia chi abarrat de elementos graes, dae su nickel a s’uràniu e àteros, dipendit dae sa nucleosìntesi de supernova, su protzessu R.
Sas bombas a idrògenu otennent sa fortza destruidora enorme issoro dae sa fusione, ma s’energia issoro no podet èssere controllada.
In cada manera, custos duos dispositivos òperant cun una pèrdida de energia neta.
Sa fusione nucleare est istada sighida isceti in fases teòricas durante sa Segunda Gherra Mundiale, cando sos iscientziados is su Progetu Manhattan (ghiadu dae Edward Teller) dd’aiant istudiada comente su mètodu pro fraigare una bomba.
Fintzas sos dispositivos nucleares piticos podent devastare una tzitade cun esplosione, fogu e radiatzione.
Un’arma sìmile depet mantènnere una o prus massas fìssiles subcrìticas istàbiles prosu dispiegamentu, tando indùere crititzidade (creare una massa crìtica) pro sa detonatzione.
Un’isòtopu de uràniu, est a nàrrere uranium-235, est presente in natura e instàbile in manera sufitziente, ma s’agatat semper ammisturadu cun s’isòtopu prus istàbile uranium-238.
In alternativa, s’elementu plutòniu tenet un’isòtopu chi est instàbile in manera sufitziente pro chi custu protzessu si potzat impreare.
“Ant fatu esplòdere sa prima arma nucleare in una proa numenada in còdighe “Trinity”, acanta de Alamogordo, New Mexico, su 16 de su mese de trìùlas de su 1945.”
A pustis de sa devastatzione sena pretzedentes e sas vìtimas de una singùla arma, su guvernu de su Giapone s’est arrèndidu presto, ponende fine a sa Segunda Gherra Mundiale.
Isceti bator annos a pustis, su 29 de Austu de su 1949, s’Unione Soviètica at fatu esplòdere sa prima arma sua a fissione.
Un’arma radiològica est una genia de arma nucleare progetada pro distribuire materiale nucleare periculosu in àreas nemigas.
Mancari siat cunsiderada inùtile dae un’esèrtzitu cunventzionale, un’arma de custa genia nde pesat preocupatziones subra su terrorismu nucleare.
Su trattadu permitiat proas nucleares suta de terra.
A pustis de firmare su Tratadu pro sa pregonada globale de sas proas in su 1996 (chi in su 2011 no fiat ancora intradu in vigore), totu custos istados si sunt impegnados a blocare totu sas proas nucleares.
Durante sa Gherra Frida, sas potèntzias opostas teniant arsenales nucleares mannos a beru, sufitzientes pro bochire tzentu de millas de persones.
Atualmente s’energia nucleare frunit prus o mancu su 15.7% de s’eletritzidade de su mundu (in su 2004) e est impreada pro pònnere in atzione portaeròplanos, segaghiàciu e sutamarinos (finas a oe s’economia e sas timorias in carchi portu at impedidu s’impreu de s’energia nucleare in sas naves de trasportu).
Sos imager a ràjos X mèdicos e dentales impreant su cobaltu-60 e àteras fontes de ràjos X.
Totu sos duos cuntenet una fonte pitica de 241AM chi dat orìgine a una currente costante pitica.
Un’àteru impreu in su controllu de sos tzerpios est sa tècnica de sos tzerpios istèriles, in ue sos tzerpios mascos sunt isterilizados dae sas radiatziones e liberados, pro chi tèngiant prole, pro reduire sa populatzione.
Sas fontes de radiatziones impreadas includint fontes de radioisòtopos a ràjos gamma, generadores de ràjos X e atzeleradores de eletrones.
Comente tale est impreadu puru in elementos no alimentares, comente hardware mèdicu, plàstica, tubos pro gasdotos, tubos pro su callentamentu de sos pavimentos, pellìculas termoretraìbiles pro s’imballàgiu de sos màndigos, partes de s’automòbile, filos e cavos (isolamentu), pneumàticos, e fintzas pedras pretziosas.
Sos microrganismos no podent proliferare prus e sighire sas atividades malignasoe patògenas issoro.
Sas matas no podent sighire su protzessu naturale de cumprida o imbetzada.
S’ispetzialidade de su manìgiu de sos màndigos cun radiatziones ionizantes est su fatu chi sa densidade de energia pro transitzione atòmica est arta meda, podet partzire sas molècolas e indùere sa ionizatzione (dae in ue su nùmene), chi no podet èssere otenta cun su callentamentu simpre.
In cada manera, s’impreu de su faeddu pastorizatzione a fridu pro descrìere màndigos irradiados est controversu, ca sa pastorizatzione e s’irradiatzione sunt protzessos diferentes in manera fundamentales, mancari sos resurtados finales previstos potzant èssere sìmiles in carchi casu.
Marie Curie est morta pro un’anemia aplàstica chi fiat istada su resurtadu de sos livellos de espositzione de issa.
In manera aprossimada, metade de sas mortes de Hiroshima e Nagasaki sunt mortas dae duos a chimbe annos a pustis de s’espositzione a sa radiatzione.
Una fusione nucleare si riferit a s’arriscu prus sèriu de liberare materiale nucleare in s’ambiente a inghìriu.
Sos reatores militares chi ant patidu intzidentes sìmiles sunt istados su Windscale in su Regnu Unidu e su SL-1 in sos Istados Unidos.
Un’àteru tema de sa chirca transumanista est comente amparare s’umanidade dae sos arriscos esistentziales, comente sa gherra nucleare o s’atapada de asteròides.
S'afirmada diat àere postu sas bases intelletuales a su filòsofu britànnicu Max More pro cumintzare a articulare sos printzìpios de su transumanèsimu comente filosofia futurista in su 1990, e organizare in California un’iscola de pensu chi dae tando est crèschida in su movimentu transumanista mondiale.
In su Discursu, Cartesio immàginat una genia noa de meighina chi diat pòdere garantire siat s’immortalidade fìsica siat una mente prus forte.
St. Leon diat pòdere àere frunidu s’ispiratzione pro su romanzu Frankenstein a sa fiza sua Mary Shelley.
In piessignu, fiat interessadu a s’isvilupu de sa sièntzia de s'eugenètica, de s’ectogènesi (creare e amparare sa vida in un’ambiente artifitziale), e s’aplicatzione de sa genètica pro megiorare sas caraterìsticas umanas, che a sa salude e s’intellighèntzia.
Custas ideas dae tando sunt istados temas transumanistas comunes.
"In sa setzione Materiale e Òmine de su manifestu, Noboru Kawazoe sugerit chi:A pustis de deghinas de annos, cun su progressu lestru de sa tecnologia de sa comunicatzione, totus ant a tènnere unu ""retzidore de undas tzelebrales"" in s’origa, chi trasmitit deretu totu su chi sas àteras persones pensant e a s’imbesse."
"In su 1966, FM-2030 (F. M. Esfandiary), unu futurista chi imparaiat ""cuntzetos noos de s’umanu"" in sa New School, in sa Tzitade de New York, at cumintzadu a identificare comente ""transumanas"" sas personens chi usant tecnologias, istiles de vida e bisiones de su mundu transitòriascara a su postumanu."
FM-2030 e Vita-More ant cumintzadu deretu a fàghere addòbios pro transumanistas in Los Angeles, chi icludiant istudiantes de cursos de FM-2030 e su pùblicu de sas produtziones artìsticas de Vita-More.
Unu pensamentu particulare est sa paridade de atzessu a sas tecnologias de megioru umanu intre sas classes e sas làcanas.
Custu at fatu de s’Assòtziu World Transhumanist s’organizatzione transumanista internatzionale printzipale.
S’Assòtziu Mormon Transhumanist l’ant fondadu in su 2006.
"Su transumanèsimu sutalìniat sa prospetiva evolutiva, chi a bortas includet sa creatzione de una genia animale intellighente meda tràmite su megioru cognitivu (est a nàrrere s’elevada biològica), ma s’agafat a unu ""benidore post-umanu"" comente obietivu finale de s’evolutzione de chie partètzipat."
"Mentras chi unu ""postumanèsimu culturale"" diat ofèrrere resursas pro torrare a pensare a sas relatziones intre sos èsseres umanos e sas màchinas semper prus sofisticadas, su transumanèsimu e sos postumanèsimos sìmiles non sunt, in custa bisione, abandonende cuntzetos foras de usu de su ""sogetu liberale autònomu"", ma sunt isparghende sas "prerogativas" issoro in su regnu de su postumanu."
Mancari gasi, àteros progressistas ant afirmadu chi su postumanèsimu, siat in sas fomas filosòficas siat in cussas ativistas suas, at su matessi balore de una tràmuda dae sos pensamentos pro sa giustìtzia sotziale, dae sa riforma de sas istitutziones umanas e dae àteros pensamentos illuministas, cara a una bramas de su sese pro una trascendèntzia de su corpus umanu in sa chirca de maneras prus ammiràbiles de èssere.
Medas transumanistas avalorant in manera ativa su potentziale de sas tecnologias benidoras e de sos sistemas sotziales innovativos pro megiorare sa calidade de totu sa vida, mentras chi chircant de fàghere chi sa realidade materiale de sa cunditzione umana acumprat sa promissa de paridade legale e polìtica, eliminende sas làcanas mentales e fìsicas congènitas.
Carchi teòricu comente Ray Kurzweil pensat chi su ritmu de s’innovatzione tecnològica siat andende prus a lestru e chi sos 50 annos benidores diant pòdere produire non petzi progressos tecnològicos radicales, ma forsis una singolaridade tecnològica, chi diat pòdere cambiare dae sas bases sa natura de sos èsseres umanos.
Pro nàrrere, Bostrom at iscritu meda de sos arriscos esistentziales pro su benèssere benidore de s’umanidade, comente cussos chi si diant pòdere creare dae sas tecnologias emergentes.
Pro cumbàtere custu, Hawking evidèntziat s’auto-progetatzione de su genoma umanu o su megioru mecànicu (pro nàrrere, s’interfache cherbeddu-elaboradore) pro megiorare s’intellighèntzia umana e minimare s’agressividade, sena de su chi ìmplicat chi sa tziviltade umana diat pòdere èssere tropu istùpida in sa colletividade sua pro campare in unu sistema semper prus pagu istàbile, cun falamentu cunsighente de sa sotziedade.
Custos pensadores afirmant chi sa capatzidade de dibatire in una manera basada subra de sa falsificatzione costituit una làcana no arbitrària pro chi diventat possìbile pro un’individuu de chistionare pro sese etotu in una manera chi non dipendet dae presupostos esternos.
"In lìnia cun custu, medas transumanistas nòdidos, comente Dan Agin, si riferint a sos crìticos de su transumanèsimu, siat a dereta siat a manca, comente "biocunservadores" o "bioluddistas", tèrmine, custu ùrtimu, chi alludet a su movimentu sotziale anti-industriale de su sèculu XIX chi si poniat contra a su càmbiu de sos traballadores umanos cun sas màchinas."
Su matessi iscenàriu acontesset cando sas persones tenent tzertos impiantos neurales chi lis donant unu vantàgiu in su traballu e in sos aspetos educativos.
S’immortalismu, un'ideologia morale basada subra de sa cumbintzione chi s'estensione radicale de sa vida e s’immortalidade tecnològica siant possìbiles e disigiàbiles, e chi afirmat sa chirca e s’isvilupu pro nde assegurare sa realizatzione sua.
Sa matemàtica (dae su grecu: ) includit s’istùdiu de temas comente sa cantidade (teoria de sos nùmeros), s’istrutura (àlgebra), su logu (geometria) e su càmbiu (anàlisi).
Cando sas istruturas matemàticas sunt modellos bonos de fenòmenos reales, su resonu matemàticu podet èssere impreadu pro frunire connoschimentos o previsiones subra sa natura.
Sa chirca netzessària pro resòlvere problemas matemàticos podet istentare annos o fintzas sèculos de indàgine prolongada.
Sa matemàtica s’est isvilupada a unu passu relativamente lentu finas a sa Renàschida, cando sas innovatziones matemàticas chi interagiant cun sas iscobertas iscientìficas noas ant batidu a una crèschida lestra de sa cantidade de iscobertas matemàticas chi est sighida finas a oe.
Comente evidentziadu dae sos contos agatados subra sos ossos, in prus de reconnòschere comente contare ogetos fìsicos, sos pòpulos preistòricos diant pòdere àere reconnotu comente contare cantidades astratas, comente su tempus - dies, istagiones o annos.
Dae su de 6 sèculos a.C cun sos Pitagòricos, cun sa matemàtica greca sos grecos antigos ant cumintzadu un’istùdiu sistemàticu de sa matemàtica comente ogetu pro contu suo.
Su matemàticu prus mannu de s’antighidade est a s’ispissu cunsideradu Archimede (c. 287-212 a.C.) de Siracusa.
Su sistema numèricu Hindu-Árabu e sas règulas pro s’impreu de custas operatziones, impreadas in su mundu de oe, ant evòlvidu durante su primu millènniu AD in Ìndia e sunt istadas trasmìtidas a su mundu otzidentale cun sa matemàtica islàmica.
Sa conchista prus de importu de sa matemàtica islàmica est istada s’isvilupu de s’àlgebra.
Durante su perìodu modernu, sa matemàtica at cumintzadu a s’isvilupare a unu passu prus lestru in s’Europa otzidentale.
