လီႊလီႊယၢၼ်ႈတၢႆႈယႃႈၼႃႊၵိတ်ႉ(သျ်)(October 14, 1893 – February 27, 1993)ၼႆႉ ပဵၼ်ၼၢင်းၸိူင်း ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ၊ ၽူႈၼမ်းၸိူင်း လႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈၶေႃႈသၢင်ႇငဝ်းတူင်ႉယဝ်ႉ။
ၵိတ်ႉ(သျ်)ၼႆႉပဵၼ်ၼၢင်းၸိူင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ဢၼ်ၸိူဝ်သဵင်လိုဝ်းလင် တႄႉၸဵမ်ၼ်ႂးပီႊ 1912 တေႃႇပီႊ 1920 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉသေ ၵမ်ႈၼမ် ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ ၸိူင်းၶွင်ႈ ၽူႈၼမ်းၸိူင်း D. W. Griffith ယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်း ယင်းႁဵတ်းၵၢၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈ ငၢဝ်းတူင်ႉတၢင်းၼမ် တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈၼႃႈ 1950 လိူဝ်လိူဝ် တေႃႇပေႃးထိုင် 1980 လိူဝ်လိူဝ်သေ လဵၼ်ႈၸိူင်းၵူႊၵၼ်တၢင်း ပႅတ်ႇတီႇတေးဝိတ်ႉ တီၼ်ႂးၸိူင်း The Whales of August ဢၼ်ဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ ပီႊ 1987 ၼၼ်ႉသေ ၵိုတ်းပႅတ်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းမၼ်းၼၢင်းယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၵိတ်ႉ(သျ်) ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တၢင်းၼမ်ပဵၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈၸၢဝ်းၶရိတ်ႉ တၢင်းၶတ်ႉ(Dunkard)ယဝ်ႉ။
မႄႈမၼ်းၼၢင်း ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ လၢၼ်ႉမၢၵ်ႇဢူမ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ(Majestic Candy Kitchen)သေ လႄႈ ၼၢင်းယိင်းၶဝ် ၸွႆႈထႅမ်ၶၢႆ လဝ်ႈတႅၵ်ႇၶူဝ်ႈ လႄႈ မၢၵ်ႇဢူမ် ၸူးၸိူဝ်ႈၵူၼ်းမႃး ပၼ်ႁႅင်းႁူင်းၸၢတ်ႈ Majestic ဢၼ်ၵဝ်ႇ ဢၼ်မီးႁိမ်းႁိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လီႊလီႊယၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးဢႃႇယု သိပ်းၸဵတ်းၶူပ်ႇၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇတီႈ ဝဵင်းသေျႃးၼီး(Shawnee)ၼ်ႂးၸိုင်ႈ ဢူဝ်ႇၵႃႇလႃႇႁူဝ်းမႃး(Oklahoma)၊ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ဢႅၼ်း(လ်)ၾရႅတ်ႉၵရႅၼ်ႉၵိတ်ႉ(သျ်)(Alfred Grant Gish) ဢၼ်ပဵၼ်ပီႈၸၢႆးၶွင် ၵျဵမ်း(သ်)(James) လႄႈ မေးမၼ်းၸၢႆး မႃႊတူးဢီႊ(Maude) ၶဝ်ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈမၼ်းၼၢင်း လႆႈသဵင်ႇၵမ်ႇၵႂႃႇတီႈ ဝဵင်းၼေႃႊမၢၼ်ႊ(Norman) ၊ ၸိုင်ႈ ဢူဝ်ႇၵႃႇလႃႇႁူဝ်းမႃး(Oklahoma) မိူဝ်ႈပီႊ 1912ၼၼ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၼၢင်းပေႃးပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း တီႈဢူဝ်ႇႁ်ႂးယူဝ်း(Ohio) ပေႃးလႆႈပဵၼ်လႆၢလိူၼ်မိူဝ်ႈၼႃႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ လီႊလီႊယၢၼ်ႈ လႄႈ တေႃႈရူဝ်ႊတႆး(Dorothy) ၶဝ် ၵေႃႉယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်ၶဝ်ႈၼ်ႂးၵၢၼ်ၵႃႈၸၢတ်ႈသေ ၵႆႉၵႆႉဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၸွမ်းၸုမ်းၵႃႈၸၢတ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵိတ်ႉ(သျ်)သိုပ်ႇမူၼ်ႈၸ်ႂထႅင်ႈ ၼိူဝ်ၶဵင်ႇသေ မိူဝ်ႈပီႊ 1913၊ၽွင်းမၼ်းၼၢင်းၵႃႈၸၢတ်ႈ A Good Little Devil ယူႇၼၼ်ႉ လူမ်ႉသေလိုမ်းတူဝ်ၵွပ်ႈတၢင်းပဵၼ်ႁႅင်ႈလိူတ်ႈၵေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈၸ်ႂမၼ်းၼၢင်း ၼ်ႂးၼႃႈၵၢၼ်သၢႆငၢႆၵတ်းၵတ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈဢဵၼ်ဢၼ်လိုၼ်းသုတ်းမၼ်းလႆႈလူႉလႅဝ် တီႈၼိဝ်ႉမိုဝ်းမၼ်းတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
မၼ်ၸၢႆး ၸ်ႂႉတိုဝ်းတၢင်းၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းမေႃ ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ၶွင်မၼ်းၼၢင်း ႁ်ႂႈပဵၼ်တီႈတဵမ်တီႈသုတ်းသေ တိုတ်ႉၸၢၼ်မၼ်းၼၢင်း ဢၼ်လႆႈၶမ်ႇတၢင်ႈယၢပ်ႇၼၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ် ယိင်းႁတ်းႁၢၼ်ဢၼ်ၵဵၼ်ႇၶႅင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်း ၼမ်းၸိူင်းပၼ် ၼွင်ႉယိင်းမၼ်းၼၢင်း Dorothy ၼ်ႂးၸိူင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ႁွင်ႉ Remodeling Her Husband (1920) ၼၼ်ႉယူႇ၊ မိူဝ်ႈၽွင်း D. W. Griffith ဢဝ်တီႈယူႇတႅၼ်းတၢင်မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းထဵင်ၶိုၼ်း ငိုၼ်းၼၼ်ႉသေ တုၵ်းယွၼ်းထႅင်ႈ ႁ်ႂႈၵႃႈမၼ်းႁ်ႂႈၵႃႈမၼ်း လႄႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇမၼ်း ႁ်ႂႈၵိုင်ႇတၢၼ်ႇလိူဝ်ထႅင်ႈ တႃႇႁ်ႂႈ ႁွင်ႈပေႃႉငဝ်းၸ်ႂႉတိုဝ်း ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တွၼ်ႈတႃႇတေႁ်ႂႈၼမ်ႉတွၼ်းၶွင် ငဝ်းတူင်ႉမၼ်းၼၢင်းၶိုၼ်ႈသုင်မႃး - ဢၼ်မိူၼ်ဝႃႈ ၸၢင်ႈၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းလႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈၶေႃႈသၢင်ႇငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်ၶႅၼ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးသဵင်ၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းၶဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်ပိူၼ်ယဝ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵိတ်ႉ(သျ်) လႄႈ ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ(Pickford) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈမီးၸိုဝ်းသဵင်လီ လႄႈ ဢမ်ႇမီးတီးၽိတ်းသင်ယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼ်ႂးပီႊ 1930 လိူဝ်လိူဝ်(ဝႆးသေလွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း သဵင်မႃး တဵမ်ထူၼ်ႈလီလႄႈ မိူဝ်ႈၼႃႈ မၢႆမီႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းႁၢင်ႊတူဝ်တူင်ႉၼၼ်ႉ ပႆႇလႆႈ မၵ်းမၼ်ႈႁ်ႂႈၸ်ႂႉတိုဝ်း)ၼၼ်ႉ ပွတ်းတွၼ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၶိုတ်းၵပ်ႈယဝ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
လူးဝိတ်ႉ(သ်)မေႇယႃႇ(Louis Mayer) မီႈၸ်ႂၶ်ႂႈ လၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈလၢတ်ႈဢွၵ်ႇလွင်ႈဢမ်ႇလီႈၶွင်ႈမၼ်းၼၢင်း("ဢဝ်ပေႉမၼ်းၼၢင်း")တွၼ်ႈတေလႆႈလွင်ႈဢီးလူၶွင်ႈၵူၼ်းတၢင်းၼမ်တွၼ်ႈတႃႇ ၵိတ်ႉ(သျ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လီႊလီႊယၢၼ်ႈဢမ်ႇမီးၸ်ႂႈၶ်ႂႈ လဵၼ်ႈၸိူင်းႁၢင်ႊတူဝ်လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇႁၼ်တူဝ်တၢင်းသွင်ဢၼ်သေ ၶိုၼ်းပွၵ်ႈၸူးတီႈၵဝ်ႇဢၼ်ၸၼ်ၸ်ႂမၼ်းၼၢင်း၊ႁူင်းၵႃႈၸၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေပွၵ်ႈၶိုၼ်းမႃးၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ၊ ၵိတ်ႉ(သျ်) ထုၵ်ႇလႆႈပၼ်ၸိူဝ်ႈသဵင် တွၼ်ႈတႃႇ သူးပၢႆးမွၼ်းလွင်ႈလူၺ်ႈပဵၼ် ၼၢင်းၸိူင်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ဢၼ်ၶႅၼ်ႇသေပိူၼ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ ပီႊ 1946 တီးၼ်ႂးၸိူင်း Duel in the Sun ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းထုၵ်ႇ ဝူၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ်ငဝ်းပွတ်းတွၼ်ႈတၢင်းၼမ် တီႈၼ်ႂႈၸိူင်း Gone with the Wind ၼၼ်ႉ တႄႇၸဵမ် ဢႄႊလႅၼ်ႈဢူဝ်ႈႁႃႈရႃႊ(Ellen O'Hara)၊ မႄႈၸဝ်ႈၶွင် သၵႃးလႅတ်ႉ(ဢၼ်လႆႈပႅၼ်ၵႂႃႇ ပႃႊပႃႇရႃႇဢူဝ်ႈၼိၼ်း(လ်)) တေႃႇထိုင် မႄႈမွၵ်ႇယႃႈ ပႅၼ်း(လ်)ဝတ်ႉလိင်း(ဢၼ်လႆႈပဵၼ်ၵႂႃႇ ဢူဝ်ႇၼႃႇမုၼ်ႇသုၼ်ႇ)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းပဵၼ် ၼၢင်းမႃႇရီႇယႃႇၾီႇယူဝ်ႇတူဝ်ႇရူဝ်ႇၼႃႇ၊ ဢၼ်မေးၼၢင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တီးၼ်ႂးၸိူင်းပွတ်း ၽဵင်းၵႂၢမ်း Anya၊ ပီႊ 1965 ဢၼ်မူၼ်ႈၸ်ႂတီႈ ႁူင်းၸၢတ်ႈ Broadway ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတၢင်းလႆႈထုၵ်ႇတွင်ႈထမ် တီႈငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်မၢႆတွင်း ငဝ်းတူင်းႁေႃးလီးဝုတ်ႉ(Hollywood)၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ လွင်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈ ငဝ်းတူင်ႉႁမ်းသဵင် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ(1980) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းမီးလုၵ်ႈလၢဝ် တီႈၼိူဝ်တၢင်းပၢႆၽူႈမီးၸိုဝ်းသဵင်ၶွင်ႁေႃးလီးဝုတ်ႉ(Hollywood Walk of Fame) တီႈ သဵၼ်ႈတၢင်း 1720 Vine ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈပၢင်ပွႆး Cannes ၼၼ်ႉ ၵိတ်ႉ(သျ်) လႆႈၸုၵ်းႁိုင်မွၵ်ႈသိပ်း မိၼိတ်ႉသေ လႆႈထုၵ်ႇၽူႈပၼ်ႁႅင်းတၢင်းၼမ် ပၼ်ႁႅင်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈၸိူင်း "Marry for Murder" ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇပွႆႇသဵင်ဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ လိူၼ် Septembe၊ဝၼ်းထီႊ 9၊ ပီႊ 1943 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းလႆႈႁပ်ႉသူး Academy Honorary Award မိူဝ်ႈ 1971 လႄႈ ထိုင်မႃး 1984 ၼၼ်ႉၸမ်ႉ မၼ်းၼၢင်းလႆႈႁပ်ႉသူး AFI Life Achievement Award ယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃးမိူဝ်ၽုၵ်ႈၵေႃႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ယိုၼ်ႈပၼ် ၸုမ်ႈၶူးယုၵ်ႉယွင်ႈ ၶူးမေႃလူင် လွင်ႈလဵၼ်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်းယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ ၵိတ်ႉ(သျ်) လႆႈသဵင်ႈၵမ်ႇၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ 1993ယဝ်ႉသေ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ႈၵေႃႈ ပွင်သၢင်ႈငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တွၼ်ႈတႃႇ တေႈၶႂၢၵ်ႈႁွင်ႈၼႄႈပၢႆးမွၼ်းမၼ်းတွၼ်ႈတႃႈၼႄလွင်ႈ ၶူဝ်းၶွင်လွင်ႈမၢႆတွင်း ဢၼ် ၵိတ်ႉ(သျ်)လႆႈ ႁပ်ႉဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵပ်းၵႆႇၼ်ႂးၵႄႈ မၼ်းၼၢင်းလႄႈ D. W. Griffith ၼႆႉမၼ်းၸမ်ၵၼ်ၼႃႇလႄႈ ၵူၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းမီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႇၵႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁၵ်ႉၼႆယူႇသေ ၵိတ်ႉ(သျ်)တႄႉဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉၶမ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ဢၼ်မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်တၢင်းမၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်ႈၸ်ႂဝႃႈ တီႈၵေႇသုတ်းမၼ်းၶဝ်သွင်ၵေႃႉလႆႈႁၵ်ႉၵၼ်ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1920 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈၵပ်းၵႆႇၵၼ်တၢင်း တွႆး(လ်)(Duell)ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶႃႉၶၢႆၸိုဝ်သဵင်ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီႁဵတ်း မိူဝ်ႈမၼ်းၸၢႆးဢဝ်တၢင်းၽိတ်းၼိူဝ်မၼ်းၼၢင်းသေ လၢတ်ႈမွၵ်ႇႁူဝ်ယွႆႈလွင်ႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၶဝ်တေႃႇၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ၵျွၵ်ႉၸျိၼ်းၼေႊတၢၼ်ႈ ယွင်ႈဢၢမ်းလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းႁ်ႂႈပေႃးလီၶဝ်ႈၸ်ႂတေႉတေႉပေႃးဢဝ်မၼ်းၼၢင်းမႃးၼိူင်းၵၼ်ၼၢင်း ဢႄႊလီႇယူဝ်ႇၼႃႇ တုတ်ႉ(သ်) ၼႆယဝ်ႉ။
ၽွင်ႈမိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းမီးလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၼ်ႂးမိူင်းဢမႄႇရိၵၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈ ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းသွင်တီႈ ယူးရူပ်ႉတေႃႉပေႃးထိုင် လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး တႃႈႁိူဝ်း Pearl ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းယိပ်းၵမ်ဝႆႉၵၢင်ၸ်ႂဢၼ်ဝႃႈ တေဢမ်ႈၶဝ်ႈၵပ်းၵႆႇၸွမ်းၼႆၼၼ်ႉ ၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵျဵဝ်းသႅပ်ႉၾရႅင်ႉၵေႇတူၼ်ႇ(October 4, 1895 – February 1, 1966)ဢၼ်လႆႈမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပတ်ႇသတႃႇၶီႇထူၼ်ႇ(Buster Keaton) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၸိူင်း ဢမႄႇရိၵၼ်ႇ၊ၽူႈၼမ်းၸိူင်း၊ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း၊ၽူႈတႅမ်ႈၶေႃႈသၢင်ႇငဝ်းတူင်ႉ လႄႈ ၽူႈလဝ်ႇမူၼ်ႈ သတၢၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လႅင်ႉတွင်ႉမၼ်းၸၢႆးၼႆႉ လႆႈတူၵ်းယွမ်းၵႂႃႇ မိူဝ်မၼ်းလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၸွမ်း Metro-Goldwyn-Mayer သေ လႆႈဢဝ် လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းပၢႆးမွၼ်းမၼ်း လႆႈႁၢႆလၢႆပႅတ်ႈယဝ်ႉ။
ၸိူင်းၶွင် ၶီႇထူၼ်ႇ တၢင်းၼမ် ဢၼ်တႄႇမိူဝ်ႈ ပီႊ 1920 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉထုၵ်လႆႈတူၺ်းလိူဝ်ႁႅင်းလီယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ Sherlock Jr. (1924)၊ The General (1926) လႄႈ The Cameraman (1928) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးပဵၼ် ၵျဵဝ်းသႅပ်ႉႁႄႇလီႇ(Joseph Hallie) "ၵျဵဝ်း" ၵေႇတူၼ်ႇၽူႈဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင် ပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း လူၺ်ႈၵၼ်တၢင်း ႁႄႇရီႇႁူဝ်ႇတီႇၼီႇ(Harry Houdini) ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၶွမ်ႇၽၼီႇ ယႃႈယႃဢိၼ်းတီးယႃး Mohawk(Mohawk Indian Medicine Company) ဢမ်ႇၼၼ် ၶွမ်ႇၽၼီႇ ယႃယႃလႄႈလွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈ Keaton Houdini(Keaton Houdini Medicine Show Company) ဢၼ်လဝ်ႇမူၼ်ႈၸ်ႂၼိူဝ်ၶဵင်ႇသေ ၶၢႆယႃႈယႃၶွင်ၶဝ်ပႃးၸွမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၵေႇတူၼ်ႇလတ်ႈၼႄၶိုၼ်းတႄႉဝႃႈ မၼ်းၸၢႆးမီးဢႃႇယုလႆႈႁူၵ်းလိူၼ် မိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းမၼ်းပဵၼ်မႃး လႄႈ Harry Houdini လႆႈပၼ်မၼ်းၸိုဝ်ႈလဵၼ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈလဵၼ်ႈၸိူင်းတႄႇ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ် ၸိူင်းပျၢၵ်ႈဢၼ်ပွတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈယိပ်းထူင်ၶူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈယဵပ်ႇသ်ႂႇပၼ်တီႈၼ်ႂး ထူင်ၶူဝ်းၼုင်ႈ ၵေႇတူၼ်ႇ တႃႇၸွႆႈထႅမ်ယႃႇႁ်ႂႈမၼ်း ၽူတ်းတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ပတ်ႇသတႃႇ(Buster) ၼႆႉၼႄၽူႈမီးဢမ်းၼတ်ႈၶဝ်လႆႈၵူႈၵမ်းဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးတၢင်းၸဵပ်းသႅပ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လုပ်ႇႁၵ်းၼႆယဝ်ႉ။
သင်ဝႃၶႃႈႁဝ်း ဢမ်ႇလူင်းၼိူဝ်လိၼ်လႆႈမိူၼ်ၼင်ႇမႅဝ်းၼၼ်ႉၸိုင် ၶႃႈႁဝ်းၸၢင်ႈလႆႈထုၵ်ႇတၢင်းတၢႆ ပွၵ်ႈမၼ်းတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၽူႈပၼ်ႁႅင်းၶဝ် ဢၼ်ပေႃးဢွၵ်ႇသဵင်ၶူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆး မၼ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းၼႃႈတႃႈႁၢင်ႊၽၢင်ဢမ်ႇယုမ်ႉဢမ်ႇၶူဝ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယ်ႂႇၶွင်မၼ်း မိူဝ်ႈၽွင်းမၼ်းမူၼ်ႈၸ်ႂပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈလူၺ်မၢႆမီႈလႄႈ လွင်ႈလူႉသုမ်းတီႈပၢင်ႈဢႅဝ်ႇလဝ်ႇမူၼ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတီႈ မိူင်းဢၢင်းၵိတ်းသေတႃႉ ၵေႇတူၼ်ႇပဵၼ်မႃးၽူႈယိုင်ႈယ်ႂႇၼ်ႂးၵၢၼ်ၵႃႈၸၢတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ် February ၊ ပီႊ 1917 ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈႁူပ်ႉ ရူတ်ႉသၵူဝ်း "ႈၾႅတ်ႉတီး" ဢႃႈပၢၵ်ႇၵႅၼ်ႇ(လ်) တီႈႁွင်ႈတတ်းသဵင်ႁၢင်ႊ Talmadge တီးဝဵင်းလူင် ၼယူးယွၵ်ႉ၊ တီႈဢၼ် ဢႃႈပၢၵ်ႇၵႅၼ်ႇ(လ်)လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း ၵဵျဝ်းသႅပ်ႉ M. သျႅၼ်ႊၼႅၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပတ်ႇသတႃႇ(Buster)ၼႆႉ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈလီ တီႈၼ်ႂးၸိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းမၼ်း၊ The Butcher Boy ၼၼ်ႉသေ မၼ်းၸၢႆႈလႆႈထုၵ်ႇၸၢင်ႈ မႅၼ်ႈတီႈမၼ်ႈတေႉယဝ်ႉ။
ဝႆးလိုၼ်းမႃး ၵေႇတူၼ်ႇ မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ထဵင်ႈဢိတ်းၼိူင်ႈ မၼ်းတေပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၸိူင်းထူၼ်ႈသွင်ၶွင်ႈ ဢႃႈပၢၵ်ႇၵႅၼ်ႇ(လ်) လႄႈ ႁွင်ႈထၼ်ၵႂၢမ်းပျၢၵ်ႈတၢင်းမူတ်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၸိူင်းၸၢတ်ႈ ဢၼ်ဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ၊ The New Henrietta ၊ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇပေႃႉဢွၵ်ႉၸိူင်းပွၵ်ႈၼိူင်ႈယဝ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ဝႃႈ The Lamb ၊ ဢၼ်တွၵ်ႉၵလႅတ်ႉၾႄးပၢင်ႉ(Douglas Fairbanks) လဵၼ်ႈပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢႆးႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းတွၼ်ႈလွင်ႈပျၢၵ်ႈ ဢၼ်ႁိူင်မွၵ်ႈ သဝ်းမိၼိတ်ႉ(two-reel) ဢိၵ်ႇပႃး One Week (1920)၊ The Playhouse (1921)၊ Cops (1922) လႄႈ The Electric House (1922)ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၼမ်းၸိူင်းပျၢၵ်ႈ လီႇယူဝ်ႇမပ်ႇၶႃႇရေး(Leo McCarey) ၶႆႈၶိုၼ်ႈမိူဝ်ႈၶဝ်းယၢမ်းဢၼ်မီးလွင်လွတ်ႈလႅဝ်းပၼ်ႇႁွပ်ႈ(ၼိူင်ႈပၼ်ႇႁွပ်ႈႁိူင်မွၵ်ႇသိပ်းမိၼိတ်ႉ)ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းပျၢၵ်ႈ ၼၼ်ႉသေ လၢတ်ႈဝႃႈ "ၸိူဝ်းႁဝ်းတၢင်းမူတ်းၼႆႉ ၶတ်းၸ်ႂတႃတေလၵ်ႉဢဝ် ၽူႈတႅမ်ႈၸိူင်းပျၢၵ်ႈၽ်ႂမၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈ ထၢင်ၼမ်ႉတီးသဵၼ်ႈတၢင်ႈလူတ်ႉၾၢႆး တီႈၼ်ႂးၸိူင်ႈ Sherlock Jr. ၼၼ်ႉ ၵေႇတူၼ်ႇလႆႈဢဝ်ၶေႃႈမၼ်းႁၢၵ်းမိူဝ်ႈၽွင်းသၢႆၼမ်ႉႁႅင်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ထၢင်ၼမ်ႉသေတူၵ်းလူင်းမႃးၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇႁူႉတူဝ် တေႃႇထိူင်ပီႊမၼ်းႁိူင်မႃးလႆပီႊယဝ်ႉ။
ၸၢႆးၸိူင်း ၵေႇတူၼ်ႇ လႆႈလွတ်ႈဢွၵ်ႇမႃႈဢမ်ႇမတ်ႇဢမ်ႇၸဵပ်း ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၽၵ်းတူႁူးလႅင်းႁူးလဵဝ် ဢၼ်ပိုတ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေ ၸိူင်း Steamboat Bill, Jr. (1928) ၼၼ်ႉသေ ၸိူင်းဢၼ်ယဝ်းသေပိူၼ်ႈၶွင် ၵေႇတူၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး Our Hospitality (1923)၊ The Navigator (1924)၊ Sherlock Jr. (1924)၊ Seven Chances (1925)၊ The Cameraman (1928) လႄႈ The General (1926) ၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တေလႆႈဝႆႉၸ်ႂဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈယ်ႂႇလူဝ်ၶွင် ၵေႇတူၼ်ႇယူႈသေတႃႉ၊ ၸိူင်းမၼ်းထုၵ်ႇလႆႈႁပ်ႇၶေႃႈထတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်လီဢၼ်လေႃးလႄးၵၼ်မိူဝ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈပိုၼ်ၽႄၶွင်မၼ်းၸၢႆး ဢၼ်ပဵၼ် United Artists တိုၵ်းသူၼ်းၼိူဝ် ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း၊ၽူႈဢၼ်ယိပ်းၵမ် ၵႃႈၶၢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းသေလႄႈ ၶဝ်ႈသုၵ်ႉၸွမ်း ပွတ်းတွၼ်ႈၸိူင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၶဝ် လႆႈမၢႆတွင်း လွင်ႈဢဝ်သဵင်ဢွၵ်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်း ၽႃႇသႃႇၼွၵ်ႈမိူင်း သေသွင်သမ်ထႅဝ်သေလႄႈ ဝႆးသေ မိူဝ်ႈၶဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း လႆႈပေႃႉၸိူဝ်းၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
ၽူႈၼမ်းၸိူင်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ် ၸျူး(လ်)ဝၢႆႉ(Jules White) ၽူႈဢၼ် ဝႆႉၸ်ႂၼၵ်းၼႃၼိူဝ် ၸိူင်းပျၢၵ်ႈ လႄႈ ၸၢတ်ႈလွင်ႈပျၢၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁ်ႂႈငၢႆးမိူၼ် ၸိူင်းပွတ်း Three Stooges ဢၼ်ၸိုဝ်းသဵင်ယ်ႂႇၶွင် ဝၢႆႉ(White) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈလႆႈၶဝ်ႈၸ်ႂၼၵ်းၼႃၼိူဝ် လွင်ႈဢိူတ်းဢၢတ်း လႄႈ လွင်ႈပျၢၵ်ႈဢၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းဢၼ်လႆႈ ႁၼ်တီႈ ၼ်ႂးၸိူင်းပွတ်း Columbia ၼၼ်ႉတီးၵေႇသုတ်းမၼ်းပဵၼ် ၸိူင်းပျၢၵ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလီႈ ဢၼ်မၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢႆးလဵၼ်ႈပဵၼ်တူဝ်ၸိူင်းလိုၼ်းသုတ်းၶွင်မၼ်း တီးၼ်ႂးၸိူင်း El Moderno Barba Azul (1946) တီႈမႅၵ်ႈသီႊၶူဝ်ႊ၊ ၸိူင်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၸ်ႂႉငိုၼ်းၼမ် လႄႈ ယင်းဢမ်ႇလႆႈႁၼ်တီးၼ်ႂးမိူင်း ဢမႄႇရိၵၼ်ႇတေႃႇပေႃးထိုင်မိူဝ် ပိုၼ်ၽႄဢွပ်ႇ ၼိူဝ် VHS မိူဝ်ႈပီႊ 1980 လိူဝ်လိူဝ်၊ ဢၼ်မီးၸိူဝ်ဝႃႈ Boom in the Moon ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂး ၸိူင်း In the Good Old Summertime ၼၼ်ႉ ၶီႇထူၼ်ႇ ၼမ်းၸိူင်းပၼ် ၽူႈမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵျူႈတီႈၵႃးလႅၼ်း(Judy Garland) လႄႈ ဝႅၼ်ႈၸျွၼ်ႊသုၼ်ႈ(Van Johnson) လူၺ်ႈလွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ် တီႈၼ်ႂးလွၵ်းၸိူင်းၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶွင်ႈၶဝ်၊ တီႈဢၼ်ၶဝ်သွင်ၵေႃႉ လေႃႇၺႃးၵၼ်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်းတွပ်ႇၼႆႉ မၼ်းႁႅင်းလီတွၼ်ႈတႃႇ ႁူင်းပွႆႇသဵင်ဢၼ်ၼိူင်းၼ်ႂးဝဵင်း Los Angeles တႃႇတေဢၢပ်ႈၵၢၼ် လွင်ႈလဝ်မူၼ်ႈႁင်ႈၶေႃၶွင် ၶီႇထူၼ်ႇ၊ လွင်ႈပွႆႇသဵင်မိူဝ်ႈၵၼ် မိူဝ်ႈပီႊ1950 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မေးၼၢင်းၶွင် ပတ်ႇသတႃႇၶီႇထူၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဢႄႇလီႇယႃႇၼႃႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈလႆႁၼ်မႅၼ်ႈၼ်ႂးၸိူင်းတွၼ်ႈ(လႆႈႁူႉဝႃႈပဵၼ်ဝႆႉၸျုးလီးယႅတ်ႉတႃႇရူဝ်ႊမီႊယူဝ်ႇၶွင် ပတ်ႇသတႃႇတီးၼ်ႂးႁူင်းလဵၼ်ႈၸိူင်းၸၢတ်ႈဢွၼ်ႇ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငဝ်းတူင်ႉၶွင် ၶီႇထူၼ်ႇ ဢွၵ်ႇမႃးမႅၼ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းလီ မိူဝ်းၼ်ႂးပီႊ 1950 လိူဝ်လိူဝ် လႄႈ 1960 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸွႆႈႁဵတ်းႁ်ႂႈငဝ်းတူင်ႉႁမ်းသဵင်ၶွင်မၼ်း မီးလွင်ႈၶဝ်ႈၸ်ႂမႃးၶိုၼ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းယဵပ်ႇၶဝ်ႈ ၼ်ႂးႁႃႈသိပ်းပီႊလီလီၼၼ်ႉ ၶီႇထူၼ်ႇမႄးႁဵတ်းၶိုၼ်းတၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ၵဝ်ႇမၼ်းၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလႆႈလီငၢမ်းလီႈတႄႉ ဢိၵ်ႇပႃးသတၢၼ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်ဢဝ်ၶႃမၼ်းၽၢႆႇၼိူင်တမ်းၼိမ်ဝႆႉၼိူဝ်ၽိူၼ်သေ ဝိုတ်ႉၶႃမၼ်းထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈမႃးၸူးႁိမ်းၽၢႆႇၼိူင်ႈသေ ထိင်းဝႆႉ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇလႅပ်ႈလူမ်ၸ်ႂလီၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈမီးဝႆႉၼိူဝ်လူမ်းၵမ်းၼိူင်ႈမိူဝ်ပႆႇတူၵ်းလူင်းၼိူဝ်ၶႅင်ႇပဵင်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶီႇထူၼ်ႇ မီးဝႆႈႁၢင်ႊၽိမ်းၶွင်ၸိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် Three Ages၊ Sherlock Jr. ၊ Steamboat Bill ၊ Jr. လႄႈ College (ဢၼ်ႁၢႆပႅတ်ႈၶႅပ်းၼိူင်ႈ)လႄႈၸိူင်းပွတ်း "The Boat" လႄႈ "My Wife's Relations"၊ ဢၼ်ၶီႇထူၼ်ႇလႄႈ ရူဝ်ႇႁေႃးဢႃး(Rohauer) ဢဝ် ၶႅပ်းထၢတ်ႈ လွင်ႈလူႉလႅဝ်ထၢတ်ႈ ၼၢႆႉထရဵၵ်ႉ(nitrate) ႁ်ႂႈလႅၵ်ႈပဵၼ် ၶႅပ်းထၢတ်ႈ ယၢင်ဢၢတ်ႊသီႇတဵၵ်ႇ(Cellulose acetate) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂးၸိူင်းတွၼ်ႈငဝ်းတူင်ႉႁၢမ်းသဵင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵႃႉၶၢႆတွၼ်ႈတႃႇ ပီႇယႃႇ Simon Pure ဢၼ် ၵျိမ်ႇမူဝ်း ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ 1962၊ တီးဝဵင်း ပပ်ႇၾႄႈလူဝ်ႊ၊ ဝဵင်ႈလူင် ၼယူးယွၵ်ႉၼၼ်ႉ ၶီႇထူၼ်ႇ ၶိုၼ်းမႄးတူၺ်းၶိုၼ်း ၸိူင်းပျၢၵ်ႈမိူဝ်ႈပၢၼ်ၸိူင်းႁၢမ်းသဵင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်လိူၼ် December ၊ ပီႊ 1958ၼၼ်ႉ ၶီႇထူၼ်ႇပဵၼ်ၶႅၵ်ႇၸၢႆးၸိူင်း တီႈၼ်ႂးတွၼ်ႈၸိူင်း "A Very Merry Christmas" ၶွင် ပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈ တူဝ်ႊၼႃႇရိတ်ႉ ဢၼ်ပွႆႇဢွၵ်ႇတီႈ ABC ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1960 ၼၼ်ႉ မၼ်းၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးၸူး MGM ပွၵ်ႈၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းသေယဝ်ႉ လဵၼ်ႈပဵၼ်ၽူႈထိင်းသၢင်ႇသီႈ တီႈၼ်ႂးၸိူင်း The Adventures of Huckleberry Finn ၶွင် မၢၵ်ႉတႃႊဝဵင်း ပီႊ 1960 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊
မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း ၽူႈလၢတ်ႈလွင်ႈပျၢၵ်ႈ ဢၼ်ႊၼီႇၵူဝ်းဝႅၵ်ႇ(သ်) တီႈငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်ဢၼ်ႁဵတ်းၸိူင်းဢၼ်ၸမ်းတွၼ်ႈတႃႇတေၶၢႆတွၼ်ႈၸိူင်း(television pilot) ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ "Medicine Man," ၼၼ်ႉသေ ပေႃႉပွတ်းတွၼ်ႈၸိူင်းတွၼ်ႈတႃႇတီႈၼၼ်ႈ မိူဝ်ႈ လိူၼ် January ဝၼ်းထီႊ1၊ ပီႊ 1962- မိူဝ်ႈၼႃႈဝၼ်းဢၼ် ၵူဝ်းဝႅၵ်ႇ(သ်) လႆႈထုၵ်ႇၵႃးၽႃႇတၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
မၼ်းဢဝ်လူတ်ႉၸ်ႂံႁႅင်းၵူၼ်းဢၼ်သ်ႂႇဝႆႉမေႃႇတႃႇၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းတႄႇၸဵမ်လႅၼ်ႊလိၼ်တီႈသုတ်းၶွင် ၶႃႇၼေႇတႃႇ တေႃႇထိုင်ထႅင်ႈၽၢႆၼိူင်ႈသေ သ်ႂႇပႃးမၢၵ်ႉႁူဝ်ၽွၵ်ႇၽၢႆးသေလႄႈ လဝ်ႇမူၼ်ႈၼႄ လွင်ႈပျၢၵ်ႈဢၼ်ႁမ်းသဵင် ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၼ်ႂးၸိူင်းဢၼ်မၼ်းလဵၼ်ဝႆႉမိူဝ်ႈ 50 ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1965 ၼၼ်ႉၵူၺ်း မၼ်းဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇတီးမိူင်း ဢီႊတႃႇလီႇ တွၼ်တႃႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၼ်ႂႈပွတ်းတွၼ်ႈၸိူင်း Due Marines e un Generale ဢၼ်တေလႆႈလဵၼ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း Franco Franchi လႄႈ Ciccio Ingrassia ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵိူဝ်ႉလိူမ်ႈဢၼ်ႁဝ်ႁႅင်းသေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ်သေဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ် The Frozen North (1922)၊ လွင်ႈၵိူဝ်ႉလိူမ်ႈၼိူဝ် ၸိူင်းၸၢတ်ႈဢၼ်ပႃးလွင်ႈမွင်ၸ်ႂၼမ်ၶွင် William S. Hart မိူၼ်ၼင်ႇ Hell's Hinges (1916) လႄႈ The Narrow Trail (1917) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈပၢၼ်ႁႅင်ႈမိူဝ်ႈပၢၼ် 1920လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ႁပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉ လွင်ႈၵိူဝ်ႉလိူမ်ႈသေ ထၢင်ႇၵၼ်ဝႃႈ ၸိူင်းၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်လီၶႆႈၶူဝ်လီတႄႉတႄႉၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူင်းပွတ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼႄဝႆႉလွင်ႈလဵၼ်ၸိူင်းဢၼ်ႁဵတ်းတူဝ်မိူၼ်ၼင်ႇလိင်း ဢၼ်ၶႆႈမိူၼ်ဝႃႈ လုၵ်ႉမႃးတီႈ လွင်တူင်ႉၼိုင်ၶွင် co-biller (ႁွင်ႉ Peter the Great)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမၢႆတွင်း : ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်း တႅမ်ႈပိူင်ႈၸိုဝ်ႈဢၼ်ၵႆႉႁွင်ႉၶွင် ၶီႇထူၼ်ႇ ပဵၼ်မိူၼ် "Great Stoneface"ယဝ်ႉ။
ၶီႇထူၼ်ႇ လဵၼ်ႈၸူႉဢၼ်တၢင်ႈ ၼၢင်းၸိူင်း တေႃႈရူဝ်ႇတီႊသႅပ်ႉပႅတ်ႉသတီးယၢၼ်း(Dorothy Sebastian) မိူဝ်ႈတႄႇ ပီႊ 1920 လိူဝ်လိူဝ်လႄႈ ၶႅတ်ႉလိၼ်းၶီး မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ပီႊ 1930 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းလၢႆး ဢၼ်ဢၼ်မၼ်ႈသွၼ်မႃးတီႈ ႁႄႇရီႇႁူဝ်ႇတီႇၼီႇ ၼၼ်ႉသေ ၵႄႈလွတ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈသိူဝ်ႈၶူဝ်းၶၢင်ၵူၼ်းၶၢမ်ႇထွင်ႇဢမ်ႇၼၼ်ၵူၼ်းယွင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းၼင်ႈၶိူင်ႈမိၼ်သေမႃးတွၼ်ႈတႃႇတေ ပႅတ်ႈၵၼ် မိူဝ်ႈ1935 ဝႆးသေမၼ်းၼၢင်းလႆႈႁၼ် ၶီႇထူၼ်ႇမီးၸွမ်း လီႇယႃႇၶလႅမ်းပိတ်ႉသီးဝႄး(လ်၊ ဢၼ်ပဵၼ်မေးၼၢင်းၽူႈမၢၵ်ႈမီးႁူဝ်လၢၼ်ႉ ပႃႇထူၼ်ႇသီးဝႄး(လ်) တီႈႁူင်းလိုဝ်ႈသဝ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ တီႈ သၼ်ႇတႃႇပႃႇပႃႇရႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၵိုတ်းလိုဝ်ႈၵိၼ်လဝ်ႈ ႁိုင်ႁႃႈပီႊယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူပ်ႉၵူႊၶဝ်တႄႉ ႁိုင်တေႃႇထိုင် မၼ်းပေႃးလႆႈသဵင်ႈၵမ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလႆႈမီးယူႈၼ်ႂးႁူင်းယႃ ၽွင်းယၢမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဝၼ်းလိုၼ်းသုတ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၶီႇထူၼ်ႇၼႆႉ တူင်ႉတူင်ႉၼိုင်ၼိုင်သေ ပၢႆၵႂႃႇပၢႆမႃး ၼ်ႂးၶွင်ႉမၼ်းသေ မီးၸ်ႂၶ်ႂႈပွၵ်ႈမိူဝ်းႁိူၼ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈသၢင်ႇငဝ်းတူင်း ဢၼ် သိတ်ႇထၼီႇသျႅၼ်း(လ်)တူၼ်း၊ ၽူႈဢၼ်ၼမ်းၸိူင်ႈပႃးၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်ၸၢတ်ႈပၢၼ် ၶီႇထူၼ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈသေ ပႃးလွင်ႈတၢင်းၽိတ်ႈမၼ်းတၢင်းၼမ်သေလႄႈ ႁူမ်ႈႁ်ႂႈမေးမၼ်းသၢမ်ၵေႃႉႁ်ႂႈပဵၼ်ၵေႃႉလဵဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။
ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းႁ်ႂႈလႆႈမီးလွင်ႈၶဝ်ႈၸ်ႂၼိူဝ်ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶီႇထူၼ်ႇလႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ပႃးၸဵမ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ဢိၵ်ႇပႃးၽူႈၸိူဝ်ႈဢၼ် မီးၼ်ႂးၵၢၼ်ၽၢႆႇၸိူင်းလႄႈ ငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်ၵေႃႉလ်ႂၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႈပဵၼ် ၸၢႆးၸိူင်း၊ၼၢင်ႈၸိူင်း၊ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း၊ ၽူႈတႅမ်ႈၸိူင်း၊ၽူႈႁွၵ်ႉၵႂၢမ်း လႄႈ ၽူႈၸၼ်ႁၢင်ႊၶူဝ်း သေဢမ်ႇၵႃး ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်ယွင်ႈယေႃးၼပ်ႉထိုဝ်လွင်ႈတၢင်းမေႃၶွင် ပတ်ႇသတႃႇ ၶီႇထူၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁတ်ႉ(သ်)ၾႅၼ်ႊ လၢတ်ႈဝႃႈ ၽူႈမီႈတၢင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၽၢႆႇလဵၼ်ၸိူင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်းၼႆႉ မီးတၢင်းယၢပ်ႇလိူဝ်ႁႅင်းတွၼ်ႈတႃႇ တေၼႄႁၢင်ႊတူဝ်တႄႉတႄႉသေဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းပျၢၵ်ႈငဝ်းတူင်ႉ ႁမ်းသဵင် မိူၼ်ၼင်ႇ လေႃႇရႅၼ်ႇ(လ်) လႄႈ ၶီႇထူၼ်ႇ ၶဝ်ၼႆႉ "ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇၶႅပ်းႁၢင်ႊတွၼ်ႈတႃႇၶဝ်"ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈထတ်းသၢင်ၸိူင်း ရေႃႇၵျႃႇ ဢႅပ်ႉပတ်ႉမွၵ်ႇဝႃႈ "လွင်ႈၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသေပိူၼ်ႈသုတ်း ၶွင်ၵူၼ်းပျၢၵ်ႈႁမ်းသဵင်ၼၼ်ႉပဵၼ် ပတ်ႇသတႃႇၶီႇထူၼ်ႇသေယဝ်ႉ၊ ပဵၼ်ၵွပ်ႈပိူဝ်လွင်ႈမၼ်းႁဵတ်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ပႃးပႃးလွင်ႈဝႃႈမၼ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ႁဵတ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၼမ်းၸိူင်း မႅၼ်း(လ်)ပႃႊရုၵ်ႉ ယုၵ်ႉယွင်ႈ ပတ်ႇသတႃႇၶီႇထူၼ်ႇ ႁ်ႂႈပဵၼ်ၽူႈဢမ်းၼတ်ႈလွင်ႈယ်ႂႇတွၼ်ႈတႃႇမၼ်းၼႆသေ လၢတ်ႈဝႃႈ "ၶႃႈႁဝ်းထုၵ်ႉၼီႈ (ပတ်ႇသတႃႇ)တၢင်းၼမ်တီႈထၢၼ်ႈသွင်ဢၼ်-ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမၼ်းပဵၼ်ၶူးသွၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉတွၼ်ႈတႃႇၽူႈၼမ်းၸိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇတူဝ်ၶႃႈႁဝ်းလႄႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ၸမ်ႉ ၵွပ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢၼ်လႆႈတူၺ်း ၽူႈဢၼ်မီးပႃႇရမီႇ ႁဵတ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်လီယွင်ႈဢၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်။
ၽူႈဢၼ်ပဵၼ်ၸၢႆးၸိူင်ႈလႄႈ ၽူႈလဝ်ႇမူၼ်ႈသတၢၼ်ႉ ၵေျႃႇၼီႇၼွၵ်ႇဝိၼ်ႇလီႇ(Johnny Knoxville) ယိူင်းၸူး ၶီႇထူၼ်ႇ ႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈတိုၵ်းသူၼ်းမၼ်း မိူဝ်ၽွင်း မီးလွင်ႈဝၢင်းၽႅၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၸိူင်း Jackass ယဝ်ႉ။
လူးဝိတ်ႉၼႆႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မၼ်းမီးလွင်ႈတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈလူၺ်ႈ ဢၼ် ဢႄႇလီႇယႃႇၼႃႇလၢၼ်ဝႃႈ ႁူၺ်ႇတႃမၼ်း ငၢႆးမိူၼ် တႃၶီႇထူၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1964 ၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈတီႈ ၽူႈတွင်ႈထမ်ၶဝ်ႈဝႃႈ မိူဝ်ႈႁဵတ်း "ၶဝ်ႈမုၼ်းၽွၵ်ႉၽႆးၼႆႉ"၊ မၼ်း "တႄႇႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ႁ်ႂႈမၼ်းမွၵ်ႈလီသေ တတ်းဢွၵ်ႇ"၊ ဢဝ်ၼမ်ႉၵိူဝ်ဝၢၼ်သေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပၢၵ်ႇမၼ်းၶႅင်လီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပူႇမွၼ်ႇၼႆးယႃႈ ၶွင်မၼ်းပဵၼ် ဝႅၼ်ႉ(သျ်)ၼႆယဝ်ႉ။
လွႆႉ(ထ်) တႄႇႁူမ်ႈၵၢၼ်လူၺ်ႈ ရူတ်ႉ(ၶျ်) ၽူႈဢၼ်တႄႇတၢင်ႈ ႁူင်းၵၢၼ်မၼ်းမိူဝ်ႈ ပီႊ 1913 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1919 ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း ၽၢတ်ႇယၢၼ်ပႅတ်ႈ လွႆႉ(ထ်)တွၼ်ႈတႃႇတေ လိုပ်ႈၸွမ်းလွင်ႈၸိူင်းဢၼ်မၼ်းၼၢင်းၶ်ႂႈပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလူၺ်ႈၵူၼ်းတၢင်းၼမ်လတ်ႈသေ ပေႃးလွႆႉ(ထ်)တူၺ်းမႅၼ်ႈ တေးဝိတ်ႉ(Davis) လိူဝ်မႃး၊ မၼ်းၵေႃႈယိုင်ႈၶႅၼ်း ၸမ်ၸ်ႂၼိူဝ်မၼ်းၼၢင်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။
ႁႃႊရူဝ်ႇ(လ်)လွႆႉ(ထ်) ၶႆႉဢွၵ်ႇပႅတ်ႈလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၸၢတ်ႈဢၼ်ပႃးလွင်ႈၶႆႈၶူဝ်လႄႈလွင်ႈၸ်ႂလဵၵ်ႉၼၼ်ႉသႄလႄႈ တႄႇတၢင်းလဵၼ်ႈၸိူင်း everyman သေဝႆႉၸ်ႂ ယုမ်ႇယၢမ်တူဝ်ၵဝ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇႁေႈၵိူင်းလႄႈ လွင်ႈတၢင်းႁၼ်လီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸၢႆးၸိူင်းဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉ လွႆႉ(ထ်)တိုဝ်းမၢၼ်ႇတႃဢၼ်ဢမ်ႇပႃးမၢၼ်ႇၽီလူး ဢၼ်မီးၶွပ်ႇယ်ႂႇ ၵူၺ်းသမ်ႉသ်ႂႇၶူဝ်းၼုင်ႈၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ- မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းသ်ႂႇဝႆႉၶူၼ်ၼူတ်ႇဢၼ်ပွမ်လႄႈ ၶူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ယိူင်ႈဢဝ် Charlie Chaplin "Lonesome Luke"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
ၶဝ်တၢင်းသွင်ၼႆႉ မႅၼ်ႈၵၼ်လီလႄႈ လွင်ႈႁၵ်ႉလွင်ႈပႅင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ယင်းဢမ်ႇမီးတီႈလီယုမ်ႇယဝ်ႉ။"
မိူဝ်ႈဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉ လိူၼ် August၊ဝၼ်းထီႊ 24 ၊ ပီႊ 1919၊ မိူဝ်ၽွင်း ၼႄႁၢင်းတူဝ်တွၼ်ႈတႃႇ ထႆႇႁၢင်ႊၼိမ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၶူဝ်းၶွင် တီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ထႆႇႁၢင်ႊ Witzel တီႈဝဵင်း Los Angeles ၼၼ်ႉ မၼ်းယိပ်းဢဝ်ဢၼ်မၼ်းထၢင်ႇဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် မၢၵ်ႇတႅၵ်ႇဢၼ်ၸ်ႂႉၼ်ႂးၸိူင်းၼၼ်ႉသေ ဢဝ်လႅၼ်းယႃႈမၼ်းၸုတ်ႇၾႆးယဝ်ႉ။
လွႆႉ(ထ်)တိုၵ်ႉလဵၼ်ႈၸိူင်းတွၼ်ႈဢၼ် ၸပ်းၾႆးလႅၼ်းယႃႈတီႈႁၢင်ၼူမၢၵ်ႇတႅၵ်ႇ မိူဝ်ၽွင်းမၢၵ်ႇတႅၵ်ႇၼၼ်ႉယူႇသေ လႆႈထုၵ်ႇၺႃးၾႆးႁုပ်ႇတီႈၼႃႈမၼ်းလႄႈ ၼႃႈဢူၵ်း ဢိၵ်ႇပႃး တႃမၼ်းၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။
လွႆႉ(ထ်) လႄႈ ရူတ်ႉ(ၶျ်) ၽႄတၢင်းၵၼ်ၵႂႃႇ မိူဝ်ႈပီႊ 1942 လႄႈ လွႆႉ(ထ်) ပဵၼ်မႃးၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၶွင်ၸိူင်းႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းတၢင်းမူတ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႆတၢင်းၼမ်လႄႈ မီးၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းလီတႄႉတႄႉ လႄႈ လွႆႉ(ထ်) လႆႈပဵၼ်ၽူႈလဵၼ်ၸိူင်း ဢၼ်လႆငိုၼ်းၸၢင်ႈၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1920 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တူဝ်ၸိူင်းဢၼ်မီးဢဵၼ်မီးႁႅင်း ၶွင်မၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၽၢတ်ႇၵၼ်တၢင်းၽူႈပၼ်ႁႅင်းငဝ်းတူင်ႉၶဝ် လူၺ်ႈလူတ်းယွမ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးမိူဝ်ႈ ပီႊ 1930 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႊ 23 ၊ လိူၼ် March ၊ ပီႊ 1937 ၼၼ်ႉ လွႆႉ(ထ်) ၶၢႆပႅတ်ႈတီႈလိၼ်ႁွင်ႈၵၢၼ်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Harold Lloyd Motion Picture Company ၼၼ်ႉၸူးတီႈ ဝတ်ႉၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၶိုၼ်းမႃးၶိုၼ်းတွၼ်ႈတႃႇတေ လဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်တေထႅမ်သ်ႂႇထႅင်ႈ တီႈၼ်ႂးၸိူင်း The Sin of Harold Diddlebock ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်လွင်ႈတူၵ်းသုမ်းၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ လွႆႉ(ထ်)၊ ဢၼ် ပရႅတ်ႉသတူၼ်ႇသတၵ်ႉ(Preston Sturges) ၼမ်းၸိူင်းဝႆႉ လႄႈ ႁူဝ်းဝတ်ႉႁုၺ်း(သ်)(Howard Hughes) လႆႈလူင်းငိုၼ်းတွင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွႆႉ(ထ်) လႄႈ သတၵ်ႉ မီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈ ၶိူင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းလႄႈ ၵမ်းၵမ်းၽိတ်းထဵင်ၵၼ်မိူဝ်ႈၽွင်းပေႃႉၸိူင်ႈယူႇၼၼ်ႉ- လွႆႉ(ထ်) မီးလွင်ႈမႆႈၸ်ႂၼိူဝ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈၽွင်း သတၢၵ်ႉၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်း သၢမ်လိူၼ်တေႃႇထိုင်သီႇလိူၼ် တွၼ်ႈတႃႇ လမ်းၼ်ႂးၸိူင်းတွၼ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼ်ႂးသၢမ်ပုၼ်ႈၼၼ်ႉ၊ "ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်သွင်ပုၼ်ႈၸ်ႂးၵႃႈသၢမ်ပုၼ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းတႅမ်ႈ ၼ်ႂးၶၢဝ်းတၢင်း ၼိူင်ႈဝူင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ယွမ်းလိူဝ်"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢင်ႊၸိူဝ်းႁၼ်ဝႃႈ ႁူင်းၸၢတ်ႈ The Old Gold Comedy Theater ၼႆႉ ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူင်းၸၢတ်ႈဢၼ်မဝ်လိူဝ်ၶွင် Lux Radio Theaterလႄႈမၼ်းပိုတ်ႇၼႄ ၸိူင်းဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢွမ်လူမ်းလွင်ႈၽူႈမီးၸိုဝ်ႈသဵင် တုႇဝၼ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ပႃးၸဵ်မ် Fred Alle၊ June Allyson၊ Lucille Ball၊ Ralph Bellamy၊ Linda Darnell၊ Susan Hayward၊ Herbert Marshall၊ Dick Powell၊ Edward G. Robinson၊ Jane Wyman လႄႈ Alan Youngၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁိုင်မႃးလႆပီႊယဝ်ႉ ၶႅပ်းထၢတ်ႈ acetate 29 ဢၼ်ဢၼ်ပႃးၼ်ႂးၸိူင်းၼၼ်ႉလႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈၼ်ႂးႁိူၼ်း ၶွင်လွႆႉ(ထ်) လႄႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ပၼ်ႇႁွပ်ႈယူႇၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၸုတုမ်ဢွမ်လူမ်းမိူဝ်ႈဝၼ်းၵဝ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းယမ်ႈပဵၼ်ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၵျွင်းၽြႃး Al-Malaikah တီႈ Los Angeles လႄႈ လွႆးလွႆးမႃး လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ်ၽူႈဢုပ်ႇပိူင်ႇဢၼ်လီၼပ်ႉယမ် တီႈၵျွင်းၽြႃးတီႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇပီႊ 1948-50 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွႆႉ(ထ်)ထုၵ်ႇ ႁၢင်ႊၶိူင်ႈပၼ်တၢင်း ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလႄႈ ၶူဝ်ႈႁၢင်ႊၶိူင်ႈၶွင် ႁူဝ်သိုၵ်းၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1955 ႄလႈ ထုၵ်ႇလႆႈဢပ်ႈပၼ်ႁူဝ်သႅင်ၶွင် ၸၢၼ်ႉထၢၼ်ႈႁူဝ်သိုၵ်းလူင်ၽူႈထတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်မီး 33° မိူဝ်ႈ1965 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လွႆႉ(ထ်)တေလႆႈတႅမ်ႈ လွင်ပိုၼ်းလူၺ်ႈလွင်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်မၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ Simon လႄႈ Schuster ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းတႄႇတၢင်ႈမီးၸိုဝ်ႈသဵင်မႃး ၵွပ်ႈလူၺ်ႈပေႃႉၶႅပ်းႁၢင်ႊၼၢင်းငမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးၶူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ Bettie Page လႄႈ Dixie Evans တွၼ်ႈတႃႇ မၵ်ႇၵၸိၼ်းတၢင်းၼမ် တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းၸၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဝ်းဢမ်ႇလႆႈလႆႈယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇႁ်ႂႈၶဝ် ဢဝ် မေႃႇၵႅၼ်သေလဵၼ်ႈ။"
ၶဝ်ၶဝ်ႈမႃးၸူးၸမ်တေႉယဝ်ႉ၊ၵုၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈမႃးႁွတ်ႈထိုင်တီးမၼ်း။"
မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ 1960 လိူဝလိူဝ်ၼၼ်ႉ လွႆႉ(ထ်) ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူင်းဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႇသွင်ဢၼ် ဢၼ်ပႃး ပွတ်းတွၼ်ႈ ၸိူင်းပျၢၵ်ႈဢၼ်ၵဝ်ႇမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူင်ႈပျၢၵ်ႈ Harold Lloyd's World of Comedy and The Funny Side of Life ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Time-Life လႆႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ ၸိူင်းတၢင်းၼမ်ဢၼ်ယၢမ်ႈၼႄ ၵေႇလိူဝ်ဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်လိူဝ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈၸ်ႂႉပႃးတၢင်း သဵၼ်မၢႆၼီႈၶွင် Scharf ဢၼ် လွႆႉ(ထ်)လႆႈ ၸ်ႂႉႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်ႈမၢႆတွင်း The Brownlow and Gill လႆႈပွႆႇၼႄႁ်ႂႈပဵၼ်ပွၼ်းတွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးတွၼ်ႈၸိူင်း PBS series American Masters လႄႈ ႁဵတ်းပဵၼ်လွင်ႈသုၼ်ၸ်ႂဢၼ်မ်ႂႇ လွင်ႈလူၺ်ႈ ၵၢၼ်လွႆႉ(ထ်) တီးၼ်ႂးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် US ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတူၺ်းလႆႈတီႈတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၵေႃႈ လိူၵ်ႈဢဝ် Gloria Freeman (1924–1986) မိူဝ်ႈလိူၼ် September၊ပီႊ 1930 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၼၢင်ႈယိင်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ပၼ်ၸိုဝ်ႈမၼ်းဝႃႈ Marjorie Elizabeth Lloyd ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ "Peggy" တေႃႇၸူဝ်ႈၸၢတ်ႇပၢၼ်မၼ်းၼၢင်းယဝ်ႉ။
Davis လႆႈလူႉတၢႆၵွပ်ႈတၢင်းပဵၼ်မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸ်ႂ မိူဝ်ႈပီႊ 1969 ၊ သွင်ပီႊမိူဝ်ႈၼႃႈ လွႆႉ(ထ်)ပႆႇသဵင်ႈၵမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1925၊မိူဝ်ၽွင်း ၵၼ်လႅင်ႉတွင်ႉလူၺ်ႈလွင်ႈၸိူင်းမၼ်းၶိုၼ်ႈသုင်လီၼၼ်ႉ လွႆႉ(ထ်) ၶဝ်ၵႂႃႇၼ်ႂးၸုမ်း Freemasonry ဢၼ်မီးတီႈ ၸုမ်း Alexander Hamilton မၢႆ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1936 ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈပဵၼ်မႃး ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၽရီးမေႈသုၼ်ႇ Scottish Rite ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ 32° တီႈၼ်ႂးၵႄႈလွႆ Los Angeles ၊ California ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈ ငဝ်းတူင်ႉႁမ်းသဵင် ၶွင်တူဝ်ၶွင် လွႆႉ(ထ်)တွၼ်ႈၼိူင်ႈ(ဝႆးလိုၼ်းမႃး လႆႈလမ်းဝႃႈ မၼ်းတေတၢၼ်ႇမွၵ်ႇ 2 လၢၼ်ႉ)ၼၼ်ႉ လႆႈလူႉလႅဝ်ပႅတ်ႈၵွပ်ႈ တိူၵ်ႈသိမ်း ၶႅပ်းထၢတ်ႈၸိူင်းမၼ်းလႆႈထုၵ်ႇၾႆးမႆႈပႅတ်ႈမိူဝ် လိူၼ် August မိူဝ်ပီႊ 1943 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၾႆးလမ်းၵႂုႇၸူးတီႈ ႁိူၼ်းလူင်သေလႄႈ ႁိူၼ်းႁိမ်းႁွမ်းယဝ်ႉ။
လွႆႉ(ထ်) လႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1960 လူၺ်ႈလွင်ၸွႆႈထႅမ်ၼ်ႂးၵၢၼ်ငၢဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉသေ မီးဝႆႉလၢဝ် တီႈသဵၼ်ႈတၢင်ႈပၢႆၽူႈမီးၸိုဝ်းသဵင်ၶွင်ႁေႃးလီးဝုတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈသဵၼ်တၢင်း 1503 Vine Street ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢတ်ႈႁ်ႂႈမႃးတီႈလုမ်းတြႃးပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼၼ်ႉပဵၼ် လွင်ႈလၢတ်ႈလွင်ႈဢမ်ႇလီၼိူဝ် Chaplinၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ၽိတ်းပၢၵ်းပိူင် McCarthyism လႄႈ လႆႈထုၵ်ႇဢိုတ်းပႅတ်ႈဝီႇၸႃႇ တႃႇၶဝ်မိူင်ဢမႄႇရီၵၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႃႊလႅတ်ႈတီႈမႃႇရီႈသမိတ်ႉ (April 8, 1892 – May 29, 1979)၊ ၽူႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈလူၺ်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းမၼ်းၼၢင်းဝႃႈ မေႇရီႇၽိၵ်ႇၾူတ်ႉ(Mary Pickford)ၼႆႉပဵၼ် ၼၢင်းၸိူင်း ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၵႃႇၼေႇတိူဝ်ႇ လႄႈ ဢမႄႇရီၵၼ်ႇ ၸပ်ႈၵၼ်လႄႈ ပဵၼ်ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း သေႁဵတ်းၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉမၼ်းႁိုင်ၼၼ်း ႁႃႈသိပ်းပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈမၼ်းၼၢင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၵျွၼ်ႈၶျႃး(လ်)သမိတ်ႉ(John Charles Smith) ၼၼ်ႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးၵူၼ်းၶၢႆႉတီႈယူႇ ဢၢင်းၵိတ်းဢၼ်ၶဝ်ႈၵိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၼပ်ႉယမ်ၶႄႃႈသင်ႇသွၼ်ၵျွၼ်ႈဝိတ်ႉသလေႈလႄႈ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်လၵ်ႇလၢႆးၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်းယဝ်ႉ။
တႃႇတေႁဵတ်းႁ်ႂ ပီႈၼွင်ႉၽၢႆၽူဝ်မၼ်းၼၢင်းပဵင်းၸ်ႂၼၼ်ႉ မႄႈၸဝ်ႈၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ ဢဝ်မၼ်းၼၢင်းၶဝ်ႈၼ်ႂးၵိူင်း Methodists(ၵိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၼပ်ႉယမ်ၶႄႃႈသင်ႇသွၼ်ၵျွၼ်ႈဝိတ်ႉသလေႈ) ဢၼ်ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၶွင် ပေႃႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႃႊလႅတ်ႈတီႈ၊ မႄႈမၼ်းတၢင်ႈလႄႈ ပီႈၼွင်ႉဢွၵ်ႇမၼ်းသွင်ႈၵေႃႉ ၶီႇလူတ်ႉၾႆးသေ ဢႅဝ်ႇလႄႈမိူင်ႈ ဢမႄႇရိၵၼ်ႇသေ လဵၼ်ႈၼႄၸိူင်းတီႈ ၶွမ်ႇၽၼီႇဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸိုဝ်ႈ လႄႈ ၵႃႈၸၢတ်ႈၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
လိုၼ်းသုတ်းမၼ်း ၵႃႊလႅတ်ႈတီႈလႆႈတီႈယူႇပဵၼ်ၽူႈၸွႆထႅမ်ၸိူင်း တီႈၼ်ႂးၸၢတ်ႈ Broadway မိူဝ်ႈပီႊ 1907၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Warrens of Virginia ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဝႆးသေ ၵႃႈၸၢတ်ႈ Broadway ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီသေ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႃႈၸၢတ်ႈယူႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁမ်းၵၢၼ်ထႅင်ၵမ်းၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းယိပ်းၵမ်ဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉၽ်ႂးၽ်ႂးသေယဝ်ႉဢၼ်ၼႄႈလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉငၢႆႈလိူဝ်သေ လွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇဢၼ်မီးပိူင်တမ်းဝႆႉမိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉလၢၼ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမၼ်းတီႈၸုမ်းၸိူဝ်ႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵႅပ်ႈၶဝ်ဢၼ်ဝႃႈ- ၶႃႈလဵၼ်ႈတူဝ်ၸိူင်း ၽူႈႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသ်ႂ လႄႈ ၽူႈၼမ်းၼ်ႂး လႄႈ ၽူႈယိင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းတၢင်းမူတ်းယဝ်ႉ၊ ၶႃႈတတ်းၸ်ႂဝႆႉဝႃႈ သင်ၶႃႈလႆႈလဵၼ်ႈၸိူင်းႁႂ်ႈမီးတၢင်းၼမ်ဢၼ်ပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉၸိုင် ၶႃႈတေၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်မႃးလႄႈ တေမီးၼမ်ႉတွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ၶႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်လိူၼ် January၊ပီႊ 1910 ၼၼ်ႉ ၽိၵ်ႇၾူတ်ႉ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၵႂႃႇတီႈ Los Angeles ႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း ၸုမ်းၸိူဝ်းတႅမ်ပိုၼ်းၵႅပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၶဝ် ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇသ်ႂႇဝႆႉၼ်ႂးသဵၼ်ႈမၢႆၶွင် ၶွမ်ႇၽၼီႇ Griffith ၼၼ်ႉ။
ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၸုမ်းၸိူဝ်းတႅမ်ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ ၼိူဝ်ႈလိူၼ် December ၊ ပီႊ 1910ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းတီႈ ႁူင်းၸၢတ်ႈ Broadway တီးၼ်ႂးၸိူင်း A Good Little Devil (1912) ဢၼ် တေးဝိတ်ႉပႄႈလႅတ်ႈသၵူဝ်ႊ(David Belasco) ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1913 ၼၼ်ႉ မၼ်းတတ်းၸ်ႂႁဵတ်းၵၢၼ်ပေႃႉၸိူင်ႈဢၼ်လဵဝ်ႈၵူၺ်းယဝ်ႇ။
ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉၽၢတ်ႇယၢၼ်ပႅတ်ႈ ၶဵင်ႇၸၢတ်း တွၼ်ႈတႃႇတေ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈႁူင်းၵၢၼ် roster of stars ၶွင် ၸူႊၶႃး(Zukor) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းပျၢၵ်ႈ- ၸိူင်းတၢင်းႁၵ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ In the Bishop's Carriage (1913)၊ Caprice (1913) လႄႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း Hearts Adrift (1914)ၸိူဝ်းၼႆႉ ထဵင်ႇဢမ်ႇလႆႈဝႃႈ လွင်ႈမၼ်းၸၼ်ၸ်ႂၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်း Tess of the Storm Country ၼႆႉလႆႈၼႄဢွၵ်ႇဝႆးသေႁႃႈဝူင်ႈပူၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။
မီး Charlie Chaplin ၵူၺ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈယ်ႂႇလိူဝ် ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ ဢိတ်းဢိတ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1916 ၼၼ်ႉလႄႈ မီးလွင်ႈဢၼ် ၽူႈထတ်းသင်ၶဝ်လႄႈ ၽူႈပၢၼ်ႁဵင်းၶဝ် ၸၼ်ၸ်ႂဝႆႉမိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈပဵၼ် ႁူဝ်ပဝ်ႈထူၼ်ႈသွင် ၶွင်ႈႁူင်းၵၢၼ်ၸိူင်းၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမၼ်းၼၢင်းဢမ်ႇယၢမ်ႈမီးၸၢတ်ႈပၢၼ်ဢၼ်မိူၼ်ပိူၼ်ႈမိူဝ်လဵၵ်ႉလႄႈ မၼ်းၼၢင်းသူင်သိူဝ်းလဵၼ်ႈၸိူင်းမိူၼ်ၸိူင်ႉၼႆႉတႄႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ် August၊ ပီႊ 1918 ၼၼ်ႉ လွင်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းႁူမ်ႈၵၢၼ်ၶွင် ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းသဵင်ႈၵႂႃႇသေလႄႈ မိူဝ်ႈလႆႈ ထဵင်ၶိုၼ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းတႃႇတေႁဵတ်းမ်ႂႇၶွင် ၸူႊၶႃးၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း ထုၵ်ႇလႆႈယိုၼ်ႈပၢၼ် $250,000 သႅၼ်တွၼ်ႈတႃႇ တေၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ၵၢၼ်ငၼ်းငဝ်းႁၢင်ႊတူင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉသိုပ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ လဵၼ်ႈၸိူင်း ၼ်ႂးၸိူင်းတူဝ်ၵဝ်ႇၶွင်မၼ်းသေ ပိုၼ်ၽႄႇဢွၵ်ႇပႃး ဢၼ်မၼ်းၼၢင်းလိူၵ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးၸွတ်ႇတူဝ်ႈ ဢမႄႇရိၵၼ်ႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်းၶၢဝ်ႈယၢမ်းၼႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း Little Annie Rooney (1925) ပႃးလ်ႂသေ ၸိူင်းထဵင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉလဵၼ်ႈပဵၼ်တူဝ်ၸိူင်း လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ Sparrows (1926)၊ ဢၼ်ဢဝ် ၸိူင်း Dickensian မႃးလေႃးၵၼ်တၢင်း ဢၼ်ႁၢင်ႊၽၢင်မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ၽူႈတႅမ်ႈႁၢင်ႊၵျႃႇမၢၼ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉလႄႈ ၸိူင်း My Best Girl (1927) ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်းပျၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်းႁၵ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈၽူႈဢၼ်တေပဵၼ်ၽူဝ်မၼ်းၼၢင်းမိူဝ်းၼႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶျႃး(လ်) "ပတ်ႇတီႇ" ရေႃႇၵျႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်ႈလဵၼ်ႈပဵၼ် တူဝ်ၸိူင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းၸၢၼ်ႉသုင် ဢၼ်ဢမ်ႇသွၼ်ႇၼႃႈသွၼ်ႇလင် တီႈၼ်ႂးၸိူင်း Coquette (1929) ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ပႃးသဵင်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶွင်မၼ်းသေ ပဵၼ်တူဝ်ၸိူင်းဢၼ်လႆႈဢဝ်မူၺ်းၵဝ်ႇဢၼ်ၸိုဝ်းသဵင်ယ်ႂႇၶွင်မၼ်း ၵႅတ်းပဵတ်ႈႁ်ႂႈပဵၼ် မိူၼ်ၼၢင်ႇ ၶူၼ်ႁူဝ်ပွတ်းမိူဝ်ႈပၢၼ် 192 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ဢမ်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇၶိုၼ်းမၼ်းၼၢင်းႁ်ႂႈပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ၶိုတ်းၸၢၼ်ႉလိူဝ်လီၼၼ်ႉ။
ၽူႈလဵၼ်ၸိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်တဵမ်ႈတီႈတဵမ်တၢင်းဝႆႉတီႈ ႁေႃးလီးဝုတ်ႉၼၼ်ႉ တူင်ႉတိုၼ်ႇၵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈ ဝႃႈငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ပႃးသဵင်ၸမ်တေႁွတ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းၵိုတ်းလိုဝ်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းမိူဝ်ႈ ပီႊ 1933 ၵွပ်ႈမီးလွင်ႈတူၵ်းသုမ်ႈၵႃႈၶၢၼ်ယ်ႂႇလူၺ်ႈ ၸိူင်းၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Secrets ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ၽွင်း ပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ထူၼ်ႈၼိူင်ႈ ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းပိုၼ်ၶၢဝ်ႇပၼ်လွင်ႈၶၢႆ Liberty Bonds(လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇပၢင်တိုၵ်း ဢၼ်ၶၢႆတီႈမိူင်း ဢမႄႇရိၵၼ်ႇ တွၼ်ႈတႃႈတေ ၸွႆႈထႅမ်ၽူႈႁူမ်ႈပွင်းၶဝ် မိူဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ထူၼ်ႈၼိူင်ႈ) သေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶမ်ႉလႆတွၼ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ဢၼ်တႄႇတၢင်ႈတီႈ Washington, D.C. ၊ တီးဢၼ်မၼ်းၼၢင်း ၶၢႆလိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ ႁိမ်းၵၼ်တၢင်း Charlie Chaplin၊ Douglas Fairbanks၊ Theda Bara လႄႈ Marie Dressler ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းတီႈ ဝဵင်း Chicago ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း ၶၢႆလႆႈလိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇဢၼ်လႆႈလမ်းဝႃႈၵိုင်ႇမွၵ်ႈ ႁႃႈလၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ ပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ထူၼ်ႈၼိူင်ႈ ယဝ်ႉၵႂႃႉယဝ်ႉ ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉမီးတၢင်းၶႆႈၸ်ႂ ႁဵတ်းငိုၼ်ႈၵွင်ၵၢင်ၵမ်ႉထႅမ် ငဝ်းႁၢင်ႊတူင်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်တေၸွႆႈထႅမ်ငိုၼ်းတွင်းတွၼ်ႈတႃႇၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၸိူဝ်ႈဢၼ်လူဝ်တၢင်းၸွႆႈထႅမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၸမ်ႉ မိူဝ်ႈပီႊ 1940 ၼၼ်ႉ ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်သိုဝ်ႉ တီႈလိၼ်လႄႈ ၵေႃႇတၢင်ႈ ပဵၼ်ႁိူၼ်းႁေႃ Motion Picture Country House လႄႈ ႁူင်းယႃ တီႈ ဝဵင်း Woodland Hills ၸိုင်ႈ California ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတုၵ်းယွၼ်း(လႄႈလႆႈႁပ်ႉဢဝ်) ဢမ်းၼတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပီႊ 1916၊ မိူဝ်ႈၽွင်း မၼ်းလႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း ၵူၼ်းလဵၼ်ၸၢတ်ႈၶွင် ၽူႊၶႃး တီႈၼ်ႂးၸၢတ်ႈၸိူင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယ်ႂႇ(ဝႆးလိုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်မႃး Paramount) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူင်းၵၢၼ် မႄႇရီႇၽိၵ်ႉၾူတ်ႉၼႃႉ တီႈၵႅပ်ႈမၼ်း ပဵၼ်ၶွမ်ႇၽၼီႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းငဝ်းတူင်ႉၶွင် ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ ၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၽူႈပိုၼ်ၽႄ(ဢၼ်ပဵၼ်ပႃႈပွတ်းတွၼ်ႈႁူင်းၵၢၼ်တတ်းသဵင်ႁၢင်ႊ) ႁၢင်ႈႁႅၼ်း တႃႇတေဢဝ် ၸိူင်းဢၼ်ၶွမ်ႇၽၼီႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပိုတ်ႇၼႄတီႈ ႁူင်းတူၺ်းငဝ်းတူင်းၶွင်ၶွမ်ႇၽၼီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ်ၶွမ်ႇၽၼီႇဢၼ်ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်ပၼ်ႁ်ႂႈ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၶဝ်မႃးၸ်ႂႉ ၽႅၼ်ႇပိၵ်ႈငဝ်းတူင်ႉၶဝ်သေလႄႈ ၶၢတ်ႇပၼ်ႁူင်းတူၺ်းငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ပႆႇလႆႈထုၵ်ႇယိမ်ဝႆႉၼၼ်ႉၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင် ၶွမ်ႇၽၼီႇတၢင်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇပဵၼ် ၽူႈႁူမ်ႈၵေႃႇတၢင်ႈ ဢိၵ်ႇပႃး ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းလႄႈ ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၶွင်ၸိူင်းၶွင်တူဝ်မၼ်းသေ ၽိၵ်ႇၾူတ်ႉပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းသေပိူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈႁေႃးလီးဝုတ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းလႄႈ Chaplin ပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်တီႈၼ်ႂးၶွမ်ၽၼီႇ ႁိူင်ႁူဝ်သိပ်းပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မီးၶၢဝ်ႇႁူင်ႇႁင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းၸပ်းတွင်ႉၸွမ်း Moore မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ 1910 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉသေ လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈယၢတ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ယႃႉပႅတ်ႈလုၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႇ။
ၶဝ်သွင်ၵေႃႉယူႇၸွမ်းၵၼ်ၵႆၵႆပွၵ်ႈ ပီႊမၼ်းတေႃႇပေႃးႁိုင်ယဝ်ႉ။
ဝူင်ႈဝၢင်ႈၶၢင်ႈယၢမ်းၼႆႉ ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼဝ်ၼူၵ်ႉ မိူဝ်ႈၵပ်ႈတၢင်းပဵၼ်ၼဝ်ၼူၵ်ႉၸွတ်ႇတူဝ်လုမ်ႇၾႃႉ မိူဝ်ႈပီႊ 1918 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ဢွၵ်ႇၵႂုႇတီႈယူးရူပ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်းမူၼ်ႈသိူဝ်းၵူပ်ႉၵူႊမ်ႂႇၶဝ်သေ ၽူႈသူင်သိူဝ်းၶဝ်တီႈ London လႄႈ Paris ပေႃးၽိတ်းထဵင်ၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေလႆႈႁၼ် ၵူႊဢၼ်ၸိူဝ်းလိုဝ်းလၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉသိုပ်ႇႁ်ႂႈပဵၼ်ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီလူၺ်ႈ လွင်ႈတၢင်းတိုဝ်းၵမ်လီယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်ၽူႈယိင်းဢၼ်ၸ်ႂၽ်ႂးထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈယ်ႂႇတၢင်တူဝ်ၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈၽူႈမီးၸၢၼ်ႉလဝ်ၸိူဝ်းမႃးလႄႈႁိူၼ်းႁေႃၶဝ်(White House) ၵႆႉထမ်ဝႃႈ ၸွင်ႇၶဝ်ၵႂႃႇလႄႇ ၽိၵ်ႉၾႄးလႆႈ ဢၼ်ပဵၼ်ႁိုၼ်းလူင်သွင်လင်တီႈ လွႆ Beverly Hills ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅၵ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်း ပႃးၸဵမ် George Bernard Shaw ၊ Albert Einstein ၊ Elinor Glyn ၊ Helen Keller ၊ H. G. Wells ၊ Lord Mountbatten ၊ Fritz Kreisler ၊ Amelia Earhart ၊ F. Scott Fitzgerald ၊ Noël Coward ၊ Max Reinhardt ၊ Baron Nishi ၊ Vladimir Nemirovich-Danchenko ၊ Sir Arthur Conan Doyle ၊ Austen Chamberlain ၊ Sir Harry Lauder လႄႈ Meher Baba ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႈၶဝ်ၼႆႉၵႆႉၵႆႇပေႃႇမႃးပဵၼ်ၽွင်းၶဵဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇၼႄၸူးလုမ်ႈၾႃႉ၊ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼႄႁႅင်းသိုၵ်း၊ ၵႅတ်းသၢႆငိုၼ်းသၢႆၶမ်း လႄႈ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၽႄတၢင်းၵၼ်မိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႊ 10၊ လိူၼ် January၊ ပီႊ 1936 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်း ၼႄးတၢင်ႈၽိတ်းၼိူဝ်လွင်ႈ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈလူၺ်ႈၽၢင်ႈႁၢင်ႊ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈတူဝ်လဵၵ်ႇၶွင် Ronnie လႄႈ ၶဵဝ်ႈဢၼ်ငွၵ်ႈၶွင် Roxanne ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႈၼွင်ႉဢွၵ်ႇဢွၵ်ႇမၼ်းၼၢင်း ဢၼ်ပဵၼ် Lottie လႄႈJack တၢင်ႈသွင်ၵေႃႉ လႆႈတၢႆၵွပ်ႈလွင်ႈတၢင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လဝ်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1936 လႄႈ 1933 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ ယူႈႁင်းၶေႃသေ ႁိူင်မႃးလွႆးလွႆးပဵၼ်ပဵတ်ႈ ၵူၼ်းသူင်ယူႇႁင်းၶေႃ၊ ဢၼ်ယူႉဝႆႉတီႈ ၽိၵ်ႉၾႄးၵမ်ႈၼမ်သေ ပၼ်ႁ်ႂႈ Lillian Gish ၊ လုၵ်ႈသိုပ်ႇမၼ်းၼၢင်း Douglas Fairbanks Jr. လႄႈ ၵူၼ်းၵမ်ႉဢေႇၶဝ် မႃးလႄႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။
မၼ်းပေႃႇမႃးတီး လုမ်းတြႃး မိူဝ်ႈပီႊ 1959 လူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ၵပ်းၵႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈႁူမ်ႈၸဝ်ႈၶွင် ႁူင်းငဝ်းတူင်ႉ WSJS-TV ဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်း Carolina ပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Charles "Buddy" Rogers ၵႆႉၵႆႉပၼ်ၶႅၵ်ႇမႃးလႄႇ တီႈၽိၵ်ႉၾူတ်ႉသေ ၼႄပႃး ၽိူၼ်ၼမ်ႉလဝ်ႈ မိူင်းပွတ်းတူၵ်း ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈ ဢၼ်ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉသိုဝ်ႉမႃးပၼ် တွၼ်ႈတႃႇ Douglas Fairbanks လႄႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႊ ၶွင်ႈၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ ဢၼ်မီးၼ်ႂးႁွင်ႈၸၼ်ႁၢင်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်ႈ မီးဝႆႉႁိူၼ်း တီႈဝဵင်း Toronto ၊ Ontario လႄႈ Canada ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
ႁွႆးမိုဝ်းလႄႈ ႁွႆးတိုၼ်မၼ်းၼၢင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇၼႄဝႆႉတီႈ ႁူင်းၸၢတ်ႈၶႄႇၶွင်ႈၵရူႇမၼ်ႇ တီႈႁေႃးလီးဝုတ်ႉ၊ ၸိုင်ႈ ၶႄႊလီႊၾူဝ်းၼီးယႃး ၼၼ်ႉယူယဝ်ႉ။
ႁူင်းၸၢတ်ႈ မႄႇရီႇၽိၵ်ႇၾူတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈ တိုၵ်းတီႈမၢႆတွင်းၵျဵမ်း(သ်)မႄႇတီႊသိၼ်ႇ ၶွင် ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈၶွၼ်းၵရႅတ်ႉ ၼၼ်ႉပၼ်ၸိုဝ်ႈမၼ်းဝႆႉလူၺ်ႈလွင်ႈယွင်ႈယေႃးမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူင်းၼႄၸိူင်းဢၼ်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တီႈဝဵင်း ၶႅတ်ႉတႃႈရဵၼ်ႊ(Cathedral City)၊ ၸိုင်ႈ ၶႄႊလီႊၾူဝ်းၼီးယႃး(California) ၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ႁူင်ႈၸၢတ်ႈမႄႇရီႇၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ ဢၼ်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမိူဝ် ဝၼ်းထီႊ25၊ လိူၼ် May၊ပီႊ 2001ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၵႃႈၸိူဝ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉပဵၼ် ၶူဝ်းၸုမ်ႇဢၼ်မီး မၢၵ်ႇၼပ်ႉ ဢၼ်ႁႃယၢပ်ႇ လႄႈ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး ဢၼ်မၼ်းၼၢင်းၼုင်ႈတီႈ ၼ်ႂးၸိူင်း Dorothy Vernon of Haddon Hall (1924)၊ ဢၼ် Mitchell Leisen ၸၼ်ႁၢင်ႊဝႆႉပၼ်၊ သူး Oscar ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင်မၼ်း လႄႈ တိူၵ်ႈၵႅဝ်ႈသႅင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁိူၼ်းၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇယႃႉလႅဝ်မိူဝ်ႈ ပီႊ ၼၼ်ႉသေ မၢၵ်ႇဢုတ်ႇတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်တေႃႉမိူဝ်းတီႈ ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉ၊ ၸိုင်ႈ ၶႄႊလီႊၾူဝ်းၼီးယႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1933 ၼၼ်ႉ ယိူင်းဢၼ်းၼိူဝ်မၼ်းၼၢင်းသေ ႁဵတ်းဝႆႉ လၢဝ် Golden Palm Star ဢၼ်မီးတီႈ သၢႆသဵၼ်ႈတၢင်းၽူႈယိုင်ႈယ်ႂႇ Palm Springs Walk of Stars ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇၸဵမ် မိူဝ်ႈလိူၼ် January ပီႊ 2011 တေႃႇထိုင် လိူၼ် July ပီႊ 2011 ၼၼ်ႉ၊ ပၢင်ပွႆးၼႄႈၸိူင်းလုမ်ႈၾႃႉဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းတီႈတူဝ်ႊရုၼ်ႇတူဝ်ႇ ၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉလွင်ႈမၢႆတွင်းၶွင်ႈၽိၵ်ႉၾုတ်ႉတၢင်းၼမ် တီႈ ႁွင်ႈၼႄၸိူင်းၶႃႊၼေႇတီးယၼ်း တီႈတိုၵ်းလူင် TIFF Bell LightBox ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းထုၵ်ႇလႆႈဢဝ်လူႇပႅတ်ႈတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ် Keene State College လႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈ ၶွၼ်းၵရႅတ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉမူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်းတွၼ်ႈတႃႈတေၼႄၵူၼ်းတၢင်းလၢႆယူႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိတ်ႇတႅမ်ႈလဵၼ်ႈၶွင်ၵူးၵႄး(လ်)(Google Doodle) မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႊ 8 လိူၼ် April ၊ ပီႊ 2017 ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းတီႈမၢႆတွင်းပၼ်ဝၼ်းၵိူတ်ႇ 125th ပီႊတဵမ် ၶွင်ၽိၵ်ႉၾူတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႃႊလေႃႇရီႇလႃႈၵျဵဝ်းသႅပ်ႉမေႇသွၼ်ႇသုၼ်ႇ(Gloria Josephine May Swanson)၊(March 27, 1899 – April 4, 1983) ၼႆႉပဵၼ် ၼၢင်းၸိူင်းဢမႄႇရိၵၼ်ႇ၊ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းလႄႈ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းဢၼ်လဵၼ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းယိင်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸၼ်ၸ်ႂၼိူဝ် ၸၢႆးၸိူင်း ၾႅၼ်ႉသိတ်ႉ X. ပတ်ႉ(သျ်)မႅၼ်း(Francis X. Bushman)တီႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၸိူင်း ဢႅတ်ႉသၼီႇ(Essanay) ႁဵတ်းႁ်ႂႈပႃႈမၼ်းၼၢင်း ဢွၼ်ၵႂႃႇလႄႇတီႈ ႁူင်းၵၢၼ်ၸိူင်းၶွင် ၸၢႆးၸိူင်ႈဢၼ်မီးတီႈ ဝဵင်း Chicago ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းဢၼ်ပႃးသဵင် ဢၼ်မၼ်းတၢင်ႈတႄႇလဵၼ်ႈၼ်ႂးၸိူင်း The Trespasser ပီႊ 1929 ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂမၼ်းၼၢင်ႈလ်ႂႈၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးသဵၼ်ႈမၢႆ သူး Academy Award ထီႉသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈမၼ်းၼၢင်းပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်း သျွီႇတိၼ်ႇလႄႇ ဢမႄႇရိၵၼ်ႇၸၢပ်ႈၵၼ်သေ မႄႈမၼ်းၼၢင်းသမ်ႉပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၵျႃႇမၢၼ်ႇ၊ၾရႅၼ်ႉ(ၶျ်) လႄႈၽေႃးလိတ်ႉၸၢပ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းထုၵ်ႇၸၢင်ႈ ႁ်ႂႈပဵၼ်တွၼ်ႈလိူဝ် ၼ်ႂးတွၼ်ႈသေဢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၸိူင်းမၼ်းၼၢင်းဢွၼ်တၢင်ႈသုတ်းၼၼ်ႉပဵၼ် လွင်ႈပၢႆတၢင်းၵမ်းၼိူင်ႈလူၺ်ႈ ၼၢင်းၸိူင်း ၵႃႊတႃႊႁူမ်း(လ်)(Gerda Holmes) ဢၼ်ပၼ်ၵႃႈမၼ်းၼမ်သုတ်း(မိူဝ်ႈဝၼ်းၼၼ်ႉ) $3.25 တေႃႇလႃႇ ၼၼ်ႉလဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1915 ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း လဵၼ်ႈၸိူင်းႁူမ်ႈဢၼ်တၢင်း ၽူႈဢၼ်တေပဵၼ်ၸဝ်ၽူဝ်မၼ်းမိူဝ်းၼႃႈ ၊ ဝေႃးလဵၵ်ႉ(သ်)ပႄႇလီႇ(Wallace Beery) တီႈၼ်ႂးၸိူင်း Sweedie Goes to College ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႃႇၼူၼ်ႇ(Vernon) လႄႈ သွၼ်ႇသုၼ်ႇ(Swanson) ႁဵတ်းၼႄၸိူင်းဢၼ်ၶဝ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလီ ဢၼ်ၼႄလၵ်းထၢၼ်လွင်ႈလိုဝ်းလၢင်ၼ်ႂးၵႄႈၽူႈပၢၼ်ႁႅင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
ပႅတ်ႈၵျႃႇ(Badger) လႆႈထုၵ်ႇ သွၼ်ႇသုၼ်ႇ(Swanson)ထၢင်ႇယ်ႂႇလိူဝ်ႁႅင်းသေ ပၼ်တင်းၶႆႈၸ်ႂမၼ်းၼၢင်းတီႈ ၽူႈၼမ်းၸိူင်း ၵျႅၵ်ႇၶွၼ်းဝေး(Jack Conway) တွၼ်ႈၼႃႇၸိူင်း Her Decision and You Can't Believe Everythin မိူဝ်ႈပီႊ 1918 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1920)၊ Something to Think About (1920) လႄႈ The Affairs of Anatol (1921) ၸိူဝ်းၼႆႉၸွမ်းမႃးဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၼ်းယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢႆးပဵၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယ်ႂႇမႃးမိူဝ်ႈ ပီႊ1921 လူၺ်ႈလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းမၼ်းၼ်ႂးၸိူင်း The Four Horsemen of the Apocalypse ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ သွၼ်ႇသုၼ်ႇ(Swanson) လႆႈႁူႉၸၢၵ်းမၼ်းၸဵမ်မိူဝ်ႈဝၼ်းမိူဝ်ႈမၼ်းပဵၼ်ၸၢႆးၸိူင်း ဢၼ်မီးၵၢင်ၸ်ႂၶ်ႂႈပဵၼ်ႁႅင်း ဢၼ်လႆႈလဵၼ်ႈပွတ်းတွၼ်ႈဢေႇသေ ဢၼ်ဢမ်ႇလႅပ်ႈမုင်ႈမွင်း တွၼ်ႇတႃႇ ၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉမၼ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပေႃႉၸိူင်းၼႆႉ လႆႈၶႂၢင်းပၼ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းႁ်ႂႈပေႃႉတီႈ ၼႃႈလိၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၼႃႇပူဝ်ႇလီႇယၢၼ်ႇ(Napoleon) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉ သွၼ်ႇသုၼ်ႇ(Swanson) လႆႈထုၵ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်း ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼ်ႂးၵၢပ်ႈပၢၼ်မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းၼႆႉမီးလွင်ႈလူႉသုမ်းတႄႉ ၵွပ်ႈလူၺ်ႈ ၽႃႇၶႃႇ(Parker) ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတႅပ်းတတ်းၸ်ႂလႆႈလႄႈ ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၶဝ်သမ်ႇဢမ်ႇမီး တၢင်းယၢမ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ တေႁဵတ်းၸွမ်း လွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈ ဢၼ်မၼ်းၼၢင်းၶ်ႂႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈထႅင်ႈယၢင်ႈမၼ်းသေ တၢင်ႇလၢတ်ႈ ၼႄႈလွင်ႈဢမ်ႇႁၼ်ႉၸ်ႂလူၺ်ႈ ဝိၼ်ႇ(လ်) H. ႁေး(သ်)၊ ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင်ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၽူႈပိုၼ်ၽႄ ငဝ်းတူင်ႉ ၶွင်ႈဢမႄႇရိၵႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေး(သ်)(Hays) မီးၸ်ႂတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈၼိူဝ်လွင်ႈ လွၼ်ႉၵႅၼ်ၸိူင်းၼၼ်ႉယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းမီးဝႆႉပၼ်ႁႃ ဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းလီဢၼ်လႆႈၵႄႈလိတ်ႈမိူဝ်ႈၸိူင်းၼၼ်ႉပႆႇလႆႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းတၢင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈတေ ၸွႆႈထႅမ်ငိုၼ်းတွင်းၶွင်ႁင်းၵူၺ်း တွၼ်ႈတႃႇၸိူင်းမၼ်းၼၢင်းထႅင်ႈတွၼ်ႈၼိူင်ႈသေလႄႈ ဢွၼ်ႁူဝ်လွင်ႈတတ်းသဵၼ်ႈၸ်ႂတၢင်းမူတ်းလွင်ႈမၢႆတွင်းငိုၼ်းတွင်းၶွင်မၼ်းၼၢင်ႈယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၶႅၼ်ႊၼီႊတီႈ ပၼ်တၢင်ႈၶႆႈၸ်ႂမၼ်းၼၢင်းႁ်ႂႈၸၢင်ႈ ဢႅၼ်းရိတ်ႉဝုၼ်ႈသထရူဝ်းႁိမ်း(Erich von Stroheim)ႁ်ႂႈၼမ်းၸိူင်းပၼ် ငဝ်းတူင်းႁမ်းသဵင်ထႅင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် The Swamp လိုၼ်းသုတ်းမႃးလႅၵ်ႈလႆႈႁူဝ်ၶေႃႈမၼ်းဝႃႈ Queen Kelly ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သထရူဝ်းႁိမ်း(Stroheim) ႁဵတ်းၵၢၼ်တႅမ်ႈ လွၼ်ႉၵႅၼ်လမ်းၼ်ႂးၸိူင်း ပေႃးပဵၼ်လႆၢလိူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပေႃႉၸိူင်ႈၼၼ်ႉၵိုတ်းလိုဝ်ႈပႅတ်ႈမိူဝ်ႈလိူၼ် Januarသေလႄႈ သထရူဝ်းႁိမ်း(Stroheim) လႆႈထုၵ်ႇထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇၵၢၼ် ဝႆးသေ သထရူဝ်းႁိမ်း(Stroheim) တၢင်ႇၼႄး လွင်ႈမၼ်းလႄႈ လွင်ႈဝၢႆတၢင်းႁူဝ်ယွႆႈၶွင်ႈၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်း The Trespasser မိူဝ်ႈပီႊ 1929 ၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူင်ႈဢၼ်မီးသဵင်လႄႈ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ သွၼ်ႇသုၼ်ႇ(Swanson) လႆႈထုၵ်ႇသႂၢင်းၸိုဝ်ႈမၼ်းၼၢင်း တွၼ်ႈတႃႇသူး Oscar ပွၵ်ႈထူၼ်ႈသွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢင်ၶေႉၶဵင်ႇပိတ်ႉမၢၵ်ႇၼၢင် world premiere လႆႈၸတ်းႁဵတ်းတီႈဝဵင်း လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇသေ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽွင်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းဢၼ်ပႃးသဵင် ၶွင်ဢမႄႇရိၵၼ်ႇၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းပျၢၵ်ႈဢၼ်ပေႃႉဢွၵ်ႇဢၼ်ပႃးသဵင်မိူဝ်ႈ ပီႊ 1933 ဢၼ်ပွင်ႇၸ်ႂတဵမ်ထူၼ်ႈလီ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိူင်းဢၼ်လဵဝ်ဢၼ်ၶွမ်ႇၽၼီႇဢၼ်ၼႆႉပေႃႉဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းတႄႇတၢင်ႈ လဵၼ်ႈၸိူင်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇသေ ၶဝ်လဵၼ်ႈၸိူင်းၼ်ႂးၸိူင်း The Gloria Swanson Hour ဢၼ်ပွႆႇၼႄဢွၵ်ႇၼ်ႂး ငဝ်းတူင်ႉ WPIX-TV မိူဝ်ႈပီႊ 1948 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းၸိူင်းၶွင်ငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႈလွင်ႈဢၼ် ၼၢင်းၸိူင်း Norma Desmond (Swanson)ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်ႁမ်းသဵင်ဢၼ်လႆႈမွတ်ႇႁႆၵႂႃႇ ၼၼ်ႉ လႆႈႁၵ်ႉမႅၼ်ႈ ၽူႈတႅမ်ႈၶေႃႈသင်ႇငဝ်းတူင်ႉဢၼ်လႆႈတူၵ်းသုမ်း ဢၼ်ပဵၼ် Joe Gillis (William Holden) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼေႃႇမႃႇ လဵၼ်ႈတၢင်းလဵၼ်ႈၽၢႆႉသီႇၵေႃႉ လူၺ်ႈၵၼ်တၢင်း ၸုမ်းလဵၼ်ႈၸိူင်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ "the Waxworks"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢင်ၸ်ႂၶ်ႂႈပဵၼ်ၶွင်ၼေႃႇမႃႇ လွင်ႈဢၼ်တေပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈလူႉလႅဝ်ပႅတ်ႈသေလႄႈ မိူဝ်ႈ ၵိၼ်း(လ်)လိတ်ႉ(လ်)(Gillis) ၶတ်းၸ်ႂတႃႇတေ ၽႄတၢင်းၵၼ်တၢင်းမၼ်းတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလွၵ်ႇဝႃႈ မၼ်းတေၶႃႈႁႅမ်ႈၸူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶႃႈပႅတ်ႈ မၼ်းၸၢႆးၻႅၼ်းတၢင်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ သွၼ်ႇသုၼ်ႇ(Swanson) လႆႈသၢၼ်ၶတ်းလွင်ႈႁ်ႂႈလွင်ႈထတ်းၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်း တွၼ်ႈတႃႇၸိူင်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပၢၼ်ယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ယူႇသေတႃႉ မၼ်းၼၢင်ႈယင်းႁူမ်ၸူမ်းလွင်ႈလႆႈငိုၼ်းၼမ်လီလိူဝ် ဢၼ်မၼ်းၼၢင်း မီးမီးတီႈ ငဝ်းတူင်ႉလႄႈ ၼိူဝ်ၶဵင်ႇသုင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဝႆးလိုၼ်းမႃး သွၼ်ႇသုၼ်ႇ(Swanson) ႁဵတ်ႈၽူႈၼမ်းပၢင် Crown Theatre with Gloria Swanson ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်းတူင်ႉ တွၼ်ႈၸိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်မၼ်းၼၢင်း ၵႆႉလဵၼ်ႈၵႆၵႆပွၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းပဵၼ် "ၼၢင်ႈၸိူင်းဢၼ်ပိူၼ်ႈဢမ်ႇႁူႉ" တီႈၼ်ႂးၸိူင်း What's My Line ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းႁဵတ်းတူဝ်ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီ တီႈၼ်ႂး လွၵ်းၸိူင်း The Beverly Hillbillies ဢၼ်မၼ်းၼၢင်းလဵၼ်ႈပဵၼ်တူဝ်မၼ်းၼၢင်း မိူဝ်ႈပီႊ 1966 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢႆးၸိူင်း လႄႈ ၽူႈတႅမ်းၸိူင်းၸၢတ်ႈ Harold J. Kennedy ၊ ၽူႈဢၼ်သွၼ်ၵၢၼ်တီႈ Yale လႄႈ တီႈ ႁူင်းၸၢတ်ႈ Mercury Theatre ၶွင် Orson Wells ၼၼ်ႉ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸ်ႂ Swansonႁ်ႂႈမၼ်းၼၢင်း ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းလူၺ်ႈၸိူင်း "Reflected Glory" ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်းပျၢၵ်ႈ ဢၼ်လဵၼ်ႈတီႈ ၶႅင်ႇသုင် Broadway ဢၼ် Tallulah Bankhead လႆႈပဵၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေမၼ်းၼၢင်း မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇလူၺ်ႈၸိူင်း Sunset Boulevard ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ မၼ်းၼၢင်း လဵၼ်ႈၸိူင်း တီႈ Broadway ႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း José Ferrer တႃႇတေႁ်ႂႈ ၸိူင်းၸၢတ်ႈ Twentieth Century မီးလွင်ႈတူင်ႇၼိူင်မႃးၶိုၼ်းလႄႈ ၸိူင်း Nina ႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း David Niven ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈမၼ်းၼၢင်းပဵၼ် ရီႇပပ်ႇပလိၵ်ႇၵၼ်ႇလႄႈ မၼ်းၼၢင်း ၵမ်ႉထႅမ် လွင်ႈသေႃႇသူၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ Wendell Willkie မိူဝ်ႈပီႊ 1940 လႄႈ 1944 ၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈသေႃႇသူၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈၶွင် Barry Goldwater ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထင်ႇဝႃႈပဵၼ်လူမ်းၽိုၼ်ႉလူၺ်ႈလွင်ႈၸပ်းတွင်းသေ ၵိၼ်ယႃႈယႃဢၼ် Beery ပၼ်မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ မၼ်းၼၢင်းယႃႉပႅတ်ႈသၢၼ်ႇထေႇ လႄႈလႆႈထုၵ်ႇဢဝ်ၵႂႇႁူင်းယႃ မိူဝ်ႈမၼ်းၼၢင်းလိုမ်းတူဝ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1923 ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းၵဵပ်းလဵင်ႉ Sonny Smith ဢၼ်မီးဢသၢၵ်ႈလႆႈ ၼိူင်ႈၶူပ်ႇ၊ၵေႃႉဢၼ်မၼ်းၼၢင်းမႄးတၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ Joseph Patrick Swanson ဝႆးသေပေႃႈမၼ်း။
မၼ်းၼၢင်းပႃးတွင်ႉမီးလုၵ်ႈၸွမ်းမၼ်း မိူဝ်ႈၼႃႈမၼ်းယူႇတီႈ Somborn ပႅတ်ႈၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉသေ လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၢႆၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်းၼမ်လႄႈ ပဵၼ်သၢႆငၢႆတီးသုတ်းၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉလဵၼ်ႈၸိူင်းမၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ ပႅတ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉလႆႈသီႇလိူၼ်သေ မီးလွင်ႈၶိုၼ်းလီမႃၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း မိူင်းဢမႄႇရိၵႃး မိူၼ်ၼၢင်ႇၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင် ယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ်မႃး ၽူႈၶိုင်ပွင်ၼႃႈၵၢၼ်ၸိူင်း တၢင်ႈတူဝ်ႁူင်းၵၢၼ် Pathé (USA) တီႈ မိူင်းၾရႅၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Swanson မွၵ်ႇၼႄႁၢင်ႊမၼ်းၼၢင်းမိူၼ်ၼင်ႇ "mental vampire" ၽူႈဢၼ်သွင်ႈႁႃႈၶ်ႂႈႁူႉလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဝႃႈ မၼ်းႁဵတ်းၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်လႄႈ ၽူႈဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်လႆႈလွင်ႈဢၼ်ဢဝ် ပၢႆးဝူၼ်ႉႁဵတ်းပဵၼ်လွင်ႈတႄႉၼႆၼၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၶဝ်ဢမ်ႇထၢင်ႇသေလႆႈႁူပ်ႉၵၼ်တီႈ ၽႄႈရိတ်ႉ မိူဝ်ႈ Swanson လႆႈထုၵ်ႇ Coco Chanel လိူၵ်ႈဝႃႈမၼ်းၼၢင်းၵိုင်ႇၵၼ်တၢင်းၸိူင်းဢၼ် လဵၼ်ႈမိူဝ် ပီႊ 1931 ၶွင်မၼ်းၼၢင်းဢၼ်ပဵၼ် Tonight or Never ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢူၺ်းၵေႃႉမၼ်းၼၢင်း ၸိူဝ်းၶဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၸ်ႂ မၼ်းၸၢႆးၼၼ်ႉ ထၢင်ႇဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းႁဵတ်းလွင်ၽိတ်းပိူင်ႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
Swanson ၼႆႉမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းမၼ်းၼၢင်းထၢင်ႇဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းတေလႆႈလိုဝ်ႈၵၢၼ်လဵၼ်ႈၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၵူပ်ႉၵူႊၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈတူၵ်းၵိၼ်း ၵွပ်ႈလွင်ႈတိတ်းလဝ်ႈၶွင် Davey တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈၶဝ်ၵူပ်ႉၵူႊၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ် ၽူႈႁူမ်ႈတႅမ်ၸိူင်း (ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈလွင်ႈၽီ) Lady Sings the Blues ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူင်းပိုၼ်းၵႅပ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇၶွင် Billie Holiday၊ ၽူႈတႅမ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈ Sugar Blues၊ ဢၼ်ပဵၼ်ပပ်ႉပၢႆးယူႇလီဢၼ်ၶၢႆလီသေပိူၼ်ႈဢၼ်ယင်းတိုၵ်ႇဢိတ်ႇဢွၵ်ႇထႅင်ႈ လႄႈ ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ ဢၢင်းၵိတ်း ဢၼ်ပဵၼ် Lady Sings the Blues ၶွင် eorges Ohsawa ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Swanson လႄႈ ၸဝ်ႈၽူဝ်မၼ်းၼၢင်း လႆႈႁူႉၸၵ်း John Lennon လႄႈ Yoko Ono ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶဝ်ပဵၼ် ၽူႈသူင်သိူဝ်း ႁွႆးမိုဝ်း Dufty ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းလႆႈထုၵ်သၢင်းၵျဵဝ်ႇၾႆးသေ ၽုၼ်ႇတဝ်ႈမၼ်းၼၢင်း ၼၼ်ႉလႆႈၽင်ဝႆႉတီႈ ဝတ်ႉ Episcopal Church of the Heavenly Rest ဢၼ်မီးတီႈ သဵၼ်တၢင်းမၢႆႁႃႈ တီႈဝဵင်းလူင် New York City၊ ဢၼ်မီးပီႈၼွင်ႉဢိတ်းဢွတ်းၵူၺ်းမႃးၶိုၼ်ႈပၢင်းၸႃႉမၼ်းၼၢင်း။
မိူဝ်ႈပီႊ 1974 ၼၼ်ႉ Swanson လႆႈပဵၼ်ၽူႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇယွင်ႈယေႃးၵေႃႉၼိူင်ႈ တီႈပၢင်ပွႆး Telluride Film Festival ပွၵ်ႈၵမ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈလွင်ႈ လွင်ႈလဝ်ႈမူၼ်ဢၼ်ပႃးသၽဝႃႉဢၼ်မီးၸ်ႂၵႃႇမႃႉၶွင်မၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉသေ ၸိူင်းၶွင် Nielsen လႆႈထုၵ်ႇတတ်းပႅတ်ႈ တီႈမိူင်းဢမႄႇရီႇၵႃး လႄႈ ပေႃး မႃးၼိူင်းၵၼ် ႁွႆးမိုဝ်းမၼ်းၼၢင်း ဢမ်ႇပေႃးမီးၸိုဝ်းသဵင်လီတီႈ ၽူႈပၼ်ႁႅင်း ဢမႄႇရိၵၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶွင် Nielsen လႆႈၶႆႉတီႈပဵၼ်ပွၵ်ႈမၼ်းတၢင်းၼမ် ၽွင်းယၢမ်း မၼ်းၼၢင်းပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ မိူဝ်ႈၽွင်းပေႃႈမၼ်းၼၢင်း သွၵ်ႈႁႃၵၢၼ်ငၢၼ်း ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈၶွင် Nielsen လႆႈသဵင်ႈၵမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈ မၼ်းၼၢင်းလႆႈဢသၢၵ်ႈ သိပ်းသီႇၶူပ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပိႊ 1901 ၼၼ်ႉ Nielsen ဢၼ်မီးဢသၢၵ်ႈ 21 ပီႊၼၼ်ႉ ပႃးတွင်ႉသေ မီးလုၵ်ႈယိင်းဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Jesta ၼႆယဝ်ႉ။
Nielsen လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၢတ်ႈ မိူဝ်ႈမပိႊ 1902 ၼၼ်ႉယဝ်။
လွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်း မီႊၼီႈမႄႊလိတ်ႉ ၶွင် Nielsen ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ်လွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင်မၼ်းၼၢင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်သိုဝ်ႈယူဝ်းလႆၸၼ်ၸ်ႂၶဝ်ၼ်ႂးၸၢတ်ႈပၼ်ဢၼ်လီၶေႃးၶူမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Nielsen လႄႈ Gad ၵူပ်ႉၵူႊၵၼ်သေ ဝႆးၼၼ်ႉ ပေႃးဢွၵ်ႇၸိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်ထႅင်ႈသီႇဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႃႈႁဝ်းပွင်ႇၸ်ႂဝႃႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ် ၸိူင်းပွတ်းၼႆႉ မၼ်းပူၼ်းၵႂုႇယဝ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ်ငိုၼ်းဢၼ်ၶၢႆ ၸိူင်းပတ်းပိုၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ဢဝ်ၸိူင်းၶွင် Nielsen ပႅတ်ႇဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် Union ၼ်ႂးၼိူင်ႈပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႃးၸ်ႂႉလွၵ်းလၢႆးဢၼ်ႁဵတ်းလႆႈၵူႈဢၼ် လႄႈ လႅၵ်ႈလႆႈဢၼ်မ်ႂႇတၢင်းၼမ် တွၼ်ႈတႃႇတေ ဢဝ်ၸိူင်းၶွင် Asta Nielsenၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးၼ်ႂးလူၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
တီႈၼ်ႂႈသဵၼ်ႈမၢႆတွတ်ႈၵႅပ်းၵၢင်ၸ်ႂ ၶွင်မိူဝ်းရသျႃး မိူဝ်ႈပီႊ 1911 ၼၼ်ႉ Nielsen လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလဵၼ်ၸိူင်းၼၢင်းယိင်းဢၼ်သုင်သေပိူၼ်ႈၼ်ႂးလူၵ်ႈသေ Linder ၸွမ်းမႃးၽၢႆလင် သေလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း တဵင်းမၢၵ်ႉ မိူင်းလဵဝ်ၵၼ်တၢင်းမၼ်းၼၢင်းValdemar Psilander မီးၽၢႆၼႃႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1921 ၼၼ်ႉ Nielsen ၼႆႉတႄႇဢဝ်တီႈ ၶွမ်ႇၽၼီႇပိုၼ်ၽႄၸိူင်းၸိူင်းၶွင် Asta ၶွင်မၼ်းၼၢင်းသေ လဵၼ်ႈၸိူင်း Hamlet ဢၼ် Svend Gade လႄႈ Heinz Schall ၶဝ်ၼမ်းၸိူင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼမ်ႉမိုဝ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လၢႆးႁဵတ်းၸိူင်းဢၼ်မီးဢၢမ်းၼတ်ႈ ဢၼ် Filmarchiv Austria ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈပီႊ 2010 ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈလၢတ်ႈဝႆႉလွင်ႈၸိူင်းၼၼ်ႉသေဢိတ်း။
မၼ်းၼၢင်း ႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈ ၸိူင်းၵျုႉမၢၼ်ႇၶဝ် တေႃႉထိုင်ႈ ၸိူင်းဢၼ်ပႃးသဵင်တႄႇဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေၼၼ်ႉ Nielsen လဵၼ်ႈၸိူင်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပွင်ႇၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းၼၼ်ႉလႄႈ၊ Nielsen ထဵင်ၶိုၼ်းသေ ဢွၵ်ႇမႃးပႅတ်ႈ မိူင်းၵျႃႇမႃႇၼီႇ မိူဝ်ႈပီႊ 1936 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႈလႆႈၽႄတၢင်းၵၼ် မိူဝ်ႈပီႊ 1919 မိူဝ်ၽွင်း Nielsen လႆႈၵူပ်ႉၵူႊ Freddy Windgårdh ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈႁဵတ်းႁိူဝ်းၵူၼ်းၶိူဝ်း သျွီႇတိၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်တႄႇ ၵူပ်ႉၵူႊၵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးပၢင်ၶႅၵ်ႇ သေႁူမ်ႈၵၼ် ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိူင် တႄႇမိူဝ်ႈပီႊ 1932 တေႃႇပေႃးထိုင်ဝႆးလိုၼ်းပီႊ 1930 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Fred Astaire (မိူဝ်ႈၵိူတ်ႇႁွင်ႉ Frederick Austerlitz; May 10, 1899 – June 22, 1987) ၼၼ်ႉပဵၼ် ပဵၼ်ၵူၼ်းၵႃႈဢမႄႇရိၵၼ်ႇ၊ ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်း၊ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း၊ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇတၢင်းၵႃႈ လႄႈ ၽူႈၼမ်းပၢင်ငဝ်းတူင်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလဵၼ်ႈၸိူင်းၸၢတ်ႈ Broadway သိပ်းဢၼ်လိူဝ်လိူဝ်လႄႈ ၸိူင်းၸၢတ်ႈ West End musicals သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူင်းၵႂၢမ်း 31 ပုၵ်ႈ၊ television specials(လွင်ႈၼႄငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ၵႆႉၶဝ်ႈၸိမ်ႈၵႄႈတွၼ်ႈၸိူင်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၼ်ႂးၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ပၼ်ဝႆႉ)ၼၼ်ႉသီႇဢၼ် လႄႈ လွင်ႈတီႇသဵင်တၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
မႄႈၶွင် Astaire ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ၵူၼ်းၶႆႉတီႈယူႇၵျႃႇမၢၼ်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ Prussia ပွတ်းဢွၵ်ႇလႄႈ Alsace ၼၼ်ႉၶႆႉလူင်းမႃးၼၼ်ႉသေ မႃးၵိူတ်ႇမၼ်၊ၼၢင်းၵိူတ်ႇတီႈမိူင်းဢမႄႇရိၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Fritz ႁူၵၢၼ်တီႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ်ႉပီႇယႃႇသေ ၶႆၵႂႃႇတီႈ ဝဵင်း Omaha ၊ ၸိုင်ႈ Nebraska တီႈဢၼ် မၼ်းၸၢႆးလႆႈထုၵ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈ ၶွမ်ႇၽၼီႇၼမ်ႇပီႇယႃႇ Storz Brewing Company ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Johanna ႁၢင်ႈႁႅၼ်းလွင်ႈ "လဵၼ်ႈၸိူင်းပီႈၼွင်ႉၵၼ်" ဢၼ်ၵႆႉႁၼ်တီႈလွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈ vaudeville မိူဝ်ယၢမ်းၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇလုၵ်ႈမၼ်းၼၢင်းသွင်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်တႄႇ ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၸိူင်းၸၢတ်း လႄႈပၢႆးမွၼ်းၽိင်ႈထုင်း Alviene Master(Alviene Master School of the Theatre and Academy of Cultural Arts)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်လႆႈသွၼ် လွင်ႈၵႃႈ၊ လွင်ႈလၢတ်ႈၸႃ လႄႈ လွင်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း တီႈဢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းတွၼ်ႈတႃတေမီးလွင်ႈၶိုပ်ၼႃႈ ပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉႉယဝ်ႉ။
တီးၶေႃႈတွင်ႈထမ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ လုၵ်ႈယိင်းၶွင် Astaire ဢၼ်ပဵၼ် Ava Astaire McKenzie လႆႈႁူႉႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ၵႆႉၵႆႉ သ်ႂႇမၢၵ်ႇႁူဝ်ယၢဝ်းပၼ် Fred တႃႇႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းထၢင်ႇမိူၼ်ၵူၼ်းတူဝ်ယၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼမ်ႉတွၼ်းလွင်ႈၵႃႉၶၢႆလူင်ႉလႅၼ်ႇၶွင်ပေႃႈၶဝ်သေ Fred လႄႈ Adele လႆႈလူင်ႈလၢႆးမိုဝ်းႁူမ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေ လဝ်ႇမူၼ်ႈၼႄ Orpheum Circuit တီႈ တူၼ်ႈၵၢင်ပွတ်းတူၵ်း၊ ပွတ်းတူၵ်း လႄႈ ဝဵင်းပွတ်းၸၢၼ်း မၢင်းၸူဝ်း တီႈမိူင်းဢမႄႇရိၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢီႊ 1912 ၼၼ်ႉ Fred ပဵၼ်မႃး ၽူႈၶဝ်ႈၵိုင်းၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ Episcopal ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈ ၵူၼ်းၵႃႈ vaudeville ဢၼ်ပဵၼ် Aurelio Coccia ၼၼ်ႉသေ ၶဝ်သွၼ်ဢဝ် တၢင်းၵႃႈ tango၊ တၢင်းၵႃႈ waltz လႄႈ တၢင်းၵႃႈတွႆးၽိင်ႈထုင်းၵူၼ်းပွတ်းတူၵ်း ဢၼ် Vernon လႄႈ Irene Castle ႁဵတ်းႁ်ႂႈၵူၼ်းႁူႉၼမ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈႁူပ်ႉ George Gershwin ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၽူႈဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် မူၼ်ႉမႄးၽဵင်းၵႂၢမ်း တွၼ်တႃႇ ၶွမ်ႇၽၼီႇပိုၼ်ၽႄၽဵင်းၵႂၢမ်းၶွင် Jerome H. Remick မိူဝ်ႈပီႊ 1916 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၶွင်ၵၢၼ်ၶဝ် တီႈ The Passing Show ၶဝ်မိူဝ်ႈပီႊ 1918ၼၼ်ႉ Heywood Brounတႅမ်ႈဝႃႈ "မိူဝ်ႈႁူဝ်ၶမ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်မီးတၢင်းၵႃႈၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ Fred Astaire ၼႄတူဝ်မၼ်းမႃးသေ မၼ်းလႄႈ ၵူႊမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Adele Astaire ဢဝ်တၢင်းၵႃႈ ႁၢင်ႊလီ loose-limbed ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၵိုတ်းပႅတ်ႈၸဵမ်ၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ" ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ယၢမ်းၼႆႉၼၼ်ႉ လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇတၢင်းၵႃႈၶွင် Astaire ၼၼ်ႉ ၶႅၼ်ႇလီလိူဝ် လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပီႈၼၢင်းမၼ်းၸၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၵႃႈ တိုပ်ႈတိၼ်ၶွင် Astaire ၼၼ်ႉလႆႈ ထုၵ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလီသုတ်းၼ်ႂးၵႃတၢင်းၸူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ ၸိူင်း Funny Face ယဝ်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ Astaires ၶဝ်ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇတီႈႁေႃးလီးဝုတ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ထတ်းလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်း(တေႃႈလဵဝ်ဢမ်ႇမီးယဝ်ႉ) တီႈႁူင်းၵၢၼ် Paramount Pictures ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ Paramount ယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇ ၵိုင်ႇလႅပ်ႈၵၼ်တၢင်း ၸိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပဵၼ်တီႈသုတ်းလွင်ႁဵတ်းႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ၸဵပ်းၸ်ႂတွၼ်ႈတႃႇ Astaire တႄႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တိုၵ်းသူၼ်းမၼ်းႁ်ႂႈၶႂၢၵ်ႈၵႂၢင်ႈဢွၵ်ႇ ၼႃႈၵၢၼ်ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ပၼ်ယိမ်မၼ်းၸၢႆးၸူးတီႈ MGM တႃႇသွင်သၢမ်ဝၼ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1933 ၵွပ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ႁေႃးလီးဝုတ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဢၼ်လၵ်ႇလၢႆး ၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်းၵႂၢမ်း Dancing Lady ဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတႅမ်ႈၸူးၽူႈတၢင်တူဝ်မၼ်းဝႃႈ "ႁဝ်းယိၼ်းလီ တႃႈတေလဵၼ်ၸိူင်းၸွမ်းမၼ်းၼၢင်းထႅင်ဢၼ်ၼိူင်ႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တွၼ်ႈတႃႇတၢင်းဝူၼ်ႉၶွင် 'ၸုမ်း' ဢၼ်ၼႆႉတႄႉ မၼ်း'ဢမ်ႇၶိုတ်းပၢၼ်မၼ်း' ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းႁူမ်ႈၵၼ်လႄႈ လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇတၢင်းၵႃႈၶွင် Astaire လႄႈ Hermes Pan ၼၼ်ႉ ၸွႆႈႁဵတ်းႁ်ႂႈတၢင်းၵႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၸိူင်းၵႂၢမ်း ႁေႃးလီးဝုတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၵႃႈၵႂၢမ်းႁူၵ်းပူၵ်ႈၶွင် ၵႂၢမ်း Astaire–Rogers ၵဝ်ႈပုၵ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈငိုၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ RKO သေ ၸိူင်းတၢင်းမူတ်း ဢဝ်မႃး ၵုၼ်းမုၼ်လႄႈ လွင်ႈလႅၼ်ႇပၢႆးမွၼ်း ဢၼ်ႁူင်းၵၢၼ်တၢင်းသဵင်ႈ လႆႈလႅၵ်ႈလႆႈမိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပၼ်ႁ်ႂႈထၢင်ႇဝႃႈ ၵွင်ႈထႆႇဢၼ် ပေႃးၸမ်တေၼိမ်ဝႆႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပေႃႉဢဝ်တၢင်းၵႃႈ တၢင်းသဵင်ႈ ၼ်ႂးငဝ်းတွၼ်ႈလဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶပ်ႉတၢင်ႈၵႃႈၶွင် Astaire ၼႆႉပၼ်ႁ်ႂႈ ၵူၼ်းတူၺ်းၶဝ် ႁ်ႂႈၸွမ်းၵႂႃႇ ၵူၼ်းၵႃႈလႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇတၢင်းၵႃႈၶဝ် ၼ်ႂးတၢင်းၵႃႈတင်းပုၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူင်းသၢင်ႈၶွင် Astaire ထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ၵူၼ်းၸွမ်းလင်ၵူၼ်းၵႃႈၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ၊ မၼ်းထဵင်ဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းၵႃႈတၢင်းမူတ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွၵ်းၸိူင်းၶွင်ၸိူင်းၼၼ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈလီႈၼႆယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတေပဵၼ် လွင်ဢၼ် Astaire လဝ်ႇမူၼ်ႈၵေႃႉလဵဝ်ၼၼ်ႉသေ ဢၼ်မၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ "sock solo"ၶွင်မၼ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႃႈထၢင်ႇတႄႉ Ginger Rogers ၼႆႉပဵၼ်။
မၼြ်းၼၢင်းႁဵတ်းၵႅင်ႈလဵၼ်ႈတၢင်ႈၼမ်ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1976 ၼၼ်ႉ ၽူႈၼမ်းပၢင်လဝ်ႇမူၼ် ဢၢင်းၵိတ်း Sir Michael Parkinson ထမ်ႈတီႈ Astaire ဝႃႈ ၵူႊၵူၼ်းၵႃႈဢၼ်မၼ်းၸၼ်ၸ်ႂၵေႃႉလ်ႂ ယမ်ႈမႃးတီႈ ပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း Parkinson ၼႆယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇယူႉသေတႃႉ Astaire ဢမ်ႇမီးၸ်ႂၶ်ႂႈႁ်ႂႈၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉမၼ်း ၶွတ်ႇၽွၼ်ႈတီႈ လွင်ႈႁူမ်ႁဵတ်းၸွမ်းၵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၶၢဝ်းယၢမ်းတၢင်းသဵင်ႈၼႆႉ Astaire သိုပ်ႇဝႆႉၵႃႈၶၼ်ၼိူဝ် လွင်ႈထိူမ်ႉထႅမ်ထႅင်ႈၽူႈႁူမ်ႈၶဝ်ႈလွၵ်းတၢင်းၵႃႈ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၶဝ်လဵၼ်ႈၸိူင်းတီႈ ၼ်ႂးၸိူင်း Broadway Melody မိူဝ်ႈပီႊ 1940၊ ဢၼ်ၶဝ်ၼႄႁၢင်ႊၼ်ႂးၽဵင်းၵႂၢမ်းၶွင် Cole Porter "Begin the Beguine" ဢၼ်ပႃးလွၵ်းတၢင်းၵႃႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလဵၼ်ႈႁူမ်ႈဢၼ်တၢင်း Bing Crosby တီႈၼ်ႂးၸိူင်း Holiday Inn (1942) လႄႈ later Blue Skies (1946) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းဢၼ်ဝႆးလင်ၼၼ်ႉၼႄလွင်ႈ "Puttin' On the Ritz"၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းလႄႈ လွၵ်းတၢင်းၵႃႈ လၢႆးမ်ႂႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းမၼ်းပေႃးဢမ်ႇမီးတီႈထဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ပဵၼ် You'll Never Get Rich (1941) ၼၼ်ႉတိုတ်ႉၸၼ်ႁ်ႂႈ Hayworth ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႄၽဵင်းၵႂၢမ်းၵူပ်ႉသွင်ၶွင် Kern ဢၼ်ပဵၼ် "I'm Old Fashioned ၊" ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လီၶဝ်ႈၸ်ႂၶွင် ႁူင်းၵၢၼ်တၢင်းၵႃႈပႄးလေး New York City Balletၶွင် Jerome Robbins ပီႊ 1983 ဢၼ်ယုၵ်ႉယွင်ႈ Astaire ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Astaire ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလွၵ်းတၢင်ႈၵႃႈ ၸိူင်းဢၼ်ၼႆႉဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းသေ လႄႈလႆႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇတီႈ box office ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းဢၼ်ဝူၼ်ႉဢဝ်ဢၼ်ပဵၼ် Yolanda and the Thief (1945)ၼၼ်ႉ ၼႄတၢင်းၵႃႈပႄးလေး လၢႆးမ်ႂႇဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇတမ်းၸ်ႂလႄႈ ယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်းမၼ်းၼႆႉတႄႇဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းမႃးယဝ်ႉၼႆသေ Astaire ပိုၼ်ၽဝ်ႇလွင်ႈလိုဝ်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းမၼ်းမိူဝ်ႈၽွင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းမၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်ပဵၼ် Blue Skies (1946) ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈၽူႈပၼ်ႁႅင်းမၼ်း တူင်ႉတိုၼ်ႇၵၼ်ပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းသွင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈလိုဝ်းလင်ၶွင် Astaire ၶိုၼ်းပူၵ်းႁူဝ်မႃးၶိုၼ်ႈသေ မၼ်းၼႄႁၢင်ႊၼ်ႂးၽဵင်းၵႂၢမ်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်း ၸိူင်း Three Little Words ဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈလီတီႈ box office ၼၼ်ႉ ၽဵင်းၵႂၢမ်း Let's Dance ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်လွင်ႈလူႉသုမ်းလူၺ်ႈလွင်ငိုၼ်းတွင်းပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၵွၵ်ပိူဝ်ႈငိုၼ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းဢၼ်သဵင်ႈၼမ်ၶွင်မၼ်းသေ မၼ်းတူၵ်းသုမ်းတႃႇတေႁဵတ်းပၼ်ၼမ်ႉတွၼ်း မိူဝ်ႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးၼၼ်ႉ မေးမၼ်း Phyllis ဢမ်ႇယူႇလီသေ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉလူႉတၢႆၵွပ်ႇ တၢင်းပဵၼ်ၸဵပ်းယၢႆႁၢၵ်ႈပွတ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်း Daddy Long Legs ၼႆႉတေႃႉတႄႉႁဵတ်းသၢင်ႇတေႃႇလီ တီႈ box office ၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း ၵၢၼ်Astaire ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ - ၵပ်းၵႆႇလူၺ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢၼ်လိုၼ်းသုတ်းၶွင်မၼ်းတီႈ MGM၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်း Silk Stockings (1957)၊ ဢၼ်မၼ်း လဵၼ်ႈႁုမ်ၵၼ်တၢင်း Cyd Charisse ၼၼ်ႉ လႆႈသုမ်းငိုၼ်းတီႈ box office ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၵႃႈ ၸိူင်းၼႄႁၢင်ႊငဝ်းတူင်ႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈငဝ်းတူင်ႉ An Evening with Fred Astaire မိူဝ်ႈပီႊ 1958 ၼၼ်ႉ လႆႈသူး Emmy Awards ၵဝ်ႈဢၼ် ဢိၵ်ႇပႃး "ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်လဵၼ်ႈၵေႃႉလဵဝ်ဢၼ်လီသုတ်း" လႄႈ "ၸိူင်းၼႄႁၢင်ႊငဝ်းတူင်ႉၵေႃႉလဵဝ် ဢၼ်လိုဝ်းလင်သေပိူၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇပီႊၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၽိတ်းထဵင်ၵၼ် ၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ၵွပ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ယုမ်ႇဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းၵႃႈမၼ်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၸ်ႂႈမဵဝ်းဢၼ် "လဵၼ်ႈၸိူင်း" ဢၼ်သူးလႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။
ၶဝ်မႄးၶိုၼ်းၶႅပ်းဝီးတီးဢူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉသေ လႅၵ်ႈလႆႈၶိုၼ်း ၵႂၢမ်းၼမ်းမၼ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇႁၢင်ႊၽၢင် ၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇသေလႄႈ ဢဝ်ပွတ်းၸိူင်း kinescope ထႅမ်သ်ႂႇတီႈႁွႆးဢၼ်ၶႅပ်းငဝ်း ဢၼ်လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂုႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Astaire လဵၼ်ႈတူဝ်ၸိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇပႃးတၢင်းၵႃႈ တီႈၼ်ႂး ၸိူင်းတၢင်ႇဢၼ်ထႅင်ႈသၢမ်ဢၼ် လႄႈ ၸိူင်းတွၼ်ႈငဝ်းတူင်ႉတၢင်းၼမ် တႄႇမိူဝ်ႈ 1957 တေႃႇထိုင် 1969 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵၼ်ႈၵူပ်ႉၵၼ်တၢင်း Astaire ပဵၼ် Petula Clark၊ ၽူႈဢၼ် လဵၼ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈယိင်းဢၼ်ဢမ်ႇယုမ်ႇယၢမ်ဢီႈသင် ၶွင်တူဝ်ၸိူင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Astaire သိုပ်ႇလဵၼ်ႈၸိူင်းထႅင်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1970 လိူဝလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးလွင်ႈတုမ်ႁွမ်ထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈဢၼ်မၼ်းမီးဢသၢၵ်ႈလႆႈ ၸဵတ်းသိပ်းႁူၵ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵႃႈၼႄလွၵ်းတၢင်းၵႃႈဢၼ်တမ်းၵၼ် တီႈၵႅပ်ႈမၼ်း လူၺ်ႈ Kellyသေ ပဵၼ်တၢင်းၵႃႈဢၼ်လိုၼ်းသုတ်းၶွင်မၼ်းတီႈၼ်ႂးၸိူင်းၵႂၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ပီႊ 1978ၼၼ်ႉ မၼ်းလဵၼ်ႈၸိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း Helen Hayes တီးၼ်ႂးၸိူင်းငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းလီ ဢၼ်ပဵၼ် A Family Upside Down၊ တီႈၶဝ်လဵၼ်ႈ ၵူၼ်းထဝ်ႈၽူဝ်မေး ဢၼ်ၶမ်ႇတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတွၼ်ႇတႃႈတေၶမ်ႈပူၼ်ႉလွင်ႈဢမ်ႇယူႇလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Astaire တွင်ႈထမ်တီႈၽူႈတၢင်တူဝ်မၼ်း ႁ်ႂႈႁႃႈပၼ် တူဝ်ၸိူင်းတွၼ်ႈတႃႇမၼ်း ၼ်ႂးၸိူင်း Galactica ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လၢၼ်မၼ်း ၶဝ်ႈၸ်ႂၼိူဝ်ႈၸိူင်းတွၼ်ႈ လႄႈ ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ ႁူမ်ၸူမ်းၼိူဝ်လွင်ႈသုၼ်ႇဢၼ်တေလႆႈႁဵတ်း ၸိူင်းတင်းတွၼ်ႈ တႃႇႁ်ႂႈမၼ်းၼႄႁၢင်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁိုင်ၼၼ်းမႃး ဝႆးသေ လွင်ႈထႆႇႁၢင်ႊ တွၼ်ႈတႃႇတၢင်းၵႃႈၵေႃႉလဵဝ်တွၼ်ႈ "I Want to Be a Dancin' Man" ၼၼ်ႉလႆႈႁဵတ်းယဝ်ႇၵႂႃႇ တွၼ်ႈတႃႇတေၼႄ The Belle of New York မိူဝ်ႈ 1952 ၼၼ်ႉ၊ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈ Astaire ၼႆႉမၼ်းၵူဝ်ယမ်ၶူဝ်းၼႃႇၼႆလႄႈ ၽႃႈယင်ၶဵင်ႇသုင်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈၼႆသေ လႆႈမႄးပေႃႉၶိုၼ်းတွၼ်ႈၸိူင်းတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈၼိူင်ႈတေႃႇတွၼ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ လွင်ႈၼႄႁၢင်ႊသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉမိူၼ်ၵၼ်သေ လူင်းမႃးၸူးတီႈႁၢင်ႊတိၼ်ႁၢင်ႊမိုဝ်းဢၼ်ဢူၼ်ႈသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးမၼ်းၼႆႈ ပဵၼ်လၢႆးၵႃႈဢၼ်တွင်းလႆႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈတႅၵ်ႈ ဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်း ယ်ႂႇၼမ်ၼိူဝ်တၢင်းၵႃႈၵူပ်ႉသွင်ၵူၼ်းၽၢႆႇတူၵ်းဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး American Smooth ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းၽႅၼ်ဢိင် ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းဝႆႉ ဢၼ်ငဝ်းတူင်ႉၸိူင်းတၢင်းၵႃႈဝႆႈလင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေလမ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပၼ်ၶေႃႈမၢႆဝႃႈ လၢႆးၵႃႈၶွင် Astaire ၼႆႉဢမ်ႇလႅၵ်ႈလႆႈ တီႈၼ်ႂးၸိူင်း ဝႆးလင် ဢၼ်ႁဵတ်းလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်ပႃးလႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးတၢင်းၸွႆႈထႅမ် Pan ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ ၸမ်တေ ႁႄႉတတ်းလွင်ႈၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇတၢင်းဝူၼ်ႉ လွၵ်းၸိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် "တၢင်းၵႃႈပႄးလေးဢၼ်မီးၼ်ႂးၸ်ႂ"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ၼ်ႂးၸၢတ်ႈပၢၼ်ဝႆးလၢင်ၼႆႉ "ၶႃႈလႆႈႁဵတ်းၶွင်ၶႃႈၵမ်ၼမ်ၵူၺ်း"ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
လွၵ်းၸိူင်းတၢင်းၼမ်ၼႆႉ ႁဵတ်းၸွမ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ် "ၶႆႈလႆႈလွင်ႈၶဝ်ႈၸ်ႂ" မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၵႃႈၼိူဝ်ၽႃ တီႈပၢင်ၵူပ်ႉၵူႊၼ်ႂးႁၢင်ႈႁေႃ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵႃႈၸွမ်းၵွင်ႉငၢဝ်း တီႈၼ်ႂးၸိူင်း Swing Time ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း ၽူႈလဵၼ်ႈမေႃႇၵႅၼ် ဢၼ်ၽိုၵ်းလဵၼ်ႈၼၼ်ႉ(ၵမ်ႈၼမ် ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း Hal Borne) ၽူႈဢၼ်မႄးသပ်းလႅင်းလွင်ႈမူၼ်ႉမႄးမၼ်းၶိုၼ်းတီႈ ၽူႈႁႆႇတိုင်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်လွင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းတၢင်းမူတ်းယဝ်ႉလီတဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉၸိုင် လွင်ႈပေႃႉၸိူင်းဢၼ်တႄႉတေႁဵတ်းၸွမ်းဝႆးဝႆး တႃႈယႃႈႁ်ႂႈၵႃႈၶၼ်မၼ်းလႅၵ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းယင်းဢမ်ႇတေၵႂႃႇတူၺ်း လွင်ႈလႃႈလီႈႁဵတ်းၶွင်မၼ်း…မၼ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇႁဵတ်းလႆႈလီၼႆယဝ်ႉ"
Michael Kidd ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၵႃႈႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း Astaire တီႈၼ်ႂးၸိူင်း The Band Wagon ပီႊ1953 ၼၼ်ႉ ထူပ်းႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်လူၺ်ႈလွင်ႈ လွင်ႈတိုၵ်းသူၼ်ၼ်ႂးၸ်ႂၽၢႆႇလင် လွင်ႈၵႃႈဢၼ်ႉ Astaire ဢမ်ႇလႆႈ ၸႅၵ်ႇမႃးၼႆယဝ်ႉ။
ထႅမ်ၼႃႈတႃႁၢင်းၽၢင်မၼ်းဝႆးလိုၼ်းလႄႈ' "
Irving Berlin သွၼ်ႇဝႃႈ Astaire ၽဵင်ႇပဵင်ႈၵၼ်တၢင်းၽူႈၶဵၼ်ႈၸိူင်းၵူၼ်းၸၢႆး ဢၼ်ပိၼ်ႇၵႂၢမ်းၽဵင်းၵႂၢမ်းမၼ်း—"ၶႅမ်ႉမိူၼ်ၼင်ႇ Jolson, Crosby ဢမ်ႇၼၼ် Sinatra၊ ၵူၺ်းဢမ်ႇၸ်ႂႈၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသဵင်မၼ်း၊ မၼ်းပဵၼ်ၵွပ်ႈလွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ၽဵင်းၵႂၢမ်းဢၼ်မီးၼ်ႂးၸ်ႂမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉ Astaire ၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈမၼ်းဝႆႉတီးၼ်ႂးꧤဵင်းၵႂၢမ်း ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း Cole Porter ၊ Lorenz Hart လႄႈ Eric Maschwitz ၶဝ်ၼၼ်ႉသေလႄႈ သိုပ်ႇတိုၵ်းသူၼ်းၸ်ႂ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼ်ႂးပီႊ 1952 ၼၼ်ႉ Astaire ဢၢတ်းသဵင်ၵႂၢမ်း The Astaire Stor ဢၼ်ပဵၼ် ၶႅပ်းၵႂၢမ်းတွၼ်ႈသီႇ ဢၼ်ပႃး ၽူႈတွႆႇတိုင်ႈႁႃႈၵေႃႉ ဢၼ် Oscar Peterson ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bogart တႄႇတၢင်ႈ လဵၼ်ႈၸိူင်း တီႈပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈ Broadwayသေ တႄႇတၢင်ႈၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်း Up the River (1930) တွၼ်ႈတႃႇ Fox သေ လဵၼ်ႈၸိူင်းၽူႈၸွႆႈထႅမ်တေႃႇထိုင်ႁူဝ်သိပ်းပီႊယဝ်ႉသေ မၢင်ႊပွၵ်ႈ လဵၼ်းတူဝ်ၸိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈႁႆႉပႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇသုၼ်ႇတူဝ် ၶွင် Bogart ဢၼ်ပဵၼ် Sam Spade(တီႈၼ်ႂးၸိူင်း The Maltese Falcon) လႄႈ Phillip Marlowe(တီႈၼ်ႂးၸိူင်း The Big Sleep မိူဝ်ႈပီႊ 1946) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးၼုင်ႈမႆ တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇ တီႈၼ်ႂး ၸိူင်း noir(ၸိူင်းလမ်) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၼ်း ဝႆးသေလွင်ႈထႆႇႁၢင်ႊ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ၸိူင်း The Big Sleep(ၸိူင်ႈဢၼ်ၶဝ်ပေႃႉႁူမ်ႈၵၼ်တွၼ်ႈသွင် မိူဝ်ႈ 1946) ၼၼ်ႉ မၼ်းတၢင်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေၽႄတၢင်းၵၼ်တၢင်းမေးမၼ်းထူၼ်ႈသၢမ်သေ လႄႈ ၵူပ်ႉၵူႊ ၵၼ်တၢင်း Bacall ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလဵၼ်ႈၶိုၼ်းတူဝ်ၸိူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇလႆႈမၵ်းမၢၼ်ႈ၊ ဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် ႁူဝ်သိုၵ်းလူင်ႁိူဝ်း naval-vessel မိူဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် တီႈၸ်ႂးၸိူင်း The Caine Mutiny (1954) ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈယ်ႂႇလႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး သေႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးသဵၼ်ႈမၢႆၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်ၶႅၼ်ႇသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈဢၼ်ပဵၼ် "Bogart" လုၵ်ႉတီႈၸိုဝ်ႈၼ်ႂးႁိူၼ်းၵူၼ်းၶိူဝ်း တၢတ်ႉ(ၶျ်) ဢၼ်ပဵၼ် "Bogaert"။
Maud ၽူဝၶဝ်ႈၵိူင်း ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉ Episcopal ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင်ပူႇမွၼ်ႇၶွင်ဢၢင်းၵိတ်းၶဝ်လႄႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈလၢၼ်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၵူၼ်းၵႂႃႇတၢင်း Mayflower ဢၼ်ပဵၼ် John Howland ၼၼ်ႉၽႄႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Clifford McCarty တႅမ်ႈဝႃႈ ႁွင်ႈထၢၼ်လွင်ႈလိုဝ်းလင်ၶွင် Warner Bros. လႆႈလႅၵ်ႈလႆႈမၼ်းပႅတ်ႈမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႊ 23 လိူၼ် January၊ ပီႊ 1900 "တွၼ်ႈတႃႇတေ ထိင်းသိမ်းလွင်ႈယုမ်ႇယၢမ် ဢၼ်ဝႃႈ ၽူႈၸၢႆးဢၼ်ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈဝၼ်း ၶရိတ်ႉသမတ်ႉ ၼၼ်ႉဢမ်ႇထုၵ်ႇလီပဵၼ် ၽူႈႁႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မၼ်းလႆႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉ"။
Lauren Bacal တႅမ်ႈဝႆႉတီႈပိုၼ်ႇၵႅပ်ႈၶွင်တူဝ်မၼ်းဝႃႈ ဝၼ်းၵိူတ်ႇၶွင် Bogart ၼႆႉႁဵတ်းမိူဝ်ဝၼ်း ၶရိတ်ႉသမတ်ႉ ၼၼ်ႉတႃႇသေႇသေ လၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းလၢတ်ႈလွင်ႈၶႆႈၶူဝ်လွင်ႈဢၼ်မၼ်းထုၵ်လႆႈယွၵ်ႇလဵၼ်ႈလူၺ်ႈၶွင်တွၼ်ႈ ၵူႊပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Maud ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈႁၢင်ႊလူၺ်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး ၽူႈဢၼ်လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၶွင်မၼ်းၼၢင်း တီႈ ဝဵင်း New York လႄႈ မိူင်းၾရႅၼ်ႉ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸွမ်းၵၼ်တၢင်း James Abbott McNeill Whistler ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းလႆႈငိုၼ်း $50,000 တေႃႇလႃႇ လိူဝ်လိူဝ် မိူဝ်ႈၽွင်းၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉမၼ်းၼၢင်းလီတီႈသုတ်း - ပဵၼ်ငိုၼ်းဢၼ်ၼမ်ႁႅင်းလီမိူဝ်ၽွင်းၼၼ်ႉတႄႉတႄႉ လႄႈ ၼမ်လီလိူဝ်သေၶွင်ၽူဝ်မၼ်းတႄႉတႄႉ မွၵ်ႈ $20,000 တေႃႇလႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးၼွင်ႉယိင်း သွင်ၵေႃႉ ဢၼ်ပဵၼ် Frances ("Pat") လႄႈ Catherine Elizabeth ("Kay") ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႁွမ်ၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၶွင်ၵူၼ်း ၼ်ႂးၼႃႈႁိူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈဢမူၺ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈၵူဝ်ၶဵမ်၊ လွင်ႈၸၼ်ၸ်ႂမဵတ်းပႃ၊ လွင်ႈ ၸၼ်ၸ်ႂ ၽႆးႁိူဝ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမွတ်ႇႁၢႆ လႄႈ လွင်ႈၸ်ႂၸပ်းၼိူဝ် ၼၢင်းယိင်း ဢၼ်မီးတၢင်းၶ်ႂပဵၼ်ႁႅင်း ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈပေႃႈမၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးလိုၼ်းမႃး Bogart ၶိုၼ်ႈႁူင်ႈႁဵၼ်း Phillips Academy ၊ႁူင်းႁဵၼ်းဢၼ်ၵိၼ်ယူႇၼ်ႂးဝၢင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈလၢတ်ႈၼႄဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်တၢင်း ၼ်ႂးၼႃႈႁိူၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပၼ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းတၢင်းၼမ်၊ လွင်ႈလူၺ်ဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈ မၼ်းထုၵ်ႇလိူပ်ႈဢွၵ်ႇႁူင်းႁဵၼ်း ၵွပ်ႈမၼ်းဢဝ် ၽူႈၵႂၢၼ်းႁူင်ႈႁဵၼ်း(ဢမ်ႇၼၼ်ၽူႈထိင်းသိမ်းဝၢင်းလိၼ်) ၼၼ်ႉတူၵ်းသ်ႂႇၼ်ႂး ၼွင်ပၢင်တၢႆး တီႈၼ်ႂးဝၢင်းႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၸေႇတၼႃႇတွၼ်ႈတႃႇ တီႈ Coast Guard Temporary Reserve မိူဝ်ႈပီႊ 1944သေ ပ်ႂႉယၢမ်းတီႈ ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ California တီႈၼိူဝ်ႈႁိူဝ်းၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Santana ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼိူင်ၸမ်ႉ ပိၵ်ႇသူပ်းမၼ်း ထုၵ်ႇၶွင်ဢၼ်ၽၢႆမၢတ်ႇၺႃး မိူဝ်ႈၽွင်းႁိူဝ်းမၼ်း(the SS Leviathan) လႆႈထုၵ်ႇဢဝ်မၢၵ်ႇယိုဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်ႈ လႅၵ်ႈလူတ်ႉၾႆးတီႈဝဵင်း Boston ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈဢၼ်ထုၵ်ႇသ်ႂႇထၢင်ႇမိုဝ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ယွၼ်းလႅၼ်းယႃႈလႅၼ်းၼိူင်ႈတီႈ Bogart ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ၼၼ်ႉ မေႃယူလႆႈယူတ်းယႃပၼ် Bogart သေ မီးမႃးႁွႆးၸဵပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေႁဵတ်းႁ်ႂးမၼ်တိူဝ်းလီမႃး မၼ်းသမ်းႁႁဵတ်းႁ်ႂးမၼ်းပဵၼ်ႁႆၢႉၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်မၼ်းလႄႈ ၵႃႈၶၼ်တူဝ်မၼ်း လႆႈပူၵ်းတၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးယၢၼ်ၵၼ်တၢင်းၸ်ႂးႁေႃႁိူၼ်းမၼ်းလႄႈမိူဝ်ၽွင်း မၼ်းမီးၼ်ႂးတပ်ႉၼမ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းတႄႇတၢင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bogart မႄးတႄႇလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၸမ်ၸ်ႂဢၼ်တၢင်း Bill Brady Jr.(ၽူႈဢၼ်ပေႃႈမၼ်းပဵၼ် ၽူႈမီးလွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်တၢင်း ႁူင်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူင်း)ၼၼ်ႉသေ လႆႈၵၢၼ်ၼ်ႂးလုမ်းတီႈ World Films company၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၶွမ်ႇၽၼီႇဢၼ်မ်ႂႇၶွင် William A. Brady ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလဵၼ်ႈဢွၵ်ႇၸၢတ်ႈၸိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶွင်ဝႆးသေ သွင်သၢမ်လိူၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၶႃႈၸ်ႂႉ တီႈၼ်ႂးၸိူင်းၸၢတ်ႈ Drifting(မီးတၢင်းၵူဝ်ႁႄၸ်ႂသၢၼ်ႇသေ လၢတ်ႈဢွၵ်ႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼ်ႂးၸိူင်ႈၼၼ်ႉထႅဝ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ) ၶွင် Alice မိူဝ်ႈပီႊ 1921 ၼၼ်ႉသေ လႆႈႁၼ်မၼ်းပေႃႇမႃးတီႈၼ်ႂၸိူင်းၸၢတ်ႈဝႆးလင်ၼၼ်ႉတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်ၼ်ႂးလၢၼ်ႉလဝ်ႈ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်ႈႁ်ႂႈ ပိၵ်ႇသူပ်းၶွင် Bogart လႆႈမီးလွင်ႈလူႉလႅဝ်ပဵၼ်ၽေးတႄႉ၊ ဢၼ်ၶဝ်ၶဝ်ႈလုင်းၵၼ် လူၺ်ႈလွင်ႈ Louise Brooks ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bogart ဢမ်ႇလႆႈၸ်ႂလွင်ႈဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်ငၢၼ်းပွတ်းတွၼ်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ဢၼ်မိူၼ်ၼၢင်းယိင်း ဢၼ်ႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ တူဝ်ၸိူင်း "White Pants Willie" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Menken လၢတ်ႈဝႆႉတီႈၽိုၼ်လိၵ်ႈဢၼ်တေပႅတ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉဝႃႈ Bogart ဝႆႇၵႃႈၶၼ်ၼိူဝ်ၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉမၼ်းလိူဝ်သေ လွင်ႈၵူပ်ႉၵူႊသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈၸ်ႂ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းပႄႉၵိၼ် ၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈႁူပ်းၺႃး Spencer Tracy၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၸၢတ်ႈ Broadway ဢၼ် Bogart လႆႈၸ်ႂလႄႈ ထၢင်ႇယ်ႂႇ ၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉၸမ်ၸ်ႂလႄႈ ၵေႃႉႁူမ်ႈၵိၼ်လဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Tracy လႆႈႁပ်ႉ လွင်ႈပိုၼ်ၽဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵႃႉၶၢႆတၢင်းၼမ် ၵူၺ်းၵႃႈ Bogart လႆႈဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ႁၢင်ႊပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၶွင်ၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ သီႇပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈပူၼ်ႉမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်သွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉႁၢင်ႈႁႅၼ်းတႃႇတေ ပေႃႉၸိူင်း The Desperate Hours ႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ။
Bogart ၵႂုႇၵႂႃႇမႃးမႃးၼ်ႂးၵႄႈ Hollywood လႄႈ ၶဵင်ႇသုင်တီႈ New York တႄႇမိူဝ်ႈပီႊ 1931 တေႃႇထိုင် 1935 သေ လႆႈႁမ်းၵၢၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းပေႃးႁိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ Leslie Howard ပဵၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယ်ႂႇသေတႃႉ ၽူႈထတ်းသၢင် The New York Times ဢၼ်ပဵၼ် Brooks Atkinson လၢတ်ႈဝႃႈ ၸိူင်းၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ "ၶႅမ်ႉလီတႄႉတႄႉ … ပဵၼ်ၸိူင်းၸၢတ်ႈဝၼ်ႈမိူင်းၽၢႆႇတူၵ်းတႄႉတႄႉ … Humphrey Bogart ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်လီတီႈသုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵၼ်ႈၸိူင်းလဵင်ႉတွင်ႉၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ႁူင်းၵၢၼ် Warner Bros. လွင်ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၸိူင်း The Petrified Forest မိူဝ်ႈပီႊ 1935 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Howard ၽူႈဢၼ်ယိပ်းၵမ်ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈသိုဝ်ႈသိုဝ်ဝႃႈ မၼ်းၶ်ႂႁ်ႂႈ Bogart မႃးလဵၼ်ႈၸိူင်းၸွမ်းမၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်ႈ Warner Bros. လႆႈႁၼ်ဝႃႈ Howard တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလႆႈၸ်ႂၼၼ်ႉ ၶဝ်ယွမ်းပၼ်သေ လိူၵ်ႈဢဝ် Bogart ႁ်ႂႈပဵၼ်ၸၢႆးၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် Variety သေ "လွင်ႈထုၵ်ႇယႃႉၵဝ်းၶွင် Bogart ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ ဢမ်ႇၶ်ႂႈလႆႈသင်သေ ဢွၵ်ႇၵႂႃႇပႅတ်ႈ"ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းတိုၼ်းတေမီးသေဢၼ်ဢၼ်တီႈၼ်ႂး သဵင်ၶွင်ၶႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၼႃႈတႃႁဵၼ်သုင်—သေဢၼ်ဢၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ၶဵၼ်ၵၼ်တၢင်းၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇယူႇသေတႃႉ Warner Bros. ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸ်ႂ တႃႇတေ ပူၵ်းပွင် ၼႃႈတႃ Bogart ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bogart ၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်းၼ်ႂးပီႊၸိူဝ်းၼႆႉတွၼ်ႈတႃႇတေ တႄႇပူၵ်းတၢင်ႈ ႁၢင်ႊၽၢင်ႈၸိူင်းၶွင်မၼ်း ဢၼ်မီး ႁွႆးၸဵပ်း၊ ၸ်ႂၵႅၼ်ႇၶႅင်၊ ဢၼ်မေႃႁၼ်တၢင်ႈၽိတ်းပိူၼ်ႈ၊ ဢၼ်ထုၵ်ႇၸ်ႂပိူၼ်ႈ၊ ဢၼ်တိူဝ်ႉၸ်ႂငၢႆႈ၊ ၽူႈဢၼ်ၸၼ်ၸ်ႂယူႇၵေႃႉလဵဝ် ဢၼ်သႄႉၼႄးတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸိူဝ်းဢၼ်မီး ၵုင်ႇမုၼ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽိတ်းထဵင်ၵၼ်တၢင်းမၼ်းလႄႈ Warner Bros. လူၺ်ႈလွင်ႈ တူဝ်ၸိူင်ႈလႄႈ ငိုၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း လွင်ႈဢၼ်ႁူင်းၵၢၼ် ပၼ်ငိုၼ်းလိူၼ် ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၸိူဝ်းဢၼ် မီးလွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်း လႄႈ ဢၼ်ႁူမ်ႉငမ်းလႆႈၵေႇ မိူၼ်ၼင်ႇ Bette Davis လႄႈ James Cagney ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၸိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၶွင်မၼ်း ၼ်ႂႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉပဵၼ် တီႈၼ်ႂးၸိူင်း Dead End(ပီႊ01937 ၊ ဢၼ်ပဵၼ် Samuel Goldwyn)၊ ဢၼ်ၼႄႁၢင်ႊပဵၼ် ၽူႈႁႆႉ ဝႆးသေ Baby Face Nelson ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂးၸိူင်း In Black Legion (1937)၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်ႈဢၼ် Graham Greene မွၵ်ႇၼႄမိူၼ်ၼင်ႇဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်းဢၼ်မီး "ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈလွင်ႈၸ်ႂတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈသေ လွင်ႈပႃးၸ်ႂပႃးၶေႃး"၊ မၼ်းလဵၼ်ႈပဵၼ်တူဝ်ၸိူင်းၵူၼ်းလီ ဢၼ်ထုၵ်ၺႃး ၸုမ်းဢၼ်ၸႅၵ်ႇၵူၼ်းၶိူဝ်းၶဝ် တီႉၺႃးသေ (လႆႈထုၵ်ႇ ႁႅမ်ပႅတ်ႈ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၼ်ႁႃမၼ်းၸမ်ႉပဵၼ်ဢၼ် ၶဝ်ၵိၼ်ၶွင်ၶႃႈသေ ၶႃႈသမ်ႉ လဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်မဵၼ်တူႇမဵၼ်ၼဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။"
မိူဝ်ႈဝၼ်ႈထီႊ 21၊လိူၼ် August ၊ ပီႊ 1938 ၼၼ်ႉ၊ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵူပ်ႉၵူႊၵၼ်တၢင်းၼၢ်ငးၸိူင်း Mayo Methot ဢၼ်လႅတ်းသႅဝ်းလႄႈ မေႃမိုတ်ႈမေႃၸႃ ၼိူဝ်ႈၽွင်း ထိင်းတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇယုမ်ႇပိူၼ်ႈလႆႈ လႄႈ တေႃးသယ်ႂႇမိူဝ်ႈၽွင်းမဝ်းလဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်း ဢဝ်ၾႆးမႆႈႁိူၼ်း၊ ဢဝ်မိတ်ႈငႃမၼ်းသေ ဢဝ်မိတ်ႈထိူဝ်ၶွပ်ႈမိုဝ်းမၼ်း ပွၵ်ႈမၼ်းတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ်ဢူၺ်းၵေႃႉၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ် Julius Epsteinၼၼ်ႉသေ "လွင်ႈၵူပ်ႉၵူႊ Bogart-Methot ၼႆႉ ဝႆးလိုၼ်းမႃးႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ် ပၢင်သိုၵ်းၼ်ႂးမိူင်း(ပဵၼ်လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်) ၼႆႉယဝ်ႉ"။
လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၶွင် Methot ၼႆႉလူႉလႅဝ်တိူဝ်းလိူဝ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ Bogart သိုပ်ႇၵိၼ်လဝ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈမၼ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်း၊ ၽူႈၼမ်းၸိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁူင်းၵၢၼ်ၶဝ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸ်ႂၶဝ်ႈၶေႃးၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉတေႃႇၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
Paul Muni ၊ George Raft ၊ Cagney လႄႈ Robinson ထဵင်ၶိုၼ်း လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈတူဝ်ၸိူင်းသေ ပၼ်သုၼ်ႇႁ်ႂႈ Bogart လဵၼ်ႈပဵၼ်တူဝ်ၸိူင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈလိုၵ်ႉလမ်ႇဢိတ်းဢွတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၵၼ်တၢင်း Ida Lupino လီသေ Mayo Methot ပေႃးသီႈၵေႉႁေႈတႃႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလၢတ်ႈလႆႈ ၵႂၢမ်းၸိူင်းၸၢတ်ႈၶွင် Plato ၊ Pope ၊ Ralph Waldo Emerson လႄႈ ၵႂၢမ်းၸိူင်းၸၢတ်ႈၶွင် Shakespeare ႁူဝ်ႁဵင်မၼ်းၼၼ်ႉသေ လႄႈ သိုဝ်ႉလူၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ Harvard Law Review ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် ပပ်ႉၸိူင်းၶွင် Dashiell Hammett၊ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ၸိူင်း Black Mask ဢၼ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇပဵၼ်တွၼ်ႈတီႈၼ်ႂး မႅၵ်ႉၵၸိၼ်း pulp magazine မိူဝ်ႈပီႊ 1929 ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ်ၶွင်လွင်ႈလႆႈပိၼ်ႇပဵၼ်ၸိူင်းသွင်ဢၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် Satan Met a Lady (1936)၊ ဢၼ် Bette Davis ၼႄႁၢင်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ Huston ႁူမ်ၸူမ်းႁပ်ႉဢဝ် Bogart ႁ်ႂႈပဵၼ် တူဝ်ၸိူင်း Sam Spade ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းၼၼ်ႉ Michael Curtiz ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းလႄႈ Hal Wallis ပဵၼ်ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း၊ Ingrid Bergman ၊ Claude Rains ၊ Sydney Greenstreet ၊ Paul Henreid ၊ Conrad Veidt ၊ Peter Lorre လႄႈ Dooley Wilson ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bogart လႆႈထုၵ်ႇတၢင်ႈလၢတ်ႈ ႁ်ႂႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ဝႃႈ Rick Blaine ထုၵ်ႇလီႈၼႄႁၢင်ႊၽူႈလဵၼ်ႈ ၶျဵၵ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း လွင်ႈၸမ်ၸ်ႂဢၼ်မၼ်ထိင်းသိမ်းဝႆႉၼိူဝ်ဢူၺ်းၵေႃႉ၊ ၽူႈၶဵၼ်လႄႈ ၽူႈၸွႆႈထႅမ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bogart လႆႈထုၵ်ႇသ်ႂႇၸိုဝ်ႈၼ်ႂးသဵၼ်ႈမၢႆတွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်ၶႅၼ်ႇသုတ်း တီးၼ်ႂးတွၼ်ႈႁူဝ်ႈၼႃႈၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈတူၵ်းသုမ်း Paul Lukas လူၺ်ႈလွင်ႈၼႄႁၢင်ႊၸိူင်ႈမၼ်း ၼ်ႂးၸိူင်း Watch on the Rhine ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bogart သိပ်ႇယူႇတီႈ United Service Organizationsသေ လႄႈ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း War Bond(လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇဢၼ်ၽွင်ႈငမ်းၶဝ်ၶၢႆမိူဝ်ႈၽွင်းပၢင်းတိုၵ်း) လူၺ်ႈ Methot မိူဝ်းပီႊ 1943 လႄႈ 1944သေ ဢွၵ်ႇလႄႇလၢဝ်းဢၼ်ၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင် တီႈဢီႇတႃႇလီႇ လႄႈ ဢႃးၽရိၵပွတ်းႁုင်ႇ(ဢိၵ်ႇပႃး ၸိူင်းၵသ်ႉသပႃႊလၢၼ်ႇၵႃႇ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၶဝ်ထူပ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ Bacall မီး 19ၶူပ်ႇ လႄႈ Bogart မီး 44 ၶူပ်ႇသေ ၸိုဝ်ႈလဵၼ်ႈၶွင်မၼ်းႁွင်ႉဝႃ "Baby"ၼႆယဝ်ႉ။
ႁဝ်းတေမီးတၢင်းသိူဝ်းၸ်ႂလူၺ်ႈၵၼ်တၢင်ႈၼမ်းတႄႉတႄႉယဝ်ႉ"။
By Myself and Then Some ၊ HarperCollins ၊ ဝဵင်း New York ၊ ပီႊ 2005။
မၼ်းဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတူဝ်မၼ်းပဵၼ် ၽူႈႁႄႉၵင်ႈ လႄႈ ၶူးသွၼ်ၶွင် Bacallသေ လႄႈ Bogart ႁိမ်ဢဝ် တွၼ်ႈဢၼ်လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။
ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း မၼ်းမီးပႃႈလွင်ႈမေႃလၢတ်ႈပျၢၵ်ႈ ဢၼ်ပႃး လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၶမ်ႇႁူ လွင်ႈသွပ်ႉသႅပ်ႉ လွင်ႈထၢင်ႇလဵၵ်ႉပိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
တီႈၼ်ႂးလွင်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၼ်ႂးၸိူင်း၊ ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ် Hawks ဢဝ်ပႃႈသ်ႂႊထႅင်ႈၼၼ်ႉ မီးၵႂၢမ်းၶိတ်ႈၵႂၢမ်းပၢႆႇ တ်ႂႈသိၼ်ႈတ်ႂႈသိူဝ်ႈ တၢင်းၼမ်သေလႄႈ Bogart လႆႈထုၵ်ႇႁပ်ႉၶမ်ႇပဵၼ် ၽူႈၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇသုၼ်ႇတူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် Philip Marlowe ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈၵူပ်ႉၵူႊၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီမူၼ်ႈသိူဝ်းယူႇ ၵူၺ်းမီးလွင်ႈၶေႉၶဵင်ႇၵွပ်ႈလွင်ႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ႈၼိူဝ်ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵႅပ်ႈၶွင် Bogart ၊ ဢၼ်ပဵၼ် Stefan Kanfer ၼၼ်ႉသေ မၼ်းပဵၼ် "လွင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းလမ်(noir film) ဢၼ်ဢမ်ႇမီး လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး"ၼႆယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈမၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸၼ်ၸ်ႂၼိူဝ်တၢင်းႁၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸ်ႂတီႈသုတ်းဢၼ်လီမူၼ်ႈလႄႈ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇၸုၼ်ႇ တေႉတေႉယဝ်ႉ။
James Agee တႅမ်ႈဝႃႈ "Bogart ႁဵတ်းၵၢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီလူၺ်ႈတူဝ်ၸိူင်းဢၼ်ၼႆႉတႄႉတႄႉ … လီလိူဝ်သေ ႁွႆးမိုဝ်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉဢၼ်မၼ်းယၢမ်ႈႁဵတ်းဝႆႉ မိူဝ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
Bogart လဵၼ်ႈၸိူင်းၸိူဝ်းၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၶွင်မၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ Warners ဢၼ်ပဵၼ် Chain Lightning (1950) လႄႈ The Enforcer (1951) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Santana ၵေႃႈယင်းလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇပႃးမၼ်းၼၼ်ႉယူႇသွင်ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် And Baby Makes Three (1949) လႄႈ The Family Secret (1951) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ Bogart တၢင်းၼမ်လႄႈ Louise Brooks ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်ႈၸိူင်းလႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ဝူၼ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၸိူင်းဢၼ်ၼႆႉ ငၢႆးမိူၼ်လီၵၼ်တၢင်း Bogart တူဝ်တႄႉမၼ်းတႄႉၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူင်းဢၼ်ႁဵတ်းဢၼ်ႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇၸိူင်း The Maltese Falcon ၊ Beat the Devil ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိူင်းၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းတွၼ်ႈတႃႇ Bogart လႄႈ John Huston ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁဵတ်းၸ်ႂတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းႁၵ်ႉၶွင် Huston ၊ လွင်ႈပဵၼ်ဢူၺ်ႈၵေႃႉႉၸမ်ၸ်ႂ ဢၼ်လိုၵ်ႉလၢမ်ႇ၊ ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းဝႆႉၶဝ်းႁိူင်(ဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ) ၼ်ႂးၵႄႈမၼ်းလႄႈ Bogart လႄႈ သုၼ်ႇဢၼ်တေလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း Hepburn ၼၼ်ႉႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်း ယုမ်ႇယၢမ်တႃႇတေ ၽၢတ်ႇ Hollywood တွၼ်ႈတႃႇတေ ပေႃႉၸိူင်းဢၼ်ယၢပ်ႇ တီႈၼႃႈတီႈ Belgian Congo ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bacall မႃးယူႇတၢင်းႁိုင်မွၵ်ႈ သီႇလိူၼ်လိူဝ်လိူဝ်သေ ပႅတ်ႈဝႆႉ လုၵ်ဢၼ်တိုၵ်ႉလဵၵ်ႉလဝ် တီႈဝဵင်း Los Angeles ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်း လွႆးပၼ် ၵူၼ်တၢင်းၼ်ႂးမၼ်း တီႈ Africa ဢၼ်ၶဝ်ဢမ်ႇႁူႉၸၵ်းလီ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
Hepburn(ၽူႈဢၼ်ဢမ်ႇၵိၼ်လဝ်ႈ) လႆႈႁူပ်ႉထူပ်း လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ယၢပ်ႇယၢၵ်ႈ လိူဝ်ထႅင်လူးၵွၼ်ႇသေ ဢဝ်ၼမ်ႉၼၢၵ်းမၼ်းယွမ်းလူင်း မိူဝ်ႈပွၵ်ႈဢၼ်မၼ်းၼၢင်းၸပ်းၼဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်သႃႇၸ်ႂ လွင်ႈလႆႈယူႇၼိူဝ်ႁိူဝ်းသေ ဝႅၼ်တူၵ်းသ်ႂႇၼ်ႂးၵူမ်ႇ၊ ၼ်ႂးမႄႈၼမ်ႉ လႄႈ တိုၵ်းၼမ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေတႃႉ ၸိူင်း The African Queen ၼႆႉ လႅပ်ႈတေသေႃႇသူၼ်းၸ်ႂ ဢၼ်ၸၼ်ၸ်ႂ ႁိူဝ်းၶွင် Bogart မိူဝ်ပၢၼ်ၸဝ်ႉမၼ်းၼၼ်သေ မိူဝ်ႈမၼ်းၶိုၼၼ်းပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းတီႈ California ၼၼ်ႉ မၼ်းသိုဝ်ႉမႃး ႁိူဝ်းၶွင် Hacker-Craft ဢၼ်ဢဝ်မႆႉ မႁေႃႇၵၼီႇ ဢၼ်ၶႅမ်ႉသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ႁိူဝ်းဢၼ်မၼ်းထိင်းသိမ်းဝႆႇ တေႃႇပေႃးမၼ်းလႆႈသဵင်ၵမ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈ Bogart လႆႈဢွင်ႇပႄႉၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ "တႄႇတီႈ Belgian Congo တေႃႇပေႃးထိုင် ၼိူဝ်ၶဵင်ႇသုင် တီႈႁူင်းၸၢတ်းၼႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းဢၼ်ယၢဝ်းၵၢႆတႄႉယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းလဵၼ်ႈ တႅၼ်းၼိတ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း သူတေႇလူဝ်ႇ ၽူႈၶေႉၶဵင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈႁူမ်ႈႁွမ်းဢၼ်ၶႅမ်ႉလီ တွၼ်ႈတႃႇလႆႈမႃးလွင်ႈဢၼ်လီသုတ်းဢၼ်မီးတီႈသူၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းထိင်းသိမ်းဝႆႉ လွင်ႈမိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈဢၼ်ဝၼ်းလင်မၢင်ႊၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ဝႆးမိူဝ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉသေတႃႉ မၼ်းႁဵတ်းၼႄလွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈဢၼ်ၶႅင်လႅင်း တီႈၼ်ႂးတွၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၼၼ်ႉသေ၊ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇပၢၼ်သဵၼ်ႈမၢႆတွၼ်ႈတႃႇ သူး Oscar ၶွင်မၼ်းလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼ်ႂးၼႃႈလိၵ်ႈ Time magazine မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႊ 7 ၊ လိူၼ် June ၊ ပီႊ 1954 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ် ၽူႈၼမ်းၸိူင်း ဢၼ်ၶႃူႁဝ်ႈဢမ်ႇလႆႈၸ်ႂ … ၸိူင်းၶွင်မၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇသင်သေဢိတ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈၸ်ႂလမ်ၽိတ်းမေႃးၵၼ်ယူႇသေတႃႉ ၸိူင်းၼၼ်ႉမီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈယူႇ ၊ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ တီႈၼ်ႂးၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ The New York Times သေ Bogart ၼႆႉပဵၼ် "ၽူႈဢၼ်လႅတ်းသႅဝ်းလီတႄႉ … လွင်ႈတၢင်းမေႃဢၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်း ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင် ဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈပျၢၵ်ႈမႃးလေႃးၵၼ်လႄႈ လွင်ႈၵဝ်းလဵၼ်ႈ လူၺ်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈသူၼ်းၸ်ႂပိူၼ်ႈ ဢၼ်မိူၼ်ၵေႃႉၸၢႆးၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၼပ်ႉလႆႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၶွင်လွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ"။
မၼ်းမီးတၢင်းယၢပ်ႇလူၺ်ႈ Ava Gardner တီႈဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၸိူင်း ၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉ၊ မၼ်းၼၢင်းတိုၵ်ႉၽႄတၢင်းၵၼ်တၢင်းဢူၺ်းၵေႃႉမၼ်း Frank Sinatra ဢၼ်မီးၼ်ႂးၸုမ်း Rat Pack လႄႈ Bogart လႆႈမီးလွင်ႈၸ်ႂသုၵ်ႉသၵ်ႉလူၺ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ၼႄႈႁၢင်ႊဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းယၢမ်ႈၶွင်ႈမၼ်းၼၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်း Bacall လႆႈႁၼ်ၶဝ်မီးၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း ႁွင်ႉဢဝ်ၽူဝ်မၼ်း ဢွၵ်ႇၵႂႃႉသိုဝ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵႃႈၶၼ်ယ်ႂႇသေသဵင်ႈငိုၼ်းၼမ် ၼ်ႂးၶၢဝ်းတၢင်ႈၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼၼ်သေ ၶဝ်သၢမ်ၵေႃႉ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၸွမ်းၵၼ် ဝႆးသေ ပေႃႉၸိူင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼႄႈႁၢင်ႊတီႈပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈ The Jack Benny Show ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်ပွႆႇသဵင်ဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈၵၼ် ဢၼ်ဢဝ် ၸၢၵ်ႈတီႉႁၢင်ႊတူဝ် kinescope ဢၼ်မီးမိူဝ်ႈဝၼ်းၼၼ်ႉသေ ပေႃႉပၼ်မၼ်း တီႈၼ်ႂး ငဝ်းတူင်ႉ တွၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်ပျၢၵ်ႈ ဢၼ်မၼ်းၼႄႁၢင်ႊ ဢၼ်လဵဝ်ၶွင်မၼ်း(မိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႊ 25 ၊ လိူၼ် October ၊ ပီႊ 1953 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Stephen ပဵၼ်မႃး ၽူႈတႅမ်ႈၸိူင်ႈလႄႈ ၽူႈတႅၼ်ႈပိုၼ်းၵႅပ်ႈ သေလႄႈ ႁဵတ်းၽူႈၼမ်းပၢင် တီႈၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်ပွႆႇၼႄလွင်ႈပေႃႈမၼ်း တီႈၼ်ႂး Turner Classic Movies ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝူၼ်ႉလႆႈၶိုၼ်းမိူဝ်မၼ်းမီးတီႈ Santana ၼၼ်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ၊ မၼ်းပွင်သၢင်ႈၶွမ်ႇၽၼီႇဢၼ်မ်ႂႇသေ ဝၢင်ႈၽႅၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၸိူင်း (ဢၼ်တေဢိင်ၼိူဝ်ပပ်ႉၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ Melville Goodwin, U.S.A.) တီႈဢၼ်မၼ်းတေလဵၼ်ႈပဵၼ် ႁူဝ်သိုၵ်းလူင် လႄႈ Bacall ပဵၼ်ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လွင်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းဢမ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈပၢႆးယူႇလီမၼ်းသေ ၵႂႃႇၸူးတီႈမေႃယႃ မိူဝ်ႈလိူၼ် January ပီႊ 1956 ဝႆးသေ Bacall လႆႈႁွင်ႉႁူၺ်း မၼ်းႁိူင်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇၽႃႇတတ်းထႅင်ႈမိူဝ်ႈ လိူၼ် November ပီႊ 1956 ၊ မိူဝ်ႈတၢင်ႈပဵၼ်ၸဵပ်းယ်ႂႁၢၵ်ႈလႆႈၽႄႈၵႂႃႇထႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼိူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းတႅမ်ဝႆႉဝႃႈ "သင်သူလူဝ်ႇဢီႈသင်သေဢမ်ႇဝႃႈ၊ ပဝ်ႇပီႇၼႆႉတႃႉ"ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလႆႈသွၼ်ႁဵၼ်းလူၺ်ႈ Stella Adler မိူဝ်ႈပီႊ 1940 လိူဝလိူဝ်ၼၼ်ႉ၊ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈ လွင်ႈလူၺ်ႈၽူႈဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ် ဢၼ်ဢဝ်မႃးလွင်ႈပွင်သၢင်ႈလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်း Stanislavskiလႄႈ လၢႆးလဵၼ်ႈၸိူင်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈပွင်သၢင်ႈလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်း Stanislavski သေ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼမ်းၸိူင်း လႄႈ လဵၼ်ႈၸိူင်းၼ်ႂးၸိူင်း လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ်ၵူၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ၊ One-Eyed Jacks ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူင်းဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇသႄႇၼႄးလႄႈ မီးလွင်ႈလူႉသုမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး ဝႆးသေ ၸိူင်းဢၼ်မၼ်းလႆႈသူင်ႇၵႂုႇတီႈ box-office ၼၼ်ႉမီးလွင်ႈတူၵ်းသုမ်းထၢင်ႇၸႅင်ႈလီ တႄႇၸဵမ် Mutiny on the Bounty (1962) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းထဵင်ၶိုၼ်း သူး ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ Hollywood မၢပ်ႇတၢင်းၽိတ်း လွင်ႈပေႉၵိၼ် လႄႈ လွင်ႈၼႄႈႁၢင်းၸိူင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈၸ်ႂႈ ၶွင် ၸိူဝ်းၵူၼ်းၶိူဝ်ငဝ်ႈ ဢမႄႇရိၵၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် ပပ်ႉမၢႆတွင်း ၵိၼ်းၼိတ်ႉ ၶွင်လုမ်ႈၾႃႉ (Guinness Book of World Records)ၼၼ်ႉသေ Brando လႆႈထုၵ်ႇပၼ်ၵႃႈၸၢင်ႈ တေႃႇလႃႇ $3.7 လၢၼ်ႉ ( ငိုၼ်း $ ဢၼ်လႆႈၵ်ႂႈပွင်း-ငိုၼ်းတေႃႇလႃႇဢၼ်မႄးၶပ်ႉဝႆႉ)ဢၼ်လႆမၢႆတွင်းဝႆႉၼၼ်ႉလႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းႁူမ်ႈၵၼ် 11.75% တွၼ်ႈတႃႇၼ်ႂးၼႃႈၵၢၼ်ၸိူင်း Superman ၼ်ႂးၶၢဝ်းတၢင်း13 ဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းမၼ်းတႄႉၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ် ၵျုႇမၢၼ်ႇ၊ တၢတ်ႉ၊ ဢၢင်းၵိတ်း လႄႈ ဢႆးရိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando လႃႈထုၵ်ႇၽူႈၵိူဝ်းယၢမ် Christian Science လဵင်ႉလူမႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၼၢင်းပဵၼ်ၶီႈလဝ်ႈ လႄႈ ၽူဝ်မၼ်းၵႆႉၵႆႉလႆႈ ဢဝ်မၼ်းမႃးႁိူၼ်း တႄႇတီႈလၢၼ်ႉလဝ်ႈတီႈဝဵင်း Chicago ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando သိူင်ႇသိမ်းဝႆႉ လွင်ႈၸၼ်ၸၢင်း ၼိူဝ်ပေႃႈမၼ်းတၢင်းၼမ်၊ လၢတ်ႈဝႃႈ "ၶႃႈႁဝ်းၼႆႉပဵၼ် ၽူႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈမိူၼ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈသင်လွင်ႈၶႃႈႁဵတ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈပဵင်းၸ်ႂမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁ်ႂႈမၼ်းၶဝ်ၸ်ႂၼိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝူင်ႈဝၢင်ႈ ပီႊ 1930 ၼၼ်ႉ ပေႃႈမႄႈၶွင် Brando ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ ဝဵင်း Evanston၊ ၸိုင်ႈ Illinois မိူဝ်ၽွင်း ၵၢၼ်ပေႃႈမၼ်းၸၢႆး ဢဝ်မၼ်းၵႂႃႇတီႈဝဵင်း Chicago ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈၽၢတ်ႇၵၼ်မိူဝ်ႈ Brando လႆႈဢသၢၵ်ႈ 11 ၶူပ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando၊ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလဵၼ်ႈမိူဝ်လဵၵ်ႉမၼ်းပဵၼ် "Bud"ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈႁဵတ်းယိူင်ႈပိူၼ်ႈ မိူဝ်ႈမၼ်းလဵၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီးၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉ TCM မိူဝ်ႈ 2007 ဢၼ်ၼႄလွင်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ် Brando ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်းတူင်ႉမၢႆတွင်း ၼၼ်ႉ ဢူၺ်းၵေႃႉမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် George Englund လၢတ်ႈၶိုၼ်းဝႃႈ Brando ၼႄႁၢင်ႊဢွၼ်တၢင်ႈသုတ်း ဢၼ်ယိူင်ႈၸွမ်း ဝူဝ်းလႄႈ မႃႉ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈၼ်ႂးသူၼ်ၶွင်ႁိူၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉသေ ႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ယႃႇႁ်ႂႈမႄႈမၼ်းၸ်ႂၸပ်းၼိူဝ်လွင်ႈၵိၼ်လဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႈၼၢင်း Brando ဢၼ်ပဵၼ် Frances ဢွၵ်ႇၸၼ်ႉၸွမ်တီႈ California တွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးမွၼ်းတီႈ ဝဵင်း New York ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando ႁဵတ်းႁ်ႂႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီတီႈႁူင်းၸၢတ်းသေလႄႈ တီႈႁူင်ႈႁဵၼ်းၵေႃႈႁဵတ်းလႆႈလီတႄႉယဝ်ႉ။
ၶူးသွၼ်ၼ်ႂးႁွင်ႈၵၢၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ် ပၼ်ၵၢင်ၸ်ႂတႃႇတေ လိုပ်ႈမၼ်းဢွၵ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းယဝ်ႉ ၵူၺ်ႈၵႃႈ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇလုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် ပၼ်ႁႅင်းမၼ်း၊ ၸိူဝ်းယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈ လွင်ႈလိုပ်ႈဢွၵ်ႇၼႆႉ မၼ်းႁဝ်ႈႁႅင်ႈ။
ၼ်ႂးငဝ်းတူင်း လွင်ႈမၢႆတွင်းမိူဝ်ႈပီႊ 1988 ၊ ဢၼ်ပဵၼ် Marlon Brando: The Wild One ၼၼ်ႉ ပီႈၼၢင်း Brando ဢၼ်ပဵၼ် Jocelyn ဝူၼ်ႉၶႆႈဝႃႈ "မၼ်းလႆႈၶဝ်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၸၢတ်ႈၼ်ႂးႁူင်းႁဵၼ်းသေလႄႈ မၼ်းမီႈတၢင်းႁၼ်ႉၸ်ႂလီတႄႉ … ၵွပ်ႈၼၼ် မၼ်း တတ်းၸ်ႂဝႃႈ မၼးတေၵႂႃႇတီႈ New York သေလႄႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်း ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ၼၼ်ႉမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်မၼ်း ထုၵ်ႇၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းယူႇၸွမ်း Roy Somlyo ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ၊ ဝႆးလိုၼ်းမႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းၸၢတ်ႈ Broadway ဢၼ်လႆႈသူး Emmy သီႇပွၵ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ႁူႉႁၼ်လႆႈ လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၸ်ႂႁူႉႁၼ် လွင်ႈပဵၼ်တႄႉ ဢၼ်လီၾၢင်မႅၼ်ႈၶွင် Brando ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႅင်ႈလႅင်းလီ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် Dustin Hoffman တီႈၼ်ႂးၸၼ်ႉမႁႃႇ ဢွၼ်းလႆး(ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၸ်ႂႉ ဢိၼ်ႇထိူဝ်ႊၼႅတ်ႉသေ သွၼ်ႁဵၼ်းၼ်ႂးၶွမ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၾူၼ်း) ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉသေ၊ Brando ၵႆႉၵႆႉဢူပ်ႇၵၼ်တၢင်းၽူႈယိပ်းၵွင်ႈထႆႇ လႄႈ ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၸွမ်းမၼ်း လူၺ်ႈလွင်ႈ ဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်ၶွင်ၶဝ် ဢိၵ်ႇပႃး ဝႆးၽူႈၼမ်းၸိူင်း ၵိုတ်းလိုဝ်ႈလွင်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈမၼ်း ႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းလႆႈ ထုၵ်ႇလိုပ်ႈဢွၵ်ႇ လွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၶွင် ႁူင်းၵၢၼ် New School တီႈ Sayville ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၼ်း မၼ်းထူပ်းႁၼ် ၸိူင်းၸၢတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼ်ႂးဢိူင်ႇတီႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
Cornell ၵေႃႈလိူၵ်ႈႁ်ႂႈမၼ်းလဵၼ်ႈၸိူင်း ႁ်ႂႈပဵၼ် ၽူႈသူင်ႇၶၢဝ်ႇ တီႈဢၼ်ဢမၼ်းၼၢင်း ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်းၸၢတ်ႈ Antigone ၶွင် Jean Anouilh ၼ်ႂးပီႊလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bankhead ထႅင်ၶိုၼ်း လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ႈၸိူင်း Blanche Dubois တီႈၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉ A Streetcar Named Desire ဢၼ် Williams လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇမၼ်းၼၢင်း၊ တႃႇႁ်ႂႈ လႄႇလဵၼ်ႈၸိူင်းၸၢတ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၼ်ႂးၶၢဝ်းပီႊ 1946–1947 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Wilson ၼႆႉယိူၼ်ႉၵၼ်ႈၼိူဝ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ Brando လိူဝ်ႁႅင်းတႄႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းထိုင်တီႈတိူၵ်ႈမၼ်း မိူဝ်ႈ Brando လၢတ်ႈဢမ်ႇပီႇဢမ်ႇလႅၼ်ႇ တီႈဢၼ်လွင်ႈၽိုၵ်းဢၼ်ပႃးၶူဝ်ႈၼုင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ မိူဝ်ႈၸမ်တေ ပိုတ်ႇပၢင် မိူဝ်ဝၼ်းထီႊ 28 ၊ လိူၼ် November ၊ ပီႊ 1946 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လီဢၢမ်းတႄႉတႄႉ၊" ၽူႈၶဝ်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၵေႃႉၼိူင်ႈ လၢတ်ႈၶိုၼ်းၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ "
ၵူၺ်းၵႃႈ ၽူႈထတ်းသၢင်ႈၶဝ် ဢမ်ႇပေႃႈၸ်ႂလီ။
မၼ်းလႆႈ ၶေႃႈထတ်းသၢင်ႈဢၼ်လီ ဝႆးသေမၼ်းၵိုတ်းလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမၼ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်ႈၵႃႈ ဢၼ်ဢူၺ်ႈၵေႃႉမၼ်ႈလၢတ်ႈၶိုၼ်းတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ ဝႆးလိုၼ်းမႃး မၼ်းတေၼႄၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ် ယိူင်းၸူးၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇၼၼ်ႉ ၵႆၵႆပွၵ်ႈၵူၺ်းယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ "
Brando ႁဵတ်းၼႄ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်လီတူၵ်းၸ်ႂ ၼိူဝ်ၶဵင်ႇ ၼၼ်ႉသေ ၼႄလွင်ဢမ်ႇပႃးၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူင်းၸၢတ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေသဵင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်း ပဵၼ်လၢႆဝူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၶဝ်ႁွတ်ႈမႃး တီဝဵင်း Boston သေ၊ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ၼၼ်ႉ Bankhead ပေႃးတူဝ်တၼ်းတႃႇတေ ဢဝ်မၼ်းဢွၵ်ႉယဝ်ႉ။
Pierpont တႅမ်ႈဝႃႈ John Garfield ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈလိူၵ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၸိူင်းယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ "မၼ်းတုၵ်းယွၼ်ႈလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
လီဢီးလူတူဝ်ၸိူင်း ၶွင် Stanley တီႈဢၼ်မၼ်းပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းၼုမ်ႇဢၼ်မိူၵ်ႈလိူင်းလႄႈ ဢမ်မီးၸ်ႂဢီးလူ လိူဝ်သေ ၵူၼ်းထဝ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈဢမ်ႇလီ … ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်မ်ႂႇဢွၵ်မႃးတီႈလွင်ႈလၢတ်ႈႁေႃးၶွင် Brando ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈလၢတ်ႈႁေႃး ဢၼ်လီသုတ်း ၼ်ႂးၵႃႈဢၼ်ၶႃႈႁဝ်းယၢမ်ႈလႆႈငိၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ "ၽႃႈယၢင်ႈၵေႃယုၵ်ႇၶိုၼ်ႈသေလႄႈ ၼိူဝ်ၶဵင်ႇသုင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈမႃမႄႈလူင်ဢၼ်တီႈႁွင်ႈလဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ လဵၼ်ႈပဵၼ်တူဝ်ၶႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
တူဝ်းၸိူင်းငဝ်ႈတူင်ႉၶွင် Brando ၼၼ်ႉပဵၼ် သိုၵ်းၵဝ်ႇဢၼ်ၸဵပ်းၸ်ႂလူၺ်ႈလွင်ႈတၢႆၽၢၵ်ႇပွတ်းတ်ႂႈ တီႈၼ်ႂးၸိူင်း The Men (1950) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ႈၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းတူဝ်ၵဝ်ႇၶွင် Brando ၼၼ်ႉသေ မၼ်းတေလႅပ်ပဵၼ်ၵွပ်ပိူဝ်ႈၸိူင်းဢၼ်ၼႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်တေလႆႈၶဝ်သိုၵ်းမၼ်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈႁ်ႂႈပဵၼ် 4-F ထိုင် 1-A ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈၽႃႇတတ်း တီႈႁူဝ်ၶဝ်ႇလုတ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇလႆႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇတဵမ်ႈထူၼ်ႈၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈတႃႁၼ်ၽၢႆၼွၵ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေ ထုၵ်ႇလႆႈထွၼ်ဢွၵ်ႇတီႈလွင်ႈၶဝ်ႈႁဵတ်းသိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်လွင်ႈသင်ႇတေႃႇၵၼ်ႉတႄႉ မေႃႈယႃတၢင်းပဵၼ်လူၺ်ႈၸ်ႂ ႁူႉၸၵ်း မေႃယႃ ဢၼ်ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉ Brando ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ႈၸိူင်းၼၼ်ႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသေပိူၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼ်ႂးၵႃႈၶွင် Brando တၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Elia Kazan ၼမ်းၸိူင်းတွၼ်ႈတႃႇငဝ်းတူင်ႉသေလႄႈ Anthony Quinn ပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႄႁၢင်ႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ၽွင်းလဵၼ်ႈပွတ်းတွၼ်ႈၸိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ၊ ၶႃႈလႆႈႁူႉမႅၼ်ႈလွင်ႈၸဵပ်းၸ်ႂဢၼ်မီးၼိူဝ်ၶႃႈသေ သင်ဝႃႈၶႃႈထမ်ႈမၼ်းၸွင်ႇတေၵိၼ်ၼမ်ႉဝႆးသေၵၼ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉၸိုင် မၼ်းထဵင်ၶိုၼ်းၶႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝႆႉၼႃႈတႃဢမ်ႇလီလႄႈ လၢတ်ႈဢိတ်းဢွတ်းၵူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်ၶႆႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ Kazan ဢမ်ႇလၢတ်ႈၼႄ Quinn သေပွၵ်ႈဝႃႈ မၼ်းၵဝ်းလဵၼ်းမၼ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Gielgud ပဵင်းၸ်ႂလီလွင်ႈဢၼ်မၼ်း ယိူၼ်ႈမႅင်ႇ Brando ၶၢဝ်းတၢင်းလဵၼ်ႈၸၢတ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ တီႈ Hammersmith Theatre ၊ လွင်ႈယိုၼ်ႈမႅင်ႇဢၼ်မၼ်းထဵင်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၽၵ်းတူမေႃႈၾႆးတၢင်ႈလဵၵ်းၼၼ်ႉ ပိုတ်ႉဝႆႉသေ—တၢင်းမႆႈမၼ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈၼႃႈၽႅၼ်ႇငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ။
ဢိင်ႈၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းတၢင်းၼမ်သေ Brando လႆႈတိူဝ်ႉၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၶွင်ႈၽူႈပၼ်တၢင်းၶႆႈၸ်ႂမၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းႁၻ်းၵၢၼ်ၸွမ်းမၼ်းၶိုၼ်းထႅင်ႈ တီႈၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉ On The Waterfront ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
လွင်ႈတၢင်းဢၼ် Triumph ၶ်ႂႈဝႃႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁ်ႂႈမီးလွင်ႈထၢင်ႇလေႃးလႄးၵၼ် တီႈလွၵ်းၸိူင်းဢၼ်မၼ်းပေႃႉဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းပဵၼ်ပၢၼ်ႁႃတီႈ လွင်ႈဢူၼ်ဢၼ်မေႃးမႄး ၽူႈႁႆႉၸိူဝ်းၶီႇလူတ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈသိမ်းဢဝ် ဝဵင်းဢွၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယိုၼ်ႈမႅၵ်ႇပၼ်တူဝ်ၸိူင်း မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ၊ Brando—တိုၵ်ႉထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇၸ်ႂလူၺ်ႈ ၶႄႃႈဢွၵ်ႇလၢၵ်းထၢၼ် ၸူး HUAC ၶွင် Kazan ၼၼ်ႉယူႇ—မီးလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၵၼ်သေ ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင် Terry Malloy ၼၼ်ႉ ၸမ်တေၵႂႃႇၸူးတီႈ Frank Sinatra ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando လႆႈသူး Oscar တွၼ်ႈတႃႇတူဝ်ၸိူင်းမၼ်းဢၼ်ပဵၼ် ၵူၼ်းတၢင်ႇၵုၼ်ႇ ဢၢႆးရိတ်ႉ(သျ်)-ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် Terry Malloy တီႈၼ်ႂးၸိူင်း On the Waterfront ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၶေႃႈထၢတ်းသၢင်ႈၶွင်မၼ်းမိူဝ် ဝၼ်းထီႊ 29 ၊ လိူၼ် July ၊ ပီႊ 1954 ၊ၼၼ်ႉ ၽူႈထတ်းသၢင်ႈ The New York Times ဢၼ်ပဵၼ် A. H. Weiler ယွင်ႇဢၢမ်း ၸိူင်းၼၼ်ႉသေ၊ လၢတ်ႈဝႃႈ "ပဵၼ်ငဝ်းတူင်ႉဢၼ် မီးဢဵၼ်မီးႁႅင်း၊ မီးလွင်ႈၸ်ႂတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈ လႄႈ မီးတၢင်းဝူၼ်ႉ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး ဢၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ဢၼ်မီးပႃႇရမီႇၶဝ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မၼ်းၼႄႁၢင်ႊပဵၼ် Napoleon တီႈၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉ Désirée မိူဝ်ႈပီႊ 1954 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ထၢင်ႇလဵၵ်ႉၼိူဝ် ၽူႈၼမ်းၸိူင်း Henry Koster တႄႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတိတ်းတေႃႇၵၼ် ၼ်ႂးၵႄႈ Brando လႄႈ ၽူႈႁူမ်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်း Frank Sinatra ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ၸမ်ၸ်ႂၵၼ်၊ လွင်ႈလူၺ်ႈဢၼ် Stefan Kanfer လႆႈႁူႉႁၼ်ၼၼ်ႉ၊ "ၶဝ်သွင်ၵေႃႉၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ Marlon သမ်ႉလူဝ်ႇ လဵၼ်ႈသွင်သၢမ်ႈပွၵ်ႈ၊ Frank သမ်ႉ မိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈ လွင်ႈလႆႈလဵၼ်ႈၶိုၼ်းၶွင်တူဝ်မၼ်း ထပ်းၵၼ်တိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ"
Frank Sinatra ႁွင်ႉ Brando ဝႃႈ "ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်လူဝ်ၸ်ႂလိူဝ်ၶေႃးလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼ်ႂးလူၵ်ႈ"ၼႆသေ၊ ဝႃႈမၼ်းမိူၼ်ၼၢင်ႇ "ၵူၼ်းလၢတ်ႇဢမ်ႇဢွၵ်ႇသဵင်"ၼႆႉယဝ်ႉ။
Pauline Kael ဢမ်ႇထၢင်ႇယ်ႂႇၼိူင်ၸိူင်ႈၼၼ်ႉလၢၵ်ႇလၢႆးသေဢိတ်း၊ ၵူၺ်းလၢတ်ႈဝႃႈ "Marlon Brando မၼ်းႁဵတ်းတူဝ်မၼ်းဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေၼႄႁၢင်ႊ ပဵၼ်ၽီမႅၼ်းဢွၼ်ႇ Sakini ၼၼ်ႉ၊ မၼ်ငၢႆးမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ မၼ်းၸၼ်ၸ်ႂႁဵတ်း သတၢၼ်ႉ—လၢတ်ႈၵႂၢမ်းသဵင်ႇယွင်ႇယွင်ႇမႃႈမႃႈ၊ ဢႃႈပၢၵ်ႇဢႃႈသူပ်းငႅၼ်ႈၶဵဝ်ႈ သေၶူဝ်မိူၼ်ၼၢင်ႇ လုၵ်ႇဢွၼ်ႇ၊ ၵူမ်ႈလူင်းတၢင်းၼႃႈ လႄႈ ဢဝ်ၶႃမၼ်းသေႁဵတ်းလွင်ႈတူင်ႉၼိူင် ဢၼ်ၶတ်းတႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Newsweek ထူပ်းႁၼ်ငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ပဵၼ် "ၸိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇလီႈၶဝ်ၸ်ႂၶွင်ပပ်ႉ the meeting of the twain"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈတီႈ box-office ၼၼ်ႉ။
ငဝ်းတူင်ႉၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈလႆႈသူး Academy Awards သီႇဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိုင်ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းတၢင်းၼမ်သေ Brando လႆႈတိူဝ်ႉၸ်ႂလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်မၼ်းၼၢင်းလႆႈသဵင်ႈၵမ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉသ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်း Peter Manso လၢတ်ႈတီႈ ငဝ်းတူင်ႉလွင်ႈၼႄပိုၼ်းၶွင် A&E ၼၼ်ႉဝႃႈ "မၼ်းၼၢင်းပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်မၼ်း ဢၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉဢမ်ႇႁဵတ်းလႆႈ လႄႈ ဝႆးသေမႄႈမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵမ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ လႅပ်ႈဝႃႈ Marlon ၵိုတ်းပႅတ်ႈလွင်ႈလူလွမ်တူၺ်းထိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႇ။"
ငဝ်းတူင်ႉ The Young Lions ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸိူင်းဢၼ်လဵဝ်ဢၼ် Brando ၼႄႁၢင်ႊၸွမ်းၵၼ်တၢင်းဢူၺ်းၵေႃႉမၼ်းလႄႈ ၽူႈၶေႉၶဵင်ႇမၼ်း Montgomery Clift(ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈလဵၼ်ႈၸိူင်းတွၼ်ႈလဵဝ်ႁူမ်ၵၼ်သေတႃႉ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando ၼႄႁၢင်ႊ ႁူဝ်ၼႃႈတူဝ်ၸိူင်ႈ Rio လႄႈ Karl Malden လဵၼ်ႈၽၢၵ်ႈမၼ်းဢၼ်ပဵၼ် "Dad" Longworth ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈတတ်းၸိူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းယၢမ်ႈၶွင် Brando ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းဝႆးပေႃႉၸိူင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈထိူင်းၵႂႃႇသေ ဝႆးလိုၼ်းမႃး Paramount ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၶွင်ႈ ငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ၶႃၶၢၼ်ႉဢိူၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းတၢင်းမူတ်းသေ ပၢႆဢွၵ်ႇမႃးပႅတ်ႈတီႈၼၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
လွင်ႈဢၼ် Brando ႁဵတ်းယွၵ်းၼိူဝ်ႁူင်းၵၢၼ်ငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉ လိုဝ်းလင်မႃးႁွတ်ႈထိုင်တိးငဝ်ႈတူင်ႉၶွင်ႈမၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်ပဵၼ် Mutiny on the Bounty ၊ ငဝ်းတူင်ႉၶွင် Metro-Goldwyn-Mayer ဢၼ်ၶဝ်မႄးႁဵတ်းၶိုၼ်း၊ ဢၼ်ပေႃႉတီႈမိူင်း Tahiti ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၼမ်းၸိူင်း Mutiny ဢၼ်ပဵၼ် Lewis Milestone လၢတ်ႈဝႃႈ ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ၶဝ် "ထိူၵ်ႈလႆႈဢၼ်ၶဝ်လႆႈ မိူဝ်ႈၶဝ်ပၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇၶႅၼ်ႇ၊ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ်ၸ်ႂပိတ်း၊ ၽွင်းငမ်းတဵမ်ထူၼ်ႈၼိူဝ် ငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ၵႃႈၶၢၼ်ယ်ႂႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။"
ငဝ်းတူင်ႉ The Ugly American (1963) ပဵၼ်ငဝ်းတူင်ႉဢွၼ်တၢင်ႈသုတ်း ၼ်ႂးၵႃႈငဝ်းတူင်ႉၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ငဝ်းတူင်ႉ Universal ၶွင် Brando တၢင်းမူတ်းမိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ၊ ဢိၵ်ႇပႃး Bedtime Story (1964) ၊ The Appaloosa (1966) ၊ A Countess from Hong Kong (1967) လႄႈ The Night of the Following Day (1969) ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈတူၵ်းတၢင်းယၢပ်ႇသေ ပဵၼ်ဢၼ်လွင်ႈလူႉသုမ်ႈလုၺ်ႈလွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando လႆႈၼႄႇႁၢင်ႊ ၼ်ႂးၸိူင်း ၽူႈၸွပ်ႇဢၼ်ႁ်ႂႈၸ်ႂတွတ်ႇ Morituri ၼၼ်ႉလ်ႂသေ ဢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၽူႈပၼ်ႁႅင်ႈၶဝ်ၸပ်းၸ်ႂႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်း Candy ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်လီမိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈလမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇတၢင်းၼမ်ႈတႄႉ၊ မၼ်းပဵၼ်ၸိူင်း လွင်ႈပျၢၵ်ႈလွင်ႈငႅင်ႈ မိူဝ်ပီႊ 1968 ဢၼ် Christian Marquand လႆႈၼမ်ႈၸိူင်းဝႆႉသေ ဢိင်ၼိူဝ် ပပ်ႉၸိူင်း 1958 ၶွင် Terry Southern သေလႄႈ ငဝ်းတူင်ႉ ၼၼ်ႉ ၵိူဝ်ႉၼိူဝ်ၸိူင်း လွင်ႈပူၺ် တီႈလွင်ႈႁတ်ႉႁဵတ်းၶွင် ယိင်းႁတ်းႁၢၼ် ဢၼ်သိုဝ်ႈယူဝ်း၊ Candy ဢၼ် Ewa Aulin ၼႄႈႁၢင်ႊဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ် March ပီႊ 1966 ၊ မိူဝ်ႈပိုၼ်ဢွၵ်ႇ ၸိူင်း The Atlantic ၼၼ်ႉ Pauline Kael တႅမ်ႈဝႃႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းဢၼ်မၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈၼၼ်ႉ Brando ၼႃႉ "ပဵၼ်ၽူႈၶတ်းၶႂၢင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်းႁူႉဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီႈလွင်ႈသၢင်၊ မၼ်းပဵၼ်ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၶဝ်ယဝ်ႉ ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်းမီးဢဵၼ်ႁႅင်းတဵမ်ထူၼ်ႈလီႈ တႃႇတေဢမ်ႇႁ်ႂႈပိူၼ်ဢဝ်ပႄႉ"၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ Brando လႄႈ ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းမၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး "ၵူၼ်းဢၼ်လီႈၶ်ႂႈၶူဝ်၊ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းဢၢႆ၊ ၵိူဝ်ႉလိူမ်ႈလွင်ႈၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်ၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်းၶွင်ၶဝ် ပေႃးၶ်ႂႈမီးၸ်ႂဢီးလူၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ၶႃႈယုမ်ႇယၢမ် ၼႃႈတႃဢၼ်ဢမ်ႇလဝ်ႈၸ်ႂၶွင်ၶႃႈတႄႉတႄႉ ၵူၺ်းၵႃႈ တိူဝ်ႉၸ်ႂငၢႆႈလႄႈ မၼ်းၸဵပ်းႁႅင်းတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။"
ငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉ ႁူဝ်ႁူပ်ႈမၼ်း လႆႈလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်လေႃးလႄးၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando လိူင်ႈၸူးလွင်ႈငဝ်းတူင်ႉမၼ်း ပေႃးတဵမ်တွၼ်ႈလိၵ်ႈ တီႈၼ်ႂး မၢႆတွင်းတူဝ်ထူပ်းမၼ်းၼၼ်ႉသေ မွၵ်ႇဝႆႉဝႃႈ ၽူႈၼမ်းၸိူင်း Gillo Pontecorvo ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၸိူင်းဢၼ်ၶႅၼ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼ်ႂႈၵႃႈဢၼ်မၼ်းယၢမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်မႃးၸွမ်းဝႆး သေ Kazan လႄႈ Bernardo Bertolucci ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1971 ၼၼ်ႉ၊ Michael Winner ၼမ်းၸိူင်းပၼ်မၼ်း တီႈၼ်ႂးၸိူင်းဢၢင်းၵိတ်းဢၼ်လီတူၵ်းၸ်ႂ ဢၼ်ပဵၼ် The Nightcomers ႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း Stephanie Beacham ၊ Thora Hird ၊ Harry Andrews လႄႈ Anna Palk ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းဢဝ်ပႄႉ Brando တီႈ ပၢင်ပွႆး New York Film Critics Circle Awards မိူဝ်ႈပီႊ 1972 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။)
Brando ၵေႃႈလဵၼ်ႈၸိူင်း One-Eyed Jacks သေ ႁဵတ်းၵၢၼ် ၶေႉၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်းမၼ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်လုႉသုမ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈ Paramount သုမ်းငိုၼ်း မိူဝ်ႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ ပီႊ 1961 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Coppola ယုမ်ႇယၢမ် Brando တီႈၼ်ႂးၶႅပ်းငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ပေႃႉဝႆႉ "လွင်ႈမႄးႁၢင်ႈ" ဢၼ်ၸၢမ်း၊ တီႈဢၼ် Brando မႄႈႁၢင်ႊႁင်းၵူၺ်းမၼ်း(မၼ်းဢဝ်လုင်းၼွၼ်းၵုၺ် တွၼ်ႈတႃႇတေ ပူပ်းၵႅမ်ႈတူဝ်ၸိူင်း ဢၼ်ဢူမ်လူမ်းဝႆႉ)ယဝ်ႉ။
Brando မီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ၼိူဝ်ၶွင်တူဝ်မၼ်း ဢၼ်မွၵ်ႇဝႆႉတီႈၼ်ႂး ပိုၼ်းၶွင်တူဝ်မၼ်းဝႃႈ "ၶႃႈဢမ်ႇယၢမ်ႈလဵၼ်ႈ ၸိူင်း ဢီႇတႃႇလီႇ သေပွၵ်ႈ လႄႈ ၶႃႈဢမ်ႇထၢင်ႇဝႃႈၶႃႈတေႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းထိုင်ယိူင်းမၢႆလႆႈ။"
Brando လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၵႃႈၸၢင်ႈဢၼ်ဢေႇ $50,000 ၵူၺ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈၼ်ႂးလိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၼၼ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇလႆႈပၼ်ဝႆႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလႆႈ၊ ၼမ်းတွၼ်းမၼ်း 1% တွၼ်ႈတႃႇ $10 လၢၼ်ႉ တႄႇဢဝ်တီႈ $10 လၢၼ်ႉ တေႃႉထိုင် 5% သင်ဝႃႈၸိူင်းၼၼ်ႉလႆႈလိူဝ်ၶိုၼ်ႈ $60 ၼႆယဝ်ႉ။
တိႈၼ်ႂးၶေႃႈတွင်ႈထမ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼိူဝ် ဝႅပ်ႉသၢႆႉ Academy of Achievement ၼၼ်ႉ၊ Coppola လၢတ်ႈဝႃႈ "ငဝ်းတူင်ႉ The Godfather ၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်းတူင်ႉဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇဝႆႇၵႃႈၶၼ် မိူဝ်ႈၶႃႈႁဝ်းၶဝ်တိုၵ်ႉပေႃႉယူၼၼ်ႉ။
ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈၸ်ႂ လၢႆးဢၼ်ၶႃႈပေႃႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈငဝ်းတူင်ႉၶေႃႈတွင်ႈထမ် ဢၼ်ၼိူင်ႈလူၺ်ႈ Larry King ၼၼ်ႉ၊ Al Pacino လၢတ်ႈလွင်ႈ ၸွႆႈထႅမ်ၶွင် Brando ဢၼ်ၸွႆႈထႅမ်မၼ်း လဵၼ်ႈတူဝ်ႈၸိူင်း Michael Corleone တီႈၼ်ႂးၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ—ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ Coppola မုင်ႈမွင်းတႃႇတေ ထွၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇယူႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းယုၵ်ႉၵွၵ်းၼမ်ႉလဝ်ႈဝၢႆႇ တေႃႇၵူၼ်းၼ်ႂးၸုမ်းသေ ႁဵတ်းလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းယဝ်ႉ။" '
Caan သိုပ်ႇလၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ 'မိူဝ်ႈဝၼ်းဢၼ်လႆႈထူပ်းၵၼ်တၢင်း Brando ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ၵူႊၵေႃႉပဵၼ်ဢၼ်ၵူဝ်ယမ်မၼ်းတႄႉယဝ်ႉ။'"
ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵွပ်ႈမၼ်းမီးဢဵၼ်ႁႅင်ႈယ်ႂႇလႄႈ ဢၢမ်းၼတ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇထဵင်လႆႈၼၼ်ႉလႄႈ ၶႃဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်ႈတေပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈဢၼ်လီၶဝ်ႈၸ်ႂ တွၼ်တႃႇတေသွၼ်ႇမၼ်းၼင်ႇ ၵူၼ်းမီး သိၼ်မီးထမ်း၊ ဢမ်ႇမိူၼ် Al Capone ဢၼ်ဢဝ်ၶွၼ်ႉတွႆႇမၢၵ်ႇၼင်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇသေ ႁဵတ်းပေႉၵိၼ်ပိူၼ်ႈ။"
မၼ်းဢမ်ႇမီးတွၼ်ႈဢၼ်တႄႇမၼ်းသေဢိတ်း။
မၼ်းသၢၼ်ၶတ်း ပၢင်ပွႆးတွၼ်ႈသူးသေ၊တၢင်တူဝ်ၼၼ်ႉသေ သူင်ႇၵႂုႇ ၽူႈတူင်ႉၼိူင် လွင်ႈလႆႈသုၼ်ႇ ၶွင်ၵူၼ်းၶိူဝ်းငဝ်ႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် Sacheen Littlefeather ၊ ၽူႈဢၼ်ၼုင်ႈၶူဝ်း Apache တဵမ်တူဝ်၊ တွၼ်ႈတႃႇတေမွၵ်ႇလၢတ်ႈ လွင်ႈတၢင်းၶွင် Brando ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းမၼ်းၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ် Hollywood လႄႈ ငဝ်းတူင်ႉၶဝ် ၼႄႁၢင်ႊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းငဝ်ႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်မိူဝ်ႈငဝ်းတူင်ႉမိူဝ်ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉၵူၺ်း Brando ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉတွၼ်ႈတႃႇတေ တွင်းမၢႆ ၶေႃႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸိူင်းတီႈတ်ႂးတွၼ်ႈတၢင်းၼမ်ၼၼ်ယဝ်ႉ၊ လိူဝ်သေႁဵၻ်းၼၼ် မၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တီႈ ၼ်ႂးၶႅပ်းၸေႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁၢင်ႊဝႆႉတီႈဢၼ်တေႁဵတ်းႁ်ႂႈ ပိုင်ဢိင်လႆႈငၢႆၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ Bertolucci မီးပၢၼ်ႁႃ တႃႇတေႁဵတ်းႁ်ႂႈ ဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၶဝ်ပႃးၼ်ႂႈလွၵ်းၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်း ႁႃငိုၼ်းပၼ်မၼ်း $3 လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Pauline Kael တႅမ်ႈတီႈၶေႃႈထတ်းသၢင်ႈ The New Yorker ဝႃႈ "ၸိူင်းဢၼ်မီး လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈဢၼ်လိုၵ်ႉလမ်ႇ ၼၼ်ႉဝႆးလိုၼ်းၵေႃႁွတ်ႈမႃးယဝ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ ၼၼ်ႉ Brando မီးလွင်ႈတိူဝ်ႉၸ်ႂၶေႃးၶူမ်လူၺ်ႈလွင်ႈလူၺ်ႈ ပၢင်ၸႃႉ ဢူၺ်းၵေႃႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်လဵၵ်ႉၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Wally Cox ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ လႆႈလုတ်ႈႁမ်း ၶၢဝ်းတၢင်းပေႃႉၸိူင်းၼ်ႂး ၼိူင်ႈၸူဝ်ႈမွင်း ယဝ်ႉၼၼ်ႉ Clayton ၶီႇၼိူဝ်လင်မႃႉမႃး ယွၼ်ႇတူဝ်ဝႆႉပိၼ်ႈၽူၼ်၊ တီးၼိူဝ်ၵွပ်းမႃႉဢၼ်ဢဝ် ၼင်ဢၼ်ၶၢဝ်ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပိူင်ႁၢင်ႊ Littlefeather ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Penn ၽူႈဢၼ်ယုမ်ႇယၢမ်လွင်ႈ ပွႆႇပၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၶဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ႁင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸပ်းၸ်ႂၼိူဝ် Marlon ၵူႊၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မိူဝ်းပီႊ 1978 ၼၼ်ႉ Brando ပိၼ်ႇၽႃႉသႃႇ ၸိူင်း Raoni ႁ်ႂႈပဵၼ်ဢၢင်းၵိတ်း၊ ၸိူင်းမၢႆတွင်းၾရႅၼ်ႉ(ၶျ်)ပႅၼ်ႊ(လ်)ၵျီႊယၢၼ်း ဢၼ် Jean-Pierre Dutilleux လႄႈ Luiz Carlos Saldanha ၶဝ်ၼမ်းၸိူင်းဝႆႉ၊ ဢၼ်ယိူင်းၸူးလွင်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ် ၶွင် Raoni Metuktire လႄႈ လွင်တၢင်းႁိမ်းႁွမ်းလွင်ႈလဵင်ႉတူဝ်ၸ်ႂၶွင် ၵူၼ်းငဝ်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢိၼ်းတီးယၼ်း တီႈၽၢႆႉႁွင်ႇ ၵၢင်ပရႃႉၸီး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ပီႊ 1979 ၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇငဝ်းတူင်ႉၼႄၸိူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇသူႈမီး တီႈၼ်ႂးတွၼ်ႈၸိူင်းပွတ်း ဢၼ်ပဵၼ် Roots: The Next Generations ဢၼ်မၼ်းၼႄႁၢင်ႊပဵၼ် George Lincoln Rockwell ၊ မၼ်းလႆႈသူး Primetime Emmy Award တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈၸွမ်းၸိူင်း ဢၼ်ၶႅၼ်ႇသေလူင်ႉလႅၼ်ႇ တီႈၼ်ႂး တွၼ်ႈၸိူင်းပွတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸိူင်းဢၼ်မၼ်းၼႄႁၢင်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando လႆႈၵႃႈၸၢင်ႈ $1 လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇ ၼ်ႂးၼိူင်ႈဝူင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇသၢမ်ဝူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉမၢႆတွင်းၼၼ်ႉ Coppola လၢတ်ႈလွင်ႈဝႃမၼ်းၼႆႉလီႈဢၢမ်းၵႃႈႁိူဝ် မိူဝ်ႈဢၼ် Brando ၵူၼ်းပီးၼၼ်ႉ ၵိုင်ႉၵင်ႉပေႃႉမႃး တီႈၼ်ႂးလွၵ်းၸိူင်းတွၼ်ႈတႃႇမၼ်းၼၼ်ႉသေလႄႈ ပဵၼ်ၸ်ႂဢၼ်ၶ်ႂႈႁဵတ်းႁတ်းလူင်ၵႂႃႇသေ တတ်းၸ်ႂ တွၼ်ႈတႃႇတေၼႄႁၢင်ႊပဵၼ် Kurtz ၊ ၽူႈဢၼ်ယွမ်ၶႅင်းတီႈၼ်ႂးၸိူင်း ၵမ်းဢွၼ်တၢင်ႈသုတ်းၼၼ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈသႄႉၼႄး ႁၢင်ႊၽၢင်ၶွင်တူဝ်မၼ်းၵူႈတီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း မိူဝ်းပီႊ 1989 မိူဝ်ႈၶၢဝ်းလဵၼ်ႈၸိူင်း A Dry White ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ပပ်ႉၸိူင်း ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းလွင်ၸႅၵ်ႇၽိဝ်ၼိူဝ်ၶၢဝ်ၼိူဝ်ႇလမ် မိူဝ်ႈပီႊ 1979 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando လႆႈထုၵ်ႉယွင်ႈယေႃး လူၺ်ႈလွင်ႈၼႄႁၢင်ႊမၼ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈထုၵ်ႇၶဝ်ပႃးၼ်ႂးသဵၼ်မၢႆ ၽူႈလႆႈသူး Academy Award တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်ၸွမ်း ဢၼ်ၶႅၼ်ႇသုတ်းလႄႈ လႆႈသူး ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်ၶႅၼ်ႇသုတ်းတီႈ ပၢင်ပွႆး ၼႄၸိူင်းတီႈ ဝဵင်းထူဝ်ႇၵျဵဝ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၵေႃႈ ယုၵ်ႉယွင်ႈလွင်ႈၼႄႁၢင်ႊၶွင် Brando ဢၼ်ပဵၼ် Sabatini သေလႄႈ လၢတ်ႈဝႃႈ "လွင်ႈၼႄႁၢင်ႊ ၸိူင်းပျၢၵ်ႈဢၼ်လီဢၢမ်းၶွင် Marlon Brando ၼၼ်ႉ ယွင်ႈႁ်ႂႈ ၸိူင်း The Freshman ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူင်းပျၢၵ်ႈ screwball ၼၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ် ၸိူင်းဢၼ် မီးမႃးၼႃႈတီႈဢၼ်လၵ်ႇလၢႆး တီႈၼ်ႂးပိုၼ်း ငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ"ၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈၶေႃႈသင်ႇငဝ်းတူင်း ၸိူင်း The Island of Dr. Moreau ဢၼ်ပဵၼ် Ron Hutchinson ၼၼ်ႉ ဝႆးလိုၼ်းမႃး လၢတ်ႈတီႈ မၢႆတွင်းပိုၼ်းၵႅပ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇမၼ်းဢၼ်ပဵၼ် Clinging to the Iceberg: Writing for a Living on the Stage and in Hollywood (2017) ၼၼ်ႉဝႃႈ Brando ၼႆႉ ၵေႃႇၶဵၼ်ၵဝ်ႇ လႄႈ ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉတႃႇတေႁူမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လူၺ်ႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းမၼ်းလႄႈ မူႇၸုမ်း ငဝ်းတူင်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉသေ တၢင်ႈၸ်ႂယႃႉလူႉလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ် တူဝ်ၸိူင်းၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၶွင်မၼ်းလႄႈ တူဝ်ၸိူင်းဢၼ်လဵဝ်ၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ႁၢင်ႊ ၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈၸၢႆးၽူႈလဵၼ်ၸိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် Miko ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶႄတူဝ်ၶွင် Jackson လႄႈ ၸွႆႈထႅမ်မႃးပီႊမၼ်းတၢင်းၼမ် လႄႈ ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
ပေႃႈႁဝ်းမီးလွင်ႈထူၺ်ႈၸ်ႂယၢပ်ႇမိူဝ်ႈဝၼ်းလိုၼ်းသုတ်းမၼ်းၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉသေလႄႈ လႆႈပၼ်ဝႆႉ ဢွၵ်ႇသိႇၵျိၼ်ႇ ၶၢဝ်းယၢမ်းတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် Michael ႁႃပၼ်လူတ်ႉဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လဵၼ်ႈမၢၵ်ႇၵွပ်ႉ(ၾ်) ပႃးတၢင်း တဝ်ႈ ဢွၵ်ႇသိႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်တေႃႇလႆႈငၢႆႈ လွင်ႈဢၼ်ႁ်ႂႈမၼ်း ဢွၵ်ႇလႄႇႁိမ်းႁွမ်းလႆႈလႄႈ မူၼ်ႈသိူဝ်ႈတီႈ Neverland ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်း လႆႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ယူဝ်ႈဝၢၼ် လႄႈ တၢင်းပဵၼ်ၸဵပ်းယ်ႂႁၢၵ်ႈတပ်း ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်မၼ်းလႆႈတီႉဝႆႈၼၼ် လႆႈဢဝ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆးတီႈၼ်ႂး ပၢင်ၶေႉၶဵင်ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈၼိူဝ် ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando ဢၼ်မီးလွင်ႈႁိူဝ်ႉဢူၵ်းႁိူဝ်ႉၸ်ႂယူႇၼၼ်ႉ လၢတ်ႈ Malden ဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇယူႇလီလိူဝ်ႁႅင်ႈမႃးတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၵႅပ်ႉၵမ်းၼိူင်ႈ မိူဝ်ႈမၼ်းပႆႇသဵင်ႈၵမ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းလႅပ်ႈတေ ထဵင်ၶိုၼ်းလွင်ႈယွၼ်းၶႂၢင်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေဢဝ်လွတ်ႇဢၼ်မီး ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ သ်ႂႇလူင်းၼ်ႂးပွတ်ႇမၼ်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၼၼ်ႉပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်လဵဝ် တႃတေတိုတ်ႉသၢႆၸ်ႂမၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1976 ၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈတီႈ ၽူႈတႅမ်ႈၶၢဝ်ႇၾရႅၼ်ႉ(ၶျ်)ၵေႃႉၼိူင်ႈဝႃႈ "လွင်ႈသူင်ၸ်ႂႈငႅင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈယဝ်ႉလႄႈ မၼ်းတေဢမ်ႇၸ်ႂႈၶၢဝ်ႇယဝ်ႉ။
မၼ်းလၢတ်ႈလွင်ႈႁၵ်ႉလွင်ႈပႅင်းတၢင်ႇဢၼ်တၢင်းၼမ်ႉတေႉတေႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႉလႆႈလၢတ်ႈလွင်ႈၵူပ်ႈၵူႊမၼ်း၊ လွင်ႈမေးမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လုၵ်ႈလၢင်းၶွင်မၼ်းတီႈၼ်ႂး ပိုၼ်းၵႅပ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando ႁူပ်ႉၵၼ်တၢင်းၼၢင်းၸိူင်း Rita Moreno မိူဝ်ႈပီႊ 1954 လႄႈ ၶဝ်တႄႇတၢင်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁၵ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႊမၼ်းႁိူင်မႃးဝႆးသေၶဝ် ၽႄတၢင်းၵၼ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ Moreno လဵၼ်ႈၸိူင်းတၢင်းႁၵ်ႉၶွင်မၼ်း တီႈၼ်ႂးငဝ်းတူင်ႉ The Night of the Following Day ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းလၢတ်ႈဝႃႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်း ၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းၽူႈတွႆႇလဵၵ်း ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢၢႆးရိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းဝေႇလႃႉ ဢၼ်ပဵၼ် William O'Callaghan ၽူႈဢၼ် ၸတ်းၵၢၼ် တီႈသၢႆတၢင်းလူတ်ႉၾႆး တီႈၸိုင်ႈဢိၼ်းတီးယၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando လႄႈ Kashfi မီးလုၵ်ႈၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် Christian Brando မိူဝ်းဝၼ်းထီႊ 11 ၊ လိူၼ် May ၊ ပီႊ 1958 ၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ပႅတ်ႈၵၼ်မိူဝ်ႈပီႊ 1959 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်မီႊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉႁူမ်ႈၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ် Miko Castaneda Brando (ပီႊၵိူတ်ႇ 1961) လႄႈ Rebecca Brando (ပီႊၵိူတ်ႇ 1966) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ပိူဝ်ႈ Teriipaia ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၽႃႇသႃႇၾရႅၼ်ႉ(ၶျ်) ပဵၼ်မႄႈၽႃႇသႃႇမၼ်းလႄႈ Brando မီးလွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇမႃး ၼိူဝ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်ႈလၢတ်ႈ လႄႈ တွပ်ႇလၢတ်းၶေႃႈတွင်ႈထမ်တၢင်းၼမ် တီႈသႃႇ ၾရႅၼ်ႉ(ၶျ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando လႄႈ Teriipaia လႆႈပႅတ်ႈၵၼ်မိူဝ်ႈ လိူၼ် July ပီႊ 1972 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando မီးလွင်ႈၵွင်ႇၵႆႇလၢဝ်းတၢင်းယၢဝ်းလူၺ်ႈၵၼၼ်တၢင်း ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼ်ႂးႁိူၼ်းမၼ်းဢၼ်ပဵၼ် Maria Cristina Ruiz ၊ ၽူႈဢၼ်မၼ်းမီးလုၵ်ႈၸွမ်း သၢမ်ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ် Ninna Priscilla Brando (ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ May 13, 1989), Myles Jonathan Brando (ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ January 16, 1992), လႄႈ Timothy Gahan Brando ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ January 6, 1994) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢၼ်မၼ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း Prudence Brando လႄႈ Shane Brando ၊ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ Miko C. Brando ၊ လုၵ်ႈၶွင် Rebecca Brando လႄႈ လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉၶွင် Teihotu Brando ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈမၼ်းမိူဝ်ႈၽွင်ႈပေႃႉၸိူင်း Mutiny on the Bounty (1962) ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈထၢင်ႇတေပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် လွင်ၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ဝႃႈ ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းယၢပ်ႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Galella ၸွမ်းမႃး Brando ၊ ဢၼ် ၽူႈၼမ်းပၢင်လွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း Dick Cavett ႁဵတ်းၵေႃႉမႃးၸွမ်း ၊ ဝႆးသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈ The Dick Cavett တီႈဝဵင်း New York ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပေႃႉၸိူင်း Mutiny on the Bounty ၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ် ၸၢတ်ႈပၢၼ် Brando ဢၼ်လိုၵ်ႉလမ်ႇ တႄႉ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမၼ်းႁၵ်ႉမႅၼ်ႈ Tahiti လႄႈ ၵူၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႊပီႊ 1983 ၼၼ်ႉ လူမ်းလႅင်ႉလူင် ႁႃႈရီႊၵဵင်း ယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈ ႁိူၼ်းယေးတိူၵ်ႈတႃးတၢင်းၼမ်သေ ႁိူၼ်းတီႈလိုဝ်ၸ်ႂမၼ်းၵေႃႈလႆႈထုၵ်ႇယႃႉလႅဝ်ႉပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးသဵၼ်ႈမၢႆၶွင် Federal Communications Commission (FCC) ဢၼ်လႆႈမၢႆတွင်း ႁ်ႂႈပဵၼ် Martin Brandeaux တွၼ်ႈတႃႇ တေထိင်းသိမ်းၶူဝ်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈၶိုၼ်ႈပၢင်ပွႆးၵဵပ်းငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် မၢင်ႊၸိူဝ်း တွၼ်ႈတႃႇ John F. Kennedy မိူဝ်ႈပီႊ 1960 ပၢင်လိူၵ်ႈတၢင်ႈၸွမ်ၽွင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၶိင်ႇမိူဝ်ႈၼႃႈၶၢဝ်းၵတ်းၼၼ်ႉမိူဝ်ႈပီႊ 1967 ၼၼ်ႉ Brando ၵႂႃႇလႄႇ ဝဵင်း Helsinki ၊ၸိုင် ၾိၼ်းလၢၼ်ႊ တီႈပၢင်ပွႆး ပရႁိတ ဢၼ် UNICEF ႁဵတ်းသၢင်ႈတီႈ ႁူင်းၸၢတ်ႈ Helsinki City Theatre ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်းလၢတ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇၶွင်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်လႄႈ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈလွင်ႈၸွႆႈထႅမ် တီႈၸိူင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ် တိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႃႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ၶႃႈတေသွၵ်ႈၵႂႃႇႁႃလွင်ႈဝႃႈမၼ်းမီးတီႈလ်ႂ၊ လွင်ႈဝႃႈပဵၼ်ၵူၼ်းလမ်တီႈၼ်ႂးမိူင်းၼႆႉ မၼ်းတေမိူၼ်ႁိူဝ်၊ လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉမၼ်းပဵၼ်ဢီႈသင်လႆလႆ ၼၼ်ႉတၵ်းတေလီၵွၼ်ႇ၊" Brando လၢတ်ႈတီႈပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း ၶမ်ႈလိုၵ်း ABC-TV ဢၼ်ပဵၼ် ပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈၶွင် Joey Bishop ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ႁတ်းႁၼ် ဢၼ်လီဢၢမ်းသေပိူၼ်ႈဢၼ်ၼိူင် ၼ်ႂးၵႃႈဢၼ်ၶႃႈယၢမ်ႈႁၼ်မႃး လႄႈ မီးလွင်ႈမုင်ႈမွင်းဝႆးၼမ်ႁႅင်း သေ ႁဵတ်းတႄႉတႄႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မိူဝ်ႈပီႊ 1964 ၼၼ်ႉ Brando လႆႈထုၵ်ႈ တိၺွပ်း "တီႈပၢင်ၼႄၵၢင်ၸ်ႂဢမ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်း(fish-in)" ဢၼ်ႁဵတ်းႁီၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၼႄၵၢင်ၸ်ႂ ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်း ဢၼ်လႆႈပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈ လွင်ႈသုၼ်ႇဢၼ်မဵတ်းပႃ ၶွင်ၵူၼ်းၶိူဝ်ႈငဝ်ႈမိူင်း ဢမေႇရိၵႃး ၶဝ်တီႈ လႅၼ်ႊလိၼ် Puget Sound ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Brando ၵိုတ်းလိုဝ်ႈလွင်ႈၸွႆႈထႅမ် ငိုၼ်းတွင်းတွၼ်ႈတႃႇၸုမ်း လူၺ်ႈလွင်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈလွင်ႈဢၼ်ပူၼ်ႉတီႈၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး၊ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်းတီႈၼ်ႂးတူၼ်ႈလိၵ်ႈ Panther pamphlet ဢၼ် Eldridge Cleaver တႅမ်ႈဝႆႉ ၼၼ်ႉသေႃႇသူၼ်းႁ်ႂႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵေႃႇၵၢၼ်ႁႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇဝူၼ်ႉတ်ႂႈဝူၼ်ႉၼိူဝ် "တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ"
Sacheen Littlefeather ပဵၼ်ၽူႈတၢင်တူဝ်မၼ်းတီႈပၢင်ပွႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉ ၸၼ်ဢဝ် လွင်ႈၶဝ်ႈၸ်ႂ ၶွင် ၵၢၼ်ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇ တီႈၼ်ႂး US လႄႈ တၢင်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်ႈပဵၼ်ၽူႈတူင်ႉၼိုင် ဢၼ်သၢၼ်ၶၢတ်းလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽိဝ်ၼိူဝ်ႉၶၢဝ်ၼိူဝ်ႉလမ် ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
မၼ်ႈလႆႈထုၵ်ႇ American Film Institute မၢႆတွင်းဝႆႉပဵၼ် ၸၢႆးၸိူင်းဢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇသေပိူၼ်ႈထူၼ်ႈသီႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၸိူင်းပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မိူဝ်ႈၼႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် မိူဝ်ႈၽွင်း မီႊ 1950(မၼ်းဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈပီႊ 1950) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႄးဢွၵ်ႇၶိုၼ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႊ 19 ၊ လိူၼ် August ၊ ပီႊ 2009။ ပပ်ႉသႅၼ်သမ်ႇ Encyclopedia Britannica မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉလွင်ႈမၼ်းဝႃႈ "ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်တၢင်း(ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်ႈဢၼ်လႆႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ လူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၽူႈၶူင်ႈသၢင်ႈလွၵ်ႈၸိူင်းၶဝ်ႁဵတ်းမႃး၊ လဵၼ်ႈၸွမ်းပိူင်ၸွမ်ႈလၢႆးမၼ်း)၊ (method actors) ဢၼ်လိုဝ်းလင်သေပိူၼ်ႈ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးၸ်ႂပႃးၶေႃး ၊ လွင်ႈလၢတ်ႈဢမ်ႇပီႇဢမ်ႇၸႅင်ႈ မၼ်းၼႆႉပဵၼ်မၢႆတွင်းဢၼ် မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇ ထဵင်ၶိုၼ်း ပၢင်ၽိုၵ်ႈၽွၼ်ႉ လဵၼ်ႈၸိူင်းၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵဝ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလုၵ်ႉတီႈဢၼ်ပဵၼ် ႁူဝ်ၼႃႈၽူႈႁႆႉ လႄႈ ၽူႈမီးတၢင်ႈၽိတ်း ၼၼ်ႉသေ မီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်မၼ်းၼႄႁၢင်ႊပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၽူႈႁႆႉ Johnny Strabler တီႈၼ်ႂးၸိူင်း The Wild One ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးၽၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယ်ႂႇ၊ လႆႈထုၵ်ႇၸ်ႂႉပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် လွင်ႈၼုင်ႈလွင်ႈၸႃ ဢၼ်ပႃးပႃး သိူဝ်ႈၼင် ၽၢင်ႁၢင်ႊ Perfecto ဢၼ်ပႃးႁၢင်ႊ လူတ်ႉ၊ မၢၵ်ႇႁူဝ်ဢၼ်တႅမ်ႈႁူဝ်ၶေႃႈဝႆႉ၊ၶူဝ်းၵိၼ်း လႄႈ မၼ်ႇတႃႁႄႉလႅတ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ်ၽူႈတႅမ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈ Brooklyn Boomer ၊ဢၼ်ပဵၼ် Martin H. Levinson ၼၼ်ႉသေ၊ တွၼ်ႈ "I coulda been a contender" ၼ်ႂးၸိူင်း On the Waterfront ၼၼ်ႉ "ပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်ၸိူဝ်ႈသဵင်ယ်ႂႇသုတ်းၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ် ၼ်ႂးပိူၼ်း ငဝ်းႁၢင်ႊတူင်းၼၼ်ႉလႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မႃးတွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၵႂၢမ်းသပ်းတႅတ်ႈ ပၢႆးမွၼ်းၶွင် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
သူတေႁဵတ်းႁ်ႂႈၶဝ်ယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈ သူတၢႆယဝ်ႉ … ၶတ်းၸ်ႂဝူၼ်ႉၶႆႈတူၺ်းၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉဢၼ်ၸမ်ၸ်ႂသုတ်း ဢၼ်ယၢမ်ႈလႆႈမီးမႃးၼ်ႂးၸၢတ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မိူဝ်ႈပီႊ 1999ၼၼ်ႉ၊ American Film Institute ၶပ်ႉမၼ်းဝႆႉပဵၼ်ထူၼ်ႈပႅတ်ႇ ၼ်ႂးၵႃႈ ၸၢႆးၸိူင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ဢၼ်လိုဝ်းလင်သေပိူၼ်ႈ မိူဝ်ႈပၢၼ် ႁိူဝ်ႈႁိူင်းၶွင် Hollywood ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းႁဵတ်းၵူၼ်းၵႃႈလႄႈ ၽူႈလၢတ်ႈပျၢၵ်ႈတီႈ သေၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်းပီႊမၼ်းတၢင်းႁိုင်တီႈ vaudeville တေႃႇထိုင်ႈမၼ်းလႆႈ တွၼ်ႈလဵၼ်ႈၸိူင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1925 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေလႆႈၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ယွင်ႈဢၢမ်းတႄတႄႉဝႃႈဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ Warner Bros. လူင်းလၢႆးမိုဝ်းႁူမ်ႈမၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ $400 တေႃႇလႃႇၼ်ႂးၼိူင်ႈဝူင်ႈ ႁ်ႂႈပဵၼ်ငဝ်ႈမၼ်းသေ၊ ႁူမ်ႈလိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇဢၼ်တႃႇသၢမ်ဝူင်ႈယဝ်ႉ၊မိူဝ်ႈၽူႈပွင်ၵၢၼ်တီႈႁူင်းၵၢၼ်ၶဝ်လႆႈ ႁၼ်လွင်ႈလဵၼ်ႈၸူင်းဢၼ်ၵျၢမ်း တွၼ်ႈတႃႉငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉ လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ ၶွင် Cagney လႆႈတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးၵမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းထုၵ်ႇလႆႈ ပၼ်သဵၼ်ႈမၢႆသၢမ်ပွၵ်ႈမိူဝ်ႈပီႊ 1955 တွၼ်ႈတႃႇ ၸိူင်း Love Me or Leave Me ဢၼ်တေလဵၼ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း Doris Day ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Cagney ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈတီႈ Warner Bros. ပဵၼ်လႆၢပွၵ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၵၢၼ်လဵင်ႉတွင်ႉမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈမၼ်းပွၵ်ႈၶိုၼ်းမႃးၶိုၼ်းပွၵ်ႈလ်ႂႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇမၼ်းလႄႈၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်းမၼ်းမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးတႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ပၼ် ၶွမ်ႇၽၼီႇပေႃႉငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း တွၼ်ႈတႃႇ ပီႊၼိူင်ႈ ဝႆးသေလွင်ႈၸႅတ်ႈထမ်တီႈလုမ်းတြႃးၼၼ်ႉလႆႈ မီးလွင်ႈပဵင်းပေႃးၸ်ႂယဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊မၼ်းပူၵ်းပွင် ၶွမ်ႇၽၼီႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း ၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Cagney Productions မိူဝ်ႈပီႊ 1942 ၊ ဝႆးသေၸဵတ်းပီႊပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈၼႃႈမၼ်းပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းတီႈ Warner ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Cagney ပဵၼ်ၵေႃႉထူၼ်ႈသွင်ၼ်ႂးၵႃႈ ပီႈၼွင်ႉၸဵတ်းၵေႃႉၼၼ်ႉသေ သွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈတၢႆၵႂႃႇ ဝႆးသေ ၵိူတ်ႇမႃးတိုၵ်ႉလႆႈႁူဝ်လိူၼ်မၼ်းၵူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၶၢႆႉၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် သွင်ပွၵ်ႈ မိူဝ်ၽွင်းမၼ်းတိုၵ်ႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉယူႇ၊ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ သဵၼ်ႈတၢင်း မၢႆ 79 လႄႈ ဝႆးၼၼ်ႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ သဵၼ်ႈတၢင်း 96 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႃႈႁဝ်းၼႅင်ၸ်ႂၸွမ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်းဢၼ်မီးတၢင်းယၢပ်ႇဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၼၼ်ႉယူႉ။
မၼ်းပဵၼ် ၽူႈၶေႉၶဵင်ႇၼိူဝ်တၢင်း ဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႄႉသေ၊ ႁႄႉၵင်ႈပၼ် ပီႈဢၢႆႈလူင်မၼ်း Harry ၊ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းသွၼ်ၵၢၼ်ယႃႈယႃ၊ မိူဝ်ႈၽွင်း လူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၶဝ်ႈပႃး တီႈၼ်ႂးၸိူင်းၸၢတ်ႈ ၶွင်ႈၵူၼ်းၼ်ႂးဢိူင်ႇ၊ တႄႇႁဵတ်းပဵၼ်ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇလင် ၸိူင်းၸၢတ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၸိူင်း pantomime တီႈ Lenox Hill Neighborhood House(ပဵၼ်ႁိူၼ်းႁူမ်ႈမူႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ် တီႈမ်ႂးမိူင်း) တီႈဢၼ်မီႈဢၢႆႈမၼ်း Harry ၼႄႁၢင်ႊ လႄႈ Florence James ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းတိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢင်လဝ်ႇမူၼ်ႈ တႄႇတၢင်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၶွင် Cagney ဢၼ်ႁိူင် 10 ပီႊ လူၺ်ႈၵၼ်တၢင်း vaudeville လႄႈ Broadway ယဝ်ႉ။
ဝႆးလိုၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၵူႈယိမ်ငိုၼ်းဢိတ်းဢွတ်းသေလႄႈ လုၵ်ႉတီႈ Chicago လႄႈ Milwaukee သေ ဝၢႆႇႁူဝ်မႃးၶိုၼ်းတီႈ New Yorkယဝ်ႉ၊ ၶဝ်လႆႈၶၢမ်ႇလွင်ႈတူၵ်းသုမ်း ၼ်ႂးၶၢဝ်းတၢင်း မိူဝ်ႈၶဝ် ၶတ်းၸ်ႂႁႃငိုၼ်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းလွင်ႈတိုပ်ႈတိၼ် ထွပ်ႈထွပ်ႈထႅပ်ႈထႅပ်ႈသေ Cagney ၵႂႃႇတီႈ ႁွင်ႈထတ်းၼမ်ႉၵတ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈဢမ်ႇယုမ်ႇယၢမ်ႈဝႃႈ မၼ်းတေလႆႈၵၢၼ်ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈတၢင်ႈဢၼ်လီၼႅင်ႈၸ်ႂတွၼ်ႈတႃႇ Cagneyယဝ်ႉ၊ လိူဝ်သေ မီႈလွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တႃႇၵႂႃႇတႃႈပၢႆတၢင်ႈ—ထူင်ၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်သွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉသမ်ႉၶၢမ်ဝႆႉၼိူဝ်ႁိူဝ်းလႄႈ ၶဝ်လႆႈ ပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈ ႁွင်ႈႁိူၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတတ်းၸ်ႂမၼ်းဝႃႈ မၼ်းတေ ႁႃၵၼ်သေဢၼ်ဢၼ်သေႁဵတ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
Cagney ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇႁူင်းႁဵၼ်ႈတၢင်ႈၵႃႈ တွၼ်ႈတႃႈၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် လ်ႂသေ ဝႆးၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးၸိူင်းၸၢတ်ႈ Women Go On Forever ၊ ဢၼ် John Cromwell ၼမ်းၸိူင်း၊ ဢၼ်လဵၼ်ႈၼႄ လၢဝ်းတၢင်းသီႇလိူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ယွင်ႈဢၢမ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈသေ လႄႈ ၸုမ်းၸၢတ်ႈ Grand Street Follies ၸွမ်းမႃးၽၢႆႇလင် မိူဝ်ႈပီႊ 1929 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႄးတၢင်ႇၸိုဝ်ႈႁ်ႂႈပဵၼ် Sinners' Holiday သေယဝ်ႉ ၸိူင်းၼၼ်ႉလႆႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈပီႊ 1930 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၼၼ်ႉ ပၼ်ၶႂၢင်းဝႆႉ Warners ႁ်ႂႈထွၼ်ဢွၵ်ႇမၼ်းလႆႈဝႆးသေ ၶၢဝ်းယၢမ်း 40-ဝူင်ႈဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ သဵင်ႈၵႂႃႇၼႆႉသေ လပ်ႉလွင်းပၼ်မၼ်းတဵမ်ထူၼ်ႈလႆႈ တွၼ်ႈတႃႇငိုၼ်းၶဝ်ႈမၼ်းၼိူင်ႈပွၵ်ႈၼ်ႂး 40-ဝူင်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶေႃႈထတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ ဢၼ်မၼ်းလႆႈႁပ်ႉတီႈၼ်ႂႈၵၢၼ်ပေႃႉၸိူင်ႈပွတ်းမၼ်ႈၼၼ်ႉသေ Cagney လႆႈထုၵ်ႇၼႄႁၢင်ႊပဵၼ် ၽူႈၸၢႆးၵူၼ်းလီ ဢၼ်ပဵၼ် Matt Doyle ၊ ဢၼ်ၶဵၼ်ၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်း Edward Woods ဢၼ်ပဵၼ် Tom Powers ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူင်း Darryl Zanuck လၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းဝူၼ်ႉလွင်ႈၼၼ်ႉ တီႈပၢင်ၵုမ်လွင်ႈ ၵႂၢမ်းလမ်းၼ်ႂးၸိူင်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ၊ Wellman သမ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းလႆႈမႃးတၢင်ႈၶႆႈၸ်ႂ မိူဝ်ႈမၼ်းႁၼ် မၢၵ်ႇဢိတ်ႇ ၼိူဝ်ၽိူၼ် ၽွင်းယၢမ်းပေႃႉၸိူင်းၼၼ်ႉၼႆသေ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် Glasmon လႄႈ Bright ၶဝ်သမ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းဢိင်ၼိူင်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်လွင်ႈတႄႉၶွင် ၽူႈႁႆႉ Hymie Weiss ဢၼ်ဢဝ်ၶႆႇၵၢႆႇၶူဝ်ႈ ပိုဝ်ႈသ်ႂႇၼိူဝ်ၼႃႈ ၵေႃႉႁၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၶႃႈႁဝ်းဢမ်ႇယၢမ်ႈဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းတေပွႆႇဢွၵ်ႇတီႈၼ်ႂးငဝ်ႈတူင်ႉ။
မၼ်းတူၺ်းငဝ်းတူင်ႉ ထပ်းၵၼ်တိၵ်းတိၵ်း တႃႉတေတူၺ်း တွၼ်ႈၸိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉဢၼ်လဵဝ် လႄႈ ၵႆႉၵႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ ၽူႈပၼ်ႁႅင်းၶဝ်ၸ်ႂလမ်သေ လၢတ်ႈႁ်ႂႈယူႇယဵၼ်ယဵၼ် မိူဝ်ႈၽွင်း သဵင်ႁုၼ်ႉၶူဝ်မူၼ်ႈသိူဝ်ႈမၼ်း ႁႅင်းလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
Warner Bros. ႁဵတ်းလဵတ်းသႅဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေဢဝ် ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်းၵူၼ်းႁႆႉၸိုဝ်ႈယ်ႂႇ သွင်ၵေႃႉ ၶွင်မၼ်းလဵၼ်ႈၸိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်—ဢၼ်ပဵၼ် Edward G. Robinson လႄႈ Cagney—တွၼ်ႈတႃႇ ငဝ်းတူင်ႉ Smart Money ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်မၼ်းပေႃႉၸိူင်းမၼ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ၊ ၸိူင်း The Public Enemy ၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈႁူင်ႈၼႄၸိူင်းၶဝ် ပေႃးတဵမ်ဝႆႉလႄႈ ပွႆႇၼႄတၢင်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ႁူင်းၵၢၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ လၢတ်ႈဝႃႈ Cagney သိုပ်ႇၸွႆႈထႅမ်ငဝ်းတူင်ႉၶဝ် ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၸိူဝ်းမၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈၸ်ႂ ဢၼ်မၼ်း သၢၼ်ၶၢတ်းၼၼ်ႉသေၵေႃႈလ်ႂယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၶွင် The Public Enemy လႄႈ Blonde Crazy ပဵၼ်ႁႅင်းမိုဝ်းၶွင် Warner Bros. ယဝ်ႉ။
ငဝ်းတူင်ႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ The Crowd Roars လႄႈ Winner Take All ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လမ်းမႃႈၸွမ်းဝႆးဝႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႉပိုၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ ထႅင်ၵၼ်လွင်ႈ သၽႃႇဝႃႉၶွင် ပိုၼ်းၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈပဵၼ် လွင်ႈတၢင်ႈဢၼ်မၼ်းထုၵ်ႇပဵၼ် လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈတၢင်းတိူဝ်းမၼ်း တွၼ်ႈတႃႇတေ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ် ပၢၼ်ႁႃၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း ၽိင်ႈထုင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ ၸွႆႈထႅမ်ႈႁ်ႂႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လွင်ႈၽိင်ႈတြုးၶွင်ပိုၼ်း ၼၼ်ႉတိူဝ်းလိူဝ်မႃးတၢင်းၼမ် ဢၼ်လႆႈ ၽႄႈၼမ်မႃး တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ၼၼ်ႉသေ သိုပ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈထႅင်ႈ တေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
Herodotus ၊ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်း ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၵရိ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 5 ၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉလႆႈထုၵ်ႇ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ် "ပေႃႈၸဝ်ႈၶွင်ပိုၼ်း" တီႈၼ်ႂး ၽိင်ႈထုင်းၶိူဝ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇ သႄႈၼႄးဝႃႈ ပဵၼ် "ပေႃႈၸဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းယွၵ်ႇလႅၼ်" ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
တီၼ်ႂးလိၵ်ႈဢၢင်းၵိတ်းပၢၼ်ၵၢင် ၼၼ်ႉ၊ တီးပွင်ႇ ပိုၼ်းၼၼ်ႉပဵၼ်ဝႃႈ "လွင်ႈတၢင်း" ဢဝ်ႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၽႃႇသႃႇၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇ ၵျႃႇမၢၼ်ႇ၊ ၾရႅၼ်ႉ လႄႈ ၽႃႇသႃႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်း ၵျႃႇမၢၼ်ႇလႄႈ ရေႃးမ တၢင်းၼမ် ၸိူဝ်းဢၼ် လႆႈႁဵတ်းမႃးၸဵမ်ပိုင်းလႄႈ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈႁႅင်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၸ်ႂႉၶေႃႈၵႂၢမ်ႈဢၼ်လဵဝ် တွၼ်ႈတႃႈတေပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ "ပိုၼ်း(history)" လႄႈ "လွင်ႈတၢင်း(story)"တၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ၶွင် Benedetto Croce ၼၼ်ႉ "ပိုၼ်းတၢင်းမူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပိုၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းၼၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈမၢႆတွင်းၶွင် ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉတွၼ်းလွင်ႈ ဢၼ် ထွၼ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ တူဝ်လိၵ်ႈ လႄႈ ၽိုၼ်မၢႆတွင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းသေ မၵ်းၶၢၼ်းမၢႆတွင်းၸိူဝ်ႈဢၼ်မီႈႁူဝ်ယွႆႈတၢင်းၼမ်(လႅၵ်ႈလႆၢႈပႅတ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ၶဝ်လၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ႇတႅမ်ႈ တွၼ်ႈၼႃႇတေ တၢင်တူဝ် "လွင်ႈဢၼ်မႅၼ်ႈဝၼ်းလင်")ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်းၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈသမ်ႉ တႅပ်းတတ်းဝႃႈ ပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼ်ႂးၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈ မၢင်ႊပွၵ်ႈသမ်ႉပဵၼ်တွၼ်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂး ပၢႆးသၢႆႊတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 20 ၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပိုၼ်းၵူၼ်းၶိူဝ်း ၾရႅၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် Fernand Braudel လႅၵ်ႈလၢႆႈပႅတ်ႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်း၊ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း မၢႆမီႈတၢင်းၼွၵ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ လႄႈ ပၢႆးလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းတႄႉ လွၼ်ႉၵႅၼ်လွင်ႈတၢင်းႁူႉႁၼ် ၶွင်ပိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇလႆႈ ထၢၼ်ႈမၼ်းသၢမ်မဵဝ်း- လွင်ႈဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ၊ လွင်ႈဢၼ်လၢတ်ႈဝႆႉလႄႈ လွင်ႈဢၼ်ထိင်းသိမ်းဝႆႉ လွင်ႈဢၼ်တႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်း ၼႆသေ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၶဝ် ၵႆႇႁႃၶေႃႈမုၼ်ႈလူၺ်ႈသၢမ်ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႁဵၼ်း ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၶူဝ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇၵႆႉလႆႈႁၼ်ႈ မီးဝႆႉႁင်းၶေႃ၊ မီႈဝႆႉၸွမ်း လွၼ်ႉၵႅၼ်သိုၵ်ႈပိုၼ်း ဢၼ်တေႁဵတ်ႈႁ်ႂႈလွၵ်ႈသွၵ်ႈထူပ်ႈႁၼ်ၼၼ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း၊ Mark Leone ၽူႈဢၼ် ၶုတ်းလိၼ် လႄႈ ၽူႈပိၼ်ႇၽႃႈသႃႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်း ဢၼ်ယူႇတီႈဝဵင်း Annapolis၊ ၸိုင်ႈ Marylan၊မိူင်း USA ၼၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃတွၼ်ႈတႃႇတေပွင်ႇၸ်ႂ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼ်ႂးၵႄႈ ၽိုၼ်မၢႆတွင်းလူၺ်ႈလွင်ႈၼိူဝ်ႉၼင်ဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ "လွင်ႈထၢင်ႈႁၢင်ႊ" ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်လီသုတ်းလႄႈ မၢႆတွင်း ၶူဝ်ႈၶွင်၊ ဢၼ်ၼႄလၵ်းထၢၼ် လွင်ႈဢၼ်မီး ၶႃႈၸ်ႂႉလႄႈ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း ၶွင်လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၸႅင်ႈလႅင်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်း သိုၵ်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ၵေဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်ႈၼၼ်ႉတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတိုၼ်းပဵၼ်လႆႈတွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၶဝ် မႆႈၸ်ႂလွင်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶဝ်လူၺ်ႈလွင်ႈဝႃႈမၼ်းတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႃႇၼႃႇ လႄႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁူဝ်ယွႆႈၼႃႇၼႃႇ တၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈဝႆႇၼႃႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇ ၼႆႉတႄယိူင်းၸူး လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထိသၢမ်၊ မၼ်းၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈဝႃႈ ႁဵတ်းသင် ပိုၼ်းၼႆႉလႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ဢၼ်ပဵၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶွင်ႈပိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇၽူႈလ်ႂႁဵတ်းဢွၵ်ႇ(ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ)?
လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉၶွင် ၵႂၢမ်းၼမ်းမၼ်း(လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ယုမ်ႉယၢမ်)ၼၼ်ႉပဵၼ်ဢီႈသင်?
လွၵ်းလၢႆး ပိုၼ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃး လၢႆးပွင်သၢင်ႈ လႄႈ ၶေႃႈၸီႉၸမ်ႈ ဢၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၸိူင်းၶဝ် ၸ်ႂႉလွၼ်ႉၵႅၼ်ငဝွူႁၢၵ်ႈ လႄႈ လၵ်းထၢၼ်တၢင်ႇဢၼ် တွၼ်ႈတႃႇ တေၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ယဝ်ႉၵေႃႈ တွၼ်ႈတႃႇတႅမ်ႈပိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Thucydides တႄႉ ဢမ်ႇမိူၼ် Herodotus ၊ မၼ်းဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈပိုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းဢွၵ်ႇၶွင် လွင်ႈလိူၵ်ႈ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၶွင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉသေ တူၺ်းတီႈလွင်တၢင်းမၼ်းလႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်း လိူဝ်သေ ဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈၸွမ်းလွင်ႈဢၼ်ၽြႃးၵွတ်ႉႁဵတ်းဝႆႉ(ၵူၺ်းၵႃႈ Herodotus ဢမ်ႇလႆႈလၢတ်ႈဝႆႉလွင်ႈၼႆသေဢိတ်းတီႈလွင်ႈၶႆႈၸ်ႂမၼ်းၼၼ်ႉ)ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းယၢမ်ႈမီးဝႆႉၽိင်ႈထုင်းလူၺ်ႈလွင်ႈပိုၼ်းလႄႈ လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆးပၢႆးပိုၼ်း ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး တီႈၼ်ႂးၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်မိူင်းၶႄႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇ မိူဝ်ႈဝႆးလင်ပၢၼ်ၶုၼ်တီႈမိူင်းၶႄႇ ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်း လွၵ်ႈလၢႆး Shiji ႁ်ႂႈပဵၼ် လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၶဝ်ႈၶႂၢင်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ လိၵ်ႈလၢႆးပၢႆးပိုၼ်းလႄႈ ဢိၵ်ႇပႃး လိၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝူင်ႈဝၢင်ႈပီႊ 1800 ၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵျႃႇမၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် Georg Wilhelm Friedrich Hegel ၼၼ်ႉ ဢဝ်တၢင်းဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လေႃးၵုတ်ႈသေ သုတ်ႉၸမ်ၶဝ်မႃးတီႈၼ်ႂးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈၶွင် Ibn Khaldun ၼၼ်ႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်တေႈ လၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်း ၶွင်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ တိုၼ်းမီးလွင်ႈၽွင်ႈငမ်းၼိူဝ် လွင်ႈတႅပ်းတတ်းၵႃႈၶၼ်ၶွင် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်း၊ တွၼ်ႈတႃႇ တေၸႅၵ်ႇႁ်ႂႈႁူႉလွင်ႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ မၼ်းတေလႅပ်ႈၶတ်းၸ်ႂႁ်ႂႈၽွင်းငမ်းၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်လ်ႂ လႄႈ လိုၼ်းသုၼ်းမၼ်း တွၼ်ႈတႃတေ ဝူၼ်ႈၶႆႈလွင်ႈဢၼ်လူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေ ႁ်ႂႈပဵၼ်တႄႉ၊ လႄႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်မီႈလွင်ႈတၢင်းၸပ်းၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေ တႅပ်းတတ်း ၽိင်ႈထုင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးပၢႆးပိုၼ်း ၶွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တမ်းဝၢင်းဝႆႉပၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေ ႁဵတ်းလွင်ႈမၢႆတွင်းၶွင် ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽူႈမီးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ၊ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ၊ လွင်ႈပိုၼ်တၢင်းႁူႉ လႄႈ လွင်ႈယူႇၽၢႆႇလဵဝ်ဢၼ်မႅၼ်ႈၸွမ်းပိူင် ၼ်ႂးပိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။H. Mowlana (ပီႊ2001)။ "
Dr. S.W. Akhtar ( ပီႊ1977)။ "
တွၼ်ႈတႃႇ Ranke သမ်ႉ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပိုၼ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီၸုတွမ်ႁ်ႂႈလီလီ၊ တႅပ်းတတ်း ႁ်ႂႈမၼ်းၸပ်းလွၵ်းမၼ်းလီလီလႄႈ ဢဝ်ႁူမ်ႈၵၼ်ႁ်ႂႈၶိုၵ်ႉၶမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈလီ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 20 ၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းဢၼ်ၵေဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်သွၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးၶဝ်ႈၸ်ႂၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်မီးလွင်ႈၸ်ႂႁၵ်ႉၶိူဝ်းႁဝ်ႈႁႅင်း၊ ၸိူဝ်းဢၼ် ယိူင်းၸူးတွၼ်ႈတႃႇတေ ယွင်ႈယေႃးဝၼ်ႈမိုဝ်ႈၶွင်ႈၽူႈဢၼ်မီးဢၢမ်းၼတ်ႈ၊ လွင်ႈဢၼ်ၸပ်းလွၵ်ႈၼႃႇ လႄႈ လွင်ႈယႃႉယွႆႈသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူင်ႇဝူင်း လႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းလွင်ႈမီးတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈဝႃႈ ပိုၼ်ႈၼႆႉပဵၼ် ပၢႆးသၢႆႊ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈမၢႆတွင်းဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇ သုၼ်ႉၶဝ်ၸူးလူၺ်ႈ မၢႆမီႈတၢင်းၼမ်ၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ တိုၵ်ႉမီး ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွင်ပိုၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈပၢႆၵမ်ၶွင်ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႉၼၼ်ႉ ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။
ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ Herbert Butterfield ၊ Ernst Nolte လႄႈ George Mosse ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈထဵင် တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶွင် တၢင်းႁၼ်ထိုင် တီႈၼ်ႂးပိူၼ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ Martin Broszat ၊ Ian Kershaw လႄႈ Detlev Peukert ၶဝ်သွၵ်ႈႁႃတွၼ်ႈတႃႇတေတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ႈၵူႈဝၼ်ႈၶွင်ၵူၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈလဝ်လႅပ်ႈတေမိူၼ်ႁိူဝ် မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 20 တီႈၼ်ႂးမိူင်း ၵျႃႇမၼီႇ၊ ပိူင်ႈလူင်မၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ် ၼႃႇၸီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် Joan Wallach Scott ၊ Claudia Koonz ၊ Natalie Zemon Davis ၊ Sheila Rowbotham ၊ Gisela Bock ၊ Gerda Lerner ၊ Elizabeth Fox-Genovese လႄႈ Lynn Hunt ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထဵင်တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၼၢင်းယိင်းၶဝ်မိူဝ်းဝၼ်းလၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄပၼ်ပိုၼ်းတီႈၵူၼ်းထတ်းသၢင်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ယုမ်ႇယၢမ်တၢင်ႁၼ်ႈထိုင်ၼႃႈပၢၼ်မႂ်ႇၶဝ် ၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် ပပ်ႉလိၵ်ႈၶွင်ႈၽူႈတႅမ်ပိုၼ်း ၵူၼ်းမိူင်း ဢွတ်ႉသထရေးလျႃး Keith Windschuttle ၊ ဢၼ်ပဵၼ် The Killing of History ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢဝ်ၶႅၼ်ႈဝႆႉ လူၺ်ႈလွင်ႈပိုၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈတၢင်းလၢႆးမၼ်းတၢင်းၼမ်လႄႈ ၸၢင်းတေမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ၼိူဝ် မၢႆတွင်းလွင်ႈပိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ- ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတႄႇမိူဝ်ႈဢၼ်ပိုၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းပဵၼ်မႃး တေႃႇထိူင် ၵၢပ်ႈပၢၼ်ပၢၼ်ၵၢင်မိူဝ်ၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းလူၺ်ႈလွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း-လွင်ႈဢၼ်သၢၵ်းယွႆႈသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပိုၼ်း လူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႇဝူင်း လႄႈ ၽိင်ႈထုင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၸုၵ်းတၢင်ႈဝႆႉႁင်းၶေႃသေ ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇ လႅၼ်ႊလိၼ်ဝၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉမၢၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းလွင်ႈၽိင်ႈထုင်း-လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽိင်းထုင်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇ။
ပိုၼ်းလွင်ႈၺၢၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇ-လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼိူဝ်တၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်မီးၼ်ႂး ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၽိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈၶဝ်ပဵၼ်မႃးလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႇယ်ႂႇၶဝ်မႃးလူၺ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပိုၼ်းလွင်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇ-လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၵၢပ်ႈပၢၼ်ပၢၼ်မ်ႂႇ၊ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝႆးလၢင် ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်။
Palaeography-လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ။
ပိုၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ-လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈသေႃႇသူၼ်းတၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈ ၶွင်လွင်ႈသေပိူင်ပိူင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်း။
ပိုၼ်းလွင်ႈၼၢင်းယိင်း-ပဵၼ်ပိုၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ လႄႈ ႁူဝ်သိပ်းပီႊ ၸိူဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၵႆႉၵႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်း လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၶဝ်တၢင်တူဝ်တႄႉ ဢိင်ၼိူဝ် လၢႆးပၢႆးဝၼ်းထီႊ ဢၼ်လႆႈၸ်ႂႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်ႈဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၶဝ် ၵႆႉဝၢႆႇၸူး ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း၊ တွၼ်ႈတႃႇတေ သပ်းလႅင်းၵွပ်ႈသင် ၵူၼ်းၶိူဝ်ႈဢီးၵျိပ်ႉၶဝ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ပူၵ်းတၢင်ႈလႆႈ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်ႈၵူၼ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၼၼ်ႉ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃၶွင် ဢီးၵျိပ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႄႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဢမေႇရိၵႃး ၼႆႉ ပဵၼ်ပိုၼ်းႁူမ်ႈတုမ် ၶွင်ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်း ဢိၵ်ႇပႃး ဢမေႇရိၵႃး ပွတ်းၵၢင် လႄႈ ၶႃႈရိပ်ႊပီႊယၢၼ်း ယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၶွင် ၶႃႈရိပ်ႊပီႊယၢၼ်း တႄႇတီႈ လၢၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၵဝ်ႇသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈဢၼ်လႆႈႁၼ် ၶူဝ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 7000 ပီႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၶွင် ယူႇရေးသျႃး(ယူးရူပ်ႉလႄႈ ဢေးသျုး ၸပ်ႈၵၼ်) ၼႆႉပဵၼ် ပိုၼ်းႁူမ်ႈတုမ် ၶွင်ပွတ်းတွၼ်ႈ ၸွမ်းၸဵင်ႇၽၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တၢင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ တွၼ်ႈၵၢင်ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်း၊ ဢေးသျႃးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ယူးရူပ်ႉ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်ဝႆႉ လူၺ်ႈၼႃႈလိၼ်ႈၽၢႆႇၼ်ႂး တီႈလွႆပၢင်ႇယိူဝ်ႈ ယူႇရေးသျၢၼ်း ၶွင်ဢေးသျႃးပွတ်းၵၢင် လႄႈ ယူးရူပ်းပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဢေးသျႃးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၼႆးပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈမိူဝ်ႈဝၼ်းၵွၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈယိုၼ်ႈပၼ်မႃးတီႈ ၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းပၢၼ်လ်ႂပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၼ်ႂးဢေးသျႃးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်း ဢေးသျုး ပွတ်းၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၼႆႉမွၵ်ႇၼႄလွင်ႈ ပိူင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇတွၼ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်ႈၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဢၼ် "ၵဝ်ႇ" မိူဝ်ႈၼႃႈ 1960 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်မီးႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လေႃးလႄးၵၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီး လွၼ်ႉၵႅၼ်ၶေႃႈမုၼ်းမၼ်းလႄႈ မၼ်းၵႆႉၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မိူင်းမိူၼ်ၼင်ႇ ပေႃႇပျုလီႇသိမ်ႇ(လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းထၢၼ်သုင်ၶဝ် ၸွႆႈထႅမ်ႈၵူၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၶဝ် မီးသုၼ်ႇလႆႈမိူၼ်ၵူၼ်းထၢၼ်ႈသုင်)၊ ဢၼ်ပဵၼ် "တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း" ဢၼ်ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၽၢႆႇၼွၵ်ႈ လၢႆးႁဵတ်ႈသၢင်ႈၵူၼ်းထၢၼ်ႈသုင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းထၢတ်းသၢင်ႈ မၢႆတွင်း လႄႈ လွင်ႈမွၵ်ႇၼႄလွင်ႈတၢင်း ၶွင် တၢင်းႁူႉႁၼ်၊ ထုင်းၸမ်ႇ လႄႈ ပၢႆးမွၼ်း ၶွင်ႈၸုမ်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈဝၼ်းလၢင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၵၢၼ်မိူင်းမိူၼ်ၼင်ႇၼႆၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵူႊမိူင်းမိူင်း ၼ်ႂးၵႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽၢႆႇၼွၵ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵူႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် တီႈမိူင်း ဢမေႇရိၵႃး၊ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇ လႄႈ ၸိုင်းမိူင်းတၢင်းၼမ် ဝႆးသေ ပီႊ 1980 လိူဝ်လိူဝ် ဢၼ်ပွင်ႇၸ်ႂဝႃႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်လူဝ်ႇမီးလွင်ႈ တူဝ်ထူပ်းလူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉဢၼ်ၵႂၢင်ႈယ်ႂႇလိူဝ်ၼႆႉ ႁ်ႂႈပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တၢင်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် ပၢႆးဢၼ်မ်ႂႇ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တၢင်ႈတၢင်ႇဢၼ် ၼၼ်ႉသေတႃႉ၊ ပိုၼ်းငႅင်ႈ ၼႆႉမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼိူဝ်ႈလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵဵၼ်း ႁူဝ်ယွႆး ၶွင်ပိုၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ် Oxford လႄႈ Cambridge သူးၵမ်ႉထႅမ်သွၼ်ႁဵၼ်း ၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇ ဝႆႉႁ်ႂႈမၼ်းဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶူးသွၼ်ၶဝ် ၽွင်းငမ်းဝႆႉ လွင်ႈႁိမ်ၼမ်ႉၵႂၢမ်းၵၼ် တေႃႇထိုင် ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉထူၼ်ႈသွင်ယဝ်ႉၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း ဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉ ဝႆးသေ ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉထူၼ်ႈၼိူင်ႈယဝ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိူင်ဢၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းပေႃႇမႃးတီႈထၢၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် တွၼ်ႈတႃႇတေႁ်ႂႈသွၼ်ပၼ် ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလူၺ်ႈ ၽိင်ႈထုင်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း တွၼ်ႈတႃႇတေယိုၼ်ႈပၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် ၶူဝ်းမွၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းၼမ် လူၺ်ႈယူးရူပ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တူၺ်ႈၼိူဝ်ပၢႆးႁဵၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ ယူႇတီႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်တၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း ဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉ ပပ်ႉပူင်သွၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ ၶွမ်ႇၽၼီ ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၼမ်းမၼ်းၵႆႉပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၸိုင်ႈလ်ႂၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၼ်ႂးၵၢၼ်ႁဵၼ်းၶဝ် ၵႆႉၵႆႉသၢၼ်ၶတ်း လွင်ႈဢဝ် ပပ်ႉပူင်သွၼ် ႁဵတ်းပဵၼ်ၵၢၼ်မိူင်းသေ မၢင်ႊပွၵ်ႈမီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်ႈၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်းသၢင်ႉၶိုၼ်ႈသုင် ၼႆႉပဵၼ်တူင်ႇဝူင်းဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉ ဢၼ်ၼႄလွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး ဢၼ်ပဵၼ် ဝဵင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇတိူဝ်ႈတွၼ်း၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း၊ ပိူင်ၽူႈၽွင်းငမ်း လႄႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ လွၵ်းလၢႆးတူဝ်ႁၢင်ႊ(မိူၼ်ၼင်ႇ တႅမ်ႈလိၵ်ႈ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈတၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်ၵႂၢင်ႈယ်ႂႇဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ၊ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်း တူင်ႇဝူင်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ် ဢိၵ်ႇပႃး ၽိင်ႈထုင်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵိၼ်ယူႇၸွမ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈသေလဵင်ႉဝူဝ်းလဵင်ႈၵႂၢႆး၊ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဝႆးပၢၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်လႃႈထိူၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၢင်ႊပွၵ်ႈ မၼ်းယင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်း ၽိင်ႈထုင်းဢၼ်လႆႈႁၼ်ႈၼ်ႂး တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် ႁင်းၶဝ် ၼၼ်ႉလူးၵွၼ်ႇ။
ၽိုၼ်လိၵ်ႈဢၼ် ပဵၼ်ပိူင်ႈလူင်ၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် The Civilizing Process (1939) ၶွင် Norbert Elias ၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ဢၼ် ၵဵပ်းႁွႆးတိၼ်လူၺ်ႈလွင်တူင်ႇဝူင်းၼမ်လိူဝ် တႄႇတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဢၼ်ယဵၼ်ႇငႄႈမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် တေႃႇထိုင် ပၢၼ်ၶိုတ်းၵပ်ႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ "လွင်ႈမီးလွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈ(civility)" ပေႃႇမႃးမိူဝ်ႈ ၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 16 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝႆးလင် ပီႊ 1700 လိူဝ်လိူဝ် လႄႈ ၼႃႈပီႊ 1800 လိူဝ်လိူဝ်၊ မိူဝ်ႈၽွင်း လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၾရႅၼ်ႉ ၼၼ်ႉ၊ "civilization" ၼႆႉၸ်ႂႉပဵၼ်ဢၼ်ဢေႇ၊ ဢမ်ႇတွၼ်ႉပဵၼ် ဢၼ်ၼမ် လႄႈ မီးတီႈပွင်ႇႁူဝ်ယွႆႈဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶိူဝ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၼ်ႂးတၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈႁူဝ်ယွႆႈ ဢၼ်ၼႆႉၵူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လႆႈတႃႇတေ လၢတ်ႈဢွၵ်ႇ "တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်(medieval civilization)" ဢၼ်တၢင်းဝူၼ်ႉၶွင် Elias တေပဵၼ်ဝႆႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ပွတ်းဢၼ်ပႅတ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈၼႆႉ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်မီးလွင်ႈမီးတၢင်းလႄႈ မီးလွင်ႈၽိူမ်ႉထႅမ်ၼိူဝ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း သေ မၼ်းဢမ်ႇ ၶဝ်ႈၵၼ်လီတၢင်း ၽိင်ႈၵူၼ်းလႄႈ "ၵူၼ်းတၢင်းသဵင်ႈ ယိုၼ်းထိုင်လႆႈ လူၺ်ႈဢၼ်ၶိုၼ်းမႄးဢဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လမ်းဢဝ်ၸမ်သုတ်း ၶွင်ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸွမ်းၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ပႆႇထိုင်တီႈထိုင်တၢင်း ဢမ်ၼၼ် ဢၼ်ပႆႇမီးလွင်ႈၵပ်းသၢၼ်ၵၼ် ၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ" (တူၺ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းလိူင်း လႄႈ)။
တူင်ႇဝူင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶိုၼ်ႈသုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇႁူႉလႆႈလူၺ်ႈလွင်ႈ လွင်ႈႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ၊ ၸိူဝ်းမဵဝ်းလွင်ႈၵိၼ်ယူႇ၊ လၢႆးၸ်ႂႉငိုၼ်ႈတွင်း၊ ပိူင်ၽူႈၽွင်ႈငမ်း၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတူင်ႇဝူင်း၊ လၢႆးလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး လွင်ႈမေႃလိၵ်ႈမေႃလၢႆး လႄႈ ၽိင်ႈထုင်းတၢင်ႈယမ်ႈ တၢင်ႇၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်တၢင်းသဵင်ႈၼႆႉ လႆႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈလဵင်ႉတွင်ႉလိူဝ်သေ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ မၢင်ႊၸိူဝ်းတီႈ Peru ဢၼ်ဢပ်ႈတေ ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၶူဝ်းၶွင်ၼိူဝ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မဵတ်ႉၶဝ်ႈမဵတ်ႉထူဝ်ႇဢၼ်လိူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶိုၵ်ႇၶၢႆးလီတႄႉ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ မဵတ်ႉၶဝ်ႈမဵတ်ႉထူဝ်ႇ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ သိမ်းဝႆႉလႆႈ ၶၢဝ်းတၢင်းယၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မၢင်ႊတီႈၼၼ်ႉ ၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်လႃႈထိူၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မီးတၢင်းၵိၼ်ယႅမ်ႉဢၼ်လိူဝ်ဝႆႉယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းငဝ်ႈမိူင်း ၶွင် ပၢႆးသီးၾိၵ်ႉပွတ်းႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း မၢင်ႊၸိူဝ်း လႄႈလႅပ်ႈတေပဵၼ်မိူဝ်ပၢၼ်ၽိင်ႈထုင်း Mesolithic Natufian ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း "တူင်ႈဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶိုၼ်ႈသုင်(civilization)" ၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇမၼ်းၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈဝႃႈ "'လွင်ႈယူႇသင်းၼ်ႂးဝဵင်းလူင်'"ၼႆယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၸိုင်ႈမိူင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼမ်လိူဝ် တူင်ႇဝူင်းတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉသေ မၼ်းမီႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈႁဝ်ႈႁႅင်း ၼ်ႂးၵႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် ဢၼ်မီး ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈတုမ်ၵၼ်ဝႆႉဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉ၊ မီးၸုမ်းၽူႈၽွင်းငမ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်း လႆႈပႃး လွၵ်းလိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵေႃႉလဵဝ် ၶွင်တီႈလိၼ် လ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်လဵၵ်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်ႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ငိုၼ်းႁ်ႂႈပဵၼ် ဢၼ်လႅၵ်ႈလႆၢႈပၢၼ်ၵၢင် တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေႇဢမ်ႇႁူႉၸၵ်းၵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ် လႄႈ လွင်ႈလူဝ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇပဵၼ်မႃးတၢင်းမူတ်းၼ်ႂးၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ဢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပၢႆႈမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ ႁ်ႂႈပဵၼ် ဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈပွင်ႇဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ လွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း ၶွင်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း။
တူဝ်သုင်တႅမ်ႇၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႈလွင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈဢၼ်ၶႅမ်ႇလီ တွၼ်ႇတႃႇတေလႆႈႁူႉလွင်ႈဢၼ်လူဝ်ႇ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇငိုၼ်းၵူၺ်း လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼႆႉ လူဝ်ႇမႃးၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈ တၢင်းၼမ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၼ်ႂးဝဵင်း လႄႈ လွင်ႈသုၵ်ႉသၢၵ်ႉ ၶွင်လွင်ႈၵႃႉၶၢႆၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉၸၵ်းၵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ်ဢၼ်ၶွတ်ႈၵၼ်ဝႆႉ၊ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼ်ႂးၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း လႄႈ လွင်ႈဢၼ် ပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ပၢႆးၸၢၵ်ႈ ဢၼ်မ်ႂႇပေႃးဢမ်ႇၼပ်ႇလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၢင်ႊၸိူဝ်း လၢတ်ႈဝႃႈ "ဢၼ်ဢမ်ႇၶိုတ်းၵပ်ႈ(primitive)"၊ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် ဢၼ်သႄႉသွမ်း ၼႆယဝ်ႇ။ "
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈယၢမ်းလဵဝ် ၸ်ႂႉၶေႃႈၵႂၢမ်း "non-literate(လွင်ႈဢမ်ႇၸ်ႂႉလိၵ်ႈလၢႆး)" တွၼ်ႈတႃႇတေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တူင်ႈဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶိုၼ်ႈသုင်ၼႆႉၵေႃႈ ၽႄႈၵႂႃႇၸွမ်း လွၵ်းလၢႆး၊ ၶိူင်ႈၶွင် လႄႈ လွင်ႈၽွင်းငမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်တူင်ႈဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶိုၼ်ႈသုင် လႆႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႈဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶိုၼ်ႈသုင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉၵေႃႇတၢင်ႈ ၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ၊ ဢိၵ်ႇပႃး ၸုမ်းႁဵတ်းၶေႃႈတႅပ်းတတ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ၸိုင်ႈမိူင်း၊ လိၵ်ႈလၢႆး၊ လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း၊ တၢင်းမေႃၶႅၵ်းမေႃတွင်ႈ၊ လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် ဢၼ်ၶွတ်ႇၽွၼ်ႈၵၼ်ဝႆႉ လႄႈ တၢင်ႈယၢမ်ႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ၊ လွင်ႈပႄႉၵိၼ်လႄႈ လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈထိင်းသိမ်း ၵူၼ်းမီးဢၢမ်ႈၼတ်ႈလဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶိုၼ်ႈသုင် ဢၼ်တီႈသေၵေႃႉၵေႃႉယူႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈၶွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းမၼ်းတႄႉပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေထိင်းသိမ်း ဢမူၺ်ႇၽိင်ႈထုင်း ၶွင်ၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းၼၼ်ႉလ်ႂသေယဝ်ႉ၊ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈမီမႃးပၢင်တိုၵ်း လႄႈ လွင်ႈၽိတ်ႈၽႅၵ်ႇလူၺ်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈဝူၼ်ႉၶၢၵ်ႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈသဝ်း မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် Oswald Spenglerၼၼ်ႉ မၼ်းၸ်ႂႉဝႆႉ တူဝ်လိၵ်ႈ ၵျႃႇမၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် Kultur ၊ "culture(ၽိင်ႈထုင်း)"၊ တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ႁွင်ႉ "civilization(တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်)" ၼၼ်ႉတီႈၼ်ႂးပပ်ႉ Decline of the West: Perspectives of World History (1919) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Spengler လၢတ်ႈဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်တႄႇတၢင်ႈလွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းၶွင်ၽိင်ႈထုင်း မိူၼ်ၼင်ႇ "ဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈသုတ်ႈလႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈသၽႃႇဝတီႈဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၶွင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ"။
ဢိင်ၼိူဝ် Toynbee သေ၊ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ယူပ်ႈယွမ်းမႃးလႄႈ တူၵ်းသုမ်းမႃး ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ လွင်တူၵ်းသုမ်းၶွင် "လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉၵမ်ႉဢေႇ"တီႈ လွင်ႈၵျၢင်ႉၵမ် လႄႈ လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် ယူပ်ႈယွမ်းမႃး တွၼ်ႈတေႁူပ်းထူပ်း လွင်ႈၶေႉၶဵင်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်း လိူဝ်သေ လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ သိုၵ်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လၢႆလၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်ႈၵပ်းသၢၼ် ၵၢၼ်ၵႃႉသိူဝ်ႉၶၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈလီလိူဝ် ၼႃႈတီႈၽိင်ႈထုင်းလႄႈ ၼႃႈတီႈၵၢၼ်မိူင်း တေႃႇထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 19 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်ႈမိူဝ်ႈပၢၼ် Uruk ၼၼ်ႉ Guillermo Algaze ထဵင်ဝႃႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵၢၼ်ၵႃႉသိုဝ်ႉၶၢႆၼႆႉ ၵွင်ႉသၢၼ်ဝႆႉတီႈဢီးၵျိပ်ႉ၊ မႅတ်ႉသူဝ်ႊပူဝ်ႊတေးမီးယႃး၊ ဢီႇရၢၼ်ႇလႄႈ ဢႃႈၾၵၢၼ်ႇၼိတ်ႊသႃႊတၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် လႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းသဵင်ႈဢၼ်မီးတ်ႂးလူၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလူၺ်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ ပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ပႃးတၢင်း ၽိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သေလၢႆးလၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် ပွတ်းၵၢင်ၼႆႉ ဝႆးလိုၼ်ႈမႃး ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈႁ်ႂႈၶဝ်ႈပႃးတီႈ ပွတ်းၵၢင်ႈဝၼ်းတူၵ်း လႄႈ ယူးရူပ်ႉ သေလႄႈဝႆးၼၼ်ႉ သိုပ်ႇၶႂၢၵ်ႈထိုင်လုမ်ႈၾႃႉ လူၺ်ႈလွင်ႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းယူးရူပ်ႉၶဝ် ၶႂၢၵ်ႈလိၼ်ႈသေသိမ်းမိူင်းသေ ဢဝ် ဢမေႇရိၵႃး၊ ဢေႃးသထရေႈလျႃး၊မိူင်ႈၶႄႇ လႄႈ မိူင်းၵျပၢၼ်ႇၶဝ် ႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႈပီႊထူၼ်ႈ 19 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉတိုၵ်းသူၼ်းႁ်ႂႈပဵၼ် လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်း ၶူဝ်းၶွင်ထူၼ်ႈသွင်(secondary products revolution) ဢၼ်ၵူၼ်းၸ်ႂႉတူဝ်သတ်းဢၼ်လဵင်ႉၼ်ႂးႁိူၼ်းဢမ်ႇၸ်ႂႈတွၼ်ႈတႃႇ ၼိူဝ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း၊ ပႃးပႃးတွၼ်ႈတႃႇ ၼမ်ႉၼူမ်း၊ ၶူၼ်ၸဵၼ်၊ၽုၼ်ႇ လႄႈ တႃႇၸၢၼ်ထႆ လႄႈ လေႃႉ - ပဵၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ ဢၼ်ၽႄႈၵႆႃႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈ တီႈၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၸွမ်းလွႆ ယူႇရေးသျၢၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ႈတီႈၼႆႈၼႆႉ လႆထုၵ်ႇမၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉပဵၼ်တီႈဢၼ်မီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ "ဢၼ်တိုၵ်းသူၼ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႊ မၢၵ်ႇလေႃႉ၊ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈပိူၵ်ႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လႄႈ လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူၼ်ႈလိၵ်ႈၸပ်းၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵႃႈၶၼ်-ၼမ်ႉတွၼ်း တၢင်းၼမ်ဢေႇ ၶွင်လွင်ႈၵေႃႇၵုၼ်ႁၢႆႉၼ်ႂးၵႄႈၸုမ်းၵူၼ်း၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈလႆႈႁၼ် လွင်ႈပွႆႇႁမ်းဝၼ်ႈၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်မီးၽႃႁႄႉလႄႈ ၼႃႈတႃဝဵင်းဢၼ်မီးၽႃႁႄႉဝႆႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၼ်တၢင်း တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉဝဵင်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ ပိုင်းဢိင်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၵၼ်တၢင်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင်လွင်ႈယူႇသဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်၊ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းမဵတ်ႉ လႄႈ လွင်ႈလဵင်ႉတူဝ်သတ်း၊ လွင်ႈယူႇသဝ်းတေႃႉၸူဝ်ႈလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင် တၢင်းယၢမ်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလူမ်ငၢႆႈလီ လႄႈ လွင်ႈၸုႁွမ်ၶူဝ်ႈဢၼ်လိူဝ် တီႈပွတ်းတွၼ်ႈတူင်ႇဝူင်းမၢင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢင်ႊၸိူဝ်း ၶဝ်ႈၸ်ႂၼိူဝ် ပိူင်တႅၵ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈပိုၼ်း လႄႈ မၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉၶဝ်ၸ်ႂၼိူဝ် ပၢႆးဝူၼ်ႉႁူဝ်ယွႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇ Gibbon တႄႉ လၢတ်ႈဝႃႈ "လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းၶွင် ရေႃးမ တႄႉပဵၼ်ၸွမ်းၽိင်ႈတြႃး လႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇဝႄႈလႆႈ လွင်ႈလႆႈပဵၼ်ႁိူဝ်ႈႁိူင်းလူၼ်ႉလိူဝ် ၼၼ်ႉၵူၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။
Theodor Mommsen ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸ်ႂဝႆႉတီႈၼ်ႂးပပ်ႉ Theodor Mommsen ၶွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉဝႃႈ ရေႃးမ လႆႈလူႉလႅဝ် လူၺ်ႈလွင်ႈ ၵူၼ်ႇပၢင်းၶွင်မိူင်းၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ရေႃးမပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း မိူဝ်ႈ 476 CE ၼၼ်ႉသေ မၼ်းယိူင်းၸူးပႃး လွင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈပၢႆးၸ်ႂ ၶွင်ႈ "လွင်ႈပဵၼ်မႃး"၊ "လွင်ႈယ်ႂႇမႃး"၊ "လွင်ႈႁိူင်ၼၼ်းမႃး"၊ "လွင်ႈၵူၼ်ႇပၢင်းမႃး" လႄႈ "လွင်ႈလူႉလႅဝ်မႃး"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Arnold J. Toynbee ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸ်ႂဝႆႉ ၼ်ႂးပပ်ႉ A Study of History ၶွင်မၼ်းဝႃႈ မၼ်းယၢမ်ႈမီးဝႆႉ တူင်ႉဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းၵပ်ႈတၢင်းၼမ် ဢိၵ်ႇပႃး တူင်ႇဝူင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ၵမ်ႈဢေႇဢၼ်လႆႈယိုတ်းပႅတ်ႈ ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်ႈၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ ယိူင်းၸူးၶဝ်ႈၵႂုႇၼ်ႂးလွၵ်းပၢၼ်ႇ ဢၼ် Mommsen လိူၵ်ႈဢွၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းယၢမ်းၸၼ်ႇၵၢင်ၼၼ်ႉ၊ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး ၼၼ်ႉႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈႁဵတ်ႈဢွၵ်ႇတွၼ်ႈတႃႇၼိူင်ႈၵေႃႉ လႄႈ ထၢၼ်ႈၵိၼ်ယႅမ်ႉၼၼ်ႉယွမ်းမႃးသေ မၼ်းယၢပ်ႈယၢၵ်ႈလိူဝ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းတွၼ်ႈတႃႇတေၵဵပ်ႈၶွၼ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ ၶွၼ်ႇငိုၼ်းဢၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸိူဝ်းလိူဝ်မႃးယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ ငိုၼ်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႄႉ တိူဝ်းလိူဝ်မႃး ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်မႃး ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ယိပ်းၵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈ Secular Cycles လႄႈ Millennial Trends ။
လွင်ႈတၢင်းမၼ်းတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ ရေႃးမလူဝ်ႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ငိုၼ်းၶွၼ်ႇ ဢၼ်ၼမ်လိူဝ်သေထႅင်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တွၼ်ႇတႃႇတေ ႁၢင်ႊပၼ်ၶိူင်ႈယိပ်း လႄႈ မႄးႁၢင်ႊပၼ် ၶိူင်ႈယိပ်းတပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်း ဢၼ်လႆႈတူၵ်းသုမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တိၵ်းတိၵ်း တီႈၼ်ႂးပၢင်ႈတိုၵ်း၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈ မိူင်းႁေႃၶမ်း(ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ) တႅၵ်ႇယၢႆႈပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းထဵင်ဝႃႈ လွင်ႈၵူၼ်ႇပၢင်းၶွင် မေႇယႃႇ ၼၼ်ႉမၼ်ၶေႃႈသွၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်ႈၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ယၢမ်ႈလဵဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ်ဢေႇ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းဢဵၼ်ႁႅင်း လႄႈ ဢၼ်ႁႅင်းဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ် တွၼ်ႈတႃႇ မၢၵ်းၶၢၼ်းလွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂ ၶွင်တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Koneczny လၢတ်ႈဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ၼႆႉ ဢဝ်မႃးလေႃးႁ်ႂႈပဵၼ်ဢၼ်ၸပ်ႈၵၼ်ဢမ်ႇလႆႈ၊ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ဢၼ်ထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ပေႃးမႃးပၼ်သုၼ်ႇဢၼ်ပဵင်းၵၼ် ၼ်ႂး တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇလိူဝ်ႁႅင်းၼၼ်ႉၸိူင်းမၼ်းတေဢဝ်ပေႉမၼ်ႈပႅတ်ႈၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်ပဵၼ် Morris Berman ပၼ်တၢင်ႈၶႆႈၸ်ႂႈဝႆႉတီႈၼ်ႂး ပပ်ႉ Dark Ages America: the End of Empire ၼၼ်ႉဝႃႈ ၼ်ႂးလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵူၼ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းၶွင်မိူင်းဢမေရိၵႃး၊ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈဢၼ်ယၢမ်ႈယုၵ်ႉၶိုၼ်ႈမၼ်းႁ်ႂႈႁိူဝ်ႈႁိူင်း—ပိူင်ၶွင်တူဝ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ၊ လွင်ႈၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ်လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ လႄႈ လွင်လမ်းၸွမ်း လွင်ႈမီးၶူဝ်းၶွင်ယ်ႂႇၼမ်ၼၼ်ႉ—တိုတ်ႉၸၢၼ်ႁ်ႂႈ မိူင်းဢမေရိၵႃး ဝၢႆႇတၢင်းပႅတ်ႈ ႁူးၽၵ်းတူဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တီႈဢၼ် လွင်ႈၵူၼ်ႇပၢင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇငိူင်ႉဝႄႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Jacobs ထဵင်ဝႃႈ လွင်ႈလူႉလႅဝ် ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇ ၸိူဝ်ႈၼႆႉ ၵွင်ႉၵႆႇ ၵၼ်တၢင်း ပၢၼ်ႁႃလူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႇဝူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢၼ်ႁႃလူၺ်ႈလွင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ၊ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းလႄႈ လွင်ႈၵႂႃႇၵၼ်ႁႅင်းၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်းမီး လႄႈ ၵူၼ်းၽၢၼ် ၼၼ်ႉၸိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းထဵင်ဝႃႈ လွင်ႈလူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ တူင်ႉဝူင်းၶိူဝ်ႈၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ် တႃႇတေ တၢင်ႇၶဝ်ႈၶူဝ်းၶွင် လိူဝ်မႃးထႅင်ႈၼႆႉ မၼ်းၶမ်ႇငဝ်မၼ်း ၼိူဝ်လွင်ႈ သွၵ်ႈႁႃလူၼ်ႉလိူဝ်ၶွင်ၶဝ် လႄႈ လွင်ႈၶူဝ်းၶွင်ၼ်ႂးမိူင်းႁင်းၶဝ်ယွမ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂးႁၢင်ႊၼၼ်ႉ၊ Ma ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ "မိူဝ်ႈလႆလၢၼ်ႉပီႊပူၼ်ႉမႃး"ၼႆယဝ်ႉ။)
လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉတၢင်းၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ၶွင်ဢၼ်ၸိူမ်ႈဝႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၽႃႇၺႃးၵၼ်တၢင်ႈ ၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇဢၼ်တိၵ်းတိၵ်းသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလွႆၾႆးတႅၵ်ႇဢၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉတႄႉ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ ပေႃႇမႃးမိူဝ်ႈပူၼ်ႈမႃး 2 လၢၼ်ပီႊ၊ မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉႁႅင်း သမ်ႉပေႃးၶ်ႂႈႁ်ႂတူဝ် တီႈၼိူဝ် ႁွႆးတႅၵ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈ ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈလမ်းဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 99 ဢၼ်ယမ်ႈယူႇမႃးၼိူဝ် လူၵ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႁႃႈႁဵင်လၢၼ်ႉပီႊ ၼၼ်ႉ လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၼၢင်လိၼ်ၶွင်လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လႅၵ်ႈလႆႈယူႇၵူႊၶၢဝ်ႈယၢမ်း တႄႉၸဵမ်မိူဝ်ႈမၼ်းပေႃႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ မၼ်းမီးၸ်ႂတႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈဢမၼ်းပဵၼ်တူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူၼ်ၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇပဵၼ်မႃးၽွင်းယၢမ်းၼႆႉ၊ လႅပ်ႈတေပဵၼ်ၵွပ်ႈ လႅင်ႈလၢဝ်ဢၼ်လဵၵ်ႉဢၼ်ၼွႆႉ ၶဝ်ႈမႃးၽႃႇၺႃး လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဵဝ်လူမ်းၸိူဝ်းၼႆးႇ သၢင်ႈဝႆႉလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်း လွႆၾႆး လႄႈ ထၢတ်ႈႁူမ်ႇႁိူၼ်းမၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉမႅင်း ပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႊၵျိၼ်ႇ ဢၼ်သၢင်ႈပွင်ႈပဵၼ်ပဵဝ်လူမ်းထူၼ်ႈသၢမ် ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ၶွင်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵုၼ်လူင်မိူဝ်ၸဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် Columbia၊ Rodinia လႄႈ Pannotia ၊ ၸွမ်းၼၢင်ႇၶပ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ၊ ဢၢပ်ႈတေႁၢႆလၢႆပႅတ်ႈတီၼ်ႂးလူၵ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁိူင်မႃးလွႆးလွႆး တူဝ်မီးၸ်ႂမီးမႃးၼိူဝ်ၼၢင်လိၼ်သေ ပိူင်မိူၼ်ၼင်ႇဢၼ်လႆႈႁၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ၊ သတ်း လႄႈ ႁဵပ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢိၵ်ႇပႃး တိူၵ်ႇလိူၼ်၊ မူင်ႈမႅင်း လႄႈ သတ်းဢၼ်လိူတ်ႈၵတ်း၊ ၵွပ်ႈၼၼ် မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ eon၊ ဢၼ်မီႈတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၸၢတ်ႈပၢၼ်ဢၼ်ဢဝ်တႃႁၼ်လႆႈ"ၼႆႉယဝ်ႉ။
မၼ်းႁဵတ်းဝႆႉလူၺ်ႈ ထၢတ်ႈ ႁ်ႂႈထရူဝ်ႊၵျိၼ်ႊ လႄႈ ႁီႊလီႊယၢမ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ဝႆးသေ Big Bang မိူဝ်ႈ 13.8 Ga(လၢၵ်ႈပီႊပူၼ်ႉမႃး) လႄႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၼၵ်းၼႃ ဢၼ် supernovae(လွင်ႈဢၼ် လၢဝ်ဢၼ်ႁိူဝ်လႅင်း တႅၵ်ႈႁဝ်ႈႁႅင်း) ထိပ်ႇဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢၼ်ၾႃႉမူတ်း လႆႈႁႅင်ႈမႃႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ႁႅင်းပၢၼ်ႇႁွပ်ႈမၼ်း၊ ႁႅင်းၸၢၼ်၊ လႄႈ inertia(လွင်ႈဢၼ်ၼိမ်ဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ်ႉၶၢႆႉဝႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ၊ သင်ဢမ်ႇမီးႁႅင်းတၢင်းၼွၵ်ႈမႃးယႃႉ)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းပဵၼ်ၶႅပ်း လႅင်ႈလၢဝ် ဢၼ်တင်ႈသိုဝ်ႈၵၼ်တၢင်း ၵႅၼ်ဢၼ်မၼ်းပၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵၼ်မႃးတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ လၢဝ် T Tauri star လုၵ်ႉမႆႈသေ ပဵၼ်မႃး တႃဝၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ပဵၼ်မႃႈမိူၼ်ၼၢင်ၼႆ မွၵ်ႈ 4.54 လၢၵ်ႈပီႊ ပူၼ်ႉမႃး( လူၺ်ႈလွင်ႈပဵၼ်လႆႈမၼ်း 1%) လႄႈ ယဝ်ႉတူဝ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီႈ ၼ်ႂးၶၢဝ်းတၢင်း 10-20 လၢၼ်ႈပီႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသုတ်းၼၼ်ႉ ယ်ႂႇၽႄႈမႃးလွႆးလွႆး တေႃႇပေႃးထိုင် ထၢၼ်ႈတၢင်းၼ်ႂႈမၼ်း မႆႈလီတဵမ်ထူၼ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေဢဝ်ၸိူမ်ႈ ႁေႈ siderophile ဢၼ်ၼၵ်းၼႃ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယူႇတီႈ လုၵ်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်လွႆၾႆး ဢမ်ႇၼၼ် လၢဝ်ႇယွတ်ႇ ဢၼ်မလႆႈဢၢၼ်ႇဝႆႉၼိူဝ် လႅင်ႈလၢဝ်တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉသေ မၼ်းလႆႈယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈ ပဵၼ်ပၢၼ်ဢၼ်လၢဝ်ယွတ်ႇ မႃးတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ Late Heavy Bombardment ဢၼ်တႄႇမိူဝ်ႈ 4.1Ga(လၢၵ်ႈပီႊ) လႄႈ ယဝ်ႉၵႂႃႇမိူဝ်ႈ 3.8 Ga(လၢၵ်ႈပီႊ) ၊ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈသုတ်းၶွင်ပၢၼ် Hadean ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႄႇၸႃႉပၢၼ် Archean ၼၼ်ႉ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ပေႃးလႆႈၵတ်းၵႂႃႇထၢင်ႇၸႅင်ႈလီၼႆႇယဝ်ႉ။
လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်မ်ႂႇ ပၼ်တၢင်ႈၶွႈၸ်ႂဝႃႈ လုၵ်ႈလိူၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးဝႆးလိုၼ်းထႅင်ႈသေၵွၼ်ႇ၊ 4.48 ± 0.02 Ga(လၢၵ်ႈပီႊ) ဢမ်ႇၼၼ် 770-100 လၢၼ်ႉပီႊဝႆးသေ Solar System(ၸုမ်းၵွင်တႃဝၼ်း) လႆႈၼႄႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၽႃႇၺႃးၵၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇႁႅင်းမွၵ်ႈ 100 လၢၼ်ႉပုၼ်ႈၼမ်လိူဝ်သေ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ Chicxulub ဢၼ်လႆႈပဵၼ်ပူၼ်ႉမႃး ဢၼ်လႆႈယုမ်ႇယၢမ်ဝႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈ တူဝ်သတ်း တႆႈၼူဝ်ႊသေႃး ဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈၼူၵ်ႉ ၼၼ်ႉလႆႈႁၢႆလၢႆၵႂုႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈလၢမ်း လွင်တုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ်ယ်ႂႇလူင် ၼၼ်ႉလၢမ်းဝႃႈ လုၵ်ႈလိူၼ်ၼႆႉ ထွၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ပဵၼ်လဵၵ်းၼႆသေ သပ်းလႅင်းၼႄလွင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼၢင်လိၼ်ၵႅၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပႃး မိူဝ်ႈၼႃႈလိၼ်လုမ်ၾႃႉ တႄႇပဵၼ်ၵွၼ်ႈၶႅင်မႃးသေ လႆႈႁၢႆလၢႆပႅတ်ႈ ၼ်ႂးလွင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ၶွင် ၶႅပ်းလိၼ် Hadean ဢၼ်ၶၢႆႉဢမ်ႇၼၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႈဝၢႆးလီၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်း ၶွင် Late Heavy Bombardment ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွတ်း Hadean ဝႆးလိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ ၼၢင်လိၼ် Archean မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး လွၼ်ႉၵႅၼ်ၸိူဝ်းဢၼ် ၵုၼ်ႈဢၼ်မီးမႃးမိူဝ်ႈယၢမ်းလဵဝ်ပေႃႇႁွပ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Cratons ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼၢင်လိၼ် မဵဝ်းဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်သွင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆႉလႄႈ မၢၵ်ႇႁိၼ်ၶဵဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈ လႆႈႁၼ်းဝႆႉပဵၼ်လၢၵ်းထၢၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈလိၼ်ၸူမ် မိူဝ်ႈပၢၼ် Archean ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်တႄႉ မၼ်းလႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ထၢတ်ႈတၢင်ႈၼမ်ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်ၵႂၼ်းလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ဢွၵ်ႇမႃး မိူဝ်ၽွင်းမၼ်းမွၵ်ႈၶိုၼ်းမႃးလူၺ်ႈလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ်ၵႂၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၶဝ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၵႂၼ်းမိူဝ်ႈၽွင်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Planetesimals(ၵွၼ်ႈၼမ်ႉၶႅင်ဢမ်ႇၼၼ်ၵွၼ်ႈလိၼ် ဢၼ်တႄပဵၼ်မႆးလႅင်ႈလၢဝ်) ဢၼ်မီးတီႈတၢင်းၵႆ 1 astronomical unit (AU)(ယူးၼိတ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလိူၼ်လၢဝ်)၊ တၢင်ႈၵႆလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ တႄႇတီႈတႃဝၼ်းၼၼ်ႉလႅပ်ႈတေဢမ်ႇၸွႆႈထႅမ်ၼမ်ႉတွၼ်ႈတႃႇလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉသေဢိတ်း ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ဢၢႆႁႃႇၼၵႃးၶွင်တႃဝၼ်းၼႆႉ မၼ်းမႆႈလိူဝ်ႁႅင်းတွၼ်ႈတႃႇ တေပဵၼ်ၼမ်ႉၶႅင်လႄႈ လွင်ႈဢၼ်ဢဝ်ၵႂၼ်းၼမ်ႉသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈၵွၼ်ႈႁိၼ်ၶဝ် မီးထၢတ်ႈၼမ်ႉၼၼ်ႉ တေသဵင်ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢၵ်းထၢၼ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ပၼ်တၢင်ႈၶႆႈၸ်ႂဝႆႉဝႃႈ ၼမ်ႉသမုတ်ႉတရႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈ 4.4 Ga(လၢၵ်ႈပီႊ) ဢၼ်ၸဝ်ႉပဵင်းၵၼ်တၢင်း လူၵ်ႈ Archean တႄႇပဵၼ်မႃး သေ ၶဝ်ပေႃးႁူမ်ႇလူမ်ႈဝႆႉလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ တၢင်းၼမ်ဝႆႉဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် တႃဝၼ်းၼႆႉ ႁိူဝ်ႈလႅင်းလိူဝ်မႃး 30% မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 4.5 လၢၼ်ႉပီႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼီးဝႆႉပိူင်ႈမၼ်းတၢင်းၼမ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူၼ်ၵၼ်ဢိတ်းဢိတ်းၵူၺ်း၊ လွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈမီးၸ်ႂ ၼႆႉလုၵ်ႉတီႈ ထၢတ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸ်ႂ ၼၼ်ႉသေပဵၼ်မႃး ၊လွၵ်းလၢႆးပၢႆးထၢတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ႁွင်ႈၽႃႇထၢတ်ႈ ၼၼ်ႉဢမ်ႇၶိုတ်းလႆႈတီႈသုၵ်ႉသၵ်ႉတီႈဢေႇသုတ်းၶွင် ၸိူဝ်းမီးတူဝ်ၸ်ႂၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၸၢပ်ႈၵၼ် ပဵဝ်လူမ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်း ဢၼ် Miller လႄႈ Urey ၶဝ်ၸ်ႂႉၼၼ်ႉသေတႃႉ ဝႆးလိုၼ်းမႃး လွင်ႈၸမ်းတူၺ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၸၢပ်ႈၵၼ် ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုင်ပွင်တွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ မေႃႈလီႊၵျႃး ဢေႃႈၵႄးၼိတ်ႉ(ထၢတ်ႈပွင်း ဢွၵ်ႈသီႊၵျိၼ်ႊ လႄႈ ၵႃႇပုၼ်ႇ ႁူမ်ၵၼ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
RNA ၼၼ်ႉဝႆႉလိုၼ်းမႃး လႅၵ်ႈပဵၼ် DNA ဢၼ်ၼိမ်သဝ်းလီလိူဝ်လႄႈ ၵွပ်ႈၼၼ် မၼ်ႈၸွင်ႇႁဵတ်းလႆႈ ၵျီႇၼူမ်ႇ ဢၼ်ယၢဝ်းလိူဝ်၊ ၶႂၢၵ်ႈတၢင်းၵႂၢင်ႈဢွၵ်ႇတေႃႇထိုင်တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၼိူင်ႈ ႁပ်ႉဢဝ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်လူၺ်ႈလွင်ႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈလွင်ႈပွင်ႈထၢတ်း ၼၼ်ႉပဵၼ် လွင်ႈႁႃလၢႆး တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်မီးၸ်ႂပဵၼ်မႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူဝ်ႈပီႊ 2003 ၼၼ်ႉတၢင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ထၢတ်ႈၽွင် montmorillonite ၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈဢၼ် fatty acids(ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ထၢတ်ႈမၢၼ်း) ယဵၼ်းပဵၼ် "bubbles(မၢၵ်ႇပွင်းလူမ်း)" ၼၼ်ႉဝႆးလိူဝ် လႄႈ မၢၵ်ႇပွင်းလူမ်းၼၼ်ႉ ပူၵ်ႉလူမ်ႈဝႆႉ RNA ဢၼ်ၵႂုႇၸပ်းတီႈ ၵူမ်ႇၼၼ်ႉဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
သႄး(လ်) LUA ၼႆႉပဵၼ် ပူႇမွၼ်ႇၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂတၢင်းသဵင်ႈၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉမိူဝ်ႈလꧤဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆပဵၼ် ပဵဝ်လူမ်း ဢၼ်မီး ဢွၵ်ႇသီႊၵျိၼ်ႊ ၼမ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဢၼ်လၢမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၸ်ႂႉ လွင်ႈယႅၼ်ႈသူမ်ႈ၊ ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈပွင်းဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈပဵၼ် ထၢတ်ႈပွင်းဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉဢေႇလိူဝ် လူၺ်ႈႁႅင်းဢၼ်ဢေႇလိူဝ်သေ လႄႈ ၸ်ႂႉႁႅင်းၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈမီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေယ်ႂႇမႃး လႄႈ ၶိုၼ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸ်ႂတၢင်းၼမ်ဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်းဝႆႉၼိူဝ်ၼၢင်လိၼ်လုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်ႈၼႆႉ ပိူင်ႈဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း(photosynthesis) ၼၼ်ႉသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ ဢမ်ၼၼ် လတ်းဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇတေပၼ် ထၢတ်ႈမႄႈ(electrons) တီႈၼ်ႂးလွၵ်းပၢၼ်ႇႁွပ်ႈၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈႁ်ႂႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ သဵၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၼမ်ႉသေ ႁ်ႂႈထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႊၵျိၼ်ႊၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶွင်ဢၼ်ပႅတ်ႈလၢႆပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း ဢၼ်ဢမ်ႇပွႆႇဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႊၵျိၼ်ႊ(anoxygenic) ဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 3.8 Ga(လၢၵ်ႈပီႊ)၊ ဝႆးသေတူဝ်ႈမီးၸ်ႂပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိူင်ဢမ်ႇၼၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႊၵျိၼ်ႊ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ မႃးႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်တၢင်း ထုၼ်၊ လဵၵ်း လႄႈ ထၢတ်ႈတၢ်ငးၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ သႄး(လ်) ၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသိႊၵျိၼ်ႈ ဢိတ်းၼိူင်ႈၵူၺ်းသေတႃႉ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းထၢတ်ႈ ၶွင်သႄး(လ်) တၢင်ႈၼမ်ၼ်ႂးၶၢဝ်းတၢင်းယၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ပဵဝ်လူမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ႈထၢတ်ႈဢူဝ်ႇၸူင်းၼႆႉ လုတ်ႇဢဝ်ဝႆႉ လႄႈ ယင်းတိုၵ်ႉလုတ်ႇဢဝ် သၢႆလႅင်းဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ်တႃႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉတၢင်ႈၼမ် ဢၼ်ယၢမ်ႈလတ်းၶဝ်မႃး ၼ်ႂးပဵဝ်လူမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်းတွၼ်းမၼ်းၸမ်ႉ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ တႄႇလႆႈတၢင်းမၢႆလိူဝ်မႃး တီႈတႃႈဝၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ်လုမ်ႈၾႃႉ Proterozoic ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆၼမ်ႉၶႅင်ဢၼ်လႆႈႁၼ်တီႈ ဢႃးၾရိၵႃးပွတ်းၸၢၼ်း ဢၼ်မီးဝႆႉမိူဝ်ႈ 2.2 Ga(လၢၵ်ႈပီႊ)၊မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ၊ ဢိင်ၼိူဝ်လၢၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ paleomagnetic(ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလူၺ်ႈလွင်ႈမၢႆတွင်းထၢတ်ႈမႄႈလဵၵ်းဢၼ်မီးၼ်ႂးမၢၵ်ႉႁိၼ်၊ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼွၼ်းဝႆႉတ်ႂႈၼမ်ႉလႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇၵႄႇ)ၼၼ်ႉသေ၊ ၶဝ်လႅပ်ႈတေ မီးဝႆႉတီႈ တီႈႁိမ်း သဵၼ်ႈသၢႆၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၼမ်ႉၶႅင် Huronian ၼႆႉလႅပ်ႈတေပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈ လွင်ႈထၢတ်းဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးတီႈၼ်ႂးပဵဝ်လူမ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂထၢတ်ႈမီႇတဵင်း((CH4)) ၼၼ်ႉယွမ်းမႃးတီႈၼ်ႂးပဵဝ်လူမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်ႈၵႃႈ ၶႄႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ Snowball Earth ၼႆၼၼ်ႉ ၸ်ႂးတိုဝ်းၼမ်လိူဝ် တွၼ်ႈတႃႇတေမွၵ်ႇလၢတ်ႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼမ်ႉၶႅင်ဝႆးလိုၼ်းလင်သုၼ်း မိူဝ်ႈၽွင်းပၢၼ် Cryogenian ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇတႆႈဢွၵ်ႉသၢႆႉ ႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်တၢင်း ၼမ်ႉၾူၼ်ဢၼ်ယွၼ်ႇတူၵ်းမႃးၼိူဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႃႇတေပဵၼ်မႃး ၵႃႇပုၼ်ႇၼိတ်ႉဢႅတ်ႇသိတ်ႉသေယဝ်ႉ လွင်ႈလူင်းၵႂႃႇၼ်ႂးပၢင်ႇလၢႆႇသေလႄႈ ဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး ထၢတ်ႈလူမ်းႁိူၼ်းမၢၼ်ႇ ၼ်ႂးပဵဝ်လူမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိႈတႄႇတၢင်း ၸိူင်ႉမႅင်း ပႅၵ်ံတီးရီးယႃး ၼၼ်ႉဢၢပ်ႈတေ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃးတီႈသၢႆၸ်ႂတၢင်ႇဢၼ်(မၢင်ႊပွၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ Neomura)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈထၢင်ႇဝႆႈမၼ်းၸိုဝ်းၸ်ႂႈၶွင်ႈဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈလႆႈထဵင်ၵၼ်ယူႇ။
လုပ်ႇယဵၼ်းၸိူဝ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်မီးၽၢင်ႁၢင်ႊမိူၼ်ၼင်ႇႁဵပ်း မိူဝ်ႈပၢၼ် Paleoproterozoic ၊ မၢင်ႊၸိူဝ်း ပဵၼ်မိူဝ်ႈ 2.4 လၢၵ်ႈပီႊပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ တူဝ်မီးၸ်ႂတ်ႂႈပၢင်ႇလၢႆ ဢၼ်ဢဝ်သႄး(လ်)တၢင်းၼမ်သေႁဵတ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼႆႉမီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇသဵၼ်ႈသၢႆ ဢၼ်ဢဝ်သိုပ်ႇၵၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ သႄး(လ်)ဢၼ်ယ်ႂႇၼၼ်ႉ ဢၢင်ႈတေၵိၼ် သႄး(လ်)ဢၼ်လဵၵ်ႉ၊ ၵူၺ်းဢမ်ႇလႆႈ(ဢၢပ်ႈတေပဵၼ်ၵွပ်ႈလွင်ႈပဵၼ်မႃးၶွင်ႁႄႉၵင်ႈတူဝ်ၼိူဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ)။
ၸ်ႂႉတိုဝ်ႈ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႊၵျိၼ်ႊသေ ဢၼ်မၼ်းဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်ႈပႅတ်ႈလၢႆၶွင် သႄး(လ်) ဢၼ်ယ်ႂႇၼၼ်ႉ ပွင်းထၢတ်ႈပႅတ်ႈသေ လႆႈမႃးႁႅင်းၼမ်လိူဝ်ထႅင်းၼၼ်ႉယဝ်။
ဢမ်ႇႁိူင်ဢမ်ႇၼၼ်း၊ လွင်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်မႃးႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်လူၺ်း လွင်ႈလႆႈၼမ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ၼိမ်သဝ်းဝႆႉၼၼ် ပွင်ပဵၼ်မႃး ၼ်ႂးၵႄႈသႄး(လ်) ဢၼ်ယ်ႂႇလႄႈ ဢၼ်လဵၵ်ႉ တၢင်းၼ်ႂးမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ် သၢႆႇယၢၼ်ႇၼူဝ်ႇပႅၵ်ႉတီးရီႈယႃး(တဝ်းၶဵဝ်သွမ်ႇ)ဢၼ်ႁဵတ်းတၢင်းၵိတ်ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းသၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း ၼၼ်ႉၶဝ်ႈမႃးၼ်ႂးသႄး(လ်) ဢၼ်ၵိၼ်တူဝ်တၢင်ႇၸိူဝ်းတွၼ်ႈတႃႇဢႁႃႇရ လႄႈ ပဵၼ်မႃး chloroplasts ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶၢမ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ်တူဝ်ႈမီးၸ်ႂဢၼ်ၼိူင်ယူႇသဝ်းၼ်ႂးတူဝ်ၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၶွင်လွၼ်ႉၵႅၼ်သႄး(လ်)ၶွင် mitochondria လႄႈ chloroplasts ၼၼ်ႉ မၼ်းမီးထႅင်ႈပၢႆးဝူၼ်းဢၼ်ဝႃႈ သႄး(လ်)ၸိူဝ်းၼႆႉ ယဵၼ်းပဵၼ် peroxisomes၊ spirochetes ယဵၼ်းပဵၼ် cilia လႄႈ flagella လႄႈ ဝၢႆးရၢတ်ႉ DNA ယဵၼ်းပဵၼ် ၼယူးၵလီးယႅတ်ႉၶွင် သႄး(လ်)ၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉယ်ႂႇၵႂၢင်ႈသေဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝူင်ႈဝၢင်ႈ 1.1 Ga ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၵုၼ်မႁႃႇလူင် ဢၼ်ပဵၼ် Rodinia ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးၸုတုမ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ လွင်ႈၶဝ်ဢဝ်တီႈယူႈ ၼ်ႂးၵႄႈ သႄး(လ်) ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ လႄႈ တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢၼ်မီး သႄး(လ်)လိူဝ်သေသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇထၢင်ႇၸႅင်ႈသေပွၵ်ႈ၊ ဝူင်ႈဝၢင်ႈ ပီႊ 1 လၢၵ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ၊ တူၼ်ႈယိူဝ်ႈ ဢၼ်မီး သႄး(လ်)လိူဝ်သေသွင်ဢၼ်သေႁဵတ်းဝႆႉ၊ ဢၼ်ဢၢပ်ႈတေပဵၼ် တဝ်းၶႅဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႅၼ်ၵၢင်မႄႈလဵၵ်းၶွင်လႅင်ႈလၢဝ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉ မႄႈၽိူမ်ႉထႅမ်ဝႆႉလူၺ်ႈ လၢၵ်းထၢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၼႃႈလိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ သဵၼ်ႈသၢႆ orogeny(လွင်ႈဢၼ်ၶႅပ်းၼၢင်ၼႃႈလိၼ်ၽုတ်းၶိုၼ်မႃးၵွပ်ႈလွင်ႈဢၼ်ႁႅင်ႈဢၼ်ဢီးၸွမ်းႁိမ်းသေ ပဵၼ်မႃးတူၼ်းလွႆ)၊ ဢၼ်မၢႆတွင်းဝႆႉ ၸဵင်ႇၶွင်ၶႅပ်းလိၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လႄႈ လွင်ႈၽႄႈၸိူၼ်းၶွင်တူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွင်ႇမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝူင်ႈဝၢင်ႈ 1000 တေႃႇထိုင် 830 လၢၼ်ႉပီႊပူၼ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ၵုၼ်တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉၼ်ႂး ၵုၼ်မႁႃႇလူင် Rodinia ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထၢင်ႇထိူမ်လူၺ်ႈလွင်ႈ ၵုၼ်မႁႃႇလူင်ၼႆႉ မၢင်ႊပွင်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ Pannotia လႄႈ Vendia ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဝ်ႈႁႅင်းလႄႈ လွင်ႈပွင်ႈပဵၼ်မႃးမႄႈၼမ်ႉၶႅင်တၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းယူႇလႄႈ မၼ်းသပ်းလႅၵ်းယၢပ်ႇလိူဝ် လူၵ်ႈၼမ်ႉၶႅင် Proterozoic Snowball Earth မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈဝႃႈ CO2 ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လွင်ႈယ်ႂႇတွၼ်ႈတႃႇ ထၢတ်ႈႁိူၼ်းမၢၼ်ႇလႄႈၾိင်င်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ လႆႈၵတ်းမႃး ၸွတ်ႉၸူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလွႆႈၾႆးတႅၵ်ႇ ၼမ်လိူဝ်ႁႅင်းမႃးတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ Rodinia တႅၵ်ႇၸတ်ႉ မွၵ်ႈမိူဝ်ႈယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽၢင်တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ပေႃႇပဵၼ်မ်ႂႇမႃးဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Ediacara biota ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂၢင်ႈယ်ႂႇလိူဝ်လႄႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈလိူဝ်ႁႅင်းထႅင်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၶဝ်ပႃးဝႆႉပၢၼ်သၢမ်ပၢၼ်- Paleozoic ၊ Mesozoic ၊ လႄႈ Cenozoic ၊ သေမၼ်းပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈ တူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းမီး သႄး(လ်)လိူဝ်သေသွင်ဢၼ် ပႅၵ်ႇပိူင်ႈလိူဝ်ႁႅင်းႁ်ႂႈပေႃးၶ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ႁူႉဝႆႉယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၼမ်ႇပၢၵ်ႇလၢႆသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢၵ်းထၢၼ်ၶွင်မႄႈၼမ်ႉၶႅင် မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ လႆႈႁၼ်တီႈ Gondwana မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။
ၵုၼ်လူင်ဢၼ်ပဵၼ် Laurentia လႄႈ Baltica ၶဝ်ၼၼ်ႉ မႃးလေႃႇၺႃးၵၼ်မိူဝ်ႈ 450 လႄႈ 400 လၢၼ်ႉပီႊပူၼ်ႉမႃး၊ မိူဝ်ႈၽွင်း လွႆ Caledonian Orogeny ၼၼ်ႉပဵၼ်မႃး၊ တွၼ်ႈတႃႇတေပဵၼ် Laurussia( uramerica ၵေႃႈၸ်ႂႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ)။
လွင်ႈဢၼ် Siberia လႄႈ Laurussia လေႃႇၺႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွႆ Uralian Orogeny သေ လွင်ႈဢၼ် Gondwana လႄႈ Laurussia လေႃႇၺႃးၵၼ်ၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ လွႆ Variscan ဢမ်ႇၼၼ် လွႆ Hercynian Orogeny တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွႆ Alleghenian Orogeny တီႈဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽၢင်တူဝ်မီးၸ်ႂၼ်ႂးပၢၼ် Ediacaran ၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵွပ်ႈပဵၼ်လွင်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းလႄႈ ဢမ်ႇငၢႆႈတႃႇတေဢဝ်သ်ႂႇၵႄႈၸုမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇ၊ ဝႆးသေပၢၼ် Cambrian ယဝ်ႉၵႂုႇၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းမဵဝ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးမီးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၸိူဝ်းၼ်ႂးၵၢပ်ႈပၢၼ် Cambrian မၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးသုၵ်ႉသၢၵ်ႉတႄႉယဝ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႈဢၢပ်ႈတေပိူင်ႈၵၼ်ႁႅင်းၵၼ်တူဝ်ႈမီးၸ်ႂၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇ၊ ပိူင်ႈတႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ Anomalocaris လႄႈ Haikouichthys ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်သတ်းဢၼ်ၼႆႉဢၢပ်ႈတေပဵၼ် ပူႇမွၼ်ႇၶွင် ပႃၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လႅပ်ႈတေတိတ်းၸပ်းၵၼ်တၢင်ႈပႃၼၼ်ႉ ပဵၼ် Pikaia ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပႃ၊ တူဝ်သတ်းဢၼ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင်ဢၼ်ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ၊ ပေႃႉမႃးၼ်ႂးၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ မိူဝ်ႈ 530 Ma (လၢၼ်ႉပီႊ)ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုပ်ႇယဵၼ်း ၶွင်ႁဵပ်းၼိူဝ်လိၼ် လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈ 480-460 Ma(လၢၼ်ႉပီႊ)ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ လၢၵ်းထၢၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈမေႃႇလီႇၵျူး ၼၼ်ႉပၼ်တၢင်းၶႆႈၸ်ႂႈဝႃႈ ႁဵပ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢၢပ်ႈတေ ဢဝ်တီႈယူႇဝႆႉ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ 1000 Ma လၢၼ်ႉပီႊ လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇသမ်ႉ 700 Ma လၢၼ်ႉပီႊၼႆယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယ်ႂႇပဵၼ်မႃး တိၼ်မိုဝ်း ဢၼ်တူဝ်ၸိူဝ်းမီးတိၼ်မိုဝ်းသီႇၶွၼ် ၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇတေငွၵ်ႈႁူဝ်ဢွၵ်ႇမႃးၼိူဝ်ၼမ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေ သုတ်ႇလူမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးလိုၼ်းမႃး ၸိူဝ်းၶဝ်မၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ယူႇၼိူဝ်လိၼ် ဢၼ်ၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်းထိုင်ပၢၼ်ၶဝ် ၼိူဝ်လိၼ်ယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်လဵင်ႉလုၵ်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၶႆႇၼ်ႂးၼမ်ႉၵူၺ်ႈလႄႈ လူင်ႈၶိုၼ်းၼ်ႂးၼမ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇၶႆႇၶၢႆႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၶဝ် ယ်ႂႇပဵၼ်မႃး ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်ႁ်ႂႈလွင်ၽႄႈတိူၼ်းၵႂႃႇၼိူဝ်လိၼ်ၼၼ်ႉ လႅတ်းသႅဝ်းလီ မိူဝ်ၽွင်းယၢမ်းၼႆႉ(လမ်းဝႆႉဝႃႈတေပဵၼ်မွၵ်ႈ 360 Ma လၢၼ်ႉပီႊ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈထႅင်ႈ 30 လၢၼ်ႉပီႊ(310 Ma) ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် synapsids(ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး တူဝ်မီႈၸ်ႂဢၼ်ၵိၼ်ၼူမ်း)ၼၼ်ႉ ၽႄႈဢွၵ်ႇမႃး တီႈ sauropsids (ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ၼူၵ်ႉလႄႈ တူဝ်ဢၼ်လိူၼ်ႈဢဝ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလွင်ႈ Triassic–Jurassic extinction event ပဵၼ် မိူဝ်ႈပီႊ 200 Ma(လၢၼ်ႉပီႊ) ၼၼ်ႉ dinosaurs တၢင်းၼမ်လႆႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂဝႆႉသေ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ပဵၼ်ဢၼ်ၽွင်းငမ်းၼိူဝ် တူဝ်ဢၼ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်သၢတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးလုပ်သၼ်လင် ၼ်ႂးၼမ်ႉ 60% လႄႈ ၸိူဝ်းမဵဝ်း 25% လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈႁၢႃလၢႆ ယ်ႂႇလူင်ထူၼ်ႈသၢမ် ၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် Permian-Triassic ဢမ်ႇၼၼ် Great Dying ၊ လွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း Siberian တၢင်းၼမ် ၶၢမ်ဝႆႉၼ်ႂးၵႄႈလွႆၾႆးတႅၵ်ႇ၊ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ လၢဝ်ယွတ်ႇ၊ လွင်ႈထၢတ်ႈ methane hydrate ယဵၼ်းပဵၼ်ၵႂၼ်း၊ လွင်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇသုင်မႃးယွမ်းမႃး ဢၼ်ဢမ်ႇၸပ်းလွင်ႈ လႄႈ လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႊၵျိၼ်ႊ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလႆႈႁၢႆလၢႆ ဢၼ်လူႉသုမ်ႈသၢႆၸ်ႂၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃးသေ ၸိူဝ်းမဵဝ်း တၢင်းသဵင်ႈ 57% လႄႈ ၸုမ်းၶိူဝ်း 83% လႆႈတၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ် Paleocene မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ယူႇတီႈလွင်ႈႁၢႆလၢႆၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းလီၶိုၼ်းမႃး လႄႈ လွင်ႈၸေးမဵဝ်ႈၶွင်တူဝ်ၵိၼ်ၼူမ်းၵေႃ တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႅၼ်ႊလိၼ် savanna ဢၼ်ဢမ်ႇမီးယိူဝ်ႈတႄႇ ၽွင်းငမ်းၼၢင်လိၼ်တၢင်းၼမ်မႃးသေ လႄႈ တူဝ်ၵိၼ်ၼူမ်း မိူၼ်ၼင်ႇ Andrewsarchus ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉသေပဵၼ်မႃးတူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်ၼူမ်း ဢၼ်ယူႇၼိူဝ်လိၼ် ဢၼ်ယ်ႂႇသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈလႆႈႁူႉမႃးသေ လႄႈ ပႃဝေး(လ်) မိူၼ်ၼင်ႇ Basilosaurus ဢုပ်ႉပိူင်ႇပၢင်ႇလၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်သတ်းဢၼ်မီးၼွၵ်ႇယ်ႂႇလူင် မိူၼ်ၼင်ႇ Paraceratherium လႄႈ Deinotherium ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး တွၼ်ႈတႃႇတေၽွင်းငမ်း ပၢင်ႇယိူဝ်ႈယႃႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢင်ႇလၢႆ Tethys ၼႆႉလႆႈဢိုတ်းပႅတ်ႈၵွပ်ႈလူၺ်ႈ ၵုၼ် Africa လႄႈ Europe ၽႃႇၺႃးၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်ၼၢင်လိၼ်ၼႆႉ ပၼ်ႁ်ႂႈ တူဝ်သတ်းဢၼ်ယူႇဝႆႉႁင်းၶေႃတီႈ ၵုၼ်မေႇရိၵႃးပွတ်းၸၢၼ်းၸိူဝ်းၼၼ် ၶၢႆႉတီႈၵႂႃႇၸူး ၵုၼ်ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ သတ်းၸိူဝ်းမီးၽၢႆႇၸၢၼ်းၵေႃႈတေႃႈၼင်ႇၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢပ်ႈပၢၼ် ၼမ်ႉၶႅင်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇ တီႈ ၼႃႈလိၼ် Saharan Africa တႄႇၶႂၢၵ်ႈၵႂၢင်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈ လွင်ၶၢႆႉတီႈၼမ်ႁႅင်း လႆႈပဵၼ်ဝႆႉၸွမ်းတီႈ Beringia သေၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ၊မီးဝႆႉ ဢုတ်ႇ(ဢၼ်ပဵၼ်မႃးလႄႈလႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈတီႈ ဢမေရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇ)၊မႃး(ဢၼ်ပဵၼ်မႃးလႄႈလႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈတီႈ ဢမေရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇ) လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းငဝ်ႈမိူဝ်း ဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းယ်ႂႇဢွၵ်းဢေႃ တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးဝႆးလီသေ၊ထိုင်မႃး 2 Ma(လၢၼ်ႉပီႊ) ၼၼ်ႉတူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉတီႈၼ်ႂး ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ ပေႃႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်မေႃလဵၼ်ႈၾႆးၼၼ်ႉ ဢၢပ်ႈတေတႄႇတီႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း Homo erectus( ဢမ်ႇၼၼ် Homo ergaster)၊ ဢၢပ်ႈတေပဵၼ်တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 780,000 ပီႊဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ 1.5 Ma(လၢၼ်ႉပီႊ) ၼၼ်ႉၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈယဝ်ႉ။
မၼ်းတိုၼ်းယၢပ်ႇလိူဝ်တွၼ်ႈတႃႇ တေၼႄလၢၵ်းထၢၼ် ငဝ်ႈၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်ႈလၢတ်းၼၼ်ႉ၊ မၼ်းဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းလွင်ႈဝႃႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း Homo erectus ၸိူဝ်းၼႆႉ လၢတ်ႈၵႂၢမ်းလႆႈယူႇႁိဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁဵတ်းလႆႈၸိူင်ႉၼၼ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇလႆႈတႄႇတၢင်ႈမႃး တေႃႇထိုင်ပၢၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း Homo sapiens ၼၼ်ႉႁိဝ်။
လွင်ႈလၢတ်ႈလွင်ႈၸႃၼႆႉ သုၵ်ႇသၢၵ်ႉလိူဝ်မႃး၊ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ ၶိုတ်းၵၢပ်ႈၶိုတ်းပၢၼ်မႃး လႄႈ ၶွင်ၶိူင်ႈယိပ်းၵေႃႈ သပ်ႉသေးလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၼႄတိၼ်ၼႄမိုဝ်းလူၺ်ႈလွင်ႈၼ်ႂးၸ်ႂၼၼ်ႉပဵၼ် Neanderthals(ၵႆႉၸႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်မီးႁၢင်းၶေႃ ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈလုၵ်ႉမႃးလူၺ်ႈလွင်သိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂ)၊ၶဝ်ၽင်တူဝ်တၢႆၶဝ်၊ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႊၽၢင် တၢင်းၵိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်းၶွင်ၶိူင်ႈယိပ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ် Richard Dawkins တၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄၼၼ်ႉသေ သင်ဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်ႈလၢတ်ႈ ၼၼ်ႉသုၵ်ႉသၢၵ်ႉလိူဝ်မႃးယဝ်ႉၵေႃႈ၊ ၼမ်ႉၵတ်ႉတွၼ်ႈတႃႇတွင်းမၢႆ လေႈ လွင်ႈတၢင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၼၼ်ႉ ပွင်ပဵၼ်မႃးပိူင်ဢၼ်မ်ႂႇ၊ လွင်ႈယိုၼ်ႈပၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼ်ႂးၵႄႈ 8500 လႄႈ 7000 BC ၼၼ်ႉ၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ဢၼ်မီးတီႈ လႅၼႅႊလိၼ်မိူၼ်ၼင်ႇလိူၼ်ၽၢၵ်ႇဢၼ်ၽုၼ်ႇလိၼ်လီ တီႈပွတ်းၵၢင်ဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ တႄႇတၢင်ႈလွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမွၵ်ႇ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇ လႄႈ လွင်ႈလဵင်ႉတူဝ်သတ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈလၢႆး၊ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼ်ႂးၵႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်း လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉ၊ မၼ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈၼိမ်သဝ်းပေႃးၼိူင်းၵၼ်တၢင်းတၢင်ႇဢၼ်လႄႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႈႁဵတ်းသူၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း တီႈ Sumer တီႈ ပွတ်းၵၢင်ဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ မိူဝ်းၼ်ႂးပီႊ 4000 လႄႈ 3000 BC ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢမ်ႇလူဝ်ႇ ၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်းၶဝ်တၢင်းမူတ်းသေႁဵတ်းၵၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇ လဵင်ႉတွင်ႉယဝ်ႉသေ မီးမႃးၵၢၼ်ငၼ်းႁဵတ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ(ပိူင်ႈတႅၵ်ႈမၼ်း-ၵူၼ်းမေႃၶႅၵ်းမေႃတွၵ်ႇ၊ ပေႃႈၵႃႉ၊ မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇသျၢၼ်ႇ၊ ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝူင်ႈဝၢင်ႈ 500 BC ၼၼ်ႉ၊ မၼ်းယၢမ်ႈမီးဝႆႉတူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ တီႈပွတ်းၵၢင်ဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ဢီႇရၢၼ်ႇ၊ ဢိၼ်းတီးယႃး၊ မိူင်းၶႄႇလႄႈ ၵရိ၊ မီးပၢၼ်ဢၼ်မၼ်းၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ၊ ပၢၼ်ဢၼ်မၼ်း ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼ်ႂးလွင်ႈယူၵ်ႈယွမ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးတီႈ ပၢင်တိုၵ်း၊ ပၢႆးမွၼ်း၊ ပၢႆးသၢႆႊ၊ ပၢႆးၼပ်ႉ လႄႈ လွင်ႈတႅမ်ႁၢင်ႊတိူၵ်ႈတႃးႁိူၼ်းယေး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇရေႃးမႃႉၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်ႈၸဝ်းၶရိတ်ႉ ဢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႇၵရၢတ်ႉ Constantine ပူၵ်းတၢင်ႈဝႆႉမိူဝ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇမီႊ ထူၼ်ႈ 4 သေ ၵူၼ်ႇပၢင်းပႅတ်ႈဝႆးသေ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 5 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
House of Wisdom ၼႆႉၵေႃႇတၢင်ႈဝႆႉမိူဝ်ႈပၢၼ် Abbasid တီႈဝဵင်း Baghdad ၊ မိူင်ႈဢၢႆးရၢၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 14 ၼၼ်ႉ၊ ပၢၼ် Renaissance တႄႇတၢင်ႈ တီႈမိူင်း ဢီႇတႃႇလီႇ လူၺ်ႈလွင်ႈၶိုတ်းၵပ်ႈ တီႈလွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ်၊ ပၢႆးမွၼ်း လႄႈ ပၢႆးသၢႆႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ယူးရူပ်ႉ တႄႇတၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ မိူဝ်ႈတႄႇပီႊ 1500၊ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ ၵၢၼ်ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇပီႊ1914 တေႃႇထိုင် 1918 လႄႈ 1939 တေႃႇထိုင် 1945 ၼၼ်ႉ ၸိူင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ်ၼ်ႂးလုမ်ႈၾႃႉ ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ ပၢင်တိုၵ်းယဝ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ် ပွင်ႈပဵၼ်မႃးသေ ပိုၼ်ၽဝ်ႇပၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ပၼ်ၶႂၢင်းလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း မိူဝ်ႈၶၢဝ်း ဢၼ်ပၼ်လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၵူဝ်ႇလူဝ်ၼီႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၼ်ႂးပၢႆးၶိူင်းၸၢၵ်ႈ ၶဝ်ႈပႃး ၶိူင်ႈယိပ်းၼျူးၵလီးယႃး၊ ၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊ၊ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ ၽၢႆႇၢၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈ လၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႃႇၼူူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈမၢႆၸ်ႂဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လႄႈ ပၢၼ်ႁႃမိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းပဵၼ်၊ ပၢင်တိုၵ်း၊ လွင်ႈၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉၵူၼ်းၸိူဝ်းပူၼ်ႉတီႈ၊ လွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၵွပ်ႈၵူၼ်း ၸိူဝ်ၼႆႉ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးၸွမ်းလွင်ႈဢၼ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမီးၼမ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ဢမ်ႇမၼ် ပိုၼ်းမၢႆတွင်း ၼႆႉပဵၼ်လွင်းတၢၼ်ႈၶၢႆႈၼႄၶိုၼ်း လွင်ႈၵူၼ်းမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢပ်ႈပၢၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ်ပၢၼ်မ်ႂႇၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႆႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်မႃးလွင်ႈလုၵ်ႇၽိုၼ်ႉလူၺ်ႈလွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မိူဝ်ႈ 10,000 လႄႈ 5000 BCE ၊ တီႈႁိမ်းၼႃႈလိၼ်မိူၼ်ၼင်ႇလိူၼ်ၽၢၵ်ႇ ဢၼ်ၼမ်ႉလိၼ်လီ ၶွင်ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈႁဵတ်းႁၢႆႈႁဵတ်းၼႃး ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃး လႄႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈမဵတ်ႉၶဝ်ႈမဵတ်ႉငႃး ၼႆႉၶိုတ်းၵၢပ်ႈၶိုတ်းပၢၼ်လိူဝ်မႃးသေလႄႈ ပၢၼ်ႁႅင်းၼိူဝ်ပွတ်းတွၼ်ႈၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေ သိမ်းဝႆႉတၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ၼ်ႂးၶၢဝ်းၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် ႁိၼ်ႇတူႇၼႆႉ ပေႃႇၽုတ်းၶိုၼ်ႈမႃး မိူဝ်ႈဝႆးလင်ပၢၼ်တွင်းလႅင် ၼိူဝ်ၵုၼ်ယွႆႈ ဢိၼ်းတီးယႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းဝႆးလင်ပၢၼ်ဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်( "ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်" c. 500–1500 CE)၊ လၵ်းထၢၼ် ဢၼ် လွင်ႈၵိုဝ်းယၢမ်ၸဝ်းၶရိတ်း ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃး၊ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁိူဝ်ႈႁိူင်းၸဝ်းဢိတ်ႉသလမ်း((c. 750 CE – c. 1258 CE)) လႄႈ ပၢၼ် Timurid လႄႈ Renaissances ၶွင်ဢီႇတႃႇလီႇ(တႄႉမိူဝ်ႈဝူင်ႈဝၢင်ႈ 1300 CE) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 18 ၼၼ်ႉ လွင်ႈၸုတုမ် တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ် လႄႈ လၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၼႆႉႁွတ်ႈထိုင်တီႈသုင်လိူဝ်ႁႅင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈလုၵ်ႇၽိုၼ်ႉ ၵၢၼ်ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ လႄႈ တႄႇပဵၼ်မႃး ပၢၼ်လိုၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇဢၼ်တႄႇမိူဝ်ႈဝူင်ႈဝၢင်ႈပီႊ 1800 သေသိုပ်ႇမႃးတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁၢင်ႊတူဝ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃႇမႃးတီႈ ၼိူင်းဢႃးၾရိၵႃး မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 300,000 ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉသေ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 50,000 ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1.8 လၢၼ်ႉပီႊပူၼ်ႉမႃးၵေႃႈပဵၼ်လႆႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်လႆႈတမ်းၸ်ႂတႄႉပဵၼ်မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 500,000 ပီႊပူၼ်ႉမႃး ၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ တႄႇတၢင်ႈၸ်ႂႉၾႆး တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတၢင်းမႆႈ လႄႈ လွင်ႈႁူင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵဝ်ႇပၢၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ၼၼ်ႉ ယူႇမိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းလႃႈၼိူဝ်ႉလႃႈထိူၼ်ႇ လေႈ ၶႆႉတီႈၼိူင်ႈယဝ်ႉတီႈၼိူင်ႈမႃးလွႆးလွႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၵႂႃႇတီႈ ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ဢူဝ်းသျိၼ်းၼီးယႃး ဢၼ်လႅတ်းဝႆးလီၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝႆႉမိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်လီသုတ်းၼ်ႂးပၢၼ်ၵဝ်ႇၼမ်ႉၶႅင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၵႄႈလွႆမႄႈၼမ်ႉလိူင် တီႈမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၶဝ်ႈၵွႆ လႄႈ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်ႈၸိူဝ်း မိူဝ်ႈဝူင်ႈဝၢင်ႈ 000 BCE ၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ၊ ၵႄႈလွႆမႄႈၼမ်ႉ ယၢင်ႇၸီႇၼၼ်ႉသမ်ႉ ၽုၵ်ႇၶဝ်ႈၸဝ်ႉလိူဝ်၊ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း မိူဝ်ႈ 8000 BCE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတွႆႇႁဵၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တီႈဢၼ်ႁဵတ်းၶူဝ်းၶွင် တွင်းလိူင် လႄႈ ၶူဝ်းႁၢင်ႊၶိူင်ႈ မိူဝ်ႈဝူင်ႈဝၢင်ႈ 6000 BCE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈၵၢင်လွင်ႈၵႃႉၶၢႆ၊ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင်ႈဝဵင်းလူင်ၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း လွင်ႈဢၼ် တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၶိုၼ်ႈသုင်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၶူင်ႈသၢင်ႊဢွၵ်ႇမႃး မၢၵ်ႇလေႃႉ၊ ပၢႆးၼပ်ႉ၊ လွင်ႈတွႆႇ တွင်းလႅင်၊ ႁိူဝ်း၊ မၢၵ်ႇလေႃႉပၢၼ်ႇမေႃႈလိၼ်၊ လွင်ႈတေႃးသိူဝ်ႈၽႃႈ၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႊ တိူၵ်ႈတႃးဢၼ်ယ်ႂႇလူင် လႄႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
Neolithic ၶဝ်ၼႆႉ ဢၢပ်ႈတေပဵၼ်သၢႆငၢႆ ၼပ်ႉယၢမ် ၼိူဝ်ၼၢင်ႈၽီ anthropomorphism ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးၸုတုမ်ၵၼ်တီႈ ၵႄႈလွႆမႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃလီ မိူၼ်ၼင်ႇ၊ မႄႈၼမ်ႉ ထၢႆးၵရိတ်ႉ လႄႈ ယူႇၽရဵၵ်ႉတီႈ မႅတ်ႉသူင်ႇပူဝ်ႇတေးမီးယႃး ၊ မႄႈၼမ်ႉ Nile တိႈမိူင်း ဢီးၵျိပ်ႉ၊ မႄႈၼမ်ႉ ဢိၼ်းတီးယၢတ်း တီႈၵုၼ်ယွႆႈ ဢိၼ်းတီးယႃး လႄႈ မႄႈၼမ်ႉယၢင်ႇၸီႇ လႄႈ မႄႈၼမ်ႉလိူင် တီႈမိူင်းၶႄႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈႁၢင်ႊတူဝ်ၼႆႉ တႄႇပဵၼ်မႃး မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၼႄလွင်ႈၶ်ႂႈလၢတ်ႈၼၼ်ႉလူၺ်ႈၸွမ်းတူၼ်ႈႁၢင်ႊတူဝ်သေ လွင်ႈတႅၼ်းတၢင်ႁၢင်ႊတူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽဵၼ်ႈလိူဝ်မႃးသေ ၵႅပ်ႈမႃးလွႆးလွႆး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတေႃႉတၢင်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈလူမ်ႈငၢႆႈလီမႃး လူၺ်ႈၶၢဝ်းတၢင်းၼ်ႂးၼမ်ႉ— ၸွမ်း မႄႈၼမ်လႄႈ ပၢင်ႇလၢႆႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ႈမႃး လိၼ်မိူင်း လႄႈ မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၵုၼ် Crete ၼၼ်ႉ တူင်းဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း Minoan လႆႈၶဝ်ႈမႃးၼ်ႂးပၢၼ်တွင်းလႅင်ႈမိူဝ်ႈ 2700 BCE လႄႈ လႆႈထုၵ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တီႈယူးရူပ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေလၢႆႁဵင်ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ တူင်ႉဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ႁိူဝ်ႈႁိူင်း ၶိုၼ်ႈမႃး ၸွတ်ႉတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းဢိၼ်းတီႈယႃးၼၼ်ႉ၊ ပၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢၼ် Vedic((1750-600 BCE))၊ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇၶွင်ႈလွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် ႁိၼ်ႇတူႇလႄႈ ၽိင်ႈထုင်းတၢင်းၸိူဝ်း မိူဝ်းပၢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉလႄႈလႆႈဝၢႆးၵႂႃႇမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 6 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းယၢမ်း ပွတ်းတွၼ်ႈၼႃႈလိၼ် Mesoamerica (မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 1500 BCE တေႃႇထိုင် 500 CE)ပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ၊ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ လႄႈ မီးၽူႈယိပ်းၵမ် ၼၼ်ႉတႄႉႁိူဝ်ႁိူင်းမႃးသေ၊ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ဝႆႉ မိူင်းမႅၵ်ႉသီႊၶူဝ်ႇ၊ ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းၵၢင် လႄႈ မိူင်း ပီႇရူး ယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉ Axial-Age ၶွင် Karl Jaspers ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈၵိူဝ်ႈယၢမ် Zoroastrianism ၵူၼ်းၶိူဝ်းပႃႇသျၢၼ်းၶဝ်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် တွပ်ႇထဵင် ၼိူဝ်လွင်ႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် Zoroastrianism ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ် လွင်ႈယုမ်ႇယၢမ် တၢဝ်ႊ၊ လွင်ႈယုမ်ႇယၢမ်ၼိူဝ်မၢႆမီႈ လႄႈ လွင်ႈယုမ်ႇယၢမ်ၶေႃႈသင်ႇသွၼ် ၶွၼ်ႊၾျူးသျႅတ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်ဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းသေ တိုၵ်းတေႃးဢဝ်လိၼ်မိူင်းလႄႈ ၼိူဝ်တီႈဢၼ်လွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇတေပဵၼ်တူၼ်ႈၵၢင် လွင်ႈၽုၵ်ႉသွမ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးဝႆႉ မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပွတ်းတွၼ်ႈ မိူဝ်ႈၽွင်းပၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉဢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉ ပၼ်တၢင်းတွၼ်ႈတႃႇတေပဵၼ်မႃး ဢေႇၵရၢတ်ႉ Iranian ဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ် ဢိၵ်ႇပႃး မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ဢႃႇၶီးမႅၼ်းၼိတ်ႉ (550–330 BCE)၊ မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ပႃႇသျၢၼ်း (247 BCE–224 CE)) လႄႈ မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ သဵတ်ႉသၼိတ်ႉ ((224–651 CE)) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဝႆးလိုၼ်းမႃးၼၼ်ႉ Alexander the Great (356–323 BCE) ၶွင် မႅၵ်ႇသီႇတွင်း ၼၼ်ႉ ပူၵ်းပွင် မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ဢၼ်ယိုင်ႈယ်ႂႇ၊ ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် တႄႇတီႈ မိူင်းၵရိ ယၢမ်းလဵဝ်တေႃႇထိုင် မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 3 CE ၼၼ်ႉ၊ ၶိူဝ်းၶုၼ် Gupta ၽွင်းငမ်းပၢၼ်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ပၢၼ်ၶမ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး မိူဝ်ႇၵွၼ်ႇ ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်းၼိမ်းသဝ်းဝႆးလင်ၼၼ် ၸွႆႈထႅမ် ႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶမ်း ၶွင်ႈၽိင်ႈထုင်းႁိၼ်ႈတူႇ မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 4 လႄႈ ထူၼ် 5 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈထိူင်မႃးၵၢၼ် ဢေႃးၵတ်ႉသတတ်ႉ(Augustus)၊ (63 BCE – 14 CE)) ၼၼ်ႉ မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ရေႃႈမ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း၊ဝဵင်းရေႃးမ ပေႃးလႆႈပူၵ်းပွင်ၶိုၼ်ႈမႃးယဝ်ႉသေ ၽွင်းငမ်းၼိူဝ် ပၢင်ႇလၢႆႇၵႄႈလိၼ်(Mediterranean) ၼၼ်ႉတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
မိူင်ႈဢေႇၵရၢတ်ႉပွတ်းဝၼ်ႈတူၵ်း လႆႈတူၵ်းၼ်ႂးမိုဝ်းၵျႃႇမၢၼ်ႇဢၼ် Odoacer ဢူပ်ႉပိူင်ႇ မိူဝ်ႈ 476 CE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၶုၼ် ႁၢၼ်ႇၼႆႉ မီးဢဵၼ်ႁႅင်း လႄႈ လွင်ႈၽွင်းငမ်း ဢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ် တၢင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ရေႃးမ ဢၼ်မီးတီႈပၢႆသဵၼ်တၢင်းလူင်လၢႆႈ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ဢေႇၵရၢတ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူဝ်ႈၽွင်းပၢၼ် ထၢၼ်ႈသုင် ၼၼ်ႉၵူၺ်း၊ မိူင်ႈႁၢၼ်ႇတီႈမိူင်ႈၶႄႇၼႆႉ ၶိုတ်းၵပ်ႈလိူဝ်ႁႅင်းတီႈၼႃႈတီႈ ၽွင်းငမ်း၊ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ပၢႆးသၢႆႊ၊ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်လၢဝ်၊ လၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ တၢင်းၼမ် ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢေႇၵရၢတ်ႉၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပူၵ်းပွင်မႃးတီး ဢမေႇရိၵႃးသေ ႁိူဝ်ႁိူင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးလွင်ႈပူၵ်းပွင် ၽိင်းထုင်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 2500 BCE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၶိူဝ်း Maya ၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်းၼမ် လႄႈ လွင်ႈလိုဝ်းလင် မၼ်းၼမ်လိူဝ်မႃးသေလႄႈ ၽိင်ႈထုင်း Maya ၼႆႉလႆႈၽႄတိူၼ်းၵႂႃႇ တီႈ Yucatán တၢင်းမူတ်းလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ႁိမ်းႁွမ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈပွတ်းတွၼ်ႈမၢင်ႊတိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပၢၼ်ၸိူဝ်းဢၼ် လၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၶိူၼ်ႈယ်ႂႇသုင်လႅတ်း ၼၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၶုၼ်ႉ ႁၢၼ်ႇ ၶွင်မိူင်းၶႄႈ ၼႆႉလႆႈတူၵ်းပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်ႈၼ်ႂးမိူင်းမိူဝ်ႈ 220 CE သေတႄႇပဵၼ်ပၢၼ် မိူင်းၶုၼ်သၢမ်မိူင်းမႃးယဝ်၊ မိူဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း ၽူႈၶေႉၶဵင်ႇမၼ်းဢၼ်ပဵၼ် ရေႃးမ ၵေႃႈလွင်ႈၽွင်းငမ်းၶုၼ်လဵဝ်ၶွင်မၼ်း လႆႈယူမ်ႈယွမ်းလိူဝ်မႃးသေ လႆႈတႅၵ်ႇၽႄပႅတ်ႈ မွၵ်းလၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈတူၵ်းၼ်ႂးၵပ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈသၢမ် ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပွင်သၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး တီႈယၢင်ႈတိၼ်မိူဝ်ႈၶီႇမႃႉ လႄႈ လွင်ႈလဵင်ႉမႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁ်ႂႈမၼ်းၵႅၼ်ႇၶႅင်လီတွၼ်ႈတႃႇတေတၢင်ႇ ၸဝ်ႈၵၢင်ႇမၼ်မီးၶိူင်ႈၶွင်တဵမ်တူဝ်ၼၼ်ႉႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း nomads(ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈယူႇဢၼ်ၼိမ်သဝ်း)ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လွၵ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈယူႇဝႆႉၼိမ်သဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႃႇသေႇယဝ်ႉ။
ပွတ်းတွၼ်ႈမိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ရေႃးမဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ဝႆႉ၊ တီႈပၢင်ႇလၢႆႇၵႄႈၼၢင်လိၼ်ပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ သိုပ်ႇပဵၼ်ၶိုၼ်ႈမႃးၶိုၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢေႇၵရၢတ်ႉ ပၢႆႇၸၢၼ်ႇတႆး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉပိူင်ႈလူင်မၼ်းတေပဵၼ်မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 5 ၊ ဢၼ်မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ရေႃးမ ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း လႆႈလူႉလႅဝ်၊ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်မိူင်းႁေႃၶမ်းဢၼ်မီးႁၢင်းၶေႃသေ ၸိူဝ်းၶဝ်မၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ ဝႆးလိုၼ်းမႃး ႁူမ်ပွင်းၵၼ်တ်ႂႈ မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ရေႃးမ ဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ လႆႇႁၼ်မီးဝႆႉ မိူင်းႁေႃၶမ်ပၢၼ်ၵၢင်ၶွင် ဢိၼ်းတီးယႃး၊ ဝႆးလိုၼ်းမႃး ပဵၼ်လွင်ႈပူၵ်ႈပွင်ၶိုၼ်ႈမႃး မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ဢိတ်ႉသလမ်း ၸိူဝ်းမီး တီႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပၼ်ႁ်ႂႈ ဢႃးၾရိၵႃး မႃးႁူမ်ႈပွင်း လွၵ်းလၢႆး လွင်ႈၵၼ်ၵႃႉသိုဝ်ႉၶၢႆ တီႈဢေးသျႃး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်း ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်တၢင်း ဢေးသျႃးသေ၊ဢၼ်ၼႆႉလႆႈပဵၼ်မႃး ၽိင်ႈထုင်း သျွႃႇႁီႇလီႇ ဢိၵ်ႇပႃး ၽိင်ႈထုင်ႈ မူႇသလိမ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း လူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းဢၼ် ၽိင်ႈထုင်း Byzantine Hellenistic လႄႈ ၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇၶဝ် ၶေႉၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်း ၽိင်ႈထုင်း Persian Iranian လႄႈ လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် Zoroastrian ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇတီႈတူၼ်ႈၵၢင်ၶဝ် ၼိူဝ်ၵုၼ်ယွၼ်ႇ ဢႃႇရေႇပီးယၢၼ်း ၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမူႇသလိမ်ႇၶဝ်ၼႆႉ တႄႇၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ်ၶဝ် ၽွင်းယၢမ်းဝၢႆးလင်ပၢၼ်ထၢၼ်ႈသုင်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵွင်ႉသၢၼ်ၸူး ပၢႆးလိၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ African-Arabian လႄႈ Arabian-Asian ဢၼ်ၵူၼ်းၵႃႉ မူႇသလိမ်ႇၶဝ်ၸွႆႈထႅမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီႈယွင်ႈဢၢမ်းတေႉယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈလွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ်ဢၼ်သေႃႇသူၼ်းၸ်ႂလႄႈ တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇတေဢွင်ႇပေႉၼၼ်ႉသေ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းယူးရူပ်ႉၶဝ် တႄႇပၢင်တိုၵ်း ၶရူးသဵၵ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေ ထွၼ်ၶိုၼ်းဢဵၼ်ႁႅင်း မူႇသလိမ်ႇၶဝ်သေ သိမ်းဢဝ်ၶိုၼ်း တီႈလိၼ်ဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈၸဝ်းၶရိတ်ႉ ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽွင်းငမ်း ဢႃႊရၢပ်ႉၶဝ် သုတ်းသဵင်းမိူဝ်ႈ ၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 11 ၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းၶိူဝ်း Seljuk Tunks ၵေႃႈႁွတ်ႈမႃး၊ ဢၼ်ယူႇတီႈ မိူင်းၵိူတ်ႇ Turkic တီႈပွတ်းၵၢင် ဢေးသျႃးသေ ၶၢႆႉလူင်းမႃးပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွတ်းတွၼ်ႈၼၼ်ႉ ဝႆးလိုၼ်းမႃး တေႁွင်ႉဝႃႈ ၽၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ပႃႇပေႇရီႇ ၼႆသေလႄႈ တေႁပ်ႉဢဝ် ၸူၼ်ပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈ ႁိူဝ်းၸူၼ်ပၢင်ႇလၢႆ ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်တေၸ်ႂႉ တႃႈႁိူဝ်းတီႈဢႃးၽရိၵပွတ်းႁွင်ႇ တၢင်းၼမ် တႃႇၶဝ် တေၵိုင်ႉၵင်ႉၶဝ်ႈတိုၵ်း ဝဵင်းၽၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇသွၵ်ႈႁႃၶႃႈၸ်ႂႉ တႃႈတေဢဝ်မိူဝ်းၶၢႆတီႈ ၵၢတ်ႇ ဢႃးၽရိၵပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၵၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၶႃႈၸ်ႂႉ ပႃႇပေႇရီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 8 ၼၼ်ႉ၊ ၸဝ်းၶိူဝ်း ဢိတ်းသလမ်းၶဝ် တႄႇယႃႉၶဝ်ႈမႃး ၼ်ႂးၼႃႈလိၼ်သေလႄႈ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၼ်း ပဵၼ်မႃးလွင်ႈယုမ်ႇယၢမ်ၶွင်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်းၶိူဝ်းပုတ်ႉထ တႄႉ တိုၵ်ႉမီးႁႅင်းလီႈ တီႈပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ Genghis Khan လႆႈတၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပွတ်းၵၢင်ဢေးသျႃး တၢင်းၼမ် လႆႈထုၵ်ႇ ၽူႈပုတ်ႈတႅၼ်းၸိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် Chagatai Khanate ၼၼ်ႉသိုပ်ႇၽွင်းငမ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးၼၼ်ႉ ၼႃႈလိၼ်ၼၼ် တႅၵ်ႇပဵၼ် တီႈလိၼ် khanates တွၼ်ႈမၼ်းတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းပဵၼ်ဢၼ် Uzbeks ႁဵၻ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းႁိမ်မိူင်း ပႃႇပေးရီႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႇတၢင်း ဝၢၼ်မိူင်းၶဝ် ႁၢင်းၶေႃ တီႈၼႃႈလိၼ် ဢေႇၵရၢတ်ႉ ရေႃးမ ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၵိုတ်းဝႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇၼႆႉ ၶႂၢၵ်ႈၵႂၢင်ႈမႃးတီႈ ယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းသေ ၵေႃႇတၢင်ႈမႃး ဝတ်ႉၶရိတ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Manorialism ၊ ၸုမ်းၵူၼ်းၽၢၼ် တေႃႇထိုင် ဝၢၼ်ႈ ဢၼ်ထုၵ်ၼီႈ ၵႃႈၶၢတ်ႇလိၼ် လႄႈ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းၶိူဝ်းယ်ႂႇ ၶဝ်လႄႈ feudalism ၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၵူၼ်းႁတ်းႁၢၼ် လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းယ်ႂႇ ဢၼ်ထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉ ၶဝ်ထုၵ်ႇၼီႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်သိုၵ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈၸွမ်ႈၶဝ်ႈ လွင်ႈလူၺ်ႈသုၼ်ႇ လႆႈၵႃႈၶၢတ်ႇလိၼ် လႄႈ ႁိူၼ်းၶွင်တူဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ၸုတုမ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၼိူဝ်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ဢၼ်လႆႈႁိူဝ်ႁိူင်းၶိုၼ်ႈမႃး ၽွင်းယၢမ်းၸူဝ်ပၢၼ်ၵၢင်ထူၼ်ႈၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈၵႃႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢီႇတႃႇလီႇ သူင်ႇ ၶီႈၶႃႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈမႃး တွၼ်ႈတႃႇတေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းႁိူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တီႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵိူဝ်ဝၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢိုပ်းယၢၵ်ႈ ၊ တၢင်းပဵၼ်ပလဵၵ်ႉ ၊ လႄႈ ပၢင်တိုၵ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ယႃႉလူႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းႁဝ်ႈႁႅင်း တီႈယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်မႃး ပၢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ် Zagwe ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်လိုဝ်းလင်လူၺ်ႈလွင်ႈ တၢင်းမေႃၶႅၵ်းမၢၵ်ႇႁိၼ်ၶွင်ၶဝ် တီႈဝဵင်း Lalibela ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇဝႆႉ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ trans-Saharan ဢၼ်ပဵၼ် ၶမ်း၊ ငႃးၸၢင်ႉ လႄႈ ၶီၶႃႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢႃးၽရိၵပွတ်းၵၢင်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႆႉ ဢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ် ဢိၵ်ႇပႃး မိူင်းႁေႃၶမ်း ၵွၼ်ႇၵူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၵေႃႇသၢင်ႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈယ်ႂႇလူင် ဢၼ်ၶိုၵ်ႇၶၢမ်ႇ ဢၼ်ဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်သေႁဵတ်းဢၼ်ဢမ်ႇပႃး သၢႆးၼွၵ်း မိူၼ်ၼင်ႇ Great Zimbabwe ၊ ဝဵင်ႈလူင်ၶွင်မိူင်းႁေႃၶမ်း ၸိမ်ႇပႃႇပူၺ်ႇ၊ ၶႃႇမီႇ၊ ဝဵင်းလူင် ၶွင်မိူင်းႁေႃၶမ်း ပူႇတူးဢႃး လႄႈ တႃႈၼၢင်ႊၵလူမ်း(Danangombe ၊ Dhlo-Dhlo) ဝဵင်းလူင်ၶွင်မိူင်းဢေႇၵရၢတ်း ရူတ်ႊပီႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈၵဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး Tripartite Struggle တွၼ်ႈတႃႇ တေဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဢိၼ်းတီႈယႃးပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၼ်ႂးၵႄႈ ဢေႇၵရၢတ်ႉ ပႃႇရႃႇတီႇႁႃႇရ၊ ဢေႇၵရၢတ်ႉ ပႃႇလ လႄႈ ဢေႇၵရၢတ်ႉ ရၢတ်ႉ(သျ်)တြႃႇၵူႉတ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၶိူဝ်းၶုၼ် တၢင်ႊ လႆႈလူႉလႅဝ်ႈမႃးလွႆးလွႆးသေလႄႈ ဝႆးသေ ၶိုင်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊပူၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ ၶိူဝ်းၶုၼ် သူင် ၶိုၼ်းမႄးႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းၶႄႇၶိုၼ်းမိူဝ်ႈမၼ်းပဵၼ်ဢၼ် "မၢၵ်ႈမီးသေပိူၼ်ႈ၊ ဢၼ်ၶႅၼ်ႇသေပိူၼ်ႈလႄႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်လိုဝ်းလင်သေပိူၼ်ႈၼ်ႂးလူၵ်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇ William McNeill မွၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ"။
ဝႆးသေၶိူဝ်းၶုၼ်မွင်ႈၵူဝ်းယွၼ်း ၽွင်းငမ်းမႃး မွၵ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊယဝ်ႉၼၼ်ႉ၊ ၸဝ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ်ၵေႃႇတၢင်ႈ ၶိူဝ်းၶုၼ် မိင်ႇ(1368) သေမႄးၽွင်းငမ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၼႃႇရႃႇမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 8 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မၢႆတွင်း လွင်ႈဢၼ် ၸိူင်ႈမိူင်းၵျပၢၼ်ဢၼ်ႁႅင်းယ်ႂႇပဵၼ်မႃးသေ လႄႈ ၵႆႉၵႆႉမွၵ်ႇဝႃႈ ပၢၼ်ၶမ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၸဝ်ႈလိၼ်ပတေႇသရၢတ်ႉ ၶွင်ပိုၼ်းၵျႃႇပၢၼ်ႇၼႆႉ ၶုၼ်မိူင်း(daimyos) ဢၼ်ႁႅင်းယ်ႂႇ ၽွင်းငမ်းဝႆႉ လႄႈ လွင်ႈဢဝ်တပ်ႉသိုၵ်းသေၽွင်းငမ်း ၶွင်ၶုၼ်သိုၵ်း(shoguns) မိူၼ်ၼင်ႇ ၶုၼ်သိုၵ်း ဢႃႇသျီႉၶတႃႉ လႄႈ ၶုၼ်သိုၵ်း တူဝ်ႇၶုၵႃႉဝ ဢၼ်ႁိုင် တႄႇပီႊ 1185 တေႃႇထိုင် 1868 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သီႇလႃႇ သိမ်းဢဝ် ပီႉၵျီႇ မိူဝ်ႈပီႊ 660 လႄႈ ၵူဝ်ႇၵႃႊယူဝ်ႊမိူဝ်ႈ ပီႊ 668 ၊ မၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်တီႈတႄႇ ပၢၼ်မိူင်းပွတ်းႁွင်ႇလႄႈပွတ်းၸၢၼ်း(남북국시대)၊ ဢဝ်သီႇလႃႇ ႁူမ်ႈပွင်းၼ်ႂးပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ ပၢၼ်(လ်)ႁေး၊ ၸိုင်ႈဢၼ်တိူဝ်းမႃးၼၼ်ႉႁုမ်ႈပွင်းၼ်ႂး ၵူဝ်ႇၵႃႊယူဝ်ႊ၊ တီႈပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈၵဝ်ႈၼၼ်ႉသေ မိူင်းႁေႃၶမ်းလူင် မိူင်းပူးၵမ်ႇ ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းမႃးတီႈမိူင်း မၢၼ်ႈယၢမ်းလဵဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပူႇမွၼ်ႇၵူၼ်းၶိူဝ်း ၽျူးပႃးလူၼ်း လႄႈ ၽူႈၸိူဝ်းမီးမႃးဢွၼ်တၢင်းၶဝ်(ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 9-13) ၵေႃႇသၢင်ႈတီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉပဵၼ် လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ယ်ႂႇသေပိူၼ်ႈ တီႈဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇ တေႃႇထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 19 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈဢမေရိၵႃးပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ဢိၼ်ႇၶႃႇ ပေႃႈပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 14 လႄႈ 15 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႆႈလွင်သေႃႇသူၼ်းမႃးတီႈ လွင်ႈဢၼ် Johannes Gutenberg ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ် လွင်ႈဢိတ်ႇလိၵ်ႈ တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉ၊ ဢၼ်ၸ်ႂႉမဵဝ်းဢၼ်ၶၢႆႉလ်ႂႈ လႄႈ တီႈဢၼ်လွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈ လွတ်ႇမၢၼ်ႇတူၺ်းၵႆ လႄႈ မၢၼ်ႉတူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉသေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်းလိုၼ်းၵပ်ႈပၢၼၼ်မ်ႂႇၼႆႉသိုပ်ႇမႃးတေႃႇ ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉထူၼ်းသွင်ပေႃးယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈပီႊ 1945 ဢမ်ႇၼၼ် တေႃႇယၢမ်းလဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၸဝ်ႇၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼႆႉ မီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဝႆႉလူၺ်ႈလွင်ႈ ပၢႆႊသၢႆႊၶိုၼ်ႈသၢင်ႉမႃး လႄႈ လွင်ႈလၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇတိူဝ်းလိူဝ်မႃးလႅတ်းလီ၊ ၵၢၼ်မိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် လႄႈ ၸိူင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်း ပၢၼ်ၸဝ်ႉၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉ၊ မိူင်းယူးရူပ်ႇၼႆႉ ဢဝ်လႆႈၶိုၼ်းလွင်ၽွင်းငမ်းမၼ်းယူႇ၊ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၶဝ် တိုၵ်ႉထႅင်ႈၵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယူႉ။
မၼ်းမီး ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈငိုၼ်းတွင်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈသုင်လႄႈ ၶိုတ်းၵပ်ႈ မိူဝ်ႈ 1000 CE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းသူင်သိူဝ်း ၼမ်ႉတွၼ်း လၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ မီးၽူႈယိပ်းၵမ်ၵေႃႉလဵဝ်တီႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လဵၵ်းၶွပ်ႈ၊ တဝ်ႇၾႆး၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၶူဝ်ယွၼ်ႇ၊လွင်ႈဢိတ်ႇလိၵ်ႈလႄႈ ဢွမ်ႇၸီႉၼႃႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶွင်ယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ မွၵ်ႇဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်ၶွင်ယူးရူပ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼ်ႂးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ပၼ်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ ယူးရူပ်ႉ တီႈၶဵၼ်ၵူၼ်းပူၼ်ႉလိၼ်မိူင်းပွတ်းၵၢင်ဢေးသျႃးၶဝ် ထိုင်ႈတီႈသေတီႈတီႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶမ်းၶွင် ဢိတ်ႉသလမ်းၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းမွင်ႈၵူဝ်းၶဝ်ဢဝ်သုတ်းသဵင်ႈပႅတ်ႈသေယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈ ဝဵင်းပၢၵ်ႉတတ်ႉ မိူဝ်ႈပီႊ 1258 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလိၼ်ၼႆႉ ၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈၼႃႈလိၼ်ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈမႃးၼိူင်းၵၼ်ၸိုင်၊ ယူးရူပ်ႈၼႆႉ ၸမ်ႈတေၸႅၵ်ႈပဵၼ် ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်တိုၵ်းၵၼ်တင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႉဝူင်းဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၶ်ႂႈၸမ်တၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ် မၢၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉၼၵ်းၼႃတႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႈ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးလႄႈ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးဢၼ် လွင်ႈၵႃႉၶၢႆႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈပဵၼ်လႆႈဢၼ်ၵႂၢင်ႈယ်ႂႉၼၼ်ႉတေႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်ႈတၢင်းၼ်ႂးၼမ်ႉၶွင်ယူးရူပ်ႉၼႆႉ ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈမႃး ၼ်ႂးၼႃႈလိၼ်ၶွင်ၵုၼ်မၼ်း သမ်ႇပေႃးဢမ်ႇလီယွင်ႈဢၢမ်းသေ ပဵၼ်ၵၼ်ပဵၼ်ငၢၼ်းလိူဝ်ႁႅင်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢႅတ်ႉလႅၼ်းတိၵ်ႉၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ပေႃႇတူႇၵီႇ၊ သပဵင်ႇ၊ ဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇ၊ၾရဵၼ်ႉ လႄႈ ၼႄႇတႃႇလၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ၊ Saadi Sultanate ၼႆႉပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ပႃႊပႃႇ လွတ်ႈလႅဝ်းဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉတေႃႇထိုင်ပီႊ 1659 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆ သႂႃႇႁီႇလီႇ လႆႈတူၵ်းသုမ်းမႃး ဝႆးသေၶဝ်မႃးတ်ႂႈမိုဝ်း ဢေႇၵရၢတ်ႉပေႃႇတူႇၵီႇ လႄႈ ဝႆးၼၼ်ႉ ဢေႇၵရၢတ်ႉ ဢူဝ်ႇၼႃႇမီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းႁေႃၶမ်းလူင် ၸိမ်ႇပႃႈပူၺ်ႇ တီႈဢႃးၽရိၵပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႇပဵၼ်ၵႂႃႇမိူင်းႁေႃၶမ်းဢၼ်လဵၵ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မတ်ႇတႃႇပႃႇ၊ ပူႇတူးဢႃး လႄႈ ရူတ်ႉသဝီႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းတၢင်းၸိူဝ်းတီႈဢႃးၽရိၵၼႆႉ ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃး ၼ်ႂးပၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵျႃႇပၢၼ်ႇတႄႉ လႆႈႁူပ်ႈထူပ်းပၢၼ် Azuchi–Momoyama(1568-1603)ၶွင်မၼ်းသေ တမ်းမႃး ပၢၼ် Edo(1603-1868) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Johor Sultanate ၼႆႉၶၢမ်ႇငဝ်ႈမၼ်းတီႈ ၵုၼ်ႇယွၼ်ႇ မႃႇလေးသေ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃးတီႈႁႅင်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၼ်ႂးၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းရသျႃးၵိုင်ႉၵၢင်ႉၶဝ်တိုၵ်းဢဝ် ၽၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆ ၽၢႆႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်းၶွင်ဢမေႇရိၵႃး၊ဢၼ်ပဵၼ်ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတီႈဝဵင်းဢႃႇလတ်ႉ(သ်)ၵႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် မိူဝ်ႈပီႊ 1784 ၼၼ်ႉလႄႈ တပ်ႉၶၢမ်ႇတၢင်းၼႃႈ Ross မိူဝ်ႈလဵဝ်ပဵၼ် ၶႄႈလီႇၽူဝ်းၼီႈယႃးၼၼ်ႉမိူဝ်ႈပီႊ 1812 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လွင်ႈၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈတႄႇတီႈ မိူင်းဢၢင်းၵိတ်းသေလႄႈ ၸ်ႂႉတိုဝ်းလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢၼ်ၶိုတ်းၵပ်ႈပႃးၸဵမ် ႁူင်းၸၢၵ်ႈ၊လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼမ်လႄႈ လွင်ႈၸ်ႂႉၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇထူဝ်းၶွင်တၢင်းၼမ်ႁ်ႂႈဝႆးလီလႄႈ ၸ်ႂႉၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဢေႇလိူဝ်သေထႄင်ႈဢၼ်လူဝ်ႇမိူဝ်ႈဢွၼ်တင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေၵူၼ်းၶိူဝ်းယူးရူပ်ႉၶဝ်ႈလႆႈၽွင်းငမ်းသေဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ လွင်ႈၵေႃႇတၢင်းဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ယၢင်ႈလူင်းမႃးတီႈဢေးသျႃးလေႈ ဢူဝ်းသျိၼ်းၼီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၢင်းၵိတ်းၶဝ်ၵေႃႈႁိမ်ႈမိူင်း ဢွတ်ႉသထရေးလီးယႃး၊ ၼယူးၸီႇလၢၼ်ႇ၊ လႄႈဢၽရိၵပွတ်းၸၢၼ်းသေ ၵူၼ်းၶႂၢၵ်ႈမိူင်းဢၢင်းၵိတ်းတၢင်းၼမ် ၶၢႆႉမႃးတီႈလႅၼ်ႊလိၼ်ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈ တပ်ႉသိုၵ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂးပဵၼ်မႃးလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းမႃးသေလႄႈ လွင်ႈၸုတုမ်လူၺ်ႈၸိူဝ်းၶိူဝ်းလႄႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႄႇမၢၵ်းမၢၼ်ႈႁၢင်းၶဝ်ႁ်ႂႈပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်လူၺ်ႈၵၢင်ၸ်ႂႈၶ်ႂႈပဵၼ်ႁႅင်းတွၼ်ႈတႃႇၽိင်ႈထုင်းလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းႁၢင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈဝူၺ်ႇႁင်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈလႄႈ လွင်ႈယႃႉလႅဝ်သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်မီးဝႆႉၸဵမ်မိူဝ်ႈယၢမ်းဢၼ်သွပ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈၾႆးယၢမ်းဢၼ်တူင်ႈဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉမႃးဝႆးလိူဝ်ႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုမ်ႈၾႃႉတွၼ်ႈတၢင်းၼမ်လႆႈထုၵ်ႇ မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈယူးရူပ်ႉၶဝ်ၽွင်းငမ်းဝႆႉသေ မိူင်းဢမေႇရိၵႃးလႄႈ မိူင်းၵျႃႇပၢၼ်ၶဝ်ၵေႃႈပႃးယဝ်ႉ။
ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈဢႅမ်ႇပႃႇရႃႇသီႇဢၼ်လႆႈလူႉလႅဝ်ႈပႅတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ဢွတ်ႉသထရီးယႃး-ႁင်ႇၵေႇရီႇ၊ ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇၵျႃႇမၢၼ်ႇ၊ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ဢူဝ်ႇတူဝ်ႇမႅၼ်း လႄႈ ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေလႄႈ မိူင်းဢၢင်းၵိတ်းလႄႈ မိူင်းၾႅၼ်ႉၶဝ်ႉ ဢဵၼ်ႁႅင်းယွမ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၵူႊၶေႉၶဵင်ႇၶဝ်ၶဝ်ႈမႃး၊လွင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈတေႃးသဢွၵ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ဢူၼ်ပၢၼ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵွပ်ႈၸ်ႂတူၵ်းႁဝ်ႈႁႅင်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိုၵ်းယဵၼ်ယဝ်ႉၵႂႃႇၵတ်းယဵၼ်လီငမ်းမိူဝ်ႈ ဝႆးသေ လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းမူၼ်ႈသိူဝ်း Pan-Europeanၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ဝႆးလိုၼ်းမႃး ၽႃႈယၢင်လဵၵ်း လႄႈ ၽႃပႃႇလိၼ်ႇလႆႈယႃႉပႅတ်ႈသေလႄႈ ၸုမ်းႁူမ်ႈပွင်းၸူဝ်ႈၵႅပ်ႈပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈၸုမ်းႁုမ်ႈတုမ်သိုၵ်းၶွင်မိူင်းၶွမ်ႇမျုႇၼိတ်ႉတီႈယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၶဝ်လႆႈလူႉလႅဝ်ပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၸဝ်ႉပၢၼ်ဝႆးလိုၼ်းပၢင်တိုၵ်းၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ၵူဝ်ႇလူဝ်ၼီႇ တီႈဢေးသျႃးလႄႈ ဢႃးၽရိၵ ၶွင်ဢၢင်းၵိတ်း၊ တၢတ်ႉ၊ ၾႅၼ်ႉ လႄႈ ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇတီႈယူးရူပ်ႈပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆဢွင်ႇပေႉလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ဢၼ်ၶဝ်ႈပိူင် ၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉလဝ်ႉ။
လွင်ႈမီးၽွၼ်းလီၶွင် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးပိုၼ်ႉငဝ်ႈၶွင်မၼ်းဢၼ်တိုၵ်ႉလဵၵ်ႉလႄႈ လွင်ႈတမ်းဝၢင်းၵၢၼ်မိူင်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉ၊တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်လႆႈတၢင်း လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈၶွင်ႈ လွင်ႈတမ်းဝၢင်းမိူင်းၶွင်ဢမေႇရိၵႃး တီႈတ်ႂႈၶေႃႈတမ်းၶွင်လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈႁူမ်ႈၵၼ် ဢွၼ်တၢင်ႈမိူဝ်ႈပႆႇ လိူၵ်ႈဢဝ် ပၢၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်းၶွင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵႃး ဢၼ်တႄႇၸ်ႂႉတိုဝ်းမႃးမိူဝ်ႈ ပီႊ 1789 ၼၼ်ႉ ဢိတ်းဢွတ်းယူႇယဝ်ႉ။
ဝႆးသေပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈထူၼ်ႈသွင်ယဝ်ႉၵႂႃႇႁူဝ်သိပ်းပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းႁိူဝ်းမိၼ်ၵျႅတ်ႉ၊လႅင်ႈလၢဝ်ၽၢင်းဢၼ်ပီးလွင်ႈတၢင်းၸ်ႂႉတိုဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၼပ်ႉလႆႈ ဢိၵ်ႇပႃး လွၵ်းလၢႆးၼႄၼႃႈတီႈလုမ်ႈၾႃႉ(Global Positioning System,GPS)လႄႈ ဢိၼ်ႊထိူဝ်ႇၼဵတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶေႉၶဵင်ႇတွၼ်ႈတႃႉၶူဝ်းၶွင်ၼ်ႂးလိၼ်ပတ်းပိုၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ ၼၼ်ႉလႆႈသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးၵွပ်ႈလွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး လႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းၶိူင်ႈၸၢၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး၊ မိူင်းၶႄႇလႄႈ မိူင်းပရႃႇၸီး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈမၢႆတွင်းၼႆႉပဵၼ် ဢၼ်ၸုဢၼ်တုမ်လွင်ႈမၢႆတွင်းပိုၼ်းၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉသေ မီးဝႆႉၼိူဝ်မီႇတီႇယႃႇဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ထွၵ်ႈဢၼ်ပမ်ႉလူၺ်ႈလွင်ႈဢဝ်တႃႁၼ် တိႈဢၼ်လဝ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်လႆႈပိုတ်ႈတိႈပွင်ႈသေၼိူင်းဝႆႉဝႃႈ "လွင်ႈသိူင်ႈသိမ်းၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ" ၼႆသေလႄႈ လႆႈၸႅၵ်ႇႁူႉႁၼ်မႃးတီႈၽိုၼ်မၢႆတွင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၸၢင်ႈၸ်ႂသေတႅမ်ႈမႃး ဢမ်ႇၼၼ်ႁဵတ်းမႃးတွၼ်ႈတႃႇၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၸူးၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ ႁူင်းလိၵ်ႈမၢႆတွင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းသင်ႈၶဝ်လႄႈ လွင်ႈၸုတုမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ ၶူဝ်ႈၶွင်ႈဢၼ်ၸႃႁွမ်ႈလူၺ်ႈလိၵ်ႈမၢႆတွင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈၵႆႉလႆႈႁၼ်တီးၼ်ႂးႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈလူးၵွၼ်ႇ။
ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူဝ်းၶွင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် သွၵ်ႈႁႃႁၼ် လိၵ်ႈမၢႆတွင်း ၶႅပ်းလိၼ် ဢၼ်မီးႁူဝ်ပၢၵ်ႇ(လႄႈမၢင်ႊပွၵ်ႈ ႁူဝ်ႁဵင်) ဢၼ်မီးဝႆႉမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးႁူဝ်ႁဵင်ပီႊမၼ်ႈသွင်သၢမ်ႁဵင် တီႈၼႃႈလိၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႅၼ်ႇ(လ်)ပႃႇ၊ မႃႇရီႇ၊ ဢႃႇမႃႇၼႃႇ၊ႁတ်ႉတုႉသတ်ႉ၊ ယူးၵရိတ်ႉ လႄႈ ပႆႇလူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႈပႅတ်ႈယဝ်ႉ၊ၵွပ်ဝႃႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၼိူဝ်ၶူဝ်းၶွင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ၸေႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢၼ်ၸ်ႂႉတီႈမိူင်းဢီႇၵျိပ်ႉ လႄႈၸေႈၸိူဝ်းၼႆႉ လူႉလႅဝ်လႅတ်းဝႆးလီ ဢမ်ႇမိူၼ်ၶႅပ်းမၢၵ်ႇႁိၼ်ၶွင်ၶဝ်ဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေပီႊ 1066 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ မိူင်းဢၢင်းၵိတ်း တႄႇႁဵတ်းမႃးလိၵ်ႈမၢႆတွင်းသေ လွင်ႈလၢႆးလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလိၵ်ႈမၢႆတွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼၼ်မၼ်းမီးဝႆႉလိၵ်ႈမၢႆတွင်းၸိူဝ်းမၼ်းတၢင်းၼမ်သေ၊ သဵၼ်ႈမၢႆတၢင်းၼမ်ၶွင်ႈၽူႈပ်ႂႉႁူင်းလိၵ်ႈမၢႆတွင်းတီႈမိူင်းဢမေႇရိၵႃးၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ မီးဝႆႉမဵဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ႈလူင်မၼ်းႁႃႈမဵဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ႁဵၼ်း၊ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး(တွၼ်ႈတႃႇၼမ်ႉမျၢတ်ႈ)၊ လွင်ႈၽွင်းငမ်း၊ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉမျၢတ်ႈ လႄႈ တၢင်းၸိူဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတႃႇတေ ၶဝ်လူလွင်ႈဢၼ်ၸုဢၼ်တုမ်တီႈၼ်ႂးလိၵ်ႈမၢႆတွင်းၸိူဝ်ႈၼႆႉ ၵႆႉလႆႈၶိၼ်းဝႆဢွၼ်တၢင်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းသေ မၢင်ႊၸိူဝ်းပိုၼ်ၽၢဝ်ဝႆႉပၼ်လွင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းတွၼ်ႈတႃႈလွင်ႈၸွပ်ႈထမ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ႈတႅၵ်ႈတွၼ်ႈတႃႇလိၵ်ႈမၢႆတွင်းလွင်ႈပၢ်းမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈတီႈမိူင်ႈဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃး Coca-Cola(ဢၼ်မီးဝႆႉႁွင်ႈၼႄပိုၼ်ႈႁင်းၶေႃ ဢၼ်ပဵၼ် World of Coca-Cola)၊ Procter and Gamble ၊ Motorola Heritage Services and Archives   လႄႈ Levi Strauss & Co ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈမၢႆတွင်းဢၼ်ႁူမ်ႈတုမ်ၵၼ်ဝႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ထိင်းသိမ်းဝႆႉ ၽိုၼ်လိၵ်ႈလႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ၵိုၵ်းပိုၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပိုၼ်းလႄႈ လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်ၶွင်ႈၶွမ်ႇၽၼီႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈႁူင်းလိၵ်ႈမၢႆတွင်းမဵဝ်းၼႆၼႆႉ တေၸၢင်းလူဝ်ႇလွင်ႈၽိုၵ်ႈၽွၼ်ႉ လႄႈ ၸုမ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်၊ ဢၼ်မီးပိုၼ်ႉထၢၼ် လွင်ႈပိုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တိႈမိူင်းဢမေႇရိၵႃးၼႆႉ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၽၢႆႇလိၵ်ႈမၢႆတွင်းလႄႈ မၢႆတွင်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း( National Archives and Records Administration, NARA)ၶဝ် ထိင်းသိမ်းဝႆႉ ပိုၼ်ႉငဝ်ၶူဝ်ႈၶွင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလိၵ်ႈမၢႆတွင်း တီႈၸေႈတွၼ်ႊ ၶူဝ်ႇလမ်ႇပီႇယႃႇ လႄႈ ဝဵင်း College Park ၊ ၸိုင်ႈ Maryland သေ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၼ်ႂးတွၼ်ႈၼႃႈလိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပိုၼ်ၽႄၸွတ်ႇတူဝ်ႈဝႆႉ တီႈမိူင်းဢမေႇရိၵႃးယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း ယူႈၶေႈၼၼ်ႉ၊ ႁူင်းလိၵ်ႈမၢႆတွင်းၸိုင်ႈမိူင်း(မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းႁွင်ႉဝႃႈ လုမ်းမၢႆတွင်းၵူၼ်းမိူင်း)ၼႃႉပဵၼ်ႁူင်းလိၵ်ႈမၢႆတွင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တွၼ်ႈၼႃႇ မိူင်းဢၢင်းၵိတ်း လႄႈ ဝဵၼ်း(လ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၸိုင်၊ တၢင်းၼမ်လိၵ်ႈမၢႆတွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်းမူတ်းဢၼ်မီးတ်ႂႈလွင်ႈပ်ႂႉပႃးၶွင် လူင်ပွင်ၸိုင် လိၵ်ႈမၢႆတွင်းမိူင်းၾႅၼ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼ်ႂးလူၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Archdioceses ၊ dioceses လႄႈ parishes ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးဝႆႉလိၵ်ႈမၢႆတွင်း တီႈဝတ်ႉၶရိတ်ႉ ရူဝ်ႇမၢၼ်ႇၵတ်ႉတလိတ်ႉ လႄႈ ဝတ်ႉၶရိတ်ႉ ဢၢင်ႇၵလီႇၵၢၼ် ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵႆႉပိူင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်ဢၼ်ပၼ်ၶႂၢင်းဝႆးတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ်လႄႈ ငိုၼ်ႈၵွင်ၵၢင် သုၼ်ႇတူဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းတၢင်းၼမ် ထိင်းသိမ်းဝႆႉလိၵ်ႈမၢႆတွင်းတွၼ်ႈတႃတေၼႄလၵ်းထၢၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶွင်ပွတ်းပႅတ်းၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႇပဵၼ် ၽူႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁင်းၶေႃ ၼ်ႂးၵႃႈ 1.3% ဢၼ်မၢၵ်းမၢၼ်းႁင်းၵူၺ်းၶဝ်ဝႃႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁင်းၶေႃ ၼႆယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈၵၢၼ်ငၼ်းလွင်ႁူင်းလိၵ်ႈမၢႆတွင်းတႄႉပဵၼ်ဢၼ်တႃႇတေၸုတုမ်လွင်ႈတၢင်းတီႈၼၢင်းယိင်း ၸိူဝ်းမီးၸ်ႂၶ်ႂႈလၢတ်ႈလွင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇၶဝ် လႄႈ လွင်ႈၶ်ႂႈႁ်ႂႈပိုၼ်ႈငိၼ်းလွင်ႈတၢင်းၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈမၢႆတွင်းၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၶွင်ၸုမ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ(မိူၼ်ၼင်ႇ ၸုမ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇၼၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ)ၼႆႉ ၵႆႉၶဝ်ႈပႃး မၢႆတွင်းတၢင်းမဵဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ သွႆႉလိၵ်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း၊ မၢႆတွင်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ လိၵ်ႈမၢတ်ႈတွင်း၊ လွင်ႈသူင်ႇတႅမ်ႈလိၵ်ႈဢၼ်ၶဝ်ႈပိူင် လႄႈ မၢႆတွင်းပၢင်ၵုမ်ၸိူဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းဢၼ်လူႇတၢၼ်းတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းပႆႇလႆႈႁဵတ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆမၼ်း၊ ၵူၺ်ၵႃႈ တေႃႈလဵဝ်တႄႉ တိုၵ်ႉႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ဢၼ်ထိင်းသိမ်းဝႆႉလူၺ်ႈတိတ်ႇၵျိတ်ႇတႄႇ(လ်)သေလႄႈ ႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းလႆႈတွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၼိူဝ် ဢွၼ်ႊလၢႆး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈႁူမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းၵူႊမိူင်းမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ် UNESCO လႄႈ Blue Shield International လူၺ်ႈလွင်ႈလႆႈၸ်ႂၵၼ်တီႈ ပၢင်ၵုမ်လူင် Hague တွၼ်ႈတႃႇတေ လူလွမ် ၶူဝ်းၶွင်ၽိင်ႈထုင်း တႄႇမိူဝ်ႈပီႊ 1954 လႄႈ လွင်ႈလႆႈၸ်ႂၶေႃႈထူၼ်ႈသွင်ၶွင်မၼ်းမိူဝ်ႈပီႊ 1999 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၵ်ႈ၊ Morgan M. "ဢၼ်လႆႈဢဝ်ဢွၵ်ႇမႃးၼ်ႂးတိူၵ်ႈၽမ်းတႃဢၼ်ၼိူင်ႈ-ၵႂၢမ်းယွႆႈ၊ သဵၼ်ႈတၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈလၢတ်ႈပိုၼ်းၵူၼ်းလၢႆႈငႅင်ႈ။"
ပိူင်တႅၵ်ႈၶွင်ႈဢၼ်ၼႆႉတႄႉပဵၼ် လွင်ႈမွၵ်ႇၼႄၶွင် Morgan M. Page ၶွင်ပိုၼ်းတၢင်းႁူႉ ၵူၼ်းလၢႆငႅင်ႈ သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈတေႃႇၵူၼ်းလၢႆႈငႅင်ႈ ၼိူဝ်သူဝ်ႇသျႄႇမီႇတီႇယႃႇ လႄႈ networking platforms မိူၼ်ၼင်ႇ tumblr ၊ Twitter လႄႈ Instagram တီႈ podcast ၵေႃႈပႃးယဝ်ႉ။
လွင်ႈလူၺ်ႈမီးတၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်လႆႈတီႈ ႁူင်းထိင်းသိမ်းလိၵ်ႈမၢႆတွင်းဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း လႄႈဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉသေ မၼ်းမီးလွင်ႈလႅပ်ႈၸၢင်းပဵၼ် "လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶွင်ပိုၼ်းဢၼ်ၸွမ်းၽိင်ႈထုင်း" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဝူၼ်ႉလႆႈၼ်ႂး လိၵ်ႈမၢႆတွင်းဢၼ်မီးမိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ၊ ဢၼ်ႁဵတ်းတီႈယူႇတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတၢင်း ၸိူဝ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလိၵ်ႇမၢႆတွင်းၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
biography ဢမ်ႇၼၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈမၼ်း "bio" ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈမွၵ်ႇၼႄလွင်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၵေႃႇၼိူင်း ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ငၼ်းလွင်ႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉပဵၼ်ပပ်ႉသၢင်းဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈလွင်ႈဝူၼ်ႉဢဝ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပပ်ႉသၢင်းဢၼ်ဝူၼ်ႉဢဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈတေၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇတေၼႄႁၢင်ႊၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၵေႃႇၼိုင်ႈယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်လိုဝ်းလင် ၶွင်ပိုၼ်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ် De vita Caesarum("ၸၢတ်ႈပၢၼ် သီႇသႃႇ") ဢၼ် Suetonius တႅမ်ႈဝႆႉမိူဝ်ႈ AD 121 မိူဝ်ႈပၢၼ် ဢႅမ်ႇပႃႇရႃႇ Hadrian ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈရသေး၊ မုၼ်ၸဝ်ႈ လႄႈ မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇၶဝ် ၸ်ႂႉပၢၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်းၼႆႉတႃႇတေတႅမ်ႈပိုၼ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုင်တႅၵ်ႈဢၼ်ထၢင်ႈၸႅင်ႈၶွင်ပိုၼ်းၵူၼ်း ဢၼ်လႆႈႁၼ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉပဵၼ် ၸၢတ်ႈပၢၼ် Charleshnne သေ ၵူၼ်းၼ်ႂးဝၢင်ႈၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Einhard တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈတၢင်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း တွၼ်ႈတႃႇႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတၢင်းၼမ် လိူဝ်သေႁွႆးမိုဝ်းတၢင်ႇဢၼ် ၼ်ႂးပၢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝႆးလင် ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉ၊ ပိုၼ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဢေႇမႃးတီႈၼ်ႂးဝတ်ႇၶရိတ်ႉ တီႈယူးရူပ်း ၵွပ်ႈဝႃႈ ပိုၼ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶဝ်၊ ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်ၶဝ် လႄႈ ပိုၼ်းၶုၼ်ႁၢႆႉၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တႄႇပေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ Malory ယဝ်ႉ၊ လွင်ႈဝႆႉၼၵ်းၼႃၼိူဝ်လွင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ် Renaissance ၼၼ်ႉ ပၢၼ်ႁႅင်းၼိူဝ်လွင်ႈၶဝ်ၸ်ႂၼိူဝ်လွင်းတၢင်းလေႃးၵီႇ မိူၼၼ်ၼင်ႇ ၽူႈလဵၼ်ႈပၢႆးမွၼ်းလႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈဝွၵ်း လႄႈ တိုၵ်ႈသူၼ်းလွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼ်ႂးၽႃႇသႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပွင်ပဵၼ်မႃးထႅင်ႈသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ လီတွင်းမၢႆဝႆႉတႄႉသေ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ် လွင်ႈပွင်ပဵၼ်မႃး ၸၢၵ်ႈပေႃႉလိၵ်ႈ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 15 လႄႈ ပၢႆးလိၵ်ႈပၢႆးလၢႆးၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈသုင်မႃးလွႆးလွႆးယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်မီးဢေႃးၸႃႇလီႈ တီႈဢၼ်ႁဵတ်းႁၢင်ႊၽၢင် တၢင်းဝူၼ်ႉၸူၼ်ပၢင်ႇလၢႆႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ဢၼ်ပဵၼ် A General History of the Pyrates (1724) ၶွင် Charles Johnson ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉသေပိူၼ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတႅမ်ႈပိုၼ်းၸူၼ်ပၢင်ႇလၢႆၸိူဝ်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Carlyle လၢတ်ႈဝႃႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶွင်ႈၶိူဝ်ႈၵူၼ်းလူင်ၼႃႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေပွင်ႇၸ်ႂလွင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလႄႈ ၽိင်ႈထုင်ႈၶွင်မၼ်းယဝ်ႉ။
ႁွႆးမိုဝ်းၶွင် Boswell ၼႆႉမီးလွင်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလီ တီႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းတေႉယဝ်ႉ၊ ႁွႆးမိုဝ်းမၼ်းၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလူၺ်ႈ လိၵ်ႈမၢႆတွင်း၊ လွင်ႈ eye-witness လႄႈ လွင်ႈတွင်ႈထမ်မၼ်း၊ လွင်ႈလၢတ်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶႅင်းလႅင်း လႄႈ မီးလွင်ႈၸၼ်ၸ်ႂၶွင်မၼ်းလႄႈ လွင်ႈမွၵ်ႇၼႄႁၢင်ႊဢၼ်ဢၼ်သိူဝ်ႈယူဝ်းၶွင်မၼ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈႁၼ်ထိုင် ၸၢတ်ႈပၢၼ် Johnson တၢင်းသဵင်ႈလႄႈ ၼႃႈတႃမၼ်း—ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ် ပိူင်တၢႆဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႉငဝ်ႈၶွင်လိၵ်ႈလၢႆးပိုၼ်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တၢင်းၼမ်လွင်ႈဢၼ် ပေႃႉဢွၵ်ႇပိုၼ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးလႅတ်းလိူဝ်ႁႅင်းတႄႉသေ လီၶွပ်ႈၸ်ႂၼိူဝ်ၵူၼ်းလူလိၵ်ႈဢၼ်ၼမ်လိူဝ်မႃးၼၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၶၢဝ်းၼၼ်ႉ တႄႇပေႃႇဢွၵ်ႇ ပိုၼ်းလွင်ႈၵူၼ်းပဵၼ်တွၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼႆႉ" တႄႇသၢၼ်ႇထေႇ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင်လွင်ႈတၢင်းၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၼမ်ႉတွၼ်းၶွင် သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈ ၵႆႉၸၢင်ႈပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈလွင်ႈၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၶႆႈၸ်ႂ ဢၼ်ဝူၼ်ႉၸွမ်းလွင်ႈၽိင်ႈထုင်းၶွင် ၽူႈႁတ်းႁၢၼ် လႄႈ လွင်ႈလၢတ်ႈလွင်ႈတၢင်ႈဢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇ ၵွပ်ႈလွင်ႈၶီၸ်ႂတႃႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉလူၺ်ႈလွင်ႈၼ်ႂးၸ်ႂ ၶွင်ၽူႈမီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ Strachey လၢတ်ႈဝႆႉတီႈ ၵႂၢမ်းၼမ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း၊ ပိုၼ်းၶွင် Victorian ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉဝႃႈ "ပဵၼ်ဢၼ်ၸမ်ၸ်ႂမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း တႅဝ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢင်ၸႃႉ" သေၼူင်ႈၶူဝ်းမိူၼ်ၵၼ် "ဢၼ်ၵႂႃႇထိူင်း၊တီႈပၢင်ၸႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းဢီႈလူၼၼ်ႉယဝ်ႉ"
ပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈလိုင်ႈလင်ၸွတ်ႇတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၵွပ်ႈလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းၼပ်ႉယၢမ်လႄႈ တၢင်းယၢမ်ဢၼ်မေႃပျၢၵ်ၶွင်မၼ်း၊ လွင်ႈဢၼ်ပွတ်းသေထိုင်တီႈထိုင်တၢင်းလႄႈ သၽႃႇဝ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸ်ႂႈတဵမ်ထူၼ်ႈလီလႄႈ ၵႂၢမ်းလွႆႈဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Robert Graves (I, Claudius, 1934) လႆႈထုၵ်ပိူၼ်ႈၶဝ်ၸ်ႂႈၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်းဢၼ်ၸွမ်းလင် ပိူင်ႁၢင်ႊၶွင် Strachey ဢၼ်ပဵၼ် "ပိုၼ်းလွင်ႈဢၼ်ၼႄဢွၵ်ႇလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈၸ်ႂႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မိူဝ်ႈပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ထူၼ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ပပ်ႉဢၼ်မႄးပေႃႇဢွၵ်ၶိုၼ်းဢၼ်ပိူၵ်ႇၼႃသေၵႃႈၶၼ်ထုၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းသူင်တႄႉတႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပႃးၸဵမ်ငဝ်းတူင်ႉမၢႆတွင်းပိုၼ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ၊ Hollywood ႁဵၻ်းဢွၵ်ႇ ၸိူင်းတႃႇပၢႆႈမၢၵ်ႈမီးတၢင်းၼမ်ဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၽူႈမီးၸိုဝ်ႈသဵင်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇ ပပ်ႉ လႄႈ ငဝ်းတူင်ႉ၊ ၶဝ်ဢမ်ႇၵႆႉလၢတ်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶပ်ႉၸႅၼ်ႇဝႆႉ၊ လိူဝ်သေပဵၼ်ၼၼ် ၶဝ်ပဵၼ်လိၵ်ႈမၢႆတွင်းၶွင် ၶူဝ်းၶွင်မီႇတီႇယႃႇဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၸပ်းၵၢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵူၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ငဝ်းႁၢင်ႊတူင်ႉ၊ၶႅပ်းႁၢင်ႊ လႄႈ ထႅဝ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆး "တႅမ်ႈလိၵ်ႈလွင်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်" ႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၽႃႈသႃႇသွၼ်ႁဵၼ်းတႃႇ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶၢဝ်ႇငဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈယူႇတီႈ "ပိုၼ်းဢၼ်ဢဝ်သူပ်းလၢတ်၊ လွင်ႈလၢတ်ႈၼႄလွင်ႈတၢင်းၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ပိုၼ်းၵူၼ်း လႄႈ ပိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ” ဢမ်ႇၼၼ် "ပပ်ႉမၢႆတွင်း၊ လိၵ်ႈသူင်၊ ၽိုၼ်မၢႆတွင်း လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇဢၼ်"ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေမႃးယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႊယူးရူပ်ႉတႄႇငိူၼ်ႈမၼ်းမိူဝ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 9 လႄႈ 10 ၊ ဝႆႈသေ ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၶႃႇရူဝ်လိၼ်းၵျီးယၢၼ်း လႆႈလူႇလႅဝ်သေ ၼႃႈလိၼ်ၶွင်မၼ်းလႆႈၸႅၵ်ႇပႅတ်ႈၼ်ႂးၵႄႈၸဝ်ႈၸွမ် လႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ၼ်ႂးဝဵင်းလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉတႃႇတေၽွင်းငမ်း ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ သဵၼ်တၢင်ႈတႃႇဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လႄႈ ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸွမ်းဢိူင်ႇၸွမ်းဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႆႉမီးဝႆႉတီႈႁိမ်းၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈၵၼ်တၢင်းသၢႆၸ်ႂ တီႈၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသဝ်းတီႈၼၼ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူင်းၸၢၵ်ဢိတ်ႇၶဝ်ႈ၊ လိၼ်ဢၼ်ၽုၼ်ႇလီ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈဢၼ်မီးၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝႆးလင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 12 လႄႈ မိူဝ်ႈၸၢဝ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 13 ၼၼ်ႉလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈႁေႃႁိၼ်ဢၼ်ဢဝ်လၢႆးပၢႆးသၢႆႊသုတ်ႉၶဝ်ၸူးၼၼ်ႉပေႃႇပေႃႇပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတီႈၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၼၼ်ႉ လႆႈယုမ်ႇယၢမ်ဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်လၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႉဢၼ်လေႃးလႄႈၵၼ်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈပၢင်တိုၵ်း ၶရူးသဵၵ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တပ်ႉၶၢမ်ႇဢၼ်မီးၵႅၼ်မၼ်းဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်လႄႈ တၢင်းဝူၼ်ႉၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တပ်ႉၶၢမ်ႇ ရေႃးမၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်ယမ်းၼႆႉ လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်တီႈယူးရူပ်ႉ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 14 သေတႃႉ မၼ်းဢမ်မီႈလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ်ႁေႃႁိၼ် လၢၵ်ႇလၢႆးလီတေႃႇထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 15 မိူဝ်ႈၽွင်း ၵွင်ႈလူင်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းလီမႃးတဵမ်ထူၼ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေယႃႉပႅတ်ႈၽႃဢုတ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Feudalism(ပတေႇသရၢတ်ႉ) ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်း ၸဝ်ႈၸွမ် လႄႈ ၶီႈၶႃႈဢၼ်ဢဝ်ငိုၼ်းသိုဝ်ႉ၊ ႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈၵၼ်တၢင်း လွင်ႈၶဝ်ႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းလႄႈလွင်ႈမုင်ႈမွင်းလွင်ႈမီးသတ်ႉၸႃႉသေ ၸဝ်ႈၸွမ်တေလႆႈတေလႆႈထုၵ်ႇၶႂၢင်းပၼ်လႆႈ လိၼ်တွၼ်ႈတႃၶၢတ်ႇပၼ်ၶီႈၶႃႈဢၼ်ဢဝ်ငိုၼ်းသိုဝ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ၼႆႉၸ်ႂႉႁဵတ်းၵၢၼ်တွၼ်တႃႇၼႃႈၵၢၼ်တၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ၊ ဢၼ်လၢမ်ႈလွင်ႈသေပိူၼ်ႈတႄႉပဵၼ် လွင်ႈၵၢၼ်သိုၵ်း၊ လွင်ႈၽွင်းငမ်းလႄႈ ၵၢၼ်ၼ်ႂးမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ၽူႈဢွၵ်ႇပေႉ William ႁဵတ်းႁ်ႂႈ မိူင်းဢၢင်းၵိတ်း ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၶိုၼ်းမႄးတပ်ႉၶၢမ်ႇတီႈဢၼ်လွင်ႈယ်ႂႇမၼ်းတွၼ်ႈတႃႇတေ ႁူမ်ႇလူမ်ႈလိၼ်ဢၼ်မၼ်းသိမ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ၼႆႉႁဵတ်းမိူၼ်ၼင်ႇ တပ်ႉၶၢမ်ႇလႄႈ ၶွၵ်ႈၵေႃႈလႆႈသေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်တီႈၵူၼ်းႁတ်းႁၢၼ်ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈၸွမ်ႈၶဝ် ႁပ်ႉၶႅၵ်ႉၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ထၢၼ်ႈပဵင်းၵၼ်တၢင်းမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆယဝ်ႉ။
တီႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းၼမ်ၸွမ်းလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ငၢႆးမိုၼ်ၵၼ် ဢၼ်မီးၽၢင်ႁၢင်ႊမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း တပ်ႉၶၢမ်ႇ လႄႈ ပိူင်ႁၢင်ႊတၢင်ႇၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်းၶ်ႂႈၸ်ႂၶွင်ႁေႃႁိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်တႄႇငိုၼ်ႈငဝ်ႈၶဝ်တီႈပၢၼ်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႄႈ သၢႆငၢႆဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ဢိၵ်ႇပႃးလွင်ႈလႆႈႁူပ်ႉထူပ်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇလႄႈ လွင်ႈၽွင်းငမ်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 16 ၊ မိူဝ်ႈၽိင်ႈထုင်းၵျႃႇပၢၼ်ႇလႄႈ ယူးရူပ်ႉၶဝ်ႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ၊ တပ်ႉၶၢမ်ႇတီႈယူးရူပ်ႉ ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸ်ႂၼိူဝ်ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႊမိူၼ်ၼင်ႇ တပ်ႉၶၢမ် trace italienne ၶွင်မိူင်းဢီႇတႃႇလီႇ လႄႈ တပ်ႉၶၢမ်ႇလၢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ၶုတ်းလိၼ်တႃႇတေႁဵတ်း ၵွင်လိၼ်သေႁ်ႂႈမီးႁွင်ႈၼမ်ႉဢၼ်ႁွပ်ႈဝႆႉၵွင်လိၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶူး(ဢၼ်တေၸၢင်ႈမီးၼမ်ႉဢမ်ၼၼ်ႉႁႅင်ႈဝႆႉ)ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႊၶွင်ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်လႆႁၢၼ်တၢင်းၼမ်သေလႄႈ ၵမ်ၼမ်မီးဝႆႉတီႈဢေႇသုတ်ႈမၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၼႆႉဢဝ်မႃးတီႈ ၼမ်ႉမေႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ထၢင်ၼမ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵႆႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၼ်တၢင်း ႁေႃႁိၼ်မဵဝ်းဢၼ်ပဵၼ် ဢၼ်မီးၼိူဝ်မူႇလိၼ်လႄႈ တီႈပၢင်ႇပဵင်း(motte-and-bailey)သေတႃႉ၊ ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်မီးတီႈလိၼ်ပၢင်ႇပဵင်း(baileys) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယင်းလႆႈႁၼ်ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၵေႃႇသၢင်တႃႇၵႅတ်ႇၶႄ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းႁင်းၶေႃယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Keep(ႁေႃမုင်ႈတပ်ႉၶၢမ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ)" ၼႆႉဢမ်ႇၸ်ႂႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် - ၶေႃႈၵႂၢမ်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉၸ်ႂႉတိူဝ်းတႄႇမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 16 မႃး - လိူဝ်သေဢၼ်ၼၼ်ႉ "donjon" ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေ ယိူင်းဢၢၼ်းသေလၢတ်ႈဝႃႈ ႁေႃမုင်ႈဢၼ်ယ်ႂႇလူင် ဢမ်ႇၼၼ် turris ၼ်ႂးၽႃႇသႃႇလႅတ်ႇတိၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵႆႉပဵၼ်ပွတ်းဢၼ်ၶႅင်လႅင်းလိူဝ်သေပိူၼ်ႈၶွင်ႁေႃႁိၼ်လႄႈ တီႈလိုၼ်းသုတ်းတွၼ်ႈတႃႇပိုင်ႈဢိင်သင်ဝႃႈ ဢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႈၽၢႆၼွၵ်ႈလႆႈတူၵ်းသုမ်းၼႆသေတႃႉ၊ ႁေႃမုင်ႈတပ်ႉၶၢမ်ႇၼႆႉဝႆႉႁ်ႂႈပဵၼ်ဢၼ်ပဝ်ႇၵူဝ်ပဵၼ်လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈထုၵ်ႉၸဝ်ႈၸွမ် ၽူႈဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ႁေႃႁိၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉၸ်ႂႉတိုဝ်ႈႁ်ႂႈပဵၼ်တီႈယူႇတီႈသဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶႅၵ်ႇမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈတၢင်ႈတူဝ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းပႃးယူႇယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်းၵႂႃႇဢၼ်မီးၼိူဝ်ၽႃႈႁႄႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပၼ်ႁ်ႂႈၽူႈႁႄႉၵင်ႈၶဝ် ဢဝ်ၶိူင်ႈၶွင်ဢၼ်ထိုမ်ႈဢဝ်ဢမ်ႇၼၼ်ယိုဝ်းဢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ တူၵ်းသ်ႂႇၼိူဝ်ၽူႈၶဵၼ်ၸိူဝ်ႈမီးတၢင်ႈတ်ႂႈၼၼ်ႉသေလႄႈ တီႈဢၼ်ႁႄႇၵၢင်ႈပၼ်ၵူၼ်းၵႅတ်ႇၶႄၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပၼ်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈၶဝ်ၼမ်လိူဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇၼႃႇၽၢၵ်းတူတၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းပဵၼ်မၼ်လပ်ႉတႃလႄႈ တႃႇတေၵႄႈလိတ်ဢၼ်ၼႆႉ ဢဝ်ထႅမ်သ်ႂႇထႅင်ႈ ႁေႃမုင်ႈသွင်ႈဢၢၼ်တီႈၸဵင်ႇတၢင်းၶဝ်ႈၽၢၵ်းတူတၢင်းၽၢႆႇ ဢၼ်ၽၢင်ၢင်ႊမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးမႃးတီႈမိူင်းရေႃးမၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၶဝ်ႈလတ်းၵႂႃႇၽၢၵ်းတူၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းယၢဝ်းဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇတေလိူဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၽူႈၵူၼ်းႁၢႆႉၶဝ်မီးၼ်ႂးၵႄႈၾႆးတီႈၼ်ႂးလွၵ်းဢၼ်ပိၵ်ႉလူမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေဢမ်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇတႅၼ်းၶိုၼ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႈဢၢပ်ႈတေယၢမ်ႈဢဝ်ၶူဝ်းသေဢၼ်ဢၼ်သေထိုမ်ႈလူင်းသ်ႂႇၼိူဝ်ၵူၼ်းၶေႉၶဵင်ႇၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ၸ်ႂႉၼမ်ႉသေႁၢတ်ႇသ်ႂႇၼိူဝ်ႈၾႆးတွၼ်ႈတႃႇတေယိုတ်းၾႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူးလႅင်းသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈဢၼ်လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉတေဢဝ်ထႅမ်ႇသ်ႂႇထႅင်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေပၼ်တီႈမုင်ႈဢၼ်လီလိူဝ်တႃႇၽူႈယိပ်းပိုၼ်တေယိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တပ်ႉၶၢမ်ႇဢွၼ်ၼၢငႈသုတ်းၼႆႉ ၶၢမ်ႇငိူၼ်ႈမၼ်းတီႈ လိၼ်မိူၼ်ၼင်ႇလိူၼ်ၽၢၵ်ႇ၊ ၵႄႈလွႆႈဢိၼ်းတိတ်ႉ၊ ဢီးၵျိပ်ႉ၊ လႄႈ မိူင်းၶႄႇၶဝ် တီႈဢၼ်တီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၽႃႇယ်ႂႇလူင်သေႁႄႉဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမႄးလိၼ်(မိူၼ်ၼင်ႇမူႇလိၼ်လႄႈ လွင်ႈၶုတ်းႁွင်ႈၼမ်ႉ)တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵိုတ်းဝႆႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်၊ ပႃးၸဵမ်လၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ႉလဵၵ်းတွၼ်ႈတႃႇတေ ဝႆႉႁိမ်းႁွင်ႈၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈမၼ်းဢမ်ႇၶိုတ်းၵၢပ်ႈသေတႃႈႉ၊ ၶဝ်ႈမီးၽွၼ်းလီတႄႉတႄႉလႄႈ ၶိူင်ႈယိပ်းဢၼ်သ်ႂႇမၢၵ်ႇသေပိုတ်း(siege engines) လႄႈ လွၵ်းလၢႆးတိုၵ်ႈသိုၵ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇၸိူဝ်းဢၼ်ၸ်ႂႉတီႈပၢင်တိုၵ်း ဢႃႇလီးသျႃး ၼၼ်ႉၵူၺ်းတေၶမ်ႈပူၼ်ႉၶဝ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေႁ်ႂႈလွင်ႈၶိုၼ်းတုပ်ႉတွပ်ႇၼိူဝ်လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၶွင်ႁေႃႁိၼ်ႁ်ႂႈတိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼၼႉလႄႈ လွင်ႈလူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇႁႄႉၵင်ႈၶွင်တူဝ်ၵဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈ မၢၵ်ႇယႃႇၶဝ်၊ မူႇသလိမ်ႇၶဝ် လႄႈ ဝီးၶိင်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၸုတုမ်ၵၼ်တၢင်းၼမ်မၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်လွတ်ႈၽေး၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈတီႈၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်မၢင်ႊတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉႁေႃႁိၼ်ဢိတ်းဢွတ်းၵူၺ်းပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်။
လွင်ႈဢဝိ်မၢၵ်ႇႁိၼ်သေ ၵေႃႇတၢင်းႁူင်းႁေႃၼႆႉ ဢမ်ႇၸ်ႂႈဝႃႈမၼ်းတေႁဵတ်းပၼ်ႁ်ႂႈမၼ်းၶၢမ်ႇၾႆး ၵွပ်ႈမၼ်းတိုၵ်ႉမီးၽၢၵ်းတူႁူးလႅင်းလႄႈ ၽၢၵ်းတူမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸ်ႂႈဝႃႈပဵၼ်တီႈဢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း မၼ်းႁဵတ်းႁ်ႂႈလွင်ႈဢၼ်ၸဝ်ႈၸွမ်ၶဝ်ၽွင်းငမ်းၼိူဝ်ၼႃႈလိၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ တူဝ်းတွၼ်းမႃံၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 864 ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႈႁေႃၶမ်း ၾႅၼ်ႇသျႃႇပွတ်ႈဝၼ်းတူၵ်း ဢၼ်ပဵၼ် Charles the Bald ၼၼ်ႉႁၢမ်ႈတၢပ်ႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁေႃႁိၼ် သၢင်ဢမ်ႇလႆႈၶႂၢင်းမၼ်းၼႆသေ သၢင်ႇႁ်ႂႈၶဝ်ယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းသျွိတ်ႉသႃးလၢၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၽွင်းငမ်းၼိူဝ်လွင်ႈဝႃႈၽ်ႂႈပဵၼ်ၵေႃႉၵေႃႇသၢင်ႈႁေႃႁိၼ်ၼၼ်ႉသေ ၵွပ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ တီႈၼၼ်ႈမီးဝႆႉ ႁေႃႁိၼ် 4,000 တီႈၼ်ႂးမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 950 ၼၼ်ႉ တီႈ Provence ၼၼ်ႉမီးဝႆႉ ႁေႃႁိၼ် 12 လင်၊ မိူဝ်ႈပီႊ 1000 ၼၼ်ႉတၢင်းၼမ်မၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးမီး 30 လႄႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1030 ၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးမႃး 100 လိူဝ်လိူဝ်ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ၸဝ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 11 ၼၼ်ႉ၊ ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်မီးၼိူဝ်မူႇလိၼ်လႄႈႁေႃမုင်ႈတပ်ႉၶၢမ်ႇ - ဢၼ်ပဵၼ်မူႇလိၼ်ဢၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်း ဢၼ်မီးႁူဝ်ႉလႅမ်လႄႈ ႁေႃမုင်ႈၼိူဝ်မၼ်း - ၼၼ်ႉပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႊႁေႃႁိၼ်ဢၼ်ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ်တီႈယူးရူပ်ႉ ၵူႈတီႈတီႈလိူဝ်သေ သၵႅၼ်ႇတီႇၼေးပီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်သေၵေႃႇသၢင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈမၼ်ႁဵတ်းၸွမ်းၼမ်မႃး မိူဝ်ႈဝႆးလင်ၼၼ်ႉသေတႃႉ၊ တႄႇမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 11 ၼၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်လမ်ႈလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ႁေႃႁိၼ်ၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇၶဝ် တီႈမိူင်း သပဵင်ႇၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း မႆႉၼႆႉတိုၵ်ႉပဵၼ်ၶူဝ်ႈၶွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတီႈ ၸဵင်ႈႁွင်ႇဝၼ်ႈတူၵ်းယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢႆႇထိုင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 12 ၼၼ်ႉ ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇသူႈမီးတီႈမိူင်း တဵၼ်းမၢၵ်ႇ ၵွပ်ႈၶဝ်ၵႂႃမီးတီႈမိူင်းဢၢင်းၵိတ်း မိူဝ်ႈပၢႆထိုင် Norman Conquest(မိူင်းဢၢင်းၵိတ်ႈလႆႈထုၵ်ႇတပ်ႉသိုၵ်းဢၼ်ပႃးၵူၼ်းၶိူဝ်းၼေႃႇမၢၼ်ႇ၊ ပရီႇထူၼ်ႇ၊ ၾႅၼ်း(လ်)မိတ်ႉ၊ ၵူၼ်းၼ်ႂးၼႃႈလိၼ်ၾႅၼ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးတိုၵ်းသိမ်းဢဝ်မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ11) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁၢင်ႊၶိူင်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁၢင်ႊၶိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႊ Romanesque လႄႈမၢင်ႊပွၵ်ႈ ဢဝ်ၽၵ်းတူသွင်ႈၽၢၵ်ႇ မႃးသ်ႂႇလေႃး ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈႁၼ်တီႈ ႁေႃမုင်ႈႁိင်ႇဝတ်ႉၶရိတ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈဢဝ်မၢၵ်ႉႁိၼ်သေမႃးၸ်ႂႉတႅၼ်းတၢင်းသေတႃႉ ႁေႃႁိၼ်မႆႉလႄႈ လိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈပွင်ႇဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇလဝႈတၢင်းတိုဝ်း။
တေႃႇထိုင်ပၢၼ်ဝႆးလင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 12 ၼၼ်ႉႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမီးႁေႃမုင်ႈၵမ်ႉဢေႇ၊ ၽၵ်းတူတၢင်းၶဝ်ဢၼ်မီးဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈဢေႇ မိူၼ်ၼင်ႇႁူးၵၢင်ႇပိုၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ၽၵ်းတူလဵၵ်း၊ ႁေႃမုင်ႈတပ်ႉၶၢမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ႁေႃမုင်ႈ donjon ၊ ဢၼ်ၵႇပဵၼ်သီႇၸဵင်ႇလႄႈ ဢမ်ႇမီးႁူးၵၢင်ႇပိုၼ် လႄႈ ၽၢင်ႈႁၢင်ႊမၼ်းမႆႉလႆႈထုၵ်ႇလွင်ႈတမ်းဝၢင်းၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉတႅပ်းတတ်း(ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉၵႆႉဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ၵူတ်ႉဢၼ်ငေႃးၸိူဝ်းၼႆႉ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃမုင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉတေၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈၽႃၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ မီးဝႆႉပႃး ႁူးၵၢင်ႇပိုၼ်တီႈၸၼ်ႉလ်ႂၸၼ်ႉၼၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေပၼ်ၵူၼ်းယိပ်းၵၢင်ႇၶဝ်လတ်းၸူးၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်း ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၽႃႇႁေႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်ႁေႃမုင်ႈတပ်ႉၶၢမ်ႇမီးဝႆႉၼၼ်ႉ၊ ၶဝ်ဢမ်ႇပဵၼ်သီႇၸဵၵ်ႇယဝ်ႉသေပဵၼ်မႃးလၢႆၸဵင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ဢၼ်မူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃမုင်ႈဢၼ်မီးၾႆးတႃႇထိုမ်ႈလူင်းႁိမ်းႁွမ်းၽူႈၶဵၼ်ၼၼ်ႉ ဢၢပ်ႈတေပွင်သၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႈပီႊထူၼ်ႈ 12 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢင်ႉတႄႉၵူၼ်းတိုၵ်းသိုၵ်း ၶရူးသဵၵ်ႉၶဝ်ၼႆႉ လႆႈသွၼ်လွင်ႈတၢပ်ႇၶၢမ်ႇတၢင်းၼမ်တီႈလွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်တၢင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းသႃႇရႃႇသႅၼ်ႇၶဝ်သေလႄႈ ပူၵ်းပူင်ၶိုၼ်ႈမႃးလွင်ႈႁၢင်ႊၶိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ Byzantine ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢပုမ်ႇၸိူဝ်းယႃႉၸိုဝ်ႈသဵင်တႄႉသေ တီႈလွင်ႈတၢင်းၶွင် James of Saint George ၼၼ်ႉၼႄလၢၵ်းထၢၼ်ဝႆႉဝႃႈ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ Saint-Georges-d'Espéranche ၊ မိူင်းၾႅၼ်ႉၼၼ်ႉသေမႃး ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈ ႁေႃဢုတ်ႇ ၶွင်ယူးရူပ်ႉပွတ်းႁၼ်းတူၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၾၢင်ႉမႅၼ်ႈဢမ်ႇၼၼ်လႆႈထုၵ်ႇ ပိူင်ႁၢင်ႊရေႃးမၶဝ် ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တပ်ႇၶၢမ်ႇတီႈၽၢၵ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၶွင်ရေႃးမ ဢၼ်မီးတီႈ "Saxon Shore(ၽၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇသႅၵ်ႇသူၼ်ႇ)" ၶွင်ဢၢင်းၵိတ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ မႄးၸ်ႂႉတိုဝ်ႉၶိုၼ်းတီႈမိူင်းသပဵင်ႇလႄႈ ၽႃဢၼ်ပၢၼ်ႇႁွပ်ႈဝဵင်း Ávila ၼၼ်ႉႁဵတ်းဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁၢင်ႊၶိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႊ ၶွင်ရေုးမၶဝ် မိူဝ်မၼ်းတႄႇၵေႃႇသၢင်းမိူဝ်ႈပီႊ 1091 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈလွင်ႈသုတ်ႉၶဝ်ႈၸူးဢၼ်ၼႆႉၼႆႉပဵၼ် ၶႃးရႅၵ်ႉ(Kerak)ယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ၵေႃႇတၢင်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် master-mason ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းသီးရီးယႃးၶဝ် ဢွၵ်ႇႁၢင်ႊဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ် ႁေႃႁိၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇၽွင်းငမ်းလိၼ်မိူင်ႈလႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိူင်တပ်ႉသိုၵ်းၼၼ်ႉ တီႈလိၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၽၢႆႇၵၼ်သိုၵ်းမၢင်ႊၸိူဝ်း တီႈၼ်ႂးလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးတပ်ႉၶၢမ်ႉဝႆႉ။
ပိူင်ႁၢင်ႊမၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈမၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး ပႃးတၢင်းတီႈႁေႃႁိၼ်ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ(တပ်ႉၶၢမ်ႇ)ဢၼ်မီးၵႅၼ်မၼ်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉတေႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လႆႈႁဵတ်းတၢင်းၼမ်တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းၵေႃႇတၢင်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈၽူႈၶဵၼ်ၶဝ်ၶဝ်ပူၼ်ႉမႃးလႆႈတႅဝ်ႈထူၼ်ႈၼိူင်ႈယဝ်ႉၼႆၸိုင် ၶဝ်တေလႆႈထုၵ်ႇပိၵ်ႉဝႆႉၼ်ႂးတူင်ႇဝိူင်းၶႃႈႁႅမ်ႈဢၼ်မီးၼ်ႂႈၵႄႈ ၽႃႈၽၢႆႇၼ်ႂးလႄႈ ၽႃၽၢႆႇၼွၵ်ႈလႄႈ တေလႆႈၶဝ်ႈယႃႉထႅင်ႈၽႃႈထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း မၼ်းၵႆႉလႆႈႁၼ်ၼမ်လွင်ဢၼ်မီးဝႆႉၽၵ်းတူလူင်တၢင်းၶဝ်ႈတီႈၽၢႆႇဢၼ်မီးႁေႃမုင်ႈၼၼ်ႉလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇတီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉ တေမီးတၢင်ႈၶဝ်ႈမၼ်းသွင်ဝၢႆႇသေ တိုတ်ႉၸၢၼ်ဝႆႉၶၢဝ်းယၢမ်းတွၼ်ႈတႃႇသေၵေႃႉၵေႃႉၶဝ်ႈမႃးႁွတ်ႈႁူဝ်ႇၽၢႆၼွၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈမၼ်းမီးဝႆႉႁေႃႁိၼ်ဢၼ်ဢဝ်မႆႉသေႁဵတ်းဝႆႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇမၼ်ႈတီႈ ပရၢတ်ႉသျႃး လႄႈ လီႇပူဝ်းၼီႈယႃး ၼၼ်ႉသေတႃႉ လွင်ႈဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းမၢၵ်ႇဢုတ်ႇလႄႈသၢႆးၼွၵ်းၼၼ်ႉယင်းပႆႇလႆႈႁူႉႁၼ်တီႈၼ်ႂးၼႃႈလိၼ် မိူဝ်ႈပႆႇထိုင်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၶဝ်ႈတိုၵ်းပၢင်တိုၵ်းၶရူႈသဵၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူးၵၢင်ႇပိုၼ်ၼႆႉဢမ်ႇလႆႈပႃးဝႆႉၼ်ႂးဢဵၼ်ႁႅင်းၽႃ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၸ်ႂႈတေႃႇထိုင်လွင်ႈၶၢၵ်ႇတွၼ်ႈၶွင်လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈႁေႃႁိၼ်ၶွင် Edward ဢၼ်ဢဝ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းယ်ႂႇၵႂၢင်ႈလီတီႈယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ႁူးပွႆႇမၢၵ်ႇႁိၼ်ဢမ်ႇၼၼ် ၶွင်ႈဢၼ်ၾႆးၸပ်းဝႆႉၼႆႉ ႁဵၻ်းၵၢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ၸၢၼ်းဢၼ်ဢဝ်မႆႉႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉသေတႃႉ ၶဝ်ပဵၼ်လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈၶွင်ပွတ်းဝၼ်ႈဢွၵ်ႇ လိူဝ်သေပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးတီႈ ပိူင်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈၸုမ်းသွင်ၸုမ်းၼႆႉႁဵတ်း ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတၢင်းဝူၼ်းလူၺ်ႈလွင်ႈႁၢင်ႊၶိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ၊ လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸဝ်းၶရိတ်ႉသပႅင်ႇၶဝ် ဢဝ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း ႁေႃမုင်ႈဢၼ်မီးႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၵူၼ်းၶိူဝ်းၾႅၼ်ႉ François Gebelin တႅမ်ႈဝႃႈ "လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈလွင်ႈႁၢင်ႊၶိူင်းၵေႃႇသၢင်ႈတပ်ႉသိုၵ်ဢၼ်ယ်ႂႇလူင်ၼၼ်ႉၶိုၼ်းမီးႁႅင်းမႃးၶိုၼ်းၼၼ်ႉ၊ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈၸဝ်ႈၾႃႉဢၼ်ႁႅင်းယ်ႂႇသေပိူၼ်ႈၼ်ႂးယၢမ်းၼၼ်ႉ၊ လုၵ်ႈၸၢႆးၽူႈဢွင်ႇပေႇ William လႄႈၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Plantagenetsၶဝ်ဢွၼ်ႁူဝ်မႃး မိူဝ်ႈၶဝ်ပဵၼ်မႃႈၽွင်းမိူင်းၶွင် Normandy မိူၼ်ၼင်ႇသေၵေႃႉၵေႃႉမုင်ႈမွင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႇသၢင်ႈမဝ်မင်လိူဝ်ထႅင်ႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉလႄႈ မီးလွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႊဢိတ်းဢွတ်းၵူၺ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶၢမ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉႁဵတ်းယူႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁေႃႁိၼ် Raglan တီႈမိူင်းၼေႃႇဝေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၼၵ်းႁႅင်း တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႇတေယုၵ်ႉသေယိုဝ်းတႄႉယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ဝႃႈ မၼ်းထွၵ်ႈဝႆႉပၢႆလင်မၼ်းလႄႈဢဝ်သူပ်းမၼ်းတၢင်ႇဝႆႉၼိူဝ်ၸဵင်ႇႁူးၵွင်ႈၼၼ်ႉၸိုင် မၼ်းတေၸၢင်ႈယိုဝ်းၵွင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းယိူင်ႈၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ လႆႈႁၼ်ၸွတ်ႇတူဝ်ႈတီႈယူးရူပ်ႉ လႄႈပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မႆႉၼႆႉဢမ်ႇပေႃႈလႆႈႁၼ်မီးဝႆႉသေတႃႉ မၼ်းမီးပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်တိၵ်ႉမီႈဝႆႉမိူၼ်ႁွႆးမၼ်း တီႈႁေႃႁိၼ် Doornenburg တီႈမိူင်း ၼႄႇတႃႇလၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူးၵွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်း၊ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇပေႃးလႆႈႁၼ် ၼၼ်ႉပဵၼ် ပဵၼ်ႁူးဢၼ်ယဝ်း ဢၼ်ပၼ်ႁ်ႂႈၶၢႆႉႁိမ်ႈၶၢင်ႈမၼ်းၵူၺ်းၼၼ်ႉလႄႈ ႁူးဢၼ်ပဵၼ်သီႇၸဵင်ႇဢၼ်ၵႂၢင်ႈ၊ ဢၼ်ပၼ်ႁႂ်ႈၶၢႆႉတီႈၼမ်လီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ် Ham ၼႆႉပဵၼ်ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်ၵူၼ်းသူင်တွၼ်ႈတႃႇ ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်မ်ႂႇ တႃႇတေဢဝ်ဢွၵ်ႇၽၢင်ႁၢင်ႊမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူးတွၼ်ႈတႃႇတေဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်ဢမ်ႇၼၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢဝ်ၾႆးၸပ်းဝႆႉ၊ ႁေႃမုင်ႈဢၼ်သုင်လႄႈ တၢင်းၵႂႃႇၼိူဝ်ႁူဝ်ႉဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇႁ်ႂႈၶဝ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းလိူဝ်မႃးသေ ၵွင်ႈၸိူဝ်ႈၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်ႈယ်ႂႇလိူဝ်မႃး၊ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်ႈႁႄႉတၢပ်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉၶဝ်ဢၼ်တေႁွတ်ႈၵႂႃႇၸူးတီႈႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈၵႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈၸႃႉၸိူဝ်ႈၼႆႉလႆႈပဵင်းပေႃးၸ်ႂတွၼ်ႈတႃႇ ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်မီးမႃးဝႆႉၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တၵ်းလႆႈသွၵ်ႈႁႃလၢႆးတွၼ်ႈတႃႇတေၶၢမ်ႇလႆႈလွင်ႈလႆႈထုၵ်ဢဝ်မၢၵ်ႇလူင်ယိုဝ်းသ်ႂႇတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတွပ်ႈတွၼ်ႈတႃႇဢၼ်ၼႆႉတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ တေလႆႈယႃႉပႅတ်ႈၸိၵ်းႁေႃႁိၼ်သေ ဢဝ်မၢၵ်ႈႁိၼ်မႃးထႅမ်ပွတ်းတ်ႂႈမၼ်းတွၼ်ႈတႃႇတေပၼ်ၽိဝ်ၼႃႈတွၼ်ႈတႃႇၵွင်ႈတေလယိုဝ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တပ်ႉၶၢမ်ႇလၢဝ်ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၼႆႉၵေႃႈႁွင်ႉဝႃႈ trace italienne ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ၼႄလၢၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ မၼ်းဢၢပ်ႈတေသူင်ၵူၼ်းၼမ်လိူဝ် ၵွပ်ႈၽၢင်ႁၢင်ႊမၼ်းပဵၼ်မႃးမိူၼ်ၼင်ႈဝႃႈ မၼ်းမီးပၢႆလႅမ်ဢၼ်ၶတ်းၸ်ႂႁဵတ်းဝႆႉတႃႇႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၼၼ်ႉ ႁႄႉၵင်ႈလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵွင်ႈၼၼ်ႉ ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းႁိမ်မိူင်း သပဵင်ႇ လႄႈ ၾႅၼ်ႉၶဝ် ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်ၸႅတ်ၸၢင်ႇမၢင်ႊၸိူဝ်း တီႈမိူင်း ဢမေရိၵႃးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၵႃႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈတွၼ်ႈတႃႇၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ(ဢိၵ်ႇပႃး တပ်ႉၶၢမ်ႇ လႄႈ တပ်ႉၶၢမ်ႉႁႄႉဝဵင်ႈ)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉတီႈ မိူင်းၾႅၼ်ႉပၢၼ်မ်ႂႇ တေႃႇထိုင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 17 ပေႃးသဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁိူၼ်းဢၼ်မီးဝၢင်းလိၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈ လႄႈ ႁၢင်းမႃႉၸိူဝ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉတၢင်းၼ်ႂး တပ်ႉၶၢမ်ႇဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉမၢၼ်ႈၵိုမ်း၊ ဢၼ်မီးၶဵင်မုင်ႈသုင် တီႈၸဵင်ႇမၼ်းၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁေႃႁိၼ် ၼႆႉလႆႈမွတ်ႇႁၢႆမႃးမိူဝ်ႈၶဝ်ႈမႃးၼ်ႂးႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 16 ၼၼ်ႉသေၼႃႉ၊ ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸ်ႂႈဝႃႈ မၼ်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းလႃးလႃး။
တီႈလွင်ႈတၢင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်တိုၵ်ႉမီးၼႃႈတီႈလွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄယူႇ။
တီႈၼ်ႂးပၢင်တိုၵ်းဝႆးလင် မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢင်တိုၵ်းၼ်ႂးမိူင်းၶွင်ဢၢင်းၵိတ်း(1641-1651) ၼၼ်ႉႁေႃႁိၼ်တၢင်ႈၼမ်ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မႄးႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းမၼ်ႈၵိုမ်းယူႇ၊ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဝႆးလိုၼ်းမႃးၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇလၢတ်ႈဢမ်ႇသၢင်းၵိၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေႇႁႄႉႁၢမ်ႈလွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းၶိုၼ်းမၼ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်မႄးၶိုၼ်းဢမ်ႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းသူင်မႃးႁ်ႂႈပဵၼ်တႃႇၼႄႁၢင်ႊႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈၶဝ်ႈၸ်ႂႈမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်လႄႈ ၼမ်ႉၸ်ႂႁတ်းႁၢၼ်မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉသေလႄႈ ႁ်ႂႈပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈလွင်ႈမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးလွင်ႈႁၢင်ႊၶိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းသူင်မိူဝ်ႈၼ်ႂးၵႄႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပိႊထူၼ်ႈ (12) လႄႈ (16) ဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈ ၼ်ႂးၵၢၼ်ႁၢင်ႊၶိူင်းၵေႃႇသၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်ၵွပ်ႈဝႃႈ တေလႆႈမီးသတ်ႉၸႃႇ ၼိူဝ်ပိူင်ႁၢင်ႊမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼႆႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပိူင်ဢၼ်ၶေႉၵၼ်တၢင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈႁိူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ
Follies(လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႊသေဢၼ်ဢၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႇတႃႇတၢင်းႁၢင်ႊလီၼ်ႂးသူၼ်မွၵ်ႇ) ၸိူဝ်းၼႆႉမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်း ႁိူၼ်းလုႁိူၼ်းလႅဝ်ဢၼ်ၵူၼ်းတၢင်းၸ်ႂႁဵတ်းဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈၼ်ႂးတွၼ်ႈၶွင်ၼႃႈလိၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တၵ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်လွင်ႈလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်မီးတပ်ႉၶၢမ်ႇဢၼ်ဢဝ်လိၼ်ႁဵတ်းဝႆႉ၊မူႇလိၼ်၊ႁူဝ်ႉလႄႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ဢဝ်မႆႉႁဵတ်းဝႆႉ ၸိူဝ်းၼႆႉဢၢပ်ႈတေၸ်ႂႉၵူၼ်းႁဵတ်းၵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလူင်ႉလႅၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငိုၼ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းတႃႇၵေႃႇသၢင်ႈႁေႃႁိၼ်ၼႆႉပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဢိင်ႈၼိူင်လင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈသုၵ်ႉသၢၵ်ႉလႄႈ ငိုၼ်းၸ်ႂႉၸၢႆႇတႃႇတေႃႉသူင်ႇၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈပွတ်းၵၢင်ၼၼ်ႉမီးဝႆႉႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ဢေႃႉၾူတ်ႉ၊ ဢၼ်ၵေႃႇတၢင်ႈမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (12) ဢၼ်သဵင်ႈ UK£1,400 လႄႈ တီႈၽၢႆႇၼိူဝ်သုတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ်ႁေႃႁိၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်ႇပႃႇ ဢၼ်သဵင်ႈၵႃႈမၼ်းမွၵ်ႈ UK£7,000 မိူဝ်ႈၼ်ႂးၵႄႈပီႊ 1181 လႄႈ 1191 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငိုၼ်းၸ်ႂႉၸၢႆႇၶွင်ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်ယ်ႂႇလူင်ႈဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈမႃးမိူဝ်ႈလဝ်းယၢမ်းၼႆႉ(တႄႇတီႈ UK£1,000 တေႃႇထိုင် UK£10,000 တီႈလ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ)ၼၼ်ႉလႆႈငိုၼ်းၶဝ်ႈမႃးတီႈ ႁိူၼ်းဢၼ်မီးဝၢင်းလိၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ်လွင်ႈငိုၼ်းတွင်းၸဝ်ႈၸွမ်ၶဝ်တၢင်းၼမ်တေႉယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈလႄႈ လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢၵ်ႈယွင်ႈၶူဝ်းဢၼ်မီးမၢၵ်ႇလေႃႉၸၼ်ၸိူၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်မႃးၶိူင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်မိူဝ်ႈၽွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ လွၵ်းလၢႆး ႁဵတ်းယမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ်မီးဝႆႉႁေႃႁိၼ် ဢၼ်ဢဝ်မႆႉႁဵတ်းလႄႈ ဢဝ်မၢၵ်ႁိၼ်ႁဵတ်းတၢင်းသွင်ဢၼ်ယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူင်းတဵၼ်းမၢၵ်ႉၼႆႉဢမ်ႇမီးမေႃႇသၢႆးလႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၸမ်ႉ ႁေႃႁိၼ်တၢင်းၼမ်ၶွင်မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ဢဝ်လိၼ်လႄႈ မႆႉႁဵတ်းဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ်ဝႆးလိုၼ်းမႃးဢဝ်မၢၵ်ႇဢုတ်ႇသေၵေႃႇသၢင်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်ႈတႅၵ်ႈမၼ်း၊ မိူဝ်ႈ ႁေႃႁိၼ် Tattershall Castle လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမိူဝ်ႈပီႊ 1430 လႄႈ 1450 ၼၼ်ႉ၊ မၼ်းမီးဝႆႉမၢၵ်ႇႁိၼ်တၢင်းၼမ်ဢၼ်ဢဝ်ၸ်ႂႉလႆႈႁိမ်းႁွမ်းမၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈၶွင်မၼ်းဢၼ်ပဵၼ် Lord Cromwell လိူၵ်ႈႁ်ႂႈတႃႇတေၸ်ႂႉမၢၵ်ႇဢုတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ၽူႈၸွႆႈထႅမ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးတ်ႂႈမၼ်း၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ သင်ဢမ်မီးတၢင်းၸွႆႈထႅမ်လွင်ႈပၼ်ယိမ်လိၼ်ဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းယ်ႂႇလီလိူဝ်ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉၸိုင် ၸဝ်ႈၸွမ်ၼႆႉတေလႆႈမုင်ႈမွင်းဝႃႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၶွင်မၼ်းတေယူပ်ႈယွမ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼ်ႂႉပိူင်လူင်မၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၼ်တၢင်းၸိူဝ်းၶိူဝ်းၼ်ႂးႁၢင်ႈၼ်ႂးႁေႃ၊ ၽူႈဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်လိၼ်တီႈၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ် မၢင်ႊပွၵ်ႇမၢင်လ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်လႄႈၼႃႈတီႈၶဝ်မီးမုၼ်လိူဝ်သေတႃႉ၊ ႁူဝ်ၵူၼ်းႁိူၼ်ႈၼ်ႂးဝၢင်းႁေႃၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်းပိူင်ၶဝ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ႁူဝ်ၵူၼ်းႁိူၼ်းၽွင်းမိူင်းၶဝ်ၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈႁေႃႁိၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈတွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်လွင်ႈယ်ႂႇတႃႇတေ ဢဝ်ဢွၵ်ႇၼႄၼၼ်ႉလႄႈ။
ႁေႃႁိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈတႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်တၢင်း ဝတ်ႉဝႆႈၽြႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လီဢဝ်ၵုင်ႇမုၼ်ၶွင်လွင်ႁၢင်ႊၶိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၼၼ်ႉသေလႄႈ ႁေႃႁိၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁူမ်ႈလူၺ်ႈၵၼ်တၢင်းသူၼ်သိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၽၢင်ႁၢင်ႊလွင်ႈႁၢင်ႊၶိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၵ်ႉမႁႃႇ ၼႆႉပဵၼ် ၵၢင်ၸ်ႂၵႃႇမၵုင်ႇ ၼ်ႂးၵႄႈတၢင်းႁၵ်ႉလႄႈ လွင်ႈမီႊသတ်ႉၸႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢပုမ်ႇ ထရိတ်ႉသတၢၼ်ႇ လႄႈ ဢီႉသူတ်ႇ ၼႆႉပဵၼ်ဢပုမ်ႇတၢင်းႁၵ်ႉမႁႃႇ ၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶႆႈၵၼ်မိူဝ်ႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းလွင်ႈၵူပ်ႉၵူႊၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်တႃႇတေႁူမ်ႇလူမ်ႈလိၼ်မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉလုၵ်ႉတီႈၽၢင်ႁၢင်ႊႁေႃႁိၼ်လူင်းမႃးမိူၼ်ၼင်ႉ ၽိင်ႈထုင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃး ႁေႃႁိၼ်တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈ မိူင်းဢၢင်းၵိတ်း၊ မိူင်းၾႅၼ်ႉ၊ မိူင်းဢၢႆႊယႃႊလႅၼ်ႈ လႄႈ မိူင်းသၵွတ်ႉလႅၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၶဝ်ပႃးၸွမ်းၼ်ႂးလွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈဢဝ်သိုၵ်းလႄႈၶိူင်ႈယိပ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉလွမ်ႈႁွပ်ႈဝႆႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၼႃႈႁိုၼ်းတႃယေးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼႃႈတီႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇဝႆႉမဝ်မၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းတႄႉ ႁေႃႁိၼ်တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈႁိမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းရေႃးမ၊ ဢၼ်တိုၵ်ႉပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းတေႃႉသူင်ႇဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉသေ၊ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႇသဵၼ်ႈတၢင်းလၢႆးမ်ႂႇတီႈၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်မီးၼ်ႂးၶူးၼ်ႂးဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပိူင်လူင်မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇထိင်းၵုမ်းငိူၼ်ႈငဝ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ၊ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းတွၼ်ႈတႃႇၶဝ်ႈႁိမ်မိူင်း၊ ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ဝႆးသေပၢင်တိုၵ်း Norman Conquest ၶွင်မိူင်းဢၢင်းၵိတ်း မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 11 ယဝ်ႉၼၼ်ႉ ႁေႃႁိၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ ၼ်ႂးဝဵင်းဢမ်ႇၼၼ် ႁိမ်းဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႁိၼ်ဢမ်မီးၸွမ်ႈဢိူင်ႇၸွမ်းဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႆႉၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်း ႁူင်းဢိတ်ႇၶဝ်ႈမဵတ်ႇၶဝ်ၽၢၼ်း လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၼႃႈလိၼ် ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းၶွင်ၶဝ်ဢၼ်ၶိုင်ပွင်လႅၼ်ႊလိၼ်ၶွင်ၸဝ်ႈၸွမ်ၶဝ်၊ ဢၼ်ပၼ်ႁ်ႂႈၶဝ်ၽွင်ႈငမ်းၼိူဝ်ႈၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယ်ႂႇလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတီႈဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈမီးမႃးလွင်ႈပၼ်ၼမ်ႉလႄႈ ပႃဢၼ်သဵၼ်ႈသ်ႂသေဢမ်ႇၵႃး ၶဝ်ပဵၼ်ႁၢင်ႊၽၢင်ဢၼ်ၼႄလၢၵ်းထၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ မၼ်းၵႃႈၶၼ်ယ်ႂႇတွၼ်ႈတႃႇတေၵေႃႇသၢင်ႈၶဝ်လႄႈ လုမ်ႈလႃးၶဝ်ပႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတွၼ်ႈၽွၼ်းလီၶွင်ႁေႃႁိၼ် ဢၼ်မီးၼိူဝ်ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ယူႇသၢင်ႈၵိၼ်ႈသဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးဝႆႉတီႈယူးရူပ်ႉ။
လွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်ႈသဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၽႄႈတိူၼ်းမႃးႁိမ်းႁွမ်း ႁေႃႁိၼ်ၸွမ်းၽိင်ႈမၼ်းလိူဝ်သေဝႃႈလႆႈႁၢင်ႇႁႅၼ်းဝႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼမ်ႉတွၼ်ႈၽွၼ်း လီလွင်ႈဢၼ်မီးၸမ်ၵၼ်တၢင်းတီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတီႈၼႃႈလိၼ်ၸွမ်းဝၼ်ႈၼွၵ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႉလူမ်ႈဢၼ်တပ်ႉၶၢမ်ႉၶဝ်ႄႁႉဝႆႉပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၵႆႉမီးဝႆႉတီႈႁိမ်းတပ်ႉၶၢပ်ႇဝဵင်းသေဢၼ်ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူဝ်ႉဝဵင်းရေႃးမၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈလႆႈယႃႉလႅဝ်လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မီးၵၢင်ၸ်ႂၶ်ႂႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၼေႃႇမၢၼ်ႇၶဝ် ၶဝ်ႁိမ်မိူင်း ဢၢႆႇယႃႇလၢၼ်ႇ၊ သၵွတ်ႇလႅၼ်ႈး လႄႈ မိူင်းဝေႇလႃႉ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႉပီႊထူၼ်ႈ (12) လႄႈ (13) ၼၼ်ႉ၊ တီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း တီးၼ်ႂးမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ၵမ်ၼမ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈဝဵင်းလူင် လႄႈ လွင်ႈလႆႈၵေႃႇတၢင်ႈဝႅင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႆႉမီးလွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်တၢင်း လွင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်မႃးႁေႃႁိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉမွၵ်ႇၼႄလွင်ႈၵပ်းၵၢႆႇၼ်ႂးၵႄႈ ၸဝ်ႈလိၼ်လႄႈ ဝတ်ႉၶရိတ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ်ၶွင်တူင်ႇဝူင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ်ႁေႃႁိၼ် Bodiam ၶွင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (14)၊ ပႃးတၢင်းတီႈမိူင်းဢၢင်းၵိတ်းယဝ်ႉ၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်လီသုတ်းသေတႃႉ၊ႁေႃႁိၼ်ဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်ၼႆႉ ပီးဝႆႉတိႈၼႃႈလိၼ်ဢမ်ဢမ်ႇပေႃးလွၵ်ႈယ်ႂႇတွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ငၼ်းသိုၵ်း လႄႈ ၶူႈမၼ်းၵေႃႈတိုၼ်ႈသေလႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ တၢင်ႈၸ်ႂႁဵတ်းႁ်ႂႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၼၼ်ႉမီႈၼႃႈႁၢင်ႊလီႈထၢင်ႇယ်ႂႇ လိူဝ်သေႁ်ႂႈမၼ်းႁႄႇၵၢင်ႈလႆႈမၢၵ်ႇတႅၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တပ်ႉပ်ႂႉဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႃႈၶၼ်ယ်ႂႇလႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်မၼ်းသမ်ႉ ၵႆႉပဵၼ်ၸုမ်းလဵၵ်ႇ သင်ဝႃႈႁေႃႁိၼ်ၼၼ်ႉဢမ်လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႊပီႊ 1403 ၼၼ်ႉ တပ်ႉသိုၵ်းဢၼ်ပႃးၸဝ်ႈပိုၼ် 37 ၵေႃႇဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ၵႅတ်ႇၶႄႈႁႄႉၵၢင်ႈ ႁေႃႁိၼ် Caernarfon ၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈၶဝ်တိုၵ်းတေႃးသွင်ဢၼ် ဢၼ်ၽူႈႁူမ်ႈၶဝ်ႈၶွင် Owain Glyndŵr ၶဝ်ၶဝ်ႈမႃးတိုၵ်းမိူဝ်ႈၽွင်းလႆႈထုၵ်ႇဝႅင်းဝႆႉၶၢဝ်းႁိူင်ၼၼ်ႉသေ ၼႄလၢၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းဢၼ်လဵၵ်ႉၵေႃႈၸၢင်ႈၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းယူႇၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းတ်ႂႈမၼ်းၼၼ်ႉ ဢၢပ်ႈတေပဵၼ်ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်ၸိူဝ်းဢၼ် ပၢင်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉ တပ်းသိုၵ်းၶွင်ၶဝ် ပၼ်ၽွၼ်းလီဝႆႉၼၼ်ႉ တေလႅပ်ႈလဵၼ်ႈတူဝ်ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇၽူႈမီးၸၼ်ႉသိုၵ်းမဵဝ်းၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပွင်ပဵၼ်လႆႈတွၼ်ႈတႃႇတေပွႆႇဢိပ်းဝႆႉ တပ်ႉပ်ႂႉဝဵင်း လိူဝ်သေၶဝ်တိုၵ်းမၼ်း၊ ပိူင်လူင်မၼ်းတွၼ်းတႃႇတီႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မီးလွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈဝႆႉၼၵ်းၼႃႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ယၢဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈႁ်ႂႈတပ်ႉသိုၵ်းထိူင်းၵႂႃႇ၊ ဢၼ်ၸင်ႈပၼ်ႁ်ႂႈတၢင်းၸွႆႈထႅမ်ၶဝ်ႈမႃး ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ပၼ်ႁ်ႂႈၽူႈၶဵၼ်ၶဝ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းတပ်းသိုၵ်းဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်တႃႇဝႆးလိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ တိုၵ်းသူၼ်းႁ်ႂႈၶဝ်ႈတိုၵ်းႁေႃႁိၼ်ၼႆၸိုင်၊ မၼ်းမီးတၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်ၸ်ႂႉလႆႈတၢင်းၼမ်တွၼ်ႈတႃႇၽူႈၶဝ်တိုၵ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢင်ႇပိုတ်းမၢၵ်ႇႁိၼ် trebuchet ဢၼ်ဢၢပ်ႈတေလႅၵ်ႈလႆႈပွင်ပဵၼ်မႃးတီႈ ၵၢင်ႇပိုတ်းမၢၵ်ႇႁိၼ် petraria မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ပီႊထူၼ်ႈ (13) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈယိပ်းတႃႇဝႅင်းၽူႈၶဵၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈ မိူဝ်ႈၵွင်ႈလူင်ပႆႇမီးမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Ballistas ဢမ်ႇၼၼ် springalds ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈယိပ်းတႃႇဝႅင်းၽူႈၶဵၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လွၵ်းလၢႆးမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ပိုၼ်ၵၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉထုၵ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်း တပ်ႉပ်ႂႉဝဵင်းၼမ်လိူဝ်သေ တႃႇၶေႉၶဵင်ႇႁေႃႁိူၼ်းၶွင်ႁေႃႁိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေၶုတ်းႁူးလိၼ်ဢၼ်ဝၢႆႇႁူဝ်ၸူးတီႈၽႃၼၼ်ႉသေ ပေႃးဝႃႈ မၼ်းႁွတ်ႈတီႈယိူင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉၸိုင်၊ မႆႉထွၵ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေႁႄႉယႃႈႁ်ႂႈလုၵ်းလိၼ်ၼၼ်ႉၵူၼ်ႇတူၵ်းလူၵ်းမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉတေၽဝ်ၾႆးပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူးလိၼ်ဢၼ်တူင်ႉတွပ်ႈၶိုၼ်းၼၼ်ႉၸၢင်ႈတေၶုတ်းၵႂႃႇၸူးတီႈႁူးလိၼ်ၶွင် ၽူႈၶဵၼ်ဢၼ်ဝႅင်းဝႆႉဝဵင်းၼၼ်ႉသေ ဝႆႉဝႃႈတၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉမႃးၶွႆႈၵၼ်ၼႆၸိူင်လွင်ႈဢၼ်ၼႆႉတေႁဵတ်းပဵၼ်လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၵၼ်မိုဝ်းတေႃႇမိုဝ်းတီႈတ်ႂႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်းၽႃၸိူဝ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၶၢမ်ႇၼၼ်ႉသေတႃႉ ၶဝ်လႆႈထုၵ်ႉၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇတေၸ်ႂႉဢဵၼ်ႁႅင်းတွၼ်ႈတႃႇတေၽုၺ်ႇပၼ်ၽၵ်းတူလူင်ႁေႃႁိၼ်ၼၼ်ႉလႆယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်လွတ်ႈၽေးလီလိူဝ်တွၼ်ႈတႃႇၽူႈၸိူဝ်းၶဝ်တိုၵ်းႁေႃႁိၼ်ၼၼ်ႉတေႉပဵၼ်ဢၼ်လူဝ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်း siege tower(ၶဵင်ႇသုင်တႃႇဝႅင်းဝဵင်းၽူႈၶဵၼ်) မၢင်ႊပွၵ်ႈႁွင်ႉ belfry(ၶဵင်ႇႁိင်ႇလူင်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
The estates of the realm ဢမ်ႇၼၼ် three estates ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶၵ်ႉတွၼ်းဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈၶွင်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပဵၼ်ၸၼ်ႉပဵၼ်ၸၼ်ႉၶွင်တူင်ႇဝူင်း ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းၼ်ႂးၵူၼ်းၶိူဝ်း Christendom(Christian Europe)(ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းယုမ်ႇယၢမ်ႈလွင်ပူင်သွၼ်ၸဝ်းၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ) တႄႇမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် တေႃႇထိုင် ပၢၼ်ၸဝ်ႉၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၶွင်ယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၽွင်းငမ်းမိူင်းဢၼ်ၶုၼ်ၵေႃႉလဵဝ်ဢုပ်ႉပိူင်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ၶုၼ်ႈႁေႃၶမ်းလႄႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်းသေ လွၵ်းလၢႆးၼၼ်ႉဢဝ် မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ(ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼိူင်ႈ)၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းယ်ႂႇ၊ၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင်(ၸၼ်ႉထၢၼ်သွင်)၊ ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃး လႄႈ ၵူၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်(ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသၢမ်) ၸိူဝ်းၼႆႉသေႁဵတ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းဢၢင်းၵိတ်းၼၼ်ႉ လၢႆးၸၼ်ႉထၢၼ်သွင်ဢၼ် ဢၼ်ဢဝ် ၵူၼ်းထၢၼ်ႈသုင်လႄႈ မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ႁ်ႂႈပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၸဝ်ႈၸွမ်ဢၼ်လဵဝ် ဢၼ် "ႁူႉၵၼ်ၼမ်" မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈပဵၼ် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသွင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိႈမိူင်ႈသၵွတ်ႉလႅၼ်းၼၼ်ႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသၢမ်ဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ(ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼိူင်ႈ)၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းယ်ႂႇ၊ၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင်(ၸၼ်ႉထၢၼ်သွင်) လႄႈ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်ႈတၢင်တူဝ် Shire ၊ ဢမ်ႇၼၼ် "ၵူၼ်းၼ်ႂးဝဵင်းလူင်" (ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသၢမ်)၊ ဢၼ်တၢင်တူဝ်ၵူၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် လႄႈ ၵူၼ်းၸၼ်ႉတႅမ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇသျၢၼ်ႇၶဝ် ဢမ်ႇတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းလႆႈလႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ မၢၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉတႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်ႈၼိူင်ႈဢၼ်ၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈတၢင်ႈႁၼ်ထိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Huizinga ၊ The Waning of the Middle Ages ၊ (ပီႊ 1919 ၊ 1924:47)
ၵူၼ်းယူဝ်းယူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းလႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်ထၢၼ်ႈဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႃႈလိၼ်လႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈယင်းမီး ၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းယူႇသဝ်းဢၼ်မၵ်းမၢၼ်ဝႆႉတႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး၊ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇလွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈလၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ဝဵင်းလူင်ဢၼ်ၵူၼ်ႈၶွၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈၵၢၼ်မိူင်း ၶွင်ပွတ်းဝၢၼ်ၼွၵ်ႈၼ်ႂးပၢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်သေ လွင်ႈတူင်ႉၼိူင်လွင်ႈမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးလႄႈ လွင်ႈမႄးႁဵတ်းမ်ႂႇၸိူဝ်ႈၼႆႉ ၶတ်ႈၸ်ႂတွၼ်ႈတႃႇတေႈႁ်ႂႈမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၼိူဝ်လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼ်ႂးၵႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ လႄႈ ၵူၼ်းယူဝ်းယူဝ်း လႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်း ဢၼ်ဝတ်ႉၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၼမ်ႉတွၼ်းၼိူဝ်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈထူၼ်ႈသွင်၊ ၸိူဝ်းဢၼ်တိုၵ်းတေႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵၼ်မိူင်း၊ မီးယိူင်ႈမၢႆသုင် လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်မီႈၽေးတႄႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼိူင်ႈလႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသွင် ၸိူဝ်းၼႆႉပိုင်ဢိင်ၼိူဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသၢမ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်တႅမ်ႇၶဝ် ႁိူဝ်ႈႁိူင်းလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်တႄႇ ၵိူတ်ႇမႃးၼ်ႂးၸုမ်းၼႆႉသေ လႆႈတၢႆၵႂႃႇၼ်ႂးၸုမ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ် May ၊ ပီႊ 1776 ၼၼ်ႉ၊ ၽွင်းလူင်ၽၢႆႇငိုၼ်းတွင်း Turgot ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇထွၼ်ႈၵၢၼ်ပႅတ်ႈ ဝႆးသေလႆႈတုၵ်းသုမ်းတွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းလွင်ႈမူၼ်ႉမႄးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်မၼ်းဢမ်ႇႁူၺ်းၶဝ်လႆႈတႃႇႁ်ႂႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇ 'မၢႆၶပ်ႉတၢင်းဝူၼ်ႉၶႆႈ' ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉ၊ Louis XVI သွၵ်ႈႁႃတွၼ်ႈတႃႇတေယႃႉပႅတ်ႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈထၢၼ်ႈတၢင်းမူတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသၢမ်တႄႉမုင်ႈမွင်းတွၼ်ႈတႃႇသုၼ်ႇတႃႇလႆႈတၢင်ႈတူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ မိူင်းသၵွတ်ႉလႅၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇဢၼ်မီးလုမ်းႁဵတ်းမၢႆမီႈဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းလႄႈ၊ ၽူႈၶဝ်ၸုမ်ႈတၢင်းမူတ်ႉ ၼင်ႈဝႆႉတီႈၼ်ႂးႁွင်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉသေ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်း English House of Lords(လုမ်းႁဵတ်းမၢႆမီႈပႃႈၼိူဝ်) လႄႈ House of Commons(လုမ်းႁဵတ်းမၢႆမီႈပႃႈတ်ႂႈ) ဢၼ်မီးႁင်းၶေႃၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်ႈဢၢင်းၵိတ်းၼႆႉ ပႃႇလီႇမၢၼ်ႇ ၶွင်မိူင်းဢၢႆႇယႃႇလႅၼ်ႇၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးတီႈ ၶွင်ႇသီႇ မၢၼ်ႇၵၢမ်ႇ "ၶွင်ႇသီႇလူင်" ဢၼ် ၽူႈၽွင်းငမ်းလူင်မိူင်း ဢၢႆႇယႃႇလႅၼ်ႇ ႁွင်ႉဢဝ်သေ ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း(uria regis)၊ ၵူၼ်းမီႈဢၢမ်းၼတ်ႈ(ၸဝ်ႈလိၼ်) ၶဝ်လႄႈ မုၼ်ၸဝ်ႈၸိူဝ်ႈဢၼ်မီးထၼ်ႈသုင်(မုၼ်ၸဝ်ႈၵႂၢၼ်းၵိူင်းၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ လႄႈ မုၼ်ၸဝ်ႈၼင်ႈဝတ်ႉၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1297 ၼၼ်ႉ၊ ၵွင်ႇတီႇၸိူဝ်းၼႆႉမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်ၼ်ႂးၸေႊတွၼ်ႈ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈဝႆႉ(မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ sheriffs(ၽူႈမီးၸၼ်ႉဢၼ်တၢင်တူဝ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼ်ႂးၸေႊတွၼ်ႈတီႈမိူင်းဢၢင်းၵိတ်းလႄႈ မိူင်းဝေႇလ)ၶဝ်တၢင်တူဝ်ၶဝ်)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတၢင်တူဝ်ယဝ်ႉ။
ၵူႈၼိူင်ႈၵေႃႉၼႆႉပဵၼ်ၽူႈဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းသေ မီးသုၼ်ႇလႄႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ မီးသုၼ်ႇလႆႈသူင်ႇၽူႈတၢင်တူဝ်ၸူး ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ Riksdag ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႃႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (18) ၼၼ်ႉ၊ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼႆႉ မီႈသုၼ်ႇတႃႇတေႁဵတ်းလွင်ႈၵဵပ်းၵၢင်ၸ်ႂတႃႇတႅပ်းတတ်း သင်ဝႃႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸႅၵ်ႇၵႂႃႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဝႆးသေပၢင်ၵုမ်ငူပ်ႉငီႉ ၶွင်Porvoo ၼၼ်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပၢင်ၵုမ်ငူပ်ႉငီႉ ၶွင်မိူင်းၾိၼ်ႇလၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႄးတႄႇတၢင်ႈၶိုၼ်းမိူဝ်ႈပီႊ 1863 ၼၼ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝူင်ဝၢင်ႈပီႊ 1400 ၼၼ်ႉ လိၵ်ႈဝ်ႂၶႂၢင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးသေ၊ မိူဝ်ႈပီႊ 1561 ၼၼ်ႉၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၽွင်းမိူင်းဝဵင်း လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပေႇရုၼ်ႇ(ၽွင်ႈမိူင်းဢၼ်ၸၼ်ႉတႅမ်ႇသေပိူၼ်ႈတီႈမိူင်းဢၢင်းၵိတ်း) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉထႅမ်သ်ႂႇထႅင်ႈလႄႈ မိူဝ်ႈပီႊ1625 ၼၼ်ႉ လုမ်းၽွင်းမိူင်းၼၼ်ႉ ၽွတ်ႇၶွၼ်ႈႁ်ႂႈပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼိူင်ႈၶွင်မိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼႃႈလုမ်ႈၽွင်းမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၼ်ႂးၶိူဝ်းၽူႈၶဝ်ၸုမ်း ၼ်ႂးၸုမ်းၵူၼ်းထၢၼ်ႈသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈၽွင်းငမ်းၵၢၼ်မိူင်းဢၼ်ယ်ႂလူင်တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းထၢၼ်ႈသုင်ဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊဝႆးလင်မႃးၼၼ်ႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ပႃး ၶူးသွၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ် လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸွမ်ၸိုင်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်း လွၵ်းလၢႆးၵႃႉၶၢႆ mercantilism ၼၼ်ႉမီးဢၢမ်းၼတ်ႈမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼႆႉ ပၢၼ်ၶႂၢင်းဝႆႉၼ်ႂးဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉလႄႈၸေႊဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးသုတ်ႇလႆႈၸတ်းၵၢၼ်လွင်ႈၵႃႉၶၢႆ ၼ်ႂးၶွပ်ႇဢၼ်ၸီႇၼႄတၢင်းဝႆႉႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇႁ်ႂႈတီႈဢၼ်ယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ်ဝဵင်းမႃးၼၼ်ႉ၊ မၼ်းလူဝ်ႇ လိၵ်ႈပၼ်သုၼ်ႇလႆႈႁဵတ်းၶွင်ၼ်ႂးႁေႃ ဢၼ်ပၼ်ၶႂၢင်းသုၼ်ႇလွင်ႈၵႃႉၶၢႆႉ လႄႈ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမီးသုၼ်ႇဢၼ်လႆႈတေႃႉသူင်ႇၶူဝ်းတီႈတိုဝ်းတႃႈႁိူဝ်း ဢၼ်ၼ်ႂးႁေႃပၼ်သုၼ်ႇလႆႈႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းတႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်ႁိူၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႆႈႁဵတ်းၼႃး ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းတေႃႇထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီၢထူၼ်ႈ (19) ၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈ ၶီႈၶႃႈလိၼ် လႄႈ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တၢင်းၸိုင်ႈမိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆၸိုင် မၼ်းမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈတၢင်တူဝ်တွၼ်ႈတႃႇ ပၢင်ၵုမ်ငူပ်ႉငီႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈလိူၵ်ႈဝႆႉသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ-ၸုမ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ဝဵင်းၼိူင်ၸုမ်းၼၼ်ႉ သူင်ႇၽူႈပၼ်ၵၢင်ၸ်ႂၶဝ်တွၼ်ႈတႃႇတေ လိူၵ်ႈၽူႈတၢင်တူဝ် တီႈၼ်ႂးတွၼ်ႊၸႅၵ်ႇဢၼ်လိူၵ်ႈတၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ၶဝ်ပၼ်ၵၢင်ၸ်ႂဢမ်ႇလႆႈ။
တီႈမိူင်း သျွီႇတိၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ Riksdag(Riksdag of the Estates)ၼၼ်ႉမီးဝႆႉတေႃႇထိုင်မၼ်းလႆႈဢဝ် Riksdag ဢၼ်ပဵၼ်လုမ်းႁဵတ်းမၢႆမီႈဢၼ်မီးသွင်ပိူင် ၼၼ်ႉမႃးပုတ်ႈတႅၼ်းမိူဝ်ႈ ပီႊ 1866 ၊ ဢၼ်ပၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်လွင်ႈၵၼ်မိူင်း တႃႇၽူႈလ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးငိုၼ်းၶဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်းၶွင်မၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိႈမိူင်းၾိၼ်ႇလႅၼ်ႇၼၼ်ႉ တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇဢၼ်ၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇဢၼ်ၼႆႉ မီးဝႆႉတေႃႇထိုင်ပီႊ 1906သေ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉ ၼ်ႂးပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်းၶွင်သျွီႇတိၼ်ႇ 1772 ၼၼ်ႉယူႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼ်ႂးႁူင်းၸၢၵ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇသဝ်းၼ်ႂးဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်လႆႈထုၵ်ႇ လၢႆးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသီႇဢၼ်ၼၼ်ႉ တၢင်တူဝ်ၶဝ်ဝႆႉ။
ဝႆးလိုၼ်းမႃး မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (15) လႄႈ (16) ၼၼ်ႉ ဝဵင်း Brussels ၼႆႉပဵၼ်မႃးတီႈဢၼ် ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် မႃးၸုတုမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ယူးထရႅၵ်ႉ မိူဝ်ႈပီႊ 1579 လႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးဝႆးၼၼ်ႉၼၼ်ႉၸမ်ႉပဵၼ်ဢၼ် ၸုမ်းပွင်ၵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇဝႃႈ ၶဝ်တေဢမ်ႇၸွမ်းပၵ်းပိူင် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၾီးလိပ်ႉ II မိူင်ႈသပဵင်ႇ၊ၽူႈဢၼ်ၸဝ်ႈၸွမ်မိူင်း ၼႄႇတႃႇလၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ်ၸၼ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တီႈဢၼ်လွင်ႈတၢင်းတၢင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉၵပ်းၵႆႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်ႈၸဵတ်းဢၼ်ၶဝ်လႆႈမႆႈၸ်ႂ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးတွၼ်ႈၼ်ႂး မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်ႈၼႄႇတႃႇလၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းၼႄႇတႃႇလၢၼ်ႇပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ၊ ပၢင်ၵုမ်ၵမ်းလိုတ်းသုတ်းၶွင် ၽူႈတၢင်တူဝ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးသတ်ႉၸႃႇၼိူဝ် Habsburgs ၼၼ်ႉႁဵတ်းပဵၼ် တီႈပၢင်ၵုမ်ငူပ်ႉငီႉၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတၢင်းမူတ်း ပီႊ1600 လႄႈ ပၢင်ၵုမ်ငူပ်ႉငီႉၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတၢင်းမူတ်း ပီႊ 1632 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃး ၽူႈတၢင်တူဝ်ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉလႄႈ ၵူၼ်းတၢင်းမူတ်းၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်တီႈတ်ႂႈ ပၢၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်း 1798 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1815၊ မိူဝ်ႈမိူင်းၼႄႇတႃႇလၢၼ်ႇႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်တၢင်း မိူင်းပႅၼ်ႇ(လ်)ၵျီႇယၢမ်ႇ လႄႈ မိူင်းလူႇၸိၼ်ႇပၢၵ်ႉၼၼ်ႉ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉလႆႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်လုမ်းသွင်လုမ်း ဢၼ်ပဵၼ် လုမ်းထူၼ်ႈၼိူင်ႈလႄႈ လုမ်းထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇမိူဝ်ႈပီႊ 1848 ၼၼ်ႉမႃးသေ၊ ပၢၵ်းပိူင်မၢႆမီၸိုင်ႈမိူင်းၶွင် တၢတ်ႉၼႆႉမွၵ်ႇဝႆႉဝႃႈ ၽူႈၶဝ်ၸုမ်းၼ်ႂးလုမ်ႈတႅၼ်ႈၽွင်းထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ တေလႆႈထုၵ်ႇၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်လိူၵ်ႈဝႆႉ(မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၵူၼ်းၸၢႆးဢၼ်မၢၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉဢိတ်းဢိတ်းၵူၺ်းလႆႈပၼ်ၵၢင်ၸ်ႂ၊ သုၼ်ႇလႆႈပၼ်ၵၢင်ၸ်ႂႈတွၼ်ႈတႃႈၵူၼ်ႈၸၢႆးလႄႈ ၼၢင်းယိင်းတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1919 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ)၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၽူႈၶဝ်ၸုမ်းၼ်ႂးလုမ်းထူၼ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႉ ၽူႈၶဝ်ၸုမ်းၼ်ႂးလုမ်းၸေႊတွၼ်ႈၶဝ်လိူၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ၶဝ်ၸမ်ႉ prince-bishops ၊ prince-archbishops လႄႈ prince-abbots ၸိူဝ်းဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း တီႈဝတ်ႉတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၢင်တူဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ၸိူဝ်းဢၼ်မီးလႅၼ်ႊလီၼ်ဝႆႉၼ်ႂးဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇရေႃးမ ဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းမႃးလၢႆပၢၵ်ႇပီႊယဝ်ႉသေ ဢမ်ႇမီးၽူႈတၢင်တူဝ် တီႈပၢင်ၵုမ်ငူပ်ႉငီႉၶွင်ၽူႈတၢင်တူဝ်ဢၼ်သုင်သုတ်းၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉၶဝ်ႈပႃး ၽူႈႁတ်းႁၢၼ်ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ လႄႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသီႇဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ် ၵူၼ်းထၢၼ်ႈသုင်(dvoryanstvo)၊ မုၼ်ႈၸဝ်ႈၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ၊ ၵူၼ်းယူႇၼ်ႂးဢိူင်ႇၼ်ႂးဝၢၼ်ႈ လႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇၼ်ႂးၶူးၼ်ႂးဝဵင်း၊ ဢၼ်မီးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်သပ်ႉသေးလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းမီးၶူဝ်းၶွင်ဢုတ်ႇၸႃႇ ၼ်ႂးတီႈပွင်ႇငိူၼ်ႈငဝ်မၼ်းၼၼ်ႉ ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈမီးမႃးဝဵင်း၊ ဢၼ်မၵ်းမၢႆလူၺ်ႈ ပၢၵ်းပိူင်မၢႆမီဝဵင်ႈၶဝ်(ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၶွတ်ႇၽွၼ်ႈဝဵင်း၊သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၶွင်ဝဵင်း၊ မၢႆမီဝဵင်းၶွင်ၵျႃႇမၢၼ်)၊ ၵွပ်ႈၼၼ် မၼ်ႈဢမ်ႇမီးၵူၼ်းထၢၼ်ႈၵၢင် လိူဝ်သေၵူၼ်းဝဵင်းၶွင်ဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ပိုၼ်းၼၼ်ႉသေ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၾႅၼ်ႉမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ဢၼ်ပဵၼ် bourgeois(ၵူၼ်းမီးၶူဝ်းၶွင်ဢုတ်ႉၸႃႇ) ၼၼ်ႉမီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈယူႇသဝ်းၶွင်ၵူၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်(ဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၵၢတ်ႇသေမီးႁူဝ်ႉဝဵင်းႁႄႉဝႆႉ)ဢၼ်ပဵၼ် ၵူၼ်းမေႃၶႅၵ်းမေႃတွၵ်ႇ၊ မေႃမိုဝ်း၊ ၵူၼ်းၵႃႉၶၢႆ လႄႈတၢင်ႇၸိူဝ်း ၽူႈၸိူဝ်းၶဝ်ပႃးၼ်ႂး "ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းမီးၶူဝ်းၶွင်ဢုတ်ႉၸႃႇ"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၵူၼ်းၵႃႉဢမ်ႇၼၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃႇမီးမႃးမိူဝ်ၵူၼ်းလဵၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႉတေႃႉၵေႃႉ(မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းမေႃၶႅၵ်းမေႃတွၵ်ႇ၊ မေႃမိုဝ်း လႄႈ ၵူၼ်းၵႃႉ)ၶဝ် မီႈလွင်ၽိတ်ႈထဵင်ၵၼ်တၢင်း ၸဝ်ႈလိၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ႁႃၵိၼ်ၵႃႈၶၢတ်ႇလိၼ် ၸိူဝ်းတုၵ်းယွၼ်းၵႃႈၶၢတ်ႇမၼ်းၼမ်လိူဝ်သေမိူဝ်ႈလႆႈလႆႈၸ်ႂၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
+ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵႆႉပဵၼ်ၼ်ႂးၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၶူဝ်းၶွင်ဢုတ်ႉၸႃႇမႃးၸူဝ်ပၢၼ်သၢမပၢၼ်ဢမ်ႇၼၼ် လိူဝ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈၼႃႈႁိူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ယၢမ်ႈလႆႈငိၼ်းဝႆႉတီႈၼ်ႂးဝဵင်ႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇမႃးၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉသေလႄႈ ပူႈမွၼ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉၵႆႉၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ်ပိုၼ်းၶွင်ၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း လူၼ်ႉလူၼ်ႉလိူဝ်လိူဝ်သေ သူင်ၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းဢၼ်လိုဝ်းလင်မိူဝ်ယၢမ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂႈၽႃႇသႃႇ ၾႅၼ်ႉၼၼ်ႉ၊ ၶေႃႈၵႂၢမ်း bourgeoisie ၼႆႉၸမ်တေမၢၵ်းမၢၼ်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႁင်းၵူၺ်းမၼ်းယဝ်ႉ၊ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၶၢႆႉၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတူင်ႇဝူင်း ၶဝ်ႈၵႂႃၼ်ႂးၸုမ်း တူင်ႇဝူင်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၼႆႉပဵၼ်လႆႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Hitler ထၢင်ႇထိူမ်ၼိူဝ်လွၵ်းလၢႆးၽင်တိုၼ်းလင်း လူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇယုမ်ႇၸ်ႂလႆႈၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လွင်ႈႁၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းၸၼ်ၸ်ႂၼိူဝ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်ထွမ်ႇၵႂၢမ်းလွင်ၶဝ်ႈၸ်ႂ Volk(ၵူၼ်း) ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Hitler ၵေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵူၼ်းၸၼ်ႉထၢၼ်ၵၢင်ၶဝ်ၼႆႉ "ဢမ်ႁူႉသင်လိူဝ်သေၼမ်ႉတွၼ်းၶဝ်ၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ တိုၼ်းမီးဝႆႉၼ်ႂးလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်ထူပ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငဝ်းတူင်ႉ Belle de Jour (Beauty of the day, 1967) ၼႆႉမွၵ်ႇၼႄလွင်ႈတၢင်း မေးၼၢင်းၵူၼ်းထၢၼ်ႈၵၢင် ၽူႈဢၼ်ဢိမ်ႇၸၢၼ်ႈလွင်ႈၵူပ်ႉၵူႊမၼ်းသေ တႅပ်းတတ်းၸ်ႂတႃႇတေၶၢႆတူဝ်ၶွင်မၼ်းၼင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႇၵရၢတ်ႉၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်သေ မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉပဵင်းၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸမ်တေပဵင်းၵၼ် တၢင်းၵုၼ်းမုၼ်ၶွင် Pope ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၼႃႈတီႈမၼ်းပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ဝတ်ႉၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇဢၼ်ႁူႉငၢႆႈလႄႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လေႃးၵုတ်ႈၶွင် ဢတ်ႉတလိတ်ႉတွၼ်ႈၼ်ႂးယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်မၼ်းမီးၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဢၼ်ၵႅပ်ႈၶွင် ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇလႄႈ မၼ်းပဵၼ်ဝႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေၵရၢတ်ႉၼႆႇဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇဢၼ်လၢတ်ႈလွင်ႈ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉၶွင်ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽူႈလ်ႂသေၵေႃႉလႄႈ ဢုပ်ႉပိူင်ႇလိူဝ်သထႅင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၼ်လဵဝ်ႉတေႉတေႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႉၵရၢတ်ႉရေႃးမဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈၼၼ်ႉႁပ်ႇၶၢပ်ႇဝႆႉၸွမ်းပိူင်ၸွမ်းလၢႆးမၼ်းမိူဝ်ႈပီႊ 1514 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇ ၶုၼ်ၽွင်းငမ်းၵေႃႉလဵဝ်ၶွင်မိူင်းရသျႃးၶဝ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းႁ်ႂႈခဝ်ႈၶႂၢင်ႇတေႃႇထိုင်ပီႊ 1547 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉထၢၼ်ဢွၼ်တၢင်းပၢၼ်ရေႃးမမိူၼ်ၼင်ႇ ၶုၼွႁေႃၶမ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶွင်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းတၢင်းၼမ် ၸိူဝ်ႈၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်းပႃႇသျႃး လႄႈ တၢင်ႇတီႈၶဝ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းဝႆႉလႄႈ ၵႆႉၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႈပဵင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇၼၼ်ႉမၵ်းမၢၼ်ႈမႃးႁ်ႂႈပဵၼ်ဢၼ်ယိပ်းၵမ်ဝႆႉတီႈလိၼ်ၵႂၢင်ႈယ်ႂႇၼႆၼၼ်ႉတၢင်တူဝ် လိူဝ်သေပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ၶွင်ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႉ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 18 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းရေႃးမမိူဝ်ၵွၼ်ႇၶဝ်မိူဝ်ႇၸၢၼ်ႈၸိုဝ်ႈဢၼ်ပဵၼ် Rex("ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း") လႄႈမၼ်းလၢမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇပၼ်ၶေႃႈပူင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း တွၼ်ႈတႃႇတေထိင်းသိမ်းပိူင်လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းၵႅင်ႈၶွင်လွင်ႈၽွင်းငမ်းၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Augustus ဢၼ်လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႉဝႆႉဝႃႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႇၵရၢတ်ႉၼၼ်ႉ ပူၵ်းတၢင်ႈလွင်ႈၽွင်းငမ်းမၼ်းလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်မၼ်းဢဝ် လုမ်း၊ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလႄႈ ၵုၼ်းမုၼ်ၶွင်ႈၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းရေႃးမ ဢၼ်လႆႈၸႅၵ်ႇပၼ်တီႈၵူၼ်းတၢင်းၼမ်လူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ ဢဝ်ဢၢမ်းၼတ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉၼၼ်ႉမႃးၶွၼ်ႈၵၼ်တီႈၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ်လွင်ႈမွၵ်ႇၼႄၶွင်ႈ ၽူႈမီးၸၼ်ႉၽွင်ႈငမ်း("commander")ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢၼ်ၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းမၼ်းၸၼ်ၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ၶၢမ်ႇႁိူင်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ်သေ Caesar လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶေႃႈၵႂၢမ်းၶွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉၵူႊပီႊ တႄႇၸဵမ်မိူင်ႈပၢၼ် Caesar Augustus တေႃႇထိုင် Tsar Simeon II ၶွင်ႈမိူင်းပူႇ(လ်)ၶေးလီးယႃး ဢၼ်လႆႈထွၼ်ဢွၵ်ႇတီႈ ပလၢင်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ 1946 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈယူပ်ႈယွမ်းဢိၵ်ပႃး ႁူဝ်ၶေႃႈၶွင် Augustan History ၊ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈႁွမ်တွမ် ပိုၼ်းပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈၶွင် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (2) လႄႈ ထူၼ်ႈ (3) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၵမ်ႉဢေႇတႄႉ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼၼ်ႉယူႇလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇၸ်ႂႈပၢၵ်းပိူင်ဢၼ်ဝႃႈ မေးၼၢင်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႇၵရၢတ်ႉဢၼ်တိုၵ်ႉၽွင်းငမ်းယူႇၼၼ်ႉတေႁပ်ႉဢဝ်မၼ်းၼၼ်ႉသေဢိတ်း။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ဝႆးလင်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈ ပၢၼ်ပီႊမိူဝ်ႈၸဝ်ႉဢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢမ်မ်ႂႇၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ၊ ႁူဝ်သိုၵ်းလူင်ဢေႇၵရၢတ်ႉ ၼၼ်ႉပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်လႄႈ ၶွင်ႇသီႉၸိုင်ႈမိူင်ႈရေႃႈမ ယွင်ႈဢၢပ်ႈပၼ် ႁူဝ်သိုၵ်းရေႃးမၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႆးသေ လွင်ႈလႆႈဢွင်ႇပေႉယ်ႂႇလူင်ၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ၵျၢမ်းမၼ်းတႄႉ တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်လႆႈတၢင်း ၽူမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းလူင်ၼႃႈလိၼ်(ႁူဝ်ၼႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်သိုၵ်းလူင်ၶွင်တပ်ႉသိုၵ်းတၢင်းမူတ်း)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်ႈၶုၼ် ၼႃႇပၢၼ်ႇ-ဢႅၼ်ႇတူဝ်ၼီႇယၢၼ်ႇ ဢၼ်ဢွင်ႇပေႉၼၼ်ႉ ဢုပ်ႉပိူင်ႇတႃႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (2) ၼၼ်ႉတၢင်းၼမ်သေ ပဵၼ်ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇဢၼ်ၼိမ်သဝ်းလီတႄႉတႄႉယဝ်။
တၢင်းၶတ်းၸ်ႂ ၽူႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇၶၢမ်ႇႁိူင်သမ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႇၵရၢတ်ႉႁင်းၶေႃ ဢၼ်ပဵၼ် ၵႄးလိၵ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ၊ ပရီႇတႅၼ်ႈၼိၵ်ႉ ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ လႄႈ ပၢမ်ႈမီႊရႅၼ်ႊၼီႊ ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈဝႆးလိုၼ်းမႃး ၸ်ႂႉတိုဝ်း rex ၵမ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ မိူင်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ဢမ်ႁူမ်ႈလူၺ်ၵၼ်ႁႃႈၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။(တူၺ်း Tetrarchy)
ဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶွၼ်ႊသတႅၼ်ႊတီႊၼူဝ်ႇပႄႇ(လ်) လႄႈ ယၢမ်ႈလဵဝ်တၢင်ႇၸိုဝ်ႈမၼ်းဝႃႈ ဢိတ်ႇသတၢၼ်ႇပူး(လ်)ၼႆယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႇၵရၢတ်ႉ "ပေႇၸိၼ်ႇတႆး" မိူင်းရေႃးမ ဝႆးလင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈတဵမ်ထူၼ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်တႄႇတီႈလွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸ်ႂလွင်ႈဢၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈမီးၸၼ်ႉၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ ၼၼ်ႉတေႃႇပေႃႈပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေႇၵရၢတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ဢၼ်မီးဢၢမ်ႈၼၢတ်ႈသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢေၵရၢတ်ႉမိူဝ်ႈပၢၼ် ပေႇၸိၼ်ႇတႆးၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸ်ႂႉတိုဝ်းၶေႃႈၵႂၢမ်းၵရိ ဢၼ်ပဵၼ် "autokrator"၊ ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၽူႈဢၼ်ၽွင်းငမ်းႁင်းၵူၺ်း"၊ ဢမ်ႇၼၼ် "ၶုၼ်ဢၼ်ၽွင်းငမ်းပႃးလဵဝ်"၊ ပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၽူတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၵရိၶဝ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းၸွမ်းလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်း တွၼ်ႈတႃႇ ပိၼ်ႇၵႂၢမ်ႈလႅတ်ႇတိၼ်ႇဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈဢၢမ်းၼတ်ႈ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵုၼ်းမုၼ်လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ(တၢင်ႇၸိူဝ်းၵေႃႈပႃး) ဢမ်ႇလႆႇထုၵ်ႇပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈသေဢၼ်။
ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်ဝဵင်းလႆႈထုၵ်ႈတဵၵ်းတဵင်သေတူၵ်ႈၼ်ႂးလပ်းသိင်ႇၼၼ်ႉသေ၊ ၽူႈဢွင်ႇမၢၼ်ၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ "ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇၶွင်ရူဝ်ႇမေးၼီးယႃး" ဢၼ်မ်ႂႇ၊ ဢၼ်ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်းၶဝ်ႁူႉဝႆႉဝႃႈ ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇလႅတ်ႇတိၼ်ႇ ၶွင်ၶွၼ်ႊသတႅၼ်ႊတီႊၼူဝ်ႇပႄႇ(လ်)၊ သေ ဢၢပ်ႈပၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၸူး Baldwin IX ၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၽွင်းမိူင်းဝဵင်း Flanders ၼၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇမိူဝ်ႈပၢၼ် Otto the Great ၼၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ မိူင်းႁေႃၶမ်း Carolingian ၶွင် Francia ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇရေႃးမဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢၼ်တိုၵ်ႉလဵၵ်ႉၼႆႉ ဢိမ်ႇၸၼ်ႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရေႃးမၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇရေႃးမဢၼ်ထွၼ်ႇမျၢတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႉဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼ်ႂႈၵႃႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလိၼ်ၼႆႉၵႆႉပိုတ်ႉတီႈပွင်ႇလူၺ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် ပၢႆးလိၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸိူဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းလႄႈ ပၢႆးလိၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၽိင်တိုၼ်းပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇၽိင်ႈထုင်းမၼ်းတႄႉ ပၢႆးလိၼ်ၼႆႉ ၵပ်းၵႆႇၵၼ်တၢင်း တၢင်းမေႃလွင်ႈတႅမ်ႈၽႅၼ်ႁၢင်ၢလႅၼ်ႊလိၼ်လႄႈ ၸိုဝ်ႈတီႈယူႇတီႈသဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်လႄႈ တီႈယူႈတီႈသဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ်ႁူဝ်ၶေႃႈတၢင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ ပၢႆႈယူႇလီ၊ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ပၢႆးလိၼ်ၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈတၢင်းတၢင်းၼမ်လိူဝ်ႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ သ်ႂႇၸ်ႂယ်ႂႇၼမ်ၼိူဝ်လွင်ႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ လႄႈ လွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၶဝ်ႁဵတ်းၶူင်ႊသၢင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ တူၺ်းၸိင်ႉႁိုဝ်၊ လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်လႄႈ ႁူမ်ႉငမ်းၼိူဝ်ၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉၸိူင်ႉႁိူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းလူဝ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပွင်ႈၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸွမ်းလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်း ၼိူဝ်ပၢႆးလိၼ်လွင်ၾၽိင်ၾတိုၼ်းပဵၼ် လႄႈ ၵူၼ်းႁဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်ႈလၢႆးဢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဝူၼ်ႉၶႆႈၼိူဝ်သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ် လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်သေ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးတွၼ်ႈၼ်ႂး ပၢႆးလိူၼ်လၢဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈသတ်ႉၵျႃႇဝလႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးသၢႆႊတွၼ်ႈၼႃႈလိၼ် - မိူဝ်ႈပီႊ 1950 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ပၢႆးသၢႆႊတွၼ်ႈၼႃႈလိၼ် ဢၼ် Walter Isard ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ၽုတ်းပေႃႇၶိုၼ်ႈမႃး တွၼ်ႈတႃႇတေပၼ် ငိူၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇဢဝ်လႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇယွႆႈသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူဝ်မႃး ၼိူဝ်ၶေႃႈထမ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးလိၼ်ၼၼ်ႉ ၼိူင်းၵၼ်တၢင်း လွင်ႈမွၵ်ႇၼႄသၢႆငၢႆၶွင် ၼႃႈၵၢၼ်ပၢႆးလိၼ်ဢၼ်ၸွမ်းၽိင်ႈထုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းမေႃလွင်ႈတႅမ်ႈၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၼၼ်ႉ တႄႉတီႈလွၵ်းလၢႆးဢၼ်တႅမ်ႈႁၢင်ႊၵျၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်ႈသုင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ႁ်ႂႈပဵၼ်ပၢႆႊသၢႆႊဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼၼ်ႉယဝွႉ။
လိူဝ်သေ ပၢႆးၽႄ ၶွင်ပၢႆးလိၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်ႈတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉသေ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ GIS ၼႆႉထုၵ်ႇလီပွင်ႇၸ်ႂ ပၢႆးသၢႆႊၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊ လႄႈ database systems ၼၼ်ႉလႆယူႇယဝ်ႉ။
Geostatistics ၼႆႉၸ်ႂႉတိူဝ်းယ်ႂႇၵႂၢင်ႈ တီႈၼ်ႂးၼႃၵၢၼ်တၢင်းၼမ် ဢိၵ်ႇပႃး ပၢႆးၼမ်ႉ၊ ပၢႆးလိၼ်၊ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉသွၵ်ႈႁႃ ၼမ်ႉမၢၼ်းမဵၼ်၊ လွင်ႈၸႅၵ်ႇယွႆႈသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၾိင်ၾႃႉရႃႇသီႇ၊ လွင်ႈဝၢင်းၽႅၼ်ဝဵင်းလူင်၊ လွင်ႈတေႃႉသူင်ႇၽိူမ်ႉထႅမ် လႄႈ ပၢႆးႁဵၼ်းလွင်ႈဢၼ်တၢင်းပဵၼ်ၸပ်းၵၼ်ၽႄႈတိူၼ်းလႄႈ လွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ် Eckhard Unger မႄးႁဵတ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉ ဝဵင်း Babylon ၼိူဝ်မႄႈၼမ်ႉ Euphrates သေၼႃႈလိၼ်ပၢၼ်ႇမူၼ်းဢၼ်ၼႄဝႆႉ Assyria လႄႈ Urartu ဝဵင်းတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉသေ "မႄႈၼမ်ႉၶူမ်" (ဢူဝ်းသျိၼ်းၼတ်ႉ) ၼၼ်ႉၶိုၼ်းလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ လူၺ်ႈၵူၼ်ၸဵတ်ႈဢၼ် ဢၼ်ၶၢပ်ႉဝႆႉ ႁိမ်းႁွမ်းမၼ်းသေ ပဵၼ်မႃးလၢဝ်ဢၼ်ၼႄဝႆႉၸဵတ်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တၢင်း Ishno Mundi ၼၼ်ႉၸိုင်၊ ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်လုမ်ႈၽႃႉၶွင်ၵူၼ်းၶိူဝ်းပေႇပီႇလူင်ႇ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ် (9) ၼၼ်ႉတႅမ်ႈႁၢင်ႊ Babylon ၼၼ်ႉမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ မၼ်းမီးၽၢႆႇႁွင်ႇတီႈၵႆလိူဝ် တႄႇတီႈၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇတမ်းၸ်ႂလႆႈဝႃႈ ၵၢင်မၼ်းၼၼ်ႉမၼ်းၶႆႈမွၵ်ႇၼႄဢီႈသင်။
Thales ၵေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၼိူဝ်လွင်ႈလမ်းၵႂၢမ်းၶွင် လိူၼ်ဝၢတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်ႈမီးဝႆႉလွင်ႈထဵင်ၵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၽ်ႂပဵၼ်ၽူႈလၢတ်ႈဝႃႈ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉပိူင်ႁၢင်ႊမၼ်းမူၼ်းလုင်းဝႆႉၼႆသေ မီးလွင်ႈယုမ်ႇယၢမ်ဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ် Parmenides ဢမ်ႇၼၼ် Pythagoras ၼႆႉယဝ်ႉ။
Eratosthenes ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး လွင်ႈလမ်း radius(တၢင်းၵႂၢင်ႈတႄႇတီႈၵႅၼ်ၵၢင်တူင်ႇဝိူင်းတေႃႇထိုင်ၶၢင်ႈမၼ်းၽၢႆႇၼိူင်ႈ)ၶွင်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
meridians(တူင်ႇဝိူင်းလွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉဢၼ်လတ်းၶမ်ႈၵႂႃႇပႅၼ်ပႄႈၽၢႆႁွင်ႇလႄႈၽၢႆၸၢၼ်း)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႈဢွၵ်ႇႁ်ႂႈပဵၼ် 360° သေတီႇၵရီႇၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉၶိုၼ်းၸႅၵ်ႈဢွၵ်ႇႁ်ႂႈပဵၼ် 60 (မဵတ်ႉ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးမၢႆၶိတ်ႇၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၶွင်မၼ်းသေ ဢဝ်ပဵၼ်တၢင်းယၢဝ်း 56.5 လၢၵ်းတွၼ်ႈတႃႇၼိူင်ႈတီႇၵရီႇ ႁဵတ်းၼၼ်သေၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇႁွႆးမိုဝ်း Hipparchus ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉ လွင်ႈတူၵ်းသုမ်းၶွင်ႈဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇရေႃးမၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈၶၢႆႉတီႈၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင်ပၢႆးလိၼ်ၼၼ်ႉလုၵ်ႉတီႈယူးရူပ်ႉသေမႃးထိုင် မိူင်းဢိတ်ႉသလမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိုပ်ႈထႅင်ႈသေ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ဢိတ်ႉသလမ်းၶဝ် ပိၼ်ႇၵႂၢမ်းလႄႈ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ႁွႆးမိုဝ်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၶွင် ရေႃးမလႄႈ ၵရိၶဝ်ၼၼ်ႉသေ ပူၵ်းပွင် House of Wisdom တီႈဝဵင်းပတ်ႉတၢၵ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈယိူင်းဢၢၼ်းဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
Abu Rayhan Biruni (976–1048) ၼႆႉမွၵ်ႇၼႄ polar equi-azimuthal equidistant projection(ထႅဝ်လွင်ႇၵျီႇတွတ်ႉဢၼ်ယူႇတီႈပႅၼ်ပႄႈဢွၵ်ႇမႃးတွၼ်ႈတႃႇတေဢဝ်ႁၢင်ႊတူင်ႇဝိူင်းၼၼ်ႉမႃးတၢင်တူဝ်ၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇပဵင်း ၶွင်တူင်ႇဝိူင်းၵၢင်ႁဝ်ၼၼ်ႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
မၼ်းယင်းပွင်သၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးလွၵ်းလၢႆးဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် မိူဝ်ႈမႃးတႅၵ်ႈတၢင်းသုင်လွႆ၊ တၢင်းလိုၵ်ႉၵႄႈလွႆ လႄႈ တၢင်းၵႂၢင်ႈ တူင်ႉဝိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ႁႃ ဢၼ်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်ၶဝ်လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ႁႃ လႅတ်ႇတီႇတုတ်ႉ လႄႈ လွင်ႇတီႇတုတ်ႇ ၶွင်တီႈၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (18) လႄႈ (19) ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ် ပၢႆးလိၼ်ၼႆႉလႆႈထုၵ်ႁပ်ႉၶမ်ႇပဵၼ် ပၢႆးၵၢၼ်ႁဵၼ်ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသေလႄႈ ပဵၼ်မႃးတွၼ်ႈၵၢၼ်သွၼ်ၶွင်ၸၼ်ႉၸွမ် တီႈယူးရူပ်ႉ(ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း ၽႄးရိတ်ႉလႄႈ ပႃႇလိၼ်ႉ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊသွင်ၸူဝ်ႈၼၼ်ႉ လွင်ႈဢဝ်ၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊသေ ႁဵတ်းႁ်ႂမီႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼိူဝ်လၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ ႁဵၼ်းႁ်ႂႈပွင်ပဵၼ်မႃး ၵျီႇယူဝ်ႇမႅတ်ႉတိၵ်ႉ လႄႈ လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်ဢၼ်မ်ႂႇမိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈႁဵတ်းမၢႆတွင်းလႄႈ geostatistics ၶဝ်ဢဝ်မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ႁ်ႂႈပဵၼ် ၶိူင်ႈယိပ်းဢၼ်ၸုဢၼ်တုမ်လွင်ႈပၢႆးလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Arnold Henry Guyot (1807–1884) - မၢႆတွင်းဝႆႉ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမႄႈၼမ်ႉၶႅင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈလႆႈပွင်ႇၸ်ႂႈလိူဝ်မႃးၼိူဝ်လွင်ႈတူင်ႉၼိူင်မႄႈၼမ်ႇၶႅင်၊ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်ႈတီႈၼမ်ႉၶႅင်ႈဢၼ်လေႃႈလႅတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
William Morris Davis (1850–1934) - ပဵၼ်ပေႃႈၸဝ်ၶွင်ပၢႆးလိၼ်မိူင်းဢမေႇရိၵႃး လႄႈ ပဵၼ်ၽူႈပွင်ႈသၢင်ႈမႃး သမ်ႇသရႃႇ လွင်ႈၶူပ်းၵိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Ellen Churchill Semple (1863–1932) - ႁူဝ်ပဝ်ႈၼၢင်းယိင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶွင် ၸုမ်းၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးလိၼ်မိူင်းဢမေႇရိၵႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Walter Christaller (1893–1969) - ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးလိၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈ ၽူႈၶူင်ႈသၢင်ႈဢွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉ Central place theory ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
David Harvey (born 1935) - ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးလိၼ်ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း တၢင်းဝူၼ်ႉ လႄႈ တီႇဢူဝ်ရီႇ Marxism လႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶွင်ႈ တီႈဢူဝ်ႇရီႇလွင်ႈပၢႆးလိၼ်တၢင်ႈၵႂၢင်ႈလႄႈ ဝဵင်းလူင်၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈလႆႈသူး Vautrin Lud Prize ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈလွင်ႈတၢင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးၼ်ႂးၵႄႈ ဝဵင်းလူင်ဢၼ်ၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇ လႄႈ လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ဢၼ်မီးတၢင်ႇတီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းတႄႉပဵၼ် ဝႅင်းလူင်ပေႇပီႇလူၼ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ ဢႅပ်ႉပႃႉသိတ်ႉ ပတ်ႉတၢၵ်ႉ၊ ဢေႇတိၼ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ရေႃးမ၊ ပရႃႇတီႇသလႃးပႃး၊ ၶွၼ်ႊသတႅၼ်ႊတီႊၼူဝ်ႇပႄႇ(လ်)၊ၶျၢင်ႈၵၼ်း၊ၵူတ်ႇ(သ်)ၵူဝ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ ၵိပ်ႉ၊ မတ်ႉတရိတ်ႉ၊ ၽႄးရိတ်ႉ၊ ပေႃႇတူဝ်ႇရီႇၵႃႇ၊ လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ၊ ပေႇၵျိၼ်း၊ ပႃႇရႃႇၵူၺ်း၊ တႃႊလိၼ်ႇ၊ တူဝ်ႇၵဵဝ်ႇ၊ လိတ်ႉ(သ်)ပူၼ်း၊ ရီႇၵႃႇ၊ ဝိၼ်းၼီးယႅတ်ႉ လႄႈ ဝႃးသေႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းၼႃႈလိၼ်ၵၢၼ်မိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဝဵင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶွင်ႈၾိၼ်ႊလၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် တႃႊၶူး၊ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းလူင်ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်တီႈတ်ႂႈလွင်ႈၽွင်းငမ်း သျွီႇတိၼ်ႇၼၼ်ႉ၊ လႆႈသုမ်းလွင်ႈလႆႈသုၼ်ႇမၼ်း မိူဝ်ႈၽွင်း Grand Duchy(ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၶုၼ်ဢၼ်ၽွင်းငမ်းပႃးလဵဝ်ဢၼ်ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ) မိူဝ်ႈပီႊ 1812 ၊ မိူဝ်ႈဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇရသျႃး ဢဝ်ဝဵင်း ႁႅၼ်(လ်)သိၼ်ႊၶီႇ ပဵၼ်ဝဵင်းလူင် မိူင်းၾိၼ်ႊလၢၼ်ႇယၢမ်းလဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼီႈမိူင်းၶၼေတႃႇၼၼ်ႉ မီႈဝႆႉဝဵင်းလူင်ၽႄႇတရႄႇ၊ ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းသိပ်းမိူင်းလႄႈ ၼႃႈလိၼ်သၢမ်တီႈၼၼ်ႉ မီးဝႆႉဝဵင်းလူင်ၶဝ်ၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း ဢွတ်ႉသထရေးလီးယႃးၼၼ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်း "capital cities(ဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်း)" ၼႆႉၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေယိူင်းဢၢၼ်းသေလၢတ်ႈလွင်ႈ ဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူၵ်းမိူင်းလႄႈ ဝဵင်းလူင်ၽႄႇတရႄႇ ၶႅၼ်ႇပႃႇရႃႇ၊ လႄႈ တႃႇဝိၼ်ႇ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းလူင်ၶွင်ႈၼႃႈလိၼ်ပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တၢင်းလွင်ႈၽွင်းငမ်းၽႄႇတရႄႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၵႆႉမီးဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်ႈႁင်းၶေႃ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝဵင်းလူင်ၶွင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ႁူမ်ႈပွင်ႈၵၼ်ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေပဵၼ်ဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းမူတ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ဝဵင်းလၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်ႈလူင်လွင် ဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇလႄႈ မိူင်း ဢၢင်းၵိတွးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းလူင်ၸိုင်ႈမိူင်း ၶွင်ၵျႃႇမၼီႇလႄႈ ရသျႃး(ဝဵင်းလူင် ပႃႇလိၼ် လႄႈ ဝဵင်းၽႄႇတရႄႇမွတ်ႇသၵူဝ်ႇ)ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်မိူင်းၶဝ်ႈႁူမ်ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းသွင်ႈဢၼ်တီႈၼ်ႂးသုၼ်ႇလႆႈပဵၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၾႅင်ႉၾွတ်ႉ၊ ၵႅၼ်ႊတၢၵ်ႊၵီႇ၊ မီးၼ်ႂးၵႄႈ လူးဝိတ်ႉဝိၼ်ႇ(လ်)လီႇ လႄႈ လႅၵ်ႇသီႇတွင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇလႃႇႁႅတ်ႉသီး၊ ၽလေႃႇရီႇတႃႇ ၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈဝႆႉပဵၼ်ၵၢင်ၵႄႈ ပႅၼ်ႇသႃႇၵူဝ်ႇလႃႇ လႄႈ သဵင်ႉဢေႃႈၵႅတ်ႉသတိၼ်းသေ၊ ၽလေႃႇရီႇတႃႇ - ယဝ်ႉၵေႃႈဝဵင်းလူင်ဢၼ်ယ်ႂႇသုတ်းသွင်ဝဵင်းၼ်ႂး ၽလေႃႇရီႇတႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလၢႆႈၽွင်းငမ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈလၢႆႈလိူၵ်ႈဝဵင်းလူင်ဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယူႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၵုၼ် ၶႅၼ်ႇၼႃႇရီႇ ၼၼ်ပဵၼ်မႃး ၼႃႈလိၼ်လွင်ႈလႆႈၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃမိူဝ်ႈပီႊ 1982 ၼၼ်ႉ၊ သၢၼ်ႇတႃႇၶရၢတ်ႉတီႇတႅၼ်ႊၼရိပ်ႉ(ၾ်) လႄႈ လတ်ႉ(သ်)ပႄး(လ်)မတ်ႉ(သ်)တီႇၵရႅတ်းၶႅၼ်ႇၼႃႇရီႇယႃႇ တၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇပၢၼ်ၸၼ်ႉဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢႅတ်ႉသတူဝ်းၼီးယႃး- လုမ်းတြႃးဢၼ်သုင်သုတ်းလႄႈ လုမ်ႈထၢၼ်ႈၽွင်းလူင်ပၢႆးႁူႉမေႃလႄႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမီးတီႈဝဵင်း တႃႊတူး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈမီးလွင်ႈတၢင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃးၼႆၸိုင် လုမ်းဢဵၼ်ႁႅင်းမၢႆမီးၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈတၢင်ႇဝဵင်းၵေႃႈလႆႈ တွၼ်ႈတႃႇ လုမ်းတႅၼ်းၽွင်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈၼင်ႈတီႈယူႇဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၢင်း ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းတၢင်တူဝ်ပွင်ၵၢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇဝဵင်းၼိူင်ယဝ်ႉဝဵင်းၼိူင်ႈ ၵူႈႁူၵ်းလိူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Dharamshala(ဝဵင်းတႃႊရမ်ႇသျႃႊလႃး) ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၸိုင်ႈၶွင် Central Tibetan Administration ၼၼ်ႉပဵၼ် ဝဵင်ႈလူင်ၶၢဝ်ႈၵတ်းထူၼ်ႈသွင်ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်ႈလူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈလႆႈထုၵ်ၸတ်ႈၵၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႃႈလိၼ်ႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Uttarakhand(ၸိုင်ႈဢုတ်ႉတႃႇရၵၢၼ်ႇ) - Dehradun(တႃႊရႃႊတုၼ်ႇ) ၼႆႉပဵၼ်ဝဵင်းလူင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၶွင်ဢုပ်ႉၵုမ်လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်ႈမၢႆမီႈ သေ လုမ်းတြႃးၸၼ်ႉသုင်တႄႉမီးတႄႈ ဝဵင်းNainital ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမၼ်ႈတႄႇတၢင်ႈမိူဝ်ႈပီႊ 1960 လႄႈ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇမိူဝ်ႈပီႊ 1966 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႈႁေႃၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ(ႁၢင်ႈႁေႃမလၢၵ်ႊၵႃႊၼၢင်း) လႄႈ လုမ်းတြႃးဢၼ်သုင်သုတ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမီးဝႆႉယူႇၼ်ႂးဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉသေ လုမ်းႁဵတ်းမၢႆမီႈသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ ဢီးဝႆႉတီႈၶႅပ်ႇဝဵင်းႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Sri Lanka (မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ) - သီႇရိၵျႃႊယႃႇဝႃႊတၢၼ်ႇၼိပူႇရ ၵွတ်ႉတီႇ ၼႆႉပဵၼ် ဝဵင်းလူင်ၽၢႆႉဢုပ်ႉၵုမ် ပဵၼ်တီႈဢၼ်မီးလုမ်းၽွင်းတႅၼ်းၼၼ်ႉသေ၊ ဝဵင်းလူင်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၵူဝ်ႇလၢမ်ႇပူဝ်ႇၼၼ်ႉ တေႃႈလဵဝ်လိူၵ်ႈပဵၼ် "ဝဵင်းလူင်ၽၢႆႉၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး" ၼၼ်ႈယဝ်ႉ။
ဢႃးၽရိၵပွတ်းၸၢၼ်း- ဝဵင်းလူင်ၽၢႆႇဢုပ်ႉၵုမ်ၼၼ်ႉပဵၼ် ဝဵင်းၵရႅတ်ႉတူဝ်းရီးယႃး၊ ဝဵင်းလူင်ၽၢႆႇႁဵတ်းမၢႆမီႈသမ်ႉပဵၼ် ၶဵပ်ႉထွင်း လႄႈ ဝဵင်းလူင်ၽၢႆႇတတ်းသိၼ်ၼၼ်သမ်ႉပဵၼ် ပလူဝ်ႇဢႅမ်ႇၾွၼ်ႇတိင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းသျွိတ်ႉသႃႊလၢၼ်ႇ- ဝဵင်းပၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းၽႄတရႄႇၶွင်သျွိတ်ႉသႃႊလၢၼ်ႇ လႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ဝဵင်းလူင် de facto(ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈဢမ်ႇၸ်ႂႈဝဵင်းလူင်သေတႃႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႉဝဵင်းလူင်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းၸိုင်ႈ ဢီႊလိၼ်ႇၼႂၢႆႉ လႄႈ ၼယူးယွၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း၊ ၽူႈမီးၸၼ်ႉဢၼ်ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈဝႆႉပတ်းပိုၼ်းၸိုင်မိူင်းလႄႈ ၽူႈမီးၸၼ်ႉသိုၵ်းၶဝ်ၸိူဝ်းဢၼ် ၶၢမ်ႇငဝ်ႈတီႈ ပႅၼ်ႇၼီႇသလိပ်ႇပေးၼီးယႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ(ဝဵင်းလူင် ၾီႇလႃႇတီႇၾီးယႃး၊ မိူင်းပၢၵ်ႉ၊မိူင်းမူၼ်ႇၵူဝ်ႇမႃႇရီႇ၊ မိူင်းတႄႇလႃႇဝႄး လႄႈ မိူင်းၶျႅတ်ႉသတႃႇ)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးၸ်ႂၶ်ႂႈႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈ ၾီႇလႃႇတီႇၾီးယႃး ၵမ်ႈၼမ်ယဝ်ႉ။
မိူင်းဢိတ်ႉသရေး လႄႈ ပႃႇလႅတ်ႇသတႆး- လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၽူႈမီးဢၢမ်းၼတ်ႈ ၶွင်ဢိတ်ႉသရေး လႄႈ ပႃႇလႅတ်ႇသတႆး တၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ ၵျေႇရုတ်ႉသလိမ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းလူင်ၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၽၢင်ႁၢင်ႇလွင်ႈၶၢႆႉဝဵင်းလူင် ၵႂႃႇတီႈဢၼ်ဢမ်ႇလွင်ႈယ်ႂႇလူၺ်ႈၼႃႈလိၼ်ဢမ်ႇၼၼ်လွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတၢင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢမ်ႇၼၼ်ႉလွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ(မၢင်ႊပွၵ်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ forward capital ဢမ်ႇၼၼ် spearhead capital)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇမိင်ႇ ၶၢႆႉဝဵင်းလူင်ၶဝ်ဢၼ်ပဵၼ် ၼၼ်ၵျိင်း ၵႂႃႇၸူးတီႈ ပေႇၵျိင်း တွၼ်ႈတႃႇတေဢွၼ်ႁူဝ်ၶႅပ်ႇၼႃႈလိၼ် လူၺ်ႈမွင်ႊၵူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Delhi(တီၼ်ႈ(လ်)ႁီး) ၼႆႉဝႆးလိုၼ်းမႃးပဵၼ်မႃးဝဵင်းလူင်ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ ဝႆးသေ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်ႈဢေႇၵရၢတ်ႉ George V ၶိုၼ်ႈႁေႃတီႈ လုမ်းတြႃးၽူႈၽွင်းငမ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး မိူဝ်ႈပီႊ 1911 ၼၼ်ႉသေသိုပ်ႇပဵၼ်မႃးဝဵင်းလူင်လွင်ႈဢိၼ်းတီးယႃး ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်ႈတႄႇမိူဝ်ႈပီႊ 1947 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢင်ႊပွၵ်ႈ ၼႃႈတီးၶွင်ဝဵင်ႈလူင်ဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉလႆႈလိူၵ်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေၵိုတ်းလိုဝ်ႈလွင်ႈၽိတ်းထဵင်ၵၼ်ဢၼ်တႄႉဢမ်ႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ် ၼ်ႂးၵႄႈ လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈတၢင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ် တီႈဝဵင်း ၶၢၼ်ႇပႃႇရႃႇ၊ ဢူတ်ႇတႃႇဝႃႇ၊ ဝႃႇသျိၼ်ႇတၢၼ်ႇ၊ ဝႄႇလိၼ်ႇတၢၼ်ႇလႄႈ မၢၼ်ႊၼႃႇၵႂႃႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်မိူင်းႁေႃၶမ်းသမ်မိူင်းၼၼ်ႉ၊ မိူင်း သျူႉ လႄႈ မိူင်းဝူႉ တၢင်းသွင်မိူင်းၼႆႉလႆႈတူၵ်းသုမ်းပႅတ်ႈ မိူဝ်ႈဝဵင်းလူင်ၶဝ်ဢၼ်ပဵၼ် ၶျႅင်ႊတူး လႄႈ ၵျႅၼ်ယေးၶဝ်လႆႈတူၵ်ႈသုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆႈသေၶိူဝ်ႈၶုၼ် ၵႂိင်လႆႈလူႉလႅဝ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈလွင်ႈယိပ်းငဝ်ႈယိပ်ႈၵႅၼ်သေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈလွင်ႈတေႃႉသူင်ႇ လႄႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇလၢႆးပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပၼ်ႁ်ႂႈ ၽူႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႈၶိူဝ်ႈၶွင်မိူင်းၶႄႇ လႄႈ ၵူၼ်းသူင်ၶွမ်ႇမျူႇၼိတ်ႇမိူင်းၶႄႇၶဝ် မႄႈၶၢႆႉတီႈဝဵင်းလူင်ၶဝ်ဝႆးလီႈသေလႄႈ ထိင်းၵုမ်းလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢွၼ်ႁူဝ်ၶဝ်ယႃႇႁ်ႂႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမိူဝ်ႈၽွင်းထူပ်းၽေးလွင်ႈၵျႃႇပၢၼ်ႇၶဝ်ၶဝ်မႃးႁိမ်မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ တီႈယူႇသဝ်းဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းလႄႈ ၵူၼ်းၵိုၼ်းလူၺ်ႈၼႃႉလိၼ်ဢၼ်မၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉလူၺ်ႈလွင်ႈဢုပ်ႉၵုမ် ဢၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်ႈၶဝ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈလွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၵမ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ပိုၼ်းၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းယူႇသဝ်းၼ်ႂးဝဵင်းၼႆႉပဵၼ်ဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းတၢင်းမူတ်းဢၼ်မီး ၵမ်ႉဢေႇၵူၺ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝႆးသေပူၼ်ႉမႃးသွင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊယဝ်ႉၼၼ်ႉ လွင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်ဝဵင်းလူင်ဢၼ်လႅတ်းဝႆႉလႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈမီးမႃးမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ လႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၶိုင်ႈလိူဝ်လိူဝ်ၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ်ယူႇသဝ်းဝႆႉတီႈၼ်ႂးဝဵင်း၊ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်လိုၵ်ႇလမ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇပၼ်ၽွၼ်းလီလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီးလွင်ႈႁူမ်ငမ်းဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼိူင် ပၢၼ်ႁႃလုမ်ႈၾႃႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဢမ်ႇၵိုတ်းဢမ်ႇလိုဝ်ႈ၊ လွင်ႈလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉဢုၼ်ႇမႆႈမႃးလႄႈ ပၢႆးယူႇလီလူၵ်လုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် ဝဵင်းဢၼ်ၵႅပ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉလႆႈမွၵ်ႇဝႃႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်တိုၵ်းတေႃးလွင်ႈၾိင်ႈၾႃႇရႃႇသီႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ဝဵင်းလူင်မိူၼ်ၼင်ႇ ပေႇၵျိင်း၊ လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ၊ ဝဵင်းမႅၵ်ႉသီႇၶူဝ်ႇ၊ မွတ်ႇသၵူဝ်ႇ၊ ၼယူးတေႇလီႇ၊ ၽႄးရိတ်ႉ၊ ရေႃးမ၊ ဢေႇတိၼ်ႇ၊ သူဝ်း(လ်)၊ တူဝ်ႇၵျဵဝ်ႇ၊ လႄႈ ဝႃႇသျိၼ်ႇတၢၼ်ႇ တီႇသီႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ထၢင်ႇႁၢင်ႊလွင်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ လႄႈ လွင်ႈပဵၼ်ၸိၵ်းၸွမ် ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်ႁင်းၽ်ႂႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၼႆႉတေၸၢင်ႈတူၺ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ဢပုမ်ႇ၊ ပိူင်ဢၼ်ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈၸုမ်းၵူၼ်း၊ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ပိုၼ်ၽႄ၊ ၼႃႈတီႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းလွင်ႈတူဝ်၊ ၵေႃမုၵ်ႉၶွင်လွင်ႈတႅပ်းတတ်းဢၼ်ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ် လႄႈ ၼႃႈတီႈလွင်ႈဢၼ်တၢင်ႈႁၼ်ထိုင်ဢမ်မိူၼ်ၵၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းတီႈပွင်ႇမၼ်းတၢင်းၼမ် - မွၵ်ႇၼႄလွင်ႈတၢင်းမိူၼ်ၼင်ႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း၊ တၢင်ႈၼမ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း၊တၢင်းၼမ်ႁိူၼ်းယေး၊ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ်ပၢႆမၢၵ်ႈမီး လႄႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇတႅပ်းတတ်းႁူဝ်ၵူၼ်းႁ်ႂႈပဵၼ် ဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းတၢင်းသွင်ၽၢႆႇၶွင်ဝဵင်းလႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မီးၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီတႄႉသေႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းတူၺ်ꧦၽၢတ်ႈႁၼ်ငၢႆႈလီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ တီႈတၢင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်မၢၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်လႆႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃး လူၺ်ႈဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉလႄႈ ၽိင်ႈထုင်းၵူၼ်းဝဵင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႄႇၸဵမ် လုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တေႃႇထိုင် ဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေမႃးၽွင်းငမ်းၼိူဝ်ႈတီႈဢၼ်ၸုတုမ်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သိုင်ႉဝႅတ်ႉလွမ်ႉလွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်မၢၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉပိူင်ဢၼ်ဝႅင်းတေၵေႃႇတၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႄႈမၼ်းတေၵေႃႇတၢင်ႈတွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉသုတ်း ဢၼ်ၼႃႈလိၼ်ႁိမ်းႁွမ်းပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈတေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးတီႈလွင်ႈဢၼ်ယ်ႂႇသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးၶၢဝ်းတၢင်းယၢဝ်းႁိူင်လူၺ်ႈ ႁူဝ်ႉဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၵႅၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ် လႄႈ တပ်ႉၶၢမ်ႇႁႄႉဝဵင်းဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်ၶႅပ်ႇဝဵင်းၵဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ မွတ်ႇသၵူဝ်ႇၼၼ်ႉ ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ တိုၵ်ႇလႆႈႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။
လွင်ႈၶုတ်းလိၼ်တီႈၼႃႈလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႆႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လူႉလႅဝ်ၶွင်ဝဵင်း ဢၼ်ၼႄပၼ် လွင်ႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ၊ ၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၸိူဝ်ႈဢၼ်မိူင်းၶႄႇဝၢင်းၽႅၼ်ဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်လီၵူဝ်ယၢမ်တွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းမိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းၵၢင်ႁဝ်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႊၽၢင်ၼႃႈလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ဝၢင်းၽႅၼ်ဝႆႉၼ်ႂးပိူင်ၽၢင်ဢၼ်ၵႅပ်ႈႁႅင်းလႄႈ မီႈဝႆႉပဵၼ်ထၢပ်ႈ၊ ဢၼ်မီး လွၵ်းႁွင်ႈဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်လႄႈ ႁိူၼ်းယေးဢၼ်ၶပ်းၶိုင်ဝႆႉသပ်းသေလိူဝ်ၼၼ်ႉ တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးတွၼ်ႈၼႃႇ ၵူၼ်းထၢၼ်ႈသုင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊတၢင်းၼမ်ပူၼ်ႉမႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဝဵင်းလူင်ၸိူဝ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်ႈၵရိ၊ ပိူင်ႈလူင်မၼ်း ဢေႇတိၼ်ႇၼၼ်ႉ ပူၵ်းပွင်ၶိုၼ်ႈမႃး polis ၊ၸုမ်းၵူၼ်းမိူင်းၵူၼ်းၸၢႆးဢၼ်မီးတီႈလိၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်ႁူမ်ႈပွင်ႈၵၼ်သေ ပူၵ်းပွင်ဝႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယူႇတီႈတ်ႂႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈလၶွင်ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇမၼ်းသေ ရေႃးမၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈ ၵေႃႇတၢင်ႈဝဵင်း(coloniae)တၢင်းၼမ်သေလႄႈ လူၺ်ႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ဢဝ်မႃးလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈႁၢင်ႇၶိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႊၶွင်ဝဵင်းလူင်၊ ပိူင်ႁၢင်ႊ လႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼေႃႇထရီႇၶျီႇၵူဝ်ႇၼႆႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၼႃႈလိၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တၢင်းၼမ်မီး 30 တီႈ ပွတ်းတွၼ်ႈၼေႃႇထရီႇၶျီႇၵူဝ်ႇယၢမ်းလဵဝ် ၶွင်ၽၢင်ႇပၢင်လၢႆႇပီႇရူးပွတ်းၵၢင်ဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်မီးဢၢမ်ႈၼတ်ႈပွတ်းဝၼ်ႈတူၵ်း ၼၼ်ႉၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ ၶွၼ်ႊသတႅၼ်ႊတီႊၼူဝ်ႇပႄႇ(လ်) လႄႈ တီႈတူင်ႇဝူင်းဢိတ်ႉသလမ်းဢၼ်မီးဢၢမ်းၼတ်ႈ ဢၼ်မီးဝဵင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်မၼ်းဢၼ်ပဵၼ် ပၢၵ်ႉတတ်ႉ၊ ၶႆႊရူဝ် လႄႈ ၶေႃႊတူဝ်ႇပႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃးႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်သိပ်းသၢမ်လႄႈ သိပ်းသီႇၼၼ်ႉ၊ ဝႅင်းၼၢင်ႊၸိူဝ်းပဵၼ်မႃးၸိုင်ႈမိုင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယ်ႂႇသေ သိမ်းဢဝ်ၼႃႈလိၼ်ႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ႈၸ်ႂႈၽွင်းငမ်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ပူၵ်းပွင်ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇပွတ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းလူင်ဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ၶွင်ယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း(လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇလႄႈ ၽႄးရိတ်ႉ(သ်) လႆႈၼမ်ႉတွၼ်ႈၶဝ်တီႈ လွင်ႈၵႃႉၶၢႆဢၼ်တိူဝ်ႈလိူဝ်မႃးၸွမ်းလွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃး ၵၢၼ်ၵႃႇၶၢႆ ဢႅတ်ႉလႅၼ်းတိၵ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇၼႆႉဢွၼ်ႁူဝ်ဝႆႉၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ဝဵင်းလၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ပဵၼ်မႃးဝဵင်းလူင်ၶွင်ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ ဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼ်ႂးၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ယ်ႂႇသုင်ၶိုၼ်ဢႃးတီႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵူၼ်းၵႃႉၶၢႆၼၼ်ႉထၢင်ႇၸႅင်ႈမႃး တီႈလွင်ႈၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃး ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၵူၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းပၼ်ၽွၼ်းလီတွၼ်ႈတႃႇတီႈလိၼ်ႁိူၼ်းယေး၊ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ၽွင်းဝဵင်းလႄႈ ၸုမ်းႁုမ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်ႈတႄႉပဵၼ် လွင်ႈၶတ်းႁႅင်းတီႈလွင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈၵၢင်ဝဵင်းမီးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်မႃးၶိုၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ႁဵတ်းႁ်ႂႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်မေႃတိၼ်မေႃမိုဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးယူႈၼ်ႂႈဝဵင်းသေႁဵတ်းႁ်ႂႈၸၼ်ႉသုင်မႃး၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ CBD ႁ်ႂႈပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းပၢၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်ၶိုတ်းၵပ်ႈဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈႁပ်ႉၵၢၼ်၊ လွင်ႈၵေျႃႇမူၼ်ႈ၊ ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း လႄႈ တီႈၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်း၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁူင်းလဵၼ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်း လႄႈ ႁွင်ႈလဵၼ်ဢဵၼ်ႁႅင်းၵူႊၸိူဝ်းၸိူဝ်း လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်ႈႁ်ႂႈ ပွတ်းဝဵင်ႈၸိူဝ်းမီးႁိမ်းၽၢင်ႇၼမ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
တေႃႇထိုင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ် (18) ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵၼ်းၼႆႉ မီးဝႆႉၼ်ႂးၵႄႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၸွမ်းဢိူင်ႇၸွမ်းဝၢၼ်ႈလႄႈ ဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီး ၵၢတ်ႇ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢၼ်လဵၵ်ႇၼွႆႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸပ်းၸ်ႂလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းၶွင်ဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လဵၼ်ႈပဵၼ်တွၼ်ႈၼႃႈၵၢၼ်တီႈၸၼ်ၸ်ႂၵူၼ်းယူႇသဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပတ်ႇတၢမ်ႇ၊ ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီႈသျႃး၊ မူဝ်ႇၵုႇတိတ်ႇသျူး၊ သူဝ်ႇမႃးလီးယႃး၊ သျႃးမႅၼ်း၊ မိူင်းၶႄႇ လႄႈ ၼၢႆႇယႃႇမေႇ၊ ၼႆႇၵျႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈပဵၼ်ဝဵင်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈသုင်ဝႆးလႅတ်ႈသေပိူၼ်ႈ ၼ်ႂးလူၵ်ႈ ဢၼ်မီး တၢင်းၼမ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၼ်ႂးၼိူင်ႈပီႊ 5–8% ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
UN လမ်းဝႃႈ ပေႃးထိုင်မႃႈပီႊ 2050 ၼၼ်ႉ တေမီးၵူၼ်ႈယူႇၼ်ႂးဝဵင်း 2.5 လၢၵ်ႈ(လႄႈ ၵူၼ်းယူႇၼ်ႂးဢိူင်ႇၼ်ႂးဝၢၼ်ႈၵမ်ႉဢေႇ 300 လၢၼ်ႉ) တေလိူဝ်မႃးပတ်းပိုၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈယ်ႂႇမႃးၼ်ႂးဝဵင်းလူင် 90% ၼႆႉပဵၼ်ဝႆႉယူႇတီႈ ဢေးသျႃးလႄႈ ဢႃႈၽရိၵ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵႂုၵၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းၼ်ႂႉတတ်းဝႆႉ ၵူၼ်းမီးလႄႈ ၵူၼ်ႈၽၢၼ်တီႈၼ်ႂးဝဵင်းၸိူဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၵႆႉၶဝ်ႈပႃး ၵူၼ်းထၢၼ်ႈသုင်ဢၼ်မၢၵ်ႈမီးလီႈပဵၼ်ႁႅင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇတီႈ ပႃႇၵူၼ်းဢၼ်မီးဝၢင်းလိၼ်လွမ်ႉႁူဝ်ႉဝႆႉလႄႈ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းယူႇတီႈ ႁိူၼ်းယေးဢၼ်ဢမ်ႇၶိုတ်းပိူင် ဢၼ်ၶိူင်ႈၶွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ လႄႈဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သၢႆငၢႆၵွတ်းၽၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ၼၼ်ႉ ၸုမ်းမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ဝဵင်းၶဝ် ၵႆႉႁဵတ်းဢွၵ်ႇမၢႆမီးဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉလူၺ်ႈပၢၵ်းပိူင် ဢၼ်ယိူင်းၸူးလွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမၢၵ်းၶၢၼ်းဢၼ်မၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉဢွၼ်တၢင်း( ဢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႈဢၼ်ၶဝ်ႈၸ်ႂယၢပ်ႇ) မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁဵတ်းမိူၼ်ႇမိူၼ်ႇမၢၼ်ႇမၢၼ်ႇ လႄႈ လွင်ႈႁႄႉတပ်ႈ၊ လူဝ်ႇလွင်ႈပၼ်ၶႂၢင်း တွၼ်ႈတႃႇတေၼႄၵၢင်ၸ်ႂ ဢမ်ႇၼၼ် လူဝ်ၵူၼ်းယူႇသဝ်းလႄႈၸဝ်ႈႁိူၼ်း တွၼ်ႈတႃႇတေ ဢဝ်ပႅတ်ႈမူၺ်တီႈ တၢင်းၵူၼ်းပၢႆၸွမ်းၶၢင်ႈတၢင်းၼ်ႂးဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ၸိူဝ်းၼႆႉၵႆႉၵႆႉပၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇသူႈပၼ် လူၺ်ႈၽၢင်ပိူင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၢၼ်ၵမ်ႈဢေႇလႄႈ ၵမ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ဢၼ်ၵိူင်းၸူးလွင်ႈႁဵတ်ႈဢွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵႆႉပၼ်ႁ်ႂႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးတီႈ "ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ယိုၼ်ႈပၢၼ်လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်"၊ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၸွမ်းလွၵ်ႈလၢႆးမၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ ယိုၼ်ႈပၢၼ် လွင်ႈႁဵတ်းပၼ်ၵၢၼ်၊ ဢၼ်ၶတ်းၸ်ႂၶပ်ႉ ယိူင်းမၢႆ ဢဵၼ်ႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶွင် ပျူႇရူဝ်ႇၵရေႇသီႇ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ပၼ်ဝဵင်းလူင် ၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈမၼ်းၶဝ်ပိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Robert L. Lineberry ၊ လွင်ႈပၼ်ဢၢမ်ႈၼတ်ႇလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဝဵင်းလူင်- လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၶွင် လွင်ႈႁဵတ်းပၢၼ်ၵၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၼႃႈဝၢၼ်ႈတႃမိူင်း"၊ ၼ်ႂး Hahn & Levine(1980)။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ လွင်ႈၸွႆႈထႅမ်ငိုၼ်းတွင်း လွင်ႈႁဵတ်းပၢၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ဝဵင်း လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းဝဵင်းလူင်ဢၼ်မ်ႂႇ လႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၢၼ်ႁႃဢၼ်ဢမ်ႇယဝ်ႇဢမ်ႇဝႆး၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၸေႈဝဵင်းၶဝ် တၢင်ႇလိၵ်ႈသေလၢတ်ႈတီႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထၢၼ်ႈသုင်လိူဝ်၊ လွင်ႈၶပ်ႉၶိုင်လူၺ်ႈပွတ်းတွၼ်ႈသုၼ်ႇတူဝ် လႄႈ လွၵ်ႈလၢႆးမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ၶွင်သုၼ်ႇတူဝ်(ၶၢႆလွင်ႈႁဵတ်ႈပၢၼ်ၵၢၼ်ၸူး ပွတ်းတွၼ်သုၼ်ႇတူဝ်)၊ လွင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်ၶေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း( လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၶေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း သုၼ်ႇတူဝ်ၶိုင်ႈၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ဝဵင်း ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်) လႄႈ လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ႉငိုၼ်းတွင်း (ပူၵ်ႉၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းၶွင်ဝဵင်း ႁ်ႂႈပဵၼ် ၶိူင်ႈဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ငိုၼ်းတွင်းလႄႈ တေႃႉသူင်ႇလႆႈလႄႈ ၽႄႈဢွၵ်ႇလႆႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်လွင် ၵလူဝ်ႇပႄႇလၢႆႉၸေးသျိၼ်း(ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ၶၢတ်းၸ်ႂႁဵတ်းႁ်ႂႈႁူမ်ႇငမ်းလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၼႃႈတီႈၶွင်ႈ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေႈသျိၼ်း ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၢၼ်မိူင်းလၢႆလၢႆမိုင်း တီႈလုင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပတ်ႉပိုၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ ၼၼ်ႉႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ တီႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ်လွင်ႈဢုပ်ႉၵုမ်ဝဵင်းလူင်၊ႁ်ႂႈၵႆၵၼ်တၢင်း "ပၢႆးဝူၼ်းလၢႆးဢုပ်ႉၵုမ်ဝဵင်းလူင်" ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းၶွင် ၽူႈသူင်ၸ်ႂႈၼ်ႂးမိူင်း ၼၼ်ႉဢုပ်ႉၵုမ်ႇ ၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇမၼ်းလီလီ ၸူးတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶွင် လွင်ႈၽွင်းငမ်းပၢႆႈမၢၵ်ႈမီးၽၢႆႇၼွၵ်ႈ၊ ဢၼ်ၵပ်ႈၵႆႇၵၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈတီႈ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းဢၼ်မီးတၢင်းဝူၼ်ႉၶၢၵ်ႉၶွင် ၼီႇယူဝ်ႇလိပ်ႊပရႄႇလီႇသိမ်ႇ(လွင်ဢဝ်ၵၢၼ်မိူင်းသေသုတ်းၸူး ဢၼ်သူင်ၸ်ႂ လွင်ႈၵႃႉၶၢႆဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈၶွင်သုၼ်ႇတူဝ်ၶဝ်ၽွင်းငမ်ႈဝႆႉ၊ လွင်ႈပွႆႈၽႃႈပႅတ်ႈလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်းလႄႈ ပၵ်းပိူင်၊ လႄႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း လွင်ႈၸ်ႂႉငိုၼ်းၶွင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈတႃႇဝၢင်းၽႅၼ်၊ ဢၼ်ပူၼ်ႉၵႂုႇ ပိူင်ႈႁၢင်ႊပိုၼ်ႉငဝ်ၶွင်ႈဝဵင်းၶွင်တူဝ်မၼ်း၊ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈပွႆႉငိုၼ်းၶွင်ႈဝဵင်းၵူၼ်းမိူင်း တီႈၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈတီႈယူႇတီႈသဝ်း လႄႈ လွင်ႈထိင်ႈၵုမ်း ဢၼ်ၸ်ႂႉတီႈလိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မီးဝႆႉႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယဝ်ႉၵေႃႈလႆႈပႃးတႃႇၸေႈဝႅင်း တီႈဢၼ်လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းၶွင် တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းလွင်ႈဝၢင်ႈၽႅၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ် ဢၢမ်းၼတ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ဝဵင်း ၶွင် ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မီးဝႆႉႁင်းၶေႃ၊ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇၽႄ လႄႈ ပၢၵ်းပိူင်ၶွင် ၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ႁိူၼ်းယေးလႄႈ လွၵ်းလၢႆးၸတ်းၵၢၼ် ၼမ်ႉဝူၺ်ႇႁၢင်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇၸမ်ၵၼ်ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈတေ ယူႇ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်လႄႈ ဢဝ်ၼႃႈတီႈ တီႈဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵူၼ်းတၢင်းၸိူဝ်းသေ ပဵၼ်မႃး ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း ဢၼ်မီးၼ်ႂးၵႄႈပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၵူၼ်ႈၽၢၼ်ၶွၼ်ႈ၊ ghettoes(ပွၵ်ႉၵူၼ်ႈၽၢၼ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်ႇဝဵင်းတီႈပွတ်းဝၼ်းတူင်းလႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼ်ႂႈဝၢင်ႈဢၼ်မီးႁူဝ်ႉလွမ်ႉဝႆႉ လႄႈ ပိူင် "privatopia(လွင်ႈယူႇသုၼ်ႇတူဝ်)" တၢင်ႇၸိူဝ်ႈဢၼ်တိူဝ်းၶိုၼ်မႃႈတိၵ်းတိၵ်းၸွမ်းလုမ်ႈၾႃႇၼၼ်ႉ ပၼ်ႁ်ႂႈၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင်ၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈၶဝ် ၸုတုမ်ႁင်းၵူၺ်းသေၶဝ်ႈၵႂႃႇၼ်ႂး လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းႁိမ်းႁိူၼ်းဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈလႄႈမီးႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းဢၼ်ၼႆႉဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈတူၺ်းဝႆႉ—ဢၢပ်ႈတေပဵၼ်ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 1.5 လၢၵ်ႈဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်၊ 2.5 လၢၵ်ႈပေႃးထိုင်မႃး 2030—ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဢၼ်လႅတ်းသုတ်ႈလႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်သုင်သုတ်းၼ်ႂးလူၵ်ႈယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈလွင်မၼ်းမီးၼၼ်ႉသေ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်လႄႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ၽူႈတၢင်းတူဝ်ပိုၼ်ႈၶဝ် မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉတီႈၼ်ႂႈပပ်ႉ Communist Manifesto ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈငဝ်ႈငိူၼ်ႈၶွင်ဝဵင်းဢၼ်ၵႃႉၶၢႆၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ် ၵူၼ်းၵႃႉၶၢႆလုမ်း ၼၼ်ႉမႃးၶဝ်းႁိုင် လႄႈ ၵိၼ်ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းတီႈလွင်ႈသိုဝ်ႉၶၢႆၵၢတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢတ်ႇၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်(တီႈဢၼ်ပၼ်ၵၢၼ်လႄႈ ဢၼ်တုၵ်းယွၼ်းၵၢၼ်မႃးႁူမ်ႈၵၢၼ်)ဢၼ်ၼႃလိူဝ်ၼၼ်ႉ ပၼ်ႁ်ႂႈ လွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းလီလိူဝ် ၼ်ႂးၵႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီႈ ႄလႈ ၵူၼ်ႈၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈထၢၼ်ႈသုင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၽိင်ထုင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႆႉၶ်ႂႈယူႇၼ်ႂးဝဵင်း၊ ဢၼ်ဝႅင်းလူင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽိင်ႈထုင်းဢၼ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်ဝႆႉလႄႈ တူဝ်ၶဝ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ႈတီႈယႃႇဝႆးတီႈၼႃႈတီႈလွင်ႈဢုပ်ႉၵုမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Greg Kerr လႄႈJessica Oliver ၊ "Rethinking Place Identities"၊ ၼ်ႂး Kavaratzis ၊ Warnaby လႄႈ Ashworth (2015)။
ၵူၼ်းလႄႇလၢဝ်းဢၼ်ႁၵ်ႉမိူင်း ၵႂႃႇလႄႈ ဝဵင်းဢႃႇၵႃႇ တႃႇတေတူၺ်ႈ တၵ်ႇ(ၸျ်)မႁႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းၼယူးယွၵ်ႉသီးတီး တႃႇတေၵႂႃႉလႄႈ World Trade Center ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈသၢင်လႄႈ ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈႁူႉၸိုဝ်ႈ—ၵူၼ်ႈၽၢၼ်၊ ၵူၼ်းၸၼ်ႉတႅမ်ႇ၊ ဢၼ်ဢမ်မီးလွင်ၵပ်ႈသိုပ်ႇ—ၸိူဝ်းၼႆႉၵႆႉၵႆႉၸၼ်ၸ်ႂ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ဢၼ်မီးတ်ႂႈသၢႆငၢႆဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸ်ႂၵတ်းယဵၼ် ၼ်ႂးႁွင်ႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ လိူဝ်သေ လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇ ဢၼ်ၶႅမ်ႉလီ လႄႈ လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်လီၶွင်ဝဵင်းဢွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇၽႄၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁိုဝ်?