Forsis su matemàticu printzipale de su de 19 sèculos est istadu su matemàticu tedescu Carl Friedrich Gauss, chi at dadu numerosos contributos a campos cales àlgebra, anàlisi, geometria diferentziale, teoria de sa matrice, teoria de sos nùmeros e istadìstica.
Iscobertas matemàticas ant sighidu a èssere fatas oe.
“In particulare, mathēmatikḗ tékhnē boliat nàrrere “s’arte matemàtica””.
In inglesu, su nùmene matemàtica pigat unu verbu singulare.
“In cada manera, Aritsòtele at notadu puru chi s’atentzione subra sa cantidade isceti diat pòdere no diferentziare sa matemàtica dae iscièntzias comente sa fìsica; in custa visione, s’astratzione e istudiare sa cantidade comente propiedade “chi faghet a partzire in su pensamentu” dae sos casos reales ponet sa matemàtica a parte.”
Una particularidade de s’intuitzionismu est chi refudat carchi idea matemàtica cunsiderada bàlida segundu àteras definitziones.
“Haskell Curry at definidu sa matemàtica in manera simpre comente “s’iscièntzia de sos sistemas formales”.”
“Popper at notadu puru chi “Apo a amìtere unu sistema comente empìricu o iscientìficu isceti si est capatze de èssere proadu dae s’esperièntzia”.”
S’intuitzione e s’isperimentatzione giogant unu rolu puru in sa formulatzione de congeturas in matemàtica e in sas (àteras) iscièntzias.
Pro esèmpiu, su fìsicu Richard Feynman at inventadu su percursu integrale de formulatzione de sa mecànica cuantìstica impreende una cumbinatzione de resonu matemàticu e intuitzione fìsica, e sa teoria de sos ligòngios de oe, una teoria ancora in isvilupu chi proat a unificare sas bator fortzas fundamentales de sa natura, sighit a ispirare sa matemàtica noa.
Sa distintzione a s’ispissu est fata tra sa matemàtica pura e sa matemàtica aplicada.
Comente in sa parte manna de sas àreas de istùdiu, s’eplosione de su connoschimentu in s’edade iscientìfica at batidu a s’ispetzializatzione: b’at immoe chentinajos de àreas ispetzializadas in matemàtica e s’ùltima Classificatzione de sas matèrias matemàticas arribat a 46 pàginas.
Medas matemàticos faeddant de s’elegàntzia in matemàtica, s’estètica intrìnseca e sa bellesa interna suas.
G. H. Hardy in Un’apologia de sa matemàtica at espressadu sa creèntzia chi custas cunsideratziones estèticas sunt, pro si, sufitzientes pro giustificare s’istùdiu de sa matemàtica pura.
Unu teorema espressadu comente una caraterizatzione de s’ogetu dae custas caraterìsticas est su prèmiu.
Euler (1707-1783) est istadu responsàbile de medas de sas notatziones impreadas oe.
A diferèntzia de su limbazu naturale, in ue sas persones podent a s’ispissu ecuiparare unu faeddu (comente bacca) a s’ogetu fìsicu chi li currispondet, sos sìmbolos matemàticos sunt astratos, manchende calesisiat omòlogu fìsicu.
Su limbazu matemàticu includit puru medas tèrmines tècnicos comente omeomorfismu e integràbile chi no tenent significadu perunu foras dae sa matemàtica.
“Sos matemàticos si riferint a custa pretzisione de limbazu e lògica comente “rigore”.”
“Custu est pro evitare “teoremas” isballiados, basados subra intuitziones fallìbile, de sas cales medas casos sunt sutzèdidos in s’istòria de s’ogetu.”
No cumprèndere su rigore est una càusa pro carchi cunvintzione isballiada de sa matemàtica.
Pro s’àtera parte, sos assistentes de proa permitint de verificare totu sos detàllios chi no podent èssere dados in una proa iscrita a manu, e frunint tzertesa de sa curretesa de proas longas comente cussa de su teorema de Feit-Thompson.
In prus de custos interessos printzipales, bi sunt puru partziduras dedicadas a esplorare ligòngios dae su coro de sa matemàticas a àteros campos: a sa lògica, a sa teoria de sos grupos (fundamentos), a sa matemàtica empìrica de iscièntzias bàrias (matemàtica aplicada), e prus de reghente a s’istùdiu rigorosu se s’intzertesa.
Carchi disacòrdiu subra sos fundamentos de sa matemàtica sighit oe.
Comente tale, est sede de sos teoremas de s’incumpridesa de Gödel chi (in manera no formale) ìmplicat chi calesisiat sistema formale eficatze chi cuntenet aritmètica bàsica, si su sonu (in su sentidu chi totu sos teoremas chi podent èssere dimustradu sunt beros), est netezessariamente incumpridu (in su sentidu chi b’at teoremas beros chi no podent èssere dimustrados in cussu sistema).
Sa lògica moderna est partzida in teoria de sa ricorsione, teoria de sos modellos e teoria de sa proa, e est vinculada a forte cun s’iscièntzia teorètica de sos elaboradores, e a sa teoria de sa categoria puru.
Sa teoria de carculabilidade esàminat sas limitatziones de bàrios modellos teorèticos de s’elaboradore, chi includint su modellu prus connotu - sa màchina de Turing.
“Sa cunsideratzione sos nùmeros naturales batit puru a sos nùmeros transfinidos, chi formalizant su cuntzetu de “infinidade”.”
Tando si podent istudiare grupos, aneddos, campos e àteros sistemas astratos; custos istùdios impare (pro istruturas definidas dae operatziones algèbricas) costituint su domìniu de s’àlgebra astrata.
Sa trigonometria est sa parte de sa matemàtica chi s’òcupat de sas relatziones tra sos lados e sos àngulos de sos triàngulos cun sas funtziones trigonomètricas.
Sa geometria cunvessa e discreta est istada isvilupada pro resòlvere problemas in sa teoria de sos nùmeros e in s’anàlisi funtzionale ma immoe sunt sighidas cun un’ogu in sas aplicatziones in s’otimizatzione e s’iscièntzia de s’elaboradore.
Sos grupos de Lie sunt impreados pro istudiare su logu, s’istrutura e su càmbiu.
Sas funtziones nde bessint a pìgiu inoghe comente su cuntzetu tzentrale chi descriit una cantidade chi càmbiat.
Una de sas medas aplicatziones de s’anàlisi funtzionale est sa mecànica cuantìstica.
“Sos istadìsticos (chi traballant comente parte de unu progetu de chirca) “creant sos datos chi tenent sentidos”” cun campionamentu casuale e esperimentos fatos casuales; su disinnu de unu campione o esperimentu istadìsticu ispetzìficat s’anàlisi de sos datos (antis de chi sos datos devèngiant disponìbiles).
S’anàlisi numèrica isùdiat mètodos pro sos problemas in s’anàlisi impreende s’anàlisi funtzionale e sa teoria de s’aprossimatzione; s’anàlisi numèrica includit s’istùdiu de s’aprossimatzione e de sa discretizatzione in generale cun atentzione ispetziale a sos errores de redundada.
Sa Chern Medal est istada introduida in su 2010 pro reconnòschere sos resurtados de sa vida.
Custa lista est lòmpida a una tzelebridade manna tra sos matemàticos, e a su mancu noe de sos problemas sunt istados resòlvidos.
Su balore de Pi est istadu carculadu pro primu dae issu.
“Sunt istados sos Pitagòricos chi ant coniadu su faeddu “matemàtica”, e cun sos cales cumintzat s’istùdiu de sa matemàtica a sa sola.”
Pro more de una cuntierra polìtica, sa comunidade Cristiana in Alessàndria l’aiat punida, pensende ca fiat implicada, ispollende•la e rasighende•li sa pedde cun conchìglias (calecunu narat cun tèulas).
Su finantziamentu pro sa tradutzione de testos iscientìficos in àteras limbas fiat in cursu durante sos regnos de carchi califu, e est istadu iscobertu ca carchi istudiosu fiat devènnidu espertu in sos traballos chi traduiant e pro parte issoro ant retzidu àteru suportu pro sighire a isvilupare tzertas iscièntzias.
Una caraterìstica de importu de medas istudiosos chi traballaiant suta su gurvernu musulmanu in sos tempos medievales est ca a s’ispissu fiant polièdricos.
Durante custu tempus de transitzione dae una cultura prus che totu feudale e eclesiàstica a una seculare in manera predominante, medas matemàticos de importu teniant àteras ocupatziones: Luca Pacioli (fundadore de sa contabilidade); Niccolò Fontana Tartaglia (ingegneri e contàbile de importu); Gerolamo Cardano (primu fundadore de sa probabilidade e de s’espansione binomiale); Robert Record (fìsicu) e François Viète (abogadu).
Sas universidades britànnicas de custu perìodu aiant adotadu carchi prospetiva familiare a sas universidades italianas e tedescas, ma sigomente gosaiant giai de libertades e autonomia sustantziale sos càmbios fiant cumintzados cun s’Edade de s’Illuminismu, sas matessi influèntzias chi aiant ispiradu Humboldt.
Sos istudiantes podiant conduire sa chirca in seminàrios o laboratòrios e cumintzaiant a produire tesis dotorales cun cuntenutu prus iscientìficu.
Sos matemàticos e sos matemàticos aplicados sunt cunsiderados duas de sas carrieras STEM (iscièntzia, tecnologia, ingegneria e matemàtica).
Sos atuàrios afrontant puru chistiones finantziàrias, chi includint cussas chi pertocant sos livellos de contributos de pensione netzessàrios pro produire unu tzertu rèdditu pensionìsticu e sa manera in sa cale una cumpangia diat dèpere investire resursas pro massimizare sas rèndidas in sos investimentos segundu s’arriscu potentziale.
Su sistema geroglìficu pro sos numerales egitzianos, comente sos numerales romanos sutzessivos, nde beniat dae sos signos de contu impreados pro contare.
Sos primos sistemas numerales chi includiant sa notatzione positzionale no fiant detzimales, ca includiant su sistema sessagesimale (base de 60) pro sos numerales babilonesos, e su sistema vigesimale (base de 20) chi indicaiat sos numerales Maya.
Antis de sos traballos de Euclide prus o mancu in su 300 a.C., sos istùdios grecos in matemàtica si subraponiant a creèntzias filosòficas e mìsticas.
Sos grecos antigos no teniant unu sìmbolu pro su zeru finas a su perìodu ellenìsticu, e impreaiant tres grupos partzidos de sìmbolos comente tzifras: unu grupu pro su postu de sas unidades, unu pro su postu de sas deghinas e unu pro sas tzentinàjas.
S’algoritmu de partzidura longa issoro fiat su matessi, e s’algoritmu de sa raighina cuadra tzifra pro tzifra, impreadu comunemente de reghente in su de 20 sèculos, fiat connotu dae Archimede (chi diat pòdere l’àere inventadu).
Sos Tzinesos antigos teniant istùdios artimèticos isvilupados dae su tempus de sa dinastia Shanf e sighende durante sa dinastia Tang, dae sos nùmeros bàsicos a s’àlgebra avantzada.
Pro su postu de sas tzentinàjas, torraiant a impreare sos sìmbolos pro su postu de sas unidades, e gasi innantis.
Sos Tzinesos antigos sunt istados sos primos a iscobèrrere, cumprèndere e aplicare in manera significativa sos nùmeros negativos.
“Su contemporàneu suo, su pìscamu de Siria Severus Sebokht (650 AD) at naradu “Sos Indianos tenent unu mètodu de càrculu chi perunu faeddu podet alabare abbastàntzia.”
Sos Àrabos puru aiant imparadu custu mètodu nou e l’aiant numenadu hesab.
Sa fioridura de s’àlgebra in su mundu islàmicu medievale, e puru in s’Europa de sa Renàschida, fiat istada una cunsighèntzia de sa simprificatzione enorme de su càrculu cun sa notatzione detzimale.
Sas espressiones aritmèticas depent èssere valutadas segundu sa secuèntzia pensada de operatziones.
Pro esèmpiu, sos elaboradores digitales podent torrare a impreare sos circùitos de additzione esistentes e sarvare circùitos additzionales pro implementare una sutratzione, impreende su mètodu de su cumplementu de duos pro rapresentare sos inversos additivos, chi est fàtzile a beru de implementare in s’hardware (negatzione).
Sa multiplicatzione cumbinat puru duos nùmeros in unu nùmeru sìngolu, su prodotu.
Si sos nùmeros sunt imaginados comente giachidos in una lìnia, sa multiplicatzione pro unu nùmeru prus artu de 1, naremus x, est su matessi de allonghiare totu dae 0 in manera uniforma, in manera chi su nùmeru 1 matessi siat allonghiadu finas a in ue fiat x.
Ogni dividendo divìdidu pro zero est indefinidu.
Su teorema fundamentale de s’aritmètica est istadu su primu dimustradu dae Carl Friedrich Gauss.
“Sa notatzione positzionale (connota puru comente “notatzione de su balore de positzione”) si riferit a sa rapresentatzione o a sa codìfica de sos nùmero impreende su matessi sìmbolu pro sos òridnes diferentes de mannària (pro esèmpiu “su postu de sas unidades”, su postu de sas deghinas”, “su postu de sas tzentinàjas”) e, cun unu puntu raighina, impreende cussos matessi sìmbolos pro rapresentare sas fratziones (pro esèmpiu, “sa de deghe positziones”, sa de chentu positziones”).”