ၸိူဝ်းဢၼ်မႃးယူႇတီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈႁဵတ်းမိူၼ်ၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ၶဝ်ႈပႃး လႄႈ ၶေႉၶဵင်ႇၼိူဝ်ၸၼ်ႉဢၼ်ဢဝ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵၼ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းၵေႃႈ ပဵၼ်ၼႃႈတီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်း ၼ်ႂးၼႃႈတႃဝဵင်း လႄႈ လွင်ႈႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊၶွင်ၼႃႈတီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်လွင်ႈယ်ႂလိူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ဢၼ်မီးလွင်တၢင်းဢၼ်ဢၢပ်ႈပဵၼ်လႆႈၶၢဝ်းယၢဝ်း ယ်ႂႇလူင် တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းမႃးလႄႇလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းငိုၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ(ၶႃႇသီႇမႃႇတီႇ၊ 2003)။
ပၢင်တိုၵ်းၼွႉ ဢဝ်မႃး လွင်ႈၸုတုမ်ၶွင်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်တူင်ႇဝူင်း လႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်မိူင်း ၼ်ႂးလွင်ႈၵုမ်းထိင်း ၶွင်ၽူႈၸိူဝ်ႈမီးသုၼ်ႇလႆႈယိပ်းၶိူင်ႈယိပ်းၵမ်ႉဢေႇ၊ ဢၼ်လုမ်ႈၽွင်းလူင်ၽၢႆႇလွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် ၼၼ်ႉၸ်ႂႉတိုဝ်း ဢၢမ်ႈၼတ်ႈဢၼ်လီၵူဝ် လႄႈမီးဝႆႉလွင်ႈသိူင်ႇသိမ်း ၵူၺ်းၵႃႈ မီးတၢင်းႁူႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ တၢင်းႁူႉဢၼ်လီဢၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မိူဝ်ႈၽွင်း ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်ႈၼၼ်ႉ ပိုၼ်ၽဝ်ႇႁ်ႂႈၽုၺ်ႇဝဵင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၵႆၵႆပွၵ်ႈသေၶၢမ်ႇသုမ်ႇၶဝ်ပႅတ်ႈလီလီၸူးတီႈ ၽူႈၶဵၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈမႃး တွၼ်ႈတႃႇတေ ငိူင်ႉဝႄႈ လွင်ႈလူႉလႅဝ် လႄႈ လွင်ႈဢွၵ်ႇလိူတ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢင်တိုၵ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ counterinsurgency(ပၢၵ်တိုၵ်းဢၼ်ၸ်ႂႉဢၢမ်ႈၼတ်ႈၸိုင်မိူင်းတၢင်းမူတ်း) ၶဝ်ႈပႃး ပၢင်တိုၵ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈၽူႈၶႅၼ်ၶဝ်ဢမ်မီးလွင်ႈယုမ်ယၢမ်ၼိူဝ်တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လႄႈဢိၵ်ႇပႃးလွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၸမ်ၵၼ်၊ ယိူင်းဢၢၼ်းၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇလွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈလွင်ႈၵေႃႇၵၢၼ်ႁႆႉဝဵင်းလူင်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇ ဢၼ်ၸ်ႂႉလွင်ႈဝူၼ်ႇသွၼ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ႁႄႇၵၢင်ႈလႆႈၼၼ်ႉမိူဝ်ႈၼႃႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ မီးဢၼ်ႁႄႉဢၼ်ၵၢင်ႈတၢင်းၼမ်တွၼ်ႈတႃႇတေၶဝ်ႈၵႂႃႇလႄႈ သၢႆၼႅင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈ ၸႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၽွင်းငမ်းၵေႃႉလဵဝ်ဢၼ်ၸွမ်းၽိင်ႈ၊ ပွင်ႇဝႃႈ လၵ်းၶၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉပၼ်သုၼ်ႇ ႁ်ႂႈၸုမ်းဢၼ်လဵဝ်၊ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် သုၼ်ႇတူဝ် ၼၼ်ႉၵုမ်းထိင်း သၢႆၼႅင်ၵူႈၼိူင်ဢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Kath Wellman လႄႈ Frederik Pretorius ၊ "Urban Infrastructure: Productivity, Project Evaluation, and Finance" ၊ ၼ်ႂး Wellman လႄႈ Spiller (2012)။
လွင်ႈၸတ်ႈၵၢၼ်ၼမ်ႉလီဝူၺ်ႇႁၢင်ႊ၊ ဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးယူႇလီၶိုၵ်ႇၶႅမ်ႉ တီႈသၢႆငၢႆဢၼ်ၵူၼ်းၵိုၼ်းၼၼ်ႉ၊ လူဝ်ႇလွင်ႈၸႅၵ်ႇပၼ်ၼမ်ႉလႄႈ လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ၶူဝ်းၶွင်ပႅတ်ႈလၢႆ လႄႈ တၢင်းမေႃပၢႆးယူႇလီၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈပၢၼ်ယူႇၼ်ႂးဝဵင်းလူင်ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈၼႆ ပိုင်ႈဢိင်ႁဝ်ႈႁႅင်းၼိူဝ် ႁႅင်းဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ထၢတ်ႈၾႆး တွၼ်ႈတႃႇႁေႃႈၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈဢၼ်ၸ်ႂႉႁႅင်းၾႆး(တႄႇၸဵမ်တႃႇၸ်ႂႉတိုဝ်းၼ်ႂးႁိူၼ်း တေႃႇထိုင် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ၼ်ႂႈႁူင်းၸၢၵ်ႈ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းၾႆးၾႃႉ ဢၼ်လႆႈႁၼ်ယူႇၵူႈတီႈယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ၊ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ) လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇၾႆးတႃႇၵုမ်းထိင်ႈလူတ်ႉၵႂႃႇလူတ်ႉမႃး လႄႈ ၾႆးၼ်ႂးတၢင်း လႄႈ ၾႆးၼ်ႂးႁွင်ႈၼ်ႂးႁိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Tom Hart၊ "Transport and the City"၊ ၼ်ႂး Paddison (2001)။
ဝဵင်းဢမေႇရိၵႃးၸိူဝ်းဢၼ်ယ်ႂႇလူင်တၢင်းၼမ် တိုၵ်ႉၶပ်ႉၶိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈလၢႆးၵဝ်ႇ ဢၼ်ၸ်ႂႉလူတ်ႉၾႆးတွၼ်ႈတႃႇတေႃႉသူင်ႇၵူၼ်းယူႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈပွင်ႈသၢင်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၾႆး တီႈဝဵင်း ၼယူးယွၵ်ႉသီးတီး ဢၼ်ၵူၼ်းသူင်ယူႇတႃႇသေၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ႇယၢင်ႇမၼ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ ၶူဝ်ႈၶွင်ၸုၼ်ႉပႅတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈၵူၼ်း ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈၽုၵ်ႉသွမ်ႈၼ်ႂးသူၼ်သိူဝ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်မႃး သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်တူဝ်ထူပ်း လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်(ထၢတ်ႈ) ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃးႁင်းၵူၺ်း(ပႃႇလိူင်ႈ)သေ တီႈလွင်ႈတၢင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈတူၼ်ႈမၢႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇလႄႈ ၸိူဝ်ႉသတ်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈမီႈၼမ် ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယူႇတီႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼိူင်ႈသေ ဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ်ႉတွၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႈတူဝ်မီးၸ်ႂ၊သတ်းလႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ်လူဝ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ႈငိူၼ်ႈငဝ်ၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈမီးၸိုဝ်ႈၵွပ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇဢၼ်လဵၵ်ႇၼွႆႉၶွင်ၶဝ်၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ႁိၼ်ဢုတ်ႇ၊ သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ဢဝ်ယၢင်သိူဝ်ႇ လႄႈ ၽိဝ်ၼႃႈတၢင်ႇၸိူဝ်းတၢင်းၼမ် ဢၼ်မႆႈလိူတ်ႇမႃးၼ်ႂးသၢႆဝၼ်းလႄႈ ပၼ်သၢႆတၢင်းတွၼ်ႈတႃႇၼမ်ႉၾုၼ်လူင်းၵႂႃႇ ၼ်ႂႈလွတ်ႇတ်ႂႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်မုၼ်ႈၼမ်ႉဢၼ်မီးၼ်ႂႈလူမ်ႈၼၼ်ႉ တိူဝ်းလိူဝ်လွင်ႈၾူၼ်တူၵ်း 5–10% ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝယၢင်ႇမၼ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်ႈၼ်ႂးၾိင်ႈၾႃႇရႃႇသီႇဢၼ်လဵၵ်ႇၼွႆႉၶွင်ဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉ၊ ပွတ်းႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်ၽၢၼ်ဢၼ်မီးတူၼ်ႈမႆႉဢေႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းမႆႈၼမ်လိူဝ်(ၵူၺ်းၵႃႈ မီႈလွၵ်ႈလၢႆႈၵမ်ႉဢေႇတႃႇတေၵႄႈၶႄႈ မၼ်ႈၵူၺ်း) ယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၶဝ်လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်ပိုတ်ႇပၢင်ႇၶွင်ဝဵင်းလူင်(ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်ႈဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ဢမ်လႆႈပွင်ႇဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၶဵဝ်တႃႇသေ)၊ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၶဵဝ်၊ လွင်ႈႁဵတ်းဝဵင်းလူင်ႁ်ႂႈပဵၼ်သီၶဵဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉၸ်ႂႉၶေႃႈလၢတ်ႈတီႈၵူၼ်းၸမ်မွၵ်ႈ 20,000 တီႈမိူင်းယူႊၶေႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈတီႈဢေႇသုတ်ႈမၼ်းသွင်ၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉ—ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈၶဝ်လိူဝ်ဝႆႉၼိူင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းၼ်ႂးၵႃႈၼိူင်ႈဝူင်ၼၼ်ႉသေတႃႉ—ဢၼ်ႇလႆႈၼမ်ႉတွၼ်ႈမၼ်း။
လွင်ႈလဵၵ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉဢမ်ႇၼပ်ႉၶဝ်းယၢမ်းဢၼ်သုတ်းသဵင်ႈတီႈၼ်ႂး သူၼ်ဢမ်ႇၼၼ် သူၼ်မွၵ်ႇ ၶွင်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၼ်ႂးသူၼ်သိူဝ်းၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်၊ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈမႃးလႄႈၼ်ႂးသူၼ်သိူဝ်းၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ်ဝႆႉ တီႈဢၼ်ၵႆၵၼ်တၢင်းႁိူၼ်းသွၵ်လၵ်းၼႆသေ တီႈၼ်ႂးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ဝႃႈဝႆႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။ "
Saskia Sassen ၸ်ႂႉၶေႃႈၵႂၢမ်း "global city" တီႈၼ်ႂးႁွႆႈမိူဝ်ႈမၼ်းၼၢင်းမိူဝ်ႈပီႊ 1991 ၊ ဝဵင်းလုမ်ႈၾႃႉ- ၼယူးယွၵ်ႉ၊ လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ၊ တူဝ်ႇၵျဵဝ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇတေယိူင်းဢၢၼ်းသေလၢတ်လွင်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းၶွင်ဝဵင်း၊ ၸၼ်ႉထၢၼ် လႄႈ လွင်ႈဝူၼ်ႇသွၼ်ႇပဵၼ်တူင်ႇဝူင်းဢၼ်လဵဝ် လိူဝ်သေ တၢင်းယ်ႂႇၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
3 (1982): 319 ဝဵင်းလုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပွင်ပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်တီႈသုင်သုတ်းၶွင်ၸၼ်ႇထၢၼ်ႇလဵၵ်ႉယ်ႂႇလုမ်ႈၾႃႉသေ ၸ်ႂႉဢၢမ်းၼတ်ႈလႄႈ ၵုမ်းထိင်းလူၺ်ႈ ပၢႆႈမၢၵ်ႈမီးၶဝ်လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈထတ်ႈသၢင်ႈလွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ၸီႉၸူး ဝၢၼ်ႈမိူင်းဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းလႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵေႃႇၵူဝ်ရေးသျိၼ်း ဢၼ်ပႃးၸိူင်ႈမိူင်းလၢႆလၢႆမိူင်း လႄႈ ႁူင်းယေးငိုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းငဝ်ႈၸိုင်ႈၶဝ်တီႈ ဝဵင်းလူင်လုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၸတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၼ်ႂးၶၵ်ႉတွၼ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
Nancy Duxbury လႄႈ Sharon Jeannotte၊ "Global Cultural Governance Policy"၊ ၼႃႈၵၢၼ် 21 ၼ်ႂး ၽူႈၸွမ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ Ashgate တွၼ်ႈတႃႇဝၢင်းၽႅၼ်လႄႈ ၽိင်ႈထုင်း၊ လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ၊ Ashgate၊ 2013။
ပၢင်ၵုမ် တီႈယူႇသဝ်ႈတူဝ်မီးၸ်ႂ ထူၼ်ႈၼိူင် မိူဝ်ႈပီႊ1976 ၼၼ်ႉဢဝ်ၸ်ႂႉ "လွင်ႈပိုၼ်ၽဝ်ႇ Vancouver ၼိူဝ်တီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း" ဢၼ်ထၢင်ႇႁၢင်ႊ လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်ဝဵင်းလူင် ႁ်ႂႈပဵၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇလႄႈ ပူၵ်းပွင်လွၵ်းလၢႆးတၢင်းၼမ် တွၼ်ႈတႃႇ ထိင်းသိမ်းတီႈယူႇသဝ်းဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ် January ၊ပီႊ 2002 ၼၼ်ႉ ၸုမ်းတၢင်တူဝ် UN ၼိူဝ်လွင်ႈတီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ပဵၼ်မႃး ၸုမ်းတၢင်တူဝ် umbrella ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ မၢႆၶပ်ႉလွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၶွင်ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းတူဝ်မီးၸ်ႂ- UN ၊ ဢၼ်ၽူႈၶဝ်ၸုမ်းၶွင် ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၵ်းပိူင်ယေႈငိုၼ်းၶဝ်ၶႆႈသ်ႂႇၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈၵႃႉၶၢႆ ႁိူၼ်းယေးဢၼ်မီးဝၢင်းလိၼ်ၵႂၢင်ႈ လူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်ယိမ်ႈငိုၼ်းလႄႈ လွင်ႈၸွႆႈထႅမ် လၢႆးပၢႆးပၺ်ႉၺႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႄႁၢင်ႊဝႆႉထၢင်ႇၸႅင်ႈဝႆႉ တီႈၽိင်ႈထုင်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉတႄႉ၊ လႆႈႁၼ်တီႈၼ်ႂးပပ်ႉၽိုၼ်ထမ်းၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်မိၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇလီ လႄႈ ဢၼ်ထွတ်ႈမျၢတ်ႈတၢင်းသွင်ဢၼ်၊ ဢၼ်ဝဵင်း ပေႇပီႇလူၼ်ႇ လႄႈ ၵျေႇရုတ်ႉသလမ်ႇ ၶဝ်မၢႆတွင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၶ်ႂႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမိူၼ်ၼၢင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ပူၼ်ႉတီႈ ဢမ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်း၊ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင်၊ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးလႄႈ လွင်ႈၵွတ်ႈၽၢၼ်၊ လွင်ႈၸုတုမ် လႄႈ လွင်ႈမၢၵ်မိူဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈၵၢၼ်ယဝ်ႉ။
သၽေႃးၵၼ်မိူင်းဢၼ်ၼႆႉလႄႈတၢင်ႈဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းႁဝ်ႈႁႅင်းၼိူဝ်လွင်ႈၶႆႈၼႄလွင်ႈတၢင်းမၼ်းၶိုၼ်း လႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ မိူဝ်ႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄလွင်ႈဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈလၢႆးမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၸၼ်ႉသုင်လႄႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး လင်ႇၵႃႇၼႄႁၢင်ႊဢၼ်တၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄ ၽၢင်ႈႁၢင်ႊဝဵင်ႈလႄႈ ပိုၼ်းမၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်တူဝ်ငဝ်းတူင်ႉၶွင်ဝဵင်းမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (12) တၢင်ႇၸိူဝ်းမိူဝ်ၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼႄႁၢင်ႊၶဝ်မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ဢၼ်ပွင်ပဵၼ်လႆႈလူၺ်ႈလၢႆးပၢႆႈပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်မီးပႃး လွင်ႈပွင်ႈသၢင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တႅပ်ႈၼႅပ်ႈလီၶွင်လူတ်ႉဢၼ်တေႃႇသူင်ႇၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼုႈလိၼ်ဢၼ်ထၢၢင်ႇၸႅင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶွင်ႈဢၼ်မီးဝႆႉၸႅင်လႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း(ပွင်ႈဝႃႈ ၸိုင်မိူင်း)ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းဢမ်ႇၸ်ႂႈဢၼ်မီးဢၢမ်းၼတ်ႈသေပိူၼ်ၸဵမ်ပိုင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်သေပိူၼ်ႈဢၼ်လူၺ်ႈတၢင်းၵႂၢင်ႈၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ် မိူင်းရသျႃး၊ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉပဵၼ်မိူင်းၶႄႇ၊ တမ်းမႃး မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး၊ မိူင်းဢမေႇရိၵႃး၊ မိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသျႃး၊ မိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇလႄႈ မိူင်းပရႃႇၸီး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းၼ်ႂးယူးရူပ်ႉတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်ႈၼႆႉၸ်ႂႉတွၼ်တႃႇ တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇၽႄၶွင်ၼႃႈလိၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸိုင်ႈၵျႃႇမၢၼ်ႇပၢၼ်ႇတႅတ်ႇသလၢၼ်ႇတႃႇလႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၵႆႉလၢတ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ၸိုင်ႈသူဝ်ႇပီႇယႅတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းဢမ်ႇမီႈလွင်ႈလႆႈၸ်ႂႈပတ်းပိုၼ်ႉ ၼိူဝ်ႈတၢင်းၼမ်ၶွင် "ၸိုင်ႈမိူင်း" တီႈၼ်ႂးလူၵ်ႈ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၸိုင်ႈတၢင်းၼမ်ၽိတ်းထဵင်ၵၼ်လွင်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ဢၢမ်းၼတ်ႈဢၼ်သုင်သုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ်လွင်ႈလႆႈဢုပ်ႉၵုမ်ႁင်းၶေႃ ၶွင်ၸိုင်မိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်မီးဢၢမ်းၼတ်းဢၼ်သုင်သုတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ႁႅင်းတႄႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမွၵ်ႇၼႄၼႆႉ ၸႅၵ်ႇၼႄပၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၸိုင်ႈမိူင်း ဢိင်ၼိူဝ် ငိုၼ်းၶဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းတႃႇၵူၼ်းမိူင်းၼိူင်ႈၵေႃႉ(GNI) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႇမွၵ်ႇၼႄ 2019 ၼၼ်ႉၼပ်ႉသွၼ်ႇၸိုင်ႈမိူင်းၸိူင်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဝႆႉ တီႈဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇ၊ ယူးရူပ်ႉ လႄႈ ဢေးသျႃး လႄႈ ပႆးသိႉၾိၵ်ႉ ၼၼ်ႉၵူၺ်း။
ယေႈငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ မၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉပွတ်ႈတွၼ်ႈမၼ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ဢေးသျုးပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ပႆးသိႉၾိၵ်ႉ၊ လႅတ်ႇတိၼ်ႇဢမေႇရိၵႃး လႄႈ ၶရိပ်ႇပီႊယၢၼ်ႇ၊ ပွတ်းၵၢင်ၸဵင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ဢႃးၾရိၵပွၼ်းႁွင်ႇ၊ ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇ၊ ဢေးသျုးပွတ်းၸၢၼ်း လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၸႅၵ်ႇ သႃႇႁႃႇရၢၼ်ႇၶွင်ဢႃးၾရိၵၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်သွၵ်ႈႁႃတွၼ်ႈတႃႇတၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းထူပ်းႁၼ် ၶၢဝ်ငဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွၼ်ႉၵႅၼ်သေ ပိူင်လူင်မၼ်းသၢႆငၢႆလွင်ႈတၢင်းၶွင် ပၢႆးလိၼ်လႄႈ ၵၢင်ႁဝ် လိူဝ်သေ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ ဢၼ်ဢမ်ႇၵႆႉၶၢမ်ႇငဝ်မၼ်းၼိူဝ် ပၢႆးသၢႆႊဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးလိူၼ်လၢဝ် လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၼီႇရူဝ်ႇ ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း ထၢင်ႇလႅပ်ႈတေပဵၼ်ဢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်း တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈဢွင်ႇပေႉ ဢီႇတီႇယူဝ်းပီးယႃး လႄႈ ၼမ်ႇပီးယႃး၊ မိူဝ်ႈ 62 AD ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵိၼ်ၸၢင်ႈသိုၵ်းၼွၵ်ႈမိူင်းသွင်ၵေႃႉ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ငိူၼ်ႈၵႅၼ်ၶွင် မႄႈၼမ်ႉၼႆး(လ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ရေႃးမၶဝ်ၵေႃႈ ၽွတ်းၸုမ်းလွင်ႈၶူၼ်းၶႂႃႉတၢင်းၼမ်သေ ၶဝ်ႈၵႂႃႇတီႈ ယူးရူပ်ႉပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ၶူၼ်ႉၶႂုႉႁွတ်ႈထိုင်တိႈၵႆၵႆ မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းၶႄႇ တီႈဢေးသျႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
100 AD-166 AD ၼၼ်ႉ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ ရေႃးမ-ၶႄႇ ၶဝ်တႄႇတၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ၼၼ်ႉပဵၼ် ႁိူဝ်ႈဢၼ်မီးမိုဝ်းငေႃးဢွၵ်ႇမႃး ဢၼ်ပၼ်ႁ်ႂႈမၼ်းလႅတ်းလႄႈ တီႈၼင်ႈၼိမ် တွၼ်ႈတႃႇ တၢင်ႇၶူဝ်းလႄႈ ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပီႊ 2011 တီႈ ဝၢႆႇရေႃးပႃး မိူင်းၼယူးၸီႇလၢၼ် ၼၼ်ႉၼႄလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်လႆႈႁႅင်းဢၼ်ပဵၼ် ငိူၼ်ႈငဝ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵုၼ် ရႃႇႁ်ႂး တီႈၼ်ႂး တူင်ႇဝူင်းၵုၼ်ၼၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးဝႆႉ ၽိင်ႈထုင်းလႄႈ ၵႂၢမ်ႈလၢတ်ႈဢၼ်ငၢႆးမိူၼ်ၵၼ် ၼ်ႂးၵႄႈ ၵူၼ်းၵုၼ်ၶုၵ်ႉ လႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း Maori တီႈမိူင်း ၼယူးၸီႈလၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ 1328–1333 ၼၼ်ႉ၊ မၼ်းလတ်းႁိူဝ်းၵႂႃႇၸွမ်း ပၢင်ႇလၢႆမိူင်းၶႄႇၽၢႆႇၸၢၼ်း လႄႈ ဢႅဝ်ႇလႄႇတီႈ ဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼမ် ၵႆႉထိုင်တီး ဢေးသျႃးပွတ်းၸၢၼ်း၊ ၵိုတ်းႁိူဝ်းမၼ်းတီႈမိူင်းသိႇရိလၢင်ႇၵႃႇလႄႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးသေ မၼ်းယင်းၵႂႃႇတီႈမိူင်း ဢွတ်ႉသထရေးလီးယႃးလူးၵွၼ်ႇ။
ပေႃႇတူႇပီႇလႄႈ သပဵင်ႇၶဝ် ၽွင်းငမ်းလ်င်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸၼ်ႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈသေ ၸိုင်းမိူင်းယူးရူပ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်းၸွမ်းမႃး မိူၼ်ၼင်ႇ ဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇ၊ ၼႄႇတႃႇလၢၼ်ႇ လႄႈၾႅၼ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
သၢႆငၢႆဢၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းတီႈၼ်ႂႇပၢင်ႇလၢႆလိုၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလွၵ်းလၢႆးဢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉသပ်ႉသေးလီလႄႈ လၢႆးပွင်သၢင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေ ၶၢမ်ႇလႆႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇၽႄ ၽၢႆႇဢုပ်ႉၵုမ်ၼၼ်ႉ၊ လိူဝ်သေဝႃႈၼၼ်၊ လႆႈႁူႉပွင်ႇၸ်ႂဝႆႉဝႃႈပဵၼ် လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၶွင်ၸိုင်ႈဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်တိုၵ်းၵိုတ်းဝႆႉၼ်ႂးလုမ်ႈၾႃႉယၢမ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ထိင်းသိမ်းဝႆႉ လွင်ႈလႆၽွင်းငမ်းၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉထၢၼ်ၵုၼ်ၶုၵ်ႉၼႆႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉၽဵင်ႈပဵင်းတွၼ်ႈတႃႇလွတ်ႈလႅဝ်းတႃႇတၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းမၢႆမီႈၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်ႈၼမ် လႄႈ ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၸ်ႂႉဢၢမ်းၼတ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈၼိူဝ်လွင်ႈၼႃႈၵၢၼ်ၼ်ႂးမိူင်ႈလႄႈ ၼွၵ်ႈမိူင်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တ်ႂႈၶေႃႈၵႂၢမ်းၶွင် လိၵ်ႈႁူမ်မၢႆၸုမ်းၸိူဝ်းလွတ်လႅဝ်းၼၼ်ႉ ၊ မိူင်းၼယူးၸီႉလၢၼ်ႇ ဢဝ်ဝႆႉ ပုၼ်ႈၽွၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းတွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈ လွင်ႈၵႅတ်ၶႄ Niue ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမၢႆဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်မၼ်ႈမၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈၸွမ်းပၢၵ်းပိူင် လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆဢၼ်လႆႈလႆႈၸ်ႂႈၵၼ်ဝႆႉၵူႊမိူင်းမိူင်း ၼိူဝ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶဝ်၊ တီႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵူၼ်းယူႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်မီးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလွင်ႈလႆႈ မီးသုၼ်ႇၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ လႄႈ မီးလွင်ႈၽွင်းငမ်းတီႈယ်ႂႇႁႅင်းတီႈလွင်ႈတၢင်းတၢင်ႇၸိူဝ်းလိူဝ်သေ ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵူႊမိူင်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်မီးသုၼ်ထတ်းသိၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈဢုပ်ႉၵုမ် လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းယူႇ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်ႈဢၢင်းၵိတ်းၼႆႉ မီးပုၼ်ႈၽွၼ်ႈၵေႃႉလဵဝ်တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄလႄႈ လွင်ႈတၢင်တူဝ်ၸိုင်မိူင်းလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းဢၼ်တိူၵ်ႈသုတ်းတွၼ်ႈတႃႇတေမၢၼ်ႈၸ်ႂႁ်ႂႈပဵၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်လီၼၼ်ႉယဝွႉ။
ဢမ်ႇမီးၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မီးတ်ႂႈၽွင်းငမ်းႁေႃၼၼ်ႉဢၼ်လ်ႂ လႆႈၽူႈတၢင်တူဝ် တီႈလုမ်းတႅၼ်းၽွင်း မိူင်းယူႈၶေႊၼၼ်ႉ။
မိူင်ႈၼယူးၸီႇလၢၼ်ႇလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၶွင်မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးၽူႈၽွင်းငမ်းတၢင်တူဝ်ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်းလူင်ၵေႃႉလဵဝ်ၵၼ် လႄႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼ်ႂႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၶုၼ်ပႃးလဵဝ်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ် ဢၼ်လႆႈငူပ်ႉငီႉၵၼ်တၢင်ႈသွင်ၽၢႆႇ တွၼ်ႈတႃႇတေပူၵ်းပွင် ၸုမ်းတၼႃႉသႁႃႇရၶွင်ၵုၼ်မႃႇရီႇယႃႇၼႃႇပွတ်းႁွင်ႇ(CNMI) ၼ်ႂးလင်ႈႁူမ်ႈတုမ်လူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်းတၢင်ႈ မိူင်းဢမေႇရိၵႃး ၼၼ်ႉလႆႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇမိူဝ်ပီႊ 1976 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင် ဢမ်ႇထိုင်တီႈထိုင်တၢင်းလႄႈ သုၵ်ႉသၢၵ်ႉမိူဝ်ႈၽွင်းၶတ်းၸ်ႂတႃႇတေပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ၊ ၶဝ်ႈၸ်ႂႈ၊ လႄႈ သပ်းလႅင်း လွင်ႈၵပ်းၵႆႉၵၼ်တၢင်းမိူင်းဢမေႇရိၵႃးၶွင်မိူင်းပေႃႇတူဝ်ႇရီႇၵူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶွင် "ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၶဝ်ပႃးၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈ" ၶွင်မၼ်းၼ်ႂး ၶႃႇရိပ်ႇပီႇယၢၼ်ႇ(ဢႃႇရပ်ႉ၊ ၶျုးရသဝ်ႊ၊ လႄႈ သိင်ႉမႃႇတိၼ်ႇ) ၼၼ်ႉတေလႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈငၢႆးမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် "ၵပ်းၵႆၢႇပၼ်တၢင်းၸိုင်မိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်မၵ်းၶႅၼ်ႈ၊ ဢၼ်မၢၵ်းမၢၼ်ႈလူၺ်ႈၽၢင်ႁၢင်ႊၼႃႈလိၼ် မိူင်ၼင်ႇ ပၢင်ႇလၢႆႇ ဢမ်ႇၼၼ် လူၺ်ႈၶွင်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉႁင်းၶေႃဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၸိုင်ႈဢၼ်မီးဢၢမ်းၼတ်ႈသုင်သုတ်း၊ ၸိုင်ႈဢၼ်မီးတ်ႂႈငဝ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၸႅၵ်ႇၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်ႇၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်တူၵ်းတၢင်းၼွၵ်ႈသုတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵုမ်းထိင်းဝႆႉပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈဢမ်ႇၼၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလီသေ လတ်းၶၢမ်ႈၵႂႃႇလႆႈႁ်ႂႈၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇတီႈၵိၼ်းၸႅတ်ႈထၢတ်းၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်းသေ ၼႃႈလိၼ်ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈတေထုၵ်ႇၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းမၼ် တေမီးဝႆႉပိူင်တႃႇၵုမ်းထိင်းၶႅပ်ႇလိၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်ႊ တွၼ်ႈတႃႇတေ ႁ်ႂႈၸွမ်းမၢႆမီႈဢမ်ႇၼၼ် မၵ်းၶၢၼ်းလွင်ႈၶၢႆႉတီႈၵူၼ်း၊ သတ်းလႄႈ ၶူဝ်းၶွင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၼ်ႂးမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇတေယူႇဢမ်ႇၼၼ်ႁဵတ်ႈၵၢၼ်တီႈၶႅပ်ႇလိၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းတေလူဝ်ႇ ၽိုၼ်လိၵ်ႈလွင်ႈၶၢႆႉတီႈယူႇဢၼ်ၶႅမ်ႉသုတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဝ်ႂၶႂၢင်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈလႈမီး ၽိုၼ်ႈလိၵ်ႈၼင်ႇၼၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလပ်ႉလွင်းလႆႈဝႃႈ ၽူႈၵေႃႉၼၼ်ႉထုၵ်ႇပၼ်ၶႂၢင်းတႃႇၶၢမ်ႈၶႅပ်ႇလိၼ်ၼၼ်ႉ။
ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ် ႁၢမ်ႈတၢပ်ႈ လွင်ႈဢဝ်ပႃးယႃႈဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်သတ်းဢၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်ႈၶဵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶၢမ်ႈၵႂႃႇ ၶႅပ်ႇလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၸိူဝ်ႈဢၼ် လွင်ႈလၵ်ႉၶဝ်ႈဢွၵ်ႇ၊ လွင်ႈၶၢႆႉတီႈ လႄႈ လွင်ႈၸိုမ်းၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ်ပၢၼ်ႁႃၼၼ်ႉ၊ ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ် ဢဝ်ႁူဝ်ႉဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ႉၶိုမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႁႄႉၵၢင်ႈဝႆႉတီႈၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်လႄႈ ပူၵ်းပွင်လၢႆးၶၵ်ႉတွၼ်လွင်ႈၵုမ်းထိင်ႈၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ်တီႈၸိုင်မိူင်ႈတၢင်းၼမ်ၼ်ႂးၼႃႈလိၼ် သျႅၼ်ႊၸျႅၼ်းၶွင်ယူးရူပ်ႉလႄႈ ပွတ်းတွၼ်ဝၼ်ႈၼွၵ်ႈၶွင် ၶႅပ်ႇလိၼ်ၶွင် ၶၼေႇတႃႇ-မိူင်းဢမေႇရိၵႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႄႈၼမ်ႉ- ၶႅပ်ႇလိၼ်ၵၢၼ်မိူင်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႄႉတတ်းဝႆႉၸွမ်းၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၸွမ်းမႄႈၼမ်ႉၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂးပပ်ႉၵျမ်းႁီးပရူး ၼၼ်ႉ မွတ်ႉ(သ်) ၼႆႉမၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႃႈ ၵၢင်မႄႈၼမ်ႉဢေႇရုၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ၼ်ႂးၵႄႈ မူဝ်ႊဢၢပ်ႇလႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢိတ်ႉသရေး ဢၼ်ယူႇတီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇၵျေႃႇတၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းတႄႉပဵၼ် ၼွင်တၢၼ်ႊၵႃႇယီႇပႃၵႃႇ၊ ဢၼ်မီး မိူင်းၸွမ်ပွင်ၸိုင်တီႇမူဝ်ႇၶရႅၵ်ႉတိတ်ႉၶွၼ်ႇၵူဝ်ႇ လႄႈ ၸၢမ်ႇပီးယႃး တီႈၽၢင်ႇပွတ်းတူၵ်း လႄႈ ပႃႊရၢၼ်ႊတီႇတီႈၽၢႆႇဢွၵ်ႇ၊ လႄႈ ၼွင်လူင် Great Lakes ဢၼ်ပွင်ပဵၼ် ပွတ်းတွၼ်ႈၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ ၼ်ႂးၵႄႈမိူင်း ၶၼေႇတႃႇလႄႈ မိူဝ်ႈဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်းလွႆ- ၸိုင်ႈမိူင်းတၢင်းၼမ် မီးၶႅပ်ႈလိၼ်မိူင်း ဢၼ်မၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉ ၸွမ်းတူၼ်းလွႆႈ၊ ၵမ်ႈၼမ်ႈၸွမ်းႁိမ်းၸိၵ်းၵႄႈလွႆၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼႄႉပဵၼ် ပႃႇထိူၼ်ႇတွၼ်ႇတႃႇႁႄႉၵၢင်ႈ ဢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်သွင် မိူင်းၶႄႇၶဝ်ႁဵတ်းဝႆႉ မိူဝ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (11) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လိၼ်တိတ်ႈၸပ်းၼ်ႂးၵႄႈ ၵျႃႇမႃႇၼီ ပွတ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸ်ႂလိၼ်တိတ်းၸမ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵူႈမိူင်းမိူင်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းတိုၵ်ႉတေလႆႈႁၼ်ယူႇ ၵွပ်ႈႁွႆးမၢႆၵိုၵ်ႈပိုၼ်းၼိူဝ်ၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းတိုၵ်ႉပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ၽိင်ႈထုင်ႈ တီႈမိူင်းၵျႃႇမႃႇၼီ ၼၼ်ႉယူႇ။
ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ၼ်ႂးၼမ်ႉမီးၼ်ႂး မၢႆၶပ်ႉ ၼႃႈလိၼ်ၼမ်ႉ၊ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်တိတ်ႈၸပ်ႈၵၼ် လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးဢၼ်မီးဝႆႉႁင်းၶေႃၸူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႁွင်ႉပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးဝႆႆႉ လိၼ်မၵ်းၶႅၼ်ႈၼွင် ဢမ်ႇၼၼ် မႄႈၼမ်ႉ ဢၼ်လႆႈမၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉၼ်ႂႈမၢႆၶပ်ႉ လိၼ်မၵ်းၶႅၼ်ႈၼိူဝ်လိၼ်ၼၼ်ႉ။
တုင်ႇဝိူင်းၵၢင်ႁဝ် ၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇ 12 လၵ်းၼ်ႂးၼမ်ႉ တႄႇတီႈၽၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ မၼ်ႈယိပ်ႈၵမ်ဝႆႉပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ ၵႅတ်ႇၶႄ တူင်ႇဝိူင်းၵၢင်ႁဝ်ၶွင်မၼ်းသင်ဝႃႈဢမ်ႇၸ်ႂႈၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ် NATO ၶဝ်ၵႅတ်ႇၶႄဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇ ၶၢဝ်းယၢမ်းလွင်ႈငမ်ႈယဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းမီႈလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆႁူဝ်ယွႆႈဢၼ်ဝႃႈ တူင်ႇဝူင်းၵၢင်ႁဝ်ဢၼ်တၢင်ႈသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈၼၼ်ႉ သုတ်းၵႂႃႇတီႈမၢႆတုမ်ႇၶွင်သဵၼ်ႈသၢႆ Kármán ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၵ်းပိူင်ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်မိူင်းတၢင်းမူတ်းၼႆႉ လူင်ပွင်ၸိုင်မိူင်းလႄႈ ၼ်ႂးၼႃႈတီႈၶဝ် တမ်းဝၢင်းဝႆႉသေ ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢိင်ၼိူဝ် ၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈ သၢႆငၢႆ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈ ၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်လတ်းၶၢမ်ႈၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ် - ၵုမ်းထိင်ႈ လွင်ႈဢၼ်ဢၢပ်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်ၶွင်လွင်ႈ တၢင်းႁဵတ်း လတ်ႈၶမ်ႈၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈႁုမ်ႉလူမ်ႈ တီႈၼႃႈလိၼ် ႁွၼ်းၶွင်ဢႃးၾရိၵၼၼ်ႉ တိူဝ်ႈတွၼ်းၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်မီးၶွင်ၵူၼ်း ဢၼ်လတ်းၶၢမ်ႈၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်(လိူဝ်သေလၢၵ်ႉၶဝ်ႈဢွၵ်ႇ)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတေၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈယွမ်းပၼ်တၢင်းၽိတ်းတၢင်းၼမ်ၼ်ႂးၵႄႈ တီႈႁဵတ်းၵၢၼ်လႄႈ တီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢင်ႈ ပွင်ပဵၼ်လႆႈ လႄႈ ၵိုတ်းလႆႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ဢၼ်လတ်းၵႂႃႇလႄႈ ၸွမ်းၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်မီးတီႈလတ်းၶၢမ်ႈတီႈလိၼ်မၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တူင်ႉၼိုင်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် လွင်ႈၵပ်ႈသိုပ်ႈၼ်ႂးၵႄႈမိူင်းသွင်မိူင်ႈလႄႈ လွင်ႈဢုပ်ႇၵုမ်ငူပ်ႉငီႉၵၼ်လႄႈ လၢႆးၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်လတ်းၶၢမ်ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်မၵ်ႈၶၢၼ်းဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ လွင်ႈႁၼ်ထိုင်မၼ်းမိူဝ်ႈ ၵၢင်ပီႊ 80 ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉသေ လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၼႆႉ ၵမ်ႉထႅမ်ႇပၼ်တီႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင် ၶေႃႈထၢမ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မိူင်းၵိူတ်ႇ၊ ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်၊ လွင်ႈလူလွမ်ပ်ႂႉတူၺ်း၊ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ ငိူၼ်ငဝ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်ႇလႅၼ်ႊလိၼ်တေၸၢင်ႈပႃးၶဝ်ႈယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇလႆႈမၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ၽိင်ႈထုင်း၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတူင်ႇဝူင်းလႄႈ ပၢႆႈမၢၵ်မီး၊ လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢဝ်ႊၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႆႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တၢင်တူဝ်ၶဝ်ၵူၺ်ႈ ၵႆႉပဵၼ် "ၽူႈလတ်ႈၶၢမ်ႈလိၼ်ဢၼ်မၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉ" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းတႄႉ၊ ၼႃႈလိၼ်ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈဝၢၼ်ႈၼႃး(rural area or a countryside) ၼႆႉပဵၼ် ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မီးၽၢႆႇၼွၵ်ႈဝဵင်းလႄႈ ဝဵင်းလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၢင်ပိူင် ၼႃႈလိၼ်ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈဝၢၼ်ၼႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးႁူဝ်ၵူၼ်းၵမ်ႉဢေႇ လႄႈ တီႈယူႇသၢင်ၵိၼ်သဝ်းဢၼ်လဵၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ၼမ်ႉၼႄႉ ပွတ်းတွၼ်ဝဵင်းလူင်ၸိူဝ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသဝ်းတီႈတူင်ႇဝူင်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ ဢေႉလိူဝ်သေ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 15 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၼ်ႈၼွၵ်ႈပွတ်းႁွင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ် တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈတွၼ်ႈတႃႇၵဵပ်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈႁၼ် တၢင်းမူတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵမ်ႈၼမ်ပႃႈၼိူဝ် ထႅဝ်ပႃႈတ်ႂႈဢၼ်ၶဵင်ႇၵၼ် တီႈၼႃႈတီႈၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်ဢၼ်ပဵၼ် ၼယူးၾွင်ႇလႅၼ်ႇ လႄႈ လႃႇပႃႇတေႃး၊ 50th၊ ၶျူးပႅၵ်ႉ 54th၊ ဢွၼ်ႇတႄႇရီႇယူဝ်ႇ၊ 54th၊ မၢၼ်ႇၼီႇတူဝ်းပႃး၊ 53rd၊ ဢႅၼ်ႇပႃႇတႃႇ လႄႈ ပရိတိတ်ႉၶူဝ်ႇလၢမ်ႇပီႇယႃႇ၊ 54th ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵဵပ်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်း U.S. ၊ လွင်ႁဵတ်ႈပၢၼ်ၵၢၼ်လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၶွင် USDA လႄႈ လုမ်းၽၢႆႇၸၢတ်းၵၢၼ် လႄႈ ငိုၼ်းတွင်း(OMB) ၶဝ်မႃးႁူမ်ႈၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေ မၢၵ်းမၢၼ်ႈ ၼႃႈလိၼ်ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႇၼႃးပၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငိုၼ်းၸွႆႈထႅမ်သူၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ပီႊ2002 ((P.L. 107–171, Sec ။
ဢိင်ၼိူဝ်ပပ်ႉၵႅမ်မိုဝ်း၊ Definitions of Rural: A Handbook for Health Policy Makers and Researchers၊ "ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၶွင်ၵွင်ႇတီႇ metropolitan( တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇၽၢႆႇဢုပ်ႉၵုမ်ၶွင်ဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးၸၼ်ႉၸိုင်မိူင်း) ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈပၼ်ၼႆ ၵမ်ႈၼမ် လႆႈထၢင်ႇတေ မီးသုၼ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်း လွင်ႈႁဵတ်းပၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီ ဢၼ်ၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉ ၶွင်ၼႃႈလိၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်မႃး Goldsmith Modification ဢၼ်မၢၵ်းမၢၼ်ႈ ပၼ်ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶွင် ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢႅမ်ႇမႃႇၼူၺ်ႇ မႃႇၶရူၼ်ႇတႄႇႁဵတ်းသၢင်ႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ် ၼ်ႂးပီႊ2019 တွၼ်ႈတႃႇ ၼႃႈလိၼ်ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ "Agenda Rural(ၼႃႈၵၢၼ် ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ"။
တီႈမိူင်းသၵွတ်ႉလႅၼ်းၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်း တီႈပွင်ႇ ၶွင် rural(ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
RBI ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ၼႃႈလိၼ်ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်မီးႁူဝ်ၵူၼ်း ဢေႇလိူဝ်သေ 49,000 (ဝဵင်း တႅဝ်း -3 တေႃႇထိုင် တႅဝ်း-6)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ဝၢၼ်ၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ တီႈမိူင်းပႃႇၵိတ်ႇသတၢၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ ၼႃႈလိၼ်ၶႅပ်ႇဝဵင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶႅပ်ႇဝဵင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ၶႅပ်ႇဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈတေမီး ၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတတ်းသိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇ ႁင်းၶဝ်၊ ပိူင်လူင်မၼ်းတီႈမိူင်း ဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈလမ်ႇလွင်ႈတႃႇသေ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈမိူင်းဢၢင်းၵိတ်း ၼၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၶႅပ်ႇဝဵင်းတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၼ်ႂး ၼႃႈလိၼ်မၵ်းၶၢၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ဢုပ်ႉၵုမ်ၶွင်ဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မူဝ်ႇရူဝ်ၵူဝ်ႇ၊ မိူင်းၾႅၼ်ႉ၊ လႄႈ တီႈမိူင်း ဢမေရိၵႃးတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ၶႅပ်ႇဝဵင်းတၢင်းၼမ် တိုၵ်ႉပဵၼ်ဝႆႉ တီႈဢၼ်မီး လူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁင်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ႁ်ႂႈပဵၼ်ပွတ်ႈတွၼ်ႈၶွင် ၼႃႈလိၼ်မၵ်းၶၢၼ်းဝဵင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၸိုင်ႈမိူင်း၊ တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႊဝဵင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ပဵၼ် ၶႅပ်ႇဝဵင်ႈၽၢႆၼ်ႂး လႄႈ ၶႅပ်ႇဝဵင်းၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇၸႅၵ်ၽႄ ၼ်ႂးၵႄႈ ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၵူၼ်းၵိုၼ်းၼမ် ဢၼ်တိတ်းၸပ်းၵၼ်တၢင်းၵၢင်ဝဵင်း( ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈယိူင်းဢၢၼ်းဝႃႈ ပဵၼ် ၶႅပ်ႇဝဵင်း တီႈမိူင်းၵမ်ႈၼမ် လႄႈ ၶႅပ်ႇဝဵင်းဢၼ်ၵူၼ်းဢေႇလိူဝ် တီႈၶႅပ်ႇၼႃႈလိၼ်ဝဵင်ႈလူင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းၼယူးၸီႇလၢၼ်ၼၼ်ႉ၊ ၶႅပ်ႇဝဵင်းတၢင်းၼမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈမၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇ၊ ၸိူဝ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ဝႃႈ ၶဝ်တႄႇတီႈလ်ႂ ဢမ်ႇၼၼ် သုတ်းၼီႈလ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း suburbani ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇ ၵူၼ်းလဵၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ရေႃးမ ဢၼ်လိုဝ်းလင် ဢၼ်ပဵၼ် သီႇသႃႇရူဝ်ႇ ၼၼ်ႉၸ်ႂႉတိုဝ်းဢွၼ်တၢင်း တွၼ်ႈတႃႇတေယိူင်းဢၢၼ်းသေဝႃႈပဵၼ် ႁိူၼ်းၼွၵ်ႈဝဵင်းတႃႇလိူဝ်ႈၸ်ႂ လႄႈ ႁိူၼ်းလူင်ဢၼ်မီးတီႈလိၼ်ၵႂၢင်ႈ ဢၼ်ၽူႁတ်းႁၢၼ်ဢၼ် မၢၵ်ႈမီး ၶွင်ရေႃးမၶဝ်ႁဵတ်းဝႆႉတီႈၶႅပ်ႇဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈထိုင်မႃး ၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ (19) ၼၼ်ႉ၊ ၼႃႈလိၼ်ၶႅပ်ႇဝဵင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃးၸွမ်းဝဵင်းလၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝဵင်း(ဝႆးၼၼ်ႉ ဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼ်ႂးလူၵ်ႈ) ၼၼ်ႉပဵၼ်တီႈဢၼ် ၵူၼ်းၵိုၼ်ႈၼမ်လိူဝ်မႃးလႄႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမူတ်းသ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅဝ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈတီႈ ႁႄႇရူဝ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ 1880 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈထၢၼ်လွင်ႈသိုဝ်ႉၶၢႆၶွင် Met ၼၼ်ႉၶူင်ႈသၢင်ႈဢွၵ်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ပဵၼ် "Metro-land" မိူဝ်ႈပီႊ 1915 မိူဝ်ႈဢၼ် ၶေႃႈၼႄတၢင်းလွင်ႈၶႂၢၵ်ႈယၢဝ်းထႅဝ် ၼၼ်ႉပဵၼ်မႃး ၶေႃႈၼႄတၢင်း Metro-land သေ၊ ၵႃႈၶၼ်မၼ်းမီး 1d ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈလွင်ႈပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ၊ ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇၸူးလွင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢဵၼ်မီးႁႅင်းဢၼ်လီတူၵ်းၸ်ႂၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်ႈသိုၵ်းၶဝ် ၽွင်းယၢမ်းပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉထူၼ်ႈၼိူင်ႈ၊ မၢၵ်းမၢႆၼိူဝ်သၢႆငၢႆလွင်ႈလႆႈယူႇသဝ်ႈၵွတ်းၽၢၼ်၊ ၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ တႅမ်ႈၼႄမႃးဢၼ်ၵႅပ်ႈတီႈၼ်ႂး ပူဝ်ႇသတႃႇ ဢၼ်ပိုၼ်ၽဝ်ႇႁိူၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ "သူတေဢမ်ႇၸၢင်ႈ မုင်ႈမွင်းတေလႆႈ ႁူဝ်ၵူၼ်း A1 ယူႇတီႈ ႁိူၼ်းယေး C3" - ဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းသေလၢတ်ႈၼိူဝ် လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ တပ်ႉသိုၵ်းၵႅၼ်ႇၶႅင် ၶွင်ၶၢဝ်းယၢမ်ႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမွၵ်ႇၼႄၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမၢႆမီႈၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်လူဝ်ႇ၊ ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်ဢေႇသုတ်းဢၼ်လူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇသိုပ်ႇထႅင်ႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၶႅပ်ႇဝဵင်းၼၼ်ႉသေ၊ ဢၼ်ၼႆႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉမၢႆမီႈၼိူဝ် တၢင်းၼမ်ႁိူၼ်းဢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈ လႄႈ လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇၶဝ် လႄႈ မၼ်ႈယင်းပၼ်တၢင်းၶႆႈၸ်ႂၼိူဝ် တၢင်းၼမ်ႁွင်ႈၼွၼ်းဢၼ်ထုၵ်ႇသုတ်း လႄႈ ႁွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်း ၶွင်ႁိူၼ်းလင်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးႁူဝ်သိပ်ႈပီႊဢၼ်ၼိူင်ၼႆႉၵူၺ်း ၶႅပ်ႇဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်ႈယ်ႂႇလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးၸႅင်ႈလႅင်းတေႉယဝ်ႉ။
Levittown ၼႆႉၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃးမိူၼ်ၼင်ႇ ႁၢင်ႊၽၢင်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၶွင်လွင်ႈႁဵတ်းႁိူၼ်း ၼမ်လီႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈသိုဝ်ႉၵၢတ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ ၶူဝ်းလွင်ႈလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းပၢၼ်ၵၢၼ် ၵူႊၸိူဝ်းၸိူဝ်းတီႈငိူၼ်ႈငဝ်ႈတိႈလဵဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၸူးတီႈတၢင်ႇတီထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸွႆႈထႅမ်ႈႁ်ႂႈ တီႈသိုဝ်ႉၵၢတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင် ၶႅပ်ႇဝဵင်းဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ႁၢင်ႊဢၼ်မ်ႂႇ၊ ဢၼ်ႁ်ႂႈႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်လိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၵ်းပိူင်တႃႇသဵၼ်ႈတၢင်းလူင် ၶွင် 1956 ၼၼ်ႉၸွႆႈထႅမ်ၵမ်ႉထႅမ် လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်မီး 64,000 ဢီႇလူဝ်ႇ ၸွမ်းၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်မီး $26ႁဵင်-လၢၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇၸ်ႂႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈထႅမ်ႁ်ႂႈၵွင်ႉသၢၼ် တီႈသိုဝ်ႉၵၢတ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉတၢင်းၼမ် ငၢႆႈလူမ်လီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်ႇဝဵင်းမၢင်ႊၸိူဝ်း ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်ႈလူင် တီႈဢၼ်မီး ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇလူတ်ႉၾႆး ၵႂႃႇၼ်ႂးၵၢၼ် တီႈၵၢင်ဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂလင်ႁိူၼ်းၼမ်မႃးတႄႉယဝ်ႉ။
ပႃးလူၺ်ႈၵူၼ်းႁဵတ်ႈၵၢၼ်သိုၵ်းဢၼ်ၵဝ်ႇ 16 လၢၼ်ႉသေ၊ သုၼ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေသိုဝ်ႉႁိူၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉမႃးထိုင်ၼ်ႂးမိုဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈႁဵတ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶဝ် သိုဝ်ႉဢဝ်လိၼ်ပဝ်ႇဢၼ်မီးၼွၵ်ႈဝဵင်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁိူၼ်းပဵၼ်တႅဝ်းၵၼ် ဢိင်ၼိူဝ် ပိူင်ႁၢင်ႊတၢင်းၼမ်သေလႄႈ ပၼ်ဝႆႉသဵၼ်ႈတၢင်း လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ၸ်ႂႉတိုဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇၾႆး လႄႈ ၼမ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢင်ၶေႉၶဵင်ႇၵူၼ်းမိူင်းပွတ်းၼ်ႂးတွၼ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇ တွၼ်ႈတႃႇတေ ႁဵတ်းႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်သိုၵ်းဢၼ်ၵဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေတၢင်းဢဝ်လႆႈဢၼ်ၼိူင်ႈ လူၺ်ႈလွင်ႈယွမ်ႈပၼ်ၵႃႈၶၢၼ်ၼမ်ႁႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈယ်ႂႇသုင်ၶွင် ၶႅပ်ႇဝဵင်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈငၢႆႈလူမ်လူၺ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင် ပၢၵ်းပိူင် ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်မၵ်ႈၶၢၼ်းဝႆႉ၊ redlining(လွင်ႈထဵင်ၶိုၼ်းလွင်ႈႁဵတ်းပၢၼ်ၵၢၼ် တေႃႇၵူၼ်းယူႇၼ်ႂးဝဵင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း) လႄႈ လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈၼ်ႂးၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢႃႇၾရိၵၢၼ်ႇ-ဢမေႇရိၵၢၼ် လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းသီတၢင်ႇၸိူဝ်း တိုၵ်ႉၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉၼမ်ႁႅင်းၼ်ႂး ၵႅၼ်ၶွင်လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ၼ်ႂးဝဵင်းလူင် ဢၼ်ယူပ်ႈယွမ်းမႃးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေ ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လွင်ႈလႆႈငိုၼ်းယိမ် FHA ၼၼ်ႉသေႃႇသူၼ်း ႁ်ႂႈၵႃႈၶၼ်ႁိူၼ်းၶိုၼ်ႈမႃး ၼ်ႂးၶႅပ်ႇဝဵင်း မိူင်းဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးယ်ႂႇလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢမေႇရိၵႃးၼၼ်ႉ တိုၵ်းသူၼ်း လွင်ႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈၶႅပ်ႇဝဵင်းၶွင် ဝဵင်းဢမေႇရိၵႃးၸိူဝ်းဢၼ်လူဝ်ႇပွႆႇငိုၼ်းဝႆႉၼမ်ႁႅင်းတွၼ်ႈတႃႇ ၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်မ်ႂႇလႄႈ ႁိူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၵၢၼ်ထႅင်ဢၼ်ၼိူင်းတႄႉပဵၼ် ပိူင်ႁၢင်ႊဢၼ်ၸိုဝ်ၸ်ႂႈၶွင် "ဝဵင်းဢၼ်မ်ႂႇ" လႄႈလွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄၼႃႈလိၼ်သီၶဵဝ်ၸွမ်းဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Federal subsidies(လွင်ႈပၼ်ၶႂၢင်းငိုၼ်းဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယိုၼ်ႈၸူး ၸုမ်းသုၼ်ႇတူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တႃႇတေသေႃႇသူၼ်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈ လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီႈၼမ်ႉတွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်း) တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶႅပ်ႉဝဵင်းၼၼ်ႉ ထႅမ်ႁႅင်းပၼ်လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ယေႈငိုၼ်းလႄႈ ၸုမ်းၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ပၼ်ယိမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈ redlining ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်း Virginia Beach ၼႆႉတေႃႈလဵဝ်ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈတၢင်းမူတ်းၼ်ႂးၸိုင်ႈ Virginia ၼၼ်ႉသေ သမ်ႉပေႃႉလိူဝ်သေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၶွင်ဝဵင်းဢၼ်ၶိုၵ်ႇၶမ်ႇႁိမ်းမၼ်း၊ Norfolk ၼၼ်ႉမႃးၶၢဝ်းႁိုင်ယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ပၢၵ်ႇဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ၶွင် ၵူၼ်းၽိူၵ်ႇ(ၵူၼ်းၽိူၵ်ႇလႅတ်ႇတိၼ်ႇလႄႈ တီႈၼႃႈတီႈမၢင်ႊၸိူဝ်း၊ ၵူၼ်းၽိူၵ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸိူဝ်းၶိူဝ်း တၢင်းသွင်ဢၼ်)လႄႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇဢေႇလိူဝ်ၶွင် ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း လိူဝ်သေ တီႈၼ်ႂးဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၢၼ်တၢင်း ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႈၼႆၸိုင် ၶႅပ်ႇဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉမီးႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်လိူဝ်သေ၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလွင်ႈယူႇသဝ်းၵေႃႈသုင်လိူဝ်၊သၢႆသဵၼ်ႈတၢင်းၵေႃႈသုၵ်ႉသၢၵ်ႉလိူဝ်၊ မီးလၢၼ်ႉၶၢႆၶွင်ဢမ်ၼၼ် လၢၼ်ႉတၢင်ႈၵိၼ် ဢၼ်ပၼ်သုၼ်ႇလႆႈႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉၼမ်လိူဝ် လႄႈ မီးလိၼ်သူၼ်လႄႈ လီၼ်လိူင်းၼၼ်ႉဢေႇလိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ မိူဝ်ပီႊ 2001 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉ ၸမ်ၸမ်ၶိုင်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ယူႇဝႆႉတီႈပွတ်းႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းဢေႇသေ ၼ်ႂႈၵႃႈႁႃႈၵေႃႉၼၼ်ႉ ၼိူင်ႈၵေႃႉၵူၺ်း ယူႇတီႈပွတ်းႁိမ်းႁွမ်းမိူၼ်ၼင်ႇ "ဝဵင်းလူင်" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းၶၼေႇတႃႇတၢင်ႈမူတ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈတီႈၼႃႈလိၼ် တွၼ်ႈၼႃႇတေၵုမ်းထိင်းလွင်ႈယူႇၵိၼ်ဢမ်ႇတႅပ်ႈၼႅပ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်ႈဢၼ်ၶိုၼ်ႈမႃးဢၼ်ပႆႇႁိုင်တီႈၼႃႈလိၼ်ႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်းလူင်ဢၼ်ယ်ႂႇသေပိူၼ်ႈၶွင်မိူင်း ၶၼေႇတႃႇ( Greater Toronto ၊ Greater Montréal ၊ and Greater Vancouver)ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ၼ်ႂး ၼႃႈလိၼ် မျူႇၼီႇသီႇပႄႇ ဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈၵႅၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼ်ႂႉပဵၼ်ၵွပ်ႈလွင်ႈတိုၵ်းတေႃးသေသိမ်းဢဝ်လႄႈ ႁွႆးတိၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးလိၼ်ၼ်ႂးလႅၼ်ႊလိၼ်မၵ်းၶၢၼ်းဝဵင်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူဝ်ပီႊ 2016 ၼၼ်ႉ၊ ဝဵင်းလူင် ၶႅၼ်ႇ(လ်)ၵရေး မီးဝႆႉႁူဝ်ၵူၼ်း 1,239,220 သေတီႈၼႃႈလိၼ်ႁိမ်းႁွမ်းဝဵင်းၶႅၼ်ႇ(လ်)ၵရေး ၼၼ်ႉၸမ်ႉမီးႁူဝ်ၵူၼ်း 1,392,609 ၼႆႉလႄႈ ဢၼ်ၼႆႉၸီႉၼႄဝႃႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းၼ်ႂးဝဵင်း ၶႅၼ်ႇ(လ်)ၵရေး CMA ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ ယူႇဝႆႉၼ်ႂးၼႃႈလိၼ်မၵ်းၶၢၼ်းဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းယူႊၶေႊၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတိုၵ်ႉသွၵ်ႈႁႃတႃႇတေ မၢၵ်းမၢၼ်ႈ တၢင်းၼမ်ဢၼ်ဢေႇသုတ်းၼိူဝ်လွင်ႈဝၢင်းၽႅၼ်လွင်ႈပၼ်တီႈယူႇဢၼ်လႆႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉဢၼ်မ်ႂႇ တီႈၼ်ႂးပွတ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်ႈဢွၵ်ႇဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်ႇဝဵင်းၸိူဝ်ႈၼႆႉတေလႆႈႁၼ်တီႈ ၵႂႃႇတႃႇလႃႇၵျႃႇလႃႇ၊ ဝဵင်ႈလူင်မႅၵ်ႇသီႇၶူဝ်၊ မူၼ်ႇတႄႇရီႇ၊လႄႈ ဝဵင်းလူင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶႅပ်ႇဝဵင်းဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵၢင်လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသုင်ယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးထႅင်ႈလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတႅမ်ႇၶဝ်ပူၼ်ႉတီႈပူၼ်ႉလႅၼ်ႊသေမႃးယႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တိူဝ်းလိူဝ်မႃး၊ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈတႄႉပဵၼ် "ဝဵင်းႁမ်း(lost cities)" တီႈမိူင်းမႅၵ်ႇသီႇၶူဝ်ႇ၊ ၶႅမ်ႇပႃႇမႅၼ်းထူတ်ႉ တီႈမိူင်း ၶျီႇလီႇ၊ barriadas(တီႈလိၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းပူၼ်ႉတီႈပူၼ်ႉလႅၼ်ႊၶဝ်ယူႇ)တီႈမိူင်း ပီႇရူး၊ ပွၵ်ႉၵူၼ်းၽၢၼ်ၵွတ်း တီႈမိူငွးဢႃႇၵျိၼ်ႇတီးၼႃး၊ asentamientos(ဝဵင်းၵူၼ်းၽၢၼ်)တီႈမိူင်း ၵႂႃႇတီႇမႃႇလႃႇ လႄႈ favelas(ပွၵ်ႉၵူၼ်းၽၢၼ်) တီႈမိူင်းပရႃႇၸီး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဢဝ်တူဝ်ႁၢင်ႊမၼ်းသေသပ်းလႅင်းၼႄၶွင် ဢႃးၾရိၵ ပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈပၼ်တီႈယူႇ RDP ၼႆႉလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃးဝႆႉယဝ်ႉ။
တိႈၼႃႈလိၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶလၢင်း၊ သုပၢင်းၵျႃႇယႃႇ လႄႈ ပႅတ်ႉလိင်း ၵျႃႇယႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၶႅပ်ႇဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးတီႈၵႅၼ်ၵၢင်ၶွင်တီႈလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈလွင်ႈပွင်သၢင်ႈၶႅပ်ႇဝဵင်းၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်းၵမ်ႈၼမ် တႄႇတီႈပွတ်းတီႈၼိူင်ႈၸူးထႅင်ႈတီႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ လူတ်ႉၵႃးၶဝ်တေလူဝ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇၼိူဝ်သဵၼ်တၢင်းဢၼ်သိုပ်ႉၸူးသဵၼ်ႈတၢင်းလူင်၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တၢင်ႈယၢဝ်ႈၵႆမၼ်း ပွတ်းႁိဝ် ဢမ်ၼၼ် ယၢဝ်းႁိူဝ်ၵေႃႈယႃႇယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈမီးလွင်ႈလူတ်ႉၵႃႈၽႃႇၵၼ်ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢ်ငးဢၼ်သိုပ်ႇၸူးသဵၼ်တၢင်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းၼၼ်ႉ ႁႄႉတတ်းဝႆႉတႃႇၵႂႃႇမႃး ၼႆၸိုင် လွင်ႈပွင်သၢင်ႈသဵၼ်တၢင်းတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၶဝ်တၢင်းတိုဝ်းတေႃႇထိုင်ဢၼ်ႁႄႉဢၼ်ၵၢင်မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇဢဝ်ပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉသေႃႇသူၼ်းပၼ်လွင်ႈဢဝ်လူတ်ႉၵႃးဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈတၢင်ႈၵႆမၼ်ႈမီးဢေႇမွၵ်ႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၵႅၵ်ႉတၢင်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် မီႇတိူဝ်ႇ(ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃး လႆလႆလၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵီႇလူဝ်မီႇတိူဝ်ႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်သၢႆသဵၼ်တၢင်း)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးႁူမ်ႈၵၼ်၊ ၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ်ပၼ်ၶွၼ်ႇသွင်ၸုမ်းၼႆႉ မၢႆထိုင် ငိူၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇပၢႆႇလႆႈတိူဝ်ႉ ၶွင်ငိုၼ်းၶွၼ်ႇဢၼ်မီးတၢင်းပဵၼ်လႆႈ ဢၼ်ဝဵင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတေတႄႇမၢၵ်းမၢၼ်ႈႁဝ်ႈႁႅင်းလိူဝ်၊ ပိူင်လူင်မၼ်ႈသင်ဝႃႈၶဝ်မီးတၢင်းၶွင်ၶမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽဵင်းၵႂၢမ်းၾႅၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ La Zone ၶွင် Fréhel (1933)၊ Aux quatre coins de la banlieue ၶွင် Damia (1936)၊ Ma banlieue ၶွင် Reda Caire (1937) ဢမ်ႇၼၼ် Banlieue ၶွင် Robert Lamoureux (1953) ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈဝူၼ်ႉမႅၼ်ႈ ၶႅပ်ႇဝဵင်းၶွင်ၽႄးရိတ်ႉ ၼၼ်ႉၸႅင်ၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1930 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငဝ်းတူင်ႉၾႅၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၼ်းၵူၺ်း သူင်ၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဝဵင်းလူင်တီႈ ၶႅပ်ႇဝဵင်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူင်းမိူၼ်ၼင်ႇ Mon oncle ၶွင် Jacques Tati (1958)၊ L'Amour existe ၶွင် Maurice Pialat (1961) ဢမ်ႇၼၼ် Two or Three Things I Know About Her ၶွင် Jean-Luc Godard (1967) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽဵင်းၵႂၢမ်း 1962 "Little Boxes" ၶွင် Malvina Reynolds ဢၼ်ႁဵတ်းၶိတ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင် ၶႅပ်ႇဝဵင်းလႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵၢင်ဢၼ်မၼ်းပွင်ႇၸ်ႂဝႆႉ လႄႈ ၵႃႈၶၼ်လွင်ႈလႆႈၸ်ႂၵၼ်လႄႈ ၽဵင်းၵႂၢမ်း 1982 ဢၼ်ပဵၼ် Subdivisions ၶွင်ၸုမ်ႈတွႆႇတိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶၼေႇတႃႇ Rush ၼၼ်ႉၵေႃႈလၢတ်ႈလွင်ႈ ၶႅပ်ႇဝဵင်းမိူၼ်ၼင်ႇ Rockin' the Suburbs ၶွင် Ben Folds ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Over the Hedge ၼႆႉပဵၼ် တႅဝ်ႈႁၢင်ႊၸိူင်ႈပျၢၵ်ႈဢၼ်ပိုၼ်ဢွၵ်ႇၼ်ႂးလိၵ်ႈၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇဢၼ် Michael Fry လႄႈ T. Lewis တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈတူင်ႉတွၼ်ႈၸိူင်းဢၢင်းၵိတ်း မိူၼ်ၼင်ႇ The Good Life ၊ Butterflies aလႄႈ The Fall and Rise of Reginald Perrin ၸိူဝ်းၼႆႉ မွၵ်ႉၼႄဝႆႉ ၶႅပ်ႇဝဵင်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ မၼ်းတႅပ်ႈၼႅပ်ႈ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လီၶၢၼ်ႉဢိူၼ်ႁႅင်းတႄႉ လႄႈၵူၼ်းယူႇတီႈၼၼ်ႈၵေႃႈ လႆႈၸ်ႂၵၼ်လူၼ်ႉလိူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢင်ႈတေပဵၼ်မႃး ၸ်ႂဢမ်ႇတုမ်ဢမ်ႇႁွမ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းဢမ်ႇၼၼ် တူင်းဝူင်းၵူၼ်းပဵၼ်မုၵ်ႇပဵၼ်ၵွင်၊ ဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်သေ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ ၵူၺ်းၵႃႈလဵၵ်ႇလိူဝ်သေဝဵင်း(ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းတႃႇမၢႆထိုင်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇလႄႈ ဝဵင်းဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ)၊ ၵမ်ၼမ်ၼႄႉမီးႁူဝ်ၵူၼ်း တႄႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇတေႃႇထိုင်ႁူဝ်ႁဵင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝွႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ပၼ်ႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ ၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် လႄႈ လွင်ႈမေႃမိုဝ်း လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႉၶွင်ႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်။
တၢင်ႈၵႂၢင်ႈဝၢၼ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉတႄႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၸႅင်ႈလႅင်းလီတေႉယဝ်ႉ။
Desa ၸိူဝ်းၼႆႉၵႆႉမီးတီႈဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈမႃးပၢင်ႇသေ kelurahan ၸိူဝ်းၼႆႉၵမ်ႈၼမ်ၵႆႉပဵၼ်တွၼ်ႈၸႅၵ်ႇၶွင်ဝဵင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
desa ဢမ်ႇၼၼ် kelurahan ၼႆႉပဵၼ် တွၼ်ႈၸႅၵ်ႇၶွင် kecamatan(ၸေႈတွၼ်ႊၸႅၵ်ႇ)သေသမ်ႉပဵၼ်တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇၶွင် kabupaten(ၸေႈတွၼ်ႊ) ဢမ်ႇၼၼ် kota(ဝဵင်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႊၸႅၵ်ႇ
တီႈမိူင်း မႃႇလေးသျႃးၼၼ်ႉ၊ kampung ၼႆႉလႆႈတႅပ်းတတ်းဝႃႈပဵၼ်တီႈလိၼ်ဢၼ်မီး ႁူဝ်ၵူၼ်း 10,000 ဢမ်ႇၼၼ်ဢေႇလိူဝ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းမူႇသလိမ်ႇၶဝ်တီႈဝၢၼ်ႈ မိူင်းမႃႇလေး ဢမ်ႇၼၼ် ဢိၼ်ႇတူဝ်ၼီးသျိုဝ်းၼၼ်ႉ မုင်ႈမွင်းယွၼ်းသူးတႃႇတေလႆႈ လွင်ႈၽွၼ်းလီၶွင်ဢႃႇလႃႇ တီႈၸၢတ်ႈၼႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈလိၼ်လူင်မိူင်းသိင်ႇပႃႇပူႇ ၼႆႉယၢမ်ႈမီး ဝၢၼ်ႈ kampung တၢင်းၼမ်ၵူၺ်းပႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇလႄႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈဝဵင်းလူင်ဢၼ်လႅတ်းသႅဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေႁၼ်ၶဝ်ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇထၢႆပႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉ၊ Kampong Lorong Buangkok ၼႆႉပဵၼ်ဝၢၼ်ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉဢၼ်လိုၼ်းသုတ်း ၼိူင်ၼင်လိၼ်ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၶွင်မိူင်းဝႅတ်ႉၼမ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႊ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႉသွမ်ႈၶွင်ဢေးသျႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း သလူဝ်ႇပေးၼီးယႃးၼၼ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်း selo ၼႆႉၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇ ဝၢၼ်ဢၼ်လဵၵ်ႉႁႅင်း( ဢၼ်မီးႁူဝ်ၵူၼ်း ဢေႇလိူဝ် 100) လႄႈ ၼ်ႂးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈၼၼ်ႉ- ၶေႃႈၵႂၢမ်း သလူဝ်(လ်)ပီႇၼီႇ ဢၼ်ပဵၼ် vas ၼၼ်ႉၸ်ႂႉတိုဝ်းၼ်ႂးမိူင်း သလူဝ်ႇပေးၼီးယႃး တၢင်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်ႈၸၢင်ႈတေၵပ်းၵႆႉၵၼ်တၢင်းၵႂၢမ်း သၢင်းၵရိတ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢႃႇၾၵၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် deh လႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢိၼ်ႇတူဝ်ႉၼီးသျိႃဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် desa ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸမ်ၸမ် 46% ၼ်ႂးၵႃႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၶၢႆႉတီႈယူႇတၢင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈတီႈယူႇၶဝ်ႇ ဝဵင်းၼိူင်ႈယဝ်ႉဝဵင်းၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်းၶွင်ဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ရၢတ်ႉသျႃး၊ ဢၼ်ပဵၼ် volost ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈပုတ်ႈတႅၼ်း သူဝ်ႇပီႇယႅတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းရၢတ်ႉသျႃးၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၶွင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် သႅၼ်(လ်)သူဝ်ႇပီႇယႅတ်ႉ ၼၼ်ႉၸွမ်းလူၺ်ႈပိူင်မၼ်းတႄႉ တႄႇငဝ်ႈၸိုင်ႈမၼ်းတီႈ သႄႈလူဝ်ႇ သေလႄႈၶဝ်ပႃးဝႆႉ ဝၢၼ်ႈႁိမ်းႁွမ်းဢိတ်ႈဢွတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃး ၶွင်ရၢတ်ႉသျႃးပွတ်းၵၢင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယူႇသဝ်းၼ်ႂးဝၢၼ်ႈႁိမ်းႁွမ်းၼႃႈလိၼ်ၶွင်ၸဝ်ႈၸွမ်ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁိူၼ်းၶွတ်ႉသႅၵ်ႉ တႄႉၵႆႉယူႇသဝ်းၼ်ႂးသူၼ်ၶွင်ၶဝ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶူႊတႃႊ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းမီးဝႆႉတီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း မဵဝ်းဢၼ်လဵၵ်ႉလိူဝ် ဢၼ်မိူင်ႈ ယူႇၵရဵင်း မၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ selysche (селище) ၼႆယဝ်ႉ။
ၶဝ်မၢႆထိုင် ၼႃႈလိၼ်ဝၢၼ်ၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇမဵဝ်းဢၼ်လဵၵ်း ဢၼ်တၵ်းတေယၢမ်ႈပဵၼ်ဝႆႉ khutir ၊ တီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၶွင်ၵူၼ်းႁႃပႃ၊ ဢမ်ႇၼၼ် dacha ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်ႈဢၼ်မီႈတီႈပွင်ႇလၢႆလၢႆလွင်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉဝႄႈလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်တၢင်း တီႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း ဝဵင်းလူင်သေ ၸ်ႂႉႁူဝ်ၵႅပ်ႈဢၼ်မီးတူဝ် လိၵ်ႈသၢမ်တူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် smt ၼၼ်ႉတၢင်တူဝ်သေ မၢႆထိုင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင်မႃးတႄႉတႄႉၽွင်းမိူဝ်ႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး Stolypin မိူဝ်ၸဝ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 20 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ၸိူဝ်ႈဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈမၢႆထိုင်မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ Flecken ဢမ်ႇၼၼ် Markt ဢိင်ၼိူဝ်ပွတ်းတွၼ်ႈၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ တီႈၼႃႈလိၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ Lincolnshire Wolds ၼၼ်ႉ ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵႆႉလႆႈႁၼ်ၸွမ်း spring line (ထႅဝ်ၶိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈမၢၵ်ႁိၼ်ဢၼ်ၼမ်ႉၸိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉမႃးတၢင်ႇၼိူဝ်မၢၵ်ႁိၼ်ဢၼ်ၼမ်ႉဢမ်ႇၸိုမ်းလႆႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးထႅဝ်ၼ်ႂးၵႄႈဢၼ်ၶဝ်တိတ်းၸပ်းၵၼ်) ဢၼ်မီးတီႈပွတ်းၵၢင်ၵုၼ်လွႆလူင်းမႃး လႄႈ တႄႇပဵၼ်မႃးတီႈ spring line settlements ၊ ဢမ်မီးလွင်ပွင်သၢင်ႈၼႃႈလိၼ်ပဵင်းၸွမ်းဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်းလႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈ(တူင်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးမႃးမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈ)သေ၊ မၢင်ႊပွၵ်ႈၵိုတ်းဝႆႉၽၢႆလင် ဝတ်းၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ႁိူၼ်းဢၼ်မီးဝၢင်းယ်ႂႇၵႂၢင်ႈလႄႈ မၢင်ႊပွၵ်ႈဢမ်ႇၵိုတ်းဝႆႉသင် လိူဝ်သေ ၵွင်လိၼ်တီႈၼ်ႂးပၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵဝ်ႇၵႄႇမႃးသေလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး လႄႈၵႆႉပဵၼ်မႃးတီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ၼ်ႂးၵႄႈၵူၼ်းၵိုၼ်းၶွင်ၶႅပ်ႇဝဵင်း—မိူၼ်ၼင်ႇ ႁႅမ်းသတႅတ်ႉ၊ လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇလႄႈတိတ်ႉ(သ်)ပႃႇရီႇ တီႈဝဵင်းမၢၼ်ႇၶျႅတ်ႉသတႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈတူၺ်းတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇဢိတ်းၼိူင်ႈၼႆၸိုင် လႆႈႁၼ်မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈပဵၼ်ဢၼ်ၵႆၵၼ်တၢင်းၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇဢၼ်သုၵ်ႉယုင်ႈၼၼ်ႉသေ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇ မွၵ်ႇၼႄဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ တဵတ်ႇယဵၼ်လႄႈ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်လီတေႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉ(မိူၼ်ၼင်ႇ မႃႇတူၼ်ႇ၊ ၵွင်ႇတီႇတႃႇႁၢမ်ႇ)လုၵ်ႉတီႈဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇသေယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃးမိူဝ်ႈၽွင်း ၶုတ်းမေႃႇထၢတ်ႇႁိၼ်ငိူၵ်ႈ မိူဝ်ႈၸၢဝ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 20 သေႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈဢၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းၶဝ် ၼမ်လိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးလႅတ်းဝႆးသေ ၸဝ်ႈၶွင်မေႃႇထၢတ်ႈႁိၼ်ငိူၵ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းႁိူၼ်းမ်ႂႇ၊လၢၼ်ႉ၊ လၢၼ်ႉလဝ်ႈ လႄႈ ဝတ်ႉၶရိတ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉမႃးယဝ်ႉ။
ဝဵင်း Maltby ၼၼ်ႉလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃးတ်ႂႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၶွင် ၶွမ်ႇၽၼီႇႁိၼ်ငိူၵ်ႈလႄႈ လဵၵ်ႈ သျိပ်ႉပရိၵ်ႉ လႄႈ ၶဝ်ပႃးၼႃႈလိၼ်ပၢင်ႇဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႄႈ လွင်ႈၽိူမ်ႉထႅမ်ႈတွၼ်ႈတႃႇသူၼ်သိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ မီးလၢၼ်ႇလၢဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁွင်ႈလိုဝ်ႈသဝ်း၊ လၢၼ်ႉလႄႈ တီႈတွႆႇလဵၵ်း blacksmith ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႃႈလိၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇမၢင်ႊၸိူဝ်း ဢမ်ႇမီး ၸုမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ ၶွင်ႇသီႇဝဵင်း ဢမ်ႇၼၼ် ဝဵင်းလူင် ဢၼ်တူင်ႉၼိူင် လႄႈယင်းဢမ်ႇမီးပၢင်ၵုမ်ၸုမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းသၵွတ်ႉလႅၼ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ် ၶွင်ႇသီႇတူင်ႇဝူင်းၼ်ႂးပွၵ်ႉၼ်ႂးယွမ်ႇယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃးၸွမ်းၼ်ႂးမၢႆမီႈသေတႃႉ ၶဝ်ဢမ်ႇမီးဢၢမ်းၼတ်ႈလွင်ႈလႆႈတတ်းသိၼ်။
ၸေႊတွၼ်ႈ တႅၼ်ႇၼီႇယေး ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ သၢမ်သိပ်းႁူၵ်းဝၢၼ်၊ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ဢႅမ်ႇရႃႇ၊ၾႃႉ(ၶျ်)လႅၼ်း၊ၾႃးပပ်ႉ၊ ႁေႇၵႅၼ်ႇ(လ်)ဢၼ်ႇ(လ်)ဢႃႇၸီႇမႃႇ၊ သၢႆးယႃး၊ ပၢၵ်ႉႁွင်း၊ မႃႇယႃႇတႃႇ၊ ဢႅတ်ႇသွၼ်ႇ၊ သႃႇၾီႇရီႇ၊ ၶႃးၼွပ်ႉ၊ ၶႃႇတိၼ်း၊ၾႃႇႁႃႇပဝ်း၊ ၵႃႇတႅၵ်ႇၵရဵင်း၊ ဢီႇယိၼ်ႇၵႂီႇပိၼ်း(လ်) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႅၼ်ႇၼီႇယေး မီးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇလႄႈမူင်ႈမႅင်းတူဝ်သတ်းဢၼ်ၶႅမ်ႉလီ ဢၼ်မီးပႃႇမႆႉပႃႇထိူၼ်ႇ၊ သူၼ်မၢၵ်ႇမႆႉလႄႈ ထိူၼ်ႇဢွၼ်ႇၸိူဝ်ႈၼႆႉပေႃးတဵမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးတီႈ သီးရီးယႃးပွတ်းၸၢၼ်း(ႁေႃႇရၢၼ်ႇ၊ ၵျႃႇပႅၼ်ႇဢၼ်ႇ(လ်)တတ်ႉ)၊ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ(ၵုၼ်သီးရီးယႃး) လႄႈ မႄႈၼမ်ႉဢူဝ်ႇရူၼ်ႇတႅတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၵမ်ႈၼမ်တႄႉပိုင်ႈဢိင်ႈၼိူဝ်လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈသေၵမ်ႈၼမ် တႄႉပဵၼ်သၢၼ်ၶဝ်ႈသၢၼ်ထူဝ်ႇ၊ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် လႄႈ မၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝဵင်းပၢင်ႇလၢႆႈၼ်ႂးၵႄႇလိၼ်တီႈမိူင်းသီးရီးယႃး မိူၼ်ၼင်ႇ တႃးတတ်ႉ လႄႈ လႃႇတႃႇၶႆး မီးဝႆႉဝၢၼ်ႈမဵဝ်းၼၼ်ႉမိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်ဝဵင်းတၢင်းမူတ်းၼႆႉပဵၼ် "pueblo" ၵူၺ်းသင်ဝႃႈမၼ်းဢမ်ႇလႆႈဢဝ်ဢၢမ်းၼတ်ႈသေ ယုင်ႉယွင်ႈၶိုၼ်ႈပၼ်ထၢၼ်ႈမၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈႁူဝ်ယွႆႈၵူၺ်းဝႃႈ တီႈၸိုင်ႈတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉဝၢၼ်ဢၼ်တၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းယ်ႂႇလိူဝ် ဝဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်လဵၵ်ႉသုတ်း တီႈၼ်ႂးၸိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝွႉ။
ၼ်ႂးလွင်ႈတၢင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဝၢၼ်ႈၼႆႉတေမီးတၢင်းၵႂၢင်ႈမၼ်းပဵင်းၵၼ်တၢင်း ဝဵင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႊဝဵင်း၊ ဢၼ်တေၸၢင်ႈပဵၼ်ဝႃႈတၢင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉတေမီးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁႅမ်းသတႅတ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢၼ်ယ်ႂႇသုတ်းၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်းယူႇ 55,000 သေႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းၵူၼ်းၵိုၼ်းလိူဝ်သေဝဵင်းၶွင်ႈၸိုင်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၶွင် Arlington Heights ဢၼ်ပဵၼ် Illinois ၼၼ်ႉမီးၵူၼ်းယူႇဝႆႉ 75,101 ၸွမ်းၼင်ႇသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းပီႊ 2010 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၶႆႈႁူမ်ႈလိၼ်ၵၼ်ၼ်ႂးၸေႊဝဵင်းတၢင်းၼမ်လႄႈ ယင်းပႃးတၢင်းၵွင်ႇတီႇတၢင်းၼမ်ၵေႃႈလႆႈယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈတႄႉပဵၼ် Menomonee Falls ဢၼ်မီးၵူၼ်းယူႇ 32,000 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၸိုင်ႈ မေႇရီႇလႅၼ်းၼၼ်ႉ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်လႆႈမၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉဢၼ်ပဵၼ် "ဝၢၼ်ႈၶွင် …" ၼၼ်ႉတေပဵၼ်လႆႈဝဵင်းဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႊတွၼ်ႊဢၼ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ၼၼ်ႉ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇပိူင်ႇၵဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဢၢမ်းၼတ်ႈယ်ႂႇလိူဝ်သေပိူၼ်ႈ တီႈၼ်ႂးတွၼ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽွင်းငမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢၼ်ႈ Hausa ၵူႈဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ Magaji (ၵူၼ်းလူင်ဝၢၼ်ႈ)ဢုပ်ႇပိူင်ႇဝႆႉၽူႈဢၼ်လႆႈႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ Hakimi( ၽူႈၵႂၢၼ်းဝဵင်း)ၶွင်မၼ်း ဢၼ်မီးၸၼ်ႉထၢၼ်ဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်မီးႁိူၼ်းလိၼ်ဢၼ်ဢဝ်ၶႃးမုင်းလင်ႁိူၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇဝၢၼ်ႈတၢင်းၼမ်ဢၼ်မီႈတီႈ ပွတ်းႁွင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း ႁိူၼ်းမုင်းလဵၵ်းၽိူၵ်ႇၼႆႉပဵၼ်မႃးဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢင်ႇၸိူဝ်းတႄႉပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႇလီ ဢၼ်မီးမေႃႇၼမ်ႉၼ်ႂးၶၢဝ်းတၢင်းဢၼ်လႆႈပၢႆႇၵႂုႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပပ်ႉတုမ်ႁွမ်ဝႆႉ ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ၊ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉပဵၼ် ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်လုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင်လုမ်ႈၾႃႉ တၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်ၼႆႉ မွၵ်ႇၼႄ ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းၶွင် Mercator မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်မွၵ်ႇၼႄလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး သတ်ႉၵျႃႇဝႃႇလႃႇလႄႈ ပိူင်မၼ်း၊ ဢမ်ႇၸ်ႂႈဝႃႈ ပဵၼ်ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်ၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉ ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၵူၺ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်တၢင်ႇၽိူၼ်(desk atlas) ၼႆႉလႆႈႁဵတ်းဝႆႉမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ပပ်ႉၽိုၼ်ဢိင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးတၢင်းမေႃႇတႅမ်ႈႁၢင်ႊၽႅၼ်ႇလိၼ်ၼၼ်ႉ ထႅဝ်ႇၵူၼ်ႇတူဝ်ႇ( ၵမ်ႈၼမ်ႁွင်ႉဝႃႈ "ၵူၼ်ႇတူဝ်ႇ"ၵူၺ်း)ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်ဢဝ် တုမ်ႇမၢႆဢၼ်မီးတၢင်းသုင်ပဵင်းၵၼ်မႃးသိုပ်ႇၵၼ် ၽၢႆႇၼိူဝ်ၼႃႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ပၼ်ဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႃႈၽတ်ႇၽဵင်ႇၼမ်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵုင်းၸၼ်းၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉဢိင်ၼႆႉ တိုၼ်းတေတူၵ်းသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈၵၼ်တၢင်းထႅဝ်ၵူၼ်ႇတူဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူႈယၢမ်းယဝ်ႉ။
ထႅဝ်ၵူၼ်တူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ တေငေႃး၊ သိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ထႅဝ်လေႃးလႄးၵၼ်တၢင်းသွင်ဢၼ် ၼိူဝ်ၽႅၼ်ႊႁၢင်ႊလိၼ်ဢၼ်မွၵ်ႇၼႄ လွင်ႈဢၼ် ၽိဝ်ၼႃႈဢၼ်တႄႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ မႃးတတ်ႉၵၼ်တၢင်း ၼႃႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ယၢဝ်း ဢၼ်မီးၼိူင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၼၼ် လိူဝ်သေထႅင်ႈၼိူင်ဢၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးၶႂၢင်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1701 ၼၼ်ႉ၊ Edmond Halley ၸ်ႂႉထႅဝ်ၼင်ႇၼၼ်(ဢၢႆႇသူဝ်ႇၵူၼ်ႇ)ၼိူဝ်လွၵ်းထႅဝ်ၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမႄႈလဵၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1791 ၼၼ်ႉ ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလိၼ်ၾႅၼ်ႉ ဢၼ် J. L. Dupain-Triel တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉထႅဝ်ၵူၼ်ႇတူဝ်ႇ ဢၼ်ၵႄႈမၼ်းမီး 20-မီႇတိူဝ်ႇ၊ ထႅဝ်ဢၼ်ၶဵင်ႇၵၼ်ဢၼ်ၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇၼႄႇတၢင်းၸၼ်း ၵုင်းၸၼ်းၶွင်လွႆ ၼိူဝ်ႁၢင်ႊၽႅၼ်ႇလိၼ်၊ တီႈတၢင်းသုင် လႄႈ ပွတ်းတၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Isobaths(ထႅဝ်ဢၼ်သိုပ်ႇၸွမ်းတုမ်ႇမၢႆဢၼ်မီးတၢင်ႈသုင်ပဵင်းၵၼ်) ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၵႆႉၸ်ႂႉၼိူဝ် ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလိၼ်ဢၼ်ၼႄသၢႆသဵၼ်ႈတၢင်းၼမ်ႉ တေႃႇပေႃးထိုင်ၶွင်ရၢတ်ႉသျႃးၶဝ်တႄႇမိူဝ်ႈ 1834 လႄႈ ၶွင်ဢၢင်းၵိတ်းၶဝ်ဢၼ်တႄႉမိူဝ်ႈ 1838 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃးပီႊ 1944 ၼၼ်ႉယဝ်ႉၵေႃႈ၊ John K. Wright တိုၵ်ႉသူင်ၸ်ႂၸ်ႂႉတိုဝ်း isogram(ထႅဝ်ႈဢၼ်သိုပ်ႇၵႂႃႇတီႈဢၼ်မီးတၢင်းၼမ်မၼ်းပဵင်းၵၼ်)ယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈလွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်ဢၼ်ၵႂၢင်ႈယ်ႂႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶတ်းၸ်ႂလိူၵ်ႈဢဝ် ပိူင်ဢိင်ဢၼ်လဵဝ်သေတႃႉ၊ လွၵ်းလၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်းတၢင်းမူတ်းၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈမီးမႃးတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈသၢႆငၢႆၾူၼ်လူမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၢင်ႊပွၵ်ႇမၢင်လ်ႂ ၸုၵ်းတမ်းဝႆႉတီႈထႅဝ်ၵူၼ်ႇတူဝ်ႇၼၼ်ႉလီလီယဝ်ႉ(ပေႃးၶဝ်ႁဵတ်းၼၼ်ၼႆ၊ ဢၼ်ၼႆႉတေမွၵ်ႇၼႄလွင်ႈဢၼ်တႅၵ်ႈမၼ်းတႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈပဵင်းၵၼ်တၢင်ႈၵႃႈၶၼ်ၶွင်ၵူၼ်ႇတူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ)။
ၼ်ႂးတၢင်းမေႃႈသၢႆငၢႆၾူၼ်လူမ်းလႄႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇၼၼ်ႉ ႁႅင်းတဵၵ်းလူမ်းဢၼ်ၼႄဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈလူတ်းယွမ်းလူင်းတီႈၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ဢမ်ႇၸ်ႂႈႁႅင်းတဵၵ်းၽိဝ်ၼႃႈ ဢၼ်မီးတီႈၼႃႈလိၼ်ၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၼၼ်ႉ။
Isallobars ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ထႅဝ်ဢၼ်သိုပ်ႇၸူးတုမ်ႇမၢႆဢၼ်မီးႁႅင်းတဵၵ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵင်းပၼ် ၽွင်းမိူင်ၶၢဝ်ႈယၢမ်းၵႄႈၵၢင်ႈဢၼ်ဢၼ်တဵမ်တီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵုင်းၸၼ်းၶွင် Isallobars ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ၶွင်ဢၼ်လွင်ႈယ်ႂႇၶွင်လူမ်း ၵွပ်ႈၶဝ်တိူဝ်းၶိုၼ်ႈဢမ်ႇၼၼ် ယွမ်းလူင်း လူမ်း geostrophic wind( လူမ်းဢၼ်ပဵၼ်တၢင်ႈဝၢႆႇလႄႈ တၢင်းလႅတ်းၶွင်မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႅပ်းတတ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈႁႅင်းတဵၵ်းၽဵင်ႇၵၼ်-ႁႅင်းၵုင်းၸၼ်း လႄႈ ႁႅင်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉပၼ်ႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
isotherm(ထႅဝ်ႈဢၼ်သိုပ်ႇၸူးတုမ်ႇမၢႆဢၼ်မီးတၢင်းၵတ်းမႆႈပဵင်ႈၵၼ်)ဢၼ်မီးတီႈ 0 °C ၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ မၢႆၶႅင်ၼႆယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈၵူၼ်ႇတူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉသေ လွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸ်ႂၶွင်ႈၼႃႈလိၼ်ႁူဝ်ယွႆးၼၼ်ႉ တေၸၢင်းတႅပ်းတတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၵၢၼ်တၢင်းမေႃတႅမ်ႈႁၢင်ႊၽႅၼ်ႇလိၼ်ၼၼ်ႉ ၵႄႈၵၢင်ၵူၼ်ႇတူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းသုင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼ်ႂးႄၵႈထႅဝ်ႈၵူၼ်ႇတူဝ်ဢၼ်ၸပ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅဝ်ႈၵူၼ်ႇတူဝ်ႇ သွင်ဢၼ်ဢမ်ႇၼၼ်ႇလိူဝ်သေၼၼ်ႉမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ မွၵ်ႇၼႄဝႃႈ ပဵၼ်ၽႃႁိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၵႄႈၵၢင်ၵူၼ်ႇတူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်လၢႆးလဵဝ်ၵၼ်ၼ်ႂးၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၼၼ်ႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃးမီးလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းမၼ်ႈယူႇ။
လွင်ႈဢၼ်ထႅဝ်ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉပဵင်းၵၼ်ၶႂၢင်ၵၼ်ၼၼ်ႉတေႉမွၵ်ႇၼႄ လွင်ႈတိူဝ်းၶိုၼ်ႈႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈယွမ်ႈလူင်းႁိုဝ်သေတႃႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉၼႆႉ တေလႆႈဢဝ်တီႈပွင်ႇမႃးတီႈ ၶေႃႈမၢႆထိုင် ၼိူဝ်ထၢတ်ႈၾႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾူၼ်ဢႅတ်ႉသိတ်ႉမႃးၼႆႉ မွၵ်ႇၼႄၼိူႁၢင်ႊၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ်မီး isoplats(ထႅဝ်ဢၼ်သိုပ်ႇၸူးတုမ်ႇမၢႆဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ပဵင်းၵၼ် )ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅဝ်ႇၵူၼ်ႇတူဝ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇၼႄ ၶဝ်ႇငဝ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၼႃႈလိၼ် ၼ်ႂးၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
isolines(ထႅဝ်ဢၼ်သိုပ်ႇၸူးတုမ်ႇမၢႆဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ပဵင်းၵၼ်) ၼင်ႇၼၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ မွၵ်ႇၼႄ ၼႃႈ(ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းၼမ်)ဢၼ်လိူသေသွင်ဢၼ် ၼိူဝ်လွၵ်းၵရၢပ်ႉ ဢၼ်မီးၼႃႈသွၵ်ႇၽၢၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးတီႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ထႅဝ်ရေႇတႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ isodop ၼႆႉပဵၼ်ထႅဝ်ၶွင် တၢင်းလႅတ်း Doppler ဢၼ်ပဵင်းၵၼ်လႄႈ isoecho ၼႆႉပဵၼ်ထႅဝ် လွင်ႈၶိုၼ်းလႅင်းရေႇတႃႇဢၼ်ပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သီထႅဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလိူၵ်ႈဢဝ် ယႃႈယွမ်ႉတၢင်းၼမ်ၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈလႆႈ ဢၼ်ထုၵ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေၼႄၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းမဵဝ်းထႅဝ်ၼႆႉ မၢႆထိုင်ဝႃႈ ထႅဝ်ၵူၼ်ႇတူဝ်ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေပဵၼ်ဢၼ်တၼ်၊ ဢၼ်ၶိတ်ႇပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်ပွတ်း၊ ပဵၼ်တုမ်ႇပဵၼ်တုမ်ႇ ႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် တီႈပိူင်ၽၢင်မၢင်ႊၸိူဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ႁၢင်ႊၽၢင်ဢၼ်ၵျိူၵ်ႈၸ်ႂႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈမၢႆတွင်ႈဢၼ်ဢဝ်တူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈဢၼ်ၼႄတီႈပွင်ႇ ၵႃႈၶၼ်တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈၶွင် ထႅဝ်ၵူၼ်ႇတူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ ထႅဝ်ၵူၼ်ႇတူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈပၼ်ၶေႃႈမၢႆထိုင်ဝႆႉလူၺ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉလႄႈ ထႅဝ်ဢၼ်တိတ်ႈၸပ်းၵၼ်ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉမီးႁၢင်ႊၽၢင်မိူၼ်ၵၼ်(မီႈတၢင်းၼႃ၊ သီ လႄႈ မဵဝ်းမၼ်းမိူၼ်ၵၼ်)ၸိုင်၊ လွင်ႈဝၢႆႇတၢင်းၶွင်ၵုင်းၸၼ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈတႅပ်းတတ်းတီႈ ထႅဝ်ၵူၼ်ႇတူဝ်ၼၼ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊၵူၼ်ႇတူဝ်ဢၼ်မီးၶေႃႈမၢႆထိုင်ဝႆႉတႅပ်ႈၼႅပ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈၽူႈလူတူၺ်းၶဝ် ဢဝ်တီႈပွင်ႇ ႁၢင်ႊၽၢင်ၶွင်ၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉ လႅတ်းဝႆးလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၵူဝ်ဢေႃးတီႉၼဵင်ႉၶွင် တီႈတၢင်ႇၸိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လွင်ႈတႅၵ်ႈလိၼ်သေ တႅၵ်ႈမႃးတႄႇတီႈ တုမ်မၢႆၵုမ်းထိင်းဢၼ်မီးတီႈဢၼ်ၸမ်သုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပဵၼ်ၼႃးၸိူင်ႇၼႆၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ datum shift(လွင်ႈမၢႆတႄႇၶၢႆႉတီႈ) ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ငၢၼ်းဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ Struve Geodetic Arc across Eastern Europe (1816-1855) လႄႈ Great Trigonometrical Survey of India (1802-1871) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်လိူဝ်တႄႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈမႃးၼမ်ႉတွၼ်းလွင်ႈလမ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈလီၶွင်ၽၢင်ႁၢင်ႊလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉဢၼ်ငၢႆးမိူၼ်ၶၢႆၵႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဢၼ်ၸမ်သုတ်းၶွင် ၼႃႇၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉပဵၼ် မၢႆတႄႇ WGS 84 ၊ ဢၼ်ငၢႆးမိူၼ်ႁၢင်ႊၶၢႆႇၵႆႇ၊ ပေႃးပဵၼ်ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈလီလိူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် Earth Gravitational Model 2008 (EGM2008)၊ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း spherical harmonics( တူဝ်ဢိင်ဢၼ်ၶိုၵ်ႇၶႅမ်ႉဢၼ်မၢၵ်းမၢၼ်ဝႆႉၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈၶွင်တုမ်ႇမူၼ်း) တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း 2,159 ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ၸ်ႂႉတိုဝ်းဢမ်ႇမီးလွင်မၵ်းၶၢၼ်းၼႆၸိုင်၊ ၶေႃႈၵႂၢမ်း လႅတ်ႉတီႈတုတ်ႉၼႆႉ မၢႆထိုင်ဝႃႈပဵၼ် လႅတ်ႉတီႈတုတ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၽၢင်ႁၢင်ႊလႄႈၼႃႈလိၼ်ပၢၼ်ႇႁွပ်ႈၶွင်လူၵ်ႇလူမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ် မၢႆတႄႇၶႆၢႉတီႈၼ်ႂးၵႄႈမၢႆတႄႇဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်သွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ပႅင်ႇပိူင်ႈၵၼ်တီႈၼိူင်ႈလႄႈတီႈၼိူင်ႈၼ်ႂးမိူင်းဢမ်ႇၼၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်လဵဝ်သေလႄႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈသဢၼ်ဢၼ်တႄႇသုၼ်တေႃႇထိုင်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇမီႈတိူဝ်ႇ(ဢမ်ႇၼၼ် ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇမၼ်းတၢင်းၼမ်တွၼ်ႈတႃၵုၼ်ဢၼ်မီးတီႈၵႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ဝႃႈ တီႈဝဵင်းသိတ်ႇတၼီႇၼႆႉ မၼ်းမီး 200မီႇတိူဝ်ႇ(700 ထၢတ်း)ဢၼ်ၵႂႃႇၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈ GPS ၵူဝ်ႇဢေႃးတီႉၼဵၵ်ႉ ဢၼ်လႆႈသၢင်ႈဝႆႉၼ်ႂး GDA( ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ပိူင်ဢိင်လုမ်ႈၾႃႉ WGS 84) လႄႈ AGD(ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈတၢင်းၼမ်) ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ၽိတ်းႁႅင်းဢၼ်ဢမ်ႇႁၢပ်ႉၶၢမ်ႇလႆႈ တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈတၢင်းၸ်ႂႉတိုဝ်းမၢင်ႊၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈတႅၵ်ႈလိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တီႈယူႇၼႃႈလိၼ် တွၼ်ႈတႃႇ လမ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမၢႆတႄႇတွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းၵႄႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈမီး တၢင်းၵႂၢင်ႈၼ်ႂႈၵႄႈၵႅၼ်ၵၢင်လႄႈၶႅပ်ႇတူင်ႇဝိူင်းၶဝ်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႄႈ မၢႆၵႅၼ်ၵၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႄႈတုမ်ႇမၢႆဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈဢၼ်မီးၼိူဝ်လူၵ်ႈၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈမီး ၵူဝ်ႇဢေႃးတီႇၼဵၵ်ႉ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းၼမ် ဢိင်ၼိူဝ် မၢႆတႄႇဢၼ်ၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်း လွင်ႈတႅၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢႆတႄႇဢၼ်ႁဵတ်းၵႄႈဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းၼမ်ႁႅင်းတီႈ ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ် NAD27 ၊ NAD83 လႄႈ WGS 84 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢႆတႄႇဢၼ်ၼႆႉ မၢၵ်းမၢၼ်ဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ NAD 83 …ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈ မႄးၶပ်ႉ တုမ်ႇမၢႆ 250,000 ဢၼ်ၶဝ်ႈမႃး ဢွင်ႈတီႈ တွပ်ႇပလႃႇလႅင်ႈလၢဝ် 600 ဢၼ်မၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈၸူး ငိူၼ်ႈငၢဝ်ႈၵႅၼ်ၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မၼ်းပဵၼ်ၶၢပ်ႈႁဵတ်းၵႄႇ ဢၼ် ႁွင်ႈထၢၼ်ႈၽၢႆႇၵႅတ်ႇၶႄ U.S. ((DoD) ၸ်ႂႉတိုဝ်းလႄႈ National Geospatial-Intelligence Agency (NGA) (မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းပဵၼ် Defense Mapping Agency ၊ ဝႆးၼၼ်ႉပဵၼ် National Agency လႄႈ Mapping Agency) လႆႈမၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉပၼ်ယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၶၢပ်ႈႁဵတ်းၵႄႇ သဵၼ်တၢင်ႈပၼ်ႇႁွပ်ႈ GPS တွၼ်ႈတႃႇပွႆႇဢွၵ်ႇ ဢၼ်တႄႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႊ23၊ လိူၼ် January၊။ ပီႊ 1987 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ်မႃး ၶၢပ်ႈႁဵတ်းၵႄႇ သဵၼ်ႈတၢင်းပၼ်ႇႁွပ်ႈတွၼ်ႈတႃႇပွႆႇဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႊ 28၊ လိူၼ် June၊ ပီႊ 1994 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
WGS 84 (G873) ၼၼ်ႈလႆႈဢဝ်ပဵၼ် ၶၢပ်ႈႁဵတ်းၵႄႇ တွၼ်ႈတႃႇ သဵၼ်ႈတၢင်းပၼ်ႇႁွပ်ႇတႃႇပွႆႇဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႊ 29၊ လိူၼ် 29 ၊ပီႊ 1997 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
WGS 84 ၼႆႉပဵၼ် မၢႆတႄႇဢၼ်ပဵမ်ပိူင်ဢိင်ၸဵမ်ပိုင်း တွၼ်ႈတႃႇ ၵူဝ်ဢေႃးတီႉၼဵၵ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၶူဝ်းၶွင်လွင်ႈမူၼ်ႈၸ်ႂ လႄႈ GPS တႃႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလူၺ်ႈလွင်ႇတီႇတုတ်ႇၼ်ႂႈၵႄႈ တုမ်ႇမၢႆၼိူဝ် သဵၼ်ႈသၢႆၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉ ၼ်ႂးမိူင်း ယူႇၵၢၼ်ႇတႃႇ၊ ၼိူဝ်ၶႅပ်းလိၼ် ဢႃႈၾရိၵ လႄႈ တုမ်ႇမႇႆၼိူဝ်သဵၼ်သၢႆၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉ ၼ်ႂးမိူင်း ဢီႇၵူၺ်ႇတေႃး၊ ဢၼ်မီးၼိူဝ် ၶႅပ်းလိၼ် ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းလိူဝ်မႃး 0.0014 arcseconds ၼ်ႂးၼိူင်ႈပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းႁၢင်ႊၽႅၼ်ႇလိၼ်တၢင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇၼ်ႂးမိူင်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇလႃႈတႅၵ်ႈပႃး ၶႅပ်းလိၼ်။
Ptolemy ယိမ်ဢဝ်မၼ်းဢၼ်ပႃးလွင်ႈၵဵပ်းဢဝ် လွင်ႈတီႇတုတ်ႉ လႄႈ လႅတ်ႇတိႇတုတ်ႉ တၢင်းမူတ်း လိူဝ်သေ တႅၵ်ႈလႅတ်ႉတီႇတုတ်ႉ ႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ဝၼ်းၵႄႈၵၢင်ၶၢဝ်းႁႅင်းၼၼ်ႉဝယ်ႉ။
လွင်ႈတႅမ်ႈႁၢင်ႊၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉမႄးတႄႇၶိုၼ်းတီႈယူးရူပ်ႉ ဢၼ်ၸွမ်းႁွႆး လွင်ႈဢၼ် Maximus Planudes မူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်းတူၼ်ႈလိၵ်ႈၶွင် Ptolemy မိူဝ်ႈၼႃႈ 1300 ၼၼ်ႉဢိတ်းဢိတ်း၊ Jacobus Angelus ပိၼ်ႇတူၼ်ႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈပဵၼ်ၽႃႈသႃႇလႅတ်ႇတိၼ်ႇ တီႈ Florence မိူဝ်ႈဝူင်ႈဝၢင်ႈ 1407 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၶဝ်လိူၵ်ႈဢဝ် လွင်ႈႁဵတ်းၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ ၶွင်လွင်ႈပွင်သၢင်ႈ ၵူဝ်ႇဢေႃးတီႉၼဵၵ်ႉတုမ်ႇမူၼ်း ၼိူဝ် ellipsoid(ဢၼ်မီးႁၢင်ႊမိူၼ်ၶၢႆႇၵႆႇ) ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈလွင်ႈႁဵတ်းၵႄႇၼႃႈလိၼ်(terrestrial reference system)ဢမ်ႇၼၼ် မၢႆတႄႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၽၢင်ႁၢင်ႊလုမ်ႈၾႃႉ(geodetic datum) ၼႆႉယဝ်ႉ။
φ, or phi) ၶွင်ႈၽိဝ်ၼႃႈၶွင်လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၼၼ်ႉပဵၼ် ၸဵင်ႇဢၼ်မီးၼ်ႂႈၵႄႈ ၼႃႈဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်းၶွင်သဵၼ်ႈသၢႆၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ ထႅဝ်သိုဝ်ႈဢၼ်လတ်းၵႂႃႇတုမ်ႇမၢႆၼၼ်ႉလႄႈ လတ်းပူၼ်ႉ(ဢမ်ႇၼၼ် ၸမ်ၸမ်)ၵႂႃႇၵႅၼ်ၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
meridians (တူင်ႇဝိူင်းလွင်ႇၵျီႇတုတ်ႉဢၼ်လတ်းၶမ်ႈၵႂႃႇပႅၼ်ပႄႈၽၢႆႁွင်ႇလႄႈၽၢႆၸၢၼ်း)တၢင်းမူတ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပွတ်းဢၼ်ၸႅၵ်ႉၶွင် ႁၢင်ႊဢၼ်မိူၼ်ၶၢႆႇၵႆႇဢၼ်ယ်ႂႇလူင်(ၵမ်ႈၼမ်ႁွင်ႉဝႃႈ တူင်ႇဝိူင်ႈဢၼ်ယ်ႂႇလူင်) ဢၼ်မႃးၸုႉၵၼ်တီႈ ပႅၼ်ပႄႈၽၢႆႇႁွင်ႇလႄႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
antipodal meridian ၶွင် Greenwich ၼႆႉပဵၼ် 180°W လႄႈ 180°E တၢင်းသွင်ဢၼ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈယႃႇႁ်ႂႈၶဝ်ႈႁူပ်ႈၸပ်းတီႈၵၢၼ်တၢင် ထႅဝ်ဝၼ်းထီႊၵူႈမိူင်းမိူင်း၊ ဢၼ်ယူႇတီႈမၼ်းသေၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈတီႈလိၼ်တၢင်းမၼမ်တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတၢင်းၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ လွင်ႈလူမ်ငၢႆႈ ဢိၵ်ႈပႃးၼ်ႂးၵႄႈၵၢင် ရၢတ်ႉသျႃးပွတ်ႈဢွၵ်ႇတီႈၵႆလႄႈ ၵုၼ်ဢႃႇလူႇတီႇယၢၼ်ႇတီႈၵႆႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူဝ်ႇဢေႃးတီႉၼဵၵ်ႉၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇႁၢငွံလႅၼ်ႊလိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႆႉပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၵႆၵႂႃႇတၢင်းပွတ်းႁွင်ႇ N လႄႈ ပွတ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ E ဢၼ်ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်း ငိူၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ်မၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးပၢႆးလိၼ်ၼၼ်ႉ လႅတ်ႉတီႇတုတ်ႉ ၼႆႉပဵၼ်ၵူဝ်ႇဢေႃးတီႉၼဵၵ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ် မၢၵ်းမၢၼ်ႈတီႈဝႆႉဝၢင်း ပွတ်းႁွင်ႇ-ပွတ်းၸၢၼ်း ၶွင်တုမ်ႇမၢႆ ၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႅတ်ႉတီႉတုတ်ႉၼႆႉ ၸ်ႂႉႁူမ်ႈလူၺ်ႈၵၼ်တၢင်း လွင်ႈတီႇတုတ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေမၢၵ်းမၢၼ်ႈပၼ် တီႈဢၼ်မီးဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၶွင်ၽၢင်ႁၢင်ႊၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈလိၼ်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈသွင်ႈတႄႉပဵၼ်ဢၼ်တႃႇတေလမ်းဢဝ် geoid( မၢၵ်ႇလုင်း(လုမ်ႈၾႃႉ)ဢၼ်မီးၽိဝ်ၼႃႈဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ် ဢမ်ၸဝ်ႈပၢႆႊသၢႆႊၶဝ်ၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇတေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇတၢင်းလိုၵ်ႉ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဝၢႆႁ်ႂႈမႅၼ်ႈလီလိူဝ်)လူၺ်ႈၽိဝ်ၼႃႈႁဵတ်းၵႄႇဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈဢၼ်ၵပ်းပႆႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅဝ်လႅတ်ႉတီႇတုတ်ႉ လႄႈ လွင်ႇတိႇတုတ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ပွင်ႈပဵၼ်မႃး သၢႆၼႅင်ႈ graticule ၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈဢၼ်ႁဵၼ်းၵႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈမၼ်းမီး ellipsoids ဢၼ်ပဵၼ်ၵႄႇ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈတၢင်းၼမ်လႄႈ လႅတ်ႉတီႇတုတ်ႉဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင်ၽၢင်ႁၢင်ႊၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်းဢမ်ႇၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ၊ ဢၼ်ၼႆႉဝႆႉၼၵ်းၼႃႈၼ်ႂးပိူင်ဢိင် ISO ဢၼ်မွၵ်ႇဝႆႉဝႃႈ "သင်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမွၵ်ႇၼႄသပ်ႉသေးလီၶွင် coordinate reference system ၼႆၸိုင်၊ ၵူဝ်ႇဢေႃးတီႉၼဵၵ်ႉ(ၶ်ႂႈဝႃႈ လႅတ်ႉတီႇတုတ်ႉ လႄႈ လွင်ႇတီႇတုတ်ႉ)ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ၸႅင်ႈဢမ်ႇလႅင်းၼႃႇၼႃႇသေလႄႈဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇတီႈတိူၵ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ"ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႃႈၽဵင်ႈပဵင်းဢၼ်လတ်းဝႆႉၵႅၼ်ၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ တူၵ်ႈတၢင်ႈသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈၵၼ်တၢင်းၵႅၼ်ဢၼ်ပၼ်ႇႁွပ်ႈ ဢၼ်တတ်းၽိဝ်ၼႃႈ တီႈတူင်ႇဝိူင်းဢၼ်ယ်ႂႇၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ သဵၼ်ႈသၢႆၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶၢဝ်းယၢမ်းတႄႉ လႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းဝႆႉတဵမ်ထူၼ်ႈၼ်ႂး လိၵ်ႈႁွမ်တွမ်လွင်ႈ ၵႅၼ်မၼ်းၵိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆငၢႆမၼ်းတေပိၼ်ႈၽူၼ်မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း June solstice(ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၵၢင်ဝၼ်းယၢဝ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈ)၊ မိူဝ်ႈတႃဝၢၼ်း မီးၼိူဝ် မၢႆပႅၼ်ပႄႈၶွင် Cancer ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ လႅတ်ႉတီႇတုတ်ႉၼႆႉ လၢႆႈမၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်း ellipsoid(ႁၢင်ႊမိူၼ်ၶၢႆႇၵႆႇ)လႄႈ၊ တီႈဝႆႉဝၢင်းၶွင်တုမ်ႇမၢႆဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼိူဝ် ellipsoid ၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်၊ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈ မၢၵ်းမၢၼ်ႈ လႅတ်ႉတီႇတုတ်ႉလႄႈ လွင်ႇတီႇတုတ်ႉၶွင်ၽၢင်ႈႁၢင်ႊၼႃႈလိၼ်တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃး သင်ႈဢမ်ႇ မၢၵ်းမၢၼ်ႈ ellipsoid ဢၼ်ၸ်ႂႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႅတ်ႉတီႇတုတ်ႉၶွင်ႈၼႃႈလိၼ်ၼႆႉ ထုၵ်ႇလီဝႆႉသတိသေ ၸ်ႂႉတိုဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတႅပ်းတတ်းၼမ်ႉၵတ်ႉၶွင် တၢင်းယၢဝ်း meridian ၼႆႉပဵၼ်ငိူၼ်ႈငၢဝ်ႈတွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတၢင်းၼမ်ၼ်ႂးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၽၢင်ႁၢင်ႊလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽႅၼ်ႇႁၢငွႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ႁဵတ်းသၢင်ႈသွင်လၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇတီႈ isometric ဢမ်ႇၼၼ် conformal ႁ်ႂႈပဵၼ် geodeticၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈၶိုၼ်းႁဵတ်းၶိုၼ်းၶွင်ႈ Newton-Raphson သွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉပၼ်လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈမႅၼ်ႈလီသွင်ပုၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ၼႄဝႆႈၼိူဝ် လွင်ႈဢၼ်တႅမ်ႇမၢႆၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ်ဝႆႉ arc minutes ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးၵႄႈ geodetic(လွင်ႈတႅၵ်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႊလုမ်ႈၾႃႉ၊လွင်ႈပၼ်ႉႁွပ်ႉၶွင်ႈၽၢင်ႁၢင်ႊ၊ လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ႁႅင်းၸၢၼ်လုမ်ႈၾႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁ်ႂႈတႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃး) လႄႈ ၵူဝ်ႇဢေႃးတိႉၼဵၵ်ႉဢႃႇတီးသီးယၢၼ်းၼၼ်ႉ တေႇလွႈႁၼ်ၼ်ႂးလွင် လႅၵ်ႈလၢႆႈၵူဝ်ဢေႃးတိႉၼဵၵ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႈလူၺ်ႈၼႃႈလိၼ်(Geographic coordinate conversion) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးလၢတ်ႈႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းၸိုင် ဢၼ်တၢင်ႈသိုဝ်းဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ်တုမ်ႇမၢႆၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်တီႈလဵဝ်ၵၼ်တၢင်း လွင်ႈဢၼ်တၢင်ႈသိုဝ်ႈၸူး ellipsoid ဢၼ်ပဵၼ်ၵႄႇ ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်ႈသိုဝ်ႈၸူး geoidမၢၵ်ႇလုင်း(လုမ်ႈၾႃႉ)ဢၼ်မီးၽိဝ်ၼႃႈဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ် ဢမ်ၸဝ်ႈပၢႆႊသၢႆႊၶဝ်ၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇတေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇတၢင်းလိုၵ်ႉ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဝၢႆႁ်ႂႈမႅၼ်ႈလီလိူဝ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႇတီႇတုတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵူဝ်ႇဢေႃးတိၼဵၵ်ႇၼႃႈလိၼ် ဢၼ်မၢၵ်းမၢၼ်ႈ ၼႃႈတီႈပွတ်းဢွၵ်ႇ-ပွတ်းတူၵ်း ၶွင်တုမ်ႇမၢႆဢၼ်မီးၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈ ၶွင်လုၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၽိဝ်ၼႃႈၶွင် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးၼိူဝ်ၵၢင်ႁဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
prime meridian ဢၼ်လတ်းၶၢမ်ႈၵႂႃႇႁိမ်း ၶဵင်ႇတူၺ်းလိူၼ်လၢဝ် Royal Observatory၊ ဝၢၼ်ႈၵရိၼ်းဝိတ်ႉ(သျ်)၊ မိူင်ႈဢိင်ႇၵလၢၼ်ႉ ၼၼ်ႉ လႆႈမၢၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉပဵၼ်ဝႃႈ 0° လွင်ႇတီႈတုတ်ႉ ၸွမ်းလွင်ႈတၢင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶၢဝ်းယၢမ်းၼ်ႂးမိူင်း(ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ တႄႇတီႈၼႃႈတီႈတႃဝၢၼ်း)ၼၼ်ႉလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်း လွင်ႇတီႇတုတ်ႉ၊ လွင်ႈၵႂႃႇၵၼ် 15° longitude ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း လွင်ႈဢၼ်ၵႂႃႇဢၼ် ၼိူင်ႈၸူဝ်ႈမူင်း ၼ်ႂးၶၢဝ်းယၢမ်းၼ်ႂးမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈသၢင်ႈမၼ်းတႄႉ ၽဵၼ်ႈလီတႄႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈပေႃးမႃးႁဵတ်းဢၼ်တႄႉမၼ်းတႄႉ လွင်ႈဢၼ်သွၵ်ႈႁႃလွၵ်းလၢႆးဢၼ်ယုမ်ႇၸ်ႂလႆႈတႃႇတႅပ်းတတ်းလွင်ႇတီႇတုတ်ႉၼႆႉ ႁိုင်ၼၼ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမၼ်းသေ လူဝ်ႇတၢင်ႈၶတ်းၸ်ႂၶွင် ၸ်ႂပၢႆႊသၢႆႊဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ မၢင်ႊၸိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
prime meridian ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉ လတ်းၶၢမ်ႈၵႂႃႇ Alexandria ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈသပ်းလႅင်းမၼ်းၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ဢိင်ဝႆႉၼိူဝ် ႁွႆးမိုဝ်း Al-Khwarizmi ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ၊၊
ၵူၺ်းၵႃႈ မၢင်ႊတီႈၼၼ်ႉ လွၵ်းလၢႆးပိူင်တၢႆ quadratic formula ၼႆႉ ၸၢင်ႈမီးတီႈယူပ်ႈယွမ်း လွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း ၵွပ်ႈမၼ်းမီးလွင်ႈၽိတ်း ဢၼ်လိူၵ်ႈဢဝ်တူဝ်တီႈ ဢၼ်ၸမ်သုတ်း ၽွင်းမိူဝ်ႈ လွၵ်းလၢႆး လၢမ်းဢဝ်တီႈ မႅၼ်ႈသုတ်းၼၼ်ႉ သိပ်ႇႁ်ႂႈ လွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း တိူဝ်းလိူဝ်မႃးယဝ်ႉ၊၊
လွၵ်းလၢႆး လၢမ်းႁႃ တူဝ်ၼပ်ႉ မီးဝႆႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ prosthaphaeresi ၼၼ်ႉ ပၼ်တၢင်းလတ်း တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ ဢၼ်ၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄတူဝ်ၼပ်ႉ လႄႈ ဢဝ်တူဝ်ထပ်ႈႁူဝ် လႄႈ တူဝ်တိၼ်မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊၊
လွၵ်းလၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ သွၵ်ႈႁႃ ၶေႃႈတွပ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈယ်ႂႇ တွၼ်ႈၼိူင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ တူဝ်တင်ပၢႆးၼပ်ႉလႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈယ်ႂႇတွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ပၢႆးႁၢင်ႊ၊ ပၢႆးထတ်ႈ၊ ပၢႆးသၢႆႊ ၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊ လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ၊၊
တွၼ်ႈတႃႇ ၶေႃႈတွပ်ႇတီႈ integral domain မိူၼ်ၼင်ႇ တူင်ႇဝူင်းတူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် ဢမ်ႇၼၼ် တီႈလွင်ႈပွင်သၢင်ႈ တူဝ်တင်ပၢႆးၼပ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ပၢႆးဝူၼ်ႉ တၢင်ႇၸိူဝ်း လႆႈထုၵ်ႇၶူင်ႈသၢင်ႈမႃးဝႆႉယဝ်ႉ၊ တူၺ်း လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း ပုၼ်ႈလဵဝ် ပႃႈၼိူဝ်တူင်ႇဝူင်း ၼၼ်ႉတႃႉ၊၊
ၼႆႉ ၶႂၢင်းပၼ် ၽႃႇသႃႇတၢင်းသဵင်ႈလႄႈ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မီးၵႃႈၶၢၼ် လႄႈ မီးသၢႆတၢင်းယိူင်းၸူးၶဝ် (ဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ယွႆႈမၼ်း၊ modules(ပၢႆးၼပ်ႉမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတီႈ abstract algebra)) ႁ်ႂႈၶဝ်ႈပဵၼ်တၢင်းတိုဝ်းယဝ်ႉ၊၊
လွၵ်းလၢႆးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ underdetermined system(လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း ပုၼ်ႈလဵဝ် ဢမ်ႇၼၼ် သွင်ပုၼ်ႈ ဢၼ်မီး တူဝ်ဢမ်ႇႁူႉ ၼမ်လိူဝ်သေ လွင်ႈပဵင်းၵၼ်(equation))၊၊
လွၵ်ႈလၢႆးတွၼ်ႈသွင် မီးၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈတႅၵ်ႈ တူဝ်ၼိူင်ႈ မီးၸိူဝ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၶတ်ႈၶႂၢင် ထႅဝ်သိုဝ်ႈသွင်ထႅဝ် ၼႆယဝ်ႉ၊၊
လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းသွင်ဢၼ် ဢၼ်လ်ႂသေ ဢမ်ႇဝႃႈ မီးၶေႃႈတွပ်ႇ မိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ၊၊
လွၵ်းလၢႆး လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၸိူဝ်း ၽၢႆႇသၢႆႉမိုဝ်းၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈဢိင်ဝႆႉၼိူဝ်ၽ်ႂ(တူဝ်ၼပ်ႉၽၢႆႇသၢႆႉမိုဝ်းႁူမ်ႈပွင်းၵၼ် ပဵင်းၵၼ်တၢင်း ႐(သုၼ်)ဢၼ်မီးၽၢႆႇၶႂႃမိုဝ်း) ၼၼ်ႉတိုၼ်း ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလႆႈယူႈတႃႇသေႈယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးပၼ် လၢႆးႁဵတ်ႈသၢင်ႈ တူၼ်ႈထႅဝ်ၽဵင်ႇပဵင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီး တူၼ်ႈထႅဝ်ၽဵင်ႇပဵင်း ယွမ်းဢၼ်ၼိူင်းလႄႈ တူဝ်ဢမ်ႇႁူႉယွမ်းဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈ3: ထႅမ်ထႅင်ႈထႅဝ်ၼိူင်ႈ တီးၼ်ႂးလွၵ်းဢၼ်ဢဝ်တူဝ်ၼပ်ႉမႃးၸႅၵ်ႇၵၼ်။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် တူဝ်ၸႅၼ်ႇထႅဝ်ဢၼ်မႅၼ်ႈလီ(matrix) ဢၼ်မီးတူဝ်လေႃး ဢၼ်ၶဝ်ႈၵၼ်လီၼၼ်ႉ၊ သပ်းလႅင်းၼႄလႆႈဝႆးလိူဝ်သေ Cholesky decomposition(လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈလွင်ႈၶဝ်ႈၵၼ်လီ) သွင်ပုၼ်ႈယဝ်ႉ။
တၢင်းယိူင်းၸူး ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉလႆႈဢဝ်ၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈယ်ႂႇလူင်၊ ဢၼ်ၸင်ႈၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢမ်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၼမ်သေလၢႆးလၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်ႈႁ်ႂႈ ပဵၼ်မႃး လွၵ်းလၢႆးလွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းၶိုၼ်းၵူႈၵမ်းၵမ်း ဢၼ်မီးလၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၵၢၼ်ပၢႆးၼပ်ႉၼႆႉ တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈမၼ်း မွၵ်ႇၼႄဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢဝ် တူဝ်ႁုပ်ႈတၢင်းလၢႆ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းမႃႈလေႃးၵၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ တီႈတူဝ်ဢၼ်တႄႇငဝ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းၼ်ႂးၵၢၼ်ပၢႆးၼပ်ႉသေဢမ်ႇၵႃး၊ တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းပေႃးၸွတ်ႇ တီးၼ်ႂးတူင်ႇဝူင်း လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်မီး ၼမ်ႉၶၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးႁၢင်ႊ၊ ပၢႆးသၢႆႊ ၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊ၊ လွင်ႈမၢႆတွင်းလႄႈ လွင်ႈငိုၼ်းတွင်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဝိရေႃးတိ Zeno၊ ဢၼ်ပဵၼ် Achilles လႄႈ တဝ်ႇၼၼ်ႉ မွၵ်ႇၼႄလွင်ႈ တွပ်ႇထဵင်ၶွင် ၸိူဝ်းၶေႃႈထမ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်း- Achilles လႅၼ်ႈၽၢႆႇလၢင်တဝ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽွင်းမိူဝ်မၼ်းႁွတ်ႈတီးဢၼ်တဝ်ႇ တေႇဢွၵ်ႇပၢင်ၶေႉၶဵင်ႇၼၼ်ႉ တဝ်ႇပေႃးႁွတ်ႈတီႈသွင်သေ ပေႃးမၼ်းႁွတ်ႈတီႈသွင် တဝ်ႇသမ်ႉႁွတ်ႈတီးသၢမ် ၸႃႉၵႂုႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထၢင်ႇထဵင်ဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈ ၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ မႃးလေႃးၵၼ်ပဵၼ်သွင်(ၵူၺ်းသမ်ႉပဵၼ်ယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈ လၢတ်ႈဝႃႈ တီႈၼမ်သုတ်းမၼ်း ပဵၼ်သွင်။
လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယိူင်းၸူးတီႈ သုၼ်(convergence) ဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈM ၶွင် Weierstrass၊ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈယိူင်းၸူးတီႈ 0(သုၼ်) ဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်းၶွင် Abel၊လွင်ႈယိူင်းၸူးတီႈ 0(သုၼ်) ၶွင် Dini လႄႈ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ Cauchy criterionၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈယိူင်းၸူးတီႈ ႐(သုၼ်) ၼႆႉ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ဝႆႉၼိူဝ် တူဝ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးၸုမ်ႇ ဢၼ်ပိၵ်ႉဝႆႉလႄႈ ႁူမ်ႇလူမ်ႈဝႆႉ(ပွင်ႇဝႃႈ-တႅပ်ႈၼႅပ်ႈဝႆႉ)ၽၢႆႇၼ်ႂး ၶႅပ်းလွင်ႈယိူင်းၸူး၊ တွၼ်ႈတႃႇတေလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းယိူင်းၸူးၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼိူဝ် ၸုမ်ႇဢၼ်တႅပ်ႈၼႅပ်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈထႅဝ် Hilbert–Poincaré ၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ထပ်ႈႁူဝ်ဢၼ်ၸွမ်းၽိင်ႈ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇတေ လဵပ်ႈႁဵၼ်း graded algebras ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 17 ၼၼ်ႉ James Gregory ႁဵၼ်းၼိူဝ်လွင်ႈ တူၼ်ႈထႅဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းသေလႄႈ ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉ Maclaurin တၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
Cauchy (1821) ပၼ်ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈၼိူဝ်လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ ၵပ်ႉၵိၼ်းလူၺ်ႈလွင်ႈ ယိူင်ႈၸူးတူဝ်ၼပ်ႉသုၼ်(႐)တေႉယဝ်ႉ၊ မၼ်းၼႄဝႃႈ သၢင်ဝႃႈ တူၼ်ႈထႅဝ်သွင်ဢၼ် ယိူင်းၸူးတီႈ 0(သုၼ်)ပေႃးၼႆၸိုင် ၶဝ်တၵ်းဢမ်ႇလူဝ်ႇ မႃးၸႅၵ်ႇၵၼ်ဝႃႈၼႆသေ မၼ်းတႄႇတၢင်ႈ သွၵ်ႈႁႃ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်လေႃးၵၼ် ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်ဢဝ် limit(ပဵၼ်တူဝ်မီးၵႃႈၶၼ် ၶွင်တူဝ်ဢိင် ဢၼ်ယိူင်းၸူးထိုင်တူဝ်ၼပ်ႉသေဢၼ်ဢၼ်)မႃးသ်ႂႇတီႈ တူဝ်ၶဝ်ႈမုၵ်ႉ တီႈၼ်ႂးမုၵ်ႉ တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ယိူင်းၸူးတူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈတိူၵ်ႈ(divergent) ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈၵႂၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃးထႅင်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈယိူင်းၸူးတူဝ်ၼပ်ႉသုၼ်(႐) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇဢိၼ်းတီးယႃးၶဝ် ၸ်ႂႉတိုဝ်း ပိူင်တၢႆတူဝ်ၼပ်ႉၸွမ်းတူဝ်ၸႅၵ်ႇ(factorial formulas) မႃးတႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 12 တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်းယဝ်ႉ။
တီႈၽႃႇသႃႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶိုၼ်း ၵူႈၵမ်ႈၵမ်းၼႆႉ ၵႆႉလႆႈထုၵ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇတေ သပ်းလႅင်ႈ recursive functions(တူဝ်ဢိင်(function)ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၶေႃႈပွင်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တွၼ်ႈတႃႈတေသွၵ်ႈႁႃၶေႃႈပွင်ႇၽၢႆႇလၢင်)ယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း(မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊ မိူၼ်ၼင်ႇ ပူဝ်ႊၵႅမ်ႊ တႃႇႁဵတ်းလွင်ႈမၢႆတွင်း) ၸၢင်ႈႁၢပ်ႉၵၢၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီး တူဝ်ၼပ်ႉမီႈၵႃႈၶၼ်ယ်ႂႇလူင်ယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တၢင်း superfactorial ဢၼ် Pickover(ၽိၵ်းဢူဝ်ႊဝႃႊ) ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ hyperfactorial ၼႆႉတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးထိူင်းတေႉတေႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တၢင်ႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတႄႉ မၼ်ႈဢမ်ႇမီးၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ငၢႆႈ တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸွမ်းတူဝ်ၸႅၵ်ႇ- ဢမ်ႇမီးတူဝ်လေႃး၊တူဝ်ၸႅၵ်ႇ၊တူဝ်ၼပ်ႉႁူဝ်၊ exponential functions ဢမ်ႇၼၼ် logarithms ဢၼ်လ်ႂတေၼႄပၼ်ႁ်ႂႈပဵင်းပေႃး၊ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးၸ်ႂႉတိုဝ်းၶိူင်ႈၵႅမ်မိုဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ integrals လႄႈ limits ၶွင်ပၢႆးၼပ်ႉ calculus(ၶႅၼ်းၶျူးလႅတ်ႉ) တေႉ တိုၵ်ႉတေႁႃပၼ် ပိူင်တၢႆၵူႈယိူင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸွမ်းတူဝ်ၸႅၵ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးၼပ်ႉ integrals ဢၼ်လႆႈဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်မႃး တေႃႉယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈ transcendental functions(တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈ(function)ဢၼ်ဢမ်ႇမွၵ်ႇၼႄလႆႈ လွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်မၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈဢၼ်ဢဝ် ပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်ပႃးတူဝ်လိၵ်ႈမႃး လေႃးၵၼ်၊ထွၼ်ၵၼ်၊ၵုၼ်းၵၼ်၊ၵိၼ်ၵၼ်၊ဢဝ်တူဝ်ၼပ်ႁူဝ်မႃးသ်ႂႇ လႄႈ ၽႄဢွၵ်ႇပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉငဝ်ႈ)၊ ၵူၺ်းၵႃႈ gamma function(တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင်တူဝ်ၼပ်ႉၸွမ်းတူဝ်လေႃး ႁ်ႂႈပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႇဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ)ၵေႃႈသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မီႈတူဝ်လိၵ်ႈ(algebraic functions) ၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈမႃးႁူမ်ႈပွင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢင်ဢဝ် limits(တူဝ်မီးၵႃႈၶၼ် ၶွင်တူဝ်ဢိင် ဢၼ်ယိူင်းၸူးထိုင်တူဝ်ၼပ်ႉသေဢၼ်ဢၼ်)မႃႈသ်ႂႇၼႆၸိုင် တူဝ်ၸႅၵ်ႇရႃႈသျိၼ်ႊၼႅၼ်ႈ(လ်)(rational=တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်ႈႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ပိူင် p/q ၵေႃႈလႆႈ) မၢင်ႊၸိူဝ်း ဢၼ်မီး တူဝ်ၽႄ(factors)တၢင်ႈၼမ် ဢၼ်ဢမ်ႇသုတ်းလႆႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈတႅပ်းတတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ gamma function ၵေႃႈလႆႈယဝ်ႉ။
ပိုၼ်းမၼ်းတႄႉ ပိူင်လူင်မၼ်း Philip J. Davis မၢႆတွင်းဝႆႉၼ်ႂးလိၵ်ႈႁွမ်တွမ်ဢၼ် ႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းလႆႈသူး the 1963 Chauvenet Prize ၊ ဢၼ်ၼႄလွင်ႈ ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉလွင်ႈယ်ႂႇတၢင်ႈၼမ် ၼ်ႂးတူင်ႇဝူင်းပၢႆးၼပ်ႉတႄႇၸဵမ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 18 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေသွၵ်ႈႁႃ ၶေႃႈသပ်းလႅင်းတႄႉတႄႉဢၼ်ၼိူင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ပိူင်တၢႆဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ၊ တႃႉမီးဝႆႉ လွၵ်းလၢႆးႁူဝ်ႁူပ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇသွၵ်ႈႁႃ gamma function ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ gamma function ၼႆႉ ဢမ်ႇထၢင်ႇ တေၵႄႈလိတ်ႈပၼ် differential equation(လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းလွင်ႈၼပ်ႇသွၼ်ႇလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ) ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈလူးၵွၼ်ႇ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉ Bohr–Mollerup ၼႆႉၶဝ်ႉတၢင်းတိုဝ်းတေႉတေႉ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ် ၵွပ်ႈမၼ်းငၢႆႈတႃႇ သပ်းလႅင်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ logarithmic convexity တွၼ်ႈတႃႇပိူင်တၢႆဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်တႃႇ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ gamma function။
ၵွပ်ႈ ၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊ ဢီႊလႅတ်ႊထရေႃးၼိတ်ႉ ႁဵတ်ႈႁ်ႂႈ လွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ထုၵ်ႇသၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃးလႆႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1950 လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉလႄႈ U.S. National Bureau of Standards(လုမ်း ပိူင်တႅၵ်ႈ မိူင်းဢမႄႈရိၵႃး) ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇလွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆယ်ႂၵႂၢင်ႈတၢင်းၼမ် တွၼ်ႈတႃႇgamma function ဢၼ်ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ႁ်ႂႈထုၵ်ႇၸ်ႂၽူႈသူင်ၸ်ႂသိူဝ်ႉ ဢိၵ်ႇပႃး လွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈထိုင်တီႈတူဝ်ၼပ်ႉ 12 တူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးပၢႆႈသၢႆႊၼၼ်ႉ ပိူင်တၢႆၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်သၢင်ႇတေႃႇ တွၼ်ႈတႃႇတေ ၸ်ႂႉတူဝ်ႁၢင်ႊသေ ၼႄၶၢဝ်ႇငၢဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ပိူင်တၢႆပၢႆးၼပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပိူင်တၢႆပၢႆးထတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၵၢၼ်ပၢႆးၼပ်ႉၼႆႉ ပိူင်တၢႆၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၵပ်းၵႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈသပ်းလႅင်းပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ လႄႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈမိူၼ်ၵၼ်၊ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈယ်ႂႇသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးလွင်ႈယ်ႂႇပေႃးဢဝ် ပိူင်တၢႆဢၼ်ငၢႆႈမႃးၼိူင်းၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉၶဝ် တေၸၢင်ႈယိပ်းတိုဝ်းပိူင်တၢႆ ဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်လႄႈ ယၢပ်ႇယၢၵ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ ဝႆးလီလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်ႉၸမ်ႉ H2O ၼႆႉပဵၼ်ပိူင်တၢႆထတ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ်သပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ molecule(မေႃႈလီႊၵျူး)ၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ hydrogen (H) atoms(ဢွမ်ႊတွမ်ႊ ႁ်ႂႊထရူဝ်ႊၸျိၼ်ႊ)သွင်ဢၼ် လႄႈ oxygen (O) atom(ဢွမ်ႊတွမ်ႊ ဢွၵ်ႈသီႊၵျိၼ်ႊ) ၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
တီးၼ်ႂး empirical formulas(ပိူင်တၢႆဢၼ်ငၢႆႈသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ၼႄပၼ်တၢင်းၼမ်ၵေႇဢွမ်ႊတွမ်ႊဢၼ်မီးၼ်ႂးထတ်ႈလေႃး)ၼၼ်ႉ လွင်ႈၶဝ်ႈလေႃးၵၼ်ၼႆႉ တႄႇဝႆႉ ထတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေယဝ်ႉ ဢဝ်ဢွမ်ႊတွမ်ႊထတ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း မႃးႁူမ်ႈၼ်ႂးထတ်ႈလေႃး ႁ်ႂၶဝ်ႈမႅၼ်ႈတၢင်းၼမ်ၵေႇၵၼ်တၢင်းထတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ထတ်ႈလေႃးဢၼ်မီးလႅင်ႈၾႆးၾႃႉမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႇ တႅမ်ႈႁဵတ်းႁ်ႂပဵၼ် empirical formulas ဢၼ်ပႃးတူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇလႆႈ။
ပိူင်တၢႆၸိူဝ်ႈၼႆႉမီးဝႆႉၼမ်တေႉတေႉ ဢိၵ်ႇပႃး ပိူင်တၢႆထတ်ႈဢၼ်ၼႄႁူဝ်ႁူပ်ႈဢွမ်ႊတွမ်ႊဢၼ်ပႃးၼ်ႂးထတ်ႈလေႃး လႄႈ ပိူင်တၢႆထတ်ႈဢၼ်ဢဝ်တူဝ်ႁၢင်ႊဢွမ်ႊတွမ်ႊမႃးၶပ်ႇၵၼ်ၸွမ်းလွင်ႈမၼ်းပဵၼ်မႃးၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ဢိင်(Functions) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တီႈတႄႉမၼ်း ပဵၼ်လွင်ႈဝူၼ်ႇသွွၼ်ႇဢၼ်ဝႃႈ ၵႃႈၶၼ်ဢၼ်လႅၵ်ႈလႆႈၵႂႃႇၼႆႉႁဵတ်းႁိူဝ်ဢိင်ၼိူဝ်ၵႃႈၶၼ်တၢင်ႇဢၼ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈပွင်ႇလႅင်း "ႁၢင်ႊဝၢင်းၽႅၼ်" ၼႆႉမွၵ်ႇၼႄ ၸုမ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼိူင်ႈၸုမ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢင်ဝႃႈ ၼႃႈတႄႇ(domain)လႄႈ ၼႃႈႁပ်ႉ(codomain)ၼၼ်ႉပဵၼ်ၸုမ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇပေႃးၼႆၸိုင် ၵူႊၼိူင်ဢၼ်ၼႆႉတေလႆႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ် Cartesian coordinates ၶွင်မၢႆတုမ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၼိူဝ်ၼႃႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢင်ႊပွၵ်ႈမၢင်လ်ႂ ဢဝ်တူဝ်ဢိင်(function)သေ သွၵ်ႈႁႃၵေႃႈလႆႈယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႆႉၸင်ႈဢဝ်ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ လၢႆးသၢင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသေ သိုင်ႇဝႆႈတီႈပွင်ႇ function ဢၼ်မိူၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႊလႅၼ်ႊလိၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈမီးမုၵ်ႉဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႃႈႁပ်ႉ(codomain)မၼ်းၼၼ်ႉသေ တီႈၼ်ႂးပွင်ႈလိၵ်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်း ၵမ်ၼမ်တီႈၼ်ႂး ပပ်ႉၵဝ်ႇၵႄႇၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢွင်ႈတီႈငဝ်းတူၵ်း(codomain)ၶွင် function ၼႆႉတေပဵၼ် မုၵ်ႉတူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်သုၵ်ႉယုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်လႆႈႁၼ်ၵမ်ႈၼမ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ် error function(တူဝ်ဢိင် ဢၼ်သွၵ်ႈႁႃလွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈထႅဝ်ဢၼ်ပႃးတူဝ်ထပ်ႈႁူဝ်ၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းလႆႈတွၼ်ႈတႃႇတေ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ functions(တူဝ်ဢိင်) ဢၼ်မီးၼိူဝ် ၼႃႈတႄႇ(domain) ဢၼ်ၶဝ်သုတ်ႉၶဝ်မႃးၸူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တူၼ်ႈထႅဝ်ဢၼ်ပႃးတူဝ်ထပ်ႈႁူဝ်ၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းတႃႇႁႂ်ႈ ၼႃႈ(domain) ၶွင် တူဝ်ဢိင်(function) တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ၼႆႉ တေႁဵတ်းပဵၼ် လွၼ်ႉၵႅၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်တၢင်တူဝ် တူဝ်ဢိင်(function)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ် ပိူင်ဢိင်လွင်ႈ ၽႄတူဝ်ၼပ်ႉၶွင်။
မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ တူဝ်ဢိင်ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်တႄႉ လႅၵ်ႈလႆႈၵႂႃႉတႄႉၼၼ်ႉၵူၺ်းသေ တူဝ်ဢိင်တၢင်းမူတ်းၼႆႉ ယုမ်ႇယၢမ်ဝႆႉဝႃႈ မၼ်းလိူမ်ႈလီၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ တူဝ်ဢိင်(Functions) ၸိူဝ်းၼႆႉၸ်ႂႉတိုဝ်းၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း ၼ်ႂးၵၢၼ်ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ်တီႈပွင်ႇ တူဝ်ဢိင်ထရီႊၵူဝ်ႊၼေႃႊမႅၵ်ႊထရီႊပိၼ်ႈၽူၼ်(inverse trigonometric functions) ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် တူဝ်ဢိင်ထရီႊၵူဝ်ႊၼေႃႊမႅၵ်ႊထရီႊသေ တူဝ်ဢိင်ထရီႊၵူဝ်ႊၼေႃႊမႅၵ်ႊထရီႊၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ဢိင်ဢၼ်ထိင်းဝႆႉၵႃႈၶၼ်ၶဝ်ႁ်ႂႈၼိမ်(monotonic)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း လွင်ႈယုမ်ႇယၢမ် တူဝ်ဢိင်ဢၼ်မီး ၵႃႈၶၼ်လိူဝ်သေသွင်တူဝ်ၼၼ်ႉ ၸႅင်ႈလႅင်းလိူဝ်မႃး မိူဝ်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ တူဝ်ဢိင် ၸိူဝ်းယၢပ်ႇယၢၵ်ႈ၊ ပိူင်လူင်မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ analytic functionsၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ဢိင်ၼင်ႇၼၼ် ႁွင်ႉဝႃႈ ပိူၼ်ႉထၢၼ်ၵႃႈၶၼ် ၶွင်တူဝ်ဢိင်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပူဝ်ႊၵႅမ်ႊတူဝ်ဢိင်ၼႆႉ ပဵၼ်ပူဝ်ႊၵႅမ်ႊပိူင်ဢိင် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈပူဝ်ႊၵႅမ်ႊ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း subroutines(တူၼ်ႈထႅဝ်လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈပူဝ်ႊၵႅမ်ႊ ဢၼ်ႁဵတ်းပၼ်ၵၢၼ်သေၸိူဝ်းသေပိူင်) ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်ဢိင်ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ꧦလိူဝ်သေ ၶေႃႈႁွင်ႉပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼ်ႂႈၽႃႇသႃႇၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊၼၼ်ႉ "တူဝ်ဢိင်" ၼႆႉမီးဝႆႉတီႈပွင်ႇပၢႆးၼပ်ႉပိူင်ၵဝ်ႇႁင်းၶေႃ တီႈၼ်ႂး ပၢႆးသၢႆႊၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃပွင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၸ်ႂႉတိူဝ်းလႆႈလီတီႈမၢႆမီႈမၢင်ႊၸိူဝ်း( လွင်ႈထုၵ်ႇမိူၼ်၊ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ)၊ၸိူဝ်းပဵၼ် ၶေႃႈပွင်ႇဢၼ်မႅၼ်ႈၸဵမ်ပိုင်းလူၺ်ႈလွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇလႄႈ တေလႆႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ မၢႆမီႈလွင်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼီႊၶူဝ်းလတ်း ၶျူးၶႅတ်ႉ(Nicolas Chuquet) ၸ်ႂႉတိူဝ်း လၢႆးၶွတ်ႇၽွၼ်ႈပၢႆးၼပ်ႉ exponent မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 15ၼၼ်ႉသေ ဝႆးလိုၼ်းမႃး ႁႅၼ်ႊၼႃႈရီႊၵသ်ႉ ၵရမ်ႊမေႈထီးယတ်း(Henricus Grammateus) လႄႈ မိတ်ႉၶျႅၼ်း(လ်) သတီႊႈၾိၼ်ႊ(Michael Stifel)ၸ်ႂႉတိုဝ်းမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 16 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် ၶဝ်ၸွင်ႇတႅမ်ႈ ထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်လိၵ်ႈ ဢၼ်မီးတူဝ်ထပ်ႈႁူဝ်သွင်ၶိူၼ်ႈၼိူဝ်(polynomials)၊ ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ။
တူဝ်ၵိုတ်းမၼ်းတေပဵၼ် တူဝ်လေႃးꩡႅတ်ႈၸၢင်ႇယူႇတႃႇသေႇ လႄႈ လၵ်းထၢၼ်လႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႄၽ်ႂႇၼိူဝ်တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉႁူဝ်တူဝ်လေႃးတဵမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေထုၵ်ႇမႅၼ်ႈဝႆႉၵၼ်တၢင်း တီႈပွင်ႇတွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ထပ်ႈႁူဝ်ဢၼ်တႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ဢိင်ဢၼ်ၼႆႉ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်တၢင်း ဢၼ်ဢဝ်တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်လေႃးၸႅတ်ႈၸၢင်ႇဢၼ်မီးၼ်ႂးပိူင်ႁၢင်ႊတူဝ်ငဝ်ႈ(root symbol)ၼၼ်ႉမႃးႁဵတ်းပဵၼ် တူဝ်ငဝ်ႈ th ၵမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ်တီႈတႄႇတၢင်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉsemigroups ၶွင်ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဝ်းၶ်ႂႈဢဝ် တူဝ်ၼပ်ႉ n မႃးပုတ်ႈတႅၼ်းတီႈ မုၵ်ႉ N ၵေႃႈလႆႈ တႃႇတေလႆႈမႃး Vn ၊ၵူၺ်းၵႃႈ သင်ဝႃႈဢမ်ႇလိူၵ်ႈဢဝ် မုၵ်ႉပိူင်ဢိင် ဢၼ်ပႃးတူဝ်ၼပ်ႉ n ထုၵ်ႇလီတႄႉ မၼ်ႈၸင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸူးထိုင် ဢ်ႂႈသူဝ်ႊမူဝ်ႊၾီႊသိမ်ႊ(isomorphism)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼီႊၶူဝ်ႊလတ်း ပူဝ်ႈဝႃႈၽႃႊၵီႊ(Nicolas Bourbaki)၊ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးၼပ်ႉ၊ ၶေႃႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ၵေႃမုၵ်ႉ၊ သပရိၼ်ႊၵျႃႊ-ၾႃးလၵ်ႉ၊2004၊3.5။
ဢၼ်ဢဝ် tetration(လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် iteratinon ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈထပ်းၵၼ်လႄႈ ဢဵၵ်းသပူဝ်းၼႅၼ်း)သေ ႁဵတ်းပဵၼ် တူဝ်ဢိင်ဢၼ်ထပ်းၵၼ်တိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႈႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင် ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႇသေ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼႆႉႁွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇထၢၼ်ႈသုင်(hyperoperation) ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၸ်ႂႉတိုဝ်ႈမၼ်ႈၼၼ်ႉ တူဝ်ဢိင်တူဝ်ၼပ်ႉထပ်ႈႁူဝ် ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်ဢိင် လွင်ႈၶွတ်ႇၽွၼ်ႈၵၼ် ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈမိူၼ်ၵဝ်ႇတီႈတူဝ်ၼပ်ႉလႅၵ်ႈလႆႈဢၼ်ဢမ်ႇပိုင်ႈဢိင်ၽ်ႂၼၼ်ႉ ပၼ်လွင်လႅၵ်ႈလႆႈတၢင်းၼမ်ၵေႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈလီ(ပွင်ႇဝႃႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇတဵမ် ၶိုၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လူင်း) တီႈတူဝ်ၼပ်ႇလႅၵ်ႈလႆႈ ဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်တူဝ်ၼပ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတွၼ်းတူဝ်ဢိင်ၼႆႉၸမ်ႉ ၸၢင်ႈႁႂ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉထပ်ႈႁူဝ်တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး ဢမ်ႇၼၼ်လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း တူဝ်ဢိင် onto (surjective) ၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ် onto ယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။
ယဝ်ႉၵေႃႈသေဢၼ်ဢၼ် ၸၢင်ႈပွင်ပဵၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်ႈပဵၼ်ၶိူဝ်း ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ။
လၢႆးပွင်သၢင်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉၵေႃႈႁွင်ႉဝႃႈ လွၵ်းလၢႆး postfix ၼႆယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ႈၸုမ်ႇဢၼ်မီး တူဝ်ဢိင် ၸိူဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ မေႃႈၽီႊသိမ်ႊ(morphisms) ၼၼ်ႉပဵၼ် ထၢၼ်ႈႁၢင်ႊၽၢင်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း decibel (dB) ၼႆႉပဵၼ် ယူးၼိတ်ႉ ဢၼ်ၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇ တေၼႄတၢင်းၼမ်ၵေႇ မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်ႊၵရဵတ်ႊတမ်ႊ(logarithms)၊ ၵမ်ႈၼမ် တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၼႄႁႅင်းလႄႈ သၢႆလူမ်း(ႁႅင်းတဵၵ်းၶွင်သဵင် တႄႉပဵၼ်တီႈတႅၵ်ႈၵမ်ႈၼမ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၸွႆႈထႅမ်တႃႇတေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈ တၢင်းၼမ်ၵေႇ လွင်ႈပဵၼ်ၶိူဝ်းၶိူဝ်း ၼ်ႂးၵႄႈၽဵင်းၵႂၢမ်းသေယဝ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃးပဵၼ်ပိူင်တၢႆ ဢၼ်ၼပ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်လမ်းဢဝ်တူဝ်ၸွမ်းတူဝ်ၸႅၵ်ႇ(factorials)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ပၼ်ၶၢဝ်ႇတီႈ ပိူင်ဢိင်ၼ်ႂးပၢႆးၸ်ႂၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်တီႈတူဝ်(psychophysics)လႄႈ ၸၢင်ႈၸွႆႈထႅမ်လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ ဢၼ်ၸ်ႂႉပၢႆးသၢႆႊသေ ႁႃၵၢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ်မၢႆမီႈ(forensic accounting)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်သမ်ႉပဵၼ် 4 ဢၼ်ပဵၼ် တူဝ်မၢႆၼမ်ဢေႇၶွင် 1430 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႃႈလွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈ ၼေးပီးယႃး(Napier)ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉလွၵ်းလၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်းတီႈၼ်ႂး ပၢႆးဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယူႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽရူတ်ႊထႃႈၽႄးရႅၼ်းသိတ်ႉ(prosthaphaeresis) ဢမ်ႇၼၼ် လၢႆႈဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း လွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆ လွင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး(tables of progressions) ဢၼ် ၵျွတ်ႉပႃႈၵီႊ(Jost Burgi) လႆႈၶူင်ႊသၢင်ႈမႃးႁ်ႂႈတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢတ်ႈဢွၵ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈၸ်ႂႉတူဝ်ႁၢင်ႊၼမ်ၼႃႇသေ ၸင်ႈတူၺ်းၽိတ်းတီႈ လွၵ်ႊၵရဵတ်ႊတမ်ႊ(logarithm)ႁူဝ်ႁူပ်ႈလႄႈ ၸွင်ႇလႆႈ ဢိင်ၼိူဝ် “မၢႆၶပ်ႉတူဝ်ၼပ်ႉ(order of number)” ၶွင် ဢႃႈၶီးမီးတိတ်း(Archimedes)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးၸိူင်ႉၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ၽရူတ်ႊထႃႈၽႄးရႅၼ်းသိတ်ႉ(prosthaphaeresis)ၼႆယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းဢၼ်မီးၼ်ႂးၵွၵ်းတူဝ်သတ်းၼေႃႈတီႊလၢတ်း(nautilus)ၼၼ်ႉ ၶ်ႂႈမိူၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၽိုၼ်မိုၼ်ၵၼ်တၢင်းတၢင်ႇဢၼ်သေ ဢဝ်တူဝ်ၼပ်ႉၽႄဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလႆၢႈမႃးတႅၵ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်ႊၵရဵတ်ႊတမ်ႊၼႆႉ ၵပ်းၵႆႇၵၼ်တၢင်း လွင်ႈမိူၼ်ၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ(self-similarity)လူးၵွၼ်ႇ။
မၼ်ထုၵ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ ၼႄၵႃႈၶၼ်ဢၼ် ႁႅင်းၾၢႆးၾႃႉလႆႈယွမ်းၵႂႃႇ ၽွင်းမိူဝ်းသူင်ႇသၢႆၾၢႆးၾႃႉၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၸ်ႂႉတႃႇ ၼႄႈႁႅင်းသဵင် တီႈၼ်ႂးပၢႆးသဵင်လႄႈ လွင်ႈလုတ်ႇဢဝ်သၢႆလႅင်း ၼ်ႂးပၢႆး သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉသူမ်ႈသူႇၼႆႉ တေမီး pH မွၵ်ႈ 3 ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ "ၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်" ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃႈၸိုဝ်းၸ်ႂႈပဵင်း ပိူင်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ႁႅင်း ၶွင် သတီးၾိၼ်း(Stevens's power law)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ လွၵ်ႊၵရဵတ်ႊတမ်ႊၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ ၵမ်ႈၶ်ႂႈပဵၼ် ၼၼ်ႉမီး လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၸိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ တေလႆႈလၢတ်ႈဝႃႈမၼ်းမီး လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ လွၵ်ႇၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇပိူင်မိူၼ်ၼၼ်ၼၼ်ႉ တူဝ်ဢိင်ဢၼ်လႅပ်ႈပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈတီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း တႃႇတေလမ်းတူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း လွၵ်းလၢႆးၵႄႈလိတ်ႈပၢၼ်ႁႃ ဢၼ်ၸမိူၼ်ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇ သဵၼ်ႈမၢႆႁ်ႂႈပဵၼ်ၶိုင်ႈပဵၼ်ၶိုင်ႈသေ လိူၵ်ႈၸပၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇလႆႈ လိူၵ်ၸမၼ်းၼၼ်ႉသေလႄႈ လိူၵ်ႈဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈပႆႇႁူမ်ႈတူဝ်ၵိုတ်းမၼ်းလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ထပ်ႈႁူဝ်လိပ်ႊပူႊၼူပ်ႉ(Lyapunov) ၸ်ႂႉတိုဝ်း လွၵ်ႊၵရဵတ်ႊတမ်ႊ တႃႇတေတႅၵ်ႈဝႃႈ dynamical system(လၢႆးပွင်ၵၢၼ်ဢၼ် တူဝ်ဢိင်ၼႄ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် မၢႆတုမ်ႇ ဢၼ်မီးၼ်ႂး ၼႃႈလိၼ်ၸြေႃႇမေႇထရီႇ) ၼၼ်ႉမၼ်းသုၵ်ႉသၢၵ်ႉၵႃႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢမ်ၸဵင်ႇ သျီႊရႃႊပိၼ်ႊသၵီႊ(Sierpinski triangle) (ၼႄႁၢင်ႊဝႆႉ) ၸၢင်ႈဢဝ်ၶွင်မၼ်းသၢမ်ဢၼ်သေ ႁူမ်ႇလူမ်ႈလႆႈယူႇ၊ ၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၸဵင်ႇမၼ်းပဵင်းၵၼ်တၢင်းတူဝ်ၵဝ်ႇမၼ်းၶိုင်ႈၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈ လွၵ်ႊၵရဵတ်ႊတမ်ႊ p-adic ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉပဵၼ် တူဝ်ဢိင်ပိၼ်ႈၽူၼ် ၶွင် တူဝ်ထပ်ႈႁူဝ် p-adic ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႉ တူဝ်ထပ်ႈႁူဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းလႆႈငႆႈလူမ်လီတေႉ ၵူၺ်းၵႃႈ discrete logarithm ၼႆႉယုမ်ႇယၢမ်ဝႆႉဝႃႈ မၼ်းယၢပ်ႇယၢၵ်ႈတေႉတေႉ တႃႇတေၼပ်ႉသွၼ်ႇတီႈၸုမ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
Square roots ၶွင်တူဝ်ၼပ်ႉမၢႆထွၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈသၢပ်းလႅင်း ၼ်ႂးဝူင်ႈၵၢၼ် တူဝ်ၼပ်ႉသုၵ်ႉယုင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉ တၢင်းႁူႉ လွင်ႈႁၢၼ်ထိုင်လႄႈ လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း ထပ်ႈသွင် လႄႈ square root ၼႆႉ ၵဝ်ႇၵႄႇမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း သုၼ်ႈ(လ်)ပႃႈ သၢပ်ႈထရႃႊ(Sulba Sutras) ဢၼ်မီးမႃး ႁိမ်းႁွမ်း 800–500 BC ၼၼ်ႉယဝ်ႉ(ၸဝ်ႉလိူဝ်ၼႆႉၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ)။
တူဝ်လိၵ်ႈ jīm မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း ၽၢင်ႁၢင်ႊ square root ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
မၼ်းပိုတ်ႇတီပွင်ႇပၼ် လွင်ႈယုမ်ႇယၢမ်လွင်ႈယ်ႂႇ ၶွင်ပိူင်ဢိင် ၶေႃႈလတ်းၽိတ်း ဢၼ်ၸ်ႂႉတိူဝ်းၼ်ႂးပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈဢၼ်လႅပ်ႈၸင်ႈပဵၼ်(probability theory) လႄႈ လွင်ႈမၢႆတွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢၵ်ႈၼပ်ႉသ်ႂႇထွင်းၵမ်ႈၼမ် မီးၼဵၼ် square root ဢၼ်ၼိူင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ၶွင်ၶၢဝ်းယၢမ်း တွၼ်ႈတႃႉ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ square root ဢၼ်မီးတူဝ်ၼပ်ႉ မႅၼ်ႈထိူင်တီႈ n တူဝ်ၼၼ်ႉ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်တၢင်း ဢၼ်ဢဝ်တူဝ်ၼပ်ႉ nတူဝ် သွင်ဢၼ်မႃးၵုၼ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ႁႃၶွင် ႁဵၼ်း(လ်)ပတ်ႉ(Hilbert) မီးဝႆႉ သဝ်းသၢမ်ပုၵ်ႈ တီးၼ်ႂးပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ၽူႇလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵျႃႇမၼ်ႇ၊ တေးဝိတ်ႉ ႁဵၼ်း(လ်)ပတ်ႉ ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ 1900 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇ ပၢၼ်ႁႃ တၢင်ႇဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ထူၼ်ႈမၢႆ 5 ၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် လႆႈၸ်ႂၼိူဝ် လွင်ႈႁဵတ်ႈတီႈပွင်ႇ ဢၼ်လဵဝ် ၸွမ်းၼင်ႇၽိင်ႈထုင်းမၼ်းသေလႄႈ ပၼ်ဝႆႉ ၶေႃႈတွပ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဢၼ်လႆႈ ႁပ်ႉၶမ်ႇဝႆႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၼ်ႁႃဢၼ်ပႆႇလႆႈၵႄႈလိတ်ႈဢၼ်ငႆးၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးဝႆႉပၢၼ်ႁႃ သွင်ဢၼ် ဢၼ်ပႆလႆႈၵႄႈလိတ်ႈ သေဢမ်ႇၵႃး ၸင်ႈပဵၼ်လွင်ႈၸ်ႂႉတိူဝ်းပိူင်ဢိင်ၵပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇသေ ၵႄႈလိတ်ႈဢမ်ႇလႆႈၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ႁႃဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ဝႆႉ သဝ်းသၢမ်ပုၵ်ႈၼၼ်ႉတေႉ လႆႈမီးလွင်ႈသူၼ်ၸ်ႂ လၢၵ်ႇလၢႆးမႃးႁႅင်းတေႉသေ လွင်ႈၵႄႈလိတ်ႈ ဝႆးလၢင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 20 ၼိူဝ်ပၢၼ်ႁႃၸိူဝ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈယ်ႂသေပိူၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ႁဵၼ်း(လ်)ပတ်ႉ(Hilbert) သိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂယူႇထႅင်ႈ 12 ပီႊဝႆးသေ ၶတ်ႉၵေႃႊတႅၼ်ႈ(Kurt Gödel) ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ လွင်ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်ႈၵႃႈ ဢမ်ႇထင်ႇတေတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇၼိူဝ်ၵၢၼ် ၵေႃႊတႅၼ်ႈၸွမ်းၼင်ႇထုၵ်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈလွင်ႈ ဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈႁၼ်ထိုင်မၼ်းၼၼ်ႉ ပၢၼ်ႁႃပၢႆးၼပ်ႉၵူႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီမီႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်ၼႆသေ ႁဵၼ်း(လ်)ပတ်ႉၶႂၢင်းပၼ် လွင်ဢၼ်ပႅၼ်လႆႈဝႃႈ ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈၼႄ လၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ ပၢၼ်ႁႃၸဵမ်ပိုင်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ပႃးၼႅတ်ႉတွၵ်ႉ( Bernard Dwork) ၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ- လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ႁႅင်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသွင်ပုၵ်ႈ၊ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း ℓ-adic cohomology၊ ဢၼ် ဢႄးလႅၵ်ႉၸၼ်းတႃး ၵႃႇရူဝ်ႇဢႅၼ်းတိၵ်ႉ(Alexander Grothendieck) ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈၼ်ႂးၼႃႈၵၢၼ်ၶဝ်တႄႉ လွင်ႈလမ်း Weil ၸိူဝ်းၼႆႉ တေပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢၼ်ႁႃ ႁဵၼ်း(လ်)ပတ်ႉသေ Weil ယၢင်းဢမ်ႇလႆႈတၢင်ႈၸ်ႂ ႁ်ႂႈၶဝ်ၶဝ်ႈပဵၼ်ၼ်ႂး မၢႆၶပ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးၼပ်ႉတၢင်ႈသဵင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
Erdős ၵႆႉယိုၼ်ႈပၼ် သူးၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ- တၢင်းယ်ႂႇသူးတေ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၶွင်ပၢၼ်ႁႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီးဢေႇသုတ်းမၼ် တီးၼ်ႂၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ၸွမ်းၵပ်ႉၸွမ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ လွင်ဢၼ်ၼႄၼမ်ႉၼႄတူဝ် ၶွင်ပၢၼ်ႁႃ ႁဵၼ်း(လ်)ပတ်ႉ ဢၼ်လႆႈႁၼ်ယူႇတ်ႂတႃ ၼ်ႂးၵပ်ႈပၢၼ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 21 ၼၼ်ႉတႄႉပႅၼ် ၶပ်ႉမၢႆ ပၢၼ်ႁႃမႄႈလီႊၼီႊယမ်ႊပရၢႆႉ ၸဵတ်းဢၼ် ဢၼ်ၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၼပ်ႉ Clay လႆႈလိူၵ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ၼ်ႂးပီႊ 2000 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထၢင်ႇထိူမ် ရေးမၼ်း(Riemann) ၼႆႉလီမၢႆတွင်းၵွပ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈ မၼ်းပႃးမႃးၼ်ႂးသဵၼ်ႈမၢႆၶွင် ပၢၼ်ႁႃ ႁဵၼ်း(လ်)ပတ်ႉ၊ သဵၼ်ႈမၢႆၶွင် သမဵၼ်း(လ်)၊ သဵၼ်ႈမၢႆၶွင် ပၢၼ်ႁႃ မႄႈလီႊၼီႊယမ်ႊပရၢႆႉ လႄႈ ပႃးၸဵမ် ၶေႃလမ်း ဝိၼ်ႇ(လ်)(Weil) တီႈၼ်ႂး ၽၢင်ႁၢင်ႊ ၸေျႃႇမႄႇထရီႇ ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႊ 1931, 1936၊ 3rd(မၢႆသၢမ်)၊ သၢင်ဝႃႈ ပၼ်ဝႆႉ polyhedra(ပိူင်ဢၼ်မီးၼႃႈ ဢၼ်လႆႈႁၼ်တၢင်းသၢမ်ၽၢႆႇ) ဢၼ်မီး တၢင်းၼမ်ဢေႇပဵင်းၵၼ်သွင်ဢၼ်ၼႆၸိုင်၊ ၸွင်ႇမၼ်းတိုၼ်းပဵၼ်လႆႈ တွၼ်ႈတႃႇတေတတ်း ပိူင်တူဝ်ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈပဵၼ်ပွတ်းဢၼ်ထုၵ်ႇၵၼ်သေ ဢဝ်မႃးၶပ်ႉၵၼ်ၶိုၼ်း ႁ်ႂႈမၼ်းလႆႈမႃးၶိုၼ်းပိူင်ထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ လႆႈယူႇ ၵူႈယၢမ်းယူႇႁိူဝ်?
မၢႆ 12th ၊ ၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇ လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ၶရူဝ်ႊၼႅၵ်းၵႃးဝႅပ်ႉပႃး(Kronecker–Weber) ၼိူဝ် လွင်းၶႂၢၵ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ရႃႈသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်) ၶွင် ဢႃႈပႄႊ(လ်)လီႊယၼ်ႈ(Abelian) ႁ်ႂႈပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈတ်ႂႈတႃႉ။
1959၊ မၢႆ 15th၊ လွင်ႈႁူဝ်ယွႆႈ ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇ ၶွင်ႈပၢႆးၼပ်ႉ Schubert's enumerative calculus ။
1927၊ မၢႆ 18th ၊ (a) မၼ်းၸွင်ႇမီး polyhedra(ပိူင်ဢၼ်မီးၼႃႈ ဢၼ်လႆႈႁၼ်တၢင်းသၢမ်ၽၢႆႇ) ဢၼ်ပၼ်ၶႂၢင်း လွင်ႈၶပ်ႇၸႅၼ်ႇ anisohedral တီႈၼႃႈဢၼ်ႁၼ်တၢင်းသၢမ်ၽၢႆႇ ၼၼ်ႉႁိုဝ်? (b) လွင်ႈပူၵ်ႉလုၵ်ႈတူင်ႇဝူင်းဢၼ်ၵႅပ်ႈသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢီႈသၢင်?
တူဝ်ၼပ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင် ပၢႆးၼပ်ႉဢၼ် ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ ၼပ်ႉ၊ တႅၵ်ႈ လႄႈ သ်ႂႇၸိုဝ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်ႁုဝ်ႁုပ်ႈမၼ်းဝႃႈ ၼႆၸိုင်၊ တူဝ်ၼပ်ႉၼိူင်ႈတူဝ်ၼႆႉ ဢဝ်တူဝ်ႁၢင်ႊသေ မႃးတၢင်တူဝ်ဝႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ႁၢင်ႊတူဝ်ၼပ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ "5" ၼႆႉ ပဵၼ်ႁၢင်ႊတူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်တၢင်တူဝ် တူဝ်ၼပ်ႉႁႃႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ လူၺ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်လွၵ်းလၢႆးပၢႆးၼပ်ႉသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ၵၢၼ်ယဝ်ႉ၊ ဢၼ်ၸမ်ၸ်ႂသေပိူၼ်းတႄႉပဵၼ် တူဝ်လေႃး၊တူဝ်ထွၼ်ဝ်တူဝ်ၵိၼ် လႄႈ တူဝ်ထပ်ႈႁူဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵလိတ်ႉတွပ်ႉ၊ ထေႃးမတ်ႉ ဢီး လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၸူးၽိင်းထုင်းပၢႆးၼပ်ႉ: ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼ်ႂးOtomies and Incas၊ ၵျွၼ်ႊဝိၼ်ႊလီႊ(လ်) လႄႈ သၢၼ်း(သ်)၊ Feb 24, 2012။ ရႅတ်ႉသတီႇပူဝ်ႇ၊ S ။ ပၢႆးၼပ်ႉ ၼ်ႂးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈပိုၼ်း၊ ပၢႆးသၢႆႊသပရိၼ်ႊၵျႃႊ လႄႈ လွၵ်းလၢႆးလွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ Nov 30, 1992 ။
မိူဝ်ႈၼ်ႂးႁူဝ်ပၢၵ်ႉပီႊ 19ၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆႈၼပ်ႉၶဝ် တႄႇႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈၶႆႈၸ်ႂတၢင်းၼမ် ၸိူဝ်းဢၼ်ၸႅၵ်ႇၼမ်ႉၵတ်ႉတူဝ်ၼပ်ႉမၢင်ႊၸိူဝ်း သေလႄႈ တေလႆႈတူၺ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇလွင်ႈႁၼ်ထိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်ႈလၢႆးတႃႈလီႈ ၼႆႉမၼ်းဢမ်ႇမီး လွင်ႈႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ် ၵႃႈၶၼ်တီႈယူႇ(မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းလၢႆးတူဝ်ၼပ်ႉၵပ်ႈပၼ်မ်ႂႇ)၊ ဢၼ်မၵ်းၶၢၼ်း လွင်ႈတၢင်တူဝ် တူဝ် ၼပ်ႉတူဝ်ယ်ႂႇၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈ ပရႃႊမတ်ႈပူႊတႃႊသီႊတႃႊႁၼ်းတႃႊ ၶွင် ပရႃႊသျၼုပ်ႊတႃႊ ၼႆႉပဵၼ် ပပ်ႉဢၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ သုၼ်ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉၼႆယဝ်ႉ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉပရႃႊသျၼုပ်ႊတႃႊ ၵႆႉဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းပိူင်တၢႆလူၺ်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် သုၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း ပႃႈၼီးၼီႊ(ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈ 5 ) ၸ်ႂႉတိုဝ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ သုၼ် တီးၼ်ႂး ဢႃႈသျိတတ်ႈႁီႊယႃးယီႊ၊ ဢၼ်ပဵၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈ ပိုင်တမ်းလိၵ်ႈ ဢႅၼ်ႈ(လ်)ၸျီႇပရႃႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၽႃႈသႃႇ သၼ်းၵရိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ(တူၺ်ႈပႃး ပိင်ႈၵႃႇလႃႇ)။
မိူဝ်ႈ 130 AD ၼၼ်ႉ တူဝ်ႈလႃႊမီႊ၊ ၽူႈဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ႁိပ်းပႃးၶျတ်ႉ လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းပေႇပီႇလူၼ်း ၶဝ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉတိူဝ်း တူဝ်ႁၢင်ႊ 0( တူင်ႇဝိူင်းဢၼ်လဵၵ်ႉ ဢၼ်မီး တူဝ်ၶိတ်ႇဢၼ်ယၢဝ်း) ၼ်ႂးလၢႆးၼပ်ႉ သႅၵ်ႇသႃႇၸႅၼ်ႇၼႃႇရီႇ(sexagesimal numeral system) ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸ်ႂႉ တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ ၵႃႈရိ(Greek)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽႅၼ်ဢိင်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၶွင် တၢႆႊဢူဝ်ႊၽၼ်းတတ်ႉ ၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉ ဢိၼ်းတီးယႃး ပရႃႊသျၼုပ်ႊတႃႊ၊ ၽူဢၼ်ၸ်ႂႉ မၢႆထွၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေ တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ ႁူဝ်ႁူပ်ႈပိူင်တၢႆ ၵႂႃးတႅၼ်းတိၵ်ႉ ဢၼ်ၸ်ႂႉယူႇယၢမ်ႈလဵဝ်၊ သပ်းလႅင်းဝႆႉ ၸႅင်ႈလႅင်းလီ တီႈၼ်ႂးပပ်ႉ ပရႃႊမတ်ႈပူႊတႃႊသီႊတႃႊႁၼ်းတႃႊ၊ တီႈၼႃႈလိၵ်ႈ 628ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ် ယိူင်းထိုင် တူဝ်ၼပ်ႉထွၼ်သေ ၶိတ်ႇမၢႆပွတ်းသ်ႂႇတီႈ တူဝ်ၼပ်ႉလေႃးၽ်ႂႇၶႂႃမိုဝ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈတူဝ်သုၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၵဝ်ႇၵႄႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၵႃႈရိ လႄႈ ဢိၼ်တီးယႃး ၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉ ရႃႈသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်) ႁ်ႂႈပဵၼ်တွၼ်ႈၵၢၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇႁူဝ်ႁူပ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁၼ်ထိုင် တူဝ်ၼပ်ႉတွၼ်ႈၶိုင်ႈပုၼ်ႈႁူဝ်သိပ်းၼႆႉ လႆႈၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်ဝႆႉတၢင်း တၢင်းၼမ်တီႈယူႇႁူဝ်သိပ်းသေ သွင်ဢၼ်ၼႆႉ ဢပ်ႈတေလႅပ်ႈပွင်ႈသၢင်ႈမႃႈ တမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ပႆႊတႃႊၵူဝ်ႊရတ်ႉ(Pythagoras) ယုမ်ႇယၢမ်လွင်ႈ တဵမ်ထူၼ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ရႃႈသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်) ၼႆႉမီးယူႇဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ 17 ယဝ်ႉ၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉၶဝ် ၸ်ႂႉတိုဝ်း တူဝ်ၼပ်ႉတွၼ်ႈၶိုင်ႈပုၼ်ႈႁူဝ်သိပ်း လူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆးၵပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1872ၼၼ်ႉ လွင်ႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇၶေႃႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ၶွင် ၶႃး(လ်)ဝီးယႃးသထႃႊရႅတ်ႉ(လုၵ်ႉၼွင်ႉမၼ်း ဢီးၶေႃႉသၢၵ်ႉပိုၼ်ၽႄ)ၼၼ်ႉ ဢႅတ်ႉဝတ်ႉ ႁ်ႂႇၼီႈ၊ၵျွၵ်ႉၵၼ်ႈတႃႈ လႄႈ ရိတ်ႉၶျတ်ႉ တိတ်ႉၶႆး ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၶဝ်မႃးပႃးၸွမ်းယဝ်ႉ။
ဝီးယႃးသထႃႈရႅတ်ႉ၊ ၵၼ်ႈတႃႈ လႄႈ ႁ်ႂႇၼီႇ ဢဝ်တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းႁဵတ်းပဵၼ်ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇ လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၶဝ် ၽွင်းယၢမ်း တႅတ်ႉၶၢႆး သွၵ်ႈႁႃႁၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈတတ်း ၼ်ႂးလၢႆး တူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈၼၼ်ႉ၊ ဢၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉရႃႈသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်) ႁ်ႂပဵၼ်သွင်ႈၸုမ်းဢၼ်မီး ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းယၢမ်ႈမိူၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် မၼ်းတိုၼ်းလူဝ်ႇ ဢဝ်ၵေႃမုၵ်ႉ ဢၼ်ယ်ႂၵႂၢင်ႈၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉ ဢႅၼ်း(လ်)ၵျီးပရိၵ်ႉ(ၶေႃႈတွပ်ႇတၢင်းသဵင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ) ၼၼ်ႉသ်ႂႇၸ်ႂဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢႃႈရိတ်ႊသတူဝ်ႈတႄႈ(Aristotle)ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉမဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်း လူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ၵူၼ်းၶိူဝ်းၽၢႆႇတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၵျွၵ်ႉၵၼ်ႈတႃႈႁဵတ်းႁ်ႂးမီး လွင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼ်ႂးလွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ- မိူဝ်ႈပီႊ 1895ၼၼ်ႉ မၼ်းပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇပပ်ႉ လွင်ႈၵေႃမုၵ်ႉၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်မ်ႂႇမၼ်းသေ ၵပ်းသိုပ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉ transfinite(တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီးသုတ်း ၵူၺ်းၵႃ တေမီးၵႃႈၶၼ်ၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်ၼပ်ဢၼ်မီးတီးသုတ်း လႄႈသမ်ႇဢမ်ႇလူဝ်ဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်း) လႄႈ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶေႃႈလမ်း continuum ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
projective geometry(ပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈလွင်ႈ ၶွတ်ႇၽွၼ်ႈ ႁၢင်ႊၸေျႃႇမႄႇထရီႇ လႄႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ႁၢင်ႊၽႅၼ်ႇလိၼ်)၊ ဢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၸူး "မၢႆတုမ်ႇဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလီ တီႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈတိူၵ်ႈ"ၼၼ်ႉ ပၼ်ဝႆႉ ပိူင်ၸေျႃႇမႄႇထရီႇ ၵပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၶွင် တူဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈတႅၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈဝၢႆႇတၢင်း ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ပီႊ1685ၼၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼႄႁၢင်ႊတူဝ်တၢင်တူဝ် တူဝ်ၼပ်ႉသုၵ်ႉယုင်ႈ လႆႈပဵၼ်မႃးၼ်ႂး ၵၢၼ်တီႊဢႅၼ်ႈ(လ်)ၵျီႈပရႃႈ ၶွင် ဝဵၼ်း(လ်)လိတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 240 BCၼၼ်ႉ ဢီႊရႃႈထွတ်ႉတႃႊၼီႊ(Eratosthenes) ၸ်ႂႉ ၶိူင်ႈၶိုင်ဢီႊရႃႈထွတ်ႉတႃႊၼီႊ(Sieve of Eratosthenes) တွၼ်ႈတႃႇ ဢဝ်ၽတ်ႇဢွၵ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉၶမ်ႇပိုၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵိုတ်း တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈပိုၼ်ၽႄ တူဝ်ၼမ်ႉၶမ်ႇပိုၼ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ပႃး လၵ်းထၢၼ် ဢွႆႈလႃႈ(Eule) ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပွင်း တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸႅၵ်ႇႁႂ်ႈပဵၼ်ၼိူင်ႈ(reciprocals) ၶွင်တူဝ်ၼပ်ႉၶမ်ႇပိုၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေယိူင်းၸူးထိုင်တီႈဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်း လႄႈ လွင်ႈလမ်း ၵူဝ်း(လ်)ပႅၵ်ႉ ဢၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉၵူပ်ႉ ဢၼ်ယ်ႂႇထူၼ်ႈလီ ဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ တေပဵၼ်တူဝ်ဢၼ် ဢဝ်တူဝ်ၼမ်ႉၶမ်ႇသွင်တူဝ်မႃး ပွင်းၵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်ၸွမ်ႈၽိင်ႈထုင်းမၼ်းဝႃႈတႄႉ လွင်ႈၶပ်ႉတမ်း တူဝ်ၼပ်ႉၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၼႆႉ တေတႄႇတီႈတူဝ်ၼပ်ႉ 1ယဝ်ႉ(႐ ၼႆႉယၢင်းဢမ်ႇလႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵႃႈရိမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ)။
တီႈလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢဝ်တူဝ်ပိူၼ်ႉၶမ်ႇ 10 ၼၼ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မီး ၽၢႆႇၶႂႃမိုဝ်းသုတ်း ၶွင်တူဝ်ၼပ်ႉၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၼၼ်ႉ တီႈယူႇၵႃႈၶၼ်မၼ်းပဵၼ် 1 လႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉၵူႈဢၼ်မီး တီႈယူႇၵႃႈၶၼ်သိပ်းပုၼ်ႈလိူဝ်သေတီႈယူႇၵႃႈၶၼ်တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်မီးၽၢႆၶႂႃမိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉထွၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉတႅမ်ႈလေႃးၵၼ်တၢင်း တူဝ်ႁၢင်ႊမၢႆထွၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈၼႆႉ တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ Z ပႃးမႃးၸွမ်းယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈ ၼႆႉ ယ်ႂ,လိူဝ်သေ၊ ယွမ်းလိူဝ်သေ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵင်းၵၼ်တၢင်း 1 ၵေႃႈလႆႈသေ ၶ်ႂႈပဵၼ်တူဝ်လေႃး၊ တူဝ်ထွၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ႐ ၵေႃႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၶၵ်ႉလိၵ်ႈပႃႈတ်ႂႈ ၼႆႉပိူင်လူင်မၼ်း တေသ်ႂႇၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉလေႃးၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဵတ်းၼင်ႇၼၼ်သေ ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ သွင်ပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈၼႆႉပဵၼ် 0.5 ၊ ႁႃႈပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈ ၼႆႉပဵၼ် 0.02၊ သိပ်းပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈ ၼႆႉပဵၼ် 0.01 လႄႈ သိပ်းႁႃႈပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈ ၼႆႉပဵၼ် 0.02 ၼႆယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းၸိူဝ်းၼႆႉသေဢမ်ႇၵႃး တူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈ ၶႆႈၸမ်တၢင်းမူတ်း ၼႆႉပဵၼ် ဢီႊရႃႊသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်)(တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ p/q ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇ ၼႄပိူင် square root လႆႈ) လႄႈယွၼ်ႉၼၼ် ဢမ်ႇမီး ႁၢင်ႊၽၢင်ဢၼ်ထပ်းၵၼ် လႄႈ ဢမ်ႇမီးတူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈသိပ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉတီႈသွင် ဢၼ်မႃးတၢင်းလင် တီႈယူႇတူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈသိပ်းၼၼ်ႉ ယင်းဢမ်ႇမီးဝႆႉလႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉပႃႈတ်ႂႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်းလႃးလႃးယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ 0.999..., 1.0, 1.00, 1.000, ...,တၢင်းမူတ်းၼႆႉ တၢင်တူဝ် တူဝ်ၼပ်ႉၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ် 1ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိုၼ်းသုတ်းမၼ်း သင်ဝႃႈတူဝ်ၼပ်ႉတၢင်ႈသဵင်ႈဢၼ်မီးၼ်ႂးတူဝ်ႁုမ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် 0 လႄႈ သင်ဝႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉတၢင်းသဵင်ႈဢၼ်မီးၼ်ႂးတူဝ်ႁူမ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈသၢႆတူဝ်ၼပ်ႉ 9 ဢၼ်ဢမ်ႇမေႃသုတ်းၼႆၸိုင် သူတေၸင်ႈပွႆႇပႅတ်ႈ 9 ဢၼ်မီးၽၢႆၶႂႃမိုဝ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်သေ ထႅမ်ပၼ်ၼိူင်ႈတီႈသဵၼ်ႈသၢႆတူဝ်ၼပ်ႉ 9 ဢၼ်မီးၽၢႆသၢႆႉမိုဝ်းတီႈယူႇတူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် တူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ၶဝ်ႈၸုမ်ႇၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉ သုၵ်ႉယုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈၶွင် ဢႅၼ်ႈ(လ်)ၸျီႊပရႃႊ လၢတ်ႈဝႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉသုၵ်ႉယုင်ႈပဵၼ်မႃး algebraically closed field ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ ဢၼ်မီး တူဝ်တင်ႈပၢႆးၼပ်ႉလွင်ၵုၼ်းဢၼ်သုၵ်ႉယုင်ႈၼၼ်ႉ မီးတူဝ်ပိုၼ်ႉၶမ်ႉ ၼ်ႂးတူဝ်ၼပ်ႉသုၵ်ႉယုင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉၶမ်ႇပိုၼ်ႉၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး မီးမွၵ်ႈ 2000 ပီႊလိူဝ်လိူဝ်ယဝ်ႉလႄႈ ႁဵတ်းႁ်ႂႈမီးမႃးၶေႃထမ်တၢင်းၼမ်သေ မီးၶေႃႈထမ် သေဢၼ်ဢၼ်ၵူၺ်း လႆႈထုၵ်ႇပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇဝႆႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈၸိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈ တူဝ်ၼပ်ႉရႃႊသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်) ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢီႊရႃႊသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်) ၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းမၢၼ်ႈၵိုမ်း တွၼ်ႈတႃႇၵႄႈလိတ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆး ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉၶမ်ႇပိုၼ်ႉ ၶွင်တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ လႄႈၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး real closed field ဢၼ်ၶဝ်ပႃးတူဝ်တၢင်ပၢႆးၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ်ဢၼ်ဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီး လွၵ်းလၢႆး တွၼ်ႈတႃႇ တေထတ်းလွင်ႈၽဵင်ႇပႅင်ႈၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇလႆႈသွင်တူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးပွင်သၢင်ႈတူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်ၶေႃႈၵိုတ်းမၼ်းဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈဝႃႈ ၸ်ႂႉတိူဝ်းတူဝ်ၶမ်ႇဢၼ်လ်ႂ တွၼ်တႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉ-တူဝ်ၶမ်ႇဢၼ်လ်ႂၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ တူဝ်ၶမ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉၸဵမ်ပိုင်း ပၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်လီသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
တူဝ်ဢွၼ်တၢင်း ပၼ်လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇ ၶွင်ၸုမ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉၽွင်းမိူဝ်ႈ တူဝ်ဝႆးလၢင် ပၼ်လွင်ႈလဵၵ်ႉယ်ႂႇမၼ်းယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပိူင်ဢိင် ႁဵတ်းႁ်ႂႈ တူဝ်ၼပ်ႉသုၵ်ႉယုင်ႈ ပဵၼ် ၼႃႈၽဵင်ႇပဵင်း ၵႃႈတီးသျၢၼ်း ႁွင်ႉဝႃႈ ၼႃႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်သုၵ်ႉယုင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉသုၵ်ႉယုင်ႈၶွင် ၵႃႈၶၼ်ၸဵမ်ပိုင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး တူင်ႇဝိူင်းယူးၼိတ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈ ၼႃႈတႄႇ(domain) ဢၼ်ယွမ်ႉသီဝႆႉ ဢၼ်တႅၵ်ႈဢၼ်လႃႈမႃးၼၼ်ႉ ဢဝ်သီလႄႈ လွင်ႈႁိူဝ်လႅင်းသေ တၢင်တူဝ်ဝႆႉ ၵူႈဢၼ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႁဵတ်ႈၵၢၼ်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁႃၶွင် ႁူဝ်ႁူပ်ႈတူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈၼၼ် လိူၼ်ႈသုတ်း ယိုၼ်းၸူးထိုင်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈၶွင် တူဝ်တင်ပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ၼႄလူၺ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉသုၵ်ႉယုင်ႈ၊ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်မီးတွၼ်တႃႇ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ ဢၼ်မီး တူဝ်ထပ်ႈႁူဝ်ၼိူင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ပႃႈၼိူဝ်ယဝ်ႉ။
မၢႆတွင်းၶွင် ဝႅတ်ႉသႅၼ်ႈ(လ်) ပေႃႇမႃးတီႈ ၼႃႈၵၼ် Copenhagen Academy ၵူၺ်းၵႃႈ ႁၢႆၵႂႃႇဢမ်ႇမီးၽ်ႂၾၢင်ႉမႅၼ်ႈ။
ဝႆးလိုၼ်းမႃး ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်တႅမ်ႈလွင်ႈ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ႁူဝ်ႁူပ်ႈ ၶဝ်ႈပႃးမႃး ရိတ်ႉၶျတ်ႉတႄႇတီႇၶႆး(Richard Dedekind)၊ ဢွတ်ႈတူဝ်ႈႁူၼ်း(လ်)တႃး(Otto Hölder)၊ ၾီးလိၵ်ႉၵႃႊလဵင်း(Felix Klein)၊ ႁႅၼ်ႊၼႃႈရီႊပွႆႈၶႃႊရႄႊ(Henri Poincaré)၊ ႁႃးမႅၼ်းသွတ်ႉ(Hermann Schwarz)၊ ၶၼ်း(လ်)ဝီႈယႃႈသထႃႈရႅတ်ႉ(Karl Weierstrass) ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း တူဝ်ၼပ်ႉ တူဝ်ပွမ်(imaginary number) ၼႆႉ ဢမ်ႇလႆထုၵ်ႇႁပ်ႉၶမ်ႇဝႆႉၸွတ်ႇတူဝ်လီ တေႃထိုင်လၢႆးၵၢၼ် ၶွင် လီႊယဝ်ႈၼတ်းဢွႆႈလႃႈ(Leonhard Euler)၊ (1707–1783)) လႄႈၾႅတ်ႉတႃးရိတ်ႉၵွတ်ႉ(Friedrich Gauss)၊ (1777–1855)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် ပွင်ပဵၼ် ၸုမ်းဢၼ်လဵၵ်ႉသေပိူၼ်ႈလႄႈ တူင်ႇဝိူင်းဢၼ်လဵၵ်ႉသေပိူၼ်ႈ ၶဝ်ႈပႃး တူဝ်ၼပ်ႉၽိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ်ပိူင်ဢွၼ်တၢင်ႈသုတ်းၶွင်ၶူဝ်းတၢင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ပွင်သၢင်ႈတူဝ်တင်ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလမ်းၸိူဝ်းမဵဝ်း(ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ၼ်ႂးၸုမ်ႇ) တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်ဢၼ်မီႈတၢင်ႈယဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလႆႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၢႆတွင်ႈဝႆႉဝႃႈ int or Integer တီႈၽႃႇသႃႇပူဝ်ႊၵဵၼ်ႊတၢင်းၼမ်(မိူၼ်ၼင်ႇ Algol68, C, Java, Delphi ၸႃႉၵႂႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ)ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉတူဝ်ၼပ်ႉရႃႊသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်) လႄႈ လၢႆးၼႄတီႈယူႇတူဝ်ၼပ်ႉ(positional number systems) ဢၼ်ၼႄလၵ်းထၢၼ်လႆႈလႄႈ ဢမ်ႇလႆႈၸ်ႂႉမိူၼ်ၼင်ႇတီႈပွင်ႇၼ်ႂးပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ။
ၵွပ်ႈသၢမ်ၸဵင်ႇၼႆႉ ၸဵင်ႇမၼ်းသွင်ဢၼ်ပဵင်းၵၼ်လႄႈ ၸင်ႇပဵၼ် a = b ယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈ c ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ၵူပ်ႉလႄႈ ပေႃးဢဝ်တူဝ် 2 မႃႈၵိၼ် တူဝ် c ၼႆၸိုင် တေလႆႈ တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်ယူႇယဝ်ႇ။
ပေႃးဢဝ် 4y2 မႃးတႅၼ်ႈတီႈ c2 တီႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း((c2 = 2b2)ၼႆၸိုင် တေလႆႈမႃး 4y2= 2b2 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈ b2 ၼႆႉပဵၼ် တူဝ်ၵူပ်ႉလႄႈ b ၵေႃႈထုၵ်ႉလီပဵၼ်တူဝ်ၵူပ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ၼႆႉသၢၼ်ၶတ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼႆႈဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇမီး တူဝ်ၽႄတႃႇတၢင်ႈၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ႁိပ်းပႃးသတ်ႉ ထုၵ်ႇယွင်ႈဢၢမ်းလူၺ်လွင်ႈတၢင်းၶတ်းၸ်ႂမၼ်း-ၸွမ်းၼင်ႇ ဢပုမ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈဝႃႈဝႆႉဝႃႈ မၼ်းထူပ်းၺႃးလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းမိူဝ်ႈၽွင်းဢွၵ်ႇလႄႇတီႈပၢင်ႇလၢႆႇသေလႄႈ ဝႆးလိုၼ်းမႃးလႆႈထုၵ်ႇ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ပႆႈတႃႈၵူဝ်းရီးယႅၼ်း ပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈလွင်ႈထူပ်ႈၺႃးမၼ်း “… ၵွပ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉၼ်ႂးလုၵ်ႈဢၼ် ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းတၢင်းမူၼ်းဢၼ်မီးၼ်ႂးလူၵ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈယွမ်းလူင်းႁ်ႂႈပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်တဵမ်လႄႈ ပုၼ်ႈတၢင်းၼမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။”
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ဝူၼ်ႉဝႃႈပဵၼ်ထႅဝ်ပွတ်းၼိူင်ႈ- ပွတ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈတတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၶိုင်ႈ၊ၶိုင်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉတတ်ႈႁ်ႂႈပဵၼ်ထႅင်ႈၶိုင်ႈၼိူင်ႈ၊ၶိုင်ႈၼိူင်ႈဢၼ်တတ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈၶိုင်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉတတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ထႅင်ႈၶိုင်ႈၼိူင်ႈ ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ် ၸီႇၼူဝ်ႇ သွၵ်ႈႁႃ တွၼ်ႈတႃႇတေၼႄလၵ်းထၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂးၸ်ႂၵူၼ်းၶိူဝ်းၵႃႈရိၶဝ်ၼႆႉ လွင်ႈၼႄလၵ်းထၢၼ်တၢင်းၽိတ်း လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၶွင်ႈၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇၼႄလၵ်းထၢၼ် လွင်ႈမၢၼ်ႇမဵၼ်ႈၶေႃႈႁၼ်ထိုင်တၢင်ႇဢၼ်လႆႈလႄႈ ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၸင်ႇလႆႈမီးမႃး ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းလဵၵ်ႉယ်ႂႇၼႆႉ “…ဢမ်ႇၸ်ႂႈတူဝ်ၼပ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႈၶွင်ဢၼ်မီးတႄႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပွတ်းထႅဝ်ၶိတ်ႇ၊ ၸဵင်ႇ၊ တၢင်းၵႂၢင်ႈပၼ်ႇႁွပ်ႈ၊ တၢင်းၼမ်လဵၵ်ႉလႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်တေလႆႈဝႃႈ မီးယူႇတႃႉသေႇၼႆယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၵႃႈၶၼ်တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈပၼ်ဝႆႉတီႈ တၢင်းလဵၵ်ႉယ်ႂႇလႄႈ ယူးတွၵ်ႉသတ်ႉ ၸင်ႇၼပ်ႇသွၼ်ႇလႆႈတွၼ်ႈတႃႇ ပုၼ်ႈတၢင်းၼမ်ဢၼ်ၵိၼ်လႆႈ(commensurable ratio) လႄႈ ပုၼ်ႈတၢင်းၼမ်ဢၼ်ဢမ်ႇၵိၼ်လႆႈ(incommensurable ratio) ဢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ပုၼ်ႈတၢင်းၼမ် ႁ်ႂႈပဵၼ်တၢင်းလဵၵ်ႉယ်ႂႇ ၶွင်ႈမၼ်းသေ တၢင်ႈၼမ်မၼ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼ်ႂးၵႄႈ ပုၼ်ႈတၢင်းၼမ်သွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢမ်ႇၵိၼ်လႆႈ(incommensurability) ၼႆႉၵပ်းၵႆၵၼ်တၢင်း တူဝ်ၼပ်ႉ ယူးၶလိတ်ႉ၊ တီႈၼ်ႂးပပ်ႉမၢႆ X(သိပ်း)၊ ၼႃႈၵၼ် မၢႆ 9 ယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တီးၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်ႈတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈႁၼ်ထိုင် တူဝ်တင်ပၢႆးၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ မႄးႁဵတ်းပိူင်တၢႆႁ်ႂႈမိူၼ်ၼင်ႇ ၶႄႃႈၵႂၢမ်း ၸေျႃႇမႄႈထႃႊရီႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပွင်ႇၸ်ႂၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၼ်ၶေႃႇယုမ်ႇယမ်မၢင်ႊၸိူဝ်း ဢၼ်မီးၼ်ႂးၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းလွင်ႈပဵၼ်တႄႉလႄႈ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းတဵမ်ထူၼ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈတူၺ်းမၢႆမီႈ လႄႈ ၶေႃႈထၢင်ႇထိူမ် ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပိုၼ်း ၶႃး(လ်)ပႅၼ်ႊၵျမိၼ်ႊပွႆႈယႃႊတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ "လွင်ႈလၢတ်ႈၸႃၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးမီးၽွၼ်းလီတႄႉလႄႈ ဢမ်ႇလႅပ်ႈတေထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ"ၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပရႃႊသျၼုပ်ႊတႃႊ( ၼ်ႂး 628 AD) လႄႈ ပတ်ႉ(သ်)ၶႃႊရႃႇ(ၼ်ႂး 629 AD)ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွႆႈထႅမ်ၼ်ႂးတူင်ႇဝူင်ႈၼႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉၸိူဝ်းပူၼၼ်ႉၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးပီႊ 1872 ၼၼ်ႉလႆႈႁၼ် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၶွင် ၶၼ်း(လ်)ဝီႊယႃႈသထႃႊရႅတ်ႉ(လုၵ်ႈႁဵၼ်းမၼ်း ဢၼ်ႉၶူဝ်းသႅၵ်ႉ ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ)၊ ဢႅတ်ႉဝတ်ႉႁ်ႂႈၼီႊ(ၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ သႃႊရႄႊလီႊ မၢႆ 74)၊ ၵျွၵ်ႉၵၼ်ႈတႃႊ( ဢၼ်ႊၼႃႈလႅၼ်ႊ မၢႆ 5) လႄႈ ရိတ်ႉၶျတ်ႉတႄႇတီႇၶႆး ၶဝ်ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ။
ဝီးယႃးသထႃႈရႅတ်ႉ၊ ၵၼ်ႈတႃႈ လႄႈ ႁ်ႂႇၼီႇ ဢဝ်တူၼ်ႈထႅဝ်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းႁဵတ်းပဵၼ်ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇ လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၶဝ် ၽွင်းယၢမ်း တႅတ်ႉၶၢႆး သွၵ်ႈႁႃႁၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈတတ်း ၼ်ႂးလၢႆး တူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈၼၼ်ႉ၊ ဢၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉရႃႈသျိၼ်ႊၼႄႈ(လ်) ႁ်ႂပဵၼ်သွင်ႈၸုမ်းဢၼ်မီး ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းယၢမ်ႈမိူၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႊရိတ်ႉ(ၶျ်)လႅတ်ႉ ထႅမ်သ်ႂႇထႅင်ႈ တီႈၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ႁူဝ်ႁူပ်ႈယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ဢၼ်ၸွႆႈထႅမ်လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းၽႃႇသႃႇပိူင်တမ်းလိၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်မႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်ၵူႈဢၼ်မႆႉ မီးလွင်ႈၽႄတူဝ်ၼပ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ် တူဝ်တဵမ်တီႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇတေၼႄႇဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ဝႆႉဝႃႈ ႁဝ်ႈဢဝ် တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် m မႃးၵိၼ် n (တီႈ m ဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်သုၼ်)ယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ 0 ၼႆႉဢမ်ႇမီးမႃးသေပွၵ်ႈၼႆၸိုင် လွၵ်းလၢႆးၵႄႈလိတ်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၸင်ႈႁဵတ်းလႆႈ m − 1 ၵမ်းဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ၸ်ႂႉတူဝ်ၵိုတ်ႈမၼ်းႁ်ႂႈလိူဝ်သေၼိူင်ႈၵမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂးပၢႆးၼပ်ႉၼႆႉ တူဝ်ၼပ်ႉၽိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်ႈတွၼ်ႇတႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇ (မိူၼ်ၼင်ႇ "မီးဝႆႉငိုၼ်းယွႆႈႁူၵ်းဢၼ်ၼိူဝ်ၽိူၼ်"လႄႈ လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇ(မိူၼ်ၼင်ႇ "ၼႆႉပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈသေပိူၼ်ႈထူၼ်ႈသၢမ်ၼ်ႂးၸိုင်ႈမိူင်း")ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈသၢႆယဝ်း ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇၸိူဝ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ တူဝ်ၼပ်ႉၽိင်ႈပိူင်ပဵၼ် လႆႈမၼ်ႈၵိုမ်းဝႆႉလူၺ်ႈၸွမ်းမၢႆမီးတီႈၼ်ႂႈ လၢႆးပွင်သၢင်ႈတူဝ်ၼပ်ႉတၢင်ႇဢၼ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်ဢၼ်လွင်ႈယ်ႂႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တီးၼ်ႂႈၵၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း ႁၢင်ႊတူဝ် တွၼ်ႈတႃႇတေတၢင်တူဝ်တူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းဢဝ်လႆၢးၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိုၼ်ႉထၢၼ်လႆၢးတူၺ်းၽႅၼ်လိၼ် ၽရႆၢးမမႃႇရီတီႇယၢၼ်ႇ (prime meridian)သေယဝ်ႉ လတ်းၶဝ်ႈ ၵုၼ်ၶႃႇၼႃႇရီႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈဢဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် သဵၼ်ႈၽႃႇသူၼ်ၵၢင်တင်းမူတ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းယွၼ်ႈလီတႃႇလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ၊
ဢၼ်ၽူႈလူင်ႉလဵၼ်ႇၽႆၢႇပႆၢး ၼႅၵ်ႉၶၢတ်ႈလိူၼ်လၢဝ်(ပေႇတၢင်ႇၵႃႇလႃး) ၼႂ်းႁိၼ်ႇတူႇလႄႈမူႇၸလိမ်ႇၶဝ် ၽိူမ်ႉဢွင်ႈတီႈမႂ်ႇမႃးတၢင်းၼမ်တၢင်းလႆၢ လႄႈ မူၼ်ႉမႄးၶေႃႈမုၼ်းယူႇတႃႇသေႇသေ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇဢဝ်ပႆၢးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ႁိတ်းႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃးပၢႆးလႃႈပၢၼ်ၵၢၼ် လွင်ႈၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇမႃးၵေႃႈ ငၢႆႈလီၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ်ပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်မႃးၶိုၼ်းသေ လႄႈ လုၵ်ႉတီႈ ဢႃႇရပ်ႉသၵ်ႉၵေႃးလႃးသိပ်ႉသေ တေႇပဵၼ်တီႈႁူႉၸၵ်ႉ လူၺ်ႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ တိတ်းတေႃႇၵၼ်တင်းသပ်ႈပဵင်ႇလႄႈ ဢႃႇၽရိၵပွတ်းႁွင်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။
Christopher Columbus မၼ်းၶတ်းၸႂ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း lunar သွင်ပွၵ်ႈ ပိူဝ်တႃႇၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃ longitude ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း တီႈၵုၼ် Saona ဝၼ်းထိ 14 လိူၼ်သိပ်ႉထိမ်ႇပိူဝ်ႇ ပီ 1494 (ၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၵမ်းသွင်)လႄႈ ၵမ်းထိ ၼႂ်းJamaica ဝၼ်းထိ 29 လိူၼ် ၽေႇပဝႃႇရီႇ ပီ 1504 (ၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၵမ်းသီႇ)။
မိူဝ်ႈတႄႇတေႉ ၶိူင်ႈၸွႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်လႆႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဢဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းမူၼ်ႉမႄး တေႃႇပေႃးထိုင်းမႃးၼႂ်းႄၵႈ ႁူဝ်းပၢၵ်ႇပီမႃးၼႆႉ လႆႈလႅၵ်ႈလႆၢႈယဵၼ်းပဵၼ်ၼ်မႃး ၶိူင်ႈၸွႆႈတႅၵ်ႈဢၼ်မႅၼ်ႈယမ်။
တီႈၼိူဝ်ၵုၼ် မိူဝ်ႈၽွင်းတိုၵ်ႉၶူင်သၢင်ႈၶိူင်ႈထွင်ႇ၊မၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်ၵႆ ႄလႈ ၶဵမ်ယွၼ်ႇယၢမ်းမွင်းမၼ်း တေႃႇပေႃးထိုင်မႃးၵႄႈ 18 သၼ်ႇၵျူရီႇၼၼ်ႉ မီးဢွင်ႈတီႈလႆၢလႆၢတီႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉလွင်ႈ longitude လူၺ်းလွင်ႈမႅၼ်ႈယမ်မၼ်းတၢင်းၼမ် မၼ်းမီးလွင်ႈၽိတ်းပိုင်ႈလႆႈဢိတ်းဢွတ်း ဢေႇလိူဝ်သေ 1 တီႇၵရီႇ ႄလႈ တၢင်းၸမ်မၼ်းယူႇတီႈ ၼႂ်း 2-3 တီႇၵရီႇ။
လွင်ႈတႅၵ်ႈထတ်း ၼႂ်းပိုၼ်ႉၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလႆၢႇၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇလိူဝ်ၼိူဝ်ၵုင်း မၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်ၵႆ ႄလႈ ၶဵမ်ယွၼ်ႇယၢမ်းမွင်းမၼ်း ႁဵတ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇလႆႈလီႈ ၼႂ်းသၽႃႇဝသႆၢငႆၢၸိူင်ႉၼၼ်ႉ။
မၼ်းလၢတ်ႈထိုင်ယူႇသွင်လွင်ႈ တႃႇၵႄႈပၼ်ႁႃ ၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ 1 တီႇၵရီႇ လႄႈ 0.5 တီႇၵရ။
ၵၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉတၢင်းၵမ်ႉထႅမ် လႄႈ မီႈလွင်ႈပၼ်ငိုၼ်းသူး ၼိုင်ႈႁဵင်ပွၼ်း ဢၼ်မႃးတီႈၽူႈၵုမ်းၵမ် Longitude ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၶတ်းတေႃႇသူႈပိူဝ်ႈတႃႇလႆႈသူးငိုၼ်း £20,000 ပွၼ်း၊ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၵေႃႈ ငိုၼ်းၽိူမ်ႉ ဝႆၢးသေၶဝ်ႈၵႆၢႇၸွမ်းၼႂ်းလူမ်းသပ်ႈၽႃး မိူဝ်ႈပီ 1773ၼၼ်ႉ။
ဝႆၢးသေပီ 1790 ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၶၢဝ်းတၢင်းၸမ်ၵႆ လွင်ႈလိုၼ် မီးလွင်ႈဢဝ်တိုဝ်း ၼႂ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈမႃး၊
ႁူႉလႆႈၵမ်းလဵဝ်ဝႃႈ မၼ်းဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ၼႂ်းၸၢၵ်ႈပေႃႉလိၵ်ႈသႆၢလူမ်း (telegraph) ပိူဝ်သူင်ႇလႅင်းထိုင်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၵူမ်းၵမ်တႅပ်းတတ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတူတ်ႇထတ်း longitudeလႆႈ၊
ၼႂ်းၵႄႈပီႈ 1874 ထိုင် 90 ၼၼ်ႉ လႆႈၽွတ်ႈၸူမ်းၵေႃပွင်ၵၢၼ် တႃႇၵေႃႇတင်ႈပိုၼ်ႉတီႈ ၸၢမ်းၸႂ်ႉတိူဝ်း ၵၢၼ်ထူတ်ႇထတ်း ၼႂ်းဢွၵ်ႈတီႈလႆၢလႆၢတီႈ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ဢႃမႄႇရီၵၢၼ်ႇ ပွတ်းၸၢၼ်း လႄႈ ၵုၼ်ဢိင်ႇတီႈယႃႉ ပွတ်းတူၵ်း လႄႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ တေႃႇပေႃးထိုင် ၵုၼ်ၵျႃႇပၼ်ႇ လႄႈ ၶႄႇယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းမီႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈၵႂႃႇ မိူဝ်ႈၸၢၵ်ႈပေႃႉလိၵ်ႈသႆၢလူမ်း (telegraph) ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသႆၢဢွၵ်ႇမႃး မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 20 သၼ်ႇၵျူႇရီၼၼ်ႉမႃး၊
ၼႂ်းၼႃႈၼမ်ႉ လႆႈတူင်ႉၼိုင်လႆၢးၸႂ်ႉ ရေႇတီႇဢူဝ်ႇၼမ်းၼေတၢင်း ၼႂ်းၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ဝႆးသေသိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇပွၵ်ႈသွင်ၼၼ်ႉမႃး၊
လိူဝ်သေလႆၢးၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်ယူပ်ႈယွမ်း shnnetic ၊ တင်းမူတ်းလႆႈႁပ်ႉမၵ်းမၼ်းမီးၵၢၼ်တူဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈလီ။
ဢၼ် Longitude ယိုၼ်ယၼ်လႆႈၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ် လွင်ႈၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ လူၺ်ႈဢၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ် ၼႂ်ၵႄႈၵၢၼ် ဢွင်ႈတီႈ လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇၵၼ် (Coordinated Universal Time) (UTC)။
ၸႂ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်ဢၼ်ၸမ်ငႆၢး ယွၼ်ႉဝႃႈၸုတ်ႇယိူင်းမႆၢ ဢမ်ႇလႆႈယူသိုဝ်ႈၵၢင် ၶွပ်ႇလႅၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း ယဝ်ႉၵေႃႈၶွပ်ႇလႅၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း မၼ်းထုၵ်ႇယိပ်းၵၼ်ဝႆႉလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ သူၼ်ႇၵၢင်ၶွပ်ႇလႅၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း မၼ်တေဢမ်ႇယူႇၼိူဝ်ႈသဵၼ်ႈသႆၢ meridians မိူဝ်ႈၵူႈလွင်ႈမီးဝႆႉ 15°၊
ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းပိူင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵူႈမိူင်းမိူင်း ယွမ်းႁပ်ႉမၵ်းမၼ်ႈ (ISO 6709) တီႈပွတ်းတွၼ်ပႆၢႇဢွၵ်ႇ ဢွၵ်ႇမႃးၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီၼၼ်ႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵႆၢႇယူင်ႉၶူင်သၢင်ႈ Cartesian coordinate system ဢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇၽႆၢႇၶႂႃ လူၺ်ႈလွၵ်းလႆၢးမီးလွင်ႈၶဝ်ႈၵၼ်လီ ၽႆၢႇပွတ်းႁွင်ႇ။
တင်ႈတေႇၼၼ်ႉမႃး ၸိူဝ်းၶဝ်ႈလႆႈလႆၢႈဝႆႇမႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း လႆၢးတၢင်ႈဢၼ်မီးလွင်ႈမၵ်းမၼ်း။
geoid ပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ႁွၼ်ၼမ်ႉၼႃႈပိုၼ်ႉၽိဝ်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလႆၢႇ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လူၺ်ႈႁႅင်းလူမ်းမုၼ်ၵမ်ႇၾႃႇ လႄႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈႁႅင်းထၢတ်ႈလုတ်ႇ ႁႅင်းၵမ်ႇၾႃႇပၼ်ႇ ပေႃးဢမ်ႇမီးလူမ်းလႄႈႁွၼ်မၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈတေ ဢမ်ႇမီးသင်။
တေႁူႉမၼ်းလႆႈၵေႃႈမီးလွင်ႈလဵဝ် လူၺ်ႈထတ်းတႅၵ်ႈ လႄႈ ၼမ်ႉသွၼ်ႇလၢမ်းၶၢတ်ႈဢဝ် ႁႅင်းလူမ်းမုၼ် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်လႆႈၵၼၼ်ႉၵူၺ်း၊
ပႅၵ်ႈသမ်ႉဝႃႈ ပႆၢးရုၵ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် တေမီးၶၢဝ်းတၢင်း +8,848 m လွႆဢႄးဝိူဝ်းရႅတ်ႉ (Mount Everest) လႄႈ −10,984 တၢင်းလိုၵ်ႉပိုၼ်ႉပၢင်ႇလႆၢႇ မႃႇရေႇၼ (Marianas Trench)၊ တီႈႁၼ်ၽိတ်း geoid မႃးတီႈ ellipsoid တင်ႈတေႇ ႁူမ်ႈလေႃး +85 m ဢီႇသလႅၼ်ႇ (Iceland) to −106 m ၽႆၢႇၸၢၼ်း ဢိင်ႇတီးယႃႉ (southern India), less than 200 m total။
ပေႃႈပိုၼ်ႉၼင်လင်လိၼ် မီးႁွႆးတႅၵ်ႇပဵၼ်ပိုင်ႈၸိုင်ႈႁွင်ႈၼမ်းမႄႈၼမ်ႉတင်းလႆၢ မီးလွင်ႈလတ်းၶၢင်ၵႂႃႇမႃးၼႆလွင်ႈၼမ်ႇသုင်တႅမ်ႇၼႂ်းမႄႈၼမ်ႉတင်းမူတ်းဢၼ်မီးယူႇၵေႃႈတေဢမ်ႇပိူင်ႈသင်ၵၼ်တင်းၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလႆၢႇ၊
ၼႆႉမၼ်းမႆၢထိုင်ဝႃႈ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းႁိူဝ်း ႁဝ်းဢမ်ႇတၼ်းၾၢင်ႉႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈသုင်တႅမ်ႇ geoid၊ တၢင်းယၢဝ်းသိုဝ်ႈ တေမီးၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈ (plumb line) တၢင်းသႆၢၵူတ်ႉ တေမီးယူႇၸွမ်း geoid၊တႃႇသေႇ တင်းတွင်ႉၾႃႉ လႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈၵေႃႈတုမ်ႉထိႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ။
ၼၼ်ႉမၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉဝႃႈ လႅင်လၢဝ် GPS ယူႇသုၼ်ႇၵၢင်ႁႅင်းမုၼ်သႆၢဝူင်းၵမ်ႇၾႃႇ မၼ်းၸၢင်ႈတႅၵ်ႈထတ်းလႆႈ သုင်သူတ်းၵေႃႈ မိူဝ်ႈႁဝ်းဢဝ်မႃးတႅၵ်ႈၼိူင်းဢိင် ellipsoid ၽိုၼ်ၶေႃႈမူၼ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်မွၵ်ႈၵၼၼ်ႉၵူၺ်း၊
ၶိူင်ႈ GPSပၢၼ်မႂ်ႇ မၼ်းမီးၶိူင်ႈ grid ဢၼ်ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၼႂ်း software ပိူဝ်ႈႁႂ်ႈလႆႈတၢင်းသုင်တႅမ်ႇ လွင်ႈ geoid (ၼင်ႇ the EGM-96 geoid) ၼိူဝ် ပိူင်ယူင်ႉၶူင်သၢင်ႈၵမ်ႇၾႃႇ the World Geodetic System (WGS) ellipsoid။
ပေႃးတူင်ႇမူၼ်းလူမ်ႈၾႃႉ ထုၵ်ႇႁူမ်ႇဝႆႉလူၺ်ႈၼမ်ၼႆ ၼမ်ႉတေဢမ်ႇသုင်ပဵၼ်ၵၼ်ၵူႈတီႈ၊
ၼႆႉယဝ်ႉမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၸႂ်ႉၶိူင်ႈ GPS လူၺ်ႈမိုဝ်းထိုဝ် တၢင်းၼမ်တင်းလႆႈ မီးၶူင်သၢင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း သွၵ်ႈႁႃၼႂ်းတူဝ် ပိူဝ်ႈတႃႇတႅပ်းတတ်းမၵ်းလႆႈ တၢင်းသုင်ၼမ်ႉၼႃႈပၢင်ႇလႆၢႇ၊
ဢၼ်ၶူင်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ဢၢင်ဢိင်ဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်းတီႈ လႅင်လၢဝ် GOCE လႆႈဢဝ်မႃးဝၢင်းၼေ ၼိူဝ်ဢွၼ်ႇလႆၢး မိူဝ်ႈၼႂ်းလိုၼ်းၸူၼ်ႇ 2010၊ လူၺ်ႈယူႇတီႈၼႂ်းၶိူင်ႈၵူမ်းၵမ်း ၶွင်ႈ European Space Agency (ESA)။
Geoid ပဵၼ်ပိုၼ်ႉၽိဝ် ဢၼ်မီးထၢတ်ႈၾႆးၽႃႉ ဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် မၼ်းမီးလွင်ႈၶႆႈၵဵဝ်ႇငႆၢးမိူၼ် လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ။
လုမ်ႈၾႃႉ ပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႈလုမ်ႈမူၼ်း ၶွင်လုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ လႄႈ ပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢင်ႁၢဝ်တွင်ႉၾႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်းလုမ်ႈၾႃႉလိူၼ်လၢဝ်။
ၽၢင်ႁၢင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၵၢင်ႁၢဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုမ်ႈၾႃႉလိူၼ်ႈလၢဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ တွင်ႉၾႃႉ။
မၢင်လႂ်ၵေႃႈ မၼ်းပိူင်းၼႄလွင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈ မိူင်းယႂ်ႇ လႄႈ သၢႆသဵၼ်ႈၶိူဝ်းၶႆႇ latitude လႄႈ longitude။
လူၺ်ႈယူဝ်းယူဝ်းတေႉ မၼ်းတေယႅၵ်ႈၽေလုမ်ႈတွင်ႉၾႃႉ ဢွၵ်ႇပဵၼ်ၸူမ်းလိူၼ်လၢဝ်ပႃး၊
ဢၼ်လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈလုၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ မႃးတီႈ Strabo မၼ်းလၢတ်ႈသပ်းလႅင်းၼႄလွင်ႈလုၵ်ႈ တေႇမႃးမွၵ်ႈမိူဝ်ႈ 150 BC၊
လုၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၵမ်ၼမ် မၼ်းသၢင်ၶိုၼ်ႈမႃးလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈတူင်ႇဝူင်း 1 မီတိူဝ်ႇ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈပဵၼ် တီႈတႅၵ်ႈတူဝ်ယင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် တႃႇလုၵ်ႈဢၼ်မီႈတူင်ႇဝူင်းတၢင်းယႂ်ႇမွၵ်ႈ 1ၸူဝ်ႈမွင်း 40 မိၼိတ်ႉ လၢၼ်ႉ။
လုၵ်ႈလုၵ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ၵမ်ႈၼမ်ယင်းထပ်ႈၵၼ် လူၺ်ႈသဵၼ်ႈ parallels လႄႈ meridians ပိူဝ်ႈတႃႇတေလၢတ်ႈလႆႈ မွၵ်ႈပိူင်ၽၢင်ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႉလႆႈ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႉ ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်း လုၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉပိုၼ်ႉလိၼ် လူၺ်ႈႁၢင်ႈၽၢင်ၽဵၼ်ႇလိၼ်လုၵ်ႈဢၼ်ၵဝ်ႇ တၢင်းမူတ်းလႆႈသၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ဢိသလမ်ႇ။
Behaim ပဵၼ်ၽူႈ တူၺ်းသဵၼ်ႈတၢင်းႁိူဝ်း လႄႈ ပဵၼ်ပေႃႈၵႃႉၵူၼ်းၶိူဝ်းၵျႃႇမၼ်ႇ၊
ၵွၼ်ႇၼႃႈဢမ်ႇပႆႇလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈလုၵ်ႈ Behaim လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇဢၼ်ၵႂၢင်ႈၵႆ။
လူၵ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈထႅင်ႈၵေႃၼိုင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ် Hunt–Lenox Globe, ca။
လဵပ်ႈတေပဵၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇသေပိူင်ႈ ဢၼ်ၼႄႈလွင်ႈလူၵ်ႈမႂ်ႇ။
လုၵ်ႈလူၵ်ႈၽိုၼ်မိူၼ် ဢၼ်ၼႄႈလူၺ်ႈ ဢႃမႄႇရီႇၵၢၼ်ႇ လႆႈသၢင်ႈပဵၼ်မႃး လူၺ်ႈ Martin Waldseemueller မိူဝ်ႈပီ 1507။
Globus IMP မၼ်းပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းၾႆးၽႃႉ ႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃးလုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇယႂ်ႇမွၵ်ႈ 5ၼိဝ်ႉ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉၼႂ်းလႅင်လဝ် ၶွင် သူဝ်ႉဝႅတ်ႉ လႄႈ ရတ်ႉသျႃး တင်ႈတေႇမိူဝ်ႈပီႈ 1961 ထိုင်ႈ 2002 ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းၼႄတၢင်း။
လႆၢးႁဵတ်းလုၵ်ႈလူမ်ႈၼႆႉ လႆႈပိုတ်ႇၼေႈႁႂ်ႈႁၼ်ႈ မိူဝ်ႈ 1802 မီႈလွင်ႈၶႅၼ်ႇၶႅၵ်းႁၢင်ႈ ၼႂ်း The English Encyclopedia လူၺ်ႈ George Kearsley၊
ဢၼ်ၼႆႉပိူဝ်ႈဢဝ်တမ်းဝႆႉတႃႇ ၼႂ်းၶိုင်ႈတူၺ်းတီႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ပုင်ႇႁၢင်ႈလုၵ်ႈမူၼ်ႈၶိုင်ႈ၊
လုၵ်ႈလူၵ်ႈႁၢင်ႈၽၢင်ၸိုင်ႉၼၼ်ႉ “ယႂ်ႇဢႃးလႃး” လႄႈ မၼ်းၵေႃႈမီးၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇၼႃႇ။
ဢမ်ႇႁိုင်ဝႆးသေ မီးမၢၵ်ႇၵွင်ႈ မိူဝ်ႈသူဝ်ဝႅတ်ႉ လတ်းၶၢမ်ႈၵျႃႇမၼ်ႇၼီႇ ။
တူင်ႇဝိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ဢၼ်ႁူႉၵၼ်ဝႃႈ orthodrome ၶွင်လုမ်ႈၾႃႉ မၼ်းပဵၼ်ၸုတ်ႇတီႈလတ်းၶႅၼ်ႈ လုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ ပဵၼ်တီႈမႅၼ်လတ်းၶၢမ်ႈ ၸုတ်ႇသူၼ်ႇၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉ။
လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼႂ်း တူင်ႇဝိူင်းလုမ်ႈၾႃႉ ပဵၼ်ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝိူင်းဢၼ်လဵၵ်ႉ ၼၼ်ႉပဵၼ်တီႈလတ်းၶႅၼ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇလတ်းၶၢမ်ႈ တီႈၸုတ်ႇသူၼ်ႇၵၢင်လုမ်ႈၾႃႉ။
ၶေႃႈႁၢမ်ႈမၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈၸုတ်ႇဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ် မၼ်းတူင်ႇဝိူင်းဢၼ်ယႂ်ႇတၢင်းၼမ်ဢၢၼ်ႇပေႃႈဢမ်ႇလႆႈ။
တၢင်းယၢဝ်းၶွင်ႈ သဵၼ်ႈၵူၺ်ႉတူင်ႇဝိူင်းယႂ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းႁၢင်ႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈသွင်ၸုတ်ႇ လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းၼႃႈလိၼ် လုမ်ႈၾႃႉ တီႈၼႂ်း Riemannian geometry ၸိူဝ်ႉၼႆႉ တူင်ႇဝိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ တူင်ႇဝိူင်း Riemannian။
တူင်ႇဝိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်တူင်ႇဝိူင်းဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ ၼႃႈလိၼ်လႄႈၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလႆၢႇ ပဵၼ်ၽႆၢႇၽႆၢႇ။
ၼႂ်းၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်ႁဵတ်းၽႅၼ်ႇလိၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွၵ်းလႆၢးဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပိုၼ်ႉၽိဝ်ၼႃႈလိၼ် လဵၵ်ႉလူင်းလႄႈ ပဵၼ်မႃးလႆၢးဝၢင်းၽႅၼ် သၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်သႆၢၵၢၼ်မိၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ။
မၼ်းဢိင်ၼိုင်ယိူင်းမႆၢၽႅၼ်ႇလိၼ် မၢင်ၸိူင်းမၼ်းတေၵလၢတ်ႈၵူဝ်းလူဝ်းသေတႃ မၼ်းပဵၼ်တီႈယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ လႄႈ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်လႆၢလႆၢၵၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇလူမ်းလႃႈဝႆးမၢင်လွင်ႈ ဢၼ်ငႆၢးတူင်ႇဝိုင်း လူၺ်လွင်ႈလူႉသူမ်းမၢင်ၸိူဝ်းမၢင်လွင်။
ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ differential geometry, projective geometry, လႄႈ manifolds ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇ လူၺ်ႈပႆၢးၼမ်ႉတၢင်းမူတ်း။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ထႅင်ႈၽႆၢၼိုင်ႈၵေႃႈ ၼႂ်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ပၢႆးၼမ်ႉတင်လႆၢ လုၵ်ႉတီႈပိုၼ်ႉၽိဝ်ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ၵူင်ႇ လႆၢႈပဵၼ်တီႈပဵင်းလိူမ်ႈသျေႃးလီ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ projection ဢၼ်ၼိုင်ႈ။
ၼင်လိၼ်လႄႈၸိူဝ်းၵၢင်ႁၢဝ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ် တေသၢင်ႈႁၢင်ႈၽၢင် ဢၼ်လီလိူဝ်သေ ဢၼ်ပဵၼ်မူၼ်းမူၼ်း ယုၵ်ႉတူဝ်ယင်ႇၼင်ႇ လၢဝ်လုၵ်ႈလဵၵ်ႉ မၼ်းတေမီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢမ်ႇမူၼ်း ဢမ်ႇၽဵင်ႇၵၼ်။
တီႈၵူၺ်ႉတီႈၶွၵ်းၼႃႈလိၼ်ၵမ်ႇၾႃႇၼၼ်ႉ ၵၢၼ်မိၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈဢၼ်ၼိုင်ႈ မၢင်ႈၸိူင်းဢမ်ႇပဵင်းၵၼ် တႃႇတေလူမ်းလႃးဝႆႉပိုင်ၽၢင်ႁၢင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်လႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဝႄႈငိူင်ႉလႆႈ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ ပိူဝ်ႈတႃႇတေသပ်းလႅင်း ၸွမ်ႉပိုၼ်ႉတီႈဢမ်ႇမိူၼ်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉဢွၵ်ႇမႃးပဵၼ်ဢၼ်ဢၼ်။
ၽိုၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ယိူင်းမႆၢတႃႇၸႅင်ႈလႅင်းဢွၵ်ႈတီႈ ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ၽိုၼ် တႃႇၽႅၼ်ႇလိၼ်။
ၶေႃႈမုၼ်းၵူႈဢၼ် ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢွၵ်ႈတီႈၼႃႈလိၼ်း ဢၼ်ၸိူဝ်းၶဝ် ဢၼ်ဢဝ်မႃးႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ဢၼ်ၶဝ်ဢၢင်ႈမႆၢဝႆႉ လူၺ်ႈႁၢင်ႈၽၢင်ဢွၵ်ႈတီႈၼႃႈလိၼ်း ဢၼ်ၶဝ်လိုၵ်ႈ။
မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ် တင်း Tissot's indicatrix, ၶွင် Goldberg-Gott indicatrix မၼ်းၵေႃမီးပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်လဵဝ်ဢၼ် ဢၼ်မႃးတီႈဢၼ်လဵၵ်ႉသေပိူၼ်ႈ မၼ်းပိူင်းႁႂ်ႈႁၼ်ထိုဝ် လွင်ႈၵူၺ်ႉငေႃး၊ လဝ်ႈ၊ ပဵၼ်၊ ၵိူင်းၸိူၼ်း၊ ၸႅင်ၼႃႈလိၼ်။
မၢင်ပွၵ်ႈသမ်ႉၸႂ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်သၢမ်ၸႅင်ႇပၼ်ႇမူၼ်း။
ထႅင်ႈလႆၢးၼိုင်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်ႁၼ်ႁၢင်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၽိတ်းပိူင်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼႃႈလိၼ် လူၺ်ႈမၼ်းလတ်းၽၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်သီမူၼ်ႇ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ထၢပ်ႈသီ တင်းၼမ်ဢမ်ႇဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး shnnitude မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၢင်ႈပိူင်ႈၽိတ်း ၸွမ်းဢွင်ႈတီႈယၢၼ်းယွၼ်ႇလႄႈ လွင်ႈၼႃႈလိၼ်ယုၵ်ႉၵွင်ႇၶိုၼ်ႈ၊
ယွၼ်ဝႃႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ႈၼႃႈတႃလူၵ်ႈ မၼ်းဢမ်ႇယူႇတီႈလဵဝ်လႄႈ ၶေႃႈမူၼ်းၵေႃႈၸၢင်ႁႆၢလႆၢၵႂႃႇ။
လွင်ႈဢဝ်တႅတ်ႈၼိူင်းၼေ ၵၢၵ်ႇၸွၵ်းၼၼ်ႉ ပေႃးဢမ်ႇၵွၵ်းပိူင်ႇဢွၵ်ႇမူတ်းၸိူင် တေဢမ်ႇၸၢင်ပဵၼ်ၵိပ်ႇၵိပ်ႇလႆႈ။)
မၼ်းမႆၢထိုင် တူမ်ႉတိူဝ်ႉပိုၼ်ႉၽဵဝ်ယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလတ်းၵမ်ႇၾႃႇၵႂႃႇ၊ secant မႆၢထိုင်ဝႃႈ မၼ်းလတ်းၶဝ်ႈၵမ်ႇၾႃႇၵႂႃႇလႆႈ။
ပေႃးဝႃႈသဵၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တႅၵ်ႈမိူၼ်ၵၼ်တင်း latitude ၼင်ႇသဵၼ်ႈသၢမ်ၸႅင်ႇပၼ်ႇမူၼ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈသဵၼ်ႈဢၼ်ၶဝ်ႈၸွမ်းပိူင်၊
ဢၼ်ၼႆႉၸႂ်ႉၸွမ်းcylindrical ဢမ်ႇၼၼ် pseudo လူၺ်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဢဝ် ၽၢင်ႁၢင်ႈဢၼ်ယူဝ်းယူဝ်း၊
Scale မၼ်းတေယူႇတီႈလဵဝ်ဝႆႉတႃႇသေႇ သဵၼ်းသိူဝ်ႈတင်းမူတ်း ဢၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႇမႃးဢွၵ်ႈတီႈတင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်။
ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ် spherical ႁိုဝ် ellipsoidal လၵ်းပိူင်လွင်ႈသပ်းလႅင်း ယိပ်းဝႆႉ လူၺ်ႈဢမ်ႇလူႉသူမ်း ၽၢင်ႈႁၢင်ႈတင်ႇၸိူဝ်းတင်ႇဢၼ်၊
Ellipsoidal ပဵၼ်ပုင်ႇၸမ်ႇၼႃႇပိုၼ်ႉလိၼ် ဢၼ်ၸႂ်ၼႂ်းၽိၼ်လိၼ် လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ယႂ်ႇလႄႈ ဢၼ်ပၢၼ်ၵၢင်ၸၵႂႃႇ ပိူဝ်ႈတႃႇႁႂ်ႈမၼ်းၸၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢွၵ်ႇမႃးလႆႈမႅၼ်ႈယမ်ႈ၊
မိူဝ်ႈမႃးၼိူင်းတႅၵ်ႈဢၼ်တင်း ellipsoid တီႈၵိုင်ႇလႅပ်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႈ ၼင်ႇႁၢင်ႈၽၢင်လဝ် geoidal မၼ်းတေလႆႈပုင်ႇၸမ်ႇႁၢင်ႈ တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼင်ႇသဵၼ်သႆၢဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်လႄႈ လွင်ႈၽႅင်ႇပဵင်းၵၼ်၊
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ လုၵ်ႈလၢဝ်မီးလွင်ႈတမ်ႇပူတ်းတမ်ႇပႅၼ်ဢမ်ႇပဵင်းၵၼ် လုၵ်ႈလၢဝ်ဢွၼ်ႇမၢင်ႈလုၵ်ႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ႈငႆၢးမိူၼ် geoid ပိူဝ်ႈတႃႇၸႂ်ႉၵၢၼ်သၢင်ႈႁၢၼ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်၊
လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈထိုင်ဝႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းထိုင် ၼႂ်းလွင်ႈဝၢင်းပိူၼ်ႉၽိဝ်ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်ၵွင်ႉလူၺ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ ၸွမ်းလူၺ်ႈလႆၢးၵၢၼ်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈငဝ်းလႆႈသေႁဵတ်းဝႆႉ။
ဢွင်ႈတီႈပဵၼ်မႃးသႆၢႁိူဝ်ႈလႅင်း ၸွမ်းသဵၼ်ယၢဝ်း ဢၼ်သပ်းလႅင်းၼႄဝႆႉ ၼႂ်းလူၺ်ႈၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈဢၼ်ၵႅပ်ႈ လိုၼ်းသူတ်းၵေႃႈလႆႈမႃး ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈ cylindricalလႄႈ "ဢၼ်ပဵၼ်သၽႃႇဝ" တၢင်းၼမ်တင်းလႆၢ။
Cylinder ၼႆႉ မၼ်းထူင်ႇႁွပ်ႈလုၵ်ႈၵမ်ၾႃႇ ပွႆႇသႆၢႁိူဝ်ႈလႅင်းဢွၵ်ႇလႄႈ တႅၵ်ႇၽႄႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ၊
တၢင်းယၢဝ်းၵႆၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ တၢင်းၸၢၼ်း မၼ်းဢမ်ႇလႆႈယိုတ်ႈဢွၵ်ႇလႄႈ ဢမ်ႇႁူတ်းၶဝ်ႈ မၼ်းပဵၼ်ၵၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ equirectangular ဢမ်ႇၼၼ် "plate carrée"။
တင်ႈတေႇၼႂ်းလွင်ႈၵၢၼ်ႁၼ်ႁၢၼ် မၼ်ၶႂၢၵ်ႈၶဝ်ႈၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇတၢင်းၸၢၼ်း လူၺ်ႈဢၼ်ၵႂႃႇဢၼ်မႃး ၵၢၼ်ယိုတ်ႈဢွၵ်ႇၽၢႆႇၼႃႈဝၼ်းတူၵ်းၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းၸင်ႇလူမ်းလႃးဝႆႉလႆႈဢွင်ႈတီႈ လူၺ်ႈလွင်ႈသူမ်းႁၢင်ႈၽၢင်။
သႆၢသႅၼ်ႈ meridians ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေယၢဝ်းသေ သႅၼ်ႈ meridian ဢၼ်မီးပၢၼ်ၵၢၼ်လႄႈ ၵူင်ႉၵႂႃႇၽႆၢႇၼွၵ်ႈ လူၺ်ႈလတ်းၶဝ်ႈသဵၼ်ႈ meridian ပၢၼ်ၵၢင်။
ယွၼ်ႉၼၼ် သဵၼ်ႈ meridians မၼ်းၸင်ႇမီးတၢင်းယၢဝ်းႁၢင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼင်ႇဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ။
ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်လႆႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်သၢမ်ၸဵင်ႇမႃးၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈလႆၢႈႁၢင်ႈၽၢင်တႅမ်ႇ ၼႂ်းလွင်ႈမႅၼ်ႈမွၵ်ႈ၊ ပုင်ႇႁၢင်ႈလႄႈ ဢွင်ႈတီႈႁဵမ်းႁွမ်းၸမ်ၸွမ်း သဵၼ်ႈဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈ။
မၼ်းၸၢင်ႈႁဵၼ်းလႆၢႈ လွင်ႈဢိင်ယၼ်လူၺ်ႈ တၢင်းႁၼ်ၸမ်ၵႆ ဢၼ်မႃးတီႈ Tangent point r(d) = ပဵၼ် c။
လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ လူၺ်ႈၸႅင်ႇၽႆႇၸမ် ယူႇတီႈၵၢင်ႁၢဝ်သေတူၺ်းမႃး ဢၼ်မီတီႈမၵ်းမၼ်းတၢင်းၸမ်ၵႆ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉတီႈဢၼ်ၼႄဢွၵ်ႇမႃး ဢမ်ႇလႆႈမိူဝ်ၼင်ႇ တီႈလုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇပဵၼ် ၼင်ႇဢၼ်ၸႂ်ႉၼႂ်း The Blue Marble ၼႂ်းပီ 2012)။
ၸုတ်ႇတီႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ႁိုဝ် ၸုတ်ႇတီႈဢၼ်လႅပ်ႈတေယိုတ်ႈဢွၵ်ႇပဵၼ်သဵၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၸုတ်ႇၵူတ်ႉ မိူဝ်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈမၼ်း။
Azimuthal equidistant: မၼ်းၵုမ်းဝႆႉတၢင်းၵႆႁၢင်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈသူၼ်ၵၢင်လႄႈ သႆၢငႆၢတီႈၸပ်ႈၵၼ်။
ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈဢၼ်မီးတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပိူဝ်ႈတႃႇႁပ်ႉႁွင်း ၸႂ်ႉၸွမ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်လႄ ၸွမ်းၸိူဝ်းဢွင်ႈတီႈမၵ်းမၼ်ႈဢၼ်ၼမ်လႆၢ၊
ၽိုၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ဢၢင်ဢိင်တီႈလုၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇ မၼ်းမီးလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်ငူမ်ႉငီႉၵႄႈပၼ်ႁႃၵၼ်၊
ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ Mercator ပဵၼ်ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် cylindrical သပ်းလႅင်းလူၺ်ႈၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပႆၢးၽႅၼ်ႇလိၼ်လႄႈ ၽူႈသၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် Gerardus Mercator ၼႂ်းပီ 1569။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ Mercator မၼ်းတေၵွင်ႇၶိုၼ်ႈပဵင်းၶွင်ႈဢၼ်မီးယူႇ ႁႂ်ႈႁၢင်ႇဢွၵ်ႇသဵၼ်ႈသုင်သူတ်း၊
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ မိူဝ်ႈမႃးထတ်းတူၺ်း geometry ယၢမ်းမွင်းလႅတ်ႇယဝ်ႉ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႅပ်ႈတေၸႂ်ႉၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ cylindrical ဢၼ်မီးၵႅၼ်ၵၢၼ်မိူၼ်ၵၼ် မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ gnomonic ဢၼ်မီႈတီႈမၵ်းမၼ်ႈယူႇ မၼ်းပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉယၢမ်းမွင်းလႅတ်ႇ။
ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ လွင်ႈသမ်းမတႃႇလူင်းၵၢင်လႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈယူဝ်းယူဝ်း မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ပိူင်းၼႄႈလွင်ႈၽိတ်းပိူဝ်ႈၼႂ်းတူဝ်၊
Mercator တင်ႈႁူဝ်ၶေႃႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၼၼ်ႉဝႃႈ "လွင်ႈသပ်းလႅင်းလွင်ႈမႂ်ႇ ၽိူမ်ႉၽႅၼ်ႇလိၼ်တႃႇၵႄႈပၼ်ႁႃ တႃႇၸႂ်ႉၵၢၼ် sailors"။
မီးၵၢၼ်တၢင်ႇထိုင်လႆၢလႆၢၶေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်ႈလႆၢပီမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ၵူၺ်းဢမ်ႇမီးၸူမ်းလႂ် ၼႂ်းၸိူဝ်းပဵၼ်ဢူၺ်းလီ Mercator တင်း Pedro Nunes လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၶဝ်ႈထိုင်ႈ loxodromic Nunes ၸိူဝ်းၶဝ်ႈလႅပ်ႈတေၸွႆႈလႆႈ ၼႂ်းတၢင်းၶတ်းၸႂ်ၶဝ်လႆႈ၊
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပႆၢးၼမ်ႉဢၼ်ၶဝ်ႈၵပ်းၵႆၢႇ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၽွၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉပိုၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႇ လူၺ်ႈပႆၢးၼမ်ႉ Thomas Harriot ဢၼ်တေႇတင်ႈမိူင်ႈပီ 1589၊
ပၼ်ႁႃၼၼ်ႉမီးယူႇသွင်ၵၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်ၸႂ်ႉလႆႈၵမ်းသိုဝ်ႈ လွင်ႈပဵၼ်ၵႂႃႇဢမ်ႇလႆႈၼႂ်းၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ longitude ၼႂ်းၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလႆၢႇ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမႅၼ်ႈယမ်လႄႈ လွင်ႈတေႉဢၼ်ဝႃႈမႃး မီးလွင်ႈၸႂ်ႉၼႃႈၽႆၢႇတၢင်း shnnetic တႅၼ်းတီႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ် မႃးၸႂ်ႉၼႂ်းၵၢၼ်ၼေတၢင်း၊
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈမီႈၵၢၼ်ၵုမ်းၵမ်း ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၼႃႈၵမ်ႇၾႃႇ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈ19 သၼ်ႇၵျူႇရီႇ မိူဝ်ႈပၼ်ႁႃမီးမႃး ဢမ်ႇၼမ်လႆႈမီးလွင်ႈၵႄႈလဵတ်ႈ။
ဢိင်ၼိုဝ်လွင်ႈမိပ်ႇငႅၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၽူႈဢႅတ်ႇလိၵ်ႈ ၸင်ႇၵွႆႈလူတ်းယွမ်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈပီမိူင်း 20 သၼ်ႇၵျူႇရီႇ။
ၼႂ်းၵၢၼ်သၢင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်လႆႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ယိုတ်ႈၶွပ်ႇၽႅၼ်ႇလိၼ် ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇဝၼ်းတူၵ်း လူၺ်ႈဢမ်ႇႁဵတ်းဢမ်ႇပဵၼ် မၼ်းၽိူမ်ႉၶိုၼ်ႈမိူဝ်ႈယၢၼ်ႁၢင်ႇ လုၵ်ႉတီႈသဵၼ်ႈသုင်သူတ်းၽိူမ်ႉၶိုၼ်ႈ မၼ်းမႃးမိူဝ်ႈၵၼ်တင်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ႈ Mercator လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်တင်းၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇတၢင်းၸၢၼ်း၊ ပိူဝ်ႈတႃႇႁႂ်ႈၵူႈၸုတ်ႇၵူႈဢွင်ႈတီႈ ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇဝၼ်းတူၵ်း ႁႂ်ႈမိူၼ်ၵၼ်တင်းပွတ်းႁွင်ႇၸၢၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်သဵၼ်ႈၵူၼ်ႉ ၸွမ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်သေ ဢဝ်ၵွင်ႉၶဝ်ႈၵၼ်။
တီႈ latitudes ၼမ်လိူဝ်ၵႃႇ 70° တီႇၵရီႇ ၽႆၢႇႁွင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽႆၢႇၸၢၼ်း လူၺ်ႈလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ Mercator ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးၶႆႈလႆႈ ယွင်ႉဝႃႈ သၵ်ႈၵႅဝ်းမၼ်းပဵၼ်သဵၼ်သႆၢယႂ်ႇ လူၺ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းၶွပ်ႇလႅၼ်မၼ်း။
ၵုၼ် Ellesmere ၼႂ်းတွၼ်ႈတၢင်းႁွင်ႇ ပဵၼ်ၵုၼ် Arctic archipelago ၶွင် Canada တူၺ်းမိူၼ်ၶႂ်ႈငႆၢးမိူၼ်ၵုၼ် Australia ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈၵုၼ် Australia ယႂ်ႇလိူဝ်ပဵၼ် 39 ပုၼ်ႈသေတႃႉ။
ပိုၼ်ႉတီႈတေႉတေႉ မိူင်း Greenland တႅၵ်ႈလႆႈမိူၼ်ၼင်ႇ ပိူင်ၽွင်းငမ်း တီႇမူဝ်ႇၶရီႊငီႊ မိူင်းCongo မိူင်းလဵဝ်။
မိူင်း Alaska တူၺ်းလႅပ်ႈပဵင်းၵၼ်တင်း Australia တီႈတေႉမၼ်းယဝ်ႉ Australia ယႂ်ႇလိူဝ်ပဵၼ် 4½ ပုၼ်ႈ။
မိူင်းSweden တူၺ်းလႅပ်ႈတေယႂ်ႇယၢဝ်းလိူဝ် Madagascar တေႉတေႉ။
ၽႅၼ်ႇလိၼ်လုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ Icosahedron မၼ်းပဵၼ်ပုင်ႇမၢၼ်ႇလူၺ်ႈ Gnomonic Projection။"
ဢၼ်ပဵၼ်ၽွၼ်းလီ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ် atlases ပၢၼ်မႂ်ႇဢမ်ႇၸႂ်ႉ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ Mercator တွၼ်ႈတႃႇၽႅၼ်လိၼ်ၵမ်ႇၾႃႇလႄႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵႆတီႈသဵၼ်ႈသုင် လိူၵ်ႈၸႂ်ႉလၢမ်းၶၢတ်ႈ cylindrical ဢမ်ႇၼၼ်ႉ လူၺ်ႈၽၢင်ႁၢင်ဢၼ်မီးၼႃႈပိုၼ်ႉတီႈပႅင်း။
Arno Peters ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈထႅင်ၵၼ် ၼႂ်းပီ 1972 မိူဝ်ႈမၼ်းလၢတ်ႈထိုင်ႈဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Gall–Peters projection ပိူဝ်ႈတႃႇၵႄႈပၼ်ႁႃ Mercator လူၺ်ဢၢင်ဝႃႈပဵၼ်ပိူင်ငဝ်ႈၶွၼ်မၼ်းၸႆၢး လူၺ်ႈဢမ်ႇလူဝ်ႇဢၢင်ႈဢိင် ဢၼ်ၸိူဝ်းပူၼ်ႉမႃးလႄႈ ဢမ်ႇဢၢင်ႈဢိင်ၽူႈလူင်ႉပႆၢးၽႅၼ်ႇလိၼ် ၼင်ႇၸိူဝ်းၵၢၼ်Gall မိူဝ်ႈ 1855။
ၼႂ်းၵႄႈတူဝ်လိုၵ်ႈဢၼ်ပဵၼ်လႆႈ မွၵ်ႈ35 km ၵူၺ်းၵႃႈတွၼ်ႈတႃႇၽိုၼ်တင်ႇ ဢၼ်လဵၵ်ႉလႄႈဢၼ်ယႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႅပ်ႈတေပႄႇပႅတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်လႅပ်ႈတေလႆႈၸႆၢႇၵႃႈ 6,371 km and 40,030 km လႅပ်ႈႁဵတ်းပဵၼ်ဢၼ်တႅၵ်ႈတူင်ႇဝိူင်း လူၺ်ႈဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ။
ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် cylindrical ထုၵ်ႇၵုမ်းထႅင်းလူၺ်ႈ ဢၼ်ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇၵၼ်တင်းဢွင်ႈတီႈၶွင်ႈ latitude φ လႄႈ longitude λ၊ ၽႅၼ်လိၼ် Cartesian လူၺ်ႈမီးဢွင်ႈတီႈတေႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈသဵၼ်ႈပိုၼ်ႉတီႈလႄႈ ၵႅၼ်- ၵႂႃႇၸွမ်းသဵၼ်ႈပိုၼ်ႉတီႈ။
တေႇတီႈ cylinder မၼ်းထိတိူဝ်ႉၽႅၼ်ႇလိၼ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ တွႆးလူၺ်ႈပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇပိူင်ပမႃႇၼ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ၽိၼ်ႇလိၼ်လႄႈ cylinder ပဵၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈၵၼ်လႆႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၵူၺ်းဢမ်ႇမီးတင်ႇတီႈလႆႈ။
လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ (λ − λ0) ပဵၼ်လွင်ႈၼႂ်း radians။
မီးၵၢၼ်ၸႂ်ႉလွင်ႈတတ်းထွၼ်တိူဝ်းၼမ်ႁၢဝ်ႉႁႅင်းမႃးလႄႈ ပပ်ႉလိၵ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်တီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းFinnish ထုၵ်ႇတတ်းထွၼ်ၵႂႃႇမွင်ႈ 76°N and 56°S, တၢင်းယႂ်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းယူႇတီႈ 1.97။
Strips ၵႅပ်ႈၼၼ်ႉလီလိူဝ်: sec 8° = ပဵင်းၵၼ်တင်း 1.01, ယွၼ်ႉၼၼ် strip ၵႂၢင်ႈ 16° (ၼႂ်းသူၼ်ႇၵၢင် ပိုၼ်ႉတီႈ) မီးလွင်ႈမႅၼ်ႈယမ်ၼႂ်း 1% ဢမ်ႇၼၼ် 1 တွၼ်ၼႂ်း 100။
မၼ်းတွၼ်းၵႃႈၶၼ် e2 မီးမွၵ်ႈ 0.006 လူၺ်ႈဢၢင်ဢိင်တၢင်းမူတ်းၼႂ်း ellipsoids။
တွၼ်ႈတႃႈပုင်ႇၸမ်ႇပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ 1 cm ပဵင်းၵၼ်တင်း 1,500 km တီႈ latitude of 60°။
Chord ၼႆႉမၵ်းမၼ်ႈ တီႈၸုတ်ႇသူၼ်ၵၢင် ပဵင်းၵၼ်တင်း 2arcsin (cos φ sin ) လႄႈ တၢင်းယၢၼ်ႁၢင်ႇ တူင်ႇဝူင်းမူၼ်းယႂ်ႇ ၼႂ်ၵႄႈ A လႄႈ B is 2a arcsin(cos φ sin ).)။
တွၼ်ႈတႃႇၸိူဝ်းဢၼ်မီးယူႇ လေႇၵႆႉဢၢင်ႈထိုင်ႈ လႅၵ်ႉၶၼႃႇ ပိုၼ်ႉၽိဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇၼိုင် တွၼ်ႈတႃႇလဝ်ဢၢင်းၵၢၼ်း ပဵၼ်သဵၼ်ႈ meridian ဢၼ်လတ်းၶဝ်ႈသူၼ်ၵၢင် Airy-0။
လူၺ်းတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ၵမ်ႇၾႃႇ၊လိူၼ်လႄႈ ၵၢင်ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၼေဢွၵ်ႇမႃးပဵၼ်တီႇၵရီႇ တေႇတီႈထွၼ်−180° ထိုင်လေႃး +180° တင်ႇၸိူဝ်းတေၸႂ်ႉ 0° ထိုင် 360°။
သူၼ်ႇပမႃႇၼ ၽႅၼ်ႇလိၼ် မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်မီးတၢင်းၵႆၸၢင်းၸမ်ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်လႄႈ ပဵၼ်ၵၼ်သွတ်ႇၵွင်ႉၵၼ်တင်းၼႃႈတီႈပိုၼ်ႉလိၼ်။
ၽႅၼ်လိၼ်လႆၢပိုၼ်ႉတီႈ တၢင်းၼမ်ဢဝ်ၸိုဝ်ႈ ဢၼ်တေႃႉတေႉမီး scale လႄႈ တႃႇႁဵတ်းတၢင်တူဝ် bar scale (မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ႁွင်ႉဝႃႈ 'scale')ပိူဝ်ႈပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း။
ၼႂ်းလွင်ႈတၢင်းၼႆႉ 'scale' ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းတီႈမႃး scale (ၶေႃႈၸုၵ်းမၼ်း scale = လွင်ႈလၵ်ႇလႆၢး scale)
လႆၢးၸၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၼႆႉ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈၼႃႇ ၼႂ်းလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ဝႃႈမၼ်းမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ၸိူဝ်ႉႁိုဝ် ၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်တၢင်းမူတ်း။
ၼႆႉမၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်တႅၵ်ႈၼႃႈလိၼ် ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ တီႈတႄႉမၼ်းတၢင်းမူတ်းၵေႃႈႁူႉလီယူႇ တင်တေႇပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈတေႃႇပေႃးထိုင်ပီ 1993။
Scale လဵၵ်ႉ မႆၢထိုင်ၽႅၼ်လိၼ်လုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ ဢမ်ႇၼၼ်ပဵၼ်ၽႅၼ်လိၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇ ၼင်ႇမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸိုင်ႈမိူင်းယႂ်ႇ၊
Scale လဵၵ်ႉ မႆၢထိုင်ၽႅၼ်လိၼ်လုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ ဢမ်ႇၼၼ်ပဵၼ်ၽႅၼ်လိၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇ ၼင်ႇမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸိုင်ႈမိူင်းယႂ်ႇ။
Scale ၽႅၼ်ႇလိၼ်ယႂ်ႇ တေၼေ ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်လဵၵ်ႉ မီးလွင်ႈသပ်းသေးၼမ်မႃး ၼင်ႇၽႅၼ်လိၼ်ဝႅင်းဢမ်ႇၼၼ်မိူင်း။
ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ ၼင်ဢၼ်သပ်းလႅင်းမႃးပႃးၼိူဝ် ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ်ၸႂ်ႉၵႂၢမ်းဝႃႈ "scale ဢၼ်ယႂ်ႇ" ပိူဝ်ႈတႃႇယိူင်းထိုင် ၼႃႈလိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈဢေႇ ပိူင်းထိုင်ၼႃႈလိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈလဵၵ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် တေလႆႈႁၼ်လွင်ႈဝႃႈမၼ်းဢမ်ပဵၼ်လႆႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၵ်ႇမၢၵ်ႇၸွၵ်းၵွၵ်းဢွၵ်ႇ ယႃႇႁႂ်ႈပိူၵ်ႇမၼ်းသိၵ်ႇၶၢတ်ႇလႄႈ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽၢင်လူႉ။
ဢၼ်ၵႂႃႇဢၼ်မႃး scale factors ၼင်ႇ isotropic လတ်းတူဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ မၼ်းမႆၢထိုင် လွင်ႈၸၼ်ၽႅၼ်လိၼ်ၸွမ်းဢၼ်မီး၊
လွင်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်လႅၵ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ မီးလွင်ႈမႅၼ်ႈယမ် ၼႂ်းလွင်ႈတႅၵ်ႈထၢတ်းဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈ မၼ်းဢမ်ႇထတ်းႁၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈ ၼႂ်းၽၢႆႇတီႈဢၼ်လူဝ်ႇ scale factor၊
ႁဝ်းလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၵုမ်းၵမ်လွင်ႈၸၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် လွင်ႈၼႆႉမၼ်းလူဝ်ႇ ယႅၵ်ႈၸွမ်းလွင်ႈတၢင်း ဢၼ်မႃးတီႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ်ဢၢင်ႈဢိင် (ဢမ်ႇၼၼ် တူၺ်းဢၼ်တေႉ)။
တီႈတေႇၸုတ်ႇ scale တီႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ၵႂႃႇ လူၺ်ႈဢွင်ႈတီႈလႄႈ တၢင်းၵႂႃႇၽၢႆႇၼႃႈ လွင်ႈသၢင်ႈၽႅၼ်လိၼ် လူၺ်ႈပဵၼ်ဝူင်းမူၼ်း သဵၼ်ႈၵူတ်ႉၼၼ်ႉမၼ်းတေလူႉ၊
လွင်ႈဝၢင်းထပ်ႈၽိတ်း ellipses မၼ်းထပ်ႈၼိူဝ်ၵၢၼ်သၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် မၼ်းမႆၢထိုင်လွင်းလၢႆး scale ပဵၼ်ၸုတ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆးၼိူဝ်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်။
တၢင်းၼမ်ဢေႇလွင်ႈ ၶေႃႈလႆႈၸႂ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တေႃႇ ၶေႃႈလႆႈၸႂ် ဢၼ်ဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်ႉႁိုဝ်။
ၵၢၼ်ၸင်ႈထတ်း scale တႄႉ (k=1) ၽႆၢႇၼိူဝ် equator ယွၼ်ႉၼၼ် ဢၼ်ၶုၼ်း(မျွၵ်ႈ) ၼႃႈတၢင်းယၢဝ်း ၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ပိတ်ႉဢွၵ်ႇမႃးပိၼ်ႈၽူၼ် RF (ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ scale) မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတႄႉ ၼႂ်းသဵၼ်ႈတူင်ႇမူၼ်းလုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ။
ၼိူဝ်ၼႃႈၼိၼ် မၼ်းၼႄပၼ်ၵၢၼ်သၢင်ႈ Mercator scale ၸိူင်ႉၼင်ႇ isotropic၊ ၵၢၼ်ၸင်ႈထတ်းၽႆၢႇၼိူဝ် scale ၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း scale meridian။
ပိူဝ်ႈၼၼ်လွင်ၸၼ်သွႆးၽႅၼ်ႇလိၼ် Mercator projection မၼ်းမီးလွင်ႈမႅၼ်ႈယမ်သုင် ၼႂ်းတၢင်းၵႂၢင်ႈ strip 3.24 တီႇၵရီႇ ဢၼ်မီးၸုတ်ႇၵၢင် ဢီႇၶူၺ်ႇထိူဝ်ႇ။
လွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းယူင်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼႂ်းလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ Mercator projections ၼႂ်းတၢင်းၶႂၢင် ၼင်ႇ meridian မၼ်းလႆႈႁပ်ႉၼႃႈတီႈ မိူၼ်ဢီႇၶူတ်ႇတိူဝ်ႇ ၼႂ်းၸၼ်ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ႇ ပိူဝ်ႈတႃႈႁဝ်းတေလႆႈ လွင်ႈလွၼ်ႈယမ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် ၼႂ်းတၢင်းႁၢင်ႇသဵၼ်ႈၵႅၵ်ႈ meridian။
ၸဵင်ႇလမ်ႇလွင်ႈ သီႇၼႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၸုတ်ႇလွင်ႈယႂ်ႇသီႇၸဵင်ႇၼႃႈမိူင်း တၢင်းႁွင်ႇ၊ဢွၵ်ႇ၊ ၸၢၼ်းလႄႈ တူၵ်း ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် လူၺ်ႈတူဝ်ယေႃႈၼင်ႇ N, E, S, လႄႈ W သေၸႅၼ်ႇၵၼ်ၵႂႃႇ။
မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇ ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇႁိုဝ်တၢင်းတူၵ်း ၽႆၢႇၼိူဝ်ဢီႇၶူတ်ႇတိူဝ်ႇၵူၺ်း ဢၼ်တေလူမ်ႈလႃးဝႆႉလႆႈ ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇႁိုဝ်တၢင်းတူၵ်းလႄႈ ႁႂ်ႈၵႂႃႇသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈ (လူၺ်ႈဢမ်ႇလူဝ်ႇငွၵ်း)။
ၸဵင်ႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ shnnetic မၼ်းၸီႉၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈလိၼ်ၸဵင်ႇႁွင်ႇလုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇလႄႈ လူၺ်ႈၵၼ်ၵႂႃႇၵၼ်မႃး။
ၼႂ်းယၢမ်းၵၢင်ၶိုင်ႈဝၼ်း တေႁၼ်ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်းယူႇဝႆႉ ၸဵင်ႇႁွင်ႇ ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသဝ်းပွတ်းႁွင်ႇ Tropic of Cancerလႄႈ ၽႆၢႇတၢင်းႁွင်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းယူႇသဝ်းပွတ်းတၢင်းၸၢၼ်း၊ ၽူႈဢၼ်ယူႇသဝ်းတွၼ်ႈၸၢၼ်း Tropic of Capricor။
ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသူတ်းလူဝ်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတႃဝၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတၢင်းၸူးတၢင်းတူၵ်း မၼ်းလတ်းၵႂႃႇၽၢႆႇႁွင်ႇႁိုဝ်ၽၢႆႇၸၢၼ်း လူၺ်ႈလွင်ႈတူၺ်းမၼ်းၶၢႆႉၸၢႆႉ ပေႃးလုၵ်ႉသၢႆႉၸူးၶႂႃ ၼၼ်ပွင်ႇဝႃႈ မၼ်းၸၢႆႉၵႂႃႇၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း ၶႂႃၸူးသၢႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ မၼ်းၸၢႆႉၵႂႃႇၸူးၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ႈ တူၺ်းၸွမ်ၵွင်ႉငဝ်းတႃဝၼ်းၵေႃႈလႆႈ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၵႅၼ်ၵမ်ႇၾႃႇ axial tilt ၸၢႆႉၵိူင်း ဢမ်ႇဝႃႈတေယူႇဢွင်ႈတီႈလႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ မၼ်းမီးယူႇသွင်ဝၼ်းၼႂ်းၼိုင်ႈပီ ဢၼ်တႃဝၼ်းၶိုၼ်ႈၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇမႅၼ်ႈလီꧦ။
တႃႇပိူင်လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းတွင်ႈၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း ၶိုင်ႈၼိုင်ႈ၊ ၸုတ်ႇဢွင်ႈတီႈ 12 မၼ်းတေၸီႉတီႈတႃဝၼ်းလႄႈ ၸုတ်ႇၵႄႈၵၢင်ႈၶႅမ်တႃၶၢဝ်းယၢမ်း 12 မွင်း မၼ်းတေယိူင်းၸူးၼႃႈတၢင်းၼိူဝ်။
ၵိၼ် axis ၼႆႉ မၼ်းလတ်းၶၢင်တူင်ႈလူမ်ႈတွင်ႉၾႃႉ တီႈၸဵင်ႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇလႄႈတၢင်းၸၢၼ်း မၼ်းႁႂ်ႈၽူႈလႅပ်ႈႁဵၼ်း ၾၢင်ႉႁူႉမိူၼ်လႆႈၼွၼ်းယူႇၼိူဝ်ၶွပ်ႇၾႃႉ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇလႄႈၸၢၼ်း ၼႂ်းၵူႈၽၢႆႇၵူႈတွၼ်ႈၶွပ်ႇၾႃႉ။
ၶႅပ်းႁၢင်ႈထႆႇ ဢၼ်လႆႈၼေဢွၵ်ႇမႃး ႁႂ်ႈႁၼ်တီႈသဵၼ်ႈၵူၺ်ႉ ဢၼ်မီႈတီႈၸုတ်ႇသူၼ်ၵၢင် တၢင်းၼမ်တင်းလႆၢၼၼ်ႉ (ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်မီႈလွင်ႈၵူင်ႉတႅမ်ထူၼ်ႈလီႈ) မၼ်းၸီႉႁၼ်ထိုင်လႆႈ ၸုတ်ႇသူၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉလႆႈၵမ်ႈလဵဝ် လႄႈ မီးလွင်ႈသွတ်ႇၵွင်ႉၵၼ် တင်းဢၼ်ယူင်ႉဢၼ်မီးယူႇ ၼိူဝ်တွင်ႉၾႃႉတေႉတေႉၼၼ်ႉလႆႈလီ (ႁွင်ႇ ႁိုဝ် ၸၢၼ်း) မၼ်းႁၼ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ။
တီႈဢၼ်ယုမ်ႇလႆႈ မၼ်းလႅၵ်ႈလႆၢႈသူင်ႉၶႅပ်ႈ မႃးပဵၼ်လႆၢႁဵင်ပီမိူင်း လူၺ်ႈလွင်ႈၶႆၢႉတီႈတူင်ႉၼိုင်ႈ equinoxes။
လႅပ်ႈတေမီးၵၢၼ်ၸႂ်ႉ "Big Dipper" တွၼ်ႈတႃႇသွၵ်ႈႁႃလၢဝ် Polaris။
လွင်ႈလႆႈထူပ်းႁၼ်လွင်ႈတေႉ မၼ်လိူဝ်သေ shnnetic ပွတ်းႁွင်ႇ ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းမီးလွင်ႈႁေႉၵင်ႈလႆႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈယႃႉၵဝ်း ၶွပ်ႇလႅၼ် shnnetic ၼိူဝ်ၼႃႈလိၼ်လႄႈၼႃႈၼမ်ႉသဵၼ်ႈတၢင်းႁိူဝ်း။
ယုင်ႉတူဝ်ယင်ႇၼင်ႇ ၽႅၼ်တီႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ၼႂ်းယူးရူပ်ႇမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ဢဝ်ၸုတ်ႇဢွင်ႈတီႈဝႆႉၽႆၢဢွၵ်ႇ (E)။
ႁၢင်ႈၽၢင်ၼႃႈလိၼ် မၼ်းပဵၼ်ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ႁူမ်ႈၶဝ်ႈဝႆႉတီႈသုင်ၵမ်ႈၼမ် မၼ်းတေလႆႈလတ်းၽၢၼ်ႇ ဢွင်ႈတီႈသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽႆႇပွတ်းႁွင်ႇ တေပဵၼ်ၸုတ်ႇဢၼ်ယူႇ ၸမ်ႈယူင်ႉၶွပ်ႇၾႃႉပွတ်းၼိူဝ်ၼမ်သေပိူင်ႈ။
ၵၢၼ်ပၼ်ႁွပ်ႈ တႃၶႅမ်တူၺ်းတႃးတၢင်း တေႇတီႈၽၢႆႇတၢင်းႁွင်ႇ၊ ၼိုင်ႈတေႁၼ်ၸုတ်ႇယၢဝ်းၵႆ ထိုင်ၸုတ်ႇဝၼ်းတုၵ်း၊ ၸုတ်ႇပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ ယဝ်ႉၵေႃႈၸုတ်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇ။
ၼႂ်းယူးရူပ်ႇ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ မီႈဝႆႉၼႂ်းၵႄႈ ပႅတ်ႇလႄႈသၢမ်သိပ်းသွင် တႃၶႅမ်မႄႈလဵၵ်းတေၸီႉၵႂႃႇ ၽႆႇဢွင်ႈတီႈလမ်ႇလွင်ႈ လႄႈလႆႈႁပ်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ cardinal and intercardinal။
ယူင်ႉၵၢၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ မီးႁႃႈၸုတ်ႇ (သီႇၽႆၢႇလႄႈ ၸုတ်ႇသူၼ်ၵၢၼ်) ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃး ပိူင်ဢၼ်လုၵ်ႉမႃး တီႈၶေႇ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၼင်ႇထုင်းၾိင်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်း ထႃးၵိူၵ်ႈ Turkic, တီႈပႅတ်ႉ Tibetan and ဢႆၢႈၼု Ainu ၶဝ်။
မၢင်ႈၵေႃႉၵေႃႈဢဝ်ႁူမ်ႈဢၼ် "ၼိူဝ်" လႄႈ "တႆႈ" မၼ်းတေၸီႉၵႂႃႇၵမ်ႈသိုဝ်ႈ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႆႈဝႆႉၼၵ်း ၵႂႃႇတီႈ ပႆၢးၸၵျႃႉဝရႃႇ ၸႅတ်းၼႃႈမိူင်း။
ၽႆၢႇပႃႈႁွင်ႇ တေၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်း လွႆႁိမလယ လႄႈ မိူင်းၽီ ၼႂ်းၽႆၢႇၸၢၼ်း သမ်ႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မိူင်းငရႆၢး ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်လႅတ်လိၼ်ပုမွၼ်ႇ၊ (ပိတြႃႉလေႃၵ)။
ၼႃႈပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇ မၼ်းပဵၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းသီႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းၸုတ်ႇၼေတၢင်း။
Septentrionalis ၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈ septentriones "မၢင်ႈထႆဝူဝ်းၸႅတ်းၵၼ်" ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ Ursa Major။
ယူၵ်ႉတူဝ်ယင်ႇ ၼင် ၼႂ်းမိူင်း Lezgian, kefer လႅပ်ႈတေမႆၢထိုင်ႈ "ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်" လႄႈ "ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ" ၊ တေႇတွၼ်ႈတၢင်းႁွင်ႇ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈၵိူတ်ႇၶွင် မူၸလိမ်ႇၼႂ်း Lezgian ၵွၼ်ႇၼႃႈၼၼ်ႉမီးပိုၼ်ႉတီႈ ပဵၼ်တီႈယူႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၶေႃၶေသဵၼ်ႉ Caucasian လႄႈ တိူၵ်ႉၶ် Turkic ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းမူၸလိမ်ႇ။
တွၼ်ႈတႃႇပၢႆးၼၵ်ႈၶၢတ်ႈၶဝ်ႈ ၵူႈလွင်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႃႈတၢင်းၼိူဝ် ၵမ်ၼမ်မႆထိုင် ဢၼ်ပၼ်ႇႁွပ်ႈယူႇၼႃႈတၢင်းၼိူဝ်တင်းမူတ်း လႅပ်ႈပၼ်ႇႁွပ်တႃၶဵမ် ၽိူင်းမိူဝ်ႈတူၺ်းၵႂႃႇတီႈၵႆ လူၺ်ႈသႆၢၵႅၼ်ပၼ်ႇတႃၶဵမ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸီႉတၢင်း။
ၵူၺ်း ၵၢၼ်ၸႂ်ႉလႆၢးငႆၢႈၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈႁပ်ႉၽိုၵ်းၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်း ဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈလီႈ မၼ်းၸၢင်းမီးမႃး လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ႁၼ်ၽိတ်းၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈဢုပ်ႉပိူင်ႇလႅၼ်လိၼ် မၼ်းၸၢင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈ ထႅၵ်ႇႁိမ်ၼင်လိၼ်ၵၼ်။
လႆႈမီးပၢင်ၵူမ်သပ်ႈၽႃး တႃႇတေသၢင်ႈလွင်ႈၸႂ်ႉတႃၶႅမ်မႄႈလိၵ်း ဢၼ်ဢဝ်တႃၶႅမ်ၸီႉဝၢင်းဝႆႉ ၽႆၢႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ။
95% ၶွင် Global North မီးၶွင်ႈၵိၼ်ဢႁၢၼ် လႄႈ တီႈယူႇတၢၼ်းသဝ်းတႅမ်ထူၼ်ႈ လႄႈ ယူင်ႉၶူင်သၢင်ႈ ပႆၢးပၺ်ၺႃႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉၼႂ်းၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းလႆႈတေႉ။
လွင်ႈၸႂ်ႉၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "တၢင်းၸၢၼ်း" မၼ်းလႅပ်ႈမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵႆၢႇထိုင်ၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈဝႆႉပဵၼ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ် ၼႂ်းလွင်ႈႁၼ်ထိုင်ႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇယႅၵ်ႈၵၼ် ၼႂ်းပႆၢးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇၼၼ်ႉၼႂ်းလွင်ႈၾိင်ႈထုင်း ၸိူဝ်းၼႆႉႁၼ်လႆႈၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း။
တီႈပွင်ႇဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးၽႄႈၸွတ်ႇထိုင်ႈလႆႈ ၼႂ်းမိူင်းပူဝ်ႇလီပီႇယႃႇၼမ်ၵႃႈႁိုဝ် လႄႈ လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဢၼ်လီသေပိူၼ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇပေႃးၵႂၢင်ႈၶႂၢင် လႄႈ မၼ်းႁူမ်ႇထိုင်လႆႈမွၵ်ႈ သျီလီႇ Chile, ဢႃႇၵိၼ်ႇတီးၼႃး Argentina လႄႈ ဢူးရူးၵျွႆႇ Uruguay။
ၼႃႈတၢင်းဝၼ်းတူၵ်း ပဵၼ်ၽႆၢသၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ လွင်ႈပၼ်မုၼ်လုၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ ၼႂ်ႈၵႅၼ်ဝူင်းမၼ်း ယွၼ်ႉၼၼ် ၸဵင်ႇၼႃႈၵူႈၽႆၢႇၽႆၢႇ မၼ်းမိူၼ်တႃဝၼ်းၶႆၢႉတီႈၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈဢမ်ႇၵိုတ်ႈ တေႃႇထိုင်တႃဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်ႈမိူင်းဢီၵျိပ်ႉထ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၼႃႈဝၼ်းတူၵ်း ၶဝ်ယုမ်ႈဝႃႈၽၵ်းတူႈ ၶဝ်ႈသူလူၵ်ႈၽႆၢႇတႂ်ႈ လႄႈ ၼႃႈမိူင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈတၢင်းတႆၢ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈမၼ်းဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇ လွင်ႈဢမ်ႇလီႈတႃႇသေၵေႃႈယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းသႃႇသၼႃႇၵျူ ၼႃႈဝၼ်းတူၵ်း ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း ယိူင်းၸူးထိုင်ႈဢွင်ႈတီႈၾႃႉၸဝ်ႈ (တီႈပူၼ်ႉလွတ်ႈ) ၼႂ်းပိုၼ်းၵျူး တေလႆႈႁၼ် Tabernacle လႄႈ ၵျွင်းၸႄရူသႃႇလဵမ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဝႆႇၼႃႈၵႂႃႇၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ လူၺ်ႈလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၾႃႉၸဝ်ႈယၢမ်ႈမႃးဢွင်ႈထွတ်ႈမႅတ်ႈတီႈ Holy သေ ၶိုၼ်ႈၶူဝ်လႆႈၵႂႃႇၼႃႈတၢင်းတူၵ်း။
ၼႃႈလူမ်ႈၾႃႉ Arctic Circle ပဵၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းသွင် ၼႃႈလူမ်ႈၾႃႉ လႄႈယူႇၼိူဝ်သုင်သူတ်းၶွင်ႈလူမ်ႈၾႃႉ ယဝ်ႉယူႇၼိူဝ်ဝူင်းမူင်း latitude လူၺ်ႈၵဝ်ႈပိူင်ႁႃႈဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႄႈလႆႈၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်ၵမ်ႇၽႃႇ။
လူမ်ႈၾႃႉ latitude ၶွပ်ႇၾႃႉ latitude ၼိူဝ်ၼႃႈလိၼ်ၵမ်ႇၾႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်ဝူင်းလူမ်ႈလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းၵႄႈ ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၼႃႈဝၼ်းတူၵ်း မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်သိုပ်ႇတေႃႇၵွင်ႉသၢၼ် ဢွင်ႈတီႈတၢင်းမူတ်းႁွမ်ႈၵမ်ႇၾႃႇဝႆႉတၢင်းသဵင်ႈ (ဢမ်ႇသူၼ်ၸႂ် လွင်ႈသုင်တႅမ်ႇ) တီႈသဵၼ်ႈၶွပ်ႇ latitude မၵ်းမၼ်းဝႆႉ။
လူမ်ႈၾႃႉ latitude ဢမ်ႇမိူၼ်ႈ လူမ်ႈၾႃႉ longitude မၼ်းပဵၼ်လူမ်ႈၾႃႉဢၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်မီးသူၼ်ႇၵၢင်ၵမ်ႇၾႃႇယူႇၼႂ်းၵၢၼ် ၼႃႈလူမ်ႈၾႃႉ latitude တေလဵၵ်ႉလူင်း မိူဝ်ႈမၼ်းႁၢင်ႇယၢၼ်ၵႆသဵၼ်သႆၢတႃဝၼ်း ဢၼ်တိူဝ်းၶိုၼ်ႈ။
လူမ်ႈၾႃႉ latitude မၼ်းယူႇၵိုၵ်းၸွမ်းသဵၼ်ႈ meridiansတၢင်းမူတ်း။
သဵၼ်သႆၢတႃဝၼ်း ပဵၼ်ဝူင်းလူမ်ႈ latitude ဢၼ်ယၢဝ်းသေပိူၼ်ႈ ပဵၼ်ဝူင်းလူမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်တင်း latitude မၼ်းၵေႃႈပဵၼ်ဝူင်းလူမ်ႈဢၼ်ယႂ်မိူၼ်ၵၼ်။
ၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ် ဝူင်းလူမ်ႈ မၼ်းတေမႅၼ်ႈႁွႆးလဵဝ်ၵၼ်ႁိုဝ်ဢမ်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈတၢင်းၵႆၸမ်ပိူင်ႈၵၼ် တေမီးယူႇၽွင်ႈ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၽႅၼ်ႇလိၼ် မၼ်းယူႇတီႈၼႃႈလိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၸိူဝ်းသၢႆၵၢၼ်မိၼ်။
တူဝ်ယင်ႇၼင်ႇ ၼႂ်းလွင်ႈၼႄႁၢင်ႈၽၢင် Mercatorၼၼ်ႉ ဝူင်းလူမ်ႈ latitude မၼ်းမီးလွင်ႈႁၢင်ႇၵၼ်မၼ်ၼႃႇ လႄႈမၼ်းၶိုၼ်းႁႂ်ႈမၼ်းၸမ် ပိူဝ်ႈတႃႇတေလူမ်းလႃးဝႆႉ တၢင်းသုင်တႅမ်ႇလႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈၼႃႈလိၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၼႄႁၢင်ႈၽၢင်ၼင်ႇ Gall–Petersသမ်ႉ ဝူင်းလူမ်ႈ latitude မၼ်းမီးလွင်ႈယၢၼ်ၵၼ် တေၸမ်ၶူဝ်ႉလိူဝ်မႃး ပိုၼ်ႈတႃႇတေလႆႈမႃးပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်မႅၼ်ႈယမ်ၼႂ်ပိုၼ်ႉတီႈ။
မီးလွင်ႈတီႈဢၼ်ယွႆႈယွႆႈယႅမ်းယႅမ်းၼမ်လႆၢ ဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ႈ ၼႂ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈယၢင်ႈၵူႈမီႇထိူဝ်ႇ လူၺ်ႈမၼ်းၶႆၢႉၵႂႃႇၶႆၢႉၶိုၼ်ႈ ၼႂ်းၵူႈဝၼ်းဝၼ်းၼၼ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
54°40'N ၵႄႈၵၢင်ႈလႅၼ်လိၼ် ရတ်သျႃး မိူဝ်ႈ19 သၼ်ႇၵျူရီႇ ပွတ်းတွၼ်ႈႁွင်ႇလႄႈ လွင်ႈဢၢင်ႈဢိင်သုၼ်ႇလႆႈ ၼႂ်းလႅၼ်လိၼ် ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇလႄႈ ဢင်းၵလႅတ်ႈ လွင်ႈၽိတ်းမေႃးၶတ်းၵၼ် ၼႂ်းဢမ်မႄႇရိၵပွတ်းႁွင်ႇ လႅၼ်လိၼ်တွၼ်ႈပွတ်းတူၵ်း။
43°30'N တီႈၼႂ်း ယူႇဢႅတ်ႉ ၵႄႈၵၢင်လႅၼ်လိၼ် Minnesotaလႄႈ Iowa ။
42°N ပဵၼ်ဢွင်ႈတီၵဝ်ႇ New Spain ဢၼ်ၵႂႃႇၸူးတၢင်းႁွင်ႇ ဢၼ်မၵ်းၶၢၼ်ႈဝႆႉ။
41°N တီႈၼႂ်း ယူႇဢႅတ်ႉ လႅၼ်လိၼ်ပွတ်းတွၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈမိူင်း Wyoming and Utah ၊ ၼႂ်းၵႄႈမိူင်း Wyoming လႄႈ Colorado, လႄႈတွၼ်ႈပွတ်းလႅၼ်လိၼ် ၵႄႈၵၢင်ႈမိူင်း Nebraska လႄႈ Colorado။
38°N ၶွပ်ႇလႅၼ်ၼႂ်းၵႄႈပိုၼ်ႉတီႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ Soviet လႄႈ American ၼႂ်း Korea လႄႈဝႆးၼၼ်ႉမႃး ၼႂ်းၵႄႈ Korea ႁွင်ႇ Korea ၸၢၼ်း တေဢဝ်မိူဝ်ႈပီ 1945 တေႃႇထိုင်ပၢင်တိုၵ်း Korean မိူဝ်ႈပီ(1950–1953)။
ၼႂ်းသဵၼ်တၢင်းၼႃႈလိၼ်ဝႃႈၸိုင် ၼဵၼ်ပဵၼ်ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် ၼႂ်းပွတ်းတွတ်ႈဝၼ်းတူၵ်း ၵႄႈၵၢင်လႅၼ်လိၼ်ႈမိူင်း Virginia လႄႈ Carolina တွၼ်းပွၼ်းႁွင်ႇလႄႈ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်ၵႄႈၵၢၼ် လႅၼ်လိၼ် Kentucky လႄႈ Tennessee ။
ယင်းပဵၼ်ထႅင်ႈ ပွတ်းတွၼ်လႅၼ်လိၼ် ၵႄႈၵၢင် Carolina ပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ Georgia။
32°N ၼႂ်း US တွၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်လႅၼ်လိၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ႈ New Mexico လႄႈ Texas။
25°N တွၼ်ပွတ်းလႅၼ်လိၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် Mauritania လႄႈ Mali ။
17°N ၼႂ်းလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ ၵႄႈၵၢင် ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်ႈငမ်း ဝႅတ်ႉၼမ်း (ဝႅတ်ႉၼမ်းၸၢၼ်း)လႄႈ ၵၢၼ်ဢုပ်ႇပိူင်ႇပိူင် တီႇမူဝ်ႇၶရီႊၸီႊ ဝႅတ်ႉၼမ်း (ဝႅတ်ႉၼမ်းႁွင်ႇ) ၽွင်ႈၵႄႈပၢင်တိုၵ်းဝႅတ်ႉၼမ်း။
8°N တွၼ်ႈလႅၼ်လိၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ႈ Somalia လႄႈ Ethiopia ။
7°S လႅၼ်လိၼ်တွၼ်ႈပွတ်းပွတ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီႈၵႄႈၵၢင် ပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇတီႇမူဝ်ႇၶရီႊၸီႊ မိူင်းCongo လႄႈ Angola ။
တၢင်းမေႃတႅမ်ႈႁၢင်ႈၸၼ်ႁၢင်ႈပႆၢးမွၼ်းတၢင်းလႆၢ မၼ်းလဝ်ႈလၢတ်ႈပိူင်းထိုင်ႈ ၾိင်ႈယၢမ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းတၢင်းၼမ်လႆႈလီႈ ၼင်ႇ ပိုၼ်း ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလႆၢႇလႆၢးၵူၼ်းႁဝ်း တၢင်းၼမ်တင်းလႆၢ။
ၸိူဝ်းၶဝ်ႈၸႂ်ႉၼမ်ႉၵတ်ႉလႄႈ ၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်း ၶူင်ႁဵတ်းလႆႈၶူဝ်းၶွင်၊ လွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈၼႄ၊ ပိုတ်ႇၼႄပႆၢးဝူၼ်ႉ ၶေႃႈမုၼ်းၼႂ်းၸႂ်လႄႈ လဝ်ႈလၢတ်ႈလွင်ႈတူဝ်ထူပ်းလႄႈ သၢင်ႈတူင်ႇဝူင်းၽိမ်းႁွမ်းလႄႈ ဢွင်ႈတီႈမႂ်ႇ။
တိူဝ်းၶဝ်ႈယင်း ႁဵၼ်းလႆႈထႅင်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းသုၼ်ႇႁူမ်ႇ ၼႂ်းၽႆၢႇဝူၼ်ႉတႅင်ႇလွၵ်းၸိူင်း ဢၼ်လိုၵ်ႉလပ်ႉၸၼ်ႉသုင်လႆႈ ၼင်ႇၼႂ်းငဝ်းၼၼ်ႉလႆႈ။
တီႈပွင်ႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၶေႃၵႂၢမ်းဝႃႈ ပႆၢးမွၼ်း ပဵၼ်« လႆၢးႁဵတ်းသၢင်ႈ »။
ၼႂ်းလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၶပ်ႇလႅၼ်တီႈပွင်ႇပႆၢးမွၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေပိူၼ်ႈ ပႆၢးမွၼ်း ပဵၼ်လွင်ႈသပ်းလႅင်း လၵ်းထၢၼ်မႆၢတွင်း လူၺ်လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၵူႈၵေႃလႆႈႁၼ်လႆႈငိၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တူမ်ႉတိူဝ်ႉမၼ်းလႆႈ။
ၼင်ႇလွင်ႈတႅတ်းတတ်းမၵ်းမၼ်ၵၼ် မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ၼႂ်းလႆၢလွင်ႈလႆၢၽႆၢႇလႆၢတၢင်း လူၺ်ႈလွင်ၶဝ်ႈၸႂ် ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်း။
ၼႂ်းပၢၼ် ၵရိၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ပႆၢးမွၼ်းလႄႈ ၵၢၼ်မေႃမီးတၢင်းမူတ်း ႁွင်ႉမၼ်းလူၺ်ႈၵႂၢမ်းၶေႃႈလဵဝ်ၵူၺ်း tecshn။
ပႆၢးမွၼ်း ပၢၼ်လူဝ်ႇမႅၼ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၶဝ်ပိူင်းၼႄႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ၾႃႉၸဝ်ႈပဵၼ်ၵူၼ် လူၺ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶဝ်လႄႈ မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢၼ်ႁၢဝ်ႁၢၼ် (ၼင်ႇ Zeu မီႈသႆၢၾႃႉမႅပ်ႈၾႃႉၽႃႇ)။
ႁၢင်ႈၽၢင်ႈသတ်တႆၢႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆၢႇလႆၢးတီႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်သီၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈမႃးယွမ်ႉဝႆႉ (ပေႃးတေတႅၵ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ႈၵေႃႈ မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇၵႃႇတူၼ်း)။
ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းၶိုတ်းၸၼ်ႉပၢၼ်မႂ်ႇ ပႆၢးမွၼ်း ၵမ်ႈၼမ်ႁဵတ်းပဵၼ်ၸူမ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်ယွႆႈယႅမ်း ၼႂ်းတူင်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းလူမ်ႈၾႃႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ လႆၢးမိုဝ်းပၢႆးမွၼ်း (architecture) လုၵ်ႉမႃးတီႈၵႂၢမ်း ၵရိၵ်ႉ arkhitekton၊ "ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ၽူႈၸီႉသင်ႇၵၢၼ်" ၊ လုၵ်ႉမႃးတီႈ αρχι- (arkhi) "ႁူဝ်ၼႃႈ" + τεκτων (tekton) "ၽူႈသၢင်ႈ၊ မေႃမိုဝ်း"။
တီႈၼႂ်းၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တၢင်းမေႃၶိုတ်းၸၼ်ႉ လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇၶႅၵ်းဝႂ်ၼႆႉၵေႃႈ တႃႇတေပွင်ၸႂ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းမေႃ ဢၼ်ယၢပ်ႇယဵၼ်းဝႆႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ဢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်း လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇၶႅၵ်းဝႂ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼႂ်းလုၵ်ႈၵတ်းယဵၼ်ယဝ်ႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း လွင်ႈၸုတုမ် လွင်ႈၸႅင်ႈလႅင်း လွင်ႈႁၢင်ႈငဝ်း ဢမ်ႇၼၼ်။
ၸိူဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈတၢင်းမေႃႄဝႈ( ၵျူၺ်ႇ) ဢၼ်ထုၵ်ႇၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၶိုၵ်ႉတွၼ်းလီၼႆယဝ်ႉ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်တႃႇႁၢင်ႈၶိူင်ႈ၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတီႈၶူဝ်းၶွင်။
တီႈၼႂ်းလွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းမေႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁူင်းၵၢၼ်ဝႄႈ၊ ၸုမ်းၵူၼ်းၶဝ် ၸၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ဢွၵ်ႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇၵုၼ်ႇ ၶူင်ဢွၵ်ႇ မေႃႈလိၼ်။
ၵမ်ႈၼမ် တေဢဝ်ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တင်းမိုဝ်းသေ ၶႅၵ်းၼိူဝ်ၽိဝ်ပိုၼ်ႉဝႆႉ ဝႆၢးၼႆႉ ၶႆၢႉမႃးၼိူဝ်ၽိဝ်မၼ်း။
ပိူင်လူင်မၼ်း ပႆၢးၸၢၵ်ႈၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸၼ်ႁၢင်ႈၶိတ်ႇလႅင်း (ထႅဝ်)ဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူးသဵၼ်ႈ ႁၢင်ႈယဵပ်ႉၶူဝ်း ၶႂၢင်ၵႂႃႇၶႂၢင်မႃး ႁဵတ်းၸလိူဝ်ႈၸလႃႈ ဢမ်ႇတင်ႈၸႂ် လႃႈလီႈတႅမ်ႈ ႁဵတ်းပဵၼ်မဵတ်ႉလဵၵ်ႉသေၸၼ်၊ ႄလႈဢဝ်လေႃးလႄးၵၼ်သေၸၼ်။
လွင်ႈၸၼ်ႁၢင်ႈၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇသၽႃႇဝယူႇလႄႈ ပဵၼ်လႆႈတီႈမႆၢတွင်းပႃး။ (မိူၼ်ၼင်ႇတိုၵ်ႉမီးသႆၢၸႂ်ယူႇ ႁၢင်ႈၸၼ်တီႈလူယဵမ်ႈ) ၶႅပ်းႁၢင်ႈလႄႈသင်၊ လွင်ႈဢဝ်ၸႂ်ဝူၼ်ႉလႄႈသင်၊ မိူၼ်ၼင်ႇၸိူင်း ဢပုမ်ႇ၊ တီႈမႆၢတွင်း (မိူၼ်ၼင်ႇ ဢဝ်ဢဝ်ပႆၢးမွၼ်ၶႅၵ်းႁၢင်ႈသေႁဵတ်းတီႈမႆၢတွင်း) ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႂ်တိုၼ်ႇတဵၼ်ႈ၊ (မိူၼ်ၼင်ႇ ဢဝ်တင်းၶႅပ်းႁၢင်ႈသေလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း) ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်မိူင်းၵေႃႈႁႂ်ႈမၼ်းတူၵ်းထုၵ်ႇ၊ (မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူင်သၢင်ႈပႆၢးမွၼ်း)။
ၽူႈၶူင်သၢင်ႈ "လိၵ်ႈလႆၢး" လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းလထိၼ်ႇ (Latin) လိတ်းထိူဝ်လႃႉ(littera ) "ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ꧦတႅမ်ႈလွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆယဝ်ႉ (တူဝ်လိၵ်ႈ)"။
ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းပႆၢးမွၼ်းၶႅၵ်းႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ႄၼဝႆႉၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ၸွမ်းၼင်ႇသၽႃႇဝယဝ်ႉ၊ ၶႂ်ႈဝႃႈတႄႉၵေႃႈ လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းလႂ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵႃႈၼႆၵေႃႈ ယၢမ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႄႁၢင်ႈၽၢင်သေ ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်း ႄလႈသတ်း၊ (ဢဝ်တူဝ်သေႁဵတ်းၼႄ) (လႆၢးၵႃႈၽိုင်ႈ၊ လႆၢးၵႃႈ သၢတ်ႇ လႆၢးၵႃႈ mating) ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸႂ် သေတူင်ႉၼိုင်ၼႄ (လွင်ႈၵႃႈဝႂ်မႆႉတီႈၼႂ်းလူမ်း) ႄလႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႄႉၼွၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဝွၵ်းလႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ၊ လွင်ႈလဝ်မူၼ်ႈၼႄ၊ ပိုတ်ႇၼႄတီႈပွင်ႇ၊ ႄလႈ တေႃႈၼင်ႇသဵင်ၵႂၢမ်းၵေႃႈယင်းပိူင်ႈၵၼ်ယူႇ ဢိင်ၼိူဝ်ၽိင်ႈထုင်းလႄႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတူင်ႇဝူင်း။
ၽူတႅမ်ႈၵႂၢမ်း Richard Wagner သွၼ်ႇဝႃႈ တၢင်းမေႃၵူႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ ႁဵတ်းပဵၼ် opera ဢၼ်လဵဝ်၊ ၼႄဝူင်းမၼ်းၸၢႆး မိူၼ်ၼင်ႇ Der Ring des Nibelungenၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ("ႁိင်ႇၶွင် Nibelung")။
ၵၢၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၵေႃႈ ၼႂ်း19၊ 20၊ 21 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼႆႉ ဢဝ်မႃးလေႃးၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ၊ ပိူင်တၢင်ႇဢၼ်ၵေႃႈ ပဵၼ်ဝႆႉလွင်ႈလၢၵ်ႇလႆၢးယူႇ၊ ႄလႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၶူင်သၢင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၼႄပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
John Cage ၼပ်ႉယမ်ၸိူဝ်းလွင်ႈလဝ်ႇမူၼ်ႈ ၸဝ်ႈပႆၢးမွၼ်းၶဝ်ၵူႈၸိူဝ်းလိူဝ်သေ ၵူၼ်းတႅမ်ႈၵႂၢမ်း တႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ်၊ ဝႃႈၼၼ်သေတ မၼ်းၸႆၢးၵျိူၵ်ႈၸႂ် လွင်ႈၸႂ်ႉတူဝ်လိၵ်လိူဝ်။
ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း arts ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ design ၊ လွင်ႈၸၼ်ႁၢင်ႈၼႂ်းပပ်ႉ ႄလႈ လွင်ႈၵၶႆၢပႆၢးမွၼ်း။
ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်တူင်ႇဝူင်း ပႆၢးသႆၢ ႄလႈၽိင်ႈထိုင်း လွင်ႈပႆၢးမၢၵ်ႈမီး ႄၼဝႃႈ လွင်ႈလဵၼ်ႈၵျဵမ်း ဝီႇတီႇဢူဝ်ႇ (video) ၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီတႃႇ ၵူၼ်းႁိမ်းႁွမ်း လိူဝ်သေ ပႆၢးမွၼ်းၽိင်ႈထုင်း ႄလႈ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၽိင်ႈထုင်း၊ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ် လွင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ၵျဵမ်း ဝီႇတီႇဢူဝ်ႇ ႄလႈ ပႆၢးမွၼ်းၶႅၵ်းႁၢင်ႈၶဝ်ယူႇ။
ပႆၢးမွၼ်းၶႅၵ်းႁၢင်ႈ (Latin architectura, လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉ ἀρχιτέκτων arkhitekton "architect", မႃးတီႈ ἀρχι- "chief" လႄႈ τέκτων "creator") ပဵၼ်လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈတင်းသွင်ဢၼ် ႄလႈ ၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ လွင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်း၊ လွင်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇပႆၢးဝူၼ်ႉ၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈတိုၵ်းၶဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ်။
လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ဢၼ်လႆႈတႄႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇပၢၼ်ပိုၼ်းပႆႇပေႃႇ၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ၽိင်ႈထုင်းၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်းတႃႇ လွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈၼိူဝ်ၸဵတ်းၵုၼ်ယူးရုပ်ႉ။
ၼႂ်းပီ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 19ၼၼ်ႉ Louis Sullivan ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇဝႆႉ လွင်ႈၼႆႉ "ၸွမ်းလင်ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။". "
ပႆၢးမွၼ်လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉ ႄတႇမႃးဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ၊ တၢင်းမေႃ ဢဝ်သူပ်းလၢတ်ႈ လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လုၵ်ႉမႃးတီႈလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ ႄလႈ လွင်ႈၽိတ်း တႃႇတေဢွင်ႇမၢၼ် မိူၼ်ၵၼ်။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၵူၼ်းမိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ် မီးပၢၼ်ၵၢင်၊ သႅၵ်ႉ(styles) ၵမ်ၸိုမ်းၵူၼ်းၶိူဝ်းယူးရူပ်ႉ ၶွင် Romanesque ႄလႈ Gothic တီႈဝႆႈၽြႃးၶရိတ်ႉၶဝ် ႄလႈ ဝတ်ႉၽြႃးၶရဵတ်ႉၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃး မိူဝ်ႈၽွင်း Romanesque လႆႈၸႂ် ႁၢင်ႈၽၢင် Classical ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတၢင်းတိုဝ်းၶွင်လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်သေယဝ်ႉ ႁုၸိုဝ်ႈမႃး။
လွင်ႈဝႆႉၼၵ်းၼႃၸမ်ႉလႆႈ ၶၢမ်ႇတၢင်းသႂ်ႇတီႈၼႂ် လွၵ်းလႆၢးပႆၢးၸၢၵ်ႈၶိုတ်းၸၼ်ႉ၊ ပိၵ်ႈၶူဝ်း ႄလႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ geometric ငႆၢႈမႃး၊ သိူဝ်ႇတၢင်းပၼ် တွၼ်ႇတႃႇႁႂ်ႈပေႃးၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၵႂႃႇထႅင်ႈ။
လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ၊ ၼႄႁၢင်ႈၽၢင်တႅၵ်ႇလႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် လႆၢးၵေႃႇသၢင်ႈ။
ႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်တၢင်းႁၢင်ႈလီၸမ်ႉ ပဵၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼၼ် ဢၼ်ၵိုၵ်းမႃး ပွတ်းတွၼ်ႈၶိူဝ်းၶွင်။ ၶိုၵ်ႉတွၼ်းလိူဝ်သေ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၽိဝ်ၼင်မၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၵမ်းသိုဝ်ႈ ႄလႈ ဢိင်ၼိူဝ်ၼႂ်းလူၵ်ႈတင်းမူတ်း၊ ဢၼ်မၢႆတွင်းမႅၼ်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ။
ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 16 ပီၼၼ်ႉ၊ ၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇၶႅၵ်းဝႂ် ဢီႇတလီ ၵူၼ်ၸၼ်ႁၢင်ႈလႄႈ ၽူႈမီးပၢႆးဝူၼ်ႉၶဝ် တႅမ်ႈဝႆႉ Sebastiano Serlio Tutte L’Opere D’Architettura et Prospetiva။(ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ ႄလႈ တီႈၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ)
ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် Gothic၊ Pugin ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းလဵဝ် "ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉၶဝ် မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၼိူဝ် လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်။"
ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ဢၼ်လႆႈမီႁၢင်ႈၽၢင် လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၶိုတ်းၸၼ်ႉ ႄလႈၶဝ်ၶိုတ်းလႆႈ တႃႇတေၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းတိုၵ်း၊ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ် , Empiricism, Structuralism, Poststructuralism၊ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ႄလႈတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်း။
လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼၼ်ႉ ၽိင်ႈထုင်းလွင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈၼႂ်းမိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်၊ လွင်ႈၽေႈတိူၼ်း ရူဝ်းမၼ်ၶဝ် လုၵ်ႉမႃးတီႈၵေႃႉမိူင်း လိူဝ်သေဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဝႆႉၼၵ်းၼႃၼိူဝ်သေဢၼ် ႄလႈ ၽုတ်းပေႃႇပဵၼ်မႃး လွင်ႈသၢင်ႈတိုၵ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉ တႄႇတႅမ်ႈမႃး ၸဵမ်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် ၼႂ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း ၼႄဝႆႉဢၼ်ၶႅမ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လၢႆဢွင်ႈတီႈဝႆႉယူႇ။
ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင် လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် မီးၸွမ်း(ႁၼ်ၸွမ်း) မေႃမိုဝ်းၶဝ်၊ Magister lathomorum ၶဝ်မၢင်ပွၵ်ႈၼႄဝႆႉတီႈၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆဝႆႉယူႇ။
လွင်ႈသၢင်ႈတိုၵ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သွၼ်ႇဝႃႈပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆယဝ်ႉ၊ Brunelleschi, Alberti, Michelangelo, Palladio ၶဝ်ၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈၵေႃႉၼိုင်ႈ တႄႇၼပ်ႉယမ်မႃးယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽိုၵ်းတၢင်းမေႃ ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်ႇမွၵ်ႇဝႂ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်မႃးၼႂ်း 19 ပၢၵ်ႇပီမိူင်းယဝ်ႉ၊ ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း တီႈ at École des Beaux-Arts ၼႂ်းမိူင်း ၽရႅၼ်ႉသ်ၶဝ် ပၼ်ဝႆႉၼၵ်းၼႃ တႃႇၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ လွင်ႈၸၼ်ႁၢင်ႈ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ လႄႈႁႂ်ႈမၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ႁႂ်ႈမၼ်းမီးၽွၼ်းလီ။
ဝူင်ႈၵၢင်ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉၸမ်ႉ ပဵၼ် Deutscher Werkbund၊ ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းပီ 1907 တႃႇၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉပုၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းၶူဝ်းဢွၵ်ႇ။
ယၢမ်းမိူဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇပၢၼ်မႂ်ႇ တေႇလႆႈၽိုၵ်းမႃးဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈပဵၼ်ၵႂႃႇ ပၢႆးမွၼ်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလီ။ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉထွၵ်ႈပၢႆးမွၼ်းၶဝ်။
လွင်ႈၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူး ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၶိုတ်းၸၼ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈ လူဝ်ႇလႆႈၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်း ၸိုၼ်းသႂ်၊ လွင်ႈထွၼ်ပႅတ်ႈ ၽိုၼ်ဢိင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈယွႆႈယႅမ်း ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးႁၢင်ႈလီတႃၼၼ်ႉ ၸင်ႇႁၢင်ႈၶိူင်ႈပၼ်ယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် Mies van der Rohe၊ Philip Johnson and Marcel Breuer ႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇၶူင်ဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈၶူဝ်းတႃႇႁဵတ်းတိုၵ်းႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးႁၢင်ႈလီၸွမ်းသၽႃႇဝႄလႈ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈပၢႆးၸၢၵ်ႈၶိုၼ်းၵၢပ်ႈ၊ လွၵ်းလၢႆးၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႇၶိုတ်းၵၢပ်ႈ၊ ႁၢင်ႈၽၢင်ထုင်းၵဝ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တႃႇတႅၵ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းငၢႆႈ ယုၵ်ႉယွင်ႈႁႂ်ႈမၼ်း မီးတီႈပွင်ႇမႂ်ႇ၊ လႄႈလွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႆႈတင်းပၢႆးၸၢၵ်ႈ၊ ၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈႁဵတ်းၶွပ်ႇၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ဢၼ်ၵိူတ်ႇပၼ်လႆႈ တႃႇၵေႃႇသၢင်ႈႁႂ်ႈမၼ်းသုင်။
လွင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်း တႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ တႃႇတေၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ တိူၵ်ႈဢုတ်ႇတိူၵ်ႈဝႃးယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ယုင်ႈယၢင်ႈ ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးငၢႆႈၸႂ်မႃး၊ လႄႈတုၵ်းယွၼ်း လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဝႆႉလႆႈႁိုင်၊ ဢၼ်သိမ်းလႆႈ၊ ၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်း၊ ငိုၼ်း ႄလႈႁဵတ်းၸွမ်းပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၶဝ်။
လွင်ႈထိင်းၵမ်ႉဝႆႉႁိမ်းႁွၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၵႂႃႇ တင်းလွင်ႈၼမ်ႉတွၼ်းလီလီ တီႈၼိူဝ်လွင်ႈႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်။
ဢၼ်လမ်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တီႈၼႂ်း ၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉၵေႃႈ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶၢႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် တွၼ်ႈတႃႇ ႁႂ်ႈမေႃဝႆႉလမ်ႇလွင်ႈၼိူဝ်ႁိမ်းႁွမ်း။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈသီၶဵဝ်ၸုမ်း U.S.ဢၼ်ပဵၼ် LEED (ဢဵၼ်ႁႅင်းလွင်ႈဢွၼ်ႁူဝ် လႄႈလွင်ႈၶူင်သၢင်ႈႁိမ်းႁွမ်း) လွင်ႈမၵ်းမၢႆၵႃႈၶၼ် ၼႂ်းလွင်ႈၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၼႆႉၵေႃႈပဵၼ်လၢႆးၸၼ်ၶူင်သၢင်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်း ႄလႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉ ၶိုၼ်းၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇမႂ်ႇဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းငၢမ်ႇၵၼ်တင်းဢၼ်လႅၵ်ႈၶၢႆႉၵႂႃႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶိုၼ်းမႄးထတ်းၶိုၼ်း တႃႇတေၸႂ်ႉလႆႈၶိုၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၶွပ်ႇၵေႃႇသၢင်ႈ။
ၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇႁိူဝ်းသၢင်းၽေႃး၊ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈဢၼ်ယွႆႈယႅမ်း၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ၵၢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်း၊ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈလွင်ႈထိင်းသိမ်း၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႈႁိူဝ်းမူတ်းသႂ်လီၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႄႉတႄႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ၊ လွင်ႈဝႆႉၼၵ်း ၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် မိူၼ်ၼင်ႇ ဢွင်ႈတီႈတႃႇ meta-intimacy ဢမ်ႇဢၢပ်ႈပဵၼ်ဢၼ်မၼ်ႈၼိမ်၊ ဢၼ်ဢမ်ႇမၼ်ႈၼိမ်လႄႈ ပဵၼ်သုၼ်ႇတူဝ်ၵေႃႉလဵဝ်ၵူၺ်း၊ ပဵၼ်သုၼ်ႇတူဝ်သေဢမ်ႇၸိုဝ်ႈတွၼ်ႇတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်။
Christianity ႄလႈ Islam ၽုတ်းပေႃႇပဵၼ်မႃး၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ႁူၼ်ႁၢင်ႈၽႄႈတိူၼ်းမႃးသေ ပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇၵိူဝ်းယမ်၊ ၵၢၼ်ၼပ်ႉယမ်လႄႈသင်၊ ၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးလႄႈသင်။
မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢႆႇၶႃပေ လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းၵၶၢႆ ၵူၼ်းၵၶဝ် လုၵ်ႉမႃးတီႈၵႆ မိူၼ်ၼင်ႇ Siraf ႄလႈ China ၶဝ်ၵေႃႈ ၵွပ်ႈလူၺ်ႈယႃႇသီႇဢုတုသေ ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈလႆႈၶဝ်မႃးသေ ဢဵၼ်ႁႅင်းၸုမ်း ၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းၶဝ် ၸင်ႇလႆႈႁူမ်ႇငမ်း ၵူၼ်းယူႇပိုတ်ႉတီႈၸဵမ်ၵူႈၸိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်မီးဝႆႉမိူဝ်ႈၸမ်ႉ ပဵၼ်တီႈ ၼႃႇလၼ်ႇတယဝ်ႉ (Nalanda )(Bihar)။
ဢၼ်လႆႈၸႂ်ၸွမ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၵၢၼ်ၼပ်ႉထိုဝ်ယဝ်ႉ၊ ၵွင်းမူးဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ stupas ၼၼ်ႉမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈၶဝ်ႈမႃးလွႆးလွႆးတီႈၼႂ်း chaitya-grihas (stupa halls)။
ဝတ်ႉၵျွင်းပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼႂ်းဝၢႆးမႃးလႄႈ ၼွၵ်ႈဢႃႇသျႃႉတၢင်းၸၢၼ်း ယဝ်ႉၵေႃးပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ လႆႈဝွတ်ႈဝၢႆးၵႂႃႇၵမ်းလွႆးꧦ တင်ႈတေႇမိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်း CE ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တူင်ယင်ႇၵမ်းဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ဝတ်ႉၵျွင်း Mahabodhi တီႈ Bodh Gaya ၼႂ်း Bihar။
ႁိၼ်ႇတူႇၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ၊ ဝတ်ႉၼႆႉတၢင်တူဝ်ၽႃႉၸဝ်ႈတီႈၼႂ်းလုၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇၼႆႉ လႄႈမိူၼ်ၼင်ႇၼင်လိၼ်ႁွင်းမိူင်းဢၼ်မီးယူႇတီႈၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ။
မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ႁိုင်လိူဝ်2000ႁဵင်ပီယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၢၵ်ႇဢုတ်ႇၶိုၼ်းတၢင်မၢၵ်ႇႁိၼ်း၊ ၽိင်ႈထုင်းဢၼ်ၵဝ်ႇၵေႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းၵႅပ်ႈၵိၼ်းၼႃႇလႄႈ တႃႇတေၸွမ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢႄႇမၢင်မႃး။
ႁၢင်ႈၽၢင်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် ၼႂ်းၸၢဝ်း Islamic လႆႈၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ 'Arab-plan' ဢမ်ႇၼၼ် hypostyle mosques ၼႂ်း Umayyad Dynasty။
ၼႂ်း iwan mosquesၼၼ်ႉ ႁၢင်ႈၽၢင်ၼႃႈ iwans ဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇႁွင်ႈသေ ဝႆႈၽြႃး။
ၼိူဝ်ၸိၵ်းၶွင် minaret ၼၼ်ႉ ၶဝ်တေဝႆႉသုင်လိူဝ်ပိူၼ်ႈတႃႇသေႇ ၼႂ်း mosques ၼၼ်ႉမီးဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း။ လႄႈႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ်ဢၼ်သုင်သုတ်းယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼၼ်၊ ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် mosque ၶဝ်ယိမ်ဢဝ်ႁၢင်ႈၽၢင်ႁိင်ႇသေပဵၼ်တီႈၶဵင်ႇႁွင်ႉပၢဝ်ႇၶဝ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတႃႇ လမ်ႇလွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်း လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ဢၼ်မီးၵတိသတ်ႉၸႃႇတႃႇၵူၼ်းမႃးဝႆႈၶဝ်။
ႁၢင်ႈဢၼ်လုၵ်ႈမူၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈၵမ်ႈၼမ် ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်းတေမိူၼ်ၼင်ႇ ၽၢၵ်ႇၼိုင်ႈၵမ်ႇၽႃႇဝႆႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ် Mughals ၶဝ် တီႈၼႂ်းဢိၼ်းတီးယႃး ၵူၼ်းၵျဵူၵ်ႈၼမ် မိူၼ်ႁူဝ်ၽၵ်းမီႇလႅင် လႄႈၼႂ်းၵုၼ်ၸၢၼ်းဢေးသျႃးလႄႈ Persia။
ၵမ်ႉပႃႈၼမ် တေႃႇၼႃၵၼ်တင်း တၢင်းၶဝ်ႈ ႁူင်းႁေႃၵူၼ်းမႃးဝႆႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁူဝ်ႉ qibla ႁိမ်းႁွမ်းတေမီးႁၢင်ႈၽၢင်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း တီႈၼႂ်းႁူင်းႁေႃ တီႈၵူၼ်းဝႆႈ။
တီႈၼႂ်းဝၢင်းႁူဝ်ႉ qiblaၼၼ်ႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်ပဵၼ် mihrabယဝ်ႉ၊ ႁူးၽၵ်းတူ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႄတီႈမၢႆတွင်းလွင်ႈၸႂ်လဵၵ်ႉဝႆတီႈၽႃ qibla။
Mihrab ႁဵတ်းၼႃႈတီႈ မိူၼ်ၼင်ႇဢွင်ႈတီႈ တီႈဢၼ် imam ဢွၼ်ႁူဝ် ၵူၼ်းဝႆႈၽြႃးၶဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈႁႃႈဝၼ်းပုင်ႇမၢၼ်ႇ။
မၼ်းၵေႃႈၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈၼင်ႈၶူင်ႇယၢဝ်း၊ transepts လႄႈၽိူၼ်ဢၼ်ၸုၵ်းတီႈသုတ်းတင်းဢွၵ်ႇ။ (တေလႆႈႁၼ်ၶႅပ်းႁၢင်ႈဝတ်ႉၶရိတ်ႉၶဝ်)။
ၵမ်ႈၼမ် ပၢႆးမွၼ်းလွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ၶဝ် ၼပ်ႉယမ်လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈၶွင် Michelangelo Stႉ Peter's Basilica ၼႂ်းဝဵင်းရူမ်း (Rome) မိူၼ်ၼင်ႇႁၼ်ဝႆႉတၢင်းၼႃႈ(ၼိမဵၵ်ႈ) တီႈႁၢင်ႈၽၢင် Baroque ။ လွင်ႈၼႆႉသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်လိူဝ်ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈ၊ (တၢင်တီႈၵူင်ႁႂ်ႈမၼ်းယၢဝ်း) ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းပေႃး ၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ်လွင်ႈထွမ်ႇ တီႈသၢႆလႅင်းလႄႈႁၢင်ႈငဝ်း။ လွင်ႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈႁႂ်ႈမၼ်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်၊ ၶႅပ်းႁၢင်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၼ်ဝႆႉၸွမ်းၽႃ၊ ၶဝ်ႈၸႂ်ပၢႆးမွၼ်းတီႈတၢင်းၼႂ်း လႄႈႁႂ်ႈပေႃးၵမ်းၵမ်း ပဵၼ်ၵၢၼ်ထႆႇငဝ်းတူင်ႉတၢင်းၼွၵ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၼႂ်းၵၢင်။
တေႃႈၼင်ႇ ၶူင်သၢင်ႈတင်းလူၵ်ႈ မီးၵူၼ်းတၢင်းၼမ်တွပ်ႇလႆႈလီ လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ၊ ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင် ၶွင်လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ လႆႈႁၼ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ႁူၼ်ႁၢင်ႈၼႂ်း ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇသၢဝ်း။
မၼ်းၵေႃႈမွၵ်ႇၼႄႁၢင်ႈၽၢင်မႃးယဝ်ႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ "phalanx of fighters" ၵူၼ်းသိုၵ်းၶဝ်ဝၢႆႇလင်သေ ၸိမိူဝ်းၸူးမိူင်းၽီ။
ဝတ်ႉဝႃးၼႆႉ ပဵၼ်တီႈလွတ်ႈလႅဝ်းယဝ်ႉ၊ Missouriၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ပဵၼ်ပၢႆးမွၼ်ၶွင်ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵျပၢၼ်ႇ Gyo Obata ဝၢႆးသေမီးတၢင်းၶႆႈၸႂ် မိူၼ်ၵၢပ်ႇႁွႆဢွင်ႈငႄး။
Basilica ၼႆႉ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းႁဝ်း၊ ပဵၼ် Licheń ထႅင်ႈပိူင်ၼိုင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ႁိူၼ်းၽိင်ႈထုင်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉ မီးဝႆႉႁၢင်ႈၽၢင်လၢၵ်ႇလၢႆးလႄႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈတိုၵ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်း၊ လႄႈၼႄလၵ်းထၢၼ် လွင်ႈၵဝ်ႇၵဝ်ႇ။
လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်မၢႆတွင်းဝႆႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း သေၶိုၼ်းၶၢႆႉလႅၵ်ႈၵႂႃႇၸူး လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၶိုတ်ႈၸၼ်ႉၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်လႄႈ လွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉမႂ်ႇၶဝ်၊ ပၢႆးၸၢၵ်ႈၶဝ်လႄႈသင် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် ဢၼ်ႁဵတ်းၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇလႆႈႁၢင်ႈၽၢင်မႂ်ႇ။
ၵူႈၶိင်ႇၵူႈၶၢဝ်းၵေႃႈ ႁၢင်ႈၽၢင်မၢင်ဢၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၵႂႃႇ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၶိုတ်းၸၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လႄႈမိူဝ်ႈၽွင်း ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ မၼ်းၵေႃႈတေလႅၵ်ႈၵႂႃႇလွႆးလွႆး၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် လႄႈႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးၸၢပ်ႈလႅပ်ႈၵၼ်တင်းပၢႆးဝူၼ်ႉမႂ်။
မိူၼ်ၼင်ႇပိူင်တႅၵ်ႈ၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉ Renaissance ပေႃႇပဵၼ်မႃး ၼႂ်းမိူင်းဢီႇထလီ(Italy) မွၵ်ႈ1425 လႄႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈ ၵႂႃႇၼိူဝ်ၵုၼ်ယူးရုပ်ႉ မွၵ်ႈထႅင်ႈ200 ပၢၵ်ႇပီ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ French, German, English, and Spanishႉ Renaissances ၼႄႁႂ်ႈပေႃးတွင်းလႆႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ၵဝ်ႇၵဝ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈဢမ်ႇမီးဢၼ်မိူၼ်လႆႈ။
ဝၢႆးသေ တၢင်းမေႃႁၢင်ႈၽၢင်ၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် လႆႈႁၢႆဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈၼႂ်း လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉယဝ်ႉ၊ ၶိုၼ်းၽုတ်းပေႃႇမႃး လႄႈလႆႈမႄးၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶိုၼ်းတၢင်းၼမ်။
ႁၢင်ႈၽၢင်ၽူႈတၢင်တူဝ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵူၼ်းၶိူဝ်းသပိၼ်ႇၶဝ် ၶိုၼ်းပေႃႇပဵၼ်မႃးမွၵ်ႈ 100 ပီၵူၺ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ Mission Revival လႄႈၽႄႈတိူၼ်းၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸပိၼ်ႇၶဝ်(Spanish Colonial Revival) လွႆးလွႆးယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈ လွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၶွင် Manneristၸမ်ႉ ပဵၼ် Villa Farnese တီႈ Caprarola ၼႂ်းတီႈၼႃႈလိၼ် ဢၼ် ဢမ်ႇၽိင်ႇပဵင်း တီႈၼွၵ်ႈဝဵင်းရူမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လတ်းၶၢမ်ႈ Antwerp ၊ သႅၵ်ႉႁၢင်ႈၽၢင် Renaissance and Mannerist ပဵၼ်လွင်ႈၸွတ်ႇတူဝ်ႇၵႂႃႇ ၼႂ်းဢိင်ႇၵလၼ်ႇ၊ ၵျႃႇမၼီႇ၊ ယူရူပ်ႉပွတ်းတူၵ်းလႄႈယူးရူပ်ႉပွတ်းဢွၵ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶူင်သၢင်ႈ Renaissance လွင်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း ႁႂ်ႈမၼ်းလွတ်ႈလႅဝ်လိူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်သဵင်လဵဝ်ၵၼ်။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်လွင်ႈ ၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဝူၼ်ႉ၊ လွင်ႈဢုမ်ႇၵုမ်ၵၼ်၊ လႄႈတႅမ်ႈလွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်လွင်ႈ ၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉ ၵႆႉလႄႇပဵၼ်ဢၼ်သွၼ်ပၼ်ၵၼ်၊ လႄႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၵိူင်းၸူး ႁႂ်ႈပေႃးၸမ်ၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ၵၢၼ်လႄႈႁူင်းႁဵၼ်း။
ၼႆႉၵေႃႈဢမ်ႇလႆႈဝႃႈ၊ ၵၢၼ်ၵူႈဢၼ်တေသိုပ်ႇမီးလႆႈယူႇတႃႇသေႇ တေႃႈၼင်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းလူမ်ႉၸူမ်မႃးယူႇ။
ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် 27 ႄလႈ 23 BC ၼၼ်ႉၶႄးတႅမ်ႈဝႆႉယဝ်ႉႁိုဝ်ဢမ်ႇႁု၊ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၼႂ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈမႃးလႆႈသေ လႆႈႁၼ်ၸႅင်ႈယူႇယၢမ်းလဵဝ်။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယင်းၼႄထႅင်ႈ လွင်ႈပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇပၵ်းပိူင်သၢမ်ပိူင် ဢၼ်ပၢႆးမွၼ်းၼမ်ႉၵတ်ႉၵေႃးမိုဝ်းၶဝ် တေလႆႈၸွမ်း ပိူဝ်ႈတႃႇတေလႆႈဝူၼ်ႉထတ်းတူၺ်ႈ firmitas ၊ utilitas ၊ venustas ၊ လႆႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 17ပီမိူင်း လူၺ်ႈ Henry Wotton ပဵၼ်ၶွၼ်ငဝ်းၽႃႇသႃႇဢင်းၵလိတ်ႈ ဢၼ်တႅတ်ႈလီ၊ ၶူဝ်းၶွင်ႈၸႂ်ႉလႄႈ တၢင်းသိူဝ်း (မၼ်းမႆထိုင်ႈ လွင်ႈမေႃႁၢၼ်ႉၸႂ်ၸွမ်း ၶူင်သၢင်ႈ၊ မေႃႁၢၼ်ႉၸႂ်ၸွမ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႄႈ လွင်ႈႁၢင်ႈလီ)။
တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၼႆႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်၊ ဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ ဢိတ်းဢွတ်းၵူၺ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ဝူၼ်ႉဝႆႉထႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶွင် Functionalism ၼႂ်း ပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ။
ၶိုၼ်းပိၼ်ႇပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ပၢႆးမွၼ်း (Art)တႃႇ Nouveau တီႈၼႂ်းမိူင်းယူႇၶေႇ (UK)၊ ပဵၼ်ၵၢၼ်လၵ်းထၢၼ် ၶွင် Charles Rennie Mackintosh ႄလႈႁူမ်ႇတူမ်း Vienna Secession။
သႅၼ်းႁူၼ်ႈမႂ်ႇ ဢၼ်ၵိူတ်ႇၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ထိသၢမ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 19ပီမိူင်း ၵမ်ႈပႃႈၼမ် လူင်တူဝ်လိုမ်းၶႅင်းမဝ်းၸွမ်း သုၼ်ႇတိုဝ်ႉတၢင်း ဢၼ်တၢင်ႇၼႄလူၺ်ႈ လွင်ႈၶွပ်ႇလႅၼ် ဢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်း ဢၼ်လီဢၢမ်ႈဢေႃးလႄႈ လွင်ႈသပ်းသေးပိူင် methodological လူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆးၶွင် Semper။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၼၼ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၶိုၼ်းထဵင်ၶိုၼ်းသေ Le Corbusier ဝူၼ်ႉဝႃႈဢမ်ႇၸိုဝ်ႈ ၵၢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ။
လွင်ႈၽွၼ်းလီဢၼ် လႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် Ebenezer Howard ၵေႃႉဢၼ်ႁၼ်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသူၼ်မွၵ်ႇ တီႈၼႂ်းဝဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁၢင်ႈၽၢင်ပၢႆးမွၼ်းလွင်ႈၶႅၵ်းမွၵ်ႇဝႂ် ပဵၼ်တီႈၼႂ်းၽလိၼ်ႇ(print) ႁူဝ်ၶေႃႈပပ်ႉၶွင် Otto Wagner ၵေႃႉဢၼ်ပၼ်ပိူင်တႅၵ်ႈ တၢင်ၵၢၼ်သုၼ်ႇတူဝ်းမၼ်းၸၢႆးၶွင် Vienna Secession တင်းလွင်ႈပၢႆးမွၼ်းဢၼ်ၼႄ nouveau သေသင်ႇသွၼ်ပၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်မၼ်းၸၢႆးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
Frank Lloyd Wright မိူဝ်ႈၽွင်း လွင်ႈၶိုတ်းၵၢပ်ႈ လႆႈတၢင်းထုၵ်ႇထဵင်ၼၼ်ႉ ပိုၼ်းၼႆၵေႃႈၶိုၼ်းသိုပ်ႇမီး ၸိုဝ်ႈသဵင်မႃးၶိုၼ်း၊ ပဵၼ်ႈလွင်ႈငီႈငဝ်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉမၼ်းၸၢႆး။
Wright ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈပွၵ်းလိူဝ်လႄႈ ႁၵ်ႉသေႃဝႆႉပၢႆးမွၼ်းမၼ်ႈၵိူမ်း ပဵၼ်ၽူႈသၢင်ႈၽီမိုဝ်းလီ ၼႂ်းပၢၼ်မိူဝ်ႈ 19သၼ်ႇၵျူႇရီႇ ဝႃႈ ပဵၼ်ၶူးမေႃႈ ဢၼ်မီးၾၢင်ႁၢင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇၸႅင်ႈလႅင်းလီ။
လွင်ႈၼႆႉမၼ်းယၢမ်ႈပဵၼ်တေႃႇ ၽူႈႁဵၼ်းသွၼ် ၼႂ်းဢၶႄးတမ်ႉမိၵ်ႉ မိူဝ်ၼင်ႇ Dalibor Vesely ဢမ်ႇၼၼ် Alberto-Perez Gomez လႄႈၼႂ်းလၢႆပီပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ လွင်ႈတမ်းဝၢင်းလၵ်းသုၼ်ႇ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈပွင်သၢင်ႈၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆမႂ်ႇ လူၺ်ႈ (E.G. Jeffrey Kipnis ဢမ်ႇၼၼ် Sanford Kwinter)။
ၵူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၼင်ႇ Beatriz Colomina လႄႈ Mary McLeod လႆႈၶႂၢၵ်ႈၵႂၢမ်းသပ်းလႅင်း လွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ၼႂ်းလွင်ႈပၢႆးမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်း ဢၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်း ပိူဝ်ႈတႃႇႁူမ်ႈသဵင်ၵၼ် ဢၼ်မီးဢူၽုင်းတေႃႇ ၵၢၼ်သၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ တၢင်းႁူႉပၢႆးမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်းဢၼ်ပုၼ်ႉမႃး။
ၸွမ်းပိူင်မၼ်းၸိုင် ပၢႆးမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်းၼၼ်ႉ တႅၵ်ႈမိူၼ်လႆႈၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇလႄႈ ၶူင်ဢွၵ်ႇလႆႈတႃႇသေႇ မိူဝ်ႈမီးလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း။
တင်ႈတေႇပီ 2000 တၢင်းဝူၼ်ႉၽၢႆႇပၢႆးမွၼ်းမေႃမိူဝ်း လႆႈထူပ်းတေႃႇ လွင်ႈၽိူမ်ႉၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃးဝႆး ၶွင်ပၢႆးဝူၼ်ႉ urbanism လႄႈ globalization။
ၼႂ်းပၢၼ်ပူၼ်ႉမႃး မီးပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း ဢၼ်ႁင်ႉဝႃႈ "Digital" ဢွၵ်ႇမႃး။
တၢင်းမေႃးလၢႆးမိုဝ်း ယင်ႉတိုၵ်ႉဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ တိုၵ်း ဢၼ်တူၺ်းမိူၼ်ၶဝ်ႈၵၼ်တင်းသၽႃႇဝ ပိူဝ်ႈတႃႇ ၶတ်းၸႂ်သၢင်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽႃႇသႃႇမႂ်ႇဢၼ်ၶဝ်ႈၸွမ်းပိူင်။
လိူင်ႈလူၺ်းသၢႆႇငၢႆ ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်းမႂ်ႇꧦၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပေႃႇၶိုၼ်ႈမီးမႃး ၸဝ်ႈပၢႆႈဝူၼ်ႉလႄႈ ပၢႆးမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်းတၢင်းၼမ် ဢၼ်လႆႈသၢင်ႈလွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ လွင်ႈသၢင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶိုပ်ႈၼႃႈလႄႈ တၢင်းႁၼ် ၼင်ႇ Parametricism လူၺ်ႈ Patrick Schumacher။
ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း Byzantine ပဵၼ်ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း Byzantine Empireဢမ်ႇၼၼ် Eastern Roman Empire။
Mosaics သီၶမ်း ဢၼ်ႁၢင်ႈလီႈ လူၺ်ႈမီးလွင်ႈငၢႆႈငႅမ်ႈၼင်ႇ graphic ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵျွင်းၽြႃး ၸိုၼ်ႈၵတ်းယဵၼ်ၸႂ်လႄႈ မီးလွင်ႈဢုၼ်ႇၸႂ်။
သဝ်မၢင်ဢၼ်ၵေႃႈ ႁဵတ်ႈလူၺ်ႁဵၼ်ဢွၼ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊
သဝ်မၢင်ဢၼ်ၵေႃပဵၼ် Furniture မႆႉဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူႇ၊ တင်ႇမႃႉ၊ ၶူင်ႇၼင်ႈ၊ ၽိူၼ်၊ တူႈပပ်ႉလႄႈ တူႈငိုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵွၵ်းၶမ်းလူၺ်ႈၽႃႈသိူဝ်ႇႁၢင်ႈလီ၊ လွင်ႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈၽႆၢႇၼႂ်း Byzantine၊
တွၼ်ႈတႃႇဝတ်ႉၵျွင်းၵဝ်ႇၵႄႇ Classical ၽၢႆႇၼွၵ်ႈၵႃၼၼ်ႉၵူၺ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မီးမုၼ်ၸဝ်ႈၶဝ်ၵူၺ်း ဢၼ်ၶဝ်ၵႂႃႇၽၢႆႇၼႂ်း မၼ်းပဵၼ်တီႈဝႆႉႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးၶဝ် ဢၼ်ဝတ်ႉလႆႈသိမ်းဝႆႉ။
ၽူႈဢၼ်ယူႇၼႂ်းဝတ်ႉၵျွင်း Saint Mark ပဵၼ် Venice (1071) မၼ်းၸၼ်ၸႂ် John Ruskin ပဵၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း။
ၼိူဝ်သဝ် ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ မီးၼူၵ်ႉႁုင်ႉ၊ သၢင်ႇသီႈလႄႈ တူဝ်းဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶႅၵ်းဝႆႉသေတႃႉ ၵူၺ်းၵႃႈ လူမ်းလႃးၸွမ်းၾိင်ႈပဵၼ်မၼ်း။
သဝ် Composite ပဵၼ်သၢႆဝႆႉၸွမ်းဢွင်ႈတီႈၵဝ်ႇဝတ်ႉၵျွင်း nave။
Columns ၵူႈၸိူဝ်းၵူႈၵၼ်မႂ်မႆႉပေႃးတဵမ်ၵႂႃႇသဵင်ႈ။
ၶူင်သၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃး ဢၼ်လႆႈလူႉလူမ်ႉၵွႆ ႁၢင်ႁေႃလူင်ၶွင်ႈ Constantinople၊ တိုမ်းၽႃ လၢႆးမိုဝ်းမႂ်ႇ Constantinople(မီး 192 လၵ်းၸွမ်) လႄႈ Basilica Cistern (မီး classical recycled ပဵၼ်လၢႆပၢၵ်ႇလၵ်း)။
ပၢၼ် Paleologan မီးႁႂ်ႈႁဝ်းႁၼ် ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈၵျွင်းၵဝ်ႇလၢႆꧦဢွင်ႈတီႈ ၼႂ်း Istanbul ႁၼ်လႆႈၼင်ႇ St Saviour at Chora လႄႈ St Mary Pammakaristos။
တီႈဝတ်ႉၵျွင်းၶရိတ်ႉထွတ်မႅတ်ႈ Holy Apostles (Thessaloniki) ဢၢင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ပိူင်ၵေႃႇသၢင် ဢၼ်ၸွမ်းမိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ပၢႆးၸဝ်ႉ လူၺ်ႈ မီးၽႃၽၢႆႇၼွင်ႈ ဢၼ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈလူၺ်ႈ ဢုတ်ႇၸႅၼ်ႇၵူႈတွၼ်ၵူႈဢၼ် မီးႁူတ်ႈလၢႆးသႂ်ႇမၢၼ်ႇ ဢၼ်လိုၵ်ႉလပ်ႉၶၢင်ၵၼ်ၵႂႃႇမႃး။
တီႈဝတ်ႉၵျွင်းၶရိတ်ႉ Saint Sergius၊ Constantinople လႄႈ San Vitale, Ravenna ပဵၼ်ၵျွင်းမဵဝ်းတွၼ်ႈၵၢၼ် ပိုၼ်ႉတီႈၽၢႆႇတႂ်ႈမၼ်းၶႂၢၵ်ႈၵႂၢင်ႈယႂ်ႇၶိုၼ်ႈ လူၺ်ႈမီးလွင်ႈၽိူမ်ႉသႂ်ႇ ဢၼ်ငၢႆးမိူၼ်ပႅတ်ႇၸဵင်ႇ။
ပိူၼ်ႉတီႈဢၼ်ဢမ်ႇၵွႆ မီးတၢင်းယၢဝ်းမွၵ်ႈ 260 ft (80 m) ဢွင်ႈတီႈၵမ်ႈၼမ်ႈၵႂၢင်ႈလိူဝ် 100 ft (30 m) လႆႈထုၵ်ႇႁူမ်ႇဝႆႉ လူၺ်ႈ ၶူင်သၢင်ၼႃႈလိၼ်ပိူၼ်ႉသိူဝ်ႇတင်းမူတ်း။
တီႈ Holy Apostles ထွတ်ႈမႅတ်ႈ (6 သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ) မႆႉၵွၼ်ႁႃႈဢၼ် ဢၼ်လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉၸွမ်းမႆႉ cruciform တီႈၵႅၼ်ၵၢင်မုင်းလူမ်ႈ ဢၼ်တၢင်းသုင်သူတ်း။
မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈပိုၼ်ႉတီႈၵႅၼ်ၵၢင် ပဵၼ်သီႇၸဵင်ႇ မၢင်ပွင်ႈၵေႃႈပဵၼ်ပႅတ်ႇၸႅင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ႉ တီႈဢႄႇသုတ်းမၼ်းမီး သဝ်ပႅတ်ႇလုၵ်ႈ ဢၼ်ႁူမ်ႈႁၢပ်ႇၼမ်ႉၼၵ်း တႅၼ်းတီႈလႆႈလီႈလိူဝ်သီႇသဝ်လႄႈ တၢင်းပႆမီးၵၢင်လႄႈ ၽၢႆႇၶၢင်ႈမၼ်းၵေႃႈ ၵႅပ်ႈလူင်းပဵၼ်တွၼ်ႈꧦ။
ယင်းတိုၵ်ႉမီးယူႇ ႁိမ်းၶၢင်ႈ ၽၢႆႇၼႃႈဝၢင်းသီႇၸႅင်ႇ။
သိုဝ်ႈၽၢႆႇတႂ်ႈၵႅၼ်ၵၢင်လင်မုင်းလုမ်ႈ ပဵၼ် ambo မၼ်းပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ပပ်ႉၵျၢမ်းၶရိတ်ႉ လႄႈ တႂ်ႈ ambo ဢၼ်ၸပ်ႉပိုၼ်ႉသိူဝ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈတႃႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းသဵင်ထမ်ႈၶရိတ်ႉသျႅၼ်ႇ။
ထႅဝ်တီႈၼင်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈ ပၼ်ႇၵႂႃႇႁွပ်ႈꧦၸွမ်းၶွပ်ႇၵူၺ်ႉပလၢင်ႇ patriarch တီႈၸုတ်ႇၵၢင်ၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ ၵိူတ်ႇပဵၼ် synthronon။
လင်မုင်းလုမ်ႈလႄႈ ႁွင်ႈတႂ်ႈၸပ်းလိၼ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ႁူမ်ႇသပ်ႇဝႆႉလူၺ်ႈ ၸိုၼ်းဢမ်ႇၼၼ် ၶႅပ်းဝေႈၵျူၺ်ႇ Roman။
လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၽႄႈတိုၼ်း Byzantine မီးယူႇတင်းၼမ် ဢၼ်ၸၢင်ႈတူတ်ႇထတ်းႁၼ်လႆႈ ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈၵိုၵ်းပိုၼ်း ဢၼ်မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႉꧦ Islamic ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်း Syria (709–715)။
ၸႂ်ႉဢုတ်ႇ 70 cm x 35 cm x 5 cm လႄႈ ဢုတ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်း တႃးသႂ်ႇယၢင်ၶပ်ႉၶဝ်ႈၵၼ် လူၺ်ႈၸႂ်ႈပုၼ် တၢင်းၼႃမီး5 cm။
မၢင်ႈတီႈမီးၾၢင်ႁၢင်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇ ဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းသေပိူၼ်ႈ တီႈ Hagia Irene ပဵၼ်လွင်ႈပိူင်ႈၵၼ်မီးလွင်ႈသပ်းသေး ၼႂ်းၵႄႈလွင်ႈသၢင်ႈၽႅၼ် (design)ၽၢႆႇၼႂ်းလႄႈ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ။
သတၢႆႇၼႆႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၸိုမ်းထိုင် ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈလၢႆꧦဢၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ St. Peter's Basilica။
လွင်ႈၵေႃႈသၢင်ႈ Hagia Sophia ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ယင်းတိုၵ်ႉမီးယူႇတေႃႇယၢမ်းလဵဝ် မီယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈတူၺ်းထိုင်လူမ်းလႃး လူၺ်ႈ Emperor Justinian။
ပၢႆးမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်း Gothic (ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်းပၢႆလႅမ်) ပဵၼ်သတၢႆႇ ပၢႆးမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်း ဢၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်တီႈၼႂ်း ယူးရူပ်ႉ တင်ႈတေႇမိူဝ်ႈပၢႆးလႃႈ 12သၼ်ႇၵျူႇရီႇ ထိုင်16 သၼ်ႇၵျူႇရီႇ၊ ၼႂ်းၶၢဝ်းမိူဝ်ႈပၢၼ် ပၢႆးၸဝ်ႉလႄႈပၢႆးလႃႈ ၵပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ၼႂ်း17 လႄႈ 18 သၼ်ႇၵျူႇရီႇ ၼႂ်းမၢင်ပိုၼ်ႉတီႈ။
ၾၢင်ႁၢင်ႈသတၢႆႇ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ မၢင်ႈပွၵ်ႈၵေႃႈႁွင်ႉဝႃႈ opus Francigenum (ၸွမ်းတူဝ်ၶၵ်ႉၶရႃႇ lit။
လွင်ၶူင်သၢင်ႈမႂ်ႇ ၽၢႆႇမေႃမိုဝ်းပိူင်ငဝ်ႈ လႄႈ ၼိုင်ႈဢၼ်မီးလွင်ႈၽႅၼ်သၢင်ႈ ၾၢင်ႁၢင်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းသေပိူၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပိုၼ်ႉသိူဝ်ႇဢၼ်ယၼ်ၽႃသေမိၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃးလီ မၼ်းဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်တေလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇဢၼ်ၵႄႈ ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း Armenian လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ သတၢႆႇ Gothic ၼႂ်းယူးရူပ်ႉ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း။
ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ သတၢႆႇ Gothicမၼ်းပိူင်ႈၶတ်းၵၼ်တင်း ပၢႆးမွၼ်း classical လုၵ်ႉတီႈတၢင်ႈႁၼ်ၼႆႉသေ မၼ်းၵဵဝ်ႇၵွင်ႉၵၼ်တင်း လွင်ႈထုၵ်ႇယႃႉလႅဝ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ လႄႈ လွင်ႈၸူမ်ႁၢႆ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ‘Saracen’ ယင်းတိုၵ်ႉၸႂ်ႉယူႇမိူဝ်ႈၶၢဝ်း 18သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ လႄႈ ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ꧦ ၽူႈၶဝ်ႈ Muslim တၢင်းမူတ်း၊ ႁူမ်ႈပႃးၸၢဝ်းၶိူဝ် Moors လႄႈ Arabs။
သတၢႆႇႁၢင်ႈၾၢင်လွင်ႈၸင်း မၼ်းၸႆးမၼ်းႁႅင်းၼႃႇ ထိုင်တီႈမၼ်းလႆႈပႄႇပႅတ်ႈ လွင်ႈသႂ်ႇလင်ၶႃးမိူၼ် Gothic ၼိူဝ်တိုၵ်းလင်မႂ်ႇ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈၺႃးလွင်ႈမိပ်ႇငႅၼ်းၸိူင်ႉၼၼ်သေတႃႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈလၢႆၵေႃႉ လႆႈဢွၵ်ႇမႃးသၢၼ်ၶတ်း ၶေႃႈၼေးၵၢဝ်ႇႁႃၼႆႉ လူၺ်ႈဢၢင်ႈထိုင်ဝႃႈ သတၢႆႇၼင်ႇ Gothic လႄႈ မီးသၢႆငၢႆဢၼ်ထွင်ၶဝ်ႈ ၼႂ်းယူးရူပ်ႉ လူၺ်ႈလၢႆးတၢင်ႇဢၼ် ယူၵ်ႉတူဝ်ႇယင်ႇ ၼင်ႇၽၢၼ်ႇၶဝ်ႈ Spain ဢမ်ႇၼၼ် Sicily။
လိူဝ်သေၼၼ် လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပိူင်သွၼ် လူၺ်ႈ theological ဢၼ်တၢင်ႇယွၼ်း ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၵႂၢင်ႈၵႆႁိူဝ်ႈ ႁိူင်းတိူဝ်းမႃးလႄႈ သၢင်ႈမူၼ်ႉမႄး ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈတႂ်ႈလိၼ်လၢႆးပူင်သွၼ်လႄႈ ပၼ်ၶႂၢင်ႉႁႂ်ႈႁဵတ်းၵႂၢင်ႈသုင်ၶိုၼ်ႈလႄႈ မီးႁူးလႅင်းဢၼ်ယႂ်ႇၶိုၼ်ႈ။
လင်ၶႃးဢၼ်ၵူင်ႇလႆႈဢဝ်မႃးၸႂ်ႉ ၼႂ်းမၢင်တွၼ်ႈတီႈဝတ်ႉၵျွင်း Durham(1093–)လႄႈ ၼႂ်း Lessay Abbey in Normandy (1098)။
Duchy of Normandy မၼ်းပဵၼ်တွၼ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈၽွင်းငမ်း Angevin တေႃႇထိုင် 13သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ လႆႈသၢင်ႈတၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ႁၢင်ႈၾၢင် Gothic ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ။
တူဝ်ယင်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈမိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႉ Norman Gothic ပဵၼ်ၵျွင်း Bayeux Cathedral (1060–70)တီႈၵျွင်း ၽူႈၶွင်ႉၵႂၢမ်းသဵင်ၼင်ႇ Romanesque ထုၵ်ႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႂ်ႇ ၼႂ်းၾၢင်ႁၢင်ႈသတၢႆႇ Gothic။
ဝတ်ႉၵျွင်း Coutances Cathedral လႆႈသၢင်ႈမႂ်ႇႁဵတ်းၼင်ႇGothic တေႇမွၵ်ႈမိူဝ်ႈပီ 1220။
ၼႂ်းတွၼ်ႈၼိုင်ႈဝတ်ႉၵျွင်းၵဝ်ႇ Romanesque ဢၼ်သၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႂ်ႇ ၵေႃႇသၢင်ႈလူၺ်ႈၼမ်ႉထၢၼ် သၢင်ႈႁွင်ႈၼင်ႇထႅဝ်ၵူင်ႉမူၼ်း ပိူင်ႈတႃႇဢဝ်ၽႃဢွၵ်ႇလႄႈ ပၼ်ဢွင်ႈတီႈႁူးလႅင်းၼမ်ၶိုၼ်ႈ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၶဝ်သၢင်ႈထႅင်ႈ ၽၵ်းတူႁူးလႅင်းမွၵ်ႇမၼ်းမူၺ် ဢၼ်ပဵၼ်မူၼ်း ၽၢႆႇၼိူဝ်မုၵ်ႈဢူး ၼႃႈတၢင်းၶဝ်ႈ။
တီႈဝတ်ႉၵျွင်းၶရိတ်ႉ Durham Cathedral ပဵၼ်ၵျွင်းလင်ဢွၼ်တၢင်းသူတ်း ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈလင်ၶႃးမုင်းမွင်ႉ သၢင်ႈၶိုၼ်ႈၼႂ်းၵႄႈပီႈ 1093 လႄႈ 1104။
William of Sens ပဵၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ ၼႂ်းၽူႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ယုမ်ႇဝႃႈ မၼ်းယၢမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းဝတ်ႉၵျွင်းၶရိတ်ႉ Sens Cathedral ဝၢႆးမႃးမၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇတၢင်းၵႂႃႇ Englandလႄႈ လႆႈယဵၼ်းပဵၼ်မေႃမိုဝ်း ၼႂ်းၵႄႈ 1175 လႄႈ 1180၊ လႆႈသၢင်ႈၸူမ်းၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းသဵင်ထမ်းၶရိတ်ႉသျႅၼ်ႇ တီႈCanterbury Cathedral ၶိုၼ်ႈမႂ်ႇ ၼႂ်းသတၢႆႇGothic ဢၼ်ႇမႂ်ႇ။
ဝတ်ႉၵျွင်းၶရိတ်ႉႁၢင်ႈၾၢင်Gothic လူၺ်ႈၽရင်ႇၶျ် လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်တႄႉꧦ လူၺ်ႈတၢင်းၶၢင်ႈၵျွင်း မီးလေႃႉၵူၼ်ပဵၼ်လႄႈ ၶၢင်ႈႁဵမ်းၸူမ်းၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းသဵင်ထမ်း Saint-Denis လႄႈ လူၺ်ႈဢၼ်တွႆးဝႆႉလႄႈ ၽၵ်းတူသၢမ်မႂ် ၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းတူၵ်း façade။
ၽူႈၵေႃႇသၢင်ႈ Notre-Dame သိုပ်ႇသေႁဵတ်းၵႂႃႇ လူၺ်ႈလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ ၵွၼ်ယၼ်မိၼ် မၼ်းပဵၼ်သဝ်ႁပ်ႉၼမ်ႉၼၵ်း ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ၽႃဢၼ်ၸပ်းတိတ်းၵၼ်လူၺ်ႈ ဢၼ်မွင်ႉၵွမ်းမႃးသႂ်ႇၽႃၽၢႆႇၼိူဝ်။
ၵၼ်မီးၸၢႆးၵေႃႈ လႆႈသိုပ်ႇႁိတ်းလူၺ်ႈ William the Englishman ဢၼ်မႃးတႅၼ်းတီႈ ၵူၼ်းၽရင်ႇၶျ် ၸိုဝ်ႈၵဝ်ႇ မိူဝ်ႈပီ1178။
Tiercerons ပဵၼ်သိၵ်ႈၵူင်ႉ တွၼ်ႈတႃႇႁၢင်ႈၶိူင်ႈ လႅပ်ႈမိူၼ်ထုၵ်ႇဢဝ်ၵွႃႇၸႂ်ႉ ၼႂ်းၶူမ်ၵူၼ်းတၢႆ ၼႂ်းၵျွင်းၶရိတ်ႉ Lincoln Cathedral ဢၼ်သၢင်ႈမိူဝ်ႈပီ c.1200 ပဵၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း။
တိုၵ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းၾၢင်ႁၢင်သတၢႆႇ High Gothic တီႈၵျွင်းၶရိတ်ႉ Cathedral မၼ်းပဵၼ်ၵျွင်း တႃႇၽူႈႁႃထမ်း ပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈ တၢင်းတွၼ်းပွတ်းၸၢၼ်ႈ Paris။
ၽႃမၼ်းပဵၼ်မၢၼ်ႇမီးသီတႅမ်ၵွႃႇသဵင်ႈ ၵမ်ၼမ်ပဵၼ်ႁၢင်ႈလၢတ်ႈလူၺ်ႈပိုၼ်းၸဝ်ႈမႄႈ Virgin Mary ၵူၺ်းမၼ်းၼႂ်းဢၼ်လဵၵ်ႉꧦ ၼႂ်းႁူးလႅင်းၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႆႉမၼ်းပိူင်းၼေဝႃႈ ၵၢၼ်ၽီမိုဝ်း တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဢဝ်မႃးၸႅၵ်ႇ တီႈႁူးလႅင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၼႂ်းယူးရူပ်ႉတွၼ်ၵၢၼ် သတၢႆႇ Gothic သုင် မီးမႃး ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈဢုပ်ႉပိူင်ႇထွတ်ႈမႅတ်ႈ Roman ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတီႈ Toul (1220–) ၼင်ႇၵျွင်းၽြႃး Romanesque လႆႈမီးလွင်ႈသၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႂ်ႇ ၼႂ်းသတၢႆႇ ၵျွင်းၽြႃး Reims၊ ၵျွင်းၽြႃး Liebfrauenkirche လႄႈ တေႇၼၼ်ႈမႃး လႆႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈၵႂႃႇတီႈ Reich လႆႈတေႇၵေႃႇသၢင်ႈ ၵျွင်းၽြႃး Elisabethkirche တီႈ Marburg (1235–)လႄႈ ၵျွင်းၽြႃးတီႈ Metz (c.1235–)။
ႁူးလႅင်း Lancetၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇဢဝ်မႃးတႅၼ်းသႂ်ႇ လူၺ်ႈၾႆးမႆႈတၢင်းၼမ်တီႈ geometrical bar-tracery ။
ၾၢင်ႁၢင်လၵ်ႉၶၼႃႇတၢင်ႇဢၼ်ၸိူဝ်း ၶွင်ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း ၼင်ႇ High Gothic မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်သၢင်ႈႁူးလႅင်းမွၵ်ႇမၼ်းမူၺ် ႁႂ်ႈယႂ်ႇၶိုၼ်ႈ လူၺ်ႈၸႂ်ႉ bar-tracery၊ ဢၼ်သုင်လႄႈ ဢၼ်ယၢဝ်းၶိုၼ်ႈ၊ ဢၼ်တေၶဝ်ႈထိုင်ၶွပ်ႇႁူးလႅင်း တီႈသုင်သေပိူၼ်ႈ ၽႃ ဢၼ်သပ်းလႅင်းလၢတ်ႈလိူင်ႈ ၼႂ်းပပ်ႉၵျၢမ်း တီႈၽၢႆႇၼႃႈလႄႈ ၽၢႆႇၼႃႈ transept။
ၽႃသုင်လႄႈမၢင် ၶွင်ႈFrench Rayonnant Gothic လႆႈၶႂၢင်းပၼ်ႁႂ်ႈ တီႈ flying buttresses မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵိူတ်ႇၽၵ်းတူမၢၼ်ႇယႂ်ႇလႄႈ ၵၢၼ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈတႅင်ႇမီးပၼ်ႁႃၼမ်မႃးလႄႈ လႆႈသႂ်ႇလေႃးလဵၵ်း။
Masons သပ်းလႅင်းၼႄႈ လွင်ႈႁူတ်ႈလႆးႁူးလႅင်း တေႇတီႈပိုၼ်ႉထၢၼ် geometrical တေႃႇထိုင် reticulatedလႄႈ တီႈသဝ်ယၢၼ်ၵူင်ႉ တွၼ်ႇတႃႇမႃးတၢင်ႁူးလႅင်း lancet။
ၵျွင်းၶရိတ်ႉ ဢၼ်မီးလၵ်ႉၶၼႃႇႁၢင်ၸိူင်ႉၼၼ်ႉၼႆႉ ပႃးဝႆႉၼင်ႇ Westminster Abbey (1245–)၊ ၵျွင်းတီႈ Lichfield (ဝႆး 1257–) လႄႈ Exeter (1275–), Bath Abbey (1298–) လႄႈ ၸူမ်းၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းထၢမ်းၶရိတ်ႉသျႅၼ်ႇ တီႈဝတ်ႉၵျွင်းၶရိတ်ႉ Wells Cathedral (c.1320–)။
လွင်ႈၸႂ်ႉ ogees ပဵၼ်လွင်ႈလေႉၵၼ်ယူႇၸႂ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇ တိုၵ်းဢၼ်ႁိူဝ်ႈႁိူင်းႁၢင်ႈလီသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၽရင်ႇၶျ် လႆႈဢဝ်သႂ်ႇပႃး ဢွင်ႈၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းတူၵ်း ၵျွင်းၽြႃး Rouenလႄႈ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၽၢႆႇၼႃႈၵျွင်းၽြႃး Sainte-Chapelle de Vincennes (1370s) လႄႈ ၸူမ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းထမ်းၶရိတ်ႉ Mont-Saint-Michel's (1448)။
ဢၼ်ပေႃႇႁၼ်ဢွၼ်တၢင်း ၼႂ်းၵျွင်းႁူင်းႁဵၼ်းလႄႈ ႁွင်ႈၶၢၼ်း(c. 1332) ၵျွင်းၽြႃး Old St Paul ၼႂ်း London လူၺ်ႈ William de Ramsey။
ဢၼ်တင်ႈၶိူၼ်ႈယူႇၼၼ်ႉ မၢင်ႈပွၵ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ Third Pointed လႄႈ မၼ်းလႆႈၸႂ်ႉမႃးႁိုင်ထိုင်သၢမ်ပၢၼ် ၶူဝ်လႆႈၵူင်ႉ တီႈၵျွင်းၽြႃး Christ မိူင်းOxford လႆႈသၢင်ႈၶိုၼ်ႈမွၵ်ႈမိူဝ်ႈ 1640။
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၽရင်ႇၶျ် မီးတၢင်းႁူႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇမိူၼ်ႁၢင်ႈၾၢင်သတၢႆႇလၢႆးမႂ်ႇ ၶွင်Italian ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်တိုၵ်း ၶွင်ႈ Charles VIII to Naples လႄႈ Milan (1494), လႄႈ လိူဝ်သေၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်သိုၵ်း Louis XII လႄႈ Francis I (1500–1505) ပိူဝ်ႈတႃႇၶိုၼ်းမႄး လွင်ႈၵုမ်းၵမ် French ၼိူဝ် Milan လႄႈ Genoa။
Château de Blois (1515–24) လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇလွင်ႈတေၶိုၼ်းသၢင်ႈ loggia လႄႈ ၶူဝ်လႆႈပိုတ်ႇ။
ၽၢႆႇတႂ်ႈ Henry ထိသိပ်းပႅတ်ႇလႄႈ Elizabeth ထိၼိုင်ႈ,ဢင်ၵလိတ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇယႅၵ်ႈဢွၵ်ႇ ၼႂ်းလွင်ႈသၢင်တၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း ၵမ်ၼမ်ပဵၼ်ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း။
Shute လႆႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇပပ်ႉလိၵ်ႉ ပပ်ႉဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇဢင်ၵလိတ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးမွၼ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ classical ၼႂ်းပီ1570။
ၸွမ်လႅမ်ဢမ်ႇ တေႇပိုၼ်ႉထၢၼ်မႃးတီႈ ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း Gothic ၸိူဝ်းၶဝ်ႈလႆႈႁပ်ႉၵိၼ်ၸၢင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃးႁိုင် လႆႈပၢၼ် ၼႂ်းတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်ၸမ်တင်း ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း ၵွၼ်ႇၼႃႈ Islamic မိူၼ်ၵၼ်တင်း ပၢႆးမွၼ်း Islamic မိူၼ်ၼင်ႇ ၸွမ်ၽၵ်းတူ၊ တၢင်းပၢႆလႄႈ လင်ၶႃးမူၼ်းလူမ်ႈ။
မၢင်ပွၵ်ႈၸႂ်ႉၸွမ်ႈၸိူဝ်းတႃႇ ၼႂ်းၵၼ်တူဝ်ထူပ်း လူၺ်ႈယိူင်းဢၢၼ်းဢွင်ႈတီႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼင်ႇႁဵတ်းႁွင်ႈတႂ်ႈလိၼ်ႈ ပဵၼ်တႅဝ်းၵၢင် ႁႂ်ႈမီးတၢင်းသုင်ႈပဵင်း ၵုမ်ၵူၼ်းတၢႆ ႁၢၼ်ၵၼ်ၼင်ႇ တၢင်းပၢႆၼႂ်းၵၢင်လႄႈ တၢင်းပၢႆၶွင်ႈၵျွင်းၽြႃး Durham Cathedral ၵေႃႇသၢင်ႈ မိူဝ်ႈ 1093။
ၼင်ႇ လင်ၶႃႈမွင်ႉမူၼ်ႈၶိုင်ႈၼိုင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇၵေႃႇသၢင်ႈ Roman လႄႈ Romanesque မၼ်းမီးၼမ်ႉၼၵ်ႉ ဢၼ်တဵၵ်းလူင်းၵမ်းသိုဝ်ႈလႄႈ လႆႈႁဵတ်းၽႃၼႃလႄႈ ၽၵ်းတူႁူးလႅင်းလဵၵ်ႉ၊ လင်ၶႃးၵူတ်ႉမူၼ်းၼင်ႇ Gothic ႁဵတ်းလူၺ်ႈၵွၼ်ၵူင်ႉၶၢမ်ႈ လုပ်ႇသိၵ်ႈသွတ်ႇတၢင်းၶဝ်ႈ။
ႁႅင်းဢၼ်ဢီးဢွၵ်ႇၽၢႆႇၽႃၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇၶတ်းယၼ်ဝႆႉလူၺ်ႈတၢင်းၼၵ်းၶွင်ႈ ၵမ်ႉယၼ်လႄႈ ဝႆးမႃးပဵၼ် ၵမ်ႉယၼ်ဢၼ်မိၼ်လႆႈ။
ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈယပ်ႇၼႃႇလႄႈ မၼ်းၶၢမ်ႈပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉလႆႈ။
ထႅဝ်သွၼ်ႇၵၼ်ၶွင်သဝ်လႄႈ သဝ်သွတ်ႇၵၼ်ပိူဝ်ႈတႃႇႁပ်ႉၼမ်ႉၼၵ်း vaults ထုၵ်ႇတႅၼ်းတၢင်လူၺ်ႈ သဝ်ၵၼ်ငၢႆႈꧦ လူၺ်ႈသဝ်လုၵ်ႈၼိုင်ႈလႄႈလုၵ်ႈၼိုင်ႈ လႆႈႁပ်ႉၼမ်ႉၼၵ်ႉပဵင်းꧦၵၼ်။
ႁွင်ႈ vaultsမႂ်ႇ ဢၼ်ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ မီးၵွၼ်ယၼ်ၵူင်ႉၽိူမ်ႉသႂ်ႇထႅင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ tierceron မၼ်းယူႇသိုဝ်ႈၵၢင်ႁွင်ႈ vault။
ႁွင်ႈ vaults ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ၼမ်ယိူင်ႈၾၢင်ႁၢင်ႈႁူတ်ႈလၢႆး ၼင်ႇသတၢႆႇ Gothic တွၼ်ႈပၢၼ်ပၢႆးလႃႈ ဢၼ်သၢင်ႈဝႆႉ။
သတၢႆႇထိသွင် ႁွင်ႉဝႃႈ vault ၶႅင်းၼႅင်ႈ မၼ်းမီးသိၵ်ႈၵွၼ်ၵူင်ႉ ဢၼ်ႁၢင်ႈႁိူင်ႈၽိူင်ႉသႂ်ႇ ၼႂ်းႁၢင်ႈၾၢင်သၢမ်ၸႅင်ႇလႄႈ ၼႂ်းႁၢင်ႈၾၢင်ႈၽႆႇ geometricၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ဢဝ်ဝၢင်းဝႆႉ ၼႂ်းၵႄႈ ဢမ်ႇၼၼ် သိၵ်ႈၵူင်ႉဢၼ်ၶၢင်။
တူဝ်ယင်ႇ ပဵၼ်ၵျွင်းၽြႃး Gloucester Cathedral (c. 1370)။
ၽၢႆႇလင်မႃးၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ လၢႆႈဢဝ်မႃးၸႂ်ႉ တီႈ Sens၊ တီႈ Notre-Dame de Paris and at Canterbury ၼႂ်း England။
ၼႂ်းပၢၼ် High Gothic period လႆႈမီးလွင်ႈတႄႇယိပ်းတိုဝ်း ၾၢင်ႁၢင်ႈမႂ်ႇ ဢၼ်ဢဝ်လွမ်ႉႁွမ်ႈဝႆႉၵႅၼ်ၵၢင် ဢၼ်လွမ်ႉဝႆႉသဝ်ႈလဵဝ် colonettesလႆႈဢၼ်ၸၢပ်ႈတေႃႇၵၼ်၊ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇတီႈ vaults။
ၼႂ်းဢင်ၵလိတ်ႉ ၵေႃသဝ်ၵႆႉႁၼ်သႂ်ႇလူၺ်ႈ ဝူင်းဝႅၼ်ႁိတ် မိူၼ်ၵၼ်တင်း သဝ်ဢၼ်ၶႅၵ်းႁၢင်ႈလူၺ်ႈမႂ်မႆႉ။
ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈ မိူင်းလူင်ႇ Corinthian သဝ်မၢင်လုၵ်ႈၸႂ်ႉလွင်ႈၽႅၼ်ႁၢင်ႈ မႂ်ၶႅင် (stiff-leaf)။
ၼႂ်းလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဝႆးလင်မႃး ဢၼ်ၵမ်ႉယၼ် ၵႆႉလႄႇႁၼ် မၼ်းတေမီးတီႈၵူင်ႉလၢႆꧦတီႈ တီႈလႂ်တီႈၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈယိုၼ်းထိုင်ႈ ပိုင်ၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
Arches မီးလွင်ႈၽိူမ်ႉသႂ်ႇ ၼႂ်းလွင်ၵေႃႇသၢင်ႈ မၼ်းမီးႁွင်လႆၼမ်ႉႁပ်ႉၽူၼ်လူင်း ဢၼ်လူင်းမႃးတီႈလင်ၶႃး မၼ်းတေဢဝ်ၼမ်ႉၽူၼ်ႇ ဢွၵ်ႇၵႂႃႇတီႈသူပ်းၶွပ်ႇလိၼ်ႉႁိၼ် ဢၼ်ဝၢင်းယႆဝႆႉပဵၼ်ထဵဝ် ၼိူဝ်ၵမ်ႉယၼ်။
ၸိူဝ်းၶဝ်ယင်းမီးထႅင်ႈလၢႆလွင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ၵႆႉလေႇ ႁဵတ်းပဵၼ်ႁေႃႁိင်ႇ ဢၼ်ႁပ်ႉဝႆႉႁိင်ႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ႁိင်ႇလၢတ်ႈပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်ႈ လူၺ်လွင်ႈပဝ်ႇသေႃႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်၊ တိူၼ်ႇၾႆးမႆႈ၊ လွင်ႈၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း လႄႈ ပွႆးလဵင်ႉလူၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼင်ႇ ဢွင်ႇပွႆးပၢင်တိုၵ်းလႄႈ ပၢင်ပွႆးၶုၼ်ႁေႃၶမ်း။
တင်ႈတေႇလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၵျွင်းၽြႃးလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းပဵၼ်လၢႆပီလႄႈ မီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်သုင်ႁႅင်း မိူၼ်ႈထိုင်ၶၢဝ်းယၢမ်းတေသၢင်ႈ ႁေႃၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉ တၢင်းၶႂ်ႈၶွင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈယွမ်းလူင်းလႄႈ ၵူႈလွင်ႈၵေႃႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ။
Chartres ယိုင်ႈၶႅၼ်းတေမီးလွင်ႈၶိုၼ်ယႂ်ႇၼမ်မႃး သင်ႁဵတ်းၸွမ်းၽႅၼ်မၢႆသွင် မၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ ႁေႃၸႅတ်းႁွမ် ႁွမ် transeptလႄႈ ၵျွင်းၽြႃး။
ၵျွင်းၽြႃး High Gothic Laon Cathedral ပၢၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ သုင်မီးၶဵင်ႇၸွမ်ႁေႃၾႆးသီႇၸႅင်ႇ ယူႇၼိူဝ်တၢင်းၶၢမ်ႈ transept ၶဵင်ႇၸွမ်သွၼ်ဢၼ် ၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းတူၵ်းလႄႈ ၶဵင်ႇၸွမ်သွင်ဢၼ် မီးတီႈသူတ်း transepts။
ၼႂ်းၵျွင်းၽြႃး Normandyလႄႈ ၵျွင်းလင်ယႂ်ႇ ၵမ်ႈၼမ်မီးႁေႃၸွမ်လၢႆဢွင်ႈတီႈ သၢင်ႈၶိုၼ်ယူႇတႃႇသေႇ လၢႆပၢၵ်ႈလၢႆပၢၼ် တီႈ Abbaye aux Hommes (တင်ႈတေႇ 1066), Caen မီးႁေႃၸွမ်လႄႈ ယွတ်ႈလႅမ်ၵဝ်ႈတီႈ မီးဝႆႉတီႈၽၢႆႇၼႃႈ၊ transepts လႄႈ တီႈၵၢၼ်မၼ်း။
လွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ယွတ်ႈလႅမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် fleche မၼ်းပဵၼ်ယွတ်ႈလႅမ်၊ မၼ်းသႅမ်ႈလႅမ်မိူၼ်ႁွၵ်ႇ၊ မၼ်းလေႇၵႆႉတမ်းဝႆႉ ၽၢႆႇၼိူဝ် transept ဢၼ်ၶၢမ်ႈ nave ။
ၵျွင်းၽြႃး Amiens ဢၼ်မီး flèche ။
ၵျွင်းၽြႃးၼႆႉလႆႈမွတ်ႇပႅတ်ႈ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ1786 မႅၼ်ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ မီးလွင်ႈမူၼ်ႉမႄးၵူမ်း ၵျွင်းၽြႃးႁႂ်ႈၶိုတ်းပၢပ်ႈ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈထုၵ်ႇဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၶိုၼ်း ၼႂ်းႁၢင်ႈပိူင်မႂ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ လူၺ်ႈ Eugène Viollet-le-Duc။
ၼႂ်းၽႃႇသႃႇဢင်ၵလႅတ်ႈ Gothic ပိူင်ႁေႃၸွမ် မၼ်းလေႇၵႆႉဝၢင်ႉဝႆႉ တီႈၶၢမ်ႈ transeptလႄႈ တၢင်းလိူၼ်ႈၵၢၼ်လႄႈ သုင်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈတၢင်ႇဢၼ်။
ႁေႃၶၢမ်ႈ လႆႈထုၵ်ႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈ တီႈၵျွင်းၽြႃး Canterbury Cathedral မိူဝ်ႈပီ 1493–1501 လူၺ် John Wastell၊ မၼ်းယၢမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်း King's College at Cambridge မႃးၵွၼ်ႇ။
လူဝ်ႇလႆႈသၢင် constructed ၵူႈဢၼ်ၽိတ်းပိူင်ႈ တီႈၵၢၼ်တၢင်းၶၢမ်ႈ ပိူဝ်ႈတႃႇႁေႃၸွမ် လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၶဝ်ႈၸႂ် ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း။
ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ လႆႈတေႇၶိုၼ်းထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1724 ပိူဝ်တႃႇ ဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ Nicholas Hawksmoor ဝၢႆးသေ Christopher လႆႈတၢင်ႇၼႄၵၢၼ်ဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင် ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း မိူဝ်ႈပီ 1710 ၵူၺ်း လႆႈၵိုတ်းထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ ၼႂ်းပီ 1727။
ၵျွင်းၽြႃး Cologne တေႇသၢင်ၶိုၼ်ႈ ၼႂ်း13သၢၼ်ၵျူႇရီႇ၊ ႁဵတ်းၸွမ်းၽႅၼ် ၵျွင်းၽြႃး Amiens ၵူၺ်းမီးၵူၼ်းပၢႆႈၶွၵ်ႈလႄႈ ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ ႁေႃၸွမ်လဵဝ် ဢၼ်သၢင်ယဝ်ႉမိူဝ်ႈပၢၼ် Gothic။
ႁေႃၸွမ် Ulm Minster မီးပိုၼ်းဢၼ်ငၢႆးမိူဝ်၊ တေႇၶိုၼ်ႈမိူဝ်ႈပီ 1543 လႆႈၵိုတ်းလူင်းမိူဝ်ႈပီ 1543 လႄႈ ဢမ်ႇယဝ်ႉဢမ်ႇတူဝ်ႈ တေႃႇပေႃးထိုင် ၼႂ်း19သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ။
ၵျွင်းၽြႃး Burgos လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈပၼ်ႁႅင်းၸႂ် လူၺ် ယူးရူပ်ႇ ပွတ်းႁွင်ႇ။
Plate tracery ပဵၼ်ဢၼ်သႅၼ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်လႆႈမီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ လႄႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈမီးမႃး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ဢၼ်သိုပ်ႇမႃး ပၢၼ် Gothic ဢမ်ႇၼၼ်ၼင်ႇ First Pointed။
Traceryၼၼ်ႉ မၼ်းၸႂ်ႉလႆႈတႄႉ မိူၼ်ၼင်ႇဢၼ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၸွမ်ႁူးလႅင်းယႂ်ႇၶွင်ႈတိုၵ်းၵေႃႇသၢင်ႈ ၼင်ႇ Gothic မီးလွင်ႈၶႂၢၵ်ႈယႂ်ႇၶိုၼ်ႈတႅၵ်းꧦလႄႈ မၼ်းလူဝ်ႇလႆႈမီး လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်တႅမ်တီႈ တီႈလူမ်း။
Plate tracery မီးၸၼ်ႉထိုင်ၸၼ်ႉဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးလိုၵ်ႉလပ်ႉ လူၺ်ႈၸွမ်ႁူးလႅင်း လူၺ်ႈၵျွင်းၽြႃး Cathedral ၼႂ်းပၢၼ် 12သၼ်ၵျူႇရီႇ လႄႈ ၼႂ်းၸွမ်ႁူးလႅင်းမွၵ်ႇမၼ်းမူၺ် "Dean's Eye" တီႈၵျွင်းၽြႃး Lincoln။
bar-tracery လၢႆးႁိၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် ၼႂ်းၵၢၼ်သၢင်ႈႁၢင်ႈၾၢင်သတၢႆႇ Gothic လႆႈဢဝ်မႃးၸႂ်ႉ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း တီႈၵျွင်းၽြႃး Reims ဢမ်ႇႁိုဝ်ဝႆးမႃး မိူဝ်ပီ 1211 ၼႂ်း chevet ၵေႃႇသၢင်ႈလူၺ်ႈ Jean D'Orbais။
Bar-tracery လႆႈယဵၼ်းပဵၼ်လွင်ႈသမ်ႇမတႃႇ ဝၢႆးပီ c.1240 လူၺ်ႈမီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၽိူမ်ႉၶိုၼ်ႈလႄႈ ၼမ်ႉၼၵ်းယွမ်းလူၺ်း။
Rayonnant ယင်းတိုၵ်ႉၸႂ်ႉ လွင်ႈၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈၼင်ႇသွင်ႈသႅၼ်း ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်ၼႂ်း tracery၊ ၸိူဝ်းသႅၼ်းပူၼ်းမႃး မၼ်းလႆႈၸႂ်ႉလၢႆးၶိုၼ်ႈႁၢင်ႈ ဢၼ်လဵဝ်၊ လူၺ်ႈမီးသႅၼ်း mullions ပိူင်ႈၵၼ်။
သႅၼ်းဢၼ်ယႂ်ႇꧦလူင်ꧦ Geometrical ၵမ်ႈၼမ်မၼ်းတေမီး လွင်ႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇယႂ်ႇ ဢၼ်းၶႅပ်ႇၵူင်ႇဢွၵ်ႇမႃး တီႈၸိူဝ်းၶဝ်။
ၽွၼ်းမၼ်း mullions တီႈႁူႉလႅင်ႈ ထုၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇ ပဵၼ်လွင်ႈဢွၵ်ၽႅၼ်ႁၢင်တူဝ် Y-shaped ႁၢင်ႈၶိူဝ်ႈလူၺ်ႈ ယွတ်ႈလႅမ်။
Second Pointed (14သၼ်ႇၵျူႇရီႇ) ႁၼ်းႁွႆးယႅၵ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ် သပ်းသေးၸႅင်ႈလႅင်းလီယဝ်ႉ လူၺ်ႈogees လႆႈသၢင်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ ဢၼ်လိုၵ်ႉလပ်ႉ (မိူၼ်ၼႅင်ႈ)။
ႁၢင်ႈၾၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မိတ်ႈဢုမ်ႇ၊ ၵဵပ်ႇၵႅတ်းပႃ ဢမ်ႇၼၼ် mouchettes။
လႆႈၶတ်းၸႂ်သၢင်ႈထႅဝ်မၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ဢၼ်သိုဝ်ႈလႄႈ ၸွႆႈပၼ်ၸွမ်းသဵၼ်ႈၵူၺ်ႉႁၢင်ႈၾၢင်သတၢႆႇ Curvilinear ပိူဝ်ႈတႃႇတေ ပၼ်ႁႅင်းၵမ်ႉၸွႆႈ mullions တီႈဢၼ်ဢမ်ႇၽၢတ်ႇၽၢႆႇၼိူဝ်လူင်းၽၢႆႇတႂ်ႈ ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇတူင်ႇယၢဝ်းလႄႈ bars။
ၶွပ်ႇဝူင်းမူၼ်း ၵမ်ႈၼမ်လႆႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈလူၺ်ႈ crenellations ဢၼ်လဵၵ်ႉ။
မၼ်းလေႇလပ်ႉဝႆႉၽၢႆႇၼႃႈ လႄႈ ၽႃၽၢႆႇၼႂ်းၵျွင်းၽြႃးလႄႈ တီႈၸူမ်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းထၢမ်း မၼ်းငမ်းဝႆႉလူၺ်ႈ တၢင်းပႆ ဢၼ်မီးငဝ်းလပ်းသိင်ႇ။
2 Vaults Barrel or groin Ribbed Ribbed vaults ပေႃႇမႃးၼႂ်းပၢၼ် Romanesque era လႄႈ လႆႈမီးလွင်ႈႁၢင်ႈၶိုင်ႈပၼ်ထႅင်ႈ ၼႂ်းပၢၼ် Gothic era။
ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမီး တၢင်းပႆယၢဝ်း ၵေႃသၢင်ႈႁၢင်ႈၵျွင်းၽြႃး ဢၼ်ၽူႈၼင်ႈၵျွင်းၶဝ် ၼမ်ႉယမ်မူးပူႇၸေႃႇ ၶႅၼ်ၽႆႇၶၢင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ပိၵ်ႇ transeptလႄႈ ယိုၼ်ႈဢွၵ်ႇၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ၊ ၸူမ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းထမ်း ဢမ်ႇၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ chancel ဢမ်ႇၼၼ် presbytery ဢမ်ႈၼမ်မၼ်းပဵၼ်တွၼ်တႃႇ မူၼ်ႈၸဝ်ႈၶရိတ်ႉၶဝ်ႈ။
သဵၼ်ႈတၢင်းပႆ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ambulatory မၼ်းလွမ်ႉႁွမ်ႈဝႆႉ ဢွင်ႈတီႈၸူမ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းထမ်း။
ၵျွင်းၽြႃးၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႉ ၼင်ႇ Notre-Dame မီးလင်ႈၶႃးလူမ်ႈႁူၵ်းၸႅင်ႇ လူၺ်ႈမီးသဝ်ႈလႄႈ သဝ်ႈသွတ်ႇၵၼ်ၵႂႃႇမႃး ၼႂ်းၵျွင်းၽြႃး ၼိုင်ႈလင်မီးလုၵ်းၽၢႆႇတႂ်ႈသီႇလုၵ်း မီးယူႇငၢႆႈလႄႈ ၵႅၼ်ႇၶႅင်လီ လူၺ်ႈမီးသဝ်မိူၼ်ၵၼ်။
Transepts တေၵႆႉလႆႈႁၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၼႂ်း ပၢႆးမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်း French Gothic ၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႉ ၵူၺ်း မၼ်းယၢဝ်းလီလႄႈ လႆႈၸွမ်ႁူးလႅင်းမွၵ်ႇမၼ်းမူၺ်မႂ်ယႂ်ႇ ၼႂ်းပၢၼ် Rayonnant။
ၼႂ်းဢင်းၵလႅတ်ႈ transepts ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ်လႄႈ ပိုၼ်ႉသိူဝ်ႇမၼ်းတေမီးလွင်ႈ လိုၵ်ႉလပ်ႉၵႃႇလိူဝ်သေ ၼႂ်းၵျွင်းၽြႃး Frenchတၢင်းၼမ် လူၺ်ႈမီးလွင်ႈၽိူမ်ႉသႂ်ႇ Lady Chapels၊ ပဵၼ်ယူဝ်ႉႁိူၼ်းပႅတ်ႇၸႅင်ႇလႄႈ ၵေႃႇသၢင်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း (တူၺ်း ၽႅၼ်သၢင်ႈ ၵျွင်းၽြႃး Salisburyလႄႈ York Minster ၽၢႆႇတႂ်ႈ)၊
တၢင်းသုင် တေမီးသီႇၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ။
ၽၢႆႇၼိူဝ်ပဵၼ် gallery ဢၼ်ၵႅပ်ႈꧦ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ triforium မၼ်းၽိူမ်ႉပၼ်တၢင်းၼႃလႄႈ ႁပ်ႉၼမ်ႉၼၵ်း။
ယူင်ႉပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတီးၵျွင်းၽြႃး Noyon Cathedral၊ ၵျွင်းၽြႃး Sensလႄႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်တၢင်ႇၸိူဝ်း။
Tribune လႆႈႁၢႆၵႂႃႇ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ယူင်ႉၵွၼ်တေလႆႈသုင်ႈၶိုၼ်ႈ။
ဢၼ်လႆႈၶိုင်ပွင်ႈသၢင် လွင်ႈမိူၼ်ငၢႆးၵၼ်ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈမူၼ်ႉမႄး ၼႂ်းဢင်ၵလႅတ်ႉ တီႈ ၵျွင်းၽြႃး Salisbury၊ ၵျွင်းၽြႃး Lincoln လႄႈ ၵျွင်းၽြႃး Ely Cathedral။
လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မႃးလႆႈ လူၺ်ႈလွင်ႈသၢင်ႈၵၢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈ ၵမ်ႉယၼ်ဢၼ်မိၼ်လႆႈ၊ ဢၼ်သူင်ႇၼမ်ႉၼၵ်းလင်ၶႃး ၵႂႃႇတီႈ ဢၼ်ၵမ်ႉယၼ်ၽၢႆႇၼွင်ႈၽႃႈ။
ၵျွင်းၽြႃး Beauvais မႃးထိုင်တီႈသူတ်းဢၼ်မီးလွင်ႈမၵ်းမၼ်း တီႈဢၼ်တေၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈလူၺ်ႈ technology ၼင်ႇ Gothic။
ယူင်ႉႁွင်ႈ ၼင်ႇပိုင် Gothic လႆႈထုၵ်ႇတတ်းယိူင်မႃးတီး ပိုင်ၾၢင်ႁၢင်ႈၼင်ႇ Romanesque။
ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ sculpture ဢၼ်သိုဝ်ႈၵၢင် tympanum ပဵၼ်တီႈၼပ်ႉယမ်ဝႆႉၼၵ်း လႆႈဝႆႉပဵၼ်တီႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၵမ်းလိုၼ်းသူတ်း တၢင်းၽၢႆႇသၢႆႉမႄႈ Maryလႄႈ ၽၢႆႇၶႂႃပဵၼ်တႃႇ ၽူႈလီဢၼ်မႃးပၼ်တၢင်းၼမ်ႉယမ် တီႈၵျွင်းၽြႃးတီႈၼၼ်ႈ။
ၸိူဝ်းၶဝ်ႈႁဵတ်းၸွမ်းၵႂၢမ်းသွၼ်ၽူႈလီႈ လူၺ်ႈ Saint Thomas Aquinas ဝႃႈလွင်ႈႁၢင်လီႈ ပဵၼ် "လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။"
ၼႂ်းဢင်ၵလႅတ်ႉ ၸွမ်ႁူးလႅင်းမွင်ႇမၼ်းမူၺ်ႈ လေႇၵႆႉဢဝ်တႅၼ်းတီႈလူၺ်ႈ ႁူးလႅင်း lancet လၢႆꧦမႂ်။
Portals ထုၵ်ႇႁူမ်ႇမုင်းဝႆႉ လူၺ်ႈၵူင်ႉသုင်ၶေႃးႁိူၼ်း မၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈႁူမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်မီးၵႅၼ်ၵၢင် မၼ်းထုၵ်ႇႁၢင်ႈၶိူင်ႈဝႆႉ တင်းမူတ်း။
ႁေႃၸွမ် လႆႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈလူၺ်ႈ တီႈၵူင်ႉငေႃးတူဝ်မၼ်းၶိုၼ်ႈ ၵႆႉႁၼ်ပဵၼ်ယွတ်ႈလႅမ်။
ၼင်ႇၼႂ်းၵျွင်းၽြႃး French ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းလွင်ႈသုင်ၽၢႆႇၼႃႈ ၼႂ်းၵျွင်းၽြႃး English ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ၼႂ်းပၢၼ် Gothic မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ၊ ၵမ်ၼမ်ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ႈတၢင်းၵႂၢင်ႈ။
မၼ်းၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ French ဢၼ်လွင်ႈဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းလွင်ႈသုင်လႄႈ မၼ်းမႄးပိူင်သၢင်ႈသဝ်လႄႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၼႂ်းဢွင်ႈတီႈမူၼ်းလႄႈ ပိၵ်ႉဝႆႉၽၢႆႇၼႃႈလူၺ်ႈ ႁၢင်ႈ mosaics ဢၼ်မီးလၢႆးၶူတ်ႈသီႁၢင်ႈလီၸိုၼ်ႈသႂ် ၼင်ႇၼႂ်းတွၼ်ပပ်ႉၵျၢမ်းၶရိတ်ႉ (ႁၢင်ႈ mosaics ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ၶွင်ဝၼ်းလင်)။
မေႃၶႅၵ်းႁၢင်ႈ Andrea Pisano ၵေႃႇသၢင်ႈၽၵ်းတူၶမ်း bronze ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈ Florence Baptistry (1330–1336)။
လူၺ်ႈပုင်ႇမၢၼ်ႇတေႉ တေမီးၵႃႈႁူင်းယႃဢၼ်လဵဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵူႇထပ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းပႆႁွမ်ꧦၸူမ်းႁွမ်ႉၵႂၢမ်းထမ်းလႄႈ ၽၢႆႇၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ပိူဝ်ႈတႃႇမုၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ၽူႈမႃး ပႆၵွႃႇၸူးၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇ လႆႈငၢႆႈလူမ်ၸႂ်။
ၸဝ်ႈၼင်ႈၵျွင်း Abbot Suger ၸႂ်ႉ vaults သိၵ်ႈၵူင်ႉလႄႈ တီႈၵမ်ႉယၼ်လၢႆးမႂ်ႇ ပိူဝ်ႈတႃႇတႅၼ်းတီႈၽႃဢၼ်ၼႃ လႄႈ တႅၼ်းတီႈမၢၼ်ႇသီ လူၺ်ႈပိုတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ႁႂ်ႈမၼ်ႈတီႈ ဢၼ်မၼ်းဝူၼ်ႉဝႃႈပဵၼ် "သၢႆလႅင်းတီႈၾႃႉၸဝ်ႈ"။
မီးၵျွင်းသၢမ်ဢွင်ႈတီႈ တီႈၵျွင်းၽြႃး Chartres၊ ၸႅတ်းဢွင်ႈတီႈ တီႈ Notre Dame de Paris၊ ၵျွင်းၽြႃး Amiens၊ ၵျွင်းၽြႃး Prague လႄႈ ၵျွင်းၽြႃး Cologne လႄႈ ထႅင်ႈၵဝ်ဢွင်ႈတီႈ တီႈၵျွင်းၽြႃး Saint Anthony ဢွင်ႈတီႈ Padua ၼႂ်း Italy။
ၶေႃႈသင်ႇတီႈသပ်ႈၾႃးၼႂ်း Nicaea ပွင်ႈၵမ်းသွင် မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 787 ပိုၼ်ၶဝ်ႇဝႃႈ "ယူင်ႉပိူင်သၢင်ႈသႃႇသၼႃႇ ishnes ဢမ်ႇလႆႈပွႆႇပၼ်ႁႂ်ႈ ပဵၼ်ႁႅင်းၸႂ်တႃႇ ပၢႆးမွၼ်း၊ ၵူၺ်းမၼ်းမႃးတီႈပိူင်လၵ်းၵၢၼ် ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈ လူၺ်ႈ Catholic Church လႄႈ ၾိင်ထုင်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇတမ်းဝႆႉ။
မိူဝ်ၵၼ်မီးလွင်ႈသၢင်ႈပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလွႆးꧦၼၼ်ႉ လွင်ႈၵၢၼ်ၶႅၵ်းပၼ်ႈလေႃႇႁၢင်ႈ လီၶိုၼ်ႈမႃးတိၵ်းꧦ တင်ႈသဝ် portalsလႄႈ ၸွင်ႇၵွႆႈၶိုၼ်ၵႂႃႇၼိူဝ်လွႆးꧦ တေႃႇပေႃးထိုင်ၼႂ်းၵႄႈႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁူမ်ႇမုင်းထိုင်ၽၢႆႇၼႃႈ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၵျွင်းၽြႃး Wells၊ တေႃႇပေႃးထိုင်ပိၵ်ႇၼူၵ်ႉလႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵျွင်းၽြႃး Amiens ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ်ၽၢႆႇၼႂ်း façade။
ၼႆႉပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈလွင်ႈယိပ်းမၼ်း ဢၼ်လိုၵ်ႇလမ်ႇ ၼင်ႇႁဵတ်းသၢင်းၸွမ်းတီႈ ၵျွင်းၽြႃးတၢင်ႇၸိူဝ်း။
Tympanum ၼိူဝ်ၽၵ်းတူၵၢင်ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ Notre-Dame de Paris ပိူင်းၼႄႁႂ်ႈႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်း လွင်ႈ Judgement ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း လူၺ်ႈမီးတူဝ်တၢႆၵူၼ်းဢမ်ႇလီလူင်းငရၢႆးလႄႈ ၽူႈပဵၼ်ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇလီ ၶိုၼ်ႈမိူင်းၽီ။
လွင်ႈတၢင်းတူၵ်ႉၶၶၢၼ်ၸႂ် မိူင်းငရၢႆးၼၼ်ႉ တိူဝ်းၸႅင်ႈလႅင်းလီမႃး။
ၸိူဝ်းၶဝ်ပဵၼ်တွၼ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းၶေႃးၵႂၢမ်းၼႂ်းၶႅပ်းႁၢင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇၽူႈမႃးဝႆႈသႃႈ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉလိၵ်ႈ ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႈ လွင်ႈမိူၵ်ႈမႆႈလႄႈ မီးဢၼ်းတရၢႆးတေႃႇ ၽူႈဢမ်ႇတိုဝ်းၵမ်ၸွမ်းၵႂၢမ်းသွၼ် ၶရိတ်ႉ။
ၸိူဝ်းၶဝ် ထုၵ်ႇဢဝ်ၶဝ်ႈမႃးတႅၼ်း လူၺ်ႈတူဝ်ၼမ်ႉ ၼႂ်သတၢႆႇ Gothic ဢၼ်ဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ လူၺ်ႈ Eugène Viollet-le-Duc ၼႂ်းၵႄႈပၢၼ် 19 သၼ်ႇၵျူႇလီႇ။
ၶေႃႈသင်ႇသွၼ် သႃႇသၼႃႇၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၵၢၼ်တႅမ်ႈလိၵ်ႈၶွင်ႈ Pseudo-Dionysius the Areopagite, ပဵၼ်လိုၵ်ႉလပ်ႉၼႂ်းပၢၼ် a 6 သၼ်ႇၵျူႇရီႇ ၼင်ႇပပ်ႉလိၵ်ႈ De Coelesti Hierarchia, ပဵၼ်တီႈသူၼ်ၸႂ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉ ၼႂ်း France သွၼ်ဝႃႈသႅင်တၢင်းမူတ်း ပဵၼ်ၶွင်ထွတ်ႈမႅတ်ႈ။
ၽၵ်းတူႁူးလႅင်း ၸႅင်ႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ ဢမ်ႇၼမ် မၼ်းလႆႈယူႇၼႂ်းတီႈႁူမ်ႈ မီးၽၵ်းတူႁူးလႅင်းတႅမ်ႈႁၢင်ႈ ဢၼ်ပိူင်းထိုင် ထမ်းၵျၢမ်းၵဝ်ႇ။
ႁူတ်ႈလၢႆးယွႆႈတၢင်းၼမ် လႆႈယွမ်ႉသီလူင်းၵႂႃႇ ၼိူဝ်မၢၼ်ႇၼႂ်းၶႅပ်းၵႅဝ်ႈ ယဝ်ႉၵေႃး ဢဝ်ဢူပ်းၼႂ်းတဝ်ၾၢႆး ပိူဝ်ႈတႃႇႁႂ်ႈၸပ်းၽိဝ်ၼိူဝ်ႉမၢၼ်ႇ။
Sainte-Chapelle လႆႈယဵၼ်းပဵၼ်ပိူင်ငဝ် ၶွင်ႈၵျွင်းၽြႃးတူဝ်ႈတင်း Europe။
ၵႅဝ်ႈသႂ် ၸူမ်ႇလူင်းၼႂ်းၵႅဝ်ႈသီ ယဝ်ႉၵေႃး ၵႅဝ်ႈသီမၢင်ဢၼ် တေထုၵ်ႇတမ်ႁႂ်ႈၽွင် ပိူဝ်ႈတႃႇ ႁႂ်ႈမၼ်းလႆႈသီႁိူဝ်ႈ ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ။
တိုၵ်းဢၼ်မီးသီႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းၸိုဝ်ႈယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈလင်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် Sainte-Chapelle de Vincennes (1370s), လူၺ်ႈမီးၽႃမၢၼ်ႇ တေႇဢဝ်ပိုၼ်ႉသိူဝ်ႇ တေႃႇထိုင် တိုမ်းၼိူဝ်။
ႁူးလႅင်းမၢၼ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇလႄႈ မီးၵႃႈၶၼ်သုင် ၼႂ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ။
မွၵ်ႇမၼ်းမူၺ် ပဵၼ်မႅၵ်ႈမၢႆ မႄႈ Mary လႄႈ လႆႈဢဝ်မႃးၸႂ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၵျွင်းၽြႃး ပိူဝ်ႈပဵၼ်တီႈယိူင်းၸူး မၼ်းၼၢင်း ႁူမ်ႈပႃး Notre-Dame de Paris။
The Palais de la Cité ၼႂ်း Paris, ၸမ်တင်ႈ Notre-Dame de Paris, တေႇမႃးမိူဝ်ႈပီ 1119, မၼ်းပၼ်တီႈယူႇတၼ်းသဝ်းၵဝ်ႇ ၶုၼ် French တေႃႇပေႃးထိုင်ပီ 1417။
ၸိူဝ်ႉႁိူဝ်ၵေႃးလီ ၼႂ်းဢမ်ႇႁိုင်မၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၶိုတ်းၵၢပ်ႈယဝ်ႉ လူၺ်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၵွင်ႈယႂ်ႇ လႄႈၼႂ်းမိူဝ်ႈ 15သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ လႆႈမီးလွင်ႈမူၼ်ႉမႄးပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ဢၼ်လူမ်တူဝ်လူမ်ၸႂ်။
တူဝ်ႇယင်ႇဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်း England လႅပ်ႈတေပဵၼ် Mob Quad of Merton College တီႈ Oxford University လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်း ၼႂ်းၵႄႈပီ 1288 လႄႈ 1378။
ၵျွင်းၽၢႆႇ academic ဢၼ်သႅၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈတီႈ Queen's College၊ Oxford ၼႂ်းပၢၼ် မိူဝ်ႈပီ 1140s၊ ၽူႈဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ လႅပ်ႈပဵၼ် Reginald Ely။
ၶေႃးလဵၵ်ႉမၢၼ်တီႈ ၼင်ႇၶေႃးလဵၵ်ႉ Balliol၊ Oxford၊ လႆႈယိမ် ၾၢင်ႁၢင်ႈသတၢႆႇ သိုၵ်းဢၼ်မႃးတီႈ Gothic castles လူၺ်ႈ battlements လႄႈ ၽႃဢၼ်မီးၵူင်ႉမူၼ်း။
မၼ်းလႆႈတႅမ်ႈ ၼႂ်းပီ 1447 ဝႃႈ "မၼ်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈၵျွင်းမၼ်း သၢင်ႈၶိုၼ်ႈလူၺ်ႈၼႂ်းပိူင် ႁၢင်ႈၾၢင်ယႂ်ႇ၊ မူတ်းသႂ်လႄႈ မၼ်ႈၵိုမ်းၶိုင်ႇၶမ်ႉ၊ ၽႄဢွၵ်ႇတွၼ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇတႄႉꧦ ၼင်ႇလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ယၢပ်ႇ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်ပူၼ်ႉတီႈ ၶွင်ႈentail လႄႈ moulding ဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ။"
တီႈၽႃ မီးတၢင်းၵႆသွင်ႈသၢင်ႉ ယူႇၽၢႆႇၼႂ်း crennellated ဢၼ်ၵူင်ႉ မုင်းလူၺ်ႈ merlonsလႄႈ ၶၢင်ႈမၼ်းမီးတီႈ ယိုဝ်းတူၵ်းမၢၵ်ႇလူင်း တူၵ်းသႂ်ႇၼိူဝ်ၽူႈၶဝ်ႈတိုၵ်းလႆႈ။
Castles မၼ်းလွမ်ႉႁူမ်ႈလူၺ်ႈ ၶူးၼမ်ႉလိုၵ်ႉ၊ လူၺ်ႈၶူဝ်ၽႅၼ်ဢၼ်လဵဝ်။
တူဝ်ယင်ႇဢၼ်လီ ၼႂ်းလွင်ႈယူႇလွတ်ႈ ပဵၼ် Château de Dourdan, ဢၼ်ၸမ် Nemours။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႆႉ မၼ်းမၢႆထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းငူမ်ႉငိၵၼ် တင်ႈတေႇ Latin ၵျွင်းၽြႃး မုင်ႈယိူင်းၸူး ၼႃႈတၢင်းတူၵ်းလႄႈ mosques မုင်ႈယိူင်းၸူး Mecca။
Lala Mustafa Pasha Mosque, ၼႂ်းမိူင်း Fashnusta, တွၼ်ႈပွၼ်ႁွင်ႇ Cyprus။
သတၢႆႇ Gothic လႆႈထုၵ်ႇသပ်းလႅင်းဝႃႈ ဢမ်ႇၶိုတ်းၵၢပ်ႈ၊ ၼႃႈလီၸင်း လႄႈ ယဝ်ႉၵေႃႈပႃႇထိူၼ်ႇ။
Ireland ပဵၼ်ၵုၼ်ဢၼ်မီး ပၢႆမွၼ်းလၢႆးမိုဝ်း ၾၢင်ႁၢင် Gothic ၼႂ်း17th လႄႈ 18th သၼ်ႇၵျူႇရီႇ လူၺ်ႈမီးၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ၵျွင်းၽြႃး Derry (ယဝ်ႉမိူဝ်ႈ 1633)၊ ၵျွင်းၽြႃး Sligo (c. 1730) လႄႈ ၵျွင်းၽြႃး Down (1790–1818) ပဵၼ်တူဝ်ယင်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်း။
ႁေႃၸွမ် ၼႃႈဝၼ်းတူၵ်း တင်းသွၼ်ဢၼ်တီႈ Westminster Abbey သၢင်ႈၶိုၼ်ႈၼႂ်းၵႄႈပီ 1722 လႄႈ 1745 လူၺ်ႈ Nicholas Hawksmoor မၼ်ႈပဵၼ်ၶၢမ်းပိုတ်ႇတိုၵ်ႉတၢင်းမႂ်ႇ ၶွင်Gothic Revival
ၼႂ်းပၢၼ်ယၢမ်းၵမ်ႇၾႃႇမီးလွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉ ၵႂၢင်ႈၵႆမႃး မၼ်းဢူမ်ဢိုၼ်ဢဝ်ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း 1855–1885 ပဵၼ်ႁူႉၵၼ် ၼႂ်း Britain ၼႂ်းၸိုဝ်ႈ High Victorian Gothic။
တင်ႈတေႇ တူၵ်းၶိုင်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ် ၽၢႆႇလင်19သၼ်ႇၵျူႇရီႇ Britain ဢွၼ်လေႉၵၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း neo-Gothic ၼႂ်းလွင်ႈဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝတ်ႉၵျွင်းလႄႈ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။
Landscape architects ႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၶူင်သၢင်ႈလႄႈ ၽၢႆႇၼၵ်ႈ ၼႂ်းၽၢႆႇၼႃႈလိၼ် ၶွင်ဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇ ႁိုဝ် ဢၼ်လဵၵ်ႉ၊ ၼႂ်းဝဵင်း၊ ၶႅပ်ႇဝဵင်း လႄႈ ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈလႄႈ လူၺ်ႈဢၼ် "ၶႅင်" (သၢင်ႈၶိုၼ်ႈ) လႄႈ "ဢူၼ်ႈ" (ၽူၵ်ႇယဝ်ႉ) ၼႂ်းလွင်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၵေႃး တေလႆႈၵွင်ႉသၢၼ်လွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်း ပိူင်သၽဝပိုၼ်ႉတီႈ။
ၸိူဝ်းၶဝ် ယင်းၸၢင်ႈထတ်းသၢင်ႈလႆႈ ၶေႃႈတၢင်ႇၼႄ ပိူဝ်ႈတႃႇမၵ်းမၼ်ၵၢၼ်လႄႈ ၵူမ်းၵမ်သၢႆငၢႆ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ လႆႈထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။
ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသူၼ်း ဢၼ်တႅမ်ႈထိုင်ႈလွင်ႈ landscape ပဵၼ် Joseph Addison in 1712။
ၼႂ်းယၢမ်းပၢၼ်19th သၼ်ႇၵျူႇရီႇ ဝၢႆးလင် ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ landscape architect တေႇၸႂ်ႉမႃး လူၺ်ႈၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ ၼႃႈလိၼ်လႄႈ လႆႈၵေႃႇတင်ႈၶိုၼ်ႈမၼ်ႈꧦမိူမ်းꧦဝၢႆးလင်ႈ Frederick Law Olmsted, Jr. လႄႈ Beatrix Jones (ဝၢႆး Farrand) ႁူမ်ႈလူၺ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၵေႃႇတင်း American Society of Landscape Architects (ASLA) မိူဝ်ႈပီ 1899။
ႁူင်းၵၢၼ်ၶွင်ၸိူဝ်းၶဝ် လႅပ်ႈတေမီးတေႇၸႅမ်မိူဝ်ႈ လူင်းတူတ်ႇထတ်းပိုၼ်ႉတီႈ တေႃႇပေႃးထိုင် ၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ ecological ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵႂၢင်ႈꧦ ပိူဝ်ႈတႃႇၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းလွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်။
ၼႃႈၵၼ်ၽီမိုဝ်းၸိူဝ်ႈၶဝ် ထုၵ်ႇဢဝ်ႁူမ်ႈဢၼ်ဝၢႆႉ ၼႂ်း ၽိုၼ်တႅမ်ႈသပ်းလႅင်း ပၵ်းပိူင်လႄႈ လၢႆးၽႅၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်း ပဵၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်သူင်ႇငိုၼ်း ႁူမ်ႈထိုင်ပႃး ဝၢင်းၽႅၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ တွၼ်ႈတႃႇသၢင်ႈၵၢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈလႄႈ ၵၢၼ်တူၺ်းၼႃႈလိၼ်လႄႈ ၵၢၼ်တႅပ်းတတ်းလႄႈ ၵၢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်း လွင်ႈၵူမ်းၵမ်ၼႃႈတီႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽႅၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်း။
ၼႂ်းၵႄႈလၢႆပီပူၼ်ႉမႃး လွင်ႇတၢင်းလူဝ်ႇလႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်သူၼ်မွၵ်ႇ therapeutic ၼၼ်ႉ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးလွႆး။
ၸူမ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၼင်ႇ Central Park ၼႂ်း New York City, Prospect Park ၼႂ်း Brooklyn, New York လႄႈ ပိုင်သၢင်ႈသူၼ်Emerald Necklace ၶွင်ႈ Boston။
မၼ်းၼၢင်း ပဵၼ်တီႈၵိူဝ်းၵုမ် ၽၢႆႇၵၢၼ်ဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ ပၼ်ၸွၼ်ႉၸွမ် dozen ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ Princeton ၼႂ်း Princeton၊ New Jersey; Yale ၼႂ်း New Haven၊ Connecticut; လႄႈ the Arnold Arboretum for Harvard ၼႂ်း Boston။ Massachusetts။
Urban Planners မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇဢိင်ၼိူဝ် landscape architects လႄႈ လူၺ်ႈယူဝ်းꧦၵမ်ႈပႃႈၼမ် လၵ်းသုၼ်ႇ andscape architecture ဢမ်ႇလႆႈသၢင်ႈပိူၼ်ႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈလဵၼ်း ပဵၼ် urban planners ။
Roberto Burle Marx ၼႂ်း Brazil ဢဝ်မႃးလေႃးလႄးၵၼ် သတၢႆႇၵူႈမိူင်းꧦလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉလႄႈ ထုင်းၾိင်ႈမိူင်း Brazilian တွၼ်ႈတႃႇ တၢင်းႁၢင်ႈလီမႂ်ႇ။
ၶဝ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပိူင်ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ႈ layers ၶွင် site ပဵၼ်တီႈၶဝ်ႈၸႂ် ပိူဝ်ႈတႃႇႁူမ်ႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇ ၼႂ်းလွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢွၼ်ႈပိုၼ်ႉတီႈ။
မိူဝ်ႈလႆႈလွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉတီႈ AILA ယဝ်ႉ ၽူႈ landscape architects လႆႈၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈ 'Registered Landscape Architect' ၼႂ်းႁူၵ်းမိူင်းလႄႈ လႅၼ်လိၼ်ၼႂ်းမိူင်း Australia။
ၽၢႆႇၼႂ်း NZ ၽူႈၶဝ်ႈၸူမ်းၶွင် NZILA ၽွင်းမိူဝ်ႈၶဝ် ၶဝ်ႈထိုင်လႆႈထႃႇၼႃၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ တၢင်းမေႃလဵင်ႉတွင်ႉ၊ ၶဝ်ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိူဝ်ႈ Registered Landscape Architect NZILA။
ယိူင်းဢၢၼ်း ILASA ပဵၼ်ၵၢၼ်သၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉ ၽၢႆႇ landscape architecture လႄႈ ႁၵ်ႉသႃၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ တၢင်းမေႃဢၼ်ၶိုတ်းၸၼ်ႉ ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွမ်းလူမ်းလႃး ၽူႈၶဝ်ႈၸူမ်းလႄႈ ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း landscape architecture ၼႂ်းသေလွင်ႈꧦ ပေႃးမီးလွင်ႈတူမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇၽွၼ်းလီၽူႈၶဝ်ႈၸူမ်း ၶွင်ႈ မူႇၸူမ်း။
ယၢမ်းလဵဝ် မီး programmes သိပ်းႁႃႈဢၼ် ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၼႂ်း UK။
ၼႂ်းပီ 2008 LI လႆႈပိူတ်ႇႁပ်ႉလၢႆးၵၢၼ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလိူင်ႈ "ၵဝ် ၶႂ်ႈပဵၼ် Landscape Architect" ပိူဝ်ႈတႃႇ ပၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်ႁဵၼ်း Landscape Architect။
လၢႆမိူင်းတေလႆႈတွပ်ႇပူၼ်ႉ ၵၢၼ်ၸၢမ်းၸွပ်ႇၶွင် မိူင်းမိူၼ်ၵၼ်။
မိူဝ်ႈထိုင်ပီ 6သၼ်ႇၵျူႇရီႇ BC သၢႆးလႆႈႁူမ်ႇထူမ် ငဝ်ႈႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၵျွင်းတေႃႇထိုင်ၶဝ်ႇယဝ်ႉ။
ႁူင်းၵၢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈလူမ်းလႃႈဝတ်ႉၵျွင်း ဢိင်ၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉ William MacQuitty ၼႂ်းၵၢၼ်သၢင်ႈ ၽၢႆၼမ်ႉ ဢၼ်သႂ် လွမ်ႉႁွမ်ဝတ်ႉၵျွင်း လူၺ်ႈ ၼမ်ႉဢၼ်ၵႅပ်းဝႆႉၽၢႆႇၼႂ်း တၢင်းသုင်ပဵင်းၵၼ်တင်း မႄႈ Nile။
ၸိူဝ်းၶဝ်ႈဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈယုၵ်ႉဝတ်ႉၵျွင်းၶိုၼ်ႈ မၼ်းမီးၽွၼ်းၸႃႉ လွင်ႈၶူပ်းၵိၼ် ၶွင်ႁိၼ်သၢႆး လူၺ်လူမ်းပၢႆႇလၢႆႇသၢႆး
ၼႂ်းၵႄႈပီ 1964 လႄႈ 1968 ဢၼ်မီးတင်းမူတ်း လႆႈထုၵ်ႇတတ်းဢွၵ်ႇ ပဵၼ် blocks ဢၼ်ယႂ်ႇ (သုင်သူတ်း 30 တၢၼ်ႇ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ 20 တၢၼ်ႇ) ယႃႉသေလူင်း၊ ယုၵ်ႉၶိုၼ်ႈလႄႈ ၶိုၼ်းမႄးၸမ်းမႂ်ႇ ၼႂ်းတီႈမႂ်ႇ တီႈသုင်ၶိုၼ်ႈ 65 မီႇတိူဝ်ႇလႄႈ ယၢၼ်ႁၢင်ႇမႄႈၼမ်ႉ 200 မီႇတိူဝ်ႇ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈမီႈလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ ဢၼ်ယိုင်ႈယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၽူႈၵေႃႇသၢင်ႈ archaeological ၼႂ်းပိုၼ်း။
ၽူႈမႃးဢႅဝ်ႇလေႇ မၢင်ၵေႃႉဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမႃးလူၺ်ႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၽူႈဢၼ်ပဵၼ်ၸူမ်းဝတ်ႉၵျွင်း လူၺ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ Aswan ပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်ၸမ်သေပိူၼ်ႈ။
ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈလူင်ၸွမ်းၽႃၽၢႆႇသၢႆႉမိုဝ်း မီး crown သီၶၢဝ် ၶွင်Egypt တွၼ်ႈၼိူဝ်၊ ဢၼ်တေႃႇၶၢင်ႈထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ သႂ်ႇ crown ၵူႈၶွင်ႈ ၶွင်Egyptတွၼ်ႈၼိူဝ်လႄ ၶွင်Egypt ဢွၼ်တႂ်ႈ (pschent)။
လွင်ႈလူမ်ၸႂ်ဢၼ်လိုဝ်းလင်ႈသေပိူၼ်ႈ မၼ်းပိူင်းၼေႁႂ်ႈႁၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၼိူဝ်လေႃႉမႃႉ ပိုတ်းၵၢင်ႇသႂ်ႇ ၽူႈၶဵၼ်ဢၼ်တိုၵ်ႉလဵၼ်ပၢႆႈယူႇ၊ ၽူႈတိုၵ်ႉတေထုၵ်ႇၺွပ်းဢဝ်ၶဝ်ႈၶွၵ်ႈ။
မီးလွင်ႈၼႄႁၢင်ႈ Ramessesလႄႈ Nefertari လူၺ်ႈႁိူဝ်းထွတ်ႈမႅတ်ႈၶွင်ႈ Amun လႄႈ Ra-Horakhty၊
ဝၼ်းထိၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းပၢင်ပွႆးလဵင်ႉလူဝၼ်းၵိူတ်ႇ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ ဝၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၸၼ်ႉလႂ်ၸၼ်ႉၼၼ်ႉ။
လွင်ႈတႄႉတေႉ ဢိင်ၸွမ်းၵၢၼ်လၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်သၢင်ႈလူၺ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်လၢဝ် Sirius (Sothis)လႄႈ မၵ်းမႆလိၵ်ႈႁိၼ် ဢၼ်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးပၢၼ်ၵွၼ်ႇၶဝ် ထူပ်းႁၼ်ဝႃႈ ဝၼ်းထိၼၼ်ႉ တေလႆႈပဵၼ်လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇ ဝၼ်းထိ 22။
ၼႆႉပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းသွၼ် ၼႂ်းပိူၼ်း Egyptian မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်မီးလွင်ႈသၢင်ႈၵျွင်းယိူင်းၸူးထိုင် ၼၢင်းႁေႃၶမ်း။
လူၺ်ႈၼိူဝ်ႉၽိဝ်ၽႃႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၼၢင်းႁေႃၶမ်း ဢၼ်တင်ႈယူႇၶၢင်ႈၸိူဝ်ႈ ႁုၼ်ႇႁၢၼ်ႈ pharaoh ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇသုင်ပူၼ်ႉၶဝ်ႇ ၶွင်မၼ်း။
တီႈႁူဝ်သဝ်မီး ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၼၢင်းၽီ Hathor သတၢႆႇသဝ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ Hathoric။
ၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်းလႄႈ ၽႃၽၢႆႇတၢင်းႁွင်ႇ ၼႂ်းႁွင်ႈၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈသုင်တႅမ်ႇသုင်တႅမ်ႇ ဢၼ်ႁၢၼ်လီႈလႄႈ ၾႆးထွင်ႇသွင် ႁင်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း မၼ်းၸဝ်ႈ လႄႈမၼ်းၼေႁၢင်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ papyrus၊ Hathor ဢၼ်လႆႈသွႆးႁၢင်ႈပဵၼ်ဝူဝ်း ၼိူဝ်ႁိူဝ်း ဢၼ်တိုၵ်ႉလႅၼ်ႈယူႇၼႂ်းပႃႇလူင် ၼႂ်းpapyri။
ယုမ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်လႂ် ၼႂ်းပၢၼ်ၼႆႉ တင်ႈတေႇပၢၼ် 17သၼ်ႇၵျူႇရီႇ ၵူၺ်းၵႃႈ လႅပ်ႈတေသၢင်ႈလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈလၢႆးလဵဝ်ၵၼ် ၼင်ႇယၢမ်ႈၸႂ်ႉမႃးမိူဝ်ႈလၢႆပၢၼ်ၵွၼ်ႇ။
kasbahs လႄႈ ksour တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တင်ႈဝႆႉယူႇၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းၼၼ်ႉတႃႇသေႇ ၼင်ႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ ဢၼ်ၸမ်ႁိမ်း Tamdaght။
ၵေႃႇသၢင်ႈၶွင်မူႇဝၢၼ်ႈ လႆႈထုၵ်ႇႁဵတ်းပဵတ်ၸူမ်ႈၶဝ်ႈၸူးၵၼ် ၽၢႆႇၼႂ်းၽႃ မီးႁေႃမုင်ႈ ႁူမ်ႇလူမ်ႈဝႆႉလႄႈ ၽၵ်းတူလၢၼ်ႇ။
မူႇဝၢၼ်ႈယင်းမီးထႅင်ႈ ဢွင်ႈတီႈႁူင်းၸူမ်းၵူၼ်ႈဝၢၼ်ႈ ၼင်ႇၵျွင်းပလီႇ၊ တီႈ caravanserai၊ တီႈ kasbah (castle-like fortification) လႄႈ တီႈMarabout of Sidi Ali ဢမ်ႇၼၼ် Amer။
ႁဵတ်းလူၺ်ႈ ဢုတ်ႇလိၼ်လႄႈ ၵူမ်ႇ မႃးလေႃႇသႂ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်း ပိူဝ်ႈတႃႇၸႂ်ႉၼႂ်းသပ်ႇတႃးႁႂ်ႈၸပ်းလီ။
Aswan Dam မၼ်းၶိုၵ်ႉတၼ်ႈလီ တင်ႈတေႇမိူဝ်ႈပီ 1960s၊ Aswan ပဵၼ်ၽၢႆၼမ်ႉ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵမ်ႇၾႃႇ ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈလတ်းၼိူဝ်မႄႈၼမ်ႉ Nile ၼႂ်း မိူင်းAswan ဝဵင်းEgypt ၼႂ်းၵႄႈပီ 1960 လႄႈ 1970။
မိူၼ်ၵၼ်တင်း လွင်ႁဵတ်းသၢင်ႈမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး High Dam မီးၽွၼ်းတူမ်ႉတိူဝ်ႉယွၼ်ၼိူဝ် ပၢႆးမၵ်ႈမီးလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း Egypt။
ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၼမ်ႉထူမ်ႈၸွမ်းသၽႃႇဝၼႆႉ မၼ်းမီးလွင်ႈလၵ်ႇလၢႆ ၼႂ်းပီမီးၼမ်ႉၶိုၼ်ႈ မၼ်းတေၸၢင်ႈယႃႉ ၶူဝ်းသူၼ်ၼႃးတၢင်းမူတ်း၊ ၼႂ်းပီမီၼမ်ႉဢေႇ မၼ်တေၸၢင်ႈမီး လွင်ႈၵိၼ်းၼမ်ႉ ႁိူတ်ႇႁႅင်ႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵႂၢင်ႈလႄႈ ၸၢင်ႈမီးလွင်ႈဢိုပ်းယၢၵ်ႈတၢင်းၵိၼ်။
ပၢႆးတႅၼ်းတီႈ ပူတ်းပႆႇမႄႈၼမ်ႉ Nile Valley Plan လူၺ်ႈၽူႈ Harold Edwin Hurst ပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ hydrologist ၵူၼ်းၶိူဝ်း British ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ႁႂ်ႈၵႅပ်းၼမ်ႉဝႆႉ ၼႂ်း Sudan လႄႈ Ethiopia မၼ်းမီးလွင်ႈဢၢႆၼမ်ႉ လႁိူၺ်ၵေႃးဢေႇ။
မိူဝ်ႈတေႇတႄႉ တင်းၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းဢမရီၵၢၼ်ႇ လႄႈ USSR ဢွၼ်ၵၼ်ၶဝ်ႈၸႂ်တႃႇ ၶိုင်သၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၽၢႆ။
မိူဝ်ႈၽွင်းယၢမ်းၼၼ်ႉ ၸိူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းဢမႄႇရီၵၢၼ်ႇ ၵူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမျူႇၼိတ်ႉ ၽႄႈလၢမ်းၶဝ်ႈ ၼႂ်းတွၼ်ႈၵၢၼ်ပွတ်းဢွင်ႇလႄႈ ႁၼ်ဝႃႈ Nasser ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းသၽႃႇဝ anticommunist၊ Arab ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၶွမ်ႇမျူႇၼိတ်း ပဵၼ်ႁႅင်းထူၼ်း။
ဝၢႆးသေ UN လႆႈမီးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၶဝ်ႈတိုၵ်း Israel ဢၼ်မီးတေႃႇ ႁႅင်းဢီႇၵျိပ်ႉ ၼႂ်း Gaza မိူဝ်ႈပီ 1955, Nasser ႁူႉထိုင်ႈဝႃႈ ၶဝ်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈၼႄႈႁၢင်ႈၾၢင်ၽူႈၼမ်း ဢၼ်ပဵၼ် nationalism ၼင်ႇ pan-Arab ပေႃးဝႃႈၶဝ် ၸၢင်ႈႁႄႉၵင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်ႈ လူၺ်ႈတပ်ႉသိုၵ်း Israel။
Nasser ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ လွင်ႈတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ ၶဝ်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းငူမ်ႉငိႉဢဝ်တၢင်းၸွမ်ႈထႅမ်တီႈ USSR။
Dulles ၸႂ်လမ်ႁၢဝ်ႉႁႅင်း မိူဝ်ႈ Nasser ယွမ်းႁပ်ႉမၵ်းမၼ်ႈ ၽူႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်းၶႄႇ မၼ်းသၢၼ်ၶတ်းၵမ်းသိုဝ်ႈ လူၺ်ႈ ပိူင်ပေႃႇလငီႇ Dulles ဢၼ်ၵူမ်းတႅၵ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွမ်ႇမျူႇၼိတ်ႉ။
မၼ်းၵေႃးဢိုတ်ႇဢၢတ်ႇ ၸွမ်းလွင်ႈပဵၼ်ၵၢၼ် Nasserလႄႈ မၼ်းၵေႃးၶတ်းၸႂ်လဵၼ်ႈၸွမ်း တင်းသွင်ၽၢႆႇ ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်းယႂ်။
ၽၢႆႁိၼ်လႄႈ လိၼ်ၼဵဝ် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇလူင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉၽႅၼ်သၢင်ႈ လူၺ်ႈႁူင်းၵၢၼ် ႁႅင်းၼမ်ႉ Soviet လႄႈ လူၺ်ႈၽူႈၵေႃႇသၢင်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်း ဢိၵျိပ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ။
တၢင်းၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၽၢႆၼမ်ႉၵေႃးလႆႈထူမ်ႈ ၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈဢၢၼ်ၵႂၢင်ႈယႂ်ႇ ႁဵတ်းၵူၼ်း 100,000လႆႈပၢႆးၶၢႆႉဢွၵ်ႇ ပိုၼ်ႉတီႈ။
လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ ငိုၼ်းထူၼ်းဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉလႄႈ ၶူၼ်ႉၶိုၼ်းၼမ်ႉမႅတ်ႈၼမ်းတွၼ်းၽၢႆ ပဵၼ်လွင်ႈထဵင်ၵၼ်ႁိုင်လၢႆပၢၼ် ဝၢႆးသေသၢင်ႈယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇဝူၼ်ႉထိုင် သွၼ်ႇပႃးၽၢႆႇ ဢၼ်မီးလွင်ႈတူမ်ႉတိူဝ်ႉ သၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ တူင်ႇဝူင်းႁိမ်းႁွမ်းၽၢႆ လွင်ႈၸႂ်ႉၸၢႆႇတင်းမူတ်း လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ တေၸၢင်ႈလႆႈၶိုၼ်းၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းသွင်ပီၵူၺ်ႈ။
ၽူႈၽၢင်ႉလႅပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း လၢႆၵေႃႉဢမ်ႇႁၼ်ထိုင်ၸွမ်းလႄႈ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ႁႂ်ႈယႃႉၽၢႆပႅတ်ႈ။
ၽၢႆၼမ်ႉ လႆႈသျေႃႉယွမ်း ၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈ ၼင်ႇ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 1964၊ 1973 လႄႈ 1988။
ႁူင်းၵၢၼ်တမ်ႇငႃႈမႂ်ႇ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈ ႁွမ်ႈꧦၸွမ်းႁိမ်းၶႅပ်ႉပၢႆႇလၢႆႇ Lake Nasser ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈမီးပၼ်ႁႃ ၵႆဢွၵ်ႈတီႈ ၵၢၼ်လူင် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၵေႃႈယဝ်ႉ။
မီးၼႃႈႁိူၼ်းၵူၼ်းမွၵ်ႈ ၶိုင်ႈလၢၼ်ႉၼႃႈႁိူၼ်း ဢၼ်မႃးတင်ႈဢွင်ႈတီႈယူႇသဝ်း ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈမႂ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၼႂ်းပိုၼ်းတီႈ တဵင်ၽၢႆၸွမ်းၸိူဝ်း မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း မီးလွင်ႈလႆႈလီ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၼမ်ႉႁႃၼမ်ႉလႆႈငၢႆး ၽွင်းလမ်ႇလွင်ႈတႄႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼမ်ႉလႆႈတႅမ်ႇ။
ၼႂ်း Sudan ၵူၼ်းSudanese ၵူၼ်း Nubians 50,000 ထိုင် 70,000 ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ ၶၢႆႉဢွၵ်ႇမိူင်းၵဝ်ႇ Wadi Halfa လႄႈ မူႇဝၢၼ်ႁိမ်းႁွမ်းႁွပ်ႈꧦ။
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႆႈသၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ႁူင်းၽႅၼ်ၵၢၼ်တႅင်ၽၢႆ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ New Halfa Agricultural Development Scheme ပိူဝ်ႈတႃႇ ၽုၵ်ႇသွမ်း တူၼ်ႈၼူၼ်းၵိုၺ်၊ ၵျုံ၊ ဢွႆႈလႄႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတၢင်ႇတိူဝ်း။
တီႈယူႇသဝ်းလႄႈ လွင်ႈလူဝ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်း လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ 47 မူႇဝၢၼ်ႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ဢၼ်ၶဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ Old Nubia။
ၼမ်ႉတွၼ်းၵႃႈၶၼ် ၽူၼ်ႇထၢတ်ႈလိၼ် ဢၼ်ၽိူမ်ႉၶဝ်ႈမႃးလူၺ်ႈငၢႆး မီးထၢတ်ႈ potash မွၵ်ႈ 6,000တၢၼ်ႇ၊ ထၢတ်ႈ phosphorus pentoxide 7,000 တၢၼ်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈ nitrogen 17,000 တၢၼ်ႇ။
လိၼ်ၸႅမ်းၵိူဝ်ၵေႃႈၽိူမ်ႉၶိုၼ်ႈမိူၼ်ၵၼ် ယွၼ်ႉဝႃႈ တၢင်းၵႆႁၢင်ႇၼႂ်းၵႄႈ ၼႃႈလိၼ်းလႄႈ ၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ် မီးဢွၵ်ႈတီႈလဵၵ်ႉ ပဵင်းပေႃး (1-2 မီႇတိူဝ်ႇ မၼ်းၶိုၼ်ႇယူႇတီႈ သၢႆငၢႆလိၼ်လႄႈ လွင်ႈၵတ်မႆႈ) ပိူဝ်တႃႇ ႁႂ်ႈၼမ်ႉၶိုၼ်ႈမႃး လူၺ်ႈလွင်ႈလႁိူၺ်ငၢႆၼမ်ႉ ပိူဝ်ႈတႃႇ ၼမ်ႉၸႅပ်းၵိူဝ်တႂ်ႈလိၼ်ယွမ်းလူင်း လေႃးၵၼ်တီၽဵဝ်လိၼ်ႈ မိူဝ်မိူဝ်ႈလၢႆပီပူၼ်ႉမႃး။
ၼႂ်းပၢၼ် 1950s မီးမွၵ်ႈဢွင်ႈတီႈၼိုင်ႈလဵၵ်ႉꧦ Egypt ၼိူဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈမီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆးဢွၵ်ႇ ၼႂ်းဢွင်ႈယၢၼ်း (လွင်ႈ သုင်ႇသၢႆငၢႆ တႅမ်ႇ) တႃႇတင်းပီ (လွင်ႈသုင်ႇသၢႆငၢႆ သုင်) ၽၢႆၼမ်ႉ၊
S. haematobium မၼ်းလႆႈႁၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။
မၼ်းမၢႆထိုင်ဝႃႈ တင်းၼမ်ၵၢၼ်ၵဵပ်းၼမ် ဢၼ်တႆၢတူဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ တေတႅမ်ဝႆႉ ထိုင်ဝၢႆး 300 ထိုင် 500ပီ ပေႃးဝႃႈ ငၢႆးထူမ်ၶိုၼ်ႈ ၼႂ်းတင်းၼမ်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် ၸွတ်ႇတၢင်းပိုၼ်ႉတီႈၼႂ်းၽင်ႇပၢႆႇလၢႆႇ။
ဝၢႆးသေသၢင်ႈၽၢႆယဝ်ႉ ၶၢႆးတဝ်းတူၼ်ႈၼႂ်းၼမ်ႉ တေၽႄဝၢႆးꧦတႄႉꧦ ၼႂ်းၼမ်ႉဢၼ်သႂ်လီ လူၺ်ႈလႆႈႁပ်ႉထၢတ်ႈၽုၼ်ႇ ဢၼ်တူၵ်းဝႆႉ။
ၵၢၼ်ႁႃပႃၼႂ်း Mediterranean လႄႈ ၵၢၼ်ႁႃပႃၼႂ်း ၽင်ႇပၢႆႇလၢႆႇ ၼမ်ႉၵွႆႇ လၢႆႈယွမ်းလူင်း ဝၢႆးသေ သၢင်ႈၽၢႆ ယဝ်ႉ ယွၼ်ႉငၢႆးထၢတ်ႈၽုၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈလူင်းၼႂ်းမႄႈၼမ်ႉ Nile လႆၶဝ်ႈ Mediterranean ဢၼ်တိတ်းၸပ်းၽႆႇလင် ၽၢႆ။
လွင်ႈၵႂင်ၸႂ် မိူဝ်ႈပႂ်ႇ ၵေႃႇသၢင်ႈၽၢႆသုင် ပဵၼ်တီႈပိုၼ်ႉလုၵ်ႉမႄႉၼမ်ႉတီႈပၢႆမႄႈၼမ်ႉ ၽၢႆတေသူတ်းယွမ်းလူင်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉလႆႈထူဝ်းၵိၼ်မၼ်း။
ႁူင်းၵၢၼ်ဢိတ်ႇမၵ်ႇဢုတ်ႇလႅင် ႁူမ်ႈၶဝ်ႈလၢႆပၢင်ႇႁူင်းၵၢၼ် လႆႈၸႂ်ႉငၢႆးဢၼ်မႃးတီႈမႄႈၼမ်ႉ Nile ၵေႃႈလႆႈႁပ်ႉၽွၼ်းယွၼ်ႈ ၼႂ်းလႆႈဢမ်ႇလီၼၼ်ႉမိူၼ်ၵၼ်။
ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ လွင်ႈၶုၼ်ႇဢူၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်တႅမ်ႇသေသႅင်လႅတ်ႇ မၼ်းတေသလေႃးလူင်းလိုၵ်ႉ ၼႂ်းမႄႈၼမ်ႉ Nile ။
ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ လႆႈတေႇၶိုၼ်ႈမိူဝ်ႈ 1995 လႄႈ, ဝၢႆးသေၸႂ်ႉတိုဝ်းငိုၼ်းမွၵ်ႈ 220 လၢၼ်ႉငိုၼ်း US တိုၵ်းၵေႃႇသၢင်ႈၵေႃႈ လႆႈပိူတ်ႇၽူၺ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 16 လိူၼ် ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇ ပီ 2002။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်းပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမွၵ်ႈၸႂ်ႉတႃႇ ၸူမ်းပူၵ်ႉၵူဝ်ႇလႄႈ ၽူႈတၢင်တူဝ်ႁူင်းၵၢၼ် တၢင်ႇၸိူဝ်းၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း မၼ်းလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၸွႆႈလိူဝ်တီႈ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း Egyptian ထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။
လွင်ႈမီးသုၼ်ႇႁူမ်ႈ UNESCO လႆႈတေႇၼႂ်းပီ 1986 လႆႈသၢင်ႈတိုဝ်ႉတၢင်း ဢၼ်လီ တွၼ်ႈတႃႇ ႁူင်းၵၢၼ်ဢၼ်ယိူင်းၸူးထိုင်ႈ ၸၼ်ႉၵမ်ႇၾႃႇတႄႉꧦ။
မူႇၸူမ်း ၽူႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉသိပ်းၵေႃႉ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈႁူၵ်းမိူင်း။
လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆႈပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း ႁဵတ်းၶိုၼ်ႈပိူဝ်ႈတႃႇ ႁူမ်ႈတိုၼ်းၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ် ၼႂ်းပၢၼ်ၵုမ်ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း မိူဝ်ႈပီ 1990 ၼႂ်းမိူင်း Aswan: 65 လၢၼ်ႉ ဢမ်ႇၼမ်မႃႈတီႈမိူင်း MENA။
ၼႂ်းပီ 2010 ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈလႆႈႁပ်ႉလူႇပပ်ႉလိၵ်ႈ 500,000ပပ်ႉ ဢၼ်မႃးတီႈ ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်း ၽလႅၼ်ႉသ Bibliothèque nationale de France (BnF)။
ႁွင်ႈလူလိၵ်ႈငဝ်ႈမၼ်း မီးယူႇလင်ၶႃးမၢၼ်ႇသုင် 32 မီႇတိူဝ်ႇ ၸိူၼ်းဢွၵ်ႇၸူးပၢႆႇလၢႆႇ မိူၼ်ယၢမ်းမွင်းလႅတ်လႄႈ မီးသဵၼ်ႈတၢင်းလၢတ်းၵၢင်ႈ 160m ပေႇပၼ်ႇမူၼ်း။
မီးၶူဝ်းဢၼ်ၶူင်ဢွၵ်ႇမွၵ်ႈ 1316ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်တီႈၸူႉႁူမ်ႈၶူဝ်းၵဝ်ႇ Antiquities Museum မၼ်းၼႄၾၢင်ႁၢင်ႁူမ်ႈပိုၼ်း Egyptian တင်ႈတေႇပၢၼ် Pharaonic တေႃႇပေႃးထိုင် ပၢၼ်ႁိူင်းၽူႈယိုင်ႈယႂ်ႇ Alexander တေႃႇပေႃးၶဝ်ႈထိုင်ႈ တၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း ပၢၼ် Roman ဢွၼ်တၢင်းပႂ်ႇပေႃႇသႃႇသၼႃႇIslam ၸွတ်ႇတူဝ်ႈEgypt။
Microfilm ဢၼ်ၼႆႉမၼ်းႁဵတ်းလူၺ်ႈ microfilms ပိူင်ငဝ်ႈမၼ်းႁႃယၢမ်ႇ မွၵ်ႈ 30,000 လႄႈ မူႇလိၵ်ႈ50,000 ႁူမ်ႈတၢင်း collection ပိုင်ငဝ်ႈမႃးတီႈBritish Library မွၵ်ႈ14,000၊ Arabic၊ Persian လႄႈTurkis ၼႆႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ႁူမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းEurope။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃးလီ ၼႂ်းပီ 2010 ႁူင်းတူၺ်းလႆႈႁပ်ႉ ၽိူမ်ႉထႅင်ႈ 500,000 ပပ်ႉ ဢၼ်မႃးတီႈ Bibliothèque nationale de France.)။
Great Mosque of Djenné ပဵၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ banco ဢမ်ႇၼၼ် adobe ဢၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸဝ်ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်းၶဝ်ႈလၢႆၵေႃႉ ႁၼ်ဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ် ဢၼ်ယိုင်ႈယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၶွင်ႈၾၢင်ႁၢင် ပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း Sudano-Sahelian။
မူႇလိၵ်ႈဢၼ်ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်လၢတ်ႈထိုင် mosque ပဵၼ် Abd al-Sadi's Tarikh al-Sudan မၼ်းပၼ်လွင်ႈပိူၼ်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ လႅပ်ႈတေမႃးတီႈ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းၵူၺ်းꧦ ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းၵႄႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် 17သၼ်ႇၵျူႇရီႇ။
ၽူႈသိုပ်ႇပူတ်ႈ ၶွင်ၶဝ်လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈႁေႃပႂ်ႉယၢမ်း mosque ၼင်ႇSultan ၽူႈသိုပ်ႇမႃးသမ်ႉ ၵေႃႇသၢင်ႈၽႃၶူးလွမ်ႉႁွမ်ႈ။
ၼႆႉလႅပ်ႈတေပဵၼ် ၵေႃႇသၢင်ဢၼ် Caillié ႁၼ်။
Mosqueမႂ်ႇ ပဵၼ်ၵေႃႇသၢင်သႅၼ်းယႂ်ႇ တႅမ်ႇ ဢမ်ႇမီးႁႂေႃပၢႆႉယၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈသင်။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမႂ်ႇ လႆႈယဝ်ႉလီငၢမ်းမိူဝ်ႈ 1907 လူၺ်ႈၸႂ်ႉႁႅင်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵျၢမ်း   ႁၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈလူမ်းလႃႈပုၼ်ႈၽွၼ်း Ismaila၊ Traoré, ႁူဝ်ၼႃႈ ၵေႃႇသၢင်ႈဢုတ်ႇ Djenné'။
မီးလွင်ႈတူၵ်ႇထႅင်ၵၼ်ဝႃႈ လွင်ႈဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင် mosque ဢၼ်သၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႂ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် French ၼမ်ဢႄႇၵႃႈႁိူဝ်။
ၶဝ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ႁၢင်ႈမူၼ်းလႅမ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ မိူၼ်ၵၼ်တင်းဝတ်ႉ သတၢႆႇ baroque ဢၼ်လႆႈယိူင်းၸူးထိုင် ၾႃႉၸဝ်ႈ suppositories။
မၼ်းယင်းလၢတ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢမ်ႇပေႃးၸႂ်ၸွမ်း တိုၵ်းၵေႃႇသၢင်းမႂ်ႇၼၼ်ႉတႄႉꧦ ထိုင်တီႈၶဝ်ပႄႇပႅတ်ႈ လွင်ႈမႃးႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသႂ် မိူဝ်ႈၶဝ်တေႁဵတ်းလႆႈၵေႃႇ မိူဝ်ႈမီးလွင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ တေဢဝ်တူၵ်းၶွၵ်ႈၼႆၼၼ်ႉၵူၺ်း။
ၵွမ်ႇၵူၼ်းတၢႆဢၼ်ယႂ်ႇ ၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း မီးတူဝ်တၢႆ Almany Ismaïla ပဵၼ်ၵူၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပၢၼ်မိူဝ်ႈ 18သၼ်ႇၵျူႇရီႇ။
ၼႂ်းမၢင်ဢွင်ႈတီႈ ပိုၼ်ႉသိူဝ်ႇဢၼ်ၵဝ်ႇ mosque လႆႈထုၵ်ႇသႂ်ႇၶႅပ်းဝႄႈ ယႃႉလူႉလၵ်ႉၶၼႃႇ ၽၢႆႇပိုၼ်း mosque လႄႈ ၼႂ်းမၢင်ဢွၵ်ႈတီႈ ၸၢင်ႈတူမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇ လွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းယူင်ႉတိုၵ်း ၶွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ။
ၼႂ်းပီ 1996 Vogue shnazine လႆႈထႆႇၶႅပ်းႁၢင် ၽႄႇသျိၼ်ႇ တီႈၼႂ်း mosque။
ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းၼၼ်ႉလႆႈ လူၺ်ႈၶူဝ်လႆႈ ႁူၵ်းဢၼ် ၼႂ်းၼိုင်ႈဢၼ်မီး လွင်ႈသၢင်ႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈ မီးပၢႆယွတ်ႈလႅမ်။
ၽႃႁူဝ်ႉတိုမ်း prayer ဢမ်ႇၼၼ် qibla ႁူဝ်ႉတိုမ်း Mosque လူင် ဝၢႆႇၼႃႈၵႂႃႇတၢင်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်ၵႂႃႇၸူး ပဵင်း Meccaလႄႈ မုင်ႈႁၼ်ၵၢတ်ႇၼႂ်းမိူင်း။
ၸွမ်လႅမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸွမ်မူၼ်းလႅမ် တီႈၽၢႆႇၼိူဝ်ႁေႃၼၼ်ႉ ၵူႈၸွမ်ꧦ တေႁၢင်ႈၶိူင်ႈ လူၺ်ႈ ၶႆႇၼုၵ်ႉၵလႃႉဢူၵ်ႈ။
ၽၵ်းတူလဵၵ်ႉꧦ ဢၼ်မီးဝႆႉၽႃၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇလႄႈ တၢင်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းသၽႃႇဝ ထွင်ႇၶဝ်ႈမႃးၽၢႆႇၼႂ်းႁွင်ႈ လႆႈဢိတ်းꧦ။
Imam လႆႈသိုပ်ႇသၢင်ႈပၢင်ပွႆးယွၼ်းသူး ဢၼ်မႃးတီႈ mihrab ၼႂ်းၵၢၼ်ႁေႃမုင်ႈ ဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ်။
တၢင်းၽၢႆႇၶႂႃႇ mihrab ၼႂ်းၵၢင်ႁေႃမုင်ႈ ပဵၼ်ႁွင်ႈမၢႆထိသွၼ် pulpit ဢမ်ႇၼၼ် minbar၊ တင်ႈတေႇ imam တေသၼႃႇမၼ်း ၼႂ်းဝၼ်းသုၵ်း။
ၽႃႁွင်ႈလႆႈၼႄႁၢင်ႈ ႁွပ်ႈꧦဝႆႇၼႃႈၶဝ်ႈၸူး ၽႃႁူဝ်ႉ ၽၢႆႇၼႂ်းလႆႈၽွတ်ႈသၢင်ႈဝႆႉ လူၺ်ႈႁူးပိူတ်ႇဢၼ်ၵူင်ႉ ။
မၼ်းဢမ်ႇၵႃး ႁွင်ႈၵၢၼ်ၵၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းသေ ႁေႃမုင်ႈ mihrab ဢွၼ်တၢင်းမီး ႁွင်ႈဢၼ်ယႂ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၼ် ႁၢင်ႈၽၢင်ၽၵ်းတူမုင်ႈ တၢင်းၶဝ်ႈၼႂ်းၽႃတိုမ်းၽၢႆႇၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ။
တေလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းလၢႆꧦဝၼ်း လွင်ႈလူမ်းလႃးမၼ်း ၵူၺ်းမၼ်းလူဝ်ႇၶူၼ်းပုင်ႇမၢၼ်ႇ ၵမ်ႈၼမ် မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸၢႆၼူမ်ႇၶဝ် ဢၼ်လဵၼ်ႈၼႂ်း ဢွၵ်ႈတီႈၶူၼ်း မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူၼ်းၶဝ်ႈလႆႈလီ။
လွင်ႈၶႄႉၶဵင်ႇၵၼ် တေႁဵတ်းၶိုၼ်ႈ တေႇတီႈဝၼ်းဢွၼ်တၢင်းပၢင်ပွႆး ပိူဝ်ႈတႃႇႁူႉဝႃႈ ၽႂ်ပဵၼ်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်သုင်ႇပုၼ်လိၼ်ၵႂႃႇတီႈ mosque (ၵျွင်းပလီႇ)။
ၼႂ်းပီ 1930 Djenné Mosque ပဵၼ်တီႈယိူင်ႈဢမ်ႇတႅတ်ႈတေႃး လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်း Fréjus ၼႂ်း France ပွတ်းၸၢၼ်း။
Mosque ၵဝ်ႇၵႄႇ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ သူၼ်ႇၵၢင်လွင်ႈႁဵၼ်းႁူႉ Islamic ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းAfrica မိူဝ်ႈယၢမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် လႆႈမီးလုၵ်ႈႁဵၼ်းလၢႆႁဵၼ်ၵေႃႉ ဢၼ်လႆႈမႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းသွၼ် ပပ်ႉထမ်း Quran ၼႂ်းmadrassas ႁေႃ Djenné။
မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 20 လိူၼ်ၸိၼ်ႇၼဝႃႇရီႇ ပီ 2006 လႆႈမီးၸူမ်းၵူၼ်း ၸူင်ၶေႃးမုၼ်း ၸွမ်လင်ၶႃး mosque လႆႈၵိူတ်ႇၾႆးပၼ်ႁႃၽိတ်းမေႃးၵၼ် ၼႂ်းမိူင်း။
ၽၢႆႇၼႂ်း mosque ၸူမ်းၵူၼ်းႁၢႆႉလႆႈဢဝ်ၵႂႃႇ ၽတ်ႉလူမ်းၸုမ်ႇ ဢၼ်တၢင်ႇယူင်း US လႆႈတၢင်ႇၼႄႈ မိူဝ်ႈယၢမ်းၽွင်းပၢင်တိုၵ်း Iraq လႄႈ ဝႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈတိုၼ်ႇသၢၼ်ၵူၼ်မေႃး တူဝ်ႈတင်းဝဵင်း။
Great Sphinx of Giza ဢၼ်လေႇႁွင်ႉၵၼ်ဝႃႈ Sphinx of Giza ဢမ်ႇၼၼ် Sphinx ၼႆယဝ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပၼ်ႈ ႁိၼ်ပုၼ် sphinx မၼ်းပဵၼ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ သတ်းၼႂ်းဢပုမ်ႇ။
ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸဵင်ႇလႄႈ တီႈယူႇ ဢၼ်ႁူဝ်ႉတင်းၸၢၼ်းလွမ်ႉဝႆႉ ပၼ်တင်းႁတ်ထိုင်ဝႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းထူမ်ဝႆႉ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵျွင်း Pyramid လႄႈ Valley ၶွင်Khafre တိုၼ်းမီးဝႆႉဢွၼ်တၢင်း မိူဝ်ႈ Sphinx ဢမ်ႇပႆႇမီး။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ Stele လႆႈၶိုၼ်းၶုတ်းၶိုၼ်းၼႂ်းပီ 1925၊ ထႅဝ်လိၵ်ႈဢၼ်ယိူင်းထိုင် Khaf လႆႈထၢပ်ႈထႅင်ႈလႄႈ လႆႈထုၵ်ႇၵူၼ်ႇပႅတ်ႈ။
တၢင်းယုမ်ႇယမ် Sphinx   တေႇမီးတေႃႇထိုင် ပၢၼ်ၵၢင်။
Alexandria၊ Rosetta၊ Damietta၊ Cairo လႄႈ the Giza Pyramid တင်းၼမ် ၵမ်းၵမ်းသမ်ႉၼေသေတႃႉ ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းဢမ်ၸႂ်ႈ ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်။
ၸဵတ်းပီဝၢႆးသေဢႅဝ်ႇလေႇ Giza၊ André Thévet (Cosmographie de Levant, 1556) လၢတ်ႈ Sphinx ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႉ "လွင်ႈတႃႇတေပဵၼ် ဢွၼ်ႁူဝ် colossus ထုၵ်ႇ Isis လုၵ်ႈယိင်း Inachus ၽၢၼ်ႇပဵၼ်ယဝ်ႉ ဝၢႆးၼၼ်ႉ Jupiter လႆႈထုၵ်ႇႁၵ်ႉႁွမ်တေႉတေႉ"။
Johannes Helferich's (1579) Sphinx ပဵၼ် ၼႃႈယွမ်လိူင်၊ ၽူႈယိင်းၼႃႈဢူၵ်းမူၼ်း တင်းၶူၼ်ႁူဝ်ပွမ် ၸဵင်ႇၼိုင်ႈဢၼ်ၵူၺ်း Thévet ပဵၼ်ၼင်ႇ ၶူၼ်ႁူဝ်မီးသၢႆငၢႆ ၶဵၼ်းႁူဝ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇႁၢင်ႈဢၼ်သုပ်းမိုဝ်း။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈၼႂ်း Stela မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတေႉတေႉသေတႃႉ၊ၼႂ်းပႅၵ်ႇလိၵ်ႈၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ သၢၵ်ႈသေႇလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢၼ်ၵွၼ်ႇ၊ ယွၼ်းၼၼ် ယုမ်ႇဝႃႈပဵၼ်ပၢၼ်ဝၢႆးလင် လွင်ႈၶိုၼ်းဝူၼ်ႉၶိုၼ်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်း၊ လွင်ႈပွမ် ဢၼ်မီးၵၢင်ၸႂ်တေႉꧦ၊ ၶူင်သၢင်ႈလူၺ်ႈ ၼႃႈတီႈၵျွင်းၶရဵတ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶတ်းၸႂ်တႃႇ ယွမ်ႉသီ Isis ၵျွင်းဢၼ်ၸွမ်းၵၢပ်ႈ တင်းပိုၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈထူပ်း။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ဢၼ်ပႆႇႁိုင်သင်လွင်ႈႁႃႁၼ်ထူပ်း ၼေဝႆႉၼႅၼ်ႈၼႃဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၵေႃႇသၢင်ႈတေႉတေႉ မိူဝ်ႈၼႃႈ Khafre ပႆႇၸၢမ်ႇႁၢင်ႈႁေႃ ၼႂ်းသိုပ်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်ထူၼ်ႈသီႇ။"
Maspero ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ Sphinx တေပဵၼ် "သဝ်ႁိၼ်မၢႆတွင်း ပၢၼ်ၵွၼ်ႇသုတ်း ၼႂ်းဢီၵျိပ်ႉ"။
ၶဵၼ်းႁူဝ်ပွတ်းၼိုင်ႈ လႆႈတူၵ်းၵႂႃႇ ၼႂ်းပီ 1926 ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈလွင်ႈသူၺ်းၵိၼ်၊ တင်းဢၼ်လွင်ႈၶေႃးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇထိူဝ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း။
ထၢပ်ႈဢၼ်ၶႅၵ်းႁႂ်ႈမိူၼ်ႁၢင်ႈၵွၵ်းႁူဝ် မၼ်းယၢပ်ႇလိူဝ်။
ၼႂ်းဢပုမ်ႇတၢင်ႇဢၼ် ဝူၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်လၢႆးမိုဝ်း Mamluks။
ပေႃးတေလၢတ်ႈလွင်ႈ al-Maqrīzī ၸမ်ႉ ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢၼ်ယူႇၼႂ်းဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႈ ယုမ်ႇဝႃႈ လွင်ႈသၢႆးၼမ်လိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးႁူမ်ႇ ပၢင်ပဵင်း Giza ပဵၼ်ဢၼ်တၢင် တႃႇယႃႉပႅတ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ al-Dahr။
Al-Minufi ထုၵ်ႈဢွၵ်ႇဝႃႈ Alexandrian Crusade ၼႂ်းပီ 1365 မီးလွင်ႈပၼ်တၢမ်ႇ ဢၼ်ထွတ်ႈမႅတ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ Sufi sheikh တီႈ khanqah တီႈ Sa'id လူၺ်ႈလွင်ႈႁၢၵ်းၶူႈၼင်။
တင်းႁၼ်ထိုင်ၼႆႉ ႁၼ်ထိုင် pseudoarchaeology လူၺ်ႈၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၼိူဝ်ႉလိၵ်ႈဢမ်ႇၼၼ် သၢၵ်ႈသေႇၵဵဝ်ႇမီးၽူးၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇ တႃႉၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈတၢင်း တွၼ်ႈတႃႇ Sphinx ဢၼ်မီးယူႇ။
မီးပိုၼ်းႁိုင်ယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် လွင်ႈလဵၼ်ႈၶၼ်ၵုၼ်ႇ ၵဵဝ်ႇလုၵ်းၶၢၼ်းလပ်ႉတင်းၼမ် ဢၼ်မီးၽၢႆႇတႂ်ႈ Sphinx လူၺ်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈလိုၵ်ႉလမ်တင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ H. Spencer Lewis။
မီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ် ဢၼ်လႆႈလေ,လဵပ်ႈႁွတ်ႈထိုင် ဢွင်ႈတီႈၵိုၵ်းပိုၼ်းတင်း ၼႂ်းမိူင်းဢီႇၵျိပ်ႉ။ Giza pyramid ဢၼ်ၼိုင်ႈၵူၺ်း ဢၼ်ၸမ် Cairo ႁွတ်ႈမႃးလေႇလဵပ်ႈၼမ်လိူဝ်။
ဢွင်ႈတီႈထႅင်းသၢမ်ဢွင်ႈတီႈ ႁိမ်းႁွမ်း Mut၊ ႁိမ်းႁွမ်း Montu လႄႈ ၵျွင်းဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇယႃႉ Amenhotep IV ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇပိၵ်ႉဢိုတ်းပႅတ်ႈ ၵူၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း။
ၵျွင်းငဝ်ႈပိုင်း လႆႈၶၢမ်ႇယႃႉလုလႄႈ လႆႈၶိုၼ်းႁဵတ်းၶိုၼ်းပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ လူၺ်ႈ Hatshepsut၊ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၽႃႇလူဝ်ႇတၢင်ႇၸဝ်ႈ ၵေႃႇသၢင်ႈ ႁိမ်းႁွမ်းၼၼ်ႉ တႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ တင်းလႆႈၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢွင်ႈတီႈထွတ်ႈမႅတ်ႈ။
ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၵျွင်းၽြႃးတင်းၼမ် တေႇမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵၢင်မိူင်းႁေႃၶမ်း တေႃႇထိုင်ပၢၼ် Ptolemaic။
ၶုၼ်ၽီတင်းၼမ် တၢင်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈၼပ်ႉယမ်ဢၼ်ၸဝ်ႉသုတ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ တႃႇၼပ်ႉယမ်တေႉတေႉ ဝၢႆးလင်ၼႂ်းပိုၼ်ၾိင်ႈထုင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းဢီႇၵျိပ်ႉပၢၼ်ၵွၼ်ႇ။
Architraves ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶေးပဵၼ်လႆႈတႃႇယုၵ်ႉႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈသုင် လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း levers။
ပေႃးၸႂ်ႉႁိၼ် ပဵၼ်တၢင်းလၢၵ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ ramps ၸိူဝ်းၶဝ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလႆႈၸႂ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်ႈဢေႇမၢင်လူင်း။
လွင်ႈၶႅၵ်းႁၢင်ႈၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း လႆႈထုၵ်ႇႁဵတ်းသၢင်ၵႂုႇ ဝၢႆးသေ drums တမ်းဝၢင်းတီႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်ႇတေဢမ်ႇၵူၼ်ႇတူၵ်း မိူဝ်ႈၽွင်းတမ်းဝၢင်းတီႈယူႇ။
ဝဵင်း Thebes ဢမ်ႇပႆႇပေႃႇၾၢင်ႁၢင်ႈလူင်လွင်ႈယႂ်ႇ မိူဝ်ႈၼႃႈ Eleventh Dynasty လႄႈ ၵျွင်းမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၵေႃႇသၢင်ႈ လႆႈဝႃႈတေလဵၵ်ႉတေႉတေႉ တင်းဢၼ်ၶဵင်ႇၽီ ဢၼ်ယိူင်းၸူး ၶုၼ်ၽီ Thebes တွၼ်ႈၸဝ်ႉ၊ ၼၢင်းၽီလိၼ်လူင် Mut လႄႈ Montu။
Amun (မၢင်ပွၵ်ႈႁွင်ႉ Amen) မီးၶၢဝ်းႁိုင် ၼႃႈတီႈ tutelary deity ၶွင် Thebes။
ပိူင်လူင်ၼႃႈၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ် Amun-Re ဢဝ်တီႈယူႇ ၼႂ်းပၢၼ် the Eighteenth Dynasty ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ Thebes ပဵၼ်မႃး မိူင်းႁွမ်ႈတုမ်လူင်ဢီႇၵျိပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ။
တၢင်ႇၽၢႆႇၶွင်ဝၢင်းၽႅၼ်မၼ်းၼၢင်း Karnak's Red Chapel ဢမ်ႇၼၼ် Chapelle Rouge ယိူင်းၸူး ၼင်ႇၶဵင်ႇၽီ barque လႄႈ ငဝ်ႈပိုင်းမၼ်းတေႉ တေမီးယူႇၼႂ်းၵေႈ မၢၵ်ႇႁိၼ်လူင်သွင်လုၵ်ႈမၼ်းၼၢင်း။
ၵူၼ်းတင်းၼမ်ႁူႉဝႃႈ Obelisk ဢမ်ႇယဝ်ႉတူဝ်ႈ၊ မၼ်းပၼ်သၢၵ်ႈသေႇ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ၶုတ်း obelisks။
ပိူင်လူင်ၵမ်းလိုၼ်း လႅၵ်ႈလၢႆႈတႃႇ လွင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်း Precinct of Amun-Re ပဵၼ်လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇ First Pylon လႄႈ ႁူဝ်ႉလူင်ဢၼ်ႁေႉဝႆႉၼင်ႇ ဝၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ၊ တင်းသွင်ဢၼ် ႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ Nectanebo I ၶွင် the Thirtieth Dynasty။
လွင်ႈသုၵ်ႉၵျွင်း Karnak လႆႈလၢတ်ႈဢွၵ်ႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လူၺ်ႈဢမ်ႇႁူႉၸိုဝ်ႈ Venetian ၼႂ်းပီ 1589၊ ၵူၺ်း account မၼ်း ဢမ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈသုၵ်ႉ။
လွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆတွင်းၶွင် Protais ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၶဝ် လႆႈထုၵ်ႇဢွၵ်ႇ ၸွမ်းၼင်ႇ Melchisédech Thévenot (Relations de divers voyages curieux, 1670s–1696 editions) လႄႈ Johann Michael Vansleb (The Present State of Egypt, 1678)။
ဝၢႆးသေ လွင်ႈၶုတ်းလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမေးၵေႃႇသၢင်ႈ ႁဵတ်းယဝ်ႉယဝ်ႉ လူၺ်ႈၸုမ်းၸၼ်ႉၸွမ် Johns Hopkins၊ Betsy Bryan ဢွၼ်ႁူဝ်သေ(တူၺ်းတင်းတႂ်း) ဝၢင်းလူင် Mut လႆႈပိုတ်ႇၶိုၼ်းတွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်။
ၼႂ်းပီ 2006 Betsy Bryan မွၵ်ႇဝႃႈ ထုပ်းႁၼ်မၼ်းၼၢင်းၼႂ်းပၢင်ပွႆးဢၼ်ၼိုင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶဝ်ႈပႃးထၢင်ႇၸႅင်ႈလီလီ မီးၵၢင်ၸႂ်တေႉတေႉ လွင်ႈၵိၼ်ပူၼ်ႉၵိၼ်လိူဝ် ၼႂ်းလၢၼ်ႉလဝ်ႈ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉထူပ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈတီႈဝတ်ႉၵျွင်း Mut ယွၼ်ႉဝႃႈမိူဝ်ႈ Thebes rose ပေႃႇမႃးမီးၸိုဝ်ႈသႅင် Mut ၵေႃႈလႆႈႁွင်ႉႁွတ်ႈဢဝ် သိုၵ်း goddesses၊ Sekhmet လႄႈ Bast၊ ပဵၼ်မၢင်ႈဢၼ်ၼႂ်းလွင်ႈမၼ်းၼၢင်း။
ၼႂ်းပိုၼ်းဢပုမ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဝၢႆးမႃးမၼ်းလႆႈဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်ပွႆး Sekhmet ပွႆးၶီႈမဝ်းၵူႈပီꧦ Ra၊ မိူဝ်ႈၼင်ႇၼၼ် ၾႃႉၸဝ်ႈၵၢင်ဝၼ်း sun god မိူင်းUpper Egypt လႆႈၽၢၼ်ႇသႂင်း မၼ်းၼၢင်းလူၺ်ႈသၢႆတႃၾႆး ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈမႄႈမၼ်း ပိူဝ်ႈတႃႇဢဝ်တၢႆ ၽူႈဢမ်ႇႁၼ်လီဢၼ်ဝူၼ်ႉသၢၼ်ၶတ်းမၼ်း(Lower Egypt)။
ၵျွင်း Luxor ပဵၼ်ၵျွင်းၵဝ်ႇၵႄႇEgypt လင်ယႂ်ႇ ဢၼ်မီးယူႇၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၸပ်းၽင်ႇႄမႈၼမ်ႉ Nile River တီႈၼႂ်းမိူင်းယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ႁူႉၵၼ်ဝႃႈ Luxor (မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပဵၼ် Thebes) ႄလႈ မၼ်းလႆႈၵေႃႇတင်ႈမိူဝ်ႈပီ 1400 BCE။
ဢွင်ႈတီႈလမ်ႇလွင်ႈ ၵျွင်းၽင်ၵူၼ်းတၢႆသီႇဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၶဝ်ႈ ၶဝ်ႈဢႅဝ်ႇလႄႇၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈပဵၼ်ၵျွင်း Seti တီႈ Gurnah၊ သွင်ၵျွင်း Hatshepsut တီႈ Deir el Bahri၊ သၢမ်ၵျွင်း Ramesses (ၼင်ႇ Ramesseum) ႄလႈ သီႇၵျွင်း Ramesses တီႈ Medinet Habu ။
ၽၢႆႇလင်ဝတ်ႉ မီးၵျွင်းဝႆႈၾႃႉၸဝ်ႈၶေႃꧦ သင်ႈလူၺ်ႈ Amenhotep မိူဝ်ႈၶုၼ်ၵေႃႉထိ 18 ႄလႈ Alexander။
ႁိၼ်သၢႆးၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ႁိၼ်သၢႆး Nubian sandstone ။
Alexander Badawy "ႁၢင်ႈၽၢမ်းတႃ ၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၶႅၵ်းမွၵ်ႇၶႅၵ်းမႂ် မိူင်းဢီႇၵျိပ်ႉ" ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၾိင်ႈယူႇသဝ်းတၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢၼ်ၵွၼ်ႇ 35 (1969): 23။
ႁိမ်းႁွမ်းၶၢင်ႈတၢင်း မီးဢွင်ႈတီႈပိူဝ်ႈတႃႇႁဵတ်းသင်သေလွင်ႈꧦ မိူၼ်ၼင်ႇ ပွႆးလဵင်ႉလူ Opet မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းဝတ်ႉၵျွင်း။
Lalibela ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈမိူင်း Lasta ပဵၼ်ၼႃလိၼ်ပွတ်းႁွင်ႇ Wollo Zone၊ ၼႂ်း Amhara Region, ၸိုင်ႈမိူင်း Ethiopia။
တွၼ်ႈတႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၶရဵတ်ႉသျၢၼ်ႇ Lalibela ၶဝ်ႈ မၼ်းပဵၼ်မိူင်းထွတ်ႈမႅတ်ႈသေပိူၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ တီႈEthiopia သွင်ႈပဵၼ် Axum လႄႈ ပဵၼ်ၵၢင်မိူင်း pilgrishne ။
ၸိုဝ်ဢွင်ႈတီႈလၢႆꧦဢၼ်ၼႂ်းမိူင်းပၢၼ်မႂ်ႇ ႄလႈႁုၼ်ႇႁၢင်ႈဢၼ်ၶဵၼ်ႇၶႅၵ်းၸွမ်းႁိၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁဵတ်းယိူင်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းႄလႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈ ၵၢၼ်ၾၢင်ႉတူၺ်း Lalibela မိူဝ်ႈၽွင်ႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸႂ်ႉယၢမ်းယႂ်ႇမႃး ၼႂ်းမိူင်း Jerusalem ႄလႈ the Holy Land ။
လွင်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ် ၶရဵတ်ႉသျၢၼ်ႇ ပဵၼ်ႁႅင်းၸႂ် ႁႂ်ႈမီးမႃးႁၢင်ႈၽၢင် မိၵ်ႈမႆတၢင်းၼမ်တၢင်းလၢႆ လူၺ်ႈၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈ ၸွမ်းၼႂ်းပပ်ႉၵျၢမ်း ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ်မႄႈၼမ်ႉ Lalibela ဢၼ်ႁူႉၵၼ်ဝႃႈ ႄမႈၼမ်ႉ Jordan။
မုၼ်ၸဝ်ႈၸၢဝ်း Portuguese Francisco Álvares မိူဝ်ႈပီ (1465–1540), မၼ်းၸွမ်းၵႂႃႇတီႈ Portuguese Ambassador ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းဢႅဝ်ႇလေႇမၼ်း တီႈ Dawit II မိူဝ်ႈပီ 1520s။
သိုပ်ႇသေၼၼ်ႉ ၽူႈမႃးဢႅဝ်ႇလေႇပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢူးရေႃးပ ဢၼ်မႃးတီႈ Lalibela ပဵၼ် Miguel de Castanhoso မၼ်းၸႆၢးပဵၼ်သိုၵ်းႁၢၼ် ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၽၢႆႇတႂ်ႈၸွမ်ၸိူင်ႈ Cristóvão da Gama ႄလႈ ဢွၵ်ႇမႃးမိူဝ်ႈပီ 1544။
သဝ်မၼ်းၵေႃႈ လႆႈတတ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈလွႆၼၼ်ႉမိူၼ်ၵၼ်။"),
ဝတ်ႉၵျွင်းမၢင်ၸိူဝ်း မိူဝ်ႈၽွင်းသၢင်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈတဵင်ၵၼ်ပဵၼ်မႃး။
ၽိူၼ်တၢင်ႇလဝ်ႈၼႄမၼ်းၸႆၢး သပ်းလႅင်းၼႄ လွင်ႈယူႇသပ်းၼႂ်းဢွၵ်ႈတီႈသွင်ပိုင် ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ။
ဝတ်ႉၵျွင်း Saint Catherine, ဢမ်ႇၼၼ်ႉပဵၼ်ၵျွင်းထွတ်ႈမႅတ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈပၵ်းပိူင်ၸွမ်း God-Trodden Mount Sinai, ပဵၼ်ဝတ်ႉၵျွင်း Eastern Orthodox ဢၼ်မီးယူႇတီႈ Sinai Peninsula,ႁဵမ်းလွႆ gorge တီႈတိၼ်လွႆ Sinai, ဢၼ်ၸမ်ဝဵင်း Saint Catherine မိူင်းEgypt။
ဝတ်ႉၵျွင်း Saint Catherine မီးယူႇၼႂ်းငဝ်းလုၵ်ႈလွႆသၢမ်လုၵ်ႈ Ras Sufsafeh (လႅပ်ႈပဵၼ် "Mount Horeb" c.1 km ၽၢႆႇၼႃႈဝၼ်းတုၵ်း) Jebel Arrenziyeb ႄလႈ Jebel Musa,၊ "ပဵၼ်လွႆ Sinai" ၼႂ်းၵျၢမ်း" (တၢင်းသုင် c.2 km ၼႃႈၸၢၼ်း).
တၢင်တူဝ် Catherine သင်ႇႁႂ်ႈပၼ်တၢမ်ႇတၢႆၼၼ်ႉ ၵိူတ်ႇၶိုင်ႈ၊
ဝတ်ႉၵျွင်းလင်ၼႆႉ ၵေႃႇသၢင်ႈလူၺ် ၶေႃႈသင်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်း Justinian (ၶိုၼ်ႈၵိၼ်မိူင်းမိူဝ်ႈ 527–565) လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉလူၺ်ႈ ၵျွင်းဢွၼ်ႇ Bush (လူၺ်ႈၸိုဝ်ႈဢၼ်ႁူႉဢၼ်ဝႃႈဝတ်ႉ "Saint Helen") လူၺ်လႆႈႁပ်ႉၶေႃၶုၼ်ၶမ်း သၢင်ႈလူၺ်ႈ Empress Consort Helena, ႄမႈၸဝ်ႈ Constantine ၼႂ်းဝၢင်းႁိမ်းႁွမ်းႁွပ်ႈ Moses ထုၵ်ႇလီႈႁၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်တေလုၵ်ႉမႆႉယူမ်း။
Siteၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢွင်ႈတီႈထွတ်ႈမႅတ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇသႃႇသၼႃႇ Christianity၊ Islam လႄႈ Judaism ။
ၼႂ်းမိူဝ်ႈၽွင်း ၸႅတ်းသၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ ၽူႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၶရိတ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၶႅင်ၶၢဝ်ႇ Sinaiယႃႉၽႅဝ်ႈပႅတ်ႈ မီးဝတ်ႉၵျွင်းဢၼ်ဝႂ်ၶဝ်ႈပၵ်းပိုင်ၵူၺ်းဢၼ်တုၵ်ႉမီးယူႇ။
တင်ႈတေႇၶၢဝ်းယၢမ်းပၢင်တိုၵ်း ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းCrusade လွင်ႈဢွၵ်ႇၼႄတူဝ်ၽူႈပဵၼ် Crusaders ၼႂ်း Sinai တေႃႇထိုင် 1270 လႆႈသၼ်ႇၶွၼ်း လွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ် ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶရိတ်ႉ ၼႂ်းယူးလူပ်ႉ ႄလႈမီးႁူဝ်ၼမ်ႉၵူၼ်းသွၵ်ႈႁႃ တၢင်းလီၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး မီးၵူၼ်းမႃးလေႇထိုင်ဝတ်ႉၵျွင်း။
သၢႆငၢႆငဝ်းလၢႆ ၸႅၵ်ႇၵၢၼ်မၼ်ဢၼ်ယုမ်ႇလႆႈ ဢၼ်မႃးတီႈၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇၶရိတ်ႉ တွၼ်ႈဢွၵ်ႇ Orthodox ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇလၢႆꧦလွင်ႈ၊ လူၺ်ႈမၢင်ၸိူဝ်း ႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃး မုၼ်ၸဝ်ႈၶရိတ်ႉၶဝ် လႆႈဝႃႈလၢႆး autocephalous ႄလႈ လူၺ်ၵူၼ်ႉၵူႈၵေႃႉ ႁဵတ်းမုၼ်ၸဝ်ႈပိူဝ်ႈတႃႇပူၵ်းပွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ ၽၢႆႇတႂ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈ Greek Orthodox မုၼ်ၸဝ်ႈလူင် Jerusalem ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈပီ 2003 ၽူႈလူင်ႉလဵင်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်း Russian လႆႈၶူၼ်ႉထူပ်းႁၼ် တိူၵ်ႈလူႇငိုၼ်း ဢၼ်မီးလၢႆးမိုဝ်း ပဵၼ်မူႇလိၵ်ႈလွင်ႈလူႇတၢၼ်းတႅမ်ႈလူၺ်ႈ Cairo Metochion ႄလႈ Archbishop Callistratus မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 13 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝမ်ႇပိူဝ်ႇ ပီ 1869။
Palimpsests မီးလွင်ႈတၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈၸႂ်ႉသမ်ႉ တီႈဢႄႇသုၼ်းၼိုင်ႈၵမ်းတႃႇသေႇ ပဵၼ်လၢႆပီမိူင်း။
ၼႂ်းၼိုင်ႈၼႃႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းမွၵ်ႈပႅတ်ႇမီးၼိတ်ႉ တႃႇသၵ်ႈၵႅၼ်ႇႁႂ်ႈလႆႈလီꧦ။
Icon collection ဢၼ်ယႂ်ႇ တေႇမႃးလူၺ်ႈလွင်ႈသိုပ်ႇဢႃႇယူႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈႁႃႈပၢၵ်ႇပီမိူင်း (သၢႆငၢႆလႅပ်ႈပၼ်) ႄလႈ ၼႂ်းႁူၵ်းသၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်ဢဝ်သၢႆၸႂ်လွတ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၽႂ် ဝတ်ႉလႆႈပဵၼ်တီႈ ဝႆႈသႃပူႇၸေႃႇ လူၺ်ႈ Byzantine iconoclasm ႄလႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉလွင်ႈလိုပ်ႈဢွၵ်ႇ။.
လွင်ႈႁၵ်ႉသႃႇပႆႉပႃး ၶူင်သၢင်ႈတၢင်းပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း ႁၢင်ႈသွႆး၊ၵၢၼ်တႅမ်ႈလႄႈ ပပ်ႉလိၵ်ႈၵူႈလွင်ႈꧦၵမ်ပႃႈၼမ် မၼ်းမီးယိူင်းမၢႆတၢင်းၼမ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ။
တၢင်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇမၼ်း ၼေႁၢင်ႈၽၢင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်း။
မၼ်းထုၵ်ႇသၢင်ႈၼိူဝ်ၼႃႈလိၼ်ဝတ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးယႂ်ႇ ပဵၼ်တီႈယိူင်းၸူးတွၼ်ႈတႃႇ Horus ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉယိူင်းၸူးၵႂႃႇၼႃႈတၢင်းဢွၵ်ႇၼႃႈတၢင်းတူၵ်း ၼမ်လိူဝ် ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇတၢင်းၸၢၼ်း မိူၼ်ၵၼ်တင်းဢၼ်မီးယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ်။
ဝတ်ႉၵျွင်း Edfu ထုၵ်ႇႄပႇပႅတ်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈသႃႇသၼႃႇ ဝၢႆးသေလွင်ႈတႅၵ်းတဵင် ၽၢႆႇတၢင်ႇသႃႇသၼႃႇ Theodosius ဢွၵ်ႇၶေႃႈသင်ႇတဵၵ်းတဵင် ႁၢမ်ႈတေဢမ်ႇလႆႈၼမ်ႉထိုဝ် ပေႃဢမ်ႇၸႂ်ႈၶရိတ်ႉ ၼႂ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈပၼ်ၽွင်းငမ်း Roman ပီ 391။
လၢႆပၢင်ႇပီပူၼ်ႉမႃး မၼ်းထုၵ်ႇၽင်ဝႆႉတၢင်းလုၵ်ႉ 12 မီႇတိူဝ်ႇ (39 ft) မီးယူႇတႂ်ႈပၢႆႇလၢႆႇသၢႆး ႄလႈ မီးၶၢႆးတဝ်းႁူမ်ႇဝႆႉ လႄႈ ဢၼ်လႆလူင်းသူႇမႄႈၼမ်ႉ Nil။
ၼႂ်းပီ 1860 Auguste Mariette, ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ Egyptologist ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢမႄႇရီႇၵၢၼ်ႇ တေႁဵတ်းၵၢၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇပူတ်းပွႆႇ ၸၼ်ဢဝ်ၵျွင်း Edfu ဢွၵ်ႇမႃးတီႈပိုၼ်ႉသၢႆး။
Great Zimbabwe ပဵၼ်မိူင်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ဢၼ်မီးၼိူဝ်တူၼ်းလွႆ ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း ၸႅင်ႇဢွၵ်ႇ ၼႂ်းမိူင်း Zimbabwe ၸမ်တင်းပၢႆႇလၢႆႇ Mutirikwe လႄႈ မိူင်း Masvingo။
ဢွၼ်ၵၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ Great Zimbabwe ပဵၼ်ၽူႈႁပ်ႇၵၢၼ်ၼႂ်းႁေႃ မီးၼႃႈတီႈမိူဝ်ပဵၼ်ၶုၼ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ။
ၸိူဝ်းၶဝ်သၢင်ႈၶိုၼ်ႈလူၺ်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉ mortar (ႁိၼ်ႁႅင်ႈ)။
လွင်ႈၶဝ်ႈႄလႇတူၺ်း ဢၼ်လႆႈမႂ်ယွမ်းႁပ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လူၺ်းၸၢဝ်းယူးရူပ်ႇ မိူဝ်ႈ19 သၢၼ်ႇၵျူႇရိႇ မီးၸွမ်ႇထၢမ် တေႇမႃးမိူဝ်ႈပီ 1871။
ပိုၼ်ႉတီႈ Great Zimbabwe တင်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီမိူင်း 4 သၢၼ်ႇၵျူႇရိႇ AD။
David Beach ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဝဵင်းလႄႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၼႃႈတီႈၽွင်းငဝ်း Zimbabwe, မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈႁိူဝ်ႈႁိူင်း တေႇ1200 တေႃႇထိုင် 1500ပီ၊ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈၶၢဝ်းယၢမ်းမၼ်းဝႆလိူဝ်သေ ၵၢၼ်လူမ်ႉၸူမ်တၢႆမၼ်း တေမႃးမီးယူႇၼႂ်း ၶေႃႈသပ်းလႅင်း ဢၼ်သူင်ႇထိုင် João de Barros ၼႂ်းပီ 1500s။
ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၼႂ်း ၸိုဝ်ႈ Hill Complex ၊ Valley Complex လႄႈ Great Enclosure ။
လွႆဢၼ်မီးဢွင်ႈတီႈယၢပ်ႇသုၵ်ႉသၵ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇ ဢၼ်းမီးလွင်ႈလုလႅဝ် ၽၢႆႇၼိူဝ်လႄႈ တႂ်ႈ လူၺ်ႈမီးလွင်ႈၵမ်ႉထွၵ်ႈၸၼ်ဝႆႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်။
ယိူင်းဢၢၼ်းၶွင်ဢၢမ်းၼၢတ်း ၶၢႆႉမႃးတီႈ Hill Complex ၼႂ်း12 သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇပီမိူင်း ထိုင် Great Enclosure ၽၢႆႇၼိူဝ် (Upper Valley)လႄႈ လိုၼ်းသုတ်း ၽၢႆႇတႂ်ႈ (Lower Valley) ၼႂ်းမိူဝ်ႈယၢမ်း 16 သၢၼ်ႇၵျူႇရိႇပီမိူင်း။
လွင်ႈၶူင်သၢင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶႅၵ်းလႆႈသူၺ်းႁိၼ်သေႁိတ်းဝႆႉ (ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းၼၼ်ႉ ယူႇဝႆႉတီႈႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း British Museum) ၼင်ႇၶိူင်ႈၶူဝ်း မေႃႈလိၼ်၊ ယူင်ႉလဵၵ်း၊ ဢၼ်ဢဝ်ငႃးၸၢင်ႉႁိတ်းဝႆႉ၊ ၸိူၵ်ႈလဵၵ်းတွင်းလႅင်၊ လဵၵ်းပႃး၊ မေႃႈတွင်း၊ ႄႁႈငိုၼ်းလႄႈ သဝ်ႇ၊ မၢၵ်ႇၼပ်ႉၶမ်း၊ ဝႅဝ်မိုဝ်း၊ ၶႅပ်းၶမ်းလႄႈ ၵွၵ်းဢၼ်ၵွႆတၢင်းၼမ်။
လွင်ႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼႂ်းမိူင်းၼွင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ လိူဝ်သေပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်းယဝ်ႉ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈယဝ်ႉ ၵၢၼ်လဵင်ႉသတ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉတႄႉꧦ။
ပေႃႈၵႃႉၸၢဝ်းၶိူဝ်း Portuguese လႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇလွင်ႈဢွင်ႈတီႈမိူင်းၵဝ်ႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉၵိုတ်းလိူဝ်ဝႆႉယူႇ ၼႂ်းၸူဝ်ႈ 16 သၢၼ်ႇၵျူႇရိႇပီမိူင်းလႄႈ မီးလွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ ၼႂ်းလွင်ႈလႆႈတွင်ႈထၢမ်လႄႈ ၵၢၼ်ၶႆႈၼႄၸိူဝ်းၶဝ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵႆႇလူၺ်ႈ Great Zimbabwe လွင်ႈႁဵတ်းၶမ်းလႄႈ လွင်ႈၵႃႉၶၢႆၶၢဝ်းတၢင်းၵႆ။
မၼ်းၸၢႆးမၼ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼႂ်းပၢၼ်ဢၼ်သိုပ်ႇၵၼ်မႃး ၼႂ်းပၢၼ် Ptolemaic era (c. 323–30 BC) မိူဝ်ႈၽွင်းပေႃႈၵႃႉၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵရိတ်ႉ ၼႂ်း Alexandria တေသူင်ႇဢွၵ်ႇၶူဝ်းၵဝ်ႇဢီးၵျိပ်ႇႄလႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈဢဝ်ၵႂႃႇတၢင်း Africa ၸၢၼ်း။
Bent ဢမ်ႇမီးၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းၵၢၼ်ပၢႆးမေႃႁၢင်ႈမွၵ်ႇမႂ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လူၺ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ၵူၺ်းမၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်ယၢဝ်းၵႆ ၼင်ႇၼႂ်းမိူင်း Arabia, Greece လႄႈ Asia Minor ။
ၸိူဝ်းၶဝ်းမီးၾိင်ႈထုင်းၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵျူးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢႃရပ်ႇၸၢၼ်း လူၺ်ႈဢၼ်မႃးၸွမ်းသၢႆၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈၽူႈၸၢႆး။
လွင်ႈတုၵ်းယွၼ်း Lemba ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇတၢင်ႇၼႄႈ လူၺ်း William Bolts (မိူဝ်ႈပီ 1777, တီႈၸဝ်ႈၼႃးတီႈ Austrian Habsburg authorities), ႄလႈလူၺ်ႈ A.A. Anderson (လႆႈတႅမ်ႈဢၼ်ၵႅဝ်ႇလူၺ်း လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းမၼ်းၸၢႆး ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ မိူဝ်ႈ 19 သၢၼ်ႇၵျူႇရိႇ။
ပွင်ႈဢၼ်တၢင်းသုတ်း မၼ်းၼၢင်းလႆႈၺႃးလွင်ႈၸၢမ်းၸွမ်ႇ သၢမ်လုၵ်းဢၼ်လူင်းဝႆႉၼႂ်းၵွင်ယုၵ်းယၢၵ်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇၼိူဝ်လွႆ လေႃးၵၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ႄလႈ ၵၢၼ်သၢင်ႈလဵၵ်းဢၼ်လီဢၢမ်း။
Caton Thompson လႆႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇလၢတ်ႈၵမ်းလဵဝ် လွင်ႈမူႇငဝ်ႈBantu လူၺ်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်မၼ်းၼၢင်း တီႈပၢင်ၵုမ် British Association ၼႂ်းမိူင်း Johannesburg ။
လွၵ်းထၢၼ် radiocarbon ပဵၼ်သဵၼ်း ဢၼ်တႅၵ်ႈ 28 ၼႂ်းတၢင်းမူတ်းလိူဝ်သေ သီႇပွၵ်ႈမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင် တင်ႈတေႇဝၼ်းဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉၸၢမ်းလူၺ်ႈလၢႆးၼၼ်ႉလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်လႆႈထုၵ်ႇႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ဢမ်ႇမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၸွမ်းပိူင်ၵၢၼ်ၼႂ်းမိူဝ်ႈ 12 ထိုင်15 သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ။
လွင်ႈဢဝ်ၶမ်းဢွၵ်ႇလႄႈ လွင်ႈၶူင်ၶူဝ်း ဢၼ်ၶုတ်းလူၺ်ႈမိုဝ်း ႁဵတ်းလူၺ်ႈၽူႈလူင်ႉလဵၼ်ႇ ၶူဝ်ႈၵဝ်ႇ ၼႂ်းပၢၼ်ဢႃၼႃႇဢၢမ်းၼၢတ်း ၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇ dashne ၵႂၢင်ႈꧦၶႂၢင်ꧦ ၼင်ႇဢၼ်ႁူႉလီတေႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၶုတ်း လူၺ်း Richard Nicklin Hall ။
Preben Kaarsholm မၼ်းလႆႈတႅမ်ႈလၢတ်ႈထိုင် တင်းသွင်ၸူမ်း colonial ႄလႈ black nationalist လႆႈဢိင်ဢၢင်ႈထိုင်ႈပိုဝ်းပူၼ်ႉမႃး Great Zimbabwe ပိူဝ်ႈတႃႇမႃးပၼ်ႁႅင်းၵမ်ႉထွၵ်ႈၶဝ်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းယၢမ်းလဵဝ် လႆႈဢွၵ်ႇၸွမ်းဢွင်ႈၶၢဝ်ႇၸိုဝ်ႈယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်း ဢၼ်ၵူၼ်းသူၼ်ၸႂ်။
Pikirayi ႄလႈ Kaarsholm ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈထိုင် Great Zimbabwe ၼႆႉမၼ်းယိူင်းမၢႆပဵၼ်လႆႈ ၵၢၼ်တင်ႈဢွင်ႈတီႈတူဝ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ႄလႈ လွင်ႈလူၺ်းတိုၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ။
ၼႂ်းပီ 1980 ဢၼ်ၵူႈမိူင်းꧦမၵ်းမၼ်းဝႃႈ မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းဢၼ်မႂ်ႇ လႆႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ် site ႄလႈ လွင်ႈၶႅၵ်းပဵၼ်ႁၢင်ႈၼူၵ်ႉsoapstone ဢၼ်မီးၸိုင်ႈသဵင် လႆႈသိမ်းတႆႉတီႈၸွမ်ပဵဝ်Rhodesian ႄလႈပဵၼ်မိၵ်ႈမၢႆ ၽႅၼ်ႇလိၼ်၊ ပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလႄႈ မႃးမီးယူႇၼႂ်းၸွမ်ပဵဝ်မႂ်ႇ Zimbabwean ။
တူဝ်ယင်ႇဢၼ်မူၼ်ႉမႃး ၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ်ပပ်ႉလိၵ်ႈဢွၼ်ႇ Ken Mufuka ပႅၵ်ႉသပ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႁၢဝ်ႉႁႅင်းသေတႃႉ။
မၼ်းထုၵ်ႇသၢင်းမႃးပိူဝ်ႈတႃႇ ႁၵ်ႉသႃလူမ်းလႃးပိုၼ်း ဢၼ်ယၢဝ်းႁိုဝ်ၼႂ်းမိူင်းၼႆႉ လူၺ်ႉဢၼ်တေလႆႈထုပ်း ၼႂ်းမိူဝ်းၼႃႈဢၼ်လပ်းသိင်ႇ။
Site တိုဝ်ႉပိူင်းၼေၵူၼ်းတင်းၼမ်လၢႆ လူၺ်ႈပၢႆးမွၼ်းမေႃမိုဝ်း architectural တင်းၼမ်၊ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈဝူၼ်ႉထိုင် ႁၢင်ႈၽၢင်သတၢႆႇမိူင်းမိူဝ်ႈပၢႆးၵၢင် Mexico ႄလႈ ႁၢင်ႈၽၢင်သတၢႆႇ Puuc and Chenes ၼႂ်းတွၼ်ႈပွတ်းႁွင်ႇမိူင်း Maya lowlands။
ၼႂ်းမိူင်း Maya ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေမီးႁူဝ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢၼ်မၼ်လၢႆႇလၢႆးသေပိူၼ်ႈၼႂ်းၵမ်ႇၾႃႇ မၼ်းၸၢင်ႈပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်လႅပ်ႈပဵၼ်ဢမူၺ်ႇဢၼ်ႇသူင်ႇထိုင်ႈ ၼႂ်းၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးမွၼ်း architectural ၼၼ်ႉတၢင်းၼႂ်းဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႉ။
တီႈၶေႃးၵႂၢမ်း ဢၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်ၸၢင်ပဵၼ်ႇၽႃႇသႃႇ ၶွင် Itza ပွင်ႇဝႃႈ "ၽူႈၸၼ်ၸႂ်ပိူၼ်ႈ (ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈမႃႈမဝ်း) ၼမ်ႉ" ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ its (itz) "မေႃၽီ", လႄႈ ha, "ၼမ်ႉ"။
ဢၼ်မႃးတီႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ပုင်ႇၸမ်ႇ phonemic ဝႆႉပိူဝ်ႈတႃႇလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ chʼ ႄလႈ ch ဢၼ်မႃးတီပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼင်ႇ chʼeʼen (ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ဢမ်ႉလႆႈမၢႆထိုင် ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႂ်း Maya) တေႇလူၺ်ႈ postalveolar ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၽၢႆႇလင် ၵၢၼ်သဵင်ႁူမ်ႈၵၼ်။
Cenotes ၸိူဝ်းၼႆႉမႃးတီႈ "Cenote Sagrado" ဢမ်ႇၼၼ် Sacred Cenote (ႁွင်ႉထႅင်ႈဝႃႈ Sacred Well ဢမ်ႇၼၼ် Well of Sacrifice) မၼ်းမီးၸိုဝ်ႈသဵင်လိူဝ်သေပိူၼ်ႈ။
ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းၼိုင်ႈလႄႈမိူင်းၼိုင် လႅပ်ႈၶူင်သၢင်ႈလူၺ်ႈ "multepal" တၢင်းႁၼ်ထိုင်လၢႆၽၢႆႇ မၼ်းမီးၽၢင်ႁၢင် ၵၢၼ်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈမိူၼ်ႁိူဝ်းၽူႈၵူမ်းၵမ် ဢၼ်ယွပ်ႉႁပ်ႉမႃးတီႈသၽႃး မၼ်းႁူမ်ႈလူၺ်းၵူၼ်းၸိူဝ်း မီးၸိူဝ်ႉသၢႆၽူႈပွင်ၵၢၼ်မိူင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လွင်ႈမႃးထိုင်ဝၼ်းလိုၼ်းသူတ်း Late Classic ႄလႈ လွင်းတေႇမႂ်ႇၼႂ်းတွၼ်ႈ Terminal Classic ၸိူဝ်းၼႃႈတီႈ site လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်မိူင်းယႂ်ႇဢၼ်လွမ်ႇလွင်ႈမႃး ၼႂ်းၼႃႈလိၼ် ႄလႈ လႆႈမီးလွင်ႈၽူမ်ႈၵၼ် ယိပ်းၵမ်ဝႆႉသၢႆၸႂ်ၵၢၼ်မိူင်း ၾိင်ႈထုပ်း၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးႄလႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸၢတ်ႈပၢၼ် ၼႂ်းတွၼ်ႈလိၼ်ပဵင်းၽၢႆႇႁွင်ႇ Maya ။
လၢတ်ႈၵၼ်ဝႃႈ Hunac Ceel လူၺ်ႈၵၢၼ်လဝ်ႈလၢဝ်ပေႇတၢင်ႇ ၶိုၼ်ႈယိပ်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈလူၺ်ႈတူဝ်မၼ်း။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလၵ်းထၢၼ်ၽၢႆႇၽူႈလူင်ႉလဵၼ်ႇပၢႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ Chichén Itzá ယၢမ်ႈၺႃးၸူၼ် ႄလႈလိုပ်ႈဢွၵ်ႇ ပေႃးတူၺ်းယဝ်ႉ လႅပ်ႈမီးလၵ်းထၼ်ၼမ်မႃး တီႈၼႄလႆႈဝႃႈ Mayapan ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ တီႈဢႄႇသူတ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူဝ်ႈ Chichén Itzá ပဵၼ်ၵၢင်မိူင်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်။
ဝႆးသေ တၢင်းႁဵတ်းသၢင် ၵူၼ်းၸၼ်ႉသုင် Chichén Itzá ၵိူတ်းလူင်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႅပ်ႈတေဢမ်ႇထုၵ်ႇပွႆႇပႅတ်ႈဝႆႉ။
မိူင်း Montejo လႆႈၶၢႆႉမႃးတီႈ Yucatán မိူဝ်ႈပီ 1531 လူၺ်ႈၵူၼ်းႄလႈ တၢင်ႈၼႃႈတီႈမၼ်းတီႈ Campeche တွၼ်ႈၼႃႈတၢင်းတူၵ်း။
လိုၼ်းသုၼ်းၵေႃး မိူင်း Montejo the Younge လႆႈမႃးထိုင်တီႈ Chichen Itza ႄလႈလႆႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ်မိူင်း Ciudad Real။
လၢႆလိူၼ်ပူၼ်ႉၵႂႃႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်သူင်ႇႁႅင်းသိုၵ်းၶဝ်ႈမႃး။
မိူဝ်ႈထိုင်ပီ 1535 ၵူၼ်းၶိူဝ်း Spanish တၢင်းမူတ်းၺႃးလိုပ်ႈဢွၵ်ႇ တီႈ Yucatán Peninsula။
ၼႂ်းပီ 1860, Désiré Charnay ၸၢမ်းၸွမ်ႇ Chichén Itzá လႄႈ ထႆႇႁၢင်ႈဝႆႉတၢင်းၼမ် ဢၼ်မၼ်းထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ၼႂ်းCités et ruines américaines (1863)။
Augustus Le Plongeon ႁွင်ႉမၼ်းဝႃႈ "Chaacmol" (ဝႆးမႃးပဵၼ်ႇၸိုဝ်ႈပဵၼ် "Chac Mool", မၼ်းပဵၼ်ၵႂၢမ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉၼႂ်းလွင်ႈသပ်းလႅင်း ၵူႈဢၼ်ꧦဢၼ်ႁႃထူပ်းၼႂ်း Mesoamerica)။
ၼႂ်းပီ 1894 ၸူမ်းလူင်ပွင်ၸိူင်ႈ United States Consul Yucatán, Edward Herbert Thompson, လႆႈသိူဝ်ႉ Hacienda Chichén, , ဢၼ်ႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃး ၸၢၵ်ႇႁိူဝ်ယွၵ်း Chichen Itza။
Thompson မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈၶုတ်း Cenote Sagrado (Sacred Cenote) တေႇမိူဝ်ႈပီ 1904 ထိုင်ပီ 1910 ၸိူဝ်းမၼ်းၸၢႆးလႆႈၶူၼ်ႉႁၼ် ၶူဝ်းၶူင်သၢင်ႈၶမ်း၊ တွင်းလႄႈ ႁိၼ်ၶဵဝ် ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ တူဝ်ယင်ႇဢွၼ်တၢင်းသူတ်း ဢွၼ်ၵၼ်ယုမ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၽႃႈ Maya မိူဝ်ႈပၢၼ် pre-Columbian ႄလႈယိပ်းမႆႉ။
လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၼႂ်း Mexican ႄလႈ လွင်ႈလူင်ႈပွင်ၸိုင်ႈဢမ်ႇၵုမ်းၵမ်လႆႈၼိမ်မၼ်ႈ ၽွၼ်းယွၼ်ႈဢၼ်ၸွမ်းမႃးၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းသိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈယူင်ႉၵၢၼ်ထိူင်း တုၵ်းပဵၼ်10ပီမိူင်း။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်ၵူၺ်း လူင်ပွင်ၸိုင် Mexican လႆႈၶုတ်းဢဝ် El Castillo ဢွၵ်ႇမႃး (ဝတ်ႉၵျွင်း Kukulcán) လႄႈ Great Ball Court ။
Thompson ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ယူႇဝႆႉၼႂ်းမိူင်း United States မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတွၼ်တွပ်ႈၵႂႃႇၶိုၼ်းတီႈ Yucatán။
ၼႂ်း 1944 လိၵ်ႈလူမ်းတြႃးတီႈ Mexican Supreme Court ruled လႆႈတႅပ်းတတ်းတြႃးဝႃႈThompson ဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းၽိတ်းပၵ်းပိူင်သင် ႄလႈသူင်ႇမၼ်းၸၢႆးပၼ်ၶိုၼ်း Chichen Itza တီႈပီႈၼွင်ႉမၼ်း။
လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသူတ်းတီႈ National Geographicႄလႈ ပွၵ်ႈသွင်မႃး လႆႈႁပ်ႉတၢင်းၸွႆႈတီႈ private interests ။
မိူင်းၼႆႉပဵၼ်မိူင်း ဢၼ်သၢင်ႈဝႆႉၽၢႆႇၼိူဝ် ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၵူၼ်ႇပင်း မၼ်းလႆႈမႄးယုၵ်ႉပိူၼ်ႉတီႈၶိုၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇသၢင်ႈၸူမ်းလမ်ႇလွင်ႈ architectural လူၺ်ႈ တၢင်းၶတ်းၸႂ် တႅမ်တီႈတႃႇမႄးယုၵ်ႉပိူၼ်ႉတီႈ တွၼ်ႈတႃႇ Castillo pyramid လႄႈ Las Monjas, Osario လႄႈၸူမ်း Main Southwest ။
တိုၵ်းႁိၼ် တိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ပိုင်ၵဝ်ႈမၼ်းတႃးဝႆႉ သီလႅင်၊ သီၶဵဝ်၊ သီသွမ်ႇလႄႈ သီၵမ်ႇ။
မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၵျွင်းလူင် gothic ၼႂ်းမိူင်း Europe သီၸွႆႈႁႂ်ႈ ငိၼ်းႁူႉထိုင်လွင်ႈတႅမ်ႈထူၼ်ႈလီလႄႈ မီးၽွၼ်း ယွၼ်ႈလမ်ႇလွင်ႈ တေႃႈၽွၼ်းယွၼ်ႈလုၵ်းတိုၵ်းၶၢၼ်း။
ႁွင်ႈတိုၵ်း Puuc-style မၼ်းၽၢင်ႁၢင်ႈၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ၼႂ်းႁွင်ႈၽၢႆႇၼိူဝ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈလူၺ်ႈ mosaic-decorated လူၺ်ႈသတၢႆႇ ႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ဢမ်ႇမိူဝ်ၵၼ် မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်တင်း architecture ၶွင် Puuc ၼႂ်းၾႃႁိၼ်ၶဝ်ၵေႃႇ ဢုၼ်ႇႁွမ်ႈဝႆႉ သၢၼ်ၶၼ်းၵၼ်တင်းမႆႉ ပဵၼ် veneersဢၼ်ၶႅမ်ႉ လူၺ်ႈပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ ၼႂ်းPuuc။
တီႈငဝ်ႈတိၼ်ၶူဝ်လႆႁဝ်း ၼႃႈဝၼ်းဢွၵ်ႇၸႅင်ႇႁွင်ႇ မီးႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၶႅၵ်းႁူဝ်ၼၵႃး။
ဝၢႆးသေတေႇၽိတ်းမႃးလၢႆꧦၵမ်း ၸိူဝ်းၶဝ်လႆႈထုပ်းႁၼ်ၶူဝ်လႆတႂ်ႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇ pyramid။
လူင်ပွင်ႈၸိုင်ႈ Mexican လႆႈၶုတ်းတၢင်တႂ်ႈလိၼ် လုၵ်ႇတေႇပိုၼ်ႉငဝ်ႈၶူဝ်လႆတၢင်းႁွင်ႇ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇတီႈ pyramid ဢွၼ်တၢင်းတေၵႂႃႇၵေႃႈပဵၼ်ဝတ်ႉဢၼ်သွၼ်ႈဝႆႉယူႇ လႄႈပိုတ်ႇပၼ်ၽူႈၶဝ်ႈတူၺ်း။
မီး panelဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈလဵၼ်ႈထုၵ်ႇတတ်းၶေႃး ပွႆႇလိူတ်ႈလႆႈဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းၽၢင်ႁၢင်ငူးၶူတ်းၵႂႃႇၶူတ်းမႃး။
တီႈၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်းသူတ်းꧦ မီးယူႇထႅင်ႈဢွင်ႈၼိုင်ႈ မၼ်းပဵၼ်ဝတ်ႉဢၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈတႄႉꧦ ၵူၺ်းမၼ်းလူႉၵွႆဝႆႉ။
ၸိူဝ်းတၢင်းၼႂ်းမီးၽႃဢၼ်ယႂ်ႇ မၼ်းလူႉၵွႆၼမ် မီးႁၢင်ႈၽၢင် ဢၼ်ၼေလူၺ်ႈလၢႆးတေႃႇသူႈတိုၵ်းၵၼ်။
မၼ်းလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်ႈ ၼႂ်းသတၢႆႇ Maya လႄႈ Toltec လူၺ်ႈၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးၵၼ် မၼ်းမီးၶူဝ်လႆၶိူၼ်ႈ ဢၼ်မီးႁၢဝ်းတၢင်းသီႇၼႃႈ။
ၽူႈလူင်ႉလဵၼ်ႇၽၢႆႇၶူဝ်းၵဝ်ႇ လႆႈထုပ်းႁၼ် collection ဢၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈဢဝ်ႁိၼ်သေၶႅၵ်းဝႆႉ ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈယိူင်းၸူးသင်။
ၸိုဝ်ႈၼႆႉမႃးတီႈ series ၶဵင်ႇတၢင်ႇၽီ ဢၼ်မီးတီႈၸႅၵ်းၵေႃႇသၢင်ႈ မၼ်းလႆႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် လူၺ်ႈႁူၼ်ႇႁၢၼ်ၶႅၵ်းလဵၵ်ႉꧦ ပဵၼ်ၽူႈၸၢႆးဢၼ်မီးၶႅၼ်ယုၵ်ႉဝႆႉႁွင်ႉဝႃႈ "atlantes"။
Complex ၼႆႉမၼ်းငၢႆးၵၼ်တင်း ဝတ်ႉၵျွင်း B တီႈ Toltec မိူင်းလူင် Tula လႄႈ မၼ်ႈပိူင်းထိုင် လွင်ႈယူႇသဝ်း လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၵၼ် သဵၼ်ႈတႃႈသၢႆတၢင်း ၼႂ်းၵႄႈ ပိူၼ်ႉတီႈသွင်မိူင်း။
ဝတ်ႉၵျွင်းၼႆႉ ၵေႃႇႁွပ်ႈႁိုဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ၽင်ၶူင်သၢင်ႈၵဝ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဝတ်ႉၵျွင်း Chac Mool။
ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း ပဵၼ်မူႇသဝ် ဢၼ်မီးပၢၵ်ႇလႅမ်ႈ ၼႂ်းမူႇတိုၵ်းၶၢၼ်းဢၼ်လဵၵ်ႉ သၢမ်လင်ၸပ်းၵၼ်သေၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ။
တွၼ်ၽၢႆႇတၢင်းၼႃႈ ႁွင်ႈလုၵ်းၶၢၼ်းၽၢႆႇၼိူဝ် မၼ်းလူတ်ႈလႆႈ x လႄႈ o တေၼႄဝႆႉၽၢႆႇၼႃႈၵေႃႇၶၢင်ႈ။
ဢမ်ႇႁိုင်သင်ၼႆႉၵူၺ်း ဝတ်ႉၵျွင်း Xtoloc ပဵၼ်ႉဝတ်ႉတိုၵ်ႉလႆႈႁပ်ႉၵူမ်းမႄးမႂ်ႇ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ Osario Platform ပဵၼ်.။
ၼႂ်းၵႄႈဝတ်ႉၵျွင်း Xtoloc ႄလႈ Osario မီးလွင်ႈၵေႃႈဢၼ်မိူင်ၵၼ် The Platform of Venus မၼ်းမီးလွင်ႈဢွၵ်ႇဝႅပ်ႇဢၼ်ငၢႆး ၵေႃႇသၢင်ႈၸိုဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်တင်း Kukulkan (El Castillo), the Platform ၶွင် Tombs လႄႈၵေႃႇသၢင်ႈ မူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸိုဝ်ႈ။
Casa Colorada (Spanish ႁွင်ႉဝႃႈ "ႁိူၼ်းလႅင်") မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ႈလႆႈမီးလွင်ႈႁၵ်ႉႁွမ်လူမ်းလႃးဝႆႉလီႈသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်း Chichen Itza ။
ၼႂ်းပီ 2009, INAH လႆႈမႄးၵူမ်းလူမ်းလႃး ၵႂၢင်းမၢၵ်ႇၼင်ဢၼ်လဵၵ်ႉ တီႈဢၼ်တိတ်းၸပ်းၽႃၽၢႆႇလင် Casa Colorada ။
ၸိုဝ်ႈတိုၵ်းဢၼ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလူၺ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း Mayaၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉမႃးႁိုင်ယဝ်ႉ လႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈမၢင်ႈၸိူဝ်းတႅမ်ႈဝႃႈ တိုၵ်းႁွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်ႇၸိူဝ်ႈလူၺ်ႈႁၢင်ႈ ဢၼ်ၶၢင်ဝႆႉၼိူဝ်ထုၼ်ပၼ်ႈ တီႈဢၼ်ႈဢမ်ႇမီးယူႇတေႉ။
ၸၢဝ်း Spanish တင်ႇၸိုဝ်ႈတီႈသွၵ်ႉသွၼ်ႈၼႆႉ Las Monjas ("မႄႈၶၢဝ်" ဢမ်ႇၼၼ် "မႄႈရသေး"), ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။
ပပ်ႉၵဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႇၵႆႉလၢတ်ႈထိုင်ႈမႆႉထတ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Kʼakʼupakal ။
လႆႈၸိုဝ်ႈမႃးတီႈ ၶူဝ်လႆႁိၼ်ၽၢႆႇၼႂ်း။
ၽၢႆႇၼႃႈႁွင်ႈတၢင်းယၢဝ်း ဢၼ်ဝႆႇၼႃႈၵႂႃႇတၢင်းတူၵ်း မီးၽၵ်းတူ ၸႅတ်းမႂ်။
တၢင်းၸၢၼ်း တီႈသုတ်းႁွင်ႈတိုၵ်း မီးတၢင်းၶဝ်ႈၼိုင်ႈတၢင်း။
တီႈၽၢႆႇၼႂ်းႁွင်ႈၼိုင်ႈ ၸမ်တိူမ်းပဵၼ်ၾႃႈဢၼ်တေႃးလူၺ်ႈမိူဝ်ႈ။
ဢွင်ႈတီႈထမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈႁူႉၸၵ်းလီယူႇယဝ်ႉ ၼႂ်းပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်။
E. Wyllys Andrews IV လႆႈႁွတ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမၢႆတွင်းထမ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1930s။
မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 15 သပ်ႉထိမ်ႇပိူဝ်ႇ 1959, José Humberto Gómez လူၺ်ႈလွင်ႈၸီႉၼမ်း ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ လႆႈထုပ်းၽႃပွမ်ၼႂ်းထမ်ႈ။
ၵွၼ်ႇၼႃး ပပ်ႉတေဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ Benjamin Norman လႄႈ Baron Emanuel von Friedrichsthal ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇတီႈ Chichen ဝၢႆးသေလႆႈႁူပ်ႉထူပ်း Stephens လႄႈ ၶဝ်တင်းၵေႃး လႆႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉတွၼ်း လွင်ႈဢၼ်ၶဝ်ၶူၼ်ႉထူပ်းႁၼ်။
ၼႂ်းပီ1923, ၽူႈမီးၸၼ်ႉ Governor Carrillo Puerto လႆႈပိုတ်ႇၽူၺ်ႇ တၢင်းလူင် ဢၼ်ၵႂႃႇတီႈChichen Itza။
ၼႂ်းပီ 1930, ႁူင်းသဝ်း Mayaland လႆႈပိုတ်ႇၶိုၼ်ႈ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ Hacienda Chichén မၼ်းထုၵ်ႇဝႆႉ လူၺ်ႈ Carnegie Institution ။
ၼႂ်းပီ 1972, Mexico မၢႆမီႈၵၵ်းပိူင် the Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueológicas, Artísticas e Históricas (ပၵ်းပိူင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵၢင်ႁူမ်ႇထိုင် မၢႆတွင်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ လႄႈ ပၢႆးArcheological, Artistic and Historic Sites) ၼၼ်ႉတၢင်းမူတ်းသႂ်ႇၶဝ်ႈ nation's pre-Columbian monuments, ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတၢင်းမူတ်း ႁူဝ်ႈၶဝ်ႈပႃး Chichen Itza, ယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိူင်ႈ။
Tour ပဵၼ်ၵၢၼ်ၸီႉၼမ်းသဵင်လႆႈလီ ဢၼ်ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ်ၼင်ႇ Chichen Itza လွင်ႈတူပ်းဢွၼ်တၢင်း မိူဝ်ႈပႂ်ႇထိုင်ၼႃႈၶူဝ်လႆ El Castillo pyramid မၼ်းတေမီးသဵင်ယွၼ်ႈမႃး မိူၼ်သဵင်ၼူၵ်ႉ ဢၼ်ငၢႆးၵၼ်တင်းသဵင် quetzal ဢၼ်ၸၢမ်းလူၺ်ႈ Declercq။
INAH လူၺ်ႈလွင်ႈႁၢင်ႈႁဵၼ်း site လႆႈပိၵ်ႉဢိုတ်း ဢွၵ်ႈတီႈၶူဝ်းၵိုၵ်းပိုၼ်း (ႁူင်ႈၼေပိုၼ်း) ၵမ်ႈၽွင်ႈ ပိူဝ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ။
ငိူၼ်ႈငဝ်ႈပိူင်မၼ်းပဵၼ်ႁူင်းၵၢၼ် ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈလႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း New York State Senator William H. Reynolds တိုၵ်းလင်ၼႆႉ ၵေႃႇသၢင်ႈလူၺ်ႈ Walter Chrysler, ၽူႈပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈ Chrysler Corporation။
Annex လႆႈယဝ်ႉတူဝ်ႈလီငၢမ်း မိူဝ်ႈပီ 1952 လႄႈ တိုၵ်းလင်ၼႆႉလႆႈၶၢႆလူၺ်ႈၵူၼ်းႁိူၼ်း Chrysler ၼႂ်းပီဢၼ်မႃး မၼ်းမီးၸဝ်ႈၶွင်တၢင်းၼမ် ဢၼ်ပေႃႇမႃး။
ပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဝႆႉ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းလႄႈ technological ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ။
ၼႂ်းပီသိုပ်ႇမႃး Chrysler လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ၽူႈ "Person of the Year" တီႈ Time shnazine။
ဝၢႆးသေသိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇယဝ်ႉၵႂႃႇ ပၢႆမွၼ်းမေႃမိုဝ်း European လႄႈ American လႆႈႁၼ်လွင်ႈဢွၵ်ႇဝႅပ်ႇ ဢမ်ဢမ်ႇသုၵ်ႉသၢၵ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ယင်ႇၼႂ်းပၢၼ်မႂ်ႇလႄႈ ပၢႆးမွၼ်း Deco skyscrapers ၼင်ႇ symbolizing ပိုင်ၽၢင်ႁၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈလႄႈ ၶိုတ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်။
ၼႃႈပႂ်ႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈတိုၵ်း Reynold ပဵၼ်တီႈၵူၼ်ႉႁူႉၸၵ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈၵေႃႈ တေႇတိႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ သၢင်ႈသူၼ်သိူဝ်း တီႈConey Island ။
ၼႂ်းပီ 1927 ဝၢႆးသေလႆႈတူၵ်းလိုၼ်းလႆꧦပီ Reynolds လႆႈၸၢင်ႈ မေႃမိုဝ်း William Van Alen ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇသၢင်ႈၽႅၼ် (ဢွၵ်ႇဝႅပ်ႇ) တိုၵ်းသုင် သီႇသိပ်းၸၢၼ်ႉတီႈၼၼ်ႈ။
Van Alen လႄႈ Severance ၶဝ်ၵမ်ႉထွၵ်ႈၵၼ် လူၺ်ႈ Van Alen ပဵၼ်ပၢႆးမွၼ်းမေႃမီး ဢၼ်မီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ishninativeလႄႈ Severance ပဵၼ်ပၢႆးၵၢၵ်ႈမီး ဢၼ်လၢႆးဝၢင်းၽႅၼ်ငိုၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ၵဝ်ပူၼ်းၽွၼ်းလူမ်းလႃးၽၢႆႇၵၢၼ်ငိုၼ်း ၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ်။
ၶေႃႈသပ်းလႅင်းလႆႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ ဝၢႆသေလႆႈမႃးသွင်ဝူင်ႈယဝ်ႉ လူၺ်းမီးၽႅၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇတိုၵ်းသုင် 63 ၸၼ်ႉ။
တင်ႈတေႇၼၼ်ႉ တိုၵ်း Chanin 56 ၸၼ်ႉ ဢၼ်ယူႇၸပ်းတိတ်းၵၼ် တိုၵ်ႉယူႇဝႆႉၼႂ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ။
ၽိူၼ်ၽႅၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လၢႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်လႆႈၸႂ် ၼႂ်းလိူၼ် ၵျူၼ်ႇပီ 1928။
မၼ်းၸၢႆးၶိူၼ်းလႆႈဝူၼ်ႉႁႃ သၢင်ၽႅၼ်တၢင်ႇၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇတိုၵ်း Reynolds လႆႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ ၼႂ်းလိူၼ် ဢေႃးၵိူတ်ႉ ပီ 1928။
ႁဵၼ်းလိၵ်ႈၵိၼ်ၵၼ်ႇ မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 28 လိူၼ် ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပိူဝ်ႇ လႄႈ လွင်ႈၵူၼ်ႇတိုၵ်း ယဝ်ႉတူဝ်ႈ ၼႂ်းလိူၼ် ၼူဝ်ႇဝမ်ႇပိူဝ်ႇ ဝၼ်းထိ 9။
တေႇမိူဝ်ႈႁၢင်ပီ 1928 ထိုင်ပၢႆပီ 1929 လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးတႅင်ႇႁၢင်ႈ ဢွၵ်ႇသၢင်ၽႅၼ်ၸၵႂႃႇ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇသၢင်ႈယူႇ။
လွင်ႈဢွၵ်ႇဝႅပ်ႇၽၢႆႇပိုၼ်ႉတႂ်ႈ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈတူမ်ႉယွၼ်ႈ လူၺ်ႈလွင်ႈတင်ႈၸႂ် Walter Chrysler ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းၵေႃႇသၢင်ႈ Chrysler Corporation လူၺ်ပၼ်ႁႃၼႆႉ ၼႂ်းၽၢႆႇမေႃမိုဝ်းလႆႈသပ်းသေးဢွၵ်ႇ တင်းၼမ် လႆႈၸၢမ်းၶူင်ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶိူင်ႈၵႃး Chrysler မိူၼ်ၼင်ႇၶိူင်ႈႁူမ်ႇၵႃး ဢၼ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈၵႃး Plymouth (ႁၼ် )။
လႆႈတေႉၵေႃႇသၢင်ႈမိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းသၢင်ႇထုၵ်ႇ ၼႂ်းလိူၼ်ၵျၢၼ်ႇၼိူဝ်ႇဝရီႇ ဝၼ်းထိ21 ပီ1929။
ပႅၵ်ႉသမ်းဝႃႈ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈဝႆး လွင်ႈသၢင်ႈယူဝ်ႉလဵၵ်းၼိုင်ႈဝူင်ႈ သီႇၸၢၼ်ႉသေတႃႇ ဢမ်ႇမီးၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လူႉတၢႆသေၵေႃႉ မိူဝ်ႈသၢင်ႈယူင်ႉလဵၵ်းတိုၵ်း skyscraper ။
40 Wall Street လႄႈ တိုၵ်း Chrysler တေႇၶေႉၵၢၼ်ၵၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇၵေႃႈသၢင်းလွင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် "တိုၵ်ဢၼ်သုင်သေပိူၼ်ႈၼႂ်းလူၵ်ႈ"။
မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 23 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇမိူဝ်ႈ ပီ 1929 ဝၢႆးသေၼိုင်ႈဝူင်ႈ တၢင်းသုင်လႆႈပုၼ်ႉတိုၵ်း Woolworth ၼႂ်းပွၵ်ႈၼိုင်ႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းယၢမ်ႈပဵၼ်ပၼ်ႁႃ Wall Street Crash မိူဝ်ႈပီ 1929 လႆႈဢဝ်ၸိၵ်းလႅမ် မႃးၸိပ်းၶဝ်ႈၵၼ်။
တေႃႈၼင်ႇလိၵ်ႈၽိူၼ်ၶၢဝ်ႇ New York Herald Tribune ဝႆႉၼၵ်းလွင်ႈၵူမ်းထိင်းလႄႈပႂ်ႉတူၺ်းယူႇတႃႇသေႇ ၵူၺ်ႈၵႃႈဢမ်ႇလႆႈမီးလွၵ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်ႇ လွင်ႈတႃႇသၢၵ်ႈသႂ်ႇယွတ်ႈလႅမ် ဝၢႆးသေလႆႈမႃးလၢႆဝၼ်းယဝ်ႉ ယွတ်ႈလႅမ်ၵေႃႈ လႆႈယုၵ်ႉၶိုၼ်ႈ။
တီႈ lobbyတိုၵ်ႉ မီးလွင်ႈပိူတ်ႇၽႅၼ်ႇလဵၵ်း ဢၼ်တႅၵ်ႈဝႆႉဝႃႈ ပိူဝ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၼမ်ႉယမ် "Mr. Chrysler တီႈၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ႁႅင်း ၼႂ်းၵၢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈဝၢၼ်ႈမိူင်း" ။
တိုၵ်း Chrysler မီးၵႃႈၶၼ် $14လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႉလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇ ၸွမ်းပၵ်းပိူင်မိူင်းပီ 1859၊ ဢၼ်ပၵ်းပိူင်ပူတ်းပၼ်လွင်ႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇ ယွၼ်ႉပဵၼ်ၶွင် Cooper Union။
လွင်ႈပဵင်းပေႃးၸႂ် Van Alen လူၺ်ႈလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေႁၢႆလၢႆယွၼ်ႉၽၢႆႇလင် လွင်ႈပႄႇပႅတ်ႈ Walter Chrysler ဢၼ်တေလႆႈၸၢႆႇပၼ်ၵႃႈဢၼ်လိူဝ်ဝႆႉယူႇၼႂ်းarchitectural မၼ်းၸၢႆး။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ လွင်ႈတၢင်ႇလဝ်ႈဢဝ်ၽိတ်း Chrysler လႆႈတူမ်ႉယွၼ်ႈၸိုဝ်ႈသဵင် Van Alen ဢၼ်ပဵၼ်ဢွၵ်ႈတီႈ ပၢႆးမေႃမိုဝ်း (ပိသုၵႃႇ) ၵေႃႈလႆႈႁပ်ႇဢဝ်ၸွမ်း လွင်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးမၵ်ႈမီးတူၵ်း ၵမ်းယႂ်ႇလူင် လွင်ႈၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈဢမ်ႇလီၼၼ်ႉၵေႃႈလႆႈယဝ်ႉၵႂႃႇလူၺ်ႈ ႁဵတ်းႁၢႆႉယႃႉပဵတ်ႈၼႃႈၵၼ်ၶဝ်။
ၼႂ်းပီ 1944 ႁူင်းၵၢၼ်လႆႈသူင်ႇယိုၼ်ႈၽိုၼ်ၽႅၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈသိူမ်သႂ်ႇ သုင်38-story ဢၼ်ၸၼ်းၽၢႆႇတၢင်းဢွၵ်ႇ တိုၵ်းၵေႃႇသၢင် တီႈ 666 Third Avenue ။
ႁိၼ်ဢၼ်မိူၼ်တိုၵ်းၵဝ်ႇၵၼ်း ဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇယဝ်ႉ လႄႈတေလႆႈၸၢမ်းတူၺ်းႁၢႆလီတႄႉ တေလႆႈပဵၼ်ဢၼ်မီးလွင်ႈငၢႆးၵၼ်။
ၵူၼ်းၼႃႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶၢႆတိုၵ်းပၼ် William Zeckendorf မိူဝ်ႈပီ1953 ၼႂ်းၵႃႈၶၼ် $18 လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇ။
မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၶၢႆဢွၵ်ႈတီႈလိၼ် ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈတီႈၼႂ်းပိုၼ်းဝဵင်း New York။
ၼႂ်းပီ 1961 ၼႂ်းသူၼ်ႇယူင်ႉလႅၵ်းလီ ၶွင်တိုၵ်းႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃး ၶႅမ်ယဵပ်ႉ၊ ၶိူင်ႈသေႃႇလဵၵ်းလႄႈ ၽၵ်းတူတၢင်းၶဝ်ႈ လႆႈမီးၵၢၼ်သူၺ်းလိူမ်ႈ ပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသူတ်း။
လၢတ်ႈၵၼ်ဝႃႈ ႁူင်းၵၢၼ်လႆႈသိုဝ်ႉတိုၵ်းၶၢၼ်း လႆႈပၼ် $35 လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇ။
ၽၢႆႇၼိူဝ်ဢၼ်မုင်း လႆႈမႄးၵုမ်းယဝ်ႉၵႃႇ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 1995။
ၽၢႆႇၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသႂ် လႆႈႁပ်ႉသူး Lucy G. Moses Preservation တီႈ New York Landmarks Conservancy's မိူဝ်ႈပီ 1997။
ၼႂ်းလိူၼ်ၵျူႇ ပီ 2008 မီးလွင်ႈတၢင်ႇၶဝ်ႇ လွင်ႈၵၢၼ်လူင်းတိုၼ်း Abu Dhabi မီးလွင်ႈဢုပ်ႇၵၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇသိုဝ်ႉ ၼမ်ႉတွၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး 75% တီႈTMW ၶီႈငိုၼ်း 15% ဢၼ်မႃးတီႈၼႂ်းတိုၵ်း Tishman Speyer Properties လႄႈ သုၼ်ႇၽႄၵေႃႇသၢင်ႈတိုၵ်း Trylons ယူႇဝၢႆးမႃးယူႇတီႈ 800လၢၼ်ႉ ငိုၼ်းတေႃႇလႃႇUS။
မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၸႂ်ႉၾႃႉၼႂ်းတိုၵ်းယွမ်းလူင်း 21% လွင်ႈၸႂ်ႉၼမ်ႉယွမ်းလူင်း 64% လႄႈ ၶူဝ်းလိူဝ်ဢၼ်ယမ်း ၶိူၼ်းႁဵတ်း recycled 81%။
လွင်ႈၵျၢင်ႉၵမ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၸႃရိတ်ႉတထမ်း။"
"Philosophy ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ထတ်းသၢင်ႈလူၺ်ႈၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်းမၼ်း မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်မီးပၵ်ႉပိူင် ဢမ်ႇၼမ်ၵေႃႈဢႄႇ ၵဵဝ်ႇၸွမ်းသပ်ႉၽဝလူၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ (ပၢႆးၾိင်ႈပဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈမီးတၢင်းႁၼ်ထိုင်) ယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း (epistemology or သၽေႃတၢင်းႁူႉ) လႄႈ လွင်ႈယူႇသဝ်းၸၢတ်ႈပၢၼ် (တိုဝ်းၵမ်သိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၽွၼ်းလီတၢင်းႁၼ်ထိုင်)။"
ပၢႆးMetaphysics ၶဝ်ႈမႃးတႅၼ်းတီႈ တၢင်းယုမ်ႇယမ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၶေႃႈထဵင် မၼ်းၽူမ်ႈၵၼ်ယူႇၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ဢၼ်မီးလွင်ႈတၢင်းလႄႈ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်ႇၵဵဝ်ႇလူၺ်းလူၵ်ႈလေႃၵတင်းမူတ်။
မိူဝ်ႈပီမိူင်း 19သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ လွင်ႈၶုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ၸၼ်ႉၸွမ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢၼ်မႂ်ႇ ႁဵတ်ႈႁႂ်ႈပိူင်သွၼ်ပၺ်ၺႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလႄႈ ၵိင်ႇၽႄပိူင်သွၼ်တင်ႇဢၼ်ၸိူင်းၼၼ်ႉ ၵေႃႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈ လူင်ႉလဵၼ်ႉလႄႈ ၶိုၵ်ႉတွၼ်းမႃး။
In Against the Logicians the ၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၸၢဝ်းၶိူဝ်း Pyrrhonist Sextus Empiricus လႆႈသပ်းလႅင်းထိုင် လွင်ႈလွၵ်းလၢႆးၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Greekၵူႈပွၵ်ႈ လၢႆႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လူၺ်ႈလွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ် မီးယူႇသၢမ်ပိူင် ဢၼ်လႆႈမီးလွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉမႃးတီႈ Plato ၊ Aristotle ၊ Xenocrates လႄႈ Stoics။
ထုင်းၾိင်ႈပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢၼ်ၵွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငၢမ်းလူၺ်ႈ Socrates ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ Cynicism ၊ Cyrenaicism ၊ Stoicism, လႄႈ Academic Skepticism ။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ မိူၼ်ႈၶဵတ်ႈပၢၼ်ၵၢၼ် မၢင်ၸိူဝ်း key Medieval ႁူမ်ႈပႃး St. Augustine ၊ Thomas Aquinas ၊ Boethius ၊ Anselm လႄႈ Roger Bacon။
ၽူႈလွမ်ႇလွင်ႈၼႂ်းပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ Spinoza ၊ Leibniz ၊ Locke ၊ Berkeley ၊ Hume လႄႈ Kant ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးပၺ်ၺႃႇၼၵ်ႈၶၢတ်ႈလိူၼ်လၢဝ် Babylonian ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ပၺ်ၺႃႇ ႁူမ်ႈပႃးလၢႆးတူၺ်းလိူၼ်လၢဝ် တၢင်းၼမ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလူမ်ႈၾႃႉ မၼ်းလဵပ်ႈမီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် Greeks ပၢၼ်ၵွၼ်ႇ။
ဝၢႆးမႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ philosophy ယူႇဝႆႉၽၢႆႈတႂ်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင် မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းလႄႈ ႁူမ်ႈပႃး ၼႃႈၵၼ် Moses Mendelssohn ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၼႂ်းမိူင်း Haskalah (ၵၢၼ်ဢွၵ်ႇပူၼ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Jewish) တၢင်းယုမ်ႇယမ်ဢတ်တၽဝမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈလႄႈ Reform Judaism။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Islamic ပဵၼ်ဢၼ်မီးငဝ်ႈႁၢၵ်ႈဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၾိင်တုင်း Islamic လႄႈ ပိူင်လူင်ၵမ်ႈၼမ်ꧦႁဵတ်းၼႂ်းၽႃႇသႃႇ Arabic ။
မိူၼ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Islamic လႆႈသၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၾိင်ႈထုင်း လူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၾိင်ႈထုင်း Greekႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၵႂႃႇၸူးသဵၼ်ႈတၢင်းမႂ်ႇ။
ၼႃႈၵၼ်တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ Aristotle မၼ်းမီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းတႄႉꧦ ၼႂ်းၵႄႈၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၼင်ႇ Al-Kindi (9 သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ), Avicenna (980 – လိူၼ်ၵျၼ်ႇ 1037) လႄႈ Averroes (12 သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ)။
Ibn Khaldun ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၵိုၵ်းပိုၼ်း ၼႂ်းပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ၾိင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ndian မၼ်းပၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉတင်းၼမ်တၢင်းလၢႆ မၵ်းမၼ်းဝႆႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼင်ႇယွမ်းႁပ်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ လူၺ်ႈၸွမ်းၽိင်ထုၵ်းဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်။
ၵမ်ႈၼမ်ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶမ်ႉ Indian လေႇၵႆႉႁဵၼ်းပၼ်ၸူမ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း Vedas လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းၼၼ်ႉ။
ႁူင်းႁဵၼ်းဢၼ်သွတ်ႇၵွင်ႉၵၼ်တၢင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ Upanishads ဢၼ်ႁွင်းၵၼ်ဝႃႈ so-called "orthodox" ဢမ်ႇၼၼ် "Hindu" traditions ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႇၵႆႉႁၼ် ဢၼ်လွမ်ႇမၼ်းၼႂ်း ႁူၵ်းဢၼ် six darśanas ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ: Sānkhya, Yoga, Nyāya, Vaisheshika, Mimāmsā လႄႈ Vedānta ။
ၸိူဝ်ႈၶဝ်ပိူင်းငဝ်းၼႄႈ လွင်ႈယိူၼ်ႉၵၼ်တေႃႇ ၵၢၼ်ပိုတ်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်း ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်မီးလၢႆၸိူဝ်းလၢႆပိူင် ၽၢႆႇၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ Hindu ဢၼ်မီးပိုၼ်ႉထၢမ်းမိူၼ်ၵၼ်။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉယင်းမီးထႅင်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ တၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်ၵႆႉꧦႁၼ် ၼင်ႇ "Hindu" ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇပဵၼ် orthodox ၵေႃႈလႆႈ (မၼ်းၵေႃႈမွၵ်ႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ႁပ်ႉၶၢမ်ႇလွင်ႈ ပပ်ႉထမ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်းထတ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ Shaiva Agamas လႄႈ Tantras ၸိူဝ်းၼႆႉႁူမ်းပႃး ႁူင်းႁဵၼ်းတၢင်းလၢႆ ဢၼ်ပဵၼ် Shavism Pashupata, Shaiva Siddhanta, non-dual tantric Shavism (ပိူင်တႅၵ်း Trika, Kaula, ၸၵႂႃႇ.)။
လွင်ႈပႄႇပၵ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းမီး "တူဝ်တူၼ်ႈ" ႁႃႉ "ဝိၺဵၼ်ႇ" လဵၼ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းသွၼ်တၢင်းပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Jain ပဵၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းသွင် ၾိင်ႈထုင်း "unorthodox" ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးယူႇ (လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ)။
Jain ဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈမီးပဵၼ်ယူႇတၢင်းမူတ်းၼႆႉ သမ်ႇသရႃႇ, ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းလႄႈ ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇသၢင်ႈ။
ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၸၢဝ်းၶိူဝ်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈပဵၼ်ထုင်း ၼႂ်းပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶမ်ႉ ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ် လူၺ်ႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတင်းၼမ် (ၼင်ႇ Tibetan, Chinese လႄႈ Pali)။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁူင်းႁဵၼ်း Theravada ပဵၼ်ပိူင်လူင် ၼႂ်းၶွပ်ႇၵုၼ် Asian ၼႃႈတၢင်းၸၢၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ Sri Lanka, Burma လႄႈ Thailand။
ဝၢႆးသေပုတ်ႉထဢဝ်ပရိၼိၵ်ႉပၢၼ်ႇယဝ်ႉ ၸူမ်းတၢင်းလၢႆ ဢွၼ်ၵၼ်သၢင်ႈပိူင်ငဝ်ႈ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ပုၼ်ႉထၸဝ်ႈ လိုၼ်းသူတ်းၵေႃး သၢင်ႈလႆႈပိူင်ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶမ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃႈၵူႈဢၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢပိထမ်ႇမႃႇ။
မီးဝႆႉႁူင်းႁဵၼ်းလၢႆꧦဢၼ် ၼင်ႇ ႁူင်းႁဵၼ်းပဵၼ်ၸၼ်ႉလႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၾိင်ႈငႄႈ ပၺ်ၺႃပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ၼႂ်းပၢၼ်ၵၢၼ်မိူင်း India ။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼႂ်းၵူႈပၢႆးꧦၼင်ႇ metaphysical, ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ သင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉတိုဝ်းၵၢမ်ၵူၼ်းၼင်ႇ Tao ၊ Yin and yang ၊ Ren လႄႈ Li ။
လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶူင်ၸိုဝ်ႉ Neo-Confucianism ၶဝ်ႈမႃႈပဵၼ်ၵၢၼ်သွၼ် ပၢႆးပၺ်ၺႃႇဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ် Song dynasty (960–1297)လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၶူင်ၸိုဝ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ပၢႆးပၺ်ၺႃႇလူၺ်ႈလၢႆးပၢင်တွပ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၽူႈၸၼ်ႉသုင်ႈ။
ဝၢႆးလင်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၶႄႇ Chinese ၼင်ႇ ၶိူဝ်းၶုၼ် Ming(1368–1644) မိူၼ်ၵၼ်တင်းၶိူဝ်းၶုၼ် Korean Joseon(1392–1897) ပၢႆးဝူၼ်ႉၶူင်ၸိုဝ်ႉပၢၼ်မႂ်ႇ မီးမႃးၶိုဝ်းလူၺ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ Wang၊ Yangming (1472–1529) လႆႈပဵၼ်မႃး ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလႄႈ လႆႈႁပ်ႉတၢင်းၸွႆႈထႅမ်တီႈ ၶုၼ်မိူင်း။
ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်းၶႄႇ လႆႈဢဝ်ႈႁူမ်ႈဢဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း။
ယုၵ်ႉတူဝ်ယင်ႇ လၢႆးမႂ်ႇၼင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶူင်ၸိုဝ်ႉ ဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်လူၺ်ႈ Xiong Shili မၼ်းမီးဢူမုၼ်ဢၢမ်းၼတ်ႈတႄႉꧦ။
သၢႆငၢႆဢၼ်ပဵၼ်လႆႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵျႃႇပၢၼ်ပၢင်မႂ်ႇ ပဵၼ် "National Studies" (Kokugaku)။
ၼႂ်းၶၢဝ်းပီမိူင်း 17သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Ethiopian ၶတ်းၸႂ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼႂ်းၾိင်ႈထုင်းလိၵ်ႈလၢႆး ႁႂ်ႈၼႅၼ်ႈၼႃႈ လူၺ်ႈဢဝ် Zera Yacob ပဵၼ်တူဝ်ယင်ႇ။
သၢႆငၢႆပိူင်ၽၢင်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ American worldviews ပိူဝ်ႈတႃႇၶႂၢၵ်ႈ တၢင်းတိုဝ်းၵမ် ၶဝ်ႈထိုင်သတ်း လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတၢင်းလၢႆ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်း။
တၢင်းယုမ်ႇယမ် Teotl လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင် ပၢႆးဝူၼ်ႉ Pantheism ။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ U.S. ပွင်ႇလႅင်းၼႄ တီႈငဝ်ႈငုၼ်းပၢႆးပၺ်ၺႃႇ ၼႂ်းမိူဝ်ႈပီ 1990s လူၺ်ႈယိူင်းၸူး မီးၽူႈယိင်းၵမ်ႈၵူၺ်း ဢၼ်ယဝ်ႉလူၺ်ႈပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းပၢႆး ဢၼ်မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆၵၢၼ်ႁွမ်းသွင်ဢႄႇသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႂ်းၼၼ်ႉၽူႈယိင်းမီးယူႇ ၼႂ်းၵႄႈ 17% လႄႈ 30% လူၺ်ႈလွင်ႈၶူၼ်ႉႁၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ။
တူၺ်းလႆႈထႅင်ႈ "ၼႂ်းလၵ်ႉၶၼႃႇၽၢင်ႁၢင်ႈလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၼမ်ႉၵတ်ႉၵၢၼ်ပူင်သွၼ် လႄႈ ၵၢငၢၼ်း ၼႂ်း Humanities"။
ပိူင်လူင်ၵၢၼ်ထတ်ႈသၢင်ႈ ဢၼ်ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈလႆႈၸႂ်ႉၸၢတ်ႈပၢၼ်ဢၼ်လီလႄႈ ၼႄလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်တီႈယွမ်းႁပ်ႉၼႂ်းတၢင်းတိုဝ်းၵၢမ်လီ (ထမ်းသီလႃႉ)။
Epistemologists ပဵၼ်လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢင်ႈတီႈမႃးတၢင်းတၢင်း ႁူမ်ႈထိုင်ပႃး လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉတူဝ်ထူပ်း၊ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈလွင်ႈတၢင်း၊ လွင်ႈမၢႆတွင်ႈလႄႈ လၵ်းထၢၼ်မၼ်း။
မၼ်းမႃးမိူဝ်ႈၸဝ်ႉပၢၼ် ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Pre-Socraticလႄႈ ပဵၼ်မႃး ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် လူၺ်ႈ Pyrrho ဢၼ်ပဵၼ်ႈၽူႈၵေႃႇတင်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ၼႂ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းယုမ်ႇ ထၢင်ႇထိူမ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ (Empiricism)။
Empiricism ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ် လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈႁၢင်ႉႁၼ် လူၺ်ႈၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းလႆႈႁပ်ႉႁူႉ ၼင်ႇတီႈမႃးတၢင်းငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပၢႆးႁူႉ။
Rationalism မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇလူၺ်ႈ တူၼ်ႈတေႃပၢႆးႁူႉ ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈယူႇၼိူဝ်ႈလွင်ႈ ၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်း (မိူၼ်ၼင်ႇ logic လႄႈ mathematics)။
Metaphysics ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ cosmology ပဵၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈလူၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇတင်းမူတ်း လႄႈ ontology ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈယူႇသဝ်း။
လွၼ်ႉၵဵၼ်မၼ်း ပဵၼ်ပုင်ၸၢမ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးပုင်ႇၸၢမ်ႇႁၢင်ႈၽၢင်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် လူၺ်ႈဢမ်ႇလူႉႁၢႆပိူင်တူဝ်ၵဝ်ႇ ၼင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ လွင်ႈဢမ်ႇထၢင်ႈလႄႈပဵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းပူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်း ဢမ်ႇမီးသင်ၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈသေပိူင်ꧦ တိုၵ်ႉမီးပုင်ႇၸၢမ်ႇႁၢင်ႈၽၢင်ႁင်းမၼ်း။
လူၺ်ႈလွင်ႈဢဝ် ဢၼ်မီးလွင်ႈမီးတၢင်း(ႁဵတ်ႇၽူၼ်)ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ ပဵၼ်ပိူင်လူင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႃႇ ပၢႆးသၢႆႈ၊ ပၢႆးသၢႆႈတူင်ႇဝူၼ်းလႄႈ ပိူင်ယူႇသၢင်ႈသဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ logic ၶဝ်ႈမႃးပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉ ၼႂ်းပိူင်သွၼ်ပၢႆးသၢႆႈ။ became a formal science။
New York: Oxford University Press။
ႁိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လူၵ်ႈႁဵတ်း ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ဝၢႆးလင်မႃးၼႆႉ မီးသုၼ်ႇပၼ်ႁႅင်းၵမ်ႉထႅမ် ၼႂ်းၽၢႆႇပၢႆးပၵ်းပိူင်၊ လွင်ႈလိၵ်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇ၊ ၽႃႇသႃႇတၢင်းယုမ်ႇ၊ ပၢႆးသၢႆႈ၊ ပၢႆးၵၼ်မိူင်း၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ပၢႆးမွၼ်းတင်းၼမ်တၢင်းလၢႆ။
ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၼိူဝ်လွင်ႈၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၼင်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းသၽေႃးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၼႂ်းၵႄႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၽႃႇသႃႇ၊ ၽႃႇသႃႇၸႂ်ႉၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ လွင်ႈၵမ်ႇၾႃႇ။
ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ၸွမ်းမႃး ၼင်ႇLudwig Wittgenstein (Tractatus Logico-Philosophicus), the Vienna Circle လိူဝ်သေၼၼ်ႉ the logical positivists, လႄႈ Willard Van Orman Quine။
မၼ်းထတ်းသၢင်ႈ conventionalism ယွၼ်ႉဝႃးမၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽွၼ်းယွၼ်ႈမၼ်းဢွၵ်ႇမႃးပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ၵူႈၸိူဝ်းၵူႈလွင်ႈ မၼ်းမၵ်းလႆႈၸွမ်းပၢႆးၼမ်ႉဢၢၼ်ႇ လူၺ်ႈၸိုဝ်ႈသင်ႈၵေႃႈလႆႈ။
မိူဝ်ႈမီးၵၢင်ၸႂ်ၸိူင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ မၼ်းၸၢႆးယိပ်းဢဝ်ၶေႃႈၸိႉဢၼ်ဝႃႈ ၶေႃးၵႂၢမ်းလႄႈ မူႇၵႂၢမ်း လေႃးၵၼ်မၼ်းမီးတွၼ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ။
ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၼႂ်းဝၢႆးလင်မႃး Cratylus မၼ်းယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈ မီးဢၼ်ၵွင်ႉၵႆႇမၢင်ၸိူဝ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းႁိမ်းၽွမ်းလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉမီးလွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈ လွင်ႈဝႃႈမူႇသႅင်မီးတီႈပွင်ႇႁင်းၵူၺ်းတူဝ်မၼ်း။
မၼ်း ယႅၵ်ႈၵူႈၸိူဝ်ႈၵူႈလွင်ႈတၢင်းမူတ်း ဢွၵ်ႇၵၼ်ပဵၼ်မူႇ species လႄႈ genus ။
ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ တေတီႈ Aristotle ၵေႃႈဢဝ်လွင်ႈငၢႆးမိူၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးၶဝ်ႈၵၼ်လူၺ်ႈမီးလွင်ႈငၢႆးမိူၼ်လွင်ႈတေႉလႄႈ ၵမ်ႈၼမ်ႁၼ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၽူႈလၢတ်းလႆႈမိူၼ်လွင်ႈတႄႉ "moderate realism"။
Lektón မၼ်းပဵၼ်တီႈပွင်ႇ (ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉ) ၵူႈလွင်ႈꧦ။
မီးၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဝႆႉ လွင်ႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသင်လၢႆꧦၵေႃႉ ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်တွၼ်ႈၵၢၼ်။
ၽူႈႁူႉၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်တွၼ်ႈၵၢၼ် ၸိူဝ်းၶဝ်ပဵၼ် Ockham လႄႈ John Duns Scotus၊ လၢႆႈဝႃႈပၢႆးယုၵ်ႉတိ ပဵၼ် scientia sermocinalis (ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈပၢႆးသၢႆႈ)။
ပေႃႇပဵၼ်မႃး လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူဝ်ဢမ်ႇႁၢင်လႄႈ လႆႈမီးလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၢဝ်ႉꧦႁႅင်းꧦလႄႈ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပဵၼ်တီႈၶဝ်ႈၸႂ်ၼမ်မႃး ၼႂ်းပၼ်ႁႃဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တင်း လွင်ႈၸႂ်ႉၵႂၢမ်း syncategorematic မိူၼ်ၼင်ႇၶေႃးၶႂၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် or၊ ဢမ်ႇ not၊ ပေႃး if လႄႈ တင်းမူတ်း every။
လွင်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇဢဝ်တီႈပွင်ႇၸိုဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းလူဝ်ႇတႅတ်ႈꧦၼႅတ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈၶေႃႈတေႃႇၵႂၢမ်။
ၼင်ႇမီးလွင်ႈတမ်းပိူင် လွင်ႈဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄမၵ်းမၵ်းမၼ်ႈ မၼ်းပဵၼ်တီႈတေႇ ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်တင်းပၢၼ်မႂ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈလွင်ႈၸႂ်ႉလႄႈ လွင်ႈလၢတ်ႈထိုင်လႄႈ သႃႇၽႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ သႃႇၽႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈမေႇတႃႇ။
ၼႂ်းတွၼ်ႈတူၼ်းထႅဝ် ဢၼ်ၼိုင်ႈမီးလွင်ႈၸႂ်ႉၼမ်သေပိူၼ်ႈ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈ nouns၊ သၢင်ႈ verbs လႄႈ ၶေႃႈႁၢင်ႈၶိူင်ႈ adjectives။
တီႈပွင်ႇပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶမ်ႉ ပဵၼ်ပိူင်လွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ၶဝ်ႈၶေႃးသေ ၾၢင်ႉတူၺ်း ၼႂ်းပိူဝ်ႈတႃႇသပ်းလႅင်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇလႄႈ ပွတ်းလိၵ်ႈ။
မၼ်းပဵၼ်လႆႈ ပေႃးဢဝ်လၢႆးၸႂ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉ ပိူဝ်ႈတႃႇသပ်းလႅင်းလႆႈၼမ်လိူဝ်သေ တီႈပွင်ႇၶေႃႈၶႂၢမ်းဝေႃးႁႃႇရ ယွၼ်ႉၼၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းဢဝ်ၸႂ်ႉလႆႈထႅင်ႈ ၵၢၼ်သပ်းလႅင်းတီႈပွင်ႇပွတ်းလိၵ်ႈ။
Function တူၼ်းထႅဝ်မၢင်ဢၼ် ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၶွင်ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ မၼ်းႁႂ်ႈၸႅင်ႈလႅင်း (ၼႂ်းလွင်ႈၼႆႉၵေႃႈပဵၼ်မႃႉ) ပဵၼ် input လႄႈ outputs ပဵၼ်တီႈပွၵ်ႇဢၼ်တေႉ (ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း သပ်းလႅင်းဝႃႈ "မႃႉပဵၼ်သီလႅင်")။
လွင်ႈလႆႈသွၼ်ဢဝ်ႈၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ တီႈၼႂ်းၸႂ်ဝူၼ်ႉဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းယူႇႁိုဝ်။
ဢွၼ်တၢင်းသုၼ်း ၸႅင်ႇတၢင်းႁၼ်ထိုင် တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢမ်ႇၵႃးမွၵ်ႈႁဵတ်းႁူႉ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၼႂ်းတင်းၼမ်ၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း ယင်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈတၢင်းပဵၼ်မႃးမၼ်းပႃး။
ၼၢင်းၸိူင်းNativist ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ မီးၶိူဝ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၼႂ်းဢွၵ်းဢေႃ သႂ်ႇႁႅင်းလူင်းပိူဝ်ႈတႃႇၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ Linguists Sapir and Whorf မၼ်းမီးတီႈမၵ်းၶွပ်ႇလႅၼ်မၼ်း တီႈၸူမ်းၸိူဝ်ႈ "linguistic community" ၶဝ်ဝူၼ်ႉလႆႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈမၢႆပၢႆးလႆႈ (လွင်ႈထၢင်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼႂ်းၸိုင်း George Orwell's Nineteen Eighty-Four)။
ပဵၼ်ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ် ၵၢၼ်ငၢၼ်းၼင်ႇ Sapir–Whorf ပဵၼ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ပၢႆးဝူၼ်ႉ (ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်လွင်ႈပဵင်းပေႃးၼႂ်းၸႂ်) မီးလွင်ႈဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ် လိူဝ်သေၶေႃႈၵႂၢမ်း။
ၶေႃႈသၢၼ်ၶတ်းထႅင်းလွင်ႈၼိုင်ႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈယၢပ်ႇတႃႇသပ်းလႅင်းလႆႈဝႃႈ ႁၢင်ႈၽၢင်လႄႈ မိၵ်ႈမၢႆ ဢၼ်မီးယူႇ ၼႂ်းမၢင်ၸႄႈၼၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းၸၢင်ႈမၢႆထိုင်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ဢီႈသင်လႆႈၽွင်ႈ လိူဝ်သေဝႃႈ တီႈပွင်ႇမၢင်ဢၼ် မၼ်းလႆႈသႂ်ႇၸိုမ်းလူင်းၵႂႃႇၼႂ်းၸႂ်။
ထုင်းၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉတၢင်ႇထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ မၼ်းၶတ်းၸႂ်ၶႂ်ႈလၢတ်ႈၼေဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ဢမ်ႇမီးတၢင်း တႃႇတေသပ်းလႅင်းဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ လူၺ်ႈဢမ်ႇမီးတၢင်ႇၸိူဝ်း။
တႅၵ်ႈလႆႈဝႃႈ ငဝ်ႈႁၢင်ႈသၽေႃးတၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈပွၵ်ႇ ပဵၼ်တၢင်းႁူႉလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် (ႁူမ်ႈပႃး ဝၢႆႉဝူၼ်ႉလၢႆးလႅပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈၶွပ်ႇတီႈပွင်ႇၶေႃးၵႂၢမ်း) ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈမၼ်းမီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈတေႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉ။
မီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ် ဢၼ်လၢတ်ႈၼေလႆႈဝႃႈ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈမီးလွင်ႈမီးတၢင်း (ႁဵတ်ႇၽူၼ်)။
ဝႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း Spanish ဢမ်ႇၼၼ် Japanese ၵႆႉလႆႈၸႂ်လၢတ်ႈဝႃႈ "the vase broke itself"။
ၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း Spanish လႄႈ Japanese ၶဝ်ႈဢမ်ႇတွင်ႈလႆႈ ၽူႈတၢင်တူဝ်ၽေးၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇတင်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်းၽူႈလၢတ်ႈၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းဢင်းၵလႅတ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းတီႈၼိုင်ႈႁႂ်ႈၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း German လႄႈ Spanish ႁႂ်ႈသပ်းလႅင်းၶူဝ်းၶွင်ႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ လိင်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႂ်းသွင်ၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉ။
ပိူဝ်ႈတႃႇသပ်းလႅင်း "ၶူဝ်" မီးတီႈပွင်ႇ ၽူႈယိင်း ၼႂ်းGerman လႄႈ ပဵၼ်ၽူႈၸၢႆးၼႂ်း Spanish၊ ၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း German လၢတ်ႈဝႃႈ "ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ", "ဢၼ်ၸၼ်ၸႂ်", "ဢၼ်ၶွပ်ႈ", "ဢၼ်ၵတ်းယဵၼ်", "ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ" လႄႈ "လဵပ်ႉသေး", လႄႈ ၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း speakers လၢတ်ႈဝႃႈ "ယႂ်ႇ", "ဢၼ်မီးၽေး", "ဢၼ်ယၢဝ်း", "ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်", "ဢၼ်ၶၢမ်ႇ" လႄႈ "ဢၼ်မုင်ႈတူၺ်း"။
ဢမ်ႇဝႃႈ alien ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼိုင်ႈတေပဵၼ် ၵူၺ်းလီႁိုဝ် ၽူႈၶဵၼ် မၼ်းမၵ်းမၼ်ႈလူၺ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉလႆႈ မၼ်းမီးလွင်ႈသပ်းသႄးၼႂ်းမၢင်လွင်ႈ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽူႈႁူမ်ႈဢမ်ႇလႆႈလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ ၸိူဝ်းၼႆႉမၼ်းပဵၼ်သင်၊။
တႃႇဢၼ်ဢိုတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ aliens ယင်းပႂ်ႇၼႄၸိုဝ်ႈ။
မၼ်းလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ လွင်ႈလႆႈတၢင်ႇမၢႆၸိုဝ်ႈၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸွႆႈႁဝ်း ၸႅၵ်ႇၽႄလႆႈလႄႈ တွင်းလႆႈ။
ဢွင်ႈတီႈၽၢႆႇၼႂ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈတၢင်းလၢႆꧦလွင်ႈ ၼင်ႇ သၽေႃးဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်၊ ပီႈပွင်ႇပိူင်ၵဝ်ႈမၼ်း၊ တီႈပွင်ႇဢၼ်ႁဝ်းပွင်ႇၸႂ် ႄလႈ သၽေႃးယူင်ႉထွႆႈၵႂၢမ်း (ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ဝႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းမီးတီႈပွင်ႇ မၼ်းၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်း ဢၼ်မီးတီႈၵႅပ်ႈဢႄႇၸိူဝ်ႉႁိုဝ် ႄလႈ တီႈပွင်ႇတၢင်းမူတ်းလုၵ်ႉမႃးတီႈ တီႈပွင်ႇတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉလႆႈၸိူင်ႉႁိုဝ်။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတီႈပွင်ႇၵႂၢမ်း ၵမ်ႈၼမ်မၼ်းမႃးၵဵဝ်ႇတင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉတူဝ်ထူပ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်ဢိင်းၵလႅတ်ႈ လူၺ်ႈ John Locke ဢၢင်ႈသေလၢတ်ႈဝႃႈ တီႈပွင်ႇပဵၼ်တိတ်းထိုင်ၸႂ် ဢၼ်ႁပ်ႉႁူႉလူၺ်ႈသၢႆငၢႆ။
(ၵႂႃႇတူၺ်းလႆႈတီႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶႅပ်းႁၢင်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶွင်ႈ Wittgenstein)။
Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ဢၢင်ႈၼိင်တီႈပွင်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉႁူမ်ႈလႆႈဝႃႈ semantic externalism ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တီႈပွင်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ တႅၵ်ႈပဵၼ်းလႆႈ တီႈပွင်ႇၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းလူၵ်ႈမၼ်းမီးဢွင်ႈၵွင်ႉၵဵဝ်ႇတင်းသၢႆငၢႆလႆႈတႄႉ။
ပိုင်ပၢႆးထုင်းၵဝ်ႇၼၼ်ၵေႃႈပဵၼ် တီႈပွင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်း ပွင်ႈလိၵ်ႈ မၼ်းပဵၼ်လၢႆးၸွပ်ႇထတ်းၸႅတ်ႈလႆႈ ဢၼ်ၽိတ်း။
ၼႂ်းဝိူဝ်းသိၼ်းဢၼ်ၼႆႉ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ် (ႄလႈ တီႈပွင်ႇလူၺ်ယွင်ႉလွင်ႈၼႆႉ) ပွင်ႈလိၵ်ႈ မၼ်းၵွင်ႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉၽူႈထွမ်ႇမၢႆတွင်းလႆႈ (တၢင်းပၢႆး mathematical, empirical ဢမ်ႇၼၼ် ထႅင်ႈတၢင်ႇဢၼ်) လွင်ႈတေပွင်ႈလိၵ်ႈ။
ပၢႆးတီႈပွင်ႇ pragmatic theory တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵူႈဢၼ်ꧦ တီႈပွင်ႇ (ဢမ်ႇၼၼ် ပွင်ႇၸႂ်) ပွင်ႈလိၵ်ႈ မၼ်းမၵ်ႈလႆႈလူၺ်ႈၽွၼ်းဢၼ်ၸွမ်းမႃး လူၺ်ႈၽိူၼ်လိၵ်ႈတၢင်ႇ။
Gottlob Frege ပဵၼ်ၽူႈပၼ်ႁႅင်း တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ဢင်ႈဢိင် ဢၼ်ပဵၼ်ၶဝ်ႇၵၢၼ်။
ၼင်ႇၸိူဝ်းတၢင်းဝူၼ်ႉ ပဵၼ်ၼၢမ်ႇ၊ လေႃးၵတင်းမူတ်းလႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်မီးယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈဢၢင်ႈဢိင် ပဵၼ်ၸိူဝ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းလူင်ႈ ဢၼ်လႆႈယိပ်းလိုၵ်ႈဢွၵ်ႇမႃး။
မၼ်းၸၢႆး ႁၼ်ထိုင်ႈဝႃႈ ၸိုဝ်ႈဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇမၢင်ဢၼ် "လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇသပ်းလႅင်း လူၺ်ႈပွတ်းယမ်" (တူၺ်ႈတီႈၶေႃႈသပ်းလႅင်း တီႇဢူဝ်ႇရီႇ)။
ၼႂ်းၸိူဝ်းထွႆႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉ လႆႈပိူင်းၼေဝႃႈ မီးၸိူဝ်းဢၼ်မႅၼ်ႈႁၢၼ်ႉၸႂ်လႆႈ ၸွမ်းတီႈပွင်ႇၶေႃႈသပ်းလႅင်း။
ၼႂ်းဢၵွင်ႉ Frege ဝႃႈ ဢမ်ႇဝႃႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၢင်ႈဢင်ဢၼ်လႂ် တီႈပွင်ႇလႄႈ ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်း တိုၼ်းပႃးဢၼ်ၼိုင်ႈ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈႁၼ်ပိူင်ႈၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ Frege လႄႈ Russell ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၶဝ်ႈတႄ တူဝ်ႁူမ်ႈတူဝ်ၵၼ် ပေႃးပဵၼ် descriptivists ဢၼ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈၸိုဝ်ႈဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇ။
ပေႃးမႃႈတူၺ်းၸိုဝ်ႈ Aristotle လႄႈၶေႃႈသပ်းလႅင်း "ပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇယိုင်ႈယႂ်ႇၶွင်ႈ Plato"၊ "ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ ပၢႆးယုတ်ႉတိ" လႄႈ "ပဵၼ်ၶူးသွၼ်ပၼ် Alexander""။
မၼ်းၸၢႆးလဵၼ်မီးယူႇတႄႉ ႄလႈဢမ်ႇပဵၼ်တီႈလႆႈႁူႉၸၵ်းၶွင်လုၵ်ႈလၢၼ်မၼ်းႁႃ ဢမ်ႇၼၼ် လႅပ်ႈပဵၼ်လႆႈဝႃႈ မၼ်းလႆႈတၢႆၵႂႃႇ မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉႁိုဝ်။
ၵူၺ်းၵႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ သၢႆငၢႆတႄႉꧦဝႃႈꧦ။
ၶေႃႈထၢမ် မီးမႃး လူၺ်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈႁၢမ်ႈမၼ်လႆႈ ၼႂ်းႁူဝ်ၶေႃႈႁိမ်းႁွမ်းႁွပ်ႈၶၢင်ႈ။
David Kellogg Lewis လႆႈတၢင်ႇၼေၶေႃႈတွပ်ႈ ဢၼ်မႅၼ်ၵၼ်တင်းၶေႃႈထၢမ်ဢွၼ်တၢင်း လူၺ်ႈသပ်းလႅင်းၼႄ ဝႃႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈပၢင်ႈၵုမ်ၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈယူႇသၢင်ႈတၢင်းယၢမ်ၸႃႇရိတ်ႉတ လူၺ်ႈဢၼ်မီးႁဵတ်ႇၽူၼ်ၼႂ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ။
Noam Chomsky လႆႈတၢင်ႇၼေဝႃႈ လွင်ႈႁဵၼ်းႁူႉၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ မၼ်းႁဵၼ်းလႆႈ ၼႂ်းၽၢင်ႁၢင်ႈ I-Language ဢမ်ႇၼၼ် ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၽၢႆႇၼႂ်းၵူၼ်း။
ဢွင်ႈတီႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢၼ်မီဢွင်ႇမၢၼ်တီႈၼိုင်ႈ လွင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈၵၢၼ်ၸွမ်ႇႁႃသၢႆငၢႆတူင်ႇဝူၼ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈ တီႈပွင်ႇလႄႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ။
ယူႇၸဵင်ႇၽၢႆႇတီႇဢူဝ်ႇပၼ်လွင်ႈၵမ်ႉယၼ် ဢၼ်ၼိုင်ႈသေ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼိူင်ႈၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈၶဝ်ႈၸႂ် ၽူႈပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉယဝ်ႉ။
Rhetoric ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူဝ်ႈတႃႇပဵၼ်ၽွၼ်းယွၼ်ႈတီႈဢႃရူင်ႇ (ၸႂ်ႁပ်ႉႁူႉ) လႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်မီးႁဵတ်ႇၽူၼ် တႃႇၽူႈထွမ်ႇ ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ် လွင်ႈႁူၺ်းလၢတ်ႈ၊ တိုၵ်းသူၼ်း၊ တႃႇထုၵ်ႇၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇသွၼ်။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉယင်းမီး လွင်ႈဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းလႄႈ လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၽၢႆႇမၢႆမီႈပၵ်းပိူင်ႄလႈ မၼ်းၸွႆႈႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ် ၼႂ်းပၢႆးယုတ်ႉတီႉ ဢၼ်မီးၶွပ်ႇမီးလဵၼ် လွင်ႈတၢင်းလၢတ်ႈၸႃ။
သၽေႃးတြႃးၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၵမ်ႈၼမ်မၼ်းၵႆႉၵွင်ႉၵၢႆႇလူၺ်း ယုတ်ႉတီႉၼႂ်းလွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ၼႂ်းၵရီႉ လႆႈႁၼ်တီႈပွင်ႇ "logos" မၼ်းမၢႆထိုင် လွင်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် dialectic။
Heidegger ဢဝ်မႃးပွင်းလေႃးၵၼ်သေ ပဵၼ် phenomenology ၶဝ်ႈၵၼ်တင်း hermeneutics ၶွင်ႈWilhelm Dilthey။
တူဝ်ႇယင်ႇမၼ်းၼင်ႇ Sein (လွင်ႈပဵၼ်) ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉ မၼ်းၼႅၼ်ႈလီ လူၺ်ႈတီႈပွင်ႇတၢင်းၼမ်။
Heidegger လၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈပဵၼ်မွၵ်ႈလွင်ႈၽိူမ်ႉထႅမ်ၼႂ်းၵၢၼ်လၢတ်ႈၵူၺ်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၽူႈလူဢၼ်ႇၵေႃႈယင်းသၢင်ႈ မီးသုၼ်ႇႁူမ်ႈ "ၵႂၢမ်း" တူဝ်ၵဝ်ႇသႂ်ႇ မိူဝ်ႈၽွင်းလူဢၢၼ်ႇလွင်ႈတႄႉယူႇၼၼ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈတေႉလႄႈ ပိူင်လၢႆးၼၼ်ႉ Gadamer လၢတ်ႈသပ်းလႅင်းဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ "မၼ်းပဵၼ်သုၼ်ႇၵၢင် လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်လႄႈ ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းလႆႈၸႂ်ၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းသွင်ႈၵေႃႉ။
ထႅင်ႈၽၢႆႇထႅင်ႈတၢင်းၼိုင်ႈၵေႃႈ Paul Ricœur လႆႈတင်ႇၼေ လွင်ႈhermeneutics ဢၼ်မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း တီႈပွင်ႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵဝ်ႇၵႄႇ ၵရိၵ်ႉ မၼ်းယိူင်းၸူးႁႃတီႈပွင်ႇ ဢၼ်သွၼ်ဝႆႉယူႇၼႂ်းၼိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်း (ဢမ်ႇၼၼ် "မိင်ႈမႆၢတွင်း") ၼႂ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢၼ်ယူဝ်းꧦ။
ဢၼ်ၸွႆႈၸိူဝ်းၶဝ် ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လူၺ်ႈၸႂ်ႉၽွင်ႈလီၸိူဝ်းတီႈပွင်ႇ ဢၼ်မႃးတီလေႃးၵၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၼႅၼ်လီႈ ပိူင်ႈတႃႇသၢင်ႈတီႈပွင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းတႃႇတူဝ်ႇၵဝ်ႇ လႄႈသူင်ႇထိုင်ႈတင်ႇၵေႃႉလႆႈ။
Semicotics တွေရဲ့သမိုင်းမှာ အရေးပါတဲ့ပုဂ္ဂိုလ်အချို့ကတော့ Charles Sanders Peirce၊ Roland Barthes နဲ့ Roman Jakobson တို့ဖြစ်ပါတယ်။
ၼႂ်း 19 သၼ်ႇၵျူႇရီႇ လၢႆး romanticism ဝႆႉၼၵ်းၼိူင်ႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းလႄႈ သုၼ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်သၢင်ႈၵႂၢင်း။
တၢင်းႁၼ်ၼႂ်း Humanistic မီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ လူၺ်ႈပၢႆး biological ၽၢႆႇၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လူၺ်ႈဝူၼ်ႉလႆႈဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်မီးမႃးလူၺ်ႈသၽႃႇဝ။
ၼႂ်းတၢင်းယုမ်ႇ Neo-Darwinism၊ Richard Dawkinsလႄႈ ၽူႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၼႂ်းၾိင်ႈထုင်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁၼ်ဝႃႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၵ်းမၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်ႁူဝ်ၼမ်ႉ virusesၽၢႆႇၸႂ်။
မၢင်ႈၵေႃႉၵေႃႈလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈမီးယူႇတၢင်းမူတ်း ပဵၼ်လွင်ႈတႄႉၼႂ်းလူၵ်ႈ ဢၼ်ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸၵျႃႉဝရႃႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ "ႁိၼ်"။
ပၼ်ႁႃၼႆႉ ၸၢင်ႈသပ်းလႅင်းလႆႈ ပေႃႈႁဝ်ၸွမ်ႇႁႃလၢတ်ႈလႆႈမၼ်း "Socrates ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ"။
သွင်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၵဵဝ်ႇၵွင်ႉၵၼ် ဢမ်ႇတၢင်းၼိုင်ႈၵေႃႈတၢင်းၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် မၼ်းသွၼ်ႉဢၼ်။
တူၺ်းၸဵင်ႇတၢင်းႁၼ်ထႅင်ႇၽၢႆႇၼိုင်ႈ ႁၼ်လႆႈဝႃႈ "ၵူၼ်း" ပဵၼ်ၶူဝ်းပူၺ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ "Socrates"။
ၽူႈဢၼ်မီးလွင်ႈထၢင်ႇၸႅင်ႈသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈၾိင်ႈထုင်းမၢၼ်ၸိူဝ်း ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ၼင်ႇ Tarski, Carnap၊ Richard Montague ႄလႈ Donald Davidson ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၶဝ်ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၽၢႆႇ တူင်ႇဝူင်းလႄႈ ၵၢၼ်ၽိုၵ်း မီးတီႈပွင်ႇတၢင်းပၢႆးၽႃႇသႃႇ ဢၼ်တေၸၢင်ႈၶတ်းၸႂ်ယိပ်းဢဝ်ႈသေဢၼ်ꧦ ႁႂ်ႈၶဝ်းပိူင်တြႃး လူၺ်ႈၸႂ်ႉပၢႆးယုတ်ႉတိပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉလၢႆဢၼ် ထုၵ်ႇယိပ်းၵမ်လူၺ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼင်ႇ Kent Bach ၊ Robert Brandom ၊ Paul Horwich ႄလႈ Stephen Neale။
ၼႂ်း Word ႄလႈ Object၊ Quine ယွၼ်းႁႂ်ႈၽူႈလူၶဝ် သၢင်ႈသၢႆငၢႆသေ တီႈၶဝ်ႈတေလႆႈထုပ်းတေႃႇၼႃးတင်း ၸူမ်းၵူၼ်းပိူၼ်ႉတီႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးၽိုၼ်လိၵ်ႈ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ၶဝ်ၶတ်းၸႂ်တႃႇပွင်ႇၸႂ်ၼႂ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ သၢႆငၢႆၸူမ်းႁဵတ်း။
တၢင်းမူတ်းဢၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈထတ်းၸွမ်ႇၵႂၢမ်ႈလၢတ်ႈ ယွင်ႉမၼ်းပဵၼ်တွၼ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈလူၺ်ႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတၢင်းမူတ်း ၼႂ်းၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ယဝ်ႉၵေႃႈၸႂ်ႉၶေႃႈၾၢင်ႉႁူႉၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပိူဝ်ႈဢဝ်တီႈပွင်ႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းတၢင်ႇဢၼ်။
တွၼ်ႈတႃႇ Quine မိူၼ်ၵၼ်တင်း Wittgenstein ႄလႈ Austin တီႈပွင်ႇဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တင်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢမ်ႇၼၼ် ပွင်ႈလိၵ်ႈဢၼ်လဵဝ် ၵူၺ်းၵႃႈ မၢင်ၸိူဝ်းမၼ်းဢမ်ႇတေႃႇꧦ ပေႃးဢဝ်မႃးႁူမ်ႈၵၼ်လႆႈၵေႃႈ တေၸၢင်ႈႁူမ်ႈတင်း ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။
ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ယင်ႇ ဢမ်ႇႁူဝ်ဢမ်ႇႁၢင်ၼၼ်ႉ ၽူႈႁူႉၽၢႆႇၽႃႇသႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ်ႈ ၶဝ်ႈၸႂ်သေပိူၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼင်ႇ လွင်ႈပဵၼ်တေႉမီးတေႉ "လွင်ႈၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ်" မၼ်းတူၺ်းမိူၼ်ဝႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈတႃႇလၢတ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ ပဵၼ်ဢၼ်ႉတေႉ ႁိုဝ် ပဵၼ်ဢၼ်ၽိတ်း။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၽၢႆႇ mathematics ပဵၼ်ၵိင်ႇၽႄ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵၼ်းၵဵဝ်ႇ ၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ဝႃႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႄလႈ တီႈပွင်ႇ mathematics။
ၵူႈဝၼ်းꧦ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၺ်ၺႃႇပၢႆႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉၽၢႆႇပၢႆးၼပ်ႉ မၢင်ၸိူင်း တၢင်ႈယိူင်းမၢႆ တႃႇတေသပ်းလႅင်းထိုင် ၾၢင်ႁၢင်ႈလွင်ႈပိူင်ၸွပ်ႇလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းဢၼ်မီး ၼင်ႇဢၼ် ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉ ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တူဝ်ၵဝ်ႇ လိူဝ်သေဢဝ်တီႈပွင်ႇငၢႆးꧦ တေႃႇပေႃးထိုင်ႈလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄလႆႈ။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Greek ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးၼပ်ႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ႁၢဝ်ႉႁႅင်း လူၺ်ႈ ၵၢၼ်ႁဵၼ်း geometry ၸိူဝ်းၶဝ်။
ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၼင်ႇတူဝ်ယင်ႇ 3 ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း ၼႂ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼင်ႇၼၼ် မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉ "ဢၼ်တေႉ" ။
လၢႆးပၢႆးဝူၼ်ႉတူဝ်ၼမ်ႉ Greek ၼႂ်းပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈငူပ်ႉလူင်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉႁၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမီးတၢင်း ငဝ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉ သွင်ႈ။
ဢိင်ၼိူဝ်ၸွမ်း လွင်ႈလဝ်ႈလၢတ်ႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း Pythagoreans တူၵ်းၸႂ်ၸဵပ်းၸွမ်း လွင်ႈလႆႈထူပ်းႁၼ် ပွၵ်ႈၵမ်းၼႆႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈလႆႈ ဢဝ်တၢႆ Hippasus ပိူဝ်ႈၵိုတ်းလွင်ႈပိုၼ်ၽႄ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽိတ်းၶွင်ၸိူဝ်းၶဝ်။
မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လိုၵ်ႉလပ်ႉ ၼင်ႇၼႂ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ လွင်ႈတေႉၽၢႆႇပၢႆးၼပ်ႉ လႅပ်ႈမိူၼ်ငိူင်ႉဝႄႈဢမ်ႇလႆႈလွဝ်သူၼ်ၸႂ် ၵူၺ်ႈၵႃႈၽၢႆႈၼိုင်ႈၵေႃး ငဝ်ႈႁၢင်ႈတီႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈတေႉ "လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်း" ၸိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပွင်ႇၸႂ်ယၢပ်ႇ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉ မီးႁူင်းႁဵၼ်းသၢင်ႁူင်းႁဵၼ်း ၼင်ႇ formalism, intuitionism, and logicism ၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ပိူဝ်ႈတႃႇတူမ်ႉတွပ်ႇ လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၸွမ်းလွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်မီးယူႇလႄႈ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ထၢတ်းသၢင်ႈ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်ၸွမ်းဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈလႆႈ လူၺ်ႈပိူင်ဢမ်ႇမၼ်းၵိုမ်းလႄႈ မၢင်ၸိူဝ်း ဢၼ်တူၺ်းၶၢမ်ႈမၼ်း။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်း ပိူတ်ႇၶဝ်ႈမႃး လွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်လႆႈတေႇပဵၼ်လွင်ႈၵႂၢင်ၸႂ် လႆႈတႅၵ်ႇၽႄႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇသူႇ လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃ axioms ဢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ပၢႆးၼပ်ႉလူၺ်ႈပိူတ်ႇၽိူဝ်၊ လၵ်းလၢႆးပိုင် axiomatic လႆႈမီးလွင်ႈဝူၼ်ႉတူၺ်း တင်းတေႇပၢၼ် Euclid မွၵ်ႈႁိမ်းၽွမ်း 300 BCE ပိူဝ်ႈတႃႇ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉသၽႃႇဝထၢၼ် ပၢႆးၼပ်ႉ။
ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်းၼႂ်း physics ပၢႆးဝူၼ်ႉမႂ်ႇꧦ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈထိုင် ပဵၼ်မႃး လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ ဢၼ်လွမ်ႇလွင်ႈ တိုၵ်ႉတေပဵၼ်မႃး။
ၵဝ်ၶႃႈဢမ်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈယၢပ်ႇယဵၼ်း ပၺ်ၺႃႇပၢႆႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မႃးထူပ်းၵၼ် လူၺ်ႈပၢႆးၼပ်ႉ classical ပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်ပၼ်ႁႃလွင်ႈတေႉလႄႈ ၵဝ်ႈၶႃႈဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ႁဝ်းၼႄၵၼ်ယူႇ ၼႂ်းၵူႈၽၢႆႇၼၼ်ႉ ၽိတ်းယဝ်ႉလႄႈ "လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ" ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉဢမ်ႇလူဝ်ႇ။
ၸဝ်ႈပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လၢႆꧦၵေႃႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉတူဝ်တေႉသဵင်တေႉ ၸိူဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉထူပ်းႁၼ် ၶွင်ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇတင်းမူတ်း မၼ်းၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈလူၺ်ႈ သၽႃႇဝ။
လၵ်းသုတ်ႇမၢင်လွင်ႈ (ၸိူင်ႉၼင်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၶူဝ်းၶွင် သွင်ဢၼ် မီးၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉတင်းၶူဝ်းၶွင် ၶူဝ်းၶွင်သွၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵၼ်လႆႈမႅၼ်ႈလီ) ႁၼ်လႆႈၵမ်းသိုဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်တေႉ ၵူၺ်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ တႅပ်းတတ်းဢဝ် ယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေၼႄဢမ်ႇလႆႈၸွမ်းၼင်ႇ ပိုၼ်ႉထၢၼ်လၵ်းသုတ်ႇဢၼ်လၢတ်ႈဝႆႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်ႈထမ်ႈၶွင် Plato လႄႈ Platonismၼၼ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမွၵ်ႈၵႂၢမ်းၵပ်းတေႃႇၵၼ် လိူင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ Plato ၼမ်းၼႃႈလႄႈ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၶဝ်ႈထိုင် လူၺ်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်း Pythagoreans ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်တၢင်းၼမ် ၼႂ်းၵရိၵ်ႉပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လူၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇၼႆႉ သၢင်ႈၶိုၼ်ႈမႃးလူၺ်ႈတူဝ်ၼမ်ႉ ။
တၢင်းႁၼ်ဢၼ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈငၢႆးမိူၼ် လၢႆၸိူင်းလၢႆဢၼ် ဢၼ် Husserl လၢတ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈ ပၢႆးၼပ်ႉလႄႈ ၵမ်ႉထွၵ်ႈပၼ်ႁႅင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉ Kant ၽူႈဢၼ်ဝႃႈ ပၢႆးၼပ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈ synthetic ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ။
တၢင်းယုမ်ႇ Platonism လိူတ်ႈဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈဢၼ်ၶိုတ်ႈၵပ်ႈ ၶွင်ပၢႆးဝူၼ်ႉ Platonism မၼ်းတွပ်ႇယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈတေႉဢၼ်ဝႃႈ entities တၢင်းပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းတွပ်ႇလႆႈဝႃႈ မီးယူႇတေႉ မၼ်းယူႇတီႈဝႃႈ axioms လႄႈ ပၵ်းပိူင်ၽူႈႁဵတ်း (မိူၼ်ၼင်ႇ ပိူင်တူဝ်ၵၢင် မၼ်းထုၵ်ႇၵိတ်ႇၵၼ်လႄႈ axiom တၢင်းလိူၵ်ႈ)။
Set-theoretic realism (also set-theoretic Platonism) မီးထၢၼ်ႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လူၺ်ႈ Penelope Maddy လူမ်ႈလႃးဝႆႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ်ဢၼ်ဝႃႈ set ပဵၼ်လွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လူၵ်ႈလေႃးၵလႄႈ sets ၵူႈဢၼ်ꧦ။
ၸိူဝ်းၶဝ်ႈမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ လွင်ႈထႅင်ၵၼ် "ပဵၼ်ၵူင်းပၼ်ႇ ဢမ်ႇလီ" လႄႈ သၢင်ၶိုၼ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႁွမ်းမၼ်းဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉယႅၵ်ႈၵၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇတေၵိုတ်းမၼ်း။
တေႃႈၼင်ႇ Russell လၢတ်ႈဝႃႈ axiom မၼ်းဢမ်ႇၵဵဝ်ႇဢၼ်တင်း ပၢႆးယုတ်ႉတိတႄႉꧦ။
Frege တိုၵ်းယွၼ်းပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ် V ပိူဝ်ႈတႃႇႁႂ်ႈမၢႆတူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇၸႅင်ႈလၢင်းလီ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉတင်းမူတ်း မၼ်းမီးပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်မႃးတီႈ ပိူင်သၢင်ႈHume။
ၵူၺ်း မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽူႈဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ပၺ်ၺႃႇပၢႆးၼပ်ႉယူႇၼၼ်ႉ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵႂႃႇလႆႈလႄႈ ပွႆႇႁႂ်ႈပၼ်ႁႃပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးသၢႆႈၶဝ်။
Hilbert ယိူင်းဢၢၼ်းၶႂ်ႈပိူင်းထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇပူင်ႉပိူင်ပၢႆးၼပ်ႉ လူၺ်းပၢႆးဝူၼ်ဢၼ်ဝႃႈ "finitary arithmetic" (ယူင်ႉပိူင်ၸႅၵ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ် positive လိုၵ်ႈႁႂ်ႈဢမ်ႇၶတ်းၵၼ်တင်း ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
ပိူဝ်ႈၼၼ် တႃႇတေပိူင်းႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈ လၵ်းသုတ်ႇ axiomaticၶွင်ႈ ပၢႆးၼပ်ႉမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်ယူႇတႄႉ တေလႆႈဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇပိူင်လၵ်းသူတ်ႇပၢႆးၼပ်ႉ ၼႂ်းလွင်ႈႁူႉထိုင်တေႉ မၼ်းမီးလွင်ႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇလီလိူဝ်သေ ပိူင်လၵ်းသူတ်ႇ ၸင်ႇၵွႆႈႁဵတ်းၼႄလႆႈဝႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
ဢၼ်ၶဝ်ႈပိူင်တင်ႇၸိူဝ်း ၼင်ႇ Rudolf Carnap၊ Alfred Tarski နှင့် Haskell Curry ၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ ပၢႆးၼပ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတႅတ်ႈထတ်း ပိူင်လၵ်းသူတ်ႇ axiom ဢၼ်ၶဝ်ႈပိူင်တြႃး ။
ႁဝ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵဵမ်းၼမ်ၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ လီၵႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်လူင်မၼ်းၵၼ်ထၢတ်းသၢင်ႈ formalism ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်တႄႉ မၼ်းၵူမ်းၵမ်လႆႈ ၸဝ်ႈပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်ယူႇႁၢင်ႇၵႆၵဵမ်း လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် string ၼင်ႇဢၼ်လႆႈလၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ႈ။
Brouwer ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် မၼ်းယုမ်ႇဝႃႈ ၶွင်တၢင်းမူတ်း ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉ မၼ်းပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈ priori ပဵၼ်လွင်ႈတင်ႈၸႂ် တႃႇႁွင်းႁပ်ႉလွင်ႈႁူႉလႆႈၶွင်ဢၼ်မီးယူႇ လူၺ်ႈပိူၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်ႁၼ်လႆႈ။
လွင်ႈလိုၵ်ႈ axiom ၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇပႄႇပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉသၽေႃတြႃး ပိူင်ၽၢင်ႁၢင်ႈတူဝ် ပႅၵ်ႉသမ်ဝႃႈ မၢင် versions ၼၼ်ယွမ်းႁပ်ႈလႆႈ။
ၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼႆႉ ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၽိုၵ်ႈႁူႉသၢႆငၢႆၵူၼ်း မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၵဵမ်း လဵၼ်ႈလူၺ်ႈပိုင်ၽၢင်ႁၢင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇ။
မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉတင်ႇၸိူဝ်းတၢင်းမူတ်းꧦၼၼ်ႉ မၼ်းမၵ်းမၼ်ႈလူၺ်ႈ ဢွၵ်ႈတီႈၼႂ်းၶူင်သၢင်ႈ ၼၼ်ယဝ်ႉ သဵၼ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉ။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လွင်ႈဢၢင်ႈဢိင်သုၼ်ႇသုၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ entity ၶူဝ်းၶွင်ၼႂ်းပၢႆးၼမ်ႉၵႃႈၵူၺ်း မၼ်းဢမ်ႇၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ႈဢမ်ၼၼ် ၶူင်သၢင်ႈၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်မီးယူႇ (ဢမ်ႇ၊ ၼႂ်းၶေႃႈၵႂၢမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း၊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸိူဝ်း ontology)။
ၶူင်သၢင်ႈပဵၼ်ဢၼ်မီးယူႇတႄႉ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၼၢမ်ႇၸိုဝ်ႈလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈၵၢၼ်။
ၶူင်သၢင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်တိုၵ်ႉတေမီးယူႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶူင်သၢင်မၢင်ၸိူဝ်း ပဵၼ်တူဝ်ယင်ႇတႃႇလၵ်းထၢၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၼင်ႇ nominalism မၼ်းပဵၼ်လၢႆးၵၢၼ်ပၼ်တီႈယူႇ rem ပႄႇပႅတ်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶူဝ်းၶွင်ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢမ်ႇၸိုဝ်ႈ လူၺ်ႈၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇၸိူင်း ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေ တီႈယူႇၼႂ်းၶူင်သၢင်ႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈၵၢႆႇၵၼ်။
လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ပၢႆးၼမ်ႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ တၢင်းမူတ်းလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးတေႉ ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇသင်သေလွင်ႈ လိူဝ်သေၼႂ်းဢွၵ်းဢေႃၵူၼ်းႁဝ်း။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ တီႈၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်း ဢမ်ႇလႆႈဢၢင်ႈဢိင်ဝႃႈ မၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတႄႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းလွၵ်းလၢႆး ဢၼ်သၢင်ႈလူၺ်ႈ ပၢႆးၼပ်ႉ။
ၼႂ်းလွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၶဝ်ႈထိုင်လႆႈငၢႆႈလႄႈ မီးၸိုဝ်ႈသဵင်လႄႈ ၼႃႇလီငၢႆသေပိူၼ်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ် Mathematics Comes From လူၺ်ႈ George Lakoff လႄႈ Rafael E. Núñez။
Franklin, James (2014), "An Aristotelian Realist Philosophy of Mathematics", Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), "Mathematics as a science of non-abstract reality: Aristotelian realist philosophies of mathematics," ပိူၼ်ႉထၢၼ်ပၢႆးသၢႆႈ 25။
Euclidean သၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ လူၺ်ႈ John Penn Mayberry ၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸၢႆး The Foundations of Mathematics in the Theory of Sets တူၵ်းယူႇၼႂ်း Aristotelian realist tradition။
Edmund Husserl, လွင်ႈၸမ်းၸႅတ်ႈထတ်းပၢႆးယုတ်ႉတိ ပဵၼ်ပပ်ဢွၼ်တၢင်းသူတ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ "The Prolegomena of Pure Logic" လႄႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉထတ်းသၢင်ႈ လူင်ႉလဵၼ်ႇၼႂ်း psychologism လႄႈၶတ်းၸႂ် ယူႇႁၢင်ႇၸွမ်းလွင်ႈၼၼ်ႉ။
ၼၼ်ႉပဵၼ်ႇ မႃးတီႈ physics မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတႃႇတေလၢတ်ႈလွင်ႈ electrons ပိူဝ်ႈတႃႇလၢတ်ႈဝႃႈ ယွၼ်ႉသင်လွတ်ႇၾႆး ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ် ယဝ်ႉၵေႃႈ electrons သမ်ႉတေလႆႈမီး။
မၼ်းပၼ်လွင်ႈတၢင်းဝႃႈ လွင်ဢၼ်မီးယူႇ entities တၢင်းပၢႆးၼပ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈသပ်းလႅင်းဢၼ်လီသေပိူင်ယဝ်ႉ လူၺ်ႈၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်း ယွင်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵၼ်းႁႂ်ႈပၢႆးၼမ်ႉပိူင်ႈဢၼ်တင်း ပၢႆးသၢႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉမၼ်းတေႇၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃး လူၺ်ႈမီးၵူၼ်းယွမ်းႁပ်ႉၼမ်တိူဝ်းမႃး ၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႉ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီမိူင်း 20သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ လၢတ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်လႂ် ဢၼ်ၸၢင်ႈလၢတ်ႈၼႄလႆႈဝႃႈ မီးယူႇတေႉ။
A mathematical argument မၼ်းၸၢင်ႈသူင်ႇလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတေႇၶေႃႈလူပ်းၵႂုႇတီႈဢွင်ႈတီႈလႆႈ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢၼ်မၼ်းၸၢင်ႈသူင်ႇလွင်ႈတေႉတီႈဢွၵ်ႈ ၵွႃႇတီႈၶေႃႈလူပ်းလႆႈမိူၼ်ၵၼ်။
မၼ်းပၼ်ထႅင်ၼႂ်းၵူႈလွင်ႈꧦဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်လွင်ႈၼႆႉ ၼႂ်းလၢႆးတၢင်းမႂ်ႇ။
ပေႃးဝႃႈ ပၢႆးၼပ်ႉပဵၼ်မွၵ်ႈ လွင်ႈၸွမ်ႇၸၢမ်း empirical မိူၼ်ၵၼ်တင်းပၢႆးတၢင်ႇပၢႆး ၼႆႉမၼ်းပိူင်းၼႄႈဝႃႈ ၽွၼ်းႁပ်ႉမၼ်းၵေႃႈ ၽိတ်းပိူင်ႈလႆႈပဵၼ်ၵၼ်တင်း ၸိူဝ်းပၢႆးသၢႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႄႈမၼ်းပဵၼ်လူၺ်ႈငဝ်းလၢႆး။
တွၼ်ႈတႃႇ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ ၶတ်းၸႂ်ပိူဝ်ႈဢဝ်ပေႉလႆႈ လွၵ်ႈလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ဢမ်ႇတႅမ်ထုၼ်ႈ မၢင်လွင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈလၢႆးၶွင် Quine လႄႈ Gödel လူၺ်ႈ ၽၢႆႇတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵူႈၸိူဝ်းꧦလႄႈ ထတ်ႈႁႃလွင်ႈမိူၼ်တေႉ ၼႂ်း Penelope Maddyၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉ။
မၼ်းတေႇလူၺ်ႈ "betweenness" ပဵၼ်ၶွင် Hilbert axioms ပိူဝ်ႈတႃႇမၵ်းမၼ်ႈလၵ်ၶၼႃႇ ပိုၼ်ႉတီႈလူၺ်ႈဢမ်ႇ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်လႄႈ ၽိူမ်ႉလွင်ႈမိုတ်ႈဢၼ်လီ ၼႂ်းၵႄႈ ၸုတ်ႇဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပိူဝ်ႈတႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် ၼင်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈႁဵတ်းလူၺ် vector။
လူၺ်ႈ accountၼႆႉ ဢမ်ႇမီးပၼ်ႁႃတင်း metaphysical or epistemological ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းသင် တင်းပၢႆးၼပ်ႉ။
ၸိူင်ႉႁိုင်ၵေႃႈလီ တေႃႈၼင်ႇၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင်း လွင်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်းၸွမ်း "လွင်ႈပဵၼ်တေႉ" constructivists ၽၢႆႇတူင်ႇဝူင်း လၢတ်ႈဝႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၶူၼ်ႉၶႂၢမ်းပၢႆးၼပ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈလူၺ်ႈ ၸူမ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ႈယူႇ လူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းၶႂ်ႈလႆႈ တူင်ႇဝူင်းဢၼ်ႁႃငိုၼ်းထုၼ်း။
ၵူၺ်းၵႃႈ constructivists ၽၢႆႇတူင်ႇဝူင်းထဵင်ၶိုၼ်းဝႃႈ ပၢႆးၼပ်ႉမီးပိုၼ်ႉထၢၼ်မႃးတီႈ လွင်ႈဢမ်ႇတမ်းၸႂ်လႆႈ (ဢမ်ႇၼႄႉၼွၼ်း) တၢင်းၼမ် မိူဝ်ႈလွင်ႈၽိုၵ်းၽၢႆႇပၢႆးၼမ်ႉ မီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၶိုၼ်ႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပၢႆးၼပ်ႉ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး လႆႈယဵၼ်းပဵၼ်လွင်ႈထၢင်ႇထိုမ်လႄႈ လႆႈမီးလွင်ႈၵႄႈၶႆ တေႃႇပေႃးထိုင်သၢင်ႉ degree ပဵၼ်တီႈတၢင်းလူဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးၼပ်ႉလႆႈတီႈတၢင်းၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းယၢမ်းလဵဝ်။
လၵ်ႉၶၼႃႇသၽေႃ ပၢႆးၼပ်ႉၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ဝႆႉလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပိူင်ယွႆႈ။
Constructivists ၽၢႆႇတူင်ႇဝူင်းထဵင်ၶိုၼ်းဝႃႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ ၶွင် "လွင်ႈႁဵတ်းပၢႆးၼပ်ႉ" ပဵၼ်လွင်ႈသၢင်ႈတီႈပွင်ႇ ၼင်ႇလွင်ႈ realists ၽၢႆႇပၢႆးတူင်ႇဝူင်း ႁၼ်လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼိူဝ်ၼမ်ႉၵတ်ႉၵူၼ်း ၼႂ်းလွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၼၢမ်ၸိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၵတိၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ပၺ်ၺႃႇသုၼ်ႇႁူမ်ၶွင်ၸဝ်ႈပၢႆးၼမ်ႉ ၼႂ်းလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ၼိူဝ်လူၵ်ႈဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈတႄႉၶွင်ႈဢၼ်မီးယူႇ ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉ။
ဢမ်ႇႁိုဝ်မႃးၼႆႉၵူၺ်း Paul Ernest လႆႈၸွႆႈထႅမ် constructivist ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၽၢႆႇတူင်ႇဝူင်းၽႃႇသႃႇပၢႆးၼပ်ႉဝႆႉ ၸႅင်ႈလႅင်း။
ယုၵ်ႉတူင်ယင်ႇ ၼင်ႇၶိူဝ်ႈမိုဝ်း ပၢႆးၽႃႇသႃႇ ၵမ်ႈၼမ်ႈဢမ်ႇလႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ၶွင်ပၢႆးၼပ်ႉ ၼင်ႇၼၼ် ပၢႆးၼပ်ႉလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈပိူင်သွၼ် ပိူင်ႈၵၼ်တင်းလၢႆးသွၼ် တၢင်ႇၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း။
ၸိူင်ႉႁိုင်ၵေႃႈလီ လွၵ်းလၢႆး Frege လႄႈ Tarski လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ႁဵၼ်း ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဢွၵ်ႇၵႃႈၵႆတေႉ လူၺ်ႈ Tarskiပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း Richard Montagueလႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆၽႃႇသႃႇတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းၽၢႆႇတီႈပွင်ႇဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇပိူင်းၼႄဝႃႈ ၼႂ်းၵႄႈ ၽႃႇသႃႇပၢႆးၼပ်ႉလႄႈ ၽႃႇသႃႇသၽႃႇဝ ပႅၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းဢမ်ႇလီၼင်ႇဢၢၼ်းဝႆႉ။
လွင်ႈၸုၵ်းမၼ်းဝႃႈ တိုၼ်းမီး "တင်းမူတ်း" ဢၼ်တုၵ်းယွၼ်းတၢင်ႇၼႄ ၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ပၢႆးသၢႆႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉ၊ ထုၵ်ႇလီးလႆႈမီးလွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ထမ်းလူၺ်ႈလွၼ်ယိုၼ်ယၼ်လူၺ်ႈ holism။
Field လႆႈသၢင်ႈၼႂ်းတၢင်းႁၼ်မၼ်း ၼႂ်းလွင်ႈ fictionalism။
Argument မၼ်းယူႇတီႈဝႃႈ လၢႆးပၢႆႈဝူၼ်ႉသၢင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈလီႁၢၼ်ႉၸႂ် ၼႂ်းတွၼ်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ ၽၢႆႇဢွၵ်းဢေႃၼၼ်ႉ မၼ်းပၼ်လႆႈ ႁဵတ်ႇၽူၼ်တွၼ်ႈတႃႇပၢႆးၼပ်ႉ ႁႂ်ႈၵိုၵ်းလႆႈၸွမ်းၵူးၸိူဝ်းၵူႈဢၼ်လႆႈ။
လွင်ႈႁႄႉၵင်ထႅင်ဢၼ်ၼိုင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁၵ်ႉသႃႁႂ်ႈၼၢမ်ႇၸိုဝ်ႈ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇၵွင်ႉၵၼ်တင်းႁဵတ်ႇၽူၼ်ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉ ၼႂ်းပိူင်ၾၢင်လၵ်ႉၶၼႃႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်ႁဵတ်ႇလႄႈ ဢမ်ႇလႆႈငၢႆးမိူၼ်ၼႂ်းလွင်ႈႁပ်ႉႁူႉ။
တူဝ်ယင်ႇၼင်ႇ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် သွင်ၶေႃး ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈဢမ်ႇမီးႁဵတ်ႇၽူၼ်လူၺ်ႈ။
Paul Erdős ပဵၼ်တီႈႁူႉၸၵ်ႉလီ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ "ပပ်ႉလိၵ်ႈ" သင်မီးလွင်ႈၼႄလႆႈတၢင်ႈပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီႈလႄႈ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီသေပိူၼ်ႈ။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၼႂ်းလွင်ႈလဵဝ်ၵၼ် ၽူႈလူင်ႉလဵၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ၶတ်းၸႂ်ႁႃႇ ဢၼ်မီးပိူင်ၾၢင်လၵ်ႉၶၼႃႇ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈသၢၵ်ႈသေႇဢၼ်ၼိုင်ႈ ပဵၼ်တၢင်းလူဝ်ႇလိူဝ်သေတၢင်ႇဢၼ် မိူဝ်ႈတၢင်းသွင်လွင်ႈမီးႁဵတ်ႇၽူၼ် ယုတ်ႉတိ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၽၢႆႇၸႂ် ပဵၼ်ၵိင်ႇၽႄဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်သွၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈ ပၢႆးၽဝ(ၸၢတ်ႈပၢၼ်)လႄႈ သၽႃႇဝၸႂ်လႄႈ လွင်ႈတူမ်ႉတိူဝ်ႉလႆႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူဝ်။
Dualism လႄႈ monism ပဵၼ်သွင်သူၼ်ႇၵၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈပၼ်ႁႃ ၸႂ်လႄႈတူဝ် ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးတၢင်းႁၼ် ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်ဢိတ်းဢွတ်း မၼ်းဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈၽၢႆႇလွင်ႈလႂ်လွင်ႈၼိုင်ႈ လူၺ်ႈပဵၼ်မွမ်ႈပဵၼ်ၵမ်။
Hart, W.D. (1996) "Dualism", ၼႂ်း Samuel Guttenplan (org) A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford, 265-7။
Pinel, J. Psychobiology, (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) တူဝ်တူၼ်ႈ Synaptic: ဢွၵ်းဢေႃႁဝ်းယဵၼ်းပဵၼ်တူဝ်ႁဝ်းလႆႈၸိူင်ႉႁိုဝ်, New York:Viking Penguin။
Psychological Predicates" ၼႂ်း W. H. Capitan လႄႈ D. D. Merrill, eds။
လွင်ႈတွၼ်ႈသွင် သၽႃႇဝ လူၺ်ႈၸေႇတၼႃႇ ၸႂ်ဢၼ်မီးသတိ မၼ်းဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇဢမ်ႇမီးႁဵတ်ႇၽူၼ် တေႃႇဢၼ်ပဵၼ် physicalismႁႂ်ႈလွမ်းလူင်း။
ယူၵ်ႉတူင်ႇၼင်ႇ တၢင်းၶႂ်ႈလႆႈၵူၼ်ႈမၢင်ၵေႃႉ တွၼ်တႃႇ pizzaပွတ်ႉၼိုင်ႈၼၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ် တိုၼ်ႇတူင်ႉတူဝ်မၼ်း ၼႂ်းၾၢင်ႁၢင်ႈတၢင်းႁဵတ်းလႄႈ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈပဵၼ်တေၸွမ်းလူၺ်ႈ ၼင်ႇဢၼ်မၼ်းၶႂ်ႈလႆႈ။
Robinson, H. (1983): "Aristotelian dualism", Oxford Studies in Ancient Philosophy 1, 123–44။
ၸိူဝ်းၶဝ်ႈ ထိုင်တီႈဢမ်ႇၸၢၼ်ႈပႄႇပႅတ်ႈလႆႈ ဝႃႈၸႂ်ပဵၼ်ဢွၵ်းဢေႃ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းတၢင်းၽၢႆႇၼိုင်ႈလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီး ontological ဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်မီးလွင်ႈလပ်ႉ လူၺ်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈပွင်ႇၸႂ်လႆႈ။
ၸိူင်ႉၼင်ႇတူဝ်ယင်ႇ ႁဝ်းၸၢင်ထၢမ်လႆႈ လူၺ်ႈမီးလွင်ႈမီးတၢင်းဝႃႈ ၼိဝ်ႉမိုဝ်းဢၼ်မႆႈၼၼ်ႉငိၼ်းႁူႉၸိုဝ်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် တွင်ႉၾႃႉသွမ်ႇပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် သဵင်ၽဵင်းၵႂၢၼ်းဝၢၼ်တႃႇ ၽူႈထွမ်ႇပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။
မၼ်းမီး qualia ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵွင်ႉၵၼ်တင်းၸႂ်ပဵၼ်ယူႇၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းလႅပ်ႈယၢပ်ႇၼႃႇ ဢမ်ႇတေယွမ်းလူင်း ၽၢႆႇလွင်ႈလႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ။
Dualism လွင်ႈပဵၼ်ၵူႈၵၼ် ၸင်ႇလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ ၸႂ် consciousness သူင်ႇၽွၼ်းယွၼ်ႈ လွင်ႈတေႉ တၢင်း physicalၸိူင်ႉႁိုဝ်။
ၸိူဝ်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီႈ တၢင်းႁူႉၼၼ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇႁွမ်ဝႆႉ လူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းဝႃႈႁဵတ်ႇၽူၼ် မႃးတီႈပိုၼ်ႉထၢၼ် လႄႈၶဝ်ႈသူႇၽွၼ်းယွၼ်ႈမၼ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပိုၼ်ႉထၢၼ် ၵူၼ်ႈၼိုင်ႈၵေႃႉၼႆႉ ႁဵတ်း ishnine တူဝ်ၵဝ်ႇလႆႈ ယွၼ်ၼၼ်ၸၢင်ႇလႆႈၸပ်းသၼ်ႇထေႇ လွင်ႈမီးယူႇတူဝ်ၶိင်း လူၺ်ဢမ်ႇမီး သၽႃႇဝၸႂ်ဝူၼ်ႉconscious ဢၼ်လႂ် မၼ်းၵဵဝ်ႇၵွင်ႉဢၼ်တင်းတူဝ်ၶိင်းၼႆႉ။
ၸိူဝ်းတၢင်ႇၵေႃႉၼင်ႇ Dennett ထဵင်ဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်လွင်ႈ zombie ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢမ်ႇယိုၼ်းယၢဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် မၼ်းဢမ်ႇလႅပ်ႈပဵၼ်လႆႈ။
ပဵၼ်တၢင်းႁၼ် သၽႃႇဝၽၢႆႇၸႂ် ၼင်ႇလွင်ႈယုမ်ႇယမ်လႄႈ တၢင်းၶႂ်ႈလႆႈ၊ မၼ်းမီးၽွၼ်လီၸ လူၺ်ႈသၽႃႇဝၽၢႆႇတူဝ်ၶိင်း။
ၶေႃႈထဵင် Descarte ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပိုၼ်ႉထၢၼ် ၼင်ႇဢၼ် Seth ယုမ်ႇၼၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ် "ၸႅင်ႈလႅင်းလႄႈ ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီ" ၼႂ်းၸႂ်မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတႄႉ။
Cambridge, MA: MIT Press (Bradford)ယုၵ်ႉတူဝ်ႇယင်ႇ ၼင်ႇ Joseph Agassi ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉႁၼ် တၢင်းၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႈ လၢႆꧦလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၸႅမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႉ ၼႂ်း 20သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ လႆႈယႃႉပႅတ်ႈပၢႆဝူၼ်ႉ လွင်ႈတႃႇၶဝ်ႈထိုင် ပၢႆးဝူၼ်ႉတူဝ်ၵဝ်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈမီးသုၼ်ႇၶိုၵ်ႉတွၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉတူဝ်ၵဝ်ႇ။
တၢင်းႁၼ်ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈလုမ်းလႃး ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႈ လူၺ်ႈ Gottfried Leibniz။
ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးယူႇၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းထႃႇၼပဵၼ် ontological ပဵၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်ယွမ်းလူင်းလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် သပ်းလႅင်းၼႂ်းလွင်ႈပိူင်ၾၢင် ၽၢႆႇ physical ဢၼ်ပဵၼ်ပေႃႇယူႇ။
Epiphenomenalism ပဵၼ်ပိူင်ငဝ်ႈ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ် ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဝူၼ်ႉလူၺ်ႈ Thomas Henry Huxley။
တၢင်းႁၼ်ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈလုမ်းလႃး လူၺ်ႈ Frank Jackson။
Panpsychism ပဵၼ်တၢင်းႁၼ် ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းတင်းမူၼ်း မီးလၵ်ႉၶၼႃႇၽၢႆႇၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈ ၶွင်ၼၢမ်ႇၸိုဝ်ႈတင်းမူတ်း မီးသုၼ်ၵၢင် တူဝ်ထူပ်း ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်ႁၼ်ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်။
တူဝ်ယင်ႇၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်လႆႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈမႃးတီႈ Allan Wallace လူၺ်ႈလွင်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈဝႃႈ "မၼ်းႁၼ်လႆႈၸႅင်းလီႈ လူၺ်ႈလွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ၵူၼ်းၵေႃႈလႅပ်ႈတေဢမ်ႇပေႃးလီၸႂ် ၼႂ်းလွင်ႈလဵၼ်ႈႁႅင်းၼၵ်း၊ ၼႂ်းလွင်ႈၸႂ်မူၼ်ႈၸႂ်သိူဝ်း ၼင်ႇၼၼ်ၼႂ်းပၼ်ၶတ်းၵၼ် ၵူၼ်းမၢင်ၵေႃတေသုၵ်ႉသၵ်ႉတၢင်းၸႂ် ပႅၵ်ႉသပ်ႉဝႃႈမီးလွင်ႈယူႇလီၽၢႆႇတူဝ်"။
သၽႃႇဝၸႂ် ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႂ်းသၽႃႇဝတူဝ်ၶိင်းလႄႈ vice versa။
Experiential dualism ပဵၼ်တီႈယွမ်းႁပ်ႉၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ Madhyamaka။
ၼႂ်းလွင်ႈပႄႇပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ လွင်ႈဢၼ်မီးယူႇလူၺ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်သၽႃႇဝတင်းမူတ်း ဢၼ်ၵေႃႇၶိုၼ်ႈ ပဵၼ်မႃးလူၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇၼႂ်းၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းႁဝ်း၊ ၼႂ်ၸဵင်ႇတၢင်ႈႁၼ် Madhyamaka မၼ်းၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇတင်းသွင်ႈလွင်ႈ Descartesလႄႈ တွၼ်ႈလမ်ႇလွင်ႈလွၼ်ႉၵႅၼ် monism ၼင်ႇ physicalism မၼ်းပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးသၢႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇယၢမ်းလဵဝ်။
တီႈတႄႉမၼ်း physicalism ဢမ်ႇၼၼ် ပႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်း ပဵၼ်လိူင်ႈလဵဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶဝ်ႈႁၢၵ်ႈပိူၼ်ႉထၢၼ် လွင်ႈတႄႉၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇပႄႇပႅတ်ႈၸႅင်ႈꧦလႅင်း လူၺ်ႈပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇ။
ၼႂ်းလွင်ႈၾၢင်ႁၢင်လၵ်ႉၶၼႃႇပူၼ်ႉမႃးၵမ်ႈၼမ် မၼ်းမီးဢုမ်ႇၽုင်၊ ဢွၵ်ႈတီႈ၊ ဝႆး၊ ၾၢင်ႁၢင်ႈ၊ သႅၼ်းမၼ်းလႄ တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ physical တၢင်းၼမ်တင်းလၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ၾၢင်ႁၢင်လၵ်ႉၶၼႃႇ ဢၼ်ပေႃပဵၼ်မႃးတၢင်းၸႂ်။
သၽႃႇဝ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် လူၺ်ႈပိူၼ်ႉထၢၼ် လႄႈလွင်ႈတႄႉ ပဵၼ်သုၼ်ႇၵၢင်ၶွင်ႈၾၢင်ႁၢင်ႈ ၼႆႉပဵၼ်ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မိူင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ႁိုဝ်ပဵၼ်သွင်ႁဵင်ပီ။
Physicalistic monism လႆႈယိုၼ်ယၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၶွင်ဢၼ်မီးယူႇလွင်ႈလဵဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် physical ၼႂ်းမၢင်လွင်ၼႂ်းၼၼ်ႉ တေလွင်ႈၸီႉၸႅင်ႈလူၺ်ႈ ပၢႆႈသၢႆးဢၼ်လီသေပိူၼ်ၼႂ်းႁဝ်း။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ လွင်ႈpure idealismၶွင်ႈ George Berkeley ပဵၼ်လွင်ႈၽိတ်းဢမ်ႇပေႃးပၵတီႉ ၼႂ်းပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းပၢၼ်လဵဝ်ၵၢၼ် ၵူၺ်းဢၼ်မီးပွင်ႇလုၵ်ႉလႄႈယၢပ်ႇၶိုၼ်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ panpsychism မၼ်းဢိင်လူၺ်ႈ ၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းလႄႈ ၶူဝ်းပူၺ်ႈၽၢႆႇၸႂ် လႅပ်ႈတေပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ တူဝ်ထူပ်းၽၢႆႇတူဝ်လႄႈ ၶူဝ်းပူၺ်ႈ လႆႈမီးၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်လူၺ်ႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမၢင်ၸိူဝ်း ၼင်ႇ Alfred North Whitehead လႄႈ David Ray Griffin ။
တွၼ်ႈသၢမ်လွင်ႈပဵၼ်ၵႂႃႇလႆႈ ပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉလွင်ႈဢၼ်မီယူႇၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်တၢင်း တူဝ်ၶိင်းလႄႈ ၸႂ်။
ဢၼ်ထတ်းသၢင်ႈၶိုၼ်း ၽၢႆႇၼႂ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်လီꧦ ပိူဝ်ႈလွင်ႈထုၵ်ႇမဵၼ်ႈ လႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၸႂ်ႉ ပိူဝ်ႈတႃႇတေသၢင်ႈလႆႈ ၾၢင်ႁၢင်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇပိူင်ဢၼ်လၢတ်ႈလႆႈ။
ႁူမ်ႈႁွမ်းသၢင်ၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ် ၼႂ်း psychology၊ a philosophical behaviorism (မၢင်ပွၵ်ႈႁွင်ႉ logical behaviorism) လႆႈႁပ်ႉလွင်ၶိုပ်ႈၼႃႈ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ပေႃးသၽႃႇဝၸႂ် ပဵၼ်မီႈတီႈပွင်ႇ ၵူၺ်ႈၵႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းႁဵတ်း၊ သၽႃႇဝတၢင်းၸႂ်ၵေႃႈ လႅပ်ႈတေမိူၼ်ၵၼ်တင်း သၽႃႇဝၽၢႆႇၼႂ်းဢွၵ်းဢေႃ။
ဢိင်ႈလူၺ်ႈတၢင်းယုမ်ႇပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႈ token လွင်ႈတေႉဢၼ်ဝႃႈ သၽႃႇဝဢွၵ်းဢေႃမၢင်လွင်ႈ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇလူၺ်ႈၸႂ်ဢၼ်လဵဝ်ၶွင်ၵူၼ်း ဢမ်ႇလႆႈလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တဵမ်ꧦထူၼ်ႈꧦ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ႈ တွၼ်ႈသၽႃႇဝၸႂ်လႄႈ တွၼ်ႈသၽႃႇဝဢွၵ်းဢေႃ။
လိုၼ်းသုတ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈတီႈပွင်ႇ Wittgenstein ၼႂ်းလွင်ႈၸႂ်ႉၵၢၼ် လႆႈၶဝ်ႈထိုင်မူႇ functionalism ၼႂ်းထႃႇၼ တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈပွင်ႇ သၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈလူၺ်ႈ Wilfrid Sellars လႄႈ Gilbert Harman။
ပိူဝ်ႈၼၼ် ၶေႃႈထၢမ်ၵေႃးမီးမႃးဝႃႈ ယင်းၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈ ႁႂ်ႈမီး physicalism ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇလူတ်းယွမ်းၼၼ်ႉ လႆႈယူႇႁႃႉဢမ်ႇလႆႈႁႃႉ။
Davidson ၸႂ်ႉလိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ supervenience သၽေႃးၸႂ် မၼ်းလိူဝ်သေ သၽေႃႈတူဝ်ၶိင်း ၵူၺ်း ဢမ်ႇၸၢင်ႈယွမ်းလူင်းလႆႈ။ "
ဢွၵ်းဢေႃ မၼ်းသၢင်ႈ လုၵ်ႉတီႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼိုင်ႈ ၵႂႃႇထႅင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼိုင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ မီးလၵ်ႉၶၼႃႇတူဝ်မၼ်း ၵူႈၶၢဝ်းယၢမ်း။
လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် “ၵဝ်” မၼ်းတေပဵၼ်ပဵဝ်ၾႆး တဵၼ်း။
ပဵဝ်ၾႆးၼႄလွင်ႈဢမ်ႇၶၢတ်ႇသၢႆ မဵဝ်းၼိုဝ်ႈ တဵၼ်းတေဢမ်ႇလပ်း မိူဝ်ႈၽွင်းမၼ်းတိုၵ်ႉလုၵ်ႉမႆႈ ၵူၺ်းမၼ်းဢမ်ႇမီး တူဝ်တူၼ်ႈယူႇတႄႉ ၼႂ်းပဵဝ်ၾႆးၼၼ်ႉ ၼႂ်းၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၵမ်းၼိုင်ႈ ၵႂႃႇထႅင်ႈၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၵမ်းၼိုင်ႈ။
ၼႂ်းလွင်ႈလဵဝ်ၵၼ် မၼ်းပဵၼ်ၽၢင်ႈလႅၼ်တႃ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်ၵၼ် ဢၼ်ပႆၶဝ်ၵႂႃႇၼႂ်းႁွင်ႈႁဵၼ်း မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼႆႉ။
ၼႆႉ မၼ်ငၢႆးၵၼ်တင်း ၶူဝ်းပူၺ်ႈ ၽၢႆႇပၢႆးတူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင်ဢွၵ်းဢေႃ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ် သၽႃႇဝတင်းၸႂ်။
Churchlands ႁွင်ႉၵံၵျၢမ်ႇမႃႇ theories လႄႈ ontologies ဢၼ်ပိူၼ်လႆႈၸႂ်ၼမ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၽိတ်းပိူင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉမၼ်းလႆႈပဵၼ်မႃးၼႂ်းပိုၼ်း။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမၢၼ်ၵေႃႉ ထႅင်ဝႃႈ ၼႆႉပဵၼ်ယွၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵႂၢင်ၸႂ် တၢင်းပၢႆးဝူၼ်ႉယူႇ။
ၵူၼ်းယွမ်းႁပ်ႉငၢႆးꧦ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၵူၼ်းႁဝ်း မၼ်းၸၢင်ႈသပ်းလႅင်းလႆႈ လၢႆလွၵ်းလၢႆး ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းၼင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဝေႃးႁႃရၽၢႆႇၼႂ်းၸႂ်လႄႈ biological။
ဢွၵ်းဢေႃ ပဵၼ်ၶေႃးၵႂၢမ်းၵွင်ႉၸပ်ႈၵၼ် မၼ်းဢမ်ႇထူၵ်ႇမႅၼ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇၸႂ်ဝေႃးႁႃရၽၢႆႇၸႂ် လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃသၽႃႇဝ တၢင်းၸႂ်ၽၢႆႇဢွၵ်းဢေႃ မၼ်းၸင်ႇလႆႈပဵၼ်ၶေႃႈၽိတ်းပိူင်ႈမူႇ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်လွင်ႈပၼ်ႁဵတ်ႇၽူၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၽိတ်းꧦ။
လႄႈ ပဵၼ်လၵ်ႉၶၼႃႇသၽေႃး ၸႂ် ဢၼ်မီးလၵ်ႉၶၼႃႇ ၵၢၼ်ႁၼ်ထူပ်းမၢင်လွင်ႈ ၼင်ႇ လွင်ႈၶၢၼ်ၸႂ် ဢၼ်မၼ်းၸဵပ်းသႅပ်ႇ။
လွင်ႈမီးယူႇ ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇၼႂ်း ဢွၵ်းဢေႃၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႇသပ်းလႅင်းၼႄလႆႈဝႃႈ ႁဵတ်းသင်းမၼ်းမႃးၽွမ်ႉဢၼ် တင်းလွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈတႅမ်ထူၼ်ႈ ဢၼ်မီးလွင်သွတ်ႇၵွင်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈပဵၼ်ၵႂႃႇလႆႈ ၼႂ်းၶေႃႈသပ်းလႅင်း ၼင်ႇလူတ်းယွမ်း။
ၼႂ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈ 20သၢၼ်ႇၵျူႇရီႇ Martin Heidegger ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်း German လႆႈထတ်းသၢင်ႈလွင်ႈ ontological ဢၼ်ပၼ်ႁႅၼ်း ၽၢႆလူတ်းယွၼ်းပိူဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႄႈ မီးၶေႃႈဢၢင်ႈဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်ၼႂ်းၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းၼႂ်းလွင်ႈၼႆႉ။
ပၼ်ႁႃၼႂ်းလွင်သပ်းလႅင်း ၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ၵေႃႉထိၼိုင်ႈ ယွမ်းႁပ်ႉ ၶွင်ႈသၽႃႇဝၸႂ်လႄႈ ၸႂ်ႁူႉ (သတိ) ၵမ်ပႃႈၼႂ်း quantitative neuroscience ၽူႈၵေႃထိသၢမ် ႁွင်ႉဝႃႈ ဢၼ်သပ်းလႅင်း ၼႂ်းဢွင်ႈပဝ်ႇ။
မီးသွၼ်မဵဝ်း ဢၼ်ဢဝ်ၽႄဢွၵ်ႇၵၼ် မီးယူႇဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈ ႁဵတ်းပဵၼ်တၢင်းဢၼ်လႆႈၼၼ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇ Nagel ၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႈၶဝ်ယင်းပႂ်ႇ သပ်းလႅင်းပၼ်လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ဢၼ်ၶမ်ၸႂ်ဝႆႉၼၼ်ႉလႆႈ ယွၼ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇပႂ်ႇထိုင်သၢင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ႉတၢင်းႁူႉပႂ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်။
ၵုၼ်းမၼ် သၽေႃးဢၼ်မီးယူႇၽၢႆႇၸႂ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွၼ်ႉၵႅၼ်လႄႈ မီးတီႈပွင်ႇဢၼ်ဢၢင်ႈဢိင်လႄႈ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇလၢမ်းၶၢတ်ႈလႆႈၵႃႈၶၼ်လွင်ႈတႄႉၼၼ်ႉလႆႈ။
ၵူၺ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတႅပ်းတတ်း ၽၢႆႇၸႂ်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႈႁိုဝ်ၽိတ်း ယဝ်ႉၵေႃႈ သၽေႃးၸႂ် (ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတႅပ်းတတ်း) တေပဵၼ်လွင်ႈတေႉလႆႈၸိူဝ်ႉႁိုဝ်။
ပေႃးဝႃႈလွင်ႈတေႉ ပဵၼ်လွင်ႈတေႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ်လွင်ႈတေႉ ပေႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၽိတ်း။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သၽေႃးတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၸႂ် မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇ တင်းသၽေႃးတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်ၶိင်း၊ ၶေႃႈသပ်းလႅင်း ဢၼ်သၽႃႇဝၽၢႆႇပၢႆးသၢႆးၶဝ်လႆႈတွပ်ႇပၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ ၼႂ်းပၺ်ၺႃႇပၢႆဝူၼ်ႉၶမ်ႉ ၽၢႆႇၸႂ်။
ၽၢႆႇၼႂ်းတၢင်းမေႃ ပၢႆးneurobiology မီးပၢႆးသွၼ်ယွႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉထႅင်ႈတင်းၼမ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်လူၺ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈသၽေႃးၸႂ်လႄႈ သၽေႃးတူဝ်ၶိင်းလႄႈ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ၽၢႆႇႁူႉဢရုံ ပၢႆးneurophysiology လႆႈၶူၼ်ႉထတ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈ လွင်ႈတိုၼ်ႇႁူႉ။
လိုၼ်းသုတ်း evolutionary biology လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵဝ်ႈႁၢၵ်ႈဢၼ်ပဵၼ်လႄႈ သၢင်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ လၵ်းပိူင်ဢရုံလွင်ႈႁပ်ႉႁူႉၵူၼ်းလႄႈ ၼင်ႇဢၼ်မီး ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၽၢႆႇၸႂ် ယင်းသပ်းလႅင်းလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ontogenetic လႄႈ phylogenetic ဢၼ်ပေႃႇပဵၼ်ၽၢႆႇၸႂ် တေတီႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇသေပိူၼ်ႈ၊
တူင်ယင်ႇဢၼ်ငၢႆႈမၼ်း ပဵၼ်လွင်ႈၵုၼ်းဢဝ် (x)။
ၵႂၢမ်းထၢမ်ဢၼ်ၼႆႉ လႆႈတႅၵ်းသႂ်ႇဝႆႉၽၢႆႇထႅဝ်ၼႃႈ လွင်ႈသပ်းလႅင်းပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉတၢင်းၼမ် လိူင်ႈၵၢၼ်ၸွမ်ႇႁႃ ၼႂ်းၽၢႆႇတၢင်းမေႃၶူင်ဢွၵ်ႇ (AI)။
လွင်ႈၸမ်းၸွပ်ႇ Turing လႆႈမီးလွင်ႈၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ႈတၢင်းၼမ် ၵၢၼ်ၸမ်းၸွပ်ႇ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈလင်ႈသေပိူၼ်း လႅပ်ႈတေပဵၼ် လွင်ႈၸမ်းၸွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉ တီႈၼႂ်းႁွင်ႈၸမ်းမိူင်းၶေႇ ဢၼ်သၢင်ႈလူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ Searle။
Psychology တူတ်ႇထတ်းပၵ်းပိူင် ဢၼ်မီးသၽေႃးၽင်ၸႂ်မတ်ႉၸႂ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၶဝ်ႈၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လူၺ်းလွင်ႈတၢင်းၶူင်သႂ်ႇလႄႈ သူင်ႇဢွၵ်ႇၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ၵူၼ်းႁဝ်း။
ႁူမ်ႈထိုင်လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈလႅတ်းသဵဝ်းလႄႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ၊ ၵမ်ႈၼမ် မုင်ႈယိူင်းတီႈ လွင်ႈတၢင်ႇၼေၶေႃးမုၼ်း၊ လွင်ႈတၢင်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ (ၼႂ်းၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်း ၼင်ႇ လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉ၊ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ၺၢၼ်ႇတွၼ်း၊ ပၼ်ႁဵတ်ႇၽူၼ်လႄႈ လူမ်းၸႂ်) ၽၢႆႇၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈ ဢရုံ (ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း) လႄႈ ၶိူင်ႈၸၵ်ႈ (တူဝ်ယင်ႇၼင်ႇ ၶွမ်ႇပျူႇတိူဝ်ႇ)။
ပိူင် psychology ၶွင်ၽၢင်ႈႁၢင် လၢတ်ႈဝႃႈ ၶွင်ဢၼ်ၶၢႆႉတီႈၵႂႃႇတၢင်းလိၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်။
ႁူမ်ႈထိုင်လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈလႅတ်းသဵဝ်းလႄႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ၊ ၵမ်ႈၼမ် မုင်ႈယိူင်းတီႈ လွင်ႈတၢင်တူဝ်တၢင်ႇၼေၶေႃးမုၼ်း၊ လွင်ႈတၢင်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ (ၼႂ်းၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်း ၼင်ႇ လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉ၊ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ၺၢၼ်ႇတွၼ်း၊ ပၼ်ႁဵတ်ႇၽူၼ်လႄႈ လူမ်းၸႂ်) ၽၢႆႇၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈ ဢရုံ (ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း) လႄႈ ၶိူင်ႈၸၵ်ႈ (တူဝ်ယင်ႇၼင်ႇ ၶွမ်ႇပျူႇတိူဝ်ႇ)။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃးလီႈ ၵၢၼ်သၢင်ႈ Hegel မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈႁႅင်းတႄႉꧦ တင်းၾၢင်ႁၢင်ႈသတၢႆႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၶွင်Anglo-American။
Phenomenology ၵေႃႇတင်ႈလူၺ်ႈ Edmund Husserl မုင်ႈယိူင်းတီႈ လွၼ်ႉၵႅၼ်လွင်ႈတၢင်းတီႈၸႂ်ၵူၼ်း (ႁၼ်လႆႈ noema) လႄႈ လွၵ်းလၢႆႈ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈမၵ်းမၼ်း ၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းႁဝ်း။
ၼႆႉပဵၼ်ၸူမ်း တၢင်းႁၼ်ပၢႆးၶူဝ်းၶွင် determinists။
မၢင်ႈၵေႃႉၸႂ်ႉလွင်ႈတၢင်းႁဵတ်ႇၽူၼ် ၶိုၼ်ႈထႅင်ႈသၢင်ႉၼိုင်ႈ ၵူၼ်းႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈ မၵ်းမၼ်းလႆႈလူၺ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႈ ၶႂ်ႈလႆႈဢီႈသင်လႄႈ ႁဵတ်းဢီႈသင်။
ၸိူဝ်းၽူႈလပ်ႈႁပ်ႉၸၼ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႆႉ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ဝႃႈ "ႁဝ်းတၼ်းယူႇႁႃႉ?"။
မၼ်းဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ တႃႇမၵ်းမၼ်ႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း လူၺ်ႈလွင်ဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်း။
ႁူႈဢၼ်ၶဝ်ႈၵၼ်လႆႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်း ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပဵၼ် David Hume။
ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ယွမ်းႁပ်ႉယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ပိူင်လေႃးၵၵမ်ႇၾႃႇ ပဵၼ်ဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵ) မၼ်းဢမ်ႇလႆႈ မၵ်းမၼ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝတၢင်းမူတ်း လူၺ်ႈပၵ်းပိူင်သၽႃႇဝ မီးလွင်ႈၶတ်းၶႂၢင်လူၺ်ႈ ၸူမ်းၵၢၼ် physically independent agency ၶ) မၵ်းမၼ်းလူၺ်ႈပၵ်းပိူင်သၽႃႇဝ ဢမ်ႇယုမ်ႇၸႂ်လႆႈၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် င) မၵ်းမၼ်းလူၺ်ႈပၵ်းပိူင်သၽႃႇဝ ဢမ်ႇယုမ်ႇၸႂ်လႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်ႉၵႆႇတင်းတၢင်းၶတ်းၸႂ် physically non-reducible agency။
ၸိူဝ်းၶဝ်ထဵင်ၼင်ႇၼႆ ပေႃးၵၢင်ၸႂ်ႁဝ်း ဢမ်ႇယွမ်းတေႃႇလွင်ႈတႅပ်းတတ်းလူၺ်ႈဢၼ်လႂ် ႁဝ်းၵေႃးမီးၵၢင်ၸႂ် ဢၼ်ႁဝ်းၶႂ်ႈ လူၺ်ႈသူၼ်ႇလႆႈဢၼ်မူတ်းသႂ်။
ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇတူဝ်ၵဝ်ႇ ၼႂ်းထႃႇၼပဵၼ်ၵႅၼ်ၵၢင် ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇလၢႆႈႁၢင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းမႃးတီႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ လိူင်ႈဝိၺဵၼ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတူဝ်တူၼ်ႈ။
Mantranga ပဵၼ်ၸူမ်းၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸွမ်းႄၸႈဝဵင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ်ပိူင်ယႂ်ႇ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း၊ ၸွမ်သိုၵ်း၊ ႁူဝ်သိုၵ်း၊ မုၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း။
Arthashastra ႁဵတ်းသၢင်ႈ account ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပိူင်ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ မူဝႃႇတၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈ ပၢင်တိုၵ်း၊ ပိူင်သၢႆလပ်ႉသိူင်ႇသိပ်းၽၢႆႇၼႂ်းလႄႈ လွင်ႈမၼ်ႈၼဵမ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႂ်းမိူင်း။
ပိူင်ငဝ်ႈပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶူင်ၸိုဝ်ႉ၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉပၵ်ႉပိူင်၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉ Mohism၊ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉတဝ် ဢၼ်လႂ်ၵေႃး မီးတၢင်းႁၼ်ၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းၵၢၼ်သွၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်။
တၢင်းယုမ်ႇပၵ်းပိူင် Legalism ပဵၼ်ႁႅင်းလူင်ပွင်ၸိူင်ႈ ဢၼ်မီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈယႂ်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈပၼ်တၢမ်ႇလႄႈ ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၶဵင်ၶႅင်။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃးလီ ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝႆးမႃး တၢင်းႁၼ် "ဝႃႇတထုင်းၵဝ်ႇ" Asharite ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇသၼႃႇ ဢီႇသလၢမ်ႇ ၵမ်ႈၼမ်လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃးလီ ၼႂ်းတၢင်းဝူၼ်ႉ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ထုၵ်ႇလီပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်မီးလၵ်ႉၶၼႃႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၽူႈယိုင်ႈယႂ်ႇ ဢီႇသလၢမ်ႇၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း al-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), İbn Sina (Avicenna), Ibn Bajjah (Avempace) လႄႈ Ibn Rushd (Averroes)။
ယုၵ်ႉတူဝ် ၼင်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁၼ် Khawarij ၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႉꧦၼႂ်းပိုၼ်း ဢီႇသလၢမ်ႇ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ Khilafa လႄႈ Ummah ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉ Shia Islam ၵဵဝ်ႇၵွင်ႉလူၺ်ႈ Imamah လႆႈဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈၼႄလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းၵၢၼ်မိူင်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉ Aristotleanism ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈတိူဝ်းတွၼ်း မိူဝ်ႈပၢၼ်ငိုၼ်းပၼ်ၶမ်းဢီႇသလၢမ်ႇ လႆႈႁၼ်လွင်ႈပဵၼ်မႃး ၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶမ်ႉ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈဢဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ Aristotle မႃးၸႂ်ႉ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းလိၵ်ႈၼႂ်းလၢႆး ဢီႇသလၢမ်ႇ။
ၽူႈလူင်ႉလဵၼ်ႇပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်းပၢၼ်ယၢမ်းၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃး Nizam al-Mulk၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ Persian လႄႈ ၽူႈမီးၸၼ်ႉ Seljuq ၽူႈတႅမ်ႈ Siyasatnama ဢမ်ႇၼၼ် "ပပ်ႉလိၵ်ႈလူင်ပွင်ႈၸိူင်ႈ" ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇဢင်ၵလႅတ်ႉ။
မွင်ႈပွင်ႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶမ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးဢူမုၼ်ၵႂၢင်ႈၵႆသေပိူၼ်ႈ ၶွင်Europe ပၢၼ်ၵၢၼ် ၼၼ်ႉၵေႃးပဵၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈ St. Thomas Aquinas ပဵၼ်ၽူႈၸွႆႈ တူင်ႉတိုၼ်ႇၶိုၼ်း ၵၢၼ် Aristotle ဢၼ်လႆႈသူင်ႇၵႂႃႇတီႈ Catholic Europe လႆႈလတ်းၽၢၼ်ႇ Muslim၊ Spain ၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း ႁူမ်ႈလူၺ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် Averroes။
ၵူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ Nicole Oresme ၼႂ်း Livre Politiques ၶွင်မၼ်း လႆႈပႄႇပၢၵ်ႈလွင်ႈၼႆႉ ပုတ်းꧦၶၢတ်ႇꧦ ၼႂ်းလွင်ႈလူမ်ႉ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းထမ်းတြႃး။
ၼႃႈၵၢၼ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း Discourses လွင်ႈဝူၼ်ႉထတ်းလၢႆးပၢၼ်ၵွၼ်ႇ မၼ်းမီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းတူမ်ႉထိုင် ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းတႄႉꧦ ၼႂ်းပၢၼ်မႂ်ႇမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း။
ဢမ်ႇဝႃႈဢၼ်လႂ် Machiavelli လႆႈတင်ႇၼႄ ပၢႆးဝူၼ်ႉၽၢႆႇႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်း မၼ်းမီးလွင်ႈၽွၼ်ယွၼ်ႈ ၵွင်ႉသိုပ်ႇဢၼ်တင်းၵၢၼ်မိူင်း လူၺ်ႈလွင်ႈလီလႄႈလွင်ႈၸ ပဵၼ်မွၵ်ႈၶိုင်ႈမိုဝ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉႁႂ်ႈၵိူတ်ႇလွင်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈ ၼႆႉမၼ်းပဵၼ် လွင်ႈလႆႈမႃႈလႄႈ လွင်ႈလူမ်းလႃႈဝၢႆႉဢၢမ်းၼၢၵ်းတၢႆတူဝ်။
ၽူႈမီးပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ လၢႆႈတူင်ႉၼိုင်ၸွမ်း လူၺ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶေႃးထၢမ်သွင်ၶေႃႈ ၼိုင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းသၢင်ႈမိူင်း လူၺ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် မၼ်းၸမ်ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ လႄႈသွင်ႈ ႁၢင်ႈၾၢင် ဢၼ်လီသေပိူင်ႈ တွင်ႈတႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ "လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ" မၼ်းမၢႆထိုင်ၸူမ်းၸူမ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ယိုပ်းၵမ်ဝႆႉ institutions ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ သၢင်ႈပၵ်းပိူင်လႄႈ ၶေႃႈၸီႉသင်ႇၼိူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း ႁူမ်ႈပႃးၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃး ထုၵ်ႇမတ်ႉၶဝ်ႈပႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပွင်ႇၸႂ်လႆႈထႅင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်းၵၢတ်ႇ ၵၢၼ်သိုဝ်ႉၶၢႆဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵဵဝ်ႇၵူႈမိူင်းꧦ။
ၽူႈထတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်လၢတ်ႈသိုဝ်ႈၵႂႃႇ သိုဝ်ႈမႃးသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်း France ပဵၼ် François Marie Arouet de Voltaire ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း လွင်ႈႁူႉၸႅင်ႈ။
မီးဢၼ်လဵဝ်ဢၼ်ၵဝ်သေၸႂ် ဢၼ်တေလႆႈတၢႆ ၵဝ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈၸွႆႈသူ တီႈၼႂ်းၵၢၼ်ဢၼ်ထွတ်ႈမႅတ်ႈၼၼ်ႉလႆႈ ဢၼ်လီႈသေပိူၼ်ႈလႄႈ ဢၼ်လီၼမ်ႉယမ်သေပိူင်ႈ တီႈၸႂ်ၵူၼ်း ဢၼ်ၸၢင်ႈၸီႉၸမ်ႈၼႄလႆႈ."
Locke လိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈ ႄၵႈၶၢႆတွပ်ႇထႅင် ၵၢၼ်မိူင်းဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈလူၺ်ႈ ပေႃႈၶွင်Sir Robert Filmer ပိူဝ်ႈတႃႇ ပၼ်ႁႅင်းၵမ်ႉထႅမ် ပိူင်သၢင်ႈသၽႃႇဝ ဢၼ်ဢိင်လူၺ်ႈသၽႃႇဝ ၼႂ်းပိူင်သၢင်ဢၼ်မၵ်းမၼ်းလူၺ်ႈဢၼ်ပၼ်မႃး။
မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်တင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉ Aquinas ၼႂ်းလွင်ႈတၢင်းပူၼ်ႉလွတ်ႈၸႂ်ဝိၺဵၼ်ႇ တီႈဝူတ်ႈၵဝ်ႇ၊ Locke ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်းၶဝ်မႃးၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် tabula rasa။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ တေမႆႈၸႂ်ၸွမ်း ၶေႃႈၸမ်ၵႅပ်ႈလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၶွင်ႈ ပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢမ်ႇၼၼ်ႉၶိူဝ်းၶုၼ်၊ လွင်ႈၵႂၢင်ၸႂ်မိူဝ်ပုၼ်ႉမႃး မိူဝ်ႈၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဢမ်ႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၢၼ်မိူင်းတေႃႇ ၽူႈထုၵ်ႇဢုပ်ႉပိူင်ႇလႆႈ လႄႈ ၸိူဝ်းၶဝ်တေဢုပ်ႉပိူင်ႇ လူၺ်ႈၽွၼ်းလီတူဝ်ၵဝ်ႇ ၼမ်လိူဝ်သေၽွၼ်လီ ၽူႈထုၵ်ႇဢုပ်ႉပိူင်ႇ။
လွင်ႈၸွမ်းတြႃး မၼ်းၵဵဝ်ႇၵွၼ်ႉဢၼ်တၢင်း ပုၼ်ႈၽွၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းတႅမ်ထူၼ်ႈ။
မၼ်းၸႂ်ႉ On Liberty ပိူဝ်ႈတႃႇ ၶဝ်ႁႃဢုပ်ႇဢူဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵၼ်းလိင်ႇ ၼႂ်းတူင်ႇဝူၼ်း။
လွင်ႈလႅဝ်းပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈလႅဝ်း republican ဢၼ်မီးသုၼ်ႇႁူမ်ႈ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း မီးသုၼ်ႇပိူၼ်ႈတႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၵမ်းသိုဝ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈပၢင်လၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းလႄႈ တွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် တီႈလူမ်း။
လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈ မီးလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈလဵၼ်မၼ်း ယူႇၼႂ်းတူင်ႇဝူၼ်းဢၼ်လဵၵ်ႉလႄႈ ပဵၼ်ၼိူဝ်ႉလဵဝ်ၵၼ် ၼင်ႇၵူၼ်းမိူင်ႈၸၢင်ႈမႃးႁူမ်ႈတူဝ်ၵၼ်လႆႈငႆႈꧦလူမ်ꧦ ၼႂ်းတီႈလဵဝ်ၵၼ် ပိူဝ်တႃႇၽွၼ်းပုၼ်ႈပၢင်ႈၵူၼ်းမိူင်း။
ၽူႈမီးသုၼ်ႇလိူၵ်ႈတင်ႈ တေလိူၵ်ႈၽူႈတႅၼ်း ၼၼ်ႉလႆႈဝူၼ်ႉၵၼ်ထတ်း ၼႂ်းသၾႃး ၼႂ်းတူဝ်တႅၼ်း ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ တေၸွႆႈၵူၼ်းမိူင်းႁႂ်ႈပူၼ်ႉလွတ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸမ်ပဵၼ် ၼႂ်းၵၢၼ်မီးသုၼ်ႇႁူမ်ႈ ၵၢၼ်မိူင်းၵူႈဝၼ်းꧦ။
ၼႂ်း Leviathan၊ Hobbes လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ႈ လူၺ်ႈလွင်ႈတမ်းပိူၼ်ႉထၢၼ် ဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်ထုၵ်ႇမဵၼ်ႈၸွမ်းပၵ်းပိူင်လႄႈ သၢင်ႈပၢႆးသၢႆး ပိူင်တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်မီးသိၼ်ထမ်း။
ၼႂ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉꧦ မီးသုၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ႉ မႂ်ပၼ်ၶႂၢင်ႉ ၼႂ်းၵူႈလွင်ႈꧦၼႂ်းလူၵ်ႈ။
ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ ၼႂ်းပီ 1762 လႆႈယဵၼ်းပဵၼ် ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်မီးဢုမူၼ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၾိင်ႈမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း။
ၽူႈဢၼ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇပဵၼ်သြႃႇၸိူဝ်းပိူၼ်ႈ ၽူႈၼၼ်ႉပဵၼ်ၶီႈၶႃႈ ဢၼ်ယိုင်ႈယႂ်ႇလိူဝ်သေပိူၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
လွင်ႈလိုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ႁူင်းၵၢၼ် မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ် လွင်ႈလိုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉတင်းၵၢၼ်မိူင်း ၶဵင်ႇတႃႉၵၼ်။
ၼႂ်းၵၢပ်ပၢၼ်ယၢမ်းၵၢၼ် 19သၼ်ႇၵျူႇရီႇ ပၢႆႈဝူၼ်ႉ Marxism လႆႈၵၢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈလႄႈ socialism ၼႂ်းၵမ်ၼမ်ꧦ လႆႈႁပ်ႉၼမ်ႉတွၼ်းတိူဝ်းမႃး ၵမ်ႈၼမ်မႃးတီႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၼ်ႉႁႅင်းၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်း။
ပိူင်ႈၵၼ်တင်း Marx ဢၼ်ယုမ်ႈယမ်ၽၢႆႇ materialism သၢႆပိူၼ်း၊ Hegel ယုမ်ႇယမ်ၼႂ်း ဢၼ်ပေႃႇပဵၼ်ယူႇ ၶွင်ၸႂ်ဝိၺဵၼ်ႇ။
ၼႂ်းလူၵ်ႈ Anglo-American လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းanti-imperialismလႄႈ pluralism တေလႆႈႁပ်ႉပွႆႇငိုၼ်းၶီႈ ၼႂ်းယၢမ်းလၢႆႈ 20သၼ်ႇၵျူႇရီႇ။
ၼႆႉပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းၶွင် Jean-Paul Sartre လႄႈ Louis Althusser လႄႈ လွင်ႈဢွင်ႇပေႉ Mao Zedong ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၶႄႇလႄႈ Fidel Castro ၼႂ်း Cuba, ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝႆးတေႃႇပေႃးထိုင် လိူၼ်မေႇ ပီ 1968၊ ၵိူတ်ႇပဵၼ်လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ၽိူမ်ႉႁႅင်းမႃး ၼႂ်းပၢႆႈဝူၼ်ႉ ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လိူဝ်သေၼၼ်ႉသမ်ႉ လူၺ်ႈၽၢႆႇသၢႆႉမႂ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇလႄႈ လွင်ႈတႅၵ်းတဵင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်မႃး။
လွင်ႈ ဝႃႇတသုၼ်ႇၼၢင်းယိင်း feminismတိူဝ်းၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး LGBT ပဵၼ်ၸူမ်းတူင်ႉၼိုင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်ႈလႄႈ ပဵၼ်တီႈသုတ်းသဵင်ႈ လွင်ႈပၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇလႄႈ လွင်ႈႁေႉႁၢမ်ႈသုၼ်ႇၵၢၼ်မိူင်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢွၼ်ႇ ၼင်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း African Americansလႄႈ ၵူၼ်ႉသုၼ်ႇလိၵ်ႉ sexual ၼႂ်းမိူင်ႈဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈသူႇပၢႆးဝူၼ်ႉ ဝႃႇတသုၼ်ႇလႆႈၼၢၼ်း ၽၢႆႇလင်ပၢၼ်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇယဝ်ႉ လႆႈမီႈလွင်ႈလၵ်ႇလၢႆတင်းၾိင်ႈထုင်းလႆႈပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈ။
Rawls လႆႈၸႂ်ႉလွင်ႈၸၢမ်း တၢင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵဝ်ႇ ၼင်ႇတူဝ်တႅၼ်းလိုၵ်ႈၽၢႆႇ ပိူင်ၸွမ်းတြႃး တွၼ်ႈတႃႇၶူင်သၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်တူင်ႇဝူင်း လုၵ်ႉမႃးၽၢႆႇလင်လွင်ႈဢမ်ႇႁူႉ။
ၼႂ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၢၼ် လွင်ႈတိူဝ်းၶိုၼ်ႈ တၢင်းတိုဝ်းၵမ် လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ Anglo-American ၼႂ်း Europe သၢႆပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမႂ်ႇ လၢႆꧦသၢႆ ဢၼ်မုင်ႈယိူင်း တီႈလွင်ႈထၢတ်းသၢင်ႈ တူင်ႇဝူင်းဢၼ်မီးယူႇ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ 1950s လႄႈ 1980s။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်မႃးတၢင်ႇၵုၼ်မၢင်ၵေႃႉ ဢၼ်ယင်းတိုၵ်ႉလႆႈႁပ်ႉလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း လူၺ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ Marxism ပဵၼ်ပိူင်လူင် လႆႈဝႆႉလမ်ႇလွင်ႈၼိူင် structuralism လႄႈ "ပွၵ်ႈၶိုၼ်းသူႇ Hegel။"
လွင်ႈသပ်းလႅင်း ထႅင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈ လႆႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်မႃး လူၺ်ႈလွင်ႈထၢတ်းသၢင်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၵၢၼ်မိူင်း ၼင်ႇ liberal (ပိူင်ႈၵၼ်)တင်း Michael Walzer, Michael Sandel လႄႈ Charles Taylor။
ၶွမ်ႇမျူႇၼိတ်ႉ မီးသၢႆငၢႆပၼ်ႁႅင်း လွင်ႈၵူမ်းၵမ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼမ်ၶိုၼ်ႈ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း လွၵ်းပိူင် တၢင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈ တူင်ႇဝူင်းဢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃၸၢမ်းၸွမ်ႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼမ်ႉတွၼ်း တၢင်းတူင်ႇဝူင်း။
တၢင်းႁၼ်ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ထပ်ႈသွၼ်ႉၵၼ် သွင်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼႂ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20ပီ ပဵၼ်ပတၢင်းႁၼ် republicanism (ဢမ်ႇၼၼ် neo- ႁိုဝ် civic-republicanism) လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၶဝ်ႈႁႃ။
တွၼ်ႈတႃႇrepublican ထႃႇၼၸၼ်ႉထၢတ်ႈ ပဵၼ်မွၵ်ႈ ၶႃႈၵူၺ်း လူၺ်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈၸႂ် လွင်ႈလၢႆးသိူၵ်ႈသမ်ႇတေႃႇ ၽူႈပဵၼ်ၶႃႈ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်လီၸင်း။
တၢင်းလွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၶဝ်ႈႁႃလႄႈ republicanism ႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်းလိူၵ်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈတေလႆႈမီး ဢဵၼ်ႁႅင်း။
ႁၢင်ႉတူၺ်းႁၼ်လႆႈ တီႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းပဵၼ်သၢတ်း တူင်ႇဝူင်းလႄႈ polis (မိူင်းၵရိၵ်ႉ ပၢၼ်ပၼ်ၵွၼ်ႇ) မီးယူႇ ပိူဝ်ႈတႃႇသၢႆၸႂ်ၸၢၼ်ပၼ်ဢၼ်လီ ထုၵ်ႇမဵၼ်ႈ ၸွမ်းသတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
Burke ပဵၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ပၼ်ႁႅင်းၸွႆႈလိူဝ်ႈ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူင်ႈ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ American ။
Chomsky ပဵၼ်ၽူႈထတ်းသၢင်ႈ ၸၼ်ႉသုင် U.S. ပေႃႇလၸီႇ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်း neoliberalism မႂ်ႇ လႄႈ contemporary ၸိူင်ႈမိုင်း ႁူမ်ႈပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်တင်း လွင်ႈတႅၵ်ႇယႅၵ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ Israeli တင်း Palestinianလႄႈ ႁူင်းပၼ်ၶၢဝ်ႇငဝ်ႈ media တၢင်းၼမ်။
William E. Connolly လႆႈၸွႆႈပၼ်တၢင်းႁၢၼ်ထိုင် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဝႆးၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ပၼ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉမႂ်ႇ Pluralism လႄႈ democracy ပိူင် agonistic။
Thomas Hill Green ၽူႈမီးပၢႆးဝူၼ်ႉ လွတ်ႈလႅဝးပၢၼ်မႂ်ႇလႄႈ ၽူႈၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်ႁႅင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလီလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း။
ၼႃႈၵၢၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈယွၼ်ႈထိုင် လူၺ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်း Frankfurt။
မၼ်းပၼ်ႁႅင်း ပိူင် capitalism ၵၢတ်ႇလွင်ႈလႅဝ်း လူၺ်ႈပိူင်ငဝ်ႈၸိူင်ႈမိူင်း ပဵၼ်လွင်ႈႁၵ်ႉသႃ ပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈလႄႈ ပွႆႇႁႂ်ပိူင်ၵၢၼ်ပဵၼ်မႃးႁင်းၵူၺ်း။
David Hume မၼ်းထတ်းသၢင်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆတူင်ႇဝူင်းၶွင် ohn Lockeလႄႈ တၢင်ႇၵေႃႉ ဝႃႈပဵၼ် myth ၶေႃးတူၵ်းလူင်း ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈတႄႉၼႂ်းမၢင်လွင်ႈ။
မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈပိူၼ်ၶၢဝ်ႇ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း United States။
ထဵင်ဝႃႈ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတႃႇတေမီး ၸူပ်းၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈၸိုင်ႈမိူင်း ပိူဝ်ႈတႃႇႁၵ်ႉသႃႉ ၵတ်းယဵၼ်ၵမ်ႇၾႃႇ။
မၼ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈ Hobbes ၼႂ်းလွင်ႈၼၼ်ႉ လူၺ်ႈလွင်ႈႁပ်ႉၶမ်ႇ တူင်ႇဝူင်းၽၢႆႇဝႆႉၵႃႈၶၼ် တၢင်းႁဵတ်းဢၼ်ၸွမ်းထမ်း ဢမ်ႇလႆႈယူႇတီႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ မီးလွင်ႈမႅင်ႇပၼ်ၵၼ် ၵႂၢင်ႈꧦၶႂၢင် မၼ်းတပ်ႇထႅင်ၵၼ်တင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်မီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈ ၶွပ်ႇမၵ်းမၼ်ႈလွင်ႈၵုမ်းၵမ် ဢၼ်မီးၶူဝ်းပူၺ်ႈသူၼ်ႇတူဝ်။
ၵေႃႉၼိုင်ႈ ၼႂ်းၽူႈၵေႃႇတင်း Marxism မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း။
ပၼ် ၵၢၼ်ငိုၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ဢၼ်ပဵၼ်တႄႉ တႅင်းတီႈ လွင်ႈပိုင်ႈဢိင်ႈလွင်ႈယိူင်းမၢႆၼႂ်းၾၼ်။
ၼႂ်းထႃႇၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ၶဝ်ယုမ်ႇယမ် ၼႂ်းလွင်ႈၽႄဢၢမ်းၼၢတ်ႈလႄႈ တၢင်ႈၼေပိူင်တူတ်ႇထတ်းလႄႈ ထူင်ႇပၼ်ႇႁႂ်ႈပေႃးၵုမ်းထိုင်လႆႈ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႃႇ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း ၼင်ႇပိူင်ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း လူၺ်ႈၵူၼ်းသုၼ်ႇယႂ်ႇ။
ၸီႉၸမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် "လွင်ႈၶီႇၼႅၵ်းတႅၵ်းတဵင်" ၼင်ႇလွင်ႈ ၵူမ်းၵမ်တူင်ႇဝူင်း   မၼ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမွၵ်ႈၵၢၼ်ၵူမ်းၵမ်ၵမ်းသိုဝ်းၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း မၼ်းႁူမ်ႈထိုင်ပႃး လွင်ႈၵုမ်းၵမ်လူၺ်ႈ လွင်ႈတုၵ်းယွၼ်းၵၢင်ၸႂ်။
သၢင်ႈပႆးဝူၼ်ႉ ideology ၼႂ်းတၢင်းလွင်ႈယုမ်ႇယမ် (ၸႂ်ႈ ႁိုဝ် ၽိတ်း) ဢၼ်ပုင်ႇၽၢင်ႁၢင်ႈလႄႈ ၵုမ်းၵမ်တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈတူင်ႇဝူင်း။
Mencius ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းႁူင်းႁဵတ်း Confucian (ၶူင်ၸိုဝ်ႊ) မၼ်းပဵၼ်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈတွပ်ႇထႅင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်လႆႈလီ တွၼ်ႈတႃႇပုၼ်ႈၽွၼ်းၼႃႈတီႈ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ဢၼ်တေလႆႈမီးတေႃႇ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ။
Montesquieu ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈႁႄႉၵင်ႈၵူၼ်းမိူင်း လူၺ်ႈ "ၸႅၵ်ႇဢၢမ်းၼၢတ်ႈၽဵင်ႇပဵင်း" ၼႂ်းလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႈတီႈမိူင်း။
ၼမ်ႉၵႂၢမ်းမၼ်းၸၢႆး လႆႈသပ်းလႅင်းၼေ လွၼ်ႉၵႅၼ်ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵၢၼ်မိူင်းမၼ်းၸၢႆး။
Plato လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉလိၵ်ႈတၢႆႇယႃႇလွၵ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်းယၢဝ်း မၼ်းလႆႈဝႆးပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်း ၶွင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇသၢမ် သၢမ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ။
Ayn Rand ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ Objectivismလႄႈ ၽူႈၼေ ဢၼ်လမ်ႇၶိုၵ်ႉတွၼ်း လွင်ႈၵၢၼ်ပဵၼ် Objectivist လႄႈ Libertarian ၼႂ်းဢမႄႇရိၵ်ႇၵႃး ၵႄႈၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20ပီ။
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လူဝ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်မီး ၼႂ်းလၢႆးလဵဝ်ၵၼ်လႄႈ တွၼ်တႃႇလွင်ႈတၢင်းဢၼ်လဵဝ်ၵၢၼ် ၸင်ႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ တီႈသႃႇသၼႃႇ။
Adam Smith လေႇၵႆႉလၢတ်ႈၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႇတင်းတၢင်းမေႃပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႆႈသပ်းလႅင်းၼႄၵၼ် ပေႃႇပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႆႈၼမ်ႉတွၼ်း ၽၢႆႇတၢင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်တေႇတီႈ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ႁၼ်သုၼ်ႇတူဝ("မိုဝ်းဢၼ်တူၺ်းဢမ်ႇႁၼ်") မေႃမိုဝ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႄႈ ၵေႃးၵႃႉ။
Socrates ဢွၼ်ၵၼ်ႁၼ်ထိုင်ၵႂၢင်ႈꧦၶႂၢင်ဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ၼင်ႇမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း လူၺ်ႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢၼ်မီးဢူၽုင်းဢၢမ်းၼၢတ်ႈတေႃႇ ၽူႈႁူမ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ် ၼႂ်း Athenian တွၼ်ႈတႃႇ Socrates ဢမ်ႇတွၼ်ႉတႅမ်ႈသင်ဝႆႉ ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈႁူႉၵဵဝ်ႇလွင်ႈမၼ်းလႄႈ ၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်မၼ်း ၵမ်းၼမ်တေမႃး တီႈ Plato ပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵတ်းမၼ်း ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသေပိူၼ်ႈ။
Max Stirner ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ anarchism လႄႈ ပဵၼ်ငဝ်ႈၵဝ်ႉတူဝ်တႅၼ်း anarchist ၼႂ်းယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ၵၼ်ၼႂ်းၸိုဝ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ anarchism။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶမ်ႉၽၢႆႇတူင်ႇဝူင်း တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၶဝ်ႈပႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၽၢႆႇၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ တၢင်းမေႃၽၢႆႇပၵ်းပိူင် ဢၼ်ပဵၼ်ၵမ်ႈၼမ်ꧦ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူင်ႇဝူင်းၸိုဝ်ႈမိူင်းလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ၼႃႈႁဵတ်းသၢင်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းတိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵွၼ်ႇၼႃႈ Socratic ဢၼ်ႁွင်ႉၵၼ်ဝႃႈ ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵရိၵ်ႉပၢၼ်ၸဝ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵရိၵ်ႉပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ဢွၼ်တၢင်း Socrates။
ၼႃႈၵၢၼ်လႄႈ ၵၢၼ်တႅမ်ႈလိၵ်ႈၸိူဝ်းၶဝ် လႆႈႁၢႆဝၢႆးၵႂႃႇပေႃးဢမ်ႇၶႆႈၵိုတ်းလိူဝ်သင်။
Pre-Socratic ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၼႆႉ တေႇမႃး ၼႂ်း 6 ပၢၵ်ႇပီမိူင်း BCE တင်းသၢမ် Milesians Thales, Anaximander, ႄလႈ Anaximenes.