S’impreu de 0 comente unu marcadore de postu e, duncas, s’impreu de una notatzione positzionale est atestadu pro sa prima borta in su testu giainista dae s’Ìndia tituladu su Lokavibhâga datadu 458 a.C. e est istadu isceti a su cumintzu de su de 13 sèculos chi custos cuntzetos, trasmìtidos tràmite s’iscièntzia de su mundu àrabu, sunt istados introduidos in Europa dae Fibonacci impreende su sistema numerale Indù-Aràbicu.
Su resurtadu est carculadu dae s’additzione repìtida de tzifras sìngulas dae ogni nùmeru chi òcupat sa matessi positzione, protzedende dae dereta a manca.
Sa tzifra prus a dereta est su balore pro sa positzione atualem e su resurtadu pro s’additzione cunsighente de sas tzifras a manca creschet de su balore de sa segunda tzifra (prus a manca), chi est semper unu (si no est zeru).
Una tàula de multiplicatzione cun deghe lìnias e deghe colunnas elencat su resurtadu pro cada pariga de tzifras.
Tècnicas sìmiles esistent pro sa sutratzione e sa divisione.
In sa terminologia matemàtica, custa caraterìstica est definida comente serrada, e sa lista pretzedente est descrita comente .
Su totale in sa colunna de sos pence est 25.
S’operatzione est repìtida impreende sos balores in sa colunna de sos iscellinos, cun su passu additzionale de agiùnghere su balore chi fiat batidu in prus dae sa colunna de sos penny.
“Unu librigheddu de 150 pàginas mùltiplas tabuladas “dae unu a deghe milla a sos prètzios bàrios dae unu tzentèsimu a una isterlina.”
Custu istùdiu est connotu a bortas comente algorismu.
In prus, s’aritmètica est istada impreada dae sos istudiosos islàmicos in manera de imparare s’aplicatzione de sas sentèntzias relativas a Zakat e Irth.
S’additzione (normalmente significada dae su sìmbolu prus) est una de sas bator operatziones bàsicas de aritmètica, sende sas àteras tres sa sutratzione, sa multiplicatzione e sa divisione.
In àlgebra, un’àtera àrea de matemàtica, s’additizione podet puru èssere fata subra ogetos astratos comente vetores, matrices, sutaispàtzios e sutagrupos.
“Impreende su suffissu gerundivu -nd su resurtadu est “addend”, “sa cosa chi benit agiunta”.”
“Sum” e “summand” benint dae su nùmene latinu summa, “su prus artu, su màssimu” e assotziados a su verbu summare.”
“Sos faeddos sutzessivos de s’inglesu mèdiu “adden” e “adding” sunt istados fatos populares dae Chaucer”.
Comente esèmpiu, s’espressione a + b + c podet èssere definida pro significare (a + b) + c o a + (b + c)?
Fintzas carchi animale non umanu mustrat una abilidade limitada de agiùnghere, prus che totu sos primates.”
“Cun s’esperièntzia additzionale, sos pipios imparant a agiùnghere prus a lestru isfrutende sa commutatividade de s’additzione contende dae su nùmeru prus mannu, in custu casu, cumintzende dae tres e contende “bator, chimbe”.”
Zeru: sigomente zeru est s’identidade additiva, agiùnghere zeru no est rilevante.
S’allìniant duas fratziones detzimales una subra de s’àtera, cun su puntu detzimale in sa matessi positzione.
Si sos addendos sunt sas lestresas de rotatzione de duos ràjos, podent èssere agiuntos cun unu differentziale.
Impreaiat unu mecanismu de trasportu assistidu dae sa gravidade.
Pro sutràere, s’operadore depiat impreare su cumplementu de su carculadore de Pascal, pro su chi fiant netzessàrios tantos passos canto un’additzione.
Siat sas portas XOR che sas AND sunt bellas a realizare in sa lògica digitale permitende sa realizatzione de circùitos summatòrios cumpletos chi pro parte issoro podent èssere cumbinados in operatziones lògicas prus cumplessas.
Medas implementatziones sunt, difatis, ìbridos de custos tres ùltimos disinnos.
Su sobru aritmèticu no prevìdidu est una càusa comune abbastàntzia de errores de programma.
Pigada in manera leterale, sa definitzione de subra est un’apllicatzione de su teorema de sa recorsione in su grupu partzialmente ordinadu N2.
Si a o b sunt zeru, trata•los comente un’identidade.
Inoghe, su semigrupu est formadu dae sos nùmeros naturales e su grupu est su grupu additivu de intreos.
Sa commutatividade e s’assotziatividade de un’additzione reale sunt immediadas; definire su nùmeru reale 0 comente su grupu de sos ratzionales negativos, podet èssere bidu in manera fàtzile comente s’identidade additiva.
Si depet dimustrare chi custa operatzione est definida bene, ocupende•si de secuèntzias co-Cauchy.
“Su grupu de intreos modulo 2 tenet isceti duos elementos; s’operatzione de additzione chi pertocat est connota in lògica de Boole comente sa funtzione “esclusiva o”.”
Custos dant duas generalizatziones diferentes de s’additzione de nùmeros naturales a su transfinidu.
B’at fintzas prus generalizatziones de sa multiplicatzione chi de s’additzione.
Difatis, su duos nùmeros nonnegativos a e b sunt de òrdines de mannària diferentes, duncas sa summa issoro est in manera aprossimada uguale a su màssimu issoro.
Includit s’idea de sa summa de unu nùmeru sìngulu, chi est cussu matessu, e sa summa bòida, chi est zeru.
“S’integratzione est una genua de “summatzione” subra unu continuum, o prus pretzisamente e generalmente, subra una bariedade diferentziàbile.”
Sas cumbinatziones lineares sunt ùtiles in manera ispetziale in cuntestos in ue s’additzione dereta diat violare carchi règula de normalizatzione, comente su misturu de istrategias in sa teoria de giogos o sa subrapositzione de istados in sa mecànica cuantìstica.
Sa divisione est una de sas bator operatziones bàsicas de s’aritmètica, sas maneras in sa cale sos nùmeros sunt cumbinados pro fàghere nùmeros noos.
Cussos in ue est definida una divisione euclidea (cun su restu) sunt numenados domìnios euclideos e includint aneddos polinòmicos in unu indeterminadu (chi definit multiplicatzione e additzione subra fòrmulas a variàbile sìngula).
Custu signu de divisione est impreadu puru a sa sola pro rapresentare s’operatzione de divisione matessi, pro esèmpiu comente un’eticheta subra unu tecladu de una carculadora.
Distribuire sos ogetos paritzos a sa borta in ogni fùrriu de cumpartzidura pro ogni portzione batit a sa idea de “iscumpònnere” una forma de divisione in ue si sutraent in manera repìtida mùltiplos de su divisore dae su dividendo matessi.
Una persone podet impreare sas tàulas de logaritmu pro divìdere duos nùmeros, sutraende sos logaritmos de sos duos nùmeros, posca chirchende s’antilogaritmu de su resurtadu.
Carchi limbazu de programma, comente C, tratat sa divisione de intreos comente is su casu 5 subra, duncas sa risposta est un’intreu.
In manera sìmile, sa divisione curreta de b pro a (iscrita ) est sa solutzione y a s’ecuatzione.
Sos esèmpios includint àlgebras de matrices e àlgebras de cuaterniones.
S’intrada de custa espressione in sa parte manna de sas carculadoras produit unu messàgiu de errore.
Sigomente custu càmbiu reduit su prus mannu de sos duos nùmeros, repìtere custu protzessu frunit sutzessivamente parigas de nùmeros prus piticas fintzas a cando sos duos nùmeros devennint uguales.
Su fatu chi GCD podet semper èssere espressadu in custa manera est connotu comente identidade de Bézout.
Cun custu megioru, s’algoritmu no rechedit mai prus passos de chimbe bortas su nùmeru de tzifras (base de 10) de s’intreu prus piticu.
S’algoritmu euclideu tenet medas aplicatziones teorèticas e pràticas.
S’algoritmu euclideu podet èssere impreadu pro resòlvere sas ecuatziones diofantinas, comente agatare sos nùmeros chi soddisfaghent congruèntzias mùltiplas segundu su teorema de su restu tzinesu, pro fraigare fratziones sighidas, e pro agatare aprossimatziones ratzionales acuradas a nùmeros reales.
Su màssimu comune divisione est a s’ispissu iscritu comente gcd (a, b) o, in manera prus simpre, comente (a, b), mancari sa segunda notatzione siat ambìgua, impreada puru pro cuntzetos comente un’ideale in s’aneddu de sos intreos, chi est relativu in manera istrinta a su GCD.
Pro esèmpiu, nen 6 nen 35 sunt unu nùmeru primu, ca totu e duos tenent duos primos fatores: 6 = 2 × 3 e 35 = 5 × 7.
Sa fatorizatzione de intreos mannos si pensat chi siat unu problema difìtzile meda dae unu puntu de bista computatzionale, e sa seguresa de medas protocollos critogràficos impreados in manera ampra est basada subra s’impraticabilidade issoro.
Su grupu de totu sas cumbinatziones integrales lineare de a e b est in realidade su matessi de su grupu de totu sos mùltiplos de g (mg, in ue m est un’intreu).
In àteros faeddos, sos mùltiplos de sos nùmeros prus piticos rk-1 sunt sutraìdos dae su nùmeru prus mannu rk-2 fintzas a cando su restu no est prus piticu de rk-1.
Pro cunsighèntzia, c dividit su restu initziale r0, ca r0 = a − q0b = mc − q0nc = (m − q0n)c.
Pro prima cosa proamus a afiancare su retàngulu impreende tèsseras cuadradas b-by-b; in cada manera, custu lassat unu retàngulu residuu r0-by-b sena tèsseras, in ue r0 < b. Posca podemus proare a afiancare su retàngulu residuu cun tèsseras cuadradas r0-by-r0.
Su teorema chi est a sa base de sa definitzione sa divisione euclidea assegurat chi custu cuotziente e su restu esistant semper e siant ùnicos.
A sa fine de s’iteratzione de su tziclu, sa variàbile b mantenet su restu rk, in ue sa variàbile a mantenet su predetzessore suo, rk-1.
Su matemàticu e istòricu B. L. van der Waerden sugerut chi su Libru VII benit dae unu libru subra sa teoria de sos nùmeros iscritu dae sos matemàticos in s’iscola de Pitàgora.
Sèculos a pustis, s’algoritmu de Euclide fiat istadu iscobertu in manera indipendente siat in Ìndia che in Tzina, prus che totu pro resòlvere sas ecuatziones diofantinas chi bessiant a pìgiu in astronomia e fàghere calendàrios pretzisos.
S’algoritmu euclideu est istadu descritu sa prima borta numericamente e fatu populare in Europa in sa segunda editzione de Problèmes plaisants et délectables de Bachet (Pleasant and enjoyable problems, 1624).
In su de 19 sèculos, s’algoritmu euclideu at batidu a s’isvilupu de sistemas noos de nùmeros, comente sos intreos gaussianos e sos intreos de Eisenstein.
Peter Gustav Lejeune Dirichlet parit siat istadu su primu a descrìere s’algoritmu euclideu comente sa base pro sa parte manna de sa teoria de sos nùmeros.
Pro esèmpio, Dedekind est istadu su primu a dimustrare su teorema de sos duos cuadratos de Fermat impreende sa fatorizatzione ùnica de sos intreos gaussianos.
Àteras aplicatziones de s’algoritmu de Euclide sunt istadas isvilupadas in su de 19 sèculos.
Sunt istados isvilupados paritzos algoritmos noos de relatzione tra intreos, comente s’algoritmu de Helaman Ferguson e R.W. Forcade (1979) s’algoritmu LLL.
Sos giogadores pigant su turnu boghendi•nde m mùltiplos de sa pila prus pitica dae sa prus manna.
Permitende a u de variare subra totu sos intreos possìbiles, una famìllia infinida de solutziones podet èssere generada dae una solutzione sola (x1, y1).
In custu campu, su resurtadu de calesisiat operatzione matemàtica (additzione, sutratzione, multuplicatzione o divisione) est reduida modulo 13; est a nàrrere, sos mùltiplos de 13 sunt agiuntos o sutraìdos finas a cando su resurtadu est batidu aintru de s’intervallu 0-12.
Immoe assumimus chi su resurtadu siat bàlidu pro totu sos balores de N finas a M - 1.
Pro esèmpiu, sa probabilidade de unu cuotziente de 1, 2, 3, o 4 est prus o mancu 41.5%, 17.0%, 9.3% e 5.9% rispetivamente.
Una prospetiva inefitziente pro agatare su GCD de duos nùmeros naturale a e b est a carculare totu sos comunes divisores issoro; su GCD est duncas su màssimu comune divisore.
Comente notadu subra, su GCD est uguale a su prodotu de sos primos fatores cumpartzidos dae sos duos nùmeros a e b. Sos mètodos atuales pro sa prima fatorizatzione puru sunt inefitzientes; medas sistemas de critografia moderna sunt fintzas basados subra custa inefitzièntzia.
S’algoritmu de su GCD de Lehmer impreat su matessi printzìpiu generale comente s’algoritmu binàriu pro atzelerare sos càrculos de su GCD in bases arbitràrias.
S’algoritmu euclideu podet èssere impreadu pro resòlvere sas ecuatziones diofantinas e sos problemas tzinesos de su restu pro sos polinòmios; puru sas fratziones sighidas de polinòmios podent èssere definidas.
Ogni domìniu euclideu est unu domìniu de fatorizatzione ùnica (UFD), mancari no siat berus su contràriu.
Unu domìniu euclideu est semper unu domìniu ideale printzipale (PID), unu domìniu integrale in ue cada ideale est un’ideal printzipale.
Sos numeradores e sos denominadores sunt impreados puru in fratziones chi no sunt comunes, chi includint fratziones, fratziones cumplessas e numerales mistos.
Su faeddu est istadu impreadu in orìgine pro distìnguere custu tipu de fratzione dae sa fratzione sessagesimale impreadu in astronomia.
Custu est istadu ispiegadu in su libru de su de 17 sèculos The Ground of Arts.
Su prodotu de una fratzione e de su retzìprocu suo est 1, duncas su retzìprocu est s’imbesse multiplicativu de una fratzione.
Su restu devennit su numeradore de sa parte fratzionale.
Sigomente 5×17 (= 85) est prus mannu de 4×18 (= 72), su resurtadu de su cunfrontu est .
Sigomente unu tertzu de unu cuartu est sa de dòighi partes, duos tertzos de unu cuartu sunt duas de dòighi partes.
A bortas est netzessàriu unu detzimale repìtidu a s’infinidu pro lòmpere a sa matessi pretzisione.
Sos Egitzianos impreaiant sas fratziones egitzianas BC.
Sos mètodos issoro ant dadu sa matessi resposta de sos mètodos modernos.
Un’espressione moderna de fratziones connota comente bhinnarasi parit siat nàschida in Ìndia in su traballu de Aryabhatta, Brahmagupta, e Bhaskara.
“In matemàtica, s’aritmètica modulare est unu sistema de aritmètica pro sos intreos, in ue sos nùmeros “s’imbòligant” cando lompent a unu tzertu balore, numenadu su mòdulu.”
Un’aplicatzione pràtica a beru est a carculare sos checksum aintru de sos identificadores de su nùmeru de sèrie.
RSA e Diffie-Hellman impreant s’esponentziatzione modulare.
Est impreada dae sas implementatziones prus efitzientes de su màssimu comune divisore polinòmicu, dae s’àlgebra lineare esata e dae sos algoritmos de base de Gröbner subra sos intreos e sos nùmeros ratzionales.
S’operatzione modulo, comente implementada in medas limbazos de programmatzione e carculadores, est un’aplicatzione de s’aritmètica modulare chi a s’ispissu est impreada in custu cuntestu.
Su mètodu de s’eliminatzione de sos noe frunit unu controllu lestru de sos càrculos aritmèticos fatos a manu.
Unu sistema lineare de congruèntzias podet èssere resòlvidu in tempus polinòmicu cun una forma de eliminatzione gaussiana, pro detàllios càstia su teorema de sa congruèntzia lineare.
Sa multiplicatzione de sos intreos (chi includint sos nùmeros negativos), de sos nùmeros ratzionales (fratziones) e de sos nùmeros reales est definida dae una generalizatzione sistemàtica de custa definitzione bàsica.
Su prodotu de duas mesuras est una genia noa de mesura.
S’operatzione contrària de sa multiplicatzione est sa divisione.
Sa divisione de unu nùmeru diferente dae 0 pro cussu matessi est uguale a 1.
Custu impreu implìtzitu de sa multiplicatzione podet causare ambiguidade cando variàbiles cuncadenadas arribant a currispòndere a su nùmene de un’àtera variàvile, cando unu nùmene de variàbile ananti de una parèntesi podet èssere iscambiadu pro unu nùmene de funtzione, o in sa determinatzione curreta de s’òrdine de sas operatziones.
“Sos nùmeros de multiplicare sunt generalmente numenados “fatores”.”
“Puru sigomente su resurtadu de una multiplicatzione no dipendit dae s’òrdine de sos fatores, sa distintzione tra “multiplicando” e “multiplicadore” est ùtile isceti a unu livellu elementare meda e in carchi algoritmu de multiplicatzione, comente sa multiplicatzione longa.”
Su resurtadu de una multiplicatzione est numenadu prodotu.
Su règulu carculadore permitiat a sos nùmeros de èssere multiplicados a lestru a tres puntos de pretzisione prus o mancu.
Sa teoria generale est frunida de s’anàlisi dimensionale.
Sos nùmeros cumplessos no tenent un’ordinamentu.
Inoghe tenimus identidade 1, comente oposta a sos grupos suta additzione in ue s’identidade est tipicamente 0.
Pro bìdere custu, cunsìdera su grupu de matrices cuadradas invertìbiles de una dimensione dada in unu campu dadu.
Un’àteru fatu chi est de importu notare est ca sos intreos suta multiplicatzione no sunt unu grupu - puru si escludimus su zeru.
“In matemàtica, una percentuale (dae su latinu per centum “pro chentu”) est unu nùmeru o unu raportu espressadu comente una fratzione de 100.”
Su càrculu cun custas fratziones fiat ecuivalente a carculare percentuales.
Ogni borta chi si comùnicat subra una percentuale, est de importu a ispetzificare a ite est relativa (pro esèmpiu, cale est su totale chi currispondet a su 100%).
“Faeddende de una “crèschida de su 10%” o una “mèngua de su 10%” in una cantidade, s’interpretatzione normale est ca cussa est relativa a su balore de cumintzu de cussa cantidade.”
Sa matessi confusione tra sos cuntzetos diferentes de percent(uale) e sos puntos percentuales podet causare in manera potentziale un’incumprensione manna cando sos giornalistas riferint subra sos resurtados de sas eletziones, pro esèmpiu, espressende siat sos resurtados noos e sas diferèntzias cun sos resurtados betzos comente percentuales.
Su faeddu est istadu atribuidu a su latinu per centum.
Sa grammàtica e sas ghias de istile a s’ispissu diferint pro cumente sas percentuales sunt iscritas.
“Cando sos tassos de interessu sunt bàscios meda, su nùmeru 0 est inclùdidu si su tassu de interessu est prus pagu de 1%, pro esèmpiu “% atziones pròpias”, no “% atziones pròpias”.)”
In sa matessi manera, sa percentuale de vitòrias de un’iscuadra, sa fratzione de sas partidas chi s’iscuadra at bintu, normalmente est espressada comente una proportzione detzimale; un’iscuadra chi tenet una percentuale de vitòrias de .500 at bintu su 50% de sas partidas suas.
Sa sutratzione puru rispetat règulas previdìbiles chi pertocant sas operatziones correladas, comente s’additzione e sa multiplicatzione.
Fàghere una sutratzione subra nùmeros naturales est una de sas fainas numèricas prus simpres.
Formalmente, su nùmeru chi si sutraet est connotu comente sotraendo, mentras su nùmeru chi est sutraìdu est su minuendu.
“Subtraction” est unu faeddu inglesu chi benit dae su verbu latinu subtraherem chi pro parte sua est unu cumpostu de sub “dae suta” e trahere “tirare”.”
Dae sa positzione 3, no serbint passos a manca pro abarrare in 3, duncas .
Pro rapresentare custa operatzione, sa lìnia depet èssere estèndida.
“Sa tzifra de cumintzu “1” de su resurtadu duncas est iscartada.”
In su postu de sas deghinas, 0 est prus pagu de 1, duncas su 0 est crèschidu de 10, e sa diferèntzia cun 1, chi est 9, est iscrita a su postu de sas deghinas.
Sa sutratzione posca protzedit in su postu de sas tzentinajas, in ue su 6 non est prus bàsciu de 5, duncas sa diferèntzia est iscrita a su postu de sas tzentinajas de su resurtadu.
Prus a prestus creschet sa tzifra de sas tzentinajas de su sutraendo de unu.
Sa resposta est 1, e si iscriet a su postu de sas tzentinajas de su resurtadu.
Custu teorema est istadu ipotizadu pro primu dae Pierre de Fermat in su 1637 a màrghine de una còpia de Arithmetica, in ue aiat afirmadu ca teniat una dimustratzione tropu longa pro càpere in su màrghine.
Su teorema de sos chimbe colores, chi tenet una dimustratzione elementare curtza, narat ca chimbe colores sunt sufitzientes pro colorare una mapa e est istadu dimustradu a sa fine de su de 19 sèculos; in cada manera, dimustrare chi bator colores sunt sufitzientes s’est riveladu meda prus difìtzile.
Est istadu su teorema prus mannu a èssere dimustradu impreende un’elaboradore.
In agiunta, ogni mapa chi podet èssere in manera potentziale unu contraesèmpiu depet tènnere una parte chi assimizet a una de cussas 1936 mapas.
Est istadu formuladu in orìgine in su 1908, dae Steinitz e Tietze.
Una bariedade V subra unu campu finidu cun q elementos tenet unu nùmeru finidu de puntos ratzionales, gasi comente subra cada campu finidu cun qk elementos chi cuntenent cussu campu.
Ipotizadu in orìgine dae Henri Poincaré, su teorema pertocat un’ispàtziu chi localmente assimizat a un’ispàtziu ordinàriu tri-dimensionale ma est connètidu, de dimensiones finidas e no tenet peruna làcana (una 3-bariedade serrada).
A pustis prus o mancu de unu sèculu de isfortzos de sos matemàticos, Grigori Perelman at presentadu una dimustatzione de s’ipòtesi in tres artìculos fatos disponìbiles in su 2002 e in su 2003 in arXiv.
Perelman at cumpletadu custa parte de sa dimustratzione.
Informalmente, pregontat si ogni problema cun sa solutzione chi podet èssere verificada a lestru dae un’elaboradore podet èssere resòlvidu puru dae un’elaboradore; est ipotizadu in manerà difùndida chi sa resposta est no.
Non est istadu dimustradu cale est falsa, ma si creet in manera difùndida chi sa prima ipòtesi est bera e sa segunda est falsa.
Pro esèmpiu, sìipòtesi de Collatz, chi pertocat si tzertas secuèntzias de intreos terminant o no, est istada proada pro totu sos intreos finas a 1.2 × 1012 (prus de unu trilione).
Custa proa podet èssere de genias bàrias, comente sa verìfica de sas cunsighèntzias suas o sas interconnesiones fortes cun sos resurtados connotos.
“Unu mètodu de dimustratzione, aplicàbile cando b’at isceti unu nùmeru finidu de casos chi podent batire a unu contraesèmpiu, est connotu comente “fortza bruta”: in custa prospetiva, totu sos casos possìbile sunt cunsiderados e mustrados pro no dare contraesèmpios.”
S’ipòtesi de su continuum, chi proat a atzertare sa cardinalidade relativa de tzertos grupos infinidos, a sa fine est istada mustrada comente indipendente dae su grupu generalmente atzetadu de sos assiomas de Zermelo-Fraenkel de sa teoria de sos grupos.
Pagos teòricos de sos nùmeros tenent dudas si s’ipòtesi de Riemann est bera.
Sa mapa logìstica est una mapa polinòmica, mentovada a s’ispissu comente un’esèmpiu archtìpicu de comente sa conduta caòtica nde potzat bènnere dae ecuatziones dinàmicas lineares simpres meda.
Keplero at dimustradu chi est su lìmite de su raportu de sos nùmeros consecutivos de Fibonacci.
Pro duas resones custa rapresentatzione podet causare problemas.
Pro esèmpiu, sas duas rapresentatziones 0.999...e 1 sunt ecuivalentes in su sentidu chi rapresentant su matessi nùmeru.
Impreende elaboradores e superelaboradores, carchi costante matemàtica, chi includit π, e, e sa raighina cuadrada de 2, est istada carculada a prus de chentu milliardos de tzifras.
Carchi costante est tanto diferente dae sa genia normale chi est istada inventada una notatzione noa pro las rapresentare in manera resonàbile.
Carchi borta, su sìmbolu chi rapresentat una costante est unu faeddu intreu.
0 (zero) est unu nùmeru, e sa tzifra numèrica impreada pro rapresentare custu nùmeru in sos numerales.
“Sos nùmenes pro su nùmeru 0 in inglesu includint zero, nought (Regnu Unidu), naught (Istados Unidos), nil, or - in cuntestos in ue a su mancu una tzifra adiacente ddu distinghit dae sa lìtera “O” - oh o o.”
Pro sa notzione simpre de mancàntzia, sunt impreados a s’ispissu sos faeddos nudda e perunu.
Est numenadu a s’ispissu oh in su cuntestu de sos nùmeros de telèfonu.
Su sìmbolu nfr, chi bolet nàrrere bellu, est istadu impreadu puru pro indicare su livellu base in sa progetatzione de tumbas e piràmides, e sas distàntzias fiant mesuradas respetu a sa lìnia base comente chi siant subra o suta custa lìnia.
Su marcadore de postu babilonesu no fiat unu zeru berus ca no fiat impreadu a sa sola, nen fiat impreadu a sa fine de unu nùmeru.
Dae su 150 d.C., Tolomeu, influentzadu dae Ipparcu e dae sos babilonesos, at impreadu unu sìmbolu pro zeru in su traballu suo subra s’astronomia matemàtica numenada sa Sintaxis Mathematica, connota puru comente Almagestu.
“Custu impreu est istadu repìtidu in su 525 in una tàula ecuivalente, chi est istada traduida tràmite su latinu nulla o “perunu” dae Dionigi su Piticu, acanta de sos nùmeros romanos.”
Sa Lokavibhāga, unu testu giainista subra sa cosmologia chi fiat subravìvidu in una tradutzione sànscrita medievale de su Prakrit originale, chi est datadu aintru a su 458 (era de Saka 380), impreat unu sistema de balores a positzione detzimale, chi includint unu zeru.