Xenophanes ၼႆႉႁုလွင်ႈထတ်းသၢင် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈၽီၶဝ်(gods)
ႁူင်းႁဵၼ်းၶွင် Eleatic ၼႆႉ ၸွမ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ႁႃႈပၢၵ်ႇပီမိူင်း BCE ပုၼ်ႉယဝ်ႉ။
Anaxagoras and Empedocles ၵမ်ႉထႅမ် လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ် လွင်ႈဝႃႈတေႁဵတ်းႁိုဝ် ၶူင်သၢင်ႈလူၵ်ႈ။
ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ပဵၼ်ၶွင်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ German J.A. Eberhard ယဝ်ႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ "vorsokratische Philosophie'' ၽၢႆႇလင်ၼႂ်း 18 ပီမိူင်ၼႆႉၵူၺ်း။
ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ မႃးၸွမ်းလွင်ႈဢဵၼ်ႁႅင်းလဵၵ်ႉၵူၺ်း မိူၼ်ၼင်ႇ pre-Socratics ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ မီးလွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ် လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်တႄႉတႄႉ၊ လႄႈတေ ႁဵတ်းႁိုဝ်ယူႇသဝ်းႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးလီၵႂႃႇ။
ၸွမ်းၼင်ႇJames Warrenႄတႉ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ pre-Socratic လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉပၢၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈၶၼ်ႈဝႆႉလွင်ႈၼႃႈလိၼ်တင်း Socrates ၵႃႈႁိုဝ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ပၢႆးလိၼ် ႁဵတ်းႁိုဝ်မီးတွၼ်ႈၼိူဝ်ႉလိၵ်ႈမႃး။
ၽူႈမီးပိင်ႇၺႃႇ André Laks ၸႅၵ်ႇႁၼ် ၶွင်ၵဝ်ႇသွင်ဢၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ pre-Socratics ၼၼ်ႉလုၵ်ႉမႃးတီႈ Socratics မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵဝ်ႇၵဝ်ႇၼ်ႉ လႄႈၶၢမ်ႈမႃးတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။
ၵၢၼ်တင်းၼမ်ၼၼ်ႉမီးၸိုဝ်ႈႁူဝ်ၶေႃႈဝႃႈ Peri Physeos ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်သၽႃႇဝ၊ ၸိုဝ်ႁူဝ်ၶေႃႈၼႆႉ မၢင်ၽဝ်ႇ တေမႃးတီႈၵူၼ်းတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ်ၽၢႆႇလင်ၼႆႉၵူၺ်းၵေႃႈပဵၼ်လႆႈ။
ဢဝ်သႂ်ႇလေႃးတီႈဢၼ်ယၢပ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်း ၼၼ်ႉၵေႃႈပဵၼ် ဢၼ်ၶဝ်ၸႂ်ႉၽႃႇသႃႇဢၼ်ၶဝ်ဢမ်ႇပွင်ႇ။
Theophrastus, Aristotle ၶဝ်ပဵၼ်ၽူႈဢွင်ႇမႅင်ႇ၊ တႅမ်ႈပဵၼ်ပပ်ႉတၢင်းႁုသႅၼ်သမ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးႁၢင်ႈၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းလွင်ႈ pre-Socratics မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈ။
ၽူႈမီးပိင်ႇၺႃႇၶဝ် တေႃႈလဵဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပပ်ႉၼႆႉ တႃႇႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈဢိင်ပိုင်ႈ ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ ဢဝ်မူၵ်းသိူင်ႇသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ မၢႆၶပ်ႉDiels–Kranz။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းပုင်ႇၸၢမ်ႇမၢႆလပ်ႉ ပဵၼ်တီႈႁပ်ႉႁွမ်းလႆႈယူႇႁိုဝ်ဢမ်ႇ လူၺ်ႈတႅမ်ႈပဵၼ် "A" ဢမ်ႇၼၼ် "B" ပေႃးပဵၼ်ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢၼ်မႃးတီႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ်။
ဝၢႆးသေၵၢပ်ႈပၢၼ် pre-Socratic ယဝ်ႉ မွၵ်ႈသွင်ပၢၵ်ႇပီမိူင်း၊ မိူဝ်ႈၽွင်းမၼ်းၽႄႈလၢမ်းၵႂႃႇၵႆ Persian Achaemenid Empire ၶႂၢၵ်ႈၵႂႃႇထိုင် ပွတ်းတူၵ်း မိူဝ်ႈၽွင်းၶိူဝ်း ၵရိၵ်ႉၶဝ် (Greeks)မီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၵၶၢႆလႄႈ ၶၢဝ်းတၢင်းပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ႁွတ်ႈထိုင် Cyprus လႄႈ Syria။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်(Greeks) လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႂ်းပီ 499 BCE ၵမ်းလိုၼ်းၵေႃႈၶဝ်လႆႈပေႉပၢင်တိုၵ်းၵႂႃႇ ၼႂ်းပီ494 BCE ။
ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် လွင်ႈတၢင်းလၢႆလွင်ႈ တႃႇႁႂ်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ၸဝ်ႈပၢႆးဝူတ်ႉၶပ်ႉ pre-Socratic ၼႂ်းၶွင်ၵဝ်ႇၵရိၵ်ႉၶဝ်။
လွင်ႈတၢင်းထႅင်ႈၼၼ်ၼိုင်ႈတႄႉပဵၼ် လွင်ႈဢမ်ႇလႆႈယၢပ်ႇ ၵၢၼ်ၵမ်းၵမ်းဢွၵ်ႇတၢင်းတီႈၼႂ်းမိူင်းၵရိၵ်ႉ၊ ဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ႁႂ်ႈႁွတ်ႈထိုင်တီႈ လႄႈဢဝ်မႃးၼိူင်းတီႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်။
ပိူင်ပၢႆးမိူင်း democratic လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း လွင်ႈၸွႆႈထႅမ်ၵေႃႈ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်ထိၼိုင်ႈ၊ တွပ်ႇပၼ်ၶေႃႈထၢမ် ဢၼ်မီးလွင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ် ယၢမ်းလဵဝ်ၶွင် Homer and Hesiod ။
ၶဝ်ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ၵႂႃႇ pre-Socratics ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈၶဝ်ႁႃႁၼ်ႁဵင်းလိၵ်ႈ ဢၼ်တႄႉလုမ်ႈၽႃႉ လႄႈပုၼ်ႈတႃႇတေ ၸူႉတုမ်လႆႈပိုၼ်းၵဝ်ႇၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းႄလႈလၢႆးၵႂႃႇလၢႆးပႆဢပုမ်ႇ။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ pre-Socratic ၶဝ်ပဵၼ်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢွၵ်ႇၶၢင်းတၢင်းၵႆၵႂႃႇတၢင်ႇၵုၼ်၊ ၼၼ်ႉၵေႃႈၶႂ်ႈပွင်ႇဝႃႈ pre-Socratic ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၼွၵ်ႈမိူင်းၼႆႉပဵၼ်ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇၼႂ်းမိူင်းယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် pre-Socratic ၶဝ် ၸႅၵ်ႇပၼ်တၢင်းႁု တီႈဢၼ်သပ်းလႅင်းဢၼ်လဵဝ်သေသပ်းလႅင်းၼႄလႆႈ ဢၼ်ၼမ် လႄႈဢၼ်ဢႄႇတင်းမူတ်း၊ ဢၼ်တေသပ်းလႅင်းလႆႈ ဝႃႈမၼ်းဢမ်ႇၸိုဝ်ႈၽၸဝ်ႈၵမ်းသိုဝ်ႈ။
သွၵ်ႈႁႃငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ (arche) ၶူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းတင်းၼမ် လႄႈပိူင်ငဝ်ႈတိုၼ်းမၼ်း ဢၼ်လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇ။
ဢၼ်ၶဝ်ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းသၢင် ဢႃႇရုင်ႇ တီႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၶဝ်ၶူင်သၢင်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းမႂ်ႇ လႄႈႁၼ်ထိုင် မိူၼ်ၼင်ႇ rhythm, symmetry, analogy, deductionism, reductionism, mathematicazion ပဵၼ်သၽႃႇဝလႄႈတၢင်ႇဢၼ်။
မၼ်းၵေႃႈပဵၼ်လႆႈဝႃႈ လွင်ႈတႄႇငဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁၢင်ႈၽၢင်ငဝ်ႈတိုၼ်းမၼ်း ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းၼိူဝ် ဢၼ်တေၸၢင်ပဵၼ်ၸွမ်းမႃး။
မၼ်းလႅပ်ႈပဵၼ် ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈလုတ်ႈႁၢမ်းဝႆႉၶိူင်ႈမၼ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတူၺ်းႁၼ်ပိူင်ႈၼႂ်းလေႃးၵ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ၊ လႄႈဢမ်ႇထတ်းတူၺ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၼၼ် မၼ်းတေဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈတႃႇ မၢၵ်ႇတႃ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ တေႁၼ်လႆႈ ပွတ်းတွၼ်ႈသၽႃႇဝ ဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ၽႆၢႇတႂ်ႈၵၢၼ်ထိင်းတူဝ်ထူပ်း။
ပိူင်မၼ်းတႄႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ၶတ်းၸႂ်တႃႇ ႁႂ်ႈမၼ်းၸွတ်ႇတူဝ်တင်းလူၵ်ႈလူမ်ႈၾႃႉ လွင်ႈဢၼ်ၶဝ်သွၵ်ႈႁႃလႆႈမႃးၼၼ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ် pre-Socratics ဢမ်ႇမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၽြႃးၵွတ်ႉ၊ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ လူတ်းၶွပ်ႇလႅၼ်ၽၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈဢႄႇမၢင်တီႈသုတ်း။ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈသၽႃႇဝလၢၵ်ႇလၢႆး မိူၼ်ၼင်ႇ သဵင်ၽႃႉလင် ဢမ်ႇၼၼ် ယႃႉပႅတ်ႈ ၽြႃးၵွတ်ႉတင်းမူတ်း ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ သၽႃႇဝလေႃးၵၼၼ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ pre-Socratic၊ ဢၼ်ပိူင်လူင်မၼ်း Milesians, Xenophanes, ႄလႈ Heraclitus ၊ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉပိူင်လူင်မၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၽိင်ႈထုင်း cosmogony လႆႈၶၢမ်ႇတင်းတွပ်ႇထဵင်ၶိုၼ်း လႄႈၶတ်းၸႂ် သပ်းလႅင်း ႄၼသၽႃႇဝ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတူၺ်းထိုင် သေဢဝ်တီႈပွင်ႇမၼ်း။
Eleatics ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉလူၺ်ႈ ၽီပူင်သၢင်လႄႈပဵၼ်မႃးၵူၺ်း၊ ( ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း ဢၼ်မီးသၢႆၸႂ်ယူႇ လႄႈၵူႈၸိူဝ်းၵူႈဢၼ်မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတင်းမူတ်း)။
မၼ်းၸၢႆး ၶႆႈၸႂ်တူၺ်း ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမိူင်းပွတ်ႈဝၼ်းတူၵ်း ဢွၼ်တၢင်း တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈမၼ်းၸၢႆးလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
Thales ၼႆႉလႅပ်ႈတေပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶွင် Phoenician ။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃးလီ Thales geometry ၸၼ်ႉသုင် ၽွမ်ႉပၼ်သၽေႃးလွင်ႈတၢင်းၼင်ႇ ႁူမ်ႈငမ်တၢင်းမူတ်းသေလၢႆး လူၺ်ႈၽၢႆႇ ၶူၼ်ႉၶႆႈသွၼ်ႇၼမ်ႉလွင်ႈတၢင်း ငၢမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ် မၼ်းမီးလၵ်ႉၶၼႃႇထိုင်လႆႈၵူႈၸိူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် universal။
Thales ၵႂႃႇလႄႇ Sardis မိူၼ်ၼင်ႇမီးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်ၼမ်တႄႉ၊ တီႈဢၼ်သိမ်းဝႆႉလွင်ႈဢတ်းသဵင် တၢင်းမေႃၽၢႆႇလိူၼ်လၢဝ် လႄႈၸႂ်ႉတိုဝ်တၢင်းမေႃၽၢႆႇလိူၼ်လၢဝ် ၵဵပ်းဝႆႉၶေႃႈမုၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၸၢမ်းၶူဝ်းၶွင်။ (ၼမ်ႉမၼ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ)။
မၼ်းၸၢႆးယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ငဝ်ႈတိုၼ်းၶွင်လူၵ်ႈလေႃးၵၼႆႉ တႃႇႁႂ်ႈမီးထၢတ်ႈ တၢင်ၽီၶဝ်။
မၼ်းၸၢႆးၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸုမ်းဢၼ်လိူၵ်ႈဝႆႉ ၶွင် Miletus ၊ ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီးလႄႈ ၵူၼ်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်။
ၼႂ်းလွင်ႈၶေႃႈတွပ်ႇထိုင် Thalesၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတုၵ်းယွၼ်း ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉဢွၼ်တၢင်း တီႈပွင်ႇမၼ်း ပေႃးဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉၼႆ ၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်းယဝ်ႉ၊ မၼ်းတေပဵၼ် ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ် တင်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ မႆႈလႄႈၵတ်း၊ ယမ်းလႄႈႁႅင်ႈ၊ မၼ်းၸႅၵ်ႇၼႄလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။
မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈလၢမ်းႁုဝႆႉမိူၼ်ၵၼ် လွင်ႈငဝ်ႈတိုၼ်ႈၵူၼ်း။
မၼ်းၸၢႆးယင်းတႅမ်ႈဝႆႉ ပပ်ႉၵႂၢမ်းလွႆႈလွႆႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈသၽႃႇဝယူႇ။
မၼ်းၸၢႆးပဵၼ်ၵူၼ်း ၵႆႉဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း တႅမ်ႈဝွၵ်း ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်ၶဝ်ႈၸႂ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၸဵမ်ပိုင်းယဝ်ႉ၊ လႄႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းႁုပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ။
မၼ်းၸၢႆးလၢတ်ႈလူၺ်ႈတၢင်းႁၢၼ်ႉၸႂ်ဝႃႈ သင် ဝူဝ်းပေႃႈ၊ မႃႉၶဝ်၊ သၢင်ႇသီႈၶဝ် ၸၼ်ႁၢင်ႈလႆႈၼႆ ၶဝ်တေၸၼ်ႁၢင်ႈၽြႃးၵွတ်ႉၶဝ် မိူၼ်ဝူဝ်း မိူၼ်မ မိူၼ်သၢင်ႇသီႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
Xenophanes ၶဝ်ၵေႃႈ ပၼ်ၶႂၢင်ႉ သပ်းလႅင်းၼႄလွင်ႈသၽႃႇဝ ဢၼ်ပဵၼ်ႁင်းမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လုၵ်ႈၵၢင်ဝၼ်း ႁူင်းႁႆး (rainbow) လႄႈၾႆး St. Elmo။
မိူဝ်ၽွင်း Xenophanes ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမေႃႁၼ်လီၼိူဝ်ပိူၼ်ႈ တီႈၼိူဝ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်း လႄႈတၢင်းႁု ဢၼ်ပိူၼ်ႈယိုၼ်ႈပၼ်၊ မၼ်းၵေႃႈယုမ်ႇယမ်ထႅင်ႈဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလွႆးလွႆးၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉ လွင်ႈဝူၼ်ႉသေ ထတ်းသၢင်ႈ။
Heraclitus တုၵ်းယွၼ်း ၶူဝ်းၶွင်သၽႃႇဝတင်းမူတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶွင်ၼႂ်းမိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇမေႃသဵင်မေႃဝၢႆး လႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇတႃႇသေႇ။
ၽႆးယဵၼ်းပဵၼ်ၼမ်ႉ လႄႈလိၼ်မိူင်း မၼ်းၵေႃႈပဵၼ်လႆႈၵူႈၸိူဝ်း။
Heraclitus ၼၼ်ႉၵမ်ႉထႅမ်ဝႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇပႆၶဝ်ႈၵႂႃႇၸွမ်းႁွင်ႈၼမ်ႉသွင်ပွၵ်ႈလႆႈ၊ ၸုတုမ်တီႈယူႇ လူၺ်ႈတင်းသဵင်သႅၼ်ႇ ta panta rhei (ၵူႈဢၼ်လႆၵႂႃႇၸွမ်းၼမ်ႉ)။
တၢင်းဢွၵ်ႇမၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် Heraclitus ပဵၼ်လွင်ႈ ဢဝ်မၢၼ်ႇၸမ်ႈဝႆႇၼႃႈၸူးၵၼ် ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈၽွမ်းဢၼ်ၶဝ်ၸူးဢၼ်။
ၶေႃႈသင်ႇသွၼ် Heraclitus လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၢၼ်ၶဝ်ႈႁႃၵၼ် ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈတီႈၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ၊ လႄႈမၼ်းပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်တေဢွၵ်ႇပူၼ်ႉလွတ်ႈလႆႈ လွင်ႈလိူတ်ႇမႆႈ တင်းမူတ်း ၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉၶဝ်ႈႁႃၵၼ်ယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶိုၵ်ႉ ၶွင် Heraclitus ပဵၼ်မိၵ်ႈမၢႆသုၼ်ႇတူဝ်မၼ်းယဝ်ႉ၊ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၵဝ်ႇၵူၼ်းၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ် လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇၸွမ်းတီႈပွင်ႇတၢင်းၼမ်၊ Heraclitus လႅပ်ႈတေၸႂ်ႉတိုဝ်း တီႈပွင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းပိူင်ႈၵၼ် တင်းတီႈၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸၢႆး။
ဝၢႆးသေႁူဝ်ပူၼ်ႉၵႂႃႇဢမ်ႇပေႃးႁိုင်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆး လူဝ်ႇငိူင်ႉဝႄႈ Croton လႄႈၶၢႆႉတီႈယူႇၵႂႃႇတီႈ Metapontum ။
ၸိူဝ်းၶဝ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးၸွမ်း လွင်ႈဝူၼ်ႉသၢင်ႈမၼ်းၸၢႆး၊ တေႃႇပေႃးၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈလွင်ႈၶဝ်ႈပဵၼ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၵႂႃႇ၊ ၶူင်းလေႃးၵၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းႁဵတ်းမၢႆၶပ်ႉ လႄႈၵူႈၸိူဝ်းပဵၼ်သၢႆလႅင်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်၊ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၼႂ်း သႃသၼႃႇ။
သဵၼ်ႈတၢင်းၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶဝ် ပဵၼ်တီႈၼႂ်း သႃႇသၼႃႇ၊ႁၢမ်ႈသီးတူဝ်ၶဝ် လွင်ႈၶႂ်ႈလႆႈၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းလႄႈတၢင်းၵိၼ်။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ pre-Socratic တၢင်ႇၸိူဝ်း သႄႉသွမ်း Pythagoras ဢၼ်မၼ်းၸၢႆးယုမ်ႇယမ် ၶိုၼ်းတႄႇပဵၼ်ၵူၼ်း။
ဢူမုၼ် Pythagoreanism မႃးၽၢႆႇလင် Christian မိူၼ်ၼင်ႇ Neoplatonism လႄႈမၼ်းပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးသွၼ်ၶွင် Plato ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းသၽႃႇဝ။
ၸွမ်းၼင်ႇ Aristotle and Diogenes Laertius၊ Xenophanes ပဵၼ်ၶူးသွၼ် Parmenides လႄႈၶဝ်မီးလွင်ႈထဵင်ၵၼ် ဝႃႈ Xenophanes ထုၵ်ႇလီဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၼိူဝ် Eleatic ။
မၼ်းၸၢႆးပဵၼ်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇလီလီသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼင်လိၼ်မိူင်း ပဵၼ်လုၵ်ႈမူၼ်းၵႂႃႇ။
Parmenides ၶဝ်တႅမ်ႈဝွၵ်းဢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွၵ်ႇယၢပ်ႇ တၢင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈၸွမ်းသၽႃႇဝ ဢူမုၼ်မၼ်းယႂ်ႇၼႃႇ ဝၢႆးၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်။
ဝွၵ်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ သၢမ်တွၼ်ႈ (တူဝ်ယင်ႇ preface) မိူၼ်ၼင်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ လႄႈသဵၼ်ႈတၢင်း တႃႇပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်။
လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ လႄႈပဵၼ်မႃးတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်၊ ဝႆႉၼၵ်းၼႃၼိူဝ်လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ။
Hence ဝႃႈ ဢၼ်ႁဝ်းဝူၼ်ႉတၢင်းမူတ်းၼႆႉ ပဵၼ်လႆႈယူႇ တေႃႈၼင်ႇတူဝ်ႁဝ်း မီးလွင်ႈၽိတ်းယူႇ။
ၸဝ်ႈမႄႈၼၢင်းၽီ သွၼ် Kouros ႁႂ်ႈၸႂ်ႉႁဵတ်ႇၽူၼ်လွင်ႈတၢင်းၶွင်ႈမၼ်း တႃႇလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ႁူႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းသေႉၼႄးၶေႃးဢၢင်ႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႈ ႁႃႉ ၽိတ်း၊ ယဝ်ႉဢဝ်ထိုမ်ႈပႅတ်ႈ လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉလီၸႃႉ။
Zeno ႄလႈ Melissus သိုပ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ Parmenides' ဝူၼ်ႉၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်ႈလုမ်ႈၽႃႉ။
မၼ်းၸၢႆးၶတ်းၸႂ်သပ်းလႅင်း ဝႃႈၵွပ်ႈသင် ႁဝ်းဝူၼ်ႉၵႂႃႇၵူႈလွင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၶွင်။
Anaxagoras ၼႆႉၵူတ်ႇတီႈၼႂ်းဝဵင်း Ionia ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ပဵၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလွင်ႈယႂ်ႇ တေလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ Athens ။
Anaxagoras ၼႆႉၵေႃႈပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ် ၼႂ်း Socrates။
လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် လွင်ႈဝႃႈမၼ်းၸၢႆးမၢႆထိုင်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။
ၶိူင်ႈတင်းမူတ်းဢဝ်လေႃးၵၼ်ဝႆႉ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လူမ်း ၼမ်ႉ လႄႈတၢင်ႇၸိူဝ်း။
ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းႁူႉၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းၵေႃႈဝူၼ်ႉ ၶူင်သၢင်ႈတႃႇၼႂ်းလုမ်ႈၽႃႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ မၼ်းတႃႇၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးၼႆႉၵူၺ်း။
Anaxagoras ၶဝ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး Milesian ဝူၼ်ႉၼိူဝ်လွင်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်းႁူႉ၊ ၶတ်းၸႂ်တႃႇပူင်းပွင် တႃႇတေသပ်းလႅင်းၼႄ ဝႃႈပဵၼ်လႆႈဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ တႃႇသၽႃႇဝဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး။
ၸွမ်းၼင်ႇ Diogenes Laertius၊ Empedocles တႅမ်ႈပပ်ႉသွင်ပပ်ႉ ၼႂ်းႁၢင်ႈၽၢင်ၶွင်ဝွၵ်း Peri Physeos (တီႈၼိူဝ်သၽႃႇဝ) လႄႈ Katharmoi (Purifications)။
မၼ်းယင်းလၢတ်ႈထိုင် ပၢႆးဝူၼ်ႉ Anaxagoras ဢၼ်ပဵၼ် "ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ" လွင်ႈတၢင်းသီႇဢၼ် (တူဝ်ယင်ႇ classical elements) ဢၼ်လႆႈဢဝ်မႃးလေႃးၵၼ်၊ ၸိူဝ်းၶဝ်ၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ၵူႈမဵဝ်း ဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်း။
ဢၢမ်းၼၢတ်ႈသွင်ဢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်မီးလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၵၼ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵေႃႈၼင်ႇႁိုဝ်ၶူဝ်းၶွင်ပေႃး ၸွမ်းလႆႈလွင်ႈတၢင်းသီႇဢၼ်လီ ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈငၢမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်လီလႄႈသင် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတၢင်းသီႇဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တီႈဢၼ်သိၵ်ႇပွင်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉလႄႈသင်၊ ၽွၼ်းလီမၼ်း လွင်ႈဢဝ်လေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပေႃးသိုပ်ႇမီးၵႂႃႇၶၢဝ်းႁိုင်။
ၶဝ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် atomic cosmology even though ၶဝ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ႈပႃးပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ တၢင်ႇၸိူဝ်းတၢင်းၼမ်၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်၊ ပၢႆးၼပ်ႉ၊ တၢင်းမေႃႁၢင်ႈၽၢင်၊ ပၢႆးမိူင်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈသၼ်ႇထေႇ၊
Democritus လႄႈ Leucippus ထၢင်ႇထိူမ်ၼႂ်းၸႂ် တႃႇတေပိုင်ႈဢိင်ဢႃႇယူင်ႇႁဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၶဝ်ယုမ်ႇယမ် ဢၼ်တူင်ႇၼိုင်ယူႇယၢမ်းလဵဝ်။
Atoms လႆႈထုၵ်ႇၶၢႆႉၵႂႃႇ တီႈၵၢင်ပၢင်ႇ မီးၽွၼ်လီတၢင်းသွင်ၽၢႆႇ လႄႈႁဵတ်းႁၢင်ၽၢင်မၼ်းၼမ်ၼမ် တီႈၼႂ်းလူၵ်ႈ ဢၼ်ႁဝ်းယူႇသဝ်း၊ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈလၢႆꧦ။
Democritus ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၵူႈဢၼ် atoms လႄႈ void ဢႃႇယူင်ႇႁဝ်းမၢင်ဢၼ် မၼ်းဢမ်ႇၸိုဝ်ႈဢၼ်တႄႉ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈပဵၼ်တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၵူၺ်း။
ၶဝ်မၢပ်ႇၼႄး လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉပၢၼ်ၵဝ်ႇ လွင်ႈတၢင်းတိုဝ်းၵမ် တီႈၽြႃးၵွတ်ႉ၊ ၶဝ်သိူဝ်ႇတၢင်းပၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁႂ်ႈပေႃးၶိုပ်ႈၼႃႈၵႆလႆႈထႅင်ႈ၊ လႄႈၵၢၼ်ၽိုၵ်းပၼ် မိူၼ်ၼင် ၸိူင်း၊ တူင်ႇဝူင်ပၢႆးသၢႆႈၶဝ်၊ ပၢႆးၼပ်ႉၶ်၊ ပိူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
သွၼ်လွၵ်းလၢႆး ႁႂ်ႈမေႃၸၼ်ၸႂ်ပိူၼ်ႈ လႄႈတေႁဵတ်းႁိုဝ် ပိုၼ်ဢွၵ်ႇႁဵင်းလိၵ်ႈ ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးလီလူလီတူၺ်း။
Gorgias တႅမ်ႈဝႆႉပပ်ႉ တၢင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈသၽႃႇဝ၊ ၼႂ်းဢၼ်မၼ်းၸၢႆး သူႈမႃး Eleatics ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ မီးၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈဢမ်ႇမီးၸိူင်ႉႁိုဝ်။
Antiphon သၢင်ႈဢွင်ႈတီႈသၽႃႇဝ သၢၼ်ၶတ်းမၢႆမီႈ၊ မၢႆမီႈဢၼ်မီးၼႂ်းဝဵင်း။
မၼ်းၸၢႆးၶတ်းၸႂ်သပ်းလႅင်ႈ တၢင်းသွင်ပိူင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႂ်းလူမ်ႈၽႃႉ။
Diogenes ၶွင် Apollonia ၶိုၼ်းဝၢႆႇၵႂႃႇၸူး Milesian ၶူင်သၢင်ႈလႄႈပဵၼ်မႃး၊ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ လိူဝ်ဢၼ်ဝူၼ်ႉဝႆႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်း Pythagoras ႄလႈ Empedocles ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ် ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၶဝ် လွင်ႈဝႃႈၶဝ်မျၢတ်ႈ ၸၼ်ႉသုင်ၼႃႇ၊ ၶဝ်ၶတ်းၸႂ် တႃႇသွၼ်ပၼ်ပိူၼ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵျၢင်ႉၵမ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း တႃႇသွၵ်ႈႁႃလွင်ႈတႄႉ သၽႃႇဝ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း Pythagoras တီႈပွင်ႇပၢႆးၼပ်ႉ လႄႈပၢႆးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈ (geometry) ႄလႈ Empedocles ပိုတ်ႇၼႄလွင်ႈတူဝ်ထူပ်း။
ၶဝ်မၢပ်ႇၼႄး လွင်ႈပၢၼ်ၵဝ်ႇ လွင်ႈတၢင်တူဝ်ၽြႃးၵွတ်ႉ ဢၼ် Homer ႄလႈ Hesiod ၵေႃႇတင်ႈမႃးၼၼ်ႉ လႄႈသႂ်ႇလွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ် လွင်ႈႁူဝ်ယွႆႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ်၊ ၵိူင်းတႄႇတႅၵ်ႇယၢႆႈ ၼႂ်းၵႄႈသၽႃႇဝပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႄလႈပၢႆးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်။
ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵေႃႈ တႄႇတင်ႈၸွမ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Milesian ။
Xenophanesၸမ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇၽြႃးၵွတ်ႉၶပ်ႉဝႆႉတႃႇသၢမ်ဢၼ် မၼ်းၸၢႆးလူဝ်ႇလႆႈလီတၢင်းမူတ်း ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းတႃႇသေႇ လႄႈလွင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵူၼ်းၶဝ်၊ ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉႁႅင်းၼိူဝ်ၵုၼ်မိူင်းပွတ်းတူၵ်းၶဝ်ဝူၼ်ႉသေ ယုမ်ႇယမ်။
Anaxagoras လၢတ်ႈတႄႉလၢတ်ႈဝႃႈ တၢင်းႁုလွင်ႈလေႃးၵ ပၼ်ၸၢတ်ႈပၢၼ်ႁဝ်းသေတႃႇဝူၼ်ႉ။
Hippocrates ပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဢမ်ႇၸိုဝ်ႈတူင်ႇဝူင်းတင်းသွင်ဢၼ်။ (ၵႆႉယုၵ်ႉယွင်ႈ ပေႃႈၼႆႉမိူၼ်ယႃႈယႃ)။
သၽႃႇဝလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၵူႈယၢမ်ႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ Heraclitus ယုမ်ႇယမ်သေၼႄဝႆႉတီႈၵႅပ်ႈ(ၵူႈၸိူဝ်းၵူလွင်ႈ မီးသၢႆငၢႆလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ)။
ၵွၼ်ႇ Socratics သွၵ်ႈႁႃတႃႇတေပွင်ႇၸႂ် ႁၢင်ႈၽၢင်လၢႆဢၼ်ၼိူဝ်သၽႃႇဝဢၼ်မီးလွင်ႈလွင်ႈတၢင်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် မီးၼမ်ႉၵတ်ႉလွင်ႈမၢႆတွင်း လႄႈမီးလွင်ႈသပ်းလႅင်း ဢၼ်တေပဵၼ်လႆႈ ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇထၢင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ၵပ်း ၵၢႆႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႈ၊ လွင်ႈပၼ်ၵိူတ်ႇတႃႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၵုၼ်ပွတ်ႈဝၼ်းတူၵ်း။
Anaximander ပၼ်လွင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈလီ၊ လွင်ႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉထဵင်ၵၼ် ဢၼ်တေၸၢင်ႈပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ႉသုမ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢမ်ႇမီးဢၼ်လႂ် ပဵၼ်ၽွၼ်းလီ။
Xenophanes ၵေႃႈသိုပ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈထတ်ႈသၢင်ႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၶွင်ၽြႃးၵွတ်ႉ ယွၼ်ႉသၢႆငဝ်းလႅင်း သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်မီး လွင်ႈတၢင်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ လွင်ႈၼႄၶႅပ်းႁၢင်ႈၽြႃးၵွတ်ႉ ဢၼ်ပိူၼ်ႈၵျိူၵ်ႈယုမ်ႇယမ် တီႈၼႂ်းမိူင်းၵရိၵ်ႉ။
ၵွၼ်ႇ Socratics တၢင်ႇဢၼ်ၵေႃႈ သွၵ်ႈႁႃ ၶေႃႈတွပ်ႇ ၵႂၢမ်းထၢမ်ၶွင် arche၊ မႅင်ႇပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇ လၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆပိူင် ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ယၢင်ႈၵႂႃႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႃႇၵႂႃႇၼႃႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈၶဝ်ဝူၼ်ႉယဝ်ႉ ပေႃးဢဝ်ဝႆႉယဝ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ်ဝူၼ်ႉ ၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ pre-Socratics ၵေႃႈ ဢူမုၼ်ႁူမ်ႇငမ်း ဝၢႆးၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ်၊ ပိုၼ်းၶဝ်လႄႈ ၵူၼ်းတႅမ်ႈၸိူင်းၶဝ်။
ၵူၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းသၽႃႇဝၶဝ် လႆႈၸႂ် Socrates ၶဝ် လႄႈမၼ်းၸၢႆးၶဝ်ၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈသွၵ်ႈႁႃၶူဝ်းၶွင်ၼႂ်းလေႃးၵ၊ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ လွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်မၼ်းၸၢႆး ယွမ်းလူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ မၼ်းၸၢႆး ၸႂ်ယဵၼ်မႃး ႄလႈဢဝ်ၸႂ်သႂ်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၊ လွင်ႈလီလႄႈလွင်ႈတိုဝ်းၵမ်ၼႆႉ လီလိူဝ်လွင်ႈသၽႃႇဝၼႂ်းလိူၵ်ႈ။
Cicero ၸၵ်းယွႆႈ မၼ်းၸၢႆးႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ် pre-Socraticsၶဝ် ၼႂ်းလွင်ႈမၼ်းၸၢႆး Tusculanae Disputationes မိူၼ်ၼင်ႇမၼ်းၸၢႆးၸႅၵ်ႇႁူႉလႆႈသၽေႃး သၽႃႇဝၶွင် pre-Socratic ဝူၼ်ႉမိူၼ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း "sages" (တူၼ်ႈဢိမ်ၶိမ်း) ၵေႃႉဢၼ်ၶဝ်ႈၸႂ် ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇလွင်ႈတူဝ်ထူပ်း။
Aristotle ဢုပ်ႇၵုမ် pre-Socratics လွင်ႈပပ်ႉဢွၼ်တၢင်းၶွင် Metaphysics မိူၼ်ၼင်ႇ ၵပ်းသိုပ်ႇတူဝ် လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမၼ်းၸၢႆး လႄႈလွင်ႈသွၵ်ႈႁႃတႃႇ arche။
ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉFrancis Bacon ပီထူၼ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇ16ၼၼ်ႉ ႁူႉတွၼ်ႈတႃႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႈ ၶေးပဵၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉပၢၼ်ႇမႂ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ pre-Socratic လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈလီ ၼႂ်းလိၵ်ႈမၼ်းတင်းၼမ်ႉ။
Nietzsche ၼပ်ႉယမ် pre-Socratics လိုၵ်ႉလမ်ႇလီ ႁွင်ႉၶဝ် "ၽူႈမီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈၶႂၢၼ် ငဝ်းၸႂ်" တွၼ်ႈတႃႇမၢႆတွင်းလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၶဝ်လႄႈ ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းမၼ်ၼိူဝ်သၢၼ်ၶတ်း Socratesလႄႈ ၽူႈဢွင်ႇမၢၼ်မၼ်း။
ပေႃးတေလၢတ်ႈၼေလွင်ႈၸိူင်းမၼ်း မၵ်းၶၼ်ႈဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းတင်းၼမ် ပၢၼ် pre-Socratic ပဵၼ်ပၢၼ်ဢၼ်မီးမုၼ်ၼႂ်း Greece ၶဝ် မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉတေႃႉတေႉႁွင်ႉဝႃႈ Golden Age ၼၼ်ႉ ပေႃးတေလၢတ်ႈၼေ Nietzsche တေႉ ၸွမ်းပဵၼ်လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းဢသၢၵ်ႈ။
တေႃႈၼင်ႇၼႂ်းယၢမ်းပိူၼ်ႈႁူႉၼမ်ၼႆႉၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႉလိူဝ်မိူၼ်ၼင်ႇပၢၼ် Spring လႄႈ Autumn လႄႈတင်းပၢၼ် Warring States ၼႂ်းတွၼ်ႈလိုၼ်းလင်လိူဝ်ၼၼ်ႉပဵၼ်လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းတင်းပၢင် တိုၵ်းၶျၢဝ်ႇ (chaos)လႄႈပလေႃတီႇ (bloody) ၼၼ်ႉၵေႃႈလႆႈႁူႉမိူၼ်ၼင်ႇ Golden Age ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၶႄႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼွၵ်ႈမိူင်း ပိူင်ႈၵၼ်လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၶိုၼ်ႈသင်ႉလႄႈလႆႈဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်လွတ်ႈ လႅဝ်းလီ။
ၽႃႇသႃႇTao (Taoism)ဢမ်ႇၼၼ်(Daoism)ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉတင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈရတၼႃႇTao သၢမ် ဢၼ်- compassion(လွင်ႈဢီးလူ) moderation(လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း),လႄႈ humility(လွင်ႈဢမ်ႇမီးမႃႇၼ) မိူဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉTaoၶဝ်ၵမ်ႉၼမ်ၶဝ်ႈၸႂ်ၼႂ်းသၽႃႇဝ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၼႂ်းၵႄႈၶိူဝ်းၵူၼ်းလႄႈလူၵ်ႈၸၵျဝရႃႇ ပၢႆးယူႇလီလႄႈဢသၢၵ်ႈယၢဝ်း လႄႈ wu wei(ဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၼႂ်းတီႈဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈတူင်ႉၼိုင်)။
ၵၢၼ်ႁႆႈၵၢၼ်ၼႃးလွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢမ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းလွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ပၼ်ႁႅင်းၵမ်ႉထႅမ်ယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ဝႃႇတၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉ ဢမ်ႇသိုဝ်ႈၼႃႈတၼ်းတႃလႄႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း။
Scholars (သၶေႃးလႃး) ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈႁူင်းႁဵၼ်းၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်မွၵ်ႇလၢတ်ႈတၼ်ႈၶႆႈလီ ဢုပ်ႇ ဢူဝ်းလီ လႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးသိုၵ်းလီ။
ႁူင်းႁဵၼ်း "Minor-talk", sၼႆႉ ပဵၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႉပိူင်ႈပိူၼ်ႈ ၵူၺ်းၵႃႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉတင်း မူတ်းလၢႆꧦဢၼ်တင်းဢၼ်မီးလွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ၸွမ်းၼင်ႇငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်းလႄႈလုၵ်ႉမႃးတီၵူၼ်းယူဝ်းꧦၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်း။
Confucianism (ဝႃႇတၶွၼ်ႇၽူး)ၼႆႉမီးလွင်ႈႁႅင်းၶိူင်ႇၶမ်ႉလီယၢမ်းၽွင်း Han Dynasty(ႁၢၼ်ႇ တႆႇၼႅတ်ႉသ်တီႇ) ၵေႃႉဢၼ်မီးၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသုတ်းပဵၼ် Dong Zhongshu(တူင် ၸူင်းသူး) ၵေႃႉဢၼ်ႁုပ်ႈ Confucianism(ဝႃႇတၶွၼ်ႇၽူး)ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်တင်းပၢႆးဝူၼ်ႉႁူင်းႁဵၼ်း Zhongshu (ၸူင်းသူး) လႄႈတင်းတၢင်းႁၼ်ထိုင်ထၢတ်ႈႁႃႈပိူင်။
တီႈတေႉမၼ်း ၶဝ်ၵေႈတွပ်ႇၶိုၼ်းလွင်ႈယုမ်ႉ Confucius (ႁူၼ်ႁၢင်ႈၶွၼ်ႇၽူး)မိူၼ်ၼင်ႇ ငၢႆးႁူၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးလႄႈ ဝူၼ်ႉဝႃႈမၼ်းပဵၼ်ၽူႈမီးတၢင်းႁူႉလူင် ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းယူဝ်းယူဝ်းလႄႈ ၵူၼ်းတၢႆၵူၺ်း။
ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇႁွတ်ႈမိူင်းၶႄႇႁိမ်းႁွမ်းမွၵ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈၼိုင်ႈ AD ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇထိုင်ပွတ်း ၸၢၼ်းလႄႈပွတ်းႁွင်ႇ Sui(သုၺ်) and Tang Dynasties(တင်း တႆႇၼႅတ်ႉသ်တီႇသ်)ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းတေႉတေႉလႄႈလွင်ႈႁပ်ႉႁွင်း။
ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၼႆႉတႃႇၸွပ်ႇထၢမ်ပႃးၼႂ်းမီးပဵၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ပိူင်လူင် လွင်ႈပိူင်ႈ ဢၼ်ထူပ်း သိုဝ်ႈၼႃႈလႄႈတင်းငဝ်ႈတိုၼ်းၶူဝ်းၶွင်တင်းမူတ်း။
ရသေႉၸဵတ်းတူၼ်ၸမ်ႉ Atri(ၸဝ်ႈ ဢရိ)၊ Bharadwaja(ၸဝ်ႈ ၽရတ်ႉဝႃႇၸ)၊ Gautama(ၸဝ်ႈ ၵေႃးတမ)၊ Jamadagni(ၸဝ်း ၸႃႇမတႃႇၼိ)၊ Kasyapa(ၸဝ်ႈ ၵတ်သျပ)၊ Vasishtha(ၸဝ်ႈ ဝသိသထ)၊ Viswamitra(ၸဝ်ႈ သွမိတရ)။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၵရိပၢၼ်ႇၵွၼ်ႇပေႃႇပဵၼ်မႃးၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈႁူၵ်း BCယဝ်ႉ မၢႆတွင်းပၢၼ်လပ်းသိင်ႇ သုတ်းၵႂႃႇ။
ဢၼ်လွင်ႈထၢင်ႇၸႅင်ႈတင်းၵႂၢင်ႈၵူႈဢၼ်ဢၼ် ၶဝ်ႈပႃး astronomy(တၢင်းမေႃးၽိင်ႈၽ), epistemology(ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၽၢႆႇတၢင်းႁူႉ), mathematics(ပၢႆးၼပ်ႉ), political philosophy (ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉပၢႆးမိူင်း), ethics(လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်), metaphysics(လွင်ႈပဵၼ်လု), ontology, logic (ပၢႆးလၵ်းထၢၼ်), biology(ပၢႆးၸႂ်), rhetoric(တၢင်းမေႃၽၢႆႇလၢတ်ႈ) လႄႈ aesthetics (ၽၢႆႇလဵၼ်ႈႁႅင်း)။
ၸႅင်ႈလႅင်းလီ သၢႆႁူမ်ႇငမ်းဢမ်ႇၶၢတ်ႇဢွၼ်လုၵ်ႉဢဝ်ပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵရိလႄႈ Hellenisticၽူႈပၢႆး ဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၶဝ်တေႃႇထိုင် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉရေႃးမႅၼ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၽႃႉသႃႇမူႇၸလိၼ်ႇတွၼ်ႈၸဝ်ႉ ပၢႆးလူင်ႉလႅၼ်ႇၵၢပ်ႈ ပၢၼ်ၵၢင် ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵူၼ်းယူးရူပ်ႉ လႄႈ ပၢၼ်လႅင်းပၢႆးပၺႃႇ။
ၵူၺ်းၵႃႈတွၼ်ႈတႃႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇလႆႈၶဝ်သွၼ်ဢဝ်ႁင်းၵူၺ်းၶဝ်။
Thales(ထလေသ်) တိုၵ်းသူၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ Milesian(မီႇလီသယၢၼ်ႇ) လႄႈ ၸွမ်း Anaximander ၵေႃႉဢၼ်တွပ်ႇထဵင်ၼင်ႇထၢပ်ႈတႂ်ႈဢမ်ႇၼၼ် archeဢမ်ႇထုၵ်ႇလီမီးလႆႈၼမ်ႉဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈသေဢၼ်ဢၼ် ၵူၺ်းၵႃႈမီးသေဢၼ်ဢၼ်တၢင် "ဢမ်ႇမီးမၵ်းၶၢၼ်း" ဢမ်ႇၼၼ် "ဢမ်ႇမၵ်းၶၢၼ်း ၶၢဝ်းယၢမ်း" (ၼႂ်းၵရိ, apeiron)။
သၢၼ်ၶတ်းတႃႇႁူင်းႁဵၼ်း Milesian(မီႇလီႇသယၢၼ်ႇ) တင်းဢၼ်ယုမ်ႇဝႃႈ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈထၢၼ်ၶိူင်ႇၶမ်ႉဢၼ်ၼိုင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ arche (ဢၵ်ၶျ်) Heraclitus (ႁေရၸလီႇတတ်ႉသ်) သွၼ်ၼင်ႇ panta rhei ("everything flows")ထၢတ်ႈဢၼ်ၸမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ တႃႇပဵဝ်ၽႆးဢၼ်လုၵ်ႉတႃႇသေႇ။
ဢၼ်ပဵၼ်မီးယူႇ မၼ်းတွပ်ႇထဵင်ၸွမ်းၼင်ႇတီႈပွင်ႇၼေဝႃႈထႃႇဝရမၼ်ႈၵိုမ်း ၽွင်းၼၼ်ၵူၺ်းတင်းဢၼ် ဝူၼ်ႉလႆႈ ၶူဝ်းၶွင်တင်းဢၼ်ပဵၼ် လိူဝ်ၼၼ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈၼမ်လိူဝ်ဢမ်ႇၼၼ်ဢေႇလိူဝ် လႄႈယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈဢေမၢင်လႄႈလွင်ႈတုင်ၵၢမ်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ Milesians ၼႆႉဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ ၵမ်းလိုၼ်း သုတ်း မိူၼ်ၼင်ႇလူဝ်ႇလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၼၼ်ႉလုၵ်ႉဢဝ်တီၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၼၼ်ႉသေၶူဝ်းၶွင်သေဢၼ် ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးယူႇ။
ၼႆႉႁပ်ႉၶၢမ်ႇယူႇ Zeno of Elea ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉParmenidesႁွတ်ႈမႃးတႃႇၼေလၵ်း ထၢၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇသၽေႃးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႁၢမ်းလွင်ႈတီႈပွင်ႇသေလႄႈမိူၼ်ၼင်ႇဢမ်ႇမီးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ပႅတ်ႈ။
Leucippus ၵေႃႈလၢတ်ႈၼေ ဝႃႇတပႁူႉ (pluralism)ဢၼ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈပၢႆးပဵၼ်လု တင်းဢၼ်လူမ်ႈ ၽႃႉပဵၼ်မႃး ဢဝ်ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပိူင်လူင်ထၢတ်ႈသွင်ပိူင် ဝၵ်ႉၸုမ်ႇ(vacuum ) လႄႈဢတ်ႉတုမ်ႇသ်(atoms)။
မိူဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉပေႃႇမီးမႃးလမ်းၸွမ်းမိူဝ်ႈပႆႇထိုင်သူဝ်ႇၶရိတ်ႉသ် (Socrates) ၸိၵ်ၸေရူဝ်(Cicero) ဝႆႉမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ "ၽူႈၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းဢၼ်ဢဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉမိူင်းၽီမႃး ဢဝ်မၼ်းဝႆႉၼႂ်းဝဵင်းလူင် ၵပ်းသိုပ်ႇ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်း လႄႈ ၶွပ်ႈၸႂ်မၼ်းတွၼ်ႈတႃႇသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈပႃးၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ် လႄႈ တၢင်း တိုဝ်းၵမ် လႄႈတင်းလွင်ႈဢၼ်လီလႄႈလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇလီ"။
လွင်ႈတၢင်းမၼ်းတေႉ လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၵမ်ႉၼမ် ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း သူဝ်ႇၵရိတ်သ် (Socrates) (မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိုၼ်းသွၼ်ႇတင်းပလဵတ်ႉတူဝ်ႇ (Plato)လႄႈ သီႇၼူဝ်ႇၽူၼ်း (Xenophon) သုတ်းၵႂႃႇဢမ်ႇလူဝ်ႇ လွင်ႈလူပ်းလင်ၶိူင်ႇၶမ်ႉသင် ဢမ်ႇၼၼ် တိုၼ်ႇလုၵ်ႉငူပ်ႉငိၵၼ် ၼိူဝ်တီႈပွင်ႇ လွၵ်းပိူင်သူဝ်ႇၵရိတ်သ် (Socrates)။
သူဝ်ႇၵရိတ်သ် (Socrates) သွၼ်ဝႃႈဢမ်ႇမီးၽူႈတႅပ်းတတ်းလႆႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇလီ လႄႈ ယွၼ်ႉၼၼ် သင်သေၵေႃႉၵေႃႉ ႁဵတ်းမႅၼ်ႈလွင်ႈဢမ်ႇလီသေဢၼ်ဢၼ်ၸိုင် ထုၵ်ႇလီပဵၼ်ဢမ်ႇပႃးၵၢင်ၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းဢမ်ႇႁူႉသင် လွင်ႈယႂ်ႇမၼ်းတေႉ လွင်ႈလီတင်းသဵင်ႈ ပဵၼ်တၢင်းႁူႉ။
ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းၽႄးရိၶူဝ်ႇသ် (Pericles) ၸမ်ၸႂ်ၵၼ်လီတင်းလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်မႂ်ႇလႄႈ ဢူၺ်းၵေႃႉဢၼိၵ်ႉသၵူဝ်ႇရႅတ်သ်(Anaxagoras) ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၽူႈၶေႉၶဵင်ႇၵၢၼ်မိူင်း မၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉတီႈမၼ်းၸွမ်း ၼင်ႇဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်း လွင်ႈၸွႆးတြႃးသၢၼ်ၶတ်းၼိူဝ် ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးလွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်မၢႆမီႈ တႃႇၸႅတ်ႈထတ်းၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်မီးတႂ်ႈလိၼ် သွၼ်ႇပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵႃႈၶၼ်။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ သူဝ်ႇၵရိတ်သ်(Socrates)ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၢႆတွင်းၼင်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၽၢႆတႂ်ႈပၢၵ်းပိူင် ၶွၵ်ႈ လႄႈလွင်ႈပၼ်တၢမ်ႇတၢႆ မိူဝ်ႈပီ399 BCE(see Trial of Socrates)။
ပလေးတူဝ်ႇ(Plato)တူၺ်း သူဝ်ႇၵရိတ်သ်(Socrates)မိူၼ်ၼင်ႇ ငဝ်ႈပိူင်လူင်ၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း တီႈၼႂ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းတုမ်ႉတွပ်ႇမၼ်း လုၵ်ႈမႃးတီႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ် ပလေးတူဝ်ႇ (Platonism) ၶဝ် (and by extension, Neoplatonism)။
Zeno Citiumၶိုၼ်းလႅၵ်ႈႁဵတ်းပဵၼ်လွင်ႈတိုဝ်းၵမ် Cynicismတႃႇတေၵေႃႇသၢင်ႈ Stoicism။
သေႇၼူဝ်ၽူင်း(Xenophon)လႄႈ တင်းပလေးတူဝ်ႇ(Plato)ၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈၶေႃႈမုၼ်းၵဵဝ်ႇ လူၺ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ် သူဝ်ႇၵရိတ်သ်(Socrates)လႄႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်မၼ်း ၼႂ်းၵေႈသွင်ဢၼ်ၼႆႉဢမ်ႇၽေလႆႈ။
ဝႃႈၼၼ်ႁသေတႃႉ ပၵ်းပိူင်တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်း ၼင်ႇၵူၼ်းမီးတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ၶဝ် ထုၵ်ႇလီပဵၼ်တႃႇပၵ်းပိူင် တိုဝ်းၵမ်ၸွမ်းၼင်ႇပၵ်းပိူင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸွႆႈႁဝ်းလႆႈၵေႃႈ ၵူၺ်းမၼ်းတႅပ်း တတ်းတြႃးပၼ် ၸွမ်းဢမ်ႇမီးတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်လႄႈ ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈၵျၢင်ႉၵမ်ပၵ်းပိူင်ႁၼ်ထိုင်ႈဝႃႈ လူဝ်ႇၼင်ႇပၵ်းပိူင်ဝၢၼ်ႈမိူင်း။
လွင်ႈဢုပ်ႇၵုမ်ငူပ်ႉငိပလေးတူဝ်ႇ (Plato)ၼၼ်ႉ မီလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵဵဝ်လေႃးၵုတ်တရႃႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းသေပိူၼ်ႈတေႉ ပဵၼ်ၽၢင်ႈႁၢင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်မၼ်း။
မၼ်းၼိူင်းၼေဝႃႈ ၵေႃႉဢၼ်တူၺ်းဢဝ်ငဝ်းမၼ်းတီႈၽႃသေ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇ လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတီႈတၢင်ႇၵေႃႉတေႉꧦလႄႈ ၸၼ်ႁၢင်ႈၵူၼ်းမၼုသ်သႁဝ်းတီႈၼႂ်းထမ်ႈ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းသေ ၶိုၼ်းၽႅဝ်ၵႂႃႇၼႂ်းထမ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇၼႂ်းထမ်ႈ (ၵူၼ်း ဢၼ်တိုၵ်ႉၸမ်ၸႂ် ၵူၼ်းတင်းမွၵ်းၵွင်ႉငဝ်းၵူၺ်း) တေဢမ်ႇယုမ်ႇလွင်ႈတင်းၼွၵ်ႈလၢတ်ႈ။
ပႅတ်ႉထရၼ်ႇ ရုသႅဝ်ႇ(Bertrand Russell) လႄႈပိုၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် (New York: Simon & Schuster, 1972)။
မၼ်းၼေတင်းယူပ်ႈယွမ်း လွင်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈလၵ်းမိူင်းလႄႈ ပၵ်းပိူင်ဝၢၼ်ႈမိူင်းပလေးတူဝ်ႇ (Plato) လၢတ်ႈဢွၵ်ႇဝႃႈ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ "ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇသင်လႄႈ ပဵၼ်ဝွၵ်းတၢင်ၵူၺ်း"။
ဢႅၼ်းတိတ်ႉသ်တိၼ်းသ်(Antisthenes) ထုၵ်ႇသူၼ်းၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ascetic (ascetism) သူဝ်ႇၵရိတ်သ်(Socrates) ၵၢဝ်ႇၼေးဝႃႈပလေးတူဝ်ႇ(Plato)မီးမႃႇၼလႄႈၽႅၼ်သုင်။
မၼ်းထုၵ်ႇသၢင်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇမေႇၵရႃႇ(Megara) ၶွင်ယူႇၶလိတ်သ်(Euclides)လႄႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈၼွင်ႉသူဝ်ႇၵရိတ်သ် (Socrates)ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ၽႄႇရူၼ်ႇၼိၵ်ႉၸိမ်ႇ(Pyrrhonism)ဝႆႉၼင်ႇဢၼ်ႁဵတ်းလႆႈမႃးဢတရၢတ်ႉၸီႇယႃႇ(ataraxia)(သၢႆငၢႆၸွမ်းၼင်ႇပိူင်သၽေႃးတြႃးမၼ်းပဵၼ်) ၸွမ်းၼင်ႇသဵၼ်ႈတၢင်းတႃႇဢွင်ႇမၢၼ်ယူႇတၢႆမေႃၼိယႃႇ(eudaimonia)
လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်မၼ်း ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ "လွင်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းလႄႈ လွင်ႈဝေႈတၢင်းၸဵပ်းသႅပ်ႇ"။
လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၸွမ်း လွင်ႈတၢင်းၶဝ်တိုၵ်ႉမီးဝႆႉၼႂ်းတၢင်းဝူၼ်ႉၶဝ် ၶေႃႈလၢတ်ႈပၢႆးၼပ်ႉၶၢဝ်ႉၶျူႇလတ်ႁၢၼ်ႉၼႆႉ။
ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်လီထၢင်ႇထိူမ် လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ပလေးတူဝ်ႇ (Plato) ပၼ်ၵွၼ်ႇ တေႇမိူဝ်ႈ Arcesilaus တေႃႇထိုင် ၶွင်လႃႉရိသ်သ(Larissa) ၽီႇလူဝ်ႇ(Philo) ပဵၼ်မႃးၵူၼ်းတင်းၼမ်ႁူႉၸၵ်း ပၢႆးပၺ်ၺႃႇပၢၼ်မႂ်ႇ (New Academy) ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ သႂ်ႇထႅင်ႈတွၼ်ႈၼႃႈ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးပၺ်ၺႃႇပၢၼ်ၵၢင် Middle Academy။
ၽွင်းယိူင်းဢၢၼ်း Pyrrhonists တိုၵ်ႉပဵၼ်လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ် ataraxia ဝၢႆးသေ Arcesilaus ပၢႆးပၺ်ၺႃႇ ဢၼ်မီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ဢမ်ႇယိပ်းတိုဝ်း ataraxia မိူၼ်ၼင်ႇငဝ်ႈလူင်တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်း။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼႂ်း Byzantine မိူင်းႁေႃၶမ်းၵရဵၵ်ႉ (Greek) လႆႈထုၵ်ႇလွမ်ထိင်းသိမ်းလႄႈ ႁဵၼ်းသွၼ်လႄႈ ဢမ်ႇႁိုင်သင်ဝၢႆးမႃး ပဵၼ်ငဝ်ႈပိူင်လွင်ႈၶႂၢၵ်ႈၽႄႈသႃႇသၼႃႇမူသ ၼႃႈပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ the Abbasid caliphs လွႆးပၼ်ၶွင်လွင်ႈလိၵ်ႈၵရဵၵ်ႉ (Greek) ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်ၸူႉလႄႈ ႁိမ်ၽူႈပိၼ်ႇလိၵ်ႈတႃႇႁႂ်ႈၵုင်ႇသိၵ်ႉၶႃႇၶဝ်သုင်။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉပၢၼ်ၵၢင် ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၵမ်းသိုဝ်ႈ ၵၢပ်ႈႁၢႆႉလူင်ၼၼ်ႉ တိူဝ်းၵႂၢင်ႈမႃး တေႇပၢၼ်ၶိူဝ်းရူဝ်းမႅၼ်း ၼႃႈဝၼ်းတူၵ်း ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈႁႃႈ တေႃႇထိုင်ပၢၼ် ရေၼိသ်သ (Renaissance) ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈသိပ်းႁႃႈ။
တၢင်းဝူၼ်ႉပၢၼ်ၵၢင်တင်း ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်း Avicenna လႄႈ Averroes ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၶဝ်ၶိုၼ်း တင်းမူတ်း တွၼ်ႈတႃႇၶဝ် ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ယုမ်ႇၽိတ်းပၢၼ်ၵွၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇပလေးတူဝ်(Plato)လႄႈ ဢႃႇရိသတေႃႇတူဝ်ႇ (Aristotle)။
ပဵၼ်ဢၼ်ထဵင်ၵၼ်ၼၵ်းသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းပၢၼ် ၼင်ႇဢဝ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ႁဵတ်းၼႃႈတိူဝ်ႈ။
ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉသၽေႃႈမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်တေႇတင်း Augustine (354–430) ၵေႃႉဢၼ်ပိူင်ႇလႆႈ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈလီၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇလႄႈ လိုၼ်းသုတ်း တင်းဢၼ်ၶိုၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးလင်ႁူဝ်ပၵ်ႇထူၼ်ႈသိပ်းဢဵတ်း တီႈတေႇၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်သၢင်ႉသုင်။
ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝၢႆးလင် မုၼ်ၸဝ်ႈၶဝ်လႆႈၽိုၵ်းပၼ် ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇလႄႈၵျွင်းဝႆႈၽြႃး။
ၵၢၼ်တင်းၼမ် ဢရိသတေႃႇတူဝ်ႇ (Aristotle) ၵူၼ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် ဢမ်ႇႁူႉၸွမ်းၼႂ်းပၢၼ်ၼႆႉ။
Augustine လႆႈထုၵ်ႇဝႆႉမိူၼ် ပေႃႈမုၼ်ၼႂ်းၵျွင်းၶရဵတ်ႉ ဢၼ်သုင်မႅတ်ႈသုတ်း။
တွၼ်ႈတႃႇႁူဝ်ႁဵင်ပီလိူဝ် မီးယၢပ်ႇၼႃႇ လွင်ႈၵၢၼ်ၽႃႇသႃႇသႃႇသၼႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Latin ၼၼ်ႉဢမ်ႇ လႆႈဢိင်ဢဝ်လိၵ်ႈမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇလႆႈၶေႃႈၶႂၢင်ႉမၼ်း။
မၼ်းၸၢႆး လႆႈပဵၼ်ၽွင်းၶဵဝ် ၼႂ်းႁေႃ Ostrogoths မိူဝ်ႈပီ 510။
မၼ်းၸၢႆးလႆႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ သပ်းလႅင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ Isagoge လူၺ်ႈ Porphyry (သပ်းလႅင်းထတ်းသၢင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈမူႇမၼ်း)။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉ ဢၼ်ၵိဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈယုမ်ႇယမ်တင်းၼမ်လၢႆ ထဵင်မေႃးၵၼ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈထၢမ်ၽြႃးၵွတ်ႉ မီးတေႉႁဢမ်ႇမီး ၼၼ်ႉတႅပ်းတတ်းဝႆႉဢွၼ်တၢင်း တႃႇၶေသၢႆၸႂ်ၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ လွင်ႈပၼ်တၢမ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ။
Host မိူၼ်တူဝ်ၶိင်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပိုၼ်း ၾႃႇၸဝ်ႈၶရဵတ်ႉယူႇႁႃႉဢမ်ႇ။
ၼႂ်းပၢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈလႆႈၶိုၼ်းၵမ်ႉထႅမ်သၢင်ႈၶိုၼ်းscholarship။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ Fleury ၶွင် St. Abbo (မုၼ်ၸဝ်ႈလူင် 988–1004) ဢၼ်ဢွၼ်ၶိုၼ်းမေးၵုမ်းၵျွင်းၽြႃး Fleury ၶဝ်ႈၸွမ်းပီၵွၼ်းၶမ်းပွၵ်ႈသွင်။
ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ 13 တွၼ်ႈၸဝ်ႉ လႆႈႁၼ်လွင်ႈတႃႇတေလႆႈၶိုၼ်း လွင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၶႂၢင်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵရဵတ်ႉၶဝ်။
ၽူႈမီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈၶုၼ်ႁေႃၶမ်း Norman ၶဝ် လႆႈၸူႉတုမ်ၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးမိူင်းItalyလႄႈ တၢင်ႇတီႈသီႇလႅၼ် ဢၼ်ၶဝ်ပႃးၼႂ်းလုမ်းၶဝ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵူင်ႇသိၵ်ႉၶႃႇလၵ်ႉၶၼႃႇၶဝ်။
ၸၼ်ႉၸွမ်ၶိုၼ်ႈသင်ႉ ၼႂ်းမိူင်းလူင်ယူရူပ်ႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၼႆႉ လႄႈဢၼ်ၶေႉၶဵင်ႇၸုမ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၢၼ်လုမ်း ၼႂ်းမိူဝ်ႈၵျွင်းၶရဵတ်ႉ တေႇတင်ႈတႃႇတိုၵ်း တွၼ်ႈတႃႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ပၢႆးမိူင်းလႄႈ ဢၼ်ၵဵဝ်တၢင်းႁူႉ ဢၼ်ၸိသင်ႇၼိူဝ်ငဝ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇပၢႆးႁူႉပၺ်ၺႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၽူႈတၢင်တူဝ်လူင် ပၢႆးဝူၼ်ႉ Dominican ၼႂ်းပၢၼ်ၼႆႉပဵၼ် Albertus Magnusလႄႈ (လွင်ႈယႂ်ႇမၼ်းတေႉ) Thomas Aquinas ၵူၼ်းဢၼ်မီးပၢႆးမွၼ်း ဢၼ်မီးႁဵတ်ႇၽူၼ်ၵရဵၵ်ႉၶဝ်လႄႈ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၽႃႇသႃႇ Christian လိုၼ်းသုတ်းမႃး တႃႇပိုတ်ႇၼေပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ Catholic။
Aquinas ၼေလွင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ် တေပဵၼ်လႆႈတႃႇႁူမ်ႈၸူႉပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ Aristotle တၢင်းၼမ်လၢႆ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇမီး "ဢၼ်ၽိတ်း" တီႈၼႂ်း Commentator Averroes။
ၼႂ်းပၼ်ႁႃလွင်ႈႁၢႆႉဢမ်ႇလီ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉပၢၼ်ၵွၼ်ႇၶဝ် ထၢင်ႇဝႃႈပဵၼ်တီႈသၽႃႇဝလွင်ႈႁၢႆႉဢမ်ႇလီ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၼ်ႁႃလွင်ႈႁႅင်းၼမ်ႉၵတ်ႉယႂ်ႇၵႃႈႁိုဝ် ႁူႉတင်းမူတ်းၵႃႈႁိုဝ်ၼၼ်ႉ ၽူႈႁၵ်ႉၾႃႉၸဝ်ႈၶဝ် မီးလွင်ႈသၢင်ႈပိူင်ႁပ်ႉတၢင်းၼမ် ၼႂ်းလွင်ႈႁၢႆႉ လွင်ႈဢမ်ႇလီ ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးပေႃႇပဵၼ် ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လုၵ်ႉဢဝ်မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ 14ၼၼ်ႉသိုပ်ႇၵႂႃႇ လွင်ႈသွၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးၼပ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်လိူဝ် ၼႂ်းသၽႃႇဝပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ ၶပ်းၶိုင်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းလွၵ်းလၢႆး တွၼ်ႈတႃႇပၢႆးသၢႆႈဢၼ်ၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇတွၼ်ႈၸဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢၼ်ၸဝ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ်မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ Peter Abelard တႅမ်ႈမႃးယဝ်ႉ ဢထၵႃႇထႃႇတင်းၼမ် ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်ပၢႆးယုတ်ႉတိၵဝ်ႇ (ပိူင်မူႇ Aristotle ၼႂ်းဢၼ်ဢဝ်တီႈပွင်ႇမၼ်းလႄႈ Porphyry ၶွင် Isagoge)။
(ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ intentionality ၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉၶၢမ်ႉလူၺ်ႈ Franz Brentano ၵေႃႉဢၼ်မီးယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇတေၶိုၼ်းမီးလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢၼ်ၵၢင်)။
လွင်ႈလိူၵ်ႈမၵ်းမၼ်ႈ "ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉၶွင် Renaissance" ထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၸွမ်းပိုၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇတၢင်းႁူႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် တႃႇယိူင်းထိုင်လႆႈ ပၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽေႈယူႇ ၼႂ်းမိူင်းယူးရူပ်ႉ ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း ၼႂ်းၵေႈပီ1355 ထိုင်ပီ 1650 (ဝၼ်းထိသုတ်ႉၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ တွၼ်ႈပွတ်းၵၢင်လႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်းမိူင်းယူးရူပ်ႉလႄႈ တွၼ်ႈတႃႇပွတ်းတွၼ်ႈတင်းၼမ်ၸိူင်ႉၼင်ႇမိူင်း Spanish ၊ America ၊ India ၊ Japan လႄႈ China ၽၢႆႇတႂ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈၽွင်းငမ်း European)။
လွင်ႈယုမ်ႇယမ် တၢင်းႁဵတ်းၼႃႈၵၢၼ် Aristotle ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်း တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢမ်ႇႁူၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း Renaissance ၶိုၼ်း လူၺ်ႈလွင်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈ ဢၼ်ၵိုင်ႇဢၢပ်ႈ ၵၢၼ်ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇမႂ်ႇ၊ commentaries လႄႈ ၵၢၼ် interpretations မၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း တင်းသွင်လွင်ႈၼႂ်းၶိူဝ်းLatinလႄႈ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈပိုၼ်ႉတီႈ။
ဝၢႆႈမႃး ဢၼ်ၶႆႈငၢႆးၵၼ် ၼႂ်းမၢင်လွၵ်းလၢႆး လွင်ႈထၢမ်တွပ်ႇၵၼ် ပၢၼ်မႂ်ႇ၊ လႆႈထၢတ်းသၢင်ႈၸွပ်ႇ ၶေႃးလီလႄႈ ဢမ်ႉလီ ၼႂ်းပိူင်ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ၽၢႆႇပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လူၺ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ။
Plato ၼႂ်းသွင်ၸူဝ်ႈမွင်းၶိုင်ႈၵူၺ်း ႁူႉၵမ်းလဵဝ် လွင်ႈဢုပ်ႇၵုမ်ၶဝ်ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်လႄႈ ၵူၼ်းတင်းၼမ် လႆႈႁူႉမႃးလွင်ႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ Latin မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇထူၼ်ႈသိပ်းႁႃႈမိူင်း Italy၊ မၼ်းလႆႈယဝ်ႉၵႂႃႇ လူၺ်ႈလွင်ႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ ဢၼ်တဵမ်ထုၼ်ႈၶွင်မၼ်း လူၺ်ႈ Marsilio Ficino ၼႂ်း Florence မိူဝ်ႈပီ 1484။
ဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်လွင်ႈၵူၼ်း Renaissance တင်းမူတ်း ဢၼ်တေႁဵတ်းၸွမ်းပိူင်တႅၵ်ႈၶွင်မၼ်း ၼႂ်းၵူႈဢၼ် ၵူၺ်းၵႃႈ Petrarch ၸွႆႈၵမ်ႉထႅမ်တႃႇလွင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂင် 'ၵျၢမ်းလိၵ်ႈၶရဵတ်ႉ' 'canon' ၼႂ်းပၢၼ်မၼ်း (ဝွၵ်းလွင်ႈယုမ်ႇၽိတ်း မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ လွင်ႈသွၼ်ႇဝႃႈဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈလႄႈ မီးၽေးၶဵၼ်) ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈပဵၼ်လူႉဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉဢဝ်တီႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉပၢၼ်ၵွၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၶဝ်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းၶဝ်ႈမႃးၶိုတ်းတၼ်းၸွမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်။
ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတီႈယူႇ ဢၼ်ၵပ်ႉၵိၼ်းၸႂ် တိူဝ်းႁႅင်းမႃးၼိူဝ် Renaissance ၼင်ႇၽူႈဝူၼ်ႉၶႆႈလၢႆꧦၸိူဝ်ႉ ၶဝ်လၢတ်ႈဝႆႉတႅၵ်ႇလႅင်းဝႃႈ ၸုမ်း Thomas ၶဝ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈလႄႈ ၼင်ႇလွင်ႈတိုဝ်းၵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈလမ်ႇလွင်ႈ တၢင်းယၢမ်ႈၸႃႇရဵတ်တယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇႁဝ်းႁၼ် ၸိူဝ်းၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ rhetoric လႆႈ (လွင်ႈထၢမ်တွပ်ႈၵၼ်)။
ၼႂ်းပီ 1416–1417 Leonardo Bruni လႄႈ တင်းပၢၼ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ Florence တၢင်းယုမ်ႇယမ်တိုဝ်းၵမ် Aristotle ယိုင်ႈႁႅင်းလိူဝ်မႃးသေ လႆႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇပဵၼ် idiomatic လႄႈ classical Latin ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈယုမ်ႇယမ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼင်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ထုၵ်ႇလီပွႆႇႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်ပၢႆးမွၼ်းဢၼ်မီးလွၼ်ႉၵႅၼ် ယွၼ်ႉၼၼ် ၵူၼ်းႁဝ်းတင်းၼမ် ထုၵ်ႇလီၽတ်းလူတူၺ်းမၼ်း။
Desiderius Erasmus လႄႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵူၼ်း Dutch လူင်မေးၽိုၼ်လိၵ်ႈၵရဵၵ်ႉ Aristotle လႄႈ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တီႈဢေႇသုတ်း ၶဝ်လူဝ်ႇလႆႈႁဵတ်းၵႅင်ႈႁူႉၽႃႇသႃႇၵရဵၵ်ႉ။
ပွၵ်ႈၼိုင်ႈတႅပ်းတတ်းဝႆႉယဝ်ႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းဢီႇတရီႇ (Italian) မီးၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ တင်းၵုင်ႇမုၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁၢပ်ႉႁွင်းလႆႈလွင်ႈၵုမ်ၵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလွင်ႈၼၵ်း လႆႈ ၶတ်းၸႂ်ၼမ်တေႉ တႃႇတေတေႇသဵၼ်ႈတၢင်းၼႆႉပဵၼ်မႃး လွင်ႈယႂ်ႇမၼ်းတေႉလုၵ်ႉမႃးမိူဝ်ႈၼႃႈပီ 1540s။
ႁဝ်းႁူႉၼင်ႇလွင်ႈထဵင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ တေႇလုၵ်ႉဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး (တွၼ်ႈတႃႇတၢင်ၼိူဝ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၵၼ်ၼႂ်းၵၢင် Erasmusလႄႈ Martin Luther ၸွမ်းၼင် ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶိူဝ်း Spanish ၶဝ်ၶဝ်ႈၸႂ်လိူဝ်မႃး တင်းလွင်ႈယုမ်ႇယမ်မႅတ်ႈတွၼ်း ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈလႄႈ ၽၢႆႇၼိုင်ႈၶဵင်ႇတၵၼ် ၽိုၵ်းၼင်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးလိၵ်ႈလၢႆးလူင် ၼႂ်းမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈသိပ်းႁူၵ်း (was it permissible or not?)။
ႁဝ်းဢမ်ႇထုၵ်ႇလီလိုမ်း ၶၢဝ်းယၢမ်းၶွင်ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉတင်းၼမ် ၶဝ်ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈၶၢမ်ႇဢၼ်ဢေႇသုတ်းသင်ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ၽႃႇသႃႇၼၵ်းၼၵ်းၼႃၼႃၸိုင် ပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၵရိယၢၼ်ၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈသိပ်းႁူၵ်းၼၼ်ႉ ႁၼ် Protestant လႄႈ Catholic တင်းသွင်လွင်ႈ လွင်ႈလႆႈၶိုၼ်းမေးၵေႃႇသၢင်ႈတင်းၼမ်လႄႈ ၸိူင်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Renaissance ႁွတ်ႈလီသုတ်း တင်းမိူဝ်ႈယၢမ်းပၢင်တိုၵ်းသၢမ်သိပ်းပီ (1618–1648)။
ၼႂ်းၶေႃႈၶွတ်ႇယွတ်ႈမၼ်းတေႉ မိူၼ်ၼင်ႇတၢင်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းသေၶၢဝ်းၶၢဝ်း ပိုၼ်းတၢင်းဝူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၶွင် Renaissance ဢမ်ႇသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ တႃႇၵမ်ႉထႅမ်သေဢၼ်ဢၼ် တိုၼ်းပဵၼ်ဢၼ်မႂ်ႇတေႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသေဢၼ် တိုၵ်ႉသိုပ်ႇမီးႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်း တႃႇၶိုၼ်းႁဵတ်းၶေႃႈၶွတ်ႇယွတ်ႈ ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းၶွင်မၼ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉပၢၼ်မႂ်ႇ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႂ်းၵၢပ်းပၢၼ်မႂ်ႇလႄႈ ၵပ်းၵၢႆႇတင်းပၢၼ်မႂ်ႇ။
ၸွမ်းၼင်ႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ17လႄႈ 18 ပိူင်လူင်ၵူၼ်းႁဝ်း ၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸႂ် ပၢႆးဢၼ်ၵဵဝ်ႇတၢင်းႁူႉ epistemologyလႄႈ ပၢႆးၼပ် ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ငဝ်ႈပိူင်ၸုမ်းသွင်ၸုမ်း။
လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းမၼ်းတေႉ "Empiricists," ၸမ်ႉ ယိပ်းတိုဝ်းဢၼ်တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ် ဢၼ်ထုၵ်ႇလီတေႇတင်း လွင်ႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈဢႃႇရူမ်ႇ။
ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ပၢႆးမိူင်းၵူၼ်း လွင်ႈယႂ်ႇတၢင်ႇၵေႃႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း Thomas Hobbes လႄႈ Jean-Jacques Rousseau။
Kant လၢတ်ႈဝႃႈ လူမ်းလႅင်ႉလူင် ၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းၵျႃႇမၼီ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈသိပ်းၵဝ်ႈ တွၼ်ႈၸဝ်ႉလိူဝ် တေႇတင်းလွင်ႈယုမ်ႇယမ် တၢင်းဝူၼ်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်းၵျႃႇမၢၼ်ႇၶဝ်။
Karl Marx ၶဝ်ႈဢိူမ်ႈၸူး သွင်လွင်ႈ ပိုၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ Hegel လႄႈ လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်ၵဵဝ်ႇတႃႁၼ်ထူပ်းထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းမိူင်း Britain လႅၵ်ႈလၢႆႈပၢႆးဝူၼ်ႉ Hegel ၶဝ်ႈၼႂ်းၽၢင်ႁၢင်ၵပ်ႉၵိၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်ႁၢင်ႈတူဝ် မၵ်းမၼ်ႈငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉထၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ တူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်းပၢႆးသၢႆႈၶဝ်။
Arthur Schopenhauer လႆႈဢဝ်လွင်ႈ idealismမႃး သပ်းလႅင်းႁုမ်ႈၼႄဝႃႈ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးဢီႈသင် လိူဝ်သေဝႃႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇဢၼ်ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီ လူၺ်ႈဢမ်ႇႁူႉတီႈသူတ်း ishnes လႄႈ တၢင်းၶႂ်ႈလႆႈလႄႈ ပၼ်ႁႅင်းပၢႆးဝူၼ်ႉ atheism လႄႈ pessimism။
Descartes ထဵင်ဝႃႈ လၵ်းသုတ်ႇၶေႃႈသင်ႇသွၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇmetaphysical သွၼ်ယူႇ လၢႆꧦဢၼ်မၼ်းဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇသင် ဢမ်ႇၼၼ်ၽိတ်း။
မၼ်းၶတ်းၸႂ် တႃႇပွႆႇပႅတ်ႈတၢင်းယုမ်ႇယမ်တင်းမူတ်းၶွင်ႈမၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈၼမ်သေပိူၼ်ႈ ပိူဝ်ႈတႃႇထတ်းႁူႉဝႃႉ မၼ်းႁူႉဢီႈသင်တႄႉꧦ ယုမ်ႇလႆႈယူႇႁိုဝ် ဢမ်ႇ။
တေႇဢဝ်လွင်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉၼႆႉသေ မၼ်းၸၢႆးၶိုၼ်းသၢင်ႈတၢင်းႁူႉပၺ်ၺႃႇမၼ်းၶိုၼ်း။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ historicism တေႁပ်ႉႁူႉလႆႈ တၢင်းႁဵတ်းၼႂ်းၵၢၼ်တူဝ်ထုပ်း ဢမ်းၵေႃးပႅၵ်ႈပိူင်ႈၵၼ်တင်း တၢင်းယုမ်ႇ empiricism လူၺ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢမ်ႇၸၢင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶေႃးမုၼ်းလႆႈ ၽၢႆႇတၢင်းဢရုင်ႇတေႁပ်ႉႁူႉလႆႈ ပေႃႈဢမ်ႇလၢမ်းၶၢတ်ႈထိုင် သၢႆငၢႆၽၢႆႇပိုၼ်းလႄႈ သၢႆငၢႆၾိင်ႈထုၵ်။
မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းယုမ်ႇempiricismၼႆႉ မီးလၵ်ႉၶၼႃႇဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈပၼ်ၶေႃးမူၼ် ၽၢႆႇၽၢင်ႉႁူႉ "လၢတ်ႈတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇ" ၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ဢၼ် တိုၵ်ႉၶဵင်ႇတႃႉၵၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၶတ်းၵၼ်တင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉ။
ၼႂ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၵေႃႈ Empiricism ၼႂ်းထႃႇၼပၢႆးဝူၼ်ႉ မၼ်းလူဝ်ႇလႆႈသၢင်ႈၶိုၼ်ႈ ၸွမ်းၵၼ်တင်းပၢႆးဝူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း မၼ်းတေၸၢင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄလႆႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ် ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ် ႁႂ်ႈယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ ပၢႆးသၢႆးႁူမ်ႈပၢၼ်လဵဝ်ၵၼ်။
ၸွမ်းပိူင် Epistemologicallyယဝ်ႉ idealismၼၼ်ႉ မၼ်းၼေႁၢင်ၽၢင်ဢွၵ်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵႂႃႇလႆႈ ပိူဝ်ႈတႃႇႁပ်ႉႁူႉထိုင် ဢၼ်တေပဵၼ်လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း တီႈၸႂ်။
မၼ်းသပ်းလႅင်း လွင်ႈပိူင်ႁဵတ်းသၢင်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼၼ်ႇ မၼ်းထုၵ်ႇၸၼ်ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းႁဵတ်းသၢင်ၸွမ်းလႄႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၽိုၵ်းၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းၶိုၼ်း ပိူဝ်ႈတႃႇသၢင်ႈဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈၽိုၵ်းၵမ် လူင်ႉလႅၼ်ႇၶိုၵ်ႉတွၼ်း။
Brian Leiter (2006)ၼႃႈဝႅပ်ႉမီး “Analytic” လႄႈ “Continental” ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ။
ပၺ်ၺႃႇပၢႆႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁူမ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ် ပဵၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ၼႂ်းပိူၼ်း ပဵၼ်ပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း တင်ႈတေႇမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20ပီမိူင်း လူၺ်ႈမီးလွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽီမိူဝ်းလီ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼမ်မႃး ၼႂ်းၽၢႆႇပၵ်းပိူင် (ဝိၼႆး)လႄႈ လွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်း ပၺ်ၺႃႇၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလႄႈ ပၢႆႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉ continental။
မိူင်းၵျႃႇမၼီႇၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႃႇႁႂ်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၺ်ၺႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ။
လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇပၢႆးသၢႆႈၶဝ်တွၼ်ႈတႃႇပဵၼ်မႃးပပ်ႉ shnazines လႄႈ လွင်ႈၼေငဝ်းတူင်ႉတင်းၼမ် ၵၢၼ်ပၢႆးၸၢၵ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တင်းပၢႆးယူႇလီ ယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇႁႂ်ႈပိူၼ်ႈႁူႉပၢႆးသၢႆႈၼမ်လႄႈ ပွင်ႇလႅင်းၼေၼမ်ႉတွၼ်းပၢႆးသၢႆႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးၸၢၵ်ႈ ၽွၼ်းလီတႃႇၵူၼ်းမိူင်းယူဝ်းꧦ ၼႃႈၵၢၼ်တင်းၼမ် ၸွမ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉ ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ်လၢတ်ႈၼေဝႃႈ တီႈၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈပရိတ်ႈသၢတ်ႈ (ၽူႈပၼ်ႁႅင်း) ၵေႃႉၼိုင်ႈၼႆႉ ဢေႇမၢင်ပဵၼ်ယၢပ်ႇတေႉ။
ၼႂ်းဢၼ်ၼႃႈၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လႆႈတႃႇလွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉ ပဵၼ်ၸွမ်လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းဢၼ်ၼႃႈၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လႆႈတႃႇလွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉ ပဵၼ်ၸွမ်လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈၶတ်းၵၢပ်ႈၶိုတ်းပၢၼ် တင်းၼႃႈၵၢၼ်းၸွမ်းၼင်ႇ Gottlob Frege လႄႈBertrand Russell လွင်ႈပိုတ်ႇပၢင်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၵဵဝ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉဢၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈၶၢမ်ႉၼိူဝ် လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ via ပၢႆးယုတ်ႉတိပၢၼ်မႂ်ႇ ( "ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢၼ်ဝႃႈ "ၸႅၵ်ႉၽေပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ")။
ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇRichard Rorty လႄႈSimon Glendinning ထဵင်ၵၼ်ဝႃႈ "ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဝၢၵ်ႈၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ" ၼႆႉၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃးမီးလွင်ႈဢမ်ႇလူဝ်ႇ တႃႇပၵ်းပိူင်ၼင်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ။
ဝၢႆးလင်မႃး လွင်ႈၸႅၵ်ႇဝၢၵ်ႈလႄႈ ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ ပိူင်ႈၵၼ်တင်း ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇလႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ဢၼ်သိုပ်ႇဝၢႆးလင်ၼႂ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၽိင်ႈထုင်းၶဝ်။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ တေႇမိူဝ်ႈဢၼ် လွင်ႈၸႅၵ်ႇဝၢၵ်ႈလႄႈ ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ မၼ်းလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႃႇ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉဝၢႆး Kant ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵုၼ်ယူးရူပ်ႉၵေႃႈ ၵႆႉႁူႉပွင်ႇဝႃႈ ၼႂ်းသၽေႃးၵႂၢင်ႈၶႂၢင်တႃႇၶဝ်ႈပႃး ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ post-Kant ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈယႂ်ႇ တႃႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇဝၢၵ်ႈ။
ယွၼ်ႉၼၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵုၼ်ယူးရူပ်ႉယိူင်းထိုင် တီႈလွင်ႈပိုၼ်း ဢွင်ႈတီႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇဝၢၵ်ႈယိူင်းတႃႇတေ သွၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၼႂ်း ပၼ်ႁႃၶွင်ပၵ်းပိူင်ပိူင်ႈၵၼ် မီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇဝၢၵ်ႈၵၼ်လႆႈၽၢၼ်ႇမႃးတီႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်းၶဝ်။
ၵျွင်းလူင်ပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ပေႃႇၶိုၼ်ႈမႃးပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းၵေႈတီႈတေႇၵူႈၵၢပ်ႈပၢၼ်လႄႈ မိူင်းႁေႃၶမ်းလူင်ၵုၵ်ႉတ (Gupta)။
ၽိင်ႈထုင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လွင်ႈၽႃႇသႃႇသႃႇသၼႃႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၢႆးလင်ႁုပ်ႈၸုဝႆႉၽၢႆႇတႂ်ႈၽႃႇသႃႇ label Hinduism ။
ၽူႈလူင်ႇလႅၼ်ႇ scholars ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ပႂ်ႉတူၺ်းၽႃႇသႃႇ Hinduism မိူၼ်ၼင်ႇလွင်ႈႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်လႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇဝၢၵ်ႈၵၼ်ၽိင်ႈငႄႈၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်ႇတိယ ၶဝ်လႄႈ ၽိင်ႈထုင်းၶဝ်တင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပိူင်ႈလၢၵ်ႇၵၼ်လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇမီးၵေႃႉလႂ်သၢင်ႈဝႆႉ။
ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်း Indian ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၸွမ်းလၢႆးပိူင်းလွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၽၢႆႇတၢင်းႁူႉလႄႈ ပၢႆးယုတ်ႉတိလႄႈ ထတ်းႁူဝ်ၶေႃႈတင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆး Ontology (metaphysics၊ Brahman-Atman၊ Sunyata-Anatta) တၢင်းႁူႉဢၼ်ယုမ်ႇယမ်တမ်းၸႂ် (epistemology၊ Pramanas) ၵႃႈၶၼ်ပၵ်းပိူင်(axiology)လႄႈတၢင်ႇႁူဝ်ၶေႃႈတင်းၼမ်။
ဝၢႆးလင်မႃးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်တင်းၼမ်ႇတင်းၼမ်ၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ Tantraလႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၵူၼ်းၶိူဝ်း Iranian-Islamic။
ပေႃးဢဝ်ၾိင်ႈထုင်းဝႃႈတေႉ ၼယႃႇၼႁပ်ႉၶၢမ်ႇ Pramanas သီႇပိူင် မိူၼ်ၼင်ႇလွၵ်းလၢႆးလႆႈတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ် Pratyakṣa (perception)၊ Anumāṇa (perception)၊ Upamāṇa (comparison လႄႈ analogy) လႄႈ Śabda (word, testimony of past or present reliable experts)။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉဢၼ်ၼႆႉ ယိပ်းတိုဝ်းဝႃႈ လူၵ်ႈလူမ်ႈၽႃႉၼႆႉပဵၼ် ဢၼ်ယူပ်ႈယွမ်းတႃႇ paramāṇu (atoms)၊ တင်းဢၼ်ပဵၼ် indestructible (anitya) ဢၼ်ၼမ်ႇၸႅၵ်ႇၽေလႆႈလႄႈ မီးတင်းႁၼ်ထိုင်ၶိုၵ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ “ဢၼ်လဵၵ်ႉ” (aṇu) ။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ Vaiśeṣikas (Śrīdhara လႄႈ Udayana လႄႈ Śivāditya) ထႅမ်သႂ်ႇထၢၼ်ႈမဵဝ်း abhava (ဢၼ်ဢမ်ႇမီး)။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလွင်ႈပၵ်းၸႂ်ၶဝ် ၼိူဝ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ်ႉလိၵ်ႈလႄႈ လွင်ႈဢဝ်တီႈပွင်ႇမၼ်း Mīmāṃsāၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈသင်ႉၸွမ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလႄႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶွင်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ တင်း ဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ႁူင်းႁဵၼ်းၵူၼ်းၶိူဝ်းဢိၼ်ႇတိယ။
လွင်ႈၽၢင်ႁၢင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Jain ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈတူဝ်လႄႈ ၸႂ်ပဵၼ်သွင်ဢၼ် လွင်ႈထဵင်ၶိုၼ်း ဢၼ်လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈလႄႈ omnipotent God၊ ၵၢမ်ႇ၊ eternal လႄႈ uncreated universe၊ non-violence၊ တၢင်းယုမ်ႇယမ်ၶွင်ၼမ်လၢႆ လွင်ႈတၢင်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈလႄႈ လွင်ႈတၢင်းတိုဝ်းၵမ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတႃႇလွင်ႈလွတ်ႈဝိၺဵၼ်ႇၽၼ်ငဝ်း။
မၼ်းၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈလွင်ႈ philosophical liberalism တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈၶိူင်ႇၶမ်ႉ ၼင်ႇလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈပဵၼ်ဢၼ်ၸၢပ်ႈပီႈၼွင်ႉလႄႈ multifaceted လႄႈ တႃႇလွင်ႈမုင်ႈမုင်ႈမွင်းမွင်း (willingness) မူၼ်ႉမေး လွင်ႈတူၺ်းႁၼ်တင်းမူတ်း ၶွင်rival philosophies။
Cārvāka philosophers မိူၼ်ၼင်ႇ Brihaspati မီးလိူင်ႈၼႂ်းပၢၼ်ၶွင်ႁူင်းႁဵၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉတေႉတေႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်ထုင်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉႁူမ်ႇငမ်း ၼႂ်းမိူင်းတိပႅတ်ႉလႄႈ မိူင်းလူင်ဢႃႇသျႃႉ ပွတ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃလႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ။
ဝၢႆးလင် ထုင်းပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇဢၼ်ၵဵဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈလွင်ႈလွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသင်ႇၶႃႇရထမ်းပၢႆးၸႂ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ 'Abhidharma'။
ထုင်းဢၼ်ၼႆႉ ၵမ်ႉထႅမ်ထိုင် ဢၼ်ႁွင်ႉ "epistemological turn" ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်းဢိၼ်ႇတိယ။
လွင်ႈယႂ်ႇၶွင်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ ၶဝ်ႈပႃးAnagarika Dharmapala (1864–1933)လႄႈ ၶိူဝ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ Henry Steel Olcott ပၢၼ်ၶေႇ Taixu (1890–1947)လႄႈ Yin Shun၊ Zen scholar D.T. Suzuki, လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတိပႅတ်ႉ Gendün Chöphel (1903–1951)။
Anthropologyၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇပၢႆးသၢႆႈၶွင်ၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ၵပ်းၵၢႆႇတင်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်၊ ပၢႆးၸႂ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ၽိင်ႈငႄႈလႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်း ၼႂ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်လႄႈ ယၢမ်းပူၼ်ႉ၊ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသႅၼ်းၵူၼ်းႁဝ်းမိူဝ်ႈပူၼ်ႉ။
Biological ဢမ်ႇၼၼ် physical anthropology လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈၸႂ်။
Various short-lived organizations of anthropologists ထုၵ်ႇသၢင်ႈၾၢင်ႁၢင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပၢၼ်ၶီႈၶႃႈထုၵ်ႇလႆႈယႃႉလု ၼႂ်းမိူင်းၾရင်ႇ မိူဝ်ႈပီ1848ၼၼ်ႉ Société လႆႈထုၵ်ႇပွႆႇၽႃႈ။
တွၼ်ႈတႃႇၶဝ် ပပ်ႉဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶွင် Charles Darwin ၼႂ်းသႅၼ်းငဝ်ႈတိုၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူႈလွင်ႈၵူႈဢၼ်ၶွင် epiphany ၶဝ်တေႇၸႃႉ မီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်မႃး။
တီႈၼၼ်ႈ မီးလွင်ႈပဵၼ်မႃးဝႆး တႃႇဢဝ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းပၢႆးသၢႆႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်း။
ၶေႃႈသပ်းလႅင်းမၼ်းၸၢႆးမိူဝ်ႈလဵဝ် ပဵၼ်မႃး "လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်းဝိူင်းၵူၼ်း ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ တင်းဢၼ်ၼႂ်းႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းလႄႈ ၼႂ်းလွင်ႈတိတ်းတေႃႇတႃႇသၽႃႇဝ ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ"။
မၼ်းၸၢႆးႁႃႁၼ်လႆႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢွၵ်းဢေႃၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ မိူဝ်ႈၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢွင်ႈတီႈ Broca ဝၢႆးသေ ပၢၼ်မၼ်းၸၢႆး။
လိုၼ်းၼၼ်ႉ သွင်ပွၵ်ႈၵမ်း လႆႈထုၵ်ႈဢွၵ်ႇမႃးဝၢႆးလင်။
မၼ်းၸၢႆးတဵၵ်းတဵင် ၼင်ႇၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈၶိင်ႇတၵၼ် ထုၵ်ႇလီပဵၼ် လွင်ႈတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းၸွမ်းၵၼ် လူၺ်ႈလွင်ႈႁဵၼ်းၸၢမ်းတၢပ်ႈတူၺ်း။
Waitz မီးဢမ်းၼၢတ်ႈဢေႃးၸႃႇ ၼႂ်းၵေႈ British ethnologists။
Société လႆႈတၢင်တူဝ် French သမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ Broca သေတႃႉ။
မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ Edward လၢတ်ႈၼေတွၼ်ႈတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ၼင်ႇ ethnologist လိုၼ်းသုတ်းၸမ်ႉ anthropologist။
ဢၼ်မီးလွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ပဵၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း Berlin တႃႇပၢႆးလဵပ်ႈၽိင်ႈလွင်ႈၵူၼ်း၊ Ethnology လႄႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ပႆႇမီးပိုၼ်း(1869) ၵေႃႇသၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇ Rudolph Virchow၊ ပိူၼ်ႈႁူႉလွင်ႈမၼ်း တဵၵ်းတဵင်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၼိူဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉမႃး။
ၽူႈဢွၵ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈမၼ်း ယူႇၼႂ်းၸူမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
တူဝ်ထူပ်းလွင်ႈပၢႆး anthropology လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်းႁူႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးလွင်ႈၵူၼ်း လႄႈ technique တႃႇၵေႈၶႆပၼ်ႁႃလူင် ဢၼ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇၽင်တူဝ်လိပ်းသိုဝ်ႈၼႃႈ လုၵ်ႈၶိုၼ်ႈမႃးလႆႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူဝ်းၵွၼ်ႇ ဢၼ်လူၺ်ႈသၽႃႇဝလူယဵမ်ႈ တႃႇႁဵတ်းသၢင်ႈၶိုၼ်း တီႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးဝၢႆးလင်။
ဢၼ်ၼႆႉႁၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ လွင်ႈထဵင်ႈ Boasသေ သၢၼ်ၶတ်း တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ19၊ ထႅင်ႈလွင်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶွင် Margaret Mead တႃႇလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းယိင်းလႄႈၸၢႆး လႄႈ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵႃႇမ၊ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် post-colonial လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၶွင်တၢင်းတိုဝ်းၵမ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ။
ၼႂ်းမိူင်းလူင်ဢင်းၵိတ်ႉလႄႈ မိူင်းလူင် Commonwealth ၾိင်ႈပဵၼ် social anthropology ယိူင်းထိုင် တႃႇႁူမ်ႇငမ်း။
ပၢႆးလွင်ႈၵူၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းပဵၼ် လွင်ႈၼိူင်းၵၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွၵ်းလၢႆးၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၼႂ်းတီႈၵူၼ်းႁဵတ်း သၽေႃးလူၵ်ႈ ႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်၊ ၽွင်းပၢႆးလွင်ႈၵူၼ်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူင်ႇဝူင်း တိုၵ်ႉပဵၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် ၼႂ်းၵေႈ လွင်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်လႄႈ လွင်ႈၸုမ်း။
လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယၢပ်ႇဢမ်ႇငၢႆႈၼႂ်းၵေႈၶဝ်လႄႈ သႅၼ်းထၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းသွၼ်ႉထၢပ်ႈၵၼ် တေႃႇထိုင်ပဵၼ်ၸၼ်ႉ degree။
ဝၢင်းၽႅၼ်ဢၼ်ၼႆႉ လႆႈၵႆႉမူၼ်ႉမေး ၼႂ်း field of ethnography ။
ၽူႈႁူမ်ၸွမ်း လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပဵၼ်ပိူင်ငဝ်ႈလွၵ်းလၢႆးတၢင်းၼမ် ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၶွင် ပၢႆးၾိင်ႈလွင်ႈၵူၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇတင်းတူင်ႇဝူင်းလႄႈ ၾိင်ႈထုင်း။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလႄႈ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းပဵၼ် ငဝ်ႈပိူင်လူင် လွင်ႈပၵ်းၸႂ်ၶွင် sociocultural anthropology မိူၼ်ၼင်ႇ ပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပဵၼ် လူၵ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ။
Ethnography ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းလႄႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတူင်ႇဝူင်းၼႆႉ လွင်ႈယႂ်ႇယဝ်ႉ။
Ethnography ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ၼႂ်းၼႃႈတီႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၵူႈလွင်ႈ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်၊ ပၢႆးမိူင်း၊ anthropology ၸႃႉၵႂုႇ။
ပၢႆးႁူႉၽိင်ႈလွင်ႈၵူၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵိုတ်းဝႆႉ တႃႇတွၼ်ႈတင်းၼမ်ပၵ်းၸႂ် ၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈၶူဝ်းၶွင်ၵၼ်။
ၵမ်းဢွၼ်တၢင်း ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵွင်ႇၵၢႆႇတင်း တူင်ႇဝူင်း "pre-capitalist" မိူၼ်ၼင်ႇ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း တႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈသင်ႉ "tribal" ၽၢင်ႁၢင်ႈ stereo။
ၸိူဝ်းၼႃႈၵၢၼ် ၼႂ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉသင်တေဢမ်ႇဢဝ်ၸႂ်သႂ်ႇ ပိုၼ်းလႄႈ ဢၼ်ပၼ်လႆႈ တွၼ်ႈသွၼ်တင်းၼမ်။
ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆႉ ႁဝ်းမီး ၼႃႈႁိူၼ်းပိူင်ႈၵၼ် သွင်လင်။
Anthropology ၸၼ်ၸႂ်တႃႇသေႇ တင်း feminists ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၾိင်ႈပဵၼ်တင်းၼမ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈတိူင်းဝၼ်းတူၵ်း၊ ၶွင်ၵေႃႉဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉလႄႈ မီးလွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ပိူင်ႈၵၼ်လႆႈ လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၽူႈယိင်းၶိူဝ်းၶၢဝ် မိူင်းယူးရူပ်ႉ၊ မိူင်းဢမေႇရိၵလႄႈ တၢင်ႇတီႈတၢင်ႇလႅၼ်။
Political anthropology ၶိုၼ်ႈသင်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပၵ်းပိူင် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတင်းလွင်ႈယႂ်ႇၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးမိူင်း၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ဢၼ်မႂ်ႇ တေႇမိူဝ်ႈပီ1960sမႃး တေႃႈမိူဝ်ႈလဵဝ်တိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယူႇ၊ ၽူႈမီးတၢင်းႁူႉပၢႆးၵူၼ်းၶဝ် တေႇတိူဝ်းလိူဝ်မႃးတႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း "complex" ၶိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇတူင်ႇဝူင်းၼမ် မႃးၼႂ်း လွင်ႈမီးမႃးၸေႈမိူင်းတင်းၼမ်၊ bureaucracies လႄႈ ၵၢတ်ႇတင်းၼမ် ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း သဵၼ်ႈမၢႆ ဢၼ်ၸွမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းလႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇဝၢၵ်ႈဢွင်ႈတီႈဢၼ်ပဵၼ်ယူႇ။
ယဝ်ႉၵေႃႈ anthropologists တေႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလွႆးလွႆး ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၵ်းပိူင် ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်တင်းၸႄႈမိူင်းလႄႈ လွင်ႈပူၵ်းပွင်ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ် (လႄႈၼိူဝ်လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၶဝ် ၼႂ်းၵေႈလွင်ႈပူၵ်းပွင်ၵၢၼ်ပၢႆးမိူင်း ၸွမ်းပၵ်းပိူင်လႄႈ ဢမ်ႇၸွမ်း)။
မၼ်းပဵၼ်မၢင်ပွၵ်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်း sociocultural anthropology လႄႈ မၢင်ပွၵ်ႈသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ၽိင်ႈငႄႈ။
မၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်း ၶွင်ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူႈၶိူဝ်းꧦၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးလႄႈ ဢမ်ႇမီးဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။
လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈတူင်ႇဝူင်း ၼႂ်းလူၵ်ႈပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၼႂ်း "Third World" (ထႅင်ႈပိူင်ၼိုင်ႈတေႉ ဝႆႉၸႂ်ပုင်ႇမၢၼ်ႇဝႆႉသတိၶွင်လွင်ႈၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇလွင်ႈၵူၼ်းၶဝ်) လႆႈၸၼ်ဢဝ်တၢင်းၶဝ်ႈၸႂ် "ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် ၼႂ်း ထုင်းၾိင်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း" ႁႂ်ႈမၼ်းၸမ်ၼင်ႇႁိူၼ်းၸိူဝ်းၶဝ်။
မၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽၢႆပၺ်ၺႃႇတင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၽႃႇသႃႇသွၼ်ႉဢၼ်ၵၼ်ဝႆႉ၊ တင်းတၢင်ႇၽႃႇသႃႇ ၶဝ်ႈပႃး anthropology၊ ethology၊ medicine၊ psychology၊ veterinary medicine လႄႈ zoology။
မၼ်းမီး လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်တင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇႁၼ် သၢၵ်ႈသေႇ hominid ဢၼ်ၶုတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းလိၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇလွင်ႈတူၵ်းၸႂ် လုပ်ႇလႄႈ ႁွႆးတိၼ်။
ၼႂ်းပီ1989 ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ group of European လႄႈ American ၼႂ်း field of anthropology ၵေႃႇတင်ႈ European Association of Social Anthropologists (the European Association of Social Anthropologists (EASA) တင်းဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပိူင်လူင်ၸုမ်းၽူႈမီပၺ်ၺႃႇ တႃႇ anthropologists ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်း ၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ။
ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၼႆႉ လူၺ်ႈၾိင်ႈငႄႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီ တႅပ်းတတ်း ၸွမ်းလူၺ်ႈၵႃႈၶၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ၵူၺ်းၵႃႈ ထုၵ်ႇလီထတ်း ၸွမ်းၼင်ႇ ဢမ်ႇတူၺ်းၼႃႈလဵၵ်ႉၼႃႈယႂ်ႇ ၼိူဝ်လွင်ႈသၽေႃးဢၼ်ၶဝ်မီး။
Franz Boas သၢၼ်ၶတ်း ဢမ်ႇလိူၵ်ႈၼႃႈၽႂ် လွင်ႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ်ႈပႃး သိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈလႄႈ ဝၢႆးသေပၢင်သိုၵ်း မၼ်းၸၢႆးထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ဢၼ်ၵႅပ်ႈမၼ်းလႄႈ လွင်ႈသေႉၼေး လူၺ်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၶွင် American archaeologists ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်ၽူႈၸွပ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းMexico ၽၢႆႇတႂ်ႈလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း လူၺ်ႈ scientists။
ၼႂ်းတီႈၶၢဝ်းယၢမ်းမိူၼ်ၵၼ် ၼႃႈၵၢၼ် David H. Price ၼႂ်း ပၢႆးပၺ်ၺႃႇလွင်ႈၾိင်ႈၵူၼ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈသိုၵ်းယဵၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်း သဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ယွႆႈ လွင်ႈၸွမ်းလင်လႄႈ လွင်ႈထွၼ်တူဝ်ၶွင် anthropologists ၵမ်ႈၽွင်ႈ လုၵ်ႉမႃးတီႈၼႃႈၵၢၼ်ၶဝ် တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၶွမ်ႇမျူႇၼိတ်ႉဢေးလူ။
ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းတင်းၼမ်လၢႆ လွင်ႈသေႉသွမ်း ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်းတင်းမူတ်း ၽၢင်ႁၢင်ႈၶဝ် လႆႈလတ်းၶၢမ်ႈမႃး ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း တီႈပၢင်ၵုမ်ႁူပ်ႉထူပ်းၵူႈပီၶွင် American Anthropological Association (AAA)။
The Association of Social Anthropologists of the UK and Commonwealth (ASA) ႁွင်ႉဝႃႈ scholarship ၵမ်ႈၽွင်ႈ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းလွင်ႈတိုဝ်းၵမ်ဝႃႈတေႉ မီးၽေးၶဵၼ်။
ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်း ငဝ်ႈလူင်တင်းယၢမ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ မီးဝႃႈ anthropology ယိူင်းထိုင် တႃႇၵမ်ႈထႅမ် ၼိူင်းတူၺ်းတင်းၼမ်ၸိုင် မၢႆတွင်းတင်းဢၼ်လႄႈ လွင်ႈပဵၼ်လူႉ ယိူင်းတႃႇပဵၼ် highly empirical။
dynamic relationships ၼႂ်းၵေႈ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလႆႈၼိူဝ်လိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ သၢၼ်ၶတ်း ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလႆႈ လူၺ်ႈလွင်ႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႈယူႇ ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၼႂ်း သႅၼ်းသေဢၼ်ဢၼ်ၶွင် anthropology၊ cultural၊ biological၊ linguistic ဢမ်ႇၼၼ် archaeological။
ၼႂ်း biological ဢမ်ႇၼၼ် physical)၊ human measurements၊ တီႈတႅၵ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇတၢင်းမေႃ၊ ဢွင်ႈတီႈဢႁႃႇရၸုတွမ်လႆႈလႄႈ ထုၵ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ articles ဢမ်ႇၼၼ် monographs။
ဝၢႆးလင် လွင်ႈၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇၾိင်ႈငႄႈထႅင်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇ tool types မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ Olduwan Mousterian ဢမ်ႇၼၼ် Levalloisian ၸွႆႈ archaeologists လႄႈ anthropologists တၢင်ႇၽူႈ ၼႂ်းလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ပိူင်လူင် ယိူင်းဢၢၼ်းၼိူဝ် တွၼ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း။
A cultural norm codifies acceptable ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်းယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၼေတၢင်းတႃႇ behavior၊ dress လေႈ demeanor ၼႂ်းသၢႆငၢႆဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ တင်းဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ တီႈတႅၵ်ႈမၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈမုင်ႈမွင်း ၼႂ်းၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ။
ၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ပိူင်ၽၢင်ႁၢင်ႈဢၼ်ၼေလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ art၊ music၊ ပွႆး ritual၊ , religion, and technologies မိူၼ် tool usage၊ cooking၊ shelter လႄႈ clothing။
လွင်ႈၸွမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢၼ်ၸွမ်းထၢၼ်ႈၾိင်ႈငႄႈၵေႃႈ မီးမၢင်ပွၵ်ႈ ထုၵ်ႇၸႂ်ႉတႃႇၸႅၵ်ႇႁူႉလႆႈ ၾိင်ႈထုင်း ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ တူင်ႇဝူင်းဢၼ်မီးလွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉတေႉ။
Mass culture ယိူင်းထိုင် mass-produced လႄႈ ၵွင်ၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸိမ်ၵၢင် ၶွင်ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၵိၼ်လွင်ႈၾိင်ႈငႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽုတ်းဢွၵ်ႇ ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈသၢဝ်း။
ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းပၢႆးသၢႆႈဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶဝ် theoretical perspective ၶွင် cultural materialism ယိပ်းတိုဝ်းဝႃႈ ၾိင်ႈငႄႈလၵ်ႉၶၼႃႇၶိူဝ်းၵူၼ်း လုၵ်ႉပဵၼ်မႃးတီႈ သၢႆငၢႆတင်းတင်တူဝ်ၽၢင်ႁၢင်ၶွင် ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းၶူင်သၢင်ႈ သၢႆငၢႆတွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးၸႂ်လႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇငဝ်ႈႁၢၵ်ႈၾိင်ႈထုင်း ထုၵ်ႇႁၼ်ၼႂ်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉမႃး biological dispositions။
ၼႂ်းသၽေႃးဢၼ်ၼႆႉ multiculturalism ဝႆႉၵႃႈၶၼ် လွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၸွမ်းၵၼ်လႄႈ လွင်ႈၼပ်ႉယမ် ဢၼ်မီးၵုင်ႇမုၼ်ၼိူဝ်ၵၼ် ၼႂ်းၵေႈ လွင်ႈၾိင်ႈငႄႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ဢၼ်ယူႇၸွမ်းၼႂ်းလူၵ်ႈလၢဝ်မိူၼ်ၵၼ်။
ၼႂ်းပီ1986 ၽူႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Edward S. Casey တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ "တီႈပွင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈၾိင်ႈငႄႈတေႉꧦ 'လွင်ႈထႆၼႃး' ၼႂ်း Middle Englishလႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းမိူၼ်ၵၼ် Latin colere ၶိုၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ တႃႇယူႇဢိူမ်ႈၸမ်၊ တူၺ်းထိုင်၊ ထႆၼႃး၊ ဝၢႆႈသႃလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈ၊ လွင်ႈၽႃႇသႃႇသၼႃႇ၊ လွင်ႈၶိုၵ်ႉၶၢႆးမၼ်းတေႉၽႃႇသႃဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်’။
ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၼႂ်းၵေႈ "ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း" လႄႈ "ၾိင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်း" ၵမ်ႈပႃႈၼမ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေႃႈမိူဝ်ႈၽွင်ႈၶဝ်ဢမ်ႇလၢတ်ႈဢွၵ်ႇ ၵေႃႈမိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်။
ၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၼႆႉလုၵ်ႉၶိုၼ်ႈမႃးတင်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈသုင် လွင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈသၢင်ႈၸွမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် မွၵ်ႈ50,000ပီပူၼ်ႉမႆးလႄႈ လႆႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈတႃႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ်။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ Rein Raud ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်ၶွင် Umberto Eco, Pierre Bourdieuလႄႈ Jeffrey C. Alexander,လႆႈလၢတ်ႈၼႄ ၽၢင်ႁၢင်ႈလွင်ႈၾိင်ႈထုင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ လူၺ်ႈလွင်ႈတုၵ်းယွၼ်းလႄႈ လွင်ႈသဵတ်ႈၵႃႈ၊ တင်းလွင်ႈတႅပ်းတတ်းၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈႁူႉႁၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈၶဝ်လႄႈ လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၼႂ်းၶေႃႈထၢမ် ဢမ်းၼၢတ်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇ ၶွင်မုၵ်ႉၸုမ်းၾိင်ႈထုင်း။
လွင်ႈပၼ်ၶိုၼ်းတီႈယူႇ ၾိင်ႈထုင်းၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈ တၢင်းယုမ်ႇယမ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၾိင်ႈထုင်း ၶွင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။
ပၼ်ႁႃတူင်ႇဝူင်းလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၶွင် technologies ၵေႃႇသၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈ ၼႂ်းတီႈတူင်ႇဝူင်း လူၺ်ႈ altering social dynamics လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈသင်ႉ ၽၢင်ႁၢင်ႈၾိင်ႈထုင်းဢၼ်မႂ်ႇလႄႈ လွင်ႈတိုၵ်းသူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပွင်ပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ဢၼ်မီးႁႅင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ။
သၢႆငၢႆဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူင်ႇၵူၼ်းႁိမ်းႁွမ်းၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးလႆႈ လူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်း။
ပၢင်တိုၵ်းလႄႈ ပၢင်ၶေႉၶဵင်ႇ ၼိူဝ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်း တိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈလႆႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၺ်ၺႃႇပၢႆးၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း dynamics။
တီႈတႅၵ်ႈၼိူင်းမၼ်း လၢၼ်ႉၶဝ်ႈၽၵ်း မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းလႄႈ မိၵ်ႈမၢႆ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈမိုဝ်ႉႁုင်လၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၸႂ်ၶႂ်ႈႁူႉလႄႈ လွင်ႈၸၼ်ၸႂ်တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းၶႄႇၽုၺ်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ် တႃႇၵႃႉၶၢႆၵူႈမိူင်းမိူင်း ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈသၢဝ်း "။
မၼ်းၸၢႆးထဵင်ၶိုၼ်းဝႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႆႉ ဢမ်ႇလုၵ်ႉမႃးတီႈ လွင်ႈဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ် ၵူၺ်းၵႃႈလုၵ်ႉမႃးတီႈ လွင်ႈဢမ်ႇမီးတင်းႁတ်းႁၢၼ် တႃႇတေဝူၼ်ႉၵူၺ်းၵေႃႉလဵဝ်။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉထႅင်ႈ Herder ၵမ်ႉထႅမ် ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ Bildung "တွၼ်ႈတႃႇ Herder ၼႆႉ Bildung ပဵၼ် ႁူဝ်ႁုပ်ႈ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၵမ်ႉထႅမ် သၢၵ်ႈသေႇတႅၵ်ႇလႅင်းလႄႈ လွင်ႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈဢႃႇရူင်ႇၶွင်ၵၢမ်ႇၵျၢမ်ႇမႃႇ တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်း"။
ပေႃးတေလၢတ်ႈၼေလွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉႁူင်းႁဵၼ်းၼႆႉၸိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸုမ်းၽႂ်ၸုမ်းၽႂ်ၸုမ်းမၼ်း မီး တၢင်းႁၼ်ထိုင်လူၵ်ႈၸႅင်ႈလႅင်းဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ပူၼ်ႉပိူင်တင်း လွင်ႈႁၼ်ထိုင်လူၵ်ႈ ၶွင်တၢင်ႇၸုမ်း။
မၼ်းၸၢႆးလၢတ်ႈၼေဝႃႈ လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိုင်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးၸၢၵ်ႈ ၶွင်တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းမူတ်း တေထုၵ်ႈဢွၵ်ႇဝႃႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်လူၵ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၶဝ်ႈပႃးငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်း ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်။
"ၽၢင်ႁၢင်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈလီ၊ ပၢၼ်ၼိုင်ႈၵေႃႈလီ၊ ၸုမ်းၼိုင်ႈၵေႃႈလီ သေဢၼ်ဢၼ်"။
ပေႃးတေလၢတ်ႈထႅင်ႈလၢႆးၸိုင် တၢင်းႁၼ်ထိုင် "ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း" ၼင်ႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ မိူဝ်ႈၽွင်းႁူဝ်ပၢၵ်ပီထူၼ်ႈ 18လႄႈ တွၼ်ႈၸဝ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ19 ပေႃႇပဵၼ်မႃးလွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း ၼႂ်းတီႈ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ။
ပေႃးတေလၢတ်ႈလွင်ႈလၢႆးဝူၼ်ႉၼႆႉၸိုင် မိူင်းသေမိူင်းမိူင်းလႄႈ သေၶိူဝ်းၶိူဝ်းၸႅၵ်ႇၽေလႆႈယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ယဵၼ်ႇငႄႈသေၵူၼ်းတၢင်ၵေႃႉလႄႈ ၵူၼ်းမၢင်ၵေႃႉမိူၼ်ၼင်ႇ ယဵၼ်ႇငႄႈသေၵူၼ်းတင်းၼမ်။
ၽူႈထတ်းသၢင်ႈ ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ19တၢင်ႇပီ ၽၢႆႇလင် Rousseau ႁပ်ႉၶၢမ်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၼႂ်းၵေႈ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း ထၢၼ်ႈသုင်လႄႈ ထၢၼ်ႈတႅမ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈလႆႈႁၼ် လွင်ႈမူၼ်ႉမေးလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၾိင်ႈထၢၼ်ႈသုင်မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇၸွမ်းသၽႃႇဝ မိူၼ်ၼင်ႇ သၽႃႇဝတိုၼ်းလူဝ်ႇပဵၼ် ၵူၼ်းႁဝ်း ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်းလႄႈ ႁၢင်ႈၽၢင်လူႉလႅဝ်။
ၼႂ်းပီ1870 anthropologist Edward Tylor (1832–1917) တၢင်ႇဢၢပ်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၾိင်ႈထၢၼ်ႈသုင်လႄႈ ထၢၼ်ႈတႅမ်ႇ တႃႇလၢတ်ႈၼေ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၽႃႇသႃႇဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ။
တွၼ်ႈတႃႇၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇလွင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း Georg Simmel (1858–1918) ၾိင်ႈထုင်း လၢတ်ႈဢွၵ်ႇၼေဝႃႈ "လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ် တေႃႇထိုင် ၵၢၼ်ၽူႈတၢင်တူဝ် ပိူင်ၽၢင်ႁၢင်ႈၵူၼ်းၽၢႆႇၼွၵ်ႈ တင်းဢၼ်သၢၼ်ၶတ်း ၼႂ်း course of history"။
ၾိင်ႈထုင်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးၶူဝ်းၶွင် ယိူင်းထိုင် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးတူဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ်မီး ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၾိင်ႈထုင်း ၶဝ်ႈပႃး values၊ belief systems၊ rules၊ norms၊ morals၊ language organizations လႄႈ institutions မိူဝ်ႈၾိင်ႈထုင်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶူဝ်းၶွင်ပဵၼ် ၾိင်ႈထုင်းမီးလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတူဝ် ၼႂ်းၶူဝ်းၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်းလႄႈ architecture ဢမ်ႇၼၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းၵေႃႈယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ Cultural sociology "reinvented" ၼႂ်း English-speaking လူၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇမိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်း "လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၾိင်ႈထုင်း" မိူဝ်း1960s၊ တင်းၽူႈၸိၼေသိၼ်ႈတၢင်း ၼႂ်း structuralist လႄႈ postmodern ၶဝ်ႈဢိူမ်ႈထိုင် တူင်ႇဝူင်းပၢႆးသၢႆႈ။
ၾိင်ႈထုင်း" မီးတေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈယႂ်ႇ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ပေႃႇမႃး ၵိင်ႇၽေပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း၊ ၶဝ်ႈပႃး scientific fields ၸႅင်ႈလႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ network တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။
ၶဝ်ႁၼ် ၾၢင်ႁၢင်လွင်ႈၵိၼ်လွင်ႈယႅမ်ႉလႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇမၵ်းမၼ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈႁဵတ်းၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇ၊ တင်းဢၼ် ႁႂ်ႈၶဝ်ၸႂ်ပၵ်းၼိူဝ် လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ထၢၼ်ႈၵူၼ်းလႄႈ လွင်ႈၸူႉတုမ်ၶူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ။
ဢၼ်မီးတေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်ၵိုမ်းၵိုမ်းတင်း Stuart Hall ၵေႃႉဢၼ်ဢွင်ႇမၢၼ် Hoggart မိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈၼၢမ်းၸိူင်းငဝ်းတူင်ႉ (Director)။
လွင်ႈၵၢၼ်ၽိုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃး လွၵ်ႈလၢႆးတင်းၼမ် ၵူၼ်းၶဝ်ႁဵတ်း ၶူဝ်းၶွင်တင်းၼမ် ဢၼ်ႁၼ်ယၢမ်းလဵဝ် (မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ လွင်ႈတူၺ်းထီးဝီးငဝ်းတူင်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈဢွၵ်ႇၵိၼ်းတင်းၼွၵ်ႈ) ၸွမ်းၼင်ႇထုင်းမီးဝႆႉဢၼ်ၼိုင်ႈ။
လွင်ႈတူၺ်းထီႇဝီႇငဝ်းတူင်ႉတႃႇႁၼ် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်းၼိူဝ် လွင်ႈပဵၼ်မီးၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပိုၼ်းဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဝူၼ်ႉဝႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း သင်ဢမ်ႇယိူင်းထိုင်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၵေႈၵၢင်ငဝ်းတူင်ႉႁင်းမၼ်းၵူၺ်း၊ ၸွမ်းၼင်ႇၾိင်ႈထုင်းဝႃႈ လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈဝႆႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လွင်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇႁဵၼ်းတူၺ်းငဝ်းတူင်ႉ တင်းဢူၺ်းၵေႃႉၶဝ်တႃႇ "ပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း" ထႅမ်ၼမ်ႉၵတ်ႉလႆႈလီလီ တေႇတီႈလွင်ႈတၢင်း ဢမ်ႇမီးလွင်ႈပိုၼ်ႉၶမ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးၼႂ်း တင်းႁဵတ်းဢၼ်ၼႆႉ။
ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း" တွၼ်ႈတႃႇၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁဵၼ်းႁူႉၾိင်ႈထုင်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမွၵ်ႈၶဝ်ႈပႃး ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသုင်ၵူၺ်း (ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းတမ်းပိူင် ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်း) လႄႈ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း ဢၼ်ၵူၼ်းၶဝ်ႈၸႂ်ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး တီႈပွင်ႇဢၼ်ၵူႈဝၼ်းꧦလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵူႈဝၼ်းဝၼ်းၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၼႂ်း the United Kingdomလႄႈ the United Statesၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ versions ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဢိတ်းဢွတ်း လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းတင်း ဝၢႆးသေ ပီ1970sဝၢႆးလင်။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၼႂ်းၵေႈၵၢင် ၵူၼ်းမိူင်း Americanလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း British ၽင်ႇၼမ်ႉတင်းၼမ် သဝ်ႈဝဝ်းမွင်။
ပိူင်ငဝ်ႈလူင်ဢႃႇရူမ်ႇၶွင်လွင်ႈပၵ်းၸႂ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတီႈပွင်ႇ။
တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၾိင်ႈထုင်း လွၵ်းလၢႆးတၢင်ႇဢၼ်တင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵေႃႉဢၼ်ပၼ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၢင်းယိင်းၶဝ် (feminist) လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၾိင်ႈထုင်းလႄႈ ဝၢႆးလင် တွၼ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ် လုၵ်ႉဢဝ်တီႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼႆႉ ၶဝ်ယၢမ်ၵၼ်ႁင်းၶဝ်ၶိုၼ်းၵူၺ်း။
ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း ၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇ psychologists တေႇၶတ်းၸႂ်တႃႇသပ်းလႅင်းၼေ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၼႂ်းၵေႈ ဢလူမ်းၸႂ်တင်းၼမ်လႄႈ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းလႄႈ တွပ်ႇဝႃႈ ၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်း ပဵၼ်ဢၼ်လွတ်လႅဝ်းဢွၵ်ႇ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းယူႇႁ။
ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၵမ်ႈၽွင်ႈၶတ်းၸႂ်တႃႇ ႁႃတူၺ်းတီႈၼႂ်းၵေႈ တၢင်းယၢမ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢၼ်ၸွမ်းမႃး ၽၢႆႇၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်။
တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်လုၵ်ႉၶိုၼ်ႈမႃးၼႂ်း ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ တင်းမၢၵ်ႇၼပ်ႉသေလဵပ်ႈႁဵၼ်း တင်းၽၢင်ႁၢင်ႈ လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်ပိူင်ႈပိူင်ႈ။
ပိူင်လူင်မၼ်းၸမ်ႉ ပၢင်ၵုမ်လူင်Hague ပဵၼ်တႃႇ လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵဵဝ်ၾိင်ႈထုင်းဢၼ်ႁဝ်းပိူင်ႇ ၼႂ်းၽွင်ႈ ပၼ်ႁႃသုၵ်ႉယုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၽူႈယိပ်းလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈလႄႈ ပၢင်ၵုမ်လူင် UNESCO တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းပိူင်ႈၵၼ်တေႉꧦ တင်းလွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း။
ၸွမ်းၼင်ႇပၵ်းပိူင်ၵူႈမိူင်းမိူင်းဝႃႈ the UN လႄႈ UNESCOၶတ်းၸႂ်တႃႇပူၵ်းပွင်လႄႈ မၵ်းမၼ်ႈ ပၵ်းတင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်ၼႆႉပဵၼ် ၽၢင်ႁၢင်ႈလၵ်ႉၶၼႃႇလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်း ယွၼ်ႉပဵၼ် လၵ်ႉၶၼႃႇၶူဝ်းၶွင်ပိူင်ႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၾိင်ႈထုင်း ပဵၼ်မႃးပိူင်လူင်လွင်ႈပၵ်းၸႂ်။
ပၢင်ပွႆးၼိုင်ႈဢၼ် ပဵၼ်ပၢင်ပွႆးဢၼ်ႁဵတ်းယူဝ်းꧦၸွမ်ၼင်ႇ တူင်ႇဝူင်းႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ ၼႂ်းၵၢင်ပိူင်ၽၢင်ႁၢင်ႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၽွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ တူင်ႇဝူင်းႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း။
ၼႂ်းတင်းၼႃႈ ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်လႄႈ ၸိူင်းဢပုမ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈမၼ်းပဵၼ် ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ။
ပၢင်ပွႆးတင်းၼမ် ၵႆႉလဵင်ႉလူ တႃႇၽိူမ်ႉထႅမ် ယိူင်းဢၢၼ်းတၢင်ႇၸုမ်း လမ်ႇလွင်ႈမၼ်းတေႉ ၼႂ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပၢင်းပွႆးမၢႆတွင်ႈလႄႈ လွင်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၼပ်ႉယမ်ထိုင် ၶုၼ်ၽီ၊ ၼၢင်းၽီ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈၵူၼ်းလီ ႁွင်ႉဝႃႈ ပၢင်ပွႆးၼႃႇယၵ။
ၼႂ်းၵရိၵ်ႉပၢၼ်ၵွၼ်ႇလႄႈ Rome မီးပၢင်ပွႆးတင်းၼမ်မိူၼ်ၼင်ႇ Saturnalia ၵပ်းၵၢႆႇၸမ်ၸႂ်ၸမ်ၵၼ်လီတင်း ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈသၢင်ႈပၢႆးမိူင်းတင်းၼမ်ဢမ်ႇၵႃး ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်။
ၼႂ်း Middle English "ဝၼ်းပၢင်ပွႆး" ၼႆႉပဵၼ် ဝၼ်းလိုဝ်ၶွင် ၼႃႈၵၢၼ်ၽႃႇသႃႇသႃႇသၼႃႇ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ပၢင်လဵင်ႉလူ" ယင်ႈတိုၵ်ႉၸႂ်ႉၼႂ်း တူင်ႇလေႃးၵီႇတၢင်းလၢႆ ဝႃႈပဵၼ်တီႈပွင်ႇဢမ်မိူၼ်ၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ပၢင်လဵင်ႉလူဢၼ်ယႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လၵ်ႉလမ်ႇလိူဝ်ၼၼ်ႉ။
ပၢင်ပွႆးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၽႃႇသႃႇတင်းၼမ်မၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဝၼ်းၶရဵတ်ႉမၢတ်ႉ(Christmas)၊ Rosh Hashanah၊ Diwali၊ Eid al-Fitr လႄႈ Eid al-Adha တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈမၢႆတွင်း လဵင်ႉလူ ၶူပ်ႇပီၼိုင်ႈပွၵ်ႈ။
တီႈတႅၵ်ႈမၼ်းတွၼ်ႈၸဝ်ႉၸမ်ႉ လွင်ႈႁဵတ်းပၢင်ပွႆးပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸွမ်းၼင်ႇ ၵူၼ်းဢီႇၵိပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ Pharaoh Ramesses III လွင်ႈႁဵတ်းပွႆး ဢၼ်ဢွင်ႇပေႉၼိူဝ် ၵူၼ်းၶိူဝ်း Libyans။
မီးႁူဝ်ယွႆႈတင်းၼမ် လွင်ႈပၢင်ပွႆးၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉလႄႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းလူင်တင်းၼမ် ႁဵတ်းပွႆးလၢမ်းလွင်ႈယႂ်ႇတင်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း၊ တင်းပွႆးလၢမ်း၊ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းလႄႈ လွင်ႈတူင်ႉလွင်ႈၼိုင်။
ပၢင်ပွႆးတင်းၼမ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢီႇၵျိပ်ႉပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ၶေးတေၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽႃႇသႃၵိူဝ်းယမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်မိူင်း။
တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း ပၢင်ပွႆး Sed ထူၼ်ႈထိုင်သၢမ်သိပ်းပီ လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်း pharaoh ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢီႇၵျိပ်ႉလႄႈ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ သၢမ်ပီၼိုင်ႈပွၵ်ႈ (ဢမ်ႇၼၼ် သီႇပီၼိုင်ႈပွၵ်ႈ) ၶဝ်ႁဵတ်းပွႆး။
ၼႂ်းပပ်ႉယဵမ်ႈဝၼ်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽႃႇသႃႇၵရိသျႅၼ်ႇ မီးပွႆးလူင်လွင်ႈ ယႂ်ႇသွင်ပၢင်၊ ၸွမ်းၼင်ႇလႆႈႁူႉလီလီတေႉ ပၢင်ပွႆးလွင်ႈၵိူတ်ႇၽြႃးလူင်ႁဝ်း(ၶရဵတ်ႉမၢတ်သ်ႉ)လႄႈ ပၢင်ပွႆးၶွပ်ႈၶူပ်ႇၶရဵတ်ႉ (Easter) ၵူၺ်ႈၵႃႈ ပၢႆးပွႆးလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇတင်းၼမ်ၼႂ်း ဢၼ်ယွင်ႈၵုင်ႇၵူၼ်းလူင် ၼႂ်းၼႃႈတီႈဢၼ်သိုဝ်ႈယူဝ်းတင်းၼမ်ပဵၼ်ၼႂ်း ၸိုင်ႈမိူင်း Christianity ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်။
ပၢင်ပွႆးလူင် ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇတင်းၼမ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ Esala Perahera ႁဵတ်းၼႂ်း မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ(မိူင်းသီႇႁူဝ်ႇ)လႄႈ မိူင်းထႆး။
ပၢင်းငဝ်းတူင်ႉတင်းၼမ်ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈတူၺ်းငဝ်းတူင်ႉပႅၵ်ႇပိူင်ႈတင်းၼမ်တၢင်းလၢႆလႄႈ ၵႆႉႁဵတ်းၵူႈပီꧦ။
ယဝ်ႉၵေႃႈမီးပၢင်ပွႆးၵိၼ်ၵျေႃႇၵိၼ်မူၼ်ႈသိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းၵျႃႇမၼီႇ မိူၼ်ၼင်ႇပီႇယႃႇ (beer)။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢီႇၵျိပ်ႉပၼ်ၵွၼ်ႇ ၶဝ်ပိုင်ႈဢိင် ၼိူဝ်ၼမ်ႉလူင်ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၸွမ်းၾိင်ႈၽႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ႁွင်ႈၼမ်ႉၼၢႆး(the Nile River)၊ ၽၢင်ႁၢင်ႈၽၢႆဢၼ်ၼိုင်ႈ တင်းလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လိၼ်ၽုၼ်ႇဢၼ်လီ တွၼ်ႈတႃႇမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉတင်းၼမ်။
ပွႆး Dree Apatanis ဢၼ်ယူႇသဝ်းၼႂ်း ၸေႈတွၼ်ႈ Subansiri ၽၢႆႇတႂ်ႈArunachal Pradeshပဵၼ်ပၢင်ပွႆး ၵူႈပီပီ တေႇလိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇဝၼ်းထိ4 ထိုင် 7 လူၺ်ႈလွင်ႈယွၼ်းသူးတွၼ်ႈတႃႇလႆႈၽွၼ်းလီ မၢၵ်ႇၶဝ်တဝ်ႈၼမ်ႉ bumper။
ဝၼ်းလိုဝ်ႈဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ်ၸွမ်းၽၢႆႇထုင်းလႄႈ ပၵ်းပိူင် လူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၸွမ်းပုင်ႇမၢၼ်ႇ၊ ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ပဵၼ်ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆလႄႈ ၵၢၼ်ဢၼ် ႁူမ်ႈလူၺ်ႈၵၢၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ပဵၼ်ဢမ်လီၵိုတ်း ဢမ်ႇၼၼ် လူတ်းယွမ်း။
လွင်ႈတႅၵ်ႈတႃႇလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းပုင်ႇမၢၼ်ႇတင်းၼမ်ထုၵ်ႇလူတ်းယွမ်း ၸွမ်းမိူဝ်ႈဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ် ဢိင်ၼိူဝ် ပၵ်းပိူင်ၼႃႈတီႈယူႇတင်းၼမ်၊ ထုင်းတင်းၼမ်၊ ၵၢၼ်ယွႆႈၵၢၼ်ယႅမ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈဢၼ်တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလိူၵ်ႈတင်းၼမ်။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ပၢၼ်မႂ်ႇၵမ်ႉၼမ်ၼမ် ဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်တင်းၼမ်လဵင်ႉလူမိူၼ်ၼင်ႉ ပွႆးလဝ်ႇမူၼ်ႈတူၼ်ႈၸႂ်တင်းၼမ် ၸွမ်းဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်တင်းၼမ်ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈတင်းၼမ်။
ၼႂ်းတၢင်ႇလွင်ႈတေႉ ဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းဢဝ်ၸွမ်းၸိုဝ်ႈမၼ်းလၢႆလၢႆၵူၺ်း။
ပေႃးဢဝ်ပၢႆးလိၼ်ဝႃႈ ပိူင်ႈၵၼ်တင်း လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ။
တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း ပွႆးဝၼ်းလိင်း(Monkey Day)ႁဵတ်းၼႂ်း လိူၼ်တီႇၸိမ်ႇပိူဝ်ႇ ဝၼ်းထိ14၊ ပွႆးဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ Talk Like a Pirate Dayႁဵတ်း ၼႂ်းလိူၼ်သႅပ်ႉထိုမ်ႇပိူဝ်ႇ ဝၼ်းထိ19 လႄႈ ဝၼ်းBlasphemyၸမ်ႉႁဵတ်းၼႂ်း လိူၼ်သႅပ်ႉထိုမ်ႇပိူဝ်ႇ ဝၼ်းထိ 30။
Jehovah ႁဵတ်းမၢႆတွင်းၵူႈပီꧦ ဢၼ် "ၶုၵ်းၶူၼ်ႉဝူၼ်ႉထိုင်တၢင်းတၢႆ ၸဝ်ႈ Jesus Christ" ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းပွႆးဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်တင်းတၢင်ႇဢၼ်တင်း တီႈပွင်ႇလွင်ႈၵၢၼ်ၽႃႇသႃႇသႃႇသၼႃႇ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဝၼ်းEaster၊ ဝၼ်းၶရဵတ်ႉမတ်သ် ဢမ်ႇၼၼ် ဝၼ်းပီမႂ်ႇ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉၸမ်ႉ Ahmadi Muslims ပဵၼ်ပွႆး ဝၼ်းၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ Messiah၊ ဝၼ်းၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ ၽူႈသၢင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ဝၼ်းၶီႇလႃႇၽတ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းသၢၼ်ၶတ်း ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်ယုမ်ႇယမ်လႄႈ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်။
ဝၼ်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်တင်းၼမ်ၶွင် Celtic, Norseလႄႈ Neopagan ႁဵတ်းၸွမ်းၶပ်းမၢႆ the Wheel of the Year။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉတင်းၼမ်ၼႂ်း ပၢႆးၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉတွင်ႉၸွမ်းၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇၶဝ်ဢဝ်ၶွၼ်ႈၵၼ် ၵူၼ်းဢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇၵူႈလွင်ႈꧦ ၽၢႆႇပၢႆးပၺႃႇလွင်ႈလုပ်ႇ၊ ပၢႆး paleopathologyလႄႈ ပၢႆးarchaeologyလႄႈ ၵႆႉဝူၼ်ႉဝႃႈ သၢႆငၢႆလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းလႄႈ တိူၵ်ႈၼမ်ႉၶႅင်။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈပၢႆးဝႆႉဝၢင်းၸႂ် ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးၸႂ် ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်လွင်ႈလႅၵ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢၼ်မႂ်ႇ။
Ecology တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ၵူၼ်း ပဵၼ်တႃႇၵၢၼ်ႁဵၼ်း ၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးတၢင်းႁဵတ်း (ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်၊ ၵၢၼ်ႁွမ်းသွင်၊ ontogeny) ဢၼ်မႃးတီႈႁၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆးတၢင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႄႈ ecologic (ႁၼ်လႆႈတီ တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ecology)။
Paleoanthropology ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလၵ်းထၢၼ်ၶူဝ်းၵဝ်ႇပၢၼ်ၵွၼ်ႇ fossil တႃႇလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ်ပိူင်လူင် ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်တင်းၼမ် ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ hominin ဢၼ်ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇလႄႈ မဵဝ်းၵူၼ်းလိင်းတၢင်ႇဢၼ် တႃႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတင်းၼမ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတူဝ်လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈသၢင်ႈ။
ၸိုဝ်ႈဢၼ်ၼႆႉမၼ်းတိုၵ်ႉမႂ်ႇၼႃႇ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတေႇမႃးတီႈ 'physical anthropology' ၶၢဝ်းတၢင်းႁိုင်လိူဝ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ လူၺ်ႈၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ မၢင်ၸိူဝ်း တိုၵ်ႉၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။
ၽူႈတတ်းတေႃႇၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁၼ်ထိုင်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈၽၢႆႇတႂ်ႈ လိုၵ်ႉလမ်ႇလိူဝ်သေ ပၢႆးသၢႆႈဢၼ်ပဵၼ်တင်းၵၢၼ်။
လွၵ်းလၢႆးပိူင်လူင်မၼ်းပဵၼ်မႃး တင်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇတင်းၼမ်ၶဝ်ဝူၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသၽေႃးသၽႃႇဝတြႃး မွၵ်ႈ2,000ပီတင်းၼႃႈ။
မၼ်းၸၢႆးၵေႃးတႅမ်ႈမႃးယဝ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ physiognomy လႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ဢၼ်တႅမ်ႈတင်းၼမ်ဝႆႉၼႂ်း Hippocratic Corpus။
ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ19 Paul Broca (1824-1880) ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇၵူၼ်းၶိူဝ်းၽရင်ႇ ၽၢႆႇ anthropologists ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတူဝ် ၸႂ်ပၵ်းၼိူဝ် craniometry ၽွင်း Rudolf Virchow (1821–1902) ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ဝႆႉၼၵ်းၼႃ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ၵူၼ်းႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ ရေႃးၵႃႇ တင်းၼိူဝ်တူဝ်ၵူၼ်းတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း။
မၼ်းၸၢႆးလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈပၵ်းၸႂ် ဢၼ်မႃးတီႈ typology လွင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း တႃႇၸႂ်ပၵ်းၼိူဝ် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ယၢၼ်မႃးတီႈလွင်ႈၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈ ၵႃႈတီႈၼႃႈၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်။
ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းၼိုင်ႈၶိူဝ်းၼႆႉပဵၼ် လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၼမ်သေ ဢိင်ၼိူဝ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ လွၵ်ႈၸႅၵ်ႇၽေ ၵဵဝ်ႇလွင်ႈတူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ်ႇၵတ်ႉတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတင်းၼမ် ၼႂ်းတီႈထၢၼ်ႈၵူၼ်းတင်းၼမ် ၵမ်ႉပႃႈၼမ်ႁၼ်ဝႃႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸွမ်းၼင်ႇ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။
ပၢႆးသၢႆႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၶဝ် သွၼ်ဝႃႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇလွင်ႈၵေႃႈသၢင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ တင်းဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်လၵ်းၶၼႃႇပႅၵ်ႇပိူင်းၼိူဝ် ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပၵ်းပိူင်တင်းၼမ်တႃႇႁဵတ်းၸွမ်း တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။
ၵူၼ်းၼင်ႇၵၼ်ထဵင်မေႃးၵၼ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇသင် ၵဵဝ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈၶွၼ်ႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်တိုၵ်ႉမီးသၢႆၸႂ်ယူႇတင်းသဵင်ႈ ပိူင်ၼိူဝ် subspecies မိူၼ်ၵၼ်၊ Homo sapiens sapiens။
ၼႂ်းဢၾရိၵပွတ်းၸၢၼ်း လွင်ႈတၢင်ႇၶႅပ်းဝႂ်တူဝ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်း ပိူင်ဢုပတေႇ Act ပီ1950 မၵ်းမၼ်ႈ ၶၢဝ် လမ် လႄႈ သီလိူတ်ႈၵူၺ်း တင်းၵူၼ်းၵူၼ်းမိူင်းဢိၼ်ႇတိယတင်းၼမ် (Indians) ၸမ်ႉ ထႅမ်သႂ်ႇထႅင်ႈ ဝၢႆးလင်။
လွင်ႈၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်းဢမေရိၵၢၼ်ႇၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈယဝ်ႉသေတႃႉ ၵူၺ်းၵႃႈဝၢႆးၼၼ်ႉ လႆႈႁုပ်ႈသိမ်းၶိုၼ်း ယိူင်းဢၼ်းတႃႇထႅမ်သႅၼ်းမႂ်ႇလႄႈ တႃႇတေꩡႅၵ်ႇၽေ သႅၼ်းၵူၼ်းၶိူဝ်းဢၾရိၵပွတ်းဢွၵ်ႇတွၼ်ႈၵၢင်လႄႈ ပွတ်းႁွင်ႇ ၼႂ်းလွင်ႈၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ပီ2020 ၼိူဝ်လွင်ႈထဵင်ၵၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼိူဝ်လွင်ႈၸႂ်ႈႁိုဝ်ဢၼ်ႇၸႂ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇသႅၼ်းထၢၼ်ႈၼႆႉ ထုၵ်ႇလီမၵ်းမၼ်ႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶၢဝ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။
လွင်ႈပူၵ်းပွင်ၼႃႈလိၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတင်းၼမ် ၵႆႉၵႆႉၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်းၸုမ်းတင်းၼမ် ပေႃးဢဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဝႃႈ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈၸၼ်ႉတႅမ်ႇယဝ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇၼႂ်းပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းႁူဝ်ပၵ်ႇပီထူၼ်ႈ19 ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ တႃႇတေထွၼ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ မီးၼမ်ၵႃႈဢမ်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢၾရိၵၢၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း မၵ်းမၼ်ႈ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်း "ၶၢဝ်"။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပီႇၸၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း David Reich လၢတ်ႈဝႃႈ ""ၼႂ်းလွင်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လႅပ်ႈပဵၼ်ၶူင်သၢင် တၢင်းတူင်ႇဝူင်း၊ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼႂ်းပီၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လွင်ႈပီႇၸၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၶူင်သၢင်ႈတင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတင်းၼမ် ၼႂ်းယၢမ်းလႅဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတႄႉ။"
ဢၼ်တႅၵ်ႈတၢင်ႇဢၼ်တင်းၼမ် ၶွင်ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတင်းၼမ် ၶဝ်ႈပႃး ဢၼ်ပိုၼ်ၽေဝႆႉ ပိုၼ်း၊ ၾိင်ႈထုင်းပဵၼ်လႄႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ။
ၽၢင်ႁၢင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတူင်ႇဝူင်းတင်းၼမ် ၼႂ်းဢၼ်ႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်တင်း တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတင်းၼမ်ႉမၼ်ႈၵိုမ်း ၼႂ်းတွၼ်ႈၸဝ်ႉသေတႃႉ မီးလွင်ႈပဵၼ်ပႃး လွင်ႈယၢပ်ႇၸႂ်လူင်ၼႂ်း လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းၸုမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ်။
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ပိူင်တႅၵ်ႈလွင်ႈလီၸႂ်လဵၵ်ႉတင်းၼမ် ၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈႁဵတ်းၶီႈၶႃႈလႄႈ လွင်ႈၽဵဝ်ႉမူၺ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတင်းၼမ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ လွင်ႈၽွတ်ႈၸုမ်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမႅၼ်ႈၵၼ်ၸမ်ၵၼ်လီ တင်းၽၢင်ႁၢင်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေတူင်းဝူင်းၵူၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၽူႈပၢႆးသၢႆႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈလီလီငၢမ်းငၢမ်း။
တီႈတႅၵ်ႈမၼ်း ၼႂ်းပီ2008 John Hartigan, Jr. argued တႃႇလွင်ႈႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၸႂ်ပၵ်းဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼိူဝ်ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇပိုၼ်ႉပႅတ်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႈၽေႈတိုၼ်းလွင်ႈၵပ်းၵၢႆႇပၢႆးသၢႆၸႂ် (biology) ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးပၺ်ၺႃႇလွင်ႈၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။
ၼႂ်းလၢႆးၼႆႉ တင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ႁဝ်းပွင်ႇၸႂ်ဢၼ်မိူဝ်ႈၼႆႉ မီးမႃး ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႃႈၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပိုၼ်း လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်းလႆႈ တင်းလွင်ႈဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းယူးရုပ်ႉတင်းၼမ် ၶဝ်ႈမႃးၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်တင်းၸုမ်းတင်းၼမ် ဢၼ်လုၵ်မႃးတီႈ ၵုၼ်လူင်ဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လႄႈ တင်းႁၼ်ထိုင်လွင်ႈၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈလႄႈ typology ဢၼ်ႁၼ်ၼႂ်း ပၢႆးသၢႆးသၽႃႇဝ။
လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၾိင်ႈထုင်းၵူႈမဵဝ်း ယိပ်းတိုဝ်းၼင်ႇၼႆ ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈလႆႈဢမူၺ်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူဝ် ၼႂ်းၵေႈၵၢင် ၸုမ်းတင်းၼမ် တႃႇဢမူၺ်ႇၵဵဝ်ႇတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်၊ ၵဵဝ်ႇလွင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈသၢင်ႈလႄႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်တင်းယၢမ်ႈတင်းၼမ်။
1735 လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေသႅၼ်းၶွင် Carl Linnaeus ၽူႈၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ ပၢႆးပၺ်ၺႃႇလွင်ႈသတ်း ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ ၽၢင်ႁၢင်ႈၵူၼ်း Homo sapiens ၶဝ်ႈၼႂ်း ၵုၼ်လူင်ဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ၊ ၵုၼ်ဢေးသျႃး၊ ၵုၼ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇလႄႈ afer ၵပ်းၵၢႆႇဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ တင်းလွင်ႈလႆႈၸႂ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် sanguine၊ melancholic၊ choleric လႄႈ phlegmatic၊ respectively။
Blumenbach ၵေႃႈမၢႆတွင်း လွင်ႈၽၢင်ႁၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၼႂ်းၽၢင်ႁၢင်ႈတင်းၼမ် ဢၼ်လုၵ်ႉဢဝ်တီႈ ၸုမ်းၼိုင်ႈသေ ထိုင်တီႈၸုမ်းၸမ်ဢိူမ်ႈၵၼ်တင်းၼမ်လႄႈ ထၢင်ႇ "ၼႂ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ မီးလွင်ႈသုင်ႇတေႃႇၼႂ်းထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈ လူၺ်ႈမီးလွင်ႈမီးတၢင်း ထိုင်တီႈႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈ မၵ်းမၼ်ႈၶွပ်ႇလႅၼ် ၼႂ်းၵႄႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈ"။
မီးလွင်ႈထဵင်ၵၼ်ထႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇတၢင်ႇၸုမ်းၶဝ် ၶေးတေလႆႈၽွၼ်းလီလွင်ႈၶူၼ်းၶဝ်းၵၼ် ၼႂ်းၵေႈၵၢင်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလီလီၼႆႉ ၸႅၵ်ႇၽေလႆႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပၢၼ်ပူႇမွၼ်ႇ ဢၼ်ႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်ဝႆႉ တႃႇတေၵိူတ်ႇပေႃႇပဵၼ်မႃး ၸုမ်းဢၼ်လေႃးလေးၶူၼ်းၶဝ်းၵၼ်။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၾိင်ႈထုင်းဢၼ်မႂ်ႇလႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းလွင်ႈၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတေႇမိူဝ်ႈၵိူတ်ႇ ႁႂ်ႈဢေႇမၢင်မႃး ၸွမ်းလွင်ႈၸုၵ်းမၼ်ႈၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်၊ ဢွၼ်ဢဝ် ၽူႈမီးပၺ်ၺႃႇလွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ် တႃႇၶိုၼ်းဝူၼ်ႉတူၺ်း ၶေႃႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈလူပ်းလင်ၶဝ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈ variation ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႆႉ ၼေဝႃႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸွမ်းၼင်ႇဢဝ်ပၢႆးလိၼ် ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇပဵၼ်တၢင်ႇဢၼ်လႄႈ လွင်ႈၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပိူင်ႈလၢၵ်ႇၵၼ်တင်းၼမ် မီးဢေႇလိူဝ် ၼႂ်းၵေႈ လွင်ႈၼိူင်းၵၼ်ဢၼ်မဵဝ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
Andreasen ၼေပိူင်တႅၵ်ႈ ႁၢင်ႈတူၼ်ႈတင်းၼမ်တင်းၵႆလွင်ႈၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵဵဝ်ႇပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတင်းၼမ်ၼႂ်းၵေႈလွင်ႈထုၵ်ႈဢွၵ်ႇႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတင်းၼမ် ၸွမ်းၼင်ႇ Luigi Cavalli-Sforza မိူၼ်ၼင်ႇ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတႃႇ တူၼ်ႈမႆႉလွင်ႈၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵဵဝ်ႇသၢႆၸႂ်ၶွင် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း (p. 661)။
Marks, Templeton, လႄႈ Cavalli-Sforza တင်းမူတ်းၶွတ်ႇယွတ်ႈၼင်ႇ လွင်ႈၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇၼေလႆႈ သၢၵ်ႈသေႇၵမ်ႉထႅမ် ၶွင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း။
တူဝ်ယင်ႇမၼ်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈသီၼိူဝ်ႉၼင် ၵူၼ်းမိူင်းယူးရူပ်ႉလႄႈ မိူင်းဢၾရိၵ Brace တႅမ်ႈဝႃႈ ထူၼ်ႈထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ မဵဝ်းသီၼိူဝ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် လူၺ်ႈလွင်ႈဢမ်ႇႁၼ်လႆႈ လၢႆးဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၵုၼ်ယူးရူပ်ႉပွတ်းၸၢၼ်း လဵပ်ႈထိုင်ပွတ်းဢွၵ်ႇသုတ်းၶွင် Mediterranean လႄႈ ထိုင်ႁွင်ႈၼမ်ႉ Nile ၼႂ်းၵုၼ်ဢၾရိၵ။
မၼ်းယင်းထဵင်ဝႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ race လႆႈယူႇ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ၸႅၵ်ႇၽေလႆႈ ၼႂ်းၵေႈ "လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း" လႄႈ "တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း"။
ၼႂ်းႁုပ်ႈၵႅပ်ႈမၼ်းၸမ်ႉ Livingstone လႄႈ Dobzhansky ၵၢင်ႈၸႂ်မိူၼ်ၵၼ်ဝႃႈ genetic မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႂ်းၵေႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းမၼုသ်သတင်းၼမ် ၶဝ်ၵေႃႈၵၢင်ၸႂ်မိူၼ်ၵၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ တႃႇတေၸႅၵ်ႇၽေၵူၼ်းလႄႈ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉပဵၼ် လွင်တၢင်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ anthropologists Leonard Lieberman လႄႈFatimah Linda Jackson လူလွမ်ထိင်းသိမ်း "ၽၢင်ႈႁၢင်ႈပိူင်ႈၵၼ်တင်းၼမ်ၶွင် heterogeneity ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၽိတ်း လွင်ႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၵမ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈၼၼ်ႉပဵၼ် genotypically ဢမ်ႇၼၼ် မဵဝ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် phenotypically"။
တွၼ်ႈၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ 20 ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈၵူၼ်း William C. Boyd တႅမ်ႈၼေၸွမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉဝႃႈ "ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်ႁႅင်းႁႅင်း တင်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတၢင်ႇဢၼ် ၼႂ်းဢၼ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼိုင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၼၼ် လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း လွင်ႈပဵၼ်ၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်း။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈၵူၼ်း Stephen Molnar မီးတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈ clines တႅၵ်ႇယႅၵ်ႈၵၼ်ၼႆႉ ၽွၼ်းယွၼ်ႈမၼ်းတေႉတေႉ ၼႂ်းလွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၽေႈတိုၼ်းမႃးဝႃႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉလႆႈႁင်းမၼ်းၵူၺ်း။
Joanna Mountain လႄႈ Neil Risch ပၼ်ၾၢင်ႉဝႃႈ ၸုမ်းၵွင် genetic တင်းၼမ် ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၶေးတေႁၼ် လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်တင်း လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ phenotypic ၼႂ်းၵေႈမုၵ်ႉၸုမ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁၼ်ထိုင်တင်းၼမ် ပႆႇထိုင်ၶၢဝ်းယၢမ်း ၼင်ႇလွင်ႈၵပ်းၵၢႆႇၼႂ်းၵေႈၵၢင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႄႈ လၵ်ႉၶၼႃႇဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉတင်းၼမ် ၵိုတ်းဝႆႉလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ဢေႇမၢင်ၼႃႇ။
ဢၼ်လႆႈသွၼ်မႃး မဵဝ်းလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈမၼ်းဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈသေတႃႉ ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းတေဢမ်ႇႁၢမ်ႈတၢပ်ႈသူ တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် မၼ်းမီးလွင်ႈၶဝ်ႈတင်းတိုဝ်း"။
ယုမ်ႉယမ်ဝႃႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းသၢမ်ၸုမ်းၼႆႉ ႁင်းၶေႃၽႂ်မၼ်း လူၺ်ႈၼႃႈလိၼ်လူင်ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်ပွတ်းတင်းၼမ် (ယူးရူပ်ႉ၊ ဢၾရိၵ၊ ဢေးသျႃးဝၼ်းဢွၵ်ႇ)။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ပၢႆးၵူၼ်းတင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ C. Loring Brace the philosophers Jonathan Kaplan လႄႈ Rasmus Winther လႄႈ the geneticist Joseph Graves ထဵင်ၵၼ်ဝႃႈ ၼႆႉမီးလွင်ႈလပ်ႉလွင်းလီ ပဵၼ်လႆႈတႃႇတေႁၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်း ပၢႆးၸႂ်လႄႈ genetic ၼင်ႇဢၼ်ၵျၢမ်းမၼ်း ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်းမုၵ်ႉၸုမ်းတင်းၼမ်ယူဝ်းယူဝ်း မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ "ပၢင်ၶေႉၶဵင်ႇၵုၼ်လူင်" ၼႆႉမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတေႉ ပေႃးဢဝ်ၼႃႈလိၼ်ဝႃႈ ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတင်းမူတ်းမီးလွင်ႈပိူင်းၵၼ်။
Weiss လႄႈ Fullerton မၢႆတွင်းဝႃႈ ဢဝ်တီႈတႅၵ်ႈၼိူင်း Icelanders၊ Mayans လႄႈ Maoris ၵူၼ်းတ၊ ၵေႃႇ ၵွင်ၸုမ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈ သၢမ်ဢၼ်လႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတၢင်ႇဢၼ် လၢတ်ႈၼေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပၢႆးယႃႈယႃ ဢၼ်ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးလေးၵၼ်ၶွင် Maori, Icelandic လႄႈ Mayan genetic materials။
လိူဝ်သေၼၼ် the genomic data underdetermines သေဢၼ်ဢၼ် ဢၼ်ၼိုင်ႈမီးၵၢင်ၸႂ်ၶႂ်ႈႁၼ် လွင်ႈဢၼ်ၸႅၵ်ႇထႅင်ႈ (တူဝ်ယင်ႇ splitters) ဢမ်ႇၼၼ် a continuum (တူဝ်ယင်ႇ lumpers)။
ၶႅပ်ႇၶၢင်ႈ ဝၢႆးသိုၵ်းၵမ်ႇၽႃႇပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉၵႂႃႇ မီးပၼ်ႁႃ "race" ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်တူဝ်ထူပ်းလႄႈ လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႈၶဝ် လႆႈႁူႉလွင်ႈယုမ်ႉယမ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတေႉတေႉ ယၢမ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး လူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၵပ်းသၢၼ်၊ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၽိဝ်သီၼိူဝ်ႉ၊ လွင်ႈၺွပ်းႁဵတ်းၶီႈၶႃႈလႄႈ လွင်ႈၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း။
Craig Venter လႄႈ Francis Collins of the National Institute of Health ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်သေႁဵတ်း လွင်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ လွင်ႈထုၵ်ႈဢွၵ်ႇႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း genome ၼႂ်းပီ 2000။
မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႈ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵူၼ်း Stephan Palmié ထဵင်ၵၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆႉ "ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶူဝ်းၶွင် ၵူၺ်းၵႃႈပဵၼ်လွင်ႈၵပ်းသၢၼ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း" ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း Katya Gibel Mevorach "ဝေႃးႁႃႇရ"၊ "လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈၵူၼ်း တင်းဢၼ်မီးသဝ်ႁိၼ်မၢႆတွင်း တႃႇမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ပဵၼ်လွင်ႈလူၵ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵူၺ်းၵႃႈ ယၢမ်ႈၸႂ်ႉမႃးတႃႇသေႇ တႃႇၶပ်းၶိုင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ"။
လၵ်ႉၶၼႃႇ လွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢမ်ႇထုၵ်ႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၸွမ်း ပၵ်းပိူင်ၸိူဝ်ၶိူဝ်းဢၼ်မီးလွင်ႈၵပ်ႉၵိၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇဢၼ်ပဵၼ် ၼႂ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ။
ၼႂ်းမဵဝ်းမၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈတင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇသီ spectrum တင်းၼမ်လႄႈ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈမဵဝ်းဢၼ်ၵိုတ်းဢၼ်လဵဝ်သေ ဢမ်ႇၸုၵ်းမၼ်ႈၼိူဝ်မဵဝ်းလဵဝ်တႅၵ်ႇလႅင်း။
ၼယူးၵျႃႇၸီ: Prentice Hall Inc, 1984။
သၢႆငၢႆၼႂ်းၵုၼ်ယူးရူပ်ႉ ဢေႃးၸႃႇသဵင် "race" ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပိုၼ်း ဝႆႉၼၵ်းၼႃ ပၼ်ႁႃမၼ်းလူၺ်ႈလွင်ႈသၽႃႇဝ။
တင်းႁၼ်ထိုင်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢိင်ၼိူဝ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ႈဝႃႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ် ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ ၼႂ်းတီႈ ၸွမ်းဢဝ်ပၢႆးၸႂ်ဝႃႈ "ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတင်း "races" ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်ထဵင်ႈၶိုၼ်း လူၺ်ႈတူင်ႇၸုမ်းၵူၼ်းပၢႆးသၢႆႈ။
ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၵူၼ်းၵမ်ႈပႃႈၼမ် ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႈ ဢၾရိၵၢၼ်ႇ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ မီးၵူၼ်းယူးရုပ်ႉပၢၼ်ပူႇမွၼ်ႇမႅၼ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ၊ ၼႂ်းၵူၼ်းတင်းၼမ် ၵေႃႉဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းယူးရုပ်ႉၽႅၼ်ႇဢမေႇရိၵၢၼ် မီးၵူၼ်းဢၾရိၵၢၼ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်ႇၼၼ် Amerindian ပၢၼ်ပူႇမွၼ်ႇမႅၼ်ႇတင်းၼမ်။
လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၼႂ်းၸိူဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၽေဢွၵ်ႇၵႂႃႇ ၼႂ်းဝၢႆးလင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ19။
Amerindians တေႇထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈၸွမ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၶွင် "လိူတ်ႈဢိၼ်ႇတိယ" ၵမ်ႈၽွင်ႈ (ႁွင်ႉလိူတ်ႈ quantum)။
ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ ၶႂ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးလေးၵၼ်သေတႃႉၵေႃႈ ၵူၺ်းၵႃႈ လူၺ်ႈဢၼ်ႁူႉမႃး ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၾရိၵၢၼ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႃး ၵူၼ်းၶိူဝ်းလမ်။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃး "Hispanic" ၼႆႉပဵၼ်ၸိုဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ပေႃႇမီးမႃး ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီထူၼ်ႈ 20 လူၺ်ႈလွင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်မႃးလွင်ႈၶၢႆႉတီႈယူႇၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵျၢမ်းတင်းၼမ် တေႇမႃးတီႈၵႂၢမ်းမိူင်းတင်းၼမ် ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်းၸပဵင်ႇ ၶွင်လတိၼ်ႇဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ တေႃႇထိုင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ။
လွင်ႈတၢင်းလွင်ႈယႂ်ႇသၢမ်ဢၼ် မိူင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးပၺ်ၺႃႇႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်၊ ပၵ်းပိူင်လွင်ႈယူႇသဝ်းလႄႈ ဢသၢၵ်ႈ ႁၼ်လႆႈတႅၵ်ႇလႅင်းလီ ၼႂ်းလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေလႆႈ ၶေႃႈတုမ်ႉတွပ်ႇတင်းၼမ်။
ၼႂ်းပီ-2007 Ann Morning ႁူပ်ႉထူပ်းတွင်ႈထၢမ်ၵၼ်တင်း ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇလႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈၵူၼ်းတင်းၼမ် လိူဝ် 40 ၵေႃႉယဝ်ႉ ႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈသၽေႃးပႅၵ်ႇပိူင်ႈတႅၵ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်းလႅင်းတင်ၼမ် ၼိူဝ်သၽႃႇဝၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လူၺ်ႈဢမ်ႇမီးၽႂ်ယိပ်းၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၼႂ်းတင်းသွင်မုၵ်ႉၸုမ်း။
မၼ်းႁၼ် လွင်ႈထဵင်ၵၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတင်းသွင်ၽၢႆႇသေတႃႉ လွင်ႈထဵင်ၶိုၼ်းတဵမ်တဵမ် လူၺ်ႈလၵ်းထၢၼ်လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်း "ထၢင်ႇ တူၼ်ႈလမ်းယႂ်ႇၼႃႇ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်း လွင်ႈတူင်ဝူင်း ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးသၢႆႈ"။
ၼႂ်းၶေႃႈတွပ်ႇၶိုၼ်းဢၼ်လႂ်ဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ လူၺ်ႈၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ၵိဝ်း (Gill)၊ , Professor of Biological Anthropology C. Loring ထဵင်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းမၼ်းတေႉ ၵူၼ်းယူဝ်းယူဝ်းလႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈၵူၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးၸႂ် တႅပ်းတတ်းလႆႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပၢႆးလိၼ် ၶွင်ၵူၼ်းၵေႃႉလဵဝ် သပ်းလႅင်းၼေလႆႈ လူၺ်ႈပဵၼ်တေႉမီးတေႉမၼ်းတေႉ လၵ်ႉၶၼႃႇသၢႆၸႂ် ၸွတ်ႇတူဝ်ႈၵႂႃႇၼိူဝ်လူၵ်ႈလၢဝ်လႄႈ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ တင်းႁၼ်ယုမ်ႉယမ် ၶိူဝ်းၵူၼ်း။
လိၵ်ႈပၢႆးလွင်ႈၵူၼ်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူဝ်တင်းၼမ် ထဵင်ဝႃႈ ပၢႆးၸႂ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ် တိုၵ်ႉမီးယူႇထိုင် ပီ1970s၊ ၽွင်းမိူဝ်ႈၶဝ် တေႇထဵင်ဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ်ဢမ်ႇမီး။
ၼႂ်းလိူၼ် ၽေႇၽေႃႇဝႃႇရီ ပီ2001 the editors of Archives of Pediatrics လႄႈ Adolescent Medicine ထၢမ်ဝႃႈ "ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလႄႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ မိူဝ်ႈဢမ်ႇမီး လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးၸႂ်၊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႈ လႄႈ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်း တွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢၼ်ၼႆႉ"။
ၵၢင်ၼႂ် (2008) ႁၼ်ပပ်ႉပူင်သွၼ်ပၢႆးၸႂ်တင်းၼမ် တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ၼႂ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈပၢၼ် 1952–2002 လႄႈ တေႇႁၼ် ႁၢင်းဢၼ်မိူၼ် တင်း35% လွင်ႈဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်သိုဝ်ႈၼႃႈ လွင်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၼႂ်းပၢၼ် 1983–92 လုၵ်ႉတေႇဢဝ် 92% ႁဵတ်းၸိူင်ႉၼၼ်။
ၵမ်ႉပႃႈၼမ် ၶူဝ်းၶွင်ၼိူဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လုၵ်ႉတီႈၽိဝ်ၼႃႈတၢင်းယၢမ်ႈတင်းၼမ်သေ ၶၢႆႉထိုင် genetics လႄႈ ပိုၼ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်။
မၼ်းၼၢင်းတႅမ်ႈမၢႆဝႃႈ "တီႈလီသုတ်း ၵွႆႁၢင်လႆႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၸႂ်ၶဝ်လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈၵူၼ်းၶဝ်မိူဝ်လဵဝ် ပေႃႇပဵၼ်မႃးမိူၼ်ၵၼ် ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉထိုဝ်ၶဝ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း"။
ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးယူႇလီ33 ၵေႃႉ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၼႃႈတီႈ geographic ပႅၵ်ႇပိူင်ႈတင်းၼမ် လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းၵပ်းသိပ်ႇတူဝ် ၼႂ်းလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ပီ2008။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတင်းၼမ် ၸႂ်ပၵ်းၼိူဝ် ဢၾရိၵၢၼ်ဢမေႇရိၵၢၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃ ၼေႇၵရူဝ်း ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉလႄႈ လၢတ်ႈဝႆႉၼၵ်းၼႃဝႃႈ ၶဝ်ၸၼ်ႉတႅမ်ႇသေႇၵူၼ်းၶိူဝ်းၶၢဝ်။
Ulysses G. Weatherly (1865-1940) လႆႈ တႅမ်ႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ လိၵ်ႈပိုတ်ႇ ၼႂ်း ၸျႃႇၼႄႇ မိူဝ်ႈ ႑႙႑႐ ဢၼ်ပဵၼ် တႃႇ ပၢၵ်ႈပၢႆႇပႅတ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ သႃႇၼိူဝ်ႉၽိူၵ်ႇ လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း။
ၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၼႆႉ မၼ်းတေ ၶပ်းထၢမ်းဝႆႉ ၵၼ်ႊတူင်ႇၵူၼ်း၊ ၵၼ်ႊမႄႇၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် လႄႈ ၵၼ်ႊလူင်းတိုၼ်းဢူမ်ဢိုၼ် တေႃႇလွင်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး ႑႙႗႘ William Julius Wilson (1935- ) ၸင်ႇမီးတၢင်းယိူင်းဢၢၼ်း သေပၢၵ်ႈထဵင်လွင်ႈယူင်ႉၸႅၵ်ႇႄၽ ၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်း။ ယွၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊ တူင်ႇၵူၼ်းၵူၼ်း ပေႃးႁူႉပွင်ႇ ႁၼ်လီ ဝႃႈ ပုၼ်ႈတႃႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼိူင်ႈၶိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းတေလႆႈ တိူဝ်းၸႅင်ႈၼေႈ လွင်ႈတူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် ၸႅင်ႈၸႅင်ႈ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ တူင်ႇၵူၼ်း တီႈၸၼ်ႉၸွမ် တၢၵ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈ Eduardo Bonilla-Silva ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ "ႁဝ်းႁတ်းလၢတ်ႈဢိူဝ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇႄၽ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းလႆႈပဵၼ် မႃးၼမ်လိူဝ် တၢင်ႇၸိူဝ်း ယွၼ်ႉ ၸုမ်းၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းယႂ်ႇၶဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇႁူမ်ႇငမ်းထိင်းၵႂၼ်းလႆႈ ၼိူဝ် ယူင်ႉလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလႄႈ ၵၢၼ်တေႃႇသူႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢွၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ် ၾႆၢႇပၢႆးယႃႈယႃဝႃႈၼႆ - ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ ၶဝ်လႆႈၵူတ်ႇထတ်း ၶူၼ်ႉႁႃ လွင်ႈငဝ်းလၢႆးတၢင်းပဵၼ် လႄႈ တၢင်းၸဵပ်းသႅပ်ႇၶဝ်ယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢၼ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ၵေႃႈ တေမီးလွင်ႈ ထဵင်ထွင်ၵၼ်တင်းလွင်ႈ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လႄႈ တွၼ်ႊလမ်ႇလွင်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းၵႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးပိုတ်ႇထၢတ်ႈ သၢႆတူဝ်ၸႂ် ၶဝ်ယူႇ။
ၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်းဝၢႆးလိုၼ်းၼႆႉၵေႃႈ တေမီးလွင်ႈထဵင်ထွင်ၵၼ်ၾၢႆႇပၢႆးယႃႈယႃ၊ ဢၼ်ပဵၼ်လႆႈၼႆႉတႄႉ လူၺ်ႈၵၼ်ႊငဝ်ႈပိုၼ်ႉၸႆႉၶိူဝ်းၵူၼ်း ၶွင်သုၼ်ႇတူဝ်ၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်တေထဵင်ၵၼ်ထႅင်ႈ လွင်ႈဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ် လွင်ႈၵမ်ႉၵူ ၸႆႉငိူၼ်ႈၶိူဝ်း ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇ ပၢႆးယူႇလီသေ မီးလွင်ႈ ၽွၼ်းႁၢႆႉမႃးၼင်ႇ ၵမ်ႉထႅမ် လွင်ႈတႅၵ်ႇငၢၵ်ႈ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇႄၽၶိူဝ်းၵူၼ်း တိူဝ်းႁၢဝ်ႈမႃး ဢမ်ႇၼၼ် ပၢၵ်ႇပၢႆႇလွင်ႈ ၸွၺ်ႈထႅမ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸႆႉလဵဝ်ၵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
" ၸုၵ်းယၼ်ႈၼိူဝ် "တူဝ်သုၼ်ႇမၢႆၼပ်ႉ" တူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႅင်ႈၼေ လွင်ႈလၢႆးဢွၵ်ႇသဵင်"
မီးလၢႆၸိုင်ႈမိူင်း ၼင်ႇ မိူင်းၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈ၊ ၶဝ်ပၢၵ်ႈပၢႆႇ ပၵ်းပိူင် ဢၼ်ယၼ်ၼိူဝ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဝႆႉ။ ယွၼ်ႉလွင်ႈၼႆႉ ၵႆႉလႆႈပဵၼ် လိူင်ႈတႃႇ ႁၢၼ်ၶဝ်ၼႃႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ "ၸႅၵ်ႇႄၽ သႃႇၼိူဝ်ႉလမ်" ၸႃႉၵႂႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ် တေပႃးဝႆႉ ၼႂ်းဢၼ် တႅမ်ႈလၢတ်ႈ လွင်ႈတေႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တွၼ်ႊၸုမ်းၸႅၵ်ႇၽႄ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းလၵ်းမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၵၢၼ်ႊၺွပ်းယဵတ်ႈၶွၵ်ႈ တင်းၽုင်တင်းသိူင်း ၼႆႉၵေႃႈ "ပဵၼ်တွၼ်ႊၵၢၼ် ယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၼ်တင်း လၵ်းမိူင်း၊ မၢႆမီႈ၊ ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၽိင်ႈမိူင်း ဢၼ်တေၸၢင်ႊ ၵႂၼ်းထိင်းလႆႈ ၵၼ်ႊလိူင်ႈတင်းလူင် ဢၼ် ၵၢၼ်ဢဝ်ၶွၵ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ဢဝ်ၶင်"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၶူၼ်ႉႁၼ် လႄႈ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈမႃးတုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ထူပ်းၽေးၶဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈဝႃႈ ယွၼ်ႉၸိူဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႃႈၽိူၵ်ႇၶဝ် ၸပ်းၽၢၵ်ႇႁႅင်း ၼႃႇၽႅဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၽိုၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မၢင်ႈၸိူဝ်း ဢၼ် Giles လႄႈ Elliot တၢင်ႇၽိုၼ် မွၵ်ႇၼေဝႆႉဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတင်းလၢႆ တေလႆႈ မၵ်းမၼ်ႈပၼ် လွၵ်းလၢႆးၸၼ်ႉသုင် ဢၼ်ၸႅင်ႈၼေလႆႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ၶိုၼ်းယႂ်ႇၶဝ် ဝႃႈၼႆ။
ၼႂ်းၽိုၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပႃးဝႆႉထႅင်ႈဝႃႈ "လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေ သႅၼ်းၸႆႉၸၢဝ်းၵူၼ်း လူၺ်ႈ သီၼင်ၼိူဝ်ႉၼႆႉ တေပဵၼ်ဝႆႉ တီႈၸုတ်ႈယွမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းတေ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ ယိူင်းၸူးလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႂ်တေႉတေႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။"
ၽိင်ႈ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ် ပၵ်းယိူင်း လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ သႅၼ်းၽိင်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတေမႃးတူၺ်း ၶေႃႈထၢမ်ၼႆႉၼႆ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ပေႃးၸႅၵ်ႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉတႃႇသွင် တွၼ်ႊယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ တေႃႈၵမ်ႉယမ်လွင်ႈ "လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈထၢင်ႇႁင်ႊ မိူၼ်ၼင်ႇ" Lewis Henry Morgan ၼႆႉ မၼ်းၵမ်ႉထႅမ်ပႃး လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်၊ ပွင်ႇဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈ ယူႇၸွမ်းၵၼ်သေ သၢင်ႈၽိင်ႈငႄႈ မုၼ်းလၢႆႊ ၽႂ်မၼ်း မႃးၼၼ်ႉ။ (တူၺ်းတီႈ ၵၼ်ႊတူင်ႇၵူၼ်း မုၼ်းလၢႆႊ)
Morgan ၵေႃႈ တေႃႈႁၼ်ထိုင်မိူၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊ တူင်ႇၵူၼ်းမုၼ်းလၢႆႊ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႑႙ တၢင်ႇၸိူင်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မၼ်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဢမ်ႇၼမ်ၵေႃႈ ၵေႇ ၽိင်ႈငႄႈ ၵူၼ်းယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်း လွင်ႊလႆမႃးတီႈ ၽိင်ႈၵဝ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊ ၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ ႁၼ်ဝႃႈ "လွင်ႈၵူးၵႃး" လႄႈ "လွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ" ၼႆႉ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတႃႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ သုၼ်ႇလဵဝ်လႄႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၼိူင်းၵၼ်ယူႇ။ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၶဝ်ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႁူမ်ႈ ၶူၼ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်တင်းလင်ႈလႆႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်ပေႃႇမႃးလႆႈ တင်းသွင်သေ ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈ ၽိင်ႈမိူၼ်ၵၼ် လႆႈထႅင်ႈၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် Boas ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဢၼ်လၢတ်ႈတႅတ်ႇတႅတ်ႇလႅင်းလႅင်း မိူဝ်ႈ ႑႘႘႗ ၼၼ်ႉဝႃႈ "တူင်ႊၵူၼ်းမုၼ်းယႂ်ႇ မၢင်ႈလွင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇဝႃႈလႆႈ တဵမ်တဵမ်သေၵေႃႈ ၵူၺ်းၼႃႇ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တၢင်းဝူၼ်ႉႁဝ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ႁဝ်းၼႆႉ တေထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမိူဝ်ႈ တူင်ႇၵူၼ်းႁဝ်း မုၼ်းယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
လွင်ႈၽိင်ႈယုမ်ႇယမ်ႁဝ်းၼႆႉ မၼ်းလႆႈမႃး လူၺ်ႈ လၢႆးပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈ လၢႆးပၢႆးၸၢင်ႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈယုမ်ႇယမ် ၼႆႉ တေပဵၼ် ၼႂ်းတွၼ်ႊ တုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ ၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် တေလႆႈ ႁူပ်ႉၼႆႉတေႉ မီးပၼ်ႁႃ သွင်မဵဝ်း။ ၼိူင်ႈ -
လွၵ်းလၢႆး ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈတေႉ ငဝ်ႈပိုၼ်ႉမၼ်း ၶဝ်ပၼ်ႁႅင်းဝႃႈ ပေႃးယူႇၸွမ်း ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်ၽိင်ႈငႄႈ ၽိင်ႈထုင်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ် ႁူႉပွင်ႇ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းၶိူဝ်း ပိုၼ်ႉတီႈသေ ၶဝ်ႈၸမ်လႆႈ လွင်ႈၽိင်ႈထုင်းပႃး။ ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆၼႆႉ တေပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ပွတ်းဢွၼ်ႇ ၼိူင်ႈတွၼ်ႊ တႃႇၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် တႃႇၶဝ်ႈသူႈထိုင် ၽိင်ႈငႄႈ တၢင်ႇၸၢဝ်းယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးၶဝ်ႈၸမ်မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးလူင်းမိုဝ်း တႃႁၼ် လႆႈလီလႄႈ ပဵၼ်လၢႆး ၶတ်းၸႂ် တႃႇၶဝ်ႈၸမ်လႆႈ လွၵ်းပိူင် လုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢႆးယုမ်ႇယမ် လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၽိင်ႈထုင်း ၵမ်းဢၼ် လႄႈ ထဵင်ထွင်ပႅတ်ႈ လွင်ႈၵဵပ်းလွၵ်း မၵ်းမၼ်ႈလၢႆးႁုမ်ႈၽဵၼ်ႈသေ ၵိုင်ႇလီၸႂ်ႉလၢႆးၽိင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼင်ႇၵႃႊ ပွင်ႊပဵၼ်လႆႈ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈ ႁဵၼ်း ၸွမ်း Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir လႄႈ Ruth Benedict ၶဝ် တႄႉ ပဵၼ် ၽိင်ႈထုင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမႄႇရီႉၶၢၼ်ႇ ႁွင်ႇၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူႊၽိုၼ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၵေႃႈ တၢင်ႇလဝ်ႈလႆႈ တင်းသပ်းတင်းသေး တေႉ။
ပပ်ႉတင်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ် Alfred Kroeber တႅင်ႇတင်ႈတႅမ်ႈ မိူဝ်ႈ ႑႙႒႓ ၵေႃႈ တေႃႈ ဝၢၵ်ႈဝၢႆႇသႂ်ႇဝႆႉ လွင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢမႄႇရီႉၶၢၼ်ႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
မေႃတႅမ်ႈလိၵ်ႈၵေႃႈပဵၼ်၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၾၢႆႇပၢႆးၸႂ် ၵေႃႈၸႂ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် Sigmund Freud လႄႈ Carl Jung ၊ လူင်ႉလႅၼ်ႇ လွင်ႈထတ်းၸႅင်ႈၾၢႆႇပၢႆးၸႂ် သွင်ၵေႃႉၼႆႉ တႅမ်ႈမွၵ်ႇဝႃႈ တႃႇႁူႉပွင်ႇ လွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ၶဝ် ၼိူင်ႈၵေႃႉၼႆႉ ၶဝ်မီးၾၢင်ႁၢင်ႊလူၺ်ႈ ယႂ်ႇၸွမ်း ႁႅင်းဢီး တူင်ႇၵူၼ်းမႃးၼႆႉယဝ်ႉ။
Karl Polanyi ၼႆႉ လူင်ႉလႅၼ်ႇၾၢႆႇပၢႆးလႅင်ႊမၢၵ်ႈမီး ၶိူဝ်းၵူၼ်းလႄႈ လႆႈၽိုၵ်းမႃးတီႈ Marshall Sahlins လႄႈ George Dalton ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉၶဝ်တေႉ ၶဝ်တေဢိင်ဢဝ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လွၵ်းလၢႆးရေႃးမ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇသေ တူၺ်းၸွမ်းလၢႆး ၽိင်ႈထုင်း လႄႈ လွၵ်းတူင်ႇၵူၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။တႃႇတေၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈၼႆႉ Marxian လႆႈဢွၵ်ႇပၼ် တိုၼ်းလၢင်းသေ ၶူၼ်ႉႁႃ လွင်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ဢဝ်ၼၼ်ႉမႃး ႁိုင်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇၵေႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၵမ်ႉၼမ် လႆႈပိၼ်ႇပႆႇၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းတူင်ႇၵၢၼ်မိူင်းသေ လႆႈၶဝ်ႈလတ်းၸွမ်း ၼႂ်းၵႄႈ ပၢင်တိုၵ်း ဢႃႇၸိၼ်ႇတြိၼ်းယႅၼ်ႇလႄႈ ပၢင်တိုၵ်းပွတ်းပွၺ်ႇ ဝႅတ်းၼၢမ်းယဝ်ႉ။ Marxism ၵေႃႈလႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်မႃးၽူႈၵေႃႉလိုဝ်းလင်ႊလူၺ်ႈ ၸႂ်ႉလၢႆးလၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ သေ ၶဝ်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ မၢႆမီႈလၵ်းမိူင်းမႃးယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီႊ ႑႙႘႐ ပပ်ႉပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ် လႆႈဢဝ်ဝူၼ်ႉၸွမ်းသေ ပဵၼ်မႃး လၢႆးၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉမႃး။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ မႅၼ်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ Antonio Gramsic လႄႈ Michel Foucault ၶဝ် ၸႂ်ႉၶေႃႈၵႅမ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ သၢင်ႈႁႅင်းပွင်ႊ လႄႈ တႃႇဢုပ်ႉၼိူဝ်တၢင်ႇၸိူဝ်းမႃးယဝ်ႉ။
ပွင်ႇဝႃႈ ၶေႃႈပိုတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေလႆႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်း ၽိုၼ်ငဝ်ႈတိုၼ်းမၼ်းသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈ ၵုမ်ႇထူၼ်ႈတႃႇ ၽၢၼ်ႊတႅမ်ႈလႆႈလီငၢမ်း။ပိူင်ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆ တေႁွင်ႉဝႃႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈပၼ်ႇပႆႇ ၵမ်ႉၾဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
David Schnieder ထတ်းၸႅင်ႈဝႃႈ ၽိင်ႈထုင်း ဢမႄႇရီႇၶၢၼ်ႇ၊ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉ ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ မၼ်းမီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇၵၼ်ဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈတိုၼ်း လွၵ်းလၢႆး ၶူၼ်ႉၶႂႃႉတေႃႇလွင်ႈ တူင်ႇၵူၼ်းၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ်ၼႆႉ တေပႃးၶွင် Bronislaw Malinowski ယဝ်ႉ။ မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း မရိတ်ႉတိၶျ်ႉ သေ ပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းတီႈ Franz Boas တီႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊ ဢမႄႇရီႇၶၢၼ်ႇ။ ဝၢႆးၼႆႉ မၼ်းၶိုၼ်းလႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၾၢႆႇပၢႆးတူင်ႇၵူၼ်း တီႈႁူင်းႁဵၼ်း Chicago School ယဝ်ႉ။
Walnut Creek, CA: AltaMira Press
တွၼ်ႈတႃႇတေ ၵေႃႇသၢင်ႈလွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈၸီႉၼေ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ငၢႆႈတိူဝ်း တေႃႇလွင်ႈ ၼမ်းၼႂ်း ငဝ်းလၢႆးၽိင်ႈထုင်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ၵေႃႈတေလႆႈပိုတ်ႇတၢင်းပၼ် တႃႇႁႂ်ႈပဵၼ် မူႇၸုမ်း ဢၼ်တေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တီႈပွင်ႇတၢင်းမိုတ်ႈၵိုဝ်း လုၵ်ႈၸုမ်း ပေႃးတေ ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွၼ်ႇၵႃႊပႆႇၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းမုၵ်ႉၸုမ်းၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ထုၵ်ႇလီလိူၵ်ႈ ဢွၵ်ႈတီႈ တႃႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉလႄႈ လွင်ႈတၢင်း တႃႇၶူၼ်ႉႁႃ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် သၢင်ႈလႆႈ မူႇၸုမ်းတိူဝ်းမူၼ်းလီ လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇတေၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵၼ် လႆႈလီ ၼႂ်းၸုမ်းၼႆႉတႄႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈဢုပ်ႇဢေႃၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶေႃႈမုၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းသမ်ႉ လႆႈႁၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ပိၼ်ႇပၼ်ႇမႃး တၢင်းၵေႃႇသၢင်ႈ လၢႆးသေႃႉႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် လႆႈသေႃႉႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ ၶေႃႈထၢမ်ၶိုၵ်ႉ တႃႇမၼ်းတေ ၶူၼ်ႉႁႃၶိုၼ်း ၶေႃႈတွပ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၼႆႉ ၸၢင်ႊတေ ၸွၺ်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် လၵ်းၸဵင် တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶေႃႈမုၼ်း ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈႁဝ်းတေလႆႈ တႅၵ်ႈၼိူင်း ၵူႊၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီ ၽိူမ်ႉထႅမ်၊ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ် လၵ်းၼမ်း ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ် လူဝ်ႇတႅပ်းတတ်း ၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် မီးၵၢၼ်တႃႇႁဵတ်းၼမ်ၼႃႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ တေလႆႈတႅမ်ႈလွင်ႈ ၽိင်ႈထုင်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၵူႊၵေႃႉၼႆႉ ၶဝ်လူင်ႉလႅၼ်ႇတေႃႇလွင်ႈၸဵင်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈၶဝ်ႈႁႃၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈ ဢွင်ႇမၢၼ်ၵႃႊႁိုဝ်။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ၵႆႉ လိူၵ်ႈတႅမ်ႈလွင်ႈတူဝ်ထူပ်းသုၼ်ႇတူဝ်ၶဝ် လႄႈ ႁၢမ်ႉမီးလွင်ႈ ၸပ်းၽၢၵ်ႇဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈတႅမ်ႈၸွမ်းလွင်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း လူၺ်ႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မဵဝ်းၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႆႉတေႉ ၶဝ်တေလႆႈ သေႃႉႁႃတႅမ်ႈၸွမ်း တူဝ်ႁၢင်ႊလႅင်ႊလိၼ် (physical geography)၊ ၾိင်ႈၾႃႉ လႄႈ ၽိင်ႈယၢမ်ႈ ပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ် Boas မိူၼ်ၼင်ႇ Alfred L. Kroeber, Ruth Benedict လႄႈ Margaret Mead လႆႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၽိင်ႈထုင်း လႄႈ ပၢႆးယုမ်ႇယမ် ၽိင်ႈထုင်း တႃႇႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၸွမ်း ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း တီႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႊ ဢမႄႇရီႇၵ ယဝ်ႉ။
ၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ တူင်ႇၵူၼ်း ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် လႆႈၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းသွၼ် ပၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉ တင်းမူတ်းယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းဢမႄႇရီႇၶၢၼ်ႇ "ၽိင်ႈၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း" ပၵ်းယိူင်းတေႃႇလၢႆး ဢၼ်ႁႂ်ႈၵူၼ်းၶဝ် မွၵ်ႇလၢတ်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶဝ်လႄႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶဝ် လူၺ်ႈၸႂ်ႉ ၽိုၼ်မဵတ်ႇမၢႆ မိူၼ်ၼင်ႇ တႅမ်ႈႁၢင်ႊတေ ၶႆႊဢွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉ။
လၢႆးၽူဝ်လဵဝ်မေးလဵဝ်ၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉ ၸၼ်ၸႂ် ၵူၼ်းႁူဝ်မူၼ်းၸီႉၾႃႉၶဝ် ႁၵ်းလင်တေႃႇၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶေႃႈမုၼ်းၼိူင်း ၽိုၼ်ၼႆႉသမ်ႉ ၼေဝႆႉဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဝႃၼႆ။
ပေႃးဢဝ် လွၵ်းလၢႆးပၢႆးၸၢင်ႊၼႆႉဝႃႈၼႆ ၸၢင်ႊႁႂ်ႈၶဝ်လႆႈ ၶေႃႈႁၼ်ၵႂၢင်ႈ ၽွင်းၶေႃႈတွပ်ႇ ယူင်ႉယူႇသဝ်းပိုၼ်ႉတီႈ လႄႈ လၢႆးယူႇသၢင်ႈၵူၼ်း လိူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢွၵ်ႇမႃး။
တူဝ်ယၢင်ႇ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ် ဢၼ်လဵဝ်တူၺ်းၼႆ တေလႆႈ တူၺ်းၸွမ်း "ၶူဝ်းၸႂ်ႉၶဝ်" မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်း ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၵႃႉတေႃႇၵၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ် လၢႆးတၢင်းမၼ်း လတ်းၶၢမ်ႈ ၼႅင်ႈလိူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇလွင်ႈ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ် ဢၼ်လဵဝ်တူၺ်းၼႆႉတႄႉ တေမိူၼ် Nancy Scheper-Hughes ၵေႃႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် ၵၢတ်ႇလပ်း လုမ်ႈၾႃႉ တႃႇၵႃႉၶၢႆတင်း ၶိူင်ႈၶွင်ႈတူဝ်ၶိင်းၵူၼ်း။
ပေႃးမႃး ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလဵပ်ႈႁဵၼ်း လူၺ်ႈပီႈၼွင်ႉၵၼ်တေႉ တေလႆႈလတ်း လၢႆးထတ်းပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ယူႇလၢႆမဵဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၾၢႆႇပၢႆးယႃႈယႃ၊ ၽူႈၵမ်ႉထႅမ်လၢႆးၼႆႉ လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း တင်းလူင် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ၵိူတ်ႇလဵင်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းတေၶဝ်ႈပႃးတီႈ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းႁူဝ်ၶေႃႈၼႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇမေႃလၢတ်ႈဢွၵ်ႇၶေႃႈႁူဝ်ႁႅၵ်ႈၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်းပႃးၼႂ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉလဵပ်ႈႁဵၼ်း လူၺ်ႈပီႈၼွင်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ မၼ်းတေပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်တင်း ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ် လွင်ႈတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းလႂ်၊ ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ် လွင်ႈၼႆႉလႂ်သေ ၶဝ်ပၼ်ဝႆႉ ၶေႃႈၵႅမ်းလၢႆလွင်ႈ တႃႇၶႂၢင်ႇၼႃႈၵၢၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၶဝ်တေႉတေႉ။
လွၵ်းလၢႆးၸၢမ်းပႂ်ႉတူၺ်း ၵၢၼ်တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ တီႈၼႆႈ တေၵႆႉႁၼ် ပဵၼ်ဝႆႉလၢႆးၽူဝ်လဵဝ် မေးလဵဝ်ၵွၺ်း။
လၢႆးဢၼ်ၼႃႉ တေမိူၼ်တင်း ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ဢဝ်လိူင်ႈတေႃႇ ၸိူဝ်းၶဝ်ႈၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်မႃးယဝ်ႉ။
ပေႃးၶိုၼ်းၶိုင်ဢွၵ်ႇသေ သွၵ်ႈႁႃတူၺ်းမိူဝ်ႈ ႑႙႖႐ ၼၼ်ႉၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်းႁုပ်ႈ ပိုၼ်ႉလမ်ႇလွင်ႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လူၺ်ႈပီႈၼွင်ႉၼႆႉ တေပဵၼ် Edmund Leach, Rodney Neeham, David Scshnider လႄႈတၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ် ၵမ်ႉၸွၺ်ႈဝႆႉ ၼႆယူႇ။
ၵၢၼ်ၶိုင်ဢွၵ်ႇလႆႈၸိူင်ႉထိူင်းၵႂႃႇ ၶၢဝ်းႁိုင်ၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၽဵင်ႇပဵင်းၸၢႆးယိင်း ပွၵ်ႈသွင် မိူင်ႈဢွၼ်ႇၼႃႈ ႑႙႗႐ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈတႄႇပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ လႆႈပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ ၵၢၼ်တဵၵ်းတဵင် တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း၊ တႃႇပိူင်ႇငမ်းလႆႈၽွၵ်ႇ ၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈလွင်ႈၼႃႈၵၼ်တႃငၢၼ်း ၵၢင်မိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈသိုပ်ႇထိုင်မႃးထႅင်ႈ "ၽဵင်ႇပဵင်းၸၢႆးယိင်း ၵမ်းထူၼ်ႈသၢမ်" ၶၢဝ်းၸူဝ်ႊၼၼ်ႉ တႃႇတေ လႆႈၶေႃႈမုၼ်းမႃးတီႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလူၺ်ႈပီႈၼွင်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇထတ်းၸၢမ်းလႆႈ လီလီ ၸွမ်း မိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶဝ် ၶေႃၶေႃ လႄ တေလႆႈၼေ လွင်ႈၼပ်ႉယမ်တေႃႇ ၶိူဝ်းၶဝ် လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ၵၼ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း Jamaica ၼႆႉ ထုင်းၶဝ် ၵႆႉမီးလွင်ႈဢဝ် ၵူၼ်းတႅၼ်း မႃးသွၼ်ႉမိင်ႈၸွမ်းတီႈ ၵေႃႉႁူမ်ႈၶၢင်း လႄႈ ၼၢင်းယိင်းတေဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇ ထဵင်ၶိုၼ်း လွင်ႈငိုၼ်းၵမ်ႉတီႈၼိူဝ် ၸွမ်းငဝ်းလၢႆး ပၢႆးမၢၵ်ႈ ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၶေႃႈထၢမ် ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလူၺ်ႈ ပီႈၼွင်ႉၼႆႉ ဢွၵ်ႇမႃးၸွမ်း လၢႆးပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်ၼႆႉသေ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်တင်း ၼႂ်းၵႄႈ လၢႆးပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်လႄႈ လႅင်ႊၸႆႉႁေႇ ၼွင်ႇၵၢႆႇ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈဢဝ်လၢႆး ၸႆႉႁေႇ သႂ်ႇတႅၼ်းတၢင်ၼႆႉ ၸႅင်ႈၼေလႆႈ တူင်ႇလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ် ယၢမ်း ၸႆႉႁေႇ ထီႈသၢမ်ၸပ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ။
တီႈၼႆႈသမ်ႉတေမီးၶေႃႈမုၼ်းထႅင်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတူဝ်ၶိင်းသေ ၵိူတ်ႇလုၵ်ႈပၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ ႁဝ်းတူၺ်းႁၼ်တေႃႇလွင်ႈ ႁူမ်ႇလူမ်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႇမီးဢၼ်လဵဝ်သေ လႆႈယူင်းသေႃႇ ထၢတ်ႇႁေႃႇမူင်းၶိုၼ်ႈ လႄႈ ၶၢမ်ႇၽင်ၸႆႉၾၼ်း၊ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊ လၢႆးတၢင်းတႃႇ တိူဝ်ႉၶိူင်ႈတေႃႇ တူဝ်ႁဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလိၵ်ႈထတ်းသၢင် ၽိုၼ်ၼိူင်ႈတေႉမွၵ်ႇဝႃႈ ဢွၼ်ႇတၢင်းသုတ်း ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလူၺ်ႈပီႈၼွင်ႉၼႆႉ တေႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၸွမ်းပိူင်ႈမၢႆတႅၵ်ႈသေ တေဢိင်တေႃႇ လၢႆးၸႂ်ႉၶေႃႈၶိူင်ႇၶမ်ႉလႄႈ ပၵ်းပိူင် ဢၼ်ၼႅၼ်ႈၼႃလီ ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းၶိုၼ်ႈသင်ႉမႃး ၵမ်ႉပႃႈၼမ်ၼႆႉ တေႁပ်ႉဝႃႈလႆႈဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ် ပႃႈၼွၵ်ႈတိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းတူင်ႇႁဵၼ်း ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ၼႃႈၵၢၼ် ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၵေႃႈ တိူဝ်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်းလိူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းတေပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇလႆႈဝႃႈ တူင်ႇၼႃႈၵၢၼ် ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ် ၽိင်ႈတူင်ႇၵူၼ်း ႁူမ်ႈၸူႉ လႄႈ ၽိင်ႈတူင်ႇဝူင်း တူင်ႇၵူၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ တေၸႅၵ်ႇမႅင်ႇလႆႈ ၼင်ႇ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၶဝ်၊ ၸုမ်းတင်ႈၼႃႈၵၢၼ် လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉၶဝ်၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ်၊ ၸုမ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇယႃႈယႃၶဝ်၊ ၸုမ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ်၊ ၵူၼ်းၶမ်ၶွၵ်ႈၶင်ၶဝ် လႄႈ ၸုမ်းၵႂၼ်းယေးငိုၼ်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းတူင်ႇ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် တေလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ သၢင်ႈလွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၼႂ်းၵႄႈ မုၵ်ႉၸုမ်းၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၼင်ႇၵၼ်လႂ်ဢမ်ႇဢၼ်ၵေႃႈ ၼႂ်းၵႄႈ သေမူႇသေၸုမ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်တိူဝ်းၶႅမ်ႉၼႆႉတေႉ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ႁဵၼ်းသၢင်ႈၸႂ်ႉလၢႆးမဵတ်ႇမၢႆသေ ၸႅၵ်ႇၼေပၼ် မဵဝ်းသႅၼ်းၽိင်ႈ တူင်ႇၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၸႂ်ႉလၢႆးပၢႆးၸၢၵ်ႈသေ ၸႅၵ်ႇၼေပၼ် လူၺ်ႈတူၺ်းလွင်ႈ ပိုၼ်ႉႁူႉၶွင် ၽိင်ႈထုင်း ၶွင်မုၵ်ႉၸုမ်းလႄႈ ၶွင်ဢၼ် ၽေႈၵႃးၵႃႇ တင်းလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉတေႉ တေလႆႈမီး ပၢႆးၸၢင်ႊၶိုတ်းၵၢပ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ တႃႇဢဝ်ဢတ်ႉဢဝ် လွင်ႈမၢႆတွင်း ၸႃႉၵႂႃႇ။
Current Anthropology 43(Supplement):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
ၼႂ်းၽိုၼ်ထတ်းသၢင်ၶွင် Woolard ၼေဝႆႉဝႃႈ "ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇမၢႆၼပ်ႉ" ယူင်ႉၵၢၼ်သၢင်ႈၾၢႆႇပၢႆးလႅင်ႊၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ တေၸႅၵ်ႇဝႆႉ ပႃးၶေႃႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လၢတ်ႈပိုတ်ႇမွၵ်ႇ ၵေႃႉလဵဝ်ၶေႃ လႄႈ သွၵ်ႈႁႃ ၶေႃႈထၢမ်လပ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ၶႂ်ႈႁူႉၼႂ်းလွင်ႈ သွပ်ႇၸၢမ်းၶဝ်ဝႃႈ-ယွၼ်ႉသင် ၶဝ်ႁဵတ်းၼႆ။ ၶေႃႈဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ လွင်ႈၶွင် ပၢႆးလႅင်ႊၶႆႈၸႂ် ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ (linguistic ideology) ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ မၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်တေၶူၼ်ႉဢွၵ်ႇ သုတ်ႈၸူးလႆႈ ၶႂၢင်ႇပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႊႁၢႆ။ ယဝ်ႉၵေႃႈပၢႆးဢိင်းၵလဵၵ်ႈ လႆႈပဵၼ်မႃး ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လိူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်ၶွင် Joel Kuipers ၼႆႉၶိုပ်ႈၼႃႈမႃး တီႈၶၵ်ႉတွၼ်ႊ ၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်ၸွမ်း ၵုၼ် Sumba တီႈမိူင်ႈ ဢိၼ်ႇတူဝ်ၼီးသီးယႂ်း ယဝ်ႉ။
မၼ်းၶုၺ်ႉႁၼ် ၶေႃႈၸႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်တေပဵၼ်မႃး လၵ်းၸဵင် တႃႇတၢင်းၶႆႈၸႂ် လမ်ႇလွင်ႈ သၢမ်လၢႆး လူၺ်ႈလွင်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၼႂ်း ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း။
ယွၼ်ႉၼၼ် ဝၢႆးပူၼ်ႉၵႂႃႇ သွင်ၵၢပ်ႈၵူၼ်းၵေႃႈ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေဢမ်ႇသူႈမီး လၢတ်ႈလႆႈထႅင်ႈ ၶၢဝ်းႁိုင်ယဝ်ႉ။
လၢႆးသွပ်ႇၸၢမ်း တႅမ်ႈတႅင်ႇ လၵ်းထၢၼ် ဢၼ်လီတီႈသုတ်းတေႉ ၶေႃႈမုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈ တႅမ်ႈမၢႆတွင်း ႁႂ်ႈၸႅင်ႈလႅင်း လႄႈ တေလႆႈၵဵပ်းဝႆႉတီႈႁူမ်ႇႁူမ်ႇလူမ်ႈလူမ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶူၼ်ႉၸႂ်ႉၶိုၼ်း ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ တေလႆႈ သေႃႉႁႃပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ သေ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၶိုၼ်း ၼႂ်းတူင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးတင်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ ယိူင်းထိုင်ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလိၵ်ႈလၢႆး လႄႈ ၽိင်ႈထုင်းၶွင် Lenape တႃႇ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႈႁႃထိုင် ၵူၼ်းၵေႃႉမိုတ်ႈၵိုဝ်း ၸႂ်ႉပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းၶဝ် မေႃၸႂ်ႉတိူဝ်းမႃး။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈႁႅင်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵေႃႈ တေမီးလွင်ႈ ၶူၼ်ႉဢဝ်ၸႂ်ႉၶိုၼ်း တိူဝ်းၼမ်မႃးယဝ်ႉ။
တူင်ႇၵူၼ်း ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ ပိူင်ၾၢင်ၽိင်ႈယၢမ်ႈၵူၼ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၶဝ် လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူင်းပရီႉတိသျ်ႉ လႄႈ ဢမႄႇရီႇၶၢၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် Gillian Tett လႄႈKaren Ho ၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႈ Wall Street သေ လႆႈႁၼ် ၶေႃႈသပ်းလႅင်း တၢင်ႇလၢႆး တႃႇယၢမ်း ငိုၼ်းတွင်း ၵပ်းၵိၼ်း မိူဝ်ႈ ႒႐႐႗-႒႐႑႐ သေ ပၢႆးၸၢင်ႊၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈ သပ်းလႅင်း တႃႇၼႂ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈတင်း ပၢႆးမိူင်းယဝ်ႉ။
တၢင်းၶိုပ်ႈၼႃႈ ဢၼ်ၼႆႉ လႆႈၶေႃႈၵမ်ႉမႃးတီႈ ၶေႃႈၼၢမ်း ၵၼ်ႊထဵင်ၶိုၼ်းၽိင်ႈယုမ်ႇယမ် ၶွင် Franz Boas ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ။ ၽိုၼ်ၼႆႉ လႆႈဢိင်မႃးတီႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၼႂ်းလူၵ်ႈ လၢႆလၢႆယၢင်ႇသေ ၸၢင်ႊတေ ၵမ်ႉပၼ် လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ငၢႆႈ တမ်ႈတီႈၶေႃႈၵႅမ်း ဢၼ်ၶဝ်ဝႆႉ လၵ်းၸဵင် လႄႈ ဝႆႉၵႃႊၶၼ်ၼၼ်ႉ ၼႆယူႇ။
မိူဝ်ႈ ႑႙႖႐ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢမႄႇရီႇၶၢၼ်ႇ Madison Grant ဢဝ် ၵူၼ်းပွၵ်း Ota Benga ၶိူဝ်းၵွၼ်းၵူဝ်းလိတ်း ၶဝ် မႃးၶင်ဝႆႉ တီႈ Bronx Zoo ဢၼ်မီး မဵတ်ႇမၢႆဝႆႉ "လွင်ႈၵွင်ႉၵဵဝ်ႇႁၢႆဝႆႉ" ၼႂ်းၵႄႈၶဝ် လႄႈ မီးၵူၼ်း "ၵူၼ်းၶိူဝ်းသႃႇၼိူဝ်ႇၽိူၵ်ႇ" ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၸႆႉၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Grant လႆႈတႅမ်ႈ The Passing of the Great Race (1916)သေ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းမႃး။
ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႆႉ လႆႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်တင်း ငိူၼ်ႈပိုၼ်းမႃး တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ ၼၼ်ႉ ပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ ၸင်ႇတႄႇ ၽေႃႇႁၢင်ႊၵၢပ်ႈမႂ်ႇမႃး ႑႙႓႕ ယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ - ဢၼ်မိူၼ်တင်း ဢၼ် T.K. Penniman လႆႈတႅမ်ႈ ၽိုၼ်ပိုၼ်း သႂ်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပၢၵ်ႇပီႊ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း A Hundred Years of Anthropology ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ယူးရူၵ်ႉ ၶဝ် ၸင်ႇလႆႈ ႁႃႁၼ် လွင်ႈယဵၼ်းလႅၵ်ႈပဵၼ် "ၶၢပ်ႇယဵၼ်းႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ်" ၼႆႉတေလႆႈႁဵၼ်း ႁႂ်ႈႁူႉပွၵ်ႇၸွမ်း ၶိူဝ်းၵူၼ်းယူးရူၵ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ။
ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈ တီႈတွင်းၶွင် Stocking မၢႆဝႆႉဝႃႈ Tylor တိုၼ်းၶဝ်ႈပႃးလမ်ႇလွင်ႈ တီႈသွၵ်ႈႁႃ လႄႈ လွၵ်ႈတီႈ ဢၼ်တေလႆႈ ၸႅင်ႈၼေၶူဝ်းၽိင်ႈထုင်း၊ ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်ၼႆႉတႄႉပဵၼ် မၼ်းႁပ်ႉႁၼ် ၶေႃႈၵႅမ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉ Victorian လိူဝ်သေ ၶေႃႈၵႅမ်း ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ် ႁၢမ်းတီႈၵႃႇတီႈမႃး လႄႈ ၽိင်ႈပိူင် လႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်း ပိူင်ပဵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လၢႆးတႅၵ်ႈၼိူင်း လဵပ်ႈႁဵၼ်းမၼ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းလႆႈ ၼမ်သုတ်း တေႃႇ ၵၢၼ်ထတ်းထွင် The Golden Bough ဢၼ် ၸႅၵ်ႈၼေတီႈမိူၼ်ၵၼ် ၼႂ်းၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် လႄႈ မဵတ်ႇမၢႆၸႂ်ႉလိူၺ်ႊလုမ်ႈၾႃႉ။
ၵၢၼ်ၾၢႆႈႁဵၼ်း သေႃႉႁႃ ၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ လႆႈၶိုၼ်းဝႆႉ လၵ်းၸဵင်မႂ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈပၢႆးၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ၶူၼ်ႉႁႃ ၸႅင်ႈၼေ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးႁူႉမေႃတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် W.H.R. Rivers လႄႈ A.C.Haddon ဢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶဝ် မီးတၢင်းတုမ်ႉတွမ်ႇတေႃႇ လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်းၸွမ်း ပၢႆးလႅင်ႊၸႂ်ႊၶုၺ်ႉလူၼ်ႉ (Parapsychologies) တမ်ႈတီႈ Wilhelm Wundt, Adolf Bastian လႄႈ Sir E.B. Tylor ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ႁႂ်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇၸွမ်း ပၢႆးသၢႆႊ ၼင်ႇ Auguste Comte ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
A. R. Radcliffe-Brown တၢင်ႇၽိုၼ် ၽိမ်းဢွၵ်ႇဝႆႉမိူဝ်ႈ ႑႙႒႒ ၼီႈ။
ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းလႆႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၶေႃႈမုၼ်း ၶွင် Radcliffe-Brown ၵေႃႉပိုၼ်ႊၶပ်ႉမၢႆမၼ်းတႃႇ "တူင်ႇၵူၼ်း ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း" သေ လႆႈဢဝ် ပူင်သွၼ်ပၼ် တီႈၸၼ်ႉၸွမ် တႂ်ႈႁေႃသႅင် ပရီႉတိသျ်ႉ လႄႈ ၸၼ်ႉၸွမ် မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉမႃးယဝ်ႉ။
မၼ်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပေႃးဢဝ် ၶေႃႈမုၼ်းပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း တွၼ်ႊၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆ ထုၵ်ႇလီမႃးမႄး ၽၢၼ်ႊတႅမ်ႈသႂ်ႇၼႂ်း လၵ်းပိူင်ပိုင်းမိူင်းၶွင် Anglo-American ၶဝ်သေ တေပဵၼ်ၽွၼ်း တေႃႇ ၵူၼ်းလူၶဝ်ယူႇ ဝႃႈၼႆ။
ႁွင်ႈၵၢၼ်ၾၢႆႇတူင်ႇၵူၼ်းၼႂ်း ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် ၵူႊတီႈတီႈၼႆႉ လႆႈပၵ်းၸႂ်တေႃႇ ပဝ်ႉယိူင်း တွၼ်ႊၸိူဝ်းပႅၵ်ႇပိူင်ၼႂ်းၶႂၢင်ႇၶဝ် ၾၢႆႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႆႈဝူၼ်ႉတေႃႇပႃး ႁူဝ်ၵူၼ်း ၼမ်လၢႆၼႂ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႁႃႈသိပ်းတေႃႇ ၵူၼ်းတင်းမူတ်း ၼႆယူႇ။
ၸေႊမိူင်း သီႇမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် - Massachusetts, Virginia, Pennsylvania လႄႈ Kentucky ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်တိုၼ်းႁပ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ် ၸေႊမိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈ ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ ၵၼ်ႊပဵၼ်ၸွမ်းလႄႈ ၵၼ်ႊလၵ်းပိုင်းမိူင်းၶဝ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉမၢင်ႈတီႈၼႆႉ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းလႆႈ ၶိုၼ်ႈသင်ႉမႃး ၸွမ်းတွၼ်ႊ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၶွင်ၶဝ် လူၺ်ႈၾၢႆႈသွပ်ႇသွၵ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပူင်သွၼ်ထိုင်ၸၼ်ႉ ၶူးမေႃလူင်ၵွၼ်ႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈမိူင်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈဢမႄႇရီႇၵ လႄႈ တူင်ႇၵူၼ်းၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း တီႈမိူင်းလူင် ပရိတ်ႉထဵင်ႇ ၼႆႉ ၽိင်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် လႆႈႁႅင်းယႂ်ႇမႃးတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႕ ၼႆႉ ၽူႈၾၢႆႈႁႃ မိူင်းယူးရူၵ်ႉၶဝ် လႆႈၶူၼ်ႉဢွၵ်ႇ ႁႃႁၼ် ၵႅမ်းလမ်ႇလွင်ႈ တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်မႂ်ႇ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း တမ်ႈတီႈၵုၼ်ဢမႄႇရီႉၵယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းႁပ်ႉႁၼ် "တၢင်ႇၸိူဝ်း"။
ၽိင်ႈပိူင် ပၢႆးလႅင်ႊၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၾၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ် Claude Lévi-Strauss ၵေႃႇသၢင်ႈ ၶူင်ႉပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈထတ်းသၢင် ပၢႆးဝူၼ်ႉတေႃႇ ၽိင်ႈပိူင်သိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈပိုၼ်ႈၾူၼ်ၼႂ်းၵႄႈ "တူင်ႇၵူၼ်းၼႂ်းၾူးပိုၼ်း" လႄႈ "တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးၼႂ်း ၾူးပိုၼ်း" ထတ်းသၢင်တင်းလူင်ၼႆႉ လႆႈဢိင်ၸွမ်း ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈ ၶေႃႈၵႅမ်းပိုၼ်း ႁႂ်ႈႁုၼ်ႈၽဵင်ႇ တင်းၸၵေႃတင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈ လွင်ႈလႆႈမႃးတီႈ ၽိင်ႈလိူၺ်ႊလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ ၽူႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉၾၢႆႇတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser လႄႈ Deleuze ၸိူဝ်ႈၶဝ် ထတ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ လႄႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႒႐ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽိင်ႈမိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ၾၢႆႈႁႃဢွၵ်ႇမႃးလႆႈၸွမ်း ပိုၼ်ႉၽိူၺ်ႈၽေႈ ဢၼ်မၢႆတွင်းလႆႈ လွင်ႈမဵဝ်းသႅၼ်းၶဝ်ဝႃႈၶဝ်လုၵ်ႉတီႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႂ်မႃး မိူၼ်ၼင်ႇ ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်းၶဝ် မိူၼ်ၵၼ်လႂ်၊ သဵင်ဢွၵ်ႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းလႂ်၊ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႂ်၊ပိုၼ်း၊ ၽိင်ႈထုင်း၊ ၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ၵိူဝ်းယမ် ၶဝ်လႂ် ဢမ်ႇၼၼ် တူင်ႇလႅၼ်ႊ ဢၼ်ၶဝ်လႆႈ လႆလူင်းၸွမ်းၵၼ်မႃးၼၼ်ႉလႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶႂ်မၼ်း တေလႆႈ ဝႆႉၼၵ်းလွင်ႈ ၾၢႆႈႁႃ ၽိင်ႈငႄႈ ၶူဝ်းပူၺ်ႈ ဢၼ်ယိုၼ်ႈမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်၊ ငိူၼ်ႈၶိူဝ်း၊ ဢႃႊပုမ်ႇ ငဝ်ႈတိုၼ်း၊သၢႆပိုၼ်း၊ မိူင်းၵိူတ်ႇ၊ လိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ (ႁိုဝ်) ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸွမ်းထုင်ႉ၊ ယူင်ႉလၢႆး မဵတ်ႇမၢႆထၢင်ႇၸႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၾၢႆႇၵိူဝ်းယမ်လႂ်၊ဢသိူၵ်ႈလႂ် လႄႈ ၽိင်ႈထုင်း၊ လၢႆးႁုင်ၶဝ်ႈၽၵ်း၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းမႆႊ၊ ပၢႆးမွၼ်း လႄႈ ႁၢင်ႊၾၢင် ပိူင်သၢင်ႇတူဝ်ၶိင်း ၸိူဝ်းၼႆႉလႂ်ယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈတၢင်းၼိူင်ႈ ဢဝ်ႁူဝ်ၵေႃႉဝႃႈ လႄႈသင် တင်းၶိူဝ်းတင်းသဵင်ႈလႄႈသင် ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸၢင်ႊမေႃလႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်း ၶၵ်ႉယဝ်ႉၶၵ်ႉယွၼ်ႉ ယိမ်ၸႂ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်း ပၢႆးလၢတ်ႈမႃးတီႈပိူၼ်ႈ လႄႈ ၾၢႆႇၵိူဝ်းယမ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊမေႃ လႅၵ်ႈပဵၼ် တၢင်ႇၵေႃႉ တၢင်ႇဢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ဢဝ်ၽိင်ႈထုင်းပဵၼ်သုၼ်ႇသေ ၸႅၵ်ႇႁူႉႁၢင်ႊၾၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈႁဵၼ်းတူၺ်းဝႃႈ လွင်ႈၶဝ် ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇ ပဵၼ်တၢင်ႇဢၼ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈၶူၼ်းလေႃး ၸွမ်းတၢင်ႇၸၢဝ်းၵေႃႈလီ တေလႆႈ ၸႅၵ်ႇႁႂ်ႈႁူႉ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၶိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇၶိူဝ်းၵူၼ်းဢိင်းၵလဵၵ်ႈတၢမ်းၸဝ်ႉ တေႃႇထိုင် ၼႂ်းၵၢင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ မႃႈၸိူဝ်ႈၼႆႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ တိုၼ်းၵိူဝ်းယမ် ၽႃႇသႃႇလူင်ၵွၺ်း(ႁိုဝ်) ၸပ်းၽႃႇသႃႇ (ပေႃးဢဝ်တီႈၼႆႈဝႃႈၼႆ "ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ" လိူဝ်သေ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇယုမ်ႇ တၢင်ႇၸိူဝ်းလႃးလႃး) ယွၼ်ႉဝႃႈ Septuagint ၼႆ ၸႂ်ႉဝႆႉ ta stshn ("ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း") ပေႃးတေၽၢၼ်ႊႁႂ်ႈထုၵ်ႇၼႆ ၸၢဝ်းႁီႇပရူး "ၸၢဝ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ႁီႇပရူး လႄႈ ၸျူး ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ"။
ထိုင်မႃး မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ ၼႆႉတႄႉ ၼႂ်းၶႂၢင်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပဵၼ်မႃး "ၸၢဝ်းၵိူင်း ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်သေ ႁိုဝ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်" တီႈငဝ်ႈတိုၼ်းၵိူင်းၼႆႉၵေႃႈ တေႃႈမႃးတီႈ Greek တင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်း a. and n.") ဢိင်မႃးတီႈ ၶေႃႈၼမ်းသေ ၶေႃႈဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉ ၶိုၼ်းတေပဵၼ်ၵႂႃႇ ၶေႃႈမိူၼ်ၵၼ်တင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းမိူင်း ၵေႃႉၸိူဝ်းယူႇသဝ်း ၸိုင်ႈမိူင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ် ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼႆ လိူၺ်ႊတူဝ် ၽိင်ႈထုင်းၵေႃႈ တိုၼ်းတေပဵၼ် ဢၼ်ဢိင်မႃး တီႈၶေႃႈတီႈပွင်ႇၶဝ် မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း။
ပေႃးတေဢဝ် ၶေႃႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း Thomas Hylland Eriksen ဝႃႈၼႆၸိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ် ၼႆႉ တေမီးယူႇ သွင်လွင်ႈ ဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ ၼိူဝ်ၶဝ် တေႃႇထိုင်ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ။
ပေႃးမႃးတူၺ်း ပိုၼ်ႉၸၢဝ်းၶိူဝ်း ငိူၼ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈတူၺ်း ၶူဝ်းႁႆႇတိုင်ႈ ၸၢင်ႊႁၼ်လႆႈ ငဝ်ႈတိုၼ်းၶဝ်သေ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈၵေႃႈ တူၺ်းဢဝ်ၸိူင်းၵၢၼ်မိူင်းၶဝ် သေဢၼ်ဢၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁၼ်ပႃး ၶေႃႈမုၼ်း သူၼ်ၸႂ်သေ ၸၢင်ႊထိုင်ယိူင်း ထီႈသွင် ယဝ်ႉၵေႃႈ လၵ်းထၢၼ် တေတိူဝ်းမၢၵ်ႈၼမ်ၶိုၼ်ႈ မီးႁႅင်းမႃးတေႉယူႇ။
ၵၢၼ်တင်ႈၶိုၼ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁႅင်းၾူးပိုၼ်းမႃးၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် လွင်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလႄႈငိူၼ်ႈၶိူဝ်း ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်သေ တေၵႆႉမႃးသွၼ်ႉၵၼ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်ယၢမ်းၼႆႉ တေႃႇမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ တေပဵၼ်မႃး ၶေႃႈၼမ်း ဢၼ်လႆႈထဵင်ၵၼ် တေႃႇလွင်ႈ မီးလၢႆလၢႆ ၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်ယူႇၸွမ်း ၼႂ်းမိူင်းလဵဝ်ၵၼ်သေ မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ဢမႄႇရီႇၵ လႄႈ မိူင်းၶၼေႇတႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သွင်မိူင်းၼႆႉ မီးႁူဝ်ၵူၼ်းၼမ်ၼင်ႇၵၼ် ၽိင်ႈထုင်းၵေႃႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်လႄႈ သမ်ႉမီးလွင်ႈၶဝ်ႈၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ် တီႈၶိူဝ်းၵူၼ်း ၶႃႇရိပ်ႉပီႇယႅၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းၽၢႆႇၸၢၼ်း ၵုၼ်ဢေးသျႃးၼႆႉယဝ်ႉ။
သၢမ် - ၾၢင်ႁၢင်ႊၵေႃႇသၢင်ႈ ၸုမ်းၼႆႉတေၶဝ်ႈ ႁုပ်ႈသႂ်ႇတႂ်ႈႁႅင်းပွင်ႊၶဝ် လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈ ၵေႃႇသၢင်ႈလွင်ႈၽိင်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ်ၵၼ်မႃးၼႆ တေလႆႈႁၼ် Barth ၼႆႉ တိူဝ်းဝႆႉၼၵ်း လိူဝ်သေ Weber ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
မၼ်းၶႂ်ႈႁဵတ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ် ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း တေႃႇႁူဝ်ၶေႃႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ တီႈၼိူဝ် ၽိင်ႈထုင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉ တႄႇမိူဝ်ႈၼၼ်ႉတေႃႇ တေႃႈလဵဝ်ၼႆ ၸၢင်ႊမီးတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းမႃး ဢဝ်ႁူဝ်ၶေႃႈၼႆႉ ၸႂ်ႉတႅၼ်းတီႈၶဝ် လူၺ်ႈၶဝ် ယူႇၸွမ်း ၼိူဝ်ၼႃႈလိၼ်ဝႆႉတင်းသွင်ၽၢႆႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
မၼ်းႁၼ်လီၸွမ်း ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶွင် Joan Vincent (တီႈလိၵ်ႈပိုတ်ႇ Cohen တႅမ်ႈဝႆႉ) "ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ် ၸၢင်ႊလႆႈယူႇၵႅပ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လႆႈယူႇသဝ်း ၼႂ်းဝူင်ႈ လႅၼ်ႊၶၼ်ႈၵၢင် သွင်မိူင်း ယွၼ်ႉ ႁႅင်းဢီးၵၢၼ်မိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈပိုတ်ႇဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉ တူင်ႇၵူၼ်းၼႆ တေတိူဝ်းလီလိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ။
တူဝ်ယၢင်ႇ တႃႇၾၢႆႈႁႃ ၶဝ်ႈတူၺ်းတႄႉ - ၵၼ်ႊမိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းတေႃႇတေႃႈလဵဝ်၊ ၵၼ်ႊပိုၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်၊ ၵၼ်ႊၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်း၊ ၵၼ်ႊတွၼ်ႊၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ ၵၼ်တွၼ်ႊ ၶိူင်ႈႁႆႇတိုင်ႈ လဝ်ႇမူၼ်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
"ၶူဝ်းပိုၼ်ႉ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတေႃႇတေႃႈလဵဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်" ၶေႃႈပၼ်ပူၺ်တေႃႇ လွင်ႈၵူၼ်းလႆႈပဵၼ်မႃး တီႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈၶိူဝ်းလဵဝ် ၵၼ်ၼႆႉ ၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ တူင်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈမီးၽွၼ်းႁူမ်ႈၵၼ်သေ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊယွၼ်ႉမၼ်းလႆႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
"ပီႈၼွင်ႉၼွင်ႇၵၢႆႇ တႄႇမိူဝ်ႈမိုၼ်ႉ တေႃႇတေႃႈလဵဝ်" ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇသေ လႆႈၶႂၢၵ်ႈတွၼ်ႊ ၼွင်ႇၵၢႆႇတေႃႇၵၼ်မႃးသေ၊ ပေႃးတူၼ်းတင်း ပိုၼ်ႉတင်းငဝ်ႈၵေႃႈ လႆႈၵဵပ်းႁွမ် ၶေႃႈၵႅမ်းလီတႃႇၼွင်ႇၵၢႆႇ ၵၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၼွင်ႇၵၢႆႇၶဝ်ၵေႃႈ တေလႆႈလိူၵ်ႈတင်း ၶူဝ်းမဵတ်ႇမၢႆ ၽိင်ႈထုင်း (လိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ၵိူဝ်းယမ်၊ ၶူဝ်းၽိင်ႈထုင်း)ၸိူဝ်းၼႆႉ တေၸႅင်ႈၼေၶဝ်လႆႈ လွင်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်ၶဝ်ၵေႃႈ ၸမ်ၸႂ်ၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
"တွၼ်ႊပိူင် မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉတေႃႇတေႃႈလဵဝ် ၶွင် Geert" ပိူင်လူင် ဢဝ်မႃးၶဝ်ႈလေႃးၸွမ်းၶေႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း Clifford Geertz သေ လႆႈထဵင်လွင်ႈ ၶေႃႈမၢၵႅမ်း ႁႅင်းႁူမ်ႇငဝ်းၼိူဝ် ၵူၼ်းမိူဝ်ႈမိုၼ်ႉၼၼ်ႉမႃး။ "givens" မိူၼ်ၼင်ႇ သၢႆလိူတ်ႈ၊ လိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ လႅၼ်ႊပိူင်ႇငမ်း လႄႈ ၽိင်ႈထုင်း ၵူႊဢၼ်ဢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
Smith (1999) လႆႈ ပၢၵ်ႈၼေဝႆႉ ၶေႃႈသွင်မဵဝ်း "သိုပ်ႇပဵၼ်မႃး ၶပ်းၶပ်းတၢမ်းတၢမ်း" ဢၼ်ၼႆႉ လႆႈၸုၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်မႃးတီႈ ၶိူဝ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁိုင်ၼၢၼ်းၶၢဝ်းယၢဝ်းတေႉတေႉ လႄႈ "ပိူင်ဢၼ် ၵႆႉၵႆႉ သိုပ်ႇပေႃႇပဵၼ်မႃးၶိုၼ်း" ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဝ်ႉယိူင်း လူၺ်ႈၽိုတ်းဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး၊ ၶိုၼ်းဝွတ်ႈဝၢႆးၵႃႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၵေႃႈ ၶိုၼ်းၽိုတ်းပဵၼ်မႃး ၼင်ႇၵူႊၽဝ်ႇၶိုၼ်း ၸွမ်းသၢႆပိုၼ်း ၶိူဝ်းၵူၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈမႃးတီႈ ၶေႃႈၵွင်ႉတေႃႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ် သေ လႆႈၸႂ်ႉႁဵတ်းပဵၼ် ၶိူင်ႈၶေႃႈမုၼ်းၼႂ်း ၵေႃၵၢၼ်မိူင်း တႃႇယိပ်းၵမ်ႊ လႆႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ တႃႇမၢၵ်ႈမီး၊ ႁႅင်းပွင်ယႂ်ႇ၊ ၼႃႈလႅၼ်ႊလိၼ် ၵႂၢင်ႈ လႄႈ တႃႇတေၸုၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ထႅၼ်ႊတေႃႇၸုမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
"တွၼ်ႊလမ်ႇလွင်ႈ ၶိူဝ်းယႂ်း" ၽွင်းႁဝ်းလႆႈႁၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ်ၶဝ် မီးလွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလႆႈတေႃႇ တၢင်ႇၸၢဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ်ၶဝ် လႄႈ လႆႈလတ်းၸႂ်ႉၶၢဝ်း မၵ်းမၢႆသေလႄႈ လႆႈၸႂ်ႉလွၵ်ႈလၢႆး ၸႅၵ်ႇထၢပ်ႈတူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇသေ သပ်းလႅင်းတေႃႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ တေလႆႈၶပ်းယႆပၼ်ၶဝ်လုၵ်ႉတီႈလဵၵ်ႉတေႃႇယႂ်ႇ ၵမ်းဢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်တၢင်းႁၼ် Donald Noel ဝႃႈတႄႉ ၸၼ်ႉထၢပ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်ႈ ဢၼ်တေ ဢွၵ်ႇမႃးၼႆ မႅၼ်ႈမိူဝ်း ၶိူဝ်းငိူၼ်ႈၶဝ် ၽေၸွမ်းၵႂႃႇ တၢင်ႇၸုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉတေပဵၼ်ၼင်ႇ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈသုင်သေ ဢဝ်ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ် ဝႆႉယႂ်ႇ၊ တႅၵ်ႈၼိူင်းၸွမ်းၵၼ် သေ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၶဝ် ၵႃႇၵၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်သိုပ်ႇၸွမ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ Noel ၼႆၸိုင် ၸၼ်ႉဢဵၼ်ႁႅင်းမၢင်တီႈ ၸၢင်ႊၽိုတ်ႉဢွၵ်ႇမႃး လူၺ်ႈ ၸၼ်ႉထၢပ်ႈၶိူဝ်းငိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼႆႉ ႁဝ်းလီလႆႈမႃး ဢဝ်လၵ်းသူၼ်ႇဢၼ်လဵဝ်သေ တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ႁႅင်းပွင်ႊႁူမ်ႇငမ်းလႆႈၵႃႊႁိုဝ် ဢမ်ၼၼ်ၵေႃႈ ၶူဝ်းၶွင် ၸႃႉၶဝ်သူင်မိုတ်ႈ - လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး ႁိုဝ် လႅၼ်ႊလိၼ်ပိူင်ႇငမ်းၶွင်ၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၵၼ်ႊတူင်ႇၵူၼ်းတုမ်ႉတွမ်ႇၶိုၼ်း လူၺ်ႈၸႂ်ႉလၢႆး ၵေႃႇသၢင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း တႃႇတေ သိုပ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်း ၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶဝ်တေယိပ်းၵၼ် ၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ်ၶဝ် မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉလီ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၶေႃႈၵႅမ်း ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ် ၼႂ်းၵၢၼ် သၢင်ႈတူင်ႇဝူၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်တင်းမူတ်းၼႆႉ တေလႆႈသိုပ်ႇ ထိင်းၽိင်ႈၶဝ်မႃး တင်းႁိုင်တင်းယၢဝ်းယဝ်။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းၽိင်ႈၶဝ် မီးၶေႃႈၵႅမ်း ၸိူဝ်းၵႃႊယႂ်ႇ၊ ၶေႃႈၾၢႆႈႁႃ လႄႈ လၵ်းၸဵင် ဝႆႉၵေႃႈယဝ်ႉ တႃႇတေသိုပ်ႇၶူင်ႊၵူႊလၢႆးတႃႇ ၸႅင်ႈၼေလႆႈ မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉတေႃႇ ယၢမ်းလဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ လႆႈဢိင်ဢဝ်တီႈ လွင်ႈႁပ်ႉႁၼ် "ၽိင်ႈထုင်း"။
တၢင်းႁၼ်တေႃႇ ဢၼ်လႆႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး တီႈတႃႇပူတ်းပွၺ်ႇပၼ် ၶိူဝ်းထုၵ်ႉတဵၵ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ၶီႈၶႃႈလိပ်း ၼင်ႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်း လမ်ၶဝ် လႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ပိုၼ်ႉမိူင်း ဢမႄႇရီႉၵ ၶဝ် ထုၵ်ႇၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပဵၼ်မႃး တၢင်းၵၢၼ် တႃႇၵိုတ်းယိုတ်း သွင်လွင်ႈၼၼ်ႉသေ ပူတ်းပွၺ်ႇပၼ် ၸိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၸိုဝ်ႈလိုဝ်းၵမ်ႉၼမ် ၽွင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်း တႃႇၶူၼ်ႉထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉတေႃႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းပႅၵ်ႈပိူင်ၵၼ်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႃႈၽိူၵ်ႇမိူၼ်း ယူးရူၵ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၸွမ်ဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽိူဝ်ႇတေမႃးမၵ်းမၢႆဢတ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၸပ်းၸဵင်ႇ တေႃႇသႃႇၼိူဝ်ႉ ၶိူဝ်းၵူၼ်း တီႈမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ တေႃႇၸိူဝ်းၵိူတ်ႇၵိုၵ်း လူၺ်ႈတင်းၸၼ်ႉတႅမ်ႇၼၼ်ႉၼႆတႃႉမၼ်းမၵ်းမၢႆတေႃႇ ၽိင်ႈၶွင်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢမႄႇရီႉၶႅၼ်ႇ ၸိူဝ်းႁူင်ႈႁၢႆၵႃႇ ၼၼ်ႉသေၵွၼ်ႇဝႃႈၼႆ။
ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈထဵင်ၵၼ် တေႃႇလွင်ႈၶေႃႈမုၼ်း ၶိူဝ်းၵူၼ်း တီႈမိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လူၺ်ႈ ၸႂ်ႉလၢႆးဢၼ်ဢိင် လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ်တီႈၼိူဝ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းၶၢႆႉမႃးယူႇသဝ်းယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ၵိူၼ်းၶိူဝ်းၼိူဝ်ႉၽိူၵ်ႇၶဝ် လႆႈ မီးတူဝ်ထူပ်းႁူပ်းတေႃႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈသႃႇၼိူဝ်ႉၽိူၵ်ႇ ၶဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈထုင်းဢၼ်ယိူင်ႈႁဵတ်း ႁႂ်ႈမိူၼ်တေႃႇ ၽိင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈတေႃႇ ၸဝ်ႈၶွင်ႈၽိင်ႈတေႉ ၼႆႉ မီးတၢင်းယိူင်းဝႃႈ ၶႂ်ႈယူႇမိူၼ် ၸဝ်ႈႁိူၼ်းယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးၼႆႉ ၶဝ်တၢင်းတေႃႇ တၢင်ႇၸိူဝ်ႈၵေႃႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၸိူဝ်းၸႅၵ်ႇၽႄတေႃႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းလႄႈ ၸႅၵ်ႇၽႄ ၵပ်းသိုပ်ႇ ၶဝ်တေႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်ၵႃႊႁိုဝ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ဢၼ်ၶဝ် တၢင်ႇၸၼ်ႉမၼ်း သုင်လိူဝ်ပိူၼ်ႈၼႆႉတေႉပဵၼ် "ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယႂ်ႇပိုၼ်ႉမိူင်း" ၸိူဝ်းၶဝ် ႁပ်ႉယုမ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းယူႇၸွမ်းလႅၼ်ႊတီႈလိၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၼေႉသၢင်ႇတေႃႇၸွမ်း ၸိူဝ်းယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း တီႈၼၼ်ႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယႂ်ႇပိုၼ်ႉမိူင်းၼႆႉ ၶဝ်တေမီးႁူဝ်ၵူၼ်း လၢႆသႅၼ်းလႄႈ ၼမ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်တေထုၵ်ႇ ပၢၵ်ႈပၢႆဢွၵ်ႇတေႃႇ ၸၢတ်ႈပၢၼ် ပိုၼ်ႉမိူင်းၶဝ် တေႃႇလွင်ႈတၢင်း ႑ လွင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တၢင်ႇလွင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇ ၸိုင်ႈမိူင်း ၶိူဝ်းၵူၼ်းလေႃးလႄး သမ်ႉ ၸၢင်ႊမေႃ မီးၶေႃႈတွပ်ႇ ပိၼ်ႈၾူၼ်ႇတေႃႇ တင်းသွင်လွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးတၢင်းတႄႉ တေၵေႃႇသၢင်ႈပၼ် လႅၼ်ႊလိၼ်တေႃႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တေလႆႈၶၢႆႉတီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ပၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၸၢဝ်းဢေႇၶဝ် ႁႂ်ႈပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်းႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိုင်ႈမိူင်းၼင်ႇ မိူင်းႁူဝ်ၶမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ UK ၊ ၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈ လႄႈ သြိတ်ႉသလႅၼ်ႇ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈဢိင်ၼိူဝ် ၶေႃႈမုၼ်းၶဝ်သေ ၶွတ်ႇၽွတ်ႇဝႆႉ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ တႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢွၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းၼႆသေ ၶေႃႈတွပ်ႇတေႉ လႆႈမႃးပဵၼ် "ၵေႃႁူမ်ႈၽိင်ႈထုင်းတင်းလူင်" တူင်ႇၵူၼ်းႁူမ်ႈတင်းလူင်၊ တီႈလမ်ႇလွင်ႈတေႉ ပဵၼ်မႃးတီႈ ဝဵင်းလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တေႃႇလွင်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၵႆႉမီးလွင်ႈ ဢုပ်ႇဢေႃတေႃႇ တႃႇၵူၼ်းမိူင်း၊ တူင်ႇဝိူင်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈထိင်းႁႂ်ႈပဵၼ် တေႃႇ သုၼ်ႇတူဝ်၊ ၼင်ႇမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ယႂ်ႇယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွၼ်ႇပႆႇထိုင်ပၢၼ် Weber (1864-1920) ၼႆႉတႄႉၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁူမ်ႈလဵဝ်ၶဝ် လႆႈဢိင် ငဝ်ႈဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၶၵ်ႉတွၼ်ႊ မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးႁဝ်းမႃးတူၺ်း ၶေႃႈႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆ ၸိုင်ႈမိူင်းဢမ်ႇထုၵ်ႇလီ မၵ်ႉမၼ်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်သေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးဢဝ်ၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ လႄႈ လၵ်းမိူင်းမႃးၼႆႉတႄႉ တိုၼ်းတေလႆႈ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၵူႊၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ ၼၼ်ႉ ႁဝ်းတေလႆႈႁၼ် လႅင်ႊပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉ တိူဝ်းယႂ်ႇၶိုၼ်ႈမႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉၶေႃႈပၢႆးဝူၼ်ႉ တိုၼ်းဢဝ် ၼွင်ႇယူႇ ၶိူဝ်းလဵဝ်ပဵၼ်ယႂ်ႇၼႆႉ မႃးတီႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႇ ၶွင် ၵျႃႇမၢၼ်ႇၶဝ် ၼင်ႇ Johann Gottfried von Herder ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉၵေႃႈ တေႃႈပၼ်ႁႅင်းဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ၶိူဝ်းလဵဝ်ပဵၼ်ယႂ်ႇသေ ၶဝ်ႁႃတေႃႇ လႅၼ်ႊတီႈလိၼ် ဢၼ်ၶိူဝ်း ၵျႃႇမၢၼ်ႇၶဝ် ယၢမ်ႈၶဝ်ႈ ယူႇသဝ်းမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ် ၶႂၢၵ်ႈတီႈလိၼ်တေႃႇ လိုမ် ဢေးသျႃးၵေႃႈ လႆႈသုတ်းယဵၼ်ၵႃႇ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႒႐ သေ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၽႂ်မၼ်းၵေႃႈ လႆႈၶတ်းၸႂ် တွၼ်ႈတႃႇလွတ်ႈလႅဝ်းပူတ်ႉပွၺ်ႇလႄႈ တႃႇတႅပ်းတတ်းလႆႈႁင်းၶေႃ မႃးၸွတ်ႇတူဝ်ႈလိုမ်ႈ မႃးယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းၵမ်ႉၼမ် တီႈၵုၼ် ယူးရူပ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈ လႄႈ မိူင်းသဝိတ်ႉသလႅၼ်ႇ ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႉၶေႃႈမုၼ်း တီႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းငိူၼ်ႈလဵဝ်တေႃႇၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်မႃး။
ၶၢဝ်းမိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ် ပူၼ်ႉပႅၼ်ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈၶဝ်ယူႇႁွတ်ႈထိုင် လိုမ်လိၼ် ဢမႄႇရီႉၵႂ်း ႁွင်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ တိူဝ်းႁဵတ်းပၼ် သုၼ်ႇတႃႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းလႄႈ တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼၼ်ႉတေႉတေႉ။
ၵၢၼ်ၵပ်းသၢၼ် ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းႁဵၼ်းတေႃႇ ၶႂၢင်ႇ တိူဝ်းလိူဝ် ဢွင်ႈတီႈ၊ ပိူင်ပဵၼ်လႄႈ လိူင်ႈပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်း တႃႇၵဵပ်းႁွမ်ၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇ ၸီႉၼေတီႈၽိတ်း ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸိူဝ်းၸပ်းၽၢႆႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်သွပ်ႇၸၢမ်းၼႆႉ တေလႆႈဢၢတ်ႉဢဝ်သဵင်ဢွၼ်တၢင်းယဝ်ႉ ၸင်ႇၵွၺ်ႈ တႅမ်ႈမၢႆ ဝၢႆးလိုၼ်း။ ၼႆလႄႈ တေလႆႈ တႅမ်ႈမၢႆတီႈၸွင်း တွၼ်ႈတႃႇ ဢမ်ႇလႆႈတိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈတေႃႇ ၵၢၼ်သွပ်ႇၸၢမ်းၼၼ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶေႃႈမုၼ်းတင်းမူတ်း တႃႇတေႁႂ်ႈလႆႈလီၼၼ်ႉဝၢႆးလိုၼ်း ၸင်ႇၵွၺ်ႈ ၸႅတ်ႈႁႂ်ႈၵုမ်ႇၵုမ်ႇ။
သူၶဝ်ၶႂ်ႈၶတ်းၸႂ် တၢင်ႇဢဝ်ၸိုဝ်ႈသူ ၵႃႊႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇမီး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၵေႃႉလႂ် တေၸပ်းၽၢၵ်ႇ ၸပ်းၸဵင်သူၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၵူၼ်းပၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၵေႃႈ တေႃႇတေလႆႈသူင်ႇၶေႃႈမုၼ်း ၼင်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်တိူဝ်မုၵ်ႉၸုမ်းသေ ၵႆႉၸႂ်ႉလၢႆး သူင်ႇမၢၵ်ႇတၢင်းလဵၼ်ႈၵွၼ်ႈမူၺ် ၸူးၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇပၼ်ၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ႒႐႑႐ ၼၼ်ႉ ထတ်းထိၼ် တီႈပၢႆးလႅင်ႊပိူင်မီး လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊၶႆႈၸႂ် ဢွၵ်ႇဝူၼ်ႉဝႆႉ လူင်ႈၼႃႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႊမီးတီႈၼႂ်း ပၢႆးလႅင်ႊၸႅၵ်ႇ ႁၢင်ႊၾၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈလွင်ႈယႂ်ႇ ၶွင်ႈၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ "ဢဵၼ်ႁႅင်းၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၵဵဝ်ႇပၼ်လႆႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၼႂ်း ပုၼ်ႉႁူႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ဢၼ်လဵၵ်ႉၼွၺ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊပႃးမႃးလႆႈ တူဝ်ႁၢင်ႊ ဢၼ်လတ်း တၢင်းႁၼ် ၼိူင်ႈၵေႃႉသေလႄႈ ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ပိုၼ်ႉ တူဝ်ထူပ်းလတ်းၽၢၼ်ႇမႃးတေႃႇ ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉလဵၵ်ႉၼွၺ်ႉမွၵ်ႇဝႃႈ တေၸၢင်ႊလႆႈၸႂ်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇၼေတၢင်းၽိင်ႈယၢမ်ႈၶဝ်မႃး ႁင်းၵွၺ်း ဝႃႈၼႆ။
ၽိင်ႈလႄႈ တူင်ႇၵူၼ်း ၼႂ်းၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၶဝ်လႆႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈၶူၼ်ႉႁႃ လွင်ႈမီးၵႃႊၶၼ်တေႉတေႉ။
ပၢႆးလႅင်ႊ ၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၾၢင် ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ မၢင်ႈပွၵ်ႈတေႁွင်ႉဝႃႈ "လႅၼ်ႊၾၢႆႈႁႃ" ၼႆယဝ်ႉ။
ဝူင်းလႅၼ်ႊလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉၵႆႉၵႆႉလႆႈ ၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင် ဢၢၼ်ႇလၢႆပီႊၵွၼ်ႇ။ ယင်းလႆႈၶဝ်ႈ ယူႇသမ်းၸွမ်း ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉတေႃႇလွင်ႈပိူင်ယူႇသဝ်းၶဝ်၊ ၽိင်ႈတူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ် တူဝ်ထူပ်းၶွင် Benedict ဝႃႈၸွမ်းလူၺ် ၶိူဝ်း Zuni Pueblo ဢၼ်ယူႇသဝ်း တၢင်းပွတ်းၽၢႆႇၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်း ဝႃႈၼႆ မၼ်းလႆႈ ၶႆႈၸႂ်ၸွမ်း ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ဝူင်းလႅၼ်ႊ လဵပ်ႈႁဵၼ်းမၼ်းသေဢိူဝ်ႈ။
ၽိင်ႈလၢႆးၸုမ်းၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈလႆႈ ၶတ်းၸႂ် တင်းသဵင်ႈတင်းလူင် တေႃႇလွင်ႈ ၶေႃႈထၢမ် ၽိင်ႈပိုၼ်း လႄႈ တၢင်းၼွၵ်ႈၾူးပိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈထတ်းၸႅၵ်ႇ မႅင်ႇဢွၵ်ႇ ပၢႆးလႅင်ႊ မိူင်းႁၢင်ႊတူဝ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းတီႈ ၼႃႈလိၼ် ၸိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ဢမ်ႇလႆႈယူႇသဝ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ။ ၵႃႊတေလႆႈ ႁဵၼ်းၸွမ်း ၾိင်ႈၾႃႉလႄႈ ၶူင်းတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ် ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလူၺ်ႈပီႊၼွင်ႉ လႄႈ လၢႆးသၢင်ႈတူင်ႇၵူၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢသၢၵ်ႈ၊ ၸုမ်းဢသၢၵ်ႈတၢၼ်ႇၵၼ်၊ ၽွၵ်ႇ၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈႁူမ်ႈၵၼ် ၊ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈ ၼႂ်းသီႇပုၼ် ၼိူင်ႈၶိူင်ႈ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ပေႃးသူၼ်ၸႂ်တေႃႇ လၢႆးၵိူဝ်းယမ်၊ ၽိင်ႈထုင်း လႄႈ လၵ်းထၢၼ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယမ် တၢင်ႇၸိူဝ်း မႃးႁိုင်ၼၢၼ်းၼႃႇယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ်ၶဝ်တေၵႆႉၵႂႃႇလႄႇလဵပ်ႈ တူၺ်းတီႈ ၶွင်ၽုင်ႇ ၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ ပေႃးမႃးတူၺ်း ၵူၼ်းၸုမ်းၼိူင်ႈသေ လွင်ႈၸၵ်းတႃတေႃႇၵၼ်ၼႆႉပဵၼ်လၢႆ ၵပ်းသိုပ်ႇၼေ ႁၢင်ႊတူင်ႉၼႆသေ မၼ်းတေလႆႈ ၸူၺ်ႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ မၼ်းၸၵ်းတႃ ပွၵ်ႇဝႃႈသင် (ၸၢင်ႊၸူၺ်ႉလႆႈ လွင်ႈတၢင်းၼမ်လၢႆတေႉတေႉ)။
Geertz တႄႉ တိုၵ်ႉႁဵၼ်းၸွမ်း ၽၢႆႇလင် လႅၼ်ႊ ၽိင်ႈထုင်းပၢႆးလႅင်ႊၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၽၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းယူႇ။ ပေႃးဢွၵ်ႇၼွၵ်ႈၶႂၢင်ႇ မၼ်းတေႁွင်ႉဝႃႈ "ၵဵဝ်ႇၵွင်ႉ" တႅၼ်းတၢင် "လႅၼ်ႊၶႂင်ႇ" ၽိင်ႈငႄႈ။
တႅမ်ႈလွၵ်ႈၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်းၼႆႉ ၸၢင်ႊၸွၺ်ႈႁႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊလႆႈ ပၢႆးလႅင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၾၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းဝယ်ႉ။ မၼ်းၵႆႉ ၸႅင်ႈမွၵ်ႇပၼ်ဝႃႈ 'လၢႆးသူင်ႇမႂ်ႇ'၊ 'တုမ်ႉတွပ်ႇႁင်းၶေႃ'၊ 'လိၵ်ႈလၢႆး'၊ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ပိူင်ပဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၵေႃႇသၢင်ႈ လွင်ႈယိုၼ်ႈၸူး။ လိၵ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ယင်းၸၢင်ႊ တေၸႅင်ႈၼေလႆႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉတင်းၼမ် လႄႈ ပိူင်ပၼ်ႁႃ ၵၢၼ်မိူဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵွၼ်ႇ။ ၸဝ်ႈပၢႆးႁူႉမေႃၶဝ် ၸင်းတေလႆႈႁၼ်၊ မွၵ်ႇၶႆႊလႄႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ၵၢၼ်ၵူးၵႃးၼႂ်း ပၢႆးလႅင်ႊၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၾၢင် ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼႆသေဢိူဝ်ႈ။
ပေႃးမႃးတူၺ်း ၵၢၼ်ထတ်းတေႉတေႉ ၶေႃႈဝၢႆးလိုၼ်းၼႆ ၵၢၼ်တႅမ်ႈၸွမ်းလွင်ႈ ၽိင်ႈထုင်းၼႆႉ မီးတၢင်းယိူင်းတေႃႇ လၢႆးၸဝ်ႈႁူႉမေႃ ၶဝ် ၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၾၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ် ၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈထဵင်ဝႃႈ ၸပ်းၽၢၵ်ႇတေႃႇ ၸုမ်းၼၼ်ႉ ၸုမ်းၼႆႉ။ ၽွင်းၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶေႃႈလႆႈမႃး ၼင်ႇႁိုဝ်တေ ဢမ်ႇလႆႈမီး ၶေႃႈလႅၼ် လႄႈ ႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ် ပိုၼ်ႉႁူႉတေႃႇ တင်းယိူင်းဢၢၼ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ ၸိူဝ်ႈၼႆႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်း ပၢႆးလႅင်ႊၸႅင်ႇႁၢင်ႊၾၢင် ၶိူဝ်းၵူၼ်း မီးၼၼ်ႉ တႃႇတေ သေႃႉမွၵ်ႇလႆႈ ၵဵပ်းဢဝ် လွၵ်းတႃႇ ႁဵၼ်းႁူႉၵႃႊၶၼ်၊ၽိင်ႈယၢမ်ႈလီ၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် လႄႈ လိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸုမ်းၸိူဝ်း ပိုၼ်ႊမွၵ်ႇပၼ် ၽိင်ႈထုင်းၶဝ်။ Harris (1968), Agar (1980) ပၼ်တီႈတွင်းဝႆႉဝႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၾၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ပိူင်ပဵၼ် လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇၵူၼ်း Sam Ladner မီးၶေႃႈထဵင်ဝႆႉ တီႈၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸၢႆးဝႃႈ ၵၢၼ်ပွင်ႇၸႂ်ႈတေႃႇ ၽူႈထုၵ်ႇႁဵၼ်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ တေလႆႈဢဝ်တင်း ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၶဝ်သေ ၸင်ႇၵွၺ်ႈ မၵ်းမၼ်ႈတေႃႇ "ၶေႃႈလၵ်းၸဵင်" ၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈထတ်းသၢင်ႈ တူဝ်ထူပ်းမၼ်းမီးၼႂ်း "ပိူင်ႈၽိင်ႈၽဵၼ်ႈ" လွၵ်းသၢင်ႈ။ ၺၢၼ်ႉတူၺ်းၽွၵ်ႈ မုင်ႈႁၼ်ထႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၾၢင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ လႆႈယွမ်းတေႃႇ ၵၢၼ်ၾၢႆႈႁႃ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ပၼ် တၢင်းၸွၺ်ႈၶဝ်။
ပၢင်ၵုမ်လူင် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၸႅင်ႇႁၢင်ႊၾၢင် ၶိူဝ်းၵူၼ်း The Ethnographic Praxis in Industry (EPIC) လႆႈၼေ လၵ်းထၢၼ် တႃႇၼႆႉဢိူဝ်ႈ။
ၽိုၼ်လိၵ်ႈ Jaber F. Gubruum လႄႈ James A. Holstein ၵၢဝ်ႇဝႃႈ လွၵ်းလၢႆးလမ်ႉၵတ်ႉလိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ မႂ်ႇၼႆႉ တေဢုပ်ႇလႆႈ ပိူင်ၽၢင် ပၢႆးလႅင်ႊၸႅၵ်ႇႁၢင်ႊၾၢင် "လွၵ်ႈလၢႆးဢုပ်ႇ။"
ပေႃးဢဝ်ပိုၼ်ႉမၼ်းဝႃႈတႄႉ လၢႆးထိင်းသိမ်းလီ တႃႇၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်တႄႉ ပဵၼ် ၸႂ်ႉလၢႆးၽိင်ႈပဵၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵၼ်ႊၽိင်ႈၵူၼ်းသေဝႃႈ။ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တေလႆႈဝႃႈ "ၵၢၼ်ၵူႊလွင်ႈ တိုၼ်းတေလႆႈ ၸႂ်ႉလၢႆး တႃႇယႃႇႁႂ်ႈတၢင်ႇၵေႃႉႁူႉၸွမ်း ပေႃးဢမ်ႇၵိုင်ႇလီ ၼႆယူႇ"။
မၼ်းထိင်းသိမ်းဝႆႉ "လွင်ႈႁၼ်ၽိတ်း" လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတေလႆႈထိင်း ၵုင်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်းၶဝ် လႄႈ ထဵင်ၶိုၼ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မဵတ်ႇမၢႆၼပ်ႉ ၽိင်ႈပိူင်ၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈမၢႆတမ်းဝႆႉ ၸွမ်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ႇ တေႃႇၸိူဝ်း လုၵ်ႈႁဵၼ်းလႆႈငိုၼ်းသူးၵႃႊႁဵၼ်း လႄႈ တူင်ႇၵွင်ႉ ၵၢၼ်မိူင်း တင်းၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ တူင်ႇၾိင်ႈႁိမ်းႁွမ်း ၸိူဝ်းတေလႆႈ တၢင်ႇၽိုၼ် ၶပ်းၶပ်းတၢမ်းတၢမ်း။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ႁဵတ်းတၢင်းဝူၼ်ႉပဵၼ်ဢဝ် ႁႂ်ႈၸမ်ၸမ် လႄႈ ၶိုၼ်းပိၼ်ႇပၢႆႇ ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ၶေႃႈမုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတေဝႃႈတေႉမၼ်း ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၸႅင်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ၸၢင်ႊမေႃ လွတ်ႈႁၢမ်း ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်တၢင်ႇၵေႃႉလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ႁၢမ်းတွၼ်ႊၵႃႊၶၼ်ယႂ်ႇလူင်တေႉတေႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ တေယိူင်းထိုင် ၵူၼ်းထီႉၼိူင်ႈ၊ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ထီႉၼိူင်ႈ၊ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၽင်ႁူၵ်ႉတီႈၼႆႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းပိုၼ်ႉ ၼႆသေ ၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ တေပဵၼ် ၸုမ်းတႃႇ သေႃႉၼေ ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ ၵူၼ်းတၢင်ႇၸၢဝ်း ပူၼ်ႉပႅၼ်ၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ် ႁေႃႈႁိုပ်ႈ တေႃႇၶဝ် မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉၶႆႈ ထုၵ်ႇၾၢႆႈမွၵ်ႇပဵၼ် "ၸၢဝ်းၶိူဝ်း" မိူဝ်ႈၶဝ် ထိင်းပႅင်း ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်ႇလွင်ႈ လူၺ်ႈၽိင်ႈၸဝ်ႉ ၸိူဝ်းလႆႈဝူၼ်ႉၶႆႈတေႃႇ လႅၼ်ႊလိၼ် ၸိူဝ်းမၢႆပၼ်မႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်တေထုၵ်ႇလွၵ်ႈငိူၵ်ႈတေႃႇ ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၶဝ်၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ်၊ လိၵ်ႈလၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶဝ်၊ ပၢႆးႁူႉႁၼ်ၶဝ် လႄႈ ၶူဝ်းပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ဢၼ်ၽိင်ႈငႄႈ ၶဝ်လႆႈ ဢိင်ၼိူဝ် မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ် ႁူဝ်ၼပ်ႉၶၢတ်ႈလၢမ်းတေႃႇ ႁူဝ်ၵူၼ်း လိူၺ်ႊတူဝ်လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း တေၵႆႉမီးထိုင် ႒႕႐ လၢၼ်ႉ တေႃႇ ႖႐႐ လၢၼ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးႁႂ်ႈဢိင်ႈၶေႃႈမုၼ်း ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆၸိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇၸၢဝ်း ဢၼ်ထိုင်ၼႂ်း ၶိူဝ်းၵူၼ်း ယူးရူၵ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈ ၶဝ်ဢဝ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢႃႇၽရီးၵႂ်း မႃးႁဵတ်း ပဵၼ် ၶီႈၶႃႈၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႑႙႗႐ ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းဢဝ် လၢႆးတၢင်းၵွင်ႉသၢၼ်တင်း တူဝ်ထူပ်း၊ ၶေႃႈမုၼ်းလႄႈ ၸုမ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတေႃႇ ပူၼ်ႉပႅၼ်ၶႂၢၵ်ႈၼင်လိၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႃႈၼႆ မၼ်းလႆႈမီးမႃး ၸွတ်ႇတူဝ်ႈ လုမ်ႈၾႃႉယဝ်ႉ။
ငဝ်းလၢႆးၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆၼႆႉၸၢင်ႊယိုၼ်းယၢဝ်းသေ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊမေႃတိူဝ်းၼမ်မႃး ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ ၶဝ်လႆႈၶၢႆႉလၢႆႊယူႇသဝ်းတၢင်ႇလႅၼ်ႊ တၢင်ႇမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈပၢႆးဝူၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇတေႃႇ လွင်ႈတႅပ်းတတ်း ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ်မႃး ၼႂ်း ပိူင်ပဵၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈဢေႇသုတ်း ၵၢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ်ၶဝ်တေႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊတူင်ႇဝူင်း ၸုမ်းၶဝ်လႄႈ သုၼ်ႇၼင်လိၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႒႐႐႙ ၼၼ်ႉ လုမ်းၸၼ်ႉၸိုင်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ the Secretariat of the Permanent Forum လႆႈပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇမႃးပွၵ်ႈၼိူင်ႈ ၵၼ်ၵပ်းငၢႆႇလူၺ်ႈ ပိူင်ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းယဝ်ႉ။ မီးမႃးလၢႆႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊယဝ်ႉ၊ တႄႇၸဵမ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် ထုၵ်ႇပူၼ်ႉပႅၼ်ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ၵေႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢင်သေ သုၼ်ႇတႅပ်းတတ်းႁင်းၶေႃၵေႃႈ လႆႈသိုပ်ႇယိုၼ်းယၢဝ်းမႃး လူၺ်ႈ ႁႅင်းဢီး မွၵ်ႇၶႆႊဢွၵ်ႇ ၶေႃႈမိူၼ်ၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်တေလႆႈႁၼ် မေႃတႅမ်ႈလိၵ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႊ ၵရိၵ်ႉၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶိူဝ်းၵူၼ်းၵရိၵ်ႉ ဢၼ်ယူႇသဝ်း တီႈမိူင်းၵရိၵ်ႉ မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉသိုၼ်းၵွၼ်ႇ မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
The Crusades (1096-1271) လႆႈဢိင်ဢဝ် ၶေႃႈဢၢင်ႈ ဢၼ်ပၢင်တိုၵ်း ၾႃႉၸဝ်ႈထႃႇဝရ တေႃႇၸိူဝ်း ၵူၼ်းယုမ်ႇၽိတ်းၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈ ၵွင်ႇသီႇ ဢမ်ႇႁပ်ႉလႆႈတေႃႇ လၵ်းပိူင် ဢၼ်တေပဵၼ်ဢွၵ်ႇမႃး ပေႃးဝႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉၶဝ် ထဵင်ၶိုၼ်းတေႃႇလွင်ႈႁဵတ်းပိူင်ၸၢဝ်းၶရိတ်းဢူမ်ဢိုၼ် လႄႈ ၽိင်ႈလၵ်းပိူင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ယူးရူပ်ႉ ဝႃႈၼႆ။
ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႔ တေႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႕ မႃးၼၼ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ၶဝ်လႆႈယူႇသဝ်းၼႂ်း ၵုၼ် Canary ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ႁွင်ႉၶဝ်ဝႃႈ Guanches (ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၼႂ်းၵုၼ် တႄႇၸဵမ်ႈမိူဝ်ႈ ဢွၼ်ၼႃႈပီႊၶရိတ်ႉ) ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈလႆႈပဵၼ်မႃး တွၼ်ႊသူၼ်ၸႂ်ၶွင် ၽူႈပူၼ်ႉပႅၼ်ၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ ႑႔႐႒ ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်း သပႃးၼိတ်း ၶဝ်လႆႈတႄႇ ပၵ်းၸႂ် ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ်ၸူး ၵုၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈၵူၼ်းပူၼ်ႉပႅၼ်ၶဝ် လႆႈဢဝ် တၢင်းယႃႉလူႉ လႄႈ တၢင်ပဵၼ်လူင် ထိုင် ၵူၼ်းၶိူဝ်း Guanche ၶဝ်မႃးယဝ်ႉ။ ၵမ်းလိုၼ်းလႆႈၽွၼ်း တေႃႇလွင်ႈ ၽိင်ႈငႄလႄႈ မဵတ်ႈမၢႆၶွင် ၶိူဝ်းၶဝ် မႃးယူႇယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ် ၶူဝ်းလူင်ႉလႅၼ်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် Robert J. Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt လႄႈ Tracey Linberg ၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈ "လႆႈၶဝ်ႈၵၢင်တေႃႇ လွင်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၶရိတ်ႉ လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၶိူဝ်းယူးရူၵ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၶႆႈ ၽေမႅင်ႇတေႃႇ ယေးငိုၼ်းၸႂ်ႉလႄႈ သုၼ်ႇၼင်ႈလိၼ် ႁႂ်ႈထုၵ်ႇ မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း Ferdinand လႄႈ ၼၢင်းႁေႃၶမ်း Esabella မိူင်းသပႃးၼိတ်ႉ လႆႈၸၢင်ႈ Christopher Columbus ဢွၵ်ႇၾၢႆႈႁႃလႅၼ်ႊတီႈလိၼ်မႂ်ႇ မိူဝ်ႈ ႑႔႙႒ တႃႇၶဝ်တေၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ်ၶဝ် လႄႈ ႁုပ်ႈသိမ်းႁႂ်ႈယူႇ တင်ႈၽွင်းငမ်းၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
Alexander ပၼ်ၶႂၢင်ႉဝႆႉတေႃႇ မိူင်းသပဵၼ်းဝႃႈ လိၼ်တီႈ ၾၢႆႈႁႃႁၼ်လႆႈ ၵႂၢင်ႈတၢၼ်ႇလႂ်ၵေႃႈ ၶဝ်တေဢမ်ႇလႆႈတဵၵ်းႁဵတ်း "ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶွင်ႈ ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉ ပိူင်ႇငမ်းယူႇတိၵ်းတိၵ်း ဝႃႈၼႆ။"
ၵူၼ်းသိုၵ်း သပႃးၼိတ်ႉ ၶဝ်တင်ႈၼမ်ဢွၼ်ၵူဝ်ဝႃႈ ပေႃးဝႃႈ ၶေႃႈပူင်ၼႆႉလႆႈပၼ်ယဝ်ႉၼႆ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်း ႁပ်ႉၶၢမ်ႇ ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉၶဝ် ၸၢင်ႊမေႃ ဢမ်ႇႁပ်ႉတေႃႇ ၵၢၼ်ၶႂၢၵ်ႈတေႃႇၼင်လိၼ် လႄႈ လွင်ႈလၵ်းၶူဝ်း ဢၼ်ၶဝ်ပိူင်ႇငမ်းၵွၺ်းၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်မႃး မိူင်းပွင်ႇလႅင်းလီ မိူဝ်ႈ ႑႔႙႓ ၼီႈ ၼင်ႇမိူင်း ဢိင်းၵလႅၼ်း လႄႈ မိူင်းၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႉ ၶဝ်လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇၶိုၼ်း မၵ်းမၢႆ ၶူးလူၼ်ႉ တေႃႇၵၢၼ်ၾၢႆႈႁႃ လွင်ႈလၢၵ်ႈလၢႆး ၼိူဝ်မိူင်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၶဝ် လႆႈၶႂၢၵ်ႈထိုင်ၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼင်လိၼ်သိမ်းလႆႈၼႆႉပဵၼ် မဵတ်ႇမၢႆ "တႃသွၵ်ႈႁႃ ထုင်းၽိင်ႈ" ၸႃႉဢၼ်တေၼေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ႁၢင်ႊၾၢင် ယူႇတႂ်ႈ ပၵ်းပိူင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီ တေႃႇၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႑႗႗႔ၼီႈ ၸဝ်ႈႁၢၼ် James Cook လႆႈၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈထွၼ်ဢွၵ်ႇလႆႈ တႂ်ႈၽွင်းငမ်း သပႃးၼိတ်ႉ တေႃႇ Tahiti ၼႆသေ ၶႂ်ႈမွတ်ႇ ၶေႃႈမဵတ်ႇမၢႆ သပႃးၼိတ်ႉ ၶဝ်ပိူင်ႇသေ ၶဝ်ႈဢုပ်ႇ မိူဝ်းသွၼ်ႈ တႂ်ႈၽွင်းငမ်း ၶွင် ဢိင်းၵလဵတ်ႉ သေယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉတေႃႇၼင်လိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈလၢႆး ၼေလၵ်းပိူင် ယူင်ႉမိူင်းယူးရူပ်ႉၶဝ် တေဢွၵ်ႇၶဝ်ႈပူၼ်ႉပႅၼ် ၶႂၢၵ်ႈသိမ်းတီႈလိၼ်ၶဝ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၵ်းပိူင် ပူၼ်ႉပႅၼ်ၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊတီႈလိၼ် ၼႆႉ လႆႈၶွတ်ႈတင်ႈမႃး ႁႂ်ႈပဵၼ်ၸၼ်ႉၶူးလွၼ်ႉ တေႃႇၼႂ်းဝူင်ႈ ႁႅင်းပွင်ႊ မိူင်းၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊတီႈလိၼ် လႄႈလၢႆးၶဝ်ႁုပ်ႈတေႃႇ လိၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း တႃႇႁႂ်ႈမိူင်းၶဝ် ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်လႆႈ ဝႆးဝႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵေႃႇတင်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ တႃႇတေႁုပ်ႈၼေ ႁႂ်ႈလႆႈတႅတ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းတေယၢပ်ႇဝႆႉသေ တႃႇတေ ႁႂ်ႈငမ်ႇၵၼ်တင်း ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵေႃႈ တေႃႈဢမ်ႇငၢႆႈငၢႆႈ။ ပေႃးဝႃႈတေႉၵေႃႈ ၵၢၼ်ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႆႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းလႆႈမႃးၵေႃႈ တေႃႈပဵၼ် ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်ႈ မွၵ်ႈ ႕႐႐႐ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်း ႗႒ ၸိုင်ႈမိူင်ႈၵွၺ်း။
မၢင်ႈတီႈမၢင်ႊလႅၼ်ႊ ယင်းၵွၺ်းလႆႈႁပ်ႉတေႃႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတၢင်ႊဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ယင်းပၢႆၺႃး ၶေႃႈမုၼ်း လႅၵ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊလၢႆႊၸိူဝ်းၼႆႉၵွၼ်ႇ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ် လႆႈၶွတ်ႇၽွၼ်ႈ ၵၢၼ်ၶူင်ႊ ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ ႁႂ်ႈၸၼ်ႉသုင် မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်း ဢႃႇၽရီႉၶႅၼ်ႇၶဝ် မီးလၢႆၶိူဝ်းသေ ပဵၼ်ဝႆႉ ငဝ်းလၢႆး ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၽိင်ႈထုင်းၽႂ်မၼ်း၊ မုၼ်ၸဝ်ႈႁေႃးတြႃး လႄႈ လႃႊထိူၼ်ႇ ယူႇႁူမ်ႈသၢင်ႈသဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၵဵပ်းႁွမ်တွမ် ၶေႃႈမုၼ်းသေ လႆႈတမ်းဝႆႉပၼ် တႃႇ ဢဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ သၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တေႃႇ ၸၢဝ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႉတေႃႇ ၾူးပိုၼ်း လႄႈ ဢၼ်မိူင်းယူးရူၵ်ႉ ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် တေႃႇ မိူင်းဢမႄႇရီႉၵၶဝ် လႆႈပဵၼ်ယူႇယၢမ်းၼႆႉတႄႉ ၵေႃၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဢွၵ်ႇမႃးဝူင်း ၸုမ်းၾၢႆႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ယိူင်းဢၢၼ်းတေႃႇႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်း ႁႂ်ႈထဵင် လႄႈ သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ မိူင်းပူၼ်ႉပႅၼ်ၶဝ်။ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ တၢင်းပဵၼ်လူင်၊ ထုၵ်ႇလၵ်ႉၶူဝ်းၼိူဝ်လိၼ်လႄႈ လႆႈလုၵ်ႉႁိုၼ်ႉ သၢၼ်ၶတ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းပွတ်းၸၢၼ်းၼင်ႇ Ozxaca (65.73%) လႄႈ Yucatán (65.40%) ဢၼ်မီး ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ၊ လႆႈတၢင်ႇထိုင်မိူဝ်ႈ ႒႐႑႕ ။
ၶေႃႈလႆႈၸႅင်ႈၼေတႄႉ "ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢိၼ်းတီးယႂ်း" လႄႈ "ၶိူဝ်း ဢႅတ်ႉသၵီးမူဝ်း" လႆႈၶဝ်ႈယူႇသဝ်းၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၶႅၼ်ႇၼေႇတႃႇ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်ႈလမ်ႇလွင်ႈဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူဝ်းဢေႃးသတေးရီးယႂ်းသေ လႆႈလႅၵ်ႈပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလွင်ႈယႂ်ႇတီႈ မိူင်းၵၼေႇတိူဝ်ႇ ပွတ်းႁွင်ႇ မိူဝ်ႈ ႒႐႑႕ ၼီႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ႈလႆႈၸႅၵ်ႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း မိူင်းၵၼေႇတိူဝ်ႇ လႄႈ ႁပ်ႉႁူဝ်ထႅၼ်ႊ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း မိူင်းၵၼေႇတိူဝ်ႇ မိူဝ်ႈ ႒႐႑႗ သေ။
ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁူဝ်တီး လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း တႃႇ ႑႑ ႁူဝ်ၶေႃႈ တီႈၶဝ်လႆႈမႃး ယူႇသဝ်းတီႈမိူင်း ၵၼေႇတိူဝ်ႇ လိူဝ်သေ တီႊတွၼ်ႊ ၸေႊမိူင်း British Colubbia တႄႇ ႑႘႗႑ တေႃႇ ႑႙႒႒ ၼႆယဝ်ႉ။
Greenland လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၼင်လိၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇႁင်းၶေႃ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လႅၼ်ႊႁေႃၶမ်း Denmark ၼႆႉ တေလႆႈမၵ်းမၢႆပၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်လႅၼ်ႊၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ တၢင်းၼမ်ႁူဝ်ၵူၼ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵေႃႈပေႃးမီး ဢမ်ႇယွမ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႘႕ ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပေႃးမႃးယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း တႅၼ်းတီႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Dorset လႄႈ Greenlandic Norse ၶဝ် ၸဵမ်ႈမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႓ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်လၢတ်ႈၵႂၢမ်း သပႃးၼိတ်ႉ လႄႈ ၵႂၢမ်းပေႃးတူးၵိတ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉလႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း índios, pueblos indígenas, amerindios, povos nativos, povos indígenas ။ လႄႈတီႈမိူင်း ၽီႇရူးၵေႃႈ လႆႈႁၼ် ၵူၼ်းၸၢဝ်းပိုၼ်ႉတီႈ လႄႈ တေလႆႈႁၼ် တူင်ႇၵူၼ်း ၶိူဝ်း Amazonian ၶဝ် မိူၼ်တင်း ၶိူဝ်း Uranrian လႄႈ ၶိူဝ်း Matsés ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼႂ်း တွၼ်ႊလိၼ် မိူင်း မရႃႇၸီး ၶဝ်ၼႆႉသမ်ႉ၊ ၵမ်ႉၼမ် ၶဝ်ယူႇၼင်ႇ ၶိူဝ်းဢိၼ်းတီးယႂ်းၶေႃၶေႃ တီႈ ပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈတွၼ်ႊၵၢင်ၼႂ်းမိူင်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇတၢင်းၼွၵ်ႈလႅၼ်ႊလိၼ်တႄႉ တေပဵၼ် ၵူၼ်းၸၢဝ်းပူႇမွၼ်ႇ Armanians ၶဝ်ယူႇသဝ်းၸွမ်း လိၼ်မိူင်းၶဝ်ယူႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူဝ်ႈ ႑႙႑႕ ၼီႈၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇ ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထဵင်ထွင်လႆႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ၼႂ်းၵႄႈ Isreali-Palestinian မိူဝ်ႈ ႑႙႙႐ၼီႈ။ ၶိူဝ်းပႃႇလႅတ်ႉသတၢႆးၶဝ် လႆႈထုၵ်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ယွၼ်ႉတီႈယူႇလိၼ်မိူင်း လႆႈထုၵ်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸျူးၶဝ် ၶဝ်ယူႇတႅၼ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ် ၶဝ်လႆႈပဵၼ် လႅၼ်ႊတွၼ်ႊၸေႊမိူင်း ပွတ်းဢွၼ်ႇ တီႈမိူင်း ဢိတ်ႉသရေးယူႇယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း ရႃးသျႃး ၶဝ်သမ်ႉပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ "ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း" တေလႆႈမၵ်ႉမၼ်ႈတေႃႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ တီႈဢေႇသုတ်း တေလႆႈမီး ႕႐ ႐႐႐ ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈပိုၼ်ႉပႅတ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပဵၼ်ၽႂ် လုၵ်ႉလႂ်မႃး ၼႆသေ တီႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေလႆႈလုၵ်ႉ တီႈၵိူတ်ႇၼိူဝ် ၼင်လိၼ်မိူင်းၼႆႉၵွၺ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လႅၼ်ႊတီႈ ဢၼ်ထုၵ်ႇၶဝ် ပူၼ်ႉပႅၼ်၊ ၶႂၢၵ်ႈၼင်လိၼ် (ႁိုဝ်) ၶဝ်လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈပၼ် လႅၼ်ႊလိၼ်၊ တူင်ႇဝူင်း ၊ လၢႆးႁႃၵိၼ် လဵင်ႉတွင်ႉ လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈၽိင်ႈထုင်း ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ပႃး မူတ်းယူႇ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်း Tibetans ၵေႃႈပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း မိူဝ်း တီႉပႅတ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း ႁွင်ႇၵွင်ႇသမ်ႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ယူႇသဝ်း လႅၼ်ႊတီႈမႂ်ႇၼႆႉ ၶဝ်မွၵ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းလႅၼ်ႊၵပ်း Sino-British ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉလႄႈ ၸိူဝ်းၶဝ် တေပဵၼ်ၵူၼ်းယူႇသဝ်း ၸဵမ်ႈမိူဝ်ႈ ႑႘႙႘၊ ၵွၼ်ႇပႆႇၶႂၢၵ်ႈလႅၼ်ႊတီႈ ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸွမ်းထုင်းလၢႆး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်း Cham ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸေႊမိူင်း Champa ဢၼ် ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း မိူဝ်း ဝႅတ်းၼၢမ်း။ တေလႆႈဝႃႈ ၶဝ်ၶဝ်ႈမႃးမိူဝ်ႈ ပၢင်တိုၵ်း ၶိူဝ်းသျႅမ်ႇ လႄႈ ဝႅတ်းၼၢဝ်း တီႈ Nam tiến ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၶမႃႇၶရူမ်း သမ်ႉပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ Mekong Delta လႄႈ Saigon ယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈၶဝ်ႈသူႇမႃး မိူဝ်ႈၶၢဝ်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵမ်ႇပေႃးတီးယႂ်း Chey Chettha II မွပ်ႇဢၢပ်ႈပၼ် ၸဝ်ႈယိင်း ဝႅတ်းၼၢမ်း ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပၼ်ႁႃၸိူင်ႉၼႆ ယၢမ်ႈပဵၼ်မႃး တေႃႇလၢႆလၢႆမိူင်း တီႈၵုၼ် ဢေးသျႃး ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမိူင်း Mindanao ၶဝ်တႄႉ ပဵၼ် ၶိူဝ်း Lumad လႄႈ ၶိူဝ်း Moro (Tausug, Maguindanao Maranao လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း) ၶိူဝ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းတီႈ ၵေႃၵုၼ် Sulu ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေႃႇလႆႈၵႂၢမ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢေႃးသတေးရီးယႂ်းၶဝ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၼႂ်းဝူင်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႒႐ ၼႆႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် လႆႈထုၵ်ႇ ၵူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်ႉ တၢင်ႇၸၢတ်ႈၶဝ် မႃး ပူၼ်ႉပႅၼ်ႈ ႁုပ်ႈသိမ်းလိၼ် ပိူင်ႇငမ်းၶွင်ၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၵိုတ်း တီႈဢေႇမွၵ်ႇ ႒႕ သႅၼ်း ဢၼ်ၶဝ် လႆႈယူႇသဝ်းမႃး ၸဵမ်ႈ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႑႐႐႐ ပီႊတေႃႇ ႓႐႐႐ ပီႊ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်ၶဝ်တိုၵ်း ယူႇသဝ်းယူႇတီႈၵုၼ် Palau တီႈမိူင်း Micronesia ၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးဢိင် မၢႆတွင်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈ ႒႐႑႓ ၼီႈဝႃႈၼႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၶိူဝ်း New Zealand Māori တေမီး ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႑႔ႉ႙ တီႈမိူင်း ၼိဝ်းၸီႇလႅၼ်ႇ လႄႈ ၵွၺ်းတေမီးမွၵ်ႇ သွင်ပုၼ်ၶွင် ၶိူဝ်း Māori ၶဝ်တင်းမူတ်းၼႆလႄႈ ပေႃးတေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶွင်ၶိူဝ်းၶဝ် လွၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၶိူဝ်း Māori ၶဝ်လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၸွမ်း ပရိတ်ႉတိသျ်ႉဝႆႉလႄႈ လွင်ႈၵပ်းသၢၼ်တေႃႇ Waitangi (1840) ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်   ပၢႆးလႅင်ႊၼႃႈလိၼ် ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ် မူၼ်းလီဝႆႉ တီႈမိူင်း ၼိဝ်းၸီႇလႅၼ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်လႆႈႁၼ်ထႅင်ႈၼႆႉတႄႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၽိင်ႈထုင်းလႄႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢၼ် လႆႈထိင်းမႃး၊ လိၼ်မိူင်း ၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈ လႆႈၸုၼ်ႉ ၶူဝ်းၵဝ်ႉ ငဝ်ႈတိုၼ်း၊ သုၼ်ႇၵၢၼ်မိူင်း တႅပ်းတတ်းႁင်းၶေႃ လႄႈ လႅၼ်ႊဢုပ်ႉပိူင်ႇႁင်းၶေႃ ယဝ်ႈၵေႃႈ ႁိမ်းႁွမ်း လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် လႄႈ ထုၵ်ႇၶဝ်ႈပူၼ်ႉပႅၼ် တိုၵ်းယိုဝ်း၊ လွင်ႈလႆႈလူႉ လႆႈၽၢၼ်၊ ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇ တဵၵ်းတဵင် ပေႉၵိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ငဝ်းလၢႆးၸိူင်ႉၼႆ ၸၢင်ႊသုၵ်းယုင်ႈႁိုင်ၼၢၼ်းလႄႈ လွင်ႈသုၵ်းယုင်ႈဢူၼ်ဢၢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တေၶႄႉၵၼ် လွင်ႈၶၢႆႉလၢႆႊတီႈယူႇတၼ်းသဝ်း လႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်မီးတီႈၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊမေႃလႆႈထဵင်တေႃႇ လွင်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈတိုၼ်း လႄႈ ၼႃႈလိၼ်ၶွင်ၵဝ် ၶွင်မႂ်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈသုၵ်းယုင်ႈၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ မၢႆတမ်းလွင်ႈပၼ်ႁႃ မိူၼ်ၵၼ် လႄႈ ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်းလႄႈ ႁဵတ်းၶေႃႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တေႃႇၵၼ် လူၺ်ႈ ယူႇသၢၼ်ႊ ထိုင်ၵႆ ဢမ်ႇၼၼ် ထုၵ်ႇတိုၵ်းသိမ်းပူၼ်ႉပႅၼ်ၼႃႈလိၼ်လႄႈ တူင်ႇၵူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႆႉ တေပဵၼ် ၶိူဝ်း Sakha လႄႈ ၶိူဝ်း komi (ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသဝ်း ပွတ်းႁွင်ႇမိူင်း ရၢတ်ႉသျႃး)၊ ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ် ၶဝ်လႆႈမီး လႅၼ်ႊလိၼ် ၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸေႊမိူင်း ရၢတ်ႉသျႃး လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း Canadian Inuit ၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်လႆႈ ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်း ႁင်းၶေႃႈ တီႈမိူင်း Nunavut (လႆႈမႃး မိူဝ်း ႑႙႙႙ ၼီႈ) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႉ ၶေႃႈမၢႆတမ်း ၵမ်းလိုၼ်း ဢၼ်လႆႈမႃးၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်လၢႆး ယူင်ႉလၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ပၵ်းပိူင်မိူင်း ၶိူဝ်း Meriam ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၶိုၼ်းလႆႈမိူဝ်ႈ ႑႑ ဝၼ်း လိူၼ်ထူၼ်ႈ ႑႐ ပီႊ ႒႐႑႑ၼီႈ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ႁိၼ်ႇတူႇလႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း သျႅမ်ႉ ၶဝ်ၼႆႉ မီးတူဝ်ထူပ်းၼႂ်း ၵိူဝ်းယမ် လႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ထုၵ်ႇတဵၵ်းတဵင် တင်း ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈတေႃႇ လွင်ႈဝႆႉ သႅတ်ႉၸႃႇတေႃႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဝႅတ်းၼၢမ်း။ ပိူင်တွၼ်ႊငိုၼ်းၸေႊမိူင်း ဝႅတ်းၼၢမ်းၶဝ် လႄႈ ပိူင်ပၢႆးၵိူဝ်းယမ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၶျႅမ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇ မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႒႐႑႒ၼီႈၼၼ်ႉ ၵၢၼ်မိူင်း ဝႅတ်းၼၢမ်း လႆႈမီးလွင်ႈႁၢႆႉတေႃႇ မူႇမၢၼ်ႈ Chau Giang ဢၼ်မီး ၵျွင်း Cham Mosque ၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈ လၵ်းၸၢၵ်ႈၾႆးသေဢမ်ႇၵႃး ယိင်းသၢဝ် ၶိူဝ်းသျႅမ်ႉၵေႃႉၼိူင်ႈ ထုၵ်ႇၵၼ်ႉၸၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႒႐႑႒ ၼီႈ၊ တီႈမိူင်း ဢိၼ်ႇတူဝ်ႇၼီးသႂ်းၵေႃႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ၶဝ် လႆႈတႄႇ ၵပ်ႉပၼ်ႁႅင်း လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄတေႃႇ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢိၼ်တူဝ်ၼီးသီးယႂ်းတူဝ်လူၵ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈ မၢႆတွင်း တွင်ႈတွၼ်ႊၼႃႈၵၢၼ် တေႃႇ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ်သင် ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်း ဝႅတ်းၼၢမ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူဝ်းငဝ်ႈမိူင်း ဢၼ်လႆႈယူႇသမ်းမႃး ၸွမ်းလႅၼ်ႊ ၼမ်ႉမႄႈလႅင် ၵူၺ်းၵႃႊ လႆႈလုတ်ႈႁၢမ်း လႅၼ်ႊတီႈၵိၼ်မႂ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈသၢပ်ႈ ၼမ်ႈမႄႈ ၶွင် ဢၼ် Champa (ဢၼ်လုၵ်ႉမိူင်း ၵမ်ႉပေႃးတီးယႂ်းမႃးယူႇ) ၶဝ် တင်သဝ်း လႄႈ တီႈလႅၼ်ႊတီႈသုင် ၼင်ႇတီႈလႅၼ်ႊ Nam Tien ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈလီဢၢမ်းလၢႆးပူၼ်ႉပႅၼ်ၶွင် ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၶိၼ်ႉ ဝႅတ်ႉၼၢမ်းၼႆႉတႄႉ ၼင်ႇၼမ်ႉထူမ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ပိုၼ်ႊၶဝ်ထိုင်သေ လႅၵ်ႈလၢႆႊပႅတ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉတေႃႇ ၶွင်ၽိင်ႈထုင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း” ဝႃႈၼႆႉ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢင်ႈၸိူဝ်း သမ်ႉထုၵ်ႇ မၢႆတမ်းဝႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ ၵူၼ်းထိူၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼင်ႇ Thomas Hobbes (1588-1679) ဝူၼ်ႉၶႆႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်း "လိူင်းထိူၼ်ႇပႃႇ" မွၵ်ႈၼၼ်ႉၵွၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၶိုၼ်းဢဝ်လႆႈၶေႃႈမုၼ်း ၼိူဝ်ၼႅင်ႈ မိူင်ႈ ႑႓ ဝၼ်း လိူၼ်ထူၼ်ႈ ႑႓ ပီႊ ႒႐႑႓ ၼီႈ ။
ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ လႆႈၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈ တီႈပၢင်ၵုမ် မိူဝ်ႈ ႒႐႑႗ ၼီႈ၊ တေလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈပၼ် သုၼ်ႇတႅပ်းတတ်းႁင်းၶေႃႈ တႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်။ ၼႂ်းၶေႃႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇၼၼ်ႉ လၢတ်ႈပႃး ၶေႃႈတႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈ တႃႇသုၼ်ႇ ႁႅင်းၶပ်းသၢင်ႈႁင်းၶေႃႈ လၢႆလၢႆၶေႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶုတ်းၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊယႃႉလူႉ ၽိင်ႈထုင်းၸၢဝ်း Gwich'in ဢၼ်မီးမႃး ႁိုင် ႁူဝ်ႁဵင်ပီႊၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇၼႃႈၵၢၼ် ႁုၼ်ႈမုၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵေႃႇသၢင်ႈၾၢႆ၊ လွတ်ႇၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် လႄႈ ၶုတ်းၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ၼိူဝ်လိၼ် တႂ်ႈလိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ သမ်ႉလႆႈ ၶၢႆႉတီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ၶွင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် လူၺ်ႈဢမ်ႇမီး လွင်ႈသၢႆႈတႅၼ်းသင် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ပေႃးၸိူဝ်းၶဝ် လႆႈသုမ်း တီႈယူႇႁႃၵိၼ်ၶဝ်ၼႆ ၽူႈယိင်းၶဝ်ႈၵေႃႈ ၵွၺ်းလႆႈသွၼ်ႈယူႇၸွမ်း တႂ်ႈၵူၼ်းၸၢႆးႁႃလဵင်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ ၶိူဝ်း Munduruku တီႈလႅၼ်ႊထိူၼ်ႇ ဢမေႇသူင်ႇ ၼၼ်ႉ လႆႈသၢၼ်ၶတ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းတေႃႇ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ၾၢႆ Tapajós လူၺ်ႈႁႅင်းၸွၺ်ႈတီႈ Greenpeace မႃးတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။
တေမီးယူႇလွင်ႈပိူင်ပဵၼ်ထႅင်ႈ သွင်တီႈ၊ ဢွၼ်ၼႃႈမိူဝ်ႈ ပႆႇၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် သုၼ်ၵၢင် လိုမ်ႈ ဢႃႇၽရီႉၵႂ်းၼၼ်ႉ ၶူဝ်းငဝ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ပိုၼ်ႊ ဢွၵ်ႇထၢတ်ႈ သၢႆလူမ်း radiation ဢမ်ႇၼၼ် ၵွၼ်ႇမိူဝ်ႈပႆႇ ပိုၼ်ႊၸူးၼႃႈလိၼ် တၢင်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ တၢင်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉ မီးလႅင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၶၢႆႉၸူးၵႃႇ တၢင်းလႅၼ်ႊ Congo ယိူင်းထိုင် ၽၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ ဢႃးဢရီႉၵႂ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈဢၼ်သမ်ႉမႃးတၢင်းၾၢင်ႇ ၽၢႆႇၸၢၼ်းလိုမ်ႈ ဢႃးၽရီႉၵႂ်း လႄႈ မုင်ႈၵႃႇၸူး တၢင်းၼမ်ႉမႄႈ Congo တေႃႇ Angola ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈႁွင်ႉတေႃႇဝူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈလႆႈၸႂ်ႉမႃး ၼႂ်းၶႂၢင်ႇပၢၼ်မႂ်ႇ ၶိူဝ်း Bantu ၸွမ်းဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶိူဝ်းႁွင်ႉတေႃႇ ဝူဝ်းၶဝ် မိူဝ်ႈမိုၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈထိုင်ၽႅဝ် ၼႂ်းၵႄႈၶိူဝ်း Sudanic, Kuliak လႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်း Cushitic ၼႆယူႇ။
တီႈဢမ်ႇၵႆတင်း ၼမ်ႉမႄႈ Mutirikiwi ၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၶိူဝ်း Monomatapa ၶဝ် လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဝဵင်းလူင် the Great Zimbabwe ပုၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၶိူဝ်းပူႇမွၼ်ႇ Kalanga ၼႆယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈထုင်းၶိူဝ်း Swahili ၶဝ်လႆႈ ပေႃႇဢွၵ်ႇမႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ပဵၼ်မႃး ၶိူဝ်း ဢႃႇရၢပ်ႉ လႄႈ ၸၢဝ်းၵိူင်း ဢိတ်ႇသလမ်ႇၵေႃႈ လႆႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇၶဝ်မႃးလႄႈ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်း Afro-Arab ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽိင်ႈထုင်းၶိူဝ်း Bantu ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈသွင်ယဝ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ပႃႇတီႇၶဝ် လႆႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇ တၢင်းၵၢၼ်ၵႂႃႇဝႃႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈယႂ်ႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸၢဝ်း ဢႃႇၽရီႉၶႅၼ်ႇ ၶဝ်လႄႈ လႆႈပူတ်းပွၺ်ႇၸုမ်းဢူၺ်းလီသေ ဝၢၵ်ႈၸူဝ်း "ၶိူဝ်း ဢၽရီႉၶႅၼ်ႇ" တႅၼ်းတၢင် "ၶိူဝ်း ပၢၼ်းတူႇ" တႃႇႁႂ်ႈၶဝ်ႈမႃး ၶႂၢင်ႇၵၢၼ်မိူင်း ၸႅၵ်ႇၽႄၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ လႆႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈမႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းၼၼ်ႉသေ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ မိူင်းဢႃႇၽရီႉၶႅၼ်ႇ ပွတ်းႁွင်ႇၶဝ် လႆႈႁူမ်ႈတင်း ၵၢၼ်မိူင်းသေ ယွၼ်းၼွမ်းတေႃႇမႃး ၵူၺ်းၵႃႊ ၽွင်းၼၼ်ႉ ပိုၼ်းၶဝ်လႆႈ လိင်ႉလႅၼ်ႇတေႃႇ "ၵူၼ်းပိုၼ်ႉမိူင်း" မႃးယဝ်ႉ။
တီႈၵႅၼ်ႊဝဵင်း Swati ၼၼ်ႉ လႆႈၸိုဝ်ႈမႃးဝႃႈ Buntfu ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်း Basques ၵူႊၵေႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်း ၶိူဝ်း Basque ။
ၶိူဝ်း Basque esan ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ တၢင်းၼႃႈ လႆႈသႂ်ႇပၼ် သဵင် (k) ပဵၼ်ၵႂႃႇ ("way(ႁဵတ်းသေၸိူဝ်ႉသေလွင်ႈ)")
မၼ်းလႆႈမၢႆတွင်း ၸိုဝ်ႈၶိူဝ်း Basque လူၺ်ႈၵႂၢမ်းၶဝ်ဝႃႈ Enusquera ၼႆယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ၸႆႉႁေႇၶဝ် ၸႅင်ႈမွၵ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်ႁင်းၵွၺ်းၶေႃၶေႃသေၵေႃႈယူႇ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶိူဝ်း Basques ယင်းတိုၵ်ႉပႃးၼႂ်း ၽိင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း ယူးရူၵ်ႉ ၼႆႉယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ Y-DNA လႄႈ mtDNA ၶွင်ၶဝ် လႆႈၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း လွၵ်းၸႆႉႁေႇ တီႈယူးရူၵ်ႉ ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈႁဵၼ်း ၸုမ်းၸႆႉႁေႇ Y-DNA ၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸႆႉၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ မိူၼ်ဝႆႉၵမ်းလဵဝ်။ ပေႃးတေလၢတ်ႈ တီႈၵႂၢင်ႈမၼ်းၼႆ ၶိူဝ်း Basques ၶဝ် မီးၸႆႉႁေႇ ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်တင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းမိူင်း ယူးရူၵ်ႉ ပွတ်းတူၵ်း ဝႃႈၼႆ။ ပေႃးတေပၼ်ၸိုဝ်ႈတေႉတေႉတႄႉ ၸုမ်းၸႆႉႁေႇ R1b-DF27 (70%) ၶွင် ၶိူဝ်း Indo-European ၶဝ် လႆႈႁူမ်ႈမီးၼမ်ဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ၶိူဝ်း Basques ၶဝ် သၢႆယၢမ်းသေၵေႃႈ လွင်ႈသႅၼ်းလၢၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်မီးၼႂ်း Y-STR ၶွင် R1b-DF27 တႄႉ လႆႈႁၼ်ယွမ်းဢေႇဝႆႉ"။ ၽွၼ်းႁၢင်မၼ်းတေႉ ၵႆႉလႆႈလၢမ်းဢဝ်တီႈ တၢင်းႁိုင် တီႈယူႇၶွင်ၶဝ် လႆႈၶၢႆႉမႃး တီႈလႂ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းလိူၵ်ႈ ပိူင်ၾၢင် ၸုမ်းၸႆႉႁေႇ mtDNA တင်း Y-DNA မႃးၼႆ လႆႈႁၼ် တီႈပႅၵ်ႈပိူင်ၵၼ်တင်း ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶဝ် ယၢမ်းလဵဝ်ယူႇၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႔႕႐႐ ပီႊလိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸႆႉႁေႇ Y-DNA ၶွင်ၶိူဝ်းၶဝ် လႆႈမႃးတီး ၶိူဝ်း Iberian ဢၼ်ၶဝ်ႈလေႃးၸွမ်း ၶိူဝ်း လႃႊထိူၼ်ႇ Mesolithic လႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၸဝ်ႈၼႃး Neolithic ၶဝ်လႆႈမႃးတႅၼ်းတီႈ ႁွၺ်း R1b ၶွင် Indo-European ၵႂႃႇၵမ်းလွၺ်းလွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၼေ ၸႆႉႁေႇ ၶွင်ၶိူဝ်း Basque ၼႆႉ လႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမႃးဝႃႈ ပူၼ်ႉမႃး ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းယဝ်ႉ လႄႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ်တေဢေႇ၊ ၸႆႉႁေႇၶဝ် တေလႅၵ်ႈလၢႆႊၵမ်းလွၺ်းလွၺ်း လူၺ်ႈသိုပ်ႇၽေႈတိူၼ်းမႃး ၼႆယူယဝ်ႉ။
Mattias Jakobsson ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ် Uppsala မိူင်း Sweden လႆႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇ သႅၼ်း ၸႆႉႁေႇ တမ်ႈတီႈ လုပ်ႇၵူၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁိၼ် ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ El Portalón Cavern Atapuerca မိူင်းသပဵင်ႇ ပွတ်းႁွင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉႁၼ်မၼ်း လႆႈၽိမ်းဢိတ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်လိူင်ႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၶိုၵ်ႉ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ပၢႆးသၢႆႊ တီႈမိူင်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၼႆႉ လႆႈႁူမ်ႈလေႃးၸွမ်း ၶိူဝ်းပူႇမွၼ်ႇ ၶိူဝ်း Iberian မိူဝ်ႈလဵဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ တီႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း Basques ၶဝ်တႄႉ တိုၵ်ႉၵိုတ်းဝႆႉ ၸႆႉပီႈၼွင်ႉၶဝ် ဢၼ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႁူဝ်ႁုပ်ႈႁဵင်ပီႊၼၼ်ႉယူႇ။ ဝၢႆးၶဝ် ၶဝ်ႈႁႃၵိၼ်ၸွမ်း ၶိူဝ်း Iberia ၶဝ်ယဝ်ႉတႄႉ ၸႆႉႁေႇ ၶိူဝ်းၶဝ် လႆႈၶူၼ်းလေႃးၸွမ်း ၸုမ်းၶိူဝ်း Ibrian မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ် ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇၵမ်ႉယမ်တေႃႇ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၵႅမ်းယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်းၼၼ်ႉ လႄႈ ဝၢႆးမႃး ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၵဝ်ႇ ၶိူဝ်း Basque မႃးယူႇယဝ်ႉ။ (တူၺ်းတီႈ ၵႂၢမ်းၶိူဝ်း Aquitanian language တႃႉ)
မိူင်းႁေႃၶမ်း Pamplona ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၶွင် ၶိူဝ်း Basque ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ မိူင်း Navarre သေ တေလႆႈဝႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃး ယူင်ႉၵၢၼ်သၢႆႈဝူတ်ႈၼႆ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းလႆႈ ထုၵ်ႇႁိမ်းၸၢဝ်းႁိမ်းမိူင်း ဢၼ်ပဵၼ် ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶိူဝ်ႈ Arogonese, Castilian လႄႈ ၸၢဝ်း ၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ႁူမ်ႇငမ်းမႃးတေႉယူႇယဝ်ႉ။
ႁၢင်ဝူင်ႈၼႂ်းပၢင်တိုၵ်းၼႂ်းမိူင်း လႆႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈသေ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း Navarrese ၵေႃႈလႆႈ တူၵ်းသုမ်းတေႃႇ လၢႆးတိုၵ်းႁူၵ်းႁၢႆႉ ၶွင်သိုၵ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း သပႃးၼိတ်ႉၶဝ် မိူဝ်ႈ (႑႕႑႒-႑႕႒႔) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Basques ၶဝ်လႆႈၸႂ်ႈတေႃႇ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈႁင်းၶေႃ တေႃႇထိုင် မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတေႃႇ ၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈ (႑႗႙႐ ၼီႈ) လႄႈ ပၢင်တိုၵ်း ၸၢဝ်း Carlist (1839, 1876) မိူဝ်ႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း Basques ၶဝ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶဝ်း ၶႃးလူဝ်း ထူၼ်ႈ (႕) လႄႈ ၶႆႇသႅင်ၾႆးၶမ်း ငိူၼ်ၶိူဝ်းၶဝ် ယူႇယဝ်ႉ။
ၼႃႈလိၼ် ၵႂၢၼ်းၶေႃ (ဢၼ်လႆႈ ၵေႃႇသၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းလၵ်းမိူင်း သပႃးၼိတ်ႉ ႑႙႗႘ ၼီႈ) ႁွင်ႉဝႃႈ Euskal Autonomia Erkidegoa ဢမ်ႇၼၼ် EAE ၼႂ်း Basque လႄႈ Comunidad Autónoma Vasca ႁိုဝ် CAV ၵႂၢမ်းသပႃးၼိတ်ႉ (ပွင်ႇဝႃႈ - ၼႃႈလိၼ်ၵႂၢၼ်းၶေႃ မိူင်းပႃးသၶုၺ်း BAC) လႆႈၸႅၵ်ႇႁဵတ်းသၢမ်တွၼ်ႊ သေၵွၼ်း - Álava, Biscay လႄႈ Gipuzkoa ၼႆယဝ်ႉ။
မၢင်ႈပွၵ်ႈၵေႃႈ ၽူႈတႅမ်ႈ လႆႈယိူင်းထိုင် ပိူင် "ၸိုင်ႈမိူင်း Basque" ႁိုဝ် Euskadi ၼႆယဝ်ႉ။ ၸႆႉႁေႇၶွင်ၶဝ် ဢၼ်လႆႈပိုၼ်ႊၼေဝႆႉၼၼ်ႉ တေၸႅၵ်ႇသေ ဝူၼ်ႉလႆႈတေႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် သၢမ်လၢႆး ၵူၺ်းၵႃႊ ပေႃးမႃးတူၺ်း ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းၶၢဝ်း လႄႈ ႁႂ်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇတေႃႇ လၢတ်ႈလူၺ်ႈ တီႈၵႅပ်ႈၼႆ တႃႇၶေႃႈၼမ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈၼမ်ႉ လႆႈတူဝ်သင်ယဝ်ႉ။
ၶေႃႈႁွင်ႉ တေႃႇမိူင်း Pays Basque ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ် တင်းၵႂၢမ်း ၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈတႄႉပဵၼ် ("Basque Country") ဢၼ်လွတ်ႈႁၢမ်း လမ်ႉၵတ်း ၶၢဝ်းႁိုင်၊ ယိူင်းထိုင် မိူင်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း"Euskal Herria" ၼႂ်းမိူင်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ႁိုဝ် ပိူင်းပွတ်းၸၢၼ်း (or "French") ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမၢႆတွင်း ၶေႃႈၼမ်းပိုၼ်း ၶွင် Navarre တေယိူင်ႈတေႃႇ လႅၼ်ႊၵႂၢင်ႈလိူဝ်ၼႆႉ လႄႈ မိူင်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ပွတ်းႁွင်ႇ လႆႈၸႅၵ်ႇပဵၼ် လဵၵ်ႉလိူဝ် ၶေႃႈ Navarre ဝႆႉ။ ဢၼ်မၼ်းယိူင်းတႄႉ တေပဵၼ် ပွတ်းတွၼ်ႊ လႅၼ်ႊ Nafarroa ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းၶၢဝ်း "Navarre ၶိုၼ်ႈ" (Nafarroa Garaia in Basque, Alta Navarra in Spanish) ပဵၼ်ၶၢဝ်းၶဝ်လႆႈ ႁူပ်ႉတေႃႇ လႅၼ်ႊလိၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၵႂၢၼ်းၶေႃ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်ႉႁူႉၶွင် ၶိူဝ်း သပႃးၼိတ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် မၢႆမီႈ ဢၼ်မီးတီႈတႂ်ႈ လၵ်းမိူင်း ၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူႉလွင်ႈ မိူင်း ပၢသ်ႉၶုၺ်ႉ တႄႉ ဝၢႆးသေၶဝ်တေႃႇသူႈ သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ ၸဝ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈ Franco ၵေႃႉၶီႇၼဵၵ်ႉတဵၵ်းတဵင် တေႃႇၶဝ်။ ႁဵတ်းၼႆသေ ပၢႆးႁူႉ မိူင်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း လႆႈၶိုၼ်ႈမႃးယွၼ်ႉ ၽႃႇသႃႇၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ၵိုင်ႇငမ်ႇသေ လႆႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းဝႆႉတေႉ။
တီႈမိူင်း Navarre ၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉဝႆႉ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ သပႃးၼိတ်ႉ ၵွၺ်းၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ်။ ၼႆလႄႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ပၢသ်ႉၶုၺ်း သမ်ႉပဵၼ်ဝႆႉ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ထီႈသွင် ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းၼႃႈတီႈ ပွတ်းႁွင်ႇ တီႈၶိူဝ်း လၢတ်ႈၵႂၢမ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ၶဝ် ၶူၼ်းလေႃးယူႇၸွမ်းၵၼ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉၵမ်ႉၼမ် လႆႈယူႇတီႈႁိမ်းမိူင်း the Bayonne-Anglet-Biarritz (BAB) ပဵၼ်လႅၼ်ႊၵၢင် သၢႆဢႅဝ် ၾၢင်ႇၼမ်ႉ။ (in Basque these are Baiona, Angelu and Miarritze)
ၵူၼ်းႁၢၼ်ႇႁူဝ်လၢၼ်ႉဢၼ် လူင်းမႃးတီႈ (see Basque American and Basque Canadian) ယူႇသၢင်ႈသမ်း တီႈလိုမ်ႈဢမႄႇရီႉၵ ႁွင်ႇ (လိုမ်ႈလိၼ် ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉ တီႈလႅၼ်ႊNewfoundland လႄႈ Quebec ပဵၼ်မိူင်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ၊ မိူင်းၶၼေႇတႃႇဝႆႉ။ လႅတ်ႇတိၼ်ႇ ဢမႄႇရီႉၵ (ႁူမ်ႈ ႒႓ မိူင်း)၊ မိူင်းဢႃႇၽရီႉၵ ႁွင်ႇ လႄႈ မိူင်းဢေႃးသတေးရီးယႂ်း။
ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်းၶဝ် တေမီးမွၵ်ႈ ႒ႉ႕-႕ လၢၼ်ႉ ဢၼ်ယူႇသမ်းတီႈမိူင်း သျီးၼီး။ ၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း လႆႈပဵၼ် ၶိူဝ်းလမ်ႇလွင်ႈမႃး သင်ဢမ်ႇၼၼ် ၽွင်ႈထုင်း လႄႈ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ၶွင်ၶဝ် တေဢမ်ႇ ႁူမ်ႇငမ်းလႆႈၼိူဝ် ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပေႃးထၢၼ်ႇၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလႅၼ်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ဝႆႉ ၸေႊမိူင်းၶွင် Chihuahua လႄႈ Durango ယႈႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်း Guatemala ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ၶဝ်ၶူၼ်းလေႃးယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈ Sacatepequez Department, Antigua Guatemala, Jalapa ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈမီးဝႆႉ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ႖ သိုပ်ႇ ယူႇဝႆႉမိူဝ်ႈၶဝ် ၶေႃႈသၢင်ႈဝဵင်းလူင် Guatemala City ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်း Bambuco ဢၼ်ပဵၼ် ၵႂမ်းဢသိူၵ်ႈၶွင် Colombian ၶဝ်ၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ ႁၢၵ်ႈၵႂၢမ်း ၶွင် ၶိူဝ်းပၢသ်ႉၶုၺ်း ၶဝ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
Elko လႄႈ Nevada ၶႃသွင်ၵေႃႈလႆႈႁဵတ်းပဵၼ် ၸဝ်ႈတႃႇၼ ႁဵတ်းပွၺ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း မီးပၢင်ၵႃႈ၊ ပၢင်တူမ်ႈႁုင် လႄႈ ၼေၾၢင်ႁၢင် ၽိင်ႈငႄႈသေ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သပဵၼ်း၊ ပရႅၼ်ႇသဵတ်ႈ လႄႈ မႅၵ်ႉသီႇၶႅၼ်ႇ ၶဝ် မႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ၵူႊပီႊ တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ မႃးၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇၽုၵ်ႈသွမ်ႈလူင် တီႈၼႃႈလိၼ် လိုမ်ႈဢမႄႇရီႉၵ ၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ် ၽူႈပူၼ်ႉပႅၼ် ၶႂၢၵ်ႈၼင်လိၼ်ၶဝ် ၶႂၢၵ်ႈဢဝ်ၼႆယူႇ။
ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်သၢႆပိုၼ်း ၽိင်ႈၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း တီႈ သျီးၼူဝ်း မိူင်း ၶႄႇလီႇၾူဝ်းၼီးယႂ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ လႆႈလုၵ်ႉတီႈမိူင်း သပဵၼ်းလႄႈ မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ် သေ ၶၢႆႉလူင်းမႃး ယူႇယဝ်ႉ။
ၾၢင်ႁၢင်ႊၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈၸူမ်ၸွမ်း ၵႂၢမ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉတီႈသေ ဢၼ်ဢမ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ ႁၢင်ႊၾၢင် တူဝ်ၶဝ် ၶေႃၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးတူၺ်း ၸေႊမိူင်းၵမ်ႉၼမ် ၼႂ်းမိူင်း ယူးရူၵ်ႉၼႆ လႅၼ်ႊတီႈလိၼ် ဢၼ်မီး ငိူၼ်ႈပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈပဵၼ် ၶွင်ၶဝ် ၵႃႇၼႆ တေလႆႈႁၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ႁဝ်းမီးဢူၺ်းၵေႃႉ ဢၼ်ပႃးၼႂ်းတူင်ႇၵၢၼ်မိူင်း လူၺ်ႈလွင်ႈၼႆႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵဝ်ၶႃႈ။
တီႈၼၼ်ႈ ၵူၼ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ဢၼ်လဵဝ်ၼႆႉ မီးဢေႇၼႃႇ ဢႃးလႃး။ ၸမ်တင်းမူတ်းၼႆႉ လၢတ်ႈၵႂၢမ်း သွင်မဵဝ်း ဢၼ်ၸမ်ၵၼ်တင်း မိူင်းႁိမ်းၸမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၶိူဝ်းပၢသ်ႇၶုၺ်းၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ဝႆႉ ၸႆႉႁေႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်လေႃးၸွမ်း ၵႂၢမ်းယူးရူၵ်ႉ တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႉၼမ် လေပဵၼ်ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၶွင်ၸုမ်း Indo-European language ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁိူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၼမ်း ၶေႃႈမိူၼ်တင်း ႁၢၵ်ႈ မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈငႄႈ ထႅင်ႈၽၢႆၼိူင်ႈ၊ ၵူၼ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၶဝ် လႆႈဢိင်ၼိူဝ် လမ်ႉၵတ်ႉ ၶဝ်မႅင်ႇၶူဝ်းပူၺ်ႈ။ ပေႃး မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းမၢၵ်ႈမီး ၶိူဝ်းပၢသ်ႇၶုၺ်း ၶဝ် ၶတ်းၸႂ်တေမႅင်ႇ လုၵ်ႈလၢင်းပၼ် လုၵ်ႈလၢင်းၶဝ်တင်းမူတ်း။ ပေႃးသမ်ႉ ဢမ်ႇမၢၵ်ႈမီးၼႆ ၵွၺ်းတေမႅင်ႇၶူဝ်းပူၺ်ႈ ပၼ်လုၵ်ႈၶဝ် ၵေႃႉလဵဝ်ၵွၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဝၢႆးပွၺ်း ၶရိတ်ႉယဝ်ႉတူဝ်ႈၼႆ ၵူၼ်းၸၢဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်းၶဝ် လႆႈလုၵ်ႉ တၢင်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈသေ ၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈႁူင်းၸၢင်း မိူင်း သပဵၼ်း၊ မိူင်းၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်း ဢမႄးရီႉၵႂ်း ၶဝ်ၼၼ်ယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်းလႆႈ သူးႁဵၼ်းလႄႈ ၽူႈပိုၼ်ႊၶၢဝ်ႇငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်ၶဝ် လႆႈၶတ်းၸႂ် ပိုၼ်ႊၶၢဝ်ႇ တႃႇႁႂ်ႈငမ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း လွင်ႈငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶဝ် ၼင်ႇႁိုဝ် တေလွတ်ႈ တၢင်းႁၼ်ၽိတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၶဝ်လႆႈ လႆႈပေႃႇဢွၵ်ႇမႃးလူၺ်ႈ တႂ်ႈ ၽွင်းငမ်း Franco သေ လႆႈပဵၼ်မႃး ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႄႈ ၽိင်ႈဢၼ်မီးႁႅင်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈလိၼ်ၶဝ် လႆႈပဵၼ် ငဝ်ႈတိုၼ်း တႃႇသႃႇသၼႃႇၵႂႃႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢဝ်း Francis Xavier လႄႈ Michel Garicoïts ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Lasuén ပဵၼ်ၵေႃႉ ဢွင်ႇမၢၼ် တေႃႇထိုင် Franciscan Padre Junípero Serra ယွၼ်ႉႁႃႁၼ် ငိူၼ်ႈၶူဝ်း ၶွင် California ဢၼ်ႁၢႆၵႂႃႇ ၼႂ်း ႑႒ ၼၼ်ႉ ႙ တီႈၾၢင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈၽိင်ႈ ၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် Catholicism ၶဝ်သေ Henry III မိူင်း Navarre ၶဝ်လႆႈၶိုၼ်ႈပဵၼ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း မိူင်းၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈ မႃးယဝ်ႉ။ ပိူင်ဝႃႇတ Protestantism လႆႈၸူမ်ႁၢႆၵႂႃႇ ၼႂ်းၶႂၢင်ႇ ၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ တၢင်းယုမ်ႇယမ် ဢၼ်လဵဝ် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉသေ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်းၶဝ် တႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႕႐ ၼႆႉလႆႈ ၵိူဝ်းယုမ်ႇယမ် ၾႃႉၸဝ်ႈ ၵွတ်ႉ မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ် တေၵိူဝ်းယမ်တေႃႇ ၸၢဝ်း agnostic ႁိုဝ် atheist ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈတၢင်းၼိူင်ႈ ၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် ၶရိတ်ႉ ၵေႃႈ ပေႃးႁွတ်ႈထိုင်မိူင်း ပၢသ်ႉၶုၺ်ႉမႃး ၸဵမ်ႈမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႔ တေႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႕ ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇၸိုမ်းၸိုဝ်ႉလႆႈသေ တေႃႇထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႒-႑႓ မႃး ၸင်ႇဢဝ်တီႈယူႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးတူၺ်ႈ တီႈၼႆႈတႄႉ ၸၢဝ်းၶရိတ်ႉၶဝ် လႆႈၶဝ်ႈႁွတ်ႈထိုင် "ဢွၼ်ၸဝ်ႉ"ယဝ်ႉ။
သင်ၵပ်းၵၢႆလူၺ်ႈ ၶူဝ်းၽိင်ႈထုင်းမႃးၼႆ မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇတၢင်း ၵူႊပီႊၼႂ်းၸဵတ်းပီႊ တႄႇၼႂ်းထမ်ႈ ၼိူဝ်လွၺ် Mount Anboto တေႃႇထိုင် တၢင်ႇႁၢဝ်းလွၺ်။ ၾိင်ႈၾႃႉတႄႉ တေပဵၼ်တီႈ မိုၵ်းယမ်း ၽွင်းမၼ်း ႁွတ်ႈ တီႈလွၺ် Anboto သေ ၾိင်ႈၾႃႉသမ်ႉ ႁႅင်ႈ ယၢမ်းမၼ်း ထိုင်တီႈ Aloña, or Supelegor ႁိုဝ် Gorbea ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမွၵ်ႇထႅင်ႈဝႃႈ ၽွင်းမၼ်းၽႅဝ်တီႈ လွၺ်ႈထမ်ႈသုင်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈထူပ်းတေႃႇလူမ်းလႅင်ႉလႄႈ လႆႈပဵၼ် ၸႂ်ယိၼ်းၵူဝ်တေႉတေႉ ဝႃႈၼႆ။
တီႈၼႂ်းဢသိူၵ်ႈ ယင်းပၢႆလၢတ်ႈဝႃႈ တီႈၼႆႉ မီးၽီႁၢႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽီ jentilak ဢၼ်တူဝ်ယႂ်ႇလူင်၊ ၽီ lamiak ၽီၼၢင်းမႆႉ၊ mairuak ၽီမၢၵ်ႇႁိၼ်ပၼ်ႇ၊ iratxoak ၽီတမ်ႇမွၺ်း၊ sorginak မႄႈမေႃၽီ ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ တင်းၼမ်ၼႆၵွၼ်ႇ။
တီႈၼၼ်ႉသမ်ႉတေမီးထႅင်ႈ ၵူၼ်းယွၵ်ႇလႅၼ်ႇ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ San Martin Txiki ("St Martin the Lesser") ၼႆယဝ်ႉ။
ၽီလူး ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈ ၵူၼ်းၶႆႊဢႃႈပုမ်ႇ ယင်းသပ်းလႅင်းတေႃႇ လွင်ႈၵူၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁိၼ်လႆႈ ႁၢႆႊၵႂႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉၶဝ် ဢမ်ႇပႆႇႁူႉလွင်ႈ မေႃၸႂ်ႉ လဵၵ်းၼႆလႄႈ လႆႈပၢႆႊယူႇၸွမ်း ၸိၵ်းလွၺ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶၢဝ်းၵေႃႈလႆႈႁိုင်မႃး ပဵၼ်လၢႆႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊယဝ်ႉၵေႃႈ ၽူႈလႆႈသူးငိုၼ်းၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် လႆႈဢုပ်ႇၵၼ် ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်တေႃႇ လွင်ႈပၵ်းပိူင် ၽူႈယိင်းၵူၼ်းၶိူဝ်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း လႄႈ တင်း လၢႆးတႅပ်းတတ်းတြႃး၊ လၢႆးပုတ်ႈၶူဝ်းပူၺ်ႈ လႄႈ ၽူႈၼင်ႈၸိုင်ႈတေႃႇ ပူႇမွၼ်ႇ ၶိူဝ်းရူဝ်းမႅၼ်းၶဝ်၊ ၵၢပ်ႈပၢၼ် ၵၢင် လႄႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူင်း Navarre လႆႈၸႅၵ်ႇႁဵတ်း လႅၼ်ႊဢုပ်ႉပိူင်ႇႁင်းၶေႃ၊ ၵၢၼ်ထဵင်ထွင် လႄႈ ၸတ်းသၢင်ႈႁင်းၶေႃ ၼႂ်းယူင်ႉ မိူင်းတီႇမူဝ်ႇၵရေႇၸီႇ သပႃးၼိတ်ႉ ( the Amejoramiento မူၼ်ႉမႄးပိူင်ၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်ႊ ၸုမ်းလဵဝ်)
ၶေႃႈထၢမ်တေႃႇ ပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း၊ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ၽိင်ႈထုင်း လႆႈမၵ်းမၼ်ႈၸၼ်ႉသုင် တီႈၼႂ်းမိူင်း Navarre ၼႆယူႇ။
ၼႂ်းၵၢၼ်သွၼ်ႁဵၼ်း လွမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်လႆႈယူႇတႂ်ႈ ၾၢႆႇတႅပ်းတတ်းတြႃးၼႆႉ ပဵၼ်ႁူင်ႉပိုင်းငဝ်ႈ ၸၼ်ႉၵၢင် ၼႂ်းလၢႆးသွင်ႁဵၼ်း မိူင်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ၶဝ်ယဝ်ႉ
ပေႃးဝႃႈမႃးတႄႉၵေႃႈ ၵၢင်ၸႂ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇႁင်းၶေႃ ဢမ်ႇၼၼ် လွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ ၽႂ်မၼ်းၼႆႉ မိူၼ်ပဵၼ် မိုဝ်းသၢႆႉၶွင် ၵူၼ်းမိူင်း ပၢသ်ႉၶုၺ်း ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၶိုၼ်းလႆႈ ၶူၼ်ႉႁႃတေႃႇ ၽိင်ႈထုင်း လႄႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶဝ် တမ်ႈတီႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းလႄႈ မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
Miguel de Unamuno ၼႆႉပဵၼ်မေႃတႅမ်ႈလိၵ်ႈ သၢင်းလႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵေႃႉၼိူင်ႈ မိူဝ်ႈတၢမ်းၼင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ ထိုင် ႁူဝ်တေး ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႒႐ ဢိူဝ်ႈ။
မၼ်းလႆႈႁႃႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵူၼ်းၵႃႉ ၶိူဝ်းသျီႉၼီႇယႅၼ်ႇၶဝ် လႆႈၶတ်းၸႂ် တႃႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ၸွမ်းၵၼ် လူၺ်ႈလၢႆး သွၼ်ႁဵၼ်းဢဝ်တီႈ ၵျွင်း the Catholic Church ၼႆယဝ်ႉ။
သိူၵ်ႈပိုၼ်းၸၢဝ်း San တီႈမိူင်ႈ Botswana ဢၼ်လႆႈႁၼ် ပႃးလၵ်းထၢၼ် တီႈမိူင်း Botswana ပွတ်းႁွင်ႇ ၼိူဝ်လွၺ် Tsodilo ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇမိူဝ်ႈ ႑႙႕႐ ၼီႈ ထိုင် ႑႙႙႐ ၼီႈမႃးၼႆႉ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း သၢၼ်းၶဝ် လႆႈႁဵတ်းၼႃး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁူမ်ႈလႆႈၸႂ်တေႃႇ လွၵ်းၵၢၼ် ပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၸုမ်းၶိူဝ်းသၢၼ်းၶဝ် ၼႂ်း ႑႔ ပုၼ်ႈ ႑ ပုၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် "ႁူဝ်ၵူၼ်းပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႊၶဝ် တင်းၼမ်" လႄႈ "ၸႆႉႁေႇ ၶွင်ၸုမ်း ပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႊ ၶဝ် သမ်ႉမႃးမိူၼ်ၵၼ်တင်း ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶဝ် ယၢမ်းလဵဝ်သေ ဢိၵ်ႇပႃး ၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ သွၼ်ႉၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ" ။
မိူဝ်ႈ ႒႐႐႓ ၼီႈ ၽူႈတၢင်တူဝ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၢၼ်း ၶဝ် တိူဝ်းလႆႈၸႂ်တေႃႇ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈၶိူဝ်းၶဝ် ၶေႃၶေႃ ဢၼ်ပၼ် ၸိုဝ်းၵိုၵ်းတီႈယူႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဝ်းတေသိုပ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်ႈ Bushman ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းလႆႈမၵ်းမၼ်ႈမႃး တႃႇလၢႆပွၵ်ႈလၢႆၵမ်းတေႉတေႉယဝ်ႉ။
တီႈတႅၼ်းတၢင် တၢင်တူဝ် ၶွင်ႇၸီႇ ၶိူဝ်းသၢၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်တိုၼ်းတေဢမ်ႇယွမ်း ႁႂ်ႈမီး လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉသင် ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၸၢဝ်းသၢၼ်းၶဝ် ၵႃႊတေလႆႈၸႂ်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ boesman တေႃႇလုမ်ႈၾႃႉၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းသၢၼ်းၶဝ်ၼႆႉ လႆႈၼိူင်းတူၺ်း ငိူၼ်ႈၶိူဝ်းၶွင် Eskimo ၊ တီႈၶဝ်မိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်တီႈ ၽိင်ႈထုင်း မိူင်းယူးရူၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈမၢႆမီႈၶဝ်လႄႈ ဢသၢၵ်ႈ မၢႆမီႈၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇပိူင်ၵၼ်။
လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်မႆႇပႃႈမီး ပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်းသင် လိူဝ်သေ လဵၼ်ႈယဝ်ႉလိုဝ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈ ၶွင်ၸၢဝ်းသၢၼ်း ၶဝ် ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇတႃႇ မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၶဝ်တႄႉ ပဵၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်တႅပ်းတတ်း၊ တႃႇလႆႈ ဢွင်ႈတီႈလိၼ် လႄႈ ႁူးၼမ်ႉႁင်းၶေႃ ယဝ်ႉၵေႃႈ တႃႇၼႃႈလိၼ်ယိူဝ်ႇ သတ်းလဵင်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး လၢႆလိူၼ်ၼႆႉ လႆႈပဵၼ် ၾႃႉလႅင်ႉလႄႈ ႁူးၼမ်ႉမေႃႇ ပေႃးလႆႈႁႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း ႁူးၼမ်ႉမေႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈသႂ်ႇပၼ် ယိူဝ်ႈၸႃႉလွတ်ႇယၢဝ်း ၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ။
ဢွၼ်ႇၼႃႈ ၶၢဝ်းႁုၼ်ႈ ဢိတ်းၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ၾိင်ႈၾႃႉႁၢဝ်ႈႁႅင်းတေႉ။ မႆႈယဝ်ႉ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉ လၢင်ႈၵတ်း ယဝ်ႉ ၶၢဝ်းမႆႈမႃး ၼမ်ႉသမ်ႉႁႅင်ႈ ထႅင်ႈသေ။
ၽူႈယိင်းသမ်ႉ ပိတ်းမၢၵ်ႇမႆႉ၊ မၢၵ်ႇႁူႈ၊ ႁူဝ်ၶူဝ်ႇ၊ ၽၵ်းမူဝ်ႇ လႄႈ တူဝ်းၽၵ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း တႃႇႁဵတ်းယိူဝ်ႇ တၢင်းၵိၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႆႈဢိင်ဢဝ် ပိုၼ်ႉတီႈသေ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၢၼ်းၶဝ် တေၵိၼ်မႅင်ႈ မဵဝ်းသႅၼ်း ႑႘ ထိုင် ႑႐႔ သႅၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၵ်းၶႆၼႃး၊ မႅင်းသူဝ်ႇလီႇ၊ မူင်ႇမႆႉ၊ ၵၢပ်ႇမိူဝ်ႈ၊ မႅင်းၶဝ်ႈ လႄႈ ပူၵ်ႇၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၸႆႉႁေႇၶွင်ႈ ၵိင်ႇၽေၸုမ်း ၶွင် ၸုမ်းၸႆႉႁေႇ A လႄႈ B ၊ ထႅင်ႈတၢင်ႇ ႒ ၶႃႊတႄႉ လႆႈဢိင်ဢဝ် တူၼ်ႈY-chromosome တီႈၵူၼ်းယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၸႆႉႁေႇ ဢၼ်မီးမႃးႁိုင်လိူဝ်ပိူၼ်ၼႆႉ ပဵၼ် L0d ယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈ မၵ်းမၼ်ပဵၼ်ဝႆႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး သုင်သုတ်း ၼႂ်းၸၢဝ်းသၢၼ်း မိူင်းဢႃႇၽရီႉၵႂ်း ပွတ်းၸၢၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၢၼ်းၶဝ် လႆႈထုၵ်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းလူင်ၶဝ် မႃးပူၼ်ႉပႅၼ်တေႃႇၶဝ်သေ ၸဝ်ႈၼႃး ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသွၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈၶဝ်ႈယူႇၸွမ်း တႂ်ႈၽိင်ႈၶွင်ႈ ၸၢဝ်းသၢၼ်းၶဝ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လႆႈသုမ်းၼင်လိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃလူင် တႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ တေႃႇသူႈၶိုၼ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Botswana ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ႁၢႆႉၼႃႇၼႆႉတေႉ လႆႈထုၵ်ႇၸၢဝ်းသၢၼ်းၶဝ် ႁိုပ်ႇ တႄႇ the Central Kalahari တေႃႇထိုင် Game Reserve ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၢၼ်းၶဝ် လႆႈႁပ်ႉသူးတီႈ ႁၢင်ႈႁေႃ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈဢွင်ႇပေႉၶဝ်လႄႈ လွင်ႈလႅတ်းၾၢႆၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Van der Post လႆႈယႂ်ႇသုင်မႃးတီႈ မိူင်းဢႃးၽရီႉၵႂ်း ပွတ်းၸၢၼ်းသေ မၼ်းလႆႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ် ဢၼ်မီးၵူၼ်း ၼပ်ႉယမ်တေႃႇမၼ်းလႄႈ မၼ်းတိုၼ်းပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်း ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈပၢၼ် ၽင်ယူႇၶၢဝ်းယၢဝ်းၸွမ်း "ၸုမ်းၸၢဝ်းဢွၼ်ႇ ၸမ်ႁၢႆ" သေ၊ Van der Post ၵေႃႈ လႆႈဢိတ်ႇပပ်ႉလွင်ႈၼႆႉ ဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ ႑႙႕႘ ၼီႈ၊ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈၼႃႈသိူဝ်ႈပပ်ႉဝႃႈ The Lost World of the Kalahari လုမ်ႈၾႃႉၶွင် ၵႃႇလႃႇႁႃႇရီႇ တေၸူမ်ႁၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းႁူဝ်တေး ဢၼ်မီႈၸိုဝ်ဝႃႈ လႃႊထိူၼ်ႇ လိုပ်ႈလမ်း မႃႉၶေႃးယၢဝ်း The Hunters ထွင်ႇၼေ မိူဝ်ႈ ႑႙႕႗ ၼီႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼွင်ႇယိင်းမၼ်း Elizabeth Marshall Thomas ၵေႃႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇမႃး လၢႆလၢႆပပ်ႉလႄႈ လိၵ်ႈပိုတ်ႇ လွင်ႈၶိူဝ်းၸၢဝ်းသၢၼ်း ၵေႃႈ လႆႈတႅမ်ႈမႃး တင်းၼမ်ယူႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်း ၵၢၼ်ယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၶဝ်သေ တေလႆႈႁၼ် ၽိင်ႈၶဝ် ယင်းၵိုတ်းဝႆႉ ပိတ်းပွတ်း တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။
ၼႆႉတေပဵၼ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် Lawrence Van Gelder တႃႇၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ the New York Times ၼႆသေ မၼ်းယင်းဝႃႈထႅင်ႈ "ယိူင်းထိုင် ၸိူဝ်းႁၢႆၵႂႃႇသေ ၵေႃႇသၢင်ႈ ၸိူင်းတႃႇထိင်းသိမ်း" ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၸိူင်းယၢဝ်း The Life of Mammals ႁွင်ႈၵၢၼ် BBC ပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ ႁွၺ်းတိၼ်ၶွင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၢၼ်း တီႈ ပႃႇသႃႊသၢႆး ဢၼ်ယူႇတႂ်ႈမိူင်း the Kalahari ၊ တီႈၶိူဝ်းၶူႇတူႇ ၶဝ်ႁႃၵိၼ် ၾၢႆႈလတ်းၸွမ်း ငဝ်းလၢႆး ပႃႇသႃႊသၢႆးၼႆႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်းသၢၼ်းၶဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈမိူၼ်ၵၼ်လႄႈ တီႈငၢပ်ႈထမ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေလႆႈႁၼ် ႁွၺ်းတႅမ်ႈႁၢင်ႊ ၶွင်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၸိူင်းႁူဝ်ၼႆႉပဵၼ် Jamie Uys ၵေႃႉၼၢမ်းဝႆႉ။ မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်း ယၢမ်ႈသူႈထိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၢၼ်းၶဝ်မႃး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉသိပ်းပီႊပူၼ်ႉ။ ဝၢႆးၼႆႉၸိူင်း The Gods Must Be Crazy ၵေႃႈ လႆႈၼေၾၢင်ႁၢင်ႊ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၵႂႃႇတေႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်း The Covenant (1980) ၶွင် James A. Michener ၵေႃႈ လႆႈတၢင်ႇပဵၼ် ပိုၼ်းဝူၼ်ႉၶူင်ႊ တီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၵၢင်ႈ မိူင်း ဢႃးၽရီႉၵႂ်း ပွတ်းၸၢၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၸိူင်း Norman Rush's 1991 ၵေႃႈၼေဝႆႉဝႃႈ Mating လႆႈမႃႈပၵ်းသုမ်ႉတီႈ Basarwa ဢၼ်ၸမ်တင်း ဝဵင်း ishninary တီႈဢွင်ႈ ၸိူင်းၶိုၵ်း တေလႆႈလဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႒႐႐႗ ၼၼ်ႉ David Gilman လႆႈတႅမ်ႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Devil's Breath မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၾူးၸိူင်ႈလမ်ႇလွင်ႈ မၢႆ ႉႉႉႉ
ၵူၼ်းၸၢဝ်း ၸျႃႇမၢၼ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵိုၵ်းပိုၼ်း၊ ပဵၼ်ၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ယူႇသဝ်း တီႈလႅၼ်ႊတွၼ်ႊၵၢင် မိူင်း Europe လႄႈ Scandinavia ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈပၢင်ၵုမ် ၶွင် ၶိူဝ်ႈ ရူဝ်ႇမႅၼ်ႇၶဝ်ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၸျႃႇမၢၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ၶႂ်ႈယိူင်းတေႃႇ ၶိူဝ်း ၸျႃႇမႅၼ်ႇၼီႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶိူဝ်းၸျႃႇမၢၼ်ႇ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းလႆႈႁပ်ႉ သူးႁဵၼ်းၶဝ် လႆႈဝူၼ်ႉတေႃႇ လွင်ႈပၼ်ႁႃ ဢၼ်မႆႉ ထူၼ်ႈသွင်သေ တေႃႇထိုင် ၶဝ်မၵ်ႉမၼ်ႈလႆႈဝႃႈ ပဵၼ် ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၢၼ်ႇ ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးၼိူင်းတူၺ်းၼႆ ၽူႈတႅမ်ႈတေ မွၵ်ႇဢွၼ်တၢင်းဝႃႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸျႃႇမၼိႇၶဝ် ဢၼ်မီးတီႈ ႁိမ်းမိူင်း the Rhine ၊ ယၢမ်းၼၼ် မိူင်းၼၼ်ႉလႆႈၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တႂ်ႈၽွင်းငမ်း ႁေႃသႅင် ၶိူဝ်း ရူဝ်းမႅၼ်းၶဝ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းရူဝ်းမႅၼ်းၶဝ် လႆႈတိုၵ်းသိမ်းဢဝ် လႅၼ်ႊၵႂၢင်ႈ ၼႂ်းဝူင်ႈ Rhine လႄႈ Elbe ၶဝ် ၸင်ႇမႃးသုတ်းမိူဝ်ႈ 16 CE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သိုၵ်းရူဝ်းမႅၼ်းၶဝ် လႆႈတိုၵ်းပေႉပၢင်တိုၵ်း the Teutoburg Forest မိူဝ်ႈၼႂ်း 9 CE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႓ မႃးၼႆႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၼီႇၶဝ် လၢတ်ႈၵႂၢမ်းGoths သေ လႆႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ the Pontic Steppe ၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ၼွၵ်ႈၶိူဝ်း ၸျႃႇမၼီႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တႅဝ်းႁူတ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉ လႆႈယူႇသၢင်ႈ ႁႂ်ႈၵိုင်ႇငမ်ႇၵၼ်တင်းတီႈ the Balkans လႄႈ Anatolia ဢၼ်ၵႆတၢၼ်ႇတင်း Cyprus ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလၢဝ်ၶၢတ်ႈ လႅင်ႊလၢဝ် ၼေဝႆႉ လွင်ႈတူင်ႇၵူၼ်းသုၵ်းယုင်ႈလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းတေႃႇ ၶိူဝ်းၸျႃႇမၼီႇၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၽိင်ႈထုင်း ၶိူဝ်းၸျႃႇမၼီႇၶဝ် လႆႈႁၼ်မီးဝႆႉ ပၵ်ႈပိူင် ႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ တူင်ႇၽူႇၶဵၼ် ဢၼ်တေလႆႈဢဝ် လိူတ်ႈသၢႆႈတႅၼ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၼီႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် လႆႈၽိူၺ်ႈၽေ ၽိင်ႈဝွၵ်းၶဝ် ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်၊ လိၵ်ႈလၢႆး မဵတ်ႇမၢႆ လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၢၼ်ႇၼီႇၶဝ် လႆႈၶႆႊဢပုမ်ႇ ငဝ်ႈပိုၼ်ႉၶွင်ၶဝ် ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ယၢမ်း တွၼ်ႊၵၢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝႃႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႆႈမီးလွင်ႈထဵင်ထွင်တေႃႇၵၼ် လူၺ်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၸႂ်ႉၵႂၢမ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၼီႇ၊ ၵႂၢမ်းၶိူဝ်း ႄသျးတိတ်ႉ လႄႈ ၵႂၢမ်းလႅတ်တိၼ်ႇ တၵ်ႈ ၵႂၢမ်း ဢၢႆႇလၢႆးရီးယႅၼ်း ပဵၼ်ငဝ်ႈၵႂၢမ်းၼႆယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇဝႃႈ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလႂ် ပဵၼ်ငဝ်ႈၵေႃႈယဝ်ႉ ၸိုဝ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈလၢႆႊလႅၵ်ႈၸူးဝႃႈ ၵူၼ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်း the Romans via Celtic ၼႆယူႇ။
ဝၢႆးတိုၵ်းသိမ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇၸမ် မိူင်း Rhine ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်း Franks မၢင်ႈပွၵ်ႈ မိူင်း Alemanni ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸျႃႇမၼီႇ ၶွင်ၽူႈတႅမ်ႈ လႅတ်ႇတိၼ် လႄႈ ၵရီႉၶဝ် တႅမ်ႈမၢႆတွင်းဝႆႉ ပၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၽွင်းၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ရူဝ်းမႅၼ်း ၶဝ် ဢမ်ႇသူႈၶဝ်ႈ တႅမ်ႈမၢႆသူၼ်ၸႂ်တေႃႇ ၵူၼ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶိူဝ်း Celtic ၶဝ်ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈၸျႃႇမၼီႇ ၵေႃႈ လႆႈမီးမႃး ၸိုဝ်ႈမႂ်ႇသေယဝ်ႉ။ ၶဝ်လႆႈႁူမ်ႈၸႂ်ႉ ၵႂၢမ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၼီႇ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းလွင်ႈယႂ်ႇလႄႈ ႁူႉပွင်ႇတေႃႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ်မႃး လႄႈ ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈမၼ်ႈၵိုမ်းတေႃႇ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶဝ်မႃး ယူႇယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈႁဵၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ လႆႈႁဵၼ်းတေႃႇ ဢွၼ်ၼႃႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉသေ လႆႈမီးၶေႃႈထၢမ် ႁႅင်းဝႆႉ။ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၼီႇၶဝ် မၵ်းမၼ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ၽွင်းယၢမ်း ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢွၵ်ႇမႃးလူၺ်ႈ သၢႆႇၶေႃႈမုၼ်းပိုၼ်း ဢၼ်တေ မၵ်းမၼ်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸျႃႇမၼီႇလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ႁိုဝ်ပဵၼ် ၶဝ်တိုၼ်းႁၼ် တူဝ်ၵဝ်ႇဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ် "ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸျႃႇမၼီႇ" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
မီးမၢင်ႈလွင်ႈ ဢၼ် Goffart လႆႈထဵင် သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၸျႃႇမၼီႇဝႃႈ ၶဝ်ၼႆႉပဵၼ် "ၶိူဝ်းၵူၼ်းထိူၼ်ႇပႃႇ" ၊ လိူဝ်သေ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၼင်ႇ Walter Pohl ၵေႃႈလႆႈႁွင်ႉတေႃႇ ၶေႃႈထဵင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁႂ်ႈဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ် ၵၢၼ်ၸႅင်ႈၼေ ဝႃႈၼႆ။
ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် Caesar ဢၼ်လၢတ်ႈၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈတႄႉဝႃႈ တီႈယူႇၵူၼ်း ၸျႃႇမၼီႇၶဝ်တိုၼ်း ယူႇသဝ်းၸွမ်း ၽၢႆႇတူၵ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉ the Rhine လႄႈ တေႃႇၼႃႈၵၼ်တင်း လႅၼ်ႊၽၢႆႇတူၵ်း Gaul ၊ ၶေႃႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ သၢႆပိုၼ်းမၼ်းတႅမ်ႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃးတေႉတေႉ။
ဢၼ်ဢမ်ႇလႃႊလီႊလၢတ်ႈၼႆႉတႄႉ ၵူၼ်းတီႈၼၼ်ႈ ၸွင်ႇသမ်ႉၸႂ်ႈၶိူဝ်း ၸျႃႇမၢၼ်ႇၼီႇႁိုဝ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈတၢင်းဢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃး မွၵ်ႇလႆႈ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၶိူဝ်း Bastarnae ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ သမ်ႉမိူၼ်ၵၼ်တင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း Sarmatians ၵူၺ်းၵႃႊ သမ်ႉလၢတ်ႈၵႂၢမ်းမိူၼ် ၸျႃႇမၼီႇ။ တေႃႇၶႂ်ႈမိူၼ် ၶိူဝ်း Osi လႄႈ the Cotini ၶဝ်ၼႆႉ သမ်ႉပဵၼ် the Aesti သေ ၶိုၼ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်း တၢင်ႇမဵဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉမႄႈ Danube ပွတ်းၼိူဝ် ပဵၼ်လႅၼ်ႊၶၼ်ႈ ပွတ်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။
ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၸႅင်ႈသမ်ႉ ပေႃႈဝႃႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၼီႇ လၢတ်ႈၵႂၢမ်း ၸျႃႇမၼီႇၼႆ ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ လူဝ်ပဵၼ် ၵူၼ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်း Celtic ၵူၺ်းယဝ်ႉဢိူဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
Tacitus ၵၢဝ်ႇလွင်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸျႃႇမၼီႇ ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်း သၢပ်ႇမႄႈၼမ်ႉ ရၢႆး ၽွင်းၶၢဝ်း ပႆႇထိုင် ပၢၼ်ႁေႃသႅင် ရူဝ်းမႅၼ်းၼၼ်ႉ တေပဵၼ်မီးၶိူဝ်းၵူၼ်း Tungri, Nemetes, Ubii လႄႈ the Batavi ၶဝ်ယူႇသဝ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
တႃႇၸိူဝ်းၵူၼ်းၶိူဝ်းသၢမ်ၸုမ်းၼႆႉ ၶဝ်တေၵႆႉၸႂ်ႉ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ သေ ၶတ်းၸႂ် ႁႃတေႃႇ လွင်ႈၸႅင်ႇဢွၵ်ႇ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸျႃႇမၢၼ်ႇၼီႇၼႆႉယဝ်ႉ။
Pliny ၵၢဝ်ႇဝႃႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း Herminones ဢမ်ႇၼၼ် ၶိူဝ်းဢွၼ်ႇ ဢၼ်ပႃးၼႂ်း Hermiones ၶဝ်တေပဵၼ် the Suevi, the Hermunduri, the Chatti, the Cherusci ၸိူဝ်းꧣႆႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈၵေႃႈ Tacitus တႅမ်ႈလွင်ႈမၼ်း ယုမ်ႇယမ် မိူၼ်ၵၼ်ထႅင်ႈဝႃႈ ၸုမ်းၵူၼ်းသၢမ်ၸုမ်း ဢၼ်ပဵၼ် "the Marsi, Gambrivii, Suevi, Vandilii" ၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁိုင်ၼၢၼ်း မိူၼ်ၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
Strabo ၵေႃႉပၵ်းၸႂ်တေႃႇ ၶိူဝ်းၸျႃႇမၼီႇဢၼ် ယူႇသဝ်းၼႂ်းဝူင်ႈ ၼမ်ႉမႄႈ ဢႄးပီႇ လႄႈ ရၢႆး ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈတူၵ်ႇဝႃႈပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး Mannus ၵွၺ်းၵၢဝ်ႇဝႃႈ ၸျႃႇမၼီႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၶိူဝ်း Suevian ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းသွင်ၶိူဝ်းၼႆႉ တေၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ လွင်ႈမိူၼ်ၶဝ် မီးသၢမ်တွၼ်ႊ "ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢွၼ်ႇၼႂ်း ၸျႃႇမၢၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ the Cherusci, Chatti, Gamabrivi, Chattuarii ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ထႅင်ႈၽၢၵ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇပုၼ်ႉ သမ်ႉတေမီး ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢွၼ်ႇ the Sicambri, Chaubi, Bructeri, Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani" ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸူဝ်ႊၶၢဝ်း ပႆႇပဵၼ်မႃး ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸျႃႇမၼီႇ မိူဝ်ႈ ဢွၼ်ၼႃႈ ပီႊၶရိတ်ႉ ပႆႇပေႃႇ(2500–500 BCE)ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၵိင်ႇၶႃႊၵႂၢမ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ ပေႃးမီးတီႈမၢႆ ထိုင် ပၢႆးလႅင်ႊသဵင်လၢတ်ႈ လႄႈ သဵၼ်ႈထွၺ်ႈၵႂၢမ်း ၼႂ်းၵႂၢမ်း ၸျႃႇမၼီႇယူႇယဝ်ႉ။
ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၶိူဝ်း Celtic ၵေႃႈမႃးႁူမ်ႇငမ်းလႆႈတေႃႇ ၸျႃႇမၼီႇၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈၼမ်ဝႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်ၶိုၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ဝၢႆးလိုၼ်းၵေႃႈ လိူၵ်ႈမၢၵ်ႇ ၸွမ်း သဵင်ၶဝ်ႈမုၼ်းပွင်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် သဵင်ၶူၼ်းလေႃး ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ပိူင် Grimm ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ၵိင်ႇၶႃႊၵႂၢမ်းၶိူဝ်း ၸျႃႇမၼီႇ ပဵၼ်ဝႆႉ လႆႈၶိုၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈ လွၺ်ႈဢမ်ႇမီး လၢႆးတူဝ်လိၵ်ႈ တႃႇတႅၵ်ႈၼိူင်း။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပဵၼ်လႆႈတီႈသုတ်း ၵူၺ်းၵႃႊတေဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်လႆႈတင်း ၵိင်ႇၶႃႊ ပၢႆးၵႂမ်းလၢတ်ႈလႆႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
တူဝ်လိၵ်ႈႁိၼ်(ၶွၵ်း) ၶိူဝ်းၸျႃႇမၢၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈႁၼ် ၸဝ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈ (လွင်ႈၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် Vimose comb, Øvre Stabu)၊ သမ်ႉထုၵ်ႇ Denmark ၶဝ်ပၵ်းၸႂ်တေႃႇ ဢွၼ်တၢင်း လႄႈ လႆႈတႅမ်ႈၸွမ်း ယူင်ႉလၢႆးElder Futhark သေယဝ်ႉ။ ဢသၢၵ်ႈမၼ်း တေတႄႇလႆႈမိူဝ်ႈ ဢွၼ်ၼႃႈပီႊၶရိတ်ႉ ႒ ပီႇၸီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၵႂၢင်းမႄႈၵပ်းငဝ်ႈ ၵႂၢမ်းၵိင်ႇၶႃႊ ၵႂၢမ်းၸျႃႇမၢၼ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပႃး သဵင်ၼၵ်း။ ပဵၼ်တူဝ်လိၵ်ႈ ၶွၵ်းၼိူဝ်ႁိၼ် ၼိူဝ်မႆႉ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႔ လႄႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႕ ပီႊၶရိတ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊၶရိတ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႓ ပီႊၼႆႉ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ် တေႃႇလွင်ႈ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸျႃႇမၼီႇ တေႃႇလွင်ႈ တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ ၵမ်းလိုၼ်း z ပေႃးပေႃႇပဵၼ်မႃး "တူဝ်ၵိုတ်း" တူဝ်လိၵ်ႈၵႂၢမ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပႃးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၶိူဝ်း Burgundian လႄႈ Vandalic ၶဝ်ၵေႃႈ ပႃးဝႆႉ မိူင်းၸျႃႇမၼီႇ ၽၢႆႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ လီတေႉမၼ်း ဢမ်ႇပႃးမႃး ဢၼ်တႄႉၼင်ႇၵဝ်ႇယွၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ် တေႉတေႉမီးမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၶိူဝ်းၶဝ် ပႃးမႃး တူင်ႇဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်တူင်ႇလူင် ဢၼ်မိူၼ်တင်း ၼႃႈလိၼ် ႁိုဝ် လိၼ်ပိူင်ႇငမ်းၶဝ်။ ၵၢၼ်တွၼ်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ မိူၼ်တင်း ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၽိင်ႈထုင်းလႆႈထုၵ်ႇ ႁူမ်ႇငမ်း ၶဝ်ၵႃႇယူႇယဝ်ႉ။
တူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈတေႃႇ ၽိင်ႈယၢမ်း ဢၼ်ပႃးၸွမ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ႁိုဝ် ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢၼ်ႁပ်ႉလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇႁပ်ႉလႆႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ဢၼ်လႆႈႁၼ်မႃးထႅင်ႈၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈ ႁၵ်းလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူင်ႇၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် လႆႈလၢႆးဢွင်ႇမၢၼ်သေ ၵူၺ်းၵႃႊ သမ်ႉတေမီးတၢင်းယၢပ်ႇတေႃႇ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈၵူႊဢၼ်။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၽႂ်ဢၼ်မၼ်းလႄႈ ၸိူဝ်းမိူၼ်ၵၼ် တေၸၢင်ႊဢွင်ႇ ဢၼ်ၸႅင်ႈဢွၵ်ႇမႃး ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈမုၼ်းသမ်ႉတေ ဢွၵ်ႇမႃးထႅင်ႈ တၢင်ႇမဵဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
လၢႆးၼႆႉ လႆႈမႃးတီႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း လႅတ်ႇတိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈႁိၵ်ႈ socius ၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ("ၵေႃႉႁၢၼ်၊ တႆးၵေႃႉ၊ ဢူၺ်းလီ" ။ ပေႃးဢဝ် ၵမ်ႉႁိၵ်ႈသမ်ႉပဵၼ်မႃး မိုတ်ႈၵိုဝ်း) လႆႈၵႆႉလႆႈၸႂ်ႉ မွၵ်ႇလၢတ်ႈမႃး တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၸၼ်ၸႂ် တေႃႇၼႂ်းၵၢင် ပႃႇတီႇ တေႃႇ ဢူၺ်းလီ တီႈဢေႇသုတ်း ၵူၼ်းမိူင်းလဵဝ်ၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီႊ ႑႖႓႐ မၼ်းၸီႉၼေတေႃႇ "ၵူၼ်းမိူင်း ႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ ၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇ လွင်ႈႁူႉလၢႆးယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း ၸွမ်း ၵေႃၸုမ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ"။
ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈၸိူင်ႉၼႆ ၸၢင်ႊမီးၸၼ်ႉ ႁႅင်းပွင်ႊ၊ ဢၼ်ဢိင်တေႃႇ ၽိင်ႈထုင်း၊ ၼႃႈသၢႆလိၼ် လႄႈ သၢႆၾူးပိုၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်တိုၼ်းတေလႆႈ ၶႄႉၸွမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇၵူၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ယူႇၸွမ်းၵၼ် ၼႂ်းလွင်ႈတၢင်း မၵ်းမၼ်ႈတေႃႇ ထၢၼ်ႈၵူၼ်း လႄႈ တၢင်းမၢၵ်ႈမီးၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၽိင်ႈထုင်း ၼႆႉမီး လွင်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇ ပိူင်ၾၢင်တူင်ႇၵူၼ်း တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ဝဵင်းလူင် ၶိုၼ်းယဵၼ်းပဵၼ်မႃး ၸေႊမိူင်း လႄႈ ၸေႊမိူဝ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးၶိုၼ်းပိၼ်ႇပႆႇမႃးၼႆ တူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး လွင်ႈႄဝႈႁူဝ် ႁိုဝ် တၢင်ႇတၢင်းၽိတ်းတေႃႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမၵ်းမၼ်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵဝ်းဢူၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်လႆႈပၼ်မႃး ၼိူင်ႈၵေႃႉလႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းတင်းၸုမ်းလႂ် တေႃႇလႆႈႁဵတ်းတေႃႇ ႁၼ်တွၼ်ႊၸုမ်းၶႂ်ႈလႆႈ လႆႈပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶဝ် လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး တူင်ႇၵူၼ်းလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆယၢင်ႇ သေ လတ်းၸွမ်းၼႂ်းပၢႆးပိုၼ်း၊ ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း တႃႇပၵ်းၸႂ်တေႃႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တင်းတူင်ႇၵူၼ်း ပဵၼ်ၸၼ်ႉ တေႃႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် တေႃႇတူင်ႇၶိူဝ်းၶဝ် ဢၼ်မီး ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်တင်း သူႈတေႃႇ လွင်ႈလႆႈၼမ်ႉတွၼ်းတီႈ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း၊ မၢၵ်ႈမီး လႄႈ ႁႅင်းပွင်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ မၢင်ၸုမ်းလႆႈ သွၵ်ႈႁႃ လႄႈ ႁွမ်းတုမ်ႊ ၶႂၢင်ႇတူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် ၸွမ်းၶူဝ်းငဝ်ႈ ဢၼ်လူၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းယူႇၸွမ်း ၶိူဝ်းယႂ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈယုင်ႈၵဝ်း တေႃႇလၢႆးၶပ်း တူင်ႇၵူၼ်း လဵၵ်းတေႃႇယႂ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈလမ်ႇလွင်ႈတႃႇၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၾၢင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႆႉလႆႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း လႄႈ တေလႆႈၸႅင်ႈမွၵ်ႇႁႂ်ႈထိုင်တီႈ ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈ ၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်ႊၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးႁႅင်းပွင်ႊ တေႉတေႉလႄႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈ ႁူမ်ႇငမ်း ၽဵင်ႇပဵင်း တေႃႇ ၽူႈပၼ် တၢင်းႁၼ်ထိုင်။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶွၼ်ႈတုမ်ႊလႆႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း လၢႆးဢမ်ႇၸႂ်ႈ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းၵိၼ်ၶဝ် လႆႈၵမ်ႉပၼ် တႃႇလွင်ႈယုမ်ႇၸႂ်လႄႈ ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသၢင်ႈၵၼ်သဝ်း ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေပၼ်လႆႈ ႁူဝ်ၵူၼ်း ဢၼ်ၼမ်မၼ်းလႆႈယူႇ။
တူဝ်ယၢင်ႇ ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈ ပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းၵိၼ်ၸၢင်ႈ ႁၢင်ႈၶိူင်ႈ၊ ထုၵ်ႈၶူဝ်းၵုၼ်ႇ၊ ၶိူင်ႈယိပ်း လႄႈ ၵႅဝ်သႅင်ငိုၼ်းၶမ်း ၸိူဝ်းမီး ၵႃႊၶၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၶုၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ တေၵႆႉလႆႈႁႅင်းပွင်ႊ လႄႈ တၢင်းမၢၵ်ႈမီး တေတိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး။
ၽၵ်းယိူဝ်ႈလၢင်းၶဵဝ်လိူင်း ၸိူဝ်းၸႂ်ႉ ၽုၼ်ႇထၢတ်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉ ထုၵ်ႇတတ်း လႄႈၽဝ်ပဵၼ်တဝ်ႊၵႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၶိုၼ်းလႆႈ ဝၢၵ်ႈမိူင်းၶိုၼ်း လိၼ်တီႈၵိူတ်ႇၶဝ် မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး လၢႆလၢႆပီႊ ဢၼ်ၶဝ်တႄႇပဵၼ်မႃး လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ်ႁူဝ်ၵူၼ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈဢိင်ၼိူဝ် ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ယွၼ်ႉပေႃးမီး မူႇမၢၼ်ႈ ႓ မၢၼ်ႈၼႆႉ တီႈဢေႇသုတ်း ပေႃးမီးၵူၼ်း ဢမ်ႇယွမ်း ႒႐႐႐ ၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် လႆႈၸႂ်ႉလၢႆး လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈၵဝ်ႇ သေ ဢၢင်ႈထိုင် လၢႆးၶိုတ်းၵၢပ်ႈ တေႃႇလွၵ်းလၢႆး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႘႕႐႐သေ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၢၵ်ႇဝၢၵ်ႈတိူဝ်းဢွၵ်ႇၼမ် လႄႈ သတ်းလဵင်ႉၵေႃႈ တေတိူဝ်း လဵင်ႉမႃး ၼႆယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉတူင်ႇတႃႇႁႂ်ႈတေ သုင်တိူဝ်းမႃး ၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵၢၼ်တူင်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၼႂ်းယွင်တၢင်းၵိၼ် တိူဝ်းမႃး ၵေႃႈ ၽူႈယိင်းတႃႇၸတ်းၵၢၼ် တၢင်းၵိၼ်ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းသမ်ႉ ယွမ်းဢေႇၵႂႃႇသေ ၸၼ်ႉႁဵတ်းၵၢၼ် ၵူၼ်းၸၢႆးၶဝ် လႆႈတူၵ်းၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ယူင်ႉၵၢၼ်ၶွင် ၶုၼ်ၽွင်းငမ်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ပဵၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆမႃးယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူၼ်း ယူးရူပ်ႉၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ လိုမ်ႈဢမႄႇရီႉၵ ဢၼ်ၼိူင်ႈတေႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ၽင်တိုၼ်းလၢင်းလူင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇၼေတၢင်းၼႃႈသေ မီးတီႈၸုတ်ႈယွမ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမၢၵ်ႈလူၼ်ႉ ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃးၼႆႉ လႆႈ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတေႃႇၵၢၼ်ၼႃႈႁိူၼ်းသေ လႆႈပဵၼ်မႃး တႃႇတေလႆႈ ၸတ်းၵၢၼ် တင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃး တင်းလူင်တေႉတေႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ် ပၢႆးၼႃႈလိၼ်ဝႃႈ ၼႆ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်း ယူးရူၵ်ႉၶဝ် လႆႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ လိုမ်ႈဢမႄႇရီႇႁွင်ႇ၊ လိုမ်ႈဢေႃးသတေးရီးယႂ်းလႄႈ ၼိဝ်း ၸီႇလႅၼ်ႇ ၶဝ်တေႉတေႉ။
မိူင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ယူးရူၵ်ႉၶဝ် ဢၼ်ၼိူင်ႈတေႉ လႆႈၶဝ်ႈၸႂ်တေႃႇ ၶေႃႈမုၼ်းတူင်ႇၵူၼ်းဝႆႉတေႉတေႉ။
လိၵ်ႈမၢင်ၽိုင်၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ် မွၵ်ႇလွင်ႈ ၵၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်း (တူင်ယၢင်ႇ ၸဝ်ႈပၢႆးၼပ်ႉတူင်ႇၵူၼ်း ၶိူဝ်းဢမႄႇရီႇၶႅၼ်ႇၶဝ် လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးၸၢင်ႊမိူင်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် တူင်ႇၵူၼ်းၼႂ်းဝၢင်းႁေႃ) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်တူင်ႇၸုမ်းၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇ ဢူမုၼ် တေႃႇ လဵၵ်းၸဵင်ၼႃႈလိၼ်၊ ၵႃႊၶၼ် ၽိင်ႈထုင်းလႄႈ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈၼႆႉၼႆႈ ၶေႃႈႁပ်ႉတီႈပွင်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်း ၵူၼ်းယူႇသဝ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ယူႇဝႆႉ ၸႃႉၸိူဝ်ႈ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ မၢၼ်ႈလူင်၊ ဝဵၼ်းဢွၼ်ႇ လႄႈ ဝဵင်းလူင် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶူဝ်းပိုၼ်းၵဝ်ႇ ၶဝ်မွၵ်ႇဝႃႈ တႃႇၸိူဝ်းၶႂ်ႈၶိုၼ်းသိုပ်ႇသၢင်ႈ ၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်း ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ တေလႆႈၶဝ်ႈၸႂ်တေႃႇ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး လႄႈ ၶၢဝ်းတၢင်း ဢၼ်ၶဝ် လႆႈလတ်းၽၢၼ်ႇပူၼ်ႉမႃး ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇမီး ၸုမ်းဢၼ်ဝႃႈ ႁင်ႈၶေႃၶဝ် ၶေႃၶေႃ။
ၵၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းလႆႈယၼ်ၼိူဝ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ယွၼ်ႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် တေလႆႈႁဵၼ်းၵၢၼ် တူင်ႇၵူၼ်း တမ်ႈတီႈ မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း တေႃႇ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း တူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် တေလႆႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵေႃႉၵူၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႉ လႄႈ လၢႆးထိုင်တီႈ တေႃႇၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၶေႃႈၼမ်း တေႃႇ ၽိင်ႈလူင် တူင်ႇၵူၼ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိူင်ႈပၢႆႇၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း တူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ တူင်ႇၵူၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈၵၢၼ် တႃႈငၢၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈ ပဵၼ်ၸုမ်းတေႃႇ မုၵ်ႉၸုမ်း ႁဵတ်းၵၢၼ် ပၢႆးႁုၼ်ႈမုၼ်း တူင်ႇၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလွတ်ႈႁၢမ်း - ၵၢၼ်ၶတ်းၸႂ် မႄးပႃႈၼင် ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးလႅၵ်ႈလၢႆႊ သုၵ်းတိူဝ်း၊ ၽွင်းၵူၼ်းၶဝ် လူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈ ၽၢႆႇပၢႆးပိုၼ်ႉႁူႉ တေႃႇလွင်ႈ တၢင်းမၢတ်ႇၸဵပ်း ၊ လွင်ႈလုပ်ႇႁၵ်း လႄႈ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ပိူင်ပဵၼ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢမ်ပိူင် လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈတေႃႇ မုၵ်ႉၸုမ်းၵူၼ်းၸမ်း - ၵူၼ်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတႅမ်ႇ၊ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ဢူၺ်းလီ လႄႈ "သၢင်ႈပိူင်ပိုၼ်ႉ မုၵ်ႉၸုမ်း" (ႁွင်ႉထႅင်ႈ "ၶႂၢၵ်ႈပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်) တူဝ်ယၢင်ႇ မုၵ်ႉၸုမ်း ၵိူဝ်းယမ်" ဢမ်ႇၼၼ် မုၵ်ႉၸုမ်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၽႃႇသႃႇ ၵိူဝ်းယမ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လႆႈၶေႃႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈ မိူဝ်ႈ ႒႒ ဝၼ်း လိူၼ်ထူၼ်ႈ ႁူၵ်း ပီႊ ႒႐႐႘
ၵၢၼ်သၢင်ႈ မုၵ်ႉၸုမ်းၼႆႉတေလႆႈ ယိူင်းတေႃႇ ၶေႃႈၸိူဝ်းတေလႆႈၶိုၼ်း ၵေႈၶႆႈ ၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈ ၵမ်ႉထႅမ်တေႃႇ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်း မၵ်းမၼ်ႈ ၵူၼ်းတင်းၼမ် လူၺ်ႈ ယိူင်းတေႃႇ ၵၢၼ်မုၵ်ႉၸုမ်း ၶႅင်မၼ်ႈ လႆႈ လိူဝ် မဵဝ်းၶဝ်ႈၸႂ် ၼိူဝ်ၸုမ်းၼၼ်ႉ ဝႃႈၼႆ။
လင်ႈမွၵ်းမၼ်ႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ မုၵ်ႉၸုမ်း ပဵၼ်တူင်ႇ တႄႇတီႈ ၸုမ်းၵိူင်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၵိင်ႇၽေၽိင်ႈ၊ ၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ်၊ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇ တင်းၽိင်ႈတင်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် ၽိင်ႈႁုၼ်ႈမႂ်ႇၵူႊဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၽိင်ႈၵူႊၸၢဝ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။
ၼႂ်းၵႄႈ ၵူၼ်းၸုမ်းၼိူင်ႈၸုမ်း တႃႇတေၶိူင်ႇၶမ်ႉ လွင်ႈၵပ်းသၢၼ်တေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်တေလႆႈ ယိူင်းတေႃႇ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်း ႁူဝ်ၶေႃႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉတေႃႇ လွင်ႈလႅင်ႊၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် "ၽူႈႁဵၼ်းလွင်ႈၵူၼ်း" ဢမ်ႇၼၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊ လွင်ႈၵူၼ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵူၼ်းဢၼ်တေလႆႈ ႁဵၼ်းၼႆႉတေႉ ပဵၼ် ၽိင်ႈငႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈ၊ ပိုၼ်းၶိူဝ်းၶဝ်၊ လိၵ်ႈလၢႆး၊ ၵႂၢမ်းႁွင်ႉ လႄႈ ပၢႆးမွၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈ ႁဵၼ်း ႁႂ်ႈႁူႉ ပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ ၵူႊဢၼ် လွင်ႈယႂ်ႇ ၸွမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် ၸိူဝ်းꧣႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း (ဢၼ်လႆႈႁဵၼ်းၸွမ်း လႅၼ်ႊပိုၼ်း) ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵိုင်ႇငဝ်ႈလႆႈ မဵဝ်းသႅၼ်း ၶဝ် ငၢႆႈငႅမ်ႈလႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၵိင်ႇၶႃႊ ပၢႆးလႅင်ႊ ၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ လႆႈတႅမ်ႈၸၼ် တေႃႇ ၼႃႈလိၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇပဵၼ်ၼႃႈလိၼ် ၽႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၵႂၢမ်း ၵရိၵ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ပဵၼ်ၵူၼ်းမႃး" ဢမ်ႇၼၼ် "ၵေႃႉၵူၼ်း" ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ပဵၼ်မဵဝ်းသႅၼ်း တွၼ်ႊပၼ်ႁႃ ၵိင်ႇၶႃႊ ၶွင်ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်၊ ပၢႆးလႅင်ႊလိၵ်ႈလၢႆး၊ ပၢႆးလႅင်ႊပိုၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈထုင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆႉ လႆႈႁဵၼ်းတႄႇတီႈ ႁူဝ်ယွၺ်ႈတေႃႇ ပေႃႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ႈတေႉတေႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈၸႂ်ႉလၢႆး ၸႆႉႁေႇတူဝ်ၸႂ်၊ ၶေႃႈမုၼ်းပၢႆးလႅင်ႊလိၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၵမ်းသိုဝ်ႈ တေႃႇ ၽိင်ႈငႄႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊပိုၼ်းၶူဝ်းၵဝ်ႇ ၶဝ် ၶႆႈၸႂ်ဝူၼ်ႉတေႃႇ တင်း တူင်ႇပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ ၵိင်ႇၶႃႊ ၸၢဝ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ႈလီ တေႃႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႒႐ ထိုင် ႒႑ ၼႆႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ႁဵၼ်းတေႃႇ လၢႆးၸႅၵ်ႇပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ လႆႈမီးၶေႃႈထၢမ် ၶိူင်ႇၶမ်ႉ ဢၼ် Wittgenstein လၢတ်ႈလွင်ႈ လၢႆလွင်ႈ ဢၼ်ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢမ်ႇယိုၼ်ႈယၼ် တေႃႇ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း ၸိူဝ်းႁဝ်းၸႂ်ႉၼၼ်ႉ။ လၵ်းပိူင်တႅင်ႈ လၢႆးလၢတ်ႈၵႂၢမ်း ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆး လႆႈႁူမ်ႈတင်း ၶေႃႈၶပ်း ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၵဝ်ႇၵႄႇ ၼႂ်းပိုၼ်း ဢၼ်ၶိုၼ်း ႁုၼ်ႈၶိုၼ်ႈမႃး လတ်းယၢမ်းမႃး တေႃႇတေႃႈလဵဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼၼ်ႉၶႂ်ႈမွၵ်ႇဝႃႈ ပဵၼ် "ယူင်ႉလၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊" လွၵ်းၶဝ်ႈၶတ်း၊ "တႃႇဢွင်ႇလႆႈ" လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း "သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ တင်းလူင်" ပဵၼ်တီႈ ၵူၼ်းၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ်သေ လႆႈၶေႃႈပူင်ၼၵ်း တီႈၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း "တႃႇထွၼ်ၶိုၼ်း ၸိူဝ်းလႆႈ လွၵ်ႇငိူတ်ႈမႃး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ"။
ပၵ်းပိူင်ၼႆႉပဵၼ်ၵၢၼ်မိူင်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းၶဝ် ၵေႃႉ ၶူင်ႊႁဵတ်းမႃး။
ပေႃးဢဝ် Immanuel Kant ဝႃႈတႄႉ "ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၸၢဝ်းၵရိၵ်ႉၶဝ် ၸႅၵ်ႇဝႆႉ လၢႆးသၢႆႊသၢမ်မဵဝ်း - တူဝ်ႁၢင်ႊ ၊ၵူၼ်းၵူၼ်း လႄႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ"။)
ၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် Shinto, Daoism လႄႈ ထုင်းတၢင်ႇမဵဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၾိင်ႈတိုၼ်းၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီး မဵတ်ႇမၢႆ ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းယုမ်ႇယမ်ၼႆႉ မိူၼ်တင်း ပိူင်းၼေတေႃႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ပၢၼ်မႂ်ႇတေႃႇ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊ ၼေလႆႈ လၵ်းထၢၼ် ယွၼ်ႉပိူင်ႈ ၵၢၼ်ယုမ်ႇ ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်၊ ႁၢမ်းလၵ်းထၢၼ် လႄႈ ယုမ်ႇၽိတ်းၾူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်ဝႆႉ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ် တေႃႇ ပၼ်ႁု ၵူၼ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၽူႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၼင်ႇ ၸၢဝ်း Hinduism, Shinto လႄႈ ဢမ်ႇမီး ၵူၼ်းၵေႃႇငဝ်ႈ လႄႈ ဢသိူၵ်ႈသင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးၽိင်ႈထုင်း ၵိူဝ်းယုမ်ႇယမ်ဢၼ်ၼႆႉ ၵူၼ်ႇပင်းၵႃႇၼႆ တၢင်ႇၸၢဝ်းယုမ်ႇယမ်မႂ်ႇ ၶိုၼ်းတေပုတ်ႈတႅၼ်းမႂ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးမွၼ်းၵႃႈၸၢတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေၵမ်ႉယမ်ပၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းၶႂၢင်ႈလႅၼ်ႊတီႈၼၼ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၵႃႈၸိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ
ဢၼ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်မူၼ်ႊၸႂ် ၵႃႈၸိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းၵႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢၼ် မွၵ်ႇၼေလႆႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼေႁၢင်ႊတူင်ႉ သေ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ် ၼႂ်းဝူင်းၵူၼ်းလႄႈ တူဝ်သတ်း (ၼင်ႇ ၽိုင်ႈၵႃႈ၊ ၵႃႈသေၶဝ်ႈၽွၵ်ႇ) ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်တေႃႇ ၶူဝ်းႁၢမ်းသၢႆၸႂ် (ၼင်ႇမႂ်ႊမႆႉ ၼိုင်တူင်ႇၼိုင်ၸွမ်း လူမ်း)။
ပၢႆးမွၼ်းၼႂ်း ၸၢဝ်း Byzantine လႄႈ Gothic ၼႂ်ႈၵၢင် ၵၢပ်ႈပၢၼ် ဢၼ်ထုၵ်ႇ ႁူမ်ႇငမ်းမႃး ၼိူဝ် လွင်ႈယိုၼ်ႈယွၼ်း တီႈၵျွင်းၶရိတ်ႉ ဢၼ်မွၵ်ႇၼေတေႃႇ ထမ်းၶရိတ်ႉ လႄႈ ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ် တေႃႇ ၶူဝ်းၶွင် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လၢႆးၵၢၼ် ယူင်ႉပိူင်သၢင်ႇဢၼ်ၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း သီၼိူဝ်ႉ ပိုၼ်ႉတီႈသေ တေမီးၶေႃႈပွင်ႇဝႃႈ ႁွၺ်းႁၢင်ႊၼွၵ်ႈတူဝ် (ပဵၼ်ႁၢင်ႊလူၼ်ႉ ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပႃးဝႆႉ လွင်ႈလၢႆးႁဵၼ်းတေႃႇ ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်မီးႁႅင်းတဵၵ်း လူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈၸႂ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶိူဝ်းတႅၵ်ႈၼႃလိၼ် ဢၼ်လႆႈလၢႆႉၸွမ်း။
ၵူၺ်းၵႃႊ ပၢႆးမွၼ်းဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉဝႆႉတေႃႇ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈတီႈ ႁူမ်ႈႁွမ်း လႄႈ တႅမ်ႈႁၢင်ႊ၊ ဝူၼ်ႉၶႆႈ တေႃႇတၢင်ႇလွင်ႈ ပၢႆးၶုၺ်ႉႁၼ် ဢၼ်ၸွမ်း လၢႆးၶပ်ႉပိူင် ၸိူဝ်းၼႆႉ။ တႃႇသပ်းလႅင်းႁႂ်ႈ ၸႅင်လႅင်းလႄႈ ၶေႃႈၵဵပ်ႇတေႃႇ ပၢႆးႁပ်ႉႁၼ်ၼိူဝ် ၸဝ်ႈယႃ ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သီလမ်ၼႆႉ ၵဵပ်ႇၵပ်းတင်း လွင်ႈၶီမွင်တၢင်းတူၵ်းသေ ၵူၺ်းၵႃႊထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈ သမ်ႉတေပဵၼ် သီၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း "သီလႅင်"၊ ၼႆႉသမ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢင်ႊႁူမ်ႇလႆႈ ဝူင်းသႅၼ်း ၼိူဝ် လွင်ႈသႅၼ်ႈသႂ် သီလႅင် တေႃႇ သီသၢႆလႅင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉမၼ်းတႄႇမႃးတီႈ တုမ်သီ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ပိူင်လၢႆးယွမ်ႉသီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ ၶဝ်လႆႈသဵင်ႈၶဝ်းယၢမ်းတေႃႇ မိူဝ်ႈႁူဝ်တေး ဢမ်ႇႁူႉ ပဵၼ်လၢႆပီႊ တေႃႇပေႃႈ တႅပ်းတတ်းလႆႈ လီ ဢၼ်ဝႃႈ သင်တေမႃး ထႅင်ႈတၢင်းၼႃႈ လႄႈ ၶေႃႈၽွၼ်းၵမ်းလိုၼ်းတႄႉ ပဵၼ် ငိုၼ်းၶဝ် လႆႈဢေႇ တေႃႇၵူၼ်းမႂ်ႇၶဝ်။ ၼႂ်းၶၢဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇတေမႃးတီႈ ၶဝ်ႈၸႂ်တေႃႇၼႃႈၵၼ် လႄႈ တူဝ်ထူပ်း ၶၼ်ဝႆး တီႈၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းၵၢတ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လၵ်းထၢၼ် လူင်းမိုဝ်း ဢၼ်ၼေဝႆႉ ထၢၼ်ႈၵူၼ်း တေႃႇလႆႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ႁႂ်ႈၼမ်လိူဝ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵိၼ် ၽၢႆႇလဵဝ် လူၺ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်း ပဵင်းပေႃးတေႃႇထၢၼ်ႈၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်ၼိူင်းၸွမ်း ၼႃႈၵၢၼ်မိူၼ် ၼႂ်းတူင်ႇၶဝ် ယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈထဵင်ၶိုၼ်းတေႃႇ ၵူၼ်းလႆႈ ၸုမ်ႈၶူးမႃး တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ယူႇယဝ်ႉ။
ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ငဝ်ႈၸိုင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တၢင်တူဝ်တေႃႇ ပွတ်းတွၼ်ႊ ဢွၼ်ႇ ၶွင် ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ၵူၼ်းမိူင်း ၼမ်လိူဝ် ၶႂၢင်ႇလႅၼ်ႊ STEM ႁိုဝ် ပၢႆးယႃႈယႃ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈပွင်ႇၸႂ်ၸိူဝ်ႈၼႆႉ ယိုၼ်ယၼ်လႆႈ တေႃႇ လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈ ပိုၼ်ႉလင်ၽိင်ႈထုင်းၶဝ် မိူၼ်ၵၼ် လႄႈ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇလႆႈ ၽိင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းတေႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်လႆႈပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ပွတ်းတွၼ်ႇၵၢၼ်ၶွင် တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ တီႈလမ်ႇလွင် ishnination ၼႆႉပဵၼ်ၶိူင် လွင်ႈယႂ်ႇ တႃႇထုၵ်ႈဢွၵ်ႇၶူဝ်း ၶေႃႈပွင်ႇဝႃႈ ၼႂ်းပိုၼ်း၊ ၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ပၢႆးလိၵ်ႈလၢႆး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
Poststructuralism ၼႆႉ မီးပၼ်ႁႃ တေႃႇလွင်ႈ သူႈၸူးလွင်ႈၵူၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် ဢၼ်ၶဝ် မႃးယၼ်ၼိူဝ် ၶေႃႈထၢမ် တီႈပွင်ႇ၊ ၶေႃႈယိူင်းၸူး လႄႈ ၸဝ်းပၢႆးႁူႉမေႃလိၵ်ႈလၢႆးၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်မီးထႅင်ႈၵေႃႈ ဝူၼ်ႉၶႂၢၵ်ႈတေႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉ၊ ၽွင်းၼၼ် ၽွၼ်း ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၵူၼ်း ၶဝ် ဢွၵ်ႇသင်မႃးၵေႃႈယဝ်ႉ မၼ်းတေလူဝ်ႇတႃႇ ၶေႃႈၼမ်း တၢင်ႇဢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ဢဝ်ၶေႃႈလွင်ႈလီ မႃးၼိူင်းၸွမ်း ၵၢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁုၼ်ႈမႃးသေ ၶိုၼ်းလိုဝ်ႈယင်ႉ လႄႈ ႁူမ်ၸူမ်းၸွမ်း ၽိင်ႈမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်။ ပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းလူဝ်ႇ Jürgen Habermas တႃႇပၢၵ်ႈပၢႆႇ ၶွင်တူင်ႇၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈတၢင်းယၢပ်ႇ ယွၼ်ႉၽွၼ်း ဢၼ် လွတ်ႈၵၢင်း တၢင်းထၢင်ႇထိူမ် ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ။ တႃႇၽူႈၶတ်းၸႂ် သႂ်ႇႁႅင်းၼိူဝ် ၵူၼ်းထၢၼ်ႈၽဵၼ်ႈ တင်းလူင်ၶဝ်။
ပဵၼ်ႁိုဝ်မႃးၵေႃႈယဝ်ႉ လွင်ႈၵၼ်ၵူၼ်း တိုၼ်းယၼ်ႈၼိူဝ် လွင်ႈထဵင်ထွင် တေႃႇ ၵၼ်ႊၵူၼ်း ၸိူဝ်းၶႆႈၶဝ်ႈ ၼပ်ႉတေႃႇ ပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ႁဝ်း ႁွင်ႉဢဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵၼ်းႁူႉတေႃႇ ပိုၼ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလီတေႉတေႉ။”
ၵၢၼ်တိတ်းတေႃႇ ၵပ်းသိုပ်ႇ ၼႆႉ (လုၵ်ႉမႃးတီႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း လႅတ်ႇတိၼ်ႇ ပွင်ႇဝႃႈ "ယိုၼ်ႈမႅင်ႇၵၼ်"ႁိုဝ် "ၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်") ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ၼႆႉ "လႆႈဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၶေႃႈၸဵပ်းသႅပ်ႇၼႂ်းၵႄႈ တူဝ်ၵဝ်ႇ လႄႈ တၢင်ႇၵေႃႉ။ သုၼ်ႇတူဝ် လႄႈ ၶွင်ၽုင်ႇ၊ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈလႄႈ ၶေႃႈၽၢႆႇၼႂ်း။"
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၵပ်းထုၵ်ႇ ၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၽၢႆႇတၢင်းၼႂ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ယွၺ်ႈသပ်းသေး ပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်မွၵ်ႇလႆႈ ၶေႃႈ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ႁႅင်းငဝ်ႈသဵင် ဢၼ်ပဵၼ် ႁဵင်းၾိင်ႈတိုၼ်း မႃႈတီႈၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈဢဝ် (တင်ႈၸႂ်ႁဵတ်းဢဝ် လႄႈ ၶိုၵ်ႉၶၢၵ်ႉႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တင်းသွင်မဵဝ်း) တႄႇ မႃးတီႈ လမ်ႉၵတ်ႉ သၢႆပၼ်ၾၢင်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတိႈ ၵေႃႉသူင်ႇ ယိုၼ်ႈၸူးထိုင် ၵေႃႉႁပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၵေႃႉ ဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ တိုၼ်းႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်တေႃႇ ၽိုၼ်ႈငဝ်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵေႃႉတင်ႈၸႂ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ပႃး ၸႂ်ၽႂ်ႇ တေႃႇ တၢင်းတူင်ႉၼိူင် ၽၢႆႇၼႂ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ယုၵ်ႉၶဝ်ႇမိုင်းၼေ ဢမ်ႇၼၼ် ၸၵ်းတႃတေႃႇ လႄႈ ဢမ်ႇလႆႈတင်ႈၸႂ်သေ ႁိူဝ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၵၼ်တင်း လိၵ်ႈဢၼ်တႅမ်ႈမႃး တီႈ ဢမ်ႇပႃးသဵင်ပႃးတူဝ် သင် ၼင်ႇ ဝဵပ်ႇယၢင်ႇလၢႆးမိုဝ်း တႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ တၢင်းႁၢင်ႇၵၼ် တူဝ်လိၵ်ႈ လႄႈ ၸႂ်ႇမဵတ်ႇမၢႆ ႁၢင်ၶုၺ်ႉ သူင်ႇ လွင်ႈၶုၺ်ႉၸႂ် ယိုၼ်ႈထိုင် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွၵ်းၵၢၼ်မၢင်ႈဢၼ်သမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ႉသဵင်၊ တႅမ်ႈၼေ ႁၢင်ႊတူဝ်သေ ၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်းႁဝ်း ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လႄႈ တႃႇ တႅၼ်းတၢင်တီ ထႅဝ်လိၵ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တႃႇထိင်းႁႂ်ႈၽဵၼ်ႈ လႄႈ တႃႇသၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉ မၢင်ႈလွင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တႃႇတေလႆႈ လွင်ႈႁူမ်ႈ ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ လၢႆးဢမ်ႇၸႂ်ႉသဵင် တေႃႇၵၼ် ၼင်ႇ ၼေတူဝ်ၶိင်း၊ ၼႃႈတႃ လႄႈ သူင်သဵၼ်၊ ယိပ်းတိူဝ်ႉ၊ တၢင်းၵႆ ၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈ ၸႂ်ႉၶူဝ်းႁိမ်းႁွမ်း မၢင်ႈၸိူဝ်း။ ၸိူင်ႉၼႆ ႁဝ်းတေလႆႈ လွင်ႈၸၼ်ၸႂ် လူၺ်ႈၵပ်ႈသိုပ်ႇ တေႃႇၼႃၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
"ၽိင်ႈယၢမ်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်း ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ၼႆႉ လႆႈပဵၼ်မႃး ယူင်ႉပၢႆးၵႂၢမ်း လုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။"
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ တေလႆႈ တင်ႈၸႂ်ႈတင်ႈၶေႃးဢဝ် တႄႇမိူဝ်ႈပဵၼ် ပၢၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵေႃႇသၢင်ႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸႂ်ႉတေႃႇလုမ်ႈၾႃႉ ၊ ပရူဝ်ႇၵၵႅမ်ႇ လႄႈ ပိူင်မၢႆတႅၵ်ႈ ပၢႆးၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်းလႆႈမၵ်းမၢႆ တေႃႇ လမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇၽိူၺ်ႈၽေ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ တေႃႇၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လမ်ႉၵတ်ႉပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းပိူင် တႃႇဢုပ်ႉပွင် ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ၶတ်းသၢၼ် တႃႇၸိုဝ်ႈလိုဝ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ်၊ လၢႆးမၢႆ ပၢႆႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လုမ်ႈၾႃႉ (တူဝ်ယၢင်ႇ မဵတ်ႇမၢႆပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ဢမႄႇရီႉၶႅၼ်ႇ) လႆႈဝူၼ်ႇၶႆႈ တေႃႇ လၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇ လူၺ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ် ယွၼ်ႉဝႃႈ မဵတ်ႇမႃ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း၊ ၽိင်ႈဝႂၢင်းၵႂၢမ်း၊ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ပၢႆးလႅင်ႊၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လူၺ်ႈၸႂ်ႉၵူႊလၢႆးတၢင်း တႃႇ ၽူႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇၵၼ် ၼႆႉ လႆႈမီးတီႈပွင်ႇၵၼ် လၢႆးပၼ် ႁပ်ႉဢဝ် လႄႈ ၶိုၼ်းသူင်ႇ လူၺ်ႈၶတ်းၸႂ်ၶူင်ႊဢွၵ်ႇ ပိုၼ်ႊၽေ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်ၵၼ်လႆႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶွင်ႉဢၼ်မီး မဵတ်ႇမၢႆၼႆႉ ငမ်ႇမႅၼ်ႈတင်း သိုပ်ႇသူင်ႇၸူးပၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဝ်ႉမၢႆတၢင်းဢၢင်ႈတေႉ ပဵၼ်ဝႃႈ ၶေႃႈလိၵ်ႈယိုၼ်ႈတီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇႁပ်ႉတေႃႇလႆႈ ယိူင်းမၢႆ တၢင်ႇလွင်ႈ။
ဢမ်ႇတေႃႇလႆႈ ငဝ်းလၢႆး ၶေႃႈၼမ်း တၢင်ႇၸိူဝ်း။
ဢၼ်ၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်တႃႇ ႁဵတ်းပိူင်ၾၢင် ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၼႂ်း လွၵ်း လွင်ႈၶဝ်ႈသိုပ်ႇ တတ်းတေႃႇ ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ႈလၢႆးတမ်း တူၼ်ႈထႅဝ် ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးတမ်းဝၢင်း ၶေႃႈတွင်း လႄႈ မဵတ်ႈမၢႆယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉလူၺ်ႈ တီႈၸုတ်ႈယွမ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ Barnlund (2008) ၸင်ႇလႆႈ ႁဵတ်းၼႃႈၵၢၼ် ပၢၼ်မႂ်ႇ တႃႇ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ ၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်တေႃႇ လၢႆးတၢင်းထီႈသွင်ၼႆႉ ယိူင်းထိုင်တေႃႇ လၢႆးပၼ်သဵင်ပၢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ ၽူႈၵူၼ်းၵေႃႇသၢင်ႈ ပႂ်ႇတူၺ်းၸွမ်းၶဝ် ဢၼ် ပၵ်းတေႃႇ လၢႆး ၵပ်းသၢၼ်ၽၢႆႇလဵဝ်။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လၢႆးတၢင်း တႅပ်းတတ်း တေႃႇ ၶေႃႈၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်ၼႆႉ တေလႆႈ ၶူင်ႊႁဵတ်းမႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ ၽူႈတႅမ်ႈၶဝ်ႈ လႄႈ ၶိူင်ႈၽူႈႁပ်ႉလူၶႆႈၼႆ တေလႆႈ ဢိင်ဢိူဝ်ႈ လွင်ႈၼႃႈလိၼ်၊ ၽိင်ႈထုင်း လႄႈ ၽွၵ်ႇ ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊ တီႈပွင်ႇ တေႃႇၶေႃႈၼမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉမၢင်ႈၸိူဝ်းလႆႈၸႂ်တေႃႇ လၢႆးၼေ မၢႆၼပ်ႉပပ်ႉ သေၵေႃႈ ၸိူဝ်းၶဝ်တေႃႇ ဢမ်ႇလႆႈ တၢင်တူဝ်တေႃႇ လၢႆးမႂ်ႇတီႈလႂ်တင်ႇၵဝ်ႇ။ ၼႆႉၵွၺ်းလႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းမႃး တႃႇလွင်ႈႁပ်ႉႁၼ် ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း။
ႁူင်းၵၢၼ်တင်းၼမ် လႆႈမၵ်းမၼ်ႈတေႃႇ ၶူဝ်းငဝ်ႈ တႃႇၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်ၶဝ် လိူၵ်ႈတႃႇၸေႇယိမ်မႃး ၽွင်းၵေႃၸုမ်းလူင်ၶဝ် လႆႈၸၢင်ႈၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၼမ်လၢႆ လႄႈ တႃႇၶဝ် တေလႆႈၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ် ၽႂ်ႈငၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်း သိုင်ႇဝႅတ်းလွမ်ႉ ၸိူဝ်းလႆႈၶွၼ်ႈတုမ်မႃး ဢၼ်ၽႂ်မၼ်း၊ တင်းၵေႃတင်းၸုမ်း လႄႈ လွၵ်းလၢႆး ၶွၼ်ႈတုမ်၊ ပိူင်ၵၢၼ် လႄႈ လၢႆးပိုၼ်ႊၽႄ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၼေတေႃႇ ၶေႃႈမုၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူၼ်း တေႃႇၵူၼ်း ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၵၼ်ၼႆႉ မီးလၢႆးတၢင်း သွင်မဵဝ်း တႃႇသူင်ႇယိုၼ်ႈၸူးၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ယိုၼ်ႈၸူး လႄႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၵွင်ႉၸူးၵၼ်။
ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆး လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ လွင်ႈသပ်းလႅင်း ဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃး တီႈလမ်ႇလွင်ႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ် လႄႈ ၽိင်ႈယၢမ်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇတေႃႇ လၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇသၢၼ်ၼႆႉ တေၶူင်ႊတေႃႇ ငဝ်းလၢႆး ၵူၼ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ဢၼ်မွၵ်ႇၶႆႊလၢႆးပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ် လႄႈ တၢင်းႁၵ်ႉ တင်း လွင်ႈ ၼပ်ႉထိုဝ်တေႃႇၵၼ်။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် မႄးမႂ်ႇပၼ် လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ တႃႇၽိင်ႈယၢမ်ႈ ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ၵၼ် ပွင်ႇၸႂ်ႈငႆၢႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉမၼ်းတေပႃးၸွမ်း လွင်ႈႁၢမ်း ၶေႃႈမွၵ်ႇၶႆႊ "ပိုၼ်ႉႁူႉ ၵိုင်ႇငမ်ႇ" ၼႂ်းလၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇ ၸိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ပဵၼ်တုၺ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်း သုၵ်းယုင်ႈ ၼႂ်းလၵ်းမိူင်း၊ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸွမ်းၵဵဝ်ႇ ပၢႆးယႃႈယႃ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈမွၵ်ႇၶႆႊ ငဝ်းလၢႆး လႂ် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သိုင်ႇဝႅတ်းလွမ်ႉ ၸိူဝ်းဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ် လႄႈ ဢမ်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇ တေႃႇလႆႈၼၼ်ႉ။
မိူၼ်ၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇ ၶူဝ်းၵဝ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇၶိုတ်းၵၢပ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေမီးလွင်ႈ ၸုတ်ႈယွမ်းတေႃႇ ၵၢၼ်ၸတ်းပွင်ႊ တေႃႇ ပၢႆးၸၢင်ႊၵၢပ်ႈမႂ်ႇသေ ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး တွၼ်ႊပၼ်ႇႁႃ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ မၼ်းၸၢင်ႊပႃးၸွမ်း တွၼ်ႊၵေႃႇသၢင်ႈမုၵ်ႉၸုမ်း ဢၼ် ဢမ်ႇတႅတ်ႈလႅင်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ သုၵ်းယုင်ႈ တေႃႇ တႃႇတေႁူႉပွင်ႇ တေႃႇ လၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတေလီတိူဝ်းယူႇ ပေႃးၶေႃႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပၢၵ်ႈပၢႆႇပႅတ်ႈ ယွၼ်ႉႁဝ်းမီး ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၵိုင်ႇငမ်ႇ တိူဝ်းလိူဝ်ၼၼ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၼႂ်းတူင်ႇ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ ဢၼ်လႆႈမီး ပၼ်ႁႃၼၼ်ႉ တေၶိုၼ်းမႄးသေ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈ ၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် ပေႃႈၺႃးၶေႃႈၸႂ်ႉ ၽိတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်း ၵူၼ်းသူင်ႇလိၵ်ႈၶဝ် မွၵ်ႇၶႆႊပၼ် တၢင်းႁၼ်ထိုင် လႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ယူႇၼၼ်ႉ ၵူၼ်းႁပ်ႉၶဝ် သမ်ႉတေ မေႃပွင်ႇၸႂ် ၶေႃႈပိုတ်ႇ ၽိတ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းတေမီးမႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ လိုဝ်း ဢၼ်တေၸၢင်ႊဢွၼ်ႊ လၢႆး ၵပ်းသိုပ်ႇ တတ်းတေႃႇ သႅၼ်းႁုၼ်မႂ်ႇ ၶဝ်လႄႈ ၽူႈႁပ်ႉတိုဝ်းၶဝ် မီးလမ်ႉၵတ်ႉမႃး ႁင်းၶဝ် တႃႇတေ တိတ်းတေႃႇ တင်း တၢင်ႇၵေႃႉၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းလီ - ပဵၼ်ယူင်ႉလွင်ႈယႂ်ႇ တႃႇၵႅတ်ႇၶႄတေႃႇ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇလီ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၼႆႉ တေဢမ်ႇ ႁဵတ်းပၼ် လွင်ႈယုမ်ႇတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢၼ်လဵဝ်ၵွၺ်း မၼ်းတေ ယုၵ်းမုၼ်းႁႂ်ႈ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း လိူင်ႇတေႃႇ သူၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈႁပ်ႉႁၼ်ၼႆႉ သမ်ႉ ၸၢင်ႊမေႃႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးတၢင်းယၢပ်ႇတေႃႇ လွင်ႈတိတ်းတေႃႇ ၵၼ်ယဝ်ႉ။
လၢႆးႁဵတ်းႁႂ်ႈ တႅတ်ႈလႅင်း လႄႈ ပၵ်းၸႂ်လႆႈလီၼၼ်ႉ တေလႆႈ ၶတ်းၸႂ်ယွမ်သဵင်မေႃး လႄႈ လၢႆးၵဵပ်းၶေႃႈ တီႈပွင်ႇ ၽိတ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵႃႊၶၼ် ၶေႃႈတီႈပွင်ႇ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း လႄႈ တူၼ်ႈထႅဝ် ၸႅင်ႈၼေတေႃႇ လွင်ႈသဵင်မေႃး ဢမ်ႇၼၼ် မီးတီႈပွင်ႇ ၶေႃႈလဵဝ် ၼႂ်ႈပၢၼ်ၼႆႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတၢင်းယၢပ်ႇယိၼ်းလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်း၊ သီ လႄႈ မဵတ်ႇမၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈမီး တီႈပွင်ႇ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် သေ ၽိင်ႈထုင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵေႃႈ လႆႈပႅၵ်ႈပိူင် ၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ႁူႉပွင်ႇတေႃႇ ၵၼ်ႊၽိင်ႈထုင်း ၵပ်းသိုပ်ႇၼႆႉ ယိူင်းထိုင်ဝႃႈ မီးပိုၼ်ႉတၢင်းႁူႉ ၽိင်ႈထုင်း လၢႆလွင်ႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၶပ်ႉတေႃႇ လမ်ႉၵတ်ႉ ထုင်းၵပ်းသၢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉမၼ်းတေပႃးၸွမ်း သဵင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၵူင်ၶေႃးလႄႈ ၸိူဝ်းမီးလွင်ႈ ႁူမ်ႇငမ်းလႆႈ လီတေႃႇ ၽိင်ႈငႄႈ ၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်လတ်းမႃး ၸွမ်း လႅၼ်ႊလိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၼ်ႊၵပ်းၵၢႆႇတေႃႇ ၽိင်ႈထုင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉတေပဵၼ် ဢွင်ႈပဝ်ႇ ဢၼ်ႁပ်ႉတေႃႇလႆႈ ၽိင်ႈလၢႆမဵဝ်း လူၺ်ႈ လၢႆလၢႆမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်း မၢင်ႈလွင်ႈ ဢၼ်သပ်းလႅင်းတေႃႇ ၶေႃႈၼွင်ႇၵၢႆႇၼႆႉ တေပဵၼ်မႃး လွင်ႈ ယင်ႉၵိုတ်း၊ ယဵၼ်ၵႂႃႇ လႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွမ်ႇ ထိူင်းထိူဝ်ႉ တေႃႇ ၼႂ်းၶၢဝ်း ၶဝ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလၢႆလၢႆမိူင်းၼႆႉ ၶဝ်မီး လွင်ႈလၢႆး ၼေတိၼ်ၼေမိုဝ်း မိူၼ်ၵၼ်သေ ၸႂ်ႉတေႃႇ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇလႆႈ လၢႆလၢႆမဵဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
ႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈ ၶဝ်ၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇ မႅင်းပႅၵ်ႇ ႁူဝ်မႆႉ၊ ႁဵပ်း လႄႈ မႅင်းလဵၵ်းဢၼ် ပႃးၼႂ်း မၼ်းလိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တႃႇၽွၼ်းတင်းသွင်ၽၢႆႇၼႆႉ ၶဝ်ထုၵ်ႉၶူဝ်း ၸႃႉယဵၼ်းပဵၼ် ဢၢႆႊၵႂၼ်း လႄႈပဵၼ်ဢၼ် ၸၼ်ၸႂ်တေႃႇ မႅင်းၸပ်းၵိၼ် ၸိူဝ်းမႃး ၾၢႆႈၵိၼ် တူၼ်ႈၶဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိုင်ႇ ပၢႆးလႅင်ႊ ပိုတ်ႇထၢတ်ႈတူဝ်ၸႂ် ဢၼ်ပႃး ႁဵပ်းသႃးၼႆႉ တေမီးၼႂ်း မဵဝ်းသႅၼ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈ သေ ၽွင်း မေႃႇလီႇၸူး ပိုတ်ႇထၢတ်ႇၶဝ် မိူၼ်ၵၼ်မႃး ၼႆ တေပဵၼ်မႃး ဢၼ်မီး သၢႆၸႂ်မႃးယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ် တႄႉ တေဢမ်ႇပဵၼ် တိုင်ႇ ႁဵပ်းသႃး ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
တၢင်းၶုၺ်ႉႁၼ် တီႈဢေႇသုတ်း ဢၼ်မႅင်းပႅၵ်ႇၶဝ် လႆႈၼေဢွၵ်ႇၸွမ်းလၢႆး လႆႈၶုၺ်ႉတေႃႇ တၢင်းဢီးလႅၼ်ႈ တွမ်ႇတွမ်ႊ လႄႈ ၸႆႉႁေႇၽဵၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်မီးတီႈ တၢင်းၶုၺ်ႈၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် ပိူင်ၾၢင်ၵေႃႇသၢင်ႈ ၶေႃႈမုၼ်း ယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းတၢင်းႁူႉ ပဵၼ်ဢၼ် ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇတင်း ၶေႃႈမုၼ်း ယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ဢၼ်တေ ထုၵ်ႉဢွၼ်ႇၼႂ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း လႄႈ တႄႇတီႈ ႁွမ်ၶေႃႈမုၼ်း တင်း တီႈဢွင်ႈပဝ်ႇ တင်း လွၵ်းလၢႆးၵပ်းသိုပ်ႇ လႄႈ ၵပ်းသၢႆ တေႃႇၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ ႁဵတ်းလႆႈ မၢႆၼပ်ႉ ၼႂ်းပိူင်ၾၢင် တႃႇထုၵ်ႉဢွၵ်ႇ လႄႈ ၵဵပ်းတီႈပွင်ႇ (မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈမုၼ်းသူင်ႇမၢႆၼပ်ႉ ၼႂ်းတွၼ်ႊ မၢႆတမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ထုၵ်ႉဢွၵ်ႇမႃးတီႈ မဵတ်ႇမၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ဢမ်ႇလပ်းလွင်းလႆႈၼႆႉတေႉ မၼ်းတေ ပိၼ်ႈၾူၼ်ၵၼ်တင်း လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်တေၸၢင်ႊ ပဵၼ်ၸၢင်ႊမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ ၵႂၢမ်း လႅတ်ႇတိၼ်ႇ ႁင်းမၼ်းၵေႃႈ ပေႃးမီးပႃးဝႆႉ ၶေႃႈမုၼ်းတီႈပွင်ႇ တေႃႇ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ႁိုဝ် ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မၼ်းတေ ဢမ်ႇထိုင်တီႈ ႁူမ်ႇငမ်းလႆႈ တွၼ်ႊႁုၼ်ႈမုၼ်း ၼိူဝ် ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ႁႂ်ႈၸႅင်ႈလႅင်း လႆႈၼၼ်ႉဝႃႈၼႆ။
ၵႂၢမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ၶိူဝ်းၵရိတ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉၵူႊဝၼ်းဝၼ်းၼႆႉ ယင်းၸႂ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်း မိူၼ် တေႃႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢိင်းၵလဵၵ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢၼ်ပူၵ်းသၢင်ႈမႃးလူၺ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ် Harry Nyquist လႄႈ Ralph Hartley မိူဝ်ႈ ႑႙႒႐ ၼီႈ။ လႄႈတင်း Claude Shannon မိူဝ်ႈ ႑႙႔႐ ၼီႈ။
ၵၢၼ်လူတ်ႈယွမ်း တေႃႇတၢင်းၼမ် ဢၼ်ဢမ်ႇလပ်းလွင်းလႆႈ လွင်ႈၵႃႊၶၼ် ၵမ်ႉပႅင်ႈ မဵဝ်းသႅၼ်း ၵူႊမဵဝ်းမဵဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵပ်ႉပႅင်ႈတေႃႇ ပိူင်ဢၼ် ထုၵ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ။
တိုၼ်းငဝ်ႈ ၵိင်ႇၽေလွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်း ၶေႃႈမုၼ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႇ ၼႆႉ ၸၢင်ႊပႃးၼႆႈ မၢႆလပ်ႉ၊ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ လၢႆးၵေႈ ၶေႃႈသုၵ်းယုင်ႈ၊ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ လၢႆးၵေႈ ၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ လၢႆးႁူမ်ႇလူမ်ႇ တေႃႇၶေႃႈ မုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉ တေပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဝႆႉ ၶေႃႈသႂၢင်း ယွၼ်ႉၽွၼ်း တီႈၼႂ်းပပ်ႉ Sensory Ecology ဢၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊ ႁၢင်ႊတူဝ် တူဝ်ၸႂ် David B. Dusenbery တႅမ်ႈပိုတ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၸၢမ်းၼၼ်ႉ ၶေႃႈၶၢဝ်ႇ ၼႆႉ ၵႆႉသူင်ႇလႆႈထိူင်း လူၺ်ႈၸုတ်ႈယွမ်းဝႆႉလႄႈ တေလႆႈ ၶိုၼ်းႁႃတူၺ်း ယူင်ႉဢၼ်ပၼ်လွင်ႈ ႁပ်ႉပဝ်ႊလႆႈလႄႈ တေၸၢင်ႊၶႂၢၵ်ႈသပ်းလႅင်းတေႃႇ ႁႅင်းဢၼ်ၶဝ်မႃး ၵွၼ်ႇၵႃႊ ၶဝ်ပႆႇ သူင်ႇၸူးထိုင် တွၼ်ႊၵၢၼ် တူဝ်မီးၸႂ် ၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ယူင်ႉၶွင်ၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႉ nucleotides ၼႆႉပဵၼ် ၾၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ႁူမ်ႇငဝ်းလႆႈ တေႃႇ ၶေႃႈၶၢဝ်ႇလႄႈ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ၶွင် တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ် မီးၸႂ်ၽၢင်ႉႁူႉၸွမ်း သင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈၵေႃႈ မၼ်းတေလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ လၢႆးတၢင်းဢၼ် ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၼႆႉတႄႉ တွၼ်ႊတီႈႁပ်ႉဢဝ် တေမိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈတၢင်တူဝ်သေ ၵူၺ်းၵႃႊ လီတေႉၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈ ႁူႉၸွမ်း တၢင်တူဝ်ၸွမ်း ၶေႃႈဢၢင်ႈၶဝ်သင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတွပ်ႇတႄႉ တေမွၵ်ႇပၼ်ဝႃႈ ပိုၼ်ႉႁူႉတၢင်းမေႃၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ၵေႃႉၵူၼ်း မႃးသူင်ႇၶေႃႈမုၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႒႐႐႗ ၼီႈ ၼၼ်ႉ ၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈၽဵင်ႇ တႃႇ ၼိူင်ႈၵေႃႉလႂ် 61 CD-ROM ယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ဢၢတ်ႉသဵင်ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈ တႃႇႁႂ်ႈလပ်ႉလွင်းလႆႈတေႃႇ လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်းဢၼ်ၼိူင်ႈသေ မၼ်းတေထိင်းပၼ်လႆႈ တေႃႇငဝ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်း ႁိုင်ႁိုင် ၼင်ႇၵႃႊႁဝ်းလူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Beynon-Davies သပ်းလႅင်းၼေ တေႃႇၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ၵူႊၸဵင်ႇ တေႃႇလွင်ႈ ၶေႃႈပၢႆးၼေ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇတင်း ၶေႃႈၶၢဝ်ႇ လႄႈတင်း လၢႆးပၼ်ၽၢင်ႉ တေႃႇၶေႃႈပၢႆးၼေ ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လူင်းမိုဝ်းၼႆႉ မၼ်းၵပ်းၵၢႆႇတင်း တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်း တွၼ်ႊၵၢၼ် ၵပ်းသိုပ်ႊတိတ်းတေႃႇယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈတၢင်းၼိူင်ႈၵေႃႈ ၵၢၼ်လူင်းမိုဝ်းၼႆႉ တေၵဵဝ်ႇတင်း ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသေ ၸႂ်ႉႁႂ်ႈႁဝ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလႅင်ႊ ထွၺ်ႈၵႂၢမ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ တီႈပွင်ႇၶေႃႈပၢႆးၼေ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းတေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ ၶေႃႈပၢႆးၼေ လႄႈ တၢင်းယၢမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယူင်ႉလၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈတူၼ်ႈထႅဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင် ဢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇတေႃႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ လႄႈ လၢႆးပၢႆးၼေ ၽိင်ႈဝၢင်းၵႂၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၶႆႊၼေ ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇတင်း ၵႃႊၶၼ်ၶေႃႈမုၼ်း ၶွင် ၶူးမေႃတႅမ်ႈပပ်ႉပိုတ်ႇတႅတ်ႈ လႄႈ ဢၼ်ယိူင်းထိုင်တေႃႇ ၸႂ်ဢိုၼ်ႇ ၵူၼ်းၾၢႆႈႁႃ ပပ်ႉပိုတ်ႇတႅတ်ႈ တႃႇႁႂ်ႈမၼ်း မႃးသွၵ်ႈ ပွၵ်ႈထီႈၼိူင်ႈၵေႃႈ ပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ ၶေႃႈမုၼ်းလႆႈ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ တင်းမူတ်းၼႆႉ တေတင်ႈပဵၼ် ၶေႃႈမုၼ်းၽဵၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ပၵ်းၸႂ်တေႃႇ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၼေႉ တေမွၵ်ႇၼေတေႃႇ ၶေႃႈၶၢဝ်ႇ ဢၼ်ၸူႉတုမ်ၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ၼႂ်း ၶေႃႈၵဵဝ်ႇ ယူင်ႉတၢင်းၼႂ်ႈ ဢၼ်ၼေလႆႈဝႃႈ တႄႇတီႈ ပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ ပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသေ ၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ ၵၢၼ်သိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆ။
တွၼ်ႊတႃႇႁၼ်ၼမ်ႉႁၼ်တူဝ် ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ (တီႈပွတ်း ၶေႃႈမုၼ်း) ၼၼ်ႉ လႆႈဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၶွမ်း လႄႈ digital ဢၼ်ၶႆႊၼေပၼ်လႆႈ ၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ ၸွၺ်ႈထႅမ်ႈ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၸႂ်ႉၶဝ် ၶဝ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ တေႃႇ ပိူင်ၾၢင် ၵဵပ်းသိမ်းၶေႃႈမုၼ်းလႆႈ လႄႈ ၸႅတ်ႈတူၺ်းလႆႈတေႃႇ ၵၢၼ်ဢမ်ႇၽဵၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းတေၶဝ်ႈပႃးဝႆႉတီႈ ပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ တူင်ႇပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ပႃးဝႆႉၼႂ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ် ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢႆးတူင်ႇၵူၼ်း ႁုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼႆႉ မၼ်းတေလႆႈ ယၼ်ႈၼိူဝ် ပိုၼ်ႉပီႈၼွင်ႉငိူၼ်ႈၶိူဝ်း လႄႈ ၵႃႊၶၼ် ဢၼ်မီးတေႃႇၵၼ် ၽွင်းလၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ တူင်ႇၵူၼ်း လၢႆမဵဝ်းမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႇတင်ႈ လွင်ႈၽွမ်ႉၽဵင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တူင်ႇၵူၼ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပပ်ႉThe Division of Labour in Society (1893) ဢၼ် Durkheim တႅမ်ႈၵၢဝ်ႇဝႃႈ တွၼ်ႊပၢႆးၸၢၵ်ႈလႄႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ႁုၼ်ႈမုၼ်း တူင်ႇၵူၼ်းယဝ်ႉ။
ပပ်ႉပိုတ်ႇတႅတ်ႈ Collin ပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇၵူၼ်း ၼႃႈလိၵ်ႈ ႔႐႕-႖
ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ- ၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် မႃးၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆႉ လႆႈဢိင်ၼိူဝ် သုၼ်ႇၼိူင်ႈၵေႃႉ ၼိူင်ႈၸုမ်းၽႂ်မၼ်းသေ ဝႆႉၸႂ်တေႃႇ တၢင်းၶိုပ်ႈၼႃ တေႃႇ ၵၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်း ၼင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ Socrates လႄႈ Aristotle ယၢမ်ႈဢုပ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈ ၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း မီးလွင်ႈ သိုဝ်ႈယူဝ်းသေ ႁူမ်ႈၵၼ်ပဵၼ် လႆႈၼိူင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ ၶဝ်မီးလွင်ႈယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်း လႄႈ ၽိင်ႈယၢမ်းၶႅမ်ႉဢၼ်မေႃ ယူႇၸွမ်း ပဵၼ်တူင်ႇ လၵ်းလဵဝ် လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႂ်ႇ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်ၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းထိုင် ၶေႃႈၵွင်ႉၵၢႆႇ လွင်ႈယႂ်ႇၶွင် Immanuel Kant ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၾၢႆႈႁႃ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ဢွင်ႈတီႈ မိူင်းၼွၵ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇသူႈမီး လွင်ႈၼိမ်သဝ်းလႆႈ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် ၵမ်ႉထႅမ် တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ၵူၼ်းပၼ်ႁႅင်းၶဝ် ၵမ်ႉထႅမ်ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉယဝ်ႉ။
ႄတႇမိူဝ်ႈ ႑႙႕႓ ထိုင် ႑႙႖႖ ၼၼ်ႉ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႈ လႅၼ်ႊဢွင်ႈတီႈ လႄႈ တႃႇႁဵၼ်းပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉထိုင် ႒႗႐ တေႃႇလႃႇ တွၼ်ႈတႃႇ ႓႔ ၸၼ်ႉၸွမ် ယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ် ယႂ်ႇလႄႈ ပရူဝ်ႇၵႅမ်ႇ လွင်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်လႆၸွမ်း Ford မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈယွၼ်းထႅင်ႈတၢင်ႇဢၼ်တႄႇ ၶဝ်လႆႈ ၵေႃႇသၢင်ႈၼႂ်း ဝၢင်းၸၼ်ႉၸွမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းပဵၼ်တႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁႂ်ႈ ႁူမ်ႇငမ်းလႆႈ ထိုင် လႅၼ်ႊၵႂၢင်ႈလႄႈ ႁႂ်ႈၶပ်ႉမၢႆလိုၵ်ႉလမ်ႇတိူဝ်းလိူဝ် ဢၼ်တၢင်တူဝ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ၶဝ် ႁူႉထႃႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ တီႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႅၼ်ႊၵၢင် ၶိူဝ်းဢမႄႇရီႉၶႅၼ်ႇၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်တူင်ႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် တိူဝ်းၼိူင်ႈပၢႆး မိူၼ်ၼင်ႇ ႁဵၼ်းတေႃႇ လွင်ႈၵူၼ်းယိင်း၊ ႁဵၼ်းတေႃႇလွင်ႈ ၸၢဝ်းၽွင်ႇ၊ ႁဵၼ်းတေႃႇ လွင်ႈတုၵ်ႉၶီႉတ၊ ႁဵၼ်းတေႃႇလွင်ႈ ၵူၼ်းၶဝ်ႈၸႂ် ၽွၵ်ႇမိူၼ် LGBT (ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ၶိူဝ်းဢႃႇၽရီႉၶႅၼ်ႇ-ဢမႄႇရီႉၶႅၼ်ႇ၊ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ဢေးသႅၼ်ႉ-ဢမႄႇရီႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးလႅတ်ႇတိၼ်ႇ၊ ႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးသျီႇၶႅၼ်ႇၼူဝ်ႇ လႄႈ ၸၢဝ်းၵူၼ်းပိုၼ်ႉမိူင်း ဢမႄႇရီႉၶႅၼ်ႇ) ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လႅၼ်ႊတွၼ်ႊ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႈ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းတွၼ်ႊ တႃႇဢုပ်ႇဢေႃး ၸွမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵဵပ်းသဵၼ်ႈႁူဝ်ၵူၼ်း Demography (ႁူဝ်ၶေႃႈလိၵ်ႈ demo - ၼႆႉ မႃးတီႈ ၵႂမ်းၵဝ်ႇ ၶိူဝ်းၵရိၵ်ႉ) ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ "ၵူၼ်း"၊ လႄႈ -graphy သမ်ႉမီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ (တႅမ်ႈမၢႆ ဢွၵ်ႇၼေ ဢမ်ႇၼၼ် တႅၵ်ႈ) ၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆး လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးႁူဝ်ၼပ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်း ဝႃႈသိုဝ်ႈၵေႃႈ လွင်ႈၵူၼ်း ၵိူတ်ႇထဝ်ႈတၢႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ၵူၼ်းပဵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင် ဢၼ်လႆႈၶေႃႈမုၼ်းမႃး တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ် ယႃႈယႃ သေဢၼ်ဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းပဵၼ် လႄႈ ၵူၼ်းထူပ်းၽေး ၵိုင်ႉၵၢင်ႉၶဝ် ၵပ်းသိုပ်ႇသေ လႆႈၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ ၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ၶေႃႈမုၼ်း ၾၢႆႇယႃႈယႃ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၵၢၼ်ၵဵပ်းသဵၼ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း Demography ၼႆႉ ယိူင်းတေႃႇ ႁဵၼ်းႁူႉတေႃႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်း တင်းမူတ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် ၵၢင်ၼၼ်ႉ ၽူႈဝူၼ်ႉၶႆႈၸၢဝ်းၶရိတ်ႉၶဝ် လႆႈပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း ထဵင်ထွင်တေႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ဝႆႉတေႃႇ ၵၢၼ်ၵဵပ်းသဵၼ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၾၢႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ၵၢၼ်ၵဵပ်းသဵၼ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ၸဝ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼႆႉ တေပဵၼ် မိူဝ်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ မူႇပိူင်ပႂ်ႉတူၺ်း ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်လႄႈ ပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ် John Graunt ဢွၼ်ႁူဝ် မိူဝ်ႈ ႑႖႖႒ ၼီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႉ တေပႃးဝႆႉ ပိူင်ၾၢင် လၢႆးမိူဝ်းၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇ တေႃႇလွၵ်း ၸူဝ်ႊပၢၼ် ၼၼ်ႉၼႆယူႇ။
Thomas Robert Malthus ႁဵတ်းၵၢၼ် လူင်ႉလႅၼ်ႇ လႄႈ မူႇလိၵ်ႈမၼ်း လႆႈတႅမ်ႈယဝ်ႉမိူဝ်ႈ ႁၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႘ လႄႈ လႆႈၵူဝ်ဝႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁၢမ်ႉတၢပ်ႈ လွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉ ၵူၼ်းၼမ်ၶိုၼ်ႈႁႅင်းသေ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ်ၵေႃႈ တေလႆႈႁဵတ်းတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ ၵူဝ်လွင်ႈဢိုပ်းယၢၵ်ႈ လႄႈ တၢင်းၵွတ်းၽၢၼ် ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼႆယဝ်ႉ။ (တူၺ်းတီႈ Malthusian catastrophe)
သဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးတၢင်း ဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်ၶေႃႈမုၼ်း ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ထတ်းၸႅတ်ႈတေႃႇ လၢႆးထတ်း သဵၼ်ႈသၢႆမၢႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၼမ်လူၼ်ႉတေႃႇ တီႈၸၢင်ႊယူႇသဝ်းလႆႈၼၼ်ႉ မီးၵႃႊႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈလွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၸၢင်ႊၵဵပ်းလႆႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၶၢဝ်းပွတ်ႈၼႆႉတေႉ ပဵၼ်ဝႃႈ လူဝ်ႇထၢမ်ဢဝ်တမ်ႈတီႈၵူၼ်းၶဝ်ဝႃႈ ပီႈၼွင်ႉ၊ ပေႃႈမႄႈ လႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ မီးလၢႆၵေႃႉ
လၢႆးၵဵပ်းသဵၼ်ႈသၢႆ ၵူၼ်းတၢႆ (တေပႃး လွၵ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်၊ လၢႆး Gompertz ၊ ၸွၼ်ႉဢသၢၵ်ႈ၊ လၢႆး Cox proportional hazards ၊ လၢႆးလူတ်ႈယွမ်းတေႃႇ လွၵ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်၊ လွၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၼွင်ႇၵၢႆႇ Brass ၊ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း (Hernes model, Coale-Trussell models, လၢႆးပိူင်ႇတေႃႇ ၸၼ်ႉမိူၼ်ၵၼ်)၊ လွင်ႈတႄႇၼႃႈႁိူၼ်း (ၵူပ်းၵူႈ၊ လၢႆးမၢင်လဵဝ်)၊ လွင်ႈတုၵ်ႉၶီႉတ (လၢႆး Sullivan)၊ လၢႆးလၢမ်းၶၢတ်ႈတေႃႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း (လၢႆး Lee-Carterလႄႈ လၢႆး the Leslie Matrix)၊ လၢႆးတႅၵ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်း (လၢႆး Keyfitz) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢသၢၵ်ႈဢၼ် ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး ၵူႊမိုင်ႉၵူႊပီႊၼႆ လႄႈ ၽူႈယိင်းဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃႈ ၼိူင်ႈ႑႐႐႐ ၵေႃႉၼႆႉ ပႃးၼႂ်း ၸုမ်း ဢသၢၵ်ႈ သုၼ်ႈမုၼ်း (ၵမ်ႉၼမ် ဢသၢၵ်ႈ ႑႕-႑႙၊ ႒႐-႒႔ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမုင်ႈမွင်းတေႃႇသၢႆၸႂ် (သၢႆၸႂ်မုင်ႈမွင်း)၊ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈယူႇမႃး လၢႆပီႊလၢႆၶၢဝ်းသေ လႆႈဢသၢၵ်ႈမႃး ယူႇၸွမ်းမႃး တေႃႇထိုင် သၢႆၸႂ်သုတ်းလႄႈ ၶဝ်ႈသဵၼ်ႈမၢႆ ၵူၼ်းတၢႆၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်ႈၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႃႈ သဵၼ်ႈသၢႆမၢႆ ၼိမ်ဝႆႉ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ (လွင်ႈလၢၵ်ႈလၢႆး ၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းၵိူတ်ႇတင်း တၢင်းတၢႆၼႆႉ ပဵၼ်သုၼ်ဝႆႉ သုၼ်)။
တီႈတွင်း- ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတၢႆၼႆႉ တေမိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းၼိူဝ်လႄႈ ဢၼ်ၶႂ်ႈမၢႆထိုင်တေႃႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉတင်းမူတ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းထၢင်ႇႁဝ်း ၽိတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈၼိူင်ႈၵေႃႉၼိူင်ႈၵူၼ်းသေ လၢႆႊမိၵ်ႈမၢႆႈ ၶိူဝ်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလၢႆႊၸိုဝ်ႈၶိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႁိုင်ၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းၶၢႆႉလၢႆႊယူႇသဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းၶဝ် ၶၢႆႉလၢႆႊၸၢဝ်းၶဝ် ၶဝ်ႈၸိုင်ႈတၢင်ႇမဵဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်းႁၢင်ႊဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊၵၢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်ၼေဝႆႉ ၵမ်းလိုၼ်း (႒႐႐႔ ၼီႈ) တေႃႇ ပီႊ ႒႑႕႐ ၼီႈ တီႈႁူင်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (သီလႅင် = သုင်၊ သီလိူင်မၢၵ်ႇၸွၵ်း = ၵၢၼ်၊ သီၶဵဝ် = တႅမ်ႇ)
သဵၼ်ႈမၢႆၵူၼ်းတၢႆပဵၼ်ပၢႆး ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ပိူင်ပဵၼ်၊ ၽွၼ်းယွၼ်ႉ လႄႈ ဢၼ်တႅၵ်ႈတေႃႇ ၵူၼ်းၼႂ်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း လႆႈတၢႆ ၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၵူၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉတေႃႇ ၵူၼ်းၶၢႆႉလၢႆႊဢွင်ႈယူႇသဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈတေႃႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇယူႇတႃႇသေၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၼႂ်းသဵၼ်မၢႆ ၵူၼ်းၶၢႆႉလၢႆႊတီႈသဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼႆႉ လႆႈဢဝ်သွၼ်တေႃႇ ၸၼ်ႉၸွမ် လၢႆလၢႆဢၼ် ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်း တူင်ႇၵူၼ်း ပၢႆးသၢႆႊၶဝ်၊ လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၾၢႆႇယိပ်းသဵၼ်ႈ မၢႆၼပ်ႉၶဝ် လႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးယူႇလီ ၶဝ်ၸိူဝ်း သူၼ်ၸႂ်တေႉတေႉ။
ပေႃးႁဝ်းမႃးတူၺ်း ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်တုမ်ႉတေႃႇတေႃႇ ပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်ပိုတ်ႇၼေတႆႉၼၼ်ႉသေ တေမီးလွင်ႈ ယုမ်ႇယမ် ၼိူဝ် ပၢႆးၸၢင်ႊ "ႁုၼ်ႈမုၼ်းတေႃႇ လၵ်းပိူင်ႁင်းမၼ်း လႄႈ မၼ်းမီးလမ်ႉၵတ်ႉႁႂ်ႈယုမ်ႇၸႂ်လႆႈ၊ မၵ်းမၼ်ႈတေႃႇ ၶူဝ်းပိုၼ်ႉ ၸၢၵ်ႈဢၼ် တေပဵၼ်လႆႈ လႄႈ ၽူႈၶူင်ႊၶဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ် ႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတေမီးပႃးဝႆႉ တွၼ်ႊပၢႆးႁူႉတွၼ်ႊၵေႃႇသၢင်ႈ ၶူင်ႉတူဝ်မၼ်း၊ လိူၵ်ႈၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း၊ ပၵ်းပိူင်ၵေႃႈသၢင်ႈၶူင်ႉ၊ ၵၢၼ်ၵဵပ်းသိမ်း၊ ၵၢၼ်ၶိုၼ်း ထုၵ်ႉဢွၵ်ႇ၊ ၵဵပ်းၶေႃႈတီႈပွင်ႇ၊ သူင်ႇၵူးတေႃႇၵၼ်၊ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆလႄႈ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတေႃႇ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၼႆ ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်မႃး လွင်ႈတေႉၼႆ A. I. Mikhailov လႄႈ ၽူႈႁူႉႁၼ် သူဝ်းဝိတ်ႉရႅတ်ႉ ၶဝ်ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈၵၢင်ပီႊ ႑႙႖႐ ၼီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတီႈပွင်ႇ ယုမ်ႇယမ်တေႃႇ ၶိူင်ႈၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ၼႂ်း ၶေႃႈမုၼ်းၶိုၵ်းၶၢၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ပရူဝ်ႇၵၵႅမ်ႇ ၽူႈတုမ်ႊၶၢဝ်ႇ ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတေၸႂ်ႉလႆႈတေႃႇ တီႈပွင်ႇႁူဝ်ၶေႃႈ ဢၼ်ပႃး လႅၼ်ႊၶွင်မၼ်းလႄႈ တေပဵၼ်ၸႂ်ႉတေႃႇ မိူဝ်ႈပိုတ်ႇဢွၵ်ႇ လႅၼ်ႊၶွင် မၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။
ပေႃးတေဢဝ် ၽိင်ႈမၼ်းဝႃႈၼႆ ၼႃႈၵၢၼ်ၶဝ် တေလႆႈႁဵတ်းၸွမ်းၶိူင်ႈထုၵ်ႈလိၵ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ လမ်ႉၵတ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁႂ်ႈမၼ်းႁုၼ်ႈၶိုၼ်ႈတိူဝ်း လူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၾႆးၾႃႉ၊ ၶႅပ်းႁၢင်ႊ၊ သဵင် လႄႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ တီႇၸီႇတႄႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ႁုပ်ႈမႃးၵေႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ လႆႈဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ ၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၸွမ်းမႃး လၢႆးပၵ်းပိူင် တူင်ႇၵူၼ်းပၢႆးသၢႆႊ မႃးယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႑႗႓႑ ၼီႈ Benjamin Franklin လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ႁူင်းၵၢၼ်ႁူင်းလၢႆး ဝဵင်းPhiladelphia ယဝ်ႉသေ ႁူင်းလၢႆးဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းယဝ်ႉ။ ပပ်ႉၸိူဝ်းလႆႈ ႁဵတ်းပဵၼ်မႃးၵေႃႈ လႆႈပဵၼ် ၶွင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႄႈ လႆႈပဵၼ်မႃး တီႈသုၼ်ၵၢင် တီႈၸၢမ်းတူဝ်ထူပ်း ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႆႈၸတ်းသၢင်ႈ ပၢႆးပၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ်ၶွင်ၽုင် လႄႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈ ၸၢမ်းတူဝ်ထူပ်း ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၶဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႑႘႐႑ၼီႈ Joseph Marie Jacquard လႆႈၶူင်ႊသၢင်ႈ ယူင်ႉလၢႆးၸႂ်ႉ ၶႅပ်းဝႂ်ႊ တႃႇၸႂ်ႉထိင်းတေႃႇ ၵၢၼ်တေႃးႁုၵ်း တီႈမိူင်း ၽရႅၼ်ႇသဵတ်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်း ႑႘႔႓ ၼီႈ Richard Hoe လႆႈ မႄးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉပၼ် ၶိူင်ႈတဵၵ်းပၼ်ႇသေ၊ မိူဝ်း ႑႘႔႔ ၼီႈသမ်ႉ Samuel Morse လႆႈႁဵတ်းပၼ် သၢႆတႅၼ်ႇလိၵ်ႈ မၼ်းႁႂ်ႈပဵၼ် တႃႇတင်းၼမ်ၸႂ်ႉ မႃးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႑႘႖႐ ၼီႈၼၼ်ႉ ပၢင်ၵုမ်လူင် ဢၼ်ႁဵတ်းတီႈ ဝဵင်း Karlsruhe Technische Hochschule ၼၼ်ႉလႆႈဢုပ်ႇဢေႃးတေႃႇ လွင်ႈၸိူဝ်းတေၸၢင်ႊ ႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ တေႃႇ ၵၢၼ်ၵေႃႈသၢင်ႈ ယူင်ႉႁႂ်ႈတႅၼ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်လၢႆးပၼ်ၸိုဝ်ႈ ပၢႆးပိုတ်ႇထၢတ်ႈ ႁႂ်ႈၸွမ်းလၢႆး ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇပီႊၼၼ်ႉမႃးၵေႃႈ တူင်ႇၵူၼ်း ၼႂ်းဝၢင်းၶဝ် လႆႈတႄႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၽိမ်းလိၵ်ႈတႃႇ သဵၼ်ႈမၢႆ ၽိုၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တီႈဝဵင်းလူင် လၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇပၢႆးသၢႆႊ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် လႆႈဢိင်ၽိုၼ်လိၵ်ႈ Paul Otlet လႄႈ Henri La Fontaine သေ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ပၢႆးပၢႆႊ ဢၼ်လႆႈႁႃႁၼ်မႃး တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် ၾၢႆႇလိၵ်ႈလၢႆး လုမ်ႈၾႃႉInternational Institute of Bibliography (IIB) မိူဝ်ႈ ႑႘႙႕ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈ တေႃႇၵူးမႅၼ်ႉၶဝ် ၸႂ်ႉပၢႆးၸၢင်ႊသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တွၼ်ႊလၢတ်ႈဢွၵ်ႇသဵင် ၶေႃႈၵႂၢမ်း လႄႈပဵၼ် လွၵ်းလၢႆး ယိူင်းတေႃႇ ပဝ်ႉတူင်ႇၵူၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းယဝ်ႉ။
Otlet လႄႈ Lafontaine ၵေႃႇသၢင်ႈ လၢႆးၵေႃႇမၢႆၼပ်ႉ ဢၼ်တေယၼ်လႆႈၼိူဝ် ပၵ်းပိူင် လၵ်းၸဵင်၊ ပၢႆးလႅင်ႊလိၵ်ႈလၢႆး လႄႈ ၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်း လုမ်ႈၾႃႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် တေႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ၵၢၼ်ႁူမ်ႈသၢင်ႈၸိုင်ႈ လုမ်ႈၾႃႉယူႇ ဝႃႈၼႆ။
တွၼ်ႊၵဵပ်းလိူၵ်ႈ ဢၼ်ပႃးဝႆႉ ၽိုၼ်ႈမၢင်ႊၸေႈ လႄႈ ၶႅပ်းဝႂ်ႊ ၽၢႆႇ(လ်) ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်းလၵ်းၸဵင်သေ မီးၸွမ်း လၢႆးၵဝ်ႇ ၶပ်ႉဝႆႉၸွမ်းဝဵပ်ႉယၢင်ႇ ၶေႃႈမုၼ်း လဵၵ်ႉတေႃႇယႂ်ႇ (ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ တူင်ႇလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မႃးတီႈ ပိုၼ်ႉၶေႃႈမုၼ်း ၵူႊယၢင်ႇယၢင်ႇၼၼ်ႉ) လႄႈတင်း ၼမ်ႉတွၼ်းၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉႁူႉ (ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်တႅမ်ႈတၢင်ႇယွၼ်း ၽိုၼ်မိူၼ် ၶေႃႈၼမ်း ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇတီႈ ၶႅပ်းဝႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတေသႂ်ႇထႅင်ႈၵေႃႈ ပၵ်းပိူင်လႅၼ်ႊၶၼ်ႈ ၽိင်ႈထုင်းၼႆႉ တႄႇဝဝ်းမွင်မႃးယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်း ၼႃႈၵၢၼ် တၢင်ႇဢၼ်တၢင်ႇၸုမ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ႑႙႘႐ ၼီႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ် ၸုမ်းသူၼ်ၸႂ် လၢႆးမၢႆၼပ်ႉၶိုၵ်ႉ ၶဝ် တုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ လွင်ႈတေ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼႆႉမႃးယူႇ။
Zhang, B., Semenov, A., Vos, M. and Veijlainen, J. (2014).