“In su 813, al-Khwarizmi impreat sos numerales Indu in sas tàulas astronòmicas suas.”
Custu libru posca est istadu traduidu in latinu in su de 12 sèculos suta su tìtulu Algoritmi de numero Indorum.
Apo sighidu s’istùdiu meu in profundidade e imparadu su dare e igare de sa cuntierra.
Mi so isfortzadu de cumpònnere custu libru in s’interesa sua in sa manera prus cumprensìbile possìbile, partzende•lu in bìndighi capìtulos.
Sas noe figuras Indianas sunt: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254-255 includint 0 comente nùmeru naturale, casu in su cale est s’ùnicu nùmeru naturale chi non est positivu.
Comente balore o nùmeru, zeru non est su matessi de sa tzifra zeru, impreada in sos sistemas naturales cun notatzione positzionale.
Su nùmeru 0 podet o no podet èssere cunsideradu unu nùmeru naturale, ma est un’intreu, e duncas unu nùmeru ratzionale e unu nùmeru reale (comente unu nùmeru algèbricu e unu nùmeru cumplessu).
No podet èssere primu ca tenet unu nùmeru infinidu de fatores, e no podet èssere cumpòsitu ca no podet èssere espressadu comente unu prodotu de nùmeros primos (ca 0 depet èssere semper unu de sos fatores).
Custas règulas s’aplicant a cada nùmeru realu o cumplessu x, de non èssere afirmadu in àtera manera.
Sa funtzione de cardinalidade, aplicada a su grupu bòidu, torrat su grupu bòidu comente unu balore, assignende-li in custa manera 0 elementos.
In àlgebra astrata, 0 est comunemente impreadu pro denotare un’elementu, chi est un’elementu neutrale pro s’additzione (si definidu in s’istrutura suta cunsideratzione) e un’elementu chi surbit pro sa multiplicatzione (si definidu).
Pro carchi calidade, su livellu zeru est distintu in manera naturale dae totu sos àteros livellos, in ue pro àteros est seberadu in manera prus o mancu arbitrària.
Est istadu mustradu chi un’ammassu de bator neutrones podet èssere istàbile abbastàntzia pro èssere cunsideradu un’àtomu pro si.
Pro esèmpiu, s’elementu de una sèrie est numeradu cumintzende dae 0 in C, in manera chi pro una sèrie de n elementos sa secuèntzia de ìnditzes de sèrie andet dae 0 a .
In sas bases de datos, est possìbile pro unu campu a no tènnere unu balore.
Pro campos de testu custu no est bòidu nen s’istanca bòida.
Cada càrculu chi includit unu balore nullu frunit unu resurtadu nullu.
In Fòrmula Unu, si su Campione de su Mundu in càrriga no cumpetit prus in Fòrmula Unu s’annu sighente a sa vitòria sua in sa carrera pro su tìtulu, 0 est dadu a unu de sos pilotas de s’iscuadra cun sa chi su campione in càrriga at bintu su tìtulu.
Sas màchinas pro iscrìere in orìgine no faghiant diferèntzia in sa forma tra O e 0; carchi modellu no teniat nemmancu unu tastu a parte pro sa tzifra 0.
Sa tzifra 0 cun unu puntu in su tzentru parit chi siat nàschida comente un’optzione in sos ischermos de sa IBM 3270 e at sighidu cun carchi caràtere tipogràficu modernu pro elaboradores comente Andalé Mono, e in carchi sistema de prenotatzione de cumpangia aèreas.
1 (unu, numenadu puru unidade, e unidade) est unu nùmeru e una tzifra numèrica impreada pro rapresentare custu nùmeru in sos numerales.
In sas cunventziones de sos signos in ue zeru non est cunsideradu nen positivu nen negativu, 1 est su primu e su prus piticu intreu positivu.
Medas si no totus sas propiedades de 1 podent èssere deduìdas dae custu.
Est duncas s’intreu a pustis de zeru.
Fiat istadu trasmìtidu in Europa tràmite su Maghreb e s’Andalusia durante s’Edade Mèdia, cun sos obras acadèmicas iscritas in àrabu.
Sos istiles chi no impreant sa cursa longa cara in artu subra sa tzifra 1 normalmente no impreant nemmancu sa cursa orizontale in sa verticale de sa tzifra 7.
Pro definitizione, 1 est sa mannària, su balore assolutu, o sa norma de unu nùmeru cumplessu unitàriu, unu vetore unitàriu e una matrice unitària (prus normalmente numenada matrice de identidade).
In sa teoria de sas categorias, 1 est carchi borta impreadu pro denotare s’ogetu terminale de una categoria.
Sigomente sa funtzione esponentziale a base 1 (1x) est semper uguale a 1, s’imbesse suo no esistit (chi diat èssere numenadu su logaritmu a base 1 si esìsteret).
In sa matessi manera, sos vetore sunt a s’ispissu normalizados in vetores unitàrios (pro esèmpiu, vetores de mannària unu), ca custos a s’ispissu tenent propiedades prus disizàbiles.
Est puru su primu e su segundu nùmeru in sa secuèntzia de Fibonacci (sende 0 su zeru) e est su primu nùmeru in medas àteras secuèntzias matemàticas.
Nointames, s’àlgebra astrata podet cunsiderare su campu cun un’elementu, chi non est un’elementu sìngolu e non est unu grupu pro nudda.
Unu còdighe binàriu est una secuèntzia de 1 e 0 chi est impreada in sos elaboradores pro rapresentare cada genia de datos.
+1 est sa càrriga elètrica de positrones e protones.
Su filòsofu neopitagòricu Nicomacu de Gerasa at afirmadu chi unu non est unu nùmeru, ma sa fonte de sos nùmeros.
We Are Number One est una cantzone de su 2014 de su programma TV pro pipios LazyTown, chi aiat tentu popularidade comente meme.
In s’assòtziu de fùbalu su nùmeru 1 est dadu a s’ispissu a su porteri.
1 est su nùmeru prus bàsciu permìtidu pro s’impreu dae sos giogadores pro sa National Hockey League (NHL); sa liga at proibidu s’impreu de 00 e 0 a sa fine de sos annos 1990 (su nùmeru prus artu permìtidu fiat su 98).
Una secuèntzia casuale de tzifras cuntenet subsecuèntzias longas in manera arbitrària chi aparesset no casuale, segundu sa teoria de sa mantinica chi no s’istasit.
“Segundu, sigomente perunu nùmeru trascendentale podet èssere fraigadu cun cumpassu e riga, non est possìbile a “cuadrare su tzìrculu”.
S’astrònomu indianu Aryabhata at impreadu unu balore de 3.1416 in s’Āryabhaṭīya sua (499).
S’astrònomu persianu Jamshīd al-Kāshī at produidu 9 tzifras sessagesimale, prus o mancu s’ecuivalente de 16 tzifras detzimales, in su 1424 impreende unu polìgonu cun 3×228 lados, chi est istadu su rècord de su mundu pro 180 annos prus o mancu.
Custos èvitant de fàghere afidamentu in sèries infinidas.
Sigomente modificadu dae Salamin e Brent, est indicadu puru comente s’algoritmu de brent-Salamin.
Custu est in cuntrastu cun sas sèries infinitas o algoritmos iterativos, chi allogant e impreant totu sas tzifras intermèdias finas a cando su resurtados finale est produidu.
Custos agiudos pro sa memorizatzione sunt numenados mnemònica.
Sas tzifras sunt caràteres de linna mannos atacados a sa bòvida a tzimbòina.
“Una tzifra numèrica est unu sìmbolu sìngolu impreadu a sa sola (comente “2”) o in cumbinatziones (comente “25”), pro rapresentare sos nùmeros in sos sistemas numerales positzionales.”
Unu sistema numerale positzionale tenet una tzifra ùnica pro cada intreu dae zeru finas a, ma no includende-la, sa raighina de su sistema numerale.
Sos numerales originales fiant sìmiles meda a cussos modernos, puru finas a sos glifos impreados pro rapresentare sas tzifras.
Sos Mayas impreaiant unu sìmbolu de conchìglia pro rapresentare su zeru.
Su sistema numerale Thai est idènticu a su sistema numerale Indù-àrabu, francu pro sos sìmbolos impreados pro rapresentare sas tzifras.
Sos duos sunt sistemas a base 3.
Paritzos autores in sos ùltimos 300 annos ant notadu una fatzilidade de notatzione positzionale chi ecuivalet a una rapresentatzione detzimale modificada.
Pro esèmpiu, 1111 (milla, chentu e ùndighi) est una repunit.
In prus de contare deghe didos, carchi cultura at contadu sas nògias, s’ispàtziu tra sos didos, e sos de sos pes, in prus de sos didos.
Sas culturas de s’edade de sa pedra, chi includint sos grupos indìgenos americanos antigos, impreaiant contos pro su giogu de azardu, sos servìtzios personales e su cummèrtziu de benes.
Cumintzende prus o mancu da su 3500 a.C., sos getones de argidda sunt istados cambiados in manera graduale cun signos de nùmeros imprentados cun un’istillu tundu cun àngulos diferentes in tàuleddas de argidda (in orìgines cuntenidores pro sos getones) chi posca fiant cotos.
Custos signos de nùmeros cuneiformes assimizaiant a sos signos cun sos chi si cambiaiant e manteniant sa notatzione additiva signu-balore de sos signos numèricos tundos.
Sos numerales sessagesimales fiant unu sistema a raighina mista chi manteniat sa base alternada 10 e sa base 6 in una secuèntzia de conzos verticales cuneiformes e motivos a bicuessa.
Sos nùmeros ùnicos de sas tropas e sas mesuras de arrosu parint cumbinatziones ùnicas de custos contos.
Sos contos cunventzionales sunt difìtziles abbastàntzia de multiplicare e divìdere.
Sos ebreos ant cumintzadu a impreare unu sistema sìmile (numerales ebràicos), cun sos esèmpios prus antigos chi fiant monetas de prus o mancu su 100 a.C.
Sos Maya de s’Amèrica Tzentrale impreaiant unu sistema a base mista 18 e base 20, forsis ereditadu dae sos Olmecos, chi includiat caraterìsticas avantzadas comente sa notatzione positzionale e unu zeru.
Su connoschimentu de sas codìficas de sos nodos e de sos colores est istada suprìmida dae sos conchistadores ispagnolos in su de 16 sèculos, e non est subrabìvida mancari in sa regione andina siant impreados ancora dispositivos de registratzione sìmiles a su quipu.
Su zeru est istadu impreadu pro sa prima borta in Ìndia in su de 7 sèculos CE dae Brahmagupta.
Sos matemàticos àrabos ant estèndidu su sistema pro inclùdere sas fratziones detzimale, e Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī at iscritu un’obra de importu in su de 9 sèculos.
Su sistema binàriu (base 2) est istadu difùndidu in su de 17 sèculos dae Gottfried Leibniz.
Sas variàbiles pro sas chi s’ecuatzione depet èssere resòlvida sunt numenadas puru incògnitas, e sos balores de sas incògnitas chi soddisfaghent s’egualidade sunt numenadas solutziones de s’ecuatzione.
Un’ecuatzione cunditzionale est bera isceti pro balores particulares de sas variàbiles.
A s’ispissu meda s’assumit chi su ladu a sa dereta de un’ecuatzione siat zeru.
Un’ecuatzione est anàloga a un’iscala in sa chi sunt postos pesos.
Custa est s’idea de cumintzu de sa geometria algèbrica, un’àrea de importu de sa matemàtica.
Pro resòlvere sas ecuatziones de totu sas duas famìllias, s’impreant tècnicas algorìtmicas e geomètricas chi naschent dae s’àlgebra lineare o dae s’anàlisi matemàtica.
Custas ecuatziones sunt difìtziles in generale; a s’ispissu si chircat isceti de agatare s’esistèntzia o s’aussèntzia de una solutzione, e, si esistint, de contare su nùmeru de sas solutziones.
In s’imàgine, x, y e z sunt totus cantidades diferentes (in custu casu nùmeros reales) rapresentados comente pesos tzirculares, e cada una de x, y e z tenet unu pesu diferente.
Duncas, s’ecuatzione cun R non ispetzificada est s’ecuatzione generale pro su tzìrculu.
Su protzessu de agatare solutziones, o, in casu de paràmetros, de espressare sas incògnitas in tèrmines de paràmetros, est numenadu resòlvere s’ecuatzione.
Multiplicare o divìdere sos duos lados de un’ecuatzione pro una cantidade no-zeru.
Un’ecuatzione algèbrica est univariada si pertocat isceti una variàbile.
In matemàtica, sa teoria de sos sistemas lineares est sa base e sa parte fundamentale de s’àlgebra lineare, un’ogetu chi est impreadu in medas partes de sa matemàtica moderna.
Custu formalismu permitit de determinare sas positziones e sas propiedade de sos fogos de una cònica.
Custu puntu de bista, disinnadu dae Cartèsiu, faghet prus ricu e modìficat sa genia de geometria pensada dae sos matemàticos grecos antigos.
Un’ecuatzione diofantina esponentziale est una pro sa chi sos esponentes de sos tèrmines de s’ecuatzione podent èssere incògnitas.
Sa geometria algèbrica moderna est basada subra tècnicas prus astratas de s’àlgebra astrata, ispetzialmente s’àlgebra commutativa, cun su limbazu e sos problemas de sa geometria.
Unu puntu de su pianu appartenet a sa curva algèbrica si sas coordinadas suas soddisfaghent un’ecuatzione polinòmica dada.
In sa matemàtica pura, sas ecuatziones diferentziales sunt istudiadas dae paritzas prospetivas diferentes, prus che totu interessadas in sas solutziones issoro - su grupu de funtziones chi soddisfaghent s’ecuatzione.
Sas ecuatziones diferentziales lineares, chi tenent solutziones chi podent èssere agiuntas e multiplicadas dae coefitzientes, sunt definidas bene e cumprèndidas, e s’otenent solutziones pretzisas in forma serrada.
Sos PDE podent èssere impreadas pro descrìere una bariedade ampra de fenòmenos comente su sonu, su calore, s’eletrostàtica, s’eletrodinàmica, su flussu de sos flùidos, elasticidade, o sa mecànica quantìstica.
Una solutzione est un’assignatzione de balore a sas variàbiles incògnitas chi faghet bera s’egualidade in s’ecuatzione.
Su grupu de totu sas solutziones de un’ecuatzione est su grupu de solutziones suo.
Segundu su cuntestu, resòlvere s’ecuatzione podet cunsìstere in agatare ogni solutzione (agatare una solutzione est sufitziente), totu sas solutziones o una solutzione chi soddisfaghet àteras propiedades, comente s’apartenèntzia a un’intervallu dadu.
In custu casu, sas solutziones podent èssere elencadas
Sa bariedade in sas genias de ecuatziones est manna, e gasi sunt sos mètodos currespondentes.
Custu podet dipèndere a una mancàntzia de connoschimentu matemàticu; carchi problema est istadu resòlvidu isceti a pustis de sèculos de isfortzos.
Sos polinòmios aparessent in medas àreas de sa matemàtica e de s’iscièntzia.
Medas autores impreant custos duos faeddos in manera intercambiàbile.
Formalmente, su nùmene de su polinòmiu est P, no P(x), ma s’impreu de sa notatzione funtzionale P(x) torrat a unu tempus in ue sa distintzione tra unu polinòmiu e sa funtzione assotziada no fiat crara.
In cada manera, si podet impreare custa subra cada domìniu in ue s’additzione e sa multiplicatzione sunt definidas (est a nàrrere, ogni aneddu).
Sos polinòmios de gradu bàsciu sunt istados numenados cun nùmenes ispetzìficos.
Su polinòmiu 0, chi si podet cunsiderare chi no tèngiat perunu tèrmine, est numenadu polinòmiu zeru.
Sigomente su gradu de unu polinòmiu no-zeru est su gradu prus mannu de calesisiat tèrmine, custu polinòmiu tenet gradu duos.
Sos polinòmiu podent èssere classificados segundu su nùmeru de tèrmines cun coefitzientes nonzeru, in manera chi unu polinòmiu de unu tèrmine est numenadu monòmiu, unu polinòmiu de duos tèrmines est numenadu binòmiu e unu polinòmiu de tres tèrmines est numenadu trinòmiu.
Cando est impreadu pro definire una funtzione, su domìniu no est gasi limitadu.
Unu polinòmiu in una indeterminada est numenadu polinòmiu univariadu, unu polinòmiu in prus de una indeterminada est numenadu polinòmiu multivariadu.
In su casu de su campu de nùmeros cumplessos, sos fatores irreduìbiles sunt lineares.
Si su gradu est prus mannu de unu, su gràficu no depet tènnere perunu asìntotu.
In s’àlgebra elementare, sos mètodos comente sa fòrmula cuadràtica sunt imparados pro resòlvere totu sas ecuatziones polinòmicas de primu e segundu gradu in una variàbile.
In cada manera, sos algoritmos de chirca de sas raighinas podent èssere impreadas pro agatare aprossimatziones numèricas de sas raighinas de un’espressione polinòmica de calesisiat gradu.
Dae su de 16 sèculos, fòrmulas sìmiles (chi impreant raighinas cùbicas in agiunta a sas raighinas cuadradas), ma meda prus cumplicadas sunt connotas pro sas ecuatziones de grados tres e bator (càstia s’ecuatzione cùbica e s’ecuatzione cuàrtica).
In su 1830, Évariste Galois at dimustradu chi bona parte de sas ecuatziones de gradu prus artu de bator no podent èssere resòlvidas cun sos radicales, e at mustradu chi pro cada ecuatzione si podet detzìdere si est resolvìbile cun sos radicales e, si est gasi, a la resòlvere.
Nointames, sas fòrmulas pro sas ecuatziones resolvìbiles de gradu 5 e 6 sunt istadas publicadas (càstia funtzione de chimbe e ecuatzione de ses).
Sos algoritmos prus efitzientes permitint de resòlvere in manera fàtzile (subra un’elaboradore) sas ecuatziones polinòmicas de gradu prus artu de 1000 (càstia s’algoritmu pro sa chirca de sas raighinas).
Pro unu grupu de ecuatziones polinòmicas in paritzas incògnitas, bi sunt algoritmos pro detzìdere si tenent unu nùmeru finidu o solutziones cumplessas e, si su nùmeru est finidu, pro carculare sas solutziones.
Un’ecuatzione polinòmica pro sa chi b’est s’interessu isceti in sas solutziones chi sunt intreos est numenada ecuatzione diofantina.
Sos coefitzientes podent èssere pigados comente nùmeros reales, pro funtziones cun balores reales.
Cust’ecuivalèntzia ispiegat proite sas cumbinatziones lineares sunt numenadas polinòmios.
“in su casu de coefitzientes in un’aneddu, “no costante” depet èssere cambiadu cun “ no costante o non unidade” (sas duas definitziones cuncordant in casu de coefitzientes in unu campu).”
Cando sos coefitziente apartenent a sos intreos, a sos nùmeros ratzionales o a unu campu finidu, b’at algoritmos pro dimustrare s’irreduibilidade e pro carculare sa fatorizatzione in polinòmios irreduìbiles (càstia sa Fatorizatzione de polinòmios).
Su polinòmiu caraterìsticu de una matrice o operadore lineare cuntenet informatziones subra sos autobalores de s’operadore.
In cada manera, sa notatzione elegante e pràtica chi impreamus oe s’est isvilupada isceti in su de 15 sèculos.
“Custu “cumpletat su cuadradu”, cunvertende su ladu a manca in unu cuadradu perfetu.”
Su teorema de Cartèsiu afirmat chi pro cada bator tzìrculos basados (chi si tocat a pare), sos ràjos issoro soddisfaghent una particulare ecuatzione cuadràtica.
Sos matemàticos babilonesos dae prus o mancu su 400 a.C. e sos matemàticos tzinesos dae prus o mancu su 200 a.C. ant impreadu mètodos geomètricos de dissetzione pro resòlevere ecuatziones cuadràticas cun raighinas positivas.
Euclide, su matemàticu grecu, at produidu unu mètodu geomètricu pru astratu prus o mancu in su 300 a.C.
Al-Khwarizmi est andadu prus ainnantis frunende una solutzione cumpleta a s’ecuatzione cuasràtica generale, atzetende una o duas respostas numèricas pro cada ecuatzione cuadràtica, frunende in su matessi tempus dimustratziones geomètricas in su protzessu.
Abū Kāmil Shujā ibn Aslam (Egitu, su de 10 sèculos) in particulare est istadu su primu a atzetare sos nùmeros irratzionales (a s’ispissu in sa forma de una raighina cuadrada, raighina cùbica o raighina de bator) comente solutziones a s’ecuatzione cuadràtica o comente coefitzientes in un’ecuatzione.
Sa solutzione sua est istada basada in parte manna subra s’obra de Al-Khwarizmi.
In ogni manera, in carchi puntu sa fòrmula cuadràtica cumintzat a pèrdere pretzisione pro more de s’errore de redundada, mentras su mètodu aprossimadu sighit a megiorare.
Esistiant mètodos de aprossimatzione numèrica, numenadaos prostafèresi, chi frunint curtziadòrgios pro operatziones chi pigant tempus comente sa multiplicatzione e pigare sas potèntzias e sas raighina.
Sos algoritmos computatzionales pro agatare sas solutziones sunt una parte de importu de s’àlgebra lineare numèrica, e giogant unu rolu in ingegneria, in fìsica, in chìmica, in s’iscièntzia de sos elaboradores e in economia.
Pro sas solutziones in unu domìniu integrale comente s’aneddu de sos intreos, o in sas àteras istruturas algèbricas, àteras teorias sunt istadas isvilupadas, caàstia s’Ecuatzione lineare subra un’aneddu.
Custu permitit a totu su limbazu e a sa teoria de sos ispàtzios vetoriales (o prus in generale, mòdulos), de èssere postos in pràtica.
Unu sistema sìmile est connotu comente sistema indeterminadu.
Su de suo sistemas tenet una sìngula solutzione ùnica, est a nàrrere s’intersetzione de sas duas lìnias.
Calesisiant duas de custas ecuatziones tenent una solutzione comune.
Unu sistema de ecuatziones in ue sas partes de manca sunt indipendentes linearmente est semper coerente.
Custu produit unu sistema de ecuatziones cun un’ecuatzione de mancu e un’incògnita de mancu.
Genia 3: Agiùnghere a una lìnia unu mùltiplu iscalare de s’àtera.
Pro esèmpiu, sos sistemas cun una matrice definida positiva simmètrica podent èssere resòlvidos duas bortas cun s’iscumpositzione de Cholesky.
Una prospetiva diferente in totu est a s’ispissu impreada pro sistemas mannos meda, chi in àtera manera diant pigare tropu tempus o memòria.
Custu batit a sa classe de sos mètodos iterativos.
In matemàtica, una sèrie est, in pagos faeddos, una descritzione de s’operatzione de agiùnghere medas cantidades a s’infinitu, una a pustis de s’àtera, a una cantidade dada de cumintzu.
In agiunta a s’ubicuidade issoro in matemàtica, sas sèries infinidas sunt puru impreadas in manera difùndida in àteras disciplinas cuantitativa comente sa fìsica, s’iscièntzia de sos elaboradores, s’istadìstica e sa finàntzia.
Su paradossu de Zenone de Achille e su tostoine mustrat custa propiedade contraintuitica de sas summas infinidas: Achille currit afatu de unu tostoine, ma cando lompit a sa positzione de su tostoine a su cumintzu de sa cursa, su tostoine est lòmpidu a una segunda positzione; cando lompit a custa segunda positzione, su tostoine est a una terza positzione, e gasi sighende.
Custu argumentu no dimustrat chi sa summa est uguale a 2 (mancari siat gasi), ma dimustrat chi est a su màssimu 2.
Sas proas pro sa cunvergèntzia uniforme includint sa proa M de Weierstrass, sa proa de cunvergèntzia uniforme de Abel, sa proa de Dini e su critèriu de Cauchy.
Sa cunvergèntzia est uniforme in sutagrupos serrados e limitados (est a nàrrere, cumpatos) de s’internu de su discu de cunvergèntzia: est a nàrrere, est cunvergente in manera uniforme in grupos cumpatos.
Sa sèrie de Hilbert-Poincarè est una sèrie de potèntzias formales impreada pro istudiare àlgebras graduadas.
In su de 17 sèculos, James Gregory at traballadu in su sistema detzimale nou subra sas sèries infinidas e at publicadu paritzas sèries de Maclaurin.
Cauchy (1821) at insìstidu in proas istrintas de cunvergèntzia; at mustradu chi si dusa sèries sunt cunvergentes su prodotu issoro no lu est in manera netzessària, e cun issu cumintzat s’iscoberta de sos critèrios eficatzes.
Unu mètodu de summabilidade est un’assignatzione de unu lìmite a unu sutagrupu de su grupu de sèries divergentes chi estendit in manera curreta sa notzione clàssica de cunvergèntzia.
Sos istudiosos indianos ant impreadu sas fòrmulas fatoriales dae a su mancu su de 12 sèculos.
In sos limbazos funtzionales, sa definitzione recursiva est implementada a s’ispissu in manera dereta pro illustrare funtziones recursivas.
Àteras implementatziones (comente software de elaboradores cales programmas de fògiu de càrculu) podent a s’ispissu manigiare balores prus mannos.
Respetu a sa definitzione de Pickover de su superfatoriale, s’iperfatoriale creschet in manera relativamente lenta.
No bi sunt, faeddende relativamente, solutziones gasi simpres pro sos fatoriales; peruna cumbinatzione finida de summas, produtos, potèntzias, funtziones esponentziales o logaritmos diat èssere sufitziente pro espressare ; ma est possìbile a agatare una fòrmula generale pro sos fatoriales impreende ainas comente sos integrales e sos lìmites de su càrculu.
Sos integrales chi amus discùtidu finas a immoe pertocant funtziones trascendentales, ma sa funtzione gamma nde benit puru dae sos integrales de funtziones puramente algèbricas.
Pighende lìmites, tzertos produtos ratzionales cun fatores infinidos podent èssere valutados etotu in tèrmines de sa funtzione gamma.
S’istòria sua, documentada bene a beru dae Philip J. Davis in un’artìculu chi dd’at fatu bìnchere su Prèmiu Chauvenet in su 1963, rifletit medas de sos isvilupos prus mannos aintru de sa matemàtica dae su de 18 sèculos.
In càmbiu de agatare una dimustratzione ispetzializada pro cada fòrmula, diat èssere disizàbile a tènnere unu mètodu generale pro identificare sa funtzione gamma.