ပိုၼ်ႊၽေၼိူဝ် ၼႅင်ႊၵၢင်ႁၢဝ် social media ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ ၽူႈၶပ်းၶိုင်ၶဝ် "ႁဵတ်းလႆႈလီမႃး" ပေႃးၶဝ် မီးၸႂ် ၶႂ်ႈဢွင်ႇမၢၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းတႃႇ တူင်ႇၼႅင်ႊ လူင်းမိုဝ်းသေပဵၼ်မႃး ၼေဝႃႈ ပဵၼ်လမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇၼေလႆႈ လၵ်းထၢၼ် ၼႆယဝ်ႉ။ "
တွၼ်ႈတႃႇၸိူဝ်း ဢမ်ႇလႆႈၶႂၢင်ႉသင်သေ ပႂ်ႉဢဝ်သုၼ်ႇလႄႈ တွၼ်းတၢင်းလတ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလူး။
ပၵ်းပိူင်လႆႈဢွၵ်ႇမႃးၵေႃႈ ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႈ လႆႈသၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃးၸွမ်း ဝဵပ်ႈယၢင်ႇ ပိုၼ်ႉမူပိူင် လႄႈ ႁူင်းၵေႃႇၵၢႆ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႂ်ႉၸၢၵ်ႈတႅၼ်းတၢင်ၵူၼ်းသေ ႁပ်ႉႁူႉတေႃႇ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇၼႆႉ လူတ်ႈယွမ်းလႆႈ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉ ၵႃႊႁႅင်းလူၼ်ႉလိူဝ် "တေႃႇ ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ"ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႁပ်ႉႁူႉတေႃႇ ပိူင်ၵၢၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇၼႆႉ တႄႇမိူဝ်ႈ ၵူၼ်းၸႂ်ႉၶဝ် ၶဝ်ႈၾၢႆႈသွၵ်ႈႁႃ ၼႂ်းယူင်ႉ System ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်တင်းလူင် ဢၼ်ႁဝ်းတေလႆႈမႃး ၾၢႆႈႁႃ ၼိူင်းတေႃႇ ၶေႃႈမုၼ်း ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းတေလႆႈမႃး တီႈလၢႆလၢႆဢွင်ႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင် ၵၼ်ၼၼ်ႉတေႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် ၼႃႈၵၢၼ်ၶူင်ႉၸၢၵ်ႈသေ ႁဝ်းၸၢင်ႊ ၵဵပ်းတွမ် ၶေႃႈမုၼ်းလႆႈယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ တေႃႇၵူးမႅၼ်ႉ၊ ishnes ၊ သဵင်၊ မၢႆလွၵ်းပိူင်ၵၢၼ် ၼႂ်းၸႂ် mind maps လႄႈ ငဝ်းႁၢင်ႊသဵင် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ် တေလႆႈႁၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တေႃႇ ၽူႈႁပ်ႉတုင်း ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ(IR) ဢၼ်လုၵ်ႉမႃး လၢႆလၢႆတီႈတီႈၼၼ်ႉယူႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းပိူင်ၵၢၼ်ၼႆႉ ႁပ်ႉၸႂ်ႉတေႃႇ လႅင်ႊထွၺ်ႈၵႂၢမ်း၊ မၼ်းမီးလွင်ႈတၢင်း တီႈပွင်ႇဝႆႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ တေလႆႈၸႂ်ႉတေႃႇ လၢႆးမဵတ်ႇမၢႆ တီႈၼႂ်း ယူင်ႉၵၢၼ် the KR system ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၵေႃႈ တေႃႈပဵၼ် လွင်ႈႁပ်ႉႁၼ်တေႃႇ ၵၢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်းၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈဢိုပ်းယၢၵ်ႈ လႄႈ ၼမ်ႉထူမ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် လွင်ႈဢၼ် ၼေဝႆႉ တီႈမၢႆလၢၵ်ႈလၢႆး ဢၼ် မိူင်းၽီၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊသိူဝ်းၸွမ်းလႆႈ ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ်မႃး လိူင်ႈလူင် ဢၼ်တေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉႁုၼ်ႇၶတ်းမႃး ယွၼ်ႉၶဝ် လႆႈႁၼ် တေႃႇ ၵူၼ်းထူပ်းၽေးၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ ၵူၼ်းယၢမ်ႈယုမ်ႇတေႃႇ ၶူင်းၽီၵေႃႈ ၵိုတ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၶဝ်မႃးယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵွင်ႉၵဵပ်ႇၸိူင်ႉၼႆ လႆႈႁၼ်မႃး မိူၼ်တင်း လွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇ ၵူၼ်းမိူင်း ယူးရူၵ်ႉၶဝ် ဝႆႉၼင်ႇ ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ - ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်တင်း လွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇ ၵူၼ်းမိူင်း ယူးရူၵ်ႉၶဝ်တႄႉ ၶဝ်ဢမ်ႇလႆ တိူင်ႇပၢင်ႇတေႃႇ ၶူင်းၽီသင်သေ ဢုပ်ႉပွင်ႊ မိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူၼ်းယုမ်ႇယမ် ၶူင်းၽီ ၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် လႄႈ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႈ မိူင်းၶႄႇၶဝ် ၵႆႉဢဝ်ဢွၵ်ႇမႃးၶႆႊတေႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်လၢႆး လူတ်းယွမ်းတေႃႇ ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶဝ် ႁဵတ်းပိၼ်ႉႁဵတ်းပႅတ်ႈ လႄႈ ပဵၼ်လၢႆးယူင်ႉ တေႃႇထတ်းၸႅတ်ႈတေႃႇ တၢင်ႇလွင်ႈတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်ၽွင်း ၸဝ်ႈႁေႃသႅင်လူင် ၶဝ် ဢုပ်ႉတေႃႇ ႓႑ ၸဝ်ႈလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ဢုပ်ႉတေႃႇ သႅၼ်းၵူၼ်းမိူင်း ႑႗ ၵၢပ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်ႈၵႃႊ မၢင်ႈၵၢပ်ႈမၢင်ႈပၢၼ်ၵေႃႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶဝ် ႁဵတ်းပိၼ်ႉပႅတ်ႈတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်းမိူင်းမႃးလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း လုၵ်ႉႁိုၼ်ႇသၢၼ်ၶတ်းလႄႈ မၢၼ်ႈမိူင်းဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၶဝ်ႈလႆႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ တၢင်းယုမ်ႇၶူင်းၽီၼႆႉၼႆႉ ၶိုၼ်းသပ်းလႅင်းဝႆႉဝႃႈ တႃႇႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶဝ် ႁပ်ႉႁဵတ်းၸွမ်း ပၵ်းပိူင် လႄႈ မီးတၢင်းဝူၼ်ႉတေႃႇ လွင်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ ၵၢၼ်မိူင်း ၸွမ်းသၢႆတႃ ၶူင်းၽီ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈ ထႅင်ႈၽၢႆၼိူင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်တႃႇ ဢွၼ်ႈဝွၼ်းတေႃႇ ၵူၼ်းမိူင်း တႃႇႁႂ်ႈၶဝ် ႁပ်ႉႁဵတ်းၸွမ်း ၽွၼ်းလီ ၶိူဝ်း Shang တႃႇႁႂ်ႈၶဝ် သိုပ်ႇဢုပ်ႉတေႃႇ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢွၼ်ႇၸိူဝ်း ၸိူဝ်းၶဝ်ၼပ်ႉယမ်တေႃႇ လၢႆးဢုပ်ႉ Zhou လႄႈ ၶေႃႈပူင်ၵႂၢမ်း ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ယင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇထႅင်ႈ ၽၢႆႇၵေႃႇသၢင်ႈ ႁိူဝ်းလူင်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ် ၾၢႆႈႁႃႁၼ်လႆႈ လႅင်ႊၵၢင်ႁၢဝ် ၸွမ်းတၢင်းၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ် ပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းလတ်းပၢင်ႇလၢႆႇ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶဝ်ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူင်းၼေ ၵမ်းသိုဝ်ႈတေႃႇ သဵၼ်ႈတၢင်းဢွၵ်ႇ လႄႈ လၢႆးၶၢႆႉၵၢၼ်မိူင်း ၶွင်ၸဝ်ႈႁေႃသႅင် ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ် ပၵ်းၸႂ်တေႃႇ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ တွၼ်ႊဢုပ်ႉပိူင်ႇ၊ လွင်ႈၼပ်ႉယမ် လႄႈ ၵၢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတေႃႇ ၵူၼ်းထၢၼ်ႈတႅမ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းဢွင်ႈလႅၼ်ႊတီႈ ပူႇၵၢင်ႉပူႇႁဵင် ၸိူဝ်းၸဝ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇၶဝ် မၵ်းမၼ်ႈပၼ်ဝႆႉ ၼၼ်ႉ ၶဝ်တေလႆႈထိင်း သႅတ်ႉၸႃႇမၢၼ်ႈမိူင်းတေႃႇ ၸဝ်ႈၶုၼ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်းလိုၼ်းမႃး ပေႃးဝႃႈ ႁႅင်းပွင်ႊၸဝ်ႈႁေႃသႅင် ၶိူဝ်းZhouၶဝ် လူတ်ႈယွမ်းမႃးလွၺ်းၵေႃႈ မိူင်းလူင် Qin သမ်ႉၶဝ်ႈႁုပ်ႈဢဝ်သေယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၶိူဝ်း Zhou ၶဝ်လႆႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇမႃးလႄႈ လၵ်းမိူင်းၶဝ် ဢမ်ႇၸွမ်းတြႃးၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းလႅၵ်ႈလၢႆႇလွင်ႈ မူၼ်ႉမႄးၵၢၼ်မၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ လၢႆးဢုပ်ႉပိူင်ႇ တင်း ယူင်ႉလၵ်းမိူင်း ဢၼ်ႁုၼ်ႈမႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉၼႆႉ ပၵ်းပိူင်ၼႆႉ တေလႆႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉလႄႈ ၸဝ်ႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၵူႊတူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ မိူင်းႁေႃသႅင် ႁၢၼ်ႇ (ၶႄႇ) ၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်းၶႄႇၶဝ် မီးလွင်ႈ ၼေတၢင်းလႅၵ်ႈလၢႆႊ တေႃႇ ပိူင်ၾၢင် ၵၢၼ်မၢၼ်ႈမိူင်းၶွင်ၶဝ်တေႉတေႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လမ်ႇလွင်ႈၼႆႉ ၶႂ်ႈၶႆႊဝႃႈ တႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ ႁႂ်ႈပေႃးၵိုင်ႇငမ်ႇတေႃႇ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ တႄႇတင်ႈ လၵ်းပိူင် လူၺ်ႈၸွမ်းလၢႆး ၶူင်းၽီၼႆႉ လႆႈလတ်းတေႃႇ ႁေႃသႅင်တင်းႁႃႈၶိူဝ်း၊ တေႃႇပေႃးထိုင် ပၢၼ်မိူင်းႁေႃသႅင် Song ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ၶဝ်ဝႆႉၼၵ်းတေႃႇလွင်ႈ ၵမ်ႊဝႆႉ ပၢႆးႁပ်ႉႁၼ် လႅၼ်ႊလိၼ်မၢၼ်ႈမိူင်းၶဝ် ၼမ်လိူဝ် ၸေႊမိူင်း ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ တေႃႇပေႃးဢွၵ်ႇထိုင် လႅၼ်ႊလိၼ် မိူင်းပွတ်းၸၢၼ်းယဝ်ႉ။
လၢႆးၽိင်ႈယၢမ်ႈ မိူၵ်ႈမႂ်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵူၼ်းၶွင် Zhu Wen လႄႈ ဝၢႆႈၼႆႉသမ်ႉ Liang ၼႆႉ ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ႁၼ်ႁပ်ႉႁၼ်တေႃႇ ဢမ်ႇလီဢမ်ႇငၢမ်း လႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်လႆႈ ပၢႆႇပႅတ်ႈဢွၵ်ႇဝႆႉၼႂ်း ပိူင်ၸွမ်းၶူင်းၽီ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၵူႇပလၢႆႇၶၢၼ်ႇ ၼႆႉ သမ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်တင်း ၶုၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်း။ တႄႇၸဵမ် မိူဝ်ႈမၼ်းမီး ႁႅင်းသိုၵ်းယႂ်ႇလူင်လႄႈ လႆႈလတ်းၶၢမ်ႈ ၶိူဝ်းၵူၼ်း Khitan မႃးလႄႈ တေႃႇမၼ်းလႆႈႁပ်ႉတေႃႇ လၵ်းပိူၼ်ၸွမ်းၶူင်းၽီ ၼိူဝ်ႁေႃသႅၼ် Yuan ၼၼ်ႉၵေႃႈမၼ်းယူႇၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမႃးၼၼ်ႉၵွၺ်း။ မၼ်းဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊ ႁႂ်ႈမိူၼ်တင်း ၶူဝ်းၽိင်ႈ လႄႈ ထုင်းၶႄႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၶဵၼ်ၼၼ်ႉ သင်ၼႆယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ်ပၢႆတိၼ်တေႃႇ ၸိၵ်းႁူဝ်ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈ ၶတ်းၸႂ်ထိင်းမႃး တေႃႇပေႃးပဵၼ် မိူင်းႁေႃသႅင်လူင်ၼႆႉလႆႉ ပဵၼ်တႃႇ ၸၢမ်ႇပူၺ်ႈ မိူင်းၽီ ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼႆႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႇ ၶဝ်ႈယူႇၼႂ်း လွၵ်း လၵ်းမိူင်း ဢၼ်ၶဵၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၼႆႉ။
ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းပေႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵေႃႉတႅပ်းတတ်းလႆႈၵူႊလွင်ႈလႄႈ ႁပ်ႉလႆႈ လၵ်းၸွမ်းပိူင် ၶူင်းၽီ ၼိူဝ်ၵေႃႉ သုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈလဵပ်းႁဵၼ်း ၸၢဝ်းၶႄႇၶဝ် ႁပ်ႉၵၢဝ်ႇဝႃႈ ၶွင်ၽဵင်ႇပဵၼ်း Victor ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးလီ တီႈသုတ်းတေႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းၶႄႇလႄႈ ၵႂၢမ်းထုင်းၶႄႇမီးဝႃႈ "ၵေႃႉတိုၵ်းပေႉပဵၼ်လႄႈ ၵေႃႉၵၢၼ်ႉသုမ်း တေလႆႈပဵၼ် ၵူၼ်းပၢႆႈၼီ" (Chinese: “成者爲王，敗者爲寇”) ၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူင်းႁေႃၶမ်း Silla ၵေႃႈလၢတ်ႈမိူၼ်ၼႆဝႃႈ ၶႂ်ႈႁပ်ႉတုင်းၸႂ်ႉ လၵ်းၸွမ်းပိူင် ၶူင်းၽီ ဝႃႈၼႆ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်ၸဝ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈ တီႈလႆႈမၢႆမႃးတီႈ ႁေႃသႅၼ် Joseon ၼႆႉၸမ်း မီးပၢႆးဝူၼ်ႉတေႃႇ တႃႇႁႂ်ႈမိူင်းလူင် ယိုၼ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈၸႂ်ႉလၢႆး လၵ်းၸွမ်းပိူင် ၶူင်းၽီ ၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး တီႈလႅၼ်ႊၵၢင် မိူင်းႁေႃၶမ်း ဝႅတ်းၼၢမ်းၶဝ်သမ်ႉ ႁပ်ႉတုင်းၸႂ်ႉ လၢႆးၶွၼ်ႇၽျူးသႅတ်ႉ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉတေႃႇ ၸေႊမိူင်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လၢႆးၼႆႉ ဢွၼ် ႁႂ်ႈၶိူဝ်းဝႅတ်းၼၢမ်းၶဝ် ၶူင်ႊလႆႈလၢႆး ၵဵပ်းၶွၼ်ႇ တီႈၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်ဢေးသျႃးသေ ဝၢႆးလၢႆးၵဵပ်းၶွၼ်ႇ သုၼ်ၵၢင်ၶႄႇယဝ်ႉ လၢႆးဝႅတ်းၼၢမ်းၶဝ် ပဵၼ်ဢၼ် ၶိုတ်းၵၢပ်ႈဝႆႉတေႉတေႉ ၼႂ်းၵုၼ် ဢွၵ်ႇဢေးသျႃးၼႆႉ။
ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး လၢႆးၼႆႉ ၶိုၼ်းလႆႈ ၽဵဝ်ႈသိမ်းပႅတ်ႈသေ ယွၼ်ႉဝႃႈ သိုၵ်းၸဝ်ႈႁေႃသႅင် ၶႄႇၶဝ် တိုၵ်းၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် ၶဝ်ႈသိမ်းမႃးတေႃႇ ပေႃးထိုင် လႅၼ်ႊဢမ်ႇႁၵ်း ၶွင် Amaterasu ၶုၼ်ၵၢင်ဝၼ်း ၵျႃႇပၢၼ်ယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ၵၢၼ်ဢဝ်ၶိုၼ်းမိူင်း Meiji မိူဝ်ႈ ႑႘႖႘ ၼီႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ မိူင်းဝႂင်ႉႁေႃသႅင်ၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းဢၢပ်ႈပၼ် ၼႂ်းမိုဝ်း ၸုမ်းၵၢၼ်မိူင်း ပျူႇႁူဝ်ၵရေႇၸီႇလႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၼႂ်းဝၢင်းၵေႃႈ လႆႈယွမ်းလူင်းမႃးသေ လႆႈပဵၼ်မႃး ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇဢွၼ်ႇ Meiji ယူႇယဝ်ႉ။ ‑
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းသိုပ်ႇၶၢဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်မၢႆမီႈ လႄႈ ၶႂၢင်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶေႃႈၼမ်းဢၼ်မႅင်ႇမႃးတီႈ ပၢႆးပိုၼ်းလႄႈ လွင်ႈထိုင်တီႈ သိုပ်ႇၶၢဝ်ႇ။ ဢၼ်ပႃးဝႆႉ သုၼ်ႇတူဝ် လႄႈ သိုပ်ႇၶၢဝ်ႇတင်းလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈမိူင်းဢေႃးသရေးရီးယႂ်း လႆႈတႄႇ ယုၵ်ႉမုၼ်းဢွင်ႈတီႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသိုပ်ႇၶၢဝ်ႇ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် Victorian မိူဝ်ႈဢွၼ်ၼႃႈပီႈ ႑႙႖႐ လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်သမ်ႉပိုတ်ႇ မိူဝ်ႈၵၢင်ပီႊ ႑႙႖႐ ၼီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းဢၼ်လႆႈႁဵၼ်းၸဝ်ႉ ၼႂ်းတင်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ တႄႇသွၼ်ပၼ်တီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ပိူင်ၵၼ်ႊႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် Victorian ၽွင်းၵၢင်ပီႊ ႑႙႖႐ ၼီႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းၵေႃႈလႆႈတင်ႈပဵၼ်မႃးသေ သိုပ်ႇမီးႁႅင်းမႃး ၼႂ်းပွတ်းတွၼ်ႊ the VCE မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးႁဵၼ်း သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇလႆႈ ဢမ်ႇလႆႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး တႃႇသွၼ် ပၼ်ၸၼ်ႉၵၢင် ၼႂ်းၸေႊမိူင်း New South Wales ဝႃႈၼႆ။
Harold Innis လႄႈ Marshall McLuhan ၶႃသွင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း Canadian သေ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းၸွမ်း ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၵေႃႇသၢင်ႈတေႃႇ ၶႂၢင်ႇသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ လႅင်ႊသိုင်ႇဝႅပ်း တူဝ်မီးသၢႆၸႂ် လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵၢၼ်မိူင်း မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပၢၵ်ႇပီႊ ႒႑ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် Carleton လႄႈ ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် Western Ontario ၵေႃႈ မိူဝ်ႈ ပီႊ ႑႙႔႕ - ႑႙႔႖ ၼၼ်ႉ လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်း ၼႃႈၵၢၼ်ၾၢႆႇၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇၵိုၵ်ႉ လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းသွၼ်လွင်ႈ ၾၢႆႈတႅမ်ႈၶၢဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉၸွမ်လၢႆလၢႆတီႈ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၶဝ်မွပ်ႇယိုၼ်ပၼ် ၸုမ်ႉၶူးတေႃႇလွင်ႈ သိုပ်ႇၶၢဝ်ႇလႄႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း Canadian ၶဝ် လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ၶႂၢင်ႇႁဵၼ်းသေယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉတေပႃး Brian Massumi (ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ၊ ႁဵၼ်းလႅင်ႊၽိင်ႈငႄႈ) ၊ Kim Sawchuk (ႁဵၼ်းလႅင်ႊၽိင်ႈငႄႈ၊ သုၼ်ႇ ၼၢင်းယိင်း ၽဵင်ႇပဵင်း၊ ႁဵၼ်းလႅင်ႊထဝ်ႈ) ၊ Carrie Rentschler (လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၼၢင်းယိင်းၽဵင်ႇပဵင်း) လႄႈ François Cooren (မုၵ်ႉၸုမ်းၵေႃၵပ်းသိုပ်ႇ ၵပ်းသၢၼ်) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွၵ်ႈလၢႆးသုၼ်ၵၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးဝႆႉၸႂ်ယဵၼ်တေႃႇ လွင်ႈႁဝ်းသူၼ်ၸႂ်ၸွမ်း လုမ်ႈၾႃႉ ႁိုဝ် ၵူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
McLuhan လၢတ်ႈဝႃႈ “လွၵ်းလၢႆးဢၼ် ပႆႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လွၼ်ႉမွၼ်း ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ” ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပႃး ပိူင်ၾၢင်ၵေႃႇသၢင်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်ၵူၼ်းလႄႈ မုၵ်ႉၸုမ်းယဝ်ႉ။ “လွၼ်ႉမွၼ်း ပၢႆးၸၢင်ႊမေႃႁဵတ်းႁင်းၵွၺ်း ဢမ်ႇလူဝ်ႇၵူၼ်းၸႂ်ႉၼၼ်ႉသမ်ႉ ပိၼ်ႈၾူၼ်ၵၼ်တင်း မိူဝ်ႈၵႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။”
ပိူင်လၢၵ်ႇလၢႆး သိုပ်ႇၶၢဝ်ႇတင်းမူတ်း ၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ “ၶေႃႈၼမ်း” သဵၼ်ႈတၢင်း ၵိုပ်းသိုပ်ႇ ဢၼ်တိတ်းတေႃႇၸွမ်း သဵၼ်ႈတၢင်း တၢင်ႇၸိူဝ်းယူႇ တႃႇသေၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ ၾႆးပိူင်းတေႃႇ ပၢင်ၶႄႉမၢၵ်ႇၼင်လွမ် ဝၼ်းၽတ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လႅင်းတီႈ ၽိူၼ်သူၼႆ သူတေထဵင်ဝႃႈ ၾႆးၾႃႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၼမ်း ၶွင်ၾႆးလႄႈ ပဵၼ်ၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းယဝ်ႉ ၼႆယူႇ။
ၵူၺ်ႈၵႃႊ ၾႆးၾႃႉၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၶေႃႈၼမ်း ၵွၼ်ႇၵႃႊ မၼ်းပႆႇ လေႃးပၼ် ၶေႃႈႁိၵ်ႈမိၵ်ႈမၢႆၶဝ်။ ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ လၢႆးမၢႆတွင်းပၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်းၵပ်းသိုပ်ႇၼႆႉ မီးႁႅင်းမႃးၶိုၼ်ႈမႃး ယွၼ်ႉ မၼ်းပၼ်ၽွၼ်း “ၶေႃႈၼမ်း” သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ တၢင်ႇၸိူဝ်း ၼမ်ၼမ်လၢႆလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇမႆႈၼႆႉ မၼ်းမီးလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းဢေႇ လႄႈ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ ၵတ်းသမ်ႉ မီးလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၼမ် ၼႆယဝ်ႉ။
ၸွၼ်ႉၸွမ်လူင် ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ တီႈမိူင်းၶႄႇၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းလၢႆးၵဝ်ႇ ႁွင်ႈၵၢၼ် ႁူင်းပွၺ်ႇသဵင် မိူဝ်ႈပီႊ ႑႙႕႔ ၼီႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Bourdieu ထတ်းၸႅတ်ႈဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ ငဝ်းႁၢင်ႊႁၢင်သဵင် ဢမ်ႇပေႃးမီးသုၼ်ႇႁဵတ်းလႄႈ လွတ်ႈလႅဝ်း ၼင်ႇၵႃႊ ႁဝ်းထၢင်ႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႊ ၶႂၢင်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸိူင်းၼႆႉ တီႈဝဵင်း Frankfurt လႄႈ Berlin ၶဝ် လႆႈမီးႁႅင်းႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၼိူဝ် တၢင်းႁၼ်ထိုင်တေႃႇ တွၼ်ႊၼႃႈ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးလိၵ်ႈလၢႆး Helmut Kreuzer ဝႃႈႁွင်ႈၵၢၼ်ၽိမ်းလိၵ်ႈ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈ လႆႈမီး တၢင်းဢၢင်ႈမႂ်ႇ တေႃႇ ၵၢၼ်မႄးၵုၼ်း တၢင်းၼမ်ၶွင်ၶဝ်ယူႇ။ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ လႅင်ႊသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ (ႁဵၼ်းလႅင်ႊလိၵ်ႈလၢႆး- ႁဵၼ်းလႅင်ႊသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ) ၼႆႉ တေလႆႈႁုပ်ႈသေ ၶိုၼ်းပၼ်တၢင်းသပ်းလႅင်းၼေတီႈ the Düsseldorfer Germanistentag 1976 ၼႆယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈၵၢၼ် သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်တိတ်းတေႃႇၵၢၼ်မိူင်း ၸၼ်ႉၸွမ် မိူင်းၸျႃႇမၢၼ်ႇ၊ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း   Lutz Hachmeister လႆႈသွၵ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ႁွင်ႈၵၢၼ် ၸၼ်ႉၸွမ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵမ်ႉပႃႈဢေႇ လႆႈၽင်ၼွင်ႇၸွမ်း ပၼ်ႁႃ သိုင်ႇဝႅတ်းသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇလႄႈ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ တိတ်းတေႃႇ တၢင်းၵၢၼ်မိူင်း ယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလႅင်ႊ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းတင်ႈႁဵၼ်း ၸိုဝ်ႈလိုဝ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ် မိူင်းၸျႃႇမၼီႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းတၢင်ႇၵၼ် ဢၼ်ယုမ်ႇၽိတ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉတႄႉ ပေႃးႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးၼႆႉယဝ်ႉ တေလႆႈၶဝ်ႈပဵၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈ ငဝ်းႁၢင်ႊသဵင် ဢမ်ႇၼၼ် ႁွင်ႈၵၢၼ် သိုဝ်ႇၶၢဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးဢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈႁဵၼ်း ႁူမ်ႈသဵင်ႈ ႁႃႈပီႊ လႄႈ တႃႇသွင်ပီႊတႄႉ တေလႆႈႁဵၼ်းတေႃႇ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၼႅင်ႊၾႆးၾႃႉ ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈတွၼ်ႊၵပ်းသိုပ်ႇပၢႆးသၢႆႊ ၼႆႉ ပၵ်းၸႂ်တေႃႇ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵူၼ်း တႃႇႁႂ်ႈၶဝ် ႁဵတ်းလႆႈလီ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈလီ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပၢႆးလႅင်ႊသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၼႆႉ လႆႈလုၵ်ႉတီႈ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇတူၵ်း သေ ၶိုၼ်ႈႁႂ်ႈလီၶိုၼ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးလႅင်ႊၵပ်းသိုပ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ ၼႆႉ ၸၢင်ႊၶဝ်ႈႁဵၼ်းလႆႈတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် Erasmus University Rotterdam, Radboud University, Tilburg University, University of Amsterdam, University of Groningen, University of Twente, Roosevelt Academy, University of Utrecht, VU University Amsterdam and Wageningen University လႄႈ Research Centre ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် Punjab Lahore ၼႆႉပဵၼ်ႁွင်ႈၵၢၼ် ဢၼ်ႁိုင် လိူဝ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးႁဵၼ်းသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၼႆႉ လႆႈဢဝ်ၶဝ်ႈသွၼ်တေႃႇ ၸွတ်ႇတူဝ်ႈ မိူင်းႁေႃၶမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ the UK ယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၼႃႈၵၢၼ် ပရူဝ်ႇၵၵႅမ်ႊ ၵမ်ႈၽွင်ႈလႆႈ ပၢႆႇဢွၵ်ႇဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸိူဝ်း၊ ၽိမ်းလိၵ်ႈ၊ ဝီးတီႉဢူဝ်ႉ ၵဵမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉ တေပဵၼ်တွၼ်ႊဢၼ်တေလႆႈၸူမ်းတေႃႇ တၢင်းမေႃ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ Professor Siva Vaidhyanathan ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းလႄႈ လႅင်ႊသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ the Inaugural Verklin ဢၼ်ပဵၼ် သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ ပၢႆးမိူင်း လႄႈ ပၢင်ၵုမ် ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈငိုၼ်းၵမ်ႉၸွၺ်ႈတီႈ CEO လူင် Canoe Ventures လႄႈ UVA alumnus David Verklin ယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးလႅင်ႊသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ တီႈဝဵင်း Radford ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ ၵူၼ်းၶဝ်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ႈၼိူဝ် ၵၢၼ် ၸျႃႇၼႄႇ၊ ၶႆႊဢွၵ်ႇမွၵ်ႇ ၼေႁႂ်ႈၵူၼ်းၼမ်ႁူႉၸွမ်း၊ ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇၶူဝ်းၶွင် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ Web ၼႆယဝ်ႉ။
Bergson ၼိူင်းတေႃႇ ၵၢၼ်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ တူင်ႇၵူၼ်း ၸွမ်းတင်း ၵၢၼ်ဢိုတ်းႁပ်း တူင်ႇၵူၼ်းသေ လႆႈမီးမႃး ယူင်ႉပိူင်ဢိုတ်းႁပ်းတေႃႇ လၵ်းမိူင်း၊ ၵုင်ႇသိၵ်ႈၶႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵိူဝ်းယုမ်ႇယမ်ၼႆယဝ်ႉ။
Soros, George "ၶၢဝ်ႉၸၢင်ႊမေႃႁဵတ်းၽိတ်း" ၵၢၼ်ၵူၼ်းၼမ် (႒႐႐႖) ၼီႈ
ၵၢၼ်ၸႂ်ႉလၢႆးၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ ၼႆႉ မီးတၢင်းဢၢင်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းမိူင်း တေဢမ်ႇမီးလႆႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶိူဝ်း တေႃႇ ပိုၼ်ႉႁူႉပၢႆးမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ   ပဵၼ်လၢႆး ယႃႉလူႉတေႃႇ ပိုၼ်ႉႁူႉၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတီႈ မိူင်းၸဝ်ႈႁႅင်းပွင်ႊ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပိူင်မိူင်းဢိုတ်းၽၵ်းတူၼႆႉ တေလႆႈႁူႉတေႃႇ လွင်ႈဝႃႈ ၸႂ်ႉလၢႆးၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ ၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ၼိူင်ႈ တႃႇၶဝ်လၢၵ်ႈလႆႈ ၶွၼ်ႇၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၽူႈပၼ်ၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၶဝ် ႁူႉပွင်ႇလႆႈတေႃႇ လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် ငၢႆႈငႅမ်ႈ လႄႈ ပၢႆးမိူင်း တီႇမူဝ်ႇၵရႅတ်ႉတိတ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်း တႃႇဢွၼ်ၶဝ် ႁူႉပွင်ႇလႆႈ လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Popper ၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈပိုၼ်ႊတေႃႇ လွင်ႈပိူင်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇတူႈတေႃႇ လၢႆး တီႇမူဝ်ႇၵရေႇၸီႇ ဢမ်ႇၼၼ် လၢႆးပိူင်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းသင် ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လၢႆးပၢႆးမၢၵ်ႈ တေႃႉသူင်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶွပ်ႈၸႂ်ႁူႉ တေႃႇၵူၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႉၼႆႉ တေမႃး တေႃႇၼႃႈသေ ဝူၼ်ႉၶႆႈတေႃႇ ပုၼ်ႈၵူၼ်းၼမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၵၢၼ်ထိင်းၵူၼ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လွၵ်းလၵ်းၸွမ်းပိူင် ဢၼ်ႁဵတ်းပၼ်တေႃႇ ၵူၼ်းမိူင်း တင်းလၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်ၽဵၼ် တေႃႇ ၸိူဝ်းၶဝ် ပိူင်ႇလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်း Ontario ၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈတွၼ်ႊတေႃႉသူင် ဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းဢမ်ႇလႆႈ လူၺ်ႈဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈၸုမ်းၼႂ်း the Ontario College of Trades ၵေႃႈယဝ်ႉ။
တႃႇ ႁႅင်းမေႊလဵၵ်း တူင်ႇလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ လႅင်ႊတူင်ႇၵူၼ်းပၢႆးသၢႆႊ ၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈယၢမ်းၵူၼ်း ဢၼ်တေလႆႈတူၺ်းတေႃႇ ၵၢင်ၸႂ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၵၢၼ်လူင်းမိုဝ်းၼႆႉ တိူဝ်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းလိူဝ်တိူဝ်း လၢႆး Florian Znaniecki "ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၼိူဝ် တူင်ႇၵူၼ်း" ၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵူႊၵေႃႉၼႆႉ လႆႈၶဝ်ႈတေႃႇ လၢႆးၵၢၼ်တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈတူၼ်ႉႁူၼ် ၵူၺ်းၵႃႊ တိူဝ်းတူင်ႉတိုၼ်ႇလႄႈ တုမ်ႉတွပ်ႇလႆႈ ဝႆးဝႆႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ ပွင်ႇဝႃႈ ၽွင်းၽွၼ်းယွၼ်ႉ ထီႈသွင် လႆႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် လိူၵ်ႈမႅၼ်ႈၺႃး ၵေႃးလဵၵ်းဢမ်ႇလီၼႆ ၶဝ်တေႁူႉဝႃႈ မၼ်းတေယၢပ်ႇတႃႇၶဝ်တေလႆႈ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးလၵ်ႈပိူၼ်းလႄႈ တေယၢပ်ႇပႃး ပဝ်ႉမၢႆၵမ်းလိုၼ်း တႃႇပဵၼ် ၽူႈတၢင်လၢတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
Value Relation ၼႆႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၵိင်ႇၽေ ၶေႃႈပူင် လႄႈ ၶေႃႈတၢင်ႇလဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတၢင်ႇလဝ်ႈဢၼ်မီး လၢႆးၼေဝႆႉ ပၼ်ႁႃ ၼမ်လၢႆၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်း လွၼ်ႉမွၼ်း လၵ်းပိူင် ဢၼ်လႆႈ ၸႅတ်ႈဢွၵ်ႇမႃးၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၼမ်းဢၼ်မီးဝႆႉ ၵိူဝ်းယုမ်ႇယမ်ၼမ်လၢႆၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈ ၶႄႉတေႃႇၵၼ်သေ ၸိူဝ်းၶဝ်တေ ၶတ်းၸႂ်တေႃႇ လၢႆးတၢင်းၶိုၵ်း လႄႈ ၶႂ်ႈၽိူမ်ႉထႅမ်တေႃႇ လွင်ႈတၢင်းလူဝ်ႇ တေႃႇ ၽူႈၸၢဝ်းၵိူဝ်းယမ် ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်။
ဢၼ်လႆႈႁူႉလီ ဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ၵျွင်းၶရိတ်ႉ လႆႈတိူဝ်းၼမ်မႃး ၸူဝ်ႊၶၢဝ်း တီႈမိူင်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ဢမႄႇရီႉၵႂ်းယဝ်ႉ။ လၢႆးၼႆႉ မၼ်းႁဵၻ်းႁႂ်ႈ ၽူႈဝူၼ်ႉၵႂၢင်ႈၶဝ် လႆႈမီး လွင်ႈထဵင်ထွင်ၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႉတေႃႇ ၼႃႈၵၢၼ် (ၵၢင်ၸႂ်တေႃႇၼႃႈၵၢၼ်) - ၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉ တေႃႇၵၢင်ၸႂ်ၶဝ် တႃႇမွၵ်ႇၼေလႆႈ လွင်ႈၶုၺ်ႉႁူႉမၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းၶုၺ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇထိင်းလႆႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ လႅၼ်ႊၶၼ်ႈ လႄႈႁၢမ်းပဝ်ႇဝႆႉ လွင်ႈတႅပ်းတတ်းႁင်းၶေႃၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢင်ၸႂ်ႁႅင်းႁုၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တႃႇၽိူမ်ႉထႅမ်တေႃႇ လွင်ႈလုၵ်ႉႁုၼ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ် ၽိင်ႈယၢမ်ႈလႄႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ မေႃလိူၵ်ႈၸွမ်း ၶေႃႈႁပ်ႉႁၼ်။
Aristotle လၢတ်ႈဝႃႈ ၶေႃႈၵွင်ႉသၢၼ် ႁူၵ်းၶေႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ႁူဝ်ၶေႃႈ တေႃႇလွင်ႈလၢတ်ႈတင်းၼမ် ၼႆယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၵ်းပိူင် လဵၵ်ႉၼွၺ်ႉ တွၼ်ႊပၢႆးဝူၼ်ႉ ၽၢႆႇမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ လုၵ်ႉတီၼိူင်ႈၵေႃႉသေ လႆႈႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းၼႆယဝ်ႉ။
လၢႆးႁဵတ်းဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးၸွမ်းလၢႆးၶပ်းၶိုင် တႃႇဢဝ်ၼိူင်းၵၼ် လႄႈ ၶူင်ႊသၢင်ႈလၢႆးၶပ်ႉ တေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၼႆယဝ်ႉ။
လၵ်းပိူင်တႅင်ႈ လၢႆးလိူၵ်ႈၼႆႉ လၢႆးၵၢၼ် ၶူဝ်လူဝ်ႇၼီႇ လႆႈၶိုၼ်ႈၼမ်မႃး တေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး သေတႃႇၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈလုၵ်ႉမႃးတီႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵဵဝ်ႇတေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႅၵ်ႉၼွၺ်ႉၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လၢႆးၵၢၼ် ၽိင်ႈထုင်းၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးၵၢၼ် ႁၼ်တေႃႉဢဝ်မႃးတီႈ ၽိင်ႈထုင်းၵွၺ်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၵႆႉဢဝ် ၽိင်ႈယၢမ်ႈသုၼ်ႇၵေႃႉၵူၼ်း မႃးသႂ်ႇၸွမ်း ငဝ်းလၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈထုင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် ဢၼ်ႁႂ်ႈႁဝ်း သူင်မိုတ်ႈတေႃႇ ၸိူဝ်းၵိုတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈယၢမ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊၶၵ်းၵၢၼ် တႃႇႁဵၼ်း ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ လႄႈ မၢင်ႈပွၵ်ႈ ဢမ်ႇတၢပ်ႈလူဝ်ႇ ၽၢင်ႉႁူႉသေ ၵေႃႈ ႁဵၼ်းၵႂႃႇႁင်းမၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉ Cooley တူၺ်းတေႃႇ ႁင်းမၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်လၢႆးႁုၼ်ႈမုၼ်း ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ယွၼ်ႉဝႃႈ ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈ လႄႈ တၢင်းတုမ်ႉတွပ်ႇ တေႃတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ႁဝ်းဝူၼ်ႉတေႃႇ လၢႆးၵၢၼ် ႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉပဵၼ် "ၼႅင်ႊၵွင်ႉသၢၼ် ၼႂ်းၵႃႊၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်းယူႇသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း တူင်ႇၵူၼ်းၶွင်ၶဝ် လႄႈ ၵမ်ႉယႆတေႃႇ ၽွၼ်းယွၼ်ႉၼႃႈၵၢၼ် တူင်ႇၵူၼ်းၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
မိူဝ်ႈထိုင်ၶိုင်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ မႃးၼၼ်ႉ de Tocqueville လႆႈၽၢင်ႉတေႃႇ ၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်း ဢမႄႇရီႇၶႅၼ်ႇၶဝ် ဢၼ်ႁၼ်တေႃႇ လႅၼ်ႊ လႄႈ တီႈပွင်ႇ တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မုၵ်ႉၸုမ်းတင်းမူတ်း ဢၼ်လႆႈလီၸွမ်းတေႃႇ ၼႃႈၵၢၼ်လူင်ၶဝ် ၵူႊတွၼ်ႊတွၼ်ႊၼႆႉ ပဵၼ်ၽွင်း ၶဝ်ၵူႊၵေႃႉ ႁႃႁၼ်တေႃႇ လၢႆးၵွင်ႉၼွင်ႇတေႃႇ ၽွၼ်းလီတီႈ ၵူၼ်း၊ မေႃဝႆႉၸႂ်လီတေႃႇၵၼ် တီႈၼိူဝ် ၸုမ်းၵူၼ်းႁဝ်ႈလႄႈ ႁိမ်းႁွမ်း ႁဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း Stein (1960:1) ၼႆႉ "ပဵၼ်ၵႃႊၶၼ် ထိင်းတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ၶတ်းၸႂ်တေႃႇ ၽိင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလႄႈ တူဝ်ထူပ်းဢၼ် ဢမ်ႇလွတ်ႈတေႃႇလႆႈတႄႉ ပဵၼ် ၸုမ်းႁၼ် ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈလီၼၼေႉ တေပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉဢိင်ၼိူဝ် ၼိူင်ႈၵေႃႈ လႄႈ ၸၼ်ႉတူင်ႇၵူၼ်း ၶွင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။"
လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၵူႊဢၼ်ၼႆႉ တေၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်မၢႆတွမ်းတေႃႇ လင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉ တိုၼ်းလၢင်းလူင်ႇၵၢၼ်း ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃး ၶၢဝ်းတၢင်း လၢႆသိပ်းပီႊၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
Robert D. Putnam (1993) ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ တေၸၢင်ႊငၢႆႈတိူဝ်း ပေႃးႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈ တင်းသွင်ပႃႈသွင်ၽၢႆႇၵေႃႈ တေမီးၽွၼ်းလီၸွမ်း ၼႂ်းတူင်ႇ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼႆ ၵႃႊၶၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လႆႈတေႃႇသူႈတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ယူင်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ တီႈၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်း ပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ လိူင်ႈတၢင်းၽိတ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉ Nan Lin တေႃႇ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ မီးဝႃႈ လၢႆးၶဝ်ႈၸမ်တေႃႇ ၵေႃႉၵူၼ်း ၶေႃႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇတေႃႇ "လၢႆးၵွင်ႉၼွင်ႇၼိူဝ် တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ၸွမ်းၶိုၼ်း ဢွင်ႈတီႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇ"ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽွင်းယၢမ်း တိုၼ်းလၢင်း ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉတေႃႇ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ မီးပိူင်ၾၢင်တၢင်ႇၸိူဝ်း တီႈၼိူဝ် တိုၼ်းလၢင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ် တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၶဝ်လႆႈမီး ၶေႃႈထဵင် ၼင်ႇၵၼ် (ပႅၵ်ႉသမ်ႉ လႆႈတႅၵ်ႈတီႈဢေႇသုတ်းၵေႃႈယဝ်ႉ) တေႃႇ လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ် Robison, Schmid, and Siles (2002) ၸိူဝ်းၶဝ်လၢႆလၢႆၵေႃႉတေႃႇ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ လႄႈ တွၼ်ႊပႃးၸွမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇ ႁၼ်လီၸွမ်းလႆႈ ၼိူဝ်ပိူင်ၾၢင် တၢင်းလူဝ်ႇ တီႈပွင်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈဢၢင်ႈ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈဢီးလူ။ ၶေႃႈဢၢင်ႈတၢင်ႇၵေႃႉတေႃႇ တၢင်းဢီးလူၼႆႉ မီးတိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ၸိူဝ်းမီး တၢင်းဢီးလူ တေႃႇ တၢင်းၶပ်းၶိုင် တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းယူႇ။
တိုၼ်းတၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ပိုတ်ႇၼေၸွမ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၶဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်တေ ၶူင်ႊၵႃႊၶၼ်ၼိူဝ် "ၵူၼ်းၵွင်ႉသၢႆတေႃႇၵၼ် လႄႈ ၸိူဝ်းၵူၼ်း ယူႇၽၢႆႇၼွၵ်ႈသေ ပႂ်ႉတူၺ်း"
ပေႃးဢဝ် Robert D. Putnam ဝႃႈၸိုင် တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ "လွင်ႈတိတ်းတေႃႇ တေႃႇၵူၼ်းၵမ်းၵေႃႉၼႆႉ - ပဵၼ်တူင်ႇၼႅင်ႊ ၼႅၵ်ႉဝွၵ်း လႄႈ ပဵၼ်လၵ်းၸဵင်တေႃႇ ထုၵ်ႇလႆႈထုၵ်ႇပဵၼ် တင်း လွင်ႈယုမ်ႇၸႂ်တေႃႇၵၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေၶိုၼ်ႈမႃး ၸွမ်းၶဝ်ယူႇ။"
လွင်ႈၼႆႉ ႁဝ်းတေလႆႈႁၼ်တေႃႇ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ဢေႇဝႆႉ လႄႈ တွၼ်ႊၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ်ႈပႃးၵေႃႈ တိုၵ်ႉဢေႇဝႆႉၼႆယူႇ။
Putnam ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တေႃႇ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈဢၼ်ယွမ်းလူင်းမႃႈ တီႈၼိူဝ် တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ႁႅင်းၽူႈယိင်းၶဝ် ၸိူဝ်းဢၼ် တေႃႇၵွင်ႉၼွင်ႇၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း မၵ်းမၼ်ႈလႄႈ လွင်ႈႁေႉႁၢမ်ႈတေႃႇ ၸုမ်းၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပေႃႈမႄႈ လႄႈ မေႃသွၼ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးမႃး။
Fukuyama သမ်ႉၵၢဝ်ႇဝႃႈ ယၢမ်း တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ၶဝ် ဢွင်ႇမၢၼ် ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၼႆၵေႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈ ၽၢင်ႉမႅၼ်ႈၽွၼ်းယွၼ်ႈသေ လႆႈပဵၼ်ၽိတ်းတေႃႇ ၵူၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၸုမ်းၶဝ် ယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ၶဝ် ပၵ်းတႃတေႃႇ ၽွၼ်းလီ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ပိူင်ၾၢင်ၸၢႆးၸိူင်း ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၵေႃႉလႂ် ဢမ်ႇၼၼ် လိူၵ်ႈဢဝ်လႂ် လႄႈ ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင် မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတေႃႇ တၢင်ႇၸိူဝ်းလႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႈသၢင်ႈၶဝ် ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈမၵ်းမၼ်တေႃႇ ၵေႃႉၵူၼ်း ဢၼ်ပႃးၸွမ်း ၼႅၵ်ႉဝွၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ
Sheri Berman လႄႈ Dylan Riley တင်း ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး Shanker Satyanath, Nico Voigtländer, လႄႈ Hans-Joachim Voth ၶဝ် ႁႃႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်မီး လွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇတင်း ၸုမ်းၵူၼ်းမိူင်း ၸိူဝ်း ယုၵ်ႉမုၼ်းတေႃႇ ၶၢဝ်းမီးၵူၼ်း ၵမ်ႉထႅမ်ၶဝ် ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းႁၢႆႉတေႃႇ တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ၼမ်တိူဝ်း ၸုမ်းဢၼ်ၶိူင်ႇမၼ်ႈ တေႃႇ ၸိူဝ်းၵႆႉ မႄးၽိူမ်ႉပၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸုၵ်းမၼ်ႈလႄႈ ထႅမ်တီႈၸုတ်ႈယွမ်းတေႃႇ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ပေႃးၶဝ်ၽဵင်ႇၵၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၵၼ်လႆႈလီ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႊလႆႈၶႄႉတေႃႇၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁၼ်ၵႅပ်ႈၼႆႉ ပေႃးႁႅင်းယႂ်ႇမႃးၼႆ ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး ၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်လၢႆတေႉတေႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ထုၵ်ႇပၢႆႇဢွၵ်ႇဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် လႆႈယူႇပဵၼ် တူင်ႇၵူၼ်းဝႆႉ ႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူဝ်းၸျႃႇမၢၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ဢဝ်တူဝ်ၶဝ် ၶဝ်ႈယူႇၼႂ်းၸုမ်းၶလၢပ်ႉ၊ မုၵ်ႉၸုမ်း ပရႁိတ လႄႈ မုၵ်ႉၸုမ်းလူင်ႉလႅၼ်ႇ ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လႄႈ ပႃႇတီႇ ၵၢၼ်မိူင်းတူၵ်းသုမ်း ႁႂ်ႈလႆႈ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၶဝ်လႆႈၶဝ်ႈၸွၺ်ႈထႅမ် ႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈႁေႉႁၢမ်ႈတေႃႇ the Weimar Republic လႄႈ ၸွၺ်ႈထႅမ် Hitler ယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ် ႁႅင်းပွင်ႊယႂ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ၸုမ်း the Weimar Republic ၵေႃႈ လႆႈပဵၼ် ၸုမ်းဢၼ် လႆႈယူႇႁင်းၶေႃၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Robert Putnam ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တေႃႇ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်မုၵ်ႉၸုမ်းႁၼ် ယိုင်ႈယႂ်ႇမႃးၸွမ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ လႆႈပဵၼ် လွင်ႈႁေႉႁၢမ်ႈတေႃႇ ၵူၼ်းမႃးယူႇ ၼႂ်းမိူင်းလႄႈ ပဵၼ်တၢင်းႁေႉပႃး တေႃႇၵၢၼ် ယုၵ်ႉမုၼ်း မုၵ်ႉၸုမ်း ၵပ်းသၢၼ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ႁၢမ်းတေႃႇ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊလႆႈဢွၼ် ၸၢဝ်းမိူၼ်ၵၼ် လႄႈ မီးလွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇၵၼ် မႃးဢွၼ် လႄႈ ၶူင်ႊပၼ် တူင်ႇၵူၼ်းလဵၵ်းႁင်းၶေႃ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လွင်ႈ ႁေႉႁၢမ်ႈတေႃႇ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်း ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိုၼ်းလၢင်းၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၶူဝ်းၵဝ်ႉငဝ်ႈ ၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊလႆႈၶဝ်ႈလတ်းတေႃႇ သႅၼ်းႁုၼ်ႈမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ဢၼ်ႁွမ်ႁႅင်းဝႆႉတေႃႇ တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ Coleman ဢမ်ႇတွၼ်ႉယုမ်ႇ လွင်ႈတၢင်း ဢုပ်ႇလၢတ်ႈ Pierre Bourdieu ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈထဵင် Bourdieu ၼႆႉ လႆႈထဵင်မႃး မီးပွၵ်ႈၵမ်းသီႇ တေႃႇ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ တူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈငႄႈ ၼႆႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼိူဝ်ၶဵင်ႇ တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ တၢပ်ႈဝႆႉ တူင်ႇၵူၼ်းတေႉ ႁင်းမၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ တေႃႇပေႃးတေမွၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးၸၢမ်းမႃး ယိူင်းတူၺ်းၼႆ ႁဝ်းၶဝ် တေႁပ်ႉႁၼ်လႆႈဝႃႈ တၢင်းဢၢင်ႈ ၼိူင်ႈၵေႃႉ ၼၼ်ႉ တႃႇႁႂ်ႈ လီတိူဝ်းတေႃႇ လႅၼ်ႊတီႈ တူင်ႇၵူၼ်းမၼ်းၼႆ။
တေပဵၼ် တူင်ႇၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းလၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ Adequate ၼၼ်ႉႁိုဝ်။
တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်မီးပိူင်ၾၢင် ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ် ၸုမ်းၵိူင်းၺႃးလိူင်ႈၶဝ် ၶူင်ႊသၢင်ႈ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ႁႂ်ႈၶိူင်ႇလီ ပေႃး ၸၢဝ်းၵိူဝ်း ၶရိတ်ႉၶဝ် ပၢဝ်ႇတင်ႈၶိုၼ်ႈ ၵလၢပ်ႉ (ဢၼ်တေ လဵၵ်ႉ ၼင်ႇ Putnam လႆႈမွင်ၸႂ်ၶိုၼ်း ၶေႃႈထဵင်မၼ်း) ၵၢႆႇၶူဝ်ၸူး တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ၼႆယူႇ။
Aldrich ၵေႃႈႁပ်ႉႁၼ်လီၸွမ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇ တိုၼ်းလၢင်းၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် လိူင်ႈၶိုၼ်းၶူၼ်ႉၶိုၼ်းမႃး လႄႈ ဢုပ်ႇတေႃႇလွင်ႈၵၢၼ် ဢၼ်တေ ၵမ်ႉၸွၺ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁေႉႁၢမ်ႈတေႃႇ လွင်ႈသွၵ်ႈႁႃၶိုၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈၼမ်း ၵၼ်သုင်ၶိုၼ်ႈႁႅင်း၊ ၵူၼ်းမိူင်းယူႇသတ်ႉဢီး၊ လမ်ႉၵတ်ႉလူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လႄႈ ၶူဝ်းၵမ်ႉထႅမ် ၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶဝ် ယူႇၸွမ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶဝ် ၼင်ႇၶဝ် ၶုၺ်ႉတေႃႇ လၵ်ႈၸဵင်တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ယူႇ တႃႇလွတ်ႈ မႆႈၸႂ်ႈတေႃႇ ၶႅပ်းဝႂ်ႊၵူႈငိုၼ်းၶဝ်၊ လုၵ်ႈလၢင်းၶဝ် လႄႈ လႆႈႁပ်ႉၶူဝ်းၸွၺ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်လူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶဝ်လႆႈပိူင်ႇတေႃႇ ပိူင်ၾၢင် "တိုၼ်းလၢင်း" ၵူႊပိူင်သေ တႃႇ Marx သမ်ႉလႆႈပၼ်ပူၺ်ႈတေႃႇ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်လၵ်း ၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်း ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း ၼၼ်ႉယူႇ။။ ယွၼ်ႉဝႃႈ တႃႇတေၽဵင်ႇတင်းမၼ်းတေလႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းတေလႆႈပၼ် ဢဵၼ်ႁႅင်းမၼ်းသေႁဵတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ယွၼ်ႉၵွပ်ႈမ်ၼ်းလုတ်ႈႁၢမ်းဝႆႉ တိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်းတွၼ်ႊၶၵ်ႉၵၢၼ်မၼ်းလူဝ်ႇႁဵတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Portes ၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈတေႃႇ လၢႆးလူႇငိုၼ်းတႃႇ ၵႃႊၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း တႃႇလုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႊ တႃႇၶိူင်ႇၶမ်ႉလႄႈ တႃႇၽိူမ်ႉတီႈလွတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈတၢင်ႇလၢတ်ႈသေ လႆႈၸႂ်တေႃႇ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ႓႐႐ လိူဝ်လိူဝ် ဢၼ်မႃးတီႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်း လႆႈသူးငိုၼ်းႁဵၼ်း ၶဝ်ၼၼ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈ တီႈၼႆႈ ဢမ်မီးၽႂ် ဢၼ်တေမႃး လၢႆးတႅၵ်ႈတေႃႇ လွင်ႈတႅပ်းတတ်းၼိူဝ် ထၢၼ်ႈၸၼ်ႉ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ လွၵ်ႈလၢႆး လိူၵ်ႈ တူင်ႇၵူၼ်း ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ၼႆႉ ပဵၼ်တေႃႇ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၸႂ်ႉတေႃႇ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းမႃး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး လၢႆသိပ်းပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းလွင်ႈယႂ်ႇ (ၼင်ႇပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်း) လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ တေႃႇတၢင်းၼမ် တိုၼ်းလၢင်းၵူၼ်း ၼမ်လိူဝ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၽဵၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း လၢႆလၢႆၵေႃႉ (ၼင်ႇမုၵ်ႉၸုမ်းၵူၼ်းမိူင်း) ယင်းလႆႈ လေႃးၸွမ်း တႃႇႁႂ်ႈ ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်ႈလၢႆးမူႇၸုမ်း ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်းၸိူဝ်းၵိုတ်းယူႇၼၼ်ႉ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇ တိုၼ်းလၢင်းတိူင်ႇၵူၼ်းယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်တေမီးလွင်ႈ လၢႆးပႅၵ်ႈပိူင်ၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
လၢႆးၵၢၼ်ဢၢတ်ႉတီႉဢဝ် ၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇလႆႈ လွင်ႈၸႂ်လီ ၼိူဝ်တၢင်ႇလွင်ႈ၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၾၢႆႈလတ်းႁႃတေႃႇ တႃႇၶွင်ပိူင်ႇငမ်းၶဝ် ၼမ်တိူဝ်း တေႃႇတၢင်ႇၸိူဝ်းလႄႈ မုၵ်ႉၸုမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃဢၼ်တၢင်တူဝ် တေႃႇ တၢင်ႇတီႈတၢင်ႇတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတေဢဝ်တင်း ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ Walzer (1992), Alessandrini (2002), Newtown, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (1997) လႄႈ Walters ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁဵၼ်းတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်း ၵူၼ်းမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တိူဝ်းတႅတ်ႈလိူဝ်ၼႆႉ။ တွၼ်ႊသၢမ် ၼႆႉတႄႉ ၵူၼ်းၶဝ် တေလႆႈ ၵေႃႇသၢင်ႈ လႄႈ ထိင်းသိမ်းတေႃႇ ၼႅင်ႊၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ တူင်ႇၵူၼ်း ၵူၼ်းမိူင်းၵွၺ်း ဢၼ်မီး ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်း ပေႃးဢဝ် ၶေႃႈၵႂၢမ်းတွၼ်ႊသၢမ် Lyons ဝႃႈမႃးၼႆႉ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇၸွမ်းမႃး ဢၼ်ဢဝ် ၵၢၼ်သေႃႇသူၼ်း ႁူမ်ႇသေ ယုၵ်းမုၼ်းၶိုၼ်ႈမႃး တေႃႇ တွၼ်ႊသၢမ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဝ်ႉမၢႆဢၼ်တေလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးၼႆႉ လႆႈပၢၵ်ႈပၢႆႇပႅတ်ႈ သူးတွၼ်ႈ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ယူင်ႉပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တီႈ "မုၵ်ႉၸုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
Alessandrini ႁၼ်လီသေ ဝႃႈဝႆႉ "တီႈမိူင်း ဢေႃးသတေးရီးယႂ်းၼႆႉ ပႃးဝႆႉ လၢႆးၵၢၼ်မိူင်း သဵၼ်ႈၵၢင် ဢၼ်လႆႈ မီးပိူင်ၾၢင်တေႃႇ ပၢႆးႁပ်ႉႁၼ် ၽွၼ်းယွၼ်ႈ လႄႈ တီႈမၵ်းမၼ်ႈ တေႃႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈလၢႆလၢႆဢၼ်လႄႈ ၽူးၸိူဝ်းႁေႃးဝႆႉ တေႃႇၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်။ ယွၼ်ႉဝႃႈ တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊထူပ်းၽေးယႂ်ႇ လႄႈ ၸင်ႇလႆႈၸႂ်ႉ လၢႆးၶဝ်ႈတေႃႇ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း သေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉ။"
ယူႇတီႈႁုၼ်ႈမိူင်း တင်းလုမ်ႈ ဢၼ် Ben Fine (2001) and John Harriss (2001) ၶဝ်လႆႈ သၢင်ႈၵၢၼ် လမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ ဢၼ်ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇၸွမ်း တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ဢၼ်ၵုမ်ႉယႃ (ၵုမ်ႉၸွၺ်ႈထႅမ် မုၵ်ႉၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်း ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈ NGOs မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တႃႇ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း) တႃႇၸိူဝ်းဢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း ဢၼ်ၽဵၼ်ႈ လူၺ်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ႁုၼ်ႈမုၼ်း လွတ်ႈလႅဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၸုမ်းတိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ထၢၼ်ႈသုင်ၶဝ် လႆႈဢွၼ်ႁူဝ် ၵမ်ႉထႅမ်တေႃႇ လၢႆးပိူင် တီႇမူဝ်ႇၵရေၸီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၢင်ႉတူၺ်းတေႃႇ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၵႃႊၶၼ်ၼိူဝ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်ၵႆႉ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် တေႃႇ ၽူႈယိင်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇလႆႈ ပၼ်သဵင် ပဵင်းတေႃႇ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၽူႈၸၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ လႆႈပၼ်တေႃႇ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈတေႃႇ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း လႄႈ ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လၢႆးၶဝ်ႈၸႂ်တေႃႇ ၵၢၼ်မိူင်း လႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈယိင်းၼႆႉ ၶဝ်တေတိူဝ်းလႆႈၸႂ် ၸတ်းသၢင်ႈတေႃႇ တူဝ်ၶဝ်ၶိုၼ်း လႄႈ မႄးၶပ်းသၢင်ႈ တေႃႇ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်တင်းမူတ်းလူၺ်ႈ လဵၵ်းတေႃႇယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၼၢဝ်ယွၼ်ႉ တၢင်းပဵၼ် ယင်ႇႁၢၵ်ႈၼႆႉ တေလႆႈႁပ်ႉတေႃႇ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ၊ ငိုၼ်းတွင်း လႄႈ ၵမ်ႉၵုမ်ႉတေႃႇ တၢင်းယၢမ်ႈလီ ဢၼ်ၶဝ် လူဝ်ႇၸင်ႈၶၢမ်ႇတေႃႇ တၢင်းၸဵပ်း လႄႈ ယွတ်းယႃၶိုၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ် လႅၼ်ႊႁိမ်း တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်မီး ၶူဝ်းၵမ်ႉ ပၢႆးယူႇလီဢမ်ႇၽဵၼ်ႈ ယွမ်းလူင်း တေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇလႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၽၢၼ် ပေႃႈမႄႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇ လႄႈ ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ဢၼ်လႆႈထိင်းတေႃႇ ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၶဝ် ဢေႇ တီႈ လႅၼ်ႊဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်မီး ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းလူင် ယူႇသၢင်ႈၵိၼ်သဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊလႆႈယူႇလီတိူဝ်းသေ ဢၼ်လႆႈဢိင်ႈတေႃႇ တၢင်ႇၸိူဝ်းလႄႈ လၢႆးၵၢၼ်ၵူၼ်းႁိမ်းႁွမ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ ၽွၼ်း ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၵဵပ်းသဵၼ်ႈလုၵ်ႈႁဵၼ်း ႑႓ တေႃႇ ႑႘ ၶူပ်ႇ တီႈမိူင်း Sweden ၼၼ်ႉၼေဝႃႈ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ဢေႇလႄႈ တူင်ႇၵူၼ်းဢေႇ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း တၢင်းပဵၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်းၸႂ်၊ တၢင်းပဵၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လုပ်ႇလႄႈ ဢဵၼ်မႃႇၸဵပ်း တင်းလွင်ႈၸႂ်တူၵ်း သုင်ၶၼ်မႃး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၽိုၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ဢၼ်လႆႈမႃး တီႈၼိူဝ်ၼႅင်ႈ ဢၼ်ၵွင်ႉၼွင်ႇတေႃႇၵူၼ်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တိုၼ်းလၢင်း တူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်လိုဝ်ႈႁိုဝ်ႉ တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉဝႆႉ တေႃႇ လၢႆးၵွင်ႉၼွင်ႇ ဢမ်ႇလီ (ၸၼ်ႉထၢၼ်သုင် ဢၼ်ၸႂ်ႉဝႆႉ လၢႆးၵွင်ႉၼွင်ႇ တေႃႇတူင်ႇၵူၼ်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၽဵၼ်ႈ)
ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ ၶဝ်တေလိူၵ်ႈလႆႈတေႃႇ လွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇတေႃႇ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢၼ်တေလႆႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ႁႂ်ႈလပ်းလွင်းတေႃႇ လွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ် လႄႈ ပိုၼ်ႉလင်ၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈထဵင်ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လွင်ႈလူၼ်ႉတေႃႇ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၼေဝႆႉ တွၼ်ႊလီ ၵွင်ႉသၢႆတေႃႇၼႂ်းၵႄႈ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၼႅင်ႈၵၢင်ႁၢဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၶူၼ်ႉႁႃ ထႅင်ႈဢၼ် ၵွင်ႉမိူဝ်ႈ ႒႐႐႖ ၼၼ်ႉၼေဝႆႉဝႃႈ ၵူၼ်းၸႂ်ႉ ၼႅင်ၶဝ် ၵႆႉမီး ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် လိူဝ် ၸိူဝ်းၼႅင်ႈၵၢင်ႁၢဝ် ဢမ်ႇၽဵၼ် ႁိုဝ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈတင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၶူၼ်ႉႁႃ ထႅင်ႈတၢင်ႇဢၼ်တႄႉ ၼေဝႆႉ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၸိူဝ်းၸႂ်ႉ ၼႅင်ႈၶဝ် ႁဵတ်းပၼ်ၶဝ် တႃႇၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၶဝ် လႄႈ တေႃႇပေႃးလႆႈ တူၺ်းၼႃႈတေႃႇၼႃႈသေ တိတ်းတေႃႇၵၼ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၶဝ် ႁႃတၢင်းၽိတ်း Coleman ၵေႃႉဢဝ် မၢႆပေႃႈမႄႈ ၼႂ်းမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၶဝ်၊ လႆႈလိုမ်းတေႃႇ ၽွၼ်းယွၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇႁၼ် ၶေႃႈတူၺ်းတေႃႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီႈလင်ႈ ၵပ်းတေႃ ၸိူင်ႇၼင်ႇ ပေႃႈမႄႈသိုပ်ႇ လႄႈ ပေႃႈမႄႈတၢင်ႇၸိူဝ်ႉ တၢင်ႇႁိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Morgan လႄႈ Sorensen (1999) ၶဝ်တႃႉတေႃႇ Coleman ဢၼ်မၼ်းလွတ်ႈႁၢမ်းၶေႃႈၸႅင်ႈ တႃႇသပ်းလႅင်းဝႃႈ ယွၼ်ႉသင်လုၵ်ႈႁဵၼ်း တီႈႁူင်းႁဵၼ်းCatholic ၶဝ် ၵျႃႉတိူဝ်းလုၵ်ႈႁဵၼ်း ႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ႈၸိုင် တေႃႇလွင်ႈထတ်းၸႅတ်ႈၸွမ်း လၵ်းၸဵင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ။
မၼ်းလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ၽွၼ်းလီ တေႃႇလွင်ႈထိင်းသိမ်း ပိုၼ်ႉၽွၼ်း မုၵ်ႉၸုမ်း ႁူင်းႁဵၼ်း ဢၼ်ပႆႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈပၼ် ၼၼ်ႉ။ မၼ်းယင်း ဢွၵ်ႇၸွမ်း ၽွၼ်းႁႃႉတမ်ႈတီႈ ၽူႈၸႅတ်ႈၵုမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူင်းႁဵၼ်းဢၼ်လႆႈ ဢွၵ်ႇမႃး လၢႆလၢႆမဵဝ်း လူၺ်ႈ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် သုၼ်လီတေႃႇ လွင်ႈၶတ်းၸႂ်တေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်း ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ပေႃႈမႄႈ လႄႈ ၵူၼ်းလူင်ၶဝ်။
ဢၼ်လႆႈၶေႃႈမိူၼ်မႃးၼႆႉတႄႉ ပေႃႈမႄႈၶဝ် ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸွမ်းတေႃႇ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇလုၵ်ႈလၢင်း ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇလႆႈမီး တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်လႅၼ်ႊပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ မေႃသွၼ် လႄႈ ပေႃႈမႄႈ ၸိူဝ်းႁဵတ်း ၶေႃႈတုမ်ႉတွမ်ႇတေႃႇ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် လႄႈ ၶေႃႈႁၼ်ၸႅင်ႈတေႃႇ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်း ႁဵၼ်းဝႆႉ ၼႃႈၵၢၼ် ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဝ် ၶေႃႈ Tedin လႄႈ Weiher (2010) ဝႃႈၼႆ ၶေႃႈဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇတေႃႇ "တၢင်းၵမ်ႉထႅမ်ဢွင်ႇမၢၼ် ထိုင်လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၶဝ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ပေႃႈမႄႈ ၶဝ်ၵပ်းၵၢႆႇႁူႉၸွမ်းတေႃႇ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လုၵ်ႈလၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ၵၢၼ်ၸွၺ်ႈထႅမ် ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ဢၼ်မီးပိူင်ၾၢင် တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ် ၵၢၼ်ၽိင်ႈၽင်တိုၼ်းတၢင်း ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်တေႃႇ ၼိူဝ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ် ဢမ်ႇပႆႇႁိုင်သင်ၼႆႉ။
မုၵ်ႉၸုမ်းၵူၼ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတိူဝ်းတေႃႇ ၶေႃႈၼမ်း ၼိူဝ် ၵူၼ်းၶၢႆႉၶဝ်ႈယူႇသဝ်းၶဝ် ထိုင်မႃး တီႈ လၢႆးႁဵတ်းၼိူဝ် တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ် ၵမ်ႉထႅမ် တိုၵ်းသူၼ်းၼႆ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၶဝ် တေဢွင်ႇမၢၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထဵင်လမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် ၼင်ႇ ၶေႃႈၵပ်းသၢင်ႈၸွမ်း လႅင်ႊတီႈလိၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈ ၵွင်ႉၼွင်ႇၸွမ်းၵူၼ်း ဢၼ်မီးပိူင်ၾၢင်လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈလႅၼ်တီႈၶဝ် ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၶေႃႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမၼ်းၼၼၼ်ႉသေ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈ တူၺ်းတေႃႇ ၵူၼ်းၶဝ်ႈပႃး ၼႂ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊလၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ တူင်ႇၵူၼ်း တိတ်းတေႃႇၼႆႉ လႆႈမႃးတီႈၶဝ် ယူႇၸွတ်ႇၸေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈတၢင်ႇလႅၼ်ႊတီႈ တိုၼ်းတၢင်းတူင်ႇၵူၼ်းၶဝ် သမ်ႉတေမေႃႁၼ်လႆႈ လႅင်ႊၼႃႈတီႈလိၼ် ဢၼ်လတ်းၸွမ်းၸိူဝ်း ၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ႈပႃးမႃး လႄႈ ၸိူဝ်းၵမ်ႉၸွၺ်ႈတေႃႇ လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ လၢႆလၢႆ တီႈၼၼ်ႉၼႆယူႇ။
လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢၼ်လႆႈႁၼ် ၸႅင်ႈတေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းလိုဝ်ႈလႄႈ တိုၼ်းလၢင်းတူင်ႇၵူၼ်း တီႇမူဝ်ႇၵရႅတ်ႉတိတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼႆႉ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း Kislev (2020) ၼေဝႆႉ လွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇတေႃႇ တၢင်းႁၵ်ႉၼွင်ႇၵၢႆႇ လႄႈ ၵေႃႉလဵဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈဢၼ်လႆႈမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မွၵ်ႇၼေတေႃႇ တူဝ်ယၢင်ႇ လၢႆးႁဵၼ်း Sarker တီႈ မိူင်းပဵင်းၵလႃးတဵတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႅင်ႈ Epo ၶဝ်ၼေဝႆႉဝႃႈ ၶေႃႈတႅၵ်ႈၼိူင်း လွင်ႈၵမ်ႉၸွၺ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇလႆႈ ၽူႈၶူင်ႊသၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၵေႃႉမီး သုၼ်ႇ တင်း ၵေႃႉဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇ တင်းသွင်ၵေႃႉ။
ၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ (ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လႄႈ တူင်ႇၵူၼ်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ) ယုၵ်ႉမုၼ်းတေႃႇ မိူဝ်ႈ ၵွင်ႉႁႂ်ႈၶိူင်ႇၼႂ်း လုၵ်ႈၸုမ်း ၵမ်းၵေႃႉ လႄႈ တင်းမူတ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃးလႆႈ ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ဢၼ်ၸၢင်ႊၵိူင်းတႃႇ မုၵ်ႉၸုမ်း ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈ ႁူမ်ႈၽွမ်ႉ တေႃႇသိုပ်ႇယၢင်ႈထိုင်ယိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တဵမ်ၸႂ်ၸွမ်း လွင်ႈၵၢင်ၸႂ်ၶဝ် လူဝ်ႇ တီႈၼိူဝ် လုၵ်ႈၸုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုတ်ႉၽၢတ်ႉၶၼ်ၶၼ်ၶၼ်ဝႆးဝႆး ၼႆႉ ၼေဝႃႈ လၢႆးလႅၵ်ႈလၢႆႊတေႃႇ လူၼ်ႉႁႅင်း ဢၼ်လႆႈ ႁႅင်းဢီး လႄႈ ပိူင်ၾၢင်ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈၸုမ်းသေ လႆႈပဵၼ်မႃး လၢႆးယႃႉလူႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတီႈပွင်ႇၼႆႉၸၢင်ႊပဵၼ်မႃႈလႆႈ ၶေႃႈၽဵၼ်ႈ ဢၼ်မႃးတီႈ လၢႆးၵၢၼ် ၸုမ်းၵမ်ႉၼမ်ၶဝ် ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸုမ်း ၶေႃႈဢုပ်ႇ ၼင်ႇတၢင်းၼိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၶဝ် လႆႈထၢမ်ထိုင် လုၵ်ႈၸုမ်းသေ လႆႈၶေႃႈမၵ်းမၼ်းတေႃႇ ဢူၺ်းၵေႃႉတင်းမူတ်းလႄႈ တိူဝ်းလႆႈ တႅၵ်ႈတေႃႇ ရေးသျူဝ်း ဢၼ်လိူၵ်ႈမႃးတီႈၼႂ်းၸုမ်း လႄႈ ၼွၵ်ႈၸုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၸၼ်ႉၸုမ်း ဢၼ်လႆႈတၢင်း သူင်ၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ် ၶေႃႈၵႂၢမ်း Hogg ဝႃႈၼႆ ပဵၼ် တူင်ႇၵူၼ်း ၸၼ်ၸႂ်ၼႆယဝ်ႉ။
Lott and Lott (1965) ၵေႃႉယိူင်းတေႃႇ ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈတၢင်းသူၼ်ၸႂ်ၼိူဝ် ၸုမ်းၽွမ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈပႃးဝႆႉ ဢၼ်တၢင်းႁၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၼိူဝ် လိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ႁၼ်ပိုၼ်ႉၼင် ၵေႃႉၵူၼ်း ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူဝ်းၵူၼ်း၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၼႃႈၵၢၼ်၊ ဢသၢၵ်ႈ) တၢင်းႁပ်ႉႁၼ်၊ ၵႃႊၶၼ် လႄႈ ၽိင်ႈယၢမ်ႈၵေႃႉၵူၼ်း ဢၼ် ၵွင်ႉၼွင်ႇတေႃႇ ၵေႃႉၵူၼ်း ၸွမ်း ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ မူႇၸုမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးထႅင်ႈၼႆႉ ပိုၼ်ႉၼင်မိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းမိူၼ်ဝႃႈ လုၵ်ႈၸုမ်းၶဝ် ၽေတၢင်းႁူႉတေႃႇၵၼ် တီႈၼိူဝ် ၶေႃႈႁၼ်လၢႆလၢႆလွင်ႈလႄႈ ပႃးၸွမ်းၼႂ်းတၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းၸုမ်း၊ လွၵ်းလၢႆး မုၵ်ႉၸုမ်းလႄႈ ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၼႆႉ မၼ်းၵႆႉပဵၼ်မႃး ၸွမ်း တူင်ႇၵူၼ်း ၽူးၼႆလႄႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ် လုၵ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢမ်ႇပေႃးမီးတၢင်းၶတ်းၸႂ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ ၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လုၵ်ႈၸုမ်းၶဝ် တေႁဵတ်းမဝ်မၢင် ပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶတ်းၸႂ် (ႁဵၼ်းႁူႉ ၶေႃႈႁူဝ်ႁုပ်ႈတေႃႇ ပၢႆးႁဵၼ်းလၢႆလၢႆဢၼ်) မီးလွင်ႈၼေလႆႈဝႃႈ ၸႂ်ၼွင်ႇၵၢႆႇ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လႄႈ တၢင်းၵျႃးၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးမၼ်းတီႈပွင်ႇ ၵၢၼ်ႁပ်ႉၶေႃႈမၼ်ႈၵိၼ်ႇ တေႃႇလွင်ႈ ႁုပ်ႈတုမ်လူၺ်ႈ လၢႆးၼေႁၢင်ႊၼႆၵွၺ်းၼႆ ၽွၼ်းဢၢင်ႈ တေလႆႈဢေႇလိူဝ် ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၵၼ်ၼႆယူႇ။
ၵူၺ်းၵႃႊ မၢင်ၸုမ်းၼႆႉ တေမီးလွင်ႈ ႁႅင်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈတိူဝ်းတေႃႇ လွင်ႈၼေႁၢင်ႈၼွၵ်ႈၼႆႉၵွၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ် လၵ်းထၢၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ဢၼ်မီးႁႅင်းလိူဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇတင်း ၵၢၼ်ၼေၽၢင်ႁၢင်ႊတေႃႇ ၸုမ်း လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းႁႅင်း လိူဝ် တၢင်ႇလုၵ်ႈၸုမ်း ၸိူဝ်းလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်လိူဝ်ၼႆႉတႄႉ ၸုမ်းဢၼ်မီး လၢႆးႁဵတ်းတေႃႇ ပဝ်ႉမၢႆႁႅင်းၼႆ ၶဝ်တေ ႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ ၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈၸုမ်း ၼႂ်းၸုမ်း ၽွမ်ႉၵၼ်ၼႆႉ တေတိူဝ်း မေႃႁၼ်လီတေႃႇၵၼ်လႄႈ လွင်ႈၸဵပ်းႁၼ်ၽိတ်း တေယွမ်းၼႆႉ တေႃႇ ပၼ်ႁႃ တူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃး တီႈၸုမ်း ဢမ်ႇမေႃၽွမ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်လႆႈၸႅင်ႈလီၼႆႉတေႉ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ မေႃမိုဝ် ၸိူဝ်းၶဝ်တေတိူဝ်း ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ်လႆႈ တေႃႇလွင်ႈၽွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈႁဵၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ သမ်ႉၼေဝႆႉ လွင်ႈၽွမ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် ပဵၼ်မၼ်ႈၵႅၼ်ႇလႄႈယုၵ်ႉမုၼ်း လွင်ႈၽွမ်ႉၼိူဝ်ၸုမ်းသေ ၽွင်းၼႂ်းၸုမ်း မီးလွင်ႈသုၵ်း လိူဝ်သေ မိူဝ်ႈဢမ်ႇလႆႈၵၢၼ် လူၺ်ႈလွင်ႈသုၵ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႁဵၼ်းလႆႈထႅင်ႈဝႃႈ ၸုမ်းဢၼ် လွင်ႈၽွမ်ႉဢေႇလႆႈ ၼႆ ၵၢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇသမ်ႉ မေႃႁဵတ်းၽိတ်ၼမ်တိူဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ႁူမ်ႈဝူၼ်ႉ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးလီတေႃႇ တၢင်းဝူၼ်ႉ ၶူၼ်ႉၵႂၢင်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊ တႅပ်းတတ်းလႆႈ လီလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈတၢင်ႇလွင်ႈၼႆႉတႄႉ ၵႃႊၶၼ်ၵူၼ်းၸုမ်းၼႆႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈတေႃႇၵၼ် လိူဝ်ၵဝ်ႇသေ မီးလွင်ႈထိင်းသိမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈလွင်ႈ ၼွင်ႇၵၢႆႇဢၼ် တိူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ် ဢၼ်လုၵ်ႈၸုမ်း ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇၵၼ်ၼႆႉ တေမၢႆလႆႈဝႃႈ ၼေတေႃႇ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ် လူင်ပွင်ႊၸိုင်ႈ ဢၼ်ႁပ်ႉဝႆႉ တႃႈၶုၼ်ဝႃႈၼႆ ၸေႊဝဵင်း ၸိူဝ်းလၢတ်ႈၵႂၢမ်း ဢိင်းၵလဵၵ်ႈၶဝ် တၢင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ လၢႆးႁၼ်တေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်းၽွမ်ႉ ႁူမ်ႈၼႆႉ မီးယူႇ ႕ လၢႆးၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ် ငဝ်းလၢႆး ၶူဝ်းၶွင်၊ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇ ၼိမ်ဝႆႉ၊ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇ သိူဝ်းဝႆႉ၊ တင်းသိုင်ႇၸုမ်း၊ ႁူမ်ႈပႃးဝႆႉ လႄႈ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈပိုၼ်ႉ တၢင်းလူဝ်ႇ တႃႇၸၢတ်ႈပၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇတေႃႇ ႁႅင်းၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈယႂ်ႇတေႃႇ လၢႆးတၢင်း တူင်ႇၵူၼ်း ႁုၼ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင် တွၼ်ႊသၢမ်သမ်ႉပဵၼ် ဢၼ်ၶဝ်ႈၸႂ်တေႃႇလွင်ႈႁၼ်လီလႄႈ ဢၼ်လႅၵ်ႈ တင်း ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ၼႂ်းၵႄႈ ၵေႃႉၵူၼ်းလႄႈ မုၵ်ႉၸုမ်း ဢမ်ႇၼၼ် "တူင်ႇၵူၼ်း ၼွင်ႇၵၢႆႇ တူင်ႉ" ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပႃးၸွမ်း တၢင်းႁၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇ ဝဵင်းလူင် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးႁႅင်းၽိူၺ်ႈတူဝ်ထူပ်းတေႃႇၵၼ်၊ မၵ်းမၼ်ႈတေႃႇၵၼ် လႄႈ ၵႃႊၶၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးၼႂ်းၵႄႈ ပိုၼ်ႉၼင် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် ၸၼ်ႉတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ် Albrekt Larsen ၵၢဝ်ႇမႃးၼႆႉ တူင်ႇၵူၼ်းၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈယုမ်ႇယမ်_ ဝၵ်းဝႆႉ တေႃႇ ၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈမၢၼ်ႈမိူင်း - ၼႆႉၼေလွင်ႈ ၽိင်ႈလီႈတေႃႇ မုၵ်ႉၸုမ်း လႄႈ ပီးလွင်ႈယုမ်ႇၸႂ်ၵၼ် ၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ ဢဝ် လၢႆႆးဝူၼ်ႉဝႃႇတ Marxist (ၶေႃႈမိူၼ်- တူင်ႇၵူၼ်း) ယိူင်းလႆႈ ၶေႃႈမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်၊ ပိုၼ်းမွၵ်ႇဢွၵ်ႇတေႃႇ တၢင်းဝူၼ်ႉလႄႈ ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်း ၊ ထိင်းတေႃႇ လၢႆးတိုၼ်းလၢင်းၶဝ် လႄႈ ၶေႃႈၼမ်းၵေႃ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး (ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလီ)။
ၼႂ်းလွင်ႈတူင်ႇၵူၼ်းပၢႆးသၢႆႊ၊ ၵေႃႇသၢင်ႈ တူင်ႇၵူၼ်း ပဵၼ်လၢႆး ၸတ်းၶပ်းတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈ ပေႃႇဢွၵ်ႇမႃး လႄႈ တႅပ်းတတ်းတေႃႇ လၢႆးႁဵတ်းတေႃႇ ၵေႃႉၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃး တႅၵ်ႈၸွမ်း "ယူင်ႉတူင်ႇၵူၼ်း" ဢၼ်ယိူင်းတေႃႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈပေႃႈမႄႈ တေႃႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈလၢႆလၢႆလၢႆး ႁႂ်ႈပေႃး မွၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတႅပ်းတတ်းတေႃႇ လၵ်းၸဵင် လႄႈပိူင်ၾၢင် လွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇ တေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ ၽိင်ႈတူင်ႇၵူၼ်း လၢႆလၢႆမဵဝ်းၼၼ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းလွင်ႈယႂ်ႇတေႃႇ လၢႆးႁဵၼ်းၼိူဝ် မုၵ်ႉၸုမ်း၊ ယွၼ်ႉလၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈၼႆႉ မုၵ်ႉၸုမ်း ၼႆႉတေ တႅပ်းတတ်းတေႃႇ ဢၼ်လႅၵ်ႈငၢႆႈလႄႈ လမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းယႂ်ႇပၢၼ်ၵၢင်ၼႆႉပဵၼ် ဢၼ်ပႃးၸွမ်း ၵေႃႇသၢင်ႈၸွမ်း တူင်ႇၵူၼ်း ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ လႄႈ ၵေႃႉၵူၼ်း ႁိုဝ် မုၵ်ႉၸုမ်း။
တူဝ်ယၢင်ႇ John Levi Martin မီးလၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ တေႃႇ တၢင်းယႂ်ႇၼမ် ၵေႃႇသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်မႃးၸွမ်း ၼမ်ႉၵတ်ႉ တၢင်းၼမ်ဢေႇ ၼိူဝ် ၽိင်ႈလၢႆးႁဵၻ်း (မိူၼ်ၼင်ႇ "ၵေႃႇသၢင်ႈ မိူၼ်တင်း" ဢၼ်ၸႂ်ႉတေႃႇ လၢႆးၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း Claude Levi-Strauss ၼၼ်ႉယဝ်ႉ)။
Alexis de Tocqueville ပဵၼ်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၵမ်ႉထႅမ်တေႃႇ "လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ တူင်ႇၵူၼ်း"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈပွင်ႇၸႂ်တေႃႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ်ၸဝ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် Karl Marx ၵေႃႉၸႅၵ်ႇသေ မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်း ၵၼ်ၵဵဝ်ႇတင်း ၵၢၼ်မိူင်း၊ ၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ၵိူင်းၵိူဝ်းယမ် တေႃႇဢၼ်လႆႈပဵၼ်မီးမႃးၼႆယဝ်ႉ။ (ၸႅၵ်ႇတေႃႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး)
Émile Durkheim တႅမ်ႈတေႃႇလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ်လႄႈ ယူင်ႇတူင်ႇၵူၼ်း ဢၼ် Herbert Spencer လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း ၶဝ်ဝႃႈၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သိုပ်ႇမိုတ်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉၵူႊမဵဝ်းမဵဝ်းၼိူဝ် ၸုမ်းတူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ ၽိုၵ်းလဵၼ်ႈၸွမ်း ၵေႃႉ မိူၼ်တင်း ပိုၼ်ႉႁူမ်ႈတေႃႇ တူင်ႇၵူၼ်း ၸိူဝ်းလတ်းတေႃႇ တွၼ်ႊၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၵူႊလၢႆးလၢႆး လႄႈ ၽေႈတိူၼ်း ၵူႊလၢႆတၢင်း။
မၢင်ႈၸိူဝ်းၵေႃႉ ၽွမ်ႉၸွမ်း Lévi-Strauss ဢၼ်ႁၼ်တေႃႇ လွၵ်ႈပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်မီးတေႃႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ၽိင်ႈထုင်းၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶတ်းၸႂ် ႁႂ်ႈႁူမ်ႇငမ်းလႆႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈ တႃႇ လေႃးၼွင်ႇၵၢႆႇၸွမ်း သၢင်ႈတူင်ႇၵူၼ်း လူၺ်ႈၵၢၼ်တၢင်တူဝ် ၸွမ်းလၢႆး လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၶွင် Anthony Giddens လႄႈ လၵ်းပိူင် တႅၵ်ႈ Pierre Bourdieu ၼႆယူႇ။
Giddens ၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဝႆႉတွၼ်ႊ ဢၼ်ၵႂႃႇလၢႆးလဵဝ်တင်း Jacques Derrida ၵၢၼ်တႅၵ်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၶိုၵ်း သွင်ၶေႃႈ ဢၼ် သိူင်ႇဝႆႉ ၼႂ်း ပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈတၢင်း ပၢႆးလႅင်ႊၶိူဝ်းၵူၼ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ (ပိူင်လူင်မၼ်း လွင်ႈယိူင်းၸူး ဢဝ်ပႃႈဢဝ်ၽၢႆႇတေႃႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ Lévi-Strauss ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးႁဵၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် လၢႆး Jacob L. Moreno ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇမီးသၢႆၸႂ်ၼႆႉ ပႃးဝႆႉ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ် ဢၼ်ယိူင်းတေႃႇ တႃႇ ထတ်းလႄႈ သပ်းလႅင်းတေႃႇ ၽိင်ႈယၢမ်ႈတူင်ႇၵူၼ်း ၼႂ်းယၢမ်း ပၵ်းပိူင် လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ၼႆႉ လႆႈၾၢႆႈသွၵ်ႈတေႃႇ ၽိင်ႈယၢမ်ႈတူင်ႇၵူၼ်း ၸိူဝ်းပဵၼ် ပိူင်ၽၢင် ဢူၺ်းလီ၊ ပၢင်တိုၵ်း လႅၼ်ႊတီလိၼ်၊ လႃႊထိူၼ်ႇ လႄႈ တူင်ႇႁူင်း မႅင်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၶေႃႈႁေႃးလူင်ႈၼႃႈဢၼ်ၼိူင်ႈဝႃႈ တူဝ်သတ်းၶဝ်တေၶဝ်ႈတီႈ ယူႇၶွင်ၶဝ် တႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်း ယူႇၵူႊၶၢဝ်းယၢမ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိင်ႈယၢမ်ႈ ဢၼ်ႁဝ်းလႆႈႁၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႂ်ဢိုၼ်ႇတႃႇ ထိင်းၸႆႉႁေႇၶွင်ၶဝ် တေႃႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Altmann ယုၵ်ႉမုၼ်း မိၵ်ႈမၢႆဝၼ်း တေႃႇ "ပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်" ၸႂ်ႉလၢႆးသဵၼ်ႈပၢႆးၼပ်ႉသေ ႁဵၼ်းတေႃႇ ၽိင်ႈယၢမ်ႈ တူင်ႇလိင်းၵူၼ်ႈလႅင်ၶဝ် လႄႈ ၸေႇယိမ်လၢႆးမႃးတီႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်မီးသၢႆၸႂ် တီႈ Yerkes Regional Primate Research Center မိူဝ်ႈ ႑႙႖႕ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈလၢၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ၼိူင်ႈတီႈ ပၢႆးတူင်ႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ် လႆႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃး မိူဝ်ႈ ႑႙႗႕ ၼီႈသေ ပဵၼ်ၽွင်း Wilson ၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ "ပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်" ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The New Synthesis ဢၼ်ပိူင်းလႅင်းဢွၵ်ႇမႃး ၶေႃႈထဵင်ထွင် တင်းၼမ်တင်းလၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်ၸႂ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ ၽိင်ႈယၢမ်ႈၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵၻ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ၶဝ် လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ် တေႃႇထိုင် ၶဝ်ႁႃလႆႈ လၢႆးလႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်ၸႂ် ႁင်းၶဝ် ယူႇယဝ်ႉ။
Edward H. Hagen တႅမ်ႈပပ်ႉ ၵႅမ်မိုဝ်း ပၢႆးလႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊတူဝ်ၸႂ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Handbook of Evolutionary Psychology that sociobiology ပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်တေႃႇ လွင်ႈထဵင်ထွင်လူင်လူင်လၢင်လၢင်ၵေႃႈ ယဝ်ႉ "ဝၼ်းၼိူင်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈတၢင်းဢွင်ႇမၢၼ် တေႃႇလွင်ၼႆႉမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႒႐ ၼႆႉယူႇ။" "
ယွၼ်ႉၼၼ် လၢႆးဢၼ်လႆႈ ၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼႆႉတႄႉ ပဵၼ် "ႁဵတ်းလႆႈတေႃႇ" လွင်ႈၵိုင်ႇငမ်ႇၶဝ် တေႃႇသိုင်ႇဝႅပ်းလွမ်ႉ ဢၼ်မဵဝ်းသႅၼ်းၶဝ် ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၸင်ႇသူၼ်ၸႂ်တေႃႇ ၸႆႉၾၼ်း ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ဢမ်ၼၼ် ၾိင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး ႁင်းၶေႃ တမ်ႈတီႈ ၶေႃႈသပ်းလႅင်း မိူၼ်ၵၼ် ၼႆႉ ၼမ်လိူဝ် တီႈပႅၵ်ႈပိူင်ၵၼ်တင်း ၽိင်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃႈမႄႈၶဝ် ၵႅတ်ႈၶႄႇတေႃႇ လုၵ်ႈလၢင်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် ဢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄတေႃႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉၸုမ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
E.O. Wilson ထဵင်တေႃႇ လွင်ႈလႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊတူဝ်ၸႂ်ၼႆႉ တေဢိင်ႈမႃး တီႈလၢႆးႁဵတ်းၸုမ်းၵွၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၸႆႉၽႂ်မၼ်း လႆႈတႅပ်းတတ်း လွတ်ႈလွတ်ႈၼႆ ဢၼ်ဢမ်ႇဝူၼ်ႉတေႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉ တေမီးတုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ ၸႆႉၽိင်ႈဢၼ် ဢမ်ႇတူၺ်းပုၼ်သုၼ်ႇၶဝ်သေ တႃႇယူႇလွတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ပေႃးသႅၼ်းဢမ်ႇတူၺ်းပုၼ်ႈသုၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ တဵမ်ၸႂ်ပၼ် ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်းတေႃႇ ၸိူဝ်းဢမ်ႇတူၺ်းပုၼ်ႈပိူၼ်ႈၼၼ်ႉၼႆ တူဝ်ဢမ်ႇတူၺ်းတႃလဵဝ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈတၢႆသေ သႅၼ်းတၢင်ႇမဵဝ်းသမ်ႉတေ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဝ်ၼႂ်း ပၢႆးတူင်ႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ဝႃႈၼႆႉ ၽိင်ႈတူင်ႇ ဢၼ်လႆႈ သပ်းလႅင်းတေႃႇ ၵႅမ်းပၢႆးတူင်ႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ပဵၼ်မိူဝ်ႈႁႃ လႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၸုၵ်းမၼ်ႈလႆႈ ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ထုၵ်ႇပႂ်ႉတူၺ်း ၾိင်ႈ ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ဢမ်ႇတူၺ်းသုၼ်ႇလဵဝ်ဢၼ်မီးၼႂ်းၵႄႈ မႅင်းဢႅၼ်ၶဝ် လႄႈ တူဝ်လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉၶဝ်ၼႆ တေလႆႈသႅပ်းလႅင်းပၼ်ထႅင်ႈ လၢႆးဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်ၽဵၼ်ႈဝႃႈၼႆ တူဝ်မေႊၶဝ် လႆႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတေႃႇ ပႃးလုၵ်ႈလၢင်းၶဝ်သေ တေလႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းတေႃႇ လွင်ႈႁႃၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် လႄႈ ၵႅတ်ႇၶႄပႃး တေႃႇ လုၵ်ႈလၢင်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
လဵပ်းႁဵၼ်းတေႃႇၽိင်ႈယၢမ်ႈၸႆႉႁေႇၵူၼ်းၼႆႉ တေလႆႈႁၼ်တေႃႇ ၽိင်ႈဢၼ်ၸႅင်ႈလီၼ် ၼင်ႇ ၵၢၼ်ၶူင်ႊသၢင်ႈ၊ တူင်ႇၵူၼ်းၶႅမ်ႉ၊ ပူၼ်ႉပႅၼ်ႈတေႃႇၵၼ် လႄႈ ၶပ်းၸႅၼ်ႇ ၺၢၼ်ႇ IQ ဢေႇၼမ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူဝ်ႈ ၸႆႉႁေႇ FEV ထုၵ်ႇမွတ်ႇလူၺ်ႈ ၶွင်ၽႄတိူၼ်းၼူၼႆႉ ၼူငၢၼ်ႈတေလႆႈ ၶႄႉၸွမ်း ၼူငၢၼ်တၢင်ႇတူဝ်သေ ၸင်ႇၵွၺ်ႈလႆႈ လႅၼ်ႊတီႈၵႂၢင်ႈသေ လႆႈမီးယၢင်းယိူင်း ၶၢဝ်းႁိုင် တႃႇတႄႇၽိင်ႈႁၢဝ်ႈႁၢႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၽွင်း ပီႊ ႑႙႗႖ ၼၼ်ႉ ပၢင်ၵုမ် ၸုမ်းႁဵတ်းပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ၶဝ် လႆႈတၢင်ႇလိၵ်ႈထိုင် Ullica Segerstråle သေ Chomsky ၸင်ႇမီးၶေႃႈထဵင်တေႃႇ လွင်ႈၶေႃႈမုၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးလႅင်ႊတူင်ႇ တူဝ်မီးသၢႆၸႂ် တေႃႇ ပၢႆးႁပ်ႉႁၼ် ၾိင်ႈတိုၼ်းၵူၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Wilson လႆႈမႃး လႄႈ ဢမ်ႇယၢမ်ႈတွပ်ႇပၢႆႉတေႃႇ လွင်ႈတေပဵၼ်မႃး၊ ၵူၺ်းလွင်ႈပိူင်ပဵၼ်မၼ်းဢိူဝ်ႈ။
ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းတႃႇၶီးၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် လႆႈႁႃငိုၼ်း တႃႇၶူဝ်းဢွၵ်ႇ ႁိုဝ် ၵၢၼ်သိုဝ်ႉလၢႆ ၶူဝ်ႈၵုၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ (ၵူၼ်းၵုၼ်ႇ လႄႈ ပၼ် သိူဝ်းဝဵတ်ႉ)
ပေႃးဝႃး ၼႃႈၵၢၼ်ႁပ်ႉ ၼီႈၼႆၸိုင် ၸဝ်ႈၼီႈ မႃးယိုတ်းသိပ်းဢဝ်လႆႈ ၶွင်ၵေႃႉ ထုၵ်ႇၼီႈၼၼ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉ ၵေႃႈလႆႈပဵၼ်မႃး ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸႂ်ႉၵူႊဝၼ်းဝၼ်း (ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၽူႈတၢင်လၢတ်ႈ ႁိုဝ် ၽူႈၼင်ႈလုမ်း) ၶႂ်ႈဝႃႈ တေႃႇ ႁူင်းၵၢၼ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵေႃႉၵူၼ်းပိူင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉမႅတ်ႈၵၢၼ်ႁူမ်ႈႁွမ်း ဢၼ်လႆႈ မႃးတီႈ ႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် ၵေႃႉလိူၵ်ႈပၼ် ၽူႈၶပ်းၶိုၼ် တႃႇၸီႉတၢင်း တေႃႇ လၢႆးႁူမ်ႈႁွမ်းလႄႈ ၸၢင်ႈႁႂ်ႈၶဝ် မႃးၸတ်းပွင်ႊၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႁူမ်ႈႁွမ်းၼႆႉ မၼ်းတီႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈတေႃႇ ႁူမ်ႈၵၼ် ပူင်းတင်ႈ ဢၼ်ပႃး ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် လႄႈ ၶဝ်တေ သုၼ်တႅပ်းတတ်းတေႃႇ ၸွမ်းၵူႊလၢႆၽၢႆႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၼ်ႊမၵ်းမၼ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းႁူင်းၵၢၼ် LLC ၼႆႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈတေႃႇ ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၵူၼ်းႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် ၶဝ်သေ ပဵၼ်ဝႆႉ တွၼ်ႊၸတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်ႊတေႃႇ ၼႃႈၵၢၼ်ၸဝ်ႈၶွင် ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် ၸိူဝ်းလႆႈတူၵ်းသုမ်းတေႃႇ လၢႆးၸႅၵ်ႇမႅင်ႇ မၢႆမီႈလႄႈ ပႃးၸွမ်း ႁွင်ႈၵၢၼ် ထိင်းမၢႆမီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ႁပ်ႉပဝ်ႊတေႃႇၵၢၼ်ပၼ်ငိုၼ်းလိူၼ် ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၶဝ် (ၵႆႉလႆႈ ၶၢမ်ႇႁူဝ်) ပေႃးဝႃႈ ႁူင်ႈၵၢၼ် တူၵ်းသုမ်းမၢတ်ႇၼီႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်တေဢမ်ႇလႆႈ မီးသုၼ်ႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တေႃႇ လွင်ႈၼွင်ႇၵၢႆႇတင်း ႁူင်းၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ႁူင်းၵၢၼ် ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ တေဢမ်ႇၸင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈႁိုင် တီႈမိူင်း UK ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ၶဝ်လႆႈတၢင်းၵမ်ႉၸွၺ်ႈ တေႃႇ ပၵ်းပိူင် ၸႂ်ႉၶဝ်ဢွၵ်ႇ ၵေႃႈယဝ်ႉ။
တီႈတွင်း "Ltd ၼႆႉပဵၼ်ၸိုဝ်ႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈပၼ် ႁူင်းၵၢၼ် လႄႈ PLC (public limited company) ႁူင်းၵၢၼ် ၵူၼ်းမိူင်း ၼေဝႆႉ တႃႇႁူမ်ႈၵၼ် လႆႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်။"
ၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ် ၼၼ်ႉ ပေႃးလႆႈ ႁပ်ႉပဝ်ႊ မၵ်းမၼ်ႈယဝ်ႉၼႆ မၼ်းတေပဵၼ်မႃး ၽူႈႁပ်ႉပဝ်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူင်းၵၢၼ် သုၼ်ႇတူဝ်ၼႆႉ တေဢမ်ႇမီး တွၼ်ႊ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းလႆႈ လႄႈ မၼ်းတေၵႆႉလႆႈ မၵ်းမၼ်းလွင်ႈ ၶဝ်ႈႁူမ်ႁွမ်းၼႃၵၢၼ် သေၵွၼ်ႇ။
ႁူင်းၵၢၼ် ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇ ၶဝ်လႄႈ ၽူႈတၢင်တူဝ် ႁူင်းၵၢၼ် သိုပ်ႇၶၢဝ်ႇ ၶဝ် တေလႆႈ ၼမ်ႉတွၼ်းၽဵၼ်ႈၼိူဝ် လႆႈၶႆၢ ပိုၼ်ႉလမ်ႉၵတ်ႉပၺ်ႇၺႃႇ ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ၶူဝ်းၵုၼ် ဢၼ်တိူဝ်ႉတူင်ႉလႆႈၼင်ႇ လူတ်ႉ၊ လူတ်ႉၸၢင်ႈ၊ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ႁွင်ႈယႃ၊ ၵႅဝ်ႈ ႁိုဝ် ႁိူဝ်းမိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ႁၢၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် လႄႈ ၸလၢင်းႁူင်းၵၢၼ် ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ တေပိုၼ်ႊၽေႁိုဝ် ပိုၼ်ႊၶၢႆလုမ်း ယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႁဵတ်းလႆႈ ၼမ်ႉတွၼ်းၼမ်ႉမႅတ်ႈ လူၺ်ႈ ၶၢႆၶူဝ်းၵုၼ်ႇလႄႈ သိူဝ်းဝဵတ်ႉ တေႃႇ ၸိူဝ်းၵပ်းၵၢႆတင်း တၢင်းလဵၼ်ႈဢဵၼ်ႁႅင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးၼပ်ႉ ၶိူဝ်းဢီႇတႃးၼီႇယႅၼ်ႇ ၸိုဝ်ႈ Luca Pacioli လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ပိူင်သၢင်ႇၶႂၢင်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမိူဝ်ႈ ႑႔႙႔ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယေးငိုၼ်းၵၢင် ၵေႃႈ ၸၢင်ႊဝႃႈလႆႈ လၢႆးၸတ်းပွင်ႊငိုၼ်း တႃႇပၢႆးသၢႆႊ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၶွင်ႁူင်းၵၢၼ် တေၸတ်းပွင်တေႃႇႃ ၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းလႆႈ ႁင်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ ၸၢင်ႈပိူၼ်ႈ ပႂ်ႉတႅၼ်းတၢင်ၶဝ် ၵေႃႈလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။
လၢႆးၸတ်းၼႃႈၵၢၼ် တႅတ်ႈလီ (BPM)ၼႆႉပဵၼ် လၢႆးၸတ်းတေႃႇတင်းမူတ်း ဢၼ်ပၵ်းၸူးၼိူဝ် လွင်ႈသိုဝ်ႈမုၵ်းၸုမ်း လူၺ်ႈ တၢင်းၶႂ်ႈလႆႈ လႄႈ တၢင်းလူဝ်တေႃႇ ၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၼႃႈၵၢၼ် ၵမ်ႉၼမ်လႆႈႁူမ်ႈႁွမ်းတေႃႇ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၸႅင်ႈ တေႃႇ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈႁွမ်း ႁိုဝ် ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် (မီးပိူင်ႈၾၢင်ၸွမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇမီး လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၼိူဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လၢတ်ႈၸႃ ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ၊ ၽူႈႁူမ်ႈၼႃၵၢၼ် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၸွမ်း၊ မၵ်းမၼ်ႈ ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ တေႃႇ လွင်ႈမၵ်းၶၼ်ႈလႄႈ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ဢၼ်မၵ်းမၼ်းတေႃႇ ပုၼ်ႈၽွၼ်းႁူင်းၵၢၼ်ၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ လွင်ႈႁေႉၵင်ႈတေႃႇ ပုၼ်ႈၽွၼ်းသုၼ်ႇတူဝ် တႃႇ လွတ်ႈၼီႈ လႄႈ ႁႂ်ႈမေႃမီးၸႂ် ႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်းၼိူဝ် ႁူင်းၵၢၼ်။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မၢႆမီႈလႄႈ မႅင်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်းပၼ် "ၵူႊၵေႃႉ" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႊ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၵူႊၵေႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းဢုပ်ႉတေႃႇ ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၼ်ၶဝ်၊ ပေႃးၵေႃႉၼိူင်ႈ ၶူင်ႊသၢင်ႈၵေႃႈ ပွတ်းတွၼ်ႊ ပၵ်းပိူင် တေၶပ်းၶိုင်လိူၵ်ႈ တီႈ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ။
ယူင်ႉလၢႆး ၵဵပ်းၶွၼ်ႇ မၢင်တီႈၼႆႉ မေႃပၼ်ႁႅင်း ဢၼ်ပဵၼ် သႂ်ႇၶွၼ်ႇသွင်ပုၼ်ႈ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းတေပဵၼ် ၶွၼ်ႇငိုၼ်းႁူမ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ် တီႈၼိူဝ် ၼမ်ႉမႅတ်ႈ ၊လႄႈၽွင်းၶဝ် ၵေႃႇသၢင်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းသေ လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းမႃးတီႈ ၸဝ်ႈႁူင်းၵၢၼ်။ ၵမ်းၵေႃႉၵေႃႉၵေႃႈ ဢၼ်လႆႈဝႆႉ ၼမ်ႉတွၼ်းတီႈ ႁူမ်ႈႁွမ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်ငိုၼ်းၶဝ်ႈ တႃႇၶဝ်ဝႆႉတေႉ။ ၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်းဝၢၵ်ႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇ တွၼ်ႊငိုၼ်းၶဝ်ႈၶဝ် ၺႃႈတၢမ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
"ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်း" ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ ၵၼ်ႊၵူၼ်းမိူင်း ပၼ်ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ ၶႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတေႃႇ ၵေႃႉၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ဢၼ်မႃးတီႈ ၵူၼ်းမိူင်း ၵဵဝ်ႇၸွမ်းၵူႊၵေႃႉ။
မၢႆတူဝ်လပ်ႉ Hammurabi မွၵ်ႈမိူဝ်ႈ ဢွၼ်ၼႃႈ ပီႊၶရိတ်ႉ 1772 BC ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ပႃးမႃး ၸွမ်း ဢၼ်ႁူမ်ႈတေႃႇ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၵူႊၸိူဝ်း တေႃႇ ၵႃႊႁိူဝ်း လႄႈ ၵၢၼ်ႁူမ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ် တေႃႇ ၵူၼ်းၵႃႉ လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၶဵဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။
လၢႆးဢိူဝ်လိူင်ႈ ပိုၼ်ႉတီႈၼႆႉ ၸၢင်ႊမေႃလူဝ်ႇ မၢႆၾၢင်ၶိုၵ်ႉ လႄႈ သဵင်းၶွၼ်ႇ တႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈလႆႈ ၼႃႈၵၢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆလၢႆမိူင်း ဢၼ်မီး ၵၢတ်ႇလူင် ၼႆ တီႈဢေႇသုတ်း မီးလႆႈ ႑ ဢၼ်ၵွၺ်း။
ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႉ မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ် ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈၸႂ်ၼိူင်း တေႃႇ သုၼ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ ၼိူဝ်တူဝ်ၶဝ်ယူႇ။
ၵၢၼ်ဢၼ် ၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ၶိုၼ်ႈဝႆး လႄႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယၢပ်ႇယိၼ်း လူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင် ၼႃႈၵၢၼ် ဢုပ်ႉပွင်ႇ ၼၼ်ႉ တေမီးႁႅင်း ၶိုၵ်ႉ ဢၼ်ပၵ်းဝႆႉၸွမ်း ပၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉယူႇ ဝႃၼႆ။
ၼႃႈၵၢင်ၵမ်ႉၼမ် မီးဝႆႉ ၸိုဝ်ႈၶဝ်၊ မိၵ်ႈမၢႆၶဝ်လႄႈ လွၵ်းလၢႆး ႁႂ်ႈမိၵ်ႈမၢႆသုၼ် ၸင်ႇ ဢွင်ႇမၢၼ်လႆႈ တေႃႇ ၵႃႉတေႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႆႉ ပဵၼ်တူင်ႇလႅင်ႊပၢႆးသၢႆႊ လၢႆးၵူၼ်းၶဝ် လႆႈၽွၼ်းတေႃႇ ၵႃႊၶၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ် - ၵေႃႉၵူၼ်း၊ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ၊ ၵေႃႇသၢင်ႈ လႄႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း လႄႈ သိူဝ်းဝိတ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းဝႃႈလႆႈ ႁတ်းႁတ်းဝႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ် မီးသုၼ်ၵၢင် တႃႇႁဵၼ်း တေႃႇ လွင်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇ တၢင်းမၢၵ်ႈ။ လၢႆးၶူင်ႊႁဵတ်း ႁႂ်ႈမၢၵ်ႈ၊ ၵေႃႇသၢင်ႈ လႄႈ ႁႂ်ႈၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆး မၢၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ ပၢင်တိုၵ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈပေႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပေႃးဝႃႈ မုင်ႈမွင်း တေႃႇ ၼမ်ႉမႅတ်ႈ ၼမ်လၢႆၸိုင် တႅပ်းတတ်းတေႃႇ လၢႆးၸိူင်း (ယုမ်ႇဝႃႈ မီး ယွၼ်ႉတွၼ်း) တေဢမ်ႇၸၢင်ႊထိုင် ပၢင်တိုၵ်းလႆႈ( တႅပ်းတတ်း) ၵူၺ်းၵႃႊ ပေႃးႁႃႁၼ် တၢင်ႇလၢႆးမႃးတေႉ ဢမ်ႇတႃႉ။
မၢႆမီႈ ပၢႆႈမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်လႆႈ ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈမႃး ၸွမ်းလၢႆး Boeotian poet Hesiod လႄႈ ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်း တေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶဝ် လႆႈမွၵ်ႇၼေ တေႃႇ Hesiod ႁင်းမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် "ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊမၢၵ်ႈမီး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း"ယဝ်ႉ။
မီးသွင်ၸုမ်း ဢမ်ႁဝ်းႁွင်ႉဝႃႈ "ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊၵူၼ်းၵႃႉ" လႄႈ "physiocrats" ၼႆႉ ၶဝ်တိူဝ်း ႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ ပၢႆးႁုၼ်ႈမုၼ်း ဝၢႆးလိုၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတေၵမ်ႊဝႆႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ၸူႉႁွမ်တွမ် ၶမ်း လႄႈ ငိုၼ်းဝႆႉ ။
Physiocrats ၼႆႉပဵၼ်ၸုမ်း ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ လႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၽရႅၼ်ႇသဵၼ်ႈၶဝ် မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႘ သေ ၶဝ်လႆႈ ယုၵ်ႉမုၼ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉတေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တႃႇႁႂ်ႈ ပၼ်ႇၶွပ်ႈလႆႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈဢွၵ်ႇ ၶဝ်ႈႁႂ်ႈလီယူႇယဝ်ႉ။
Physiocrats ၼႆႉ ၵမ်ႉထႅမ်တေႃႇ လၢႆႊဢွင်ႈ လၢႆးၸတ်းပွင်ႊ ငိုၼ်းၶွၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈ ၵဵပ်းလူၺ်ႈ ၶွၼ်ႇၼႃႈလဵဝ် တီႈငိုၼ်းၶဝ်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈၼင်လိၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Smith ဢုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ၼမ်ႉမႅတ်ႈၼိမ်သဝ်းတေႃႇ လၢႆးမႅၵ်ႇၶိုၵ်ႉတေႃႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵႅမ်း၊ ၶိုၼ်ႈပၼ် ၶူဝ်းၸႂ်ႉတႃႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵႅမ်း လႄႈ လႆႈမႃးတီႈ ၶူဝ်းၵႃ ဢၼ်မီးၼႂ်ႈၵႄႈ ဝဵင်းတေႃႇ ဝဵင်း လႄႈ မိူင်းတေႃႇမိူင်း ႁိုဝ် ၶၢမ်ႈမိူင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁႅင်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း လႆႈၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးဝႆးၼႆႉတေပဵၼ်တၢင်းႁေႉႁၢမ်ႈတေႃႇ တၢင်းၼမ် မၵ်းမၼ်ႈ ၼင်လိၼ် ပွင်ႇဝႃႈ တီႈယူႇတႃႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႅမ်းၶဝ် ယွမ်းလူင်းၵႃႇၼႆယဝ်ႉ။
ၽွင်ႈ Adam Smith ဢုပ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ တီႈၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ၼၼ်ႉ၊ David Ricardo (1817) သမ်ႉပၵ်းၸႂ်တေႃႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈၸွမ်း ၸဝ်ႈၼင်လိၼ်ႈ၊ ၵူၼ်းႁဵၻ်းၵၢၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
Ricardo ပဵၼ်ၸေႊမိူင်းဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈ ႁဵတ်းၸႂ်ႉပၵ်ႈပိူင်ႈတေႃႇ လွင်ႈၼိူင်းထိုင်သုၼ်ႇလႆႈ။ ပေႃးဢဝ် တၢင်ႇမိူင်းဝႃႈသမ်ႉ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ၶိုၵ်ႉ လႄႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ တၢင်ႇသူင်ႇတီႈ ဢၼ်မီး ၶူဝ်းၼွင်ႇၵၢႆႇ ၵႃႊထုၵ်ႇၼၼ်ႉ တေတိူဝ်း လႆႈဢိင်တေႃႇ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယူႇၼႆယဝ်ႉ။
Mill ၸီႉၼေဝႆႉတေႃႇ လွင်ႈၽွၵ်ႈၼေ ပိူင်ႈၵၼ် တေႃႇၼႂ်းၵႄႈ ၵၢတ်ႇၼႆႉ မီးသွင်မဵဝ်း - ၸႅၵ်ႇမႅင်ႇ ၶူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း လႄႈ ၵေႃႇသၢင်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
Smith တႅမ်ႈဝႆႉ ဝႃႈ "ၵႃႊၶၼ်ၶူဝ်းမႅၼ်ႈတင်းမူတ်း ၼႆႉပဵၼ် တၢင်းႁိူဝ်ႉ လႄႈ ယၢပ်ႇတႃႇ ႁဵၼ်းဢဝ်တေႉတေႉ"။
Say ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇမႃး ၶၢဝ်းယၢမ်းႁဝ်းၼႆႉ ၽေႈဝႆႉယူႇ။ သိမ်းတေႃႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ "မၢၵ်ႈမီး" တႃႇ "ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ လႄႈ သိူဝ်းဝိတ်ႉ" ပွင်ႇဝႃႈ မၢၵ်ႈမီးလူၺ်ႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်သင် လူင်လၢင်။
တႃႇ Robbins တႄႉ ဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈၵေႃႈ ၵေႈၶႆႈလႆႈ။ မၼ်းၶႂ်ႈဝႃႈပွင်ႇ ႁႂ်ႈႁဝ်း ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇလူၺ်ႈ ၸႂ်ႁူႉငၢႆႈ၊ ပၺ်ႇၺႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လွတ်ႈၽေး လႄႈ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၽၢႆႇယူႇလီ၊ ပၢင်တိုၵ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလႄႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ၊ မွၵ်ႇၼေလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း တေႃႇ တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်း မီးၽွၼ်းယွၼ်ႉလီ တီႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႅင်ႊပၢႆးသၢႆႊ" ၼႆယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ၵႆတေႃႇ တီႈလွတ်ႈႁၢမ်း သၢၼ်ၶတ်း၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်ႊမၢၵ်ႈမီး ၶဝ်ၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်ၸွမ်းၵၢပ်ႈမႃးၼႆႉ တေႁပ်ႉၶၢမ်ႇ လၢႆးမႂ်ႇ ၶွင် Robbins ဢၼ်မၼ်းပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်လႆႈ ယုၵ်ႉမုၼ်း တၢင်းဢၢင်ႈၼႆႉ ပဵၼ် တႃႇ သုၼ်ႇလႆႈလႄႈ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်း "ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး" ၼႆႉ ၵူၼ်းႁူႉၼမ်ဝႆႉ ယွၼ်ႉ ႁွၺ်းမိုဝ်းၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး Alfred Marshall ႁဵတ်းဝႆႉ မဵတ်ႈမၢႆ တွင်းပွတ်း တေႃႇ "ပၢႆးသၢႆႊပၢႆးမၢၵ်ႈမီး" လႄႈ တူၼ်ႈလိၵ်ႈ "ပၢႆးမၢၵ်ႈမီႈ ၵၢၼ်မိူင်း" ၸဝ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႅမ်း တေႃႇ ၵႃႊၶၼ်ႁပ်ႉတုင်းဢဝ် လၢႆးမၢၵ်ႈမီး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး တီႈၶဝ်ႈဝႆႉၸႂ်တေႃႇၸဵင်ႇ တၢင်းတိုဝ်းလၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ တေႃႇ ၽၢႆႇလွင်ႈတုၵ်းယွၼ်း လႄႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈၽဵၼ်ႈ ဢၼ်လႆႈ သဵင်ႈတေႃႇ ၼႃႈဢၼ်ၶဝ် လႆႈၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇဢွၼ်တၢင်းၼႆႉ ပဵၼ် လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း တေႃႇ ၵူႊၵေႃႉ တုၵ်းယွၼ်း ၼိူဝ် ၵႃႊၶၼ်ၶေႃၶေႃ လႄႈ တုၵ်းယွၼ်းပႃး ၽွၼ်းယွၼ်း ငိုၼ်းၶဝ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်သၢင်ႇလၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၸွမ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉ မီးၼိူဝ် လၢႆးမိုဝ်းပၢႆးမွၼ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈဝႆႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ လၢႆးၽဵဝ်ႈပႅတ်ႈ လွင်ႈႁင်ႈဝူၺ်ႇ ၼႆႉ ၽိူမ်ႉထႅမ်လႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ လၢႆးၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ ၸိူင်ႇၼင်ႇ လၵ်းပိူင်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ လၵ်းပိူင် ၵဵမ်း၊ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃး လွၵ်းၵၢတ်ႇလူႉသုမ်း လႄႈ ပၢင်ၶႄႉ ဢၼ်ဢမ်ႇ ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ လႄႈ ပိူင်သၢင်ႇလၢႆးမိုဝ်းပၢႆးမွၼ်း တေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ႁုၼ်ႈမိုၼ်းမႃး တႃႇ ၸႅၵ်ႈလႆႈ မဵဝ်းသႅၼ်း ငိုၼ်းၶဝ်ႈတေႃႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၶၢဝ်းႁိုင် ၸိူဝ်းၼႆႉ ။
တီႈၼႆႉ တေမီးလၢႆးဢွၵ်ႇ ပၼ်ႁႃ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဝႆႉ။ ပၢႆးလႅင်ႊႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးသၢႆႊပၢႆးမၢၵ်ႈမီး မိူဝ်ႈလူဝ်ႇ တႅပ်းတတ်း (လိူၵ်ႈ) မႃးၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်း ၼိူင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ်လိူဝ် ၶူဝ်းငဝ်ႈ ဢၼ်ၽူႈလဵၼ်ႈထိင်းလႆႈ တေႃႇ လွင်ႈၶတ်းၸႂ် တၢင်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်း ငဝ်းလၢႆးယွၼ်ႉၽွၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈ ဢၼ်ပၵ်းတေႃႇ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၼိူဝ် ငိုၼ်းၶဝ်ႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉ တီႈၶၢဝ်းပွတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽွင်း မိူဝ်ႈၵႃႊၶၼ် ၵပ်းၵိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶိူဝ်း Keynesian ၶဝ် ၵူၼ်းဢွင်ႇမၢၼ် သွင်ၵေႃႉ။
ဝႃႈသိုဝ်ႈၵေႃႈ ၼႃႈၵၢၼ် Joan Robinson တီႈၸၼ်ႉၸွမ်လူင် Cambridge ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆး ဝူၼ်ႉၸွမ်း ယွၼ်ႉၽွၼ်း ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Ben Bernanke ၸွမ်ၽွင်းလူင် ၽၢႆႇၽႅတ်ႇတရႄႇ ၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမိုၼ်း ၵေႃႉႁပ်ႉလၢႆး ၸႅၵ်ႇ Friedman တေႃႇ ယွၼ်ႉတွၼ်း တီႈ လွင်ႈတူၵ်းသုမ်း ယႂ်ႇလူင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းၶူင်ႊႁဵတ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်ဢိင်တီႈ ၶေႃႈဢၢင်ႈ ဢၼ်ႁႃ ပိူင်သၢင်ႇ တၢင်းတုၵ်းယွၼ်း ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ၊ ၶေႃႈႁေႃး တႅၼ်ႈၼႅတ်ႈလီ လႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ် သိုပ်ႇႁႃမႃးလႆႈထႅင်ႈၼႆႉ ယင်းၼမ်လိူဝ် လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပိူင်သၢင်ႇမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ဢၼ်ႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼၼ်ႉ မီးၵႄႈ တၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇလႄႈ မဵဝ်းသႅၼ်းႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ တၢင်းၼွင်ႇၵၢႆႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇ တႃႇ လႅၵ်ႈလၢႆႊတေႃႇ လႅင်ႊပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင် လူၼ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လၢႆးမႂ်ႇ ၶွင်ၶိူဝ်း Keynesians ၶဝ်လႄႈ လႆႈမႄး မၢႆလၵ်းတႅၵ်ႈတေႃႇ ပိူင်သၢင်ႇ ငဝ်ႈပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁပ်ႉႁၼ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ မၢင်ႈပွၵ်ႈ ပဵၼ်လမ်ႉၵတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ တူင်ႇ တူဝ်ထူပ်းပၢႆႈမၢၵ်ႈမုၼ်ႈၼႆႉ ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး လႄႈ ၸႂ်ႉၼမ်မႃး ၸိူဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် ၾိင်ႈတိုၼ်း တူဝ်ထူပ်းၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈဝႃႈတေႃႇ ဢၼ်တေလႆႈႁပ်ႉမႃး၊ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ ယၢမ်ႈပဵၼ်ႁိုဝ်မႃးၵေႃႈ လႆႈတၢင်းၶဝ်ႈၸႂ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
တၢင်းထတ်းသၢင်ႈၼႆႉ လႆႈဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းလူင်ႉလႅၼ်ႇ လၵ်းၸဵင် လႄႈ ဢၼ်ႁၢမ်း ပိူင်သၢင်ႇၵဝ် တေႃႇ ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ဢၼ်လႆႈမႃး တီႈ သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ လွင်ႈၸပ်းၸဵင်ႇ၊ တီႈၽိတ်း လႄႈ ၼိူဝ်သႅၼ်းႁုၼ်ႈမႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉၶေႃႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလႆႈ မီးတၢင်းတၢင်ႇတၢင်းၽိတ်းတေႃႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ပိူင်သၢင်ႇ ၵဝ်ႇ လႄႈ ၵုင်ႇသိင်ႇၶႃႇ ၸျႃႇၼႄႇ လႆႈတၢင်ႇတၢင်းၽိတ်းၼိူဝ် ဢၼ်ပိူင်သၢင်ႇပၢႆးမွၼ်းဢမ်ႇငၢႆႈတေႃႇ တႃႇၶူင်ႊႁဵတ်း မၢႆလပ်ႉလႄႈ ၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ မီးပိူင်သၢင်ႇ ၶဝ်ႈလႄႈ ဢွၵ်ႇ တေႃႇလွင်ႈၸၢင်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် လၢႆးပရူဝ်ၵရႅမ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်မိူၼ်ၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၼႆႉ မၼ်းလူတ်ႈယွမ်းလႆႈ တီႈတွင်းယၢဝ်း တီႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈတင်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်မႃးတီႈ ၾိင်ႈတိုၼ်းမၢႆးသၢႆႊ ယွၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းလႆႈႁပ်ႉ လွင်ႈထတ်းထိၼ် ၵမ်းသိုဝ်ႈ တေႃႇလၢႆးဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ထတ်းထိၼ်တေႃႇ ၵူၼ်းတူဝ်ထူပ်း ဢၼ်ပဵၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉတႄႉ မီးတီႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းၵၢတ်ႇ တႅၵ်ႈၼိူင်း ဢၼ်ၵုမ်ႇၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၼမ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တေႃႇလႆႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ႁႅင်းယႂ်ႇ တေႃႇၵႃႊၶၼ် တီႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႅင်ႊႁဵၼ်းတေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လဵၵ်ႉၼႆႉ ၶဝ်ႈမႃးဝႆႉ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ၼိူင်ႈဢၼ် ဢၼ်လႆႈမိူၼ်ၵၼ်တင်း ယူင်ႉၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈႁပ်ႉတေႃႇ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၽွၼ်းယွၼ်ႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇ တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်ၽဵင်ႇၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁဵၼ်းတေႃႇ လွၵ်းၵၢတ်ႇ လၢႆလၢႆဢၼ်တေႃႇ ၽိင်ႈယၢမ်ႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်းတေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းႁဝ်းလူဝ်ႇ လႄႈ ၵႃႊၶၼ်လူင် တင်းသွၼ် ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႊၵႃႊၶၼ် လွၵ်းၵၢတ်ႇ ၶဝ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပဵၼ်ဝႆႉ ၵႃႊၶဝ်ႈမႅၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ၼႂ်ယၢဝ်းဢီသင်။ ၵူၺ်းပဵၼ်ဝႆႉ လွင်ႈမၼ်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းသႂၢင်းဢၼ်လူဝ်ႇၼႂ်းတူင်ႇ တွၼ်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵုၼ်ႇၼႆႉ ပႃးဝႆႉ ၶူဝ်းငဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢၼ်ၵႅမ်း၊ တိုၼ်းလၢင်း (ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ၶၢမ်ႇၶၢဝ်းႁိုင် ၸႂ်ႉတေႃႇ ၶူဝ်းထုၵ်ႉ ၼင်ႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်)လႄႈ ဢွင်ႈတီႈလိၼ် (ပႃးဝႆႉ ၶူဝ်းၾိင်ႈငဝ်ႈတိုၼ်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ဢၼ်ႁုၼ်ႈၶိုၼ်ႈမႃး တေႃႇၶူဝ်းဢွၵ်ႇ ဢမ်ႇပႃး ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶူဝ်းသႂၢင်း ဢမ်ႇၼၼ် ထႅင်ႇတၢင်ႇလၢႆးၸမ်ႉ တၢင်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် လူတ်ႈယွမ်းတေႃႇ "ၶူဝ်းပိုၼ်ႉပႅတ်ႈ။"
တွၼ်ႊပဵၼ် ဢၼ်မိူၼ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼႂ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၵုၼ်ႇသွင်မဵဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ( "ၵွင်ႈ" လႄႈ "ၵွၼ်ႈၶႆၼိူၺ်း")။
ဢၼ်လႆႈတၢင်တူဝ် ဢေႇဝႆႉ တီႈႁၢင်ႊၵူၼ်းၸိူဝ်း မီးၸႂ်ၶႂ်ႈ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇမီး တႃႇႁူမ်ႈႁွမ်း တေႃႇ တၢင်းၼင် ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း PPF (မိူၼ်ၼင်ႇ X ) လႄႈ တေႃႇလွင်ႈ ဢၼ်ငွၵ်းသူတ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငွၵ်းသူတ်ႇ ၼႆႉပဵၼ် တီႈလမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ပၼ်ဝႆႉ ၼိူဝ်လွင်ႈႁၢမ်း သူင်ႇၵုၼ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ သွင်မဵဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်း PPF ၼႆႉ ၼႆႉ ဢၼ်လၢတ်ႈပၢတ်ႈတေႃႇ ၵၢၼ်လိူၵ်ႈၼႆႉ မၼ်းဢေႇတိူဝ်းတေႃႇ ၵုၼ်ႇတၢင်းလူဝ်ႇ ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉတေႃႇ လွင်ႈၵုၼ်ႇ တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတၢင်းၼႂ်းတေႃႇ ငွၵ်းသူတ်ႇ ( ၸမ်ႈ A ) ၼၼ်ႉပဵၼ် ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းဝႆႉ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶူဝ်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်မီး တီႈၸုတ်ႈယွမ်းတေႃႇ (ၸႂ်ႉၶူဝ်းသၢင်ႈ ပိုၼ်ႉပႅတ်ႈ) ဢၼ်မီးတီႈၶူဝ်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်ႇၼၼ် ၵုၼ်ႇဢၼ်ၸၢင်ႊတိူဝ်းၶိုၼ်ႈတေႃႇ တၢင်းၶၢႆႉ ပွတ်းႁွင်ႇတၢင်းဢွၵ်ႇတီႈ ၸမ်ႈငွၵ်းသူတ်ႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်လႆႈပႂ်ႉတူၺ်းတေႃႇ ၵႃႊၶၼ်သုင် တမ်ႈတီႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလႅၼ်ႊ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၶဝ်ႈ တေႃႇ ပၢႆးၸၢင်ႊမိူၼ် လႄႈ ၼႃႈၵၢၼ် ၶူဝ်းသႂၢင်း ၶူၼ်းလေႃး၊ ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်း သႂၢင်းၶူဝ်းၼမ် ၼၼ်ႉၼႆယူႇ။
ၼႂ်းၵႃႊ ယူင်ႉလၢႆးၶူဝ်း ဢွၵ်ႇတင်းၼမ်ၼႆႉ တေၸၢင်ႊမီး လၢႆးၵၢၼ် ၸႅၵ်ႇၽဵင်ႇၵၼ် တေႃႇ ၼႃႈၵၢၼ် ၵႅမ်း ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းၸွမ်းၸုမ်း ၶိုၵ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈ လႆႈၽဵင်ႇၸွမ်း တိုၼ်းလၢင်းလၢႆလၢႆမဵဝ်း လႄႈ ဢွင်ႈတီႈ လၢႆလၢႆတီႈ ၸိူဝ်းၸႂ်ႉဝႆႉ ၼင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈပႂ်ႉတူၺ်းတေႃႇ ငဝ်းလၢႆး မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃႊၶၼ်လွၵ်ႈၵၢတ်ႇ တေႃႇ ၶူဝ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ၶူဝ်းသႂၢင်း ဢၼ်လိူၵ်ႈမႃး တီႈမႅင်ႇၸတ်းၵၢၼ်တေႃႇ ၶူဝ်းၶဝ် လူၺ်ႈလၢႆး ၼိူင်းတႅၵ်ႈၸွမ်း တီႈလမ်ႇလွင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵၢၼ်ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇတေႃႇ ၶၼ်ငိုၼ်းတူၵ်းတီႈ ၵုၼ်ႇသႂၢင်း ၵေႃႈ ၶၼ်ၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇၵေႃႈ တေယွမ်းၸွမ်း။
ၼႃႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လဵၵ်ႉၼႆႉ လႆႈၸွမ်း ၵႃႊၶၼ် လႄႈ ၶူဝ်းဢွၵ်ႇတႅပ်းတတ်းၸွမ်း လွၵ်ႈၵၢတ်ႇ လူၺ်ႈ လၢႆးတႅၵ်ႈသဵင်ႇ ၵုမ်ႇၵုမ်ႇ။ ငဝ်းလၢႆးၼႆႉ ဢမ်ႇမီႈ ၵူၼ်းသိုဝ်ႉ ႁိုဝ် ၵူၼ်းၶၢႆ လူင် တႃႇလႆႈ ႁႅင်းၵႃႊၶၼ် ယႂ်ႇယႂ်ႇလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းလူဝ်ႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမွၵ်ႇဝႆႉၼိူဝ် ၵူႊၵူၼ်းပၼ်ႁႅင်း တေႃႇ ယွၼ်ႉတွၼ်း ဢၼ်လိူၵ်ႈမႃး တီႈလမ်ႉလီ ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တေႃႇ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ၶဝ်လႄႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ၊ ၵႃႊၶၼ် တင်း ၼမ်ႉလႅမ်ႈ ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ။
ပၵ်းပိူင် တွၼ်ႊတၢင်းလူဝ်ႇၼႆႉ ပႃးဝႆႉ ၵႃႊၶၼ် လႄႈ လမ်ႉလီ တၢင်းလူဝ်ႇ ၽဵၼ်ႈ တေႃႇဢၼ်သိုဝ်ႉတေႃႇ ၼႂ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ႁႅင်းသိုဝ်ႉ ဢၼ်မႃးတီႈ ၵႃႊၶၼ်လူင်းႁႅင်းၵေႃႈ ၵၢၼ်သိုဝ်ႉတေတိူဝ်းမႃး (ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ)။
ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ လွင်ႈၵွင်ႉတေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ ၵႃႊၶၼ် ၶူဝ်းၵုၼ် လႄႈ လမ်ႉလီ ၶူဝ်းၵုၼ် တေႃႇၶၢႆ တေႃႇ ႁႂ်ႈလႆႈၶၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ပိူင်ၾၢင် ဢၼ်တၢင်တူဝ်ၸွမ်း ၼႃႈၵၢၼ် ၵွင်ႉၼွင်ႇတင်း ၵႃႊၶၼ်လႄႈ လမ်ႉလီ ပေႃးၸိူဝ်း လွင်ႈတၢင်းငဝ်ႈ ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊ။
ငဝ်းလၢႆးဢၼ်တေလႆႈမႃး မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်းတၢင်းလူဝ်ႇၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ တႄႇမႃးတီႈ ၵႃႊၶၼ် ဢၼ်တေႁဵတ်းလႆႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇသႂၢင်း ဢမ်ႇၼၼ် ယုၵ်းမုၼ်း ပၢႆးၸၢင်ႊ ၼႆယဝ်ႉ။
လွၵ်းၵၢတ်ႇဢၼ် ပဵၼ်မႃး ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ ၸွမ်း လမ်ႉလီဢၼ်လႆႈ သမ်ႉမိူၼ်တင်း လမ်ႉလီ တၢင်းလူဝ်ႇသေ၊ ၵၢၼ်ၽၢႆႈတေႃႇ တၢင်းလႆႈ လႄႈ တၢင်းလူဝ်ႇ ငွၵ်းသူတ်ႇ တီႈ ပဵၼ်မႃး ၶႅပ်းႁၢင်ႊ တၢင်းၼိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၵႃႊၶၼ် ၽဵင်ႇတၢင်းၼိူဝ်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ လမ်ႉလီလူၼ်ႉတေႃႇ တၢင်းလႆႈ တႅၵ်ႈၼိူင်းၸွမ်း လမ်ႉလီ တၢင်းလူဝ်ႇၼၼ်ႉၼႆ။
မဵဝ်းသႅၼ်းဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈ ၶိူင်ႇၶမ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁုၼ်ႈယႂ်ႇ၊ ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် လႄႈ လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢႆးႁဵၼ်း တဵမ်ထူၼ်ႈတေႃႇ လွၵ်းၵၢတ်ႇ တႅၵ်ႈၼိူင်းၼႆႉ မီးၼႂ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ တၢင်းလႆႈ လႄႈ တၢင်းလူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႈ တေမီးဝႆႉ ၶူဝ်းၵုၼ် လၢႆလၢႆဢၼ် လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ ၵႃႊၶၼ်ၵုၼ်ႇလႆႈ။
ႁဵၼ်းတေႃႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇၼႆႉ တေလႆႈၼိူင်းၸွမ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း သုၼ်ႇလဵဝ်၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ႁူမ်ႈသၢင်ႈပဵၼ်ၸုမ်း လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ပိူင်ႇငမ်းၵေႃႉလဵဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပၼ်တေႃႇ ပိူင်ၾၢင်လၢႆလၢႆဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးဢၼ်တၢင်တူဝ်ဝႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ ႁၢင်ႊသၢင်ႇ ၽူႈတၢင်တူဝ် ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း တိူဝ်းလႆႈတုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယူႇတီႈၽိင်ႈယၢမ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉဝႆႉ လၢႆးပိူင်သၢင်ႇ လိူၵ်ႈၽူႈတၢင်ၶၢႆ ၽွင်းမီးၵူၼ်းၶဝ်ႈၶဝ်တေႃႇ တၢင်ႇၸိူဝ်း တီႈဢေႇသုတ်း တေႃႇၶူဝ်းဢၼ်ၶဝ် ပိူင်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉလႆႈထၢင်ႇၸႅင်ႈတေႃႇ ဢၼ်လႆႈႁၼ် တၢင်းၼွၵ်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း တီႈမႅဝ်းသႅၼ်း လွၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈတေႃႇလၢႆးသပ်းသေး။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ လႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်ၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတေၸၢင်ႇ ၸႅၵ်ႇလႆႈတေႃႇ ၵႃႊၶၼ် ပိူင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၵမ်းလိုၼ်း၊ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈငိုင်းတွင်းတေႃႇ ႁူင်းၵၢၼ်၊ ၽွၼ်းဢၼ်လႆႈတီႈ ၶၢဝ်းပွတ်း လႄႈ လွၵ်ႈၵၢတ်ႇ ဢၼ်လူႉငၢႆႈ လႅဝ်ငၢႆႈ၊ ငိုၼ်းတွင်းၶၢဝ်ႈၵပ်းၵိၼ်း လႄႈ ဢၼ်ၵွင်ႉၼွင်ႇတေႃႇ ၵၢၼ်မိူင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁိုဝ် ၸုမ်းဢၼ်ထိင်းဝႆႉ ႁႅင်းပွင်ႊ။
ၵူၼ်းသိုဝ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးပိုၼ်ႉႁူႉတေႃႇ လွင်ႈလူတ်ႉၼၼ်ႉ တေပဵၼ် "မၢၵ်ႇယိုၼ်ႈ" ၵႃႊၶၼ်တူၵ်းလူင်း တေႃႇ လူတ်းမိုဝ်းသွင် ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၼ်ႁႃတင်းသွင်ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈႁပ်ႉပဝ်ႊတေႃႇ ၵႃႊသဵင်ႈငိုၼ်းလႄႈ လူတ်ႈယွမ်းတေႃႇ ၽွၼ်းလီ ဢၼ်လႆႈမႃးၶၢဝ်းပွတ်း လူၺ်ႈလၢႆး ၶၢႆတေႃႇၵူၼ်း ၶႂ်ႈသိုဝ်ႉ တေႃႇလွၵ်းၵၢတ်ႇ ("လွၵ်းၵၢတ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ")
ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽဵင်ႇ လႄႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ဢမ်ႇတဵမ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊမီးၽွၼ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်ႈ ၶၢဝ်းႁိုင် ၵူၺ်းၵႃႊ ဢၼ်ၸၢင်ႊ ႁုၼ်ႈသေ လႆႈၽွၼ်းၶၢဝ်းပွတ်း တေႃႇ လွၵ်းၵၢတ်ႇ၊ လၵ်းပိူင်လႄႈ ထိင်းႁႅင်းပွင်ႊ တႃႇႁႂ်ႈလီ ယွၼ်ႉတေႃႇလွင်ႈတၢင်းၼိူဝ်ၼၼ်ႉ ၼေဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵုၼ်ႇၵူၼ်းမိူင်း ၼႆႉပဵၼ်ၵုၼ်ႇ ဢၼ်မီးတႂ်ႈ ၵႂၼ်းၵုၼ်း တီႈလွၵ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ လူမ်းႁင်ႈဝူၺ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊမေႃပဵၼ်တေႃႇ ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉ ပႃႈၼွၵ်ႈ လႄႈ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ သမ်ႉၸၢင်ႊမီး ၽွၼ်းလီတေႃႇ ပႃႈတၢင်းၼွၵ်ႈ (လိူင်ႈဢေႇလူင်း)။
ဢွင်ႈတီႈလၢႆတီႈၼႆႉ ၵႃႊၶၼ်မၢင်ႈတီႈ မီးပိူင်ၾၢင် ၶီႈၼဵဝ်ဝႆႉသေ လႆႈႁပ်ႉႁၼ်တေႃႇ ဝႃႈ လမ်ႉလီ ၶူဝ်းၼႆႉ မႅၼ်ႈၼႆယူႇ။ ၵႃႊၶၼ် ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ငမ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း တၢင်းပွတ်းတေႃႇ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼိူဝ် လွင်ႈတုၵ်းယွၼ်း ႁိုဝ် တၢင်းႁဵတ်းပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ ၵႃႊၵၼ်ထီႇတီႈဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ဢၼ်ပႃးဝႆႉ ၵႃႊႁႅင်းၵူၼ်း လႄႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ႁႂ်ႉဢဵၼ်ႁႅင်း လႄႈ မၵ်းမၼ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ တၢင်းၼိူင်း တဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းတေႃႇ ငိုၼ်းၶဝ်ႈ လႄႈငိုၼ်းဢွၵ်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းဢမ်ႇလႆႈၸၢင်း လႄႈ ၵႃႊၶၼ်ငိုၼ်းလူၼ်ႉလိူဝ်လႄႈ ၶဝ်ႈႁူမ်တေႃႇ ႁူဝ်ႁုပ်ႈ လႄႈ ၽင်တိုၼ်ႈလၢင်း ပွတ်းတွၼ်ႊ ၶဝ်ယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈတေမီးႁဵင်းတေႃႇ တွၼ်ႊၶဝ် ၸုၵ်းယၼ်ႈလႆႈ ႁိုင်တေႃႇ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးသၢင်ႇထုၵ်ႇတေႃႇ ပၢႆႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Keynes ႁပ်ႉတေႃႇ လွင်ႈ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်တင်း တၢင်းလူဝ် တႃႇၵုၼ်ႇ ဢၼ်တေဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ ၶၢဝ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း တူၵ်းၶိုၼ်း၊ ၼၢမ်းတေႃႇ ၸိူဝ်းဢမ်ႇလူဝ်ႇ တေႃႇ ၵၢၼ်လွတ်ႈၸၢင်ႈ လႄႈ သုမ်းတေႃႇ ၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇ ဢၼ်ၼိမ်ယဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးပၢႆးမၢၵ်ႈမိုၼ်းလဵၵ်ႉမႂ်ႇ ဢၼ်ၼႆႉတႄႉ ဢဝ်မႃးတီႈ လၢႆး တၢင်းႁၼ် Keynesian တေႃႇ လၢႆးပၼ်ႇၶွပ်ႈ ၼႃႈၵၢၼ်မၼ်း၊ လွၵ်ႈၵၢတ်ႇဢၼ်ႁၼ်လႆႈၸႅင်ႈလီ လူၺ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ဢမ်ႇတဵမ်ႈထူၼ်ႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵႅမ်းဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၵူၼ်းႁႃၵၢၼ် လူၺ်ႈမႃႇဢဵၼ်ႁႅင်းၶဝ်ႉ။
လွၵ်ႈလၢႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်လွတ်ႈ ၸၢင်ႈၶၢတ်ႈၼႆႉ မီးဝႃႈၵၢၼ်ႁႅင်းၼႆႉ တႃႇၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၶဝ် လႆႈသုင်ဝႆႉ လႄႈ မီႈၵၢင်ၸႂ် တႃႇၶႂ်ႈ ႁပ်ႉၸၢင်ႈတေႃႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ယူႇၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ်တေႃႇ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ လွတ်ႈၸၢင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈယၢမ်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႅၵ်းလၢႆႊႁွင်ႈၵၢၼ် လႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တေႃႇႁၢတေႃႇ လမ်ႉၵတ်ႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်ႇတၢင်း လူၺ်ႈ ဢၼ်တၢင်းလူဝ်ႇၼၼ်ႉ။
ငိုၼ်းၼႆႉ မီးတၢင်းႁပ်ႉလႆႈၽဵၼ်ႈ၊ ၵွင်ႉၼွင်ႇတင်း ဢၼ်ပႃးဝႆႉ ၵႃႊၶၼ်၊ ၸႅၵ်ႇမႅင်ႇလႆႈ၊ ၶၢမ်ႇႁိုင်၊ တေႃႉလႆႈမဝ်၊ မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်းတၢင်းႁဵတ်းပၼ် ႄလႈ ဢသၢၵ်ႈယိုၼ်းယၢမ်းတေႃႇ လွင်ႈပၼ် တၢင်းယုမ်ႇယမ် တေႃႇ ၵူၼ်းၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း Francis Amasa Walker ၵေႃႉပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၸိုဝ်ႈလိုဝ်းမိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႙ ဝႃႈဝႆႉ "ငိုၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ငိုၼ်း ႁဵတ်းဢဝ်" ("ငိုၼ်းပဵၼ် ငိုၼ်းႁႃငိုၼ်းၶိုၼ်း" တီႈငဝ်ႈတိုၼ်း)။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ပဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈၼိူင်းၵၼ်တၢင်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶူဝ်းၶွင်( ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈငုိၼ်း)ၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ယၢမ်းမိူဝ်ႈ တၢင်းလူဝ်ႇၶဝ်မႃႈၶွၼ်ႈႁူမ်ႈၵၼ် လူင်းသေ ၼိမ်သဝ်းဝႆႉ တီႈတၢင်းဢွၵ်ႇ မၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼႆၸိုင် တီႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လမ်ႉလီ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ လွတ်ႈတၢင်းၸၢင်ႈၼၼ်ႉၼႆ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇ တေၵႃႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇ ၵေႃႇႁိူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ၸၢင်ႈၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈလႆႈ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂင်ႈလႄႈ သုင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈ တေႃႇ ၶွၼ်ႇၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ ၸၢင်ႊမီး တၢင်းမၵ်ႈမၼ်ႈတေႃႇ ၽုင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယူႇ။
ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဝူၼ်ႉတေႃႇ တၢင်းတဵမ်ၼႆႉ လႆႈမီးၶေႃႈထဵင်ယၢမ်း တၢင်ႇၸိူဝ်းဝူၼ်ႉဝႃႈ ၶေႃႈထဵင်လမ်ႇတိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁႅင်းဢီး တေႃႇ ၵူၼဝ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး လွတ်ႈသေ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလိူၵ်ႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ၶဝ်ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽိင်ႈယၢမ်ႈ ပိူင်သၢင်ႇ ၶဝ်ႈတၢင်းၵၢၼ် ၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊဢၼ်မိူၼ်တင်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းလဵၵ်ႉ ဢၼ်ပႃးဝႆတေႃႇ တၢင်းသူၼ်ၸႂ်ၼိူဝ် ၽူႈတွတ်ႈၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမိူင်း လႄႈ ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ပျူႇရူဝ်ၵရႅတ်ႉတိတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉတေပႃးမႃး တၢင်းယႂ်ႇ လႄႈ တၢင်းလႆႈဢၼ်ဢွၵ်ႇမွၵ်ႇဝႆႉ တေႃႇ ၶူဝ်းၵႃႉ ၼႆၼၼ်ႉ။
မၼ်းလႆႈတႄႇမႃး တီႈ Carlyle ပၼ်ၸိုဝ်ႈလဵၼ်ႈတေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း "ၸႂ်သဵင်ႈတေႃႇ ပၢႆးသၢႆႊ" ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူဝ်ႈႁၢင်ပီႊ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ႑႘ ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉ တေႃႇ လၢႆး The Reverend Thomas Robert Malthus ၵေႃႉမိူၵ်ႈမႂ်ႈသေ ႁႃတူၺ်းၶေႃႈတွပ်ႇတေႃႇ လွင်ႈဢိုပ်းယၢၵ်ႈ။ ၽႅၼ်ၵၢၼ် ဢၼ်ဢဝ်ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း လူတ်ႈယွမ်းပႅတ်ႈတေႃႇတၢင်းလူဝ်ႇတၢင်းၵၼ် ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ။
လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈၸွမ်း ၼွင်ႇၵၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမိႈၼႆႉ လႆႈၶူၼ်ႉတေႃႇ ၸွမ်း ၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ၼိူင်းတေႃႇ ပိူင်ၾၢင် ႁိုဝ် ငဝ်ႈတိုၼ်းဢၼ်ယုင်ႈဢူၼ် လိူဝ်ပိူၼ်ႈ တေႃႇပၢႆႈမၢၵ်ႈမုၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႆႉၵႆႉ ယုင်ႈတေႃႇ ၶပ်းမၢႆတူင်ႇၵူၼ်းလႄႈ ယူင်ႉၵႃႊၶၼ်။
ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ မၢင်ႈဢၼ် ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇတင်း ၸျႃႇၼႄႇ ၼႆႉ လႆႈမီးတၢင်းၶိုၼ်ႈမႃး တေႃႇလွင်ႈတင်းၸႂ် တႃႇတႅၵ်ႈတူၺ်း လွင်ႈၽွမ်ႉၸႂ်ၵူႊဢၼ် ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၶေႃႈထဵင်ပၢႆးၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ။ ၼႆႉတေပဵၼ်လႆႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ တူင်ႇၵၢၼ်မိူင်းၼႆယူႇ။
ၶေႃႈထဵင်တေႃႇ သုၼ်ယေးငိုၼ်း လွတ်ႈလႅဝ်းၼႆႉ မီးပၢႆးမိူင်းလႄႈ ယေးငိုၼ်းသုၼ်ၵၢင် တေႃႇ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ၶဝ် တႅမ်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ႈတေႃႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လဵၵ်ႉၼိူဝ် ၵၢၼ်မိူင်း။ လိၵ်ႈထတ်းတင်းၼမ်ၵေႃႈ လႆႈမႃးယုင်ႈပႃးမႃးယူႇယဝ်ႉ။
တူင်ႇၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း ဢၼ်ပႃး တႃႇၶူၼ်ႉ ပၢႆးၼပ်ႉ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း လႄႈ ၽိင်ႈယၢမ်ႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်း၊ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းတေႃႇ ၽိင်ႈယၢမ်ႈ ပၢႆးၸႂ်လႄႈ သုၵ်းယုင်ႈၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ် တေႃႇ လၢႆးၵဝ်ႇဢၼ်ႁုပ်ႈမႃးတီႈ ပၢႆးႁဵၼ်းၶိူင်ႉၶမ်ႉ တေႃႇလႅၼ်ႊပၢႆးမၢၵ်ႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Joskow မီးတၢင်းၶုၺ်ႉႁႅင်းတေႃႇ ၵၢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇၼိူဝ် ၼႃႈၵၢၼ်တႃႈၸုမ်း ဢၼ်ယဝ်ႉၵႃႇၼၼ်ႉ။ ၶဝ်လႆႈလတ်း ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ် ဢၼ် လႆႈတူၺ်းၸွမ်းလၢႆးပိူင်ၾၢင် "ပၼ်ၶေႃႈၵေႈ လႄႈ ဢွၵ်ႇမွၵ်ႇ"။
ထႅင်ႈတၢင်ႇတၢင်းတေႃႇ လႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊၼႆႉ သပ်းလႅင်းဝႆႉဝႃႈ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လႄႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ် လႅၼ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းႁဵၼ်းလွင်ႈ သိူၵ်ႈပိုၼ်း တူဝ်သတ်းၶဝ် ပဵၼ်ပိူင်လူင်။ ယွၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းႁဵၼ်းတေႃႇ ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် လႄႈ ဝၢႆးၼႆႉ ႁဵတ်းတူဝ်ထူပ်ႇတေႃႇ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၸႂ် ဢၼ်ၸွမ်း ယွၼ်ႉတွၼ်း လႄႈၸၢတ်ႈပၢၼ် လႅၼ်ႉၼၼ်ႉယူႇ။
ယႃႈယႃၼႆႉ ပဵၼ် ပၢႆးလီႁဵၼ်း တီႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်း Islamic ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်း ၸဝ်ႈပၢႆႈဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ၵရိၵ်ႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူဝ်ႈၽိင်ႈပိုၼ်းၶဝ် တႅမ်ႈလၵ်းဝႆႉတေႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉ Aristotelian ၵၼ်တေ မႄးလႆႈ လၢႆးပၼ်ႁႅင်း ၸၼ်ႉလၢဝ်ၸွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိုၼ်းလၢင်း Jan Swammerdam ၼႆဢွၼ် တၢင်းၶဝ်ႈၸႂ်မႂ်ႇမႂ်ႇပၼ် ပၢႆးလႅင်ႊမႅင်းလဵၵ်ႉၶဝ် သေ ၸွၺ်ႈႁႂ်ႈၶဝ် ႁုၼ်ႈမိုၼ်းလႄႈ လၢႆးပိုၼိႉငဝ်ႈ ၶွင် ၸႅၵ်ႉလဵၵ်ႉၼွၺ်ႉ လႄႈ မၼ်ႈၵိုမ်းၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼႆႉ ႑႘႓႘ ၼီႈၼၼ်ႉ Schleiden လႄႈ Schwann ၶႃတႄႇ ပၼ်ႁႅင်းတေႃႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉမႂ်ႇ ႑ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈတွမ်ႇတွမ်ႊတူဝ်မီႈသၢႆၸႂ် ႒ တွမ်ႇတွမ်ႊလႂ် တွမ်ႇတွမ်ႊၼၼ်ႉ မီးပိူင်ၽၢင် ဢသၢၵ်ႈၽႂ်မၼ်း။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ မီးၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆၵေႃႈယဝ်ႉ တၢင်းဝူၼ်ႉ ႓ ၼႆႉဝႃႈ တွမ်ႇတွမ်ႊၶဝ် ၸႅၵ်ႇမႃးတီႈ သႅၼ်းတွမ်ႇတွမ်ႊတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။
Carl Linnaeus ၽိမ်းဢွၵ်ႇဝႆႉ လွင်ႈပိုၼ်ႉလႅင်ႊၸႅၵ်ႇ မဵဝ်းသႅၼ်း တေႃႇ ၾိင်ႈတိုၼ်းလိုမ်ႈၾႃႉ မိူဝ်ႈ ႑႗႓႕ (မဵဝ်းသႅၼ်းၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉမႃး တေႃႇယၢမ်ႈလဵဝ်) လႄႈ မိူဝ်ႈ ႑႗႕႐ သိုပ်ႇမိုတ်ႈပၼ် ၸိုဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ တေႃႇ မဵဝ်းသႅၼ်းမၼ်း ၵူႊဢၼ်ယဝ်ႉ။
Lamarck ယုမ်ႇဝႃႈ မၼ်းလႆႈၽိင်ႈလၢႆး ဢၼ်ၸၢင်ႊ ၶၢမ်ႈလႆႈ လုၵ်ႈလၢင်းတူဝ်မီးၸႂ် ၸိူဝ်းတေႁုၼ်ႈမုၼ်း လႄႈ တဵမ်ႈထူၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ။
ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇ ပိူင်ၾၢင် ၸႆႉႁေႇ တႄႇမႃးတီႈ ၼႃႈၵၢၼ် Gregor ၵေႃႉ တဵမ်ႈၽိုၼ်လိၵ်ႈ "Versuche über Pflanzenhybriden" ("တူဝ်ထူပ်းတေႃႇ တူၼ်ႈ Hybridization") မိူဝ်ႈ ႑႘႖႕ ၼီႈ ဢၼ်မီးပၵ်းပိူင် လၢႆးၶပ်းလဵၵ်ႉတေႃႇယႂ်ႇ တူဝ်ၸႂ် ဢၼ်လႆႈမီးမႃး ပိူင်ၾၢင် ၸႆႉႁေႇၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၵ်းၸႂ်တေႃႇ မဵဝ်းသႅၼ်းမႂ်ႇပိူင်ၾၢင် တူဝ်မီးၸႂ်မိူၼ်ၼင်ႇ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉ လႄႈ မႅင်းပႅၵ်ႇ ဢၼ်လႆႈႁႃႁၼ်မႃးတီႈ ပၼ်ၶူၺ်ႁွၺ် သွင်ႁွပ်ႈ ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ DNA ဢၼ်ပဵၼ် James Watson လႄႈ Francis Crick မိူဝ်ႈ 1953 လႆႈမၢႆ ဢွၵ်ႇမႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တီႈ ႁွၺ်ႇၸႆႉႁေႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၽႅၼ်ၵၢၼ် the Human Genome Project လႆႈတႄႇမိူဝ်ႈ ႑႙႙႐ ၸွမ်း ပဝ်ႉမၢႆ လွၵ်း ၸႆႉႁေႇၵူၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸၢတ်ႈပၢၼ် ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ တႄႇမႃးတီႈ ၼႂ်းၼမ်ႉလႄႈ လႆႈမီးမႃး တူဝ်မီးသၢႆၸႂ် မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး သၢၼ်လၢၼ်ႉလိၼ်ႉပီႊမိူင်းသေ လၢႆႊၶၢႆႉမႃး ယူႇပႃးၼိူဝ်ၵွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼဵဝ်းၶရီးယႂ်း ၼႆႉမီးဝႆႉ ပရူဝ်ႇထုၼ်ႇ လႄႈ ၼိဝ်ႇဝုၼ်ႇ ယူႇဝႆႉယဝ်ႉ။
ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃး ၶူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၼိူင်းလႆႈ ႁူၺ်ႇ ပရူဝ်ႇထုၼ်ႇ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ႁူၺ်ႇဢႅတ်ႇတေႃးမိၵ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ႁူၺ်ႇမရူဝ်ႇတိၼ်ႇ လႄႈ ၼိဝ်ႇထုၼ်ႇ ႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃး တူဝ်ႁူၺ်ႇဢႅတ်ႉတမ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႃႇပွၼ်ႇ ၼႆႉ မၼ်းယူႇၸင်ႈလႆႈၸွမ်း ဢၢႆႇသူဝ်တူၵ်ႉ (carbon-12 or carbon-13) ဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈလႅင်းရေႇတီႇရူဝ်ႇ ဢၢႆႇသူဝ်ႇတူၵ်ႉ (carbon-14)၊ ဝၢႆးၼႆႉ မၼ်းတေၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈတီႈ ၶၢဝ်းယၢမ်း ထၢတ်ႈရေႇတီႇယူဝ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ (ပိူင်လူင်မၼ်း ႁူၺ်ႇ ၵႃႇပွၼ်ႇရေႇတီႇယူဝ်ႇ) တႃႇတႅပ်းတတ်းဢသၢၵ်ႈ တူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢၢႆႇဢူဝ်ႉၼိတ်ႉ ပႃးဝႆႉ ထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ၸၼ်လႆႈ မႄႊပိၼ်ႈၾူၼ် ဢၢႆႉယွၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸၼ်လႆႈ ၼႂ်းၵႄႈ ဢႅတ်ႉတမ်ႇ သွင်ႁူၺ်ႇ ၸွမ်းပိူင်ၾၢင်ဢၼ် ပဵၼ်ထၢတ်ႈ မေႊ လႄႈတင်း ပိုၼ်ႉထၢတ်ႈၸၼ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၸွမ်း ဢၢႆႇဢေႃးၼိတ်ႉ ႁူမ်ႈပွင်း။
ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်တင်း ဢၢႆႇဢူဝ်းၼိတ်ႉ ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပႃးမႃးၸွမ်း လွင်ႈမႅင်ႇ တေႃႇ ဢီႇလႅၵ်ႉထရုၼ်ႇ ၼႂ်း ႁူၺ်ႇ ဢႅတ်ႉတမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၵူႊတီႈမီး ႁူၺ်ႇႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ လႆႈႁၼ်တေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ ႁူၺ်ႇမေႃႇလီၸူး ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၼႆႉ လွင်ႈယႂ်ႇတႃႇ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၼႆႉ မေႃၸိုမ်းပၼ်၊ ႁဵတ်းပၼ်လႆႈ တႃႇႁႂ်ႈၶႃႇ မိူၼ်ၼင်ႇသူဝ်ႇတီႇယမ်ႇလႄႈ ၶရူဝ်ႇရၢၵ်ႉ ဢၢႆႇရုၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မေႃႇလီႇၸူးဢွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်း ၼမ်ႉယၢင်ႈၶႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ထၢတ်ႈ O-H ပဵၼ် ၸဵင်ႇၵႅၼ်ႊ၊ ဢႅတ်ႉတမ်ႇ ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် ၼႆႉမီးဝႆႉ မေႊသေ ၵပ်းတေႃႇ ႁူၺ်ႇ ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ ဢႅတ်ႉတမ်ႇ ဢၼ်ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ယၢင်ႈၸပ်းၸပ်း တေႃႇဢၼ်ႁဵတ်းၸွမ်း ၼႃႈၽိဝ် ၸဵင်ႇၵႅၼ်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵွင်ႉၵၢႆႇတေႃႇ မေႃႇလီႇၸူး ၼမ်ႉ။
ၼမ်ႉလႅၼ်ႉ ၼမ်ႉႁႃ ၼႆႉ ဢေႇလိူဝ်ၼမ်ႉ ဝႆႉလႄႈ ယွၼ်ႉၼၼ် ၼမ်ႉၼႅၼ်ႇဢေႇ တီႈမေႃႇလီၸူးၼမ်ႉၶဝ် တေမီး ပိူင်ၾၢင် ၵေႃႇသၢင်ႈၼမ်ႉႁႃလႆႈ။ မၼ်းၶိုၼ်းတေပၼ်လႆႈ ဢွင်ႈတီႈပဝ်ႇတေႃႇ ၵႄႈ မေႃႇလီႇၸူး ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ် တၢင်းၼမ်ဢဵၼ်ႁႅင်းၼႆႉ လူဝ်ၶဝ်ႈလေႃး ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈ မေႃႇလီႇၸူး ၼမ်ႉ တႃႇလႅၵ်ႈၸူး ၼမ်ႉသေ ႁဵတ်းပဵၼ် ဢၢႆႊၵႂၼ်း (ဢၢႆႊၵႂၼ်းၼမ်ႉ)
လၢႆးငၢႆးၼင်ႇၼမ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ တူဝ်မီးၸႂ်တင်းလူင်ၼႆႉ လႆႈဢဝ်ထၢတ်ႈၵႃႇပွၼ်ႇ မေႃႇလီႇၸူးသေ ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၵႃႇပွၼ်ႇၼိူင်ႈႁူၺ်ႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လႆႈမႃး တႃႇသီႇမဵဝ်း ၼင်ႇၼႂ်း methane ၼၼ်ႉ တေလႆႈမီး ထၢတ်ႈၵႃႇပွၼ်ႇ ႒ ႁူၺ်ႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ carbon dioxide ဢမ်ႇၼၼ် သၢမ်ႁူၺ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ carbon monoxide (CO) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
hydrocarbon တီႈပွင်ႈလုပ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉ ထႅဝ်ႁူၺ်ႇ ၶူဝ်း ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် oxygen (O), hydrogen (H), phosphorus (P), and sulfur (S) ၸိူဝ်းတေလႅၵ်ႈလၢႆႊလႆႈ ၼႂ်းပၢႆးပိုတ်ႇထၢတ်ႈ ဢၼ်ႁူမ်ႈ ၶူၼ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ monosaccharides သွင်ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၵရူးၶူတ်ႉ လႄႈ ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၵဵဝ်ႇၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၼႆႉ မီးပိူင်ၾၢင် ၵိူဝ်ဝၢၼ် ၼင်ႇ ၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ တူၼ်ႈဢွၺ်ႈ။
ၼမ်ႉယႄႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ် ၾိင်ႈတိုၼ်း ႁူမ်ႈလေႃးဝႆႉ ၸိူဝ်း ဢမ်ႇမီးပၢႆလူင် လႄႈ hydrophobic ၼႆယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတႃးတႅၵ်ႇလႄႈ ၸုမ်း phosphate ၶဝ်ႈႁူမ်ႈတေႃႇၵေႃႇသၢင်ႈ ပၢႆၸဵင်ႇ hydrophilic (ႁိုဝ် ႁူဝ်) လႅၼ်ႊတီႈ မေႃႇလီႇၸူး တေႃႇ ထၢတ်ႈၼမ်ႉၵူတ်ႉပီး ၼႆသမ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၢႆၸဵင်ႇၶဝ် ႁၢႆၵႂႃႇ လႄႈ ဢွင်ႈႁၢင် hydrophobic ၼႆယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈၼိူဝ်ႉယၢင်ႈ ၼႆႉမီး macromolecules လၢႆလၢႆမဵဝ်းတေႉ။ ပဵၼ်ဢၼ်ပႃးၸွမ်း ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ၊ ထၢတ်ႈၼိူဝ်ႉယၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ၊ ႁူၺ်ႇမေႃႇလီၸူး ယႂ်ႇ၊ ၼမ်ႉယၢင်တႅင်လႄႈ ယႂ်းထၢတ်ႈၼိူဝ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဵင်ႇပၢႆ လႄႈ ၵွင်ႉတေႃႇ ၼႃႈႁိမ်းသေ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶႃႇၸူမ် ယဵၼ်း amino acids ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိုၼ်ႉငဝ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈတေႃႇ ဢၼ်ပႃးမႃး ၽွၼ်းယွၼ်ႈၸႅင်ႈတေႃႇ amino acids ၼႆႉပဵၼ်တေႃႇ ၶူၼ်းလေႃးၵဵဝ်ႇ ၸွမ်းၵၼ် လူၺ်ႈ ၶူဝ်းလေႃး ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ဢဝ်ဝႆႉ ၶူၺ်ႇ alpha လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်း beta ပၼ် သႂ်ႇၼႂ်းထၢတ်ႈယႂ်းၼိူဝ်ႉၼႆႉ တေမီးလၢႆးတူၺ်း သၢမ်သဵၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် သၢမ်လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ။
ထၢတ်ႈသႅၼ်ႈဢၼ်ပႃးဝႆႉ ထၢတ်ႈ guanine (G) လႄႈ adenine (A) ပဵၼ်တီႈ သူမ်ႈသၢမ်လႅမ် တေႃႇ cytosine (T), uracil (U), လႄႈ thymine (T) ၼႆယဝ်ႉ။
ၽီႉတွမ်ႇတွမ်ႊ ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၼမ်ႉယႄႇ သွင်ထၢပ်ႈ ပႃးဝႆႉ ထၢတ်ႈ cholesterols ဢၼ်ၼင်ႈၼႂ်းၵႄႈ ထၢတ်ႈၶႆမၼ်း phospholipids တႃႇထိင်းတေႃႇ တၢင်ႉမႆႈ ဢၼ်လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊယူႇၵူႊယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽီႉတွမ်ႇတွမ်ႊၼႆႉ မီးဝႆႉ ပိူင်ပဵၼ် တွမ်ႇတွမ်ႊလၢႆလၢႆသႅၼ်း ၼင်ႇ တွၼ်ႇတွမ်ႊၸပ်း၊ ႁွမ်ဝႆႉထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉ လႄႈ ၼေဝႆႉတေႃႇ တွမ်ႇတွမ်ႇၶဝ် လႄႈ ၸၼ်ၼွင်ႇတေႃႇ ၼင်ၽိဝ်ၶဝ် တႃႇႁဵတ်း ၵေႃႇသၢင်ႈတွမ်ႇတွမ်ႊထႅင်ႈ ၼင်ႇ ၽႃတွမ်ႇတွမ်ႊ၊ glycocalyx လႄႈ cytoskeleton ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Alberts လႆႈထတ်းဢွၵ်ႇသေ ၶဝ်ဢုပ်ႇ "လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ တွမ်တွမ်ႇတွမ်ႊ" ၶၢႆႉတူင်ႉတႃႇ ပဵၼ် မႃးပိူင်ၾၢင် လုၵ်ႈဢေၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွမ်ႇတွမ်ႊတူၼ်ႈမႆႉၶဝ်ၼႆႉ လႆႈသႂ်ႇပႃးဝႆႉတွၼ်ႊတူဝ်ၶိင်း ဢၼ်တေ မွၵ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ တီႈမႃး တွမ်ႇတွမ်ႊ တူဝ်သတ်းတဝႃႇၶဝ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၽႃတွမ်ႇတွၼ်ႊ ဢၼ်ၵမ်ႉတေႃႇ တွမ်ႇတွမ်ႊတူၼ်ႈ လႄႈ ထၢတ်ႈၶဵဝ် ဢၼ် လုတ်ႇဢဝ် ထၢတ်ႈလႅင်းလႅတ်ႈ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵိူဝ်ဝၢၼ် လႄႈ တေႃႉႁွမ်တေႃႇ ထၢတ်ႈႁႅင်းၶဝ် တီႈပဝ်ႇ လႄႈ သၢင်ႈၸွၺ်ႈတေႃႇ ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃႈ လၢႆးႁဵတ်းဢွၵ်ႇထႅင်ႈလႄႈ ငၢၵ်ႈၸႆႉၾၼ်း မဵတ်ႉၶဝ်ဢွၵ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ဢဝ်ပၵ်းပိူင် ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ တေႃႇ ပၢႆးလႅင်ႊထၢတ်ႈမႆႈဝႃႈၼႆ ဢၼ်ထိင်းသိမ်းပၼ် ဢဵၼ်ႁႅင်းၶဝ် ၸႃႉၵႃႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵေႃႈလႆႈ၊ ယႃႉလူႉၵေႃႈလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈၵေႃႈပဵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် လိူဝ်သိုပ်ႇသႂၢင်းဢဵၼ်ႁႅင်းၶဝ် တႃႇထိင်းလႆႈတေႃႇ ၸႃႉလူတ်ႈယွမ်း ဢဵၼ်ႁႅင်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
catabolism ၼႆႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ် ဢဵၼ်ႁႅင်း။ anabolism သမ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢဵၼ်ႁႅင်းၼႆယဝ်ႉ။
ပိူင်ၶူၼ်းလေႃး ၼႂ်းပၢႆးပိုတ်ႇထၢတ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ၵမ်းၶၵ်ႉၶၵ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ overall reaction သေ မၢင်ႈၸိူဝ်းတေႉ တေပဵၼ် redox reactions ၼႆယဝ်ႉ။
Acetyl-Coa ၼႆႉ ၶဝ်ႈမႃးတီႈၼႂ်း တူင်ႇပၼ်ႇၶွပ်ႈ ၼမ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၸိူဝ်းဢဝ်ဢွင်ႈတီႈ ၶူၼ်းထၢတ်ႈပိုတ်ႇ တီႈၼႂ်းတူဝ်ၶိင်း the mitochondrial matrix ။
Oxidative phosphorylation ၼႆႉပႃးဝႆႉ ထၢတ်ႈ ဢီႇလႅတ်ႈထရွၼ်ႇ ၵွင်ႉတေႃႇၵၼ်။ ၼႆႉပဵၼ် ထၢတ်ႈယႂ်းၼိူဝ်ႉ ႔ သႅၼ်း ဢၼ်ယုင်ႈသေ ၵူးၸူး ဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇ ဢၼ်မႃးတီႈ တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ဢဵၼ်ႁႅင်းဢၼ်ၵွင်ႉၸွမ်း NADH လႄႈ FADH2 ႁူၺ်ႇပရူဝ်ႇထရုၼ်ႇ ဢၼ်မႃးတွၺ်ႇၸူး ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ ၵေႃႈ ၶၢမ်ႈၶဝ်ႈၼႂ်း ၽီႉ mitochondrial တီႈဢၼ် proton ၶဝ်ၶၢႆႉတူင်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် ဢမ်ႇမီးၼႆ pyruvate တေဢမ်ႇၸၢင်ႊ လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ လူၺ်ႈ တွမ်ႇတွမ်ႊၶဝ် ထူၺ်ႈၸႂ်လႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ် လၢႆးယဵၼ်ႊ ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
လၢႆးယႅၼ်ႊ oxidizes တီႈ NADH to NAD+ ၼႆႉ ၶိုၼ်းတေၸၢင်ႊၸႂ်ႉၶိုၼ်းလႆႈ တေႃႇ glycolysis ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၼိူဝ်ႉပွင်းပီ ဢဵၼ်ႇမႃ ၼႆႉ ႁဵၻ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈ lactic acid ပႅတ်ႈလၢႆႊလၢႆႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းတေႃႈ anaerobic glycolysis လႄႈ NAD+ ၶဝ် ယုၵ်ႉမုၼ်း ႁႂ်ႈမီး ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ ႁူမ်ႈလေႃးၵၼ် ၸွမ်း ပိူင်သၢင်ႇ pyruvate ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႊ ၶိုၼ်းဢဝ်ၶိုၼ်းၼႆႉတႄႉ ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ်ၶဝ် တေယဵၼ်းပဵၼ် NAD+ သေ ႁုတ်ႇဢဝ် ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ် ဢၼ်မႃးတီႈ ၼမ်ႉၵိူဝ် ATP ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉတင်းမူတ်းၼႆႉ ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် လႆႈထုၵ်ႉဢွၵ်ႇ ပႅတ်ႈလၢႆႊလၢႆႊၼႆယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ် ဢၼ်ငၢႆးၵၼ်တင်း ၵၢၼ်ၶၢႆႉတူင်ႉ proton ဢၼ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ၼႂ်းတွၼ်ႊ ၽီႉ mitochondrial သေ ပဵၼ်ဝႆႉ ၵၢၼ်လူဝ်ႇထူၺ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၼေဝႆႉ ပဵၼ်ႁေႃႇမူင်းႁင်းၵွၺ်းၼၼ်ႉ မၢင်ႊတွမ်ႇတွမ်ႇၶဝ် တေထုၵ်ႉဢွၵ်ႇမႃး မိူၼ်ၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း eukaryotes တေပႃးဝႆႉ (တူဝ်သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉလႄႈ တွမ်ႇတွမ်ႊ) ၸိူဝ်းၼႆႉ တေဢွၵ်ႇမွၵ်ႇဝႆႉ လၢႆးၽေႈတွမ်ႇတွမ်ႊမီးသွင်လၢႆး။ mitosis လႄႈ meiosis ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၸႅၵ်ႇတေႃႇ မဵဝ်းသႅၼ်း တွမ်ႇတွမ်ႊယဝ်ႉၵေႃႈ လုၵ်ႈတွမ်ႇတွမ်ႊၶဝ် တေတႄႇ ႁဵတ်းပဵၼ် ပၼ်ႇၶွပ်ႈ မႂ်ႇယဝ်ႉ။
တွမ်ႇတွမ်ႊ တင်းသွင်မဵဝ်းၼႆႉ တေမူၼ်းသေ တေၶဝ်ႈၽွၵ်ႇ လူၺ်ႈ ႁဵတ်းပဵၼ် ၵၢၼ်ပၼ်ႇၶွပ်ႈ ႁင်းၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ် လၢႆႈၽေႈတိူၼ်း mitosis လႄႈ meiosis တီႈ တူဝ် eukaryotes ၼႆႉၼႆႈ ဢၼ်ထုၵ်ႈတေႃႇ ဢၼူႉမိဝ်ႉ သွင်မဵဝ်းတီႈ prokaryotes ဢၼ်ဢဝ်တီႈဝႆႉလူၺ်ႈ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈသင် တီႈတူဝ်ၶိင်းတွမ်ႇတွမ်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Mendelian လႆႈႁပ်ႉတေႃႇ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ် ၸႆႉႁေႇ လႄႈ ၽိင်ႈ ဢၼ်လႆႈ လတ်းမႃးတီႈ ပေႃႈမႄႈၶဝ် ယိုၼ်ႈပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၾၢင်ၸႆႉႁေႇႁူဝ်ႁႅၵ်ႈၼႆႉ တေႁွင်ႉဝႃႈ alleles ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ လူႉလႄႈ လႆႈမီးပိူင်ၾၢင်ၵႃႇ ႁင်းမၼ်း (မိူၼ်ၼင်ႇ သီၵမ်ႇ လႄႈ ၽိူၵ်ႇ ႁိုဝ် သုင် လႄႈ ပွၵ်း) ၵူႊဢၼ်လႆႈ ႁပ်ႉမႃး တီႉ ပေႃႈမႄႈၶဝ် ၼိူင်ႈၵေႃႉ ႁိုဝ် သွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Mendel လႆႈမၢႆဝႆႉ ၽွင်း ၸႆႉႁေႇၵဝ်ႇ ၼေၾၢင်ႁၢင် လႄႈ တွမ်ႇတွမ်ႊ alleles ၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ်တႃႇ ၸႆႉႁေႇ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇတီႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸႆႉၵဝ်ႇၶဝ် ၵွၺ်းမီး allele ၼိူင်ႈႁူၺ်ႇ တေႃႇ ၸႆႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းလႆႈတႄႇႁဵတ်း ပိူၵ်းပိူင်တႃႇ ၸႅၵ်ႈၶွင်မၼ်းယဝ်ႉ။
nucleotides ၼႆႉ လႆႈၵွင်ႉၵဵဝ်ႇတေႃႇ တၢင်ႇဢၼ်ပဵၼ် ၶိူဝ်းလူၺ်ႈ ႁူမ်ႈႁူၺ်ႇၵၼ် တင်းၼႂ်းၵႄႈ ၵိူဝ်ဝၢၼ်တင်း nucleotide ၼိူင်ႈႁူၺ်ႇလႄႈ ထႅင်ႈတၢင်ႇဢၼ်သမ်ႉပဵၼ် ထၢတ်ႈ phosphate ယူႇယဝ်ႉ။ ၽွမ်းယွၼ်ႈမၼ်းၵေႃႈ လႆႈပဵၼ်မႃး ၵိူဝ်ဝၢၼ် phosphate လုပ်ႇသၼ်လင်ယဝ်ႉ။
ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉ မီးဝႆႉ ႒ ၸုမ်း - ႁၢင်ႊသူမ်ႉသၢမ်လႅမ်ႊ လႄႈ ဢၼ်သႅၼ်ႈသႂ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
DNA ၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ဝႆႉ ႁၢင်ႊၾင်ႇၼမ်ႉသွင်ဢၼ်ဝႆႉ ႁင်းၶေႃၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
chromosome ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ပိူင်ၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်မႃးဝႆႉ DNA လႄႈ histones ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း prokaryotes ၵေႃႈ DNA လႆႈၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ႁၢင်ႊၾၢင်ဢမ်ႇၽဵၼ်ႈ တေႃႇတူဝ်ၶိင်း ဢၼ်ယူႇတီႈၼႂ်း cytoplasm သေ ႁွင်ႉဝႃႈ the nucleoid ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ၸႆႉႁေႇ ဢၼ်မီးဝႆႉ DNA ၼႆႉ မၼ်းတၢင်တီႈ သႅၼ်းၸႆႉႁေႇယဝ်ႉ။ တီႈၶေႃႈတွပ်ႇ phenotype ဢၼ်မႃးတီႈ ယႂ်းထၢတ်ႈၼိူဝ်ႉ ၼၼ်ႉ ထိင်းလႆႈတေႃႇ ပိူင်ၵေႃႇသၢင်ႈ တူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ၶဝ် လႄႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လႅဝ်ႊဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ပိူင်ႁၢင်ႊသၢင်ႇတီႈသဵၼ်ႈတၢင်း metabolic ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၢႆႇတႂ်ႈ မၢႆလပ်ႉ ၸႆႉႁေႇၼႆႉ မီးဝႆႉၾင်ႇ mRNA ဢၼ်မီး ၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇ ထၢတ်ႈၼမ်ႉၵူတ်ႉ amino acids ပႃးဝႆႉ ယႂ်းၼိူဝ်ႉ လႄႈ ပိူင်ပဵၼ် တေႃႇလၢႆးၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆးလႅၵ်ႈၾၢၼ်ႊ ၼႆဝယႉ်။ မၼ်းလႆႈပဵၼ်မႃး လူၺ်ႈ ထၢတ်ႈ ယႂ်းၼိူဝ်ႉဢွၼ်ႇ ribosomes ၼႆယဝ်ႉ။
ၶပ်းမၢႆ လႄႈ လၢႆးၸႅၵ်ႈတေႃႇ genomes ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းယဝ်ႉလႆႈတီႈ ၶပ်းမၢႆ DNA ၼႆႉယူႇ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶေႃႈမုၼ်း ပၢႆးမီးၸႂ်ၼႆႉ တႃႇႁပ်ႉႁၼ်လႆႈ တေႃႇ လွင်ႈ ၸႅၵ်ႇႁူႉလႆႈ တွၼ်ႊလႂ်တွၼ်ႊၼၼ်ႉလႄႈ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈပဵၼ်မႃး genomes။
genomes တီႈ prokaryotes ၼႆႉ လဵၵ်ႉလႄႈ ၼႅၼ်ႈလီ လႄႈ မီးမဵဝ်းသႅၼ်းၼမ် ၼႆယဝ်ႉ။
ပိူင်ပဵၼ်ၼႆႉ တေမီးယူႇ ႔ လၢႆး တႃႇႁႂ်ႈယူႇတႂ် ႁုၼ်ႈမုၼ်း - ၵၢၼ်တႅပ်ႈတတ်း၊ လွင်ႈသၢင်ႇၶုၵ်ႇ၊ လႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်ၸႂ် လႄႈ တွင်ႈမူႈ ယႂ်ႇ။
တူၼ်ႈတွမ်ႇတွမ်ႊ ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပႃးဝႆႉသႅၼ်း တွမ်ႇတွမ်ႊ ၼမ်လၢႆ ၸႃႉႁဵတ်းလႆႈ လၢႆလၢႆသႅၼ်း လႄႈ ယႂ်ႇမႃႈၵႃႊ တေႃႇ ႁဵတ်းလႆႈၼမ်လိူဝ် တူၼ်ႈတွမ်ႇတွမ်ႊ ၼၼ်ႉသေၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
Apoptosis ဢမ်ႇၼၼ် တွၼ်ႊတွမ်ႇတွမ်ႊၶဝ် တၢႆ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၽွင်း ဢမ်ႇၸၢင်ႊၼေလႆႈႁၢင်ႊၾၢင် morphogenesis။ မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်တၢႆ တွမ်ႇတွမ်ႊ ဢၼ်မီး ၼႂ်းၵႄႈ ၼိဝ်ႉမိုဝ်း တီႈတူဝ်ၶိင်း လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵူၼ်းႁဝ်း ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃး လူၺ်ႈ လွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ ၼိဝ်ႉမိုဝ်း၊ ၼိဝ်ႉတိၼ်ၵေႃႈ ယႂ်ႇမူႈမႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၶွင်ၽွၵ်ႇ ၸႆႉႁေႇ ဢၼ်ႁၼ်လီတေႃႇ phyla ၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ၸဵမ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ မၼ်းမႃး မိူၼ်ငၢႆးႁႅင်းၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈ တေႃႇ ၸုမ်းသတ်ႉတဝႃႇ ယဝ်ႉ။
ႆၸႆႉႁေႇ Hox ၼႆႉ လႆႈတႅပ်းတတ်းတေႃႇ တွၼ်ႊတီႈမၼ်းၵႆႉ ပဵၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ ငူး တူဝ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင် တေမူႈယႂ်ႇၸွမ်းတေႃႇ လုၵ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လုၵ်ႈၼႂ်းၶႆႇၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
ၶွင်ၽွၵ်ႇ ၸႆႉႁေႇၼႆႉ ၸၢင်ႊၼေလႆႈထႅင်ႈ လၢႆးပိူင်ယၢင်ႇ လၢႆလၢႆဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႂၢမ်း Darwin ဝႃႈတႄႉ ၼူၵ်ႉၸွၵ်ႇလူင် ၸိူဝ်ႉၼိူင်ႈ ၸႂ်ႉလၢႆး ၸႆႉႁေႇ BMP သေ ၶႂၢၵ်ႈတူၺ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ငူးၶဝ် ၶႆႈသုမ်းတိၼ်ၶဝ် ၵႃႇ ၼင်ႇ လၢႆးၸႆႉႁေႇ Distal-less (Dlx) လႆႈမွၵ်ႇဢွၵ်ႇၶႆႊမႃးသေ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမွၵ်ႇဢွၵ်ႇ တေႃႇ ဢွင်ႈတီႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် တူဝ်သတ်းလိူတ်ႈၵတ်း ၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးတူၺ်းဢၼ်ၼႆႉ တူၺ်းၼင်ႇလၢႆး လႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယၢမ်း ၶဝ်ယဵၼ်း တႄႇတီႈ တွမ်ႇတွမ်ႊ allele လၢႆသိုပ်ႇသိုပ်ႇ ၼၼ်ႉယူႇ။ ႁူဝ်ၼပ်ႉ တေႃႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈမီးမႃး မဵဝ်းသႅၼ်း တင်းၼမ်လၢႆတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
ပေႃးလိူၵ်ႈႁႅင်းဢၼ် လွတ်ႈႁၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းၵွင်ႉၵၢႆႇဢေႇ ၼႆ တွမ်ႇတွမ်ႊ allele လၢႆသိုပ်ႇသိုပ်ႇၶဝ် တေမိူၼ်တင်း ယဵၼ်းလႅၵ်ႈၵႃႇ ၵမ်းလွၺ်းလွၺ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁူၼ်ၵႃႇ ၵမ်းလွၺ်ႈလွၺ်း ၼႆသေ ၸႆႉႁေ ၸင်ႇတေပဵၼ်တူဝ်မႃးယဝ်ႉ။ ၼႆႉပဵၼ်ယွၼ်ပိူဝ်ႈ တွမ်ႇတွမ်ႊ allele ပဵၼ် တူဝ်တၢင်ႇ ဢၼ်လူႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႂ်ႇ ႁင်းၶေႃၶေႃၼႆႉ လႆႈၶတ်းၸႂ် တိူဝ်းတေႃႇ မဵဝ်းသႅၼ်း ၸႆႉႁေႇ ယူႇယဝ်ႉ။
ယၢမ်းမိူဝ်ႈ ၸိူဝ်ႉၾၼ်းၶဝ် လႆႈမႅင်ႇႁဵတ်း ႒ ဢၼ်ၵႃႇၼႆၸိုင် ဢၼ်ၼိူင်ႈတေတၢင်တီႈ တိုင်ႇဢွၼ်ႇ (မႅင်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်မဵဝ်းမႂ်ႇ) တေႃႇတီႈ phylogenetic တူၼ်ႈမႆႉၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ တေမီးဝႆႉ ၸုမ်းမဵဝ်းသႅၼ်း ဢၼ်လႆႈပၼ် ၸိုဝ်ႈၸွမ်း ပိူင်ၸူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် taxon ယဝ်ႉ။ (မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်း၊ မီၵူၼ်း၊ တူဝ်သူမ်ၼူမ်း ႁိုဝ် တူဝ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင်) လႄႈ taxon ဢၼ်ပႃးၼႂ်းၸုမ်း လႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်မီးၸႂ် တင်းမူတ်း ၼႆႉပဵၼ် လၢႆးႁူမ်ႇတေႃႇ ယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈတၢင်းၼိူင်ႈတေႁွင်ႉဝႃႈ monophyletic taxon ၼႆယဝ်ႉ။
မဵဝ်းသႅၼ်း ႁိုဝ် ၸုမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸမ်တေႃႇ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ တီႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၵူၺ်းၵႃႊ ပေႃးတူၺ်း လၢႆး ၸႆႉႁေႇ phylo တၢင်းၼွၵ်ႈတေႉ တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ် တၢင်းၼွၵ်ႈၸုမ်း ။ ၸိူင်ႉၼႆ လႆႈဢိင်မႃးတီႈ လၢႆးတူၺ်း တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဝ်ၸွမ်းလၢႆး ငဝ်ႈလွၵ်းပိူင် Parsimony ဝႃႈၼႆ တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ၵမ်ႉဝႆႉ တႃႇဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်ၸႂ်သင် တေလႆႈဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ထၢင်ႇၸႅင်ႈယူႇၵူႊၸုမ်းယဝ်ႉ။
ဢိင်ႈၼိူဝ် ယူင်ႉၼႆႉၼႆ မဵဝ်းသႅၼ်းၶဝ် ဢၼ်လႆႈပၼ်မႃး မီးသွင် ၸိုဝ်ႈ ၼိူင်ႈ ၸႆႉႁေႇ၊ လႄႈသွင် မဵဝ်းသႅၼ်း။
ၸဝ်ႈပၢႆးလႅင်းတူဝ်မီးသၢႆၸႂ်ၶဝ် ၵၢဝ်ႇဝႃႈ မၢႆလပ်ႉၸႆႉႁေႇ ၵူႊတီႈၼႆႉ မီးလၵ်းထၢၼ် တင်းၼမ် ဢၼ်မိူၼ်တင်း ၸၢဝ်းလဵဝ် တေႃႇ မႅင်းပႅၵ်ႇၶဝ်လႂ်၊ archaea လႄႈ eukaryotes ၶဝ်လႂ်ယဝ်ႉ။
ဝၢႆးလိုၼ်း ပီႊမိူင်း ႑ႉ႗ လၢၼ်ႉလိၼ်ႉပီႊ မႃးၼႆႉ ၵၢၼ်တွမ်ႇတွမ်ႊတီႈတူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် တႄႇဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး လူၺ်ႈ မဵဝ်းသႅၼ်း တွမ်ႇတွမ်ႊ လၢႆလၢႆမဵဝ်းသေ လႆႈပဵၼ်မႃးယူႇ လၢႆလၢႆၸုမ်းမိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။
Late Devonian ၵၢဝ်ႇဝႃႈ တီႈလိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶဝ် ဢွင်ႇတေႉလႄႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ႁင်းၶဝ်တေႉယဝ်ႉ။
ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈ ႁဵတ်းတေႃႇ ၽေးၵိုၵ်ႉၵၢင်ႉသေ archosaurs လႆႈပဵၼ်မႃး တီႈလိၼ် လိူင်ႇမၢၵ်ႈတႃႇ တူဝ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။ archosaurs ၸုမ်းၼိူင်ႈ၊ ဢၢၵ်ႇလူင်မိူင်းၶဝ်၊ ၸုမ်း Jurassic ၶဝ်လႄႈ ပဵၼ်ၶၢဝ်း ၶိုင်ႈၵၢင် ၵၢပ်ႈပၢၼ် ႁိၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းပႅၵ်ႇၶဝ် လႆႈမီးယူႇၼႂ်းလိၼ်၊ ၼႂ်းၼမ်ႉ၊ ၼႂ်းမွင်ႈသူမ်ႈၶၢဝ်းမႆႈ၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်း လႅင်းသၢႆလူမ်း ပႅတ်ႈလၢႆႊလၢႆႊ လႄႈ တႂ်ႈလိၼ်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၵေႃႈ ၼင်ႇ ၶဝ်ႈမုၼ်းၶွင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
Archaea ဢၼ်ပႃးၸွမ်းၼႂ်း တွမ်ႇတွမ်ႊ prokaryotic လႄႈ ပဵၼ် ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ မႅင်းပႅၵ်ႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပူႇမွၼ်ႇ မႅင်းပႅၵ်ႇ archaebacteria (ယွၼ်ႉမီးၼႂ်းမိူင်း ႁေႃၶမ်း Archaebacteria) လႄႈ ၸင်ႇလႆႈဢဝ်ၸိုဝ်ႈၼႆႉ မႃးၸႂ်ႉယဝ်ႉ။
Archaea လႄႈ မႅင်းပႅၵ်ႇၶဝ် မီးၾၢင်ႁၢင်ႊ မိူၼ်ၵၼ်၊ တၢင်းယႂ်ႇၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ်၊ ပႅၵ်ႉသမ်ႉ မႅင်း Archaea ၶဝ် ပႅၵ်ႇပိူင်ႈႁႅင်းတၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ မၼ်းတိုၼ်း ၽႅပ်ႈဝႆႉ၊ မီးတွမ်ႇတွမ်ႊ သီႇၸဵင်ႇၽဵင်ႇ လူၺ်ႈ Haloquadratum walsbyi ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Archaea ၼႆႉလႆႈၸႂ်ႉ ဢဵၼ်းႁႅၼ်းတိုၼ်းငဝ်ႈၼမ် တိူဝ်း eukaryotes ယူႇ။ မၼ်းမီးမႃးတီႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ႁူမ်ႈလေႃးၵၼ် ၼင်ႇ ၵိူဝ်ဝၢၼ် ပဵၼ်မႃး ၵႂၼ်း ဢမူဝ်းၼီးယႂ်း ၊ ဢၢႆႇရုၼ်ႇႁေႊ ဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈလူမ်း ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
archaea ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈပႂ်ႉတူၺ်းၼႆႉ ပဵၼ် extremophiles ဝႆႉ။ ၶဝ်ၶႆႈ ၶီးၸႂ်ယူႇၼႂ်း သိုင်ႇဝႅတ်းလွမ်ႇ ၼင်ႇ ၶၢဝ်းမႆႈႁွၼ်ႉ လႄႈ တီႈၼွင်ၵိူဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီး တူဝ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉ။
Archaea ၼႆႉပဵၼ်မႅင်း လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇတူဝ်မီးသၢႆၸႂ် ဢၼ်ယူႇၼိူဝ် လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၼႆႉ လႆႆႈထုၵ်ႇႁူမ်ႇငမ်းၵႃႇ ႁႃႈၵၢပ်ႈသေ ၶိုၼ်းလိူၵ်ႈသေ လႆႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ protists ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼလႆႉ မၼ်းလႆႈဢဝ် သႅင်ၸၢဝ်ႇၶႂၢၵ်ႈ တူၺ်းၸွမ်းတီႈတွၼ်ႊတူဝ် eukaryotic သေ ဢမ်ႇလႆႈမီး တူၼ်ႈ၊ ႁဵပ်း လႄႈ သတ်းသင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
protists ၵမ်ႉၼၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ တွမ်ႇတွမ်ႊၸူႉ ဢၼ်တေမီးၸိုဝ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ microbial eukaryotes ၼႆယဝ်ႉ။
Dinoflagellates ၼႆႉပဵၼ် photosynthetic ဢၼ်တေႁၼ်လႆႈ တီႈ ၼမ်ႉသမ်ႉမုၵ်ႉ တီႈဢၼ်ၶဝ် လဵၼ်ႈၸွမ်းတေႃႇ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ တီႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၾိင်ႈတိုၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Ciliates ၼႆႉပဵၼ် လၢႆးပိူင်ပဵၼ်ၼမ်လၢႆ ၼင်ႇ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ ၶူၼ်မွၺ်ၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ cilia ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶုတ်းႁၼ် ၸုမ်း တွမ်ႇတွမ်ႊ protists ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈတႄႇမႃးတီႈ မဵဝ်းသႅၼ်း ဢၼ်ၸမ် ႑ႉ႕ လၢၼ်ႉလိၼ်ႉ ပီႊ ၊ ဢၼ်ၸမ်သုတ်းပဵၼ် ဝၢႆးငဝ်ႈတိုၼ်းၶွင် eukaryotes ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Stramenopiles ၼႆႉပဵၼ် ပိူင်သၢင်ႇ ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ လွတ်ႈၶူၼ်မွၺ် ဢၼ်ယၢမ်း တေႃႇ ၶူဝ်းၽွၵ်ႇၶဝ်သွင်ဢၼ် ဢၼ်ပႃႈဝႆႉ ဢႅတ်ႉတမ်ႇသွင်ႁူၺ်ႇ လႄႈ တဝ်းသီၶွၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
The rhizarians ၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸုမ်းလူင် သၢမ်ၸုမ်း - ၸုမ်း cercozoans, ၸုမ်း foraminiferans လႄႈၸုမ်း radiolarians ၼႆယဝ်ႉ။
တဝ်း ဢၼ်လႆႈႁူမ်ႇငမ်းတေႃႇ glaucophyte သေ လႆႈဢဝ် သႅင်ၸၢဝ်ႇၶႂၢၵ်ႈ ၸၢဝ်ႇတူၺ်း တဝ်းၼမ်ႉဝၢၼ်။ ဢၼ်ၸၢင်ႊတေႁၼ်လႆႈတေႃႇ တီႈလၢႆးႁဵတ်းပဵၼ် တွမ်ႇတွမ်ႊ တၢမ်းၸမ်ႉ တီႈၼိူဝ် တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ။
လိၼ်တီႈတူၼ်ႈမႆႉ (embryophytes) ပဵၼ်တီႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ ၼႂ်းႁိမ်းႁွမ်း လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉႁဝ်း ႁိမ်း ႔႕႐ တေႃႇ ႕႐႐ လၢၼ်ႉ ပီႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႇတၢင်ႇသႅၼ်း ဢၼ်ႁူမ်ႇဝႆႉ ႓ မဵဝ်းတေႃႇ တူၼ်ႈႁၢမ်းဢဵၼ်လိူတ်ႈ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇမီး လွတ်ႇလူမ်းထူၺ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်လႆႈၶတ်းၸႂ်သွၵ်ႈတေႃႇ လႅၼ်ႊတီႈ ဢၼ်မီးၼမ်ႉ တႃႇၵိၼ်လႆႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈႁၢမ်းလွတ်ႈလိူတ်ႇ ၵမ်ႈၼမ် ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ တူဝ်မီးၸႂ်တေဢေႇ ၼႂ်းႁိမ်းႁွမ်း ၼမ်ႉဝၢၼ် လႄႈ ၼႂ်းၼမ်ႉသမ်ႇမုၵ်ႉၶႅၼ်း ဢမ်ႇမီး တူဝ်ၶီးၸႂ်ၼႆယဝ်ႉ
Gymnosperms ၼႆႉ မီးဝႆႉ conifers, cycads, Ginkgo လႄႈ gnetophytes ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ ပိူင်ပဵၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆးၸုတ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တီႈဢၼ်လႆႈလိူၵ်ႈဝႆႉ ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈတေႃႇ ႁူဝ်ႁုပ်ႈသိူင်ႇတေႃႇ ၶူဝ်းယဵၼ်း ဢၼ်လႆႈ လႅဝ်ၵႃႇၸွမ်းတၢင်းၵိၼ် မေႃႇလီႇၸူး ၵွၼ်ႇၵႃႊ ပႆႇလႆႈ ၸုတ်းတေႃႇ ၶဝ် လႄႈ ၶၢမ်ႈၸူး ၽီႉတွမ်ႇတွမ်ႊ ၼႆယဝ်ႉ။
ႁဵပ်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇၸွမ်း တၢင်ႇတူၼ်ႈတၢင်ႇၶိူဝ်း ၼင်ႇ တီႈ choanoflagellates လႄႈ တီႈ တူဝ်သတ်းၶဝ် ဢၼ်တေႁဵတ်းပဵၼ်ၸုမ်း ၼင်ႇ opisthokonts လႆႈၼႆယဝ်ႉ။
ႁူပ်းဢၼ်မီး တွမ်ႇတွမ်ႊ ၵူႊယၢင်ႇၼႆႉ မီးတူဝ်ၼႆႉ တေႁွင်ႉဝႃႈ mycelium မွၺ်ႁဵပ်း ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႈၵေႃႈ မၼ်းတေမီး ယႂ်းလွတ်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ hyphae ၼႆယူႇ။ မၼ်းတေႁဵတ်းပၼ်လႆႈ ၸုပ်ႇၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် ထၢတ်ႈလဵင်ႉၸႂ်ၶဝ် ယူႇယဝ်ႉ။
သတ်ႉတဝႃႇၶဝ် တေၵိၼ် ၶူဝ်းၾိင်ႈတိုၼ်း၊ သုတ်ႇလူမ်း ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ်၊ ၵႂႃႇမႃးၶၢႆႉတူင်ႉလႆႈ၊ မေႃၶဝ်ႈၽွင်ႇ ႄလႈ မူယႂ်ႇတႄႇႁူၺ်ႇလွမ် တွမ်ႇတွမ်ႊမႃး လႄႈ ပိဝ်ၸွမ်းလူမ်း ယၢမ်းၶၢဝ်း လုၵ်ႈလဵၵ်ႉၶဝ် ႁုၼ်ႈမုၼ်းမႃးၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
သတ်ႉတဝႃႇ ၼႆႉမေႃ တေလႆႈဢိင်ၼႂ်းသွင်ၸုမ်းတေႃႇ လွင်ႈပိူင်ၾၢင် ႁုၼ်ႈမုၼ်း ၶွင်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၼႂ်း protostomes ၼႆႉ blastopore ၶဝ် လႆႈယုၵ်ႉႁႂ်ႈထိုင်သူပ်းသေ လႆႈၸွမ်းယူင်ႉၶဝ် တေႃႇပေႃးထိုင် ၸွမ်းၵႃႇ တေႃႇထိုင် ႁူးၵူၼ်ႈယဝ်ႉ။
တူဝ်ၶိင်း သတ်ႉတဝႃႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် ႁွၺ်းတူပ်ႇၽဵင်ႇ ဝႆႉ ၸွမ်းႁွၺ်းတူပ်းၼၼ်ႉသေ ၽဵင်ႇၽိင်း ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ဝႆႉ သွင်ၵၢႆ ၼႆသေယဝ်ႉ။
ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း သတ်ႉတဝႃႇ ၶဝ်တေဝႃႈလႆႈဝႃႈ ၶဝ်ဢိင်တေႃႇ မဵဝ်းသႅၼ်းလႄႈ တီႈယူႇ ၶွင်တွၼ်ႊတူဝ်ၶိင်းၶဝ် ၸိူင်ႇၼင်ႇ ၶဝ်မႅင်းလဵၵ်ႉၶဝ် တႃႇၶုၺ်ႉ တေႃႇႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ လဵပ်းၶဝ်သမ်ႉ တႃႇ ၺွပ်းၵိၼ်ယိူဝ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်လူင်မွၵ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႙႗ ဝၢၵ်ႈ မဵဝ်းသႅၼ်း သတ်ႉတဝႃႇၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် တူဝ်ႁၢမ်းလုပ်ႇသၼ်လင်ယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီး လႄႈ ႁုၼ်ႈမုၼ်းလႆႈ လုပ်ႇၶဝ် (လုပ်ႇသၼ်လင် ႁိုဝ် ၵၢင်ႈ) ၵွၺ်ႈတေယႂ်ႇလႆႈၸွမ်း တင်းၼိူဝ်ႉၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မဵဝ်းသႅၼ်း taxa တူဝ်ႁၢမ်းလုပ်ႇၶဝ်ၼႆႉ မဵဝ်းသႅၼ်းၶဝ် ၼမ်တိူဝ်း subphylum တူဝ်ႁၢမ်းလုပ်ႇ ၶဝ်ၵွၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉ ႖႐႐႐ ပၢႆၼႆႉ လႆႈပိုတ်ႇၶႆႊ ႁူဝ်ယွၺ်ႈၶဝ်ဝႆႉ ယူႇယဝ်ႉ။
ယၢမ်းမိူဝ်ႈဢမ်ႇမီး မႅင်းတၢင်းပဵၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပိူင်ဢၼ်တေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မူင်ႈမႅင်းၶဝ်ၼၼ်ႉၼႆ မူင်ႈမႅင်း ဝၢႆးရၢတ်ႉၶဝ် တေလႆႈဢိင်တီႈ ၽွင်မုၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တီႈ virions ဢၼ်ပႃးဝႆႉ ၸႆႉႁေႇၶွင် (DNA or RNA)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈယႂ်းၼိူဝ်ႉဢၼ်ႁူမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ တေႁွင်ႉဝႃႈ capsid ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းမၢင်ဢၼ်ၵေႃႈ ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃးတၢင်းၼွၵ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈမီႈယၢင်ယၢင် သေ ၸပ်းပၼ်ဝႆႉၼႆယူႇ။
ၶွင်ႈငဝ်ႈမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉ ဢၼ်လႆႈၶိုၼ်းၶူၼ်ႉမႃး ၼႂ်းပိုၼ်းၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇပေႃးလႆႈႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းလႆႈ။ မၢင်တီႈ လႆႈႁၼ်မႃးတီႈ plasmids- DNA ၶဝ်ၶၢႆႉတူင်ႉလႆႈ ၼႂ်းၵႄႈ တွမ်ႇတွမ်ႊ ၽွင်းမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ မႅင်းပႅၵ်ႇၶဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉၼႆႉ ႄၽႈၸွတ်ႇလႆႈ ၵူႊလၢႆလၢႆးတေႉတေႉ။
မႅင်း Norovirus လႄႈ rotavirus ၼႆႉမီးလွင်ႈ လႆႈႁၼ်တေႃႇ ၼႂ်းႁူင်းၶဝ်ႈမိူၼ်ၵၼ်။ ၶဝ်ၵူးလႆႈ မိူဝ်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်း လႄႈ ၶၢမ်ႈၶဝ်ႈလႆႈ လူၺ်ႈ မိုဝ်းတေႃႇသူပ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸွမ်းတၢင်းၵၢၼ် လႄႈ ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယူင်ႉလၢႆးၼႆႉ မီးပဵၼ်ဝႆႉ လမ်း၊ မႂ်ႊ လႄႈ မွၵ်ႇယဝ်ႉ။
တၢင်းၶၢႆႉတူင်ႉၼမ်ႉ ၽႅတ်ႈတေႃႇ ၽီႉsemipermeable ၼႆႉပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈ ၼမ်ႉၼိမ် ၶၢမ်ႈၽႅတ်ႈတေႃႇ ၽီႉၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မဵတ်ႉၾၼ်းၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ လႆႈပဵၼ်မႃး မူၵ်းဝႆႉ တေႃႇငဝ်းလၢႆး လႆႈႁၼ် မဵတ်ႉၾၼ်းၶဝ် တႅၵ်ႇငၢၵ်ႈပေႃႇဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵိၼ်ၼမ်ႉ မဵၼ်ႉၾၼ်းၶဝ် ၶၵ်ႉႁူဝ်ႁႅၵ်ႈၼႆႉ တႄႇတီႇၼီႇၶဝ်သေ ၼမ်ႉၵေႃႈလႆႈ ၸုမ်းၶဝ်ႈတေႃႇထိုင် မဵတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၽွၵ်ႈၶဝ်ႈၵႃႇၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆး ၶူၼ်းလေႃးၼမ်ႉ ၸွမ်း ယိူဝ်ႇ၊ ယႂ်းၼိူဝ်ႉ လႄႈ ယၢင်ယႂ်း ဢၼ်ႁွမ်ဝႆႉၼႂ်း cotyledons ႁိုဝ် endosperm ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမွၵ်ႇၶဝ် သမ်ႉတေမီးဝႆႉ ၶိူင်ႈၶဝ်ႈၽွၵ်ႇ တႃႇၶဝ် တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ထၢတ်ႈၶူၼ်းလေႃး လႄႈ ၵႆႉၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၶိူင်ႈႁေႇ ၸွမ်းၽွၵ်ႇ တင်းၶႆႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးၽွင်မွၵ်ႇၶဝ် ၵူးၵႃးၸွမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽွင်မွၵ်ႇ ၼိူင်ႈဢၼ်တင်း တၢင်ႇဢၼ်တေ ၸပ်းတေႃႇ ၸႆႉတၢင်ႇမဵဝ်းသႅၼ်းၵႃႇယဝ်ႉ။
လၢႆးၼႆႉ မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊႁႂ်ႈ ၸႆႉႁေႇ၊ ထၢတ်ႈပိုတ်ႇ လႄႈ ယွၼ်ႈတေႃႇ တွၼ်ႊတူဝ် ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈယႂ်းၼိူဝ်ႉ photoreceptor ၶဝ် တေဝႆႉဝႆႉပၼ် ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢင်ဝၼ်း ႁိုဝ် ၵၢင်ၶမ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၵၢင်ဝၼ်း မၼ်းတေဢဝ် သၢႆလႅင်း ႁႅင်းႁႅင်းသေ ႁဵတ်းပဵၼ် ၶူဝ်းငဝ်ႈလႅင်းမၼ်းယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမီးမွၵ်ႇ ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ တေၵီႊ ၸွမ်းၶၢဝ်းၶဝ် ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၶဝ်ႁူႉၶုၺ်ႉတေႃႇ သၢႆလႅင်းသေ ႁုင်လေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းတုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ ၵၢင်ၶမ်ႈပႃးယဝ်ႉ။ ၸိူင်ႉၼႆတေႁွင်ႉဝႃႈ photoperiodism ၼႆယဝ်ႉ။
သတ်ႉတဝႃႇၶဝ် ႁဝ်းၸႅၵ်ႇလႆႈမဵဝ်းမိူၼ်ၵၼ် ၼင်ႇ ၸုမ်းလႆႈထုၵ်ႇထိင်း လႄႈ ယူႇလွတ်ႈလႅဝ်းလူၺ်ႈ ၾိင်းတိုၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။
သတ်ႉတဝႃႇ ၼင်ႇပႃၶဝ်၊ ၶဵတ်ႇၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မဵဝ်းသႅၼ်း ယူႇၼင်ႇႁၢင်ႊ ၸွမ်းၾိင်ႈၶဝ် ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ႈလႆႈယူႇႁႂ်ႈငမ်ႇၸွမ်း သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ် (တၢင်ႉမႆႈတူဝ်ၶိင်း) တႃႇတႅၵ်ႇသဵင်ႇတေႃႇ ႁိမ်းႁွမ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼူ ၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ လႆႈၵိၼ် တၢင်းၵိၼ် သၢမ်တႃႇလႄႈ ၼမ်ႉၼၵ်းၶဝ် ယင်းၼၵ်းလိူဝ် ပၢင်တၢႆးသေၵွၼ်ႇ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်ယႃႇလႅၵ်ႇတၢင်းၵိၼ် metabolic ၼိူင်ႈႁွင်ႈတိႈ ၼူၼၼ်ႉ မၼ်းၼမ်လိူဝ် တီႈပၢင်တၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈၵွင်ႉၼွင်ႇတေႃႇ ၶဝ်ဢမ်ႇမီးတေႃႇ တူဝ်သတ်း ၸိူဝ်းမေႃ လုၺ်း ႁိုဝ် မေႃမိၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈ။
တႃႇတေ မိၼ်လႆႈတၢင်းထိူင်း ၼၼ်ႉ ၼူၵ်ႉၶဝ် လႆႈထိင်းၵႂၼ်း ၶူင်ႉလႅဝ်လႅၵ်ႇတၢင်းၵိၼ် metabolic ၶဝ်ႁႅင်းဝႆႉ ယွၼ်ႉတႃႇ တႃႉလူမ်းၵေႃႈပႃးယဝ်ႉ။
ၵမ်းလိုၼ်း သတ်ႉၼမ်ႉသႂ်ၶဝ်ၼႆႉ မီးၼမ်ႉဢိုင်ႈယူႇ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းၶဝ်သေ ပဵၼ်ဝႆႉ hyperosmotic တေႃႇ ၼမ်ႉဝၢၼ် ယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ သတ်းၶဝ် လႆႈၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် လိူဝ် တေႃႇ ဢဵၼ်ႁႅင်းပိုတ်ႇထၢတ်ႈၶဝ်ၼႆ ၶဝ်မေႃ ၵဵပ်းသိမ်းဝႆႉ ဢဵၼ်ႁႅင်း ၶဝ် လႅၵ်ႈပဵၼ် ထၢတ်ႈၶႆမၼ်း ယႂ်းသေ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵႂႃႇ ၵမ်းလွၺ်းယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶူင်ႉသိမ်းၶႆမၼ်ၶဝ် ထုၵ်ႉၸႂ်ႉလႆႈၵူႊသေၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ႁူပ်ႉၸႂ်ႉဢဵၼ်ႁႅင်း ဢွၵ်းဢေႃ ဢၼ်ၶဝ်လူဝ်ႇ)
ပေႃးတေလႆႈလၢတ်ႈၵၢၼ်လႅဝ်လႅၵ်ႇမၼ်းၼႆ တူဝ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင်ၶဝ် မီး ၼိူဝ်ႉပူဝ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ မၢၵ်ႇလၼ်း လႄႈ pancreas ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸွၼ်ႊၼႆႉပဵၼ်ၶူင်ႉ လၢႆးလႅဝ်လႅၵ်ႇၶဝ်ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
တၢင်းထူင်ယိူဝ်ႇ ပွတ်းၼိူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်း ယိူဝ်ႇၶဝ်ႈၵႃႇထိုင် ပွတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ပွတ်းတွၼ်ႊ သႆႈႁူဝ်တေး ၶဝ်ယဝ်ႉ (သႆႈဢွၼ်ႇ) လႄႈ တွၼ်ႊလမ်ႇလွင်ႈတေႉ ပဵၼ် ၵၢၼ်လႅဝ်လႅၵ်ႇလႄႈ ၸုပ်ႇဢဝ်ထၢတ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၢႆႊၵႂၼ်းထၢတ်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊၼႂ်းတွၼ်ႊပွတ်ႇၼႆႉ ပွတ်ႇတူဝ်သူမ်ၼူမ်းၶဝ် မၼ်းမီးႁူးလူမ်းဢွၼ်ႇ ဢၢၼ်ႇလၢႆႉမၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ တီႈတူဝ်သွမ်ၼူမ်းလႄႈ တူဝ်လူတ်ႈၵတ်းၶဝ်မီးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ alveoli ၼႆယဝ်ႉ။ လႄႈတီႈၼူၵ်ႉၶဝ်မီးၼၼ်ႉ သမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ atria ၼႆယဝ်ႉ။
လူမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၼႂ်ႈပွတ်ႇၵႃႇၼၼ်ႉၽေၸွမ်းၶဝ်ၵႃႇ တီႈၵႅပ်ႈၶၵ်ႉသွင် လႄႈ တီႈလွတ်ႇလူမ်း ၶၵ်ႉသၢမ် သမ်ႉပဵၼ် ၵိင်ႇၶႃႊ လွတ်ႇလူမ်းၼမ်လၢႆ ၶဝ်ႈၸူးပွတ်ႇသေ ႁွင်ႉဝႃႈ လွတ်ႇလူမ်းဢွၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းသွင်သႅၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ယူင်ႉပၼ်ႇၶွပ်ႈ - ၽုၺ်ႇ လႄႈ ဢိုတ်း ၼႆယူႇ။
ၵၢၼ်ပၼ်ႇၶွပ်ႈ သတ်ႉတဝႃႇၶဝ် မီးၼႂ်ႈၵႄႈ ၸုမ်းတွမ်ႇတွမ်ႊၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းတွမ်ႇတွမ်ႊ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ ၶူင်ႉထူၺ်ႈၸႂ် (pulmonary) ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၼူၵ်ႉလႄႈ တူဝ်သူမ်ၼူမ်းၶဝ်ၸမ်ႉ ယူင်ႉတႅတ်ႈလႄႈ ယူင်ႉထူၺ်ႈၸႂ်ၶဝ် ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇၸူးၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ၼိူဝ်ႉပွင်းပီ Skeletal ၵႅပ်ႈၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ neurogenic ၼႆသေ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်လူဝ်ႇ ဢဵၼ်ၶုၺ်ႉႁူႉၶဝ်ႈမႃးတီႈ ၶူင်ႉ ဢွၵ်းဢေႃဢဵၼ်ၸႂ်ႁူႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဵၼ်ၵႅပ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼိုင်ယုၵ်းယုၵ်း တင်းမူတ်း ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းပဵၼ် မေးၶႅင်ႇ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းတူင်ႉၵႆႉတူင်ႉၼိုင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶူင်ႉလၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် ဢဵၼ်ၸႂ်ႊၵႅပ်ႈၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း တွမ်ႇတွမ်ႊ ၽုတ်ႇဢဵၼ်မႃႇ သၢႆထၢပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၼ်ၼင်ႇ ႁွႆ လႄႈ တိူၵ်ႇမူၼ်း ၸိူဝ်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ ၶႅၼ်ၼူသိုဝ်ႈယၢဝ်းဢၼ်ၽတ်ႈၽိတ်ႈဝႆႉ ဢၼ်မီးဝႆႉ သဵၼ်ႈဢၼ်ၼႃႈလႄႈ ဢၼ်သေးၵဵဝ်ႈၵၼ်ဝႆႉဢၼ်ၶပ်ႉၵၼ်ဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇသၢႆႈမူၶူၺ်ႇဝႆႉ လိူဝ်သေၶႂၢင်ၵၼ်ဝႆႉ မိူၼ်ဢၼ်မီးတီႈ ၼ်ႂးလုပ်ႇသၼ်လင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶႅၼ်ၼူႁူဝ်ၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၸၢင်ႈပွႆႇဢွၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ႁပ်ႉဢဝ်ၶၢဝ်ႇငဝ်း တီႈၼႃႈတီႈဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ synapses(ၵႄႈဢၼ်ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇသွင်ဢၼ်မႃးၸုႉၵၼ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သႄး(လ်) မိူၼ်ၼင်ႇ သႄး(လ်)ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် သႄး(လ်)ၶႅၼ်ၼူၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႅပ်ႈတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈဢမ်ႇၼၼ် ႁႄႉတတ်း လွင်ႈႁပ်ႉဢဝ်သၢႆငၢႆ တီႈ ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးတူဝ်မီႈၸ်ႂဢၼ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင်ၸိူဝ်းၼၼ် လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွင်ႈပွင်ႈသၢင်ႈဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ(central nervous system, CNS) ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ဢွၵ်းဢေႃလႄႈ သဵၼ်ႈသၢႆဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇဢၼ်မီးၼ်ႂးလုပ်ႇသၼ်လင် လႄႈ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇဢၼ်ၽႄ(peripheral nervous syste, PNS) ဢၼ်သိုပ်ႇဢဝ် CNS ၵႂုႇၸူးတီႈ ပွတ်းတွၼ်ႈၼ်ႂးတူဝ်ႈၵူႈတီႈတီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
PNS ၽႄဢွၵ်ႈထႅင်ႈ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈၽႄ သၢမ်ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် somatic nervous system(လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇဢၼ်ဢဝ်ၸ်ႂထိင်းလႆႈ) ၊ autonomic nervous system(လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ်ၸ်ႂထိင်းလႆႈ) လႄႈ enteric nervous system(လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇ ဢၼ်ၵုမ်းထိင်ႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ သၢႆႈ) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
sympathetic nervous system(လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇ ဢၼ်ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇဢွၵ်းဢေႃ သိုပ်ႇပၼ်ၶၢပ်ႈၼ်ႂးတူဝ်တၢင်းမူတ်းလႄႈ ဢွၵ်းဢေႃ) ၼၼ်ႉတူင်ႉတိုၼ်ႇမႃး မိူဝ်ႈမီးလွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေလႆႈၸ်ႂႉႁႅင်းၼၼ်ႉသေ parasympathetic nervous system(တွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၶွင် ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ်ၸ်ႂထိင်းလႆႈ ဢၼ်ႁဵတ်းပၼ်ႁ်ႂႈ လူမ်းထူၺ်ႈၸ်ႂယွမ်းလူင်း၊ တိူဝ်းပၼ်လွင်ႈတူင်ႉၼိူင် ပူမ်ၼ်ႂးသၢႆႈ လႄႈ ႁဵတ်းႁ်ႂႈဢဵၼ်ပိၵ်ႉၽုၺ်ႇႁူးၼ်ႂးတူဝ် ဢူၼ်ႈလူင်း) ၼၼ်ႉတူင်ႇတိုၼ်ႇမႃး မိူဝ်ႈသၢႆငၢႆဢၼ်လူမ်ႈၸ်ႂလူမ်ၶေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇ ယူႇတီႈဢွၵ်းဢေႃႇသိုဝ်ႈၵမ်းလဵဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ cranial nerves(ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇ ဢွၵ်းဢေႃ) ၼႆႉသေ ၸိူဝ်းယူႇတီႈ ဢဵၼ်ၽွတ်ႈလုပ်ႇသၼ်လင်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ spinal nerves( ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇလုပ်ႇသၼ်လင်)ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ endocrine glands(ပူမ်ႈဢၼ်ၽိမ်းဢွၵ်ႈၼမ်ႉႁေႃႇမုၼ်း ၵႂႃႇၼ်ႂႈလိူတ်ႈၵမ်းလဵဝ်)ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် thyroid gland(ပူမ်ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်တႃႇၵႂႃႇၽၢႆႈ လႄႈ လွင်ႈတူဝ်ယ်ႂႇမႃး) လႄႈ adrenal glands(ပူမ်ဢၼ်ၽိမ်းဢွၵ်ႇႁေႃႇမုၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈပွင်းထၢတ်ႈ၊ ႁႅင်းၵမ်ႉတူဝ်၊ ႁႅင်းလိူတ်ႈ လႄႈ လွင်ႈတူင်ႇတွပ်ႇၸူႈလွင်ႈၶမ်ၸ်ႂ)ၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းၵူၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႇမုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ် amino acid complexes( ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢၼ်ၽွတ်ႈၵၼ်ဝႆႉ)၊ steroids(သတီးရၢႆႉ)၊ eicosanoids(ဢီႇၵူဝ်ႇသႅၼ်းၼွႆႉ)၊ leukotrienes(လျူႇၵူဝ်ႇထရီးယိၼ်း) ဢမ်ႇၼၼ် prostaglandins( ပူမ်ပရွတ်ႉသထရဵၵ်ႉ)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ chromosome( သႄးငႅင်ႈဢၼ်မီးၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်းၼိူင်ႈၸုမ်ႇ) လူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်း meiosis(လွင်ႈဢၼ်သႄး(လ်)တႅၵ်ႇမႃးႁ်ႂႈပဵၼ်သီႇဢၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၶၢဝ်ႇငဝ်းၶိုင်ႈၼိူင်ႈၶွင်ႈသႄး(လ်)ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်မၼ်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈလွင်ႈတၢင်းၵမ်ႈၼမ်ႈတႄႉ ထၢပ်ႈလုၵ်ႈသၼ်ႇထေႇထူၼ်ႈသမ်၊ ဢၼ်ပဵၼ် mesoderm(ထၢပ်ႈၵၢင်) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼ်ႂးၵႄႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Gastrulation( လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး လုၵ်ႉတီႈ blastula( သႄး(လ်)တုမ်ႇမူၼ်း)ၼၼ်ႉသေပဵၼ်မႃး Gastrula(လုၵ်ႈသၼ်ႇထေႇဢၼ်မီးသႄးတၢင်းၼမ်)) ၼၼ်ႉပဵၼ်မႃး လူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိူင် morphogenetic(လွင်ႈဢၼ်သႄး(လ်) လႄႈ သဵၼ်ႈၼိူဝ်ႉပေႃႇပဵၼ်မႃး) ၼၼ်ႉလႅပ်ႈလၢႆႈ တုမ်ႇသႄး(လ်) ၼၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ် ထၢပ်ႈလုၵ်ႈသၼ်ႇထေႇသၢမ်ထၢပ်ႈ ဢၼ်ပႃးဝႆႉ ectoderm ၊ mesoderm လႄႈ endoderm ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈၶွတ်ႇၽွၼ်ႈသႄး(လ်)ၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ သၢႆငၢႆၶၢဝ်ႇငဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႇသႄး(လ်)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽွင်းငမ်းဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈတၢင်းတႃႇတေၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်လႅၵ်ႈလႆႈၵၼ်တၢင်း သႄး(လ်)ၸိူဝ်းဢၼ်တိတ်းၸပ်း၊ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ juxtracrine signaling (လွင်ႈသူင်ႇၶၢဝ်ႇၸူးသႄး(လ်)ၸိူဝ်းဢၼ်တိတ်ႈၸပ်းၵၼ်) ဢမ်ႇၼၼ် လႅၵ်ႈလႆႈၸူး သႄး(လ်)ဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်း တီႈၸမ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ paracrine signaling (လွင်ႈသူင်ႇၶၢဝ်ႇၸူးသႄး(လ်) ၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁိမ်းၸမ်) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁႅင်းၵမ်ႉတူဝ်ဢၼ် ဢၼ်မေႃႈလႅၵ်ႈလၢႆၸွမ်းလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၼၼ်ႉ ပၼ်လွင်ႈတူင်ႉတွမ်ႇဢၼ်သၢင်ႈဝႆႉၶဝ်ႈၶႅပ်ႇမၼ်းလီ ၸူးၶွင်ၸိူဝ်းဢၼ်ၸၢင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈႁဵၼ်းႁ်ႂႈတွင်းဝႆႉ မေႃႇလီႇၵျုးဢၼ်မၼ်း လႆႈႁူပ်ႉထူပ်းဝႆႉမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းပႅၵ်ႉတီႈရီးယႃးၸိူဝ်ႈၼႆႉ မီးႁႅင်းၵမ်ႉတူဝ်ဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ငဝ်ႈမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်မိူၼ်ၼင်ႇ enzymes ဢၼ်ႁႄႉၵၢင်ႈပၼ်လွင်ႈမႅၵ်းဝၢႆႊရႅတ်း ၶဝ်မႃးၸပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင်သေ မီးပႃးၵၢင်း၊ ဢိၵ်ႇပႃးၵူၼ်းၼၼ်ႉ ယင်းမီးဝႆႉလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတႃႇႁႄႉၵၢင်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလီလိူဝ်လူးၵွၼ်ႇသေ၊ၶဝ်ႈပႃးတၢင်းၼပ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၶဝ်ႈၵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေ ႁပ်ႉဝႆႉ ၸိူဝ်ႇမႅင်းတၢင်းပဵၼ် လႆႈငၢႆႈလူမ်လီႈလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ပိူင်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်တၢႆၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈဢၼ်တႅပ်းတတ်းဝႆႉ လႄႈ ႁဵတ်းပိူင်တၢႆဝႆႉၸွမ်းလူၺ်ႈ ပီႇၸႃႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵူၺ်းဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇသွၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ႇဝူင်းၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂၼႆႉ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸ်ႂ (တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉ၊ သၢႆလႅင်း၊ သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း၊ တၢင်းၵတ်းမႆႈ၊ တၢင်းမိုၵ်းမၢၵ်း၊ ပဵဝ်လူမ်း၊ လွင်ႈပဵၼ်ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ လိမွ) ၶွင်သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ecosystem(လွင်ႈပွင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸ်ႂ) ၼႆယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈလွင်ႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇလႄႈ ၵိၼ်ၵၼ်ၶိုၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈ ဢၼ်ၼိူင်ၼၼ်ႉသေ၊ တူဝ်သတ်းၶဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်လွင်ႈယ်ႂႇၼ်ႂးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၶွင် ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ဢဵၼ်ႁႅင်းၼ်ႂး လွင်ႈပွင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိုၵ်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၶွင်လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆႉလူၺ်ႈ ႁႅင်းသၢႆလႅတ်ႇလႄႈ ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းၵတ်းမႆႈ ဝၼ်းၼိူင်ႈတေႃႇဝၼ်းၼိူင်ႈလႄႈ လွင်ႈၽူၼ်တူၵ်းသေ ၾိင်ႈၾႃႉၼႆႉပဵၼ် ၾိင်ႈၾႃႉရုႇသီႇဢၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇဢၼ်ပဵၼ်ၶၢဝ်းယဝ်း၊ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉပဵၼ်ၶၢဝ်ႈယၢဝ်းႁိူင်မွၵ်ႈ 30 ပီႊၽတ်ႉၽဵင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၸမ်ႉ၊ သိုင်ႈဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ႁိူဝ်ႉယမ်းၼႆႉ ပၼ်ႁ်ႂႈယိူဝ်ႈယႃႈၶဵဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼ်ႂးၵႄႈၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ပွတ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈၸ်ႂႉ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၶၼ်လွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး ဢၼ်ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၶဝ်ဝႆႉ ၶၼ်ၵိူတ်ႇ၊ တၢႆႇ လႄႈ ၶၼ်လွင်ႈၶၢႆႉတီႈယူႇ ၸိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပၼ်ၽွၼ်းလီးတၢင်းသွင်ၽၢႆႇလူၺ်ႈလွင်ႈသၢႆၸ်ႂၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ် တူဝ်မီးၸ်ႂၼိူင်ႈၵူႊယူႇႁုမ်ႈၸွမ်းၵၼ်ၼ်ႂးတူင်ႇဝူင်းဢၼ်မီးဝႆႉၼိူဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပၼ်ၽွၼ်းလီၵၼ်တၢင်ႈသွင်ၽၢႆႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၶၢင်းယၢဝ်းၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ symbiosis(သၢႆၸ်ႂဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ၵၼ်သေၵၼ်ၽွၼ်းလီၵၼ်)ၼႆႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးဝႆႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလွင်လဵင်ႉလူတူဝ်ၸ်ႂဢၼ်ပႅၵ်ႉပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းၼမ် ၼ်ႂးၵႄႈ သၢႆၼႅင်ႈတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ၊ ဢၼ်မီး ထၢၼ်ႈဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်းဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၽူႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ(ဢမ်ႇၼၼ် autotrophs(တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်မၼ်းႁင်းၶေႃ ဢၼ်ၸ်ႂႉၼမ်ႉ၊ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႉသၢႆႉ လႄႈ ထၢတ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း) မိူၼ်ၼင်ႇ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႉလႄႈ တဝ်းဢၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႈႁႅင်းလႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈဢေႃႇၵႄးၼိတ်ႉ(ပွင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇၸ်ႂႈထၢတ်ႈပွင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁ်ႂႈပဵၼ် ထၢတ်ႈပွင်းဢေႃႇၵႄးၼိတ်ႉ(ထၢတ်ႈဢၼ်ပႃး ႁ်ႂႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ လႄႈ ၵႃႇပုၼ်ႇ) ဢၼ်တေပၼ်တႃႉ တူင်ႇဝူင်းဢၼ်ၵိုတ်းလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႄႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ၵိၼ် ၽူႈဢၼ်ၵိၼ်ထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး ၽူႈဢၼ်ၵိၼ်ထူၼ်ႈသၢမ် ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးတူင်ႇဝိူင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၽူႈဢၼ်ၸုဝႆႉ တီႈဢၼ်ၶူဝ်းၶွင် ၵိုတ်းဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ထိင်းသိမ်းဝႆႉ ၶၢဝ်းယၢမ်းတၢင်းႁိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈဢုၼ်ႇမႆႈဢၼ်ယ်ႂႇသေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢဝ်ဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈႁိူၼ်းမၢၼ်ႇသေ ၼ်ႂႈၵႃႈထၢတ်ႈတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉ 90% လိူဝ်လိူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ လႄႈ ထၢတ်ႈမီႇတဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႅၵ်ပိူင်ႈၸိူဝ်ႉတူဝ်မီးၸ်ႂႉတၢင်းၼမ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၼိူဝ်လွင်ႈႁဵတ်းၵၼ် လွင်ႈပွင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီႈၸ်ႂ ဢၼ်ပၼ်လွင်ႈႁဵတ်းပၼ်ၵၢၼ်တၢင်းၼမ်း ၼိူဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်ႈလူၺ်ႈၽိင်ႈထုင်းမၼ်းတႄႉ၊ ပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼႆႉၵေႃႈၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တူၼ်ႈႁဵပ်း လႄႈ တဝ်း ဢၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈႁဵပ်း လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတဝ်းၶဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်းလ်ႂႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ လူၺ်ႈလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ် တူဝ်မီးၸ်ႂသၢမ်ၸုမ်းၼႆႉ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉၼ်ႂႈတူင်ႉဝိူင်းလွင်ႈၶဝ်ၸ်ႂၶွင် ပၢင်ၵုမ်လူင်လွင်ႈပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ၵူႈမိူင်းမိူင်း(International Botanical Congress) ၼၼ်ႉယူႉယဝ်ႉ။
သူၼ်မွၵ်ႇ တူၼ်ႈႁၢၵ်ႈယႃႈယႃႈ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်၊ ဢၼ်ၵႆႉပႃးဝႆႉၸွမ်းဝတ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ဢၼ်လွင်ႈယ်ႂႇတွၼ်ႈတႃႇယုႃႈယႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သူၼ်မွၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈငၢႆႈလူမ်တႃႇၵၢၼ်ႁဵၼ်း လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယူႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးသွင်ႁူဝ်သိပ်းပီႊ ၶွင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 20 ၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႇလႅၼ်ပၢႆႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၶဝ် ၸ်ႂႉတိုဝ်းတဵမ်တူၼ်ႈလွၵ်းလၢႆး ၶွင်ႈလွင်ႈသၢၵ်းယွႆႈသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ် ပီႇၸႃႉၸိူဝ်းၶိူဝ်းမေႃႇလီႇၵျုး ဢိၵ်ႇပႃး ပၢႆးပီႇၸႃႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း လႄႈ ၶၢၵ်ႉတွၼ်ႈ DNA တွၼ်ႈတႃႇတေၸႅၵ်ႇၽႄတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႈႁ်ႂႈမၼ်း ထုၵ်ႈမႅၼ်ႈလီလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼႆႉ မႄးၵဵပ်းႁွႆးငိူၼ်ႈငဝ်ႈမၼ်းၸူး ၵရိႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ ပေႃးဝႃႈတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈတႄႉ ၸူးတီႈ Theophrastus (c. 371–287 BCE)၊ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းလွင် Aristotle ၽူႈဢၼ်ၶူင်ႈသၢင်ႊ လႄႈ မွၵ်ႇၼႄ လၢႆးပိူင်ၶွင်မၼ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉသေ လႆႈထုၵ်ႇမၢၵ်းမၢႆဝႆႉၼ်ႂးတူင်ႇဝူင်းပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ "ပေႃႈၸဝ်ႈၶွင်ပၢႆးတူၼ်ႈမၢႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ" ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
De Materia Medica ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈလူမႃး ပီႊမၼ်း 1500 လိူဝ်လိူဝ်ယဝ်ႉ။
မိူဝ်ၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 16 ၼၼ်ႇ၊ သူၼ်မွၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပူၵ်းပွင်မႃးတီႈၼ်ႂးၸၼ်ႉၸွမ်ဢီတႃႇလီႇတၢင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
ၶဝ်ပၼ်ႁႅင်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ ပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ၼၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ် ၽႃႇသႃႇၵၢၼ်ႁဵၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၵႄႈၶၢဝ်းယၢမ်းတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉ ပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼႆႉ ၵိုတ်းဝႆႉမၼ်ႈၵိုမ်းဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ်မီးတ်ႂႈ ၵၢၼ်ယႃႈယႃၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
Bock ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းလိူၵ်ႈလႄႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၶွင် တၢင်းယၢမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းဝႆႉမိူၼ် ၵၢၵ်ႇသေႃး ဢၼ်သၢင်ႈပိူင်ႁၢင်ႊဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇလိူၵ်ႈဢွၵ်ႇလွင်ႈထၢင်ႈႁၢင်ႊ(ၵၢၵ်ႇသေႃးတွၼ်ႈတႃႇတေသွၵ်ႈႁႃႈလွင်ႈတၢင်း) ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၵပ်းၵႆႇဢၼ်ၸမ်လိူဝ်ၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ် သၽႃႇဝ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ taxa ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃး ၼ်ႂး synoptic keys (ၵၢၵ်ႇသေႃးပၢႆးသၢႆႊတွၼ်ႈတႃႇတေ ၼႄလၢၵ်းထၢၼ် ၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈထူပ်းႁၼ်ဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းၶွင်ၶဝ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ပူၵ်းပွင် လွၵ်းလၢႆးပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်မီးသွင်တွႆးဢမ်ႇၼၼ်သွင်ပွတ်း ဢၼ်ႁဵတ်းပိူင်ဢိင်ဝႆႉ တီႈဢၼ်ၸိုဝ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ မွၵ်ႇၼႄ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း လႄႈ ထူၼ်ႈသွင်ၼၼ်ႉ မွၵ်ႇၼႄလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊ ၸိူဝ်ႇၶိူဝ်းဢၼ် မီးၼ်ႂး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်တၢင်ႈႁူႉတၢင်းႁၼ်ဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼိူဝ်လွင်ႈ ပၢႆးၶၢၼ်ႇထႃႇ လႄႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိူင်ႁၢင်ႊၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ လႄႈ သမ်ႇသရႃႇၸၢတ်ႈပၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈမီးလွင်ႈပွင်ၸ်ႂမႃးဢၼ် ဢၼ်ၵွင်ႇၵႆႇၵၼ်ၸွမ်းၽိင်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉလီလိူဝ် ၼ်ႂးၵႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ လိူဝ်သေ လွင်ႈလၢႆးဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ် လွင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈငႅင်ႈၶွင် Linnaeus ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁွႆးမိုဝ်းၶွင် Katherine Esau (1898–1997) ၼိူဝ်လွင်ႈၶၢၼ်ႇထႃႇတူၼ်ႈမႆႇတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်ႈ ပၢႆးတူၼ်ႈမၢႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယူႇ။
တၢင်းၶႆႈၸ်ႂ ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈႁူမ်ပွင်းတူင်ႇဝူင်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပႃႇထိူၼ်ႇဝ်ႂမႆႉႁူင်ႈသိူဝ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇၵတ်းဢမ်ႇမႆႈ လူၺ်ႈလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ecological succession( လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်မွၵ်ၼႄႇလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ တူင်ႇဝူင်းတူဝ်မီးၸ်ႂလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း)ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ Henry Chandler Cowles ၊ Arthur Tansley လႄႈ Frederic Clements ၶဝ်ပူၵ်းပွင်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉသွၵ်ႈႁႃႁၼ်လႄႈ လွင်ႈၼႄလွင်ႈထၢင်ႈႁၢင်ႊၶွင် Kenneth V. Thimann ၼိူဝ်လွင်ႈ ႁေႃႇမုၼ်း ဢွၵ်ႇၸိၼ်ႇတူၼ်ႇမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ1948 ၼၼ်ႉ ၽုၺ်ႇပၼ်တၢင်း လွင်ႈဢၼ်ၸ်ႂႉထၢတ်ႈတၢင်းၼွၵ်ႈသေ ႁဵၼ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလွႆးလွႆး လွင်ႈဢၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၽႄႈၼမ်ၶိုၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 20 ၼ်ႂးပၢႆးထၢတ်သၢႆၸ်ႂၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇလွၵ်းလႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၶွင်လွင်ႈ သၢၵ်းယွႆႈသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ်ႈထၢတ်ႈဢေႃႇၵႄးၼိတ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ spectroscopy(လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈဢၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈ လုတ်ႇဢဝ်လႄႈ ပွႆႇဢွၵ်ႇ သၢႆလႅင်း လႄႈ သၢႆႁိူဝ်လႅင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း) ၊ chromatography(လွင်ႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇထၢတ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ပႃးၼ်ႂးထၢတ်ႈလေႃး) လႄႈ electrophoresis(လွင်ႈဢၼ်ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ DNA ၊ RNA ဢမ်ႇၼၼ် မေႃႇလီႇၵျူးပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းလဵၵ်ႉယ်ႂႇ လႄႈထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉၶဝ်) ၸိူဝ်းၼႆႉသိုပ်ႇႁဵတ်းႁ်ႂႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉမႃးထႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးပွင်သၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပၼ်ႁ်ႂႈ လၢႆးပွင်သၢင်ႈသၢႆၸ်ႂ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ ၽိင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် သႄး(လ်)တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈၽႄႈတိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃးၼ်ႂး bioreactors (ၶိူင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းပိူင်ႁၢင်ႊဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇတေပၼ်သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ဢႅၼ်ႇၸၢႆး(မ်) ဢမ်ႇၼၼ် သႄး(လ်) လႅၵ်ႈလၢႆ ထၢတ်ႈသၢႆၸ်ႂ ႁ်ႂႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင်) တွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ယႃႈႁႅမ်မႅင်း၊ ယႃၶႃႈမႅင်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ယႃႈယႃတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းတူဝ်တႄႉၶွင် မဵတ်ႉသၢၼ်ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉလူၺ်ႈပီႇၸႃႉ ဢၼ်သၢင်ႈဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ဢွၵ်ႇလိူဝ်မႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
systematics (ပၢႆးသၢႆၸ်ႂဢၼ်ၼိူင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၸႅၵ်ႇၽႄ လႄႈ လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈ)ၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉ ယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇတေ ထတ်ႈသၢင်ႈ လႄႈ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႉလူၺ်ႈပီႇၸႃႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၼ်ႂးၵႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇထူၼ်ႈသွင် ၶွင် photosynthesis (လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်သၢႆလႅင်း)ၼၼ်ႉသေ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပွႆႇဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ၼ်ႂးပဵဝ်လူမ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်ထၢတ်ႈၵႂၼ်း ဢၼ်လူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်းမီးသၢႆၸ်ႂႁိမ်းႁွမ်း တွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈထူၺ်ႈၸ်ႂၶွင်သႄး(လ်) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈပိုၼ်းမၼ်းတႄႉ တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇပဵၼ် သတ်းဢမ်ႇၼၼ် တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ လႄႈ ပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ် တူဝ်မီးၸ်ႂတၢင်းမူတ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးတူဝ်သတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဢၼ်ၵႅပ်ႈသုတ်းၶွွင် "plant(တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ)" ၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ "တူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼိူဝ်လိၼ်" ဢမ်ႇၼၼ် embryophytes ၼၼ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း၊ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးတူၼ်ႈဢၼ်မီးမဵတ်ႉသၢၼ်(gymnosperms၊ ဢိၵ်ႇပႃး တူၼ်ႈပႅၵ်ႇလႄႈ တူၼ်ႈဢၼ်မီးမွၵ်ႇ) လႄႈ တူၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႉၽွင်မုၼ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးမွၵ်ႇလႄႈ မဵတ်ႉသၢၼ်တႄႉတႄႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး တူၼ်ႈၵုတ်ႇ၊ တဝ်း clubmosses၊ တဝ်းliverworts ၊ တဝ်း hornworts လႄႈ တဝ်းႁႅင်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢၼ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ သႄး(လ်)ဢၼ်မီးၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းၼိူင်ႈၸုမ်ႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈငႅင်ႈၶွင် embryophytes(တူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼိူဝ်လိၼ်) ၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ gametophyte ၊ ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်လွင်ႈ လုၵ်ႈသၼ်ႇထေႇ ဢၼ်မီးၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းတဵမ်ၸုမ်ႇ ၶွင် sporophyte ယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃး ၼ်ႂးသၢႆၼိူဝ်ႉၶွင်မၼ်း ၼ်ႂးၶၢဝ်းယၢမ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်မၼ်းတီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း လႄႈ ယင်းပႃးတၢင်းၼ်ႂးမဵတ်ႉၶွင်တူၼ်ႈ၊ ဢၼ် gametophyte ႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ sporophyte ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉၵမ်ႉထႅမ် ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၼႄလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊလႄႈ လွင်ႈမႄးၶိုၼ်း တူၼ်ႈဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တီႈၼ်ႂးမၢႆတွင်းလုပ်ႇႁိၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေ ပၼ်ၶၢဝ်ႇငဝ်းလွင်ႈ ပိုၼ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၶွင်တူၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ် ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပွင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸ်ႂၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ first trophic level( ထၢၼ်ႈလွင်ႈလဵင်ႉတူဝ်ၸ်ႂထူၼ်ႈၼိူဝ်) ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူၼ်ႈ ယိူဝ်ႈယႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပၢၼ်ႁႃယ်ႂႇလူင်ၼ်ႂးၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ပၢႆးသၢႆၸ်ႂ လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်းၶွင် လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ၼ်ႂးၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႄႈ သၽႃႇဝလွင်ႈပွင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸ်ႂ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁႅင်းသၢႆလႅတ်ႇၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ ယႃႈယွမ်ႉသီၶဵဝ် ၵလူဝ်ႇရူဝ်ႇၾီး(လ်) ၼၼ်ႉတီႉဢဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်းမႄႈ( လႄႈဝႆးလိုၼ်းမႃး သီဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၶွင်ထၢတ်ႈၽူႈ) ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းမေႃႇလီႇၵျူး ၶွင် ATP လႄႈ NADPH ဢၼ်သိမ်းဝႆႉၵမ်းၼိူင်ႈလႄႈ သူင်ႈပၼ်ႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်း လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ထၢတ်ႈယၢင် ဢၼ်သိမ်းဝႆႉၼ်ႂး ၵလူဝ်ႇရူဝ်ႇပလႅတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တၢင်းသတ်း( ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၵလူဝ်ႇရူဝ်ႇပလႅတ်ႉ)၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ လွင်ႈဢၼ်ၵပ်းၵႆႉၵၼ်တၢင်း ယူႇၵႃႇယူၵ်ႉ(သႄးဢၼ်မီး ၼယူးၵလီးယႅတ်ႉ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ) ၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ပၼ်ၵၢၼ်ထၢတ်ႈသၢႆၸ်ႂ ၸူးၵလူဝ်ႇရူဝ်ႇပလႅတ်ႉၶွင်ႈၶဝ်၊ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼမ်ႉမၢၼ်း လႄႈ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈၼိူဝ်လိၼ်ဢၼ်မီးသဵၼ်ႈဢဵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ် လိၵ်ႇၼိၼ်ႇ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ပူဝ်ႇလီႇမႃႇဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၽႃႈသႄး(လ်)ၶွင် သၢႆၼမ်ႉထရႄႉၶၢႆႇ လႄႈ ဢဵၼ်မၼ်း ၼၼ်ႉၵႅၼ်ႇၶႅင် တွၼ်ႈတႃႇတေလုမ်းလႃးယႃႇႁ်ႂႈၶဝ်လူႉလႅဝ်မိူဝ်တူၼ်ႈၼၼ်ႉလုတ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉလတ်းၶဝ်ၵႂႃႇတိႈတ်ႂႈႁႅင်းတဵၵ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၸိူဝ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉမၼ်းႁွမ်၊ ၼမ်ႉမၼ်းတူၼ်ႈႁွမ်လူၼ်ႇမဵဝ်းၼိူင်ႈ လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်းမၢၵ်ႇၽႃႈ ၸိူဝးၼႆႉၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းၵွပ်ႈဢၢႆႁွမ်ၶဝ်၊ တွၼ်ႈတႃႇ ဢရႃႉသႃႇဢၢႆႁွမ် လႄႈ ဢၢႆႁွမ်ႁိုၼ်း(တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၶႅပ်ႇသၢႆသိၼ်ႇ(ထၢတ်ႈဢၼ်မီးၼ်ႂးမၢၵ်ႇၽိတ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ)) လႄႈ ၼ်ႂးၵၢၼ်ယႃႈယႃၼၼ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ယႃႈယႃၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း လႄႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇယၢင်ယႃႈ တီႈတူၼ်ႈယႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ဢႅတ်ႇသၵပရိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ယႃၶႃၸဵပ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ဢႅတ်ႇသီႇတႆးဢႅတ်ႇသတႃႇ ၶွင် သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈမၼ်းမီးဝႆႉႁင်းၶေႃတီႈပိူၵ်ႇမႆႉၶႆႉ လႄႈ ယႃႇၶႃၸဵပ်းတၢင်းၼမ်မိူၼ်ၼင်ႇ ႁီႇရူဝ်ႇဢိၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈမႃးလူၺ်ႈလွင်ႈ မူၼ်ႉမႄးထၢတ်ႈၶွင် မေႃႇၽိၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးတီႈယၢင်တူၼ်ႈယႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းငဝ်ႈမိူင်းဢမေႇရိၵႃးၶဝ် ၸ်ႂႉတိုဝ်းမႃး တူၼ်ႈယိူဝ်ႈယႃႈတၢင်းၼမ်ႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်တႃႇယူတ်းယႃ ၼၢဝ် လႄႈ တၢင်းပဵၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁိုင်မႃးလၢႆႁဵင်ပီႊယဝ်ႉ။
ၵိူဝ်ဝၢၼ်၊ ထၢတ်ႈယၢင်၊ ၵူၺ်၊ ၽႃႈလီႇၼႅၼ်ႇ၊ တူၼ်ႈပေႃ၊ ၸိူၵ်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်း၊ မႆႉလႄႈ ၽႅၼ်ႇဢၼ်ဢဝ်ၽွင်မႆႉႁဵတ်းဝႆႉ၊ ၸေႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢၼ်ၸ်ႂႉတီႈမိူင်းဢီႇၵျိပ်ႉ လႄႈ ၸေႈ၊ ၼမ်ႉမၼ်းၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်၊ ၶီႈၽိုင်ႈ၊ လႄႈ ယၢင်မွၼ်းသၽႃႇဝ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇၶွင် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ဢဝ် သဵၼ်ႈၼိူဝ်ႉတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်ထူၼ်ႈသွင်ၶဝ်သေႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းၶွင်ႈဢၼ်ယူႇတီႈ ထၢတ်ႈသႄးလူးလူတ်ႉသေႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၽႃႈရေႇယူၼ်ႇ လႄႈ ၸေႈဢၼ်သၢႆ၊ ၼမ်ႉယၢင်တႃႇၵပ်းၸေႈၼမ်ႉယႃႈဢၼ်မီးလၢႆးမွၵ်ႇ၊ ပၢႆႇဢူဝ်ႇပျူႇတႃႇၼေႃးလႄႈ ၵုၺ်ၵွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈပွင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸ်ႂ မၢင်ႊၸိူဝ်းယင်းပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းတီႈၵူၼ်းငဝ်ႈမိူင်း ဢၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၽိင်ႈထုင်းႁင်းၶေႃ လႄႈ တီႈလိၼ်ႁင်းၶေႃၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼ်ႂးၼႃႈလိၼ်ၶဝ်ၼၼ် လႆႈၵဵပ်းႁွမ်မႃးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႉမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် တီႈလိၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်းလႄႈ သၢႆငၢႆၾိင်ႈၾႃႉ တီႈၼ်ႂးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တေၸၢင်ႈမူၼ်ႉမႄး သၢႆငၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉလႆယူႇယဝ်ႉ။
ၶဝ်ပၼ်ၽွၼ်းလီတၢင်းသွင်ၽၢႆႇ လူၺ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းၶဝ် မဵဝ်းမၼ်းတၢင်းၼမ်ၼ်ႂးၸုမ်း၊ ႁူဝ်ၵူၼ်း လႄႈ တူင်ႇဝူင်းၸိူဝ်းဢၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်သေပွင်ႈသၢင်ႈပဵၼ်တူၼ်ႈဢွၵ်ႇၸွမ်းသၽႃႇဝ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Gregor Mendel ၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႅၼ်ႈ မၢႆမီႈလွင်ႈလႆႈႁပ်ႉဢမူၺ်ႉၶွင်ႈပီႇၸႃႉ လူၺ်ႈလွင်ႈလဵပ်းႁဵၼ်း တၢင်ႈယၢမ်ႇဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉဢမူၺ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပိူင်ၽၢင် ထူဝ်ႇၶၢမ်းပွင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းမီးဝႆႈလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ပီႇၸႃႉဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်း ၼ်ႂးၵႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇလႄႈ တူဝ်မီးၸ်ႂတၢင်ႇၸိူဝ်းယူႇ။
လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈတူၼ်ႈၶဝ်ႈမႅၼ်ႇၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉပဵၼ်ၼမ်ႉတွၼ်းၶွင် လွင်ႈဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလူၺ်ႈၵၼ်လႄႈ လွင်ႈဢၼ်ၸိူဝ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ယူႇၸွမ်းၵၼ် ၼ်ႂးၵႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလိူင်း လႄႈ ၸိူဝ်ႉၸၢပ်ႈၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈတူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼိူဝ်လိၼ်တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႃႊမိတူဝ်ၽူႈ လႄႈ တူဝ်မႄႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးႁင်းၶေႃႈဢၼ်ယၼ်ၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး ႁၢၵ်ႈႁူဝ်တီႈတူၼ်ႈမၼ်းဢႃလူးၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Apomixis(လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးဢၼ်ဢမ်ႇမီးငႅင်ႈၶွင်မဵတ်ႉသၢၼ်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ သဵၼ်ႈၼိူဝ်ႉတူဝ်မႄႈၼ်ႂးၶၢပ်ႇသၢၼ်ႇထေႇၼၼ်ႉပဵၼ်မႃး)ၼၼ်ႉၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈၼ်ႂးမဵတ်ႉသၢၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမဵတ်ႉသၢၼ်ဢၼ်မီးလုၵ်ႇသၢၼ်ႇထေႇဢၼ်မီးပီႇၸႃႉဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းငိူၼ်ႈငဝ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ် allopolyploid(သၢႆငၢႆဢၼ်ပဵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးသၢႆၸ်ႂဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်းဢၼ်လိူဝ်ထႅင်ႈၼိူင်ႈၸုမ်ႇတဵမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် သႄး(လ်)ၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ)ၼႆႉ လႆႈပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈလွင်ႈ ၸပ်ႈၸိူဝ်ႉၼ်ႂးၵႄႈ ၸိူဝ်ႉမဵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ဢၼ်မီးၸုမ်ႇၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်းလိူဝ်သေထႅင်ႈသွင်ၸုမ်ႇ ၼၼ်ႉတိုၵ်ႉၸၢင်ႈတေၽႄႈဢွၵ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇတူၼ်ႈယိူဝ်ႈယႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် လူၺ်ႈလွင်ႈ seed apomixis( လွင်ႈပဵၼ်မႃးမဵတ်ႉသၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးငႅင်ႈ)၊ ဢၼ်ပွင်ပဵၼ်မႃး ႁူဝ်ၼမ်ႉတၢင်းၼမ်ဢၼ်ႁၢင်ႊမိူၼ်ၵၼ်ၶွင် ႁင်းၽ်ႂႁင်းမၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မွၵ်ႇဝၼ်းဝၢႆႇထိူၼ်ႇဢၼ်လႆႈႁၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် triploid(ဢၼ်မီႈးၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းသၢမ်ၸုမ်ႇ) ဢၼ်မဵတ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးငႅင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇဢွင်ႇသၼ်ႇထေႇၼၼ်ႉ ၽႄႈဢွၵ်ႇမဵတ်ႉသၢၼ်ဢၼ်ပဵၼ်တူၼ်ႈမႃးလႆႈႁင်းၶေႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႅၼ်ႇၶၵ်ႉတွၼ်ႈ genomes( သႄး(လ်)ဢၼ်မီးၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်းတဵမ်ၸုမ်ႇ)မၢင်ႊၸိူဝ်းဢၼ်လဵၵ်ႉပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်၊ ၶွင်ႈၶဝ်ႈသၢၼ်(Oryza sativa) လႄႈ ယိူဝ်ႈ Brachypodium distachyon ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈၶဝ်ပဵၼ်တူဝ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇႁူႉပွင်ႇၸ်ႂ ၼိူဝ်လွင်ႈပီႇၸႃႉ၊ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႄး(လ်) လႄႈ ပၢႆးသၢႆၸ်ႂမေႃႇလီႇၵျူးၶွင် ၶဝ်ႈပိူၵ်ႇ၊ တူၼ်ႈယိူဝ်ႈ လႄႈ ႁူဝ်ႈယွႆႈမၼ်းတႄႉ တူၼ်ႈယိူဝ်ႈလႄႈ တူၼ်ႈမီးမွၵ်ႇဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇတူၼ်ႈယိူဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၵ်းၶူမ်ၼမ်၊ သၢၼ်ထူဝ်ႇၶမ်း၊ သၢၼ်ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ လႄႈ တူၼ်ႈတဝ်း Physcomitrella patens ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းတၢင်းၼမ် တွၼ်ႈတႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆၸ်ႂႈသႄႈ(လ်)ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Gene expression(လွင်ႈဢၼ်ၶၢဝ်ႇဢၼ်သိမ်းဝႆႉၼ်ႂး DNA ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၶေႃႈၸီႉသၢင်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်း ပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် မေႃႇလီႇၵျုး) ၼႆႉတေၸၢင်ႈဢဝ် ပရူဝ်ႇတိၼ်း ရီႇပရႅတ်ႇသႃႇ( ပရူဝ်ႇတိၼ်းဢၼ်ဢဝ် DNA ဢမ်ႇၼၼ် RNA ၶွတ်ႈၽွၼ်ႈဝႆႉ)ၼၼ်ႉၵုမ်းထိင်းဝႆႉၵေႃႈလႆႈ၊ ဢၼ်ၵိုၵ်းၸူးတွၼ်ႈ silencer ၶွင် DNA လႄႈ ႁႄႉၵၢင်ႈပၼ်တွၼ်ႈၶွင် DNA ၼၼ်ႉယႃႇႁ်ႂႈမၼ်း လႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ epigenetic မၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈတေပဵၼ်လွင်ႈယိုၼ်ႈပၢၼ် ပီႇၸႃႉလႆႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ(ပေႃႈမႄႈ)ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၼၼ်ႉသေ တၢင်ႈၸိူဝ်းတႄႉ မႄးတႄႇၶိုၼ်းၼ်ႂးသႄး(လ်)ၽႄႈၸိူဝ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်သတ်း၊ သႄး(လ်)တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇတၢင်းၼမ်၊ ပိူင်လူင်မၼ်း ၶွင်သဵၼ်ႈၼိူဝ်ႉ parenchyma ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈတေႃႇထိုင်တီးသုတ်းသေ ၵိုတ်းဝႆႉပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈဢၼ်ဢမိႇမီးလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်း ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေပၼ်ႁ်ႂႈၽႄမႃး တူၼ်ႈဢၼ်မီးႁင်းၶေႃဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တဝ်းၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်း polyphyletic (ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁူမ်ႈငိူၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်) လႄႈမီးဝႆႉၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈတၢင်းၼမ်သေ၊ မၢင်ႊၸိူဝ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၸမ်းၵၼ်တၢင်းတူၼ်ႈလိူဝ်သေတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တဝ်းၼမ်ႉ Charophyte ၼႆႉပႃးၼ်ႂးမဵဝ်း Charophyceae လႄႈ တူၼ်ႈဢၼ်မီးၼိူဝ်လိၼ် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးၸုမ်းၸႅၵ်ႇဢွၼ်ႇ Embryophyta ၼၼ်ႉႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်သေပဵၼ် ၸုမ်း monophyletic ဢမ်ႇၼၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း Streptophytina ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈ pteridophyte ဢၼ်မီးသဵၼ်ႈဢဵၼ်ၸိူဝ်း ဢၼ်မီးဢဵၼ်ၼမ်ႉလႄႈ ဢဵၼ်ထၢတ်ႈပွင်းဢေႃႇၵႄးၼိတ်ႉ ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ဢၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈၽွင်မုၼ်ႈၸိူဝ်ႇၽၢၼ်းဢွၵ်ႇငွင်ႉမႃး ႁ်ႂႈပဵၼ် gametophytes(တူၼ်ႈတဝ်းမဵဝ်းၼိူင်ႈ) ဢၼ်ဢွၵ်ႇလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈပၢၼ် Silurian လႄႈ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်ၸိူဝ်ႉမဵဝ်းမၼ်းတၢင်းၼမ် ၽွင်းယၢမ်းလိုၼ်းသုတ်းပၢၼ် Silurian လႄႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉပၢၼ် Devonian ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
gametophytes ဢၼ်ယွမ်းမႃးၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ယ်ႂႇမႃးတီႈ megaspores ဢၼ်ထိင်းသိမ်းဝႆႉၼ်ႂး ဢင်ႇၵႃႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸိူဝ်ႉမုၼ်ႈ(megasporangia) ၶွင် sporophyte ၊ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆငၢႆဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ endospory ၼႆႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈဢၼ်မီးယူႇတီႈမဵတ်ႇပဵၼ်မႃးၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈဢၼ်လႆႈႁူႉဝႆႉၼၼ်ႉ တႄႉမိူဝ်ႈ ပၢၼ် Devonian လိုၼ်းသုတ်း မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း Famennian ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈဢၼ်လႆႈမႃးတီႈၼ်ႂးလူမ်း၊ လိၼ် လႄႈ ၼမ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉပွင်ပဵၼ်မႃး လွင်ႈပဵၼ်လူႉထၢတ်ႈသၢႆၸ်ႂ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Heterotrophs(တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ႁင်းၵူၺ်းလႆႈ) ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးဝႆႈ သတ်းတၢင်းမူတ်း၊ ႁဵပ်းတၢင်းမူတ်း၊ တူၼ်ႈၸပ်းၸွမ်းပိူၼ်ႈတၢင်းမူတ်း လႄႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းၼၼ်ႉလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸ်ႂႉမေႆႇလီႇၵျူးဢေႃႇၵႄးၼိတ်ႉ ဢၼ်တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ႁဵတ်းၸ်ႂႉသၢႆလႅင်းသေႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ၵူၺ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉသေလႄႈ ထူၺ်ႈၸ်ႂ ဢမ်ႇၼၼ်ႉၸ်ႂႉတိုဝ်းၶဝ် ၼ်ႂးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ သႄး(လ်) လႄႈ သဵၼ်ႈၼိူဝ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သႄးဢၼ်ထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ တေႃႉသူင်ႇ ထၢတ်ႈဢၢႆႉယုၼ်ႇ၊ ထၢတ်ႈမႄႈ လႄႈ မေႃႇလီႇၵျူး မိူၼ်ၼင်ႇၼမ်ႉလႄႈ ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်ပဵၼ်ဝႆႉၸွမ်း ယ်ႂးသႄး(လ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႉလူဝ်ႇဢဝ်ၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ် ထၢတ်ႈၼၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႊ၊ ၽွတ်ႉသၽႃးရႅတ်ႉ၊ ပူဝ်ႇတႅတ်ႇသီႇယၢမ်ႇ၊ ၶႅၼ်ႊ(လ်)သီႇယၢမ်ႇ၊ မႅၵ်ႊၵႃႇၼီႇသီႇယၢမ်ႇ လႄႈ သႃႇ(လ်)ၾႃႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈပွင်းဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ် လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇဢၼ်ၶိုၼ်ႈမႃး ၶွင်ပွတ်းလမ်းမႆႉ လႄႈ ပွတ်းႁၢၵ်ႈၸူးသၢႆလႅင်းလႄႈ ႁႅင်းၸၼ်လိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁေႃႇမုၼ်း zeatin ဢၼ်မီးၼ်ႂးၸုမ်းႁေႃႇမုၼ်း cytokinin ဢၼ်ပဵၼ်သၽႃႇဝၼၼ်ႉလႆႈသွၵ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈၼ်ႂႈၶဝ်ႈၵၢပ်ႇဢၼ်ႁွင်ႉ Zea mays လႄႈမၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ၽႄမႃးတီႈ purine adenine ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၼိူဝ်လွင်ႈဢွၵ်ႇငွင်ႉ လႄႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇၸတ်ႉဢၼ်ၼိမ်သဝ်းၼ်ႂး မဵတ်ႉ၊ ဢၼ်ႁဵတ်ႁ်ႂႈတူၼ်ႈၼၼ်ႉ ယ်ႂႇမႃးၸွမ်းလွင်ႈမၼ်းထုၵ်ႇပဵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈၵုမ်းထိင်း တၢင်းယဝ်းလမ်းမၼ်း လႄႈ ၵုမ်းထိင်းလွင်ႈမၼ်းဢွၵ်ႇမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈႁွင်ႉဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇၼၼ် ၵွပ်ႈဝႃႈမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းမၼ်းလႆႈထၢင်ႇဝႃႈပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေၵုမ်းထိင်း လွင်ႈတႅၵ်ႇၵိင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶွင် ႁေႃႇမုၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ် jasmonates ၊ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ၽႄဢွၵ်ႇမႃးၶေႃၶေႃ တီႈမွၵ်ႇၶဝ်ႈတႅၵ်ႇႁွမ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းႁွႆးၸမ်ႉဢၼ်တူင်ႉတွပ်ႇၼ်ႂးတူၼ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈပိုတ်ႇပၼ်လွင်ႈဢၼ်ၶၢဝ်ႇငဝ်ႈဢၼ်မီးၼ်ႂးပီႇၸႃႉၼၼ်ႉ လႅၵ်ႇလၢႆႈပဵၼ် ပရူဝ်ႇတိၼ်းမေႃႇလီႇၵျႃး ဢၼ်လူဝ်တွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ႁႅင်းၵႅတ်ႇၶႄဢၼ်သိမ်းဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇတေတူင်ႉတွပ်ႇၶိုင်း လွင်ႈတိုၵ်းတေႃးၶွင် မႅင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးသဵၼ်ႈဢဵၼ်၊ ဢၼ်ပဵၼ် liverworts ၊ hornworts လႄႈ တဝ်းႁႅင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇႁၢၵ်ႈဢၼ်ၸီးလူင်းၼ်ႂးလိၼ်လႄႈ တူၼ်ႈတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉၶဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈလွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူင်သၢႆလႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သႄး(လ်)ဢၼ်မီးတီႈၼ်ႂးလွင်ႈပွင်သၢင်ႈၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်ဢွၵ်ႇသႄး(လ်)ၶွင်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႄႈ ပွင်ပဵၼ်ဢွၵ်ႇ လမ်း လႄႈ ႁၢၵ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈမၼ်ႈၼၼ်ႉလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပွင်သၢင်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉလႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇၼႆၸိုင် တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉတေၸၢင်ႈမႄးဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃးၶိုၼ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးတူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မီးသဵၼ်ႈဢဵၼ်ၼၼ်ႉ ဢဵၼ်ၼမ်ႉ လႄႈ ဢဵၼ်ထၢတ်ႈပွင်းဢေႃႇၵႄးၼိတ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈၼိူဝ်ႉတိတ်ႉသျိဝ်း)ဢၼ်ၸတ်းၵၢၼ် ဢၼ်တေႃႉၶဝ်ႈမႃးၶူဝ်းၶွင်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၼ်ႂးၵႄႈ လမ်းလႄႈ ႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မ်ႂႇၼႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ႁွမ်ဢဝ်သၢႆလႅင်းသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Angiosperms ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်တူၼ်ႈဢၼ်မီးမဵတ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်မီးမွၵ်ႇလႄႈ မီးမဵတ်ႉၽၢၼ်းဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမၢင်ႈၸိူဝ်း ၽႄႈတိူၼ်းလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်မီးငႅင်ႈ၊ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးငႅင်ႈ လႄႈ မၢင်ႊၸိူဝ်းပႃးတၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄဢၼ်ၵပ်းၵႆႇၵၼ်တၢင်းပၢႆးသၢႆၸ်ႂၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်ႉၽၼ်းလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆႈသၢႆႊၶဝ်ဢမ်ႇၵႆႉလႆႈၸ်ႂတႃႇသေၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸ်ႂ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼိူဝ် ပီႇၸႃႉ လႄႈ မေႃႇလီႇၵျူးဢၼ်ၸပ်းမႃးၸွမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ဢၼ်ၸ်ႂႉ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ DNA ႁ်ႂႈပဵၼ် လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈၶိုၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶိုၼ်းၸွမ်းထႅဝ်ဢၼ်မၼ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး လႄႈ မၼ်းဢၢပ်ႈတေသိုပ်ႇႁဵတ်းၼၼ်ထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးပၢၼ်ၸိုဝ်ႈၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူၼ်ႈမၢႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼႆႉ မၢၵ်ႈမၢၼ်ႈဝႆႉ လူၺ်ႈပိူင်လွၵ်းလၢႆးပၼ်ၸိုဝ်ႈၵူႈမိူင်းမိူင်းတွၼ်ႈတႃႇ တဝ်းၼမ်ႉ၊ ႁဵပ်း လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ(ICN) လႄႈ ပၢင်ၵုမ်လူင် လွင်ႈပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ၵူႈမိူင်းမိူင်း (International Botanical Congress)ၼၼ်ႉၶပ်းၶိုင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈပၢႆးသၢႆးၶွင်တူၼ်ႈၼႆႉမၢႆထိုင် ၸမၼ်းလႄႈ ၸိူဝ်းမဵဝ်ႈမၼ်းဢၼ်မီးၼ်ႂး ၸမၼ်းသေ လႆႈမႃးၸိုဝ်ႈဢၼ်လဵဝ်ၼ်ႂးလုမ်ႈၾႃႉ တွၼ်ႈတႃႇတူဝ်မီးၸ်ႂ ၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႉဢၼ်လႅၵ်ႇလၢႆႈပဵၼ်မႃး လႄႈ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶွင် ၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးသၢႆၸ်ႂဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ phylogeny(လွင်ႈဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ်လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၼ်ႂးၵႄႈၸုမ်းၸိူဝ်းမီးသၢႆၸ်ႂ)ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶွင် တူၼ်ႈ Pereskia ၼႆႉပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ယုမ်းဢၼ်မီးမ်ႂႇမႆႉဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတႅပ်းတတ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႉၵၼ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ လူဝ်မီးသတိ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတူၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တေငၢႆးမိူၼ်ၵၼ် လူၺ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးတီႈလဵဝ်ၵၼ် တီႈဢၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႊၼၼ်ႉ တေယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃးလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်လုၵ်ႉတီႈသေတီႈတီႈပဵၼ်မႃး မိူၼ်ၼင်ႇ တုမ်ႇတီႈဢၼ်ၽုတ်းဢွၵ်ႇၼမ် ၶွင်တူၼ်ႈၼမ်ၵိူတ်ႇၼၼ်ႉၵူၺ်း ပၼ်ႈလၵ်းထၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇ ငဝ်ႈငိူၼ်ႈတီႈငိူၼ်ႈငဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈမၼ်းတႄႉပဵၼ် ပိူင်ပီႇၸႃႉ ၶွင်တူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇတႅပ်းတတ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး၊ လိူဝ်သေလတ်းဢဝ်သေၸ်ႂႉတိုဝ်းလူၺ်ႈၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်မၼ်းယ်ႂႇသုင်မႃးၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၵ်းထၢၼ်ပီႇၸႃႉၼႆႉ ပၼ်တၢင်းလႆႈၸ်ႂဝႃႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႉဢၼ်လႅၵ်ႈလႆႈပဵၼ်မႃးဢၼ်ၸႅၼ်ႈၸင်ႇၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်မီးသႄး(လ်) တၢင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႄဝႆႉတီႈလွၵ်းလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄတူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢၼ်ႁူမ်ႈပွင်ႈၵၼ်ဝႆႉတီႈပႃႈတ်ႂႈၼၼ်ႉ - ႁဵပ်းၼႆႉ ၵပ်းၵႆႇၵၼ်တၢင်းတူဝ်သတ်းတိတ်းၸပ်းၵၼ်ၼမ်လိူဝ်သေတၢင်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႅတ်ႈထၢတ်းလွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၵပ်းၵႆႇၵၼ် ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပၼ်ႁ်ႂႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၶဝ် ႁူႉပွင်ႇၸ်ႂႁႅင်းလိူဝ်မႃးၼိူဝ်လွင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈသၢင်ႈ ၶွင်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၼ်ႂးတူၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈၸ်ႂယူႇတႃႇသေႇ ၼိူဝ်လွင်ႈပိုၼ်းသၽႃႇဝၶွင်တူဝ်သတ်းဢၼ်ၶဝ်ႁၼ်ယူႇႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉလႄႈ ၸ်ႂႉတိုဝ်းတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်းဢၼ်ၼႆႉတွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းငႄႈပႅတ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းသေတႃႉ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼိူဝ်ပၢႆးသတ်းဢၼ်ၶဝ်းၸွမ်းလွၵ်းၸွမ်းၶႂၢင်ႇမၼ်းတႄႉ တေၸၢင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ တႄႇငိူၼ်ႈငဝ်ႈမၼ်းမႃးတီႈ Aristotle ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆႈသတ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼႆႉ တႄႇငိူၼ်ႈငဝ်မၼ်းၽွင်းပၢၼ်ပၢႆမွၼ်း လႄႈ ပၢၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇမိူဝ်ႈၸဝ်ႉလူၺ်ႈ Carl Linnaeus ၊ Antonie van Leeuwenhoek ၊ Robert Hooke ၊ Charles Darwin ၊ Gregor Mendel လႄႈတၢင်းၸိူဝ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးဝႆႉ လွင်ႈၸၼ်ႁၢင်ႊၼိူဝ်ၽႃထမ်ႈ၊ လွင်ႈတွၵ်ႇၸုမ်ႈ လႄႈ ႁူတ်ႇႁၢင်ႊၶႅၵ်းဝႆႉ တီႈမိူင်းၾရႅၼ်ႉ ဢၼ်မိူဝ်ပူၼ်ႉပႃး 15,000 ပီႊၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉ ၵႂၢႆးထိူၼ်ႇ၊ မႃႉ လႄႈ တိုင် ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉသပ်ႉသေးဢၼ်ပႃးၸ်ႂပႃးၶေႃးတႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇလွင်ႈတူဝ်ထိူၼ်ႇလိူင်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉ လူၺ်ႈလွင်ႈၼႄႁၢင်ႊဢၼ်မိူၼ်တႄႉၶွင် တူဝ်သတ်းဢၼ်ၸ်ႂႉၼ်ႂးႁိူၼ်း တီႈႁိမ်းၸမ်ပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ မႅတ်ႉသူဝ်ႇပူဝ်ႇတေးမီးယႃးလႄႈ မိူင်းဢီးၵျိပ်ႉ၊ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ လႆးပၢႆးပွင်သၢင်မၼ်း၊ လွင်ႈလႃႈၼိူဝ်ႉလႃႈထိူၼ်ႇႇလႄႈ လွင်ႈႁႃပႃၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
Aristotle ၊ ၽူႈဢၼ်မီးမႃးမိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထူၼ်ႈသီႇ BC ၼၼ်ႉ၊ တူၺ်းႁၼ်ၼိူဝ်တူဝ်သတ်းၶဝ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၶဝ်၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶဝ်လႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်လူၺ်ႈသၽႃႇဝဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆးသေပူၼ်ႉမႃး သီႇပၢၵ်ႇပီႊယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးႁၢင်ႊရေႃးမ ဢၼ်ပဵၼ် Galen ၼၼ်ႉ ၽႃႇတတ်းတူဝ်သတ်းတွၼ်ႈတႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးၶၢၼ်ႇထႃႇၶဝ်လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင်ပွတ်းတွၼ်ႈၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ၵွပ်ႈဝႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်းၼိူဝ်ၶပ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉမိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ ႁွႆးမိုဝ်းၶွင် Galen ၼိူဝ်ပၢႆးၶၢၼ်ႇထႃႇၼၼ်ႉ ၵိုတ်းဝႆႉပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇပူၼ်ႉၶိုၼ်ႈလႆႈလႄႈ ဢမ်ႇၶေႉၶဵင်ႇလႆႈ တေႃႇပေႃးထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 16 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူဝ်ႈဝႃႈမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉပဵၼ်ပၢၼ်ၽူႈၵူၼ်းလူင်ဢၼ်လဵပ်းႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ၊ ပူၼ်းမႃးႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 18 ၊ 19 လႄႈ 20 ၼၼ်ႉ၊ ပၢႆးသတ်းၼႆႉပဵၼ်မႃး ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇတၢင်းမေႃပၢႆးသၢႆ လိူဝ်ႁႅင်းတႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈဢိၵ်ႇပႃးၼမ်ႈတွၼ်းၶွင် ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလုၵ်ႈသၼ်ႇထေႇ လႄႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလုပ်ႇႁိၼ်တူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်ပႅတ်ႈ ၼ်ႂးတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈသၽႃႇဝ ၶွင်Charles Darwin ဢၼ်ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈပီႊ 1859ၼၼ်ႉသေ၊ ၼ်ႂးၼၼ်ႉၼၼ်ႉ Darwin တမ်ႈဝၢင်းဝႆႉ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉ ၼိူဝ်ယၢင်ႈတိၼ်ဢၼ်မ်ႂႇသေ သပ်းလႅင်းၼႄလွင်ႈတၢင်းဢၼ်မၼ်းၸၢင်ႈပဵၼ်လႄႈ ပၼ်ဝႆႉလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈထူပ်းႁၼ်တီႈၼ်ႂးဢၼ်လႆႈႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Darwin ပၼ်လွင်ႈဝၢႆႇတၢင်းၸူး ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၢင်ႊတူဝ် လႄႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်မီးသၢႆၸ်ႂ လႄႈ ပွတ်းတွၼ်ႈၶဝ်၊လူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ် ၸ်ႂႉတိုဝ်းၶဝ်ႈၼ်ႂးတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆၸ်ႂဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈမၼ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသၢႆၸ်ႂ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်လူဝ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တူဝ်မီးၸ်ႂ လႄႈ ၽွတ်ႈပၼ်ၸုမ်းၶဝ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈထၢင်ႈႁၢင်ႊဢၼ်လၵ်ႇလၢႆးၶဝ်၊ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶဝ် လႄႈ လွင်ႈၵပ်ႈၵႆႇ ၶဝ်လႄႈ ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်ၼႃႈတီႈၶွင် ၽူႈၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၶႆႈၸ်ႂမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၶၢမ်ႇငဝ်ႈမၼ်းၼိူဝ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိူင်ၽၢင် ၶွင်တူဝ်သတ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽွတ်ႈၸုမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၶိုၼ်းမႄးထတ်းၶိုၼ်းတွၼ်ႈတႃႇတေ တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်မႃးလွင်မၼ်းၶဝ်ႈၵၼ်တၢင်း သၽေႃးတြႃး ၶွင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၶွင်Darwinian ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Homo ၼႆႉပဵၼ် ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈ sapiens ၼႆႉပဵၼ် ၸိုဝ်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈသေ တၢင်းသွင်ဢၼ်မႃးႁူမ်ပွင်းၵၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးၸိုဝ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပွင်သၢင်ႈလွင်ႈဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆးၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်ႉၽၼ်း Linnaean ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ႁူႉပွင်ႇၸ်ႂလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်ႈသၢင်ႈၶွင် သႄး(လ်)ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးသၢႆႊသၢႆၸ်ႂတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၼ်ၸ်ႂၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁိုဝ်ဝႃႈ ဢင်ႇၵႃႇ လႄႈ လွင်ပွင်သၢင်ႈဢင်ႇၵႃႇၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ၼ်ႂးတူဝ်ၵူၼ်းလႄႈ သတ်းလႄႈ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁဵတ်းႁိူဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လွတ်းလႅဝ်းႁင်းၶေႃၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈတူဝ်မီးၸ်ႂလႄႈ ပွတ်းတွၼ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉၸွမ်းလူၺ်ႈၽိင်ႈမၼ်းတႄႉၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉပဵၼ်ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်ၵူၼ်း လႄႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်သတ်းၼႆယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ သၽေႃးတြႃးၶွင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈတူဝ်မီးၸ်ႂလႄႈ ပွတ်းတွၼ်ႈၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းမူတ်း ဢမ်ႇဝႃႈတေလဵပ်ႈႁဵၼ်း တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်လ်ႂၵေႃႈယဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ႁူဝ်ယွႆးမၼ်းတႄႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၽူႈဢၼ်လႆႈၽိုၵ်းၽွၼ်ႉမႃးဝႆႉၼ်ႂးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူဝ်သူမ်ၼူမ်း၊ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၼူၵ်ႉ၊ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်းသတ်းလိူတ်ႈၵတ်းလႄႈ သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႈၼိူဝ်လိၼ်တ်ႂႈၼမ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမူင်ႈမႅင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸ်ႂႉတိုဝ်းတူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇလွင်ႈပွင်သၢင်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇၸူႈၶေႃႈထၢမ်ႁူဝ်ယွႆႈဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈတူဝ်သတ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉမီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈလႄႈ လွင်ႈႁူႉပွင်ႇၸ်ႂၼိူဝ်တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈတၢင်းလိူၵ်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႁဵတ်ႈၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပွင်သၢင်ႈဢၼ်လတ်းသိုဝ်ႈတူးပၢႆးသၢႆၸ်ႂဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈမေႃႇလီႇၵျုးၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႁၼ်ၼမ်တွၼ်ႈတႃႇတေႁူမ်ႈပွင်းၸိူဝ်းၼႆႉၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပီႇၸႃႉ လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးလွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄမဵဝ်ႈမၼ်းလႄႈ လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႈလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆၸ်ႂႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ၊ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်တၢင်းသွင်ဢၼ်လႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈတူဝ်မီးၸ်ႂၼ်ႂးၸူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႊတူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ၼႄဝႆႉလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးလႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႄႈ ထၢၼ်ႈဢၼ်သုင်ၼၼ်ႉၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈပဵၼ်မႃးတၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ(တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢၼ်လၵ်ႇလၢႆးၶွင် မေႃႇလီႇၵျူးလႄႈ ဢၼ်ၵပ်းၵႆႇလူၺ်ႈၶၼ်ႇထႃႇ) လႄႈလွင်ႈပိုၼ်ၽႄႈၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ(ပၢႆးၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသၢႆၸ်ႂ)ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄမဵဝ်ႈမၼ်းလႄႈ လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႈလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆၸ်ႂႈၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းၸုမ်းၽႄသၢမ်ၸုမ်းဢၼ်သပ်းသေးသေ ၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄမဵဝ်ႈမၼ်းလႄႈ လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်လႆႈၸမ်းဝႆႉၼႆႉ ၼႄလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊလႄႈ ၸႅၵ်ႇၽႄတူဝ်သတ်း ဢိင်ၼိူဝ်ၸုမ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ၶဝ်ႈပႃး ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႄႈ လွင်ႈလမ်ႉလွင်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးႁင်းမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သပ်းလႅင်းၼႄ လွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈၶွင်တူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၶွင်လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ တူဝ်မီးၸ်ႂၶွင်မၼ်း။
လွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂး ပၢႆးလွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄမဵဝ်ႈမၼ်းလႄႈ လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵႆႇလူၺ်ႈ ႁူဝ်ၶေႃႈ (a) တေႃႇထိုင် (d) ဢၼ်မီးပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼ်ႂးလွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းၵပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉ ၶဝ်တၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉတေၸၢင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈပဵၼ်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢင်ႊၸိူဝ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ပၢႆးလွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄမဵဝ်ႈမၼ်းလႄႈ လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈ ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၼ်တႅတ်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼႅတ်ႈတၢင်းလွင်ႈၵွင်ႉၵႆႉၼ်ႂးၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ပူၼ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းတေၸၢင်းမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း phylogenetics(လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးလႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႉၼ်ႂးၵႄႈၸုမ်းဢမ်ႇၼၼ်တူဝ်မီးၸ်ႂ)၊ ဢၼ်ၵပ်းၵႆႉၵၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈတၢင်းလွင်ႈတႅပ်းတတ်းထၢၼ်ႈၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸွမ်းလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းၸွႆႈထႅမ်တီႈလွင်ႈမၢႆတွင်းလႄႈ လွင်ႈပိုၼ်ၽဝ်ႇ ၶၢဝ်ႈငၢဝ်းၸူး ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတၢင်ႇၸိူဝ်းလႄႈ ၽူႈဢမ်ႇၸ်ႂႈၼ်ႂးပၢႆးၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးပၢႆးသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉပဵၼ် ၸုမ်းဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၶွင်လွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄလႄႈ လွင်ႈပၼ်ထၢၼ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢိၵ်ႇပႃး ၸုမ်းၶွင်လွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈၶွင်တူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလုပ်ႇယဵၼ်းၶွင်တူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉၶဝ်ၼၼ်ႉၸ်ႂႉၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ႇ chronospecies(ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈႁၢင်ႊတူဝ်၊ ပိူင်ႁၢင်ႊ၊ ပီႇၸႃႉ၊ လႄႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း) ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၽႄႈဢွၵ်ႇလုပ်ႇယဵၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတႅပ်းတတ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်းမူတ်း(လိူဝ်သေမႅင်းဝၢႆႊရႅတ်း) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပၼ်ဝႆႉၸိူဝ်းဢၼ်မီးသွင်ပွတ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ် "binomial(တွႆးသွင်"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ Boa constrictor(ငူးလိူမ်မဵဝ်းၸႅၵ်ႇဢၼ်ၼိူင်)ၼႆႉပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၵႃႈ ၶိူဝ်းငူးလိူမ်သီႇဢၼ် ဢၼ် constrictor တႄႉပဵၼ် ၸိုဝ်ႈထၢၼ်ႈၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼ်ႂးၵႃႈတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႇၸွမ်းလွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးငႅင်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉ၊ ၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ႇၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလွင်ႈၽႄႈဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လူႉလႅဝ်ပႅတ်ႈသေလေႈ တူဝ်မိူၼ်ၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၢပ်ႈတေပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈႁၼ်ဝႆႉတႄႉၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ် Aristotle တေႃႇထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 18 မိူၼ်ၼင်ႇမဵဝ်းဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းဢၼ်တေတၢင်ႈၶပ်ႉဝႆႉၼ်ႂးထၢၼ်ႈ၊ လွၵ်းပၢၼ်ႉႁွပ်ႈဢၼ်ယ်ႂႇလူင်လွင်ႈတူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူႉပွင်ႇၸ်ႂၼၼ်ႉ ၶႂၢၵ်ႈၵႂၢင်ႈမႃးယ်ႂႇႁႅင်း မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 20 ၼ်ႂးပီႇၸႃႉလႄႈ လွင်ႈပိုၼ်ၽႄႈႁူဝ်ၼမ်ႉတူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Ernst Mayr ဝႆႉၼၵ်းၼႃၼိူဝ် လွင်ႈပဵၼ်ႁင်းၶေႃဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽႄႈဢွၵ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႇဢမ်ႇၼၼ်ႉယင်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈတႃႇတေထတ်းတူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈꧦလၢႆႈဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းလၢႆး "ပၢၼ်ၵဝ်ႇ" လွင်ႈတႅပ်းတတ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇလူၺ်ႈၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၶွင် Linnaeus မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆးဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၼၼ်ႉ၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းသၢႆၸ်ႂၸိူဝ်းဢၼ်လဵၵ်ႉႁႅင်းၶဝ် ယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႈၶေႊယႃး မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ် ဢၼ်မီး ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း 16S ribosomal RNA ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် 97% ၼၼ်ႉလူဝ်ႇဢဝ်လွင်ႈၸပ်ႈၶိူဝ်း DNA-DNA ၼၼ်ႉထတ်းတူၺ်း တွၼ်ႈတႃႇတေ တႅပ်ႈတတ်းလွင်ႈဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၸ်ႂႈဢမ်ႇၸ်ႂႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈသုတ်ႉၶဝ်ႈၸူးၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်းၼႉႆ ၼိူင်းၵၼ်တၢင်း ၶၵ်ႉတွၼ်ႈလွင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၸ်ႂႉၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႇတႃႇပဵတ်ႉ(ၶၢဝ်ႉငၢဝ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်သ်ႂႇဝႆႉၼ်ႂးၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈၸ်ႂႉလႆႈၵမ်းလဵဝ်)၊ ဢၼ်ပဵၼ် ပိူင်ႁၢင်ႊထႅဝ်ၶိတ်ႇ( Barcode) ၶွင် လွင်ႈပွင်သၢင်ႈလွင်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းလွင်ႈတၢင်းတူဝ်မီးၸ်ႂ Life Data Systems (BOLDၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပိူင်ႁၢင်ႊထႅဝ်ၶိတ်ႇ( Barcode) ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ DNA တႄႇၸဵမ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း 190,000 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ၼ်ႂးလွင်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈႁဵပ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ် ၽၢင်ႁၢင်ႊ nucleotide ( လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင် ၼယူႈၵလီႇယ်ႂးဢႅတ်ႉသိတ်ႉ)ဢၼ်ၸ်ႂႉ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဢၼ်လႆႈၸႅၵ်ႇၽႄဢိင်ၼိူဝ်ဝိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဝႆႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်တႅတ်ႈတေႃးၼိူဝ်လွင်ႈမၢႆတွင်း ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းႁဵပ်းၶွင်လွင်ႈယုမ်ႇယၢမ်ဢၼ်လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ တၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉႁႄႉၵၢင်ႈဝႆႉလွင်ႈသုတ်ႉၸူးၼႆႉယူႇ၊ လွင်ႈဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ "လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်ႉလႄႈလွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈၵ်ႂႈပွင်းမႃး" ၼၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်လီသႄႉၼႄး လႄႈပၼ်ၸိုဝ်ႈမၼ်းႁ်ႂႈပဵၼ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းပႅတ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ "လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်ႉလႄႈလွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ၸွမ်းၽိင်ႈထုင်းပိူင်ၵဝ်ႇ"၊ ဢၼ်လၢတ်ႈဝႃႈမၼ်း ၸွမ်းလူၺ်ႈၵၼ်မိူင်းတႄႉပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းပိူင်သေတႃႉပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ထုၵ်ႇလႆႈႁဵတ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၽႄဢွၵ်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း လႄႈ မၢၵ်ႈမၢၼ်ႈၵၼ် ႁူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းဢၼ်မီးဢေႇၼၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ်ထၢၼ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၵွပ်ႈဢၼ်ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ ၶဝ်တေၸၢင်ႈၶဝ်ပႃးငၢႆႈငၢႆႈလွင်ႈဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးၼ်ႂးသဵၼ်ႈမၢႆလႅင် IUCN လႄႈၸၢင်ႈတေတိုတ်ႉၸၼ်ႁ်ႂႈမၢၵ်ႈမၢၼ်ႈပၢၵ်းပိူင်တွၼ်ႈတႃႇထိင်းသိမ်း လႄႈ ငိုၼ်းၸွႆႈထႅမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈၸဝ်ႈပၢႆႈသၢႆႊၶဝ်ပွင်ႇၸ်ႂဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈသေဢၼ်ဢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းတၢင်းမူတ်းၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆၸိုင် ၶဝ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းၸိုဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၸိုဝ်ႈထၢၼ်ႈဢၼ်တႅတ်ႈတေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈဝႃႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈမႃးၼ်ႂးမိုဝ်းထႅင်ႈလႄႈ ၶေႃႈလမ်းၼၼ်ႉတေလႆႈမၵ်းမၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တေထုၵ်ႇထဵင်ၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၸုမ်းထၢၼ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်လႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ်တၢင်းၼမ်၊ၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်မ်ႂႇၼႆၸိုင်၊ ၸုမ်းထၢၼ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ quasispecies ၼႆႉမၢင်ႊပွၵ်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶၢၼ်ႇထႃႇလႅတ်းဝႆးမိူၼ်ၼင်ႇ မႅင်းဝၢႆႊရႅတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးတူင်ႇဝူင်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈတူဝ်ၶဝ်ႈၸုမ်းၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးၸပ်းၵၼ်ဝႆတီႈၼ်ႂးတူင်ႇဝိူင်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈယ်ႂႇဢၼ်မီးလွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းဢမ်ႇယဝ်ႉဢမ်ႇဝႆးၼၼ်ႉ မႃးၸပ်ႈၶိူဝ်းၵၼ် မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်လီႈတႄႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တူဝ်ၶဝ်ႈၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးၵႆၵၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ။
ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ တူင်ႇဝူင်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉမွၵ်ႇၼႄ လွင်ႈတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈၸိူဝ်းဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၽႄႈတူၼ်းဢၼ်ၽၢတ်ႇပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းဢၼ်တူဝ်သတ်းဢမ်ႇၼၼ်တူၼ်ဢၼ်မ်ႂႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈ တၢင်းၼမ်ဢေႇၶွင် လွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းဢၼ်ၽၢတ်ႇပိူၼ်ႈ၊ ဢၼ်ယွမ်းဝႆႉလွင်ႈ ပီႇၸႃႉလႆၵႂႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးၼႆႉတေၸၢင်ႈလႄႅၵ်ႈလၢႆႈ ပလႅတ်ႉ(သ်)မိတ်ႉ(plasmids) လူၺ်ႈၵၼ်တၢင်း မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း၊ ဢိၵ်ႇပႃး ၸိူဝ်းဢၼ်တူၺ်းလႅပ်ႈတေမီးၵႆႈၵၼ်ႁႅင်းၼ်ႂးၼႃႈတႄႇၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးလႄႈလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၸိူဝ်ႉတၢင်းၼမ်ၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ၊ ႁဵတ်းႁ်ႂႈမၼ်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေသၢၵ်းယွႆႈသေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ်လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇၶဝ်လႄႈ ႁဵတ်းႁ်ႂႈယူပ်ႈယွမ်းလူင်းၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈႁၢႃလၢႆၵႂႃႇပဵၼ်ၽုင်ပဵၼ်ၸုမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်းတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မၼ်းတၢင်းၼမ် ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈလွႆႈၾႆးတႅၵ်ႇ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၾိင်ႈၾႃႉ လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႇလႆႈထၢတ်ႈၼ်ႂးၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ ပဵဝ်လူမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေလေႈ ၶဝ်ၶိုၼ်းပဵၼ်လွင်တုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ် တူဝ်သတ်းလႄႈတူၼ်ႈၼ်ႂးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶွင်လူၵ်ႈ၊ ပဵဝ်လူမ်း၊ ၽိဝ်ၼႃႈလိၼ် လႄႈ ၼမ်ႉၼ်ႂးလူၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်မၢင်ႊၸိူဝ်းလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းမီးဝႆႉ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၸဵမ်ပိုင်းၼ်ႂးၵႄႈၸ်ႂႈၶ်ႂႈႁူႉပွင်ႇၸ်ႂလၢႆးႁဵတ်ႈလၢႆႈသၢင်ႈၶွင် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်တူဝ်သတ်းဢမ်ႇၼၼ်တူၼ်ဢၼ်မ်ႂႇပဵၼ်မႃး လႄႈ လွင်ႈဢၼ်လူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေၼႄလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊလႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇတွၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ၼူၵ်ႉၵၢဝ်ႉဢၼ်လႆႈႁၼ်တီႈပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်ထုၵ်ႇလူလွမ်ဝႆႉ ဢၼ်ၸၢပ်ႈၶိူဝ်းၵၼ်တၢင်း ၼူၵ်ႉၵၢဝ်ႉဢၼ်လႆႈႁၼ်တီႈၸိုင်ႈ ၶႄႇလီႇၾူဝ်းၼီးယႃး ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈလူလွမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ လႄႈ ၼူၵ်ႉၵဝ်ႉ barred owl ၼၼ်ႉသေ၊ ဢၼ်ၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽၢင်ၼၼ်ႉတႅပ်းတတ်းႁူႉလႆႈလူၺ်ႈလွင်ႈ ဢၼ်ၽုင်ၶွင်မၼ်းပၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ၊ တူဝ်ဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ႁပ်ႉဢဝ်တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်လီဢၼ်ၸႃႉ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ဢၼ်လ်ႂႈသေဢမ်ႇဝႃႈဢၼ်တၵ်းတေမီးဝႆႉတီႈပေႃႈမႄႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းပူၵ်းပွင်ဢွၵ်ႈ တၢင်းၶႆႈၸ်ႂၶွင် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလွင်ႈၸႅၵ်ႉၽႄလႄႈ လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးဢၼ်ႁူႉႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉလႄႈ ယိူင်းဢၢၼ်းတေမွၵ်ႇၼႄ လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႉသၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Jean-Baptiste Lamarck ၊ တီႈၼ်ႂး တၢင်းဝူၼ်ႉၶၢၵ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသတ်းပီႊ 1809 ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉ၊ မွၵ်ႇၼႄဝႆႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈႁၢင်ႊတူဝ်ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ၊ တၢင်ႇၼႄဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ ၼ်ႂးဢၼ်ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈမၼ်းတီႈလွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉၶွင် Aristotel ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Genus(ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်)(တူဝ်ၼမ်ႁွင်ႉ genera) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ႈလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလႄႈလွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ၸ်ႂႉၼ်ႂးလွင်ႈ ၸႅၵ်ႇၽႄမဵဝ်းမၼ်းဢၼ်ၵေဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးၸ်ႂၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂႈ လႄႈ သၢႆၸ်ႂလုပ်ႇယဵၼ်း လႄႈ မႅင်းဝၢႆႊရႅတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ Panthera leo(သၢင်ႇသီႈ) လႄႈ Panthera onca (သိူဝ်ၽႆ)ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းသွင်ဢၼ်ၼ်ႂး ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း Panthera ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇတႃႇတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇတႄႉပဵၼ် Hibiscus arnottianus ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းႁၢင်းၶေႃဢၼ်ၼိူင်ႈၶွင် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း Hibiscus ဢၼ်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈတီႈ ႁႃႇဝၢႆႇဢီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈဢၼ်ပၼ်လႆႈဝႆႉၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇၸွမ်းလူၺ်ႈ ပိူင်ၶွင်လွၵ်းလၢႆးပၼ်ၸိုဝ်ႈပၢႆးသတ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၵူႈမိူင်းမိူင်း လႄႈ ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းဝႆးလိုၼ်းၶွင် ၸုမ်းပၼ်ၵၢၼ်လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသတ်းၵူႈမိူင်းမိူင်း((ICZN)ၼၼ်ႉႁူမ်ႇတဵင်ဝႆႉ၊ ၸိုဝ်ႈၼင်ႇၼၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ထၢၼ်ႈဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ(တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း)ၼၼ်ႉထုၵ်ႇလီႈလိူၵ်ႈႁ်ႂႈပဵၼ် ၸိုဝ်ႈ "ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ(valid)" (ၶ်ႂႈဝႃႈ ယၢမ်းလဵဝ် ဢမ်ႇၼၼ် လႆႈႁပ်ႉႁွင်းဝႆႉ)တွၼ်ႈတႃႇထၢၼ်ႈဢၼ်မီးၶေႃႈထၢမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် ၵူၺ်းသမ်းမီး ၶေႃႈမၢႆထိုင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ ၸိုဝ်ႈတၢင်းၼမ်လႆႈထုၵ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႆႉ(ၵမ်ႈၼမ်ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈတၢင်ႈၸ်ႂ) ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၼၼ်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်သွၵ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သဵင်လဵဝ်ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇဢၼ်ပႅၵ်ႇၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်မီးၼ်ႂး ၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင်ႈဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉ ပၼ်ႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးၸိုဝ်ပၢႆႈသၢႆႊ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၸိုဝ်ႈႁူဝ်ယွႆႈ(ဢမ်ႇၼၼ်ၸိုဝ်ႈၶွင်ထၢၼ်ၸႅၵ်ႇၼ်ႂးထၢၼ်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ)ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင်ႈ ဢၼ်လႆႈ ထုၵ်ႇပိူင်လွင်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈၽွင်းငမ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ၊ ၼ်ႂးၵႃႈ(ဢမ်ႇၸ်ႂႈၼူၵ်ႉ)တူဝ်လိူတ်ႈၵတ်း၊ ဢၼ်မီးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမွၵ်ႈ 1180 သေ ဢၼ်ၼမ်သုတ်း(>300) မီးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း၊ ~360 ၼၼ်ႉမီးၼ်ႂးၵႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း 2 တေႃႇ 4 ၸိူဝ်ႉ၊ 260 ၼၼ်ႉမီးၸိူဝ်ႉၽၼ်း 5-10 ၸိူဝ်ႉ လႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း 27 ၶိူဝ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း မီးၸိူဝ်ႉၽၼ်း 50 ပၢႆလိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လႆႈ လႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းၸွမ်လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ႉတႄႉတႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်လ်ႂႈၶဝ်ပႃးၼ်ႂးၸုမ်းၶိူဝ်း—ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၶိူဝ်းဢၼ်မွၵ်ႇၼႄဝႆႉၼႆႉထုၵ်ႇလီမၵ်းမၼ်ႈပၼ်မူတ်းမူတ်းယူႇႁိုဝ်—ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၽူႈႁဵတ်းၵၼ်လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်းမဵဝ်း တူဝ်မီးၸ်ႂၶဝ် တေတၢင်ႇလၢတ်ႈသေ တႅပ်းတတ်ႈပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႆႈၸ်ႂၵၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ၊ လူၺ်ႈလွင်ႈဝႃႈ ၽူႈၸႅၵ်ႇၽႄၸိူဝ်းမဵဝ်းတူဝ်မီးၸ်ႂၶဝ်ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ဝႆႉၼႃႈတီႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ႁင်းၽ်ႂႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Michael Novacek (1986) သ်ႂႇၶဝ်ဝႆႉၼ်ႂးၼႃႈတီႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းဢမ်ႇမီးမၢႆမီႈဢၼ်ၸပ်းလၢႆးတွၼ်ႈတႃႇမွၵ်ႇလၢတ်ႈ မူႇၸုမ်းၶိူဝ်း ၊ ၵူၺ်းၵႃႈတွၼ်ႈတႃႇတူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈလင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ဢၢပ်ႈတေပဵၼ်လွင်ႈလႆႈၸ်ႂၵၼ်တၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယူႇ။