In cada manera, sa funtzione gamma no parit soddisfàghere calesisiat ecuatzione diferentziale.
Su teorema de Bohr-Mollerup est ùtile ca est relativamente fàtzile a dimustrare sa cunvessidade logarìtimica pro cada una de sas fòrmulas diferentes impreadas pro definire sa funtzione gamma.
Dae su momentu chi sos elaboradores eletrònicos sunt devènnidos disponìbiles pro sa produtzione de tàulas in sos annos 1950, paritzas tàulas estensivas pro sa funtzione gamma cumplessa sunt istadas publicadas pro respòndere a sa dimanda, includende una tàula pretzisa de 12 postos detzimales dae su U.S. National Bureau of Istandard.
In iscièntzia, una fòrmula est una manera cuntzisa de espressare un’informatzione simbolicamente, comente in una fòrmula matemàtica o in una fòrmula chìmica.
In matemàtica, una fòrmula generalmente si riferit a un’identidade chi cumparat un’espressione matemàtica a un’àtera, cun cussas prus de importu chi sunt sos teoremas matemàticos.
Custa cunventzione, mentras est de prus pagu importu in una fòrmula relativamente simpre, bolet nàrrere chi sos matemàticos podent manipulare in manera prus lestra sas fòrmulas chi sunt prus mannas e prus cumplessas.
Pro esèmpiu, H2O est sa fòrmula chìmica pro de s’abba, chi ispetzìficat ca ogni molècola cunsistit in duos àtomos de idrògenu (H) e un’àtomu de ossìgenu (O).
In sas fòrmulas empìricas, custas proportziones cumintzant cun un’elementu crae e assignant nùmeros a sos àtomos de sos àteros elementos in su cumpostu - comente raportos in s’elementu crae.
Carchi genia de cumpostu iònicu, in cada manera, no podet èssere iscritu comente fòrmula empìrica chi cuntenet isceti sos nùmeros intreos.
B’at paritzas genias de custas fòrmulas, chi includint sas fòrmulas molecolares e sas fòrmulas cundensadas.
Sas funtziones fiant in orìgine s’idealizatzione de comente una cantidade variàbile dipendit dae un’àtera cantidade.
“Custa definitzione de “gràficu” si riferit a unu grupu de parigas de ogetos.”
Cando su domìniu e su codomìniu sunt grupos de nùmeros reales, cada una de custas parigas podet èssere cunsiderada comente sas coordinadas de Cartèsiu in unu puntu de su pianu.
In manera ocasionale, si podet identificare cun sa funtzione, ma custu cuat s’interpretatzione normale de una funtzione comente protzessu.
Una mapa podet tènnere calesisiat grupu comente codomìniu suo, mentras, in carchi cuntestu, in particulare in libros antigos, su codomìniu de una funtzione est in manera ispetzìfica su grupu de nùmeros reales o cumplessos.
Un’àteru esèmpiu comune est sa funtzione de errore.
Sas sèries de potèntzias podent èssere impreadas pro definire sas funtziones in su domìniu in ue cunvergent.
Tando, sas sèries de potèntzias podent èssere impreadas pro ammaniare su domìniu de sa funtzione.
Partes de custu podent creare una trama chi rapresentat (partes de) sa funtzione.
Custa est sa fatorizatzione canònica de .
In cussu tempus, isceti sas funtziones a balores reales fiant cunsideradas, e totu sas funtziones si pensaiat chi essèrent pianas.
Sas funtziones immoe sunt impreadas in totu sas àreas de sa matemàtica.
Custu est comente sas funtziones trigonomètricas cuntràrias sunt definidas in tèrmines de sas funtziones trigonomètricas, in ue sas funtziones trigonomètricas sunt monotònicas.
S’utilidade de su cuntzetu de sas funtziones multibalore est prus crara cando si cunsiderant sas funtziones cumplessas, normalmente funtziones analìticas.
Una funtzione de custa genia est numenada su balore printzipale de sa funtzione.
Sa programmatzione funtzionale est su paradigma de programmatzione chi cunsistit in fraigare programmas impreende isceti sutaprogrammas chi si cumportant comente funtziones matemàticas.
“Francu chi pro sa terminologia de su limbazu de sos elaboradores, “funtzione” tenet su significadu matemàticu normale in s’iscièntzia de elaboradores.”
Sos tèrmines sunt manipulados cun carchi règula (sa -ecuivalèntzia, sa -mèngua e sa -cunversione), chi sunt sos assiomas de sa teoria e podent èssere interpretados comente règulas de càrculu.
Nicolas Chuquet at impreadu una forma de notatzione esponentziale in su de 15 sèculos, chi posca est istada impreada dae Henricus Grammateus e Michael Stifel in su de 16 sèculos.
Duncas diant iscrìere sos polinòmios, pro esèmpiu, comente .
Su resurtadu est semper unu nùmeru reale positivu, e sas identidades e propiedades mustradas subra pro sos esponentes intreos abarrant beras cun custas definitziones pro sos esponentes reales.
Custa funtzione est ecuivalente a sa raighina normale th pro sos radicandos reales positivos.
Custu est su puntu de cumintzu de sa teoria matemàtica de sos semigrupos.
Podimus torrare a cambiare su grupu N cun unu nùmeru cardinale n pro otènnere Vn, mancari sena seberare unu grupu istandard ispetzìficu cun cardinalidade n, custu est definidu isceti finas a s’isomorfismu.
Nicolas Bourbaki, Elements of Mathematics, Theory of Sets, Springer - Verlag, 2004, III.§3.5.
S’iteratzione de sa tetratzione batit a un’àtera operatzione, e gasi sighende, unu cuntzetu numenadu iperoperatzione.
In grupos aplicados, sas funtziones esponentziales modellant una relatzione in ue su càmbiu costante in sa variàbile indipendente dat su matessi càmbiu proportzionale (est a nàrrere, sa percentuale creschet o mènguat) in sa variàbile dipendente.
Custa propiedade de funtzione batit a una crèschida esponentziale o a unu declinu esponentziale.
In manera sìmile, sa cumpositzione de funtziones ativas (surietivas) est semper ativa.
Tando si podent formare cadenas de trasformatziones cumpostas impare, comente .
Custa notatzione alternativa est numenada notatzione postfissa.
Sa categoria de grupos cun funtziones comente su morfismu est sa categoria prototìpica.
Pro esèmpiu, su dècibel (dB) est una unidade impreada pro espressare su raportu comente unu logaritmu, prus che totu pro sa potèntzia e sa ampresa de su signale (de su cale sa pressione de su sonu est un’esèmpiu comune).
Agiudant a descrìere sos raportos de frecuèntzia de sos intervallos musicales, aparessente in fòrmulas chi contant nùmeros primos o chi apròssimant fatoriales, informant carchi modellu in psicofìsica, e podent agiudare in sa contabilidade forense.
S’intreu imbeniente est su 4, chi est su nùmeru de tzifras de 1430.
Antis de s’inventzione de Napier, b’aiant istadu àteras tècnicas de fines sìmiles, comente sa prostafèresi o s’impreu de tàulas de progressiones, isvilupadas in manera estensiva dae Jost Bürgi prus o mancu in su 1600.
A faeddare de unu nùmeru chi rechedit gasi medas tzifras est un’allusione aprossimativa a su logaritmu comune, e est istadu definidu dae Archimede comente “s’òrdine de unu nùmeru”.
Custos mètodos sunt numenados prostafèresi.
Pro esèmpiu, cada càmera de una conchìglia de unu nàutilus est una còpia aprossimada de s’imbeniente, torrada a dimensionare de unu fatore costante.
Sos logaritmos sunt vinculados puru a s’autosimizàntzia.
Est impreadu pro cuantificare sa pèrdida de livellos de voltàgiu in sa trasmissione de signales elètricos, pro descrìere livellos de potèntzia de su sonu in acùstica e su surbimentu de sa lughe in sos campos de sa ispetrometria e de s’òtica.
S’aghedu normalmente tenet unu pH prus o mancu de 3.
“Custa “lege”, in cada manera, est prus pagu realìstica de totu sos modellos reghentes, comente sa lege de potèntzia de Stevens.)”
Cando su logaritmu de una variàbile casuale tenet una distributzione normale, sa variàbile si narat ca tenet una distributzione lognormale.
Pro unu modellu sìmile, sa funtzione de probabilidade dipendit a su mancu dae unu paràmetru chi depet èssere istimadu.
In manera sìmile, s’algoritmu de merge sort òrdinat una lista no ordinada partzende sa lista in duas metades e ordinende•las antis de unire sos resurtados.
Sos esponentes de Lyapunov impreant sos logaritmos pro mesurare su gradu de caoticidade de unu sistema dinàmicu.
Su triàngulu de Sierpinski (in s’imàgine) podet èssere cobertu dae tres còpias de cussu matessi, cada una tenende sos lados de sa metade de sa longària originale.
Un’àteru esèmpiu est su logaritmu p-adic, sa funtzione contrària a s’esponentziale p-adic.
A esecutare s’esponentziatzione podet èssere fata in manera efitziente, ma si pensat chi su logaritmu discretu est difìtzile a beru de carculare in carchi grupu.
Sas raighinas cuadradas de sos nùmeros negativos podent èssere discùtidos in s’àmbitu de sos nùmeros cumplessos.
In s’Ìndia antiga, su connoschimentu de sos aspetos teòricos e aplicados de su cuadradu e de sa raighina cuadrada fiat antiga a su mancu canto sos Sulba Sutra, datados prus o mancu a su 800-500 a.C. (forsis meda antis).
Sa lìtera jīm assimizat a sa forma de sa raighina cuadrada atuale.
Definit unu cuntzetu de importu de sa deviatzione istandard impreadu in sa teoria de sa probabilidade e s’istadìstica.
Bona parte de sas carculadoras de busciaca tenet una tecla de sa raighina cuadrada.
Sa cumplessidade de su tempus pro carculare una raighina cuadrada cun n tzifras de pretzisione est ecuivalente a cussa de sa multiplicatzione de sos nùmeros de duas n-tzifras.
Sos problemas de Hilbert sunt binti tres problemas in matemàtica publicados dae su matemàticu tedescu David Hilbert in su 1900.
Pro àteros problemas, comente su de 5, sos espertos ant cuncordados traditzionalmente subra un’interpretatzione sìngula, e est istada dada un’interpretatzione atzetada, ma esistint problemas no resòlvidos correlados a istrintu.
Bi sunt àteros duos problemas chi no isceti no sunt resòlvidos ma podent in realidade èssere no resolvìbiles dae sos istandard modernos.
Sos àteros bintunu problemas ant retzidu totus atentzione significativa, e posca in sos traballos de su de bintunu sèculos subra custos problemas fiat ancora cunsiderada de s’importu prus mannu.
Hilbert est bìvidu 12 annos a pustis de chi Kurt Gödel aiat publicadu su teorema suo, ma no parit àere iscritu peruna resposta formale a su traballu de Gödel.
Discutende s’opinione sua chi cada problema matemàticu diat dèpere tènnere una solutzione, Hilbert amitit sa possibilidade chi sa solutzione diat pòdere èssere sa dimustratzione chi su problema est impossìbile.
Su primu de custos est istadu dimustradu dae Bernard Dwork; una dimustratzione diferente in tou de sos primos duos, tràmite sa coomologia est istada dada dae Alexander Grothendieck.
In cada manera, sas ipòtesis de Weil fiant, in su fine issoro, prus sìmiles a unu problema de Hilbert sìngulu, e Weil no las aiat mai pensadas comente unu programma pro totu sa matemàtica.
Erdős a s’ispissu oferriat recumpensadas monetàrias; sa mannària de sa recumpensada dipendiat dae sa dificultade pertzepida de su problema.
A su mancu in sos media mainstream, s’anàlogu de facto de su de 21 sèculos de sos problemas de Hilbert est sa lista de sos sete problemas de su Millennium Prize seberados durante su 2000 dae su Clay Mathematics Institute.
S’ipòtesi de Riemann est digna de atentzione pro s’aparitzione sua in sa lista de sos problemas de Hilbert, in sa lista de Smale, sa lista de sos problemas de su Millennium Prize, e fintzas sas ipòtesis de Weil, in sa forma geomètrica sua.
1931, 1936, Su de 3 Dados calesisiant duos poliedros de volùmene uguale, est semper possìbile a segare su primu in unu nùmeru finidu de arrogos chi podent èssere torrados a pònnere a pare pro produire su segundu?
- 12 Estèndere su teorema de Kronecker-Weber subra sas estensiones abelianas de sos nùmero ratzionales a calesisiat campu de sos nùmeros base.
1959 15 Fundatzione rigorosa de su càrculu enumerativu de Schubert.
1927 18 (a) Esistit unu poliedru chi amitat isceti una cara anisoèdrica in tres dimensione) (b) Cale est s’imballàgiu isfèricu prus densu?
Unu nùmeru est un’ogetu matemàticu impreadu pro contare, mesurare e etichetare.
“In manera prus universale, sos nùmeros individuales podent èssere rapresentados dae sìmbolos, numenados numerales; pro esèmpiu, “5” est su numerale chi rapresentat su nùmeru chimbe.”
Sos càrculos cun sos nùmeros sunt fatos cun operatziones artimèticas, sas prus sunt additzione, sutratzione, multiplicatzione, divisione e esponentziatzione.