ၼ်ႂးပၢႆးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼႆႉ မူႇၸုမ်းၶိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇသူႈလႆႈသပ်းလႅင်းဝႆႉ။
ပေႃးလၢတ်ႈၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈတႄႉ ၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉတေၸၢင်ႈဝူၼ်ႉမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၽွတ်ႈၸုမ်းၶွင် သၢႆၸ်ႂဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈႁဵတ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈဢၼ်ပဵꧣ်ႁူဝ်ယွႆႈၶွင် ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၶွင်တူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ်ႉ ၸုမ်းႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၼႆႉတေၸၢင်ႈ ၸတ်းၵၢၼ်ဢမ်ႇၼၼ် ၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇ သင်မၼ်းထၢင်ႇၸႅင်ႈမႃးဝႃႈ ၶဝ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်တၢင်းၵၼ်ႁိုဝ် ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလူၺ်ႈၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶွင် Budd လႄႈ Jensen ၼၼ်ႉသေ ၸုမ်းႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၼႆႉ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဝႆႉဝႃႈ ၽၢင်ႁၢင်ႊၼိူင်ႈၸုမ်ႇဢၼ်ၽူႈတၢင်တူဝ်ၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂၶွင်မၼ်းတၢင်းမူတ်းၸႅၵ်ႇၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၵွပ်ႈဝႃႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၽၢင်ႁၢင်ႊလႄႈ မၼ်းတိုၼ်းငၢႆႈတွၼ်ႈတႃႇတေဢဝ်ၸ်ႂႉတႃႇမၢႆတွင်းလုပ်ႇယဵၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ မၼ်းၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႆႉဝႃႈ လုပ်ႇယဵၼ်းဢၼ်ပႃးဝႆႉၼ်ႂးၽုင်ၸိူဝ်ႉၶွင် ၸုမ်းႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ၵွပ်ႈမၼ်းထုၵ်ႇၼႄ ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၸူး ၵေႃၽႄ ၶွင်ၽုင်ၸိူဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းထႅဝ်ပႃႈတ်ႂႈၼႆႉ ၸွမ်းဝႆႉ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢၼ်မီးလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၶွင် Cavalier-Smith (ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ်ယူႇ)ၼ်ႂးလွင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈ "ထၢၼ်ႈ Plantae" ၼၼ်ႉၽဵင်ႇၵၼ်တၢင်း Archaeplastida ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ၶဝ်ပႃးဝႆႉ Viridiplantae လႄႈ algal Rhodophyta လႄႈ တွၼ်ႈၸႅၵ်ႇ Glaucophyta ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပွတ်းတွၼ်ႈ Pinophyta ၼၼ်ႉတေၸၢင်ႈၸ်ႂႉတွၼ်ႈတႃႇ gymnosperms တၢင်းမူတ်း(ၶ်ႂႈဝႃႈ မၼ်းၶဝ်ႈပႃး တူၼ်ႈဢၼ်မိူၼ်တူၼ်ႈၼမ်ႉထၼ်၊ တူၼ်ႈမႆႉ ginkgos လႄႈ တူၼ်ႈ gnetophytes) ၊ ဢမ်ႇၼၼ် တူၼ်ႈပႅၵ်ႇလႅမ်ဢၼ်လဵဝ်ဢၼ်မီးပႃႈတ်ႂႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Protista ၼႆႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼ်ႂးထၢၼ်ႈၸႅၵ်ႇ polyphyletic ဢၼ်ပဵၼ်ဢၼ်လီႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉၵမ်ႉဢေႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆၸ်ႂမိူဝ်ႈယၢမ်းလဵဝ် လိူဝ်သေ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Carl Linnaeus (1707–1778) တမ်းဝၢင်းဝႆႉပၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွၵ်းလၢႆးပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆၸ်ႂၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉသေ၊ တေႃႈလဵဝ်တႄႉ ပွင်ႈသၢင်ႈဝႆႉလူၺ်ႈ ပိူင်လွၵ်းလၢႆးပၼ်ၸိုဝ်ႈ၊ မိူဝ်ႈပီႊ 1735 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1937 ၼၼ်ႉ Édouard Chatton ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်မ်ႂႇဢၼ်ပဵၼ် "prokaryote(သၢႆၸ်ႂဢၼ်ဢမ်ႇမီးၼယူးၵလီးယႅတ်ႉ)" လႄႈ "eukaryote(သၢႆၸ်ႂဢၼ်ဢမ်ႇမီးၼယူးၵလီးယႅတ်ႉ)" တွၼ်ႈတႃႇတေ ၸႅၵ်ႇသေႁူႉပွင်ႇ လွင်ႈသၢႆၸ်ႂၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Robert Whittaker ႁပ်ႉၶၢမ်ႇ ၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင်ႈဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်မႃးတွၼ်ႈတႃႇ ႁဵပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင်သွင်ဢၼ်ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် Protista လႄႈ Monera ၊ ဢိၵ်ႇပႃး ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ(တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ယူႇႁူမ်ႈၸွမ်းၵၼ်) ဢၼ်မီးသႄး(လ်) ဢၼ်လဵဝ်လႄႈ သႄးဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးလွင်ႈပွင်သၢင်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈပွင်သၢင် ၸုမ်ႈႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉႁႃႈဢၼ်ၶွင် Lynn Margulis ၼၼ်ႉ တူၼ်ႈၸိူဝ်ႈၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃႈဝႆႉ တူၼ်ႈမီးၼိူဝ်လိၼ်(Embryophyta) ၵူၺ်းလႄႈ Protoctista မီးတီႈပွင်ႇဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈတႄႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆႈပွင်သၢင်ႈဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈမႃးၼ်ႂး electron microscopy(ၶိူင်ႈတူၺ်းၶွင်ဢၼ်လဵၵ်ႉသေး ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းသၢႆလႅင်းဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေၸၼ်ႁၢင်ႊတူဝ်လဵၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယ်ႂႇမႃး) ၼၼ်ႉပၼ်ႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈ ၽႄဢွၵ်ႇ Chromista တီႈၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင်ႈ Plantae ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်းလိုၼ်းမႃးၵေႃႈ protists(ဢၼ်မီးသႄး(လ်)ဢၼ်လဵဝ်) ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီး ဢင်ႇၵႃႇသႄး(လ်)ဢၼ်ယ်ႂးႁူမ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈထူပ်းႁၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႁႃႇၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ သၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တၢင်း မႁႃႇၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင် Metakaryota ၊ ဢၼ်ၽွတ်ႈ ၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင် eukaryotic ႁႃႈဢၼ်(Animalia ၊ Protozoa ၊ Fungi ၊ Plantae လႄႈ Chromista)မႃးပဵၼ်ၸုမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Cavalier-Smith ၼႆႉဢမ်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇလွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင် ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ Eubacteria–Archaebacteria ဢၼ် Woese လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းၶဝ် ၸႅၵ်ႇၽႄသေတၢင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉလႄႈ လႆႈထုၵ်ႇလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉၵမ်ႉထႅမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Cavalier-Smith ဢမ်ႁပ်ႉၶၢမ်ႇ လွင်ႈဢၼ်လူဝ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ ၸုမ်းထၢၼ်ႈၼၼ်ႉ တေပဵၼ်ထၢၼ်ႈဢၼ်ၶဝ်ပႃးၸုမ်းၸိူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် သၢႆၸ်ႂပၢၼ်မွၼ်ႇ ("ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢၼ်မွၼ်ႇလိူဝ်သေထႅင်ႈပၢၼ်ၼိူင်ႈ" ၼ်ႂးၶေႃႈပွင်ႇၵႂၢမ်းၶွင်မၼ်း) တွၼ်ႈတႃႇတေ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢၼ်မွၼ်ႇလိူဝ်သေထႅင်ႈပၢၼ်ၼိူင်ႈ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉပၼ်ႁ်ႂႈ Cavalier-Smith ပွင်ႉၸ်ႂႈမႃးဝႃႈ ၸုမ်းႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉတၢင်းမူတ်းၼႆႉ ထၢင်ႇတေပဵၼ်ဝႃႈ archezoans (ဢၼ်ပဵၼ် amitochondriate eukaryotes မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း)ၼႆႉ မီးလွင်ႈတူၵ်းသုမ်း ဢင်ႇၵႃႇသႄး(လ်)ဢၼ်မီးယ်ႂးၵၢင်ႈဝႆႉၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉပွၵ်ႈၵမ်းသွင်၊ ၵမ်ႈၼမ်ႉၼႄႉဢၼ်ပဵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈၶဝ်ႁ်ႂႈပဵၼ် ဢင်ႇၵႃႇဢၼ်မ်ႂႇ ဢၼ်ပဵၼ် Hydrogenosomes ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈလဵၵ်ႈႁဵၼ်း RNA ၼင်ႇၼၼ်သေ Carl Woese ထၢင်ႇဝႃႈ သၢႆၸ်ႂၼႆႉတႄၸၢင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄဢွၵ်ႈတွၼ်ႈယ်ႂႇသၢမ်တွၼ်ႈ လႄႈမၢႆထိုင်ၶဝ်မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈပိူင်ႁၢင်ႊ "ၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင်ဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈသၢမ်ဢၢၼ်" ဢမ်ႇၼၼ် ပိူင်ႁၢင်ႊ "မႁႃႉၸိူဝ်ႇႁူမ်ႈလူင်" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Woese ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ prokaryotes (မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉမိူၼ်ၼင် ၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင် Monera) ႁ်ႂႈပဵၼ်သွင်ၸုမ်း၊ ႁွင်ႉ Eubacteria လႄႈ Archaebacteria ၊ ဢၼ်ဝႆႉၼၵ်းၼႃႈဢၼ်ဝႃႈ မၼ်းမီး လွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈလူၺ်ႈပီႇၸႃႉၼ်ႂးၵႄႈၸုမ်းသွင်ႈၸုမ်းၼႆႉ ၼမ်ပဵင်းၵၼ်ၼၢင်းၼ်ႂးၵႄႈ ၶွင်ႈၶဝ်သေဢၼ်ဢၼ်လႄႈ eukaryotes တၢင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်ယိပ်းၵမ်ဝႆႉဝႃႈ ၸုမ်း monophyletic ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းထုၵ်ႇလီႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉႁ်ႂႈပဵၼ်ထၢၼ်ႈဢၼ်ၶဝ်ႈၶႂၢင်ႇၼ်ႂးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ လႄႈ - မိူဝ်ႈဢၼ်လွင်ႈသုတ်ႉၶဝ်ႈၸူးဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး မၼ်းဢမ်ႇၸပ်းလၢႆးမၼ်း ( ဢၼ်လူဝ်ႇ "ၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈလူင် eukaryotic ပဵၼ်လႆႈၸဵၼ်ႇပေႃးတဵမ်တီႈ) - တေႃႈလဵဝ်တႄႉဢမၼ်းတိုၼ်းပဵၼ်လႆႈတွၼ်ႈတႃႇတေၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ eukaryotes ႁ်ႂႈပဵၼ် "ၸုမ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢိတ်းဢွတ်းဢၼ်ဢၢပ်ႈတေပဵၼ် monophyletic တၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ"။
မၼ်းၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ eukaryotes ႁ်ႂႈပဵၼ် "ၸုမ်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း"ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ႁူၵ်းဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈထၢင်ႇဝႃႈ မၼ်းၵပ်းၵႆႇၵၼ်ၵႆၵၼ်လိူဝ်ႁႅင်းတၢင်း တူဝ်သတ်း လႄႈ ႁဵပ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းသိပ်းဢၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်တူဝ်ၸပ်းၸွမ်းပိူၼ်ႈဢၼ်မီးတီႈတိူၵ်ႈဢၼ်ဢၼ်မီးဝႆႉၼ်ႂးသႄး(လ်) ဢၼ်ဢမ်ႇမီး လွင်ႈပဵၼ်လူႇထၢတ်ႈ လႄႈ ဢမ်ႇႁဵတ်းတူဝ်မိူၼ်မၼ်ႈလႆႈၽၢႆႇၼွၵ်ႈသႄး(လ်)ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁိူၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢွၼ်တၢင်ႈသုတ်းသွင်ဢၼ်တႄႉပဵၼ် prokaryotic microorganisms တၢင်းမူတ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၵမ်ႈၼမ်ဝႃႈ သၢႆၸ်ႂဢၼ်မီးသႄး(လ်)ဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်သႄးလ်)ၶွင်ၶဝ် မီးၼယူးၵလီးယႅတ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမႅၼ်ႈပိူင် ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးယ်ႂးဢၼ်ႁူမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Halophiles ၊ ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆၸ်ႂ ဢၼ်ယ်ႂႇသုင်တီႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႈဢၼ်မီးထၢတ်ႈၵိူဝ်ၼမ်ႁႅင်း လႄႈ hyperthermophiles ၊ သၢႆၸ်ႂဢၼ် ယ်ႂႇသုင်တီႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်မႆႈလိူဝ်ႁႅင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိူင်တႅၵ်ႈၶွင် Archaea ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Cyanobacteria လႄႈ mycoplasmas ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇၶွင် မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးလွင်ႈလႆႈႁပ်ႉဢႃႈမူၺ်ႇလွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးၶွင် ႁူဝ်ႁူၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆႈသၢႆၸ်ႂ ၼိူဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်တမ်းၵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼႆႉ ပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈသၽႃႇဝ( ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈငႅင်ႈ) လႄႈ လွင်ႈဢၼ်ပီႇၸႃႉသုတ်ႉၶၢႆႉမႃး ဢၼ်ပဵၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ၼႆႉသေ၊ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ်မႃး ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၶေႃႈ ၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ပၢႆးသၢႆႊၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးလူၺ်ႈလွင်ႈ တၢင်းလိူၵ်ႈသၽဝႃႉၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ Charles Darwin လႄႈ Alfred Russel Wallace ၶဝ်ဝူၼ်ႉဢွၵ်ႇမႃးလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း မိူဝ်ႈၵၢင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 19 ၼၼ်ႉလႄႈ လႆႈထုၵ်ႇ ၶပ်ႉၸႅၼ်ႇဝႆႉၼ်ႂးပပ်ႉၶွင် Darwin ဢၼ်ပဵၼ် On the Origin of Species ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် ၼ်ႂးၽူၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဢၼ်တမ်းၵၼ်မႃးၶွင်ႁူဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႅပ်ႈၸၢင်ႈတေလႆႈထုၵ်ႇ လုၵ်ႈလၢင်းၶွင်ပေႃႈမႄႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပုတ်ႈတႅၼ်းဝႆႉ ဢၼ်မီး လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးဢၼ်ၸၢင်းၵမ်ႉထႅမ်ၵၼ် ဢၼ်ပၼ်ႁ်ႂႈၶဝ် သိုပ်ႉသၢႆၸ်ႂတွၼ်ႈတႃႇတေ ၽႄႈဢွၵ်ႇတီႈၼ်ႂးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶွင်ႈၶဝ် ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢႆတွင်းလုပ်ႇယဵၼ်းၼႆႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးတႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ၶွင်ႈၸိုၼ်းလမ်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈတူဝ်မီးၸ်ႂမိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်သေပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ပဵၼ်မႃးလုပ်ႉယဵၼ်းၶွင်ၶႅပ်းတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ၊သေသိုပ်ႇပဵၼ်မႃး သၢႆၸ်ႂဢၼ်မီႈသႄး(လ်)တၢင်းၼမ်ဢၼ်ယဵၼ်းပဵၼ်လုပ်ႇယဵၼ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းသွၵ်ႈႁႃႈၶေႃႈသပ်းလႅင်းၶွင်ႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးၸွမ်းသၽႃႇဝ ႁ်ႂႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ မၢႆမိႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈႁၢင်ႊတူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢဝ်တႃႁၼ်လႆႈ လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇ လွင်ႈဢၼ်လူဝ်ႇမီးၶွင်ႈ မဵဝ်းဢၼ်ပဵၼ်သၽႃဝဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်တၢႆဝႆႉ ဢၼ်လ်ႂသေဢမ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွၵ်းလၢႆးပွင်သၢင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသၵျႃႉဝလႃႉ ဢၼ်လီဢၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄမဵဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆၸ်ႂ ဢၼ်Carl Linnaeus ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်မိူဝ်ႈ ပီႊ1735 ၼၼ်ႉသေ မၢၵ်းမၢႆဝႆႉၸႅင်ႈလႅင်းၼိူဝ် ၽိင်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈလဵၵ်ႉယ်ႂႇၶွင် လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တိုၵ်ႉတူၺ်းၼိူဝ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်ၵိုမ်းဢိင်ၼိူဝ် ၽႅၼ်ၵၢၼ်ဢၼ်လီယွင်ႈဢၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၶႆႈၸ်ႂၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းဢၼ်မီးဝႆႉၼႃႈတီၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇၸ်ႂ ၵွပ်ႈလ်င်ႈပၼ်ၶေႃႈထၢင်ႇထိူမ်ၼႆႉဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတူဝ်ထူပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႈ An Essay on the Principle of Population (1798) ၶွင် Thomas Robert Malthus ၼၼ်ႉမီးလွင်ႈႁူမ်ႇငၢမ်းဝႆႉပဵၼ်းပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈသေ Darwin ၾၢင်ႉမႅၼ်ႈဝႃႈ လွင်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းယ်ႂႇသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ယိူင်းၸူးထိုင် "လွင်ႈၶတ်းၸ်ႂႁဵတ်းသၢင်ႈတွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈသိုပ်ႇမီးဝႆႉ" ဢၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈဢၼ်မီးလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉမီးမႃးၵူႈၼႃႈၵူႈၽၢႆႇမိူဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Darwin ပွင်သၢင်ႈမႃး ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၶွင် "လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝ" ၼၼ်ႉတႄႉၸဵၼ်မိူဝ်ႈဢီႊ 1838 ၼၼ်ႉမႃးသေလႄႈ တိုၵ်ႉတႅမ်ႈပပ်ႉ "big book" ၶွင်မၼ်းၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းမိူဝ်ႈၽွင်း Alfred Russel Wallace သူင်ႇပၼ်မၼ်း ပိူင်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၸမ်တေမိူၼ်ၵၼ်မိူဝ်ႈပီႊ 1858 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယိူင်ႈၶဝ်ႈၸူႈတီႈသုတ်းဢၼ်ၼႆႉသေ Darwin ပွင်သၢင်ႈမႃး ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၶွင် pangenesis ဢၼ်ပဵၼ်ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇတေသပ်းလႅင်းလွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်းၼႆႉႁဵတ်းႁိူဝ်တႄႇတၢင်ႈ ၼႆၼၼ်ႉသေ de Vries ပွင်သၢင်ႈမႃးၶေႃႈႁၼ်ထိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ် လွင်ႈတႅၵ်ႇၸတ်ႉၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ ၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်းဢၼ်ႁပ်ႉၶၢမ်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ် Darwin ပွင်သၢင်ႈဝႆႉ လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႈလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆၸ်ႂၸိူဝ်းဢၼ် ႁူမ်ႈၸွမ်း de Vries ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၶွင် DNA ၶွင် James Watson လႄႈ Francis Crick ဢၼ်ႁူမ်ႈၸွမ်းၵၼ်တၢင်း Rosalind Franklin မိူဝ်ႈပီႊ 1953 ၼၼ်ႉၼႄလၵ်းထၢၼ် လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႁၼ်တူဝ် တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1973 ၼၼ်ႉ၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆႈသၢႆႊဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ပဵၼ် Theodosius Dobzhansky ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ "လွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆၼ်ႂးပၢႆးသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉမီႈတီႈပွင်ႇဝႆႉလိူဝ်သေဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၸွမ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊" ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်းဢဝ်မႃးပၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေဝူၼ်ႉသွၼ်ႈ လွင်ႈၵပ်းၵႆႇၶွင်ဢၼ်ပဵၼ်ဝႃႈ ဢၼ်လႆႈလႅပ်ႈတေပဵၼ် ၶေႃႈဢၼ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼ်ႂးပိုၼ်းသၽႃႇဝၼၼ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇၵပ်းသိုပ်ႇၸူး ၵေႃတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ဢၼ်မီးလွင်ႈသပ်းလႅင်းဢၼ်တႅၵ်ႇလႅင်း ဢၼ်မွၵ်ႇၼႄလႄႈ လမ်းပၼ် ၶေႃႈဢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလႆႈလွင်ႈသၢႆၸ်ႂၼိူဝ်လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်ႇလွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ် လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ လႄႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၶွင် သၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ phenotype ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၼိူဝ်ၼင်ဢၼ်လမ်မႃးၵွပ်ႈတၢၵ်ႇလႅတ်ႇၼၼ် လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇၼ်ႂးၵႄႈ ၸုမ်းပီႇၸႃႉၶွင်ၵူၼ်းလႄႈ သၢႆလႅတ်ႇၼၼ်ႉသေ၊ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ လွင်ႈၼိူဝ်ႉၼင်လမ်ၵွပ်ႈတၢၵ်ႇလႅတ်ႇၼၼ် ဢၼ်ယိုၼ်ၸူးလုၵ်ႈၶွင်ၵူၼ်းၼၼ်ႉလႆႈ။
DNA ၼႆႉပဵၼ် biopolymer ဢၼ်ယၢဝ်းဢၼ်ဢဝ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈသီႇဢၼ်သေႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈၶွင် မေႃႇလီႇၵျူး DNA ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၶွင်ၶဝ်တၢင်းတိုဝ်းဢၼ်မီးဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ ပီႇၸႃႉၼႆသေယဝ်ႉ၊ ပီႇဢၼ်ဢမ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးၶၵ်ႉတွၼ်ႈၶွင်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ DNA ၼႆႉမႃးၶပ်ႉဝႆႉတီႈဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼ်ႂးၵႄႈ ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ၊ ပိူင်ၶွင်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ alleles ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၢၺ်းၵႃႈ၊ မိူဝ်ႈဢၼ် လွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်ဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼ်ႂးၵႄႈ allele ၼိူင်ႈဢၼ်လႄႈ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၵၼ်ၼ်ႂးလွင်ႈတၢင်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ တၢင်းၼမ်ၼႆႉ သုၵ်ႉသၢၵ်ႉလိူဝ်လႄႈ လႆႈထုၵ်ႇ quantitative trait loci (ပိႇၸႃႉ ဢၼ်လွင်ႈမီးလွင်တုမ်ႉတိူဝ်ႉတၢင်ႈသွင်ႇၽၢႆႇ တၢင်းၼမ်)ၼၼ်ႉၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ထႅမ်သ်ႂႇ မီႇတ်ႂး(လ်) ၼ်ႂး DNA ၼၼ်ႉႁဵတ်းပဵၼ် chromatin ၊ တူင်ႇဝိူင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈပဵၼ်လူႉထၢတ်ႈ ဢၼ်ပၼ်ၽွၼ်ႈလီတူဝ်ၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈဢၼ်ၶၢဝ်ႇဢၼ်သိမ်းဝႆႉၼ်ႂး DNA ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၶေႃႈၸီႉသၢင်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်း ပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် မေႃႇလီႇၵျုး ၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၶဝ်ႈသုၵ်ႉသၢၵ်ႉၶွင် RNA လႄႈ လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး ပရူဝ်ႇတိၼ်းဢၼ်လႆႈႁၼ်တၢင်းသၢမ်ၽၢႆႇ (မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း prions ) ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႃႈတီႈဢၼ်လွင်ႈပွင်သၢင်ႈ လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇ epigenetic ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ႈမႅၼ်ႈၺႃးတီး ထၢၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃႈဢင်ႇၵႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်ႈမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသိုင်ႈဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်သတ်းလႄႈတူၼ်ႈ လူၺ်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင် လွင်ၵေႃႇသၢင်ႈသၢႆငၢႆဢၼ်တေဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃးလႆႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉလူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိူင် ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်းၶၢဝ်ႈယၢမ်းလႄႈ ဢၼ်ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းၶိုၼ်းၶွင် သၢႆၸ်ႂ တီႈၼ်ႂးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝွၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်မ်ႂႉလူၺ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ လႄႈ လွင်ႈၶၢႆႉယႆ ပီႇၸႃႉၼၼ်ႉသေတႃႉ genomeတၢင်းၼမ် ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ် ၼ်ႂးၸိူဝ်းႁင်းၶေႃတၢင်းမူတ်းၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်လွင်ႈယ်ႂႇၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ phenotype ၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇပဵၼ်မႃး ၸွမ်းလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ genotype ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆႉႁၢႆလၢႆၵႂႃႉ မိူဝ်ႈ allele ဢၼ်မ်ႂႉႁွတ်ႈတီႈၸွမ်ႈလွင်ႈၸၼ်ၸ်ႂ—မိူဝ်ႈမၼ်းႁၢႆလၢႆပႅတ်ႈတီႈၼ်ႂး ႁူဝ်ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈတႅၼ်းတီႈ allele ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင်မွၼ်ႇၼၼ်ႉတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႉလၢႆႈသၼ်ႇထေႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်တေ လႅၵ်ႈလၢႆႈၶူဝ်းၶွင် ၶွင်ပီႇၸႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ႁႄႉတတ်းပႅတ်ႈ ပီႇၸႃႉယႃႇႁ်ႂႈမၼ်းႁဵတ်းၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉသင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်မိူၼ်ဢၼ်လိူဝ်ၶွင်ႈပီႇၸႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်ၶူဝ်းၶွင်ၵျၢမ်း ဢၼ်လူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ ပီႇၸႃႉဢၼ်မ်ႂႇတေပေႃႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႇၸႃႉ ဢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်းၼႆႉ တေၸၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးလႆႈတီႈ ပီႇၸႃႉဢၼ်လုၵ်ႉတီႈပၢၼ်မွၼ်ႇၼၼ်ႉမႃး မိူဝ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇတူဝ်မိူၼ်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ လႄႈ လႆႈမႃးလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶွင် ပီႇၸႃႉဢၼ်မ်ႂႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈၶဝ်ပႃးဝႆႉ ပွတ်းဢၼ်လဵၵ်ႉၶွင်ႈ ပီႇၸႃႉတၢင်းၼမ် ဢၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ၊ ဢဝ်ဢၼ်ပွတ်းဢၼ်ပႅတ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေၶိုၼ်းမႄးႁူမ်ႈၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေပဵၼ်မႃး ပိူင်ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဢၼ်မ်ႂႇ ဢမ်မီးတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးႁူမ်ႈၵၼ်ၶိုၼ်း လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးလေႃးၶူဝ်းၶွင်ပီႇၸႃႉၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈၵမ်းၵမ်းပဵၼ်ၶွင် allele ၊ ၵူၺ်းၵႃႈလိူဝ်သေၼင်ႇၼၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႈပႅတ်ႈၸိူဝ်းဢၼ် alleles ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်သေ ႁဵတ်ႈဢွၵ်ႇ ဢၼ်ၽႄ ဢၼ်မီးလွင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ၶွင် alleles ဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈလူႉသုမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉပဵၼ် ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးပိူင်သွင်ဢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈငႅင်ႈၼၼ်ႉ ၼ်ႂႈၵႃႈငႅင်ႈသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးငႅင်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း ၵိူတ်ႇလုၵ်ႈလႆႈ။
တေႃႇထိုင်ႈယၢမ်းၼၼ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈၽႄႈဢွၵ်ႇၶိူဝ်းဢၼ်မီးငႅင်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈပွင်ႇဢၼ်ႁူႉၼမ်လိူဝ်ၶွင် လွင်ႈၽႄႈဢွၵ်ႇၶိူဝ်းၼ်ႂးၵႄႈ eukaryotes လႄႈ တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်မီႈသႄး(လ်) တၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႇၸႃႉၼႆႉ သူင်ႇပၼ်ၼ်ႂးၵႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈပဵၼ်မႃး တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၸပ်ႈၶိူဝ်းၵၼ်ဝႆႉလႄႈ လွင်ႈသူင်ပၼ် ၶူဝ်းၶွင် ပီႇၸႃႉ ၼ်ႂးၵႄႈတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်မီးသႄး(လ်) ဢၼ်လဵဝ် လႄႈ ဢၼ်မီးသႄး(လ်)တၢင်းၼမ်) လိူဝ်သေသူင်ႇပၼ် DNA ၶွင်ပေႃႈမႄႈၸူး ဢၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈသူင်ပၼ် ၶူဝ်းၶွင် ပီႇၸႃႉ ၼ်ႂးၵႄႈတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်မီးသႄး(လ်) ဢၼ်လဵဝ် လႄႈ ဢၼ်မီးသႄး(လ်)တၢင်းၼမ်) လိူဝ်သေသူင်ႇပၼ် DNA ၶွင်ပေႃႈမႄႈၸူး ဢၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႉမႃး တႄႇတီႈ မႅင်းပႅၵ်ႇတီးရီးယႃး ၸူး eukaryotes မိူၼ်ၼင်ႇ yeast Saccharomyces cerevisiae လႄႈ သၢၼ်ထူဝ်ႇလႅင် weevil Callosobruchus chinensis ၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ယိုၼ်ႈပၼ် တၢင်းၼမ်ယ်ႂႇဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင် လွင်ႈသိုပ်ႉသၢႆၸ်ႂ လႄႈ လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်း( လွင်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် တူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းဢၼ်မီးတၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်ပၼ် ၼမ်ႈတွၼ်းၽွၼ်းလီၶဝ်ၼိူဝ်ၽူႈၶေႉၶဵင်ႇၶဝ်လႄႈ လႅပ်ႈၸၢင်ႈတေယိုၼ်ႈပၢၼ် တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၶွင်ၶဝ်ၸူးၼႄႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းၶဝ် လိူဝ်သေၸိူဝ်းဢၼ်မီးတၢင်းယၢမ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇယိုၼ်ႈပၼ် ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၶွင်လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉပဵၼ် လွင်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၶွင်တူဝ်ႈမီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ၊ သင်ဝႃႈတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ သိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂလႆႈလီလႄႈ ၽႄႈၶိူဝ်းဢွၵ်ႇလႅတ်းလႆႈလီ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တူဝ်ဢၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႇမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လဵၵ်ႉၽႅဝ်လႄႈ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇထူၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂၼႆၸိုင်၊ တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ တေႁဵတ်းပၼ်လွင်ႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် ပီႇၸႃႉၸူးၼႄႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢိတ်းဢွတ်းၵူၺ်းသေ တေဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇၶွင်လွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်ပၼ်လွင်ႈၶႅင်ႈလႅင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းလိူဝ်ပၼ်လွင်ႈလႆႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂ လႄႈၶိုၼ်ႈသုင်ပၼ်လွင်ႈဢွင်ႈသၼ်ႇထေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈဝၢႆႇတၢင်းၶွင်လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇၶိုၼ်းႁူၼ်ၶိုၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇၼႆႉသေတႃႉ၊ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းလင်ၼၼ်ႉ တႄဢမ်ႇၶိုၼ်းမႄး ပဵၼ်မႃးမိူၼ်ပိူင်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် (တူၺ်းမၢႆမီႈၶွင် Dollo လႄႈ)။
ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈလၢႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလွင်ႈဝၢႆတၢင်း၊ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵႃႈၶၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇၶွင် တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼၼ်ႉၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း—တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ဝႃႈ၊ တူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးလွႆးလွႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိုၼ်းသုတ်းမႃးၵေႃႈ ၼ်ႂးလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈဢၼ်ၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမီးဝႆႉလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႇဢၼ်ၶတ်းၵၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းၵၼ်တၢင်းၵႃႈၶၼ်ၶွင်တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈတီႈတၢင်းသွင်ၽၢႆႇ၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈႁ်ႂႈပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ယွမ်းမႃးၼ်ႂးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ႁိမ်းႁွမ်း ၵႃႈထၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇလႄႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူႉပွင်ႇၸ်ႂၼိူဝ် ၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈၼႆႉ ပၼ်ႁ်ႂႈ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၼႄႈပၼ်သပ်းသေးလီ ဢဵၼ်းႁႅင်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ၊ ၸိူဝ်းဢၼ်ႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်သေပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ တၢင်းၼမ်ယ်ႂႇၶွင်လွင်ႈၶိုၼ်းမႄႈႁူမ်ႈၵၼ်ၶိုၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢေႇ(ၸမ်ႇၸမ်ႇ လွင်ႈတၢင်ႈသွင်ႈဢၼ်တႃႇ ၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်းၼိူင်ႈဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼိူင်ႈဢၼ်)တႄႉယဝ်ႉ။
alleles ၼိူင်ႈၸုမ်ႇ ဢၼ်ၵႆႉႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းဢဝ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ haplotype ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶၢႆႉယႆဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ၵိုတ်းပႅတ်ႈမိူဝ်ႈ allele ၼၼ်ႉမၼ်ႈၵိုမ်းမႃးလွႆႈလွႆးၸွမ်းလူၺ်ႈ ႁၢႆလၢႆၵႂုႇပႅတ်ႈတီႈႁူဝ်ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ပုတ်ႈတႅၼ်း alleles တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉပႅတ်ႈတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ပၼ်ၵၢင်ႈၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႇလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၶွင်မေႃႇလီႇၵျူးၼၼ်ႉ တၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၵမ်ႈၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇပၼ်ၵၢင် ၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၶၢႆႉယၢႆပီႇၸႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၊ ပိူင်ဢၼ်ၼၼ်းမႃးလိူဝ်လႄႈ ဢၼ်မီႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်လိူဝ်ၶွင် ပိူင်ႁၢင်ႊဢၼ်ၼႆႉၼႆႉၶ်ႂႈၸမ်ၸမ်ပဵၼ် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ပၢၼ်ၵၢင်၊ တီႈဢၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ ဢၼ်တေၸၢင်ႈပဵၼ်ပၢၼ်ၵၢင်တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးဢေႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလူဝ်ႇပဵၼ်ပၢၼ်ၵၢင်ၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်မီႈၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ်ၵေႃႉတေႃႇၵေႃႉ ၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇလွင်ႈယ်ႂႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈလိူဝ်သေၼင်ႇၼၼ်မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်တႅၵ်ႈဢၼ်ႁူႉဝႆႉဝႃႈ တၢင်ႈယ်ႂႇႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်ထိုင်ႈတီႈထိုင်တၢင်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်မီးလႄႈ ဢမ်ႇမီး လွင်ႈၶၢႆႇယႆ ပီႇၸႃႉၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈပႅတ်ႈ သဵၼ်တၢင်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတွပ်ႇထဵင် ႁႅင်းတဵၵ်းဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ်ၼႆႉ ၸ်ႂႉတိုဝ်းမႃးၶဝ်းႁိုင် တွၼ်ႈတႃႇ ထွၼ်ပႅတ်ႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်လႆႈၶွင် လွင်ႈၶ်ႂႈပဵၼ်တၢင်းၼ်ႂး ဢၼ်မီးၼ်ႂးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင် ပၢၼ်မေႃႇလီႇၵျုးၼၼ်ႉ သေႃႇသူၼ်း လွင်ႈၶဝ်ႈၸ်ႂဢၼ်မ်ႂႇၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈၵိူင်ရႈၽၢႆႇလဵဝ်ၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉဢိင်ၼိူဝ် ပိူင်ၽၢင်ၶွင်လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း codon ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈသႂၢင်းသ်ႂႇ လႄႈ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ၵိူင်းၽၢႆႇလဵဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် တီႈၼ်ႂး ထၢၼ်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃး ၶွင်တၢင်းလဵၵ်ႉယ်ႂႇ ၶွင်ပီႇၸႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဝူၼ်းသွၼ်ႇ ဢၼ်ၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်းၵၢပ်ႈပၢၼ် လွင်ႈၼႃႈတီႈၶွင်ႈလွင်ႈၵိူင်းၽၢႆႇလဵဝ်ၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇၼႆႉ ၼႄပၼ် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်တၢင်းၼမ်တႄႇၸဵမ် ၶွင် Haldane လႄႈ Fisher ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈၸၢင်ႈတေ တူင်ႉတွပ်ႇၸူး လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ႁူမ်ႈပွင်းၸွမ်းၵၼ်၊ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်လူၺ်ႈလွင်ႈၸွႆႈထႅမ် ၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းႁ်ႂႈၸၼ်ၸ်ႂ ၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ယူႇႁူမ်ႈၵၢၼ်သေ ပၼ်ၽွၼ်းလီၵၼ်တၢင်းသွင်ၽၢႆႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ယ်ႂႇလူင်ဢၼ်ဝႃႉၼႆႉမၢႆထိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ပဵၼ်တီႈထၢၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ႉပႃႈၼိူဝ်ထၢၼ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ၵမ်ႈၼမ် လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မ်ႂႇ လႄႈ လွင်ႈႁၢႆလၢႆၼၼ်ႉသေ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၼၼ်ႉ မၢႆထိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ ၼ်ႂးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ၵူၼ်း၊ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၼ်ႂႈလွင်ႈၶၢႆႉယႆၼ်ႂး လွင်ႈၵမ်းၵမ်ႈပဵၼ်ၶွင် allele လႄႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼ်ႂးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ယ်ႂႇလူင်ၼၼ်ႉ၊ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႄႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈယုမ်ႇယၢမ်ၽိတ်း ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ်ၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉ မီးယိူင်းမၢႆ ၊ မီႈၽႅၼ်ၵၢၼ်ၶၢဝ်းယၢဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် သၢႆငၢႆဢၼ်မႃးမႃးၸဵမ်ပိုင်း တွၼ်ႈတႃႇ "လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ"၊ မိူၼ်ၼင်ႇမွၵ်ႇၼႄဝႆႉၸွမ်ႈၼင်ႇလွင်ႈယုမ်ႇယၢမ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်မီးလွင်ႈဝၢႆႇတၢင်း လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၸွမ်းၶဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈတႄႉမၼ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၸွမ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးယိူင်းမၢႆၶၢဝ်းယၢဝ်း လႄႈ ဢမ်ႇတၢပ်ႈလူဝ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉယ်ႂႇလူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယဝ်ႉၵေႃႈ၊ ၶေႃႈၵႂၢမ်း လွင်ႈဢၼ်မူၼ်းမႄးလႆႈ ၼႆၼၼ်ႉ တေမၢႆထိုင် တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈသိုပ်ႉသၢႆၸ်ႂၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်ႈယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးလႆႈ ၼၼ်ႉတွၼ်ႈၵၼ်ၶွင် ပိူင်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢၼ်ပွင်ႈပၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တိူဝ်းလိူဝ်ပၼ်လွင်ႈပဵၼ်လႆႈၶွင် လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂ လႄႈ လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်းၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Escherichia coli လႅၵ်ႈလႆႈပဵၼ်မႃးၼမ်ႉၵတ်ႉတွၼ်ႈတႃႇတေၸ်ႂႉ သိတ်ႉထရိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်ႈဢႁႃႇရ ၼ်ႂးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၼ်ႂးႁွင်ႈၽႃႇထၢတ်ႈတႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်း၊Flavobacterium လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ႁုၼ်ႈမ်ႂႇ ဢၼ်ပၼ်ႁ်ႂႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီႈရီးယႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃးပဵၼ်ၶူဝ်ႈၶွင်ၽႄ ၶွင်လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼႆႉလုၼ်ႇ(ၸိူၵ်ႈယၢင်)၊ လႄႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးလိၼ် Sphingobium ၼၼ်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး သၢႆတၢင်းလွင်ႈထၢတ်ႈပဵၼ်လူႉဢၼ်မ်ႂႇတၢင်းမူတ်း ဢၼ်ယွမ်းပႅၼ် လွင်ႈႁဵတ်ႈဢွၵ်ႇ ယႃႈႁႅမ်မႅင်း ပႅၼ်ႇတႃႇၵယူဝ်ႇရူဝ်ႇၾႃႇၼေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ်၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်မီး ၵေႃဢင်ႇၵႃႇၽၢႇႆၼ်ႂးဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈမီးတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ တူဝ်မီးၸ်ႂတၢင်းမူတ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၼ်ဝႆႉတီႈမၢင်ႊသေၸိူဝ်းသေပိူင်လႄႈ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢင်ႇၵႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေမီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ဢိတ်းဢွတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သေဢိတ်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ မႅင်းဢၼ်မီးလုပ်ႇဢဵၼ်လင်၊ ပႃဝီႇလႃႇ လေႈ ႁူၺ်ႇတႃတူဝ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင် ဢမ်ႇၼၼ် တိၼ်မိုဝ်းလႄႈ ပိၵ်ႇ ၶွင် တူဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလုပ်ႇသၼ်လင် လႄႈ တူဝ်ဢၼ်မီးလုပ်ႇသၼ်လင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေတၢင်ႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၸုမ်ႇပီႇၸႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈၶူင်ႈသၢင်မိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်း လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင်ၶဝ်သေ ဢၼ်ၼႆႉႁွင်ႉဝႃႈ သၢႆငၢႆဢၼ်မီးလွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ႁႅင်းၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်ႈၶဝ်ႈပႃး pseudogenes ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင်ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၶွင်ႁူၺ်ႇတႃ ဢၼ်မီးတီႈပႃဢၼ်ယူႇၼ်ႂးလုၵ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁၼ်တႃ၊ ပိၵ်ႇၶွင်ၼူၵ်ႉၸိူဝ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမိၼ်လႆႈ၊ လွင်ႈဢၼ်မီး လုပ်ႇၵုမ်ႇ တီႈပႃဝေး(လ်) လႄႈ ငူး၊လႄႈ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈငႅင်ႈ ၼ်ႂးတူဝ်မီးၸ်ႂ ဢၼ်ၽႄႈဢွၵ်ႇၸိူဝ်ႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈၽႄႈၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇပႃးငႅင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူင်ယၢင်ႇဢၼ်မၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ် ၸိူဝ်ႉႁိုၼ်းဢႃးၾရိၵ Holaspis guentheri ဢၼ်မီးႁူဝ်ဢၼ်ၽႅပ်ႉႁႅင်းတွၼ်ႈတႃႇတေ ပႅပ်ႉဝႆႉၸွမ်းႁွႆးၸတ်ႉ၊ဢၼ်တေၸၢင်ႈလႆႈႁၼ်ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်တူၺ်းဢဝ်ၸမ်ၸမ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉဢႅၼ်ၸၢႆး(မ်) တီႈလွင်ႈပဵၼ်လူႉထၢတ်ႈၸွမ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈဢၼ်ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်)ယႃႉပႅတ်ႈၵလူးၵူတ်ႉသေႁဵတ်ႈဢွၵ်ႇ ဢဵၼ်ႁႅင်း လႄႈ ၾ်ႂႊရူးပိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ထၢတ်ႈဢၼ်မီးၼ်ႂးသၢႆၸ်ႂ ဢၼ်ဢမ်ႇထၢင်ႇတေလႅပ်ႈမီးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ပရုဝ်ႇတိၼ်းလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉ crystallins ၼ်ႂးမၢၼ်ႇၽီလူးၶွင်ႁူၺ်ႉတႃ တူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႄဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉ တေၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇတွၼ်ႈတႃႇတေ ႁဵတ်ႈဢွၵ်ႇလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်မ်ႂႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈလုပ်ႇၶွင်ႈလုၵ်ႈသၼ်ႇထေႇ ဢၼ်ယ်ႂႇမႃးပဵၼ်ၵၢင်းၼၼ် တီႈတူဝ်သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လိူဝ်သေပဵၼ်ၼၼ် ပဵၼ်မႃးပွတ်းမ်ႂႁူပွတ်းၵၢင်ၼ်ႂးတူဝ်သူမ်ၼူမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးၸိူဝ်ႈၽၼ်းထူၼ်ႈသွင်ၸိူဝ်ႈၼႆႉ၊ ၶိုၼ်းပဵၼ်မႃး လွင်ႈဢၼ်မႄးလႆႈဢၼ်မ်ႂႇၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈႁဵတ်းႁူမ်ႈၵၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ ၼၼ်ႉမးဝႆႉၼ်ႂးၵႄႈ တူၼ်ႈ လႄႈႁဵပ်း mycorrhiza ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼိူဝ်ႁၢၵ်ႈၶဝ်လႄႈ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ်တူၼ်ႈတီ လွင်ႈလုတ်ႉဢဝ် ထၢတ်ႈဢႃႇႁႃႇရ ၼ်ႂးလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈ တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈၼႆႉ သႄး(လ်)ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽႄႈၸိူဝ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉတူင်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်းၸူး သၢႆငၢႆၶၢဝ်ႇဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ဢၼ်ၸီႉၼႄၶဝ်ဝႃႈ တေလႆႈယ်ႂႇမႃးႁိုဝ်၊တေလႆႈၵိုတ်းဝႆႉတီႈဢၼ်ၶဝ်ပဵၼ်ႁိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တေလႆႈတၢႆႁိုဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းမီႈလွၵ်းလၢႆးတၢင်းၼမ်တွၼ်ႈတႃႇတေမၵ်းမၼ်ႈ ၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၶွင် "ၸိူဝ်ႉၽၼ်း"ၼၼ်ႉယူႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈမီးဝႆႉလွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈၶွင်ၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ၼႆႉသေတႃႉ၊ ၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉတေၸၢင်ႈတမ်းဝၢင်းဝႆႉ ႁ်ႂႈပဵၼ်ၶေႃႈသုတ်ႉၸူးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈၸပ်ႈၶိူဝ်း ဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊ လွင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်သတ်ႈလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ လႄႈ လွင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢမ်ႇၼၼ် ၸူမ်းတူဝ်မီးၸ်ႂ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးလႄႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈမႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈလႄႈ လႆႈၸ်ႂႉၶၢဝ်းယၢဝ်းႁိုင်သေတႃႉ ၊ BSC ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ်၊ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်းလႆႈတီႈ prokaryotes လႄႈ ဢၼ်ၼႆႉႁွင်ႉဝႃႈ ပၢၼ်ႁႃၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ၶၢႆႉယႆ ပီႇၸႃႉၼႆႉ တေဢဝ်ထိူင်းတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၸွမ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇဢွၵ်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈပီႇၸႃႉဢၼ်မ်ႂႇ လႄႈၽႄႈၵႂႃႇပႃးၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်ၸပ်းၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၸပ်ႈၶိူဝ်းမၼ်း ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းမၢၼ်ႇမၢၼ်ယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တူဝ်ဢၼ်ၸပ်ႈၼၼ်ႉ တေလိူၵ်ႈၶတ်းသေ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ တေၵိုတ်းဝႆႉထၢင်ႇၸႅင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈပဵၼ်မႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉ လႆႈသွၵ်ႈႁၼ်ဝႆႉပွၵ်ႈမၼ်းတၢင်းၼမ် တ်ႂႈသၢႆငၢႆႁွင်ႈၽႃႇထၢတ်ႈဢၼ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉ(တူၺ်းလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၶွင် လွင်ႈပဵၼ်မႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မ်ႂႇ ၼ်ႂးႁွင်ႈၽႃႇထၢတ်ႈ) လႄႈ ၼ်ႂးၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်တၢင်းသွင်တီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ၼ်ႂးတူဝ်သတ်ႈၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် လွင်ႈပဵၼ်ၼႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မ်ႂႇဢၼ်မီးဝႆႉႁင်းၽ်ႂႁင်းမၼ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးဝႆႉႁင်းၶေႃၸဵမ်ပိုင်းၸွမ်းလူၺ်ႈၼႃႈလိၼ်၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈတႅၵ်ႈဢွၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶၢႆႉတီႈ ၶွင်တီႈယူႇတူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽၢင်တွၼ်ႈသွင်ၶွင် လွင်ႈပဵၼ်မႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉပဵၼ် peripatric speciation(လွင်ႈပဵၼ်မႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မ်ႂႇ ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ပဵၼ်တီႈလိၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်)၊ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႁူဝ်ၵူၼ်းၸုမ်းလဵၵ်ႉၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးႁင်းၶေႃ တီႈၼ်ႂးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၽၢင်ထူၼ်ႈသၢမ်ၼၼ်ႉပဵၼ် parapatric speciation ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈ မၼ်းမီႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈႁဝ်ႈႁႅင်းတီႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၼ်ႂးတီႈယူႇၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းပေႃႈမႄႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢႆႈလိူၵ်ႈဢၼ်ၶတ်းၵၢၼ်တၢင်း လွင်ၸပ်ႈၶိူဝ်းဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်မီး ႁူဝ်ၵူၼ်းငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉထၢတ်ႈလဵၵ်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွႆးလွႆးမိူဝ်ႈၶၢဝ်းမၼ်းမွၵ်ႇ ၶွင်တူၼ်ႈ ဢၼ်ၶၢမ်ႇထၢတ်ႈလဵၵ်း၊ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်းႁင်းၶေႃ ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ လွႆးလွႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မၼ်းၶေႃႉ ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၶၢႆႉယႆပီႇၸႃႉ ဢိတ်းဢွၼ်ႉၵူၺ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႈ ထွၼ်ပႅတ်ႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈပီႇၸႃႉ ၼ်ႂးၵႄႈ ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင်ႁူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉဢမ်ႇသူႈလႆႈႁၼ်ၼ်ႂးတူဝ်သတ်း ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ တူဝ်ၸၢပ်ႈသတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ပၼ်ႁ်ႂႈ ၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်း တီႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းငိူၼ်ႈငဝ်ႈၵူႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ် ပွင်ပဵၼ်မႃး ၵူႊဢၼ်ထုၵ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶရူဝ်ႇမူဝ်သူမ်းၶွတူဝ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၵူႈၼိူင်ႈၸုမ်ႇၼႆႉ လႆႈတၢင်ႈတူဝ်ဝႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်ႇ ၸဵမ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈတႄႉမၼ်းတႄႉ၊ လွင်ႈၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်းပဵၼ်မႃႈသွင်ပုၼ်ႈၼ်ႂးၵႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ တေပဵၼ်ငိူၼ်ငဝ်ႈဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်းႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်းသွင်ႈပုၼ်ႈ ၶိုင်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇထုၵ်ႇၵၼ် မိူဝ်ႈၵိူတ်ႈဢွၵ်ႉၸွမ်း တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသွင်ပုၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈၸမ်ၸမ်တၢင်းမူတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃးဝႆႉၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ တေႃႈလဵဝ်လႆႈႁၢႆလၢႆၵႂႃႇပႅတ်ႈယဝ်ႉလႄႈ လွင်လႆႈႁၢႆလၢႆၼႆႉ ပဵၼ်မႃးတွၼ်ႈတႃႇတေ ထွၼ်ႈပႅတ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပွမ်တၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႆႈလမ်းဝႆႉဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ယၢမ်မီးမႃးၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 99 လိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉလႆႈႁၢႆလၢႆ ၵႂႃႇယဝ်ႉဝႃႈၼႆသေတႃႉ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမွၵ်ႈ 1000 လၢၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈလမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ တေမီးဝႆႉယူႇၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉယၢမ်းလဵဝ်သေ လႆႈမွၵ်ႇၼႄဝႆႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ႁဵင်ပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်းယဝ်ႉ။
လၵ်ႈထၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇထဵင်လႆႈ ၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉဢၼ်ၸဝ်ႉလိူဝ်သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ တႄႇမိူဝ်ႈ မိူဝ်ပီႊပူၼ်းမႃး 3.5 လၢၵ်ႈတီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း၊ ၽွင်းယၢမ်းပၢၼ် Eoarchean ဝႆသေ ၶႅပ်းၼင်လိၼ်တႄႇပဵၼ်ၵွၼ်ႈမႃးဝႆးလင်မိူဝ်ၸဝ်ႉ လုၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ Hadean ဢၼ်ပဵၼ်ႁေႈဝႆႉယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၼ်ၶေႃႈမၵ်းမၢႆၼိူဝ်လွင်ႈလႆႈႁၼ်ၶွင် ဢွတ်ႉသထရေးလီးယၢၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉသေ၊ Stephen Blair Hedges တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ "သင်ဝႃႈသၢႆၸ်ႂၼႆႉၽုတ်းပေႃႈမႃးလႅတ်းဝႆႉၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉၼႆၸိုင်၊ မၼ်ႈၸင်ႈတေလႆႈႁၼ်ၼမ်လိူဝ်ၼ်ႂးသၵျုႇဝလႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ" ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈလမ်းၼိူဝ်တၢင်းၼမ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မီးၼ်ႂးလူၵ်ႈယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ တၢင်းၼမ်မၼ်းတေတႄႇမွၵ်ႈ 10 လၢၼ်ႉတေႃႇထိုင် 14 လၢၼ်ႉသေ၊ ၼ်ႂႈၵႃႈၼၼ်ႉၼၼ်ႉ မွၵ်ႈ 1.9 လၢၼ်ႉၼႆႉ လႆႈလမ်းဝႆႉဝုႉၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႆႉယဝ်ႉသေႄလႈ 1.6 လၢၼ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈမၢႆတွင်းဝႆႉၼ်ႂး ငိူၼ်ႈငဝ်ႈတေႇတႃႇပဵတ်ႉ ၼၼ်ႉဝႆႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်၊ လႄႈၵိုတ်းဝႆႉတီႈဢေႇသုတ်းမၼ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 80 ဢၼ်ပႆႇလႆႈမွၵ်ႇၼႄဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငိူၼ်ႈငဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ လႆႈတႅပ်းတတ်းဝႆႉဢွၼ်တၢ်ငးသုတ်းတႄႉတီႈ ၶေႃႈၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈသီႇဢၼ် လွင်ႈတူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ယဝ်ႉ၊ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၶဝ်မီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ ၸွမ်းလူၺ်ႈၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈသပ်းလႅင်းၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈယူႇႁူမ်ႉၶဝ်ႈလီၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထူၼ်ႈသီႇ၊ တူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းၼႆႉ တေၸၢင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း လွင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၶဝ်ႈၼ်ႂး ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶွင်ၸုမ်းဢၼ်လႆႈၽွတ်ႈဝႆႉ၊ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း တူၼ်ႈမႆႉၵူၼ်းၼ်ႂးႁိူၼ်းႁေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတူၺ်းႁၼ်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ၶိုၼ်းဝူၼ်ႉမႅၼ်ႈၸူး တၢင်းၶႆႈၸ်ႂဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်Darwin မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉတီႈၵႅပ်ႈမၼ်း၊ ၵူၺ်ႈၵႃႈဝႆးလိုၼ်းမႃးလႆႈၽႃႈပႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်ပၢႆးၶၢၼ်ႇထႃႇ ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇလႄႈ ၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈႁၢႃလၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉၸိုင်၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈသၢႆၸ်ႂမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈ တႅပ်းတတ်း ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးႁိုင်ၼၼ်းၼၼ်ႉ၊ လၵ်းထၢၼ်တွၼ်ႈတႃႉ ငိူၼ်ငဝ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶွင်ႈ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႈလူၺ်ႈထၢတ်ႈသၢႆၸ်ႂ ၼ်ႂးၵႄႈတူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သႄး(လ်) eykaryote ၸိူဝ်းၼႆႉ ၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃးမိူဝ်ႈ 1.6 လႄႈ 2.7 လၢၵ်ႈပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈႁူမ်ႇလူမ်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ သၢႆႇယၢၼ်ႇၼူဝ်ႇပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး ၵလူဝ်ႇရူဝ်ႇပလႅတ်ႇ ဢၼ်မီးသီၶဵဝ်ၼၼ်ႉ တီႈတဝ်းၼမ်ႉ လႄႈ တူၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ် January၊ ပီႊ 2016 ၼၼ်ႉ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်တၢင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ၊ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 800 လၢၼ်ႉပီႊၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပီႇၸႃႉဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၼ်ႂး မေႃႇလီႇၵျုးဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်ႁွင်ႉ GK-PID ၼၼ်ႉ ဢၢပ်ႈတေပၼ်ႁ်ႂႈ တူဝ်မီးၸ်ႂၶဝ် ပဵၼ်မႃးဢၼ်တႄႇတီႈတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်မီးသႄး(လ်) ဢၼ်လဵဝ် ၸူးၸိူဝ်းဢၼ်မီးသႄး(လ်) တၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼဵၼ်တၢင်းၼမ်တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈတႅၵ်ႈလႅဝ် Cambrian ၼၼ်ႉလႆႈတၢင်ႇၼႄဝႆႉယဝ်ႉသေ၊ ဢိၵ်ႇပႃးလွင်ႈၸုတုမ်ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼ်ႂးပဵဝ်လူမ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်သၢႆလႅၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈဢၼ်ၸ်ႂၸ်ႂႁဵတ်းဝႆႉၶွင်လွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ ၼၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလႆႈပဵၼ်မႃးၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇဢၼ်ၶိုၼ်းပဵၼ်ၶိုၼ်ႈပဵၼ်လႆႈႁွပ်ႈ လႄႈ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈ(တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်း ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) လႄႈ ၶူဝ်ႈၶွင်ဢၼ်ႁႄႉတၢင်းပဵၼ်ဢၼ်မ်ႂႇ) ၼ်ႂးတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်မီးလွင်ႈဝၢႆႇတၢင်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸပ်ႈၶိူဝ်း ႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်ပႅၵ်ႈပိူင်ႈၵၼ်ၶွင် ပႃႈတႃႈမွတ်ႇၼၼ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ၽႄႈဢွၵ်ႇ တူဝ်ၸၢပ်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်း ဢၼ်မီး မၢၵ်ႇတႃဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လွႈၼၼ်ႉယဝွႉ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးႁင်းၶေႃ ဢၼ်လႅၵ်ႈလႆႈပဵၼ်မႃးၼ်ႂး ထမ်ႈဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းပဵၼ်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸ်ႂႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်လၵ်ႇလၢႆးဢၼ်ၼိမ်သဝ်းဝႆႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁဵတ်းလႆႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းတိုၼ်းပဵၼ်လႆႈဢၼ်ဝႃႈ ႁဝ်းႁႃးၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈႁူပ်ႉထူပ်းတီႈသုတ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်ဢၼ်ထိုင်တီႈထိုင်တၢင်းၶွင် ယႃႈယႃၶႃႈမႅင်းတၢင်းပဵၼ် ဢၼ်လႆႈတၢင်းၼမ်လႄႈလမ်းဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးလႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးလႆႈၶွင် ၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၶွင်ၸိူဝ်းႁဝ်းလႄႈ လွင်ႈၶူင်ႈသၢင်ႈဢွၵ်ႇလွၵ်းလၢႆးတွၼ်ႈတႃႇ တေဢဝ်ထိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ငိူင်ႉဝႄႈမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလူဝ်ႇတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ဢၼ်လိုၵ်ႉလၢမ်ႇ ၶွင်ဢဵၼ်ႁႅင်းဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉဢၼ်သေႃသူၼ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးတီႈထၢၼ်ႈမေႃႇလီႇၵျူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးတွၼ်ႈတႃႇတေ ၵႄႈၶႄပၼ်ႁႃ ဢိၼ်ႈၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ ဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၸိုင်ႈမိူင်းမၢင်ႊၸိူဝ်း၊ ပိူင်ႈလူင်မၼ်းမိူင်ႈ ဢမေႇရိၵႃးၼၼ်၊ လွင်ႈၶဵင်ႇၵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼ်ႂးၵႄႈ ပၢႆးသၢႆႊလႄႈ လွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် ၼၼ်ႉသူၼ်းပၼ်ၾႆးလွင်ႈၽိတ်းထဵင် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢွၵ်ႇ-လွင်ႈလႅၵ်ႇလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးယၢမ်းလဵဝ်၊ လွင်ႈၽိတ်းမေႃးၵၼ်ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈၵိူဝ်းယၢမ် ဢၼ်ယိူင်းၶဝ်ႈၸူး ၵၢၼ်မိူင်းလႄႈ ၵၼ်ႁဵၼ်းၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတႅပ်ႈတတ်းၼိူဝ် The Scopes Trial ၶွင်ပီႊ 1925 ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈလွင်ႈတၢင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးဢၼ်ဢမ်ႇသူႈဢၼ်ၼ်ႂးပပ်ႉပူင်သွၼ်ပၢႆးသၢႆၸ်ႂ ၼ်ႂးမိူင်းဢမေႇရိၵႃႈၼၼ်ႉ တႃႇပၢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝႆးလိုၼ်းမႃးလွႆးလွႆးၼၼ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႈၶိုၼ်းမႄးၵပ်းသိုပ်ႇၶိုၼ်း လႄႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇလူလွမ်ဝႆႉ ၸွမ်းၶေႃတႅပ်းတတ်း Epperson v. Arkansas ပီႊ1968 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ၸွမ်ႈလူၺ်ႈသၽႃႇဝ ၼၼ်ႉပဵၼ် လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂလႄႈ လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်း ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင်ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼ်ႂး phenotype ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႆႉ မီးဝႆႉၼ်ႂး ႁူဝ်ၵူၼ်တၢင်းမူတ်းၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶွင် genome ၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပၢႆးသၢႆၸ်ႂဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မေႃႇလီႇၵျူး ၼ်ႂးသႄး(လ်)၊ သႄး(လ်) တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ လွင်ႈပၼ်ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်း၊ ႁူဝ်ၵူၼ်း၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ လႄႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈမီးသၢႆၸ်ႂၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼႆႉပဵၼ် ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ၶွင်ပၢႆးသၢႆၸ်ႂၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၶွင် လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ဢၼ်ပွင်သၢင်ႈငဝ်ငႃႇမၼ်းၶိုၼ်ႈမႃး တီႈဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၶေႃႈဢၼ်ထိုင်ၶွင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပီႇၸႃႉဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ဢၼ်ပဵၼ်မိူဝ်ၶၢဝ်းယၢမ်းလွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶွင် Darwin ၼၼ်ႉ၊ ပၢႆးသၢႆႊၸၢင်ႈလႆႈပွင်သၢင်ႈမႃး ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၶွင် ပီႇၸႃံၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ Pierre Louis Maupertuis လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ ဢိၵ်ႇပႃး ပူႇၶွင် Darwin ဢၼ်ပဵၼ် Erasmus Darwin ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵပ်းသိုပ်ႇမႃးပၼ်မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 18 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ဢွင်ႇမၢၼ်ၶွင် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးလွင်ႈၾၢင်ႉမႅၼ်ႈၶွင် တၢင်းၼမ်ဢၼ်ယ်ႂႇၵႂၢင်ႈၶွင် ၶၢဝ်းယၢမ်းၼႃႈလိၼ်လႄႈ ႁဵတ်းပဵၼ် တၢင်းၶႆႈၸ်ႂ ဢၼ်ထၢင်ႇတေထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ ဢၼ်လဵၵ်ႉ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ်တႃႈႁၼ်လႆႈၼ်ႂး ၸိူဝ်းၶိူဝ်းဢၼ်တမ်းၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼမ်ႉတွၼ်းၼိူဝ် လွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈတၢင်းၼမ် ၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းတိုၵ်းႁဵတ်းလွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶွင်မၼ်းဢၼ်ပဵၼ် "big book" တွၼ်ႈတႃႇတေတၢင်ႇၼႄ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶွင်မၼ်းမိူဝ်ႈ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈသၽႃႇဝ Alfred Russel Wallace လႆႈဢွၵ်တၢင်းဝူၼ်းလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းၶွင် လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလႄႈ မွၵ်ႇၼႄမၼ်းဝႆႉၼ်ႂး လိၵ်ႈတွမ်ႁွမ် ဢၼ်မၼ်းသူင်ႇၸူး Darwin တွၼ်ႈတႃႇ တေသူင်ႇၸူး Charles Lyell ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၶေႃႈထတ်းလိၵ်ႈပွၵ်ႈၵမ်း သၢမ်ၶွင် ပီႊ 1861ၼၼ်ႉ Darwin ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႃႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း—မိူၼ်ၼင်ႇ William Charles Wells မိူဝ်ႈပီႊ 1813၊ လႄႈ Patrick Matthew မိူဝ်ႈပီႊ 1831 —ၼၼ်ႉတၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄ တၢင်းၶႆႈၸ်ႂဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းႁ်ႂႈၶဝ်ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃး လႄႈ တၢင်ႇၼႄၶဝ် ၼ်ႂးၶေႃႈပိုၼ်ၽႄဢၼ်ပေဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈဢၼ်သူင်ႇၸူး Charles Lyell မိူဝ်လိူၼ် September ပီႊ 1860ၼၼ်ႉ၊ Darwin ၼႅင်ၸ်ႂ လွင်ႈဢၼ်ၸ်ႂႉၶေႃႈၵႂၢမ်း "Natural Selection"၊ ၵွပ်ႈၸၼ်ၸ်ႂ ၶေႃႈၵႂၢမ်း "Natural Preservation" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈပၢၼ်ၵၢင် ၼႆႉၵိုတ်းဝႆႉပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်တွပ်ႈထဵင်ၵၼ် ႁ်ႂႈပဵၼ်ၽိင်ႈထုင်းဢၼ်လႆႈႁဵတ်း၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်းထုၵ်,ၾၢင်ႉမႅၼ်ႈဝႃႈ မၼ်းယေႃႉယႄႉႁႅင်းတွၼ်ႈတႃႇတေ သပ်းလႅင်းတၢင်းၵႂၢင်ၶွင် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢၼ်လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉဢိတ်းဢွတ်း လႄႈ ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈပၼ်ႁႅင်းၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈႁႄႉတတ်းဝႆတီႈ သၽႃႇဝ "ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၶေႃႈၸီႇၸမ်ႈ" လႄႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းၶွင်မၼ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈတူင်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ ထၢင်ႇႁၢင်ႊဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁႄႈတတ်းဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈဢၼ်လဵဝ် တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႉ တၢင်းၶႆႈၸ်ႂၼၼ်ႉ ဢိတ်းဢွတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈၸုတုမ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ20 ၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း လူၺ်ႈမၢႆမီႈလွင်ႈလႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇၶွင် Mendel၊ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၼၼ်သေ၊ ၸဝ်ႈပၢႆႊသၢႆႊၶဝ်ၼႆႉ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝ ၼၼ်ႉႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
J. B. S. Haldane ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ် ၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ်ၶွင်ႈ "လွင်ႈလူႈသုမ်း" ၶွင်ႈလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ် "ႁပ်ႉၶၢမ်လႆႈ" ၼ်ႂးတၢင်းၶႆႈၸ်ႂ ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ phenotype ၼႆႉတေၸၢင်ႈပဵၼ် ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇဝႃႉၼၵ်းၼႃၼိူဝ်လွင်ႈဝႃႈ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼႆႉမၼ်းၸၢင်ႈသူင်ႇပၼ်ပီႇၸႃႉလႆႈႁိူဝ်ႈဢမ်ႇလႆႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ပၼ် ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်းၼၼ်ႉၸူးၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ်ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သူင်ႇပၼ်ပီႇၸႃႉလႆႈပႃးၼႆၸိုင်၊ ဢၼ်ၶ်ႂႈဝႃႈ၊မၼ်းယူႇတီႈပေႃႈမႄႈသေသူင်ႇၸူးတူဝ်ၽႄႈၼၼ်ႉၸိုင်၊ ပေႃးၼၼ်တႄႉ မၼ်းတေမီးလွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ၶ်ႂႈဝႃႈၼႆႉ၊ ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ဢိတ်းဢွတ်းၶွင် ပၢင်တၢႆးၸိူဝ်းဢၼ်လႅတ်းသႅဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် တဝ်းၼမ်ႉဢၼ်ပွင်ပဵၼ်လႆႈ ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပၢၼ်ၼႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပၼ်လွင်ႈပဵၼ်မႃး ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼ်ႂးလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းလိူၵ်ႈဢၼ်တၢင်ႈၸ်ႂႁဵတ်းပႃးၸ်ႂပႃးၶေႃး။
ဢၼ်ၼႆႉပၼ်မူင်ႈမႅင်းၸိူဝ်းဢၼ်မီႈသီလမ်ၶဝ် သုၼ်ႇဢၼ်လီလိူဝ်တွၼ်ႈတႃႇတေသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႈတူဝ်ၽႄႈ ဢၼ်မီးသီႈလမ် လႄႈ ၼ်ႂးၶၢဝ်းတၢင်းႁႃႈသိပ်းပီႊတႄႇမိူဝ်ႈ လွင်ႈလႆႈတိမႅၼ်ႈမူင်ႈမႅင်းလမ်ၼၼ်ႉ၊ မူင်ႈမႅင်းၶ်ႂႈၸမ်ၸမ်တၢင်းမူတ်းၼ်ႂးဝဵင်းႁူင်းၸၢၵ်ႈ မၢၼ်ႇၶျႅတ်ႊသတႃႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်လမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၼိူင်ႈ သိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂၶိုင်ႈၼိူင်ႈတၢင်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းသမ်ႉ တူဝ်ၽႄႈဢွၵ်ႇမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂတေႃႇပေႃးထိုင်ပၢၼ်ယ်ႂႇလီၼၼ်ႉသွင်ပုၼ်ႈၼႆၸိုင်၊ ၸိူဝ်ႉၶွင်မၼ်းတေပဵၼ်မႃးဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼမ်ၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ထိုင်ပၢၼ်ၶွင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတၢင်းၼႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထၢင်ႇၸႅင်ႈလႅင်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းဝႆႉၼ်ႂးၵႄႈၶေႃႈယုမ်ႇယၢမ် ၶွင် "လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂၶွင်ဢၼ်ၶႅင်ႈလႅင်းလိူင်ပိူၼ်ႈ" လႄႈ "လွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းၼ်ႂးလွင်ႈဢၼ်သၢင်ႇၶုၵ်ႇ"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
Haldane ႁွင်ႉလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉဝႃႈ "substitution(လွင်ႈပုတ်ႈတႅၼ်းၶိုၼ်း)" ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၸ်ႂႉၼမ်ၼ်ႂးပၢႆးသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉ၊ ဢၼ်ၼႆႉႁွင်ႉဝႃႈ "fixation(လွင်ႈၸပ်းၸ်ႂ)"ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်တေပဵၼ်လႆႈၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇဢၼ်ပၼ်ၽွၼ်းလီ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးတီႈ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းႁူဝ်ၵူၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းၼမ်ႁူမ်ႈပွင်းၶွင် ပိူင်မိူၼ်ၶွင် လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ၊ "လွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းမႃးၼိူဝ်လွင်ႈသၢင်ႇၶုၵ်ႇ" ၼၼ်ႉပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းၼမ်ပိူင်မိူၼ်ၶွင် ပိူင်ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ႁင်းၶေႃ တွၼ်ႈတႃႇ ပိူင်ဢၼ်မ်ႂႇတေပဵၼ်မႃး ဢၼ်ႁဵတ်းလႆႈလွင်ႈဢၼ်ယ်ႂႇၶိုၼ်ႈမႃးၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်မီး ထၢတ်ႈယႃဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ႁႅင်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၶၢဝ်းယၢဝ်းၶွင် E. coli ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉၶွင် Richard Lenski ၼၼ်ႉပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇၶွင်လွင်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလႆႈၸွမ်းလွၵ်းၼ်ႂးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ၶဵင်ႇၵၼ်၊ ("လွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းလွင်ႈသၢင်ႇၶုၵ်ႇ" ၽွင်းယၢမ်း "လွင်ႈလၢႆႈသိုၵ်ႇသၢႆၸ်ႂၶွင်ဢၼ်သၢင်ႇၶုၵ်ႇသုတ်း") ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈဢၼ်ၵူၼ်ႇပၢင်းလူႉလႅဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇသူႈမီးၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်ႈၵၢၼ် ၽွင်းယၢမ်းပၢၼ်သၢႆငၢႆလႅၵ်ႈလၢႆႈ မိူဝ်ႈလွၵ်းလၢႆးယၢမ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ယွမ်းသေ ဢၼ်ၶႅမ်ႉလီသုတ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈတၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ တီႈလွင်ႈဝၢႆႇတၢင်းဢၼ်လိူဝ်သေထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊမၢင်ႊၸိူဝ်း ႁပ်ႉၶၢမ်ႉဝႆႉသွင်ႈမဵဝ်းၵူၺ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈဢၼ် လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈဢၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈ(ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂ)၊ ဢၼ်တူင်ႉၼိုင်တွၼ်ႈတႃႇ တေတိူဝ်းလိူဝ် လွင်ႈပဵၼ်လႆႈၶွင်လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ၊ လႄႈ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈ ဢၼ်ၸိူဝ်ႉဢွင်ႇ( လွင်ႈယ်ႂႇသုင်မႃး ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်း)၊ ဢၼ်တူဝ်ႉၼိုင်တွၼ်ႈတႃႇတေတိူဝ်းလိူဝ် တၢင်းၼမ်လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်း၊ ဢၼ်ပၼ်လွင်ႈလႆႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂႈလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶၢမ်တၢင်းၼ်ႂးၵျီႇၼူမ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈ ထၢၼ်ႈပီႇၸႃႉၼၼ်ႉ ပၼ်ၶေႃႈသပ်းလႅင်းၶွင် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၸုမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈလီလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်သတ်းလႄႈတူၼ်ႈ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈသၽႃႇဝ ဢၼ်တႄႇတီႈပွင်ႇဢၼ်လ်ႂၵေႃႈလႆႈ လိူဝ်သေ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းလူၺ်ႈငႅင်ႈ၊ မိူၼၼ်ၼင်ႇလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ လွင်ႈၶေႇၶဵင်ႇၵၼ်လႄႈ လွင်ႈလႆႈဢဝ်တၢႆလုၵ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းတႄႉ၊ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၵူႊၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ ပဵၼ်တူဝ်ၽူႈလႆႈလိူၵ်ႈ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ပႃမၢင်ႊၸိူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူဝ်း Syngnathidae ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈလွင်ႈလႆႈထူပ်းႁၼ် ပႅၼ်ႇၼီသီႇလိၼ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ1928 ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ၊ ယႃႈယႃၶႃႈမူင်ႈမႅင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈၸ်ႂႉတိုဝ်းမႃးတွၼ်ႈတႃႇတေ တိုၵ်းတေႃးတၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပီႇၸႃႉလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉတွၼ်းၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ၊ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈဢၼ်ပီႇၸႃႉၶိုၼ်းမႄးႁူမ်ႈၵၼ်ၶိုၼ်း လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈပီႇၸႃႉ ၼ်ႂး karyotype ( တၢင်းၼမ်၊ ပိူင်ၽၢင်၊ တၢင်းလဵၵ်ႉယ်ႂႇ လႄႈ လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇတၢင်းၼ်ႂး ၶွင်ၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇတၢ်ငးၼမ် ၼ်ႂး DNA ဢၼ်ဢမ်ႇမီးပိူင်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ်မီးၽေးတႄႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈၼ်ႂးၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ်ယ်ႂႇလူင်ၼိူဝ် phenotype ၶွင်ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ၵုမ်းထိင်းပၼ်တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင် ပီႇၸႃႉတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇၼင်ႇၼၼ် လႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈသၢင်ႇၶုၵ်ႇဢၼ်လိူဝ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းသၽႃႇဝၼႆႉ ၸၼ်ၸ်ႂၼိူဝ် phenotypes ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈႁုၼ်ႈမ်ႂႇၼႆႉ ၽႄႈတိူၼ်းၵႂႃႇၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းပဵၼ် ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ လွင်ႈယုမ်ႇယၢမ်ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်တူဝ်ၸပ်ႈၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈ၊ ဢၼ်သၼ်ၶၢတ်းၵၼ်တၢင်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈပဵၼ်မႃးၶွင်လွင်ႈ ၽႄႈၶိူဝ်းႁင်းၶေႃ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ပၢၼ်ႁႃဢၼ် Darwin ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Phenotype ၼႆႉလႆႈတႅပ်းတတ်းၸွမ်းလူၺ်ႈ ပီႇၸႃႉ ၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ် (genotype) လႄႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်တူဝ်မီးၸ်ႂယူႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈတႄႉပဵၼ် ထၢတ်ႈဢၼ်ႁႄႉၵၢင်ႈတၢင်းပဵၼ် ဢၼ်မီးမဵဝ်းလိူတ်ႈ ABO ၼ်ႂးတူဝ်ၵူၼ်း၊ တီႈဢၼ် alleles ႁူမ်ႇလူမ်ႈဝႆႉ phenotype ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ တေၸၢင်ႈသိုပ်ႈထႅင်ႈတေႃႇထိုင် allele ၼၼ်ႉမၼ်ႈၵိုမ်း လႄႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းတၢင်းမူတ်း ၸ်ႂႉႁူမ်ႈၵၼ် phenotype ဢၼ်သၢင်ႇၶုၵ်ႇလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်လႈႆလိူၵ်ႈဢၼ်ၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉ ထိင်းဝႆႉ ၽၢင်ႁၢင်ႊပီႇၸႃႉ ဢၼ်ဢၼ်ၶဝ်တၢင်းတိုဝ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ပီႇၸႃႉဢၼ်မီးပိူင် ပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶၵ်ႉတွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈၵုမ်းထိင်း၊ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸွမ်ႈလူၺ်ႈ ႁႅင်းတဵၵ်းဢၼ်လႆႈ လိူၵ်ႈၶတ်းၵၼ်ဝႆႉတၢင်း လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်မီးၽေးၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိူင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ၽဵင်ႇၵၼ်မၢင်ႊၸိူဝ်း ဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်ဢႃး လွင်ႈဢၼ်ၸပ်းၸ်ႂ၊ ၸွမ်းလူၺ်ႈထိင်းသိမ်းဝႆႉ allele လွင်ႈဢၼ်ၵမ်းၵမ်းပဵၼ် ထူၼ်ႈၵၢင်ၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထိင်းသိမ်းၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈ allelic ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႈပဵၼ်မႃး ၸွမ်းလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်တူၵ်းလူႉလႅဝ် လႄႈ လွင်ႈဢၼ်ၸႅၵ်ႉဢွၵ်ႇလႆႈတၢ်ငးၼမ်၊ ဢၼ်ၸၼ်ၸ်ႂၼိူဝ် genotypes ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈတႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃး တီႈလွင်ႈဝၢႆႇတၢင်းဢၼ်ၽတ်ႉၽဵင်ႇ (ၶ်ႂႈဝႃႈၼႆႉ၊ ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တၢင်း ဢၼ်လိူဝ်သထႅင်ႈငဝ်ႈၶၢမ်ႇ)၊ လႄႈ တေၸၢင်ႈလႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈပိုၼ်ႈၽႄႈပိူင်သွင်ဢၼ်ၶွင် ၵႃႈလၼ်တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ၊ဝႆႈသေ ပၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ ဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈပီႇၸႃႉ တီႈၼႃႈတီႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇထွၼ်ပႅတ် ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လွငွႈၶၢႆႉယႆ ပီႇၸႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင် လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းၼမ်တီႈဢၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ထေႇဢၼ်မ်ႂႇပဵၼ်မႃး လႄႈ ၼိူဝ်ဢဵၼ်ႁႅင်းၶွင်လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းသၽႃႇဝ တၢင်းသွင်ဢၼ်၊ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈသၼ်ႇထေႇၼႆႉတေၼႄလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇ မႅၼ်ႈလွင်ႈမႅၼ်ႈတၢင်း လႆႈၵႃႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သုၼ်ႇဢၼ် လွင်ႈၶိုၼ်းလႆႈၼင်ႇၼၼ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼ်ႂႈၵႄႈ alleles သွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႉၵပ်းပိၼ်ႈၽူၼ်ၵၼ်တၢင်းတၢင်းၵႆႈဢၼ်မီးၼ်ႂးၵႄႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈသုတ်ႉၶၢႆႉမႃးဢၼ်လႆႈလိူၵ်ႈဝႆႉၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ(selective sweep) ဢၼ်ႁႅင်းယ်ႂႇလီၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႃးၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈၶွင် ၵျီႇၼူမ်း တီႈဢၼ် aplotype (allele လႄႈ ၸိူဝ်းႁိမ်းႁွမ်းမၼ်း) လႆႈလိူၵ်ႈဝႆႉတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ်ဢၼ်လဵဝ်ဢၼ်မ်းဝႆႉၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၽၢႆႇလင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တၢင်း လွင်ႈသုတ်ႉၶၢႆႇမႃးဢၼ်လႆႈလိူၵ်ႈဝႆႉၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ(selective sweep) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၶေႃႈၵႂၢမ်းၶွင် ၽူႈဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ Daniel Dennett ၼၼ်ႉ "တၢင်ႈၶႆႈၸ်ႂဢၼ်မီးၽေးၶွင် Darwin" ၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈသၽႃႇဝ ၼၼ်ႉပဵၼ် "ပဵၼ်ဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်းမူတ်း" ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈသိမ်းဝႆႉၼ်ႂးဢႅမ်ႇဢမ်ႇၼၼ် ၼ်ႂးၵွၵ်း၊ ၵွပ်ႈမၼ်းၸိုမ်းဢွၵ်ႇၼ်ႂႈၶၢဝ်းယၢမ်းဢမ်ႇႁိုင်ႈဢမ်ႇၼၼ်းသေ လၢႆလူင်းၵႂႃႇၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်ၵႂၢင်ႈယ်ႂႇလိူဝ်ႁႅင်း ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆငၢႆၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉပဵၼ် လွင်ႈယိုၼ်ႈပၼ်ပီႇၸႃႉပေႃႈမႄႈ ၸူးလုၵ်ႈလၢင်းလႆႈ၊ လွင်ႈမီးၸိူဝ်းၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း လေႈ လွင်ႈၶေႉၶႅင်ႇၵၼ်ၵွပ်ႈငိူၼ်ႈငဝ်ဢၼ်လႆႈမၵ်းၶၢၼ်းဝႆႉ ၸေူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶွင် Herbert Spence လႄႈ ၽူႈၵၼ်ႁႅင်းတၢင်းမေႃဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၸိူဝ်းၶိူဝ်ႈၽႄႈတိူၼ်းမႃး ဢၼ်ပဵၼ် Francis Galton ၼိူဝ်လွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈၸွမ်းသၽႃႇဝၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ မီးလွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းၼႃႇၼႃႇ၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈလွင်ႈဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼ်ႂး ၺၢၼ်ႇတၢင်းႁူႉလႄႈ တူင်ႇဝူင်းၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈသုင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ဢၼ်ၼႄဝႃႈမၼ်းမၢၼ်မႅၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈပဵၼ်ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ၊ တၢင်းမေႃဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၸိူဝ်းၶိူဝ်ႈၽႄႈတိူၼ်းမႃး လႄႈ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈတူင်ႇဝူင်း ၶွင်တႃႇဝိၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၶႆႈၸ်ႂဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင်ၶွင်သၢႆငၢႆႁဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃႈလႆႈႁဵတ်းယဝ်ႉတူဝ်တၼ်းဝႆႉၼ်ႂး ၶေႃႈဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။"
တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ထၢင်ႈၸႅင်ႈလိူဝ်သေပိူၼ်ႈၶွင်လွင်ႈ တၢင်းဝူၼ်ႉၶၵ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉ၊ ၵမ်ႈၼမ်ဢၼ် လႆႈတိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼ်ႂးႁွႆမိုဝ်းၶွင် Noam Chomsky မိူဝ်ႈၸဝ်ႉလႄႈ ဝႆႈၼၼ်ႉမႃးၶွင် Steven Pinker ၼၼ်ႉ၊ ၶေႃႇတၢင်ႇလၢတ်ႈဢၼ်ၵျၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ ဢွၵ်းဢေႃၵူၼ်းၼႆႉ လႆႈမူၼ်ႉမႄးဝႆႉႁ်ႂႈမၼ်းၶဝ်ႈၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်း မၢႆမီႈပိူင်တမ်းလိၵ်ႈၶွင်ၽႃႈသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းသွၵ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈဝႃႈ တူဝ်မီးၸ်ႂ(တူၼ်ႈထူဝ်ႇ)ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇတၢင်းယၢမ်ႇဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸွမ်းလူၢၺ်ႈလွၵ်းလၢႆးဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ "ဢၼ်ၸုဢၼ်တုမ်ၶွင် လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇ"ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ပီႇၸႃႉ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၽႄႈတိူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉၼ်ႂးလွင်ႈတၢင်းၶွင် သႄး(လ်)၊ တူဝ်မီးၸ်ႂ( တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၵွင်ႇၵႆႇၼ်ႂးၵႄႈ ပီႇၸႃႉဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သွင်ဢၼ်) လႄႈၼ်ႂးလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်တၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပီႇၸႃႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵၼ်ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂလႄႈ လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း တွၼ်ႈတႃႇ ႁူမ်ႇငမ်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးလႄႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ၊ ၵမ်ႈၼမ်ႉၵႆႉမၢႆထိုင်မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် လႄႈ လွင်ႈလူလွမ်လုမ်းလႃးၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢႆႈသၢႆႊၵၢပ်ႈပၢၼ်မ်ႂႇၶွင်ၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပီႇၸႃႉ၊ ဢၼ်သွၵ်ႈႁႃတွၼ်ႈတႃႇတေ ပွင်ႇၸ်ႂ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ၊ တႄႇၸွမ်းႁွႆးမိုဝ်းၶွင် Augustinian friar Gregor Mendel မိူဝ်ႈၵၢၵ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 19 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢႆမီႈထူၼ်ႈသွင်ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းဢၼ် Mendel ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ၽွင်းယၢမ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထူၼ်ႈ 19 ၼၼ်ႉလႄႈ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇပပ်ႉလိၵ်ႈ On the Origin of Species ၶွွင် Charles Darwin ပီႊ1859 ၼၼ်ႉလတ်းသေမွၵ်ႇၼႄဝႆႉၼၼ်ႉ၊ ပဵၼ်လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇ ဢၼ်လေႃးလႄးၵၼ်ဝႆႉဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းၶႆႈၸ်ႂဢၼ်ဝႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵေႃႇလ်ႂၵေႃႉၼၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁပ်ႉဢဝ်ၶွင်မွၼ် ဢၼ်လေႃးၽဵင်ႇပဵင်းလီၶွင် တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ တီႈပေႆႃႈမႄႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးၽိုၼ်လိၵ်ႈၶွင်မၼ်းဢၼ်ပဵၼ် "Versuche über Pflanzenhybriden" ("လွင်ႈထၢတ်းသၢင်ႈၼိူဝ် လွင်ႈၸၢပ်ႈၶိူဝ်းၶွင်ႈတူၼ်ႈ")၊ ဢၼ်တၢင်ႇၼႄၸူး Naturforschender Verein( တူင်ႉဝူင်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼ်ႂးၽိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်)တီႈဝဵင်း ပႃႇလိၼ် မိူဝ်ႈပီႊ 1865ၼၼ်ႉ၊ Mendel သွၵ်ႈႁႃ ပိူင်ႈဢၼ်လႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇၶွင်တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းဢၼ်မီးၼ်ႂး တူၼ်ႈထူဝ်ႇ လႄႈ မွၵ်ႈၼႄၶဝ် ၸွမ်းလူၺ်ႈလၢႆးပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
William Bateson၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈပၼ်ႁႅင်းၶွင် ႁွႆးမိုဝ်း Mendel ၼၼ်ႉ၊ ၶူင်ႈသၢင်ႈဢွၵ်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ပဵၼ် genetics မိူဝ်ႈပီႊ 1905 ( ၼႃႇမဝိသေႇသၼမၼ်းပဵၼ် genetic ၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ၵရိဢၼ်ပဵၼ် genesis—γένεσις ၼၼ်ႉလူင်းမႃး၊ ပွင်ႇဝႃႈ "origin(ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ)"၊ ဢၼ်ၸဝ်ႉလိူဝ်သေ ၼၢမ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈၸ်ႂႉတိုဝ်းဢွၼ်ႈတၢင်းသုတ်းၼ်ႂး တၢင်းဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆၸ်ႂ မိူဝ်ႈပီႊ 1860) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
11 ပီႊပူၼ်ႉမႃးထႅင်ႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ၊ မၼ်းၼၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃႁၼ်ဝႃႉ တူဝ်မႄႈၼႆႉမီး X chromosome( X ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်း) ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းသေ လႄႈ တူဝ်ၽူႈသမ်ႉမီး X and Y chromosomes( ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်း X လႄႈ Y တၢင်းသွင်ဢၼ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
James Watson လႄႈ Francis Crick တႅပ်းတတ်း လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၶွင် DNA မိူဝ်ႈပီႊ 1953 ၊ ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း တၢင်းမေႃ လွင်ႈၽွတ်ႈပဵၼ်ၵွၼ်ႈၶႅင် X-ray ဢၼ်ပဵၼ်ႁွႆးမိုဝ်းၶွင် Rosalind Franklin လႄႈ Maurice Wilkins ဢၼ်မွၵ်ႇၼႄဝႃႈ DNA မီးလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ ၶူၺ်ႇသၢႆႈမူၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸ်ႂ လွၵ်းလႆးဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇပိူင်မိူၼ် ဢၼ်ဝႃႈ သင်ဝႃႈ သဵၼ်ႈသၢႆမၼ်း ၽၢတ်ႇၵၼ်ၼႆၸိုင်၊ သဵၼ်ႈသၢႆပိူင်ဢၼ်မ်ႂႇတေၸၢင်ႈၶိုၼ်းမႄးၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်းတွၼ်ႈတႃႇၼိူင်ႈဢၼ် ဢိင်ၼိူဝ်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၶွင်သဵၼ်ႈသၢႆဢၼ်ၵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼ်ႂးပီႊဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၶတ်းၸ်ႂတွၼ်ႈတႃႇတေ ပွင်ႇၸ်ႂႇဝႃႈ DNA ႁဵတ်းႁိုဝ်ၵုမ်းထိင်း လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပရူဝ်ႇတိၼ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ပွင်ႇၸ်ႂၼိူဝ် လွင်ႈဢၼ်လႆႈႁၼ်မေႃႇလီႇၵျူးဢၼ်မ်ႂႇၶွင် လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလွင်ႈဢၼ်တိူဝ်းတွၼ်းမႃးႁႅင်းၶွင်လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် သၢႆထႅဝ်ဢၼ်လႆႈႁွတ်ႈတီႈသုတ်းၶွင် လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇ DNA မိူဝ်ႈပီႊ 1977 ၶွင် Frederick Sanger ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼ်ႂးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၶွင်မၼ်းဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိူဝ် တၢင်းယၢမ်ႇဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈတွၼ်ႈတႃႇသီမွၵ်ႇၼၼ်ႉ၊ Mendel သွၵ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈဝႃႈ မွၵ်ႇၶွင်တူၼ်ႈထူဝ်ႇၵူႈၼိူင်ႈလူင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉတေပဵၼ်သီၶွင်ႇဢမ်ႇၼၼ် သီၶၢဝ် ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်တွၼ်းမီးဢၼ်မီးၼ်ႂးၵႄႈသီႈသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်းၼမ် ဢိၵႇပႃး ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ၊ မီႈဝႆႉပိူင်ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇ ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတူဝ်မီးၸ်ႂၸိူဝ်းၼၼ်ႉမီးဝႆႉၸိူဝ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တီႈ ပီႇၸႃႉ၊ ၵမ်ႈၼမ် allele ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ dominant (လွင်ႈၵွင်ႇၵႆႇၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈပီႇၸႃႉဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သွင်ဢၼ်) ၵွပ်ႈဝႃႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉၶွင်မၼ်းဢုပ်ႉထိင်းဝႆႉ လွင်ႈတၢင်းယၢမ်ႈသုၼ်ႇတူဝ် ၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂ၊ မိူဝ်ႈ allele ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈႁွင်ႉဝႃႈ recessive ၵွပ်ႈဝႃႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉၶွင်မၼ်း သုတ်ႉတူၵ်ႇလူင်းၶိုၼ်းလႄႈ ဢမ်ႇလႆႈသွၵ်ႈႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ၵမ်ၼမ်တႄႉ ႁၢင်ႊတူဝ် "+" ၼႆႉၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေမၢႆတွင်း allele ဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ၊ ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ် တွၼ်ႈတႃႇပီႇၸႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႊပိူင်ၵျၢမ်းဢၼ်ၸ်ႂႉတၢင်းၼမ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၵႃႈတၢင်းၼမ် ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေလမ်း ၶေႃႈတွပ်ႇၶွင် လွင်ႈၸပ်ႈၸိူဝ်ႉၶႂၢင်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် လွင်ႈသီႇၸဵင်ႇ Punnett ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပီႇၸႃႉမၢင်ႊၸိူဝ်း ဢမ်လိူၵ်ႈဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်းမဵဝ်းၼၼ်ႉလႆႈလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း၊ ႁဵတ်းႁ်ႂႈထၢင်ႇၸႅင်ႈ တူင်ႇဝူင်းပီႇၸႃႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်တေသပ်းလႅင်းဝႆးလိုၼ်းၼ်ႂးလိၵ်ႈႁွမ်တွမ်ဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။)
ၵူၺ်းၵႃႈ ပီႇၸႃႉထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ဢုပ်ႉထိင်း လွင်ႈဝႃႈ မွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉမီးသီတၢင်းမူတ်းႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်သီၶၢဝ်ႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈတၢင်းၼမ် ၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇၸ်ႂႈ ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်( တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ မွၵ်ႇသီႈၵမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် သီၶၢဝ်)ၵူၺ်းၵႃႈမီးၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ဢမ်ႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်(တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းသုင်လႄႈ သီၼိူဝ်ႉၵူၼ်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ်ဢၼ်ပီႇၸႃႉၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၼိူင်ႈ ၽိူမ်ႈထႅမ်ပၼ် တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်သုၵ်ႇသၢၵ်ႉၼၼ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ heritability( လွင်ႈသူင်ႇပၼ်ပီႇၸႃႉပေႃႈမႄႈၸူး လုၵ်ႈလၢင်းလႆႈ) ၼႆယဝ်ႉ။
DNA ၼႆႉဢဝ် သဵၼ်ႈၶွင် nucleotides ၼၼ်ႉသေႁဵတ်းဝႆႉ ဢၼ်မီးမဵဝ်းမၼ်းသီႇဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ဢႄႇတီႇၼိၼ်ႇ(A) ၊ သၢႆႇတူဝ်ႇသိၼ်ႊ(C)၊ ၵႂႃႊၼိၼ်ႊ(G) လႄႈ တ်ႂႊမိၼ်ႇ(T) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းဝၢႆႊရႅတ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈ ၽႄႈၶိူဝ်းသင်ဢမ်ႇမီး တူဝ်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈမၼ်း လႄႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပီႇၸႃႉၼၼ်ႉတုမ်ႉတိူဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၶ်ႂႈၸၢင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႉဝႆႈပဵၼ် တူဝ်မီးၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၶွင် DNA ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ငိူၼ်ငဝ်ႈဢၼ်ႁၼ်တူဝ် တွၼ်ႈတႃႇႁပ်ႉဢဝ်ၶွင်မွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းတူဝ်မိူၼ် ၶွင် DNA ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၽိုၼ်မိူၼ် ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပီႇၸႃႉ ၸွမ််းလူၺ်ႈ လွင်ႈဢဝ်ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇပႅၼ် သဵၼ်ႈသၢႆ လႄႈၸ်ႂႉတိုဝ်းသဵၼ်ႈသၢႆၵူႈၼိူင်ႈဢၼ် တွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပိူင်သဵၼ်ႈသၢႆဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈသၢႆ DNA ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ၵမ်ၼမ်ပဵၼ်ဢၼ်သဵၼ်ႈယၢဝ်းႁႅင်းဝႆႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းၵူၼ်းဢၼ်ယ်ႂႇသေပိူၼ်ႈ၊ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းတႄႉ၊ မၼ်းမီးတၢင်းယၢဝ်းမွၵ်ႈ247 million base ၸုမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
DNA ၼႆႉၵႆႉလႆႈႁၼ်ၼမ်လိူဝ်တီႈၼ်ႂး ၼယူးၵလီးယႅတ်ႉၶွင် သႄး(လ်)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ၵူၺ်းၵႃႈ Ruth Sager ၸွႆႈထႅမ်ၼ်ႂးလွင်ႈသွၵ်ႈႁႃၶွင် ပီႇၸႃႉဢၼ်ဢမ်ႇၸ်ႂႈၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်း ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ၼယူးၵလီးယႅတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်မီးၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းၶိုင်ၼိူင်ႈၸုမ်ႇၼၼ်ႉ မီးတူဝ်မိူၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၶွင်ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်း ၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ၊ သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်မီးၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းတဵမ်ၸုမ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ပႃး သွင်ဢၼ်ၼ်ႂးၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်းၼိူင်ႈဢၼ် လႄႈ မီးတူဝ်မိူၼ်သွင်ဢၼ်ၶွင်ပီႇၸႃႉၵူႈဢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၵူၼ်းလႄႈ သတ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ၊ ၶရူဝ်မူဝ်ႇသူမ်း Y ၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပီႇၸႃႉဢၼ် တႄႇပၼ်လွင်ႈ ၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶွင် လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးတူဝ်ၽူႈၼၼ်ႉတႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ mitosis ၼႆႉပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်ၽဵၼ်ႈသုတ်းၶွင် လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်း လႄႈ ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးငႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸ်ႂ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ eukaryote ၸိူဝ်းၼႆႉၵႆႉ ၸ်ႂႉလွင်ႈၽႄႈၶိူဝ်းဢၼ်ပႃးငႅင်ႈ တွၼ်ႈၼႃႇတေႁဵၼ်းဢွၵ်ႇတူဝ်ၽႄႈ ဢၼ်မႃးဝႆႉ ၶူဝ်းၶွင်ပီႇၸႃႉဢၼ်လေႃးၵၼ်ဝႆႉ ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇမႃးတီႈပေႃႈမႄသွင်ၵေႃႉဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းပႅၵ်ႉတီႈရီးယႃးမၢင်ႊၸိူဝ်း တေၸၢင်းလႆႈထူပ်း လွင်ႈသူင်ႇပၼ်ၶူဝ်းၶွင်ပီႇၸႃႉ၊ ဢၼ်သူင်ႇပၼ် DNA ဢၼ်မူၼ်းတုမ်ႇဢၼ်လဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ၸူးမႅင်းပႅၵ်ႉတီႈရီးယႃးထႅင်ႈတူဝ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်တၢင်းဢၼ်ၼႆႉသေ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းပီႇၸႃႉဢၼ်မ်ႂႇၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ်မႃး ၼ်ႂး တူဝ်ၽႄႈၶွင် ၵူႈဢၼ်ၶဝ်ႈမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းယၢမ်း ၶၢႆႉတီႈၵႂႃႇၸူးထႅင်ႈတီႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ၊ ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈဢၼ်ၸၼ်ဝႆႉၶွင် DNA ၊ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ပီႇၸႃႉ alleles ၼ်ႂးၵႄႈ ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းၼၼ်ႉ တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းၼႄတူဝ်ထူပ်းဢၼ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈသႄး(လ်)ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ Harriet Creighton လႄႈ Barbara McClintock ၶဝ်ႁဵတ်းၼႄ မိူဝ်ႈပီႊ 1931 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇ တၢင်းၵႆဢၼ်ယၢဝ်းလီ ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်လႆႈၶွင် လွင်ႈၶၢႆႉတီႈၵႂႃႇၸူးထႅင်ႈတီႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းသုင်တဵမ်ထူၼ်ႈလီ ဢၼ်လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉၶွင်မွၼ်ႇၶွင် ပီႇၸႃႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵွင်ႇၵႆႇၵၼ်တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တႅပ်ႈၼႅပ်ႈ ၶွင်ႈဢႃႇမၢႆႇၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢၼ်ႁၼ်သၢမ်ၽၢၵ်ႇဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း တွၼ်ႈတႃႇပရူဝ်ႇတိၼ်းၼၼ်ႉ၊လႄႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ႁၼ်သၢမ်ၽၢၵ်ႇၶွင်ပရူဝ်ႇတိၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၼ်တၢင်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၶွင် ထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉ(protein) ၼႆႉ မၼ်းႁႅင်းယႂ်ႇတေႉတေႉ။ ထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉၼႂ်းၶႆႇလိူတ်ႈလႅင် (Protein Hemoglobin)ၼႆႉ ယွၼ်ႉမၼ်းႁဵတ်းပၼ် တႃႇၸုပ်ႇဢဝ်၊ တေႃႉသူင်ႇ၊ ပိုၼ်ဢွၵ်ႇပၼ် မေႃႇလီၵျူးဢွၵ်ႇၸီႇၵျိၼ်ႇ (oxygen molecules) ၼႂ်းလိူတ်ႈ တူဝ်သတ်းလဵင်ႉၼူမ်း (mammalian) လႄႈ မၼ်းၸင်ႇပဵၼ်မႃး ႁၢင်ႈၽၢင်ငႆၢးၵၼ် လႆၢလႆၢမဵဝ်း။
မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းပဵၼ်ႁႅင်းလိူတ်ႇဢေႇၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၸွမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႇ ၵူၵ်ႉ(code) ၼႂ်းတွၼ်ႈ ပီႇတႃႇၵလူဝ်ႇပိၼ်ႇ(β-globin) ၶွင်ထၢတ်ႈၶႆႇလိူတ်ႈလႅင် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈဢၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ်ထၢတ်ႈၼိူဝ်ႉ(Amino acid) ပိူင်ႈၵႂႃႇသေ ႁႂ်ႈၽၢင်ႁၢင်ႈပိူင်ပဵၼ် ထၢတ်ႈၶႆႇလိူတ်ႈလႅင်ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ
လွင်ႈၶပ်ႉၵပ်းတၢမ်း ၶွင် တီႇဢႅၼ်ႇဢေ(DNA) ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႅၵ်ႈလႆၢပဵၼ် ဢႃႇဢႅၼ်ႇဢေ(RNA)ၵႂႃႇသေတႃႉ ဢမ်ႇပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉမႃး။ ဢႃႇဢႅၼ်ႇဢေ(RNA) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢႃႇဢႅၼ်ႇဢေႇဢမ်ႇမီးၵူၵ်ႉ (non-coding RNA) ၼႆယဝ်ႉ
တူဝ်ယင်ႇဢၼ်လီၶဝ်ႈၸႂ်တႄႉ ပဵၼ်သီ မႅဝ်းထႆး/မႅဝ်းသယမ် (Siamese cat) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ၵူၺ်းၵႃႈ ထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢွၵ်ႇၶူၼ်သီလမ်ၼႆႉ မၼ်းတုမ်ႉယွၼ်ႈငႆၢႈ ယွၼ်ႉလူမ်းမႆႈ [မၼ်းမီး လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈငႆၢႈယွၼ်ႉလူမ်းမႆႈ ဢၼ်ႁဵၼ်းႁႂ်ႈသၼ်ႇထေႇမၼ်းလႅၵ်ႈလႆၢႈ (mutation)] ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်လူမ်းမႆႈသုင်ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈမၼ်းတေၵႄႉ(လူႉလႅဝ်)ၵႂႃႇၼႆလႄႈ တီႈဢၼ် တၢင်းမႆႈၼႂ်းတူဝ်မႅဝ်းသုင်ၼၼ်ႉ မၼ်းတေဢမ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ် ၶူၼ်သီလမ
မိူဝ်ႈၽွင်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်ႈပႆၢးၸဝ်ႉ (400 တေႃႇ 1000 CE) ၶွင်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် (Middle Ages) ဝႆၢးမိူင်းလူင်ရူဝ်ႇမၼ်ႇပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း(Western Roman Empire) ၵူၼ်ႇပင်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပႆၢးဝူၼ်ႉၵမ်ႇၽႃႇ လွင်ႈၵရိၶဝ် သႆၢငႆၢမၼ်းႁၢင်ႈႁႆၢႉမႃး တီႈယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းပဵၼ်ယၢမ်းၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉတွၼ်ႈတႃႇ မုတ်ႇသလိမ်ႇ ၵုမ်းၵမ်သေ ပဵၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶမ်းၶွင်ႈ ဢိတ်ႇသလမ်ႇ ယူႇယဝ်ႉ
ပႆၢးသႆၢႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၸႅၵ်ႇဝႆႉပဵၼ် 3 တွၼ်ႈ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် 1) ပႆၢးသႆၢႈလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်(natural sciences) [တူဝ်ယင်ႇ-ပႆၢးတူဝ်ၸႂ်(biology)၊ ပႆၢးထၢတ်ႈ(chemistry) လႄႈ ပႆၢးႁၢင်ႈ(physics)] ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်။ 2) ပႆၢးသႆၢႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း(social sciences) [တူဝ်ယင်ႇ-ပႆၢးမၢၵ်ႇမီး(economics)၊ ပႆၢးၸႂ်(psychology) လႄႈ လွင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း(sociology)] ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉလႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ 3) ပႆၢႈသႆၢႈၸွမ်းပိူင်(formal sciences) [တူဝ်ယင်ႇ-ပႆၢးဝူၼ်ႉၸွမ်းလွင်ႈတၢင်း(logic)၊ ပႆၢးၼပ်ႉ(mathematics) လႄႈ ပႆၢးသႆၢႈလွင်ႈသၽေႃးတြႃးၶွမ်း(theoretical computer science )] ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈမိၵ်ႈမႆၢသၼ်ၺႃး ဢၼ်ဢဝ်မႆၢမီးပၵ်းပိူင်သေ ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ
တၢင်းႁူႉမႂ်ႇမႂ်ႇၼႂ်းပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢဝ်ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶွင် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပႆၢးသႆၢႈ ၸိူဝ်းၸႃႉဢၼ်မီးၼမ်ႉၸႂ် ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်လွင်ႈလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ ၶႂ်ႈၵေႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႈၶိုၼ်ႈသုင်မႃးၼႆယူႇယဝ်ႉ
ပေႃးတေဝႃႈတေႉတေႉ မၼ်းပၼ်တၢင်းႁူႉမဵဝ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းတေၸၢင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိုတ်းတေႃႇၵၼ်လႄႈ ပိုၼ်ၽေပၼ်ၵၼ်လႆႈ
ၵူၺ်းၵႃႈ တၢင်းႁူႉ ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈတႃႇၵူႈတူင်ႇဝူင်း လႄႈ ဢၼ်ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉႁပ်ႉႁၼ်မိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းလႆၢးႁဵတ်း(methodologies) လႄႈ လွင်ႈမႆၢမီႈပၵ်းပိူင်(legal)ၼၼ်ႉတေႉ တေဢမ်ႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈယူႇၵူႈၶၢဝ်း
ၶဝ်ယင်းယၢမ်ႈႁဵတ်း ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း(ပျႅၵ်ႉၵတဵင်ႇ) ဢၼ်မီး 12 လိူၼ် (ၼိုင်ႈလိူၼ်သမ်ႉပႃး 30 ဝၼ်း)လႄႈ တီႈသုတ်းပီၼၼ်ႉ မီး 5 ဝၼ်း ၼႆၵွၼ်ႇ
ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ(philosophers) ဢၼ်မီးသၽေႃးတြႃးတႅတ်ႈၼႅတ်ႈလႄႈ ပႆၢပဵၼ်ပႃးၵူၼ်းဢၼ် ၸႅၵ်ႇၽေၸႅင်ႈလႅင်းပၼ် "လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်" လႄႈ "လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ"
ပေႃးတူၺ်းထႅင်ႈၽႆၢႇၼိုင်ႈၸိုင် ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၵဝ်ႇၵေႇၶဝ်တႄႉ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈၶတ်းၸႂ်ဢဝ် တၢင်းႁူႉလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်သေ မႃးယိူင်ႈၸွမ်း လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် (လွင်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ႁိုဝ် ပႆၢးသၢင်ႈ၊ ၵရိႁွင်ႉ technē) ၼႆႉ သၢင်ႇထုၵ်ႇတႃႇ ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၸၼ်ႉတႅမ်ႇၶဝ်ၵူၺ်း ဝႃႈၼႆ
သၽေႃတြႃး(ပႆၢးဝူၼ်ႉ) လွင်ႈဢႅတ်ႇတမ်ႇ(atoms) ၼႆႉ ၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶၵ်ႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵရိ လူႇသီႇပၢတ်ႉ(Leucippus) လႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းမၼ်းၸႆၢး တီႇမူဝ်ႇၶရီးတတ်ႉ(Democritus) ၶဝ် ၵေႃႉ ၶူင်ဢွၵ်ႇမႃးၼႆယဝ်ႉ
ၼႂ်းၶေႃးၵႂၢမ်း ပလေးတူဝ်း(Plato) တႅမ်ႈမႆၢဝႆႉဝႃႈ လွၵ်းလႆၢးၶွင် သူဝ်ၶရေးတိၵ်ႉ(Socratic)ၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလႆၢး ဢၼ်ၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်း တႃႇယႃႉပႅတ်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇမီးတၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်လီလိူဝ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈၶူၼ်ႉၶႆႈယူႇဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝႆၢးသေဢမ်ႇၵႃး တေလႆႈယႃႉပႅတ်ႈ ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၵၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ
သူဝ်ၶရေႈတိၵ်ႉ(Socratic) ၼႄးႁင်း လႆၢးႁဵၼ်းပႆၢးႁၢင်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးမီး တၢင်းႁၼ်ထိုင်သေယဝ်ႉ သမ်ႉပႆၢဢမ်ႇမီးလွင်ႈထတ်းသၢင်ၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ
ဝႆၢးမႃး ဢရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႄႇ(Aristotle) ၶူင်ဢွၵ်ႇမႃး ၶပ်ႉမႆၢၸႅၼ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းပိူင် ၶွင်ပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်မီးတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်ၼၼ်ၸင်ႇပဵၼ်ၼႆ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈၼႆႉ ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈယႃႇ ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈပဵၼ်တေႉၶွင် လွင်ႈဢၼ်တေၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးၼႆယဝ်ႉသေ
တႃႇႁႃၶေႃႈထၢမ် လွင်ႈၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၵႂႃႇ ႁႂ်ႈလီတီႈသုတ်းၼႆၼၼ်ႉ ထုၵ်ႉလီၸႂ်ႉတိုဝ်း ပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၼႆၼၼ်ႉ သူဝ်ၶရေႈတိၵ်ႉ(Socratic)ၵေႃႈ ၵမ်ႉထႅမ်ႁၼ်လီၸွမ်းယူႇ။ [ဢရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႄႇ(Aristotle) လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်လႄႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ မၼ်းၸႅၵ်ႇသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်း]
ပိူင်ဢရိတ်ႉသတႃးၶျၢတ်ႉ(Aristarchus’s model) တႄႉ ယွၼ်ႉဝႃႈမၼ်း ၽိတ်းပိူင်ႈ ပိူင်ပႆၢးႁၢင်ႈလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်သၢၼ်ၶတ်း ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ယူႇယဝ်ႉ
ၵျွၼ်ႇၽီးလူဝ်းပူဝ်းၼတ်ႉ(John Philoponus) ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈႁူႉမေႃ မိူင်းလူင်ရူဝ်ႇမၼ်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ/ပႆၢႇၸၼ်ႇတႆၢး(Byzantine) မိူဝ်ႈၽွင်း ပီ 500 ၼၼ်ႉ ယၢမ်းမီးၶေႃႈထၢမ်ၸူး လွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းၶေႃႈသွၼ်ပႆၢးႁၢင်ႈ ၶွင် ဢရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႄႇ(Aristotle)ယူႇယဝ်ႉ
တႃႇတေၸွမ်းလႆၢးပႆၢးသၢႆၢႈသေတွပ်ႇၵေႈလႆႈ လွင်ႈတၢင်း 4 ဢၼ် ဢရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႄႇ(Aristotle)ၼၼ်ႉ တေလႆႈၸႂ်ႉလႆၢးတၢင်း 4 ဢၼ် သေ တွပ်ႇၵေႈၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ဝႃႈ "ယွၼ်ႉသင်" ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ၵူၺ်းၵႃႈ လိၵ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းၶွင် ဢရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႄႇ(Aristotle)တႄႉ တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း ဝွတ်ႈဝႆၢးၵႂႃႇ ၵမ်းလွႆးလွႆးသေယဝ်ႉ ၵိုတ်း လိၵ်ႈပလေးတူဝ်း(Plato) ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ တီးမႄးဢတ်ႉ(Timaeus) ၼၼ်ႉၵူၺ်း ပိူၼ်ႈႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၼမ်။ လိၵ်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်လဵဝ် ၶွင်ပလေးတူဝ်း(Plato)သေယဝ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်ငဝ်ႈတိုၼ်းၶွင် ပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၵဝ်ႇၵေႇလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ဢၼ်မီးတႃႇၽူႈလူဢၢၼ်ႇၽႃႇသႃႇ လတ်ႇတိၼ်ႇ(Latin) ၽွင်ႈၸဝ်ႉၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်(Middle Ages)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ၸုမ်းလႆၢလႆၢဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႅတ်ႉသတူဝ်းရီးယႅၼ်း(Nestorians) လႄႈ မူဝ်ၼူဝ်ၽီႇသႆၢႉ(Monophysites)ၶဝ် ပိၼ်ႇတႅမ်ႈပဵၼ် ၽႃႇသႃႇ သီးရိၵ်ႉ(Syriac)တင်းၼမ်တင်းလႆၢယဝ်ႉ
p. 465: "ၽိူဝ်ႇထတ်းသၢင်ႈတူၺ်း လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းၶွင် ဢႃးႁေးတမ်ႇ(al-Haytam)လႄႈၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉ ၼိူဝ်လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ၵၢၼ်တႅမ်ႈလိၵ်ႈပႆၢးႁၢင်ႈ ၼႂ်းၽွင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်(medieval)ၸမ်တေဝႆၢးၼၼ်ႉ သျရၢမ်း(Schramm)ၸင်ႇၵွႆႈလၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ဢႃးႁေးတမ်ႇ(al-Haytam)ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႈတင်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ပႆၢႈႁၢင်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆၼၼ်ႉ"
မႆၢမီႈဢဝီႇသႅၼ်ႇၼႃႇ(Avicenna canon)ၼႆႉ ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ပႆၢးယႃႈယႃသေယဝ်ႉ တင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ယိုၼ်ယၼ်ၼိူဝ် ဢဝ်ၵၢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းၼႂ်းႁွင်ႈယႃလႄႈ ၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းသေယဝ်ႉၸင်ႇ ၵဵပ်းႁွမ်တွမ်ၸူႉသေ တႅမ်ႈဝႆႉလွင်ႈ ၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းပႆၢးယႃႈယႃႈယူႇယဝ်ႉ
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တႃႇတေမီးၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၸၼ်ႉသုင် လွင်ႈပႆၢးသႆၢႈ တီႈမိူင်းပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းယူးရူပ်ႉ(Western Europe)ၼၼ်ႉ လိၵ်ႈလႆၢးၵဝ်ႇၵေႇၵရိၶဝ်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၽႃႇသႃႇ ဢႃႇရပိၵ်ႉ(Arabic)လႄႈၵရိသေ ပိၼ်ႇပဵၼ် ၽႃႇသႃႇလတ်ႇတိၼ်ႇ(Latin) ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ
ၽိုၼ်မိူၼ် ပပ်ႉသၢႆတႃလႅင်းၶွင် ဢႃးႁႃးၸၼ်း(Alhazen’s Book of Optics)ၼႆႉ မၼ်းၸွတ်ႈတူဝ်ႈၵႂႃႇ တီႈမိူင်းယူးရူပ်ႉၼႆၼၼ်ႉ လွင်ႈမၼ်းပႃးၼႂ်း ပပ်ႉပႃႇသပႅၵ်ႇတီႇဝႃႇ ၶွင်ဝီႇတႄႇလူဝ်ႇ(Vitello’s Perspectiva) ႁဵတ်းသၢၵ်ႈသေႇပၼ်ဝႆႉယူႇ
လွင်ႈဝႃႈ လိၵ်ႈလႆၢးၵဝ်ႇၵေႇ ပေႃႇမႃးတင်းၼမ်တင်းလႆၢၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ရီးၼႆးသၼ်ႉ(ပၢၼ်ဢၼ်ဢွၼ်ၵၼ် သူင်မိုတ်ႈလိၵ်ႈလႆၢးပႆၢးမွၼ်း ယွၼ်ႉၶဝ်ႈၸႂ်ပႆၢးဝူၼ်ႉၵရိၶဝ်/Renaissance) သေဢမ်ႇၵႃး ပႆၢးဝူၼ်ႉၽူႈႁူႉမေႃပဵၼ်ယႂ်ႇ(Scholasticism) ဢၼ်ႁူမ်ႈပွင်း ပႆၢးဝူၼ်ႉၵတ်ႉသလိၵ်ႉ(Catholicism) လႄႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉဢရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႄႇ(Aristotelianism) ဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး တီႈမိူင်းပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းယူးရူပ်ႉ တီႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး ငဝ်ႈငုၼ်းပႆၢးသႆၢႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ
ပိူင်လွင်ႈသႆၢတႃလႅင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ဝႆၢးမႃးဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉဝႃႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈသႆၢလႅင်း(perspectivism)ၼႆႉ ရီးၼႆးသၼ်ႉ(ၽူႈသူင်မိုတ်ႈလိၵ်ႈလႆၢးပႆၢးမွၼ်း/Reneissance)ၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ယၢမ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵၼ်မႃးယူႇ
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းယိုၼ်ယၼ်ၼိူဝ် လွင်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉ(သၽေႃးတြႃး) ဢၼ်ဝႃႈ ယိုင်ႈလူၵ်ႈ(orbs)မၼ်းၵႆတင်း ၼႂ်းၵၢင်လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ယိုင်ႈတၢင်းလႅပ်ႈမၼ်းၵႆၼႆသေတႃႉ မၼ်းတႄႉသွၵ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉ(ဝၽေႃးတြႃးဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း ပိူင်ထေႃးလမီႇ(Ptolemy’s model) ၼႆယဝ်ႉ
မၼ်းသွၵ်ႈႁၼ်ဝႃႈ သႆၢလႅင်းတင်းမူၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ဢွင်ႈတီႈသေတီႈတီႈလႆႈႁၼ်ယူႇသေ ဢွၵ်ႇမႃးၼႆႉ မၼ်းယူႇတီႈဢွၵ်ႇတီႈလဵဝ်ၵၼ် ဢၼ်မီးၽႆၢႇလင် မၢၵ်ႇၵႅဝ်ႈမူၼ်းၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃးၼႆယူႇယဝ်ႉ
ၵႅပ်ႇပလႃႇ(Kepler) ဢမ်ႇသၢၼ်ၶတ်း ပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈသၽႃႇဝဢၼ်ပဵၼ်လူႉၶွင် ဢရိတ်ႉသတူဝ်ႇတႄႇ(Aristotelian) သေဢမ်ႇၵႃး ပႆၢလၢတ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈမၼ်းၸႆၢးဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃ လွင်ႈၵိုင်ႇလႅပ်ႈ(Harmony)ၶွင် သၽီးယႃး(Spheres)ၼႆယူႇယဝ်ႉ
ၵႃႇလီႇလီႇဢူဝ်ႇ(Galileo) ယၢမ်ႈဢဝ်ၶေႃႈထဵင်ၶွင် ပူပ်ႉ(မုၼ်ၸဝ်ႈႁူဝ်ပဝ်ႈၽႃႇသႃႇၶရိတ်ႉသျႅၼ်ႇ/Pope) သေ လၢတ်ႈၼႂ်း "ပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း လွင်ႈပိူင်လူင်လုမ်ႈၾႃႉ 2 ဢၼ်" သေယဝ်ႉ ဢဝ်ပေႉပုၼ်ႈ ဢႃႇပၢၼ်ႇ 8 (Urban VIII)ယူႇယဝ်ႉ
တေးၵၢတ်ႉ(Descartes) ဝႆႉၼၵ်းၼႃၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇတေလဵပ်းႁဵၼ်းလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆႉ ထုၵ်ႇလီၸႂ်ႉတိုဝ်းပႆၢးၼပ်ႉ လိူဝ်သေပႆၢးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈ(gerometry) ၼႆယူႇ
ပႆၢးသႆၢႈမႂ်ႇမႂ်ႇဢၼ်ၼႆႉ ပိူၼ်ႇတႄႇႁၼ်ထိုင်မၼ်းပဵၼ် "မႆၢမီႈပၵ်းပိူင်လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်"ၼႆယူႇ
ၼႂ်းလႆၢးၾရၢၼ်ႇသိတ်ႉပေးၵွၼ်း(Francis Bacon)တႄႉ လႆၢႉပၼိတ်ႉ(Leibniz)ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၵူႈၸိူဝ်းၵူႈလွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸွမ်းၼင်ႇ မႆၢမီႈပၵ်းပိူင်လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်သေယဝ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွၵ်းလႆၢးၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတၢင်းလိုၼ်းသုတ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၶူဝ်းလႂ်ၶူဝ်းၼၼ်ႉ
ပေးၵွၼ်း(Bacon)လၢတ်ႈဝႃႈ "ယိူင်းမႆၢၸွမ်းပိူင်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ၶွင်ပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈယိုၼ်ႈဢၢပ်ႈ လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇလႄႈ လွင်ႈမၢၵ်ႇမီး ပၼ်ၽဝၵူၼ်း" လႄႈ မၼ်းၸႆၢးဢမ်ႇပၼ်ႁႅင်း တႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းလမ်းၸွမ်း လွင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလႄႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၼၢမ်ႇ ၸိူဝ်းဢမ်ႇယိပ်းၵမ်းလႆႈၼၼ်ႉ။ မၼ်းယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း သိူဝ်းၸႂ် တေႃႉတႄႉၶႅၼ်းသေ "တၢင်းဝူၼ်ႉထုၵ်ႇၸႂ်" ၼၼ်ႉၵူၺ်း
လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်းယႂ်ႇ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၵူၼ်းမေႃလိၵ်ႈဢၼ်ၼမ်မႃးၼၼ်ႉ သူၼ်ၸႂ်ၼႂ်းၵၢၼ်ပႆၢးသႆၢႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလွင်ႈတၢင်းႁူႉ (Enlightenment philosophers) ၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ် ပိူင်ၽူႈႁဵတ်းလွင်ႈပႆၢးသႆၢႈ ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃႇလီႇလီႇဢူဝ်ႇ(Galileo)၊ ပွႆႇယႃႇ(Boyle) လႄႈ ၼျူႇတၼ်ႇ(Newton) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ် ၽူႈၼေတၢင်းလႄႈ ၽူႈလပ်ႉလွင်းပၼ် တႃႇလွင်ႈၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်လႄႈ မႆၢမီႈပၵ်းပိူင်လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် တီႈၼႂ်းပႆၢးႁၢင်ႈလႄႈလွင်ႈတူင်ႇဝူင်း ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ
ႁုမ်း(Hume) လႄႈ ၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈတၢင်းႁူႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၵွတ်ႉ(Scottish) ၶဝ် ယုၵ်ႉမုၼ်းမႃး "ပႆၢးသႆၢႈလွင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း"(science of man) ဢၼ် ၵျဵမ်းပၢၼ်းၼတ်ႉ(James Burnett)၊ ဢႃႇတမ်ႇၽႃႇၵူႇသၢၼ်ႇ(Adam Fergusan)၊ ၵျွၼ်ႇမီႇလႃႇ(John Millar) လႄႈ ဝီႇလီႇယမ်ႇရူဝ်ႇပတ်ႇသၢၼ်ႇ(William Robertson)လႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈတင်းလႆၢၶဝ် တႅမ်ႈမႆၢဝႆႉၼႂ်းပိုၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်တင်းမူတ်းၼႆႉ ၶဝ်ဢဝ် ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ လႄႈ လွင်ႈယိၼ်ႇငႄႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်မႅၼ်ႈၸွမ်းပႆၢးသႆၢႈ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်တင်း တၢင်းႁူႉၶိူင်ႇၶမ်ႉၶိုတ်းၵၢပ်ႈ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၼ်ၼၼ်ႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ
ၵျွၼ်ႇႁႃးၶျႄး(John Herschel) လႄႈ ဝီႇလီႇယမ်ႇဝေးဝႄး(Willioam Whewell) ၶႃတင်းသွင်ပဵၼ် လွၵ်းလႆၢးၸွမ်းပိူင်ယူႇယဝ်ႉ။ ဝႆၢးမႃးႁွင်ႉဝႃႈ ပဵၼ် ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈ
ထႅင်ႈတၢင်းၼိုင်ႈၵေႃႈ - ၼႂ်းပီ 1865 ၼၼ်ႉ ၵရႄးၵေႃး မႅၼ်းတႄး(Gregor Mendel) ပိုၼ်ဢွၼ်ႇပပ်ႉ "Versuche über Pflanzenhybriden" (တူဝ်ထူပ်းလွင်ႈၵပ်းတူၼ်ႈမႆႉ"Experiments on Plant Hybridization") ဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ ပိုၼ်ႉထၢၼ် လွင်ႈၸွမ်းၶိူဝ်းၶွင်တူဝ်ၸႂ်။ ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ လွင်ႈပႆၢးလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႆၢႇၸိူဝ်ႉၾၼ်း ပၢၼ်မႂ်ႇၼႆယဝ်ႉ
> မိူဝ်ႈပႆၢးလႃႈႁူဝ်သိပ်းပီမိူင်း19ၼႆႉ ပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်တေဢဝ် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ(atom) တႅၵ်ႈယႆၢႈလႆႈၼႆႉ သွၵ်ႈႁၼ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈသွၵ်ႈႁၼ် ဢိတ်ႉရေး/ထၢတ်ႈမၢၼ်ႇ(X-Rays)ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသွၵ်ႈႁၼ်ပႃး လွင်ႈထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉတိုၼ်ႇသၢၼ်ႈ(radioactivity)ယူႇယဝ်ႉ
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈဢွၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တၢင်းႁူႉမႂ်ႇၼႂ်းပႆၢးသၢင်ႈ ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ ပၢင်တိုၵ်းၼႆႉပၢၵ်ႇပီမိူင်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပိၼ်ႇပႆၢႇလႅၵ်ႈလႆၢႈမႃး တီႈၼႂ်းၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ(လူတ်ႉၵႃးလႄႈႁိူဝ်းမိၼ်)၊ ၼႂ်းလွင်ႈယုၵ်ႉမုၼ်းလွင်ႈ ICBMs ၊ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶေႉၶဵင်ႇလွင်ႈၵၢင်ႁၢဝ် လႄႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶေႇၶဵင်ႇလွင်ႈၵွင်ႈၼျူးၵလီးယႃးယူႇယဝ်ႉ
လွင်ႈသွၵ်ႈႁၼ် လႅင်းႁိူဝ်ႈဢွၵ်ႇ ၶွတ်ႉသမိၵ်ႉမႆၢႇၶရုဝ်ႇဝႄႉ(cosmis microwave background radiation) ၼႂ်းပီ 1964 ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထဵင်ၶိုၼ်း သၽေႃးတြႃး သတႄးတီးသတဵၵ်ႉ(Steady State theory)သေ ႁၼ်ၸွမ်း သၽေႃးတြႃး ပိၵ်ႉပင်း(Big Bang theory)ၶွင် ၵျွတ်ႉလမိထရႃႇ(Georges Lemaître)
လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း သႃးၵိတ်ႉၸူႉတုမ်(integrated circuit)တင်း လႅင်လၢဝ်ၵပ်းသိုပ်ႇ(communication satellites) ၸွမ်းၵၼ်မႃး ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် ၼႂ်းပီသီႇပုၼ်ႈၼိုင်ႈပုၼ်ႈၶွင် 20 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီး လွင်ႈပိၼ်ႇပႆၢႇလႅၵ်ႈလႆၢႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ပႆၢးသၢင်ႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ(Information technology)လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး ဢိၼ်ႇတႃႇၼႅတ်ႉလုမ်ႈၾႃႉလႄႈၶွမ်း ဢိၵ်ႇပႃးၽူင်းၸပ်းတူဝ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ
ပႆၢးသႆၢႈၽႆၢႇလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်လႄႈ ၽႆၢႇလွင်ႈတူင်ႇဝူင်းတင်းသွင်ၼႆႉ ပဵၼ်ပႆၢးသႆၢႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်တႃႁၼ် (empirical science)သေ တၢင်းႁူႉၶွင်သွင်ၶႃၼႆႉ မၼ်းယိုၼ်ယၼ်ၼိူဝ် ၵၢၼ်လဵပ်းႁဵၼ်း လွင်ႈႁၼ်တႂ်ႈတႃလႆႈ လႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉတၢင်ႇၵေႃႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈမႃးၸၢမ်းတူၺ်းၸွမ်းၼင်ႇ ငဝ်ႈလႆၢးပိူင်ပဵၼ်မိူၼ်ၵၼ်သေ လၢတ်ႈလွင်ႈမၼ်းၸႂ်ႈတေႉဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ
တူဝ်ယင်ႇ - ပႆၢးသႆၢႈၽႆၢႇႁၢင်ႈ(physical science) ၼႆႉ ၸၢင်ႈၸႅၵ်ႇပဵၼ် ပႆၢးႁၢင်ႈ၊ ပႆၢးထၢတ်ႈ၊ ပႆၢးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်လၢဝ်ၵၢင်ဝၼ်း(astronomy) လႄႈ ပႆၢးသၢင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(earth science) ၼႆယူႇ
တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၼႂ်းပႆၢးသႆၢႈလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆႉ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၽႆၢႇပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ (ၸိူဝ်းၸႃႉဢၼ်ၵႆႉဢမ်ႇၾၢင်ႉမႅၼ်ႈ)ၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလူဝ်ႇယူႇဢေႃႈ
မၼ်းပႃး ပႆၢးၼပ်ႉ၊ သၽေႃးတြႃးလွင်ႈပိူင် လႄႈ ပႆၢးသႆၢႈလွင်ႈသၽေႃးတြႃးၶွမ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ
ပႆၢးသႆၢႈၸွမ်းပိူင်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၽႃႇသႃႇပိူင်လူင်သေယဝ်ႉ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇမီးလွင်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်မႃးဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းပႃးၼႂ်းပႆၢးသႆၢႈတေႉတေႉယူႇႁႃႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ
ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉတႄႉ မၼ်းမီးပႆၢးပိူင်လူင်ယူႇႁင်းမၼ်းသေယဝ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်လႆၢးၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇပႆၢးၼပ်ႉ၊ ပႆၢးသႆၢႈ လႄႈ ပႆၢးၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်ႇဢၼ် ၼႆသေ ဝႆႉပဵၼ်ပိူင်လူင်တႃႇပႆၢးလႂ်ပႆၢးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ
မၼ်းၸႆၢးတွပ်ႇဝႃႈ "လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ တိုၵ်ႉၵိူတ်ႇမႂ်ႇၼႆႉ ဢဝ်ႁဵတ်းသင်"
လွင်ႈသပ်းလႅင်းမႂ်ႇမႂ်ႇၼႆႉ ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉ တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၽိတ်းၽူၼ် ဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းလႄႈလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ထတ်းသၢင်တူၺ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ဢဝ်ၵၢၼ်လဵပ်းႁဵၼ်းလွင်ႈပိူင်ပဵၼ်လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ႁဵတ်းဝႆႉၵမ်ႈၽွင်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ဢဝ်ပႃး လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်ၶတ်းၸႂ် ဢဝ်လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ငဝ်းလႆၢးဢၼ် မီးၵုမ်းၵမ်ႈလႆႈသေ ႁဵတ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ (ၼႂ်းပႆၢးသႆၢႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ပႆၢးလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵၢၼ်လဵပ်းႁဵၼ်းဢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ တေတႅၼ်းတီႈယူႇၶွင် လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။)
သင်ဝႃႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼႆႉ ၽၢၼ်ႇပူၼ်ႉလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းယဝ်ႉၸိုင် မၼ်းတေၸၢင်ႈၶဝ်ႈပႃးၵႂႃႇၼႂ်း ယူင်ႉၶၢပ်ႈၶွင် သၽေႃးတြႃးပႆၢးသႆၢႈ၊ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်မီးလၵ်းထၢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ၊ ပိူင် ဢမ်ႇၼၼ် ယူင်ႉၶၢပ်ႈ ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းႁင်းမၼ်း တႃႇတေ ၼေပၼ် လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉၶွင် လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ
ၼႂ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ - သၽေႃးတြႃးတင်းလႆၢၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉပႆၢးသႆၢႈၵမ်ႈၼမ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး မိူၼ်ၼင်ႇတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ဢၼ်ၼႆႉ ပေႃးမီးလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းလီလီ၊ လွင်ႈႁူႉႁၼ်ၸွမ်းၸႅင်ႈလႅင်း လႄႈ လွင်ႈထတ်းသၢင်လီလီ ၼိူဝ်ၽွၼ်းပၢင်ႈလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ၼႆၸိုင် မၼ်းၸၢင်ႈထိုင်တီႈလႆႈယူႇ
ပႆၢးသဵၼ်ႈမႆၢ ဢၼ်ပဵၼ်ၵိင်ႇၽေပႆၢးၼပ်ႉဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇတေႁဵတ်းႁူဝ်ႁုပ်ႈလႄႈ ထတ်းသၢင်ၶေႃႈမုၼ်းသေ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၶဝ် ယိုၼ်းထိုင်လႆႈ ၽွၼ်းပၢင်ႈလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်တမ်းၸႂ်လႆႈလႆႈ လႄႈ ဢၼ်ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၶွင်ပႆၢးသၢႆၢႈၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈတႅတ်ႈတေႃးၶွင်ၶူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁၼ်လႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢီႇလႅၵ်ႇထရွၼ်ႇ(Electron)ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းသၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တင်း သၽေႃးတြႃးလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ
> ၼႂ်းပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၽႆၢႇပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ မီးႁူင်းႁဵၼ်းပႆၢးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် လႆၢလႆၢႁူင်းႁဵၼ်းယူႇယဝ်ႉ
ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်သၽေႃးတြႃးတင်းလႆၢ ၶူင်ဢွၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ မီးပေႃးဢမ်ႇၼပ်ႉလႆႈ။ ပွင်ႇဝႃႈ တေႃႉတႄႉတူၺ်းဢဝ်လၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်ၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်းၵူၺ်းတႄႉ တေဢမ်ႇႁူႉ တၢင်းၼမ်မၼ်းလႆႈ
ပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈထတ်းသၢင်(Critical rationalism) ၼႆႉ ပဵၼ်လႆၢးၶဝ်ႈႁႃၸူးပႆၢးသႆၢႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈတင်း 20 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းသေ ၵႃးပွပ်ႉပႃႇ(Karl Popper) ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ မိူင်းဢေႃးသတီးယႃး-မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ ၵေႃႉမၵ်းမၼ်းဝႆႉမၼ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ
ပွပ်ႉပႃႇ(Popper)ယၢမ်ႈတၢင်ႇၼႄ ႁႂ်ႈဢဝ်လွင်ႈထတ်းလႆႈ လႆၢႈပဵၼ်လၵ်းမႆၢသၽေႃးတြႃး ဢၼ်ၸွမ်းပႆၢးသႆၢႈ လႄႈ ဢၼ်တႄႉလႄႈဢၼ်ပွမ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉလွၵ်းလႆၢးဢၼ်တႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းလႆႈၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ဢၼ်ပွမ် တႅၼ်းတၢင်ၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ
လႆၢးၶဝ်ႈႁႃထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢိၼ်ႇသထရူႇမႅၼ်ႇတႃႇလသမ်ႇ(instrumentalism) ၼႆႉသမ်ႉ မၼ်းဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်း တႃႇတေဢဝ်သၽေႃးတြႃးတင်းလႆၢ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းတႃႇသပ်းလႅင်းလႄႈ လၢမ်းၶၢတ်ႈလွင်ႈပိူင်ပဵၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ငႆၢးမိူၼ် ဢိၼ်ႇသထရူႇမႅၼ်ႇတႃႇလသမ်ႇ(instrumentalism) ၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်ပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းၽႆၢႇလီ(constructive empiricism) ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မၼ်းၵေႃႈႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ၶေႃႈၸီႉၼေ တႃႇသၽေႃးတြႃးပႆၢးသႆၢႈၼိုင်ႈဢၼ် တေဢွင်ႇမၢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ၸွင်ႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈသွၵ်ႈႁၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၼႆၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ
> ပိူင်ၵူႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းမီးၶေႃႈထၢမ်၊ ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်း လႄႈ တီႈပွင်ႇ လမ်ႇလွင်ႈ ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းယူႇ
မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ တႃႇတေလိူၵ်ႈပိူင်မႂ်ႇမႂ်ႇၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်လဵပ်းႁဵၼ်းၵူၺ်း (ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်လဵပ်းႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းသၢၼ်ၶတ်း ပိူင်ၵဝ်ႇၵေႇယူႇသေတႃႉ)
ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈသုတ်းၶွင်မၼ်းတႄႉ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင် ၼႂ်းၵေႈ လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်(natural) လႄႈ ဢၼ်ပူၼ်ႉလိူဝ်လွင်ႈတိုၼ်ႈပဵၼ်(supernatural) ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီသပ်းလႅင်းၼႆသေယဝ်ႉ ပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ ထုၵ်ႇလီႁေႉႁၢမ်ႈၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈသပ်းလႅင်းလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၵူၺ်း
မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ယွၼ်ႉပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ မၼ်းယွမ်းႁပ်ႉဝႆႉ လွင်ႈမေႃၽိတ်းပိူင်ႈ(fallibilism)ၼႆလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇမီး သၽေႃးတြႃး ဢၼ်ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉ တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးၼႆယူႇယဝ်ႉ
တၢင်းႁူႉပႆၢးသႆၢႈဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇသူႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ႁဝ်းႁူႉဝႆႉၼၼ်ႉ ပိၼ်ႇပႆၢႇလႅၵ်ႈလႆၢႈလူင်လၢင်။
တၢင်းႁူႉၼႂ်းပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းလႆၢလႆၢမဵဝ်း ဢၼ်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉတင်းလႆၢ တီႈၵိင်ႇၽေပႆၢးသႆၢႈလႆၢလႆၢၵိင်ႇၽေ ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းငႆၢးမိူၼ် လႆႈၶိုၼ်ႈဢဝ် လိူဝ်သေ ၵျွၵ်းဢဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶေႃႈသပ်းလႅင်း တႃႇ "တၢင်းႁူႉ" ၼႆႉ တိုၵ်ႉလႆႈထႅင်ႈၵၼ်ယူႇသေတႃႉ ၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပႃႇရီႇသတရွၵ်ႉ(Barry Stroud)ၽိူမ်ႉထႅမ်ထႅင်ႈဝႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်လႄႈလွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉ လွင်ႈဝႃႈ သေၵေႃႉၵေႃႉၸၢင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈၼႆၼၼ်ႉ လွင်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်းမၼ်းယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၵႆႉပဵၼ် ၼႂ်းလွင်ႈပႆၢးသႆၢႈ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၶူဝ်းၶွင်လဵၵ်ႉၼွႆႉ (မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးၸႂ်၊ ပႆၢးလူၵ်ႈၽႆၢႇႁၢင်ႈ physical cosmology)။
တႄႇမိူဝ်ႈၼၼ်ႉမႃး ႁူဝ်ၼပ်ႉ လိၵ်ႈဢၼ်ၸွမ်းၶၢဝ်းမၢၼ်ႇမၢၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းၼမ်မႃးၼမ်မႃးယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လိၵ်ႈၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇမီး 39 ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသေတႃႉ 91% ၶွင် ၽိုၼ်ဢိင်မၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ပပ်ႉဢင်းၵိတ်ႉၵူၺ်း။
မၵ်ႉၵၸိၼ်း(magazine)ပႆၢးသႆၢႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼျူးသႆၢးယႅၼ်းတိၼ်ႉ(New Scientist)၊ သႆၢးယႅၼ်းဢႅၼ်ႇဝႆၢး(Science & Vie) လႄႈ သႆၢးယႅၼ်းတီးၽိၵ်ႉဢမေႇရိၶႅၼ်ႇ(Scienctific American) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ် တၢင်းလူဝ်ႇၽူႈလူဢၢၼ်ႇသေယဝ်ႉ ၶဝ်တႅမ်ႈႁူဝ်ႁုပ်ႈပၼ် လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸိူဝ်းလိုဝ်းလင် ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၶေႃႈသွၵ်ႈႁၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈယႂ် လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၢင်ဢၼ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ပိုၼ်ၶၢဝ်ႇလွင်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းလႆၢလႆၢဢၼ် လွင်ႈၸႃႉတေႃႇလွင်ႈလီ ၸၢင်ႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း တွၼ်ႈၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈ လႆၢလႆၢၸဝ်ႈၵေႃႈ ၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းတွၼ်ႈပႆၢးမၢၵ်ႇမီး လႆၢၽႆၢႇလႆၢပႆၢး မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ၸုမ်းဢမ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉတွၼ်း ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ၶရိတ်ႉသတိၼ်းလတ်ႉ(Christine Ladd) (1847-1930) ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၶပ်ႉမႆၢ ၸုမ်ႈၶူးမေႃလူင် (Ph.D) ၸွမ်းၼင်ႇ "ၸီႇလတ်ႉ(C.Ladd)" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၶရိတ်ႉသတိၼ်း "ၶိတ်ႉတီႇ" လတ်ႉ( (Christine Kitty Ladd) ယဝ်ႉတူဝ်ႈ ဢၼ်လူဝ်ႇႁဵတ်းသေတႃႉ မိူဝ်ႈပီႈ 1882 သေတႃႉ ထိုင်ပီ 1926 ဝႆၢးမၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တူဝ်လိၵ်ႈမိၵ်ႈမႆၢၶွင်ပႆၢးဝူၼ်ႉၸွမ်းလွင်ႈတၢင်း(algebra of logic) (တူၺ်းတီႈ လွၵ်ႈသဵၼ်ႈမႆၢ လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ-truth table)၊ လွင်ႈသီလႄႈ ပႆၢးၸႂ် ယဝ်ႉ မၼ်းၸင်ႇလႆႈႁပ်ႉ ၸုမ်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းႁၢင် 20 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼၼ်ႉ လွင်ႈလူဝ်ႇၼၢင်းယိင်းလႄႈ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈလွင်ႈၸႅၵ်ႇၸႆၢးယိင်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉ ၸဝ်ႈပႆၢႈသႆၢႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း ၶိုၼ်းမႃးတေႉတေႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း ၼႂ်းၵေႈႁူဝ်ၼပ်ႉၸႆၢးယိင်းၼႆႉ တိုၵ်ႉမီးယူႇတီႈမၢင်ပႆၢးပႆၢး။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ 21 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၸဝ်ႈပႆၢးတူဝ်ၸႂ် သႅၼ်းႁုၼ်ႈမႂ်ႇ ၼိုင်ႈၶိုင်ႈလိူဝ်လိူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းသေ ၼႂ်းပႆၢးႁၢင်ႈတႄႉ 80% ပဵၼ်ၽူႈၸႆၢး။
ၵူႈၵေႃႉ မီးသုၼ်ႇပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ တေလႆႈမီး ဝႂ်ဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်ႈပႆၢးသႆၢႈသေဢၼ်ဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ဝႂ်ယုင်ႈၵုင်ႇ ဢၼ်ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပၼ်။
> ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မူႇပိူင်ပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ မၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ပႃးလွင်ႈပႆၢးသႆၢႈလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇတူဝ်ယင်ႇၼႂ်းပိုၼ်းတင်းလႆၢ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ တမ်ႇတိူင်းလူင်/ၵရဵၵ်ႉဝေႃး(Great Wall) မိူင်းၶေႇ ဢၼ်ၶုၼ်မိူင်းလႆၢလႆၢပၢၼ် ႁဵတ်းမႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ႁူဝ်ႁဵင်ပီမိူင်း 2 ဢၼ် လႄႈသင် ႁွင်ႈလူင်မႄႈၼမ်ႉယၢင်ႇၸီႇ(Grand Canal of the Yangtze River) ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလူင်ပႆၢးသၢင်ႈႁႅင်းၼမ်ႉ သုၼ်းသျူးဢၢဝ်း(Sunshu Ao, 孫叔敖 7 ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်း) ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ။
> ၵၢၼ်ငၢၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၵေႃႇပူဝ်ႇရေးသျိၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽွင်ႇတေးသျိၼ်းၶဝ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ၸႅၵ်ႇပၼ် ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်ဢိတ်းဢိတ်းၵူၺ်း။
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ မၼ်းသုင်မႃးတီႈ မၢင်ၽႆၢႇမၢင်ပႆၢးသေယဝ်ႉ မၼ်းႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈပႆၢးသႆၢႈတူင်ႇဝူင်းလႄႈ လွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈတၢင်းလႆၢလႆၢဢၼ် ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃး တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၵၢၼ်မိူင်း ၶွင်ပႆၢးသႆၢႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၵူၼ်းမိူင်းသၢၼ်ၶတ်းၼိူဝ်လွင်ႈႁူႉမေႃ၊ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်တေၸၢင်ႈယႃႉၵဝ်းလွင်ႈၵိူဝ်းယမ်၊ ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ်ဢၼ်လိုဝ်းလင်မႃး လႄႈ ဢၼ်ၵူဝ်ႁေလွင်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လႆၢးၵၢၼ်ဢၼ် ႁဵတ်းတႃႇတေ ၵမ်ႉထႅမ် ဢမ်ႇၼၼ် တွပ်ႇထဵင် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈဝၢၵ်ႇပၢင်တွပ်ႇသုင်ၶိုၼ်ႈသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈႁဵၼ်း တိူဝ်းၶဝ်ႈၸႂ်လႄႈ ပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၶဝ်ႁဵၼ်းယူႇၼၼ်ႉ (ပိူင်လူင်မၼ်း ၽွင်းၸႂ်ႉတိုဝ်းယၢမ်းလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ)။
လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ ၼႂ်းပိူင်မၼ်းတႄႉ မၼ်းတေပႃး လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉ တႃႇတေႁဵတ်း ပႅင်ႇသေ လွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ(variable)ဢၼ်လဵဝ်ယဝ်ႉ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈၼိူဝ် လွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈဢေႇလူင်းတီးသုတ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း တႃႇတေထတ်းတူၺ်းသၽေႃးတြႃးဢၼ်မီးဝႆႉယဝ်ႉလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သေ ၵမ်ႉထႅမ် ဢမ်ႇၼၼ် တွပ်ႇထဵင်မၼ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
သင်လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ ႁဵတ်းဝႆႉတႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃး ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းၼႆႉ တေၵမ်ႉပႃႈၼမ် ၵမ်ႉထႅမ် ဢမ်ႇၼၼ် တေတွပ်ႇထဵင် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼၼ်ႉယူႇ။
ၼႂ်းပႆၢးယႃႈယႃလႄႈ ပႆၢးသႆၢႈလွင်ႈတူင်ႇဝူင်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈၶွင် ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸၢမ်းတူၺ်းသေ တေပိူင်ႈၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် ၼႂ်းလႆၢလႆၢပႆၢးယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၼႂ်းပိူင်မၼ်းတႄႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းဢၼ်လႆၢးမၼ်းမိူၼ်ၵၼ်သေတႃႉ ၸၢင်ႈဢဝ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ထတ်းသၢင်တူၺ်းၸွမ်းပိူင်လီလီလႄႈ ႁဵတ်းမႄႇတႃႇဢၼႃႇလႆၢႉၸိတ်ႉ(meta-analysis)သေယဝ်ႉ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်လႆႈယူႇ။
ဢဝ်လႆၢးၼႆႉသေယဝ်ႉ ႁဝ်းၸၢင်ႈႁွတ်ႈထိုင်လႆႈ လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈဢၼ်ထုၵ်ႇၸႂ်ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉသေ ထိုင်တီႈယွတ်ႈႁွတ်ႈတီးပႆၢၸႅတ်ႈၸၢင်ႈ ၵမ်းလွႆးလွႆးယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးလႄႈ လွင်ႈမီးသတိၼႆႉ တေပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉသေ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းယိပ်းၵမ်လႆႈ လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈဢၼ် ၵေႈလိတ်ႈပၼ်လွင်ႈထၢင်ႇပိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢဝ်သတိသေဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵေႃႉၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇထုၵ်ႇလီလူင်လိုမ်း လွင်ႈဝႃႈ မၼ်းၵႆႉဢိင်ၼိူဝ် "လွင်ႈသီႈၵေႉႁေႈတႃ" လႄႈ "လွင်ႈယိူၼ်ႉၵၼ်ႈ"သေ မီးတၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ်မၼ်းၵေႃႉလဵဝ်။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မၼ်းတေလႆႈဝႆႉသတိလွင်ႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶွင်မၼ်း။
ပေးၵွၼ်း(Bacon) ၶႂ်ႈလႆႈလႆၢးဢၼ် ပိူင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃလႄႈ ၵၢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်ႁဵတ်းလႆႈလႆၢလႆၢၵမ်း။
> မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃႇလီႇလီႇဢူဝ်ႇ ၵႃႇလီႇလေး(Galileo Galilei) (1564-1642) ၼႆႉ တႅၵ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းမႅၼ်ႈမႅၼ်ႈသေ ၸၢမ်းတူၺ်း တႃႇတေႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ် လွင်ႈတႅၵ်ႈလႄႈ ၶေႃႈလူပ်းလင်မႅၼ်ႈမႅၼ်ႈ တႃႇတၢင်းဝႆးၶူဝ်းၶွင်တူၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၽႃႇသႃႇမၢင်ဢၼ် (မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ပႆၢးသႆၢႈၵၢၼ်မိူင်း)ၼႆႉ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းလွင်ႈတေႉ(trure experiment) ၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလႆၢးၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉတူင်ႇဝူင်း(social research) ဢၼ်မီးလွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ 2 ဢၼ်။
တူဝ်ယင်ႇလီတႄႉ တေပဵၼ် လွင်ႈၸၢမ်းယႃႈ။
ၶေႃႈတွပ်ႇ တီႈတူဝ်ယင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈဢဝ်မႃးၽတ်ႉၽဵင်ႇၵၼ်လႆႈယူႇ။ ဢမ်ႇၼၼ် သင်တူဝ်ယင်ႇ သေဢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်းတၢင်ႇဢၼ်ႁႅင်းၼႃႇၼႆ ၸၢင်ႈဢဝ်မၼ်းႁဵတ်းပဵၼ် လွင်ႈၽိၼ်းပိူင်ႈ ၶွင်လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းသေ ယႃႉပႅတ်ႈလႆႈယူႇ။ (တႃႇတူဝ်ယင်ႇဢၼ်ၼႆႉ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈမၢင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈသေ ဝႆႉၵိုတ်ႉဝႆႉယူႇ)
လွင်ႈၵုမ်းၵမ်ဢမ်ႇလီၼႆႉ တေပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇဢမ်ႇလီ။
ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၵႃႈၶၼ်လွင်ႈၵုမ်းၵမ်ဢမ်ႇလီၼႆႉ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ် ၵႃႈၶၼ် "ပိုၼ်ႉလင်" ဢၼ်တေထွၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်း ၵႃႈၶၼ်တူဝ်ယင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
> လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် တေလႆႈႁပ်ႉ တူဝ်ယင်ႇ ပဵၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ ထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉ ပႃးၵႃႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ။
လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် ၸၢင်ႈႁဵတ်းတူဝ်ယင်ႇတင်းၼမ် ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉလီလီသေ ပႃးထၢတ်ႈဢၼ်တေယႃႉၵဝ်း ပိူင်ထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉလႆႈယူႇ။
လွင်ႈၸႅၵ်ႈထၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လႆၢးၸႅၵ်ႇထၢတ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းငဝ်းလႅင်း(colorimetric assay) ဢၼ် သပႅၵ်ႇထရူဝ်ႇၽူဝ်ႇတူဝ်ႇမီႇတႃႇ(spectrophotometer) ၸၢင်ႈ ထွင်ႇတူၺ်း သီဢၼ်မေႃလီၵျူးထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉ(protein molecule)ႁူမ်ႈၵၼ်သေပဵၼ်မႃးလႄႈ သီမေႃလီၵျူးၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ တႅၵ်ႈတၢင်းၼမ်ထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉ ၼႂ်းတူဝ်ယင်ႇ ၼၼ်ႉ ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈၼႆႉ ႁဵတ်းတူဝ်ယင်ႇ သွင်ၸုမ်းဢမ်ႇၼၼ် လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်လွင်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉသေ တႄႇယူႇယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ႁဝ်းတေတႅၵ်ႈၼၼ်ႉ လႄႈ လႆၢးႁဵတ်းသၢင်ႈ တႃႇၸုမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီမိူၼ်ၵၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
သင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈၸုမ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉယဝ်ႉၸိုင် ၵေႃႉတေၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ (ပႅင်ႇသေၵူၼ်းဢၼ်ၶႂ်ႈလိူၵ်ႈလွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ) တေလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈတေႃႇၸုမ်းၶဝ် ႁႂ်ႈမိူၼ်ၵၼ်ၵူႈၵေႃႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတေမၼ်ႈၸႂ်ဝႃႈ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၼိူဝ်ၽူႈၸွႆႈထႅမ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈ သေဢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတေႃႇၶဝ်သေယဝ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၶွင်တၢင်းႁူႉ လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈတေႃႇမၼ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈတၢင်းတႃႇ သပ်းလႅင်းလွင်ႈလၢၵ်ႇလႆၢး ဢမ်ႇၼၼ် လၢမ်းၶၢတ်ႈ ၶေႃႈတွပ်ႇၶွင်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈပိူင်ၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်တိုၵ်ႉၶူၼ်ႉႁႃယူႇၼၼ်ႉ ပိူင်ပဵၼ်မၼ်း ဢမ်ႇမီး ၶေႃႈသပ်းလႅင်းလႄႈၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ။
တႃႇတေၵဵပ်းႁွမ်ၶေႃႈမုၼ်း တွၼ်ႈတႃပိူင်ၼႆႉ ပႅင်ႈၼင်ႇပဵၼ်လႆႈ ၶဝ်ၸႂ်ႉလႆၢးဢၼ် ၸၢင်ႈတဵပ်းတတ်း လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် ၶွင်လွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈၵူႈဢၼ်သေယဝ်ႉ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႉ ၶွင်လွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈမၢင်ဢၼ်ၼႆႉ လၢမ်းတူၺ်းတႄႉ တိုၵ်ႉမီးယူႇလႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၶွင်လွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈတၢင်ႇဢၼ် ၸၢင်ႈႁၼ်လႆႈ။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၵမ်ႈပႃႈၼမ်တႄႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵႆၢႇၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼႂ်းၵေႈလွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈၸိူဝ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတမ်းၸႂ်လႆႈ ၶွင်လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၸွမ်းလွင်ႈပိူင်ပဵၼ် ဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်ႈ လွင်ႈဝႃႈ သင်ႁဵတ်း လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၸိုင် တေပဵၼ်ႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႂ်းပႆၢးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်းၼႆႉ သင်ႁဝ်းတေၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ဝႃႈ "လၢဝ်တင်းလႆၢၼႆႉ ပဵၼ်မွၵ်ႇၵုမ်ႈႁႆၢႇတရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ(Hydrogen) ဢၼ်ၵူၼ်ႇပင်းဝႆႉ"ၼႆသေ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႄႇႁဵတ်းမွၵ်ႇၵုမ်ႈႁႆၢႇတရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ယႂ်ႇယႂ်ႇၼိုင်ႈဢၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တႃႇတေပဵၼ်မႃးလၢဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်ႁိုဝ်ၼၢၼ်း လႆၢလႆၢႁဵင်လၢၼ်ႉပီမိူင်းၼၼ်ႉၼႆ မၼ်းၸႅင်ႈလႅင်းဝႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ။
ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းတၢင်းၼွင်ႈၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈမၼ်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈလူဝ်ႇမႅၼ်ႈပိူင်ပဵၼ်တၢင်းၼွင်ႈ လိူဝ်သေ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႂ်းႁွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းငဝ်းလႆၢးၸိူင်ႉၼႆ ၵၢၼ်လဵပ်းႁဵၼ်းၶေႃႈမုၼ်း(observational studies)ၼႆႉ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ် ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၵႆႉႁႂ်ႈဝူၼ်ႉပႃး လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ၸၢင်ႈ ဢဝ်လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်လိူၵ်ႈဝႆႉၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ(random) လႄႈ ဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်းမႂ်ႇမႂ်ႇသေ ထတ်းသၢင်တူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၵၢၼ်လဵပ်းႁဵၼ်းၶေႃႈမုၼ်း(မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးၸႂ် လႄႈ ပိူင်တူင်ဝူင်း)ၼႆႉ ၵႆႉပႃးလွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ ဢၼ်ယၢပ်ႇယဵၼ်း တႃႇၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵုမ်းထိင်း ၼႆယဝ်ႉ။
သင်ဢမ်ႇမီး ပိူင်သဵၼ်ႈမႆၢ ဢၼ်ၼေပၼ် လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်တေႉ ဢၼ်လိူၵ်ႈဝႆႉၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈၸိုင် လွင်ႈထတ်းသၢင်ၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ တေလႆႈပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် ပိူင်ၼိုင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈဢၼ်ၵူၺ်းယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတိတ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသိူဝ်ႇသႆႈလူင်ၼႆႉ ၼေဝႆႉလွင်ႈၽွၼ်းလီ ဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်ႈ ၵိၼ်ၽၵ်းၵၢတ်ႈမွၵ်ႇသေတႃႉ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းတႄႉ လၢတ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီ။
တႃႇလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်လိူၵ်ႈဝႆႉၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ ဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ တီႈပွင်ႇမၼ်းမီး လွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈဝႆႉၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈၼႆႉ မၼ်းမၼ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ၸုမ်းၸၢမ်းတူၺ်းၶဝ် မီးၵႃႈၶၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးပိူင်ႈၵၼ် ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသၽေႃးတြႃး ဢၼ်မၵ်းၶႅၼ်ႈဝႆႉလႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း မႃးၶွပ်ႉ(Markov’s inequality)။
တႃႇတေဝႄႈလႆႈ ငဝ်းလႆၢးဢၼ်ႁဵၼ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢမ်ႇပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၼၼ်ႉ မေႃယႃၸိူဝ်းဢၼ် ၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈယႃႈယႃၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ၼပ်ႉဢၢၼ်ႇလႄႈ လိူၵ်ႈဢဝ်ၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ သေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ႁႂ်ႈမီးႁၢင်ႈၽၢင် ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်း ဢၼ်ၸုမ်းၵမ်ၵၢၼ် တၢင်းၵိၼ်လႄႈယႃယႃ (Food and Durg Administration) မိူင်းယူႇဢႅတ်ႉ(U.S)ၶဝ် ႁပ်ႉၶၢမ်ႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၶွင်လႆၢးႁဵၼ်းသၢင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၶိုတ်းၸၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ႇ ဢၼ်မီးၽေး မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈၼိူဝ်ပႆၢးယူႇလီၵူၼ်းဝႆၢးဢိုၼ်လူင်းငူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ တႃႇတေႁဵတ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်လိူၵ်ႈဝႆႉၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈၼႆႉ ပေႃးတေဝႃႈတႄႉ မၼ်းဢမ်ႇၸွမ်းပိူင်တိုဝ်းၵမ်( လႄႈ ယင်းဢမ်ႇၶဝ်ႈမႆၢမီႈ)။
ႁွင်ႈၽႄထၢတ်ႈ(laboratory)ပႆၢးႁၢင်ႈၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈမီး ၸၢၵ်ႈဢဝ်တၢင်းဝႆးၽုၼ်ႇၶိုၼ်ႈသုင်(particle accelerator) ဢမ်ႇၼၼ် ႁွင်ႈႁၢမ်းလူမ်း(vacuum chamber)သေယဝ်ႉ ၼႂ်းႁွင်ႈၽေထၢတ်ႈပႆၢးႁေႈ(metallurgy) သမ်ႉၸၢင်ႈမီး ၶိူင်ႈယိပ်း တႃႇဢဝ်ႁေႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သွၼ်းႁူၼ်ႁၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် သုၵ်ႈသီၵူတ်ႇလၢင်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇၸၢမ်းတူၺ်း ၼမ်ႉၵတ်းႁေႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈ တၢင်ႇၽႆၢႇတၢင်းပႆၢးၶဝ်ၵေႃႈ တေၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁွင်ႈၽႄထၢတ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈသၽေႃးတြႃးႁွင်ႈၽႄထၢတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈမၵ်းၶႅၼ်ႈတႃႇ ၽူႈႁူႉမေႃၶဝ်သေတႃႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ႁွင်ႈၽႄထၢတ်ႈ(laboratory)" ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ၵၼ်မႃးပုၼ်ႈတႃႇႁွင်ႈၵၢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ လိပ်းဝိင်းလပ်ႉ(Living Lab)၊ ၾပ်ႉလပ်(Fab Lab) ဢမ်ႇၼၼ် ႁၵ်ႉၵႃႇသပဵတ်ႉၸႅတ်ႉ(Hackerspaces) တီႈဢၼ် ပိူၼ်ႈထူပ်းၵၼ် တႃႇတေႁဵတ်းၵၢၼ် လွင်ႈပၼ်ႁႃတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ် လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်မိူဝ်းၼႃႈ(prototype) ၸွမ်းၵၼ်သေ ပိုၼ်ၽေၶူဝ်းၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်း ပၼ်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ
ၽႆႇထႃႇၵူဝ်ႇရဵတ်ႉ (Pythagoras) ၼႆႉ ဝၢႆးသေ ထတ်းသၢင်တူၺ်း သဵင်သၼ်ႇဝႆ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ သၢႆယဝ်ႉ ၸင်ႇၶူင်ႊႁဵတ်းမႃး ႁွင်ႈၽႃႇတတ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ၶေးမီး မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 16 ပီႊၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထၢင်ႇသေ လႆႈသွၵ်ႈႁၼ်မႃး မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2002 ၼၼ်ႉ။
ၽေးၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊမီး ၵွင်ႉငူၼ်ႉယူႇ ၼင်ႇ; တၢင်းပဵၼ်ႁႃႊ၊ ၾႆးမႆႈငၢႆႈ၊ ဢၼ်ၸၢင်ႊတဵၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်သၢႆငဝ်းထၢတ်ႈဢွၵ်ႇ (radioactive); ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ၶၢႆႉလႆႈ; ဢၼ်လူမ်းမႆႈႁၢဝ်ႉႁႅင်း၊ ထၢတ်ႈလေႇသိူဝ်ႇ (laser),strong shnnetic fields (ဢမ်ႇၼၼ်) ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈလုမ်းၸတ်းၵၢၼ် ၽၢႆႇလွတ်ႈၽေးလႄႈ ပၢႆးယူႇလီ (OSHA) ဢၼ်မီးတီႈမိူင်း ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈမၵ်ႈမၼ်ႈပၼ် ပိူင်တၢႆလႄႈ လွင်ႈ ၾၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ထုၵ်ႇလီမီးၼႂ်း ႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ဢိၵ်ႇ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး တီႈၶူဝ်းၶေးမီးၼႂ်းႁွင်ႈ ၽႃႇတတ်းယူႇ။
တီႈဢၼ်တေလႆႈမၵ်ႈမၼ်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈ (ဢမ်ႇၼၼ်) ၵၢၼ်ၽႃႇတတ်း ၶေးမီး ၼႂ်းႁွင်ႈၵၢၼ်ၼၼ်ႉ၊ တၵ်းတေလႆႈ ႁူႉလီပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈတၢင်းလူဝ်ႇ ဢၼ်မီးပိူင်တၢႆမၼ်း၊ လွင်ႈဢၼ်တေလွတ်ႈၽေး၊ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ပၢႆးယူႇလီ လႄႈ လွင်ႈပဵၼ်ၽေးႁၢႆႉၸႃႉ တေႃႇသိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ။
တီႈယိူင်းဢၢၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းမိုဝ်းသၢမ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပုၼ်ႈတႃႇ တေထတ်းသၢင်ၶိုၼ်းထႅင်ႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ ". လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ" ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇပၼ် တၢင်းႁၼ်ထိုင်မႂ်ႇ လႄႈ ၸွမ်းၼင်ႇဝႃႇသႃႇၼႃႇ ဢၼ်တူၺ်းႁၼ်ပူၼ်ႉ (ဢမ်ႇၼၼ်) တူၺ်းၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၵၢၼ်ၽိုၵ်းၽွၼ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ် ပုၼ်ႈတႃႇ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်း ႁွင်ႈၽႃႇတတ်း လွတ်ႈၽေးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၸုမ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸုမ်းၼိူင်ႈၼႆႉ ၶဝ်မီးၽႅၼ်ၵၢၼ် တႃႇတေၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈဢၼ်ၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ် ၼႂ်းၵႃႊၼိူင်ႈဝူင်ႈၼႆႉ ၼိူင်ႈဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵိုတ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႁဵၼ်းၼႃႈၵၢၼ်ၶဝ်ယူႇ ထႅင်ႈၸုမ်းၼိူင်ႈယူႇ။
ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ် ပုၼ်ႉတီႈ (Locator) ၼႂ်းႁွင်ႈၵၢၼ် ၽႃႇတတ်းၼႆႉ လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇႁူႉတီႈယူႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်းၼၼ်ႉ ၵေႃႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၵေႃႈဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵေႃႉၼိူင်ႈလႄႈၵေႃႉၼိူင်ႈယူႇ။
ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၵၢၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉသေ လွင်ႈထူပ်းႁၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉတေႉ ၼႂ်းၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၼႂ်းႁွင်ႈႁဵၼ်းၵူႊဢၼ်ၼင်ႇ (ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ၊ လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်) ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ယူႇ ၽႂ်မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ႁွင်ႈၽႃႇတတ်းဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။
ပေႃးမႃးတူၺ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ်ၼႆႉသေ ႁဝ်းၶႃႈၸၢင်ႊမၵ်ႈမၼ်ႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶဝ်ၼႂ်း တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၶဝ်မေႃ ၵပ်းသိုပ်ႇပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႇလွင်ႈ ၵွင်ႉသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်ၵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ် ပိုၼ်ႉတီႈ( Locator) ၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈဢိင်လွင်ႈတၢင်း သုၼ်ႇလႆႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ် ၵေႃႉၼိူင်ႈလႄႈၵေႃႉၼိူင်ႈသေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇပၼ် ၶေႃႈမုၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူၼ်းၵူၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ၵဵဝ်ၶွင်ႉၵၼ်တင်း သၽေႃးတြႃးပၢႆးၸၢင်ႊယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈႁွင်ႈႁပ်ႉၶႅၵ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းတေတူၺ်း တီႈဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇမၼ်းသေ မိူၼ်ၵၢင်ဝၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵေႃႈတေၶဝ်ႁဵတ်းၸွႆး တႃႇဝၢင်းၽႅၼ် တီႈယူႇ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။
ၽွင်ႈမိူဝ်ႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်၊ ပုၼ်ႈၽွၼ်း၊ လွင်ႈၼပ်ႉယမ် လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈၸွမ်းတြႃးၸိူဝ်းၼႆႉၼႆ ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၶဝ်ယူႇဢမ်ႇပေႃးပဵင်းၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉၵႂၢင်ႈလူင်ၼႆႉ ပဵၼ်မိူၼ်သၽႃႇဝ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းသတ်ႉၵျႃႇဝရႃႇၼႆႉ။ "
ပႅၵ်ႈသမ်ႉဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢွၼ်ၼိူင်ႈ သၽႃႇဝၵေႃႈယႃႇ ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၵႆႉပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ ႁဝ်းပႅၵ်ႈပိူင်ႈၵၼ်တင်း သၽႃႇဝၾိင်ႈပဵၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်းယူႇ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ်လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်တင်းမူတ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၸၵျႃႇဝလႃႇဢၼ်ႁၼ်ယူႇၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၶႂၢၵ်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵူၺ်း။ မၼ်းတႄႇလူၺ်ႈလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း φύσις ဢၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉတင်းလႆၢ ၸိူဝ်းပေႃႇဢွၼ်တၢင်း Socratic ၶဝ် ၶူင်ဝႆႉသေ (ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်းတႃႇ Heraclitus မၼ်းမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈၵမ်ႈၽွင်ႈသေတႃႉ) ဝႆၢးမႃးၸိုဝ်းလင်မႃးၵမ်းလွႆးလွႆးယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈ တၢင်းႁၼ်တီႈ သၽႃႇဝၼႆႉ မၼ်းလႅတ်းၽၢႆႇၼႃႇလႄႈ မၼ်းၵေႃႈငၢႆးမိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ယဝ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်းၼႆႉတေႉ ဝၢႆးသေ Charles Darwin ၶိုၼ်းၵိူတ်ႇမႂ်ႇမႃးထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈပႃႈၼမ်တႄႉ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ "သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတိုၼ်းပဵၼ်" ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတိုၵ်ႉလိူင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ တီႈဢၼ် တူဝ်သတ်းလိူင်း၊ ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းတၢင်ႇဢၼ် ၸိူဝ်းဢၼ်ပႆႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ယွၼ်ႉၵူၼ်းႁဝ်းပူၼ်ႉပႅၼ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းႁဝ်းပူၼ်ႉပႅၼ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉသေတႃႉ ယင်းပႆႇလႅၵ်ႈလႆၢႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁၼ်ၸႅင်းတီႈပိူင်ၾၢင်မၼ်းၼႆႉတေႉ ပဵၼ်ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ တီႈသုတ်း ၽၢႆႇႁွင်ႇၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ပဵၼ်တီႈၵႅပ်းၼႂ်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ တီႈပွတ်းမႆႈၼၼ်ႉ ယဝ်ႉၵေႃႈမီးထိုင် တီႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ႁိမ်းၸမ် တွၼ်ႊဢီႇၵူၺ်ႇတႃႇ ၼၼ်ႉ။
ၵုၼ်လူင် ၸိူဝ်းဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၵုၼ်ၸိူဝ်းၼမ်လၢႆ ဢၼ်မီးၵူၼ်း ၼမ်လၢႆယူႇသဝ်း တၢင်းပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ။
ၽၢႆႇတၢင်းၼႂ်းမၼ်းတေႉ တိုၵ်ႉမီးၸႂ်တူင်ႉၼိုင်ယူႇလူၺ်ႈ ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ (plastic nantle)ဢၼ်ၼႃၼႃ လႄႈ ထၢတ်ႈလဵၵ်းၸိူဝ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ shnnetic field ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယူႇၼိတ်ႉ (units) ႁိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ် ၸၼ်ဢဝ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်မႃးတူၵ်းသႂ်ႇၼိူဝ်ၼႃႈမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸုၼ်ပူၼ်ႉၶဝ်ႈၼႂ်းႁိၼ်ၵႂႃႇ။
လွင်ႈ လွၺ်ၾႆးတႅၵ်ႈ လႄႈ တူင်ႉၼိုင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပိဝ်လူမ်း (atmosphere) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ပဵꧣ်ၵုၼ်သေ ယဝ်ႉ ပေႃးပီႊမၼ်းႁိုင်ထိုင် ပၢၵ်ႇလၢၼ်ႉပီႊမႃး ၶိုၼ်း တႅၵ်ႈယၢႆႈမႄးပိၼ်ႇ ပဵၼ်ႁၢင်ႊ ၵုၼ်လုမ်ႈၾႃႉမႃးထႅင်ႈ၊ မၢင်ပွၵ်ႈမႃးၼႆႉၵေႃႈႁူမ်ႈၵၼ် ပဵၼ် ၵုၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်းၵေႃႈမီး။
မိူဝ်ႈၽွင်းပၢၼ် ၼီႇယူဝ်ႇပရူဝ်ႇထရီႇသူဝ်းၼိၵ်ႉ (Neoproterozoic) ၼၼ်ႉ၊ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ထုၵ်ႇၼမ်ႉၵၢမ်ႈၼမ်မူၺ် ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉသေ လူမ်းၼႆၵေႃႈၵတ်းလၢင်ႈၼႃႇ။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 66 လၢၼ်ႉပီႊပၢႆၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်သတ်းယႂ်ႇလူင် လႄႈ တႆႇၼူဝ်ႇသေႃး (dinosaurs) ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶႆႇ လႆႈမူၺ်ႉႁၢႆၵႂႃႇ ယွၼ်ႉ ႁိၼ်လူင်ၼွၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇ မႃးၽႃႇၺႃး တူဝ်သတ်းဢွၼ်ႇဢၼ်သွမ်ၼူမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လီဢေးလီၼႃႇ။
လွင်ႈၽွၼ်းၸႃႉ ယွၼ်ႉလူၺ်ႈလွင်ႈယူႇသၢင်ႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၶိုတ်းၸၼ်ႉယႂ်ႇသုင်မႃးလႄႈ ၵၢၼ်လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆၵေႃႈၼမ်မႃးသေ တူမ်ႉယွၼ်ႇၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇမႃႈယူႇယဝ်ႉ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး သိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလႄႈ တူဝ်သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢိၵ်ႇၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇမႃးထႅင်ႈ။
ၵႂၼ်းထၢတ်ႈဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်း လုမ်ႈၾႃႉ တီႈဢၼ်မၢင်ႊ သေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ႁႅင်းၸၼ်မၼ်းၵေႃႈႁႅင်းသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
မၢင်ႊထၢတ်ႈ ဢူဝ်ႇသူင်း(ozone) ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈသီၵမ်ႇ (UV) ယွမ်းလူင်း ၽွင်းထိုင်တီႈ ၼႃႈလုမ်ႈၾႃႉ။
ၾိင်ႈၾႃႉတီႈ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မီးဝႆႉ တႂ်ႈ ပိဝ်လူမ်း (atmosphere) ႁင်းၶေႃၶေႃမၼ်း၊ ယဝ်ႉၵေႃႈမၼ်းပဵၼ်တီႈ ၸႅၵ်ႇၽႄၶိုၼ်း လူမ်းမႆႈ လူၺ်ႈပိူင် convective system ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယဝ်ႉၵေႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉဢမ်ႇမီး လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ လူမ်းမႆႈ လူၺ်ႈ ဢဵၼ်ၼမ်ပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈ ပိဝ်လူမ်း (atmosphere) ၼႆၸိုင် လုမ်ႈၾႃႉ တီႈပွတ်းတွၼ်ႊ မႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ တေမႆႈႁႅင်းၼႃႇ တီႈၵတ်းၵေႃႈ တေၵတ်းႁႅင်းပူၼ်ႉ။
တူၼ်ႈၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၶဝ်ၼႆႉၵေႃႈ လႆႈပိုင်ႈၸွမ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ ဢၼ်ၵိုင်ႉၵၢင်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းဢွၼ်ႇၵႅပ်ႈၼိူင်ႈၼႆႉယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈပိုင်ႈတၢင်းၵိၼ်ၶဝ်သေ တႃႇတူဝ်ၶဝ်တေယႂ်ႇသုင်မႃးယူႇ။
ၸွမ်းၼင်ႇၼႂ်းပိုၼ်း တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ လႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး ႁၢဝ်ႉႁၢဝ်ႉႁႅင်းႁႅင်းယူႇ ပႃးၸဵမ်တင်း ပၢၼ်ၼမ်ႉၵၢမ်ႈ ၼမ်ႉၶႅင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ် ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈတွၼ်ႊမႆႈ ဢီႇၵူၺ်ႇတႃႇသေ မႃးၸူးထိုင်တၢင်း ႁွင်ႇလႄႈ တၢင်းၸၢၼ်းသုတ်း ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးၼမ်ၼႃႇတေႉတေႉ။
လွင်ႈပိူင်ပဵၼ် ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇ ၽွင်းလုမ်ႈၾႃႉ ပၼ်ႇယူႇၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်းမၼ်း ၼၼ်ႉ.။
လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၼႃႈၼမ်ႉႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 71 (71%).
ၼမ်ႉသမ်ႇမုၵ်ႇတရႃႇ တီႈလဵၵ်ႉမၢင်တီႈၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ၵူတ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ၽၢင်ပၢင်လၢႆႇလႄႈ ၸိုဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းယူႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၼိူဝ်ပိုၼ်ႉၼႃႈ Titan ၼႆႉ ႁၼ်မီးဝႆႉ ပိုၼ်ႉတႂ်ႈမႄႈၼမ်ႉတၢင်းၼမ်သေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ ၸွင်ႇ မႄႈၼမ်ႉၶဝ် လႆၶဝ်ႈၸူး ၼွင်ၼမ်ႉ ၼႂ်းTitan။
ၼမ်ႉဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းဢဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈၸႅၵ်ႇၽႄႈဝႆႉ ၼင်ႇ ၼမ်ႉၼွင်၊ ပႃးတင်းၼမ်ႉမွၵ်ႇဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉတႃႇ တၢင်းႁၢင်ႊလီ၊ ၼွင်ပႃဢၼ်ႁဵတ်းတႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီး၊ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼွင်သႅင်လႅတ်ႇ တႃႇႁွမ်သိမ်းဝႆႉ ႁႅင်းထၢတ်ႈ။
ၵႄးၼမ်ႉဢွၼ်ႇၼႆႉၵေႃႈ ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈမၼ်းဝႆႉ လၢႆလွင်ႈယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉႁွင်ႈ၊ မႄႈၼမ်ႉႁွင်ႈ ၊ၼမ်ႉႁွင်ႈဢွၼ်ႇ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ၊ မႄႈၼမ်ႉၼိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈပၼ်ၸိုဝ်ႈမၼ်း ၸွမ်းပၵ်းပိူင်ၼႆ ဢမ်ႇမီး။
လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႉ ၼႆႉလႆႈမၵ်ႈမၼ်ႈၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း သိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈငဝ်ႈငႃႇ ပိူင်ပဵၼ် Ecosystem ၼႆႉ ၼပ်ႉသၢင်ႈဝႃႈပဵၼ် တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉတင်း သိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ယူႇသဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸူဝ်ႈပၢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈပဵၼ် ပိူင်ၾၢင်တူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်သွၼ်ႇလႆႈဝႃႈ ၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵူႊၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈမီးပိူင်ၾၢင်ၸိူင်ႉၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ပေႃးဢဝ်ၽၢႆႇပၢႆးလိၼ် ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉဝႃႈတေႉ biosphere ၼႆႉ ပဵၼ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ecological system တူဝ်မီးၸႂ် တင်းလုမ်ႈၾႃႉ ႁူမ်ႈပႃးတင်းမိူၼ်ၼင်ႇ lithosphere (ႁိၼ်), hydrosphere (ၼမ်ႉ), and atmosphere (လူမ်း) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ ၶူၼ်ႉႁၼ်ဝႃႈ မီးတူၼ်ႈမႆႈလႄႈ တူဝ်မီးၸႂ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမွၵ်ႈ 2 လၢၼ်ႉ ၼႆယူႇ၊ လၢမ်းဝႆႉဝႃႈတေႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတင်းသဵင်ႈတေမီးယူႇမွၵ်ႈ 50 လၢၼ်ႉၼႆ။
ယွၼ်ႉၵွပ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ် ဢမ်ႇသိုပ်ႇမီး ဢသၢၵ်ႈလႆႈ ယွၼ်ႉလွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉလႅၵ်ႈလၢႆႊ ႁိမ်းသိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်လႄႈ ၸင်ႇလႆႈမူၺ်ႉႁၢႆၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးၽွင်း ပိူင်ပဵၼ် တႃႇတူၼ်ႈမႆႈၶဝ်တေယႂ်ႇသုင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈၸႂ်ႉႁႅင်းသၢႆလႅတ်ႈသေ ႁွမ်သိမ်းယဝ်ႉ ႁူင်တႃႇၶဝ်တေ မီးဢသၢၵ်ႈယႂ်ႇသုင်မႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်လဵၵ်ႉႁႅင်းၼႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးသႄး ၼိူင်ႈဢၼ် (single-celled) သေ လႆႈၸႂ်ႉ မၢၼ်ႇၽီလူး (microscopic) သေတူၺ်းၸင်ႇႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉမၢၵ်ႇတႃ ၵူၼ်းႁဝ်းၵွၺ်းတေႉ တေတူၺ်းဢမ်ႇႁၼ်မၼ်းလႆႈ။
လွင်ႈၶဝ်ၽႄႈၸိူဝ်ႉၶဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ဝႆးၼႃႇသေဢမ်ႇၵႃး ယႂ်ႇဝႆးၼႃႇ။
တႄႇဢဝ်ၼၼ်ႉမႃးသေ မၼ်းၼႆၵေႃႈႁၼ်ၸႅင်ႈလီမႃးဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႈၼႆႉ မၼ်းမီးပႃးထႅင်ႈ ၸုမ်းမၼ်းထႅင်ႈတင်းၼမ် လိူဝ်သေ ဢၼ်မၵ်ႈမၼ်ႈၼႃး မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းယူႇ ယဝ်ႉၵေႃႈႁႅပ်းလႄႈ ၸိူဝ်ႉတဝ်းတင်းၼမ်ၼႆၵေႃႈ လႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇတၢင်ႇတီႈ။
ၼႂ်းၵႃႊ လွၵ်းလၢႆးၸႅၵ်ႇၽႄ ၸိူဝ်ႉတူၼ်ႈမႆႈၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတွၼ်ႊလိၼ်မၼ်းလႄႈသင် တူၼ်ႈမႆႈၸိူဝ်းဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး ပၢၼ်ၵွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးယူႇ။
ၸိူဝ်ႉတူၼ်ႈမႆႈမၢင်ၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ". တူၼ်ႈမွၵ်ႇတီႈယူႇပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႇ ( ဢမ်ႇလၢႆႊတီႈဢွၵ်ႇ)". တူၼ်ႈဢၼ်မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် (ဢမ်ႇၼၼ်) ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၵုၼ်လိၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ ၶၢႆႉၵႂႃႇၸူးထႅင်ႈ ၵုၼ်လိၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႆၵေႃႈမီးလွင်ႈ ၵွင်ႉၵၼ်ယူႇဝႆႉသေ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃး ပဵၼ်တူၼ်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵႂႃႇ (ဢမ်ႇၼၼ်) တူၼ်ႈမွၵ်ႇဢၼ်ၶဝ် ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်မႃး။
တူဝ်သတ်းၶဝ်ၼႆၵေႃႈ မီးပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႊ ၽႂ်မၼ်းဝႆႉယူႇ ၼႆႉၵေႃႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ် ၸႅၵ်ႇၽႄၶဝ်ဝႆႉတင်း တူဝ်မီးၸႂ် တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။
ၶဝ်ၼႆၵေႃႈ ပႅၵ်ႈပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ တူၼ်ႈမႆႈ၊ တူၼ်ႈတဝ်း လႄႈ ႁဵပ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လူၺ်ႈ ၽိဝ်သႄး (cell walls) ၶဝ်ၼၼ်ႉ။
မၼ်းၼႆၵေႃႈ မီးႁွင်ႈတႃႇတေ ၸိၵ်ႉလုၺ်ပၼ် တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ တၢင်းၼႂ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ။
မိူဝ်ႈပီႊ 2020 ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ Nature ၶဝ်ၶူၼ်ႉႁၼ်သေ လႆႈပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၶူဝ်းဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းပဵၼ် anthropogenic mass ၼႆႉမၼ်း ၼၵ်းလိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးတီႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉဝႃႈၼႆသေ မၼ်းပဵၼ် ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်တူဝ်သတ်းယႂ်ႇလူင်လႄႈ တင်းလိၼ် ႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်ဝႆႉ။
ပႅၵ်ႈသမ်ႉမီးလွင်ႈ တိူဝ်းတွၼ်းယူႇသေတႃႉ၊ ၵူၺ်ႊၵႃႊ လွင်ႈယဵၼ်ငႄႈၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉတင်း သိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။
ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၸွႆႈၵႅတ်ႇၶႄပၼ် ၽေး တူၼ်ႈမႆႈလႄႈ တူဝ်သတ်းတင်းၼမ် ဢၼ်တေမူၺ်ႉၼၼ်ႉယူႇမႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ႁူဝ်သိပ်းပီႊ မွၵ်ႈၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း 1 လၢၼ်ႉပၢႆယူႇ။
မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွၵ်းၵၢတ်ႇ ၶူဝ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းလိၼ် ပိၼ်ႇၾိူၼ်ပိၼ်ႇၽႆႇၵႂႃႇသေ ၼႂ်းၶၢဝ်းၼၼ်ႉၵွၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈလူင်းတိုၼ်းလၢင်း တီႈၶူဝ်းၶွင် သၽႃႇဝႁဝ်း ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ။
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇႁေႉႁၢမ်ႈပၼ် လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၽၢႆႇၼွၵ်ႈၼႆႉ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၼႃႈၵၢၼ်မၢင်လွင်ႈ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ လိုပ်ႇလမ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇ၊ မဵတ်းပႃ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းၵၼ်မႃး ဝႆႉမိူၼ်ၵၢၼ် ယႃလွင်ႈၶၢၼ်ႉ လႄႈ ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၸိူဝ်းၼႆႉဝႆႉ။
သၽႃႇဝၼႆႉ ယုၵ်ႉမုၼ်းပၼ်လႄႈ လႆႈထုၵ်ႇထုၵ်ႉယွင်ႈမႃးတင်းၼမ်မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢၼ်းသီ၊ ၶႅပ်းႁၢင်ႊ၊ ဝွၵ်း လႄႈ လိၵ်ႈလၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ပိူင်းၼႄပၼ်ဝႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းတင်းၼမ် ႁၢင်ႊလီလူၺ်ႈ သၽႃႇဝၼႆယူႇ။
သၽႃႇဝလႄႈ ပႃႇထိူၼ်ႇၼႆႉ ၶဝ်ႈပဵၼ်တီႈလမ်ႇလွင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇပိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉမႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ယူႇ။
ၵူၺ်းၵႃႊဝႃႈ သၽႃႇဝၼႆႉ လီဢၢမ်းၼႃႇ မၼ်းယုၵ်ႈယွင်ႈဝႆႉၼႂ်း Psalms လႄႈ ပပ်ႉႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1800 လိူဝ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းႁၢင်ႊၵေႃႈ လႆႈဝႃႈၸိုဝ်ႈယႂ်ႇမႃးတေႉတေႉ ပိူင်လူင်မၼ်းတေႉ ပဵၼ်လွင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းလွင်ႈႁၵ်ႉပႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၵွပ်ႈလွင်ႈၼႆႉသေ လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ပွင်ႇၸႂ်လႆႈဝႃႈပဵၼ် ပၢႆးတူဝ် "physics" - တီႈပွင်ႇမၼ်းၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈမၵ်ႈမၼ်ႈပၼ်ယူႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်လွင်ႈ "လဵပ်းႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈသၽႃႇဝ" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉတေႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပွတ်းတွၼ်ႊ လႅင်ႊလၢဝ်ဢၼ်ႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉ တင်းသဵင်ႈတေမီးယူႇမွၵ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 4.9 ၼႆႉၵွၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတေမႃးတူၺ်း လႅင်ႊလၢဝ်ဢၼ်ႁၼ်လႆႈၼၼ်ႉတေႉ တေလႆႈဝႃႈ ႁိၼ်လႄႈတင်းထၢတ်ႈမၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇပႆၸွမ်းပၵ်းပိူင် ပၢႆးတူဝ်ဝႆႉယူႇ။
လႅၼ်ၶၼ်ႈၼႂ်းၵေႈ ပိဝ်လူမ်းလႄႈ ၵၢင်ႁၢဝ် ၼၼ်ႉဢမ်ႇမီး သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈၶဝ်ႈၼႂ်ႈၵၢင်ႁၢဝ်ၵႂႃႇ ၵႃႊႁိုဝ်ၵေႃႈ ပိဝ်လူမ်းၼၼ်ႉယွမ်းလူင်တိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။
တီႈၼၼ်ႉဢမ်ႇမီး ၵႂၼ်း၊ ၼမ်ႉလိူတ်ႈသႂ်ႇ (plasma)၊ ၽွင်မုၼ် လႄႈ လၢဝ်ပွမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်လူၵ်ႈလဵဝ် ဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ်တင်းလၢႆ ယူႇလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၸွမ်းၼင်ႇလၵ်းထၼ် ဢၼ်ႁၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႁိုင်ႁီးၼၼ်ႉ ၼူဝ်လူၵ်ႈ ဢၢင်းၵၢၼ်း (Mars) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယၢမ်ႈမီးၼမ်ႉမႃးယူႇ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ တီႈၼိူဝ်လူၵ်ႈ ဢၢင်းၵၢၼ်း (Mars) ၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉမီး တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ယူႇသဝ်းၼႆၸိုင် ၼမ်ႉၼႆၵေႃႈ တိုၼ်းတေမီးဝႆႉယူႇ တီႈၼႂ်းတႂ်ႈမၼ်းလႆႈယူႇ။
> ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉသွၵ်းႁႃၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်လႆႈ ၶေႃႈမုၼ်းတီႈ လွၼ်ႉၵႅၼ်မၼ်းယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇတေ တႅၵ်ႈၼိူင်းလႄႈ တၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၸိူဝ်းဢၼ် ႁႃလႆႈမႃး တီႈလႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ယဝ်ႉၵေႃႈ မႃးတီႈၵူၼ်းၵူႊသႅၼ်းသႅၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈ ပိူင်တႅၵ်ႈၼိူင်း ဢၼ်မီးပၵ်းပိူင်မၵ်ႈမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း ၵၢၼ်ၼပ်ႉလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ လႆႈၶူင်ႊသၢင်ႈမႃး ပုၼ်ႉတႃႇပဵၼ်လွင်ႈ ၵမ်ႉထႅမ် ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵူၼ်းႁဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၸင်ၼမ်ႉၼၵ်း၊ ဢွမ်မူင်း၊ မၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်တူၺ်းၵႆ (telescopes)၊ မၢၼ်ႇၽီလူး ဢၼ်တူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉသေး (microscopes)၊ ၶိူင်ႈတႅၵ်ႈလူမ်းမႆႈ၊ ၵွင်ႈထႆႇ လႄႈ ၶႅပ်းတၢင်ႇၽိုၼ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊပၼ် ဢၼ်ႁဝ်းဢမ်ႇႁၼ်လႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၼႄသီ၊ ၶိူင်ႈတႅၵ်ႈ ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ၊ spectrometers၊   ၵွင်ႈထႆႇတႂ်ႈသၢႆလႅင်းလႅင်၊ oscilloscopes, interferometers, geiger counters လႄႈ ၶိူင်ႈႁပ်ႉသၢႆဢွမ်လူမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇပွတ်ႇလူမ်းတီႈၼႂ်း မၢၵ်ႇလေႃႉဢွၵ်ႇၼႆ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းႁိုဝ်တႅၵ်ႈ ႁႅင်းလူမ်းမၼ်းလႆႈ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ မၼ်းၵေႃႈပဵၼ်လွင်ႈ ႁႅင်းဢီးမၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဢေၽႃႇၽႄသွင်ၵေႃႉ ၵေႃႉဢၼ်ဢွၵ်ႇႁၼ်ၼႃႈ ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ၵေႃႉလဵၵ်ႉလိူဝ်သေ ၵေႃႉဢၼ်တိုၵ်ႉမီးၼႂ်းတွင်ႉၼၼ်ႉ။
တီႈၼႂ်း ၵွၼ်ႇတမ်မႅၵ်ႇၵႄးၼိတ်ႉၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၶူဝ်းဢၼ်လဵၵ်ႉသေလဵၵ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊပိူင်မၼ်းပႅတ်ႈၼႆ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၶူၼ်ႉၶႂႃႉလႆႈ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈမၵ်ႈမၼ်ႈဝႃႈ "ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ" ၼၼ်ႉ တၵ်ႉတေလႆႈပဵၼ် တွၼ်ႊၼႂ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉယူႇ။
လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ မႃႈတီႈ လွင်ႈသုၵ်ႈယုင်ႈၼမ်လၢႆ၊ လွင်ႈလိုမ်းတူဝ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တွင်းလႆႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶဝ်ႈမႃးယူႇၽွင်ႈ သေ လိုမ်းပႅတ်ႈၵေႃႈယၢၼ်ၵႂႃ။
ဝၢႆးမႃးသင်ၶိုၼ်းတွင်းလႆႈပိူင်ပဵၼ်ၼႆၸိုင် လွင်ႈတွင်းမၢႆႁဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊတဵမ်ၵႂႃႇပႅတ်ႈ ယွၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ၵႂႃႇၸွမ်း "ၼင်ႇဢၼ်ထၢင်ႇ" ၼၼ်ႉ လွင်ႈတၢင်းၸိူင်ႉၼႆ ႁွင်ႉဝႃႈ reconstructive memory ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း ပၢႆးၸႂ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈမၵ်ႈမၼ်ႈၸပ်းၽၢၵ်ႇ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းဝႆႉဝႃႈၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵေႃႉၼိူင်ႈ ပေႃႉႁႅမ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇမၼ်းၼႆလႄႈ တေလႆႈပႂ်ႉတူၺ်း ပႅၵ်ႈသမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ် လွင်ႈလီၵေႃႈယဝ်ႉ လွင်ႈၸႃႉၵေႃႈယႃႇ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ် "လွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈတႃႇႁႂ်ႈလႆႈ တၢင်းႁူႉပႁူႉသုတၼမ်။"
ပုၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈထတ်းသၢင် တေလပ်ႉလွင်းၼၼ်ႉ ၶိူင်ႈ၊ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၸၢမ်းမၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ႁဵတ်းမိူၼ်လွင်ႈၽႅၼ်ၵၢၼ် ဢၼ်မီးဝႆႉၵဝ်ႇၵဝ်ႇလႆႈယူႇ ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းမိူၼ်တင်းသဵင်ႈ။
ၶိူင်ႈၶူဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် လွၼ်ႉၵႅၼ် ပိူင်ၾၢင်မၼ်းယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးတင်း ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လွင်ႈပိၼ်ႇပၢႆႇၸိူဝ်းၼႆႉ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၼင်ႇ ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၵၢင်ပၢင်ႇ၊ လွင်ႈပိူင်လိၵ်ႈၵၢၼ်လၢႆး၊ လွင်ႈလႆႈ လႄႈ တွၼ်ႊၵမ်းလိုၼ်း ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ႈ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈၶူၼ်ႉႁၼ် ဢၼ်ၵဝ်ႇဢၼ်မီးဝႆႉ။
လွၼ်ႉၵႅၼ် ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆ့ ပဵၼ် ပိူင်လူင်ပွင်ႈၵႂၢမ်း ၼႂ်းမၵ်ႈမၼ်ႈဝႆႉဢၼ်ၼိူင်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ပိုၼ်ႊၽႄပၼ် ၽိုၼ်လိၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပဵၼ် လွင်ႈႁၼ်ထိုင် ၸိူဝ်းဢႃယုဢသၢၵ်ႈ ပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပၼ်ၶေႃႈမုၼ်း တႃႇပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉသၽေႃး တႃႇသပ်းလႅင်းၼႄလွင်ႈ သၽႃႇဝ ဢိၵ်ႇ ၵုၼ်းမုၼ်လူၵ်ႈၵမ်ႇၾႃႇ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ၸႅၵ်ႇၽႄႇလႆႈလူၺ်ႈ ပၢႆးလႂ်ပၢႆးၼၼ်ႉလႄႈ ၵူတ်ႉမၢႆၽိုၼ်ယိုၼ်ႈယွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈၵူၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ၶဝ်ဢမ်ႇႁႃဢွၵ်ႇလႆႈ ၶေႃႈတွပ်ႇၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းမၼ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်ၶိုၼ်းသိုပ်ႇ ၶူၼ်ႉႁႃ ပၼ်ႁႃႁိမ်းႁွမ်းသိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ။
ၸဝ်ႈပၢႆးပိုၼ်းၶဝ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၼ်ႉၵႅၼ်ႇမူႇလပိူင်ၵဝ်ႇမၼ်းသေ ပုၼ်ႈတႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလၵ်းထၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈမၼ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းတႅမ်ႈမၢႆ လွင်ႈမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉ မၼ်းတေလႆႈမီး လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၵွင်ႉသၢၼ်ႇၵၼ်တင်း ႁူဝ်ၶေႃႈမၼ်း ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၸွမ်းၼင်ႇမီးဝႆႉ။
ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၼႆႉ ၸႂ်ႉတႃႇလၢမ်းသေ ထတ်းသၢင်ႈတူၺ်း လွင်ႈဢၼ်ၶူၼ်ႉႁႃလႆႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉ ၶႆႈၾၢင်ႉသေၸႂ်ႉတိုဝ်းတေႉတေႉ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊၵႂႃႇမိူၼ်ၵၼ်တင်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႇတင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်မႃးတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၵေႃႈ လႆႈမီးလွင်ႈႁၼ် ဢၼ်လပ်ႉလွင်းလီမႃး တိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉလႄႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇပၼ်လႆႈ လွင်ႈလပ်ႉလွင်းမၼ်းယဝ်ႉ။
"ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးမွၼ်းၼႆႉ မၵ်ႈမၼ်ႈဝႆႉလူၺ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်း တၢင်းၵႃႈလႄႈ ၸုမ်းၸိူင်းၽၢမ်း (Dans och Cirkushögskolan, DOCH) ၼၼ်ႉ၊ Stockholm ၼႆႉ ပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇတႂ်ႈၼႆႉ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးမွၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ ၸွပ်ႇႁႃ၊ ယဝ်ၵေႃႈထတ်းသၢင်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်း ဢၼ်ပၢႆးႁူႉႁၼ်ႁဝ်းမီးၼၼ်ႉ ဢိၵ်ႇထႅင်ႈ လွင်ႈတၢင်းမေႃ ပၢႆးမွၼ်းႁဝ်း။"
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးမွၼ်းၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇလႆႈ လွင်ႈႁူႉပၢႆးႁၼ် လႄႈ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ်ၵၢၼ် မူၼ်ႊၸႂ်ပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈၼင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း Hakan Topal လၢတ်ႈၼၼ်ႉ "ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးမွၼ်းၼႆႉ မၼ်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်လိူဝ်တၢင်ႇၸိူဝ်ႉ၊ ၸႂ်ႉတိုဝ့်လႆႈလွၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉသေ ႁူႉလႆႈမႃးႁင်းၶေႃၵေႃႈလႆႈ၊ယဝ်ႉၵေႃႈ လွၵ်းလၢႆးမႂ်ႇမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈမီး။"
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၽၢႆႇလင်ၼႆႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈပႃး ၊ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်တင်ႇ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးလိၼ် ဢမ်ႇၼၼ်ပိူင်ႁဵတ်းပိူင်သၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈႁၼ်ထိုင် လိၵ်ႈလၢႆးပၢႆပေႇၼႆႉ တူၺ်းႁၼ်လႆႈ တီႈလွၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် တီႈပွင်ႇမၼ်း လူၺ်ႈၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃးၼၼ်ႉ။
ၶေႃႈထၢမ် ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉ သဵင်ႇၵၼ်ဝႆႉတင်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈယူႇ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၸႅၵ်ႇၽေလႆႈ လူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆး ၵၢၼ်ၼပ်ႉသၢင်ႈ လႄႈ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တူဝ်ထူပ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မၢင်ဢၼ်ၼႆႉ ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လူၺ်ႈ လွင်ႈပိၼ်ႇၾိူၼ်၊ တႄႇဢဝ်တီႈၵၢၼ် ၶူၼ်ႉႁၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉသေ ဢုပ်ႇၵုမ်ႊၵၼ်၊ ၵၢၼ် "ၶိုပ်ႈၼႃႈ" တႃႇလွင်ႈႁၼ်ထိုင်လႄႈ ပၼ်ႁႃၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢၼ်မီးၵုၼ်းမုၼ်ၼၼ် ၵႆႉၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးတၢင်း ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉမီးၵုၼ်းမုၼ် လၢမ်းဢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်မီးၵုၼ်းမုၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈ ပိူင်ႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်း ၵွင်ႉၵၼ်လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ် ယုမ်ႇယမ်လႆႈ တင်းဢၼ်ၶူၼ်ႉႁၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵုၼ်းမုၼ်ၼႆႉ လႆႈမႆႈၸႂ်ယူႇလူၺ်ႈ လွင်ႈထတ်းသၢင် ဢၼ်လၢမ်းဢဝ် လုၵ်ႉတီႈ ပိူင်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လၢမ်းဢဝ်လႆႈ တၢင်းယႂ်ႇလွင်ႈတၢင်းၶဝ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶဝ်ႈပႃးမၼ်း ၼမ်ပူၼ်ႉၼႃႇၼႆ၊ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉ တေလိူၵ်ႈဢဝ် ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ထုၵ်ႇလီပႃးၼၼ်ႉယူႇ။
ၶေႃႈမုၼ်းထီႈသွင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မီးဝႆႉထႃႈ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈမုၼ်း ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈတႃႇ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉ။
လွၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မၼ်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းယူႇ တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ လွၵ်ႈလၢႆးဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈထူပ်းမိုဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႇတေလိူၵ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႂ်းထူပ်းမိုဝ်း၊ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈဝႃႈ ၶႂ်ႈတေၸႂ်ႉတိုဝ်း ပုၼ်ႈတႃႇ တေၶဝ်ႈၸမ်ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈလႆႈလီ။
လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်တီႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉ မိူင်းၼိူင်ႈလႄႈ မိူင်းၼိူင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး ဢၼ်လုမ်ႈၾႃႉႁူမ်ႈၵၼ် သေမၵ်ႈမၼ်ႈဝႆႉ လၢႆးၶဝ်ႈၸမ်မၼ်းတႃႇ တေၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ။
ၶဝ်ႈၸူးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း သၽေႃးတြႃးဢၼ်မီးပိူင်တိုဝ်းၵမ် ၼိူဝ်ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်မီးလွင်ႈထဵင်ၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်တိုဝ်းၵမ်မိူဝ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈယူႇသေယဝ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ သၽေႃးတြႃးဢၼ်မီးပိူင်တိုဝ်းၵမ် ၼႆႉ ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်ႉၼႂ်း ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉလႄႈပိူင်တိုဝ်းၵမ်ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉ ႁၼ်လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ပိူင်တိုဝ်းၵမ်မိူဝ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇ။
ပိူင်တိုဝ်းၵမ်ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉ ၵမ်ႉၼမ်တႄႉ ႁဵတ်းမႃးတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈႁၼ်ထိုင် ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပႆၢးယႃႈယႃသေယဝ်ႉ မႆၢမီႈဢၼ် လိုဝ်းသေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ် ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ Helsinkiမိူဝ်ႈ 1964 (the 1964 Declaration of Helsinki)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီးၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸၼ်ႉသုင်ၼႆႉ လွင်ႈထူပ်းႁၼ် လွင်ႈၸပ်းၽၢၵ်ႇ၊ တီႈၸီႉၼႄးၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈလႆၢးႁဵတ်းသၢင်ႈ လႄႈ ပၼ်ႁႃတၢင်ႇဢၼ် လႄႈ လွင်ႈသဵင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းသေဢမ်ႇမီးၼမ်ႉတွၼ်းသင်ၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတႄႉတႄႉ။
ၽူႈႁူႉမေႃၽႆၢႇၼွၵ်ႈၼႆႉ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလႄႈ မိူဝ်ႈပိုၼ်ဢွၵ်ႇပပ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်မီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈ ထုၵ်ႇပၢၵ်ႈပႅတ်ႈလႄႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈတူၺ်းၼႂ်းၵၢၼ်မိူင်းၸိုင် မိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၶဝ်ၼႆႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ၶဝ်ႁဵၼ်းပဵၼ်မိူင်းပဵၼ်မိူင်းယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ ပွတ်းတူၵ်းယူးရူပ်ႉ၊ ၶၼေႇတႃႇ၊ ဢေႃးသထရေးလျႃး လႄႈ ၼျူးၸီႇလႅၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢိတ်းဢွတ်းၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢမ်ႇႁူမ်ႇငမ်းလႆႈၵူႈတီးၵူႈပိူင်။ ပွင်ႇဝႃႈ ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်း တေဢမ်ႇၸၢင်ႈမႃး ၸႂ်းတိုဝ်းလႆႈ တွၼ်ႈတႃႇ ၵူၼ်းတၢင်ႇတီႈ ဢမ်ႇၼၼ်ႇ တၢင်းၼႃႈတီႈ။
ၵမ်ႈၵႃးၼမ်တႄႉ မိူဝ်ႈႁဵတ်း လွင်ႈထတ်းသၢင်တၢင်ႇၵေႃႉၼႆႉ မၼ်းပႃးၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၼႂ်းပႆၢးလဵဝ်ၵၼ် ဢၼ်တေဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်တင်း ၽူႈထတ်းသေ ပၼ်ၶေႃႈထတ်းသၢင် ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ်ၶဝ် ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈထတ်းသၢင်ၼၼ်ႉ ၶဝ်တေပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ဢမ်ႇၸပ်းၽၢၵ်ႇၼႆသေ ၵမ်ႈပႃႈၼမ်တႄႉ ႁဵတ်းပၼ်လူၺ်ႈဢမ်ႇဢဝ်ၵႃႈထတ်းသင်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း - ၵူၼ်းၵိုၵ်းမိူင်းၶဝ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈယိုၼ်းထိုင်လႆႈ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၸုမ်းၶဝ်ၼႆႉ ထုၵ်ႇလီဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၵပ်းၵႆၢႇသေ တႅပ်းတတ်းၼႆယဝ်ႉ။
ပိူင်ၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်ပႆၢးမၼ်းသေ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈတၢင်းၼမ်သေယဝ်ႉ မၼ်းလႅၵ်ႈလႆၢႈယူႇၵူႈၶၢဝ်း ၵမ်းလွႆးလွႆးယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸိူင်ႉၼႆ ၸၢင်ႈႁၼ်လႆႈ ၼႂ်းလွင်ႈၸႅင်ႈလႅင်ႈၶေႃႈမုၼ်း တႃႇၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ။
ဢၼ်ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈ တၢင်းႁူႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈ ၼႂ်းၵေႈ လႆၢၽႆၢႇလႆၢပႆၢး တႄႉဢဝ်ဢိတ်ႇဢွၵ်ႇပပ်ႉ ထိုင် ႁၢင်ႈၽၢင်ၾႆးၾႃႉ(electronic format)ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ပိူင်ပႆၢးမၢၵ်ႇမီးတင်းလႆၢၼႆႉ ပိူင်ႈၵၼ် ၼႂ်းႁိမ်းႁွမ်းဢီႇလႅၵ်ႇထရေႃးၼိၵ်ႉ(electronic environment)ၶဝ်ယဝ်ႉ။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢွၼ်တၢင်းၵမ်ႉၼမ်ႉ(မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်း)ၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၶဝ်တၢင်းၼမ် တႃႇႁႃငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ။
လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသၢႆႈၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလႆၢး ဢၼ်ဝႆႉၵၼ်တူဝ်ထူပ်းလမ်ႇလွင်ႈသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတၢင်းႁူႉ ဢၼ်ႁဵတ်း လွင်ႈယုၵ်ႉမုၼ်းပႆၢးသႆၢႈ တႄႇၸဵမ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 17ၼၼ်ႉ (ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်ႈပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ မီးၽူႈႁဵတ်းၸွမ်းၸၢမ်းတူၺ်း/မေႃယႃ ဢၼ်လိုဝ်းလင်ယူႇ)။
ဢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉလွၵ်းလႆၢးပႆၢးသႆၢႈ ဢၼ်ႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းပႆၢးသၢႆႈတင်းမူတ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်တၢင်းႁူႉဢၼ်လႆႈႁပ်ႉ မိူဝ်ႈၽွင်းသွၵ်ႈႁႃၶေႃႈတွပ်ႇ တႃႇၶေႃႈထၢမ်ၼႆသေ မၼ်းပဵၼ်လႆၢလႆၢလွင်ႈမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ မၼ်းမီးတၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ၼႂ်းလွင်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼႆယူႇ။
> ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသႆၢႈ" ၼႆႉ ဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 19 ၽွင်းၸုမ်းပႆၢးသၢႆၢႈၶဝ် ႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်းယႂ်ႇသေယဝ်ႉ ၶေႃႈႁွင်ႉၼႂ်းပႆၢးပၺ်ႇၺႃႇ(terminologies)ၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇပၼ်ၼႂ်းၵႄႈပႆၢးသႆၢႈလႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈပႆၢးသႆၢႈ မိူၼ်ၼင်ႇ "ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈ" လႄႈ "ၸဝ်ႈပႆၢးသၢႆႈသူႇတူဝ်ႇ(pseudoscience)" တႅၵ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်းလႅင်းယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢဝ်ႉ(Gauch) 2003 လႄႈ တေႃး(Tow)2010 တေႉ ဢမ်ႇၽွမ်ႉၸွမ်းလွင်ႈတွပ်ႇထဵင် ၽေးယႃးပႅၼ်ႉ(Feyerabend)။ ၽွင်းလွင်ႈၸွပ်ႇထၢမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၽူႈၵေႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ လႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် တေလႆႈႁူႉပွင်ႇ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၶူဝ်းၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်းၶဝ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပပ်ႉ သၽေႃးတြႃးလွၵ်းလႆၢးပႆၢးသႆၢႈ (Theories of Scientific Method) ဢၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ရူဝ်းပတ်ႉၼူဝ်ႇလႃႇ(Robert Nola)လႄႈ ႁေႃးဝၢတ်ႉသၼ်ႇၶီႇ(Howard Sankey) တႅမ်ႈဝႆႉမိူဝ်ႈ 2007 ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ပၢင်ၵုမ်လွင်ႈလွၵ်ႈလႆၢးပႆၢးသႆၢႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ်ယူႇၼႆသေယဝ်ႉ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၽေးယႃးပႅၼ်ႉ(Feyerabend) ထဵင်ဝႆႉ ႁူဝ်ၶေႃႈမၼ်းပဵၼ် Against Methodၼႆသေတႃႉ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉ ပၵ်းပိူင်လွင်ႈလွၵ်းလႆၢးၵမ်ႈၽွင်ႈသေ ၶတ်းၸႂ်တႃႇတေထတ်းသၢင်ပၵ်းပိူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇလွၵ်းလႆၢးဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈလမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ပႃးၵူႈတီႈ ၼႂ်းလွၵ်းလႆၢးပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႆႉတူဝ်ထူပ်းပဵၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ(empiricism)။
ၽူႈသၢၼ်ၶတ်း လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသၢႆႈၶဝ်တႄႉ ၼႄးဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈႁူႉ၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်ၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၼိူဝ်လွင်ႈၵိူဝ်းယမ်၊ လွင်ႈႁၵ်ႉသႃၽိင်ႈထုင်း၊ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ဢၼ်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ႁပ်ႉဝႆႉ၊ လွင်ႈႁူႉပွင်ႇၸႂ်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် ၽသေႃးတြႃးဢၼ် ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉၵၼ်ယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်း ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်တေၸၢင်ႈၼေလွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
တႄႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 16သေယဝ်ႉ ၾရၼ်ႇသိတ်ႉပေးၵွၼ်း(Francis Bacon) ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၵမ်ႉထႅမ် လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းမႃးသေ ၵျီႇယမ်ႇပတိတ်ႇသတႃႇတႄႇလႃႇပေႃႇတႃႇ(Giambattista della Porta)၊ ၵျူဝ်ႇႁၼ်းၼႅတ်ႉၵႅပ်ႇပလႃႇ(Johannes Kepler) လႄႈ ၵႃႇလီႇလီႇဢူဝ်ႇၵႃႇလီႇလေး(Galileo Galilei)ၶဝ်သမ်ႉ ႁဵတ်းၸွမ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၸွပ်ႇထၢမ်တၢင်ႇပႆၢး ပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ် ၼိူဝ်တၢင်းႁူႉၵဝ်ႇလႄႈ ဝႆၢးမႃး ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပႆၢးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းသေယဝ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႈမီးတၢင်းႁူႉဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈမႃးၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈႁၼ်လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢင်ႈ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႆၢးသႆၢႈ ၼႆယဝ်ႉ "။
လွင်ႈလႆၢလႆၢလွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ် ၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈမိူၼ်ဝႃႈ ယႃႈယႃမႂ်ႇ တေယူတ်ႉယႃပၼ် တၢင်းပဵၼ် တီႈၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼႂ်းတၢင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၸၢမ်းယႃယႃၼႂ်းႁွင်ႈယႃ(clinincal trial of the durg) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈမုင်ႈမွင်း တႃႇၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈမုင်ႈမွင်းလႄႈ လွင်ႈပဵၼ်တေႉၼႆႉ မၼ်းၼေပၼ်ဝႃႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်လႂ် သပ်းလႅင်းပၼ် ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းသေ လႆႈမႃးၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းသေယဝ်ႉ တေလႆႈၵႆႉၵႆႉႁဵတ်းပၼ် လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈမၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇ ၵဵပ်းႁွမ်လၵ်းထၢၼ် ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃးၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇတွပ်ႇပၼ်ၶေႃႈထၢမ်လႆႈလီလီ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇသွၵ်ႈႁႃၶေႃႈတွပ်ႇတၢင်ႇဢၼ် တွၼ်ႈတႃႈၶေႃႈထၢမ် ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ တႃႇတွပ်ႇပၼ် ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်လိူဝ်။
လႆၢးငဝ်းလႅင်းထၢတ်ႈမၢၼ်ႇထွင်ႇၵႂႃႇၵူႈသၢႆသႆၢ ၶွင်တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ(DNA) ဢၼ်ၽလေႃးရႅၼ်ႉပႄး(Florence Bell)တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်း ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၸၼ်ႉၶူးမေႃလူင်(Ph.D.)မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ (ဢမ်ႇၶႅမ်ႉပဵင်းသေတႃႉ) မၼ်းငႆၢးမိူၼ်တင်း "ၶႅပ်းႁၢင်ႈ 51 (Photo 51)"။ ၵူၺ်းၵူႈဝႃႈ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းသွင် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢၼ်ၼႆႉ ၶွင်ႉၶမ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ် ၵျွၼ်ႇ(June) ပီ1952ၼႆႉ ဝတ်ႇသၼ်ႇ(Watson) ႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ လွင်ႈထႆႇထၢၼ်ႇမၢၼ်ႇ(X-ray pictures)ၶွင် TMV သေ ၼေလွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ ႁီးလိၵ်ႉ( helix)ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇလႅပ်ႈတင်း လႆၢးငဝ်းလႅင်းထွင်ႇၵႂႃႇၵူႈသႆၢသႆၢ(diffraction pattern)ၼၼ်ႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ "။
ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈပႆၢးၼပ်ႉၵူၺ်းသေ ၵၢင်းယၢၼ်းလွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း လွင်ႈပၼ်ႁႃပႆၢးၸႂ် ဢမ်ႇမီးယူႇၼႆႉ။
တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ(DNA)ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ႁီးလိၵ်ႉ(helix)"။
မိူၼ်ၼင်ႇ - ႁူဝ်ၼပ်ႉ ၽင်ႇ(strands) ၼႂ်းလုပ်ႇသၼ်လင်(backbone) ၶွင်ႁီးလိၵ်ႉ(helix)(ၶရိၵ်ႉ(Crick)တႄႉ ထၢင်ႇထိူမ်ဝႆႉဝႃႈ မီး 2ၽင်ႇ ၼႆသေတႃႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဝတ်ႇသၼ်ႇ(Watson) ထတ်းတူၺ်းလွင်ႈၼႆႉ လီလီ)၊ ဢွင်ႈတီႈႁူမ်ႈပွင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်၊ တႄႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဝႆၢးၾရၢင်ႇၵလိၼ်(Franklin) ဢွၵ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉၸင်ႇ ဝီးၵိၼ်း(Wilkins) ၽွမ်ႉၸႂ်တႃႇတေႁဵတ်းၸိူင်ႉၼၼ်ယဝ်ႉ "။
မၼ်းၸႆၢးလႄႈ ၶရိၵ်ႉ(Crick) ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၼႆႉ ၸွမ်းၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းၶွင်တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ(DNA’s compostion) ဢၼ်ၶဝ်ႁူႉဝႆႉ(ပိူင်လူင်မၼ်း ပၵ်းပိူင်ႁူမ်ႈပွင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶွင် ၶျႃႇၵၢပ်ႉ(Chargaff’s rule of base pairing) ၼၼ်ႉသေ ၶႃသွင်ၵေႃႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပိူင်ၶႃယူႇယဝ်ႉ။
တႃႇၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်လီဢၢမ်ႈၼႃႇၼႃႇတႄႉ (ပေႃးၶေႃႈတွပ်ႇၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈလမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ၶဝ်) ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈတၢင်ႇၵေႃႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းတူၺ်း တႃႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇၸိူင်ႉၼၼ် တွၼ်ႈတႃႇၶဝ်ၼႆယူႇ။
လွင်ႈထတ်းသၢင်တၢင်ႇၵေႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇဢမ်ႇၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၶွင် ၶေႃႈတွပ်ႇ။ ၼႂ်းၸႂ်ၽူႈထတ်းသၢင်ၼႆႉ (ဢိင်ၼိူဝ် ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၽူႈၸၢမ်းတူၺ်း ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉသေ) လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ မၼ်းမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈယူႇႁင်းမၼ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈမီးလွၵ်းလႆၢး လႄႈ လွင်ႈမီးလႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ၽၢင်ႁၢင်ႈပႆၢးသႆၢႈၸၢမ်းတူၺ်း လိူဝ်သေ ပႆၢးသႆၢႈတူင်ႇဝူင်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈလမ်ႇလွင်ႈပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ၼႂ်းပိူင်ပႆၢးပႆႇၺႃႇ ပိူၼ်ႈၵႆႉသွၼ်ၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ် "လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသႆၢႈ”ၼႆယဝ်ႉ"။
မိူၼ်ၼင်ႇ - မိူဝ်ႈဢႆၢးသတႆၢး(Einstein) ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ သၽေႃးတြႃးၶိုၵ်ႉတွၼ်းလႄႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵူႈပိူင် လွင်ႈၵွင်ႉၵႆၢႇ (Special and General Theories of Relativity) ၼႆႉ ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇယွမ်းၵၢၼ်ႉ ပိူင်ၼျူႇတၼ်ႇ(Newton’s Principia)။
လွင်ႈၵဵပ်းႁွမ်တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးလႄႈ ၸွမ်းပိူင်လီလီ လွင်ႈတႅၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈပိူင်လူင် ၼႂ်းၵႄႈ ပႆၢးသႆၢႈသူႇတူဝ်ႇ(pseudo-sciences) မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးဢၵ်ႉၵိယ(alchemy) လႄႈ ပႆၢးသႆၢႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးထၢတ်ႈလႄႈ ပႆၢးၸႂ်။
ဝူၼ်ႉဝႆႉ လွင်ႈဢမ်ႇၼႄႉၼွၼ်း ၶွင်မၢင်ၵေႃႉမၢင်ၸုမ်း ၼႂ်းဢိင်ၼိူဝ်ႁူဝ်ၼပ်ႉႁဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၼႄႉၼွၼ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႈတေၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉပႃးယူႇယဝ်ႉ။
တီႈပွင်ႇလွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်သေဢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်းၸွမ်း ပိူင်မၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈပွင်ႇလွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် "ၼမ်ႉၼၵ်း" ၼႆႉ တေႉတေႉတႄႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းၶွင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ မိူၼ်ဝႃႈ တီႈႁွင်ႉၽေထၢတ်ႈၽႁႅၼ်ႉ(France) ၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ်ဢဝ်ဝႆႉ ပလတ်ႇတီႇၼမ်ႇ-ဢႆၢႇရီႇတီႇယမ်ႇ(platinum-iridium) ၼိုင်ႈၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
လႆၢးၼပ်ႉဢၢၼ်ႇပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ မၼ်းၵႆႉတႅမ်ႈပဵၼ် လႆၢးၼပ်ႉၶွင်ၶဝ်သေယဝ်ႉ ဝႆၢးမႃးၸင်ႇ ႁဵတ်းပဵၼ် ပႆၢးႁၢင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ယွမ်းႁပ်ႉသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမိူဝ်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇတႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
တႄႇဢဝ်ပၢၼ် ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပႆၢးလိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်း ၶႃးတီးယၼ်း(Chaldean)၊ ဢိၼ်းတီးယၼ်း(Indian)၊ ပႃႇသျႅၼ်း(Persian)၊ ၵရိ(Greek)၊ ဢႃႇရႃးပိၵ်ႉ(Arabic) လႄႈ ယူႇရူဝ်းပီးယၼ်း(European) မၼ်းႁိုင်ႁူဝ်ႁဵင်ပီ တႃႇတေတွင်းမႆၢလႆႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၶွင်လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၶေႃႈထူပ်းႁၼ် တႃႇလွင်ႈမႃႇၵျူႇရီႇ ၼႂ်းၵေႈ သၽေႃးတြႃး ၶွင်ၼျူႇတၢၼ်ႇ(Newtian theory) လႄႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႃးပၢတ်ႉဢႆၢးသတႆၢး(Albert Einstein) လွင်ႈၸၢင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ၶွင်သၽေႃးတြႃးလွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း(theory of General relativity)ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝူၼ်ႉႁၼ်တူၺ်း ၶေႃႈသပ်းလႅင်းဢၼ်ပဵၼ်လႆႈ တႃႇပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႁဵၼ်းယူႇၼႆသေၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်းၵူႈဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈႁင်းၶဝ်၊ ပႆၢးဝူၼ်ႉတီႈတၢင်ႇၽႆၢႇတၢင်ႇပႆၢး၊ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၸွမ်းလွင်ႈတၢင်း၊ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်း ပေးယီးသျႅၼ်း(Bayesian inference) လႄႈ တၢင်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းၼႆ လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၶဝ် ၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉ တႃႇမႆၢထိုင် သၽေႃးတြႃး ဢၼ်ၸွမ်းလွင်ႈတၢင်း ၵူၺ်းၵႃႈတေလႆႈပဵၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇလၢၵ်ႇလႆၢးလႄႈ ဢၼ်ႁဵတ်းငႆၢႈ။
လွင်ႈဝႃႈၶေႃႈတွပ်ႇလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း မိူၼ်ၼင်ႇလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၸိူင်ႉၼႆ ဢမ်ႇပႆႇလႆႈႁူႉၼႆၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉ။
သင်ဝႃႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇဢဝ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢမ်ႇၼၼ်တူဝ်ထူပ်း ယိုၼ်းထိုင်လႆႈၸိုင် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼႆႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈ ၸၢမ်းတူၺ်းလႆႈသေဢမ်ႇၵႃး တေတိုၵ်ႉပဵၼ်ယူႇဝႆႉ တီႈၸၼ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမႆၢမီႈၼႅၼ်ႈၼႃၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸီႉၼေဝႃႈ ဢိၵ်ႉရေးတီႇၽရၵ်ႉသျိၼ်းပႅတ်ႇတၼ်(X-ray diffraction pattern) ၶွင် တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ(DNA)ၼႆႉ မၼ်းတေပဵၼ်ႁၢင်ႈ ဢဵၵ်ႉ(X)။
မၢင်ပွၵ်ႈမႃး လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ ပေႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တူၺ်းတင်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းဝႆႉ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈလႆၢးမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉလီလီၼႆယဝ်ႉ။
လွၵ်းလႆၢးဢၼ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼႂ်းၵႄႈ တူင်ႇယင်ႇ၊ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းတင်းလႆၢ တႂ်ႈငဝ်းလႆၢးလႆၢလႆၢဢၼ်သေယဝ်ႉ ထတ်းတူၺ်းလွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်လႂ်သမ်ႉမိူၼ်ၵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈထတ်းသၢင်လွင်ႈတၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလႆၢးသွၵ်ႈႁႃ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႉၼိုင်ႈဢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
တေႃႇၼင်ႇ လွင်ႈလုၵ်ႉတီႈၼျူးယွၵ်ႉ(New York) ၶီႇႁိူဝ်းမိၼ်ၵႂႃႇ ပႄးရိတ်ႉ(Paris)ၵူၺ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလူမ်းပိဝ် တႃႇႁဵတ်းႁိူဝ်းမိၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပႃးၼမ်ႉၼႆႉ ၽရၢၼ်ႇၵလိၼ်ႇ(Franklin) ထူပ်းႁၼ်ၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢမ်ႇယုၵ်ႉမုၼ်း တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်လီၶဝ်ႈၸႂ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၶဝ် ၶိုၼ်းလႆႈမၵ်းမၼ်ႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ထုၵ်ႇလီဝူၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈတၢင်ႇၵေႃႉ တေႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁင်းၶဝ်သေယဝ်ႉ တေၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း သေၸၼ်ႉၸၼ်ႉ ၶွင်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဝႃႈ တႃႇဢဝ်ၶေႃႈတွပ်ႇၶွင် လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းလႄႈ သၽေႃးတြႃး ပိုၼ်ၽေပၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။
မိူဝ်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၼၼ်ႉ ယိုင်ႈမေႃသပ်းလႅင်း ယိုင်ႈမၼ်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းသေဢမ်ႇၵႃး တႃႇသပ်းလႅင်းလွင်ႈလၵ်းထၢၼ်ၼၼ်ႉ ယိုင်ႈမၼ်းၸၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလိူဝ်သေ တၢင်ႇဢၼ်ယဝ်ႉ။
ပိူင်ပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈဝႃႈ ၶဝ်ႁဵတ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၵႃႈႁိုဝ်၊ ႁိုင်ၵႃႈႁိုဝ်ယဝ်ႉ၊ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းပႆၢးသႆၢႈၶဝ်သမ်ႉ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇမွၵ်ႇၵႃႈႁိုဝ် ၼႆသေ မၼ်းလႅၵ်ႈလႆၢႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈထူပ်းႁၼ် လၵ်းထၢၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်ၼႆ သၽေႃးတြႃးဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ တေၸၢင်ႈတၢင်ႇၼေမႃး ဢမ်ႇၼၼ်(ၵမ်ႈပႃႈၼမ်) ၶေႃႈၽိူမ်ႉထႅမ် တႃႇသၽေႃးတြႃးဢၼ်ၵဝ်ႇၼႆႉ ၵုမ်ႇထူၼ်ႈတႃႇတေသပ်းလႅင်း လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်မႂ်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ပၵ်းပိူင်ၼျူႇတၼ်ႇ(Newton’s laws) သပ်းလႅင်းပၼ် လွင်ႈပႆၢးသႆၢႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၸၵျႃႇဝရႃႇ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈမႃးဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်ပီၼၼ်ႉ ပေႃးၸမ်တေတဵမ်ထူၼ်ႈမူတ်းယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ သၽေႃးတြႃးမႂ်ႇၼႆႉ မၼ်းတဵမ်ထူၼ်ႈသေ မၼ်းတေၸၢင်ႈသပ်းလႅင်းပၼ်လႆႈ လိူဝ်သေဢၼ်ၵဝ်ႇလႄႈ သၽေႃးတြႃးသႅၼ်းႁုၼ်ႈမႂ်ႇၼႆႉ မၼ်းတေၸၢင်ႈၵိုင်ႇလႅပ်ႈတင်း ပိူင်ၸၼ်ႉသုင် တႃႇသပ်းလႅင်း လွင်ႈၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လိူဝ်သေဢၼ်ၵဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ ပိူင်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ပႃးႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းလႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵႆၢႇၵၼ် ၶွတ်ႇၽွတ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈလီငၢမ်းယဝ်ႉၸိုင် မၼ်းတေမီးႁႅင်း တႃႇတေၵေႈလိတ်ႈ လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၵူႈဢၼ်ယဝ်ႉ"။
လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၶွင်မၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈလိုဝ်းလင်သေတႃႉ ပဵၼ်ၸူဝ်ႈၶၢဝ်းၵူၺ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ။
လွၵ်းလႆၢးပရီႇဢူင်ႇရီႇၼိုင်ႈဢၼ်(priori) ဢၼ်ယုၵ်ႉယွင်ႈလွင်ႈၸွမ်းမႆၢမီႈလူတ်းယွမ်းလွင်ႈႁုၵ်ႉႁႆၢႉသေလႄႈ ဢၼ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼႆႉ ပဵၼ်သေဢၼ်ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ဢရသႃႇၼႆႉ ၽွတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းလွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် လႄႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇၼိူင်းတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵၼ် တႃႇဝႃႈ "ဢၼ်လႂ်ၼႆႉ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇလႆႈၸွမ်းလွင်ႈတၢင်း" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၵႆ ဢမ်ႇၼၼ် ၸမ် ဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇသူ ဢမ်ႇၼၼ် ႁဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် တူင်ႇဝူင်း ဢၼ်ႁဝ်းဢၢၼ်းပၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဝ်လွင်ႈၼႆႉသေယဝ်ႉ ပီးယႃႇ(Peirce) ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းယဝ်ႉသေ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ လွင်ႈဝူၼ်ႉၶွပ်ႈ(Induction)ၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႈၼိုင်ႈၶွင်လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ဢၼ်ပႃးၼႂ်း လွင်ႈႁၼ်ထိုင်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တေႃႇၼင်ႇ ႁၢင်ႈႁႅၼ်းမူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸႂ်လီလီယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ယင်းၵႆႉ ၸၢင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၽိတ်းပိူင်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပီးယႃႇၶျႃးဢႅတ်ႉ(Peirce, Charles S.) (1902)၊ ၶႃႇၼီႇၵီး ဢပလီႇၵေးသျိၼ်း (Carnegie application)၊ တူၺ်းၼႂ်း MS L75.329330၊ တီႈ ပိူင်လိူင်းတီႇ ၶွင်မႅမ်းမႂႃႇ 27 (Draft D of Memoir 27): "ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ သင်ႁဝ်းဢမ်ႇၵႂႃႇယုင်ႈၵဝ်း လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဢၼ်တေပဵၼ်မႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းၸဵဝ်းလႄႈၼၢၼ်းၼႆႉ မၼ်းငႆၢႈငႅမ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈဢထမ်ႇမ ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃထၢမ်ပိူင်လူင် လႄႈ ၶေႃႈထၢမ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶွင် heuretic ၼႆႉ တေလႆႈဢဝ် ပႆၢးမၢၵ်ႇမီးဝူၼ်ႉလီလီသေ ၵုမ်းၵမ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။"
တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းၼႆႉ မၼ်းတေလႆႈမီး လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႉဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈတေႉ တီႈဢေႇသုတ်း လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းပႆၢးၸႂ် လႄႈ ၽႆၢႇပႆၢးသႆၢႈသမ်ႉ ထုၵ်ႇလီပႃး လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းဢၼ်ၸွမ်းပိူင်ပႆၢးသႆၢႈၼႆယဝ်ႉ။
ဢႃးပတ်ႉ ဢႆၢးသတႆၢး (Albert Einstein) (1936-1956)။ "လွင်ႈလိုၵ်ႉလမ်ႇလၢၵ်ႇလႆၢးဢမ်ႇသုတ်းဢမ်ႇဝႆၢး ၶွင်လုၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁူႉပွင်ႇမၼ်း"ၼႆ ၸၢင်ႈဝႃႈလႆႈယူႇ။
လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ်သၽႃႇဝၽိင်ႈပဵၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွၵ်းပိူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႃး ပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈသေ ပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉလႅပ်ႈတေ ထုၵ်ႇပၵ်းတမ်းဝႆႉၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃထူပ်းၶွင်ၵၢၼ်ႁဵတ်းတူဝ်ထူပ်းပၢႆးသၢႆႊ ၶွင်မၼ်းၸၢႆးၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်တၢင်းမေႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်းသေယဝ်ႉ ဢမ်ႇလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ ပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉပဵၼ်ႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် တေၸၢင်ႊႁဵတ်းတူဝ်ထူပ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း လႄႈ ၼႂ်းၾိင်ႈထုင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢႆးပိုတ်ႇၵၼ်တွၼ်ႊ 1 တင်းလွင်ႈသပ်းလႅင်းၼႄ ၶွင် Golgi bodies လႄႈ လွင်ႈတႄႇၵၢၼ်တွပ်ႇထဵင်ၶွင်ၶဝ် ႁႂ်ႈပဵၼ်ၶူဝ်းၵဝ်ႇၶူဝ်းမွၼ်ၶွင်လွၵ်းလၢႆးယွမ်ႉသီ လႄႈတင်း လွင်ႈသပ်းလႅင်းၶွင် Brahe လႄႈ Kepler ဢၼ်လူလွမ်ပႂ်ႉတူၺ်းၶၢဝ်းႁူဝ်မိူင်းသႂ်သေ ႁၼ်တႃဝၼ်းဢွၵ်ႇ "ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်" ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၼႂ်း ၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼႆၵေႃႈယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွၼ်ႉၵႅၼ်မၼ်းၵေႃႈ မၼ်းလၢႆးလၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇလွၵ်းပိူင် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတမ်းပိူင် ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈ သေဢၼ်ဢၼ် ၶွင် ပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊႁႃတူၺ်း ပွတ်းတွၼ်ႊပိုၼ်း ဢၼ်လွင်ႈယႃႉလူႉပူၼ်ႉပႅၼ်ၼိူဝ်လွၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၶွင် ပၢႆးသၢႆႊမႃးယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈထတ်းသၢင်ပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆးပၢႆးမွၼ်း ဝၢႆးႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊထီႉ 20 ၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်ပဵၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈ ၶွင်လွင်ႈထဵင်ၵၼ်မေႃးၵၼ်ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊလႄႈတင်းပၢႆးၼပ်ႉတင်းသွင်ၼၼ်ႉ ႁၢင်ႈပိူင်ၼၼ်ႉ တိုၼ်းလူဝ်ႇလႆႈပဵၼ်လၢႆးလဵဝ်ၵၼ်ၽၢႆႇၼႂ်းမၼ်းသေယဝ်ႉ သမ်ႉတေၸၢင်ႊႁဵတ်းပႃးႁႂ်ႈမၼ်းၽိတ်းလႆႈ (ႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈဝႃႈမၼ်းဢမ်ႇၽိတ်း) ၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၵေႃႈ လွင်ႈလွၵ်းလၢႆးပၢႆးဝူၼ်ႉ ၶွင်ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇမီးလွင်ႈဝႃႈၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်းၶွင် ႁူဝ်ၶေႃႈပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶွင် Eugene Wigner ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇၶွင်ပၢႆးၼပ်ႉ ၼႂ်းသၽႃႇဝပၢႆးသၢႆႊ (The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးႁၢင်ႊဢၼ်လႆႈႁပ်ႉသူး Nobel Prize ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလၵ်းထၢၼ် လႄႈ ၶေႃႈတွပ်ႇၵႄႈၼၼ်ႉ Lakatos လႆႈလၢတ်ႈပၼ်ဝႆႉ မၢႆမီႈပိုၼ်ႉထၢၼ်တင်းၼမ်တင်းလၢႆ တႃႇသွၵ်ႈႁႃလၵ်းထၢၼ်လႄႈ တူဝ်ယၢင်ႇသၢၼ်ၶတ်း ၼိူဝ်လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉၼႆႉ လႅပ်ႈတေၸၢင်ႊသပ်ႉလႅင်းၼႄဝႃႈ ပဵၼ်သင်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၵႆႉၵႆႉလၢတ်ႈဢွၵ်ႇဝႃႈ ၶဝ်မီးလွင်ႈၵၢမ်ႇလီၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ် Nassim Nicholas Taleb ႁွင်ႉဝႃႈ "Anti-fragility"; မိူဝ်ႈဢၼ်လွၵ်းပိူင်ၶွင်လွင်ႈသွၵ်ႈႁႃၵူတ်ႇထတ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈငၢႆႈ ၼႂ်းၵၢၼ်တေႃႇၼႃႈ တၢင်းၽိတ်းၵူၼ်း၊ လွင်ႈၸပ်းၽၢၵ်ႇၶွင်ၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈလႃႈလီႁဵတ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးလဵဝ်ၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵႅၼ်ႇၶႅင်လီလိူဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ တီႈတႄႉမၼ်းၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈလႃႈလီႁဵတ်းၼၼ်ႉသေ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီ တင်းၼမ်လၢႆလွင်ႈလၢႆလၢႆးဝႆႉယူႇယဝ်ႉ (မၼ်းသၢၼ်ၶတ်းလွင်ႈတိူဝ်ႉၶိူၵ်ႈငၢႆႈ)။
လွင်ႈဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃထူပ်းမႃး လူၺ်ႈဢမ်ႇတင်ႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၶတ်းၸႂ်မူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်း ဢၼ်ၶဝ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်တၢင်းၽိတ်း တီႈၼႂ်းလွၵ်းလၢႆးၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈသၢင်းလၢင်းၶွင် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၽၢႆႇသၽႃႇဝလေႃးၵလႄႈ ၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇထတ်းသၢင်ႈလၢႆပွၵ်ႈလၢႆၽဝ်ႇ သေ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႇ လူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ လူၺ်ႈလွင်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်လိူင်းၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၶွင်လွင်ႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်၊ လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း၊ လႄႈတင်း လွင်ႈၶိုၼ်းထတ်းမူၼ်ႉမႄး လွင်ႈဢၼ်ၶူၼ်ႉထူပ်းႁၼ်ဢၼ်ယွမ်းႁပ်ႉဝႆႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းဢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉသွၵ်ႈႁႃဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇလွင်ႈထတ်းတူၺ်းႁူဝ်ယွႆႈဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးသေယဝ်ႉ ၼႄၼမ်ႉၵတ်ႉ လွင်ႈတၢင်းႁူႉၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႊ ယူႇယဝ်ႉ။
Stephen Jay Gould တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ "...ၶေႃႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ သိၵ်ႈၶူဝ်လႆ ၼႂ်းၸၼ်ႉထၼ်ႈၶွင်ႈ လွင်ႈၼႄႉၼွၼ်းဢၼ်တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး။
ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶွင် ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ (ၵမ်ႈၼမ် ႁူပ်ႈဝႆႉပဵၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉတႃႇ လွင်ႈလၢတ်ႈဢၼ်ၵႅပ်ႈ) မိူၼ်ၼင်ႇဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈၼႂ်း ပၵ်းပိူင်ၶွင်ပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ မၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်း လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်သူင်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် ၼႂ်းၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢွၼ်ႇၶဝ် တႄႉတႄႉယသ်ႉ။
ၼႂ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵူႊမိုဝ်ႉဝၼ်းတႄႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈသၢင်းလၢင်းၼႄ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈလႄႈ ဢၼ် ဝူၼ်ႉလၢမ်းဢဝ်ၼၼ်ႉသေတႃႉ ၵူၺ်းၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊတႄႉ မၼ်းၼႄပၼ်လွင်ႈသၢင်းလၢင်း ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇထတ်းသၢင် လႄႈ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ ယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈ မၼ်းသၢင်ႇထုၵ်ႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၵေႃႇတင်ႈမႃးလီႁႅင်းၼႃႇသေ မိူၼ်ဝႃႈတေဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်း သေပွၵ်ႈ (တူဝ်ယၢင်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးလွႆးလွႆး၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉတႃဝၼ်းသုၼ်ၵၢင်၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈသႄးလ်၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွင်ၶႅပ်းၼင်လိၼ်မိူင်း၊ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၸိူဝ်ႉမႅင်းတၢင်းပဵၼ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ)။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထတ်းသၢင်တူၺ်းလႆႈ သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽိတ်းလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၽၢင်ႁၢင်ႊၶွင်ပိုၼ်ႉႁူႉပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဝႆႉ ၶဝ်ႈပႃးတင်းပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းၵတ်ႉ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽိတ်းလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ထတ်းသၢင်ႈလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇပၼ်ႁႅင်း လူၺ်ႈတင်းငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း တင်းၼမ်တင်းလၢႆသေ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵွၺ်းၵွၺ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွင်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးၽၢႆႇပၢႆးတူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လႆႈလိူဝ်သေ "ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႆလၢႆလၢႆ" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႈ မၼ်းႁဵတ်းပဵၼ်လၵ်းထၢၼ် တႃႇယွမ်းႁပ်ႉၶေႃႈလၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇသၢၼ်ၶတ်းၶေႃႈလၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊႁိုင်ၼၢၼ်းလၢႆပီႊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၸၢင်ႊယၢပ်ႇယဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ယုင်ႈယၢင်ႈ တႃႇတေၵဵပ်းတုမ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ် ႁႂ်ႈပေႃးတဵမ်ထူၼ်ႈလႆႈ။
လွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်ၶွင်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇထတ်းမႄးလူၺ်ႈ တူင်ႇဝူင်းၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊၶဝ်သေယဝ်ႉ လွင်ႈလူင်းမိုဝ်းထတ်းသၢင်တူၺ်းဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်းတႄႉ တေလႆႈထုၵ်ႇယိူင်ႈႁႂ်ႈမိူၼ် တင်းၸုမ်းလွတ်ႈလႅဝ်းလၢႆလၢႆၸုမ်းယူႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းပၢႆးထၢတ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းမီးဝႆႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉ လွင်ႈ acid-base တင်းၼမ် ဢၼ်သပၼ်လွင်ႈသၢင်းလၢင်း ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လိူဝ်ႁႅင်း ၶွင်သၽႃႇဝပိုၼ်ႉထၢၼ်ၶွင် ထၢတ်ႈလေႃးဢႅၵ်ႉသိတ်ႉလႄႈၿဵတ်ႉသ် ၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတၢင်းတိုဝ်းလိူဝ်ႁႅင်း တႃႇလၢမ်းၶၢတ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈပၢႆးထၢတ်ႈၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇႁပ်ႉႁွင်းဝႆႉလူၺ်ႈတင်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ပဵင်းပေႃးၸိုင် လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလူဝ်ႇႁႂ်ႈလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈပိူင်လူင်မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇထတ်းသၢင်မူတ်း ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵႄႈလိတ်ႈၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊလူဝ်ႇလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼမ်လႄႈဢေႇ ၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ႁႃႁၼ်လွင်ႈသၢင်းလၢင်းဢၼ်ပဵင်းပေႃးၸႂ်လႆႈ ၽၢႆႇၼႂ်းပိူင်ဢၼ်မီးယူႇၶွင်ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉၸိုင် ဢမ်ႇလူဝ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈသင်သေဢိတ်းလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးၽိူမ်ႉထႅမ်ၼိူဝ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသၢင်းလၢင်းတၢင်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မိူၼ်မီးလွင်ႈဢမ်ႇပေႃးတဵမ်ထူၼ်ႈ တႃႇတေပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပိူင်လူင်တႃႇ လွင်ႈၶူၼ်ႉထူပ်းႁၼ်မႂ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးၼႆၸိုင် လႅပ်ႈတေၸၢင်ႊလူဝ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မႂ်ႇထႅင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၼႆႉၵေႃႈပဵၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မၼ်းယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်လွင်ႈသပ်းလႅင်းဢၼ်လီလိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼႂ်းဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉ တႃႇၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်လၢႆလၢႆပိူင်ၼၼ်ႉသေ မိူၼ်ၼင်ႇလႆႈမၵ်းမၼ်ႈလူၺ်ႈ ႁႅင်းလၢမ်းၶၢတ်ႈၶွင်ႈမၼ်းတီႈၼႂ်း တၢင်ႇလွင်ႈတၢင်ႇပိူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ယွမ်းႁပ်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ တေသၢင်းလၢင်းၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ထႅင်ႈသေ မီးႁႅင်းလၢၼ်းၶၢတ်ႈတိူဝ်းလိူဝ်မႃး (သင်ဢမ်ႇမီးၵေႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇယွမ်းႁပ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်း) လွင်ႈသၢင်းလၢင်းမႂ်ႇဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ တေသိုပ်ႇပိုတ်ႇပၼ်တႃႇလွင်ႈတႅၼ်းတီႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးၽိူမ်ႉထႅမ်ထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၵေႃႈ ၾႆးၾႃႉ လႄႈ shnnetism ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈလဵဝ်လႆႈႁူႉၵၼ်မႃးဝႃႈပဵၼ် တၢင်းႁၼ်ထိုင်သွင်ဢၼ် ၶွင်ၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉသေ ယိူင်းၸူးဝႃႈ ပဵၼ် electroshnnetism ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇၵႄႈလိတ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃထူပ်းႁၼ်လွင်ႈလေႃးၶိူင်ႈၼျူၶလီးယႃး ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇဢဵၼ်ႁႅင်းဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် ၶွင်တႃဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈလွင်ႈဢဝ်ၵိုတ်းဝႆႉ luminiferous aether ၼႂ်းလွင်ႈၵပ်းၵၢႆႇၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉသေ Einstein သပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းပွင်းၶိုၼ်ႈ လႄႈ တၢင်းယၢဝ်းႁူတ်းၶဝ်ႈ ဢၼ်တႅၵ်ႈတီႈၼႂ်းသိင်ႇၶွင် ၼႂ်းၵၢၼ်ၵွင်ႇၵၢႆႇတင်းလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၼၼ်ႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉတႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႆသေ ၼၼ်ႉၵေႃႈပွင်ႇဝႃႈ သိင်ႇၶွင်ၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉတၢင်းဝႆးဢၼ်သေႇၼိမ်ဝႆႉ ဢၼ်မီးတင်းလွင်ႈဝႆး လႄႈတင်းတၢင်းမုင်ႈၼႃႈ မိူဝ်ႈၵူၼ်းဢၼ်ပႂ်ႉလူလွမ်တူၺ်း တႅၵ်ႈယူႇၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
Einstein လႆႈႁႃတူၺ်း တႃႇတႅမ်ႈပိူင်လိူင်း လွင်ႈပၵ်းပိူင်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼိူဝ်ပိူင်ၽိုၼ်ဢိင်တင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇဝႃႈ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉတႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ႁိုဝ် ၽိူမ်ႉတၢင်းဝႆး ၼႆယဝ်ႉ။
တေႃႈၼင်ႇ ဢဵၼ်ႁႅင်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၼၵ်းၼမ်ႉတူဝ်ၼၼ်ႉ ယင်းတူၵ်းၼိူဝ် ႁႅင်းၸၼ်လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၼိူဝ်သိင်ႇၶွင်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ လူၺ်ႈ "လွင်ႈၵူင်ႇ" ဢဝ် "ၼႃႈ" တႅၵ်ႈၶွင် ၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢင်ႁၢဝ် 4D ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးသၢႆႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင် သၽႃႇဝၽိင်ႈပဵၼ်ၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းသၢင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ် ၽၢႆႇတႂ်ႈသၢႆငၢႆသေပိူင်ပိူင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ၵမ်ႈၼမ်ၵႆႉဝူၼ်ႉပိူင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸွမ်းလွၵ်းပိူင်ပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းဝူၼ်ႉပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်တေပဵၼ်မႃးပၵ်းပိူင်ပၢႆးသၢႆႊလွႆးလွႆး မိူဝ်ႈဢၼ်ၶေႃႈမုၼ်းလႄႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ်မၼ်းမႃးႁူမ်ႈပဵင်းပေႃးၼၼ်ႉ ၼႂ်းတီႈသုတ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉ လႄႈ ပၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈဝႃႈမၼ်းၽိတ်း လူၺ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၽဵင်ႇ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၶပ်ႉဝႆႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ပိူင်တႅၵ်ႈၶွင် ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢၼ်ၸွမ်းပိူင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၸိူဝ်းၶဝ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊသွၵ်ႈတူၺ်းႁၼ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ လူၺ်ႈလွင်ႈၸႂ်ႁူႉ (တူဝ်ယၢင်ႇ atoms လႄႈ ႁွၼ်ဢွမ်လူမ်း) ၼႆၸိုင် ၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ် ဢၼ်သၢင်းလၢင်းၼႄဝႆႉလူၺ်ႈ ပၢႆႊဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ၶေႃႈဝူၼ်ႉဢၼ်ၸွမ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸုမ်းထွၺ်ႈၵႂၢမ်း "တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉဝႆႉၶွင် ပၢႆးဝူၼ်ႉ" ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ၼႄလၢႆးၶဝ်ႈၸူးဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈသေ ၼႄလွင်ႈၽၢင်ႁၢင်ႊ ၼႆသေတႃႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႊ (ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁူမ်ႈတုမ်ၶွင်ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ငၢႆးၵၼ်) သေ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈၼႄၽၢင်ၶွင် ၽၢင်ႁၢင်ႊယဝ်ႉ။
ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ၼႄလူၺ်ႈသၽႃႇဝ တူဝ်ယၢင်ႇ ပၵ်းပိူင်ႁႅင်းၸၼ်ၶွင် Newton (Newton's Law of Gravitation) တႅပ်းတတ်းၼႄဝႃႈ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ တမ်ႈတီႈ လႄႈ တၢင်းဝႆးၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ထွၺ်ႈၵႂၢမ်း "semantic" မၢႆထိုင် လၢႆးတၢင်းဢၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်တႅၼ်းတၢင်တင်း လေႃးၵလူင်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽိုၵ်ႉၽွၼ်ႉပၢႆးၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႅၵ်ႇလႅင်းလီ ၼႂ်းၵႄႈ "ၽၢင်ႁၢင်ႊပၢႆးၼပ်ႉ" လႄႈ "ၽၢင်ႁၢင်ႊပၢႆးႁၢင်ႊ" သေ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၸၢႆႇၶွင်လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႊပၢႆးႁၢင်ႊၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈလူတ်းတႅမ်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈၶူင်သၢင်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႊပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းသွပ်ႉဝႄးၶွမ်းၽိဝ်တိူဝ်ႊ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈသၢင်ႈႁၢင်ႊဢၼ်ဢဝ်ၶွမ်းၽိဝ်တိူဝ်ႊၸွႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈသွၼ်ႇဢဝ်မၢင်ႊလွင်ႈလွင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ် တႃႇလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ဢၼ်မီးလွင်ႈဢိင်ဢၢင်ႈၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ (တူဝ်ယၢင်ႇ လွင်ႈသွၼ်ႇဝႃႈ လွင်ႈတႄႉၼၼ်ႉ မီးတႄႉ)။
လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းလႅပ်ႈတေငၢႆႈမိူၼ်ၼင်ႇတူၺ်းႁၼ် ဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈမႅၼ်ႈယမ်းလီ ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်လွင်ႈသွၼ်ႇဢဝ်ၵူႈလွင်ႈ လႆႈႁဵတ်းဝႆႉ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈၸမ်တေထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈငဝ်းလၢႆးဢၼ်ထတ်းသၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလွင်ႈသွၼ်ႇဢဝ်မၼ်း သၢင်ႇထုၵ်ႇၼၼ်ႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ မႅၼ်ႈယမ်းလီ သေယဝ်ႉ မိူဝ်ႈလွင်ႈသွၼ်ႇဢဝ်မၼ်း ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇၵေႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တေဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ မႅၼ်ႈယမ်းလီၼင်ႇၵဝ်ႇ။
The Oxford English Dictionary (OED) လႄႈ Wiktionary ၼိူဝ်ဢွၼ်ႊလၢႆးၼ်ၼၼ်ႉ ၸီႉၸမ်ႈၼႄ ငဝ်ႈငႃႇၽႃႇသႃႇ Latin ၶွင်မၼ်းဝႃႈ ပဵၼ် assumere ("ႁပ်ႉဢဝ်၊ တႃႇဢဝ်မႃးၸူးတူဝ်ႇၵဝ်ႇ၊ ၵဵပ်းလဵင်ႉဢဝ်၊ မၢပ်ႇႁိမ်ဢဝ်") ဢၼ်ပဵၼ် ၶေႃႈၵပ်းသၢၼ်ၶွင် ad- ("ထိုင်၊ ယိူင်းထိုင်၊ တမ်ႈတီႈ") လႄႈ sumere (ဢဝ်) ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉ ငဝ်ႈတႄႇမၼ်း လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းလွင်ႈတၢင်းသႃႇသၼႃႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႂ်း "တႃႇႁပ်ႉဢဝ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇတီႈၼႂ်းမိူင်းၽီ" ၼႆသေ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇၵေႃႈ "လွင်ႈႁပ်ႉႁွင်းၶွင် ၸဝ်ႈမႄႈမႃႇရိ ၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းၽီ တင်းၶၢပ်ႈတူဝ်ဢၼ်ၵဵပ်းဝႆႉတီႈတင်းလွင်ႈမၢပ်ႇလႅၼ်ၵိၼ်", (1297 CE) ၵူၺ်းၵေႃႈ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းငၢႆႈငၢႆႈ တႃႇယိူင်းထိုင် "ႁပ်ႉႁွင်းဢဝ်ၶဝ်ၼႂ်းမုၵ်ႇၸုမ်း" ဢမ်ႇၼၼ် "ၵဵပ်းဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း လွင်ႈႁူမ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၵၢၼ်" ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီဢၢၼ်ႇပႃး သင်ဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၶေႃႈထူပ်းႁၼ် ၶွင်လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇ ၼၼ်ႉၵွၺ်းၵွၺ်းယဝ်ႉ ပေႃးတေလႆႈလၢတ်ႈၵေႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈႁူႉႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းလီ ၼႂ်းၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီမုင်းမွင်းဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်တင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၼႄငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉၽိတ်းၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၼႄလႆႈဝႃႈမၼ်းၽိတ်း လူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းသေပိူင်ပိူင် ဢၼ်ဝူၼ်ႉလႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၸွမ်းလွၵ်းလၢႆးပၢႆးသၢႆႊ ၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၢင်ႊၸိူဝ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈထတ်းသၢင်လီငၢမ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းၽိတ်းၼႆသေၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉတေမီးၽူႈၼပ်ႉယမ်ၶဝ် ယုၵ်ႉယွင်ႈဝႆႉယူႇၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈၼႄႉၼမ်းလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးလိုၼ်းလင် (ဝၢႆးလွင်ႈတႄႉ) သေ ၶေႃႈလၢမ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသွၼ်ႇဢဝ် ဢၼ်ၸွႆႈပၼ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ လူၺ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်းဝူၼ်ႉဢဝ်တီႈပွင်ႇ ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်မႃး ဝၢႆးလင်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼႂ်းၸိူင်ႉၼၼ်ၼၼ်ႉသေ မၼ်းလွတ်ႈဢွၵ်ႇပူၼ်ႉ လွင်ႈၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈၽိတ်း ၼႆယဝ်ႉ။
Popper ႁုပ်ႈႁူဝ်ၵႅပ်ႈလွင်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လူၺ်ႈလွင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ သၢႆငၢႆငဝ်းလၢႆးသုၼ်ၵၢင်ၶွင် ၸၼ်ႉထၼ်တၼ်းႁဵင်းပၢႆးသၢႆႊၶွင် ပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ် "လွင်ႈဢၼ်ၽိတ်းလႆႈ ဢၼ်ႇၼၼ် လွင်ႈဢၼ်ၼႄဝႃႈၽိတ်းလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈထတ်းသၢင်လႆႈ" ၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵေႃႈၽူႈလူင်ႉပၢႆးၶပ်ႉဝူၼ်ႉတင်းၼမ် လႄႈ ၽူႈလူင်ႉပိုၼ်းၶဝ်တင်းၼမ် ၶွင် ပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ လႆႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶွင် Popper ၼၼ်ႉဝႃႈ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢၼ်ၸၢင်ႊၽိတ်းလႆႈ ၼၼ်ႉမၼ်းၽိတ်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇဢၼ် Philip Kitcher ၸီႉၼႄဝႆႉၼၼ်ႉသေ သင်ဝႃႈ သေၵေႃႉၵေႃႉ ဢဝ်လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶွင် "ပၢႆးဝူၼ်ႉ" ၶွင် Popper တႅတ်ႈၼႅတ်ႈႁႅင်းၼႆၸိုင် လွင်ႈဢၼ်ႁၼ်လႅင်လၢဝ် Uranus မိူဝ်ႈလႆႈၶူၼ်ႉႁႃႁၼ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းပီႊ 1781 ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊတေ "ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽိတ်း" ၼိူဝ် လွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ တၢင်းၵၢင်ႁၢဝ် ၶွင် Newton (Newton's celestial mechanics)။
လွင်ႈဢၼ်မီးႁႅင်းလဵင်ႉလုၵ်ႈတင်းၼမ် - "ပၢႆးဝူၼ်ႉလူင်ဢၼ်ၸွမ်းလွၵ်းပိူင်ပၢႆးသၢႆႊ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶွင် Newton ၼၼ်ႉ ပိုတ်ႇပၼ်ဢွင်ႇတီႈၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉတင်းၼမ်ယဝ်ႉ….