Gilsdorf, Thomas E. Introduction to Cultural Mathematics: With Case Studies in the Otomies and Incas, John Wiley & Sons, Feb 24, 2012. Restivo, S. Mathematics in Society and History, Springer Science & Business Media, Nov 30, 1992.
Durante su de 19 sèculos, sos matemàticos ant cumintzadu a isvilupare medas astratziones diferentes chi cumpartzint tzertas propiedades de nùmeros, e podent èssere bidas comente s’estensione de su cuntzetu.
Unu sistema de contègiu no tenet unu cuntzetu de balore de positzione (comente in sa notatzione detzimale moderna), chi lìmitat sa rapresentatzione sua de nùmeros mannos.
Brāhmasphuṭasiddhānta de Brahmagupta est su primu libru chi mentovat su zeru comente unu nùmeru, duncas Brahmagupta est normalmente cunsideradu su primu a formulare su cuntzetu de zeru.
In sa matessi manera, Pāṇini (su de 5 sèculos a.C.) aiat impreadu s’operadore nullu (zeru) in su Ashtadhyayi, un’esèmpiu de cumintzu de sa grammàtica algèbrica pro su limbazu sànscritu (càstia puru Pingala).
In su 130, Tolomeu, influentzadu dae Ipparcu e dae sos babilonesos, fiat impreende su sìmbolu pro 0 (unu tzìrculu piticu cun una istanca subra) aintru de su sistema numerale sessagesimale o si no impreende sos numerale grecos alfabèticos.
Sa referèntzia pretzedente de Diofantu est istada discùtida in manera prus esplìtzita dae su matemàticu indianu Brahmagupta, in Brāhmasphuṭasiddhānta in su 628, chi impreaiat nùmeros negativos pro produire sa forma cuadràtica generale chi abarrat in s’impreu oe,
In su matessi tempus, sos Tzinesos indicaiant sos nùmeros negativos disinnende una lìnia diagonale subra sa tzifra diferente dae zeru prus a sa dereta de sos nùmeros positive currispondentes.
Sos Grecos clàssicos e sos matemàticos indianos ant fatu istùdios de sa teoria de sos nùmeros ratzionales, comente parte de s’istùdiu generale de sa teoria de sos nùmeros.
Su cuntzetu de fratziones detzimales est correladu a istrintu cun sa notatzione detzimale de su balore de positzione; sos duos parint èssere istados isvilupados imparis.
In cada manera, Pitàgora creiat in s’assolutesa de sos nùmeros, e non podiat atzetare s’esistèntzia de sos nùmeros irratzionales.
In su de 17 sèculos, sos matemàticos impreaiant in generale fratziones detzimales cun sa notatzione moderna.
In su 1872, fiat istada realizada sa publicatzione de sas teorias de Karl Weierstrass (dae s’allievu suo E. Kossak), Eduard Heine, Georg Cantor e Richard Dedekind.
Weierstrass, Cantor e Heine basant sas teorias suas subra sas sèries infinidas, mentras Dedekind fundat sa sua subra s’idea de una segadura (Schnitt) in su sistema de sos nùmeros reales, partzende totu sos nùmeros reales in duos grupos chi tenent tzertas propiedades caraterìsticas.
Tando fiat netzessàriu a cunsiderare su grupu prus ampru de sos nùmeros algèbricos (totu sas solutziones de sas ecuatziones polinòmicas).
Aristòtele at definidu sa notzione traditzionale otzidentale de s’infinitu matemàticu.
Ma su progressu imbeniente prus mannu in sa teoria fiat istadu fatu dae Georg Cantor; in su 1895 aiat publicadu unu libru subra sa teoria de sos grupos sua, introduende, tra sas àteras cosas, sos nùmeros transfinitos e formulende s’ipòtesi de su continuum.
Una versione geomètrica moderna de s’infinitu est frunida dae sa geometria proietzionale, chi introduit “puntos ideales a s’infinitu”, unu pro cada diretzione ispatziale.”
S’idea de sa rapresentatzione gràfica de sos nùmeros cumplessos est aparèssida, in cada manera, comente mìminu in su 1685, in su De algebra tractatus de Wallis.
In su 240 a.C., Eratòstene at impreadu su Sadatzu de Eratòstene pro isolare a lestru sos nùmeros primos.
Àteros resurtados chi pertocant sa distributzione de sos primos includint sa proa de Euleru chi sa summa de sos retzìprocos de sos primos divergit, e s’ipòtesi de Goldbach, chi afirmat chi calesisiat nùmeru paris mannu abbastàntzia est sa summa de duos primos.
Traditzionalmente, sa secuèntzia de sos nùmeros naturales cumintzaiat cun 1 (0 no fiant nemmancu cunsideradu unu nùmeru dae sos Grecos Antigos).
In custu sistema a base 10, sa tzifra prus a sa dereta de unu nùmeru naturale tenet balore de positzione de 1, e calesisiat àtera tzifra tenet unu balore de positzione deghe bortas cussu de su balore de positzione de sa tzifra a sa dereta sua.
Sos nùmeros negativos sunt iscritos normalmente cun unu signu negativu (unu signu pro mancu).
Inoghe arribar sa lìtera Z.
Sas fratziones podent èssere mannas prus, prus pagu o uguales a 1 e podent puru èssere positivas, negativas o 0.
Su paràgrafu in fatu s’at a cuntzentrare prus che totu subra nùmeros reales positivos.
Duncas, pro esèmpiu, unu mèdiu est 0.5, unu cuintu est 0.2, unu dèghimu est 0.1, e unu chimbantèsimu est 0.02.
No isceti custos esèmpios rilevantes ma giai totu sos nùmeros reales sunt irratzionales e pro cunsighèntzia no tenent ischemas de repetitzione e duncas perunu numerale detzimale currispondente.
Sigomente nemmancu sa segunda tzifra a pustis de su postu detzimale est allogada, sas tzifras chi sighent no sunt significativas.
Pro esèmpiu, 0.999..., 1.0, 1.00, 1.000, ..., rapresentant totus su nùmeru naturale 1.
A sa fine, si totu sas tzifras in unu numerale sunt 0, su nùmeru est 0, e si totu sas tzifras in unu numerale sunt una lìnia sena fine de 9, nde podes bogare sos noes a sa dereta de su postu detzimale, e aggiùnghere unu a sa lìnia de 9 a manca de su postu detzimale.
Duncas sos nùmeros reales sunt unu sutagrupu de sos nùmeros cumplessos.
Su teorema fundamentale de àlgebra afirmat chi sos nùmeros cumplessos formant unu campu algebricamente serradu, chi bolet nàrrere chi ogni polinòmiu cun coefitzientes cumplessos tenet una raighina in sos nùmeros cumplessos.
Sos primos sunt istados istudiados in manera difùndida pro prus de 2000 annos e ant batidu a medas dimandas, de sas cales isceti calecuna at tentu resposta.
Sos nùmeros reales chi no sunt nùmeros ratzionales sunt numenados nùmeros irratizionales.
Sos nùmeros carculàbiles sunt istàbiles pro sas operatziones aritmèticas normales, chi includint su càrculu de sas raighinas de unu polinòmiu, e duncas formant unu campu serradu reale chi cuntenet sos nùmeros algèbricos reales.
Una resone est chi no b’est un’algoritmu pro proare s’egualidade de duos nùmeros carculàbiles.
Su sistema de nùmeros chi resurtat dipendit de cale base est impreada pro sas tzifras: calesisiat base est possìbile, ma unu nùmeru primu base frunit sas mègius propiedades matemàticas.
Su primu frunit s’òrdine a su grupu, mentras su segundu frunit sa mannària sua.
Custa base istandard faghet sos nùmeros cumplessos unu pianu cartesianu, numenadu su pianu cumplessu.
Sos nùmeros cumplesso de balore assolutu unu formant su tzìrculu de unidade.
In sa coloratzione de unu domìniu sas dimensiones de essida sunt rapresentadas dae colore e luminosidade, rispetivamente.
Su traballu subra su problema de sos polinòmios generales a sa fine ati batidu a su teorema fundamentale de àlgebra, chi ammustrat chi cun sos nùmeros cumplessos, esistit una solutzione pro ogni ecuatzione polinòmica de gradu unu o prus artu.
Su libru de memòrias de Wessel est aparèssidu in sos Atos de s’Acadèmia de Copenaghen ma fiat passadu pro parte manna no osservadu.
Sos iscritores classicos de a pustis subra sa teoria generale includint Richard Dedekind, Otto Hölder, Felix Klein, Henri Poincaré, Hermann Schwarz, Karl Weierstrass e medas àteros.
S’impreu de nùmeros imaginàrios no est istadu atzetadu in manera ampra finas a s’obra de Leonardu Euleru (1707-1783) e Carl Friedrich Gauss (1777-1855).
Sos intreos formant su grupu prus piticu e s’aneddu prus piticu chi cuntenent sos nùmeros naturales.
Est su protòtipu de totu sos ogetos de custa istrutura algèbrica.
Sas genias de datos de aprossimatzione intrea a longària fissa (o sutagrupos) sunt denotados cun int o Integer in paritzos limbazos de programmatzione (comente Algol68, C, Java, Delphi, etc.).
Custos sunt propiedades dimustràbiles de nùmeros ratzionales e de sistemas de nùmeros positzionales, e no sunt impreados comente definitziones in matemàtica.
Sigomente su triàngulu est isòscele, a = b).
Sigomente c est paris, divìdere c pro 2 produit un’interu.
Cambiende 4y2 pro c2 in sa prima ecuatzione (c2 = 2b2) nosi dat 4y2 = 2b2.
Sigomente b2 est paris, b depet èssere paris.
In cada manera custu contraighit s’assuntu chi cussos no tenent fatores comunes.
Ippasu, de cada manera, no est istadu alabadu pro sos isfortzos suos; segundu un’istòria, aiat fatu s’iscoberta sua mentras fiat a su mare, e posca fiat istadu ghetadu a mare dae sos cumpàngios suos Pitagòricos “...pro àere produìdu un’elementi in s’universu chi negaiat sa... dotrina chi totu sos fenòmenos in s’universu podent èssere reduìdos a sos nùmeros interos e a sos raportos issoro.”
Pro esèmpiu, cunsidera unu segmentu de una lìnia: custu segmentu podet èssere partzidu a metade, cussa metade partzida a metada, cussa metade partzida a metade, e gasi sighende.
Custu est pròpiu su chi Zenone aiat proadu a dimustrare.
In sas mentes de sos Grecos, ismentire sa balides de una visione no dimustraiat in manera netzessària sa balidesa de un’àtera, e duncas si depiat fàghere àtera chirca.
Una mannària “...no fiat unu nùmeru ma istaiat pro sas entidade comente segmentos de lìnia, àngulos, àreas, volùmene, e tempus chi podiat variare, comente diamus a nàrrere, in manera contìnua.
Sigomente perunu balore cuantitativu est istadu assignadu a sas mannàrias, Eudossu est renèssidu duncas a tènnere contu siat de sos raportos commensuràbiles che incommensuràbiles definende unu raportu un tèrmines de sa mannària sua, e sa proportzione comente un’egualidade tra duos raportos.
Custa incommensurabilidade est afrontada in sos Elementos de Euclide, Libru X, Propositzione 9.
Difatis, in casos medas sas cuntzetziones algèbricas sunt istadas torradas a formulare in tèrmines geomètricos.
Sa realizatzione chi carchi cuntzetzione de base aintru de una teoria esistente èsseret in cuntierra cun sa realidade teniat bisonzu de una chirca cumpleta e a fundu de sos assiomas e assuntos chi sunt a suta de cussa teoria.
“In cada manera, s’istòricu Carl Benjamin Boyer iscriet ca “custas afirmatziones no sunt argumentadas bene e difìtziles a èssere beras.”
Sos matemàticos comente Brahmagupta (in su 628) e Bhāskara I (in su 629) ant frunidu contributos in custa àrea comente aiant fatu àteros matemàticos chi fiant benidos a pustis.
S’annu 1872 at bidu sa publicatzione de sas teorias de Karl Weierstrass (dae s’allievu suo Ernst Kossak), Eduard Heine (Crelle’s Journal, 74), Georg Cantor (Annalen, 5) e Richard Dedekind.
Weierstrass, Cantor e Heine basant sas teorias suas subra sas sèries infinidas, mentras Dedekind fundat sa sua subra s’idea de una segadura (Schnitt) in su sistema de sos nùmeros reales, partzende•los in duos grupos chi tenent tzertas propiedades caraterìsticas.
Dirichlet at agiuntu puru a sa teoria generale, comente ant fatu medas contribudores a sas aplicatziones de s’ogetu.
Custu afirmat chi ogni interu tenet una ùnica fatorizatzione in primos.
Pro mustrare custu, supongiamus de divìdere sos interos n pro m (in ue m est nonzeru).
Si 0 no aparesset mai, tando s’algoritmu podet esecutare a su màssimu m -1 passos sena impreare perunu resto prus de una borta.
“In matemàtica, sos nùmeros naturale sunt cussos impreados pro contare (comente in “b’at ses monedas subra sa mesa”) e ordinare (comente in “custu est sa de tres tzitades prus mannas in su paisu).”
Custas cadenas de estensione faghent sos nùmeros naturales incorporados (identificados) in manera canònica in àteros sistemas de nùmeros.
Su progressu prus mannu in s’astratzione est istadu s’impreu de sos numerales pro rapresentare nùmeros.