ၵူႊပွၵ်ႈၵူႊၽဝ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်မႃးၼမ်လိူဝ် ဢၼ်မၼ်းၸၢင်ႊတွပ်ႇလႆႈ ၼႂ်းၶၢသ်းယၢမ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မူၼ်ၼင်ႇလွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇတၢင်ႇဢၼ်ၶွင်ပၢႆးဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးတင်း ၶွင် Popper ၊ Kitcher သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းၸႅင်ႈလႅင်းမႃးဝႃႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ တၵ်ႉတေလႆႈမီးပႃး ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်ၶူၼ်ႉထူပ်းႁႃႁၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႅပ်ႈတေထုၵ်ႇဝၢင်းသိူဝ်ႇဝႆႉၼႂ်းၽိုၼ်လိၵ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်လွၵ်းပိူင်ၶွင်ပၵ်းပိူင်ဝႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈသေယဝ်ႉ မၼ်းပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ယိုင်ႈၶႅၼ်းၸႅတ်ႈၸၢင်ႇမႃး ယိုင်ႈၶႅၼ်းတဵမ်ထူၼ်ႈမႃး မိူဝ်ႈမၼ်းၸၢင်ႊဝၢင်းလူင်းလႆႈ ၼႂ်းၶေႃႈၸိူင်ႉၼၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၽၢႆႇပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်တႅတ်ႈတေႃးလီ ၶွင်ပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ electroshnnetic ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "ပၵ်းပိူင်ၶွင် electroshnnetism," တွၵ်ႈၼႄၶိုၼ်းၸၼ်ႉထၼ်ႈၶွင်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်တႅတ်ႈလီ လႄႈ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၽိုၼ်မိူၼ်လႆႈ ဢၼ်ႁပ်ႉႁွင်းပၼ်ၶဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈတူဝ်ယၢင်ႇၶွင် သၢႆငၢႆပၢႆပႅၼ်ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ်ႁႅင်းတုမ်ႉတွပ်ႇလွင်ႈဢဝ်ဢွၵ်ႇငဝ်းလႅင်းၵေႃႈ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊၼိူင်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလီလိူဝ်တိူဝ်းမႃး လွင်ႈပိုၼ်ႉႁူႉ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်သူၼ်ၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်လၢႆသိုပ်ႇလၢႆပၢၼ် (လႄႈ ဢွၼ်တၢင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၽူႈၶပ်ႉဝူၼ်ႉပၢႆးသၽႃႇဝၶဝ်၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉၶဝ်၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးပိုၼ်းသၽႃႇဝၶဝ်၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးယုမ်ႇယမ်တီႈၵိူဝ်းယမ်၊ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၸၢၵ်ႈၶဝ် လႄႈ တၢင်ႇၵေႃႉၸိူဝ်းဢၼ်ပွင်သၢင်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶွင်ပၢႆးသၢႆႊ) ၼၼ်ႉ လႆႈမီးဝႆႉပိုၼ်ႉတီႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်တီႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈပိုၼ်ႉလူင်ၶွင်တူင်ႇဝူင်း၊ ၵႃႈၶၼ်လွင်ႈၾိင်ႈတိုဝ်းၵမ် လႄႈ လွင်ႈဝႆႉၼမ်ႉၸႂ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတၢင်းႁူႉဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတင်းၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊၶဝ် လႄႈ လွင်ႈမုင်ႈမွင်းၶဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးၸွမ်းၶၢဝ်းၸွမ်းယၢမ်းမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းတင်းၼမ် ၼႂ်းမိူဝ်ႈပၢၼ်ၶမ်းၶွင်ဢိသ်ႉသလၢမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်မီးတၢင်းႁူႉၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၼႂ်းပွတ်းတွၼ်ႊၼိူင်ႈသမ်ႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီးသင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်းပၵ်းပိူင်ပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတၢင်ႇၼႄၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈမႃးလူၺ်ႈတင်း လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသင်တဵမ်ထူၼ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈတႄႉ။
Descartes ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၶွင်လွင်ႈၸတ်းၸႅၵ်ႇပၢႆးႁၢင်ႊတႅၵ်ႈ သေဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇသုတ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉၶွင်ပၢႆးၸၢၵ်ႈသေ လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼိူဝ်လွင်ႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈၶွင်လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်သတ်း လႄႈ လွင်ႈလႆႈႁပ်ႉႁူႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈပႃးယဝ်ႉ။
မၼ်းႁဵတ်းပၼ်လွင်ႈသုတ်ႇၶွင်ပၢႆးၸၢၵ်ႈပၢၼ်ၵဝ်ႇဢၼ်မီးလွင်ႈတၢင်းၽွၼ်းလီ သေ ထတ်းသၢင်ၸွပ်ႇတူၺ်းပႃး ၾႆးလႄႈ လွင်ႈႁၼ်တႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈၶူၼ်ႉထူပ်းႁႃႁၼ်ဝႃႈ ႁႅင်းၾႆးၾႃႉဢၼ်ဢဝ်တီႉသႂ်ႇတီႈဢဵၼ်သၼ်လင်ၶွင်ၶဵတ်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ဢဵၼ်ၼိူဝ်ႉတၢႆၽၢၵ်ႇပႅတ်ႈ တင်းတူဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
Lazzaro Spallanzani ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉၼိူင်ႈဢၼ် မီးလွင်ႈၸိုဝ်ႈသဵင်ဢမ်းၼၢတ်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်လွင်ႈႁဵတ်းတူဝ်ထူပ်းၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ သၽႃႇဝပၢႆးသၢႆႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵေႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွၵ်းလၢႆးတၢင်းႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၸွမ်းပိူင် တႃႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ၽႂ်ပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊ ၽႂ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊ။
ၼိူင်ႈၶိုင်ႈလိူဝ်လိူဝ်ၶွင်ၵူၼ်းဢၼ်လႆႈတုမ်ႉတွပ်ႇၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈၸွမ်းတၢင်းၵၢၼ်ငၢၼ်း တီႈၼႂ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇသေ ၼႂ်းၼၼ်ႉၵမ်ႈဢမ်ႇပေႃးၼမ်ပေႃးဢေႇၼၼ်ႉတႄႉ မုင်းမွင်းတႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်း ၶူင်းၵၢၼ်၊ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ လႄႈ ဝႅတ်ႉလွမ်းဢၼ်ဢမ်ယိူင်းဢၢၼ်းႁဵတ်းတႃႇၼမ်ႉတွၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၼႄၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းၶႅၼ်ႇ လွင်ႈၸွပ်ႇႁူႉႁၼ် ၼိူဝ်လွင်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊၵမ်ႈၽွင်ႈ မီးၸႂ်တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းပိုၼ်ႉႁူႉတႃႇ ၽွၼ်းလီၶွင်ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်း၊ ၸိုင်ႈမိူင်း၊ လူၵ်ႈ၊ သၽႃႇဝၽိင်ႈပဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶူင်းၵၢၼ် (ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ လႄႈ ၽူႈလူင်ႉပၢႆးသၢႆႊၶူင်းၵၢၼ်)။
လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးလူၺ်ႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇ လႄႈ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ ပၢႆးတူဝ်ၸႂ်မေႃႇလီႇၵိဝ်း လႄႈ ပရေႃးၵျႅၵ်ႉၸီႇၼူမ်းၶွင်ၵူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵူၼ်းၸိုဝ်ႈလိုဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၽူႈၸၢႆး ၼမ်လိူဝ်သေၼၢင်းယိင်းသွင်ပုၼ်ႈယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈတႅၵ်ႇပင်းၶွင်ဢဵၼ်ႁႅင်းလူင် ငဝ်းလႅင်းတႅၵ်ႇၶွင်သၢႆႁိူဝ်လႅင်းၷၢမ်ႇမႃႇ၊ quasars, blazars, pulsars, လႄႈ ငဝ်းႁိူဝ်ႈၶွင်ႁႅင်းၽၢႆႇလင်ငဝ်းၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇႁွၼ်လဵၵ်ႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈလိူၼ်လၢဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်းသၽႃႇဝၽိင်ႈပဵၼ် ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်းယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်လၢဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးလူၺ်ႈ ပၵ်းပိူင်တင်းၼမ်တင်းလၢႆ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈတႅၵ်ႈတမ်ႈတီႈတူင်ႉၼိုင်ၶွင်လၢဝ် လႄႈ လွင်ႈၸီႉၼႄတၢင်းၵၢင်ႁၢဝ်၊ လွင်ႈၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃလိူၼ်လၢဝ် လႄႈ လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈပၵ်းယဵမ်ဝၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃလိူၼ်လၢဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇပၵ်းတူၺ်းၼိူဝ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်လႆႈႁပ်ႉမႃးတီႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉသွၵ်ႈလူလွမ်တူၺ်း ၶွင် သိင်ႇၶွင်ဢၼ်ၵဵဝ်လူၺ်ႈလွင်ႈ လိူၼ်လၢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းတၢင်းသႂင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ်ၵၼ်ဝႆႉ ယူႇယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶေႃႈပိုတ်ႇပွင်ႇၶွင်ပပ်ႉသပ်းၸႅင်ႈၼၼ်ႉသေ "ပၢႆးလိူၼ်လၢဝ်" ၼၼ်ႉ မၢႆထိုင် "လွင်ႈႁဵၼ်းႁူႉၶွင် သိင်ႇၶွင်လႄႈ သေဢၼ်ဢၼ် ဢၼ််မီးတီႈၽၢႆႇၼွၵ်ႈၶွင်လႅင်ႈလူမ်းလွင်လူၵ်ႈၼႆႉသေ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉလွင်ႈ ၽွၼ်းၽၢင်ႁၢင်ႊလႄႈ ၽွၼ်းထၢတ်ႈၶဝ်" သေယဝ်ႉ "ပၢႆးႁၢင်ႊလိူၼ်လၢဝ်" သမ်ႉ မၢႆထိုင် ၵိင်ႇၽႄၶွင် ပၢႆးလိူၼ်လၢဝ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း "လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ ၽွၼ်းပၢင်ႈၽၢင်ႁၢင်ႊ လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉတိုၼ်ႇၶွင် သိင်ႇၶွင်ၼိူဝ်ၵၢင်ႁၢဝ် လႄႈ ၾိင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။"
ပၢႆးမၢင်ႊပၢႆး မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးတႅၵ်ႈလိူၼ်လၢဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးလိူၼ်လၢဝ်လွၼ်ႉလွၼ်ႉသေ ဢမ်ႇပႃးဝႃႈပဵၼ် ပၢႆးႁၢင်ႊလိူၼ်လၢဝ်။
လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တၢင်းဝူၼ်ႉမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်လႅင်လၢဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်မႃးသေ လွင်ႈသၽႃႇဝၽိင်ႈပဵၼ်ၶွင် တႃဝၼ်း၊ လုၵ်ႈလိူၼ် လႄႈ လူၵ်ႈ တီႈၼႂ်းၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇသွၵ်ႈႁႃမႃးလူၺ်ႈ ပၢႆးၶပ်ႉဝူၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမိူဝ်ႈၸဝ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးတီႈတႄႇၶွင် ပၢႆးၼပ်ႉလႄႈ ပၢႆးသၢႆႊဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈလိူၼ်လၢဝ် ဢၼ်တႄႇမႃးၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင် ၵူၼ်းၸၢဝ်းၿေႇၿီလူၼ်ႇၶဝ် ဢၼ်သိူဝ်ႇပၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈတႃႇၽိင်ႈထုင်းၶွင်လွင်ႈႁဵၼ်းႁူႉလွင်ႈလိူၼ်လၢဝ်ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉမႃးၶိုၼ်ႈသုင်မႃး ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းယူႇသဝ်းၶွင်ၵူၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ၸၢဝ်းGreek ၶဝ်ၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈလႆႈလုၵ်ႉတီႈတႄႇမၼ်း ဢၼ်ႁႃ လွင်ႈဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၽၢႆႇပၢႆးႁၢင်ႊ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈပဵၼ်ၼႂ်းလႅင်လၢဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
Hipparchus ပွင်သၢင်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆလၢဝ် 1020 ႁူၺ်ႇဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ လႄႈ မုၵ်ႉၸုမ်းၽုင်လၢဝ်ဢၼ်ႁူမ်ႈတုမ်ၵၼ်ဝႆႉႁႂ်ႈပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႈၶွင် ဢၼ်မီးဝႆႉၶိုင်ႈပွတ်းတၢင်းႁွင်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ၸၢဝ်းGreek ၶဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Georg von Peuerbach (1423–1461) လႄႈ Regiomontanus (1436–1476) ၸွႆႈထႅမ်ၶိုင်သၢင်ႈပၼ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ႁႂ်ႈသိုပ်ႇၵႂႂႃႇလႆႈထိုင် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းမႂ်ႇပိူင်ၶွင် Copernicus ဢၼ်ဝႃႈ လႅတ်ႇၼႆႉပဵၼ်သုၼ်ၵၢင် တႃႇလႅင်လၢဝ်လႄႈလူၵ်ႈ ပၼ်ႇႁွပ်ႈဝႆႉၼႆၼၼ်ႉ ဝၢႆးႁူဝ်သိပ်းပီၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီ 964 ၼၼ်ႉ၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ၸၢဝ်း Persian ဢၼ်ပဵၼ် မူႇသလိၼ်ႇ ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ Abd al-Rahman al-Sufi ၶႆႈလၢတ်ႈၼႄလွင်ႈ ၵလႅၵ်ႇၸီႇ Andromeda၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၵလႅၵ်ႇၸီႇ ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈတီႈၼႂ်း မုၵ်ႉၸုမ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸၢႆး Fixed Stars ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင် ၸၢဝ်း Arabic တၢင်းၼမ် ဢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇ လၢဝ်ၵူႈႁူၺ်ႇႁူၺ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။Astronomers during that time introduced many Arabic names now used for individual stars.
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇပိုၼ်း Mahmud Kati ၶွင်မိူင်း Songhai တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉလွင်ႈ ၾူၼ်လၢဝ်ယွတ်ႇတူၵ်း မိူဝ်ႈၼႂ်းလိူၼ် August ပီ 1583 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Kepler ၼႆႉပဵၼ်ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်သၢင်ႈပိူင်ဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်လၢတ်ႈၼႄပၼ် လွင်ႈတၢင်းႁူဝ်ယွႆႈၶွင် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်လႅင်လၢဝ်ၸိူဝ်းဢၼ် မီးႁိမ်းႁွမ်းလႅတ်ႇ ၼၼ််ႉယူႇ ယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ၸၢဝ်း English ၸိုဝ်ႈ John Flamsteed ဢဝ်ႁူၺ်ႇလၢဝ်လိူဝ် 3000 လုၵ်ႈ သႂ်ႇသဵၼ်ႈမၢႆဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈမၢႆလၢဝ်ဢၼ်ၼမ်လိူဝ်သေၼၼ်ႉၼႆႉ Nicolas Louis de Lacaille ၵေႃႉထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။
Joseph-Louis Lagrange လႄႈ Pierre Simon Laplace ၶိုၼ်းမူၼ်ႉမေးၶိုၼ်း ၵၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ဝၢႆးၶၢဝ်းယၢမ်းပူၼ်ႉႁိုင်မႃးယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈလႆႈၼမ်ႉၼၵ်းတၢင်းယႂ်ႇၶွင် လႅင်လၢဝ်လႄႈလိူၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵဝ်ႇၶဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢဝ်ၼႆႉ မီးၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်း လႅတ်ႇဢၼ် ပဵၼ်ၶွင်လူၵ်ႈၵမ်ႇၽႃႇယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းပႃးၸွမ်း တၢင်းၵတ်းမႆႈတႅမ်ႇသုင် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်၊ ၼမ်ႉၼၵ်း၊ လႄႈ တၢင်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇၸိူဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇၽၢႆႇ ပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်ၵႂႃႇထိုင် လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းဝူၼ်ႉမႃးၼိူဝ် လွင်ႈသဝ်းထၢင်သိင်ႇၶွင်မိူၼ်ၼင်ႇ လုၵ်းလဝ်လမ် (black holes) လႄႈ လၢဝ်ၼျူႇထရုၼ်ႇ၊ ဢၼ်ၸႂ်ႉၸိုဝ်းမႃး တွၼ်ႈတႃႇသပ်းလႅင်းၼေ ၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃလွင်ႈလႆႈပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ quasars၊ pulsars၊ blazars လႄႈ ရေႇတီႇယူဝ်ႇၵလႅၵ်ႇၸီႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃ ပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ်ၼႆႉ ယူဝ်ၶႄးၸႅၵ်ႇၽေဝႆႉႁူဝ်ၶေႃႈမၼ်းၸွမ်း တီႈဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၽႂ်ႇမၼ်းၶွင် သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း ဢလႅတ်ႇထရူဝ်ႇမၵၼႅတ်ႉတိတ်ႉ (electromagnetic spectrum) ဢၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈလႅင်း ရေႇတီႇယူဝ်ႇၼႆႉ ဢွၵ်ႇမႃးၵမ်းသိုဝ်ႈတီႈ သိင်ႇၶွင်လႅင်လၢဝ်ၼႆသေတႃႉၵေႃႈ၊ ၶွင်ဢၼ်ၼိူင်ႈဢၼ်ပွႆႇ ထၢတ်ႈမႆႈ၊ ရေႇတီႇယူဝ်ႇ ဢၼ် ပွႆႇဢွၵ်ႇမႃးၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်သွၵ်ႈႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉပဵၼ် ၼမ်ႉတွၼ်းၶွင် synchrotron radiation ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ် မိူဝ်ႈ ဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇပၼ်ႇႁွပ်ႈဝႆႉ တူင်ႇဝူင်း magnetic ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းသွၵ်ႈႁႃဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတိူဝ်ႉယမ်တႄႉတႄႉတီႈ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇၼႄလွင်ႈ လၢဝ်ဢွၼ်ႇၼႂ်းၵလႅၵ်ႇၸီႇတၢင်းၼမ်လႄႈ မုၵ်ႉၸုမ်းလၢဝ်ၸိူဝ်းဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငုၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်းႁၢင်ႈၶွင်ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းသွၵ်ႈႁႃၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်းတႄႉ ၸၼ်ႁၢင်ႈဝႆႉတၢင်းမိုဝ်းယဝ်ႉ။I
ပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၸွမ်း လႅင်းသၢႆလႅတ်ႇ (UV) ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်တၢင်း ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈပွႆႇဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈမႆႈ လႄႈ လွင်ႈပွႆႇဢွၵ်ႇသဵၼ်ႈသၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းၸိူဝ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လၢဝ်သွမ်ႇမႆႈ ဢၼ် လႅင်းႁႅင်းႁႅင်း ဢၼ်မီးၼႂ်းလႅင်းဢၼ်တုမ်ၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢႆလႅင်းၵၢမ်ႇမႃႇ (Gamma) ၼႆႉ ၸၢင်ႈသွၵ်ႈႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႆႈ ၵမ်းသိုဝ်ႈတီႈ လႅင်လၢဝ်ပွမ် မိူၼ်ၼင်ႇ Compton Gamma Ray Observatory ဢမ်ႇၼၼ်တၢင်း တႄႇလီႇသၵူပ်ႉ (telescope) ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ atmospheric Cherenkov telescopes ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၽၢႆႇ ႁႅင်းၸၼ်လႅင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ပၢႆးသၢႆႈၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ဢၼ်ပၼ်ၵၢၼ်ၽူႈသွၵ်ႈႁႃ ႁႅၼ်းၸၼ်လႅင်း တွၼ်ႈတႃႇႁူမ်ႈတုမ် ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈ သိင်ႇၶွင်ဢၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၵႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတေတူၺ်းၼႂ်းပိုၼ်းၸိုင် တၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၶွင် တီႈယူႇ လႅတ်ႇ၊ လိူၼ်၊ လႅင်လၢဝ်လႄႈ လၢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမႃးၼႂ်း လွင်ႈၼႄတၢင်းၼႂ်းလႅင်လၢဝ် ( လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း သိင်ႇၶွင် လႅင်လၢဝ်တွၼ်ႈတႃႇ ၵုမ်းထိင်းပၼ် လွင်ႈၵႂႃႇမႃး) လႄႈ တီႈၼႂ်းလွင်ႈသၢင်ႈႁဵတ်း ပပ်ႉယဵမ်ႈဝၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်တႅၵ်ႈတူၺ်းတၢင်းၵႆၼႂ်းၵႄႈ လၢဝ်ဢၼ်မီးႁိမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ပၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼႂ်း လွၵ်းလၢႆးတႅၵ်ႈတၢင်းၵႆလႅင်လၢဝ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ တၢင်းယႂ်ႇလဵၵ်ႉၶွင် ၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇၶွင်ၵၢၼ်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ထတ်းသၢင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈလီလိူဝ်တွၼ်ႈတႃႇ ပၼ်လွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ထိုင် ၶေႃႈလမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်သင်ဝႆႉၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶွင် လွင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်ယင်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈသေ လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ၶႂၢင်းပၼ်ႁႂ်ႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ်ၶဝ် လိူၵ်ႈၼႂ်းၵႄႈ တူဝ်ယင်ႇတၢင်းၼမ်တၢင်ႇဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ယင်ႇဢၼ်မီးလွင်ႈၶွင်ႉၶမ်သေ ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ဢၼ်လီသုတ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ႁႂ်ႈလၢတ်ႈၼႄလႆႈ လွင်ႈတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမၢင်လွင်ႈၼႆႉ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈပိူင်တၢႆတၢင်းၼမ် ပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းၼမ်လူၼ်ႉလိူဝ်မႃးၸိုင် ၸၢင်ႈဢွၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈတူဝ်ယင်ႇၼၼ်ႉ လုမ်းလုမ်းယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၽၢႆႇပၢႆးႁၢင်ႊၼၼ်ႉပဵၼ် ပၢႆးဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ႁႅင်းဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈ၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၽၢႆႇပၢႆးႁၢင်ႊၶဝ်ၼႆႉ ၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၵ်းပိူင် ပၢႆးႁၢင်ႊ၊ ပႃးၸွမ်း မႅၵ်ႉၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ(mechanic)၊ ပၢႆးဢလႅတ်ႇထရူဝ်ႇမၵၼႅတ်ႉတိတ်ႉသမ်ႇ (electromagnetism)၊ ပၢႆး statistical မႅၵ်ႉၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ၊ ပၢႆး thermodynamics၊ ပၢႆး quantum မႅၵ်ႉၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ၊ ပၢႆး relativity၊ ၼျူးၵလီးယႃးလႄႈ ပၢႆးႁၢင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇ ၸွမ်းသိင်ႇၶွင်လႄႈ ပၢႆးႁၢင်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈဢတေႃးမိၵ်ႉ(atomic) လႄႈ မေႃႇလီႇၵျူႇလႃႇ(molecular) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်လိၵ်ႈဢၼ်ဝႃႈ "astrochemistry" ၼႆႉတေၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ မုၵ်ႉၸုမ်းပိူင်လႅတ်ႇလႄႈ တီႈဢၼ်ပဵၼ် ၼႂ်းၵႄႈလၢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ exobiology ၼႆႉမိူၼ်ၵၼ် ယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်သွၵ်ႈႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်း လၢႆးပိူင်ၶိုင်သၢင်ႈဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ၶွင် ၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇ၊ ဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈၽေဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်လႆႈႁူႉၸၵ်းဝႃႈပဵၼ် ပၢႆး physical cosmology ၼၼ်ႉ ပၼ်လွင်ႈတၢင်းပွင်ႇၸႂ်လိုၵ်ႉလမ်ႇထိုင် ဢၼ်လႆႈပဵၼ်မႃးလႄႈ ဢၼ်တႄႇပဵၼ်မႃး ပိူင်ၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇလူင်ယဝ်ႉ။
လၢႆးသၢင်ႈသိင်ႇၶွင် ဢၼ်ၵႂႃႇၸွမ်းၵမ်းၸၼ်ႉၸၼ်ႉၼၼ်ႉ တႄႇပဵၼ်မႃးလုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႂ်း မီႉၼိတ်ႉ တီႈၼႂ်းလႅင်လၢဝ်ဢၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈသေ သတ်ႉတဵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁႅင်းၸၼ်ဢၼ်ပဵၼ်တုမ်ၵၼ်ဝႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ပဵၼ်ၵႂႃႇ သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းဢၼ်ယၢဝ်းလဵၵ်ႉ၊ ဝႆႉၵိုတ်း တီႈလွတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၼႂ်း ၵႄႈႁၢင်ႇၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးတၢင်းၼမ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၸွမ်း ပၢႆးႁၢင်ႊၼၼ်ႉ လွင်ႈယႂ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇယဝ်ႉ။
ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းမႃး တွၼ်ႈၵမ်းလိုၼ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈယႂ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ ပွင်ႇၸႂ် လၢႆးပိူင်ၶိုင်သၢင်ႈ ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ၶွင် ၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇၸိုဝ်ႈဢၼ်ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႆႉၵူၺ်း၊ ၵလႅၵ်ႇၸီႇဢၼ်မိူၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႈၶႆႇပဵတ်းၼၼ်ႉမီးဝႆႉမိူၼ် ၽၢင်ႁၢင်ႈၶႆႇပဵတ်းမိူဝ်ႈတူၺ်း သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႈၵလႅၵ်ႇၸီႇဢၼ်မိူၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႈၶႆႇပဵတ်းၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်လႆႈႁၼ်တီႈၼႂ်းၵၢင်မွၼ်းၶွင် မုၵ်ႉၸုမ်းၵလႅၵ်ႇၸီႇ၊ လႄႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈ ၵလႅၵ်ႇၸီႇဢၼ်ယႂ်ႇတၢင်းၼမ် မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵလႅၵ်ႇၸီႇဢၼ် ၵႅတ်ႉသ်လႄႈ မွၵ်ႇၵုမ်ႈတုမ်ႇၵၼ်ဝႆႉတီႈမိုဝ်းဢၼ်လဵဝ် ဢမ်ႇၼၼ် မိုဝ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉၸွမ်း သၢႆလႅင်းၶၢဝ်ၶွင် လၢဝ်ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၼိူင်ႈပုၼ်ႈသီႇပုၼ်ႈ ၼႂ်းၵလႅၵ်ႇၸီႇတၢင်းမူတ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆး ၵလႅၵ်ႇၸီႇၸိူင်ႉၼၼ်ၼႆႉ ယူဝ်ၶႄးပဵၼ်ၼမ်ႉတွၼ်း လွင်ႈၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၼ် ၼႂ်းႁႅင်းၸၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ရေႇတီႇယူဝ်ႇၵလႅၵ်ႇၸီႇၼႆႉပဵၼ် ၵလႅၵ်ႇၸီႇဢၼ်မီးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢၼ်ႁိူဝ်ႈလႅင်းႁႅင်း တီႈၼႂ်းပွတ်းတွၼ်ႈ ရေႇတီႇယူဝ်ႇၶွင် သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း၊ လႄႈ ပွႆႇဢွၵ်ႇၽၢင် ႁၢင်ႈ သၢႆယၢဝ်းလူင် ဢမ်ႇၼၼ် တူင်ႇဝူင်းၵႅတ်ႉသ်လူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးပိူင်ၶိုင်သၢင်ႈဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ၶွင် ၸၵ်ႉၵျႃႇဝလႃႇၼႆႉႁူမ်ႈဝႆႉပႃး မုၵ်ႉၸုမ်းလႄႈ ၽုင်လူင်ၶွင် ၵလႅၵ်ႇၸီႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းသုၼ်ၵၢင် မီႇရ်ၵီႇဝေး (Milky Way) ၼႆႉပဵၼ်မွၼ်းမၼ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ်ဝႆႉတုမ်ႇသေပဵၼ်လႅမ်ႈဝႆႉၸွမ်း လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈပဵၼ် လုၵ်းလဝ်လမ် (black hole) ယႂ်ႇႁႅင်းလူင်တီႈ သုၼ်ၵၢင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅပ်းၼႆႉ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉၸွမ်း သၢႆလႅင်းၶၢဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ႁူၺ်ႇမူၼ်းၶွင် လၢဝ်ဢၼ်ၵဝ်ႇႄၵႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမီးလဵၵ်းႁဵၵ်ႇ သေဢမ်ႇၵႃး လၢဝ်ဢၼ်ပဵၼ်တုမ်ၵၼ်ဝႆႉသေ ဢၼ်သတ်ႉတဵမ်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇမၼ်း ဢၼ်လႆႈႁူႉၸၵ်းဝႃႈ မုၵ်ႉၸုမ်း globular ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉတႄႇပဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ လၢဝ်ဢွၼ်ႇဢၼ်သတ်ႉၵႅတ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် nebulae လမ်၊ ဢၼ်ႁူမ်ႈတုမ်လႄႈ တႅၵ်ႇယၢႆႈ (ၼႂ်းတၢင်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇတႅပ်းတတ်းၸွမ်း တၢင်းယၢဝ်း Jeans) တႃႇတေပဵၼ် လၢဝ်လဵၵ်ႉဢွၼ်ႇဢၼ်တိုၵ်ႉတႄႇမီးၼမ်ႉ ၼၵ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽုင်လူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၽၢတ်ႇၽေၵၼ်လွႆးလွႆးသေယဝ်ႉ လၢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵႂႃႇႁူမ်ႈၵၼ်ၸွမ်း မုၵ်ႉၸုမ်းလူင် မီႇရ်ၵီႇဝေး (Milky Way) ယဝ်ႉ။
လၢဝ် 7ႁူၺ်ႇတေႃႇထိုင်ႇ 18 ႁူၺ်ႇၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးတီႈ ဢၼ်ၽုၼ်ႇမုၵ်ႉလႄႈ ၵႅတ်ႉသ် တုမ်သတ်ႉၵၼ်ဝႆႉ ဢၼ်လႆႈႁူႉၸၵ်းဝႃႈ မွၵ်ႇၵုမ်ႈမေႃႇလီႇၵျူႇလႃႇလူင် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သိင်ႇၶွင်တၢင်းမူတ်းၵမ်ႈပႃႈၼမ် ဢၼ်ၼၵ်းလိူဝ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇလႄႈ ႁီႇလီႇယမ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်မႃးၼႂ်း မွၼ်းလၢဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵႅတ်ႉသ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵမ်းလွႆးလွႆးယဝ်ႉ ပဵၼ်ၵႂႃႇၵႅတ်ႉသ် ႁီႇလီႇယမ်ႇတဵမ်ပိုင်းလႄႈ လၢဝ်တႄႇပဵၼ်မႃးယဝ်ႉ။
ထၢပ်ႈတၢင်းၼွၵ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၵႂႃႇပဵၼ်မႃး လႅင်လၢဝ် nebula ယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ် ဢၼ်ၵႂႃႇဢၼ်မႃး 11 ပီ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်း တူဝ်ၼပ်ႉ sunspot ယဝ်ႉ။
လႅတ်ႈၵေႃႈ လွင်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းမၼ်းၼႆႉ လႅၵ်ႈလႆၢႈၸွမ်းၶၢဝ်းသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈၼိူဝ် လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽႆၢႇၼိူဝ်ၸၼ်ႉၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်မၢင် ဢၼ်ႁူႉၵၼ်ဝႃႈ chromosphere ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽႆၢႇၼိူဝ်ၵႅၼ်မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်တီႈႁိူဝ်ႈလႅင်းဢွၵ်ႇ တီႈဢၼ် plasma ဢဝ်လႅင်းႁိူဝ်ႈဢွၵ်ႇသေ ၼေလွင်ႈ ႁႅင်းလႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽုၼ်ႇ plasma ၶွင်သႆၢလႅတ်ႇၼႆႉ လုၵ်ႉတီးလႅတ်ႇသေ လႆယူႇတိၵ်းတိၵ်း (ၼႂ်းတီးမၵ်းၶႅၼ်ႈၼွၵ်ႈသုတ်း ၶွင်ပိူင်လႅတ်ႇတႄႉ) တေႃႇထိုင်မၼ်ႈထိုင် heliopause ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵျူဝ်ႇတင်းလႆၢၼႆႉ ပေႃႇပဵၼ်မႃး ၼႂ်း protoplanetary disk ဢၼ်လွမ်ႉႁွပ်ႈ လႅတ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 4.6 လၢၼ်ႉပီပူၼ်ႉမႃးၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်လႆႈႁၼ်လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ်လိူၼ်ၼႆႉသေ ၵျူဝ်ႇတင်းလႆၢၼႆႉ မိူဝ်းၽွင်းပဵၼ်လွင်ႈမၢၵ်ႇတႅၵ်ႇႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼၼ်ႉ ၶဝ်သိုပ်ႇပတ်းပႅတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝိုတ်ႉပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ် ၵႅၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ်ဢမ်ႇၼၼ်ႁေႈ ဢၼ်ဢဝ်ၶၢပ်ႈၼႂ်းၵၢင်လႄႈ ၶၢပ်ႈတၢင်းၼွၵ်ႈႁေႃႇဝႆႉၼၼ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵျူဝ်ႇလႄႈလိူၼ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ႁွမ်ဝႆႉတၢင်းမႆႈႁႂ်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇတေႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵၢၼ်ငၢၼ်းလွင်ႈၼင်လိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈလွႆၾႆး(volcanism) လႄႈ လွင်ႈၶၢပ်ႈၼင်လိၼ်(tectonics)ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပႆၢးသဵၼ်ႈသႆၢမႆၢၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(Astrostatistics) ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း သဵၼ်ႈသႆၢမႆၢ ၼႂ်းပႆၢးသႆၢႈၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(astrophysics) တႃႇတေထတ်းသၢင် ၶေႃႈမုၼ်းတင်းၼမ်တင်းလႆၢ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပႆၢးသၢႆႈၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(astrophysics)ၼႆယဝ်ႉ။
ပႆၢးထၢၼ်ႈၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ထၢတ်ႈဢၼ်ထူပ်းႁၼ်ၼႂ်း ပိူင်လႅတ်ႇ ဢိၵ်ႇပႃး ငဝ်ႈငႃႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ လွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ ၼႂ်းႁဵတ်ႇၽူၼ်(ratio) isotope ၼႆယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်းၶဝ် မီးယူႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ ၵမ်ႈပႃႈၼမ် မီးၶပ်ႉမႆၢ တႃႇတေၸွႆႈၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ႁဵတ်းတူၺ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူဝ်ၶွင်ၵူႈဢၼ် ၼႂ်း Messier (110 ဢၼ်) ဢမ်ႇၼၼ် Herschel 400 သဵၼ်ႈမႆၢ လွင်ႈလီၶဝ်ႈၸႂ် ၼိူဝ်ၵၢဝ်ႁၢဝ်ယၢမ်းၶမ်ႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းဢဝ်ၼမ်ႉပျေႃႇၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၶဝ် ႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈ တၢင်းယၢဝ်းႁွၼ်ဢၼ်ႁၼ်လႆႈၵူၺ်းသေတႃႉ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းလဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႁဵတ်းယူႇ။
ၽူႈလႅပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈလိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်း ၸိူဝ်းဢဝ်တၢင်းပျေႃႇၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း မၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်ၵႆ ဢၼ်ႁဵတ်းဢဝ်ႁင်းၵူၺ်း လႄႈ မၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်ၵႆ ရေတီႇယူဝ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ၶိူင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မိူဝ်ႈတႄႇတႄႉ ဢၼ်ႁဵတ်းမႃး တႃႇ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈလိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်း ၵူၺ်းၼႆသေတႃႉ မိူဝ်ႈလဵဝ်တေႉ ၸိူဝ်းဢဝ်တၢင်းပျေႃႇၶဝ်ၵေႃႈ သိုဝ်ႉၸႂ်ႉလႆႈယဝ်ႉ။ (မိူၼ်ၼင်ႇ - မၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်ၵႆ ၼိုင်ႈလၵ်း)
တႃႇတေႁူႉလႆႈလွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ မၼ်းလႅပ်ႈတေလႆႈႁဵတ်း ၶိူင်ႈဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လိၼ်လႄႈ ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉသေ လွင်ႈဢၼ်လႅပ်ႈတေၶိုၼ်ႈသၢင်ႉၶိုၼ်ႈသုင်မႂ်ႇမႂ်ႇ ၼႂ်းသၽေႃးတြႃးလႄႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းပႆၢးႁၢင်ႈၵေႃႈ တေလႆႈမီး။
လွင်ႈဝႃႈ လၢဝ်တင်းလႆၢလႄႈ ၵျူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃးၼႆၼၼ်ႉ တေလႆႈႁူႉပွင်ႇလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ်ႇယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈၼၼ်ၸိုင် ၶေႃႈသပ်းလႅင်း လွင်ႈဢမ်ႇထၢင်ႇဝႃႈမႅၼ်ႈသေသမ်ႉမႅၼ်ႈ Fermi (Fermi paradox)။
လွင်ႈလပ်းသိင်ႇလႄႈ ႁႅင်းလပ်းသိင်ႇ ပဵၼ်သင်လႆၢလႆၢ။
glaxy ဢွၼ်တၢင်းသုၼ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃး။
ပႆၢးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (Astrobiology) ဢၼ်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ႁွင်ႉဝႃႈ exobiology ၼႆႉ ပဵၼ်ပႆၢးသႆၢႈဢၼ် ဢဝ်လွင်ႈငဝ်ႈငႃႇ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈပဵၼ်မႃး၊ လွင်ႈၽေႈတိူၼ်း လႄႈ လွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈ တူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းၸၵျႃႇဝလႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ လေႃးၵၼ်သေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈငႃႇလႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈပဵၼ်မႃး တူဝ်မီးၸႂ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵၢင်းယၢၼ်တင်းမႆၢမီႈပၵ်းပိူင်ၶွင် ပႆၢးၸႂ်ၼွင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ( astrobiology) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးၸႂ်ၽႆၢႇထၢတ်ႈ(biochemistry)ၼႆႉ လႅပ်ႈတေ တႄႇပဵၼ်မႃး ဝႆၢး Big Bang ဢၼ်ပဵၼ်ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 13800 လၢၼ်ႉပီ ပူၼ်ႉမႃး ၼႂ်းၽွင်းပၢၼ်ၵူၼ်းယူႇ(habitable epoch)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢႃႇယု ၸၵျႃႇဝလႃႇၼႆႉ တိုၵ်ႉမီး 10-17 လၢၼ်ႉပီၵူၺ်း။
ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈလီ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်လဵဝ် ၼႂ်းၸၵျႃႇဝလႃႇ တႃႇၵူၼ်းႁဝ်းသေႃႉႁူမ်ႈသိုပ်ႇသႆၢၸႂ်ၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ exobiology ၼႆႉ Joshua Lederberg ၵေႃႉဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးၸႂ်မေႃႇလီၵျူး(molecular biologist) သေလႄႈ ပဵၼ်ပႃးၵေႃႉလႆႈႁပ်ႉသူး ၼူဝ်ႇပႄႇ( Nobel Prize) ၵေႃႉၶူင်ဢွၵ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ xenobiology ၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႅတ်ႈတေႃးလိူဝ်သေၵဝ်ႇယဝ်ႉ (ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် ပဵၼ်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၵေႃႈလီ ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၵေႃႈလီ) ပွင်ႇဝႃႈ "ပႆၢးၸႂ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ပႆၢးထၢတ်ႈတၢင်းၼွၵ်ႈ"ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ယူႇၽႆၢႇၼွၵ်ႈၶွပ်ႇ လွင်ႈၸွပ်ႇထၢမ်ပႆၢးသႆၢႈသေဝူၼ်ႉသေတႃႉ ပႆၢးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ( astrobiology) ပဵၼ်မႃးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၸွမ်းပိူင်ၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီ 1959ၼႆႉ NASA ၶဝ်ၵမ်ႉထႅမ်ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇၶူင်းၵၢၼ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လွင်ႈ exobiology သေ ၽိူဝ်ႇ 1960 မႃး NASA ၶဝ် ၵေႃႇတင်ႈ Exobiology Program ဢၼ်ပဵၼ် တွၼ်ႈလမ်ႇလွင်ႈပိူင်လူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်း 4 တွၼ်ႈ တႂ်ႈ ပႆၢးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ Astrobiology Programၶွင် NASA ၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၽႆၢႇ ပႆၢးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ၊ ပႆၢးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်း လႄႈ လွင်ႈထူပ်းႁၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႆၢလႆၢဢၼ် ၶွင်တူဝ်မီးၸႂ်ၸိူဝ်းသိုပ်ႇသႆၢၸႂ်လႆႈၼႂ်းသႆၢငႆၢငဝ်းလႆၢးႁၢဝ်ႈႁႅင်း ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉၶိုၵ်ႉတွၼ်း တႃႇယူႇသဝ်းလႆႈၽွင်းသႆၢငႆၢငဝ်းလႆၢးၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ လွင်ႈဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ၸၢင်ႈတေယူႇသဝ်းလႆႈၼိူဝ် သေဢၼ်ဢၼ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸၵျႃႇဝလႃႇယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸုမ်းဢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉလီလီ တႃႇတေသွၵ်ႈႁႃ တူဝ်မီးၸႂ်ၼိူဝ်မၢတ်ႉ(Mars)ယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ် Viking program လႄႈ Beagle 2 probes ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ပီ 2008 ၸမ်တေသဵင်ႈၼၼ်ႉ Phoenix lander ၸွပ်ႇတူၺ်း သႆၢငႆၢငဝ်းလႆၢးယူႇသဝ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼိူဝ် မၢတ်ႉ(Mars) ၼႆသေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉဝႆႉ ပိုၼ်းလွင်ႈၼမ်ႉ တီႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ ပီ 2011ၼႆႉ NASA ၶဝ် ပွႆႇၶိုၼ်ႈ Mars Science Laboratory mission ဢၼ်ပႃး Curiosity rover သေ လူင်းၼိူဝ် မၢတ်ႉ(Mars) တီႈ Gale Crater မိူဝ်ႈလိူၼ် ဢေႃးၵတ်ႉ ပီ 2012 ယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ် ဢၼ်ႁူႉဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ပေႃႇပဵၼ်မႃးၼႂ်း glaxy (ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် တၢင်းမူတ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ) ႁဝ်းၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ(carbon chemistries) ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ဢႅတ်ႇတမ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ(carbon atoms) ၸပ်းၵၼ်ငႆၢႈတင်း ဢႅတ်ႇတမ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ(carbon atoms)ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႆၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး မေႃႇလီႇၵျူး(molecule) ဢၼ်ယၢဝ်းၼႃႇၼႃႇလႄႈ သုၵ်ႉသၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ် ပွၵ်ႈၵမ်း 3 ၼႆႉၼႄႉ ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လၢဝ်ဢၼ် မိူၼ်လႅတ်ႈသေ ပၼ်ႇလႅပ်ႈယူႇၼၼ်ႉသေ တေၽိူမ်ႉထႅမ် လွင်ႈသႆၢငႆၢလႅပ်ႈတေလႆႈ လွင်ႈယူႇၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။
ၵမ်းလိုၼ်းမႃး ၶိူင်ႈတၢင်းလႆၢ ဢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉတႃႇ သွၵ်ႈႁႃ လၢဝ်ဢၼ်ယႂ်ႇပဵင်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ဝူၼ်ႉဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်လိုဝ်းလင်သေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ် Terrestrial Planet Finder (TPF) ၶွင် NASA လႄႈ ၶပ်ႉမႆၢၸႅၼ်ႇ Darwin ၶွင် ESA ၼႆသေ ၶႃတင်းသွင်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇၶိုၼ်းယႃႉပႅတ်ႉယဝ်ႉ။
Drake ၼႆႉ မိူဝ်ႇတႄႇတႄႉ မၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း(equation) ဢၼ်ငႆၢးမိူၼ် မႆၢၶပ်ႉတႃႇဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်(agenda for discussion) တီႈပၢင်ၵုမ် green Bank ၵူၺ်း။ ၵူၺ်းၵူႈဝႃႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်တႆၢမၼ်းၼႆႉ တႅမ်ႈမႆၢဝႆႉ ၼႂ်းလိၵ်ႈလႆၢးလီလီသေယဝ်ႉ မၼ်းၵွင်ႉၵႆၢႇတင်း ၶေႃႈထဵင် ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉႁႂ်ႈငႆၢႈ ဢမ်ႇၼၼ် pseudoscientific ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈထူပ်းႁၼ် extremophiles (တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သိုပ်ႇသႆၢၸႂ်လႆႈ ၼႂ်းသၢႆငႆၢငဝ်းလႆၢးႁၢဝ်ႈႁႅင်း)ၼႆႉ ပဵၼ်မႃး တွၼ်ႈလမ်ႈလွင်ႈပိူင်လူင်ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တႃႇၸဝ်ႈပႆၢးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပွင်ႇၸႂ် 4ပႆၢး ၼႂ်းလွင်ႈမၵ်းၶႅၼ်ႈလွင်ႈသိုပ်ႇသႆၢၸႂ် ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ပဵၼ် သႆၢငႆၢၸၢင်ႈပဵၼ် panspermia ၊ လွင်ႈၵူဝ်ႈၵိူဝ်ႇ ဢၼ်တေပဵၼ်မႃးမိူဝ်းၼႃႈ ယွၼ်ႉၵူၼ်းၶဝ် ၸုၼ်ႉသေၶူၼ်ႉၶႂႃႉ၊ လွင်ႈၵူၼ်းၶဝ် ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈတီႈထိုင်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တူဝ်မီးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မူၺ်ႉႁႆႉယဝ်ႉလႄႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉမီး ၸိူဝ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။
တေႃႇၼင်ႇတူဝ်မီးၸႂ်ၼႂ်းပၢင်လႆၢႇလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉ တီႈဢၼ်လႅတ်ႇဢမ်ႇထွင်ႇႁွတ်ႈၼႆႉ ယင်းဝူၼ်ႉဝႃႈ တႃႇတေပဵၼ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ တေၵိၼ် ယိူဝ်ႇသၽႃႇဝ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၼႃႈၼမ်ႉသေ ၸူမ်လူင်းၵႂႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် တေၵိၼ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်ႁဵတ်းၼၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းထၢတ်ႈ(chemosynthesis)ဢၼ်ၼႆႉ လၢတ်ႈဝႃႈ တူဝ်ၸႂ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇလူဝ်ႇပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် လႅတ်ႇ၊ မၼ်းၵူၺ်းလူဝ်ႇၼမ်ႉလႄႈဢဵၼ်ႁႅင်းလႅၵ်ႈလႆၢႈ(energy gradient) ၼႆသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပႆၢးၸႂ် လႄႈ ပႆၢးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(astrobiology) ပိၼ်ႇပႆၢႇလႅၵ်ႈလႆၢႈၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင် 10 ဢၼ်ၼႆႉ လိူၵ်ႈဝႆႉ တႃႇ ၶူင်းၵၢၼ် LIFE ၼႆယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် Amir Alexander Deinococcus radiodurans ၊ Bacillus subtilis ၊ yeast Saccharomyces cerevisiae ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Arabidopsis thaliana ('mouse-ear cress') ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ Tardigrade ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလုပ်ႇသၼ်လင် ၼႆယဝ်ႉ
Jupiter’s moon ၊ Europa ၊ Saturn’s moon ၊ Enceladus ၸိူဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တီႈပိုၼ်ႉၼႃႈလိၼ်တႂ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလႆၢႇၶဝ်ၼႆႉ မီးထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉတိုၼ်ႇသၢၼ်ႈ(radiogenic) လႄႈ တၢင်းမႆႈသႆၢၼမ်ႉလႆ(tidal heating) ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၼမ်ႉလႆႈလႄႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ၵိုင်ႇလႅပ်ႈတင်း တူဝ်မီးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (extraterrestrial life) ဢၼ်မီးၼႂ်းပိူင်လႅတ်ႇ(solar system) သေပိူၼ်ႈသုတ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၽုၼ်ႇၼွၵ်ႈလုမ်ႈၽႃႉ ဢၼ်ၸိုမ်းၸွတ်ႇတူဝ်ႈယူႇၼႂ်းၸၵျႃႇဝလႃႇၼႆႉ ပႃးၶူဝ်းၶွင်သၽႃႇဝလေႃးလႄးသုၵ်ႉသၵ်ႉၵၼ်(complex organic compound) ("ၵွၼ်ႈဢမ်ႇမေႃးၽွတ်ႉamorphous ဢၼ်ဢဝ် aromatic-aliphatic ၶွတ်ႇၽွတ်ႈလေႃးလႄးဝႆႉ") ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးႁင်းၵူၺ်းလႄႈ ၸဵဝ်းပဵၼ်ယဝ်ႉလၢဝ်တင်းလႆၢ။
PAH ၼႆႉ ဢၼ်လႅပ်ႈတေပဵၼ်မႃး ဝႆၢး Big Bangသေယဝ်ႉ ၸွတ်ႇတူဝ်ႈ ၼႂ်းၸၵျႃႇဝလႃႇသေ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လၢဝ်မႂ်ႇလႄႈ ၵျူဝ်ႇတၢင်းၼွၵ်ႈ( exoplanets)ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း astroecologyၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းၶွင်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉတေႉတေႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းလၢဝ်ယွတ်ႇ(meteorites)သေယဝ်ႉၸွပ်ႇႁႃ ၶူဝ်းၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်း ၼႂ်းလိၼ်ၸၵျႃႇဝလႃႇ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးတေဝႃႈတေႉတေႉ cosmoecology ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်း တူဝ်မီးၸႂ်ၼႂ်းၸၵျႃႇဝလႃႇ လႆၢလႆၢၶၢဝ်းယၢမ်းၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပႆၢးႁဵၼ်းပိူင်လူင်မၼ်း ပႃးပႆၢးထၢတ်ႈၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(cosmochemistry)၊ ပႆၢးထၢတ်ႈလွင်ႈၸႂ်(biochemistry) လႄႈ ပႆၢးထၢတ်ႈပိုၼ်ႉလိၼ်သၽႃႇဝ(organic geochemistry) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢွင်ႈတီႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၵမ်ႈၽွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ Pilbara ၼႂ်းပွတ်းတူၵ်း ဢေႃးသထရေးလျႃး လႄႈ the McMurdo Dry Valleys of Antarctica ၸိူဝ်းၼႆႉ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ငႆၢးမိူၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၼႂ်း Mars လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းသေ မၼ်းၸၢင်ႈၼေပၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ တႃႇတေသွၵ်ႈႁႃ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးၼႂ်း Mars ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တီႈတေႉမၼ်းတႄႉ မၼ်းလႅပ်ႈပဵၼ်ဝႃႈ လႆၢးၵေႃႈသၢင်ႈၽဝၵူႈတီႈၼႆႉ (ဢမ်ႇႁူဝ်ယွႆႈၵေႃႈ ၵမ်ႉပႃႈၼမ်တႄႉ) မၼ်းတေငႆၢးမိူၼ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉၵူၺ်း။
2 ဢၼ် ၼႂ်းဢႅတ်ႇတမ်ႇတိုၼ်းပဵၼ်(natural)တင်းလႆၢ (ၵႃႇပုၼ်ႇ(carbon) လႄႈ သီႇလီႇၵုၼ်ႇ(silicon))ၵူၺ်း တေႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈ လုပ်ႇသၼ်လင်ၶွင်မေႃႇလီႇၵျူး(molecules) ယႂ်ႇလီ တႃႇတေႃႉသူင်ႇၶေႃႈမုၼ်းပႆၢးၸႂ်(biological information)။
4 တီႈ ဢၼ်လႅပ်ႈတေ သိုပ်ႇသႆၢၸႂ်သေပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းပိူင်လႅတ်ႇ( Solar System)ၼႆႉ ပဵၼ် Mars ၊ the Jovian moon Europa ၊ Saturn’s moons Titan လႄႈ Enceladus ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီးတၢင်ႈမႆႈလႄႈတၢင်းတႅၵ်း Martian သုင်ၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၼႆႉ မၼ်းလႅပ်ႈတေၸဵမ်းၵိူဝ်ႁႅင်း။
> မိူဝ်ႈ ဝၼ်းတီႈ 11 လိူၼ်တီႇၸမ်ႇပႃႇ 2013, NASA ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ လွင်ႈသွၵ်ႈႁၼ် "ႁေႈမိူၼ်ၵူမ်ႇ(clay-like minerals)" (ပေႃးလၢတ်ႈတႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးၵေႃႈ ႁွဝ်ႉဝႃႈ ၽီႇလူဝ်ႇသီႇလီႇၵဵၵ်ႉ(phyllosilicates)) ဢၼ်ၵႆႉ မီးၸွမ်းၶူဝ်းၶွင်သၽႃႇဝႃႉ ၼိူဝ်ၵၢပ်ႇၼမ်ႉၶႅင် Europa။
ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၵမ်ႈၽွင်ႈ ဝူၼ်ႉဝႃႈ ႁႆၢႇတရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇဢၼ်ၼမ်ႉ(liquid hydrocarbons) ၼႆႉ မၼ်းတႅၼ်းတၢင်တီႈယူႇၼမ်ႉ ၼႂ်းသႄးမီးၸႂ်(living cells) ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။
ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇမီးလႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈ abiotic ဢၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈမီးၶွင်မၼ်း။
ယႃႇမႃတူဝ်ႇ (Yamato) 000593 ဢၼ်ပဵၼ် လၢဝ်ယွတ်ႇ(meteorite)ဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်းထိသွင်ၼႆႉ ထူပ်းႁၼ်ၼိူဝ်လုမ်ႈၾႃႉ မိူဝ်ႈပီ 2000 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်းဝၼ်းတီႈ 5 လိူၼ်မတ်ႉ ပီ 2011ၼႆႉ ရီးၶျၢတ်ႉပီႇႁူးဝႃႇ(Richard B. Hoover) ၵေႃႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈတီႈ Marshall Space Flight Center လၢမ်းၶၢတ်ႈ လွင်ႈထူပ်းႁၼ်ဝႃႈ microfossils ငႆၢးမိူၼ် cyanobacteria ဢၼ်ပႃးၼႂ်း လၢဝ်ယွတ်ႇ(meteorites) carbonaceous Cl1ၼႆၼၼ်ႉ ၼႂ်းၽိုၼ်ၵပ်း Journal of Cosmology ဢၼ် သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၵ်းထၢၼ်ၶွင် perchlorates ၼႆႉ ထူပ်းႁၼ်ၼႂ်း ပိူင်လႅတ်ႇ(solar system)သေယဝ်ႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ၼိူဝ်ႈၵျူဝ်ႇမၢတ်ႉ(Mars) ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ လွၵ်းလႆၢးသွၵ်ႈႁႃလႄႈ လွင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းလဵပ်းႁဵၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼႆႉ လပ်ႉလွင်းဝႃႈ တေၸၢင်ႈသွၵ်ႈႁႃလွင်ႈပိူင်လူၵ်ႈ(ၸၵျႃႇဝလႃႇ) လႄႈ ဢၼ်ၶႂ်ႈငႆၢးငႆၢးႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉမႃး ၼမ်လိူဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းတႄႉ တႃႇတေသွၵ်ႈႁႃ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သိုပ်ႇသႆၢၸႂ် ၼႂ်းသႆၢငႆၢငဝ်းလႆၢး မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ လႄႈ တႃႇတေထိင်းသိမ်း ၼမ်ႉၵတ်ႉၽေႈတိူၼ်းလႆႈဝႆးဝႆး(proliferating capacity)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶေႃႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၵေႃႈၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶဝ် (လွင်ႈလႅင်ႈလႆၢႈၵေႃႈ ႁၢမ်ႈတၢပ်ႈပၼ် လွင်ႈၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇတေ ဢဝ်တႅၵ်ႇ တူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်မီးၼွၵ်ႈၶွပ်ႈလူၵ်ႈၼႆႉ(extraterrestrial life)သေတႃႉၵေႃႈ) မီးႁႅင်းၶၢမ်ႇ မိူဝ်းၽွင်းသႆၢငႆၢငဝ်းလႆၢး ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ႁၢဝ်ႈႁႅင်းယူႇၼၼ်ႉ။
> လွင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း(spores) ပေႃႇပဵၼ်မႃးၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းမီးႁႅင်းၶၢမ်ႇ သႆၢငႆၢငဝ်းလႆၢးဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း(extreme environment) မိူဝ်ႈၽွင်း သႄးလူႇလႃႇ(cellular)မၼ်း ယင်းတိုၵ်ႉၶိုၼ်းယႂ်ႇမၢၵ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်လူင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၵူၺ်း၊ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းတီႈ 2 ဢွင်ႈတီႈၼိူဝ် ပိုၼ်ႉၼႃႈၶွင်မၢတ်ႉ(Mars’ surface)။ ဝိၶိင်း 1(Viking 1) ႁိမ်း ဢီႇၵူၺ်ႇတႃႇ(equator)သေ ဝိၶိင်း 2(Viking 2)သမ်ႉ ၽႆၢႇႁွင်ႇမၼ်း။
ၼႂ်းပႆၢးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်းတႄႉ လွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇၼႆႉ ပဵၼ် လွင်ႈၸုပ်ႇလႄႈလႅင်းထွင်ႇၸွတ်ႈတူဝ်ႈ ၶွင်လွင်ႈသၼ်ႇဝႆ ဢီႇလႅၵ်ႇထရူဝ်ႇမႅၵ်ႇၼႅၵ်ႉတိၵ်ႉ(electromagnetic radiation) ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈ ၽုၼ်ႇလႄႈ ၵွၼ်းထၢတ်ႈ ၼႂ်းၵေႈ ၶူဝ်းၶွင်လိူၼ်၊လၢဝ်၊ၵၢင်ဝၼ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးလႄႈ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈတႃႇလၢဝ်ဢၼ်မီးၸမ်ပၢင်ႇ သႆၢတၢင်းဢႆၢႁႃႇၼၵႃး(Milky Way) လႄႈ မီးၼႂ်း parsecs ႁူဝ်ႁဵင်ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉတႄႉ လွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇ ၼႂ်းၽရီႇၵွၼ်ႇၸီႇယွင်းႁၼ်လႆႈ(visual band of frequencies (photometric system))ၼႆႉ လၢမ်းလၢမ်း ၼိုင်ႈ kiloparsec မီး 1.8 magnitude ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈပဵၼ်သီလႅင်မႃး(reddening)ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉ ငဝ်းလႅင်းထွင်ႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈၽုၼ်ႇလႄႈတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းၵေႈလၢဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ(interstellar medium)။
ၼႂ်းပိူင်မႅတ်ႉထရိၵ်ႉၶႅပ်းႁၢင်ႈ(photometric system)ၵမ်ႈပႃႈၼမ်တႄႉ ပိူၼ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိုင်(filter (passbands)) ဢၼ်ၸၢင်ႈဢိင်ၼိူဝ် လတ်ႉတီႇၵျုတ်ႉ(latitude)လႄႈ လွင်ႈပိူဝ်ႉယမ်း(humidity) ၼႂ်းၵေႈ လွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလိၼ်မိူင်းသေ ဢၢၼ်ႇလွင်ႈႁႅင်းတၢင်းလႅင်း(magnitude of light)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးတေလၢတ်ႈၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ၸိုင် လွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇၼႂ်းၵေႈလၢဝ်(interstellar extinction)ၼႆႉ ႁႅင်းသေပိူၼ်သုတ်း ၼႂ်းႁွၼ်ပွတ်း(short wavelengths) သေယဝ်ႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ်တႄႉ ဢဝ် လွၵ်းလႆၢးၶိူင်ႈတူၺ်းသႆၢငဝ်းလႅင်း(spectroscopy) သေလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉလွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇၼႆႉ ၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်းမၢင်ဢၼ် မၼ်းၸၢင်ႈၼမ်လိူဝ်ၼႆႉၵွၼ်ႇ။
လွင်ႈၽွၼ်ႈပၢင်ႈမၼ်းတႄႉ ပေႃးႁဝ်းၼပ်ႉသွၼ်ႇ တၢင်းၸမ်ၵႆလူၵ်ႈ(ၸၵျႃႇဝလႃႇ)ၼႆ မၼ်းၸၢင်ႈမီးလွင်ႈၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း တႃႉလုၵ်ႉတီႈ ငဝ်ႈလႅင်းတႂ်ႈသီလႅင်ႁိမ်းၸမ်(near-infrared) (ဢၼ် ၶိုင်(filter) ဢမ်ႇၼၼ် passbank Ks ၶွင်မၼ်း ပဵၼ်ပိူင်)ၶႆၢႉၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈလၢဝ်မႃး။ ၼႂ်းငဝ်ႈလႅင်းတႂ်ႈသီလႅင်ႁိမ်းၸမ်(near-infrared)ၼႆႉ ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇပိုင်ႈဢိင်ၽႂ်ၶဝ် ထူပ်းႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈလႄႈ လွင်ႈႁူဝ်ၼပ်ႉလွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢ ယွမ်းလူင်းတၢင်းၼမ်သေလႄႈ ႁဵတ်ႇၽူၼ်(ratio)ၵေႃႈ ငႆၢးမိူၼ် R(Ks) 0.49±0.02 လႄႈ 0.528±0.015 ၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႈၽၢင်ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ထူပ်းႁၼ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မိူဝ်ႈပီ 1960ပႆၢ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ယင်းပႆႇပွင်ႇၸႂ်လီလီ လွင်ႈငဝ်ႈငႃႇမၼ်း။
ၼႂ်း SMC ၼႆႉလွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢးမၼ်းၼမ်ထိုင် လူၺ်ႈဢမ်ႇမီး 2175 Å သေယဝ်ႉ လွင်ႈUVမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇ ၼႂ်း Bar ႁၢင်ႈလၢဝ် ဢၼ်ႁႅင်းလႄႈ လွင်ႈUVမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇ ဢၼ်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇတႄႉ လႆႈႁၼ်ၼႂ်းပိၵ်ႇဢၼ်ၼိမ်လိူဝ် (quiescent Wing)ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈထူပ်းႁၼ်မႆၢယွင်းလွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇ(extinction curves) ၼႂ်း LMC လႄႈ SMC တင်းသွင် ဢၼ်ငႆၢးမိူၼ် ဢၼ်ထူပ်းႁၼ်ၼႂ်း သႆၢတၢင်းဢႆၢႁႃႇၼၵႃး(Milky Way) လႄႈ လွင်ႈထူပ်းႁၼ်မႆၢယွင်းလွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇ(extinction curves) ၼႂ်းသႆၢတၢင်းဢႆၢႁႃႇၼၵႃး(Milky Way) ဢၼ်ငႆၢးမိူၼ် ဢၼ်ထူပ်းႁၼ်ၼႂ်း LMC2 supershell ၶွင် LMC လႄႈ ၼႂ်း SMC Bar ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတီႈပွင်ႇမႂ်ႇမႂ်ႇ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈမႃးၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇ(extinction)ဢၼ်ၼႆႉ မီးၵိင်ႇၽေမၼ်းသၢမ်ဢၼ်။ ရေးလိၵ်ႉ(Rayleigh) ဢၼ်ၽေႈၸွမ်းမေႃႇလီႇၵျူးလူမ်း(air molecules)၊ ဢၼ်ၽေၸွမ်းၽုၼ်ႇ(particulates) လႄႈ ဢၼ်ၸုပ်ႇမေႃႇလီႇၵျူးၼႆႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ်လွင်ႈမူၺ်ႉႁႆၢၵႂႃႇ(extinction)ၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ တီႈၸိၵ်းႁူဝ်းၽူႈလဵပ်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ဢေႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းသေယဝ်ႉ ႁိမ်းႁေႃႇရီၸူင်ႇ(horizon/မၢၼ်ႈႁွင်ႉ မူဝ်းၵူၵ်းၸႅတ်ႉဝႆၢး)တႄႉ သုင်သေပိူၼ်ႈသုတ်း။
လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတရဵၵ်ႉ (Drake equation)ၼႆႉ မၼ်းလၢမ်းၶၢတ်ႈ လွင်ႈဝႃႈ ၼႂ်းလူၵ်ႈတီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ တူဝ်ၸႂ်ဢၼ်မီးတၢင်းႁူႉ မီးဢမ်ႇမီးၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းလွမ်ႉလႆႈပႃး လွင်ႈသွၵ်ႈႁႃ မိူဝ်ႈလဵဝ်လႄႈ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ လွင်ႈၽဝၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ/ၵျူဝ်ႇတၢင်ႇဢၼ်(extraterrestrial life) လႄႈလွင်ႈသွၵ်ႈႁႃဢၼ်ၵႅပ်ႈ လွင်ႈၽဝဢၼ်ႁူႉၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(extraterrestrial intelligent life) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လႆၢပီပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ လွင်ႈၸိူင်းဝူၼ်ႉဢဝ်လွင်ႈပႆၢးသၢႆႈၼႆႉ ၵပ်းသိုပ်ႈၸူးလႆႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉပႆၢးသႆၢႈ၊ ဝူၼ်ႉလႆႈမႃး လွင်ႈပဵၼ်လႆႈ ႁႂ်ႈၵႂၢင်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် လႄႈ ႁူမ်ႇငမ်းလႆႈၼိူဝ် လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်လႄႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၶွင်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ၼိူဝ်လွင်ႈၽဝၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ/ၵျူဝ်ႇတၢင်ႇဢၼ်(extraterrestrial life) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈတွပ်ႇထဵင် ဢၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃးသၵၢၼ်ႇ(Carl Sagan) လႄႈ သတီႇၽႅၼ်ႇႁွၵ်ႉၵိင်း(Stephen Hawking,) ဢိၵ်ႈလူၺ်ႈ ပူၵ်ႉၵူဝ်ႇၸိုဝ်ႈလိုဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဝိၼ်ႇသတၼ်ႇၶျႃႇၶျီႇ( Winston Churchill)ၶဝ်တွပ်ႇထဵင်ၼၼ်ႉ တႃႇၽဝၸၢတ်ႈပၢၼ် တေမီးယူႇသေတီႈတီႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇလႅပ်ႈပဵၼ်လႆႈ။
တူဝ်မီးၸႂ်ၼႆႉ လႅပ်ႈတေယၢမ်ႈမီးမႃး လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း ၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း ၼႂ်းၸၵျႃႇဝလႃႇၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸၼ်ႉၸၼ်ႉၼႆႉ မၼ်းတေမီးဝႆႉ လႆၢးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ တႃႇတေ ၵေႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ၊ ထိင်းသိမ်းလွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် လႄႈ သိုပ်ႇႁဵတ်းၵႂႃႇ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇပေႃးသၢင်ႇထုၵ်ႇပဵင်းၼမ်ႉသေတႃႉ တူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ammonia (လိူဝ်သေ ၼမ်ႉ)ၼႆႉ ထုၵ်ႇပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် တႃႇတေပဵၼ် တၢင်းလိူၵ်ႈထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။
မွၵ်ႈ 95% ၶွင် ၶူဝ်ၶွင်မီးၸႂ်ၼႆႉ ဢဝ်ပွတ်းတွၼ်ႈလမ်ႇလွင်ႈ 6 ဢၼ်သေ ႁဵတ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် carbon ၊ hydrogen ၊ nitrogen ၊ oxygen ၊ phosphorus လႄႈ sulfur ၼႆယဝ်ႉ။
Carbon atom ၼႆႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈ တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်တင်း atom တၢင်ႇဢၼ် ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ Carbon atom တၢင်ႇဢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၽႅၼ်ၵၢၼ် Astrobiology NASA 2015 (NASA's 2015 Astrobiology Strategy) တႄႉ လၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ "တူဝ်မီးၸႂ်တီႈလုမ်ႈၾႃႉတၢင်ႇဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းလႅပ်ႈတေပႃး တၢင်းပဵၼ်မူင်ႈမႅင်း(microbes)၊ လႄႈ ပိူင်ယူႇသဝ်းသုၵ်ႉယုင်ႈဢၼ်လႂ် တီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈၼႆႉ လႅပ်ႈတေလုၵ်ႉတီႈ လႄႈ ဢိင်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ သေပဵၼ်မႃး။
Rick Colwell ၵေႃႉပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း Deep Carbon Observatory တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် Oregon State University လၢတ်ႈ BBC ဝႃႈ "ၶႃႈဝူၼ်ႉတႄႉ တႃႇဝူၼ်ႉၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ တႂ်ႈၽိဝ်လိၼ်ၵျူဝ်ႇတၢင်ႇဢၼ်လႄႈ လိူၼ်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈလႆႈယူႇ ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းလႅပ်ႈတေပဵၼ်လႆႈယူႇ။ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼႂ်လုမ်ႈၾႃႉႁဝ်းၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးသႆၢလႅတ်ႇသေတႃႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်း ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ မၢၵ်ႇႁိၼ်တႂ်ႈလိၼ်လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၼၼ်ႉ ၵမ်းသိုဝ်ႈယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ"။
တၢင်းႁၼ်ထိုင် panspermia လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းပိူင်လႅတ်ႇတီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ၸၢင်ႈမီးငဝ်ႈငႃႇမိူၼ်ၵၼ်ယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်း ထူၼ်ႈ 19 ၼႆႉ ၸဝ်ႈပႆၢးသၢႆႈလႆၢလႆၢၸဝ်ႈ ဢိၵ်ႇပႃး Jöns Jacob Berzelius (1834) ၊ Kelvin (1871) ၊ Hermann von Helmholtz (1879) လႄႈ ဝႆၢးမႃး Svante Arrhenius (1903) ၶဝ် မေးၵုမ်းလုမ်းလႃးမၼ်း ၸွမ်းလႆၢးၶိုၼ်းၵၢပ်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၶေႃႈလွင်ႈၸွပ်ႇထၢမ်လွင်ႈပႆၢးသႆၢႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်း လိၵ်ႈႁွမ်တွမ် ၶွင် Scientific American ၼႂ်း ပီ 1878 လူၺ်ႈႁူဝ်ၶေႃႈ "ၼိူဝ်လိူၼ်ၼႆႉ ၸွင်ႇယူႇသဝ်းလႆႈယူႇႁႃႉ (Is the Moon inhabited?" ၼႆယဝ်ႉ။
> တီႈဢၼ်ဢုၼ်ႇသေယဝ်ႉ ႁႅင်းတဵၵ်းၵေႃႈၼမ် ၼႂ်းလုၵ်ႈလိူၼ်ၼၼ်ႉ ယင်းၸၢင်ႈမီး ၼမ်ႉလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈဝႃႈ ၵျူဝ်ႇ Mars ၼႆႉ မၼ်းယၢမ်ႈ ဢုၼ်ႇလိူဝ် လႄႈ ယမ်းလိူဝ်ၼႆၼၼ်ႉ မီးလၢၵ်းထၢၼ်မၼ်းယူႇ။ ပိုၼ်ႉတႂ်ႈမႄႈၼမ်ႉဢၼ်ႁႅင်ႈၵႂႃႇ၊ လွင်ႈၼမ်ႉၶႅင်ႁူမ်ႇငမ်းတီႈတၢင်းႁွင်ႇ/ၸၢၼ်းသုတ်း၊ လွႆၾႆး လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ပဵၼ်ၼႂ်းၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ သွၵ်ႈႁၼ်မူတ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ဢႆၢၵွၼ်းၼႆႉ လႅပ်ႈတေ လုၵ်ႉတီႈ လွႆၼမ်ႉၶႅင် ဢမ်ႇၼၼ် လုၵ်ႉတီႈၼမ်ႉၶႅင် ဢၼ်မီးတီႈၽိဝ်ၼမ်ႉၶႅင်ၼၼ်ႉ ဢူၼ်ႈၵႂႃႇ (လုၵ်ႉတီႈပဵၼ်ၵွၼ်ႈသေ ပဵၼ်ၵွၼ်းၵႂႃႇ)သေ ပဵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈဝႃႈ Europa လႅပ်ႈတေဢဝ် oxygen ဢၼ် ဢွၵ်ႇမႃးယွၼ်ႉ သႆၢလႅင်းတွင်ႈသႂ်ႇၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉသေ ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် aerobic macrofauna ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ ဝၼ်းတီႈ 11 လိူၼ်တီႇၸမ်ႇပႃႇ 2012 ၼၼ်ႉ NASA ၶဝ် လႆၢးငၢၼ်း လွင်ႈဝႃႈ ၼိူဝ်ႈၵၢပ်ႇၼမ်ႉၶႅင် မိူင်းယူးရူပ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်သွၵ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈ "ၶူဝ်းၶွင်ငႆၢးမိူၼ်ၵူမ်ႇ(clay-like minerals)" (ပေႃးဝႃႈတႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃး ပဵၼ် phyllosilicates) ဢၼ်ၵႆႉ ၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်တိုၼ်းပဵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၽွင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ထူပ်းႁၼ်လၵ်းထၢၼ် လွင်ႈဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ (microbial life) ၶဝ် ယၢမ်ႈမီးၼိူဝ်ႈ ၵျူဝ်ႇ Mars ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီ 1996ၼႆႉ လႆၢးငၢၼ်ဢၼ်လီတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် ပွင်ႇလႅင်းပၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းလၢဝ်ယွတ်ႇ ALH84001 ဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းဢွၼ်ႇတွၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၵျူဝ်ႇ Mars ၼၼ်ႉ သွၵ်ႈႁၼ်ၺႃး ၶူဝ်းၶွင်ငႆၢးမိူၼ် nanobacteria ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်း NASA ၶဝ်ၵေႃႈ ဢဝ် NASA ၵႆယၢၼ်တင်း ၶေႃႈလၢတ်ႈၶွင်ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၶဝ်သေ Stoker ၵေႃႈ ၵွင်လင်တေႃႇ လွင်ႈလၢတ်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉမၼ်းၼၢင်းယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းဝႆႉတႃႇတေ ထတ်းသၢင် လွင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈလႆႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၼိူဝ် ၵျူဝ်ႇ Mars လူၺ်ႈၶိူင်ႈၸႂ်ႉတၢင်းတိုဝ်းပႆၢးသၢႆႈလႆၢလႆၢဢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၸူဝ်ႈပႆႇၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလႆၢးတူၺ်းသၢႆလႅင်း(spectroscopic methods)သေ ထတ်းသၢင်သွၵ်ႈႁႃ ၵျူဝ်ႇၼွၵ်ႈပိူင်လႅတ်ႇ(extrasolar planet)ၼႆႉ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈယႂ်ႇလူင် ၼႂ်းၼမ်ႉၵတ်ႉတႃႇတေ သွၵ်ႈႁႃလႄႈ ၵေႈလိတ်ႈ ႁႅင်းလႅင်းႁိူဝ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လုမ်ႈၾႃႉမၢၵ်ႇႁိၼ်ဢွၼ်ႇ ႁိမ်းလၢဝ်မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈမီး ဢွၼ်တၢင်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလိူၼ် August 2012 ၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လၢဝ်ယွတ်ႇသွၵ်ႈႁၼ်ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉသေယဝ်ႉ ၶေႃႈသွၵ်ႈႁၼ် NASA ၶဝ် ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႆႉဝႃႈ ပွတ်းတွၼ်ႈ DNA လႄႈ RNA (adenine ၊ guanine လႄႈ organic molecules ဢၼ်ၵွင်ႉၵႆၢႇ) ၸိူဝ်း ၵေႃႇသၢင်ႈတႃႇတူဝ်ၸႂ် ၸွမ်းၼင်ႇႁဝ်းႁူႉဝႆႉၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မႃး ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလိူၼ် August 2012 ၼႆႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိူၼ်လၢဝ်ၵၢင်ဝၼ်း တီးႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် Copenhagen University မွၵ်ႇၼႄ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ လွင်ႈသွၵ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈ မေႃႇလီၵျူးၵိူဝ်ဝၢၼ်လီလီ(specific sugar molecule)၊ glycolaldehyde ၼႂ်းပၢင်လၢဝ်ၵႆယၢၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
မၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်ၵႆၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ Kepler ၵေႃႈ သွၵ်ႈႁၼ်မႅၼ်ႈ ၵျူဝ်ႇလႆၢလႆၢႁဵင်ယူႇယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မွၵ်ႈ 11% တႄႉ တေၸၢင်ႈၽိတ်းယူႇ။
ၵျူဝ်ႇဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်း ပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈမႆၢ NASA Exoplanet Archive ၼႆႉ ပဵၼ် DENIS-P J082303.1-491201 b သေယဝ်ႉ မၼ်းမီး 29 ပုၼ်ႈ တၢင်းယႂ်ႇၵျူဝ်ႇ Jupiter ၼႆယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈပိုတ်ႇတီးပွင်ႇ လွင်ႈၵျူဝ်ႇတႄႉ မၼ်းယႂ်ႇႁႅင်းပူၼ်ႉတီႈတႃႇတေလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵျူဝ်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈၼႆသေ ၽိူဝ်ႇတႃႉဝႃႈပဵၼ်ၵျူဝ်ႇ တႃႉဝႃႈ ပဵၼ် brown dwarf ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၼေႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼေလွင်ႈဝႃႈ ၵျူဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႅပ်ႈတေယၢမ်ႈမီး တူဝ်ၸႂ်ၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈ oxygen တင်းၼမ်တင်းလႆၢ မီးယူႇၼႂ်းပဵဝ်လူမ်းၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ လူမ်းထၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတုမ်ႉတွပ်ႇငႆၢႈသေယဝ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ပေႃးဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽိူမ်ႉထႅမ်ထပ်းထပ်းၵၼ်ၼႆ မၼ်းဢမ်ႇမီးလႆႈႁိုင်ၼႆယဝ်ႉ။
တိူၵ်ႈတီႈ သင်ဝႃႈ မၼ်းထၢင်ႇဝႃႈ ၼႂ်းလၢဝ်တင်းလႆၢပဵၼ်ႁူဝ်ႁဵင်လၢၼ်ႉၼႆႉ တေႃႉတႄႉ လုၵ်ႈလဵဝ်ၵူၺ်း မီးၵျူဝ်ႇဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် တူဝ်ၸႂ်လႆႈ။ ၼႂ်းၸၵျႃႇဝလႃႇဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉႁၼ်လႆႈၼႆႉ ပိူင်ၵျူဝ်ႇဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ်တူဝ်ၸႂ် လႅပ်ႈတေမီး 6.25 ႁဵင်လၢၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၶေႃႈလၢတ်ႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ လွင်ႈတူဝ်ၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်မႆၢတွင်းဝႆႉၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼႆႉ လႆႈႁၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်း လိၵ်ႈလူင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၽႃႇသႃႇၵျဵၼ်း(Jainism) ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ မူႇသလိမ်ႇ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင် (Medieval Muslim) မိူၼ်ၼင်ႇ Fakhr al-Din al-Razi လႄႈ Muhammad al-Baqir ၶဝ်ၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ် ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ ၵျၢမ်းၵူဝ်ႇရၢၼ်ႇ(Qur'an)သေ ႁပ်ႉႁၼ်ၵမ်ႉထႅမ် လွင်ႈလႆၢလႆၢၶိူဝ်းယူႇၸွမ်းၵၼ်ၼႂ်း ၸၵျႃႇဝလႃႇၼႆႉ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၽိူဝ်ႇႁူႉပွင်ႇၸႅင်ႈလႅင်းမႃး လွင်ႈဝႃႈ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵျူဝ်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းၵျူဝ်ႇဢမ်ႇၼပ်ႉဢမ်ႇဢၢၼ်ႇလႆႈ ဢၼ်မီးၼႂ်းၸၵျုႇဝလႃႇၵူၺ်းၼႆၼၼ်ႉ သၽေႃးတြႃးလွင်ႈ တူဝ်ၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉၵေႃႈ တေပဵၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ႇဝူင်းပႆၢးသႆၢႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ ၶွင်တူဝ်ၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ယွၼ်ႉလွင်ႈသွၵ်ႈႁႃပႆၢးသႆၢႈ ၵႂႃႇဝႆးမႃးလႄႈ မၼ်းတိုၵ်ႉပဵၼ် လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးဝူၼ်ႉ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၼိူဝ် Mars ႁဵတ်းႁႂ်ႈ H. G. Wells ၵေႃႉပဵၼ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ British ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈၸိူင်း The War of the Worlds in 1897 ဢၼ်ပႃးလွင်ႈ တူဝ်တၢင်ႇၵျူဝ်ႇ(alien) ၸိူဝ်းလုၵ်ႉတီး Mars ပႆၢႈလွင်ႈၵျူဝ်ႇလိူတ်ႇႁႅင်ႈမႃးသေ ပူၼ်ႉပႅၼ်ၶဝ်ႈတိုၵ်းဢဝ်မိူင်း ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းယုမ်ႇယမ်လွင်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ တိုၵ်ႉတေသိုပ်ႇဢုပ်ႇၶႆႇပိုၼ်ၽေၵႂႃႇ ၼႂ်း pseudoscience ၊ သၽေႃးတြႃးလွင်ႈဝၢင်းၽႅၼ် လႄႈ ဢပုမ်ႇလိုဝ်းလင် မၼ်းၼင်ႇ "Area 51" and legends. ၸိူဝ်းၼႆႉ။
Ward လႄႈ Brownlee ၶဝ်ၵေႃႈ ဝူၼ်ႉပွင်ႇမႃး လွင်ႈတေၽေႈတိူၼ်းၼိူဝ် ၵျူဝ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပိုင်ႈဢိင်ၼိူဝ် လၵ်ႇၶၼႃႇလမ်ႇလွင်ႈငႆၢးမိူၼ်လုမ်ႈၾႃႉ (မိူၼ်ၼင်ႇ DNA လႄႈ carbon)ၼႆယဝ်ႉ။
သၢင်တူဝ်တၢင်ႇၵျူဝ်ႇ (Alien) မႃးဢႅဝ်ႇႁဝ်းၸိုင် ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းတေမီးတင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ မိူဝ်ႈ Columbus ၽဵဝ်ထိုင်ၵုၼ် ဢမေႇရိၵသေ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးလီတႃႇ ၵူၼ်းၵိုၵ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၼ်" မၼ်းၸႆၢးဝႃႈၼင်ႇၼႆ။
COSPAR ၵေႃႈ ၸီႉၼေသဵၼ်ႈတၢင်းတႃႇ ၵႅတ်ႇၶေႁေႉၵင်ႈၵျူဝ်ႇၼႆယူႇ။
ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈတုမ်ႉတွပ်ႇမၼ်းၵေႃႈ လၢတ်ႈဝႃႈ "ဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈသေဢၼ် တႃႇတေပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် လွင်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႂ် ဢၼ်လပ်ႉဝႆႉတႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်" ၼႆယဝ်ႉ။
သုင်သုတ်း - ငဝ်ႈတိုၼ်းသၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း magnitude လႆၢလႆၢဢၼ်။
Comet Borrelly ၊ သီမၼ်းၼႆႉ ၼေဝႆႉပၼ် လွင်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းမၼ်း ၼႂ်းၵေႈသၢမ်ၸၼ်ႉ magnitude (ၵႂႃႇၽႆၢႇၶႂႃ)ယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးၼပ်ႉမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ် logarithmic သေယဝ်ႉ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ 1 magnitude ၼႆႉ မီး fifth root ၶွင် 100 ဢမ်ႇၼၼ် ႁိမ်းၸမ် 2.512 သေယဝ်ႉ လွင်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းမၼ်းၵေႃ လႅၵ်ႈလႆၢႈၸွမ်းမႆၢမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႆၢႇလိူၼ်ၶၢဝ်ၵၢင်ဝၼ်းၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶေႃႈပိုတ်ႇတီးပွင်ႇ 2 ဢၼ် လွင်ႈ magnitude ဢၼ်ပဵၼ်apparent magnitude လႄႈ absolute magnitude ၼႆယဝ်ႉ။
Absolute magnitudeၼႆႉ ၼေပၼ် ႁႅင်းလႅင်းႁိူဝ်ႈ ဢၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ ပွႆႇဢွၵ်ႇၼႆသေယဝ်ႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း magnitude ႁၼ်ငႆၢႈ ဢၼ်ၶူဝ်ၶွင်ၼၼ်ႉတေမီး မိူဝ်ႈၵႆယၢၼ်တင်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼင်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ(တွၼ်ႈတႃႇလၢဝ်တႄႉ 10 parsecs) ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ မၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်ၵႆ လၢတ်ႈၼေဝႃႈ ဢၼ်ယႂ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၢဝ်ဢၼ်ထၢင်ႇၽိတ်း(illusory-stars)သေ ၼႂ်းမၢၼ်ႇတူၺ်းၸမ်ၵႆတႄႉ မၼ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉၵူၺ်း။
ယိုင်ႈၵႃႈၶၼ်မၼ်းဢေႇ ယိုင်ႈၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ႁိူဝ်ႈလႅင်းယဝ်ႉ။
လၢဝ်ၸိူဝ်းဢၼ်မီး magnitude ၼႂ်းၵေႈ 1.5 တေႃႇ 2.5 ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ second magnitude ၼႆသေ မၼ်းမီးလၢဝ် မွၵ်ႈ 20 ႁူၺ်ႇ ဢၼ်ႁိူဝ်ႈလိူဝ် 1.5 ၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢဝ် first magnitude (တူၺ်းတီႈသဵၼ်ႈမႆၢလၢဝ်ႁိူဝ်ႈသုတ်း)ၼႆယဝ်ႉ။
Absolue Magnitude တႃႇ ၶူဝ်းၶွင် ပိူင်လႅတ်ႇၼႆႉ ၵမ်းၵမ်း ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းၵႆ 1 AU သေယဝ်ႉ တႅၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႈၽၢင်ပႆၢးသၢင်ႈ ဢၼ်ယူဝ်းသေပိူၼ်ႈသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈလႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶူဝ်ႈၶွင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်တင်းလႆၢၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸွႆႈထႅမ်တႃႇ တေတေယုၵ်ႉမုၼ်း ပႆၢးမၢၵ်ႇမီးမိူဝ်ႈၼႃႈ(ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈပႆၢးမၢၵ်ႇမီးဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်) သေယဝ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၵူၼ်းလိုဝ်ႈသဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇ - လွင်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ efficiency လိုဝ်းလင်မႃး တႃႇတေမႆၢထိုင် ၼမ်ႉၵတ်းၶူင်ဢွၵ်ႇလႆႈ လႄႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ bioethics.
တီႈပွင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉ မၼ်းလႅၵ်ႈလႆၢႈၵႂႃႇ ၼႂ်းမိူဝ်ႈၸဝ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 20 မိူဝ်ႈၽွင်းၸဝ်ႈပႆၢးသၢႆႈတူဝ်ႇဝူင်း ဢမေႇရီႇၵၼ်ၶဝ် တႄႇဢဝ် Thorstein Veblen ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇဢဝ် ပႆၢးဝူၼ်ႉၵျႃႇမၢၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈ Technik ၼႆၼၼ်ႉ ပိၼ်ႇပဵၼ်မႃး "technology"ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီ 1937ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပႆၢးတူင်ႇဝူင်း ဢမေႇရီႇၵၼ် Read Bain တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ "ၼႂ်းပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ပႃးၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်း၊ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ၊ ၶူဝ်းႁိူၼ်းၽိူၼ်ဝၢၼ်ႇ၊ ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ၊ ၶိူင်ႈႁႆႇတိုင်ႈ၊ ႁိူၼ်းယေး၊ ၶူဝ်းၼုင်ႈတၢင်းမႆ၊ ၸၢၵ်ႈၵပ်းသိုပ်ႇလႄႈတေႃႉသူင်ႇ လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၢင်းမူတ်း”ၼႆယဝ်ႉ"။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးပႆႇႁိုင်ၼႆႉ ၽူႈႁူႉမေႃၶဝ် ယၢမ်ႈၵႂႃႇၵူႈယိမ်ဢဝ်မႃး "လွၵ်းလႆၢး" တႃႇတေၶႂၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ပႆၢးသၢင်ႈ ၸူးၶိူင်ႈယိပ်းလႆၢလႆၢမဵဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶွင် Foucault လွင်ႈပႆၢးသၢင်ႈၶွင်မၼ်း (techniques de soi)ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တႃႇတေၶူင်ဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ၵေႈလိတ်ႈၸွႆႈပၼ်ႁႃ" လႄႈ "ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ၊ ပွတ်းပိတ်းၶိူင်ႈယိပ်း၊ လွၵ်းလႆၢး၊ တႄႇၵႂႃႇ
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇတေ မႆၢထိုင် ပႆၢးသၢင်ႈ ၽႆၢႇၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် မႆၢထိုင် ပႆၢးသၢင်ႈၸၼ်ႉသုင် ဢမ်ႇၼၼ် ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုင်းၵူၺ်း လိူဝ်သေ မႆၢထိုင် ပႆၢးသၢင်ႈတင်းမူတ်း။
ၼႂ်းၸၼ်ႉၼႆႉ ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ မၼ်းမႆၢထိုင် ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်းလႄႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇၵေႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ တေႉတေႉ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉယူႇယဝ်ႉ။
W. Brian Arthur မၵ်းမၼ်ႈ ပႆၢးသၢင်ႈၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်မိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ် "လႆၢးတၢင်း တႃႇတေၽိူမ်ႉထႅမ် ၶေႃႈယိူင်းဢၢၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးမႃးလေႃးၵၼ်တင်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းတၢင်ႇဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ "ပႆၢးသၢင်ႈၽႆၢႇယႃႈယႃ" ဢမ်ႇၼၼ် "ပႆၢးသၢင်ႈလွင်ႈၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ" ၸိူဝ်းၼႆႉၸိုင် မၼ်းမႆၢထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်ငဝ်းလႆၢးၶွင် တၢင်းႁူႉလႄႈ ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်း ပႆၢးလႂ်ပႆၢးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ "
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃးႇ ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပႆၢးၼပ်ႉ၊ ပႆၢးသႆၢႈလႄႈ ပဵၼ်ပႆၢးမွၼ်း တႃႇတေပဵၼ်ၽွၼ်းလီ တႃႇၸၢတ်ႈပၢၼ်ႁဝ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈၸွမ်းယိူင်းမႆၢ ဢၼ်(ၵႆႉ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူႈယၢမ်း)ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶေႃႈတွပ်ႇလႄႈ လႆၢးႁဵတ်းသၢင်ႈ တီႈပႆၢးသၢႆႈသေ ၸၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ယဝ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်းလႄႈပိူင်ၵၢၼ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်သေ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း တႃႇၵူၼ်းႁဝ်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇ - ပႆၢးသႆၢႈၼႆႉ လႅပ်ႈတေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်းလႄႈ တၢင်းႁူႉ ဢၼ်မီးဝႆႉသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈ electrons လႆ ၼႂ်း electrical conductors ၼႆယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉဝႃႈ ပၢင်ၶေႉၼမ်ႉၵႂၢမ်းၵၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈတႅပ်းတတ်းပၼ်လွင်ႈ ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇပႆၢးသႆၢႈငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉလႄႈ ပႆၢးသႆၢႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႆလႄႈ ၽွင်းပႆၢးလႃႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 20 ၼႆႉ ၸဝ်ႈပႆၢးသၢႆႈ၊ ၸဝ်ႈပႆၢးပိုၼ်း လႄႈ ၽူႈတမ်းဝၢင်ႈမူပိူင်ၶဝ် ယၢမ်ႈႁဵတ်းပၢင်ၶေႉၼမ်ႉၵႂၢမ်းၵၼ် ၼိူဝ်လွင်ႈၵွင်ႉၵႆၢႇတေႉတေႉ ၼႂ်းၵေႈပႆၢးသႆၢႈလႄႈ ပႆၢးသၢင်ႈၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၶိူဝ်း foraging hominids ဢၼ်မီးတိၼ်သွင်ၶွၼ်လႄႈ မီးဢွၵ်းဢေႃ 3 ပုၼ်ႈ 1 ပုၼ်ႈၶွင် ၵူၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈ တႃမႅတ်ႈမၢၵ်ႇႁိၼ်တႃးသီ(polished stone axes)ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးလွင်ႈလၢၼ်းပႅတ်ႈပႃႇထိူၼ်ႈသေ ႁဵတ်းသူၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယႂ်ႇၵႂၢင်ႈမႃး ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်းလူမ်း ဢၼ်ႁူႉဝႆႉဝႃႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ႁိူဝ်းသၢင်ႈၽေႃးဝႂ်လူမ်း()ၼႆႉယဝ်ႉ။ ပိုၼ်းၸဝ်ႉသုတ်း လွင်ႈႁိူဝ်းပႃးဝႂ်ၼႆႉ ပဵၼ် ႁိူဝ်းဝႂ်မႄႈၼမ်ႉၼႆၢး(Nile boat) မိူဝ်ႈၼႂ်းႁူဝ်ႁဵင်ပီမိူင်းထူၼ်ႈ 8 BC ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇၽူႈၶူၼ်ႉၶႆႈၶူဝ်းၵဝ်ႇၵိုၵ်းပိုၼ်း(archaeologists)ၶဝ်လၢတ်ႈတႄႉ မၢၵ်ႇလေႃႇၼႆႉ ၶူင်ဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 4000 BCE လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းသေယဝ်ႉ ပဵၼ်မွၵ်ႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်တင်း တီႈ Mesopotamia (မိူဝ်ႈလဵဝ်ပဵၼ် Iraq), ပွတ်ႈတွၼ်ႈၽႆၢႇႁွင်ႇ Caucasus ( ၽိင်ႈထုင်း Maykop) လႄႈ ပွတ်ႈတွၼ်ႈၵၢင် Europe ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်းပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ မၢၵ်ႇလေႃႉမႆႉ ဢၼ်ႁူႉဝႆႉဝႃႈ ၵဝ်ႇလိူဝ်သေပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ သွၵ်ႈႁၼ်တီႈ ၼႂ်းၶႆၢး Ljublijana တီႈ Solvenia ယူႇယဝ်ႉ။
Sumerians မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း မၢၵ်ႇလေႃႉပၼ်ႁဵတ်းမေႃႈ(potter’s wheel)သေ ၶဝ်လႅပ်ႈတေ ၶူင်သၢင်ႈမၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
လေႃႉသွင်မၢၵ်ႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ လႆႈမႃးတီႈ travois ၶဝ်သေယဝ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတီႈ Mesopotamia လႄႈ Iranမိူဝ်ႈၽွင်းႁိမ်းႁွမ်း ပီ 3000 BCE ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းႁေႃ Knossos ၼႆႉ ၶုတ်းႁၼ်လႆႈ ဢၢင်ႇဢၢပ်ႇၼမ်ႉ ဢၼ်ငႆၢးမိူၼ်လီလီ တင်း ၶူဝ်းပၢၼ်ၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈပိူင်လူင် ၼႂ်းမိူင်း ရူမ်ႈ(Rome)ၼႆႉ ပဵၼ် Cloaca Maxima သေ တႄႇၵေႃႇသၢင်ႈၼႂ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 6 BC သေယဝ်ႉ တိုၵ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပႆၢးသၢင်ႈၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵင်တႄႉ ႁၼ် ဢဝ်ၸၢၵ်ႈယူဝ်းယူဝ်း (မိူၼ်ၼင်ႇ ၼဵၼ်ပၼ်ႉ/ႁၢဝ်ႉ၊ သႄႈႁိပ်ႉလႄႈ ၼဵၼ်ဢဝ်ၶုၼ်ႈ) ႁူမ်ႈတင်း ၶိူင်ႈတၢင်ႇဢၼ်သေၸႂ်ႉတိုဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လေႃႉထူဝ်းမၢၵ်ႇလုၵ်ႈလဵဝ်၊ ၸၢၵ်ႈၽတ်ႉလူမ်း လႄႈ ဢွမ်မွင်း လႄႈ ပိူင်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၵေႃႈ ၶိုပ်ႈၼႃႈလႄႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉလႄႈ လၢႆးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈ ပႆၢးသၢႆႈ ၵေႃႈ ၸွတ်ႇတူဝ်ႈမႃးၼႆယဝ်ႉ။
တႄႇတီႈမိူင်းယူႇၼႆၢႉတႅတ်ႉၶိင်းတမ်း ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 18 ၼၼ်ႉသေ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႆၢးၸၢၵ်ႈ()ၼႆႉ ပဵၼ်ၽွင်းသွၵ်ႈႁၼ်ပႆၢးသၢင်ႈယႂ်ႇလူင်ယူႇယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈပႆၢးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ပႆၢးႁဵတ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇ၊ ပႆၢးၶုတ်းႁေႈ၊ ပႆၢးႁေႈ လႄႈ ပႆၢးတေႃႉသူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈသွၵ်ႈႁၼ်ႁႅင်းဢႆၢၼမ်ႉလႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်ႁူင်းၸၢၵ်ႈ ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႂ်းပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ႁဵၼ်းႁႂ်ႈမီးမႃး ႁိူၼ်းတိူၵ်ႈယႂ်ႇသုင်လႄႈ လႅၼ်လိၼ်ဝဵင်းယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း မေႃႇတႃႇ တွၼ်ႈတႃႇတေတေႃႉသူင်ႇၵူၼ်းလႄႈ ၶူဝ်းၶွင်တၢင်းၵိၼ်ယႅမ်ႉၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 20 ၼႆႉ ဢဝ်မႃးလွင်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉမႂ်ႇတင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးသၢင်ႈၽႆၢႇၶေႃႈမုၼ်း (Information Technology)ၼႆႉ လိုၼ်းသုတ်းမႃးၵေႃႈ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇပၼ် ဢိၼ်ႇတႃႇၼႅတ်ႉ(Internet) ၼႂ်းပီ 1980 ၸိူဝ်းၼႆႉသေ မိူဝ်ႈလဵဝ်ပဵၼ်မႃး ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၶေႃႈမုၼ်း(Information Age)ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လွၵ်ႈလႆၢး ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵုၼ်ႇလႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်သုၵ်ႉယုင်ႈလႄႈ ၸုမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းတေလႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႄႈ မူၼ်ႉမႄး လႆၢးၶူင်သၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈသေယဝ်ႉ ၵၢၼ်ႁူင်းၸၢၵ်ႈတင်းမူတ်းၵေႃႈ ပေႃႇပဵၼ်မႃးတႃႇတေၵမ်ႉထႅမ်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼိူဝ်ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်းသုၵ်ႉယုင်ႈ သႅၼ်ႈႁုၼ်ႈမႂ်ႇ ဢၼ်ၼမ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။
Transhumanists ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ တႃႇတေၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် လႄႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဢၼ်ႁဝ်းၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈပဵၼ် ငဝ်းလႆၢးၵူၼ်းႁဝ်းၼႆၼႆႉ မၼ်းတေႃႉတႄႉပဵၼ် လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈတႃႇတေၶၢမ်ႈပူၼ်ႉၵူၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ်ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႃႈ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇဝႄႈလႆႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၼႆႉ တေလႆႈပဵၼ် ပႆၢးသၢင်ႈယူႇတႃႇသေႇ တွၼ်ႈတႃႇၵႃႈၶၼ် လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈ လွင်ႈယူႇလီပႆၢးၸႂ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းမုင်ႈမွင်း တႃႇတေဢဝ်ဢွၵ်ႇၼေ လွၼ်ႉမွၼ်းၶွင်ပႆၢးသၢင်ႈ လူၺ်ႈလႆၢး ဢၼ်ဝႃႈ ‘သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်း လပ်းတႃသေၸႂ်ႉတိုဝ်းပႆၢႈသၢင်ႈယူႇမႅၵ်းမႅၵ်း ဢမ်ႇၼၼ် သင်ဝႃႈမၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶိုၼ်း လူၺ်ႈဢမ်ႇမီးတၢင်းမုင်ႈမွင်းသင်’ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈသႄႈၼႄးၼိူဝ်ပႆၢးသၢင်ႈ ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ်ၼႂ်း ဢၼ်ႁူႉႁၼ်ၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်လိၵ်ႈလႆၢးၵဝ်ႇၵေႇၽူႈဝူၼ်ႉလႆႈ()ၶဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ Aldous Huxley's Brave New World ၊ Anthony Burgess's A Clockwork Orange လႄႈ George Orwell's Nineteen Eighty-Four ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽူႈသႄႉၼႄးၽိင်းထုင်းပၢၼ်မႂ်ႇ Neil Postman ၼႆႉ မၼ်းၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တူင်ႇဝူင်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်း လုၵ်ႉတီႈ တူင်ႇဝူင်းပႆၢးသၢင်ႈ လႄႈ တူင်ႇဝူင်းဢၼ်မၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ "technopolies" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ technopolies ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်းတူင်ႉဝူင်းဢၼ် ဢဝ်ပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈပႆၢးသၢင်ႈလႄႈ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈပႆၢးသႆၢႈ ပဵၼ်ယႂ်ႇ တႃႇတေပၢၵ်ႇပႅတ်ႈဢမ်ႇၼၼ် ယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈ လွၵ်းလႆၢးၽိင်ႈထုင်းတၢင်ႇဢၼ်၊ လွင်ႈဝႆႉၵႃႈၶၼ်လႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၽုမ်ႈၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။
Nikolas Kompridis ၵေႃႈ ယၢမ်ႈတႅမ်ႈလွင်ႈ ၽေးၼႂ်းပႆၢးသၢင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးသၢင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ nanotechnology ၊ ပႆၢးတူဝ်ၸႂ်ႁူမ်ႈလေႃး (synthetic biology) လႄႈ ပႆၢးၵူၼ်းၸၢၵ်ႈၸိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵေႃႉလိုဝ်းလင် ၽႆၢႇသႄႉၼႄးလွင်ႈပႆၢးသၢင်ႈ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ် Hubert Dreyfus ဢၼ်ယၢမ်ႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ ပပ်ႉလႆၢလႆၢဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ပပ်ႉဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Internet လႄႈ What Computers Still Can't Do ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလိၵ်ႈႁွမ်တွမ် Jared Bernstein ၵေႃႉပဵၼ် ၽူႈမီးၸၼ်ႉသုင် ၼႂ်းငဝ်ႈငုၼ်းၽႆၢႇတမ်းဝၢင်းၽႅၼ်ငိုၼ်းလႄႈမူႇပိူင်လမ်ႇလွင်ႈ မီးၶေႃႈထၢမ်ၼိူဝ် လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁင်းမၼ်း(automations) လႄႈ ပေႃးဝႃႈၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ၵေႃႈ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၽႆၢႇပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ၸွႆႈထႅမ်ယႂ်ႇၼမ်ၼိူဝ် ပၼ်ႁႃႁႅင်းၵၢၼ် ဢၼ်ယႂ်ႇမၢၵ်ႇမႃးၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းၸႆၢးၸႂ်ႉတိုဝ်းၶေႃႈတွပ်ႇထႅင်ပိူင်လူင်သွင်ဢၼ် တႃႇတေႁေႉၵင်ႈ လွင်ႈလၢတ်ႈမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
တီႈတေႉၵေႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁင်းမၼ်း(automations)ၼႆႉ လွၵ်ႈငိူတ်ႈတေႃႇ ၵၢၼ်ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းယူႇထပ်းထပ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေတႃႉ ၵၢၼ်ၸၼ်ႉသုင်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ မၼ်းတိုၵ်ႉလူဝ်ႇယူႇ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ၽိူမ်ႉထႅမ်ၸွႆႈထႅမ် ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၵၢၼ်ဢၼ်လႆႈဢဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်း ဢၼ် "တိုၵ်ႉလူဝ်ႇၶေႃႈတႅပ်းတတ်းသုၵ်ႉယုင်ႈလႄႈ တၢင်းႁူႉၵူၼ်းၼမ်" ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ တိုၵ်ႉယင်းတေယၢပ်ႇယိုၼ်းတေႃႇတေဢဝ် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈမႃး ပုတ်ႈတႅၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ၵႆႉလေႇဝူၼ်ႉႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းၵႅပ်ႈႁႅင်းၼႃႇသေ Hughes တႄႉ လၢတ်ႈဝႃႈ "ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇ ဢၼ်ပႃးၺၢၼ်ႇၵူၼ်း"ၼႆယဝ်ႉ။
ၶဝ်ၵႆႉၵႆႉ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ၵုမ်းၵမ်လႆႈ ငႆၢႈငႆၢႈသေယဝ်ႉ ၶေႃႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉ ထုၵ်ႇလီမီးၶေႃႈထၢမ်လီလီယူႇယဝ်ႉ။
Solutionism ၼႆႉ ပဵၼ်ပႆၢးဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈ ပၼ်ႁႃတူင်ႇဝူင်းၵူႈဢၼ်ၼႆႉ ဢဝ်ပႆၢးသႆၢႈ လႄႈ ပိူင်လူင်မၼ်း ဢိၼ်ႇတႃႇၼႅတ်ႉ(internet)သေ ၵေႈလိတ်ႈလႆႈယူႇၼႆယဝ်ႉ။
Benjamin R. Cohen လႄႈ Gwen Ottinger ၶဝ် ယၢမ်ႈဢုပ်ႇၵုမ် လွင်ႈၽွၼ်းလီပႆၢးသၢင်ႈတင်းလႆၢယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပႆၢးသၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလၢၵ်ႈလႆၢး ၶွင်တူဝ်သတ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ပႅင်ႇသေၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈလႄႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်းၼႆႉ ယၢမ်ႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်လၵ်ႇၶၼႃႇၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Homo ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီ 2005 ၼႆႉ ၽူႈယုမ်ႇယမ်လွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈ Ray Kurzweil လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈ ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ ပိူင်လိူင်မၼ်းတေပႃး "လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ GNR" ၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ပႆၢးသၢင်ႈၼႃႇၼူဝ်ႇ လႄႈ ၵူၼ်းၸၢၵ်ႈ လႆၢလႆၢၵမ်းသေယဝ်ႉ ၼႂ်းသၢမ်ဢၼ်ၼႆႉ ၵူၼ်းၸၢၵ်ႈတႄႉ တေလမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
တႃႇထိုင်လႆႈ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ GNR ၼႆသေ ၵူၼ်းႁဝ်း ယၢမ်ႈႁဵတ်းၸၼ်ႉပႆၢးၸဝ်ႉၵမ်ႈၽွင်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မိူဝ်းၼႃႈမႃးၼႆႉ ၵူၼ်းၸၢၵ်ႈ(robotics) တေမီး ‘တၢင်းႁူႉဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ် တၢင်းႁူႉဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈသၽႃႇဝႃႉၵူၼ်း’ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈဢၼ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်တင်း တၢင်းႁၼ်ထိုင် လွင်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မူတ်းဢၼ်ၽႅၼ်ဝႆႉၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်မူတ်းဢၼ်ၽႅၼ်ဝႆႉၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ် "ၽႅၼ်ၵၢၼ်ပႆၢးမၢၵ်ႇမီးဢၼ်ၶုၺ်ႈ’ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵေႃႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းယဝ်ႉသေ ၵူၼ်းႁဝ်းၵေႃႈ ပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈ ပႆၢးသၢင်ႈၽႆၢႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း ယူႇၵမ်ႈၽွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်ႇၵေႃႉတႄႉ ဝူၼ်ႉဝႃႈ တေၸႂ်ႉတိုဝ်း ပႆၢးသၢင်ႈၽႆၢႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းမီးႁႅင်းၶၢမ်ႇလိူဝ်ၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ႁေႉၵင်ႈလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ လီလီယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈယုမ်ႇယမ်လွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈၶဝ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပႆၢးသၢင်ႈ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း ‘ၵုမ်းၵမ်လႆႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ပဵင်းတၢၼ်ႇ molecular လႄႈ atomic’ ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ဢမ်ႇဝႃႈၼၼ်ယဝ်ႉသေတႃႉ ၼႂ်းငဝ်းလႆၢးဢၼ်ၼႆႉ "ၸၢၵ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇ" ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ မႆၢထိုင်ဝႃႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၽႆၢႇပႆၢးသိုၵ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈဢၼ်လၢၵ်ႇလႆၢး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢင်တိုဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။(တူဝ်ယင်ႇ - ၶိူင်ႈသိုင်းမၢၵ်ႇႁိၼ်ၸႂ်ႉၼႂ်းပၢင်တိုၵ်း catapult)
တီႈ Near East ပၢၼ်ၵဝ်ႇၼႆႉ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈယူဝ်းယူဝ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ 6 ဢၼ် ယၢမ်ႈလိုဝ်းလင်ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈၼဵၼ်ႁၢဝ်ႉ/ပတ်ႉ(lever mechanism)ၼႆႉ ပေႃႇပဵၼ်မႃးဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပူၼ်ႉမႃး 5000 ပီႁိမ်းႁွမ်း တီႈ Near Eastယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ပႆၢးသၢင်ႈဢီႇၵျိပ်ႉမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ(ancient Egyptian technology)ၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢဝ်မၼ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ ယႃႇၸူႇယူဝ်းယူဝ်းလေႈ တႃႇၶႆၢႉၶူဝ်းၶွင်ယႂ်ႇလူင်ၼႆယဝ်ႉ။
သေႈႁိပ်ႉ(screw) ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈယူဝ်းယူဝ်း ဢၼ်တေလႆႈၶူင်ဢွၵ်ႇၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး တီႈ Mesophtamia ၽွင်းၵၢပ်ႈပၢၼ် Neo-Assyrian (ပီ 911-609) BC ယူႇယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပဵၼ်ၽူႈမီးၸၼ်ႉ ၶွင် Djosèr ဢၼ်ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း Pharaoh ၵေႃႉၼိုင်ႈသေလႄႈ မၼ်းၸႆၢးၵေႃႈ လႅပ်ႈတေ ၸၼ်ႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ ၵုမ်းၵမ်လွင်ႈၵေႃႈသၢင်ႈ Pyramid of Djoser (the Step Pyramid) တီႈ Saqqara ၼႂ်းမိူင်းဢီႇၵျိပ်ႉ ၽွင်းၼႂ်းၵေႈ ပီ 2630 လႄႈ 2611 BC ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပူႇမွၼ်ႇ Kushite ၶဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းသၢင်ႈ speos ဝႆႉ ၽွင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်တွင်း ၼႂ်းၵေႈ 3700 လႄႈ 3250 ၼႆယဝ်ႉ။ Bloomeries and blast furnaces ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းဝႆႉ ၼႂ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 7 တီႈ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈ Archimedes ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ၸၢၵ်ႈ Antikythera ၼႆႉ ၶဝ်တေလႆႈမီး တၢင်းႁူႉလိုၵ်ႉလမ်ႇ လွင်ႈ differential gearing ဢမ်ႇၼၼ် epicyclic gearing ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငႃႇပိူင်လူင်သွင်ဢၼ်ၼႂ်း သၽေႃးတြႃးၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လူတ်ႉလဵၼ်း gear ၼႂ်းပၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႆၢးၸၢၵ်ႈ(Industrial Revolution) လႄႈ ပိူၼ်ႈတိုၵ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ယူႇ ၼႂ်းလႆၢၽႆၢႇလႆၢပႆၢး မိူၼ်ၼင်ႇပႆၢးၵူၼ်းၸၢၵ်ႈ လႄႈ ပႆၢးသၢင်ႈလူတ်ႉၵႃးၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇလေႃႉပၼ်ႇ(spinning wheel)ၼႆႉ ပဵၼ်သႆၢငႆၢလူင်ၼႃႈ တႃႇ jenny ပၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈပိူင်လူင် ၽွင်းတွၼ်ႈၸဝ်ႉ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႆၢးၸၢၵ်ႈ(Industrial Revolution) ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 18 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၸႅၵ်ႇၽေဝႆႉဝႃႈ မီးၸၢၵ်ႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽဵင်းၵႂၢမ်း 4 ယင်ႇသေ ပႃးၸွမ်း ၽူႈႁႆႇၵွင် ဢၼ်ဢဝ်ၸၢၵ်ႈၵွင်ၸႂ်ႇၶေႃႈသင်ႇလႆႈသေ ႁႆႇတိုင်ႈ။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁႆႇတိုင်ႈလႆႈ သဵင်ၶိုၼ်ႈသဵင်လူင်းလႆၢလႆၢဢၼ်လႄႈ သဵင်ႁႆႇၵွင်လႆၢလႆၢလႆၢး။
ၼွၵ်ႈသေၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်တင်းလႆၢ ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တေမီးလွင်ႈတူဝ်ထူပ်းလူင်လၢင် တႃႇပႆၢးသၢင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶုတ်းႁွင်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ပႆၢးသၢင်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းတွၼ်ႈၸဝ်ႉ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႆၢးၸၢၵ်ႈ(Industrial Revolution)ၼႆႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၵေႃႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈၽႆၢႇၸၢၵ်ႈ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉလႄႈ ၸဝ်ႈပႆၢးႁၢင်ႈဢၼ်လိုဝ်းလင်ၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
Smeaton ၵေႃႈ ယၢမ်ႈႁဵတ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈတႃႇ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇဢႆၢၼမ်ႉႉ Newcomen ၼႆႉယူႇ။
တီႈ Vauxhall Ordinance Officeၼၼ်ႉ Samuel Morland ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးၼပ်ႉ လႄႈ ၽူႈၶူင်သၢင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လွင်ႈ ၸၢၵ်ႈလုတ်ႇ/ပဝ်ႇ(pump)ၼႆႉ တႅမ်ႈဝႆႉ ၶေႃႈမႆၢတွင်း လွင်ႈႁၢင်ႈၽၢင်ၸၢၵ်ႈလုတ်ႇ/ပဝ်ႇဢႆၢၼမ်ႉႉ(steam pump) ဢၼ် Thomas Saveryယၢမ်ႈလူၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၵႃႉလဵၵ်း Thomas Newcomen ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ႁဵတ်း psiton ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇဢႆၢၼမ်ႉတႃႇၵၢၼ်(commercial piston steam engine) ၼႂ်းပီ 1712 ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ တေလႆႈၶိုၼ်ႈပၢင်သွၼ်ပႆၢးသႆၢႈသေဢိတ်း။
လွင်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇမႂ်ႇၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃႈလဵၵ်း တႃႇႁဵတ်းသၢင်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်းမႃႉလႄႈ ၶူဝ်လဵၵ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ၵိုၵ်းၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇဢႆၢၼမ်ႉႉ(steam engine) ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇသေယဝ်ႉ ႁဵတ်ႇၽူၼ် ႁဵင်းလႄႈၼမ်ႉၼၵ်း ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇဢႆၢၼမ်ႉ()ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁိူဝ်းၸႂ်ႉဢႆၢၼမ်ႉလႄႈ ႁူဝ်ၸၢၵ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢႆၢၼမ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃႇပဵၼ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႆၢးၸၢၵ်ႈ(Industrial Revolution)ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတၢင်းလူဝ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ဢဝ်ႁေႈႁတ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈတႃႇ ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်း ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈတင်းလႆၢယဝ်ႉ။
ပႆၢးသၢင်ႈၽႆၢႇၸၢၵ်ႈဢၼ်တႅတ်ႈတေႃးၼႆႉ ၶူင်ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းၶိုင်ႈၵၢင်ဢွၼ်တၢင်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်း ထူၼ်ႈ 19 ၼႆႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမႆၢႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ် ၼႂ်းပီ 1850 ၼေဝႆႉဝႃႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းႁဵတ်း "ၵၢၼ်ပႆၢးသၢင်ႈ" ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ မီး 2000 ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီ 1890ၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈ ၽႆၢႇၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ၽႆၢႇၶုတ်းႁေႈ၊ ၽႆၢႇၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ လႄႈ ၽႆၢႇၾႆးၾႃႉ မီး6000 ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ ပႆၢးသၢင်ႈၽႆၢႇၾႆးၾႃႉ ၼႂ်းပီ1800ပႆၢၼႆႉ ပႃးၸွမ်း လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း Alessandro Volta ၊ Michael Faraday ၊ Georg Ohm လႄႈ တၢင်ႇၵေႃႉ လႄႈ လွင်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇ ၸၢၵ်ႈပေႃႉလိၵ်ႈသၢႆၢလူမ်းၾႆးၾႃႉ(electric telegraph) ၼႂ်းပီ 1816 လႄႃႈ မေႃႇတႃႇၾႆးၾႃႉ(electric motor) ၼႂ်းပီ 1872 ၼႆယဝ်ႉ။
ပႆၢးသၢင်ႈလွင်ႈႁေႃႈႁိူဝ်းမိၼ်ၵၢင်ႁၢဝ်ၼႆႉ ၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်ႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ႁိူဝ်းမိၼ် ႁၢင်ႈၽၢင်လႆၢးႁဵတ်းသၢင်ႈသေယဝ်ႉ ပႆၢးသၢင်ႈလွင်ႈၼွၵ်ႈၼုမ်ႈၾႃႉသမ်ႉပဵၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈပၼ် လွင်ႈၸွမ်းမႆၢမီႈဢိၵ်ႈလူၺ်ႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ႁိူဝ်းမိၼ်ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။
ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်တႄႉ ပႆၢးသၢင်ႈတပ်ႉၼမ်ႉလႄႈ ပႆၢးသၢင်ႈၽႆၢႇၶုတ်းႁေႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵိင်ႇၽေပိူင်လူင်ယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈတင်းၼမ် သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈ ၶူဝ်ၶွင်ဢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်ၶဝ်တင်းလႆၢယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ်တႄႉ မၼ်းဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢွင်ႇမၢၼ်ၽႆၢႇပႆၢးသႆၢႈသေယဝ်ႉ ဢၼ်တေလႆႈမီးတၢင်ႇဢၼ်ၵေႃႈ မၼ်းတိုၵ်ႉတေလႆႈမီးယူႇ။
ဝႆၢးႁူမ်ႈတုမ်သဵၼ်ႈမႆၢဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈတင်းလႆၢယဝ်ႉ Genrich Altshuller ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႃႈ လွင်ႈငူပ်ႉငိၼႆႉ ပဵၼ်ၵႅၼ်ၸႂ်ၶွင် ႁၢင်ႈၽၢင်ပႆၢးသၢင်ႈ "ၸၼ်ႉတႅမ်ႇ" ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ၶႅမ်ႉသုတ်း တီႈၸၼ်ႉသုင်တႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵေႈလိတ်ႈပၼ် လွင်ႈထဵင်ၵၼ်ငဝ်ႈငႃႇ ၸိူဝ်းမီးပၼ်ႁႃၼၼ်ႉယဝ်။
လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းဝႆႉမၼ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢွၵ်ႇၼႆႉ တေႁဵတ်းၵၢၼ် ၼင်ႇမုင်ႈမွင်းၼႆယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ Software ဢၼ်ၸႂ်ႉၼႂ်း ၵၢၼ်ပႆၢးမၢၵ်ႇမီးၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ မၼ်းမီး application တၢင်းၼမ်တႃႇၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ၶွမ်း (ပႆၢးသၢင်ႈဢၼ်ၶွမ်းၸွႆႈ) ပိူင်လွင်မၼ်းတႃႇ ပႆၢးသၢင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈၶဝ် ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽၢင် 3D ၊ ၸၼ်ႁၢင်ႈ 2D လႄႈ ဢဝ်ႁၢင်ႈၽၢင်ၶဝ် ၶပ်းလွၵ်းမၼ်းလီလီၼႆႉၶႃႈ။
လွင်ႈယိုၼ်းထိုင်လႆႈလႄႈ လွင်ႈပိုၼ်ၽေႈ ၶေႃႈမုၼ်းတင်းမူတ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း software ၸတ်းၵၢၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၶူဝ်းၶွင်သေ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်မၼ်းတႄႉ ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ မီးလွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇၵၼ်တင်း တူင်ႇဝိူင်းၵူၼ်း၊ ၽိင်ႈငႄႈလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၶူင်းၵၢၼ်ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈပဵၼ် ႁူဝ်ၶေႃႈတႃႇထဵင်ၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးသၢင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ႁႅင်းဢီးလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပႆၢးဝူၼ်ႉမႂ်ႇလႄႈ လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်းယႂ်ႇၵူၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီး ပၼ်ႁႃပႆၢးမၢၵ်ႇမီးလႄႈပႆၢးမိူင်း ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈ ပၼ်ႁႃပိူင်တိုဝ်းၵမ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၶဝ်ၵေႃႈ လႅပ်ႈတေလႆႈႁဵတ်းၼႃႈၵၢၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵၢၼ်ၶူင်ဢွၵ်ႇ ႁၢင်ႈၽၢင်ၶိူင်ႈယိပ်းတၢင်းတိုဝ်း တႃႇႁဵတ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈၽၢင်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ မၼ်းၵႆႉၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်ႈ တီႈဢၼ်ပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ပႆၢးႁၢင်ႈလႄႈပႆၢးထၢတ်ႈလီလီၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇတေဢဝ်လႆၢးတႅတ်ႈၼႅတ်ႈသေ ၵေႈလိတ်ႈၵေႃႈ ပၼ်ႁႃၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းသုၵ်ႉယုင်ႈႁႅင်းၼႃႇ။
ၵူၼ်းၵူႈပွၵ်ႈၶဝ်တႄႉ ဢဝ်လွင်ႈပွင်ႇၸႂ် ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်တင်း မႆၢမီႈပႆၢးၼပ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ဝႆၢးမႃးတႄႉ ဢၼ်ၼႆႉ ဢဝ်မႃးတႅၵ်ႈ လွင်ႈၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးသေ ၶူင်ဢွၵ်ႇပႆၢးသၢင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
ပႆၢးႁၢင်ႈၼႆႉ တီႈတေႉမၼ်း တေလႆႈမီး ပၢင်သွၼ်ၽိူမ်ႉထႅမ်လႄႈပၢင်သွၼ်ဢၼ်ၵိုင်ႇလႅပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈၸမ်မႅၼ်ႈၽႆၢႇပႆၢးၼပ်ႉ ၼႂ်းလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း Navier–Stokes တႃႇတေၼေလွင်ႈၶီႇၾႃႉ(aerodynamic)တီႈႁိူဝ်းမိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလႆၢး Finite element တႃႇတေၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ လွင်ႈဝႆႉၼၵ်းၼႃၼႂ်း ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်သုၵ်ႉယုင်ႈၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈၶဝ် ဝႆႉၼၵ်းၼႃၼိူဝ် ပႆၢးဝူၼ်ႉမႂ်ႇလႄႈ လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉဝႃႈ လႆၢးဝၢင်းၽႅၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ တေလႆႈၵိုင်ႇလႅပ်ႈတင်းလွင်ႈပဵၼ်တႄႉလႄႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈၼႆလႄႈ မၼ်းတေလႆႈမၵ်းမၼ်းဝႆႉ ပႆၢးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈ(geometry)၊ ဢၼ်တႅၵ်ႈ လႄႈ ၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ၶဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပႆၢးၼပ်ႉ၊ ပႆၢးႁၢင်ႈ၊ ပႆၢးထၢတ်ႈ၊ ပႆၢးတူဝ်ၸႂ် လႄႈ ပႆၢးၸၢၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ပႆၢးယႃႈယႃပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢင်ႇၵႃႇ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းဢဝ်သေ တႅၼ်းတၢင် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ႁဝ်းသေယဝ်ႉ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်းႁဵတ်းဢဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢၵ်ႈတၢင်ဢွၵ်းဢေႃ လႄႈ ၶိူင်ႈၸွႆႈထႅမ် ႁႂ်ႈတူၺ်ႈၸႂ်မၢၼ်ႇမၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႅၵ်ႈလႆၢႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တင်းသွင်ပႆၢးၼႆႉ မၼ်းၵေႈလိတ်ႈပၼ် ပၼ်ႁႃဢၼ်ပဵၼ်ယူႇ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉတေႉတေႉၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်ပႆၢးသၢင်ႈ "(Engineering management) ဢမ်ႇၼၼ်" ပႆၢးသၢင်ႈလွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်”(Management engineering) ၼႆႉ ပဵၼ်ပႆၢးပိူင်လူင် လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်ႈ လႆၢးႁဵတ်းသၢင်ႈၼႂ်းပႆၢးသၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပႆၢးသၢင်ႈႁူင်းၸၢၵ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ(change management)ၼႆႉ တေလႆႈမီးတၢင်းႁူႉလိုၵ်ႉလမ်ႇ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း မႆၢမီႈပၵ်းပိူင်လႄႈ လွၵ်းလႆၢး ပႆၢးၸႂ်ၽႆၢႇႁူင်းၸၢၵ်ႈလႄႈ ၽႆၢႇမုၵ်ႉၸုမ်းယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းႁူႉပွမ်(Artificial intelligence - AI)ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းႁူႉဢၼ် ၸၢၵ်ႈၶဝ်ႁဵတ်းၼေသေယဝ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းႁူႉတိုၼ်းပဵၼ်ၼႂ်း ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်သတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉတၢင်းႁူႉပွမ်ၼႆႉ ၼႂ်းပၢၼ်မၼ်းတင်းမူတ်းၼႆႉ ယၢမ်ႈၶတ်းၸႂ်လႄႈ ယႃႉပႅတ်ႈ လွင်ႈၶဝ်ႈၸူးလႆၢလႆၢဢၼ် ပႃးၸဵမ် ယိူင်ႈဢွၵ်းဢေႃ၊ ၵေႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၵူၼ်း၊ လွင်ႈၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်း ပိူင်ၵဝ်ႇ၊ ၶေႃႈမုၼ်းတၢင်းႁူႉတင်းၼမ် လႄႈ ယိူင်ႈၸွမ်းလႆၢးႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်သတ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ၶွင်လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉတၢင်းႁူႉပွမ်ၼႆႉ ပႃးၸွမ်း ပႆၢးဝူၼ်ႉၸပ်းလွင်ႈၸပ်းတၢင်း၊ တၢင်တူဝ်တၢင်းႁူႉ၊ ၽႅၼ်ၵၢၼ်၊ လဵပ်ႈႁဵၼ်း၊ ၸတ်းၵၢၼ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈတိုၼ်းပဵၼ်၊ ၶေႃႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇ လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉတႃႇၶႆၢႉလႄႈယိပ်းၵမ်ၶူဝ်းၶွင်တင်းလႆၢ ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းႁူႉပွမ်ၼႆႉ ပိူၼ်ႈယင်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း ပႆၢးသႆၢႈၽႆၢႇၶွမ်း၊ ပႆၢးၸႂ်၊ ပႆၢးၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈ လႆၢၽႆၢႇလႆၢပႆၢးယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပႆၢးဝူၼ်ႉၸပ်းလွင်ႈၸပ်းတၢင်း ပႆၢးၸၢၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် "ပိူင်ၵဝ်ႇ" ၼႆႉ တႄႇမႃးတီႈ ၸဝ်းပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈ ၸဝ်ႈပႆၢးၼပ်ႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ Church-Turing ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈထူပ်းႁၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ် ၼႂ်းပႆၢးတူဝ်ၸႂ်ၽႆၢႇဢဵၼ်၊ သၽေႃးတြႃးၶေႃႈမုၼ်းလႄႈ ပႆၢးလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်လွင်ႈဢွၵ်းဢေႃလႄႈၸၢၵ်ႈၵပ်းသိုပ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်(cybernetics) ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉတင်းလႆၢ ဝူၼ်ႉတႃႇတေႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃၾႆးၾႃႉဢၼ်ၼိုင်ႈ(electronic brain)ယူႇယဝ်ႉ။
> ၽူႈၶိုၼ်ႈႁွတ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ Allen Newell (CMU) ၊ Herbert Simon (CMU) ၊ John McCarthy (MIT) ၊ Marvin Minsky (MIT) လႄႈ Arthur Samuel (IBM)ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ၽူႈတႄႇတင်ႈလႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉတၢင်းႁူႉပွမ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ တၢင်းႁူႉပွမ်(AI)ၶဝ်ၼႆႉ ယုမ်ယမ်ႁၼ်လီၼိူဝ်လွင်ႈမိူဝ်ႈၼႃႈ။ Herbert Simonလၢမ်ႈၶၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ "ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 20 ပီၼႆႉ ၶိူင်ႈၸၢင်ႈတၢင်းလႆၢ တေႁဵတ်းလႆႈ ၵၢၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းလႆႈၵူႈဢၼ်ယဝ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ"။
ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ လွင်ႈသေႉၼႄး Sir James Lighthill လႄႈ လွင်ႈႁႅင်းဢီးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းUS တႃႇတေၵမ်ႉထႅမ်ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်ဢၼ်ၸူး ၶူင်းၵၢၼ်ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းလိူဝ် ၸိူဝ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ထိူင်းၵႂႃႇသေယဝ်ႉ မိူဝ်ႈပီ 1974ၼႆႉ မိူင်း US လႄႈ British ၶဝ်ၵေႃႈ တတ်းပႅတ်ႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တၢင်းႁူႉပွမ်(AI)ယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 1985ၼႆႉ လွၵ်းၵၢတ်ႇတႃႇ တၢင်းႁူႉပွမ်(AI)ၼႆႉ ၶိုၼ်ႈထိုင် တေႃႇလႃႇႁဵင်လၢၼ်ႉပႆၢယဝ်ႉ။
ၶွမ်းဢၼ်ဝႆးလိူဝ်၊ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ပႆၢး algorithmicလႄႈ လွင်ႈယိုၼ်းၸူးထိုင်လႆႈ ၶေႃႈမုၼ်းတင်းၼမ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးမႃး လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼႂ်းပႆၢးႁဵၼ်းႁူႉၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ(machine learning) လႄႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီ 2012ၼႆႉ လွၵ်းလႆၢးႁၼ်းလိုၵ်ႉလမ်ႇ ဢၼ်လူဝ်ႇၶေႃႈမုၼ်းတၢင်းၼမ် (data-hungry deep learning methods) တႄႇႁူမ်ႇငမ်းလွင်ႈတႅတ်ႈတေႃးယူႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တၢင်းႁူႉပွမ် (AI)ၼႆႉ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၶေႉၶဵင်ႇၵၼ်ပဵၼ် လႆၢလႆၢၵိင်ႇၽေသေယဝ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇသူႈၵပ်းသိုပ်ႇၸူးၵၼ်။
ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ်သၢမ်ၸုမ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၸၼ်ႉၸွမ် Carnegie Mellon ၊ Stanford လႄႈ MIT ၼႆသေယဝ်ႉ ၶဝ်ႁဵတ်းလႆၢးၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ႁင်းၽႂ်မၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶဝ်တၢင်ႇၸိုဝ်ႈၵၢၼ်ၶဝ် လႆၢလႆၢဢၼ်။ တူဝ်ယင်ႇ - လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ ငဝ်းလႆၢး၊ လွင်ႈဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပႆၢးႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ)။
ၽႃႇသႃႇပႆၢးၼပ်ႉဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽေဝႆႉၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးမႃးလွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းတင်း တၢင်ႇၽႆၢႇတၢင်ႇပႆၢး (မိူၼ်ၼင်ႇ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပႆၢးၼပ်ႉ၊ ပႆၢးမၢၵ်ႇမီးလႄႈ လႆၢးႁဵတ်းသၢင်ႈ) ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတွပ်ႇလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ မၼ်းၵႆးတႅၵ်ႇလႆႈလီလီသေယဝ်ႉ မၢင်ပွၵ်ႈႁဵတ်းထႅင်ႈလႆႈ (ယၢပ်ႇယၢပ်ႈယဵၼ်းလဵၼ်းၼႆယဝ်ႉ)။
Algorithms ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႆႉဝႃႈ ယွၼ်ႉၶဝ်ထူၵ်းၺႃး "လွင်ႈတႅၵ်ႇဢၼ်ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ဝႆႉ"ၼႆလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ တႃႇၵေႈလိတ်ႈ ပၼ်ႁႃၸွမ်းလွင်ႈလွမ်းတၢင်းယႂ်ႇလူင်ၼႆယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ ယိုင်ႈပၼ်ႁႃယႂ်ႇမၢၵ်ႇ ယိုင်ႈမၼ်းၵမ်ႉထႅမ်လႆႈဢေႇၼႆယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈငႃႇတၢင်းႁူႉၵူၼ်းၼမ် ဢၼ်ၸၢင်ႈၶဝ်ႈပႃးၼႆႉ ၼႂ်းတင်းမူတ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉဝႆႉဢိတ်းဢိတ်းၵူၺ်း။ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင်၊ ၼမ်ႉၵတ်ႉ၊ သႅၼ်းၶူဝ်းၶွင် လႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵႆၢႇၼႂ်းၵေႈ ၶူဝ်းၶွင်၊ ငဝ်းလႆၢး၊ လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃး၊ ၸၼ်ႉလႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လွင်ႈတၢင်းလႄႈလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ၊ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈတၢင်းႁူႉ (လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈႁူႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းသမ်ႉပွင်ႇၸႂ်ဝႆႉၸိူင်းႁိုဝ်) လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇ - သင်ၼူၵ်ႉတူဝ်ၼိုင်ႈလၢတ်ႈၵႂၢမ်းၸိုင် ၵူၼ်ႈႁဝ်းတႄႉ တေႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်သတ်းတၢၼ်ႇၵမ်တႃမိုဝ်း ဢၼ်မေႃႁွင်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ မိၼ် ၼႆၵူၺ်း။
ၸွမ်းၼင်ႇလွၵ်းလႆၢး ဢၼ်လူဝ်ႇႁူဝ်ႁုပ်ႈၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်းတႄႉ ႁိမ်းၸမ်တၢင်းမူၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽိတ်းလွင်ႈထုၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၶူင်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ၶတ်းၸႂ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ငဝ်ႈငႃႇတၢင်းႁူႉ ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ ၶွင်တၢင်းႁူႉၵူၼ်းၼမ် (မိူၼ်ၼင် Cyc)ၼႆႉ မၼ်းတေလႆႈမီး ပႆၢးသၢင်ႈ ontological ဢၼ်ယၢပ်ႇယဵၼ်းတၢင်းၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၼိုင်ႈပွၵ်ႈၼႆႉ ၶဝ်တေလႆႈဢဝ်မိုဝ်းသေၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်ပႆၢးဝူၼ်ႉဢၼ်သုၵ်ႈယုင်ႈ ၼိုင်ႈဢၼ်ယဝ်ႉ။
မၼ်းလူဝ်ႇမီး လွၵ်းလႆၢးတႃႇတေႁၼ်လႆႈ လွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈ ဢၼ်တၢင်တူဝ်ပၼ်လႆႈ ငဝ်းလႆၢးၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ ၸၢင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈလႆႈ လွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶဝ် တေႁဵတ်းႁိုဝ် လႅၵ်ႈလႆၢႈမၼ်း လႄႈ ၸၢင်ႈလိူၵ်ႈလႆႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း(ဢမ်ႇၼၼ် "ၵႃႈၶၼ်")ဢၼ်လိူၵ်ႈလႆႈ သုင်သုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၸၢင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇတူင်ႇဝူင်းမၼ်းလႄႈ ႁဵတ်းလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ သေဢမ်ႇၵႃး ထတ်းသၢင်ပၼ်ပႃး ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈမၼ်းလႄႈ ဢိင်ၼိူဝ်ၶေႃႈထတ်းသၢင်မၼ်းသေ မူၼ်ႉမႄးၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ သွၵ်ႈႁႃ သႅၼ်းၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လႂ် ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း လႄႈ ဢၼ်လႂ်သမ်ႉပဵၼ်မႃး ဝႆၢးၶပ်ႉမႆၢထတ်းႁၼ် တူဝ်ယင်ႇၶူဝ်းၶွင်တင်းလႆၢ ၼႂ်းသႅၼ်းၶူဝ်းၶွင်လႆၢလႆၢဢၼ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
သၽေႃးတြႃးလဵပ်းႁဵၼ်းပႆၢးၶွမ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈပႆၢးၶွမ်း၊ ဢဝ်တူဝ်ယင်ႇလွင်ႈသုၵ်ႉယုင်ႈ (တေလႆႈမီးၶေႃႈမုၼ်းၼမ်ၵႃႈႁိုဝ်) ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိုင်ႇမႅၼ်ႈဢၼ်လိုဝ်းလင်တၢင်ႇဢၼ်သေ ၵပ်းသိုပ်ႇၸူး ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶဝ်ႈၸူးမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈသွၼ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်းသေ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈပဵၼ်ၶမ်းလိၵ်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ "။
လွင်ႈၶဝ်ႈၸူး ပႆၢးသဵၼ်ႈသႆၢမႆၢNLP ၶိုတ်းၵၢပ်ႈတႄႉ ၸၢင်ႈဢဝ်လွင်ႈၽႅၼ်ၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉတင်းမူတ်း ဢိၵ်ႇလူၺ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း ႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်သေလႄႈ တီႈၸၼ်ႉၼႃႈလိၵ်ႈလႄႈ ၸၼ်ႉပႅၵ်ႈလိၵ်ႈၵေႃႈ ၸၢင်ႈလႆႈလွင်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႉတေႉ။
ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၶိုတ်းၵပ်းၼႆႉ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းလဵၵ်ႉ၊ၼိမ်လႄႈႁၼ်လႆႈတႄႉ မၼ်းၸၢင်ႈႁူႉလႆႈ ဢွင်ႈတီးမၼ်းလႄႈ ႁႃတီႈမၼ်းၼိူဝ်ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ငႆၢႈငႆၢႈၵူၺ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ တီႈတူင်ႇဝူင်းသုၵ်ႉယုင်ႈဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ (ၼႂ်းပႆၢးဢဝ်ၵွင်ႈထႆႇ သႂ်ႇၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်းသေ ၸၢမ်းတၢင်းပဵၼ်) ၼႂ်းတီႈထူၺ်ႈၸႂ်ၵူၼ်းပဵၼ်တႄႉ မၼ်းတေယၢပ်ႇဢိတ်းဢိတ်း။
တူဝ်ယင်ႇ - တၢင်းၸွႆႈထႅမ်ဢၼ်ပွမ်(virtual assistants)ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းဝႆႉ တႃႇလၢတ်ႈၵႂၢမ်းလႆႈၶိုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တေႃႇထိုင် တႃႇလၢတ်ႈလွင်ႈႁူၼ်ႉၼူဝ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းႁဵတ်းဝႆႉ တႃႇတေႁူႉလႆႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈလူင်ၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်းၼႂ်းလွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇတေၵပ်းသိုပ်ႇပၼ် ၼႂ်းၵေႈၶွမ်းလႄႈၵူၼ်းႁဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်မီးတၢင်းႁူႉၼႆႉ ၸၢင်ႈဢဝ်မႆၢမီးပၵ်းပိူင်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ ဢၼ်ပွင်ႇၸႂ်ငႆၢႈ(မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈဝူၼ်ႉၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ)ၸိူဝ်းၼႆႉ သပ်းလႅင်းလႆႈယူႇႁႃႉ။
ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၸွင်ႇႁဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢႃႇၵူဝ်ႇရီႇတမ်ႇ(algorithms) ဢၼ်ၸၢင်ႈပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇ "ဢၼ်ထုၵ်ႇပဵၼ်" (လွၵ်ႈလႆၢးဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်)ယူႇႁႃႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢင်ႈပဵၼ် တူဝ်ယိူဝ်ႇလွင်ႈၽိတ်းပိူင်လိုၵ်ႉလမ်ႇ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း။
Stuart Russell လႄႈ Peter Norvig ၶဝ် ထူပ်းႁၼ်မႅၼ်ႈ လွင်ႈဝႃႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈတၢင်းႁူႉပွမ်(AI) ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ "ပေႃးဝႃႈ ၶပ်ႉမႆၢ/ပရူဝ်ႇၵရမ်ႇ(program)တိုၵ်ႉႁဵတ်းၵၢၼ်ယူႇၼႆတႄႉ ၶဝ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵႅၼ်ႇၶႅင် လွင်ႈတၢင်းႁူႉပွမ် လႄႈ ၶဝ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈၸႂ် လွင်ႈဝႃႈပိူၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ တၢင်းႁူႉပွမ် ၵေႃႈလီ တၢင်းႁူႉတေႉ ၵေႃႈယႃႇ။"
ယွၼ်ႉၼၼ်ႉလႄႈ တၢင်းႁူႉမႂ်ႇၼႆႉ တေၶႅမ်ႉလိူဝ်တၢင်းႁူႉၵူၼ်း တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် လႄႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉ သုၵ်ႈယုင်ႈတေႉတေႉ။
လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ၵၢၼ်ၸုၼ်ႉတူဝ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉ ႁႅင်းၼႃႇ: တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ Michael Osborne လႄႈ Carl Benedikt Frey ၶဝ် ၼပ်ႉလၢမ်းတူၺ်းၼၼ်ႉဝႃႈ ၼႃႈၵၢၼ် "မီးၽေးလူင်" မီးယူႇမွၵ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 47 (47%) ၼႂ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ် U.S. ၼႃႈၵၢၼ်ၸိူဝ်းဢၼ် ၼမ်လၢႆၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉလွင်ႈႁဵတ်းႁင်းၶေႃၶေႃသေႁဵတ်းယူႇ၊ ၸွမ်းၼင်ႇ OECD ၶဝ်လၢႆးငၢၼ်း တၢင်ႇၼႄၼၼ်ႉ ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ် "မီးၽေးလူင်" ၼၼ်ႉ ၵွၺ်းမီးမွၵ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ် 9 (9%) ၵွၺ်း တီႈမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ၼၼ်ႉ။
ပုၼ်ႈတႃႇ မိူဝ်ႈၼႃႈၶၢဝ်းၵႆမႃး တေႁဵတ်းလႆႈလီၼၼ်ႉ ၽူႈႁူႉမေႃ ပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ပၼ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်မႃးယူႇ ပုၼ်ႈတႃႇတေလူတ်ႇယွမ်းလႆႈ လွင်ႈၽေးႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၼၼ်ႉလူၺ်ႈတၢင်း ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇမႂ်ႇ။
တီႈၼႂ်းပပ်ႉမၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ ႁႅင်းႁူႉမေႃလႆႈ (Superintelligence) ၼၼ်ႉ ၽူႈႁူႉမေႃ ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ Nick Bostrom ၼႆႉ ပၼ်လွင်ႈထဵင်ဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈႁူႉမေႃဢၼ်ပွမ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႊပၼ်လွင်ႈ လွၵ်ႇငိူတ်ႈတေႃႇၵူၼ်းႁဝ်းဝႃႈၼႆ။
Bostromၵေႃႈလၢတ်ႈၼႄၵႂႃႇ လွင်ႈတၢင်းယၢပ်ႇ ပုတ်ႈတႃႇတေ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၵႃႊၶၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း ၸူး AI ၸၼ်ႉသုင်ၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇ။
တီႈၼႂ်းပပ်ႉမၼ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈ Human Compatible ၼၼ်ႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ AI Stuart J. Russellလၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ လွင်ႈ Bostrom ၵူဝ်ယူႇမၢင်လွင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းပၼ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ပုၼ်ႈတႃႇတေ ၶူင်ႊဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်လႄႈ မီးၽွၼ်းလီ ပုၼ်ႈၵူၼ်း ႁဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ႁႅင်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉယူႇ။
လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၽူႈႁူႉမေႃၶဝ်တီႈၼိူဝ် လွင်ႈႁူႉလႆႈပွမ်ၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈ ၵူဝ်လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇတမ်းၸႂ်လႆႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၶူၼ်းလေႃး သုၵ်ႈၵၼ်ဝႆႉယူႇတီႈ ၽေး AI ၼိူဝ်လွင်ႈႁူႉမေႃ ၵူၼ်းႁဝ်း။
Facebook CEO Mark Zuckerberg ဝႃႈ မၼ်းယုမ်ႇယမ်ယူႇ တီႈ AI "တေပဵၼ်ၵၢၵ်ႇသေႃးလီ ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းႁဝ်း တေမေႃတူၺ်းလွင်ႈလီၼမ်လိူဝ်မႃး" မိူၼ်ၼင်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းပဵၼ် ရေႃႇၵႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ႁၢႆလႄႈ ႁႂ်ႈရူတ်ႉၵႃး ၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ႁင်းၶေႃၶေႃၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၼမ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။
Musk ၼႆႉၵမ်ႉၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇ ၸိူဝ်းဢၼ်ၶူင်ႊၸွၵ်ႇ လွင်ႈႁူႉလႆႈပွမ် ၼၼ်ႉယူႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ DeepMind and Vicarious ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပုၼ်ႈတႃႇတေ "ပႂ်ႉတူၺ်းဝႃႈ လွင်ႈႁူႉလႆႈမွမ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ယူႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တွၼ်ႊၼႆႉတေႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၶွပ်ႇပိူင် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ၊ လွင်ႈတိုဝ်းၵမ် ၶွင်ပွမ်၊ ဢၼ်မုတ်းၵိုဝ်းတင်း AI လႄႈ ပုၼ်ႈတႃႇယိူင်းၸူးလွင်ႈမူႇပိူင် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵꧣ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢုပ်ႇၵုမ်ႊၵၼ်ယူႇ။
ထိုင်ၶၢဝ်းယၢမ်း တေလႆႈသႂ်ႇပၼ် လွင်ႈတိုဝ်းၵမ် ဢိတ်းဢွတ်းတီႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈမၢင်ၸိူဝ်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈတိုဝ်းၵမ် တီႈၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ တေလႆႈလူတ်ႇယွမ်းပၼ် လွင်ႈၵူဝ်ၼိူဝ် ပိူင်ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈႁင်းၶေႃမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈထဵင်ၵၼ်လႆႈယူႇ တီႈၼိူင်လွင်ႈႁၼ်ထိုင် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁင်းၶေႃၶေႃမၼ်း လူၺ်ႈဢမ်ႇမီး ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႅၼ်လွင်ႈ ဢမ်ႇတမ်းၸႂ်လႆႈ တီႈၼိူဝ် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ႁူႉလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီ ႁၼ်ဝႃႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူၼ်းၸၢၵ်ႈ ၼႆႉ တေၵပ်းသိုပ်ႇသိူၵ်ႈသမ်ႇ ႁဝ်းလီလီၼႆ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈပိူဝ်ႈသင်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတၢင်းမၼ်းဝႃႈၶဝ်ၼႆႉ တေမေႃပွင်ႇၸႂ် ယုမ်ႇယမ်ၼိူဝ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတိုဝ်းၵမ်လီ ၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ပိူင်တူဝ်ၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်းမေႃလႅၵ်ႈလၢႆႊၼၼ်ႉ (AI ၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၽေပၼ်)။
ၶေႃႈတၢင်ႇၼႄ ပုၼ်တႃႇတေ ၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၼႆႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႆႉပဵၼ် ႁႂ်ႈလပ်ႉလွင်းလႆႈဝႃႈ AI ဢၼ်မီးလွင်ႈ ႁူႉလႆႈၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ဢၼ် မိုတ်းၵိုဝ်းၵၼ်တင်း AI လႄႈ ႁႂ်ႈၵုမ်းထိင်းလႆႈ AI ဢၼ်တေၶူင်ႊဢွၵ်ႇမႃးထႅင်ႈမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ။
ႁဝ်းထၢင်ႇတေႉ လွင်ႈၵူဝ်ၼႆႉၼမ်ၼႃႇ တႄႇတီႈ ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၽေႇသေ ၽိတ်းဝႆႉၼႂ်းၵႄႈ AI ဢၼ်ႁူႉလႆႈလွင်ႈတေႉ လႄႈ ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ လွင်ႈတၢင်းႁူႉတေႉ မၼ်းသုၵ်ႈဝႆႉယူႇ။"
မၢႆမီႈၼႆႉတေႉ ပဵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇပၼ်ႁႅင်းဢီး လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ် ၽေးဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း AI ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ တႄႇမႃးတီႈ Mary Shelley's Frankenstein ၼၼ်ႉသေ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလွၵ်ႇငိူတ်ႇ လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းပဵၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။
Isaac Asimov ၼႆႉသိုပ်ႇမိုတ်ႈပၼ်မႃး မၢႆမီႈ ၵူၼ်းၸၢၵ်ႈ 3 ဢၼ် ၼႂ်းပပ်ႉၼမ်လၢႆလႄႈ ၼႂ်းၸိူင်းၼမ်လၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ၊ ပိူင်လူင်မၼ်းၼႆႉတေႉ ပဵၼ် ၶွမ်းမေႃႁူႉလႆႈမိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ "Multivac" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1980 ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း Hajime Sorayama's ၼႆႉ လႆႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇ ၵူၼ်းၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸႂ်တၼ်ႇႁႃႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉသေ ပိုၼ်ႊဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်း ၵျႃႇပၢၼ်ႇမႃး ယဝ်ႉၵေႃႈၼိူဝ်ႉၵူၼ်းၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ဢၼ်မိူၼ်ၼိူဝ်ႉၵူၼ်းတေႉတေႉၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းဝႆႉ၊ ဝၢႆးၼႆႉမႃး ၼႂ်းပပ်ႉ "the Gynoids" ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈဢိင်ၼႆႉသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၸိူင်းငဝ်းတူင်ႉ ဢၼ်ပႃး George Lucas လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးၸၢင်ႊ လွင်ႈသၢႆၸႂ် (Biotechnology ) ၼႆႉပဵၼ်ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၼႂ်းပၢႆးၸႂ်ၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ႈပႃးတင်း လွင်ႈယူႇသၢင်ႈသဝ်းၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈၶွင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၶေးမီး ဢမေႇရိၵၢၼ် (The American Chemical Society ) ၼႆႉ မၵ်ႈမၼ်ႈဝႆႉဝႃႈပၢႆးၸၢင်ႊ လွင်ႈသၢႆၸႂ် (Biotechnology ) ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးၸၢင်ႊ လွင်ႈသၢႆၸႂ်သေ လဵပ်ႈႁဵၼ်း တိုဝ်း တူဝ်မီးၸႂ်၊ ပိူင် ဢမ်ႇၼၼ် ႁူင်းၸၢၵ်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇလႅပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆႊ ဢိၵ်ႇလွင်ႈတေမီးၽွၼ်းလီတႃႇ ၶူဝ်းၶွင်လႄႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ယႃႈယႃ၊ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ထူဝ်ႇလႄႈ တူဝ်းသတ်း ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆ့။
Bioengineering ၼႆႉ ပဵၼ်ႉပိုၼ်ႉထၢၼ် ပၢႆး ဢိၼ်ႇၸိၼ်ႇၼီႇယႃႇ လႄႈ ပၢႆးသၢႆႊ tissues, cells လႄႈ molecules ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၸႂ်ႉတိုဝ့် လွင်ႈ ပၢႆးၸၢင်ႊလွင်ႈသၢႆၸႂ် သေယဝ်ႉ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃး မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉ ၶဝ်ၼႆႉ လိူၵ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမႆႈတူၼ်ႈမၢၵ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇလႆႈၼမ်ၼၼ်ႉသေ ပုၼ်ႈတႃႇတေလဵင်ႉၵုမ်ႇလႆႈ ႁူဝ်ၵူၼ်း ဢၼ်မီးၼမ်မႃး ယူႇတိၵ်းတိၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၼႆႉသေ ၵေႃႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉပႃးလွင်ႈႁူင်ႇတုမ်ႈပီႇယႃႇမႃးယူႇ။
ၼႂ်းလၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၼႆႉcarbohydratesဢၼ်မီးၼႂ်းထူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈပဵၼ် လဝ်ႈၵႂႃႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢီႇတၼေႃႇ (ethanol ) ၼၼ်ႉ။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈ Louis Pasteurႁဵတ်းၼႂ်းပီႊ 1857 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်လီလူၺ်ႈ လွင်ႈလၢႆးႁဵတ်း ႁူင်တုမ်ႈသုမ်ႈၼႆႉ၊ ယင်းတိုၵ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးဢွၼ်တၢင်းသုတ်းလၢႆး ပၢႆးၸၢင်ႊ လွင်ႈသၢႆၸႂ် (Biotechnology )ၼႆႉသေ လႅၵ်ႈလၢႆႊ တၢင်းၵိၼ်ႁႂ်ႈပဵၼ် ပိူင်ၾၢင်တၢင်ႇလွင်ႈၵႂႃႇယူႇ။
ၼႆႉမၼ်းပဵၼ် တီႈၵမ်ႉထႅမ်လူၺ်ႈ ပိူင်သၢင်ႈ Darwin's theory လူၺ်ႈလၢႆးလိူၵ်ႈ သၽႃႇဝၼၼ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1928 ၼၼ်ႉ Alexander Fleming ၼႆႉ လႆႈၶူၼ်ႉႁၼ် မႃး လိၼ်ယၢႆႈ Penicillium ၼၼ်ႉယူႇ။
Mohamed M. Atalla လႄႈ Dawon Kahngၼႆႉ လႆႈၶုၺ်ႉႁၼ် MOSFET (metal-oxide-semiconductor field-effect transistor) မႃး မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1959 ၼၼ်ႉ။
Piet Bergveld ၼႆႉလႆႉၶူၼ်ႉႁၼ်မႃးBioFET ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ပဵၼ် the ion-sensitive field-effect transistor (ISFET) ၼၼ်ႉၼႂ်းပီႊ 1970 ၼၼ်ႉ.
မိူဝ်ႈၼႂ်းၵၢင်ပီႊ 1980 ၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းၶူင်ႊႁဵတ်းထႅင်ႈ BioFETs တၢင်ႇၸိူဝ်းထႅင်ႈ ၼႂ်းၼၼ်ႉပႃးတင်း ၶိူင်ႈၸွပ်ႇ ၵႂၼ်း gas sensor FET (GASFET)၊ ၶိူင်ႈ ၸွပ်ႇႁႅင်းဢီး pressure sensor FET (PRESSFET)၊ လွင်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႊ ၶေးမီး chemical field-effect transistor (ChemFET)၊ လွင်ႈဢိင် ISFET (REFET)၊ လွင်ႈမႄးၶိုၼ်း ဢိၼ်ႇသႆး enzyme-modified FET (ENFET)လႄႈ immunologically modified FET (IMFET) ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁွင်ႈၵၢၼ် ၽၢႆႇၼပ်ႉလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁႅင်းထၢတ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢမေရီႇၵၢၼ်ၶဝ် လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈၼမ်လိူဝ်မႃးၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်သုၼ်ႇလီ ပုၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးၸၢင်ႊ လွင်ႈသၢႆၸႂ် (biotechnology) ယူႇသေ မုင်ႈမွင်းဝႃႈ တေလူတ်ႈယွမ်းလႆႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢီႇတၼေႃးယူႇၼႆယဝ်ႉ၊ ပေႃးဝႃႈ 2030 ပီႊမႃးၼႆႉ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈမီးတီႈ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်ၼၼ်ႉ တေတိူဝ်းလိူဝ်မႃးထႅင်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 30 (30%) ဝႃႈၼႆႉ။
ၽူႈမေႃၸၢင်ႊ ၶေးမီး TCE: The Chemical Engineer , (816), 26–31.
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ထႅင်ႈတၢင်ႇဢၼ်သမ်ႉပဵၼ် လွင်ႈၸၼ်ပိူင်ႁၢင်ႊ လွၵ်ႈလၢႆး ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လူၺ်ႈ ပႃးတင်းယႃၶေးမီး (ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇပႃး) သေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈတီႈ သိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႇ တၢင်ႇတီႈ။
ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈသမ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးၸၢင်ႊလွင်ႈသၢႆၸႂ် (biotechnology ) ဢၼ်ၶႅဝ်သေ ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇလီၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီၶိုၼ်း လႄႈ လူတ်ႈယွမ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈလူဝ်ႇလႆႈပႅတ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉသေးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
လိူဝ်သေ ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃးလွင်ႈႁဵတ်း လီသေလီၶိုၼ်ႈမႃးထႅင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ထၢတ်ႈႁေႃမူင်း (hormones) ၊ တူၼ်ႈလမ်းသႄး (stem cells)၊ မႅင်းၶၢမ်ႇတူဝ် (antibodies)၊ siRNA လႄႈ လွင်ႈသွၵ်းႁႃတၢင်းပဵၼ် ရေႃႇၵႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၶူင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း လီသေလီမႃး တႃႇတေၽိုၼ်ႉလႆႈ ၾိင်ႈၾႃႉ တီႈဢၼ်မီးၾူၼ်ဢေႇၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉတင်း ပၢႆးၸၢင်ႊ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၊ လွင်ႈၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇ လႄႈ ၸတ်းၵၢၼ် တီႈၶူဝ်းၵႃႉၶူဝ်းၶၢႆ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
တီႈယိူင်းဢၼ်ၶွင် pharmacogenomics ၼႆႉပဵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ယႃႈမဝ်းၵမ်သေ ယူတ်ႈယႃႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး လူၺ်ႈဢမ်ႇမီး ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉသင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၼၼ်ႉ။
ပၢႆးၸၢင်ႊ ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ လွင်ႈသၢႆၸႂ်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ပုၼ်ႈတႃႇတေထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ယႃႈယႃ ဢၼ်ၸႂ်ႉပၢႆးၸၢင်ႊၵဝ်ႇၼၼ်ႉသေ ႁႂ်ႈၵႃႊၶၼ်မၼ်းသၢင်ႇထုၵ်ႇ။
လွင်ႈၵၢၼ်ထတ်းတူၺ်း ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၼႆႉ ႁႃလႆႈတီႈယူပ်ႈယွမ်းတၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ၸပ်းၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ (ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ပေႃႈလႄႈမႄႈ) ဢမ်ႇၼၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ၸႅၵ်ႇတူၺ်း ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉလႆႈ။
ၶၢဝ်းယၢမ်း ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပုၼ်ႈတႃႇထတ်းတူၺ်း တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ၸပ်းၸွမ်း ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းလႄႈ ႁႃတူၺ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊမၼ်း။
ၼႃႈၵၢၼ် ပၢႆးၸၢင်ႊလွင်ႈသၢႆၸႂ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပဵၼ်တီႈၵပ်ႉထႅမ် ပုၼ်ႈတႃႇ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် ဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈ တေၵုမ်ႇထူၼ်ႈလႆႈလူၺ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ႁႂ်ႈဢႁႃႇရႃႇ တဵမ်ထူၼ်ႈလီ။
ၼႂ်းပီႊ 2010 ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႃႊၼႃႈတီႈလိၼ်ၽုၵ်ႈသွမ်ႈ တင်းလုမ်ႈၾႃႉ မွၵ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 10 (10%) ၼႆႉ လႆႈၽုၵ်ႈသွမ်ႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် GM မႃးယဝ်ႉ ။
ပၢႆးၸၢင်ႊဢၼ်ၼႆႉ ပၼ်ၶႂၢင်ႉဝႆႉပုၼ်ႈတႃႇတေ ၵုမ်းထိင်းလႆႈ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းမႂ်ႇ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၸိူဝ်းယၢမ်ႈမီးၼၼ်ႉ လူၺ်ႈ လွၵ်ႈလၢႆး လိူၵ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ႁႂ်ႈၽႄႈၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၶိုၼ်းမႄးဝႆႉ ႁႂ်ႈလႆႈ ဢႁႃႇရႃႇလီသေ ႁႂ်ႈၸင်ႉၶၢမ်ႇလႆႈ မူင်ႉမႅင်း ရေႃႇၵႃႇလႄႈ ယႃၶႃႈမႅင်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၶႂ်ႈဝႃႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၵူၼ်းတင်းၼမ်ဢၼ်ႁၼ်ဝႃႈ တၢင်းၵိၼ် GM ၼႆႉ လွတ်ႈၽေးယူႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉမီးဢေႇလိူဝ်ႇသေ ၽူႈႁူႉပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ၵွၼ်ႇ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၽၢႆႇသၢၼ်ၶတ်းလွင်ႈ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ GM ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈတၢင်းသေလွင်ႈလွင်ႈသေၵေႃႈ သၢၼ်ၶတ်းယူႇ၊ ပႃးတၢင်းလွင်ႈ ဢမ်ႇတမ်းၸႂ်လွင်ႈ သိူင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၊ ၸွင်ႇ မၢၵ်ႇၶဝ်ႇတဝ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ် GM ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ လွတ်ႈၽေးယူႇႁိုဝ်၊ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ၵမ်ႉထႅမ်ပၼ် မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ၸွင်ႇလူဝ်ႇ ဢၼ် GM တေႉႁိုဝ်၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇတမ်းၸႂ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ၸွင်ႇမၼ်းသမ်ႉတေ ၶဝ်ႈၸွမ်းပၵ်းပိူင်တြႃးယူႇႁိုဝ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမၢႆမီႈ GMOs မိူင်းၼိူင်ႈလႄႈ မိူင်းၼိူင်ႈၵေႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉ ၼင်ႇ မိူင်းဢမေႇရီႇၵၢၼ်လႄႈ တင်းမိူင်းယူႇရူပ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆ့ မီးလွင်ႈ ပႅၵ်ႈပိူင်ႈၵၼ် ၸႅင်ႈလီတေႉတေႉ။
ႁူမ်ႈတုမ်ႊမိူင်းယူႇရူပ်ႉၼႆႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ သုၼ်ႇလႆႈ ၽုၵ်ႈသွမ်ႈ လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈ တေႃႈၶဝ်ႈမိူင်း ဢိၵ်ႇ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။
ၽိုၼ်တၢင်ႇ ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ 5 ပီႊၼိူင်ႈပွၵ်ႈ ပေႃးလႆႈလွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈငိုၼ်းယဝ်ႉၼႆႉ တေလႆႈ ၶိုၼ်းႁဵတ်းမႂ်ႇထႅင်ႈ။
လွင်ႈႁဵတ်း ႁႂ်ႈငၢႆးမိူၼ် (ႁဵတ်းႁၢင်ႊမိူၼ်) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် ဢၼ်ႁဵတ်း ႁႂ်ႈ မိူၼ် (ဢမ်ႇၼၼ်) ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူၼ်လီလီ DNA တူဝ်မီးၸႂ် သေဢၼ်ဢၼ်လူၺ်ႈ လၢႆးသၽႃႇဝ ဢိၵ်ႇ ႁဵတ်းဢၼ်ပွမ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂၢင်ႈၵႂၢ်ငႈၶႂၢင်ၶႂၢင် လူၺ်ႈ လၢႆးတၢင်း ပၢႆးတူဝ်ၸႂ် လႄႈ ထိုင်တီႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပရူဝ်တိၼ်း ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်ႁွႆးမိုဝ်း မိူၼ်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႄႇတႄႇမၼ်းၼႆႉတေႉ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ပဵၼ်ႁႅင်းၵမ်ႉ DNA ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈ ၸႅၵ်ႇဝႆႉ DNA ၶေႃၶေႃမၼ်းယူႇ။
ၸွမ်းလင် ဢၼ်လီၶဝ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉသေ vectorၼႆႉၶဝ်ထိုင်တီႈၼႂ်း သႄး (cells) ၵႂႃႇ။
လွၵ်းလၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းတိတ်ႉသူး (tissue) ၼႆႉ မၼ်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတီႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ လူၺ်ႈၸႂ်ႈတိုဝ်း တဝ်ႈၵူင်ႊဢၼ်ႁဵတ်းငၢႆးၵၼ် (cylinders) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ယင်းႁွင်ႉဝႃႈ "လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁဵတ်းႁႂ်ႈငၢႆးၵၼ်" ဢမ်ႇၼၼ် "လွင်ႈလၢႆးယူတ်ႈယႃ ႁဵတ်းႁႂ်ႈငၢႆးၵၼ်" ၼႆထႅင်ႈ။
လွင်ႈလၢႆးယူတ်ႈယႃ ႁဵတ်းႁႂ်ႈငၢႆးၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်း တူၼ်ႈလမ်းသႄးႁႂ်ႈလီၶိုၼ်ႈ ပုၼ်ႈတႃႇ ယိူင်းဢၢၼ်း တီႈဢၼ်ယူတ်ႈယႃ တၢင်းပဵၼ် ယဵဝ်ႈဝၢၼ် လႄႈ ဢႅဝ်ႇသႆးမႃး (Alzheimer's) ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈတၢင်း ယွၼ်ႉသင် SCNT လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈႁဵတ်းဢၼ်ငၢႆးမိူၼ်ၼၼၼ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သႄး သူဝ်ႇမတိၵ်ႉ( somatic cells) ၼႆ့ မၼ်းၸၢင်ႊ လဵင်ႉဢွၵ်ႇလႆႈၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Oocyte ၼႆႉမၼ်းတေ တုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်း သူဝ်ႇမတိၵ်ႉသႄး (somatic cells) ၼယူးၵရီးယႃး မိူၼ်တင်းလၢႆး သႄးမႅင်းငၢၼ် ၼယူးၵရီးယႃး (sperm cell’s nucleus) ၼၼ်ႉ။
သူဝ်မတိတ်ႉသႄး (somatic cells) ၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၵမ်းလဵဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢင်ႊႁွမ်သိမ်းဝႆႉလႆႈ ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်းၼၼ်ႉ။
သႄးဢၼ်ႁဵတ်းၼၼ်ႉ မၼ်းတေပဵၼ် တူဝ်လၢင်းသႄးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ တူဝ်လၢင်း ဢၼ်ဢွင်ႇမၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇတေတႅၼ်းတီႈ တူဝ်သတ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဝူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ပႄႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ တႃႇတူဝ်ၸႂ်ႉၼႂ်းၼႃးၼၼ်ႉ။
လွင်ႈၽွၼ်းလီ SCNT ထႅင်ႈတၢင်ႇဢၼ်သမ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁၼ်ဝႃႈ ပုၼ်ႈတႃႇတေၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ ပၼ်ႁႃ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်တေၸမ်မူၺ်ႉႁၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႊ တူဝ်လၢင်း 3 တူဝ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်သိုပ်ႇမီး ဢသၢၵ်ႈလႆႈတေႃႇထိုင် ဝၼ်းၶဝ်ၵိူတ်ႇၼၼ်ႉၵွၺ်းသေ ၵိုတ်းတူဝ်လဵဝ်ၵွၺ်း ဢၼ်သိုပ်ႇမီးဢသၢၵ်ႈလႆႈ တေႃႇယႂ်ႇ။
ၵူၺ်းၵႃႊ ၼႂ်းၶေႃႈတၢင်ႇၼႄ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူဝ်ႈပီႊ 2014 ၼၼ်ႉ လၢႆးငၢၼ်းဝႆႉဝႃႈ ၼႂ်းၵႃး ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈငၢႆးမိူၼ်ၼၼ်ႉ 10 ဢၼ်ၼႆႉ တႃႇ 7 ပွၵ်ႈလႄႈ 8 ပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းလႆႈ ဢွင်ႇမၢၼ်မႃးယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းပီႊ 2016 ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇမိူင်း ၵူဝ်းရီးယႃး Sooam Biotech ၼၼ်ႉ လႆႈလၢႆးငၢၼ်း တၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉဝႃႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ လွင်ႈႁဵတ်းမိူၼ်တူဝ်လၢင်း ၼိူင်ႈဝၼ်းလႂ် 500 တူဝ်ဝႃႈၼႆ။
လွင်ႈၵိူတ်ႇၽေႈ တီႈတူၼ်ႈမႆႈလႄႈ မူင်ႈမႅင်း မၢင်ၸိူဝ်း လူၺ်ႈဢမ်ႇမီးလွင်ႈ သိူၵ်ႈသမ်ႉၵႃႇမ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈသၽႃႇဝ ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း မၢၵ်ႇဢိတ်ႇ (မၢၵ်ႈသပိတ်ႈ) မိူင်းယူႇရူပ်ႉၶဝ် မၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပေႃးႁဵတ်းလွင်ႈငၢႆးမိူၼ်သေ ၽေႈၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းမႃး ပီႊမၼ်းပေႃးလိူဝ် 2 ႁဵင်ပီႊမွၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမႆႈ၊ တူၼ်ႈယုမ်း၊ ၶိူဝ်းမၢၵ်ႇဢိတ်ႇ၊ တူၼ်ႈပၵ်း လႄႈ တူၼ်ႈပီႊယၢဝ်း တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇမႃး လူၺ်ႈလွင်ႈတီႈလိၼ် သၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈတူၼ်ႈမႆႈၶဝ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်လၢင်းမၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈ ၶႆႇဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢမ်ႇဢွင်ႇ လႄႈ ပဵၼ်တွၼ်ႊ apomixis ဢၼ်ၼိူင်ႈ။
တီႈ သူဝ်ႇမတိတ်ႉသႄး (somatic cells) ၶဝ်ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ ၼယူးၵရီးယႃး DNA ၶဝ်ပႃးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်ႉမၼ်းဝႆႉလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူၼ် တီႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမိူၼ်လႆႈ လီလီ။
လွင်ႈၽႃႇတတ်း တူဝ်လၢင်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းတူဝ်လၢင်းၽႄ ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢဝ်တူဝ်လၢင်းၼႆႉသေ ႁဵတ်း တူဝ်လၢင်းၽႄ monozygotic ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႊလၢႆးဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်မိူၼ်လွၵ်းလၢႆးတၢင်ႇဢၼ်။
Dolly ၼႆႉ ႁဵတ်းမႃးယဝ်ႉ လွင်ႈဢဝ်တူဝ်လၢင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈသေ သႂ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းထူင်လုၵ်ႈ တူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇၶူင်ႊႁဵတ်းပဵၼ် တူဝ်မိူၼ်မႃး တီႈ Roslin Institute မိူင်း သၵေႃႇလၢၼ်ႇ လူၺ်ႈ ၽူႈႁူႉမေႃပၢႆးသၢႆႊ မိူင်းပရိတ်ႇတိၼ်ႇ Sir Ian Wilmut လႄႈ Keith Campbell ၵိူတ်ႇပၼ်မၼ်းၼၢင်းမႃး မိူဝ်ႈပီႊ1996 သေ မၼ်းၼၢင်းယူႇလႆႈမႃး 6 ပီႊသေ လႆႈတၢႆၵႂႃႇၼႂ်းပီႊ 2003 ၼၼ်ႉ။
Dolly ၼႆႉၵူၼ်းႁူႉၸၢၵ်ႈၼမ်မႃးတေႉ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈမၼ်း ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းၼႄ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း သႄးဢၼ်ယႂ်ႇမႃးဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းၸၼ်ပိူင် ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း တၢင်ႇဢၼ် ပုၼ်ႈတႃႇတေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းမႂ်ႇ။
လွင်ႈႁဵတ်းႁၢင်ႊငၢႆးမိူၼ် တူဝ်လဵင်ႉၼူမ်း ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း (လွင်ႈလႆႈ Dolly တူဝ်း) ၼႆႉ လဵင်ႉဢွၵ်ႇ ၶႆႇၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း 277 သေ 29 လုၵ်ႈ ဢွင်ႇမၢၼ်သေ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးလႆႈ တူဝ်းဢွၼ်ႇ 3 တူဝ်သေ တူဝ်ၼိူင်ႈ မီးဢသၢၵ်ႈလႆႈ။
ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးၼႆႉပဵၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တူဝ်မိူၼ်ၶဵတ်ႇတူဝ်ၼိူင်ႈ၊ ၶဵတ်ႇတူဝ်ဢၼ်ယႂ်ႇ မႃးလႆႈၼၼ်ႉတေႉ ပႆႇၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးလႆႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉတၢင်ႇၸိူဝ်း ပႃးတင်း ဢၼ် Ian Wilmut ၽူႈၶူင်ႊၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး Dolly ၼၼ်ႉ ထဵင်ၶိုၼ်း လွင်ႈဝႃႈမႅင်းၶဝ်ႈ ၼႂ်းႁွင်ႊထူၼ်ႈၸႂ် Dolly ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇလႆႈတၢႆမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၽူႈႁူႉမေႃ ပၢႆးသၢႆႊ မိူင်းသူဝ်ႇဝီႇဝႅတ်ႉ (Soviet) Chaylakhyan, Veprencev, Sviridova, လႄႈ Nikitin ၶဝ် လႆႈၵိူတ်ႇပၼ်မႃး လႆႈ "Masha" တူဝ်ငၢႆးမိူၼ်ၼူ ၼၼ်ႉယူႇ။
ၶွတ်ႇၽွတ်ႈၸုမ်း တူဝ်ၽႃႇၽႄ။
မႃ- မႃတူဝ်ပေႃႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ သၼူပီႇ(Snuppy) ၼႆႉ ပဵၼ်မႃ တူဝ်ၽႄ (ဢၼ်ႁဵတ်းငၢႆးမိူၼ်ဝႆႉ)ဢႃႇၽၵၢၼ် (Afghan) တူဝ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မိူဝ်ႈ 2005 ၼၼ်ႉ။
ၵႂၢႆးၼမ်ႉ- ၵႂၢႆးၼမ်ႉ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Samrupa ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ၽႄ (ဢၼ်ႁဵတ်းငၢႆးမိူၼ်ဝႆ့) ၵႂၢႆးၼမ်ႉ တူဝ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
ဢုတ်ႇ (ၵလႃးဢူၵ့်) - ဢုတ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Injaz ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ၽႄ (ဢၼ်ႁဵတ်းငၢႆးမိူၼ်ဝႆႉ) ဢုတ်ႇ (ၵလႃးဢူၵ်ႉ) တူဝ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
ပႄႉ- ၽူႈႁူႉမေႃ ပၢႆးသၢႆႊတီႈၸၼ်ႉၸွမ် Northwest A&F University ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်သႄး ပႄႉမႄႈသေ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်ၽႄ (ဢၼ်ႁဵၻ်းငၢႆးမိူၼ်ဝႆ့) ပႄႉမႃး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မိူဝ်ႈပီႊ 2001 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးတီႈမူင်းၶႄႇ မိူဝ်ႈပီႊ 2017 သေ၊ ၶိုၼ်းတၢင်ႇၽိုၼ်လၢႆးငၢၼ်း ၼႂ်းပီႊ 2018 ၼၼ်ႉ။
Black-footed ferret: (2020) မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2020 ၼၼ်ႉ ၽူႈႁူႉမေႃပၢႆႊသၢႆႊၶဝ်ၸုမ်းၼိူင်ႈ လႆႈၵိူတ်ႇတူဝ်ၽႄႈ (ဢၼ်ႁဵၻ်းငၢႆးမိူၼ်ဝႆ့)   Willa မႃးဢၼ်တၢႆၵႂႃႇမိူဝ်ႈၼႂ်းၵၢင်ပီႊ 1980 ၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇမီး ၸိူဝ်ႉၽႄႈမၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ။
ၼၼ်ႉမၼ်းဢမ်ႇမၢႆထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်လၢင်း ၸွမ်းၼင်ႇသၽႃႇဝ လႄႈ လွင်ႈၵိူတ်ႇတူဝ်ၽႄႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၶၢဝ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၽူႈႁူႉမေႃပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ၶတ်းၸႂ် ဢၢင်ႈတေၶူင်ႊဢွၵ်ႇ တူဝ်ၽႄ (ဢၼ်ႁဵတ်းငၢႆးမိူၼ်ဝႆႉ) ၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉတေႉ ဢမ်ႇပႆႇမီးၼင်ႇၵဝ်ႇ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႆႉဝႃႈ ၶဝ်တေဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ်လႆႈယူႇ လွင်ႈပၵ်းပိူင် လႄႈ မၢႆမီႈ ဢၼ်ႁဵတ်းတူဝ်ၽႄၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
လွင်ႈႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇလူၺ်ႈ ပိုၼ်ႉတၢင်းႁၼ်သႃႇသၼႃႇ လႄႈ တၵ်းတေလႆႈ ၶဵင်ႇတႃႉလူၺ်ႈတင်း တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၶူင်းၵၢင်ၵူႊလွင်ႈယူႇ။
ၸိူဝ်းဢၼ်သၢၼ်ႇၶတ်း လွင်ႈႁဵတ်းတူဝ်ၽႄ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵူဝ်ဝႃႈ ပၢႆႊၸၢင်ႊၶူင်ႊသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇလွတ်ႈၽေးလီၼႆယဝ်ႉ သမ်ႉထႅင်ႈ မၼ်းၸၢင်ႊပဵၼ်လွင်ႈတမ်းဝၢင်း ၵၢၼ်ယိပ်းတိုဝ်းႁဵတ်းၵိၼ် ( ဢၢင်ႇၵႃႇၶူင်းၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈ ႁုပ်ႉသိမ်းဢဝ် တိတ်ႉသျူးၵူၼ်း တေႃႇၼေႃတႅၼ်းၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ)၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ယင်းၵူဝ်ပႃးထႅင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်ထုၵ်ႇ ၶူင်ႊႁဵတ်းတူဝ်ၽႄၼၼ်ႉ ၵူဝ်မၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈႁႃ ၵပ်းသိုပ်ႇလႆႈ ၵူၼ်းႁိူၼ်းလႄႈ သင် ၼႂ်းတူဝ်ဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈၼႆႉ ယင်းႁွင်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႇ ပႂ်ႉပႃး လွင်ႈႁဵတ်းတူဝ်ၽႄ ( "Conservation cloning") ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈယိူင်းဢၼ်ၼႆႉတေႉပဵၼ်ဝႃႈ ပၢႆးၸၢင်ႊၼႆႉငၢႆးမိူၼ်ၵၢၼ် ဢၼ်တေၵႅတ်ႇၶေပၼ် ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်ၸမ်တေႉမူၺ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ (ႁိမ်တူဝ်ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း တၢင်ႇၸိူဝ်း ႁဵတ်းမႄႈငွမ်း) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2002 ၼၼ်ႉ ၽူႈႁူႉမေႃပၢႆးၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း (geneticists) တီႈ ႁွင်ႈၼႄ ဢေႃးသရေးရီးယ (Australian Museum) ၶဝ်ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇဝႃႈ ၶဝ်ႁဵတ်းတူဝ်ၽႄ DNA ၶွင် thylacine (Tasmanian tiger) မႃးလူၺ်ႈ လၢႆးတၢင်းၵွင်ႉၵၢႆႇ polymerase ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 65 ပီႊသေ ၶဝ်ဝႃႈ DNA မၼ်းမူၺ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉဝႃႈၼႆ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2003 ၼၼ်ႉ လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇတူဝ်ၽႄ Pyrenean ibex တူဝ်သတ်းဢၼ်မူၺ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ် ပၢႆးၸၢင်ႊၽၢႆႇတၢင်းၵိၼ်ယႅမ်ႈ Aragon၊ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2001 ၼၼ်ႉ လႆႈၵုမ်းထိင်းဝႆႉ တူဝ်ႇယၢင်ႇ ၽိဝ်ၼင် လႄႈ ၶႆႇသႄးပႄႈ တီႈၼႂ်းႁွင်ႈယဵၼ်ၼႆ။
"Когда вернутся мамонты" ("မိူဝ်ႈ ၸၢင်ႉလူင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶိုၼ်းမႃး") မိူဝ်ႈ 5 ဝၼ်း လိူၼ်ၽေႇၽဝႃႇရီႇ 2015 (ၶိုၼ်းမႄးထႅင်ႈ မိူဝ်ႈ 6 ဝၼ်း လိူၼ်သႅပ်ႇထိမ်ႇပႃႇ 2015) ပၢၼ်ႁႃထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉတေႉပဵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇ ၸၢင်ႉလူင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ (mammoth) ဢၼ်ၶိုၼ်းၶူင်ႊႁဵတ်း တူဝ်ၽႄ ၼႆႉတေသိုပ်ႇမီး ဢသၢၵ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ႁုင်တုမ်ႈယိူင်ႈလိူင်း တီႈၼႂ်းထူင်ၶဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈ ၸႂ်ႉ microbiota ၵမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ တူဝ်းမႄႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၶူင်ႊႁဵတ်းတူဝ်ၽႄ ၼၼ်ႉ လႆႈတၢႆၵႂႃႇ မိူဝ်ႈၽွင်းမၼ်းလႆႈ 6 ၶူပ်ႇလႄႈ မၢင်ၸိူဝ်း ဢွၼ်ၵၼ် ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ဢသၢၵ်ႈမၼ်း ဝႆးလိူဝ်သေ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိူတ်ႇလူၺ်ႈ သၽႃႇဝၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈတူၵ်းလုၵ်ႈလႄႈ လွင်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵိူတ်ႇယဝ်ႉတၢႆ ၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈသၽႃႇဝၼမ်သေလွင်ႈ ဢဝ်လွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈ တီႈၵိူတ်ႇၽႄႈ (IVF)ၼႆႉဢေႇဝႆႉယူႇ။
လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၵၢၼ်ၶူင်ႊတူဝ်ၽႄ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းၵိူတ်ႇ တူဝ်ၽႄၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၸႂ်လႆၶွင် ၽူႈႁူႉမေႃ ပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ၵွၺ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်တင်းၼမ်ၼႆႉ ၶူင်ႊႁဵတ်းတူဝ်ပွမ်ၵူၼ်းႁဝ်း လူၺ်ႈ လၢႆးတၢင်းလဵင်ႉ တိတ်ႉသျူး ဢမ်ႇၼၼ် DNA၊ ၵၢၼ်ၵိူတ်ႇၽႄႈၼႆႉ ပဵၼ်လႆႈၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ယွၼ်ႉ တူဝ်လၢင်းၵူၼ်ႈႁဝ်း ၼၢၼ်းယႂ်ႇၼႂ်း ထူင်လုၵ်ႈပွမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူင်းငဝ်းတူင်ႉ ၸႂ်လႆပၢႆးသၢႆႊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ The Matrix လႄႈ Star Wars: တွၼ်ႊ 2 - ၼႄဝႆႉလွင်ႈ လဵင်ႉဝႆႉတူဝ်လၢင်း ၵူၼ်းႁဝ်း ၼႂ်းႁွင်ႈၵၢၼ် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ၵႃးတႅင်ႉ ၼၼ်ႉ။
Caryl Churchill ၼႆႉ ၶိုၼ်းမႄးၶိုင်ဝႆႉ A Number ပုၼ်ႈတႃႇငဝ်းႁၢင်ႊသဵင်တီႈ BBC လႄႈ HBO ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ထၢင်ႇထိူမ်လွင်ႈတၢင်းႁၵ်ႉ တီႈမႄႈမၼ်း ဢၼ်တူၺ်းႁၢင်ႊဢမ်ႇမိူၼ်မၼ်းလႄႈ လႆႈတၢႆၵႂႃႇမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ၵဝ်ႈပီႊၼၼ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1976 ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူင်းၶွင် Ira Levin ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၸၢႆးဢွၼ်ႇမိူင်းပရႃႇသျီး (The Boys from Brazil) လႄႈ ႁႂ်ႈငမ်ႇၵၼ်တင်း ငဝ်းတူင်ႉမၼ်းမိူဝ်ႈ 1978 ၼၼ်ႉၼႆသေ Josef Mengele ၼႆႉလႆႈထုတ်ႇႁဵတ်းၽိုၼ်မိူၼ် ၶွင် Adolf Hitlerမႃးယဝ်ႉ။
တီႈ Doctor Who ၼၼ်ႉ လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇဢွၵ်ႇၼႄမႃး ၸိူင်းတွၼ်ႊယၢဝ်း ဢၼ်မီး ၵူၼ်းၼွၵ်ႇၵမ်ႇၽႃႇ ၼုင်ႈၶူဝ်းသိုၵ်း မီးၼႂ်းပီႊ 1973 ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "The Time Warrior".
လုၵ်ႈသိုၵ်းၵေႃႉဢၼ်ထုၵ်ႇၶူင်ႊႁဵတ်းဝႆႉ ပုၼ်ႈတႃႇပၢင်ႇတိုၵ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉ DNA တွၵ်ႇတႃႇသေ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ Jenny ၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းတူၺ်းမိူဝ်ႈ ၼႂ်းပီႊ 2008 ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈ ၸိူင်းဝႃႈ လုၵ်ႈယိင်းတွၵ်ႇတႃႇ "The Doctor's Daughter" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းၸိူင်းၶွင် Kazuo Ishiguro မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2005 ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ယႃႇပွႆႇႁႂ်ႈႁဝ်းၵႂႃႇ (Never Let Me Go) လႄႈ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2010 ၼၼ်ႉႁႂ်ႈပေႃးၵိုင်ႇလႅပ်ႈတင်း သိူၵ်ႈပိုၼ်းၼႆႉလႄႈ လႆႈသႂ်ႇပႃး လွင်ႈ ႁဵတ်းတူဝ်ၽႄ ၵူၼ်းဝႆႉယူႇ ယိူင်းဢၢၼ်းတေႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ တေၸၢင်ႊလူႇတၢၼ်းလႆႈ ဢၢင်ႇၵႃႇ ၶူင်းၼႂ်းၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်း ႁဝ်း ဢၼ်သၽႃႇဝမၼ်းပဵၼ်မႃးၼႆ ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၸိူင်းလွင်ႈမိူဝ်ႈၼႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် Cloud Atlas လႄႈ ငဝ်းတူင်ႉ သိုပ်ႇထႅင်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵူၺ်းပၵ်းတႃ သႂ်ႇၸႂ်ဝႆႉတီႈ ၼိူဝ် ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်ၵူၼ်းၶူင်ႊသၢင်ႈ ႁဵတ်းမိူၼ်ဝႆႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Sonmi~451 ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႃႊ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်လၢင်းမႃး ဢၢၼ်ႁူဝ်လၢၼ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ မီးမၼ်းတူဝ်လဵဝ်ၵွၺ်း ဢၼ်ၵေႃႉယႂ်ႇမႃး ၼႂ်း "wombtank" ၼၼ်ႉ။
တီႈၼႂ်း ၸိူင်းငဝ်းတူင်ႉ Us မိူဝ်ႈပီႊ 1980 လိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢမေႇရီႇၵၢၼ်ၶဝ်ၼႆႉ ယိူင်းဢၼ်ပုၼ်ႈတႃႇႁႂ်ႈၵုမ်းထိင်းလႆႈ ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၼႆသေ လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ႁၢင်ႊမိူၼ် ၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ၵူႊၵေႃႉ လူၺ်ႈ ႁုၼ်ႁၢင်ႊ voodoo ၼၼ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၼႆႉ တူဝ်ၽႄၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး ဢၼ်လီဢၢမ်းတေႉ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽႅၼ်တႃႇတေ ႁႂ်ႈသုတ်းသဵင်ႈ လွင်ႈၶဝ်ဢမ်ႇႁူႉပွင်ႇ လွင်ႈၶႃႈႁႅမ်တၢႆ ပဵၼ်ၵေႃႇပဵၼ်ၵွင် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊသူင်ႇပၼ် ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၶိုၼ်း ၸွတ်ႈတူဝ်ႈမိူင်းၵႂႃႇ ( ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢၼ်မီးၸႂ် ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဝႆႉ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈႁူႉမေႃ ပၢႆးၸၢင်ႊလွင်ႈၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၶဝ်ၼႆႉ တၵ်းလႆႈ တတ်းဢွၵ်ႇဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဢၼ်ၶဝ်ၶႂ်ႈသႂ်ႇတီႈ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၶဝ်လဵင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈ လေႃးၵၼ်တင်းၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတၢင်ႇတီႈမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်လိူၵ်ႈလႆႈငၢႆႈ။
Herbert Boyer လႄႈ Stanley ၼႆႉ လႆႈၶူင်ႊၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၶိုၼ်းမႄးၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းမၼ်းဝႆႉ ႁႂ်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ မႅင်းၶၢမ်ႇတူဝ် မိူဝ်ႈပီႊ 1972 ၼၼ်ႉ။
တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၶိုၼ်းမႄးၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းမၼ်းသေ ၶူင်ႊႁဵတ်းၵိူတ်ႇပၼ်မႃး ပုၼ်ႈတႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉ ပဵꧣ် GloFish မိူဝ်ႈပီႊ 2003 လႄႈ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၶိုၼ်းမႄး ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဝႆႉထႅင်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 2015 သမ်ႉပဵၼ် AquAdvantage salmon ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဵပ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ယိူင်းမၢႆ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။
မီးလွင်ႈတၢင်း ႁၼ်ထိုင်မႃးယူႇၽွင်ႈ လွင်ႈတေၶူင်ႊႁဵတ်း ယႃႈႁေႉၵင်ႈတၢင်းပဵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇတေ ဢဝ် မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႈဢၼ်ႁၢဝ်ႉႁႅင်း ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ။
ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉတေႉ လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းဝႆႉ ပုၼ်ႈတႃႇၶၢမ်ႇလႆႈ ၼမ်ႉယႃႈၶႃႈမႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် မူင်ႈမႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။
ပုၼ်ႈတႃႇတေလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း တူဝ်သတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈယၢပ်ႇယဵၼ်းၼႃႇလႄႈ မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉတေႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်တွၼ်ႊ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉဝႆႉယူႇ။
လွင်ႈၶိုၼ်းမႄး ၵၢၼ်လဵင်ႉလူၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တေၶိုၼ်ႈသၢင်ႈၶိုၼ်ႈသုင်၊ ႁႂ်ႈၵၢမ်ႈၼိူဝ်ႉလီ၊ ႁႂ်ႈပႃးၼူမ်းၼမ် လႄႈ ႁႂ်ႈၶၢမ်ႇလႆႈတၢင်းပဵၼ်ႁႃႊ ဢိၵ်ႇသိုပ်ႇမီးဢသၢၵ်ႈၵႂႃႇ။
လွင်ႈယူတ်ႈယႃႇ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၵူၼ်းၼၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉပဵၼ်လွင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇယူႇ၊ လွင်ႈယူတ်ႈယႃၼႆႉ မၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးယႃ ဢၼ်ၶူၼ်းလေႃး ႁႅင်းၶၢမ်ႇတူဝ်ဢၼ်ႁၢဝ်ႉႁႅင်း လႄႈ ပုၼ်ႈတႃႇယႃ လွင်ႈယုပ်ႈယွမ်းၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်ပႃးမိူဝ်ႈၵိူတ်ႇ ၼင်ႇ Leber ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈၸိူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇတမ်းၸႂ်လႆႈထႅင်ႈၼၼ်ႉတေႉပဵၼ် လွင်ႈလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ မၢႆမီႈ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၶဝ်၊ လွင်ႈတၢင်းၵိၼ် ၸိူဝ်းၶိုၼ်းမႄးၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလီၵႂႃႇ၊ လွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈ ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းၵမ် သုၼ်ႇလႆႈပိူင်ႇၶူဝ်းၶွဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပုၼ်ႈတႃႇ ၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈ ဢမ်ႇတမ်းၸႂ်လႆႈၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႆႈတမ်းဝၢင်းမႃး မၢႆမီႈၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။
လွင်ႈသပ်းလႅင်း ပိူင်လူင်မၼ်းၶွင် ၽူႈႁူႉမေႃ ပၢႆးၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ၶဝ်ၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွင်ႈလၢႆး လိူၵ်ႈသေလဵင်ႉလူ လႄႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈဢၼ်ပွမ်မၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။"
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၼင်ႇ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊလႆႈၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉ ၸီႇၼိူမ်း (genome) ၶဝ်သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်ႈလၢႆႈၵူႊလွင်ႈလွင်ႈသေ ၶူင်ႊႁဵတ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃး ၼႂ်းႁွင်ႈ ၽႃႇတတ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1930 ၼၼ်ႉ။
ပၢႆးၸၢင်ႊ လွင်ႈသၢႆၸႂ် ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ (Modern biotechnology) ၼႆႉ မၵ်ႈမၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ "လွၵ်းလၢႆး ဝီႇထရူဝ်ႇ ၼယူႇၵရိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ(vitro nucleic acid)၊ ပႃးတင်း DNA (recombinant deoxyribonucleic acid)၊ လႄႈ သမ်း nucleic acid သႂ်ႇၼႂ်းသႄး ဢမ်ႇၼၼ် organelles ၸိူဝ်းၼႆႉၵမ်းလဵဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶူၼ်းလေႃး သႄးပူၼ်ႉၵႂႃႇတီႈ   taxonomic."
လွင်ႈမၵ်ႈမၼ်ႈတီႈပွင်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈၸႂ်လွင်ႈလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ လိူဝ်သေ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇယူႇ၊ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆႉ ၸိူဝ်းၽၢၼ်း ၸိူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် လႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း GMOSဢိၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႃး GMOS (non- GMOs) ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈမႂ်ႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတိၵ်းတိၵ်းၵေႃႈ ပၢၼ်ႁႃၼႆၵေႃႈ ဢွၵ်ႇမႃးၸွမ်းယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ၽူႈႁူႉမေႃ ပၢႆးၸိူၼ်ႉၽၢၼ်းၶဝ်ၼႆႉ တၵ်ႉလႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်ၶဝ်ၶႂ်ႈသႂ်ႇၼႂ်း တူဝ်သတ်းၶဝ်လဵင်ႉၼၼ်ႉၶေႃၶေႃယူႇ။
ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းၼၼ်ႉသေ ၶူၼ်းလေႃးတင်း ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းတၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်မီးတီႈလိၼ်သုတ်း ဢွင်ႈၸၢင်ႊလိူၵ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ။
DNA ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း microinjection သေသမ်းသႂ်ႇ ၼႂ်းသႄး တူဝ်သတ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ သမ်ႉလႆႈၵမ်းလဵဝ် လုၵ်ႈတီႈ ထူင်ၼယူးၵရီးယႃးသႄး သေ ဢမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း မႅင်းပၢႆးရၢတ်ႉယဝ်ႉသေၵေႃႈ သမ်းသႂ်ႇလႆႈယူႇ။
တီႈတူၼ်ႈမႆႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႇႉ ၶဝ်ယဝ်ႉတီႈ တိတ်းသျူးၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇၵႆႉယၢမ်ႈႁဵတ်းမႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတေႉ ဢဝ်ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ဢၼ်မႂ်ႇသေ သမ်းသႂ်ႇၼႂ်း ၸီႇၼိူမ် (genome) ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမဵဝ်း ၶူင်ႊသၢင်ႈၼယူးၵရီးယႃး ၼႆႉ မီးယူႇသီႇမဵဝ်း - meganucleases, zinc finger nucleases, ဢၼ်တႅမ်ႈၸွမ်း လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ( transcription activator-like effector nucleases (TALENs) ) ယဝ်ႉၵေႃႈ ပိူင် Cas9-guideRNA ( ဢၼ်ၶဝ်ႈၸွမ်း CRISPR)။
မိူဝ်ႈၼႆႉပီႊ 1972 ၼၼ်ႉ Paul Berg ၼႆႉ လႆႈ လူၺ်ႈၶူၼ်းလေႃး မႅင်း ပၢႆးရၢတ်ႉ lambda ဢၼ်လုၵ်ႈတီႈလိင်းမႃးၼၼ်ႉသေၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး DNA မေႃႇလီႇၸူး ဢၼ်ၶိုၼ်းႁွမ်းၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ဢၼ်ႁွမ်းလေႃးၵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႊမီးဢၢၵ်ႈလႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်း kanamycin ၼႆႉယူႇ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1974 ၼၼ်ႉ Rudolf Jaenisch ၼႆႉ လႆႈဢဝ် DNA ၽၢႆႇၼွၵ်ႈသေ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း ထူင်လုၵ်ႈၼူယဝ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်မႃးလႆႈ တူဝ်သတ်း ဢၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼူဢၼ်ဢဝ် ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဢွၵ်ႇပႅတ်ႈၼၼ်ႉ(ႁွင်ႉဝႃႈ ၼူၼွၵ်းဢွၵ်း - knockout mouse) ၶူင်ႊႁဵတ်းမႃးၼႂ်းပီႊ 1989 ၼၼ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1983 ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း Michael W. Bevan, Richard B. Flavell လႄႈ Mary-Dell Chilton ၼႆႉ လႆႈမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းတူၼ်ႈမႆႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2000 တဵမ်ၼၼ်ႉ လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ၶဝ်ႈၶမ်း ဢၼ်မီး ပီႇထႃႇမိၼ်ႇ A တဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈၼၼ်ႉ မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ယႃႈယႃတၢင်းပဵၼ်လီႉ ဢၼ် ဢဝ် ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ဢၼ်မီးမိၵ်ႈမၢႆ Humulin ၼၼ်ႉ လႆႈၶႂၢင်ႉတီႈလုမ်းၸတ်းၵၼ်ၶဝ်သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1982 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1994 ၼၼ်ႉ Calgene ၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမၵ်ႈမၼ်ႈမႃး မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ Flavr Savr tomato ၊ ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဝႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2010 ၼၼ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇႁူႉမေႃ ပၢႆးသၢႆႊၸုမ်း J. Craig Venter ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶေးမီး ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ၸီႇၼိူမ်ႇမႃးဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပိုၼ်ႊၽၢဝ်ႇၵႂႃႇယူႇ။
ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ လႆႈပိုၼ်ႊၶၢႆၵႂႃႇ ၼႂ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇ မိူင်းဢမေႇရီႇၵၢၼ် မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2003 ၼၼ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း လႄႈ ၶေႃႈမူၼ်းၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းတူဝ်မီးၸႂ်ထႅင်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၶိုၼ်းမႄးလႄႈ ႁွမ်သိမ်းဝႆႉလႆႈ တီႈၼႂ်း plasmid သေ သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်း ပႅတ်ႉထီးရီးယႃးလႆႈ။
Plasmids ဢၼ်ၶူင်ႊႁဵတ်းဝႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ မၼ်းငၢႆႈၼႃႇ ပုၼ်ႈတႃႇတေၵုမ်းထိင်း DNA ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃးၼၼ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇႁူႉမေႃ ပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ၼႆႉ ၵုမ်းထိင်း ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းလႆႈငၢႆႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ပုၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပရူဝ်ႇတိၼ်း လႄႈ မေႃႇလီၸူး လၢႆလွင်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊမီးလွင်ႈ သုၵ်ႈသၢၵ်ႈၼႂ်းၶိင်းတူဝ်ၼၼ်ႉ။
ပႅတ်ႉထီးရီးယႃးၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ပုၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တၢင်းၵိၼ်မႃးၼႆႉၵေႃႈ ႁိုင်ၼႃႇယဝ်ႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈႁူင်းၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းမႂ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ။
ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ဢၼ်ၸႂ်ႉႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉပဵၼ် lactic acid bacteria ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈတီႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ပုၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈယင်ႉႁၢႆၵႂႃႇ။
ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉတေႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတီႈမိူင်း ဢမေႇရီႇၵၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ တီႈမိူင်း ယူႇရူပ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးမၢႆမီးၶႂၢင်ႉတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႆသေတႃႉ တေႃႇထိုင်ၼႂ်းပီႊ 2015 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းၵိၼ် ၸႂ်ႉပႅတ်ႉထီးရီးယႃးသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉပႆႇမီးၼင်ႇၵဝ်ႇ။
ဝၢႆးသေႁုပ်ႉသိမ်းပႅတ်ႈ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၶိုၼ်းမႄႈၸဵင်ႈသႂ်ႇလႆႈ ပရူဝ်တိၼ်း ဢၼ်ၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယူႇ။
ပရူဝ်ႇတိၼ်းၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊဢဝ်လႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢဝ်ယၢပ်ႇၼႃႇ လူၺ်ႈလၢႆးတၢင်း သၽႃႇဝမၼ်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉၵေႃႈၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ မႅင်းတၢင်းပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဝေႇႁင်ႈသေ မီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈတေႉတေႉ။
ၼွၵ်ႈသေ ပၢႆးယႃႈယႃၼၼ်ႉ ၶဝ်ၼႆႉၸႂ်ႉလႆႈတီႈႁဵတ်ႈ ဢွၵ်ႇၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် biofuels ၼၼ်ႉ။
ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ၼႂ်းသႆႉလႄႈ ၸၢင်ႊယႃႉပႅတ်ႈလႆႈ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ဢၼ်မီးၽေးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ပုၼ်ႈတႃႇတႅၼ်းတၢင်ႇတီႈဢႅၼ်ႇသႆး ၸိူဝ်းယူပ်ႈယွမ်းဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ပရူဝ်ႇတိၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃးၶဝ် ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁိူၼ်းၼႆႉတေႉ တေပဵၼ်လွင်ႈလႆႈလီ တႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ တေၸၢင်ႊမီးလွင်ႈဢမ်ႇတမ်းၸႂ်လႆႈ ၼႂ်းၵႄႈ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃးလႄႈ ယႃၶၢမ်ႇၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်တေ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉ။
ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ဢၼ်ၼိူင်ႈလိူဝ်ၼႆႉ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃးၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ၼႂ်းၵၢၼ် ၽုၵ်ႈသွမ်းၼၼ်ႉယူႇ။
လူၺ်ႈတၢင်းပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်း ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉသေ ပိူင်ႇငမ်းဝႆႉ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ၶႂၢၵ်ႈႁႂ်ႈယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ လွင်ႈပႅတ်ႉထီးရီးယႃးၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၸိူဝ်ႉပႅတ်ႉထီးရီးယႃး Pseudomonas ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉမူၺ်ၵၢမ်ႈၵႂႃႇ လူၺ်ႈ ဢၼ်ၼမ်ႉ ႁႂ်ႈႁိမ်းႁွမ်းမၼ်း ၵၢမ်ႈၶႅင်ၵႂႃႇ ႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉ။
လွင်ႈၸႂ်ႉ ၸိူဝ်ႉၽၢၼ်းဢၼ်ၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးတင်း bioremediation လႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပႅတ်ႉထီးရီးယႃး တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ဢၼ်ဝေႇႁင်ႈဢေႇၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈပဵၼ်ငူၼ်ႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 1980 ၼၼ်ႉ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇပၢႆးမွၼ်း Jon Davis လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇၸိူဝ်ႉ ၽၼ်း Dana Boyd ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈၸၢဝ်း Germanic ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၼၢင်းယိင်းဝႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် (ᛉ) ၼၼ်ႉထိုင် ပၢႆႇၼရီႇၵူၵ်ႉ (binary code) လႄႈဝၢႆးၼၼ်ႉ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈထိုင် ထႅဝ် DNA၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးတီႈၼႂ်း မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Escherichia coli ယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၸၢင်ႈၸႂ်ႉ တိုဝ်း ဢၼ်ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၵုမ်းထိင်း ၶေႃႈမုၼ်းတၢင်းၼမ်၊ ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း တီႈ ဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉ၊ သႂ်ႇ တၢင်းလဵၵ်ႉ ယႂ်ႇ၊ လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းတၢင်းႁိုင်ၶွင် လွင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈတၢင်းတိုၵ်ႉမီးယူႇတီႈၸၼ်ႉ ဢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်း ၵူၺ်းသေတႃႉ ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ၊ လၢႆးယူတ်းယႃၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း တွၼ်ႈတႃႇတေတႅၼ်းတၢင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ် ၽိတ်းပိူင်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးမီးဝႆႉလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်မႃးဝႆႉယဝ်ႉ။
တႄႇမႃးမိူဝ်ႈပီႊ 2018 ၼၼ်ႉ၊ မီးလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၸၢမ်းတူၺ်း လွၵ်းလၢႆးယူတ်းယႃ တၢင်း ပဵၼ်တၢင်းၼမ် ဢၼ်တၢင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းဝႆႉယူႇ၊ ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း ပၢႆးယူတ်းယႃ တွၼ်ႈတႃႇတၢင်းပဵၼ် လိူတ်ႈဢမ်ႇမေႃၵၢမ်ႈ လီလီ၊ တၢင်းပဵၼ် ၵႅၼ်ႇသႃႇဢၼ်မေႃပဵၼ်တီႈ ၼႂ်းဢွၵ်းလႄႈ ၼႂ်းလုပ်ႇ သၼ်လင်၊ တၢင်းပဵၼ် ၶႆႈလိူတ်ႈၽိူၵ်ႇဢမ်ႇႁဵတ်း ၵၢၼ်လီလီ ဢၼ်ပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢဝ်းႁိုင်၊ တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်မေႃပဵၼ်တီႈ ပွတ်ႇလႄႈ တၢင်းပဵၼ်ၵႅၼ်ႇသႃႇၵူႈလွင်ႈလွင်ႈယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈၶဝ်ဢမ်ႇပေႃးမီး လွင်ႈတိူဝ်ႉယမ်တီႈ သူင်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းလိူဝ်သေ တူဝ်တေႃႉ သူင်ႇတၢင်ႇဢၼ်သေတႃႉမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် Herpes simplex ႁဵတ်းပၼ်တူဝ်တေႃႉသူင်ႇဢၼ်လီ၊ တီႈတေႃႉသူင်ႇ သႂ်ႇလႆႈ လိူဝ် 30kb လႄႈ ပၼ်လႆႈ လွင်ႈပဵၼ်မႃး ၶၢဝ်းယၢဝ်းႁိုင်ယူႇယဝ်ႉ။
မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်မၢင်ႊမဵဝ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆႉမႃးမိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်တေႃႉသူင်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်alphaviruses၊ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်flaviviruses၊ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် measles ၊ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်rhabdoviruses၊ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် Newcastle disease ၊ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်poxviruses လႄႈ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်picornaviruses ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတိူဝ်ႉယမ်ၼိူဝ် ၼမ်ႉၵတ်ႉမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်တွၼ်ႈတႃႇတေ သိုပ်ႇၽေႈတိုၼ်းပၼ်တၢင်းပဵၼ်၊ တိုၵ်းသူၼ်း ႁႅင်းၶၢမ်ႇသၽႃႇဝၼႂ်းတူဝ် ဢၼ်တေတူဝ်ႈတွပ်ႇၶိုၼ်းလႄႈ မၼ်းဢမ်ႇမီး သုၼ်ႇတွၼ်ႈတႃႇၶဝ်တေလႆႈၶိုၼ်းလၢႆးၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်မေႃတိူၵ်ႉၶိူၵ်ႈ၊ ဢၼ်တေပဵၼ်လႆႈၸွမ်း ယႃႈယႃတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယႃႈယႃဢၼ်ၵတ်ႉသေပိူၼ်ႈ တႃႇသၢၼ်ၶတ်း တၢင်းပဵၼ် တီႇပီႇၼႆႉပဵၼ် ယႃႈယႃ Bacillus Calmette–Guérin (BCG) ၊ ပၼ်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ ၼိူင်ႈပွတ်းၼိူင်ႈတွၼ်ႈ ၵူၺ်း။
ယႃႈယႃဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လွၵ်းလၢႆးတူဝ်တေႃႉသူင်ႇ တၢင်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပေႃးမၵ်းမၵ်ႈဝႆႉယဝ်ႉသေ ထႅင်ႈတၢင်းၼမ်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီ 2004 ၼၼ်ႉ၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် တၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄမႃးဝႃႈ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၽၢႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း မၼ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းသေဢဝ်လွင်ႈလီတီႈ သႄးလ် (cell) ၵႅၼ်ႇသႃႇဢၼ်တူၺ်းပုၼ်ႈသုၼ်ႇတူဝ် ၸၢင်ႈပၼ်လႆႈ လွၵ်းလၢႆး တၢင်ႇဢၼ် တွၼ်ႈတႃႇၶႃႈႁႅမ် သႄးလ် (cell)ဢၼ်ပဵၼ်တုမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်ၼၼ်ႉ သမ်းသႂ်ႇတီႈၼႂ်း တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၸွၵ်း တွၼ်ႈတႃႇၶဵင်ႇတႃႉ တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ပဵၼ်တီႈတူၼ်ႈမႆႉ ၶိူဝ်း citrus ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၢၵ်ႇၸွၵ်းဢွၵ်ႇ တူၵ်းယွမ်းၵႂႃႇထိုင်70 ပုၼ်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 2005 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၽၢႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း ဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ယႃႇၽေႈတိုၼ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႆႈ လူၺ်ႈပၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁႅင်းၶၢမ်ႇတူဝ်ၼႂ်း တူဝ်သတ်းသေ ႁဵၼ်းႁႂ်ႈၽေႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ ပေႃးသၢင်ႈႁဵတ်းမႃးဝႆႉယဝ်ႉတီႈၼႂ်း ႁွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးၶူၼ်ႉၶႂႃႉ သေဢမ်ႇၵႃး တၢင်ႇဢၼ် ၸိူဝ်းယိူင်းဢၢၼ်းတီႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉတူဝ်ယႂ်ႇၶွင် တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးၸိူဝ်ႉၽၼ်း မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် Myxoma ၼႆႉပၼ်လွင်ႈၶႆႈၸႂ်ဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇ ၵႅတ်ႇၶႄ ပၢင်တၢႆးထိူၼ်ႇမိူင်းEuropean ဢၼ်မီးတီႈ ၵုၼ်ယွၼ်ႇ Iberian လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇၸွႆႈထႅမ်ၶဝ် ႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၽတ်ႉၽဵင်ႇတီႈမိူင်းAustralia ယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ်လႆႈ တွၼ်ႈတႃႇတေ သၢင်ႈႁဵတ်းမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် bacteriophages တွၼ်ႈတႃႇၼေပၼ် ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၼိူဝ် ၽိဝ်ၼႃႈၶဝ်လႄႈ သိုပ်ႇၶဝ်ႁႂ်ႈပဵၼ် လၢႆးသေဢၼ်ဢၼ် (လွၵ်းလၢႆးပိူင်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၼေ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် phage) ၼႆ ယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းလူင်ၼၼ်ႉ၊ မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉႁူမ်ႈပွင်း ၽွၼ်းလီမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးဢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်တူဝ်ဢၼ်မီး သႄးလ် (cell)ဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ငၢႆႈလႄႈ ယႂ်ႇမႃးၸွမ်း ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸၼ်ႉသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၽၢႆႇ ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းယမ်ၼိူဝ် ၵၢၼ်မွင်သူမ်ႈ၊ မိူဝ်ႈတၢင်ႇဢၼ် ႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်တေထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ethyl carbamate compounds ဢၼ်မီးၽေးၶဵၼ်ၸူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းမွင်သူမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉလူၼ်ႉလိူဝ်သေ သၢၼ်ၶႄးမီးဢၼ်ၶႃႈမူင်ႈမႅင်းသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမိူၼ်တၢင်း မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးလႄႈ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်ၼၼ်ႉ၊ ၶဝ်မီးၽွၼ်းလီဢၼ် မေႃၸပ်းမႅင်းဢိၼ်းသႅၵ်ႉ မိူဝ်ႈၵႂႃႇတိူဝ်ႉၼၼ်ႉၵူၺ်း။
တီးယိူင်းမၢႆ ဢၼ်မီး လွင်ႈၸၼ်ၸႂ်တႃႇတေ ၵုမ်းထိင်းၽၢႆႇၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးသၢႆၸႂ်တႄႉပဵၼ် ယုင်းယဝ်ႉ၊ တူဝ်တေႃႉသူင်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ တၢင်း ပဵၼ်လၢႆသႅၼ်း ဢၼ်မေႃတၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း ၼၢဝ်ၼူၵ်ႉ၊ ၼၢဝ်လိူင်လႄႈ တၢင်းပဵၼ်ၶႆႈၼၢဝ်လိူတ်ႈဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးတၢင်ႇဢၼ်တႄႉ လေႃးသႂ်ႇ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇ တိင်း တီႈ fungi ဢၼ်ဢိုတ်းပႅတ်ႈလွင်ႈၸပ်းတိတ်းၶွင် တၢင်းပဵၼ်ၼၢဝ်ၼူၵ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ Plasmodium မူတ်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမႆႉတၢင်းၼမ်ၼႆႉပဵၼ် မဵဝ်းမီးသႄးလ် (cell) ဢၼ်မေႃၽေႈပဵၼ်ထႅင်ႈ သႄးလ် (cell)ၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းယဝ်ႉ၊ ဢၼ်ပွင်ႇ ဝႃႈ သႄးလ် (cell)ၼိူင်ႈဢၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ယႂ်ႇဝႆႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈပၢတ်ႇဢဝ်သေယဝ်ႉ တႂ်ႈသၢႆငၢႆထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈမေႃမုၼ်းမႂ်ႇသေပဵၼ်တူၼ်ႈ ဢၼ်မႂ်ႇတူၼ်ႈၼိူင်ႈၶိုၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် ၼႂ်းၽိင်ႈပဵၼ် ထိတ်ႉသျူး(tissue) လႄႈ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ သႄးလ် (cell) ၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ တူၼ်ႈမႆႉတၢင်းၼမ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ငဝ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်မၼ်းလုၵ်ႉမႃးတီႈ ပိူင်ၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၼ်ႉသုင်မႃးတီႈ တူၼ်ႈယႃႈၶၼ်း ယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းဝႆႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈထႅင်ႈတၢင်ႇမဵဝ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၸွမ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၶိုင်သၢင်ႈဝႆႉၼၼ်ႉပဵၼ် တူၼ်ႈမွၵ်ႇ Arabidopsis thaliana ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလၢႆးၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉ၊ တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မေးၶိုင်သၢင်ႈၶိုၼ်းတွၼ်ႈတႃႇၸွႆႈထႅမ် သွၵ်ႈႁႃလဵပ်ႈႁဵၼ်း လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႉ။
ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ် mutagenisis တႄႉ၊ ပၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵဝ်းယႃႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်မီးတီႈတူဝ်မီးၸႂ်သေၶႂၢင်းပၼ်ႁႂ်ႈဢဝ်ဢွၵ်ႇလႆႈ ဢၼ်ယိူင်းဢၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးမၢင်ႊဢၼ်ပႃးလွင်ႈ ဢဝ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵႂႃႇၸပ်းသႂ်ႇတီႈ တူဝ်ဢၼ်ၵမ်ႉ ထႅမ် ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်လႄႈ တူၺ်းဝႃႈတေပဵၼ်ဢီႈသင် မိူဝ်ႈမၼ်းဢွၵ်ႇမႃးၼမ်လူၼ်ႉလိူဝ်၊ ပၼ်ႁႅင်းဢီး ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး တီႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တီႈၸၼ်ႉဢၼ်ၶိုၼ်ႈသၢင်ႉ မႃးဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ။
တူၼ်ႈမွၵ်ႇ ornamentals ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ လၢႆႈသီမၼ်းဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းၽၢႆႇငိုၼ်းတွင်းယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမွၵ်ႇ ornamentals ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်ႇမဵဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးၸွမ်းတူၼ်ႈမွၵ်ႇ Chrysanthemum လႄႈ တူၼ်ႈမွၵ်ႇ Petunia ယဝ်ႉ။
မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် ဢၼ်ပဵၼ်တုမ်ႇဝူင်းတီႈ မၢၵ်ႇသၢင်းၽေႃးၼၼ်ႉ ယႃႉလႅဝ်တူၼ်ႈမၢၵ်ႇသၢင်းၽေႃးတီႈၼႂ်း ၸိုင်ႈမိူင်း Hawaii မိူဝ်ႈ သၢဝ်းပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းတေႃႇထိုင် တူၼ်ႈမၢၵ်ႇသၢင်းၽေႃးဢၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ ထုၵ်ႇပၼ်ႁႅင်းၶၢမ်ႇဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၸိူဝ်ႉမႅင်းဢၼ်မေႃၽေႈလၢမ်းတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၼေႃႇတႅၼ်းၶိူဝ်းမၢႆသွင် ၼႆႉယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတိူဝ်းတွၼ်ႈၽၢႆႇ ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉမၼ်းၸွမ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈဢၼ်ပႃးတၢင်းၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၸွႆႈထႅမ်ၶၢဝ်းပၢတ်ႇဢဝ်ၶိုၼ်း လူၺ်ႈလူတ်းယွမ်းပၼ်လွင်ႈမူင်ႈမႅင်းၵိၼ်၊ လိူဝ်ပၼ်ထၢတ်ႈဢႃႇႁႃႇရ ဢၼ် ပႃးၼႂ်းမၼ်း လႄႈ ပွႆဝႆႉပၼ် လွင်ႈဢမ်ႇလီဢၼ်ပဵၼ်ၵွပ်ႈ သိင်ႇၶွင်ႁိမ်းႁွမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇပိၼ်ႇမေးဝႆႉၶိုၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၶၢမ်ႇလႆႈ ၼမ်ႉယႃႈဢၼ်လိူၵ်ႈဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၶႃႈတူၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉသေ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉပဵၼ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ထၢတ်ႈ glyphosate ဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈ glufosinate ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ႉဢေႇတႄႉၸႂ်ႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်မေႃႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽၵ်းၶဵဝ်ဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းဢၼ်မေႃၶႃႈမႅင်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ်မေးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ဢေႇလိူဝ် ၼိူင်ႈပုၼ်ႈၼၼ်ႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်ႇမဵဝ်း၊ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း ၽၢႆႇပၼ်ႁႅင်း ၶႄမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်၊ ၸၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းပၼ်ယႃႇႁႂ်ႈၵႄႇ လႄႈလႅၵ်ႈပၼ်လၢႆးႁူမ်ႈသၢင်ႈတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမႆႉလႄႈ သႄးလ် (cell) ၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းသၢင်ႈဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းဝႆႉၼႂ်း bioreactors ယဝ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေ ထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ယႃႈယႃၸီႇဝ ဢၼ်လႆႈႁူႉၸၵ်းဝႃႈ လၢႆးၵၢၼ် pharming ၼႆယဝ်ႉ။
ယႃႈယႃတၢင်းၼမ်ၵေႃႈ ပႃးထၢတ်ႈသၽႃႇဝ ဢၼ်ပႃးၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉလႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၶဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်ၵႂႃႇထိုင် ၵၢၼ်ထုၵ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈလၢႆႈဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းယဝ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် သူင်ႇပၼ်ထိုင်တူၼ်ႈမႆႉတၢင်ႇၶိူဝ်း တွၼ်ႈတႃႇတေ ထုၵ်ႇဢွၵ်ႇၼမ်ၼမ်ယဝ်ႉ။
တႃႇႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈလေႃးလႄးၵၼ်ဢေႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ႁဵတ်းပၼ်ယဝ်ႉ။
ယႃႈယႃၼႆႉမၼ်းၵႃႈယႂ်ႇ တႃႇတေထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ၊ တေႃႉသူင်ႇ လႄႈ ယိင်းၵမ်၊ ယွၼ်ႉၼၼ် မီးဝႆႉလွၵ်းပိူင် ဢၼ် တေထုၵ်ႈၶဝ်လႆႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းၽၢၼ်လႄႈ တီႈဢၼ်တၢင်းတိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ယိုၼ်းထိုင်လႆႈငၢႆႈငၢႆႈယူႇ။
ဢၼ်သိမ်းဝႆႉယူႇတီႈၼႂ်း တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ လူတ်းယွမ်းပၼ်ၵႃႈၶၼ်တွၼ်ႈတႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်း ယွၼ်ႉၶဝ်ၸၢင်ႈ ၽေႈလၢမ်းၸွတ်ႈတၢင်းတူဝ် မိူဝ်ႈဢမ်ႇလူဝ်ႇတႃႇသိမ်းဝႆႉတီႈၵတ်း၊ ဢမ်ႇလူဝ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်၊ လႄႈ မီးလွင်ႈၼိမ်သဝ်း တႃႇၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႄႇမႃးၼႂ်းပီႊ 2018 ၼၼ်ႉ၊ တူဝ်သတ်းဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်း သၢမ်မဵဝ်းၵူၺ်း လႆႈ မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉသေ တၢင်းမူတ်းမီးၼႂ်းမိူဝ်း USA ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သတ်ႉတဝႃႇဢၼ်လဵင်ႉၼူမ်း ဢၼ်ဢဝ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလေႃးၵၼ်ဝႆႉ သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉလူၺ်ႈ သမ်းသႂ်ႇမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်ဢၼ်ပႃး DNA ၼႂ်း တူဝ်ဢၼ်တၢင်းတိုၵ်ႉ တေႇသၼ်ႇထေႇ လႄႈ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မႃး သႂ်ႇ တူဝ်ဢၼ်တၢင်းတိုၵ်ႉ တေႇသၼ်ႇထေႇ ၶိုၼ်းတီႈ တူဝ်မႄႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶွင် လၢႆးပိၼ်ႇလႅၵ်ႈပိူင်ၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း CRISPR-Cas9ဢၼ်ၵႃႈၶၼ်ဢေႇလႄႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ဝႆးတွၼ်ႈတႃႇ မူၼ်ႉမႄး သႄးလ်(cell) ၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးလွင်ႈတိူဝ်ႉယမ် တီႈတတ်းၶိုင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်တေလူဝ်ႇ မိူဝ်ႈႁဵၻ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႉမႂ်ႇသုင်ၶွင် တူဝ်လဵင်ႉၼူမ်းဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼူၸိူဝ်းဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်လဵင်ႉၼူမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးယႃႈယႃၵဵဝ်ႇၸွမ်းတူဝ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၵႃႈၶၼ်ဢေႇလႄႈ ငၢႆႈလူမ်တွၼ်ႈတႃႇ ၵုမ်းထိင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီႊ 2009 ၼၼ်ႉ၊ ၽူႈလူင်ႉလႅင်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ပိုၼ် ၽၢဝ်ႇဝႃႈၶဝ် သူင်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈသႂ်ႇလႆႈၼႂ်း ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသတ်းထၢၼ်ႈသုင်တူဝ်လဵင်ႉၼူမ်းလုၵ်ႈမဵဝ်းၼိုင်ႈ (marmosets) ဢၼ်ပဵၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း တီႈၼႂ်းတူဝ်း၊ မူ၊ ၼူ လႄႈ တူဝ်သတ်းတၢင်ႇမဵဝ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼိမ်သဝ်းလႆႈ ဝႆႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈ alpha-1-antitrypsin ဢၼ်မီးတီႈၵူၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းထႅင်ႇတၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးဝႆႉတီႈ ႄပႉသေယဝ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ ယူတ်းယႃၵူၼ်း ဢၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉဢေႇယဝ်ႉ။
ပွတ်ႇမူ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မူဢၼ်မေးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတူၺ်းလီလီ တွၼ်ႈတႃႇတေလႅၵ်ႈသႂ်ႇတီႈ ၵူၼ်းယဝ်ႉ။
တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမေးပွင်သၢင်ႈၶိုၼ်း တွၼ်ႈတႃႇတူဝ်ယႂ်ႇၽႂ်း၊ ႁႂ်ႈပၢႆးယူႇလီၶႅမ်ႉလိူဝ်လႄႈ ၶၢမ်ႇလႆႈတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မူဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Enviropig ၼၼ်ႉပွင်သၢင်ႈဝႆႉၸွမ်း ၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ယႃႉထၢတ်ႈ phosphorus ၼႂ်းတူၼ်ႈလႅဝ် ဢၼ်တေတိူဝ်ႉယမ်လိူဝ် မူ ယူဝ်းယူဝ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉၸၢင်ႈမီးလႆႈ ၽွၼ်းလီတွၼ်ႈတႃႇ မႄႈၸိူဝ်း ဢမ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈၼမ်ႉၼူမ်း ၵူၺ်း ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်လႆႈငိၼ်ၼမ်ႉၼူမ်း လိူဝ်သေ ဢၼ်ပိူၼ်ႈႁဵတ်းဝႆႉ။
မၼ်းမီးဝႆႉလွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်ဝႃႈ ပၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်ႉ ၽၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈတေၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တွၼ်ႈတႃႇႁွင်ႉမႃးၶိုၼ်းတူဝ်သတ်း ဢၼ်ဝွတ်ႈႁၢႆၵႂႃႇဝႆႉၼၼ်ႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။
ၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းမႃးတွၼ်ႈတႃႇ ယူတ်းယႃ တၢင်းပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ႁႅင်းၶၢမ်ႇတူဝ်ဢေႇႁၢဝ်ႈႁႅင်းလႄႈ တၢင်းပဵၼ် Leber's congenital amaurosis ဢၼ်ပဵၼ်တႃမွတ်ႇ မိူဝ်ႈၵိူတ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးယူတ်းယႃ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Germline ဢွၵ်ႇၼမ်ႉ တွၼ်းမႃး ဢၼ်မေႃၸပ်းၸွမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼႂ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈမႆႈၸႂ်ၶိုၼ်ႈသုင် မႃးၼႂ်းၵႄႈ တူင်ႇဝူင်းပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉယူႇ။
ၵၢၼ်ငၢၼ်းၽၢႆႇလဵင်ႉလူတိၺွပ်းတူဝ်ၼႂ်းၼမ်ႉၼႆႉပဵၼ် ၵၢၼ်ငၢၼ်းလူင်ဢၼ်ယႂ်ႇမႃး ဢၼ်ပၼ်ပႃတွၼ်ႈတႃႇၵိၼ် ၶိုင်ႈလိူဝ်လိူဝ်ၼႂ်းလူၵ်ႈယူႇ မိူဝ်ႈလဵဝ်ယဝ်ႉ။
မူႇၸုမ်းတၢင်းၼမ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပႃမႃႉလၢႆး ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေႁႃ ၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်လူၺ်ႈ ၵႂႃႇၸပ်း ပရူဝ်ႇ တိင်း ဢၼ်မီးလႅင်းသႂ်ႇတီႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ဝႆႉလူၺ်ႈ ပႃးၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ဢၼ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၼ်ႉသုင်လူၺ်ႈ ၸုမ်းၼိူင်ႈဢၼ်ၼႂ်းၸုမ်းတၢင်းၼမ် တွၼ်ႈတႃႇတေ သွၵ်ႈႁႃ ၶွင်ဢၼ် ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်၊ ၵူၺ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင် ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆပႃႁၢင်ႈလီ၊ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး တူဝ်သတ်း ဢၼ်မူၼ်ႉ မေးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း ပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ဢဝ်လႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇသတ်း လဵင်ႉၸွမ်းႁိူၼ်း မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ 2003 မိူဝ်ႈၵပ်းသိုပ်ႇပၼ်မၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၶၢႆ တီႈၼႂ်းမိူင်း USA ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပႃမႃႉလၢႆးၼႆႉပဵၼ် တူဝ်မီးၸႂ် ထၢၼ်ႈသုင် တွၼ်ႈတႃႇၵၢၼ်ငၢၼ်းလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ၊ လွင်ႈႁူၼ်ႈမႂ်ႇၶိုၼ်း၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ လၢႆးယူႇသဝ်း၊ လၢႆးၵၢၼ်တၢင်းပဵၼ် လႄႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်ႉပဵၼ်မိူဝ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပႃဢၼ်မေးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉသုင်မႃးၸွမ်း ၶွင်ဢၼ်ပၼ်ႁႅင်းမၼ်း ႁႂ်ႈ ႁေႃႇမူင်း(hormone) ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်ယႂ်ႇ ဢွၵ်ႇ မႃးလူၼ်ႉလိူဝ် တွၼ်ႈတႃႇတေၸႂႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း ၵၢၼ်ငၢၼ်းလူင်လဵင်ႉပႃ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ တၢင်းဝႆးလွင်ႈတူဝ်ယႂ်ႇၶဝ် ၶိုၼ်ႈမႃး လႄႈ လူတ်းယွမ်း ႁႅင်းတဵၵ်းဢၼ်ၺွပ်းပႃသၽႃႇဝ ဢၼ်တေၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးလႆႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မေးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူၼ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႃႇပဵၼ်မႃးၽၢႆႇႁႃၼမ်ႉတွၼ်းငိုၼ်းတွင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၽၢႆႇ ပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ မိူဝ်ႈပီႊ 2015 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႅင်း Drosophila ၶဝ်ၼႆႉထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃးတွၼ်ႈ တႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႄႈ လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶဝ် တူဝ်ဢၼ်ပဵၼ်သၼ်ႇထေႇ၊ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း၊ လၢႆးယူႇသဝ်း၊ လႄႈ လွင်ႈၵႄႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယုင်းဢၼ် မီးႁႅင်းၶၢမ်ႇလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ၼၢဝ်ၼူၵ်ႉ ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၼ်ႉသုင်မႃးတီႈၼႂ်း ႁွင်ႈၸဝ်ႈပၢႆး သၢႆႊၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ် လူၺ်ႈသႂ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လူတ်းယွမ်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶွင် မူင်ႈမႅင်းပိုင်ႈဢိင်ၼႂ်းၼၢဝ်ၼူၵ်ႉသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉ DNA ဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းထၢၼ်ႈသုင်တွၼ်ႈတႃတေ ၽေႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၼႂ်းၽုင်တူဝ်ပေႃႈၼၼ်ႉ ဝႆးဝႆး (ဢၼ် ႁူႉၸၵ်းဝႃႈႁေႃႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း) ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်းထႅင်ႈတၢင်ႇဢၼ်တႄႉ လူဝ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆးမူင်ႈမႅင်းဢိၼ်းသႅၵ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၽေႈလႆႈၸိူဝ်ႉ လူၺ်ႈတူဝ်ပေႃႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းသၢင်ႈႁဵတ်းဝႆႉ ႁႂ်ႈဢမ်ႇၽေႈလႆႈၸိူဝ်ႉ ႁႂ်ႈဢဝ်တီႈယူႇပႅတ်ႈ တူဝ်ပေႃႈဢၼ်ၽေႈလႆႈၸိူဝ်ႉ၊ တွၼ်ႈတႃႇ တေ ယွမ်းလူင်းမၢႆၼပ်ႉတၢင်းၼမ်ၶဝ်ယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း လွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းႁႂ်ႈဢမ်ႇၽေလႆႈၸိူဝ်ႉ ဢၼ်ၸၢမ်းဝႆႉတီႈ ယုင်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ၊ တီႈဢၼ်တူဝ်ပေႃႈ ထုၵ်ႇလၢႆႈဝႆႉၸွမ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ လွင်ႈတူဝ်ယႂ်ႇ တူဝ်မႄႈဢၼ်ၵိူတ်ႇ မႃး တူဝ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈၼႆႉ မူင်ႈၼုၼ်းၵုၺ်ၶွင်ႇမဵဝ်းၼိူင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈယႃႇၽေႈၸိူဝ်ႉလႆႈၸွမ်း ပွႆႇသႂ်ႇသၢႆလႅင်း သႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇသၢင်ႈၶိုၼ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ ထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းသီလႅင်ဢၼ်လႅင်းဝႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၼ်း ငၢႆႈလိူဝ် တွၼ်ႈတႃႇ ၽူႈလူင်ႉလႅင်ႇပၢႆးၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ပႂ်ႉတူၺ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈပဵၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈတွၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈထုၵ်ႈ လၢႆႈ တွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်း ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။
ၵႆႇဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ယႃႈယႃ Kanuma၊ ဢၼ်ပဵၼ် ဢႅၼ်ႇသၢႆးမ် (enzyme) ယူတ်းယႃ သၢႆငၢႆဢၼ်ဢမ်ႇသူႈပဵၼ်၊ ၼႂ်းၶႆႇ မၼ်းသေ ဢွင်ႇပူၼ်ႉလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၽၢႆႇပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၶွင် မိူင်း US ၶဝ်မိူဝ်ႈပီႊ 2015 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မီးလွင်ႈတုၵ်းယွၼ်းဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ ၵုမ်းထိင်း ဢိုင်းဢၢင်ႇတီႈၼႂ်းမိူင်း Australia ဝႆႉယူႇ။
တိူၵ်ႇ ဢၼ်ႁူမ်ႈ DNA ၵၼ်ဝႆႉသေ ဢၼ်ၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉ ငၢႆႈတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇတႃႇ ထုၵ်ႇဢွၵ်ႇသေယဝ်ႉ တၢင်းဢၼ်ၼႆလႄႈ RNAi ၸွမ်းၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တိူၵ်ႇ ဢၼ်ႁူမ်ႈ DNA ၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး တွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်း မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်၊ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵွင်ႉ၊ တၢင်းပဵၼ်၊ လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇသွၵ်ႈႁႃ ၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ၼႂႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉယဝ်ႉ။
တိူၵ်ႇၽႅပ်ႉၼၼ်ႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ၽၢႆႇႁူၼ်ႈမႂ်ႇတူဝ်ၶဝ်ၶိုၼ်း လုၵ်ႉတီႈ သႄးလ် ဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။
တိူၵ်ႇဢၼ်မီးၶူၼ်ဢွၵ်ႇတုမ်ၵၼ်၊ တိူၵ်ႇဢၼ်ယူႇၼႂ်းၼမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၶၢၼ်ႈပဵၼ်ပွင်ႈၼၼ်ႉ မူၼ်ႉမေးဝႆႉၶိုၼ်း ယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၽၢႆႇ ပၵ်းပိူင်ငဝ်ႈပိုၼ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပၢႆး ၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်တႄႇမိူဝ်ႈ ပီႊ 1975၊ တီႈ Asilomar ၼႂ်း California ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ် လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆတူဝ်ႈလူၵ်ႈ ဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈပႃး လွင်ႈ တေႃႉသူင်ႇ၊ လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်၊ လႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶွင် တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းပၢႆးသၢႆႈတၢင်းၼမ်ၵေႃႈ လူဝ်ႇၶေႃႈၶႂၢင်းတီႈ မုၵ်ႉၸုမ်းၽၢႆႇပၵ်းပိူင် ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၼိူင်ႊ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းမီး လွၵ်းပိူင်ဢၼ်ၸမ် ၵဵဝ်ႇၽၢႆႇတူဝ်ႈလူၵ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇထၢတ်းသၢင်ႈတူၺ်း ၽေးၶဵၼ်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း တူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ် မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းလႄႈ ဢေးၵျႅၼ်ႉတၢင်ႇၵေႃႉ တေႃႇထိုင် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈႁွင်ႈၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် လႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄ ၸၼ်ႉထၢၼ်လႄႈ ၸၢင်ႈတေမီး လွင်ႈလူဝ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇဢၼ်တေၸၢင်ႈႁဵတ်းလႆႈတီႈ ၸၼ်ႉၵူႈၸၼ်ႉၸၼ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း၊ ၽူႈမီးဢၢမ်းၼၢတ်ႈ ဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၽၢႆႇ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး တၢင်းၵိၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ဢမ်ႇထၢတ်းသၢင်ႈတူၺ်း မၢၵ်ႈၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇယိူင်း ဢၢၼ်း တွၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉပဵၼ် တၢင်းၵိၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူင်းၵမ်ႈၼမ်ဢၼ်ဢမ်ႇၶႂၢင်းပၼ် ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ GMO ၼၼ်ႉ ၶႂၢင်းပၼ်လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း GMO ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။
မိူဝ်ႈ GMO ၵမ်ႈဢေႇၼၼ်ႉၵူၺ်း လႆႈလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးၽုၵ်ႇ သွမ်ႈ တီႈၼႂ်းမိူင်း EU ၼၼ်ႉ GMO သွင်သၢမ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ တွၼ်ႈ တႃႇ သႂၢင်းၶဝ်ႈၶွင်လႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်ငၢၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃႇလၸီႇမိူင်း US ၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇသႂ်ႇၸႂ်ၼိူဝ် ၼႃႈၵၢၼ်တႃငၢၼ်းၼမ်ၼမ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းတၢင်ႇမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ တူၺ်းတီႈ ၽေးဢၼ်ၵဵဝ်ႇပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈ၊ မၼ်ႈၸႂ်လႄႈ မီးတီႈပွင်ႇလႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း တၢင်းဝူၼ်ႉၶွင် လွင်ႈလွတ်ႈ ၽေးတၢင်းၵိၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း။
လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းတၢင်းၼမ် ဢၼ်ႁဵတ်ႈႁႂ်ႈ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၶဝ်မႆႈၸႂ်ၼၼ်ႉပဵၼ်ဝႃႈ ၸွင်ႇထုၵ်ႇ လီပၼ်ၸိုဝ်ႈ ၶွင် ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇတူၵ်းလူင်းၵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး ၵူၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ ၵူၼ်းထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ၊ ၵုမ်ႇပၼီႇၸိူဝ်းဢၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇ လွၵ်းလၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးႁူႉပၢႆးႁၼ်ၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႊလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူဝ်မီးၸႂ်၊ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ မုၵ်ႉၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၵမ်ႈၼမ် တႄႉပဵၼ်တီႈႁိမ်းႁွမ်း ၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီလႄႈ လွင်ႈတိူဝ်ႉယမ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶွင် GMO ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ၊ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းၼႆႉလႅပ်ႈတေဢေႇႁႅင်းလိူဝ်သေ ၽူႈလူင်ႉလႅင်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ တၢင်းၵိၼ် GM ၼႆႉလွတ်ႈၽေးယူႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လႆလူင်းၼႂ်းၵႄႈ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ GM လႄႈတူၼ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်မႅၼ်ႈၵၼ်၊ မိူဝ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်မႃးၸွမ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်တႃႇၶႃႈတူၼ်ႈတၢႆၼၼ်ႉ၊ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၽေးဢၼ် တူၼ်ႈယိူဝ်ႈ ယႃႈတၢင်းၼမ် ဢၼ်ၶၢမ်ႇလႆႈၼမ်ႉယႃႈယႃၶႃႈတူၼ်ႈၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇတေမွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈ ၽွင်ႈၼၼ်ႉ GMOs ၶဝ်ၼႆႉထုၵ်ႇႁဵၼ်းႁႂ်ႈၸၼ်ႉသုင်ထႅင်ႈတၢင်း ၼမ်ႉၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶဝ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇၸွႆႈၵုမ်းထိင်း လွင်ႈၽေႈတိုၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
>လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၽၢႆႇ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလႄႈ ၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႊၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃး လွင်ႈလူတ်းယွမ်းၵႂႃႇၽၢႆႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတူၼ်ႈလႄႈ ၽိင်ႈပဵၼ်ၶွင်တူဝ်သတ်း၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၽၢႆႇ မူင်ႈမႅင်းယႃႉၵဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇလွင်ႈယႂ်ႇ (ဢမ်ႇၸႂ်ႈမူင်ႈမႅင်းယႃႉၵဝ်းဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်း) လႄႈ မူင်ႈမႅင်းဢိၼ်းသႅၵ်ႉယႃႉၵဝ်း ဢၼ်ၶၢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉပဵၼ်မ်ႂႇမႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတိူဝ်ႉယမ်ၶွင် မၢၵ်ႈ ၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ Bt ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်လီ ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵူၼ်းမိူင်း ဝၢႆးသေ ၽိုၼ်လိၵ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1999 ပၼ်လွင်ႈၶႆႈၸႂ်ဝႆႉဝႃႈ ၶဝ်ၸၢင်ႈပဵၼ်ၵွင်ႉတွၼ်ႈတႃႇ ၵၢပ်ႇဝိူဝ်ႈဢၼ်မီးသီ လိူင်မၢၵ်ႇ ၸွၵ်းလႄႈ သီလမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ် ပွင်သၢင်ႈၶိုၼ်းလႆႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵူၼ်းၶဝ်းလႆႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ယဝ်ႉသေ မၼ်းမီးလွင်ႈမႆႈၸႂ် ၽၢႆႇလွင်ႈတိုဝ်းၵမ်လွင်ႈၵူၼ်းၼိူဝ် လွၵ်းလၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးႁူႉပၢႆးႁၼ်ၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ ထုၵ်ႇၵႂႃႇၵႆၵႃႈႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းထုၵ်ႇလီ ၸႂ်ႉတိုဝ်းသေဢိတ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ် October ၼႂ်းပီႊ 2006 ၼၼ်ႉ လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃး၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းလိူဝ်မႃးတီႈၵုမ်းထိင်းၶွင် တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉ ထႅမ်ပၼ် တီႈၵုမ်ႇပၼီႇ ဢၼ်ႁဵတ်းသေၶၢႆ GMO ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ဢၼ်မွၵ်ႇလၢတ်ႈလူၼ်ႉလိူဝ် လွင်ႈလီၶွင် ပၢႆးမူၼ်ႉမႄး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်ႉယႃႈယႃၶႃႈတူၼ်ႈ လူၼ်ႉလိူဝ်တၢင်း glyphosate ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
GMO ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၽႅဝ်မႃးတီႈလွင်ႈယႂ်ႇယွၼ်ႉ လွင်ႈ ယုမ်ႇယမ်ၽၢႆႇၵူၼ်းတၢင်းၼမ် ဢေႇဝႆႉၼိူဝ်လွင်ႈလွတ်ႈၽေးတၢင်းၵိၼ်၊ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈ လွင်ႈၵူဝ်ႁႄၼိူဝ်တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ပႆႇ ပေႃးႁိုင် မိူၼ်ၼင်ႇတၢင်းပဵၼ် Bovine spongiform encephalopathy လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇသိုဝ်ႈယူဝ်း ဢၼ်ပႃး ၸွမ်းပၵ်းပိူင်လူင်ပွင်ၸိုင်တွၼ်ႈတႃႇၶူဝ်းၶွင် တီႈၼႂ်းမိူင်း Europe ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈထႅင်ႈဝႃႈပဵၼ် မူၼ်ႉမႄးၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵုမ်းထိင်းၸိူဝ်ႉ ၽၼ်း၊ ၼႆႉပဵၼ် လွင်ႈၵုမ်းထိင်းၵမ်းသိုဝ်ႈၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢႆးႁူႉပၢႆးႁၼ်ၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႊလဵပ်ႈႁဵၼ်း တူဝ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ၵႆႉၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇမႃးသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေ သႂ်ႇ DNA ဢၼ်ၼႆႉတီႈ တူဝ်ဢၼ်ပဵၼ်တီႈပိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
DNA ဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႈသႂ်ႇလႆႈ ဢဝ်ၵမ်းမၼ်းဝႃႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ယိူင်းဢၼ်းထိုင် တီႈပွတ်းတွၼ်ႈ ဢၼ်တႅတ်ႈတေႃးဢၼ်ၼိူင်ႈၶွင်genome ၼၼ်ႉယူႇ။
Rudolf Jaenisch ၶူင်သၢင်ႈ တူဝ်သတ်း GM ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းမိူဝ်ႈမၼ်းသႂ်ႇ DNA တၢင်းၼွၵ်ႈ တီႈၼႂ်းတူဝ်ၼူ မိူဝ်ႈပီႊ 1974 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၶၢႆၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီႊ 1994၊ ဢၼ်ဢွၵ်ႇ ၸွမ်း မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ Flavr Savr ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီႊ 2016 ၼၼ်ႉ၊ ပႃသႄႇလ်မုၼ်ႇ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸွမ်း ႁေႃႇမူင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉ ၶၢႆဝႆႉ ယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်း ဢၼ်မီး ပုၼ်ႈၽွၼ်းတႃႇ သၢႆငၢႆသေဢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ၊ မၼ်းပဵၼ်လႆႈတွၼ်ႈတႃႇ ၶူင်ႈသၢင်ႈတူဝ်သတ်းဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်ဢၼ် မီး တၢင်းပဵၼ်ၵူၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ၽၢႆႇမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉ ၽၼ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၽၢႆႇပၢႆးႁႃၼမ်ႉတွၼ်းငိုၼ်းၶမ်းၼၼ်ႉ ပၼ်ၸဝ်ႈၼႃးၶဝ် ၽွၼ်းလီၽၢႆႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးမႃး ၵူႈတီႈၵူႈမိူင်း၊ ၵူၺ်းပဵၼ်ငဝ်ႈပိုၼ်ႉၶွင် လွင်ႈထဵင်လၢတ်ႈၵၼ်တၢင်းၼမ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၸွမ်း ပၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်းႁူႉတၢင်းႁၼ်ၽၢႆႇပၢႆးသၢႆႊ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
သၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လႆ၊ ဢၼ်တိူဝ်ႉယမ်ၼိူဝ် တူဝ်ဢၼ်မီးၸႂ် ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈယိူင်းဢၼ်းၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း တၢင်းၵိၼ်ဢၼ် ၵမ်ႉထႅမ်လႄႈ သုၼ်ႇဢၼ်ပၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉၶွင်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်မႃးမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ဢၼ် တေပဵၼ်မႃးလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉဝႆးလိူဝ်ႁႅင်း၊ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇသႂ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းသေဢၼ်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ် လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ (တေႃႈၼင်ႇ ဢၼ်ၸိူဝ်းလုၵ်ႉမႃးတီႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်) လႄႈ ႁႄႉႁၢမ်ႈလႆႈပႃးထႅင်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈ တၢင်ႇဢၼ်မႃးလေႃးသႂ်ႇပႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယႃႈယႃ၊ ယႃႈယႃသူၼ်းပၼ်ႁႅင်းၶၢမ်ႇတူဝ်လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇမဵဝ်း ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်မႃးတီႈ တူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇ တေထုၵ်ႈဢွၵ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇၵၢၼ်ၶူၼ်ႉ ၶႂႃႉ တွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶွင် ဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၽၢႆႇတူဝ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉပဵၼ် ပၵ်းပိူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ဢဝ် ပၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ ၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉထႅင်ႈလူၺ်ႈ ၵပ်းသိုပ်ႇပၼ် သိင်ႇၶွင်ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၶွင်ႁူမ်ႈၵၼ်ဢၼ်ၵူၼ်း ႁဵတ်းဝႆႉ ထိုင်တီႈ တူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ သိင်ႇၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတၢင်ႇဢၼ် ၼၼ်ႉ မႃးလေႃးသႂ်ႇတီႈတူဝ်ဢၼ်ပဵၼ်တီႈပိုင်ႈဢိင်ၼၼ်ႉၸိုင်၊ တူဝ်ဢၼ်မီးၸႂ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈဝႃႈ တူဝ်ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ DNA ႁူမ်ႈၵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1973 ၼၼ်ႉ Herbert Boyer လႄႈ Stanley Cohen ၶူင်သၢင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း လူၺ်ႈလွင်ႈဢဝ်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၶၢမ်ႇလႆႈ antibiotic သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်း plasmid ၶွင် Escherichia coli bacterium ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1976 ၼၼ်ႉ Genentech ဢၼ်ပဵၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း လႆႈထုၵ်ႇၵေႃႇတင်ႈမႃးလူၺ်ႈ Herbert Boyer လႄႈ Robert Swanson သေ ဝၢႆးၼၼ်ႉၼိူင်ႈပီႊၵေႃႈ ၶွမ်ႇပၼီႇၼၼ်ႉ လႆႈၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပရူဝ်ႇတိၼ်းၶွင်ၵူၼ်း (somatostatin) ၼႂ်း E.coli ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
Insulin ဢၼ် ၿႅၵ်ႉတီးရီးယႃးႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁပ်ႉႁွင်းမၵ်းမၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လူၺ်ႈတင်း Food and Drug Administration (FDA) မိူဝ်ႈပီႊ 1982 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
The People's Republic of China ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်မီးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ထုၵ်ႇမူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဝႆႉ တင်းၼမ်တင်းလၢႆသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႄႉၼမ်း တူၼ်ႈယႃႈၶၼ်းဢၼ်ၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၸိူဝ်ႉမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် မိူဝ်ႈပီႊ 1992 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
The People's Republic of China ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်မီးၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ထုၵ်ႇမူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဝႆႉ တင်းၼမ်တင်းလၢႆသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႄႉၼမ်း တူၼ်ႈယႃႈၶၼ်းဢၼ်ၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၸိူဝ်ႉမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် မိူဝ်ႈပီႊ 1992 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈထတ်းထွင်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈတႃႇတႅပ်းတတ်းသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်တေၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉသေ လွင်ႈထတ်းသၢင်ဝၢႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇမၵ်းမၼ်ႈတူဝ်လိူၵ်ႈ ဢၼ်လီသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပွတ်းတွၼ်ႊၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႊထွင်ဢွၵ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလတ်းၽၢၼ်ႇ gel electrophoresis ယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဢၼ် သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ယူႇႁင်းၶေႃၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇမတ်ႉဢဝ်ဝႆႉတီႈၼႂ်း plasmid ယဝ်ႉပေႃးၼႆၸိုင် သမ်ႉၶိုၼ်းတေဢဝ်သႂ်ႇၶဝ်ႈ တီႈၼႂ်းၿႅၵ်ႉတီးရီးယႃးယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးပိုၼ်ႉတီႈၶွင်တူဝ်ဢီးၶိုၼ်ႈ လႄႈ တူဝ်ယႃႉလႅဝ် ဢၼ်တေတႄႇႁဵတ်းလွင်ႈၶိုၼ်းတႅမ်ႈ လႄႈ ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်းတႅမ်ႈသုတ်းၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းၵတ်ႉဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊၸုင်ၸၼ်ၶဝ်ႈပႃးၿႅၵ်ႉတီးရီးယႃးတၢင်ႇၸိူဝ်း လူၺ်ႈလွင်ႈတဵၵ်းတဵင် (တူဝ်ယၢင်ႇ - လွင်ႈတူင်ႉတိုၼ်ႇလူၺ်ႈတၢင်းမႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၾႆးၾႃႉ) ဢၼ်တေၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၸိုမ်းၶဝ်ႈၶွင်ၶွၵ်ႇသႄးလ်ၼၼ်ႉ ပၼ်ႁႂ်ႈ DNA ၶဝ်သေ DNA ဢၼ်ၶဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊၶဝ်ႈၵပ်းတင်း genome ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ယူႇဝႆႉပဵၼ် extrachromosomal DNA ယူႇယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် လႆႈထုၵ်ႇ ဢဝ် DNA သႂ်ႇၶဝ်ႈ လူၺ်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း Agrobacterium-mediated transformation ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းလီၶွင် Agrobacteriums T-DNA sequence ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈ ဢဝ်သႂ်ႇသိင်ႇၶွင်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း လူၺ်ႈၽိင်ႈပဵၼ်သၽႃႇဝသေ ၶဝ်ႈၼႂ်း သႄးလ်ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼၼ်ႉ လွင်ႈၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇႁဵတ်းသၢင်ႈႁႂ်ႈတဵမ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈ လူၺ်ႈၽၢၼ်ႇၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈၽိင်ႈပိူင်ၶွင် tissue ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈမၵ်းမၢႆဢၼ်လိူၵ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ၸႅၵ်ႇၽႄလႆႈသႄးလ်ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ ၼႂ်းသႄးလ်ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊမၵ်းမၼ်ႈပၼ်ပႃး တီႈၶွင် chromosome သေ ၸၢင်ႊမၵ်းမၼ်ႈပၼ် တၢင်းၼမ်ၶွင်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢဝ်သႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
သိင်ႇၶွင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊထုၵ်ႇဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း genome ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ၶၢမ်ႇ လူၺ်ႈၸိူင်ႉႁိူဝ်ၵေႃႈလီ ဢမ်ႇၼၼ် ယိူင်းၸူးထိုင်တၼ်းႁဵင်းဢၼ်တႅတ်ႈဢၼ်ၼႅတ်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈယိူင်းဢၢၼ်းထိုင်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းလၢႆပွၵ်ႈလၢႆၽဝ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊထုၵ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးႁႅင်းလိူဝ်မႃး လူၺ်ႈၵၢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇလွင်ႈတတ်းတေႃႇ genome ယူႇယဝ်ႉ။
TALEN လႄႈ CRISPR ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လႆႈသူင်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်သေပိူၼ်ႈသုတ်းသေယဝ်ႉ ဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၽွၼ်းလီႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
GMOs ဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉတႃႇပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈမွၵ်ႇမၢၵ်ႇ ဢၼ်ၶၢမ်ႇတၢမ်ႇမူင်ႈမႅင်းလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢမ်ႇလႆႈႁႅင်းၶွင်ယႃၶႃႈယိူဝ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ hybridomas ၼိူဝ်ၼူ ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈသႄးလ်ၶဝ်လေႃးၶဝ်ႈၸူးၵၼ်သေ တႃႇပဵၼ်မႃး monoclonal antibodies ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁပ်ႉဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၽၢၼ်ႇတၢင်း လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း တႃႇၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ် monoclonal antibodies ၶွင်ၵူၼ်း ယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးႁဵၼ်းႁူႉၵေႃႇသၢင်ႈမူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ်သတ်းတူဝ်ယၢင်ႇၶွင်တၢင်းပဵၼ်ၶွင်ၵူၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈယူတ်းယႃဢၼ်လႅပ်ႈမီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊထတ်းသၢင်တူၺ်းတင်း တူဝ်ၼူၸိူဝ်းပဵၼ်တူဝ်တႃႇၸႂ်ႉပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 2015 ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉမႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိိုဝ်းတႃႇဢဝ်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မီးလွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်း သႄးလ်ၶွင်ၽိဝ်ၼင်ၶွင် လုၵ်ႇဢွၼ်ႇၸၢႆးၵေႃႉၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးတၢင်းပဵၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၽိဝ်ၼင် ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၵႆႉယၢမ်ႈႁၼ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ epidermolysis bullosa တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈသႄးလ်ၽိဝ်ၼင်ၼၼ်ႉၽႄႈမႃးသေ ၶိုၼ်းၵွပ်ႈပၼ်ၶိုၼ်းတီႈတူဝ်ၶိင်းၶွင်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸၢႆးၼၼ်ႉ ထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 80 ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉ ယႃႉလူႉလႅဝ်ဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ပၼ်ႁႃဢၼ်ဝႃႈ ပၢႆးပိုၼ်ႉႁူႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႇယူတ်းယႃၵွၺ်း ပႃးတင်းတႃႇပၼ်ႁႅင်း၊ တႃႇမူၼ်ႈမႄးႁႂ်ႈလီလိူဝ်တိူဝ်းတွၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင် ၽၢင်ႁၢင်ႈ၊ လွင်ႈယူႇႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်း၊ တၢင်းလႅတ်းသႅဝ်း၊ လွင်ႈၵျၢင်ႉၵမ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မီးယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢႆးလၢတ်ႈဝႃႈ ၼၢင်းယိင်းၽႃၽႄ Lulu လႄႈ Nana ၼၼ်ႉ လႆႈၵိူတ်ႇမႃးၸဝ်ႉ လၢႆလၢႆဝူင်ႈယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးသႄးလ်ငဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇပိၵ်ႉဝႆႉ တီႈၼႂ်း40 ၸိုင်ႈမိူင်းယူႇယဝ်ႉ။
ၸိူဝ်ႉမႅင်းၿႅၵ်ႉတီးရီးယႃးၼၼ်ႉ ၵႃႈၶၼ်ၵေႃႈဢမ်ႇၵႃႈ၊ လဵင်ႉႁႂ်ႈယႂ်ႇၵေႃႈငၢႆႈ၊ ၸၢင်ႊႁဵတ်းၽိုၼ်မိူၼ်၊ တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇၼမ်ၼမ်ၵေႃႈဝႆး၊ ငၢႆႈတႃႇလၢႆႈႁၢင်ႈ သေယဝ်ႉ သမ်ႉၸၢင်ႊၵဵပ်းသိမ်းဝႆႉ ၽၢႆႇတႂ်ႈလူမ်းမႆႈ -80 °C လႅပ်ႈဢမ်ႇပေႃးတႅတ်ႈၼႅတ်ႈလီ။
လွင်ႈၼႆႉၸၢင်ႊပဵၼ်ၽွၼ်းတုမ်ႉတွၵ်ႇၼိူဝ် phenotype ၶွင် တူဝ်မီးၸႂ် တီႈဢၼ် သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႆႈထုၵ်ႇၼႄဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် မီးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းသင်ၽွင်ႈ ဢၼ်မၼ်းတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းလွင်ႈတွႆႇဢွၵ်ႇပႅတ်ႈငၢႆႈငၢႆႈၶွင် ၽိုၼ်မိူၼ်ၶွင်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၶႂ်ႈဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပွင်သၢင်ႈၵၢၼ်ငၢၼ်းလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပၼ်ႁႂ်ႈၽူႈႁဵတ်းတူဝ်ထူပ်းတႃႇၸတ်းၸႅၵ်ႇ လွင်ႈဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉလူၺ်ႈၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉသေ လူၺ်ႈလွင်ႈၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ လႆႈတႅတ်းတတ်းပုၼ်ႈၽွၼ်းၶွင်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းသေဢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ငၢႆလိူဝ်သုတ်း လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဢၼ်တေလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ် "1လွင်ႈထတ်းသၢင် alanine" 2, ဢၼ်တၼ်းႁဵင်းၵူႈတီႈတီႈၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်းသိုပ်ႇမူၼ်ႉမႄးႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး amino acid alanine ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်းလွင်ႈပၢႆးႁူႉၸၢၵ်ႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇတွႆႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉသေ လိူဝ်သေဝႃႈ လွင်ႈၵေႃႇၶပ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉတႃႇၽိူမ်ႉထႅမ်ပၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင်ႈ သဵၼ်ႈသၢႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းသေယဝ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် လူၺ်ႈလွင်ႈပၼ်ၽိုၼ်မိူၼ်ဢၼ်လိူဝ်ၶွင်သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈၵမ်းၵမ်းၶူင်သၢင်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉပဵၼ် လၢႆးဢဝ် သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း 'fusion' တႅၼ်းတီႈသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းပိူင်လိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈဢဝ်ဝၢင်းႁိမ်းၵၼ်ၶွင် သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းပိူင်လိူင်း တင်းသိင်ႇၶွင်ဢၼ်မွၵ်ႇၼႄ မိူၼ်ၼင်ႇ ပရူဝ်ႇတိၼ်းသီၾႆးၶဵဝ် (GFP) ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၼ်လႆႈငၢႆႈၼိူဝ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၶွင်ၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးတၢင်းသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽၢင်ႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇတေၶူၼ်ႉႁႃႁၼ်ဝႃႈ ပရူဝ်တိၼ်းဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇတီႈလႂ် လႄႈ မိူဝ်ႈလႂ် ၼႆယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီငၢမ်း တီႈၼႂ်းတူဝ်ၿႅၵ်ႉထီးရီးယႃး၊ ယွၼ်ႉၼၼ် မၢၵ်ႇၸိူဝ်ႉ၊ သႄးလ်ၶွင်မႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် သႄးလ်ၶွင်သတ်းလဵင်ႉၼူမ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊထုၵ်ႇဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈယူႇယဝ်ႉ။
မႅင်းလဵၵ်ႉသေးၸိူဝ်းဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇမူၼ်ႉမႄး တင်းလွင်ႈမူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၼႂ်း လွင်ႈၶုတ်းႁႃတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးဢွင်ႈတီႈပိုၼ်ႉၵၢင် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈလွင်ႈတၢင်းၵတ်ႉၶဝ် တႃႇထွင်ဢွၵ်ႇထၢတ်ႈႁေႈၼၵ်း ၼႂ်းႁိမ်းႁွမ်းၶဝ်ၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႊဢဝ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ထၢတ်ႈလေႃး ဢၼ်ၸၢင်ႈၶူၼ်ႉႁႃႁၼ်လႆႈငၢႆႈလိူဝ်တိူဝ်းမႃး ၼႆယဝ်ႉ။
မွၵ်ႇမၢၵ်ႇၸိူဝ်းဢၼ်တေၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၸိူဝ်ႉသႃးလႄႈ မႅင်းတၢင်းပဵၼ်ဝၢႆးရၢတ်ႉသ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈထုၵ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈလီၶိုၼ်ႈမႃးယူႇဝႆႉယဝ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ယင်းတိုၵ်ႉမီးလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈႁႂ်ႈလီလိူဝ်တိူဝ်းတွၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 2016 ၼၼ်ႉ ပႃသႄလ်မွၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇမူၼ်ႉမႄးလူၺ်ႈလွင်ႈမူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း တင်းႁေႃႇမူၼ်း ၼင်ႇႁိုဝ်ၶဝ်တေထိုင်တၢင်းယႂ်ႇမိူၼ်မိူဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈ ဝႆးဝႆးၼႆယဝ်ႉ။
ထူဝ်ႇၼဝ်ႈလႄႈ canola ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇမူၼ်ႉမႄးႁႂ်ႈလီမႃးလူၺ်ႈတင်းၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ်လႆႈ ၼမ်ႉမၼ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းလီတႃႇပၢႆးယူႇလီၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်သူင်ႇၶၢႆႉသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း လတ်းၽၢၼ်ႇ viral vector ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇယွၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းတႃႇၵုမ်းၵမ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပူၼ်ႉပႅၼ် လႄႈ တႃႇႁဵတ်းပဵၼ်ယႃႁႄႉၵင်ႈတၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၸၢင်ႈၸပ်း ၼိူဝ်သတ်းၸိူဝ်းမီးလွင်ႈတေၸၢင်ႊမူၺ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶွင် ပၢႆးမူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၼိူဝ်လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄပႂ်ႉပႃးၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈၼၼ်ပဵၼ်ဝႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၵွၺ်းၵွၺ်းသေ ဢမ်ႇပႆႇလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်လူင်းမိုဝ်းႁဵတ်းလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပၢင်ၵုမ်လူင် Asilomar လႆႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵမ်ႉထႅမ်ၼိူဝ် ၶေႃႈၸီႉတၢင်းဢၼ်ယွမ်းႁပ်ႉၵၼ်ဝႆႉပဵၼ်ၸုမ်ႇ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးႁူႉၽၢႆႇမူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸိုင်ႈမိူင်း ၼိူင်ႈပၢၵ်ႇပၢႆႁႃႈသိပ်းၸဵတ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸုမ်းၶွင် လွၵ်းပိူင်ၵၢၼ်မၵ်းမၼ်ႈပၵ်းပိူင်သေယဝ်ႉ မိူင်းတင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈၼၼ်ႉႁႂ်ႈပဵၼ်ၽိုၼ်ဢၢင်ႈဢိင်တႃႇ ပၵ်းပိူင်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ဢၼ်ဢမ်ႇဝၢင်းၶႂၢင်ႉပၼ် လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈတင်း GMO ၼၼ်ႉ တိုၼ်းမီးလွင်ႈ ပၼ်ၶႂၢင်ႉတႃႇလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉယူႇယဝ်ႉ။
Emily Marden, Risk and Regulation: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture, 44 B.C.L. Rev. 733 (2003) ပေႃးဢဝ်လွင်ႈတၢင်းမၵ်းမၼ်ႈၶတ်းၶႂၢင်သေဝႃႈၸိုင် The European Union ၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေဝႃႈလႆႈဝႃႈ မီးပၵ်းပိူင် GMO ဢၼ်မီးလွင်ႈၶတ်းၶႂၢင်ႁၢမ်ႈတၢပ်ႈသုင်သေပိူၼ်ႈ တီႈၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼိူင်ႈၼႂ်းပၼ်ႁႃလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ပိူင်လူင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇတင်းၽူႈမၵ်းမၼ်ႈပၵ်းပိူင်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဝႃႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ GM ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီၼႄႉမိၵ်ႈမၼ်းယူႇႁိုဝ် ဢမ်ႇထုၵ်ႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇထဵင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈဢဝ်တၢင်းၽိတ်းလူၺ်ႈပၵ်းပိူင်၊ လွင်ႈၽိတ်းၽႅၵ်ႇၼႂ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၵူႈၸိုင်ႈမိူင်း၊လႄႈ လွင်ႈၼႄၵၢင်ၸႂ်သၢၼ်ၶတ်း သေယဝ်ႉ ၼႂ်းမၢင်ႊၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးပၵ်းပိူင်မၵ်းမၼ်ႈႁၢမ်ႈတၢပ်ႈၶွင် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၵႃႉၶၢႆၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ထိုင်ဝႃႈမီးလွင်ႈဢမ်ႇပေႃးၶႂ်ႈယုမ်ႇၼႆသေတႃႉၵေႃႈ ပေႃးဢဝ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးသေဝႃႈၸိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မွၵ်ႇမၢၵ်ႇ GM ၼၼ်ႉ မီးၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီတႃႇၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၶဝ်ယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈ မွၵ်ႇမၢၵ်ႇ GM ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေၸၢင်ႈႁိုင်ၼၢၼ်းထိုင်လၢႆလၢႆပီႊယဝ်ႉၸင်ႇတေပွင်ႇၸႂ်သေယဝ်ႉ သမ်ႉပဵၼ်ပႃးငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ်ၼႂ်း လွင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ယူႇယဝ်ႉ။
ၸိူင်းဢၼ်သူင်ႇလၢတ်ႈၼႄလွင်ႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း ထိုင်တီႈၵူၼ်းတူၺ်းၸိူင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ်၊ လူၺ်ႈဢမ်ႇၼပ်ႉပႃး ၸိူင်း The Boys from Brazil ပီႊ 1978 လႄႈ Jurassic Park ပီႊ 1993 သေ တင်းသွင်ၸိူင်းၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈတွၼ်ႈသွၼ်၊ ပိူင်ၼႄ လႄႈ ပွတ်းတွၼ်ႈဝီးတီးဢူဝ်းၸိူင်းပၢႆးသၢႆႊၸိူဝ်းၼႆႉ ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
Nanotechnology ဢၼ်တႅမ်ႈတူဝ်ပွတ်းဝႃႈ nanotech ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶွင်သိင်ႇၶွင် ၼိူဝ်ၸၼ်ႉတၢင်းတႅၵ်ႈ ဢႅတ်ႇထမ်ႇ၊ မေႃႇလီၵိဝ်း လႄႈ မေႃႇလီၵိဝ်းတင်းၼမ် တႃႇတၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၶူင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဢၼ်ၼႆႉ တုမ်ႉတွၵ်ႇပၼ်လွင်ႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈဝႃႈ ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီၽၢႆႇၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈၶွင် quantum ၼၼ်ႉမီးလွင်ႈယႂ်ႇလမ်ႇလွင်ႈတီႈ တၢင်းတႅၵ်ႈၼႂ်းပၢၼ် quantum သေ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းၽၢႆႇပၢႆးႁူႉၶွင်ၽွင်မဵတ်ႉမုၼ်ႈသေ ၶၢႆႉၸူးထိုင် ႁူဝ်ၶေႃႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ပႃးလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း လႄႈ ပၢႆးႁူႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလွင်ႈၵုင်ႇၵုၼ်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉၶွင် သိင်ႇၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၽၢႆႇတႂ်ႈတီႈတိူၵ်ႈတၢင်းယႂ်ႇ ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢၼ်လႆႈၸႂ်ၸွႆႈထႅမ်ၼၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၽႄဢွၵ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေ တႄႇဢဝ်လွင်ႈသိုပ်ႇထွတ်ႈၶွင် ၶိူင်ႈတိုဝ်းၽၢႆႇပၢႆးႁၢင်ႊသေ တေႃႇထိုင် လၢႆးၶဝ်ႈၸူးႁႃဢၼ်မႂ်ႇတဵမ်တီႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈ မေႃႇလီၵိဝ်း တုမ်ႁင်းၵွၺ်း၊ တႄႇဢဝ်လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈသိင်ႇၶွင်မႂ်ႇ ဢၼ်ပႃးတၢင်းတႅၵ်ႈလၢႆတၢင်းဢၼ်လဵၵ်ႉသေးၼၼ်ႉလီလိူဝ်တိူဝ်းမႃးသေ တေႃႇထိုင် လွင်ႈၵုမ်းၵမ်ၵမ်းသိုဝ်ႈၶွင် သိင်ႇၶွင် ၼိူဝ်တၢင်းတႅၵ်ႈၽၢႆႇဢႅတ်ႇထမ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ "1nano-technology" 2 ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လူၺ်ႈ Norio Taniguchi မိူဝ်ႈပီႊ 1974 ၼၼ်ႉသေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈပဵၼ်မႃးလွင်ႈဢၼ်ႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၼမ်။
လွင်ႈတႄႇမီးမႃးၶွင် nanotechnology ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ပၢႆးတၢင်းႁူႉဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းပီႊ 1980 လိူဝ်လိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈလွင်ႈတုမ်ၵၼ်ၶွင် ၵၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၶွင် Drexler လႄႈ ၵၢၼ်ၵူၼ်ၼမ်ၼၼ်ႉသေ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပိူင်ၵၢၼ်ဝူၼ်ႉၶွပ်ႈတႃႇ nanotechnology လီလိူဝ်တိူဝ်းတွၼ်းသေ မီးၵူၼ်းႁူႉၸၵ်းၼမ်မႃးသေယဝ်ႉလႄႈ လွင်ႈမုၼ်းမႂ်ႇၶိုပ်ႈၼႃႈၽၢႆႇၵၢၼ်တူဝ်ထူပ်းဢၼ်မီးလွင်ႈႁၼ်လႆႈသုင် ဢၼ်ၸုင်ၸၼ်ဢဝ်ထႅင်ႈလွင်ႈသူၼ်ၸႂ်သႂ်ႇၸႂ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃးၼိူဝ် တၢင်းမုင်ႈမွင်းၶွင် ၵၢၼ်ၵုမ်းၵမ် ဢႅတ်ႇထမ်ႇၶွင်သိင်ႇၶွင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၶူင်သၢင်ႈမုၼ်းမႂ်ႇၶွင် microscope ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Gerd Binnig လႄႈ Heinrich Rohrer ဢၼ်ႁၢပ်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်းတီႈ IBM Zurich Research Laboratory ၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉသူး Nobel Prize ၼႂ်းပၢႆးႁၢင်ႊ မိူဝ်ႈပီႊ 1986 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
C60 ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်း ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ် nanotechnology သေ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၼိူဝ်လွင်ႈၵၢၼ်ဢၼ်မႃးၸွမ်းၽၢႆႇလင် တင်းလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ carbon nanotubes (မၢင်ႊပွၵ်ႈမင်ႊလႂ်ၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ graphene tubes ဢမ်ႇၼၼ် Bucky tubes) ဢၼ်ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်လွင်ႈ applications ဢၼ်မီးတိုဝ်ႉတၢင်းပွင်ပဵၼ်ၵႂႃႇလႆႈ တႃႇ ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉ လႄႈ ၶိူဝ်းတိုဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် nanoscale ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေႁူဝ်သိပ်းပီႊမိူင်းပူၼ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ လွင်ႈၶိုတ်းၵၢပ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼႂ်းပၢႆးတၢင်းႁူႉလွင်ႈ multi-gate technology ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတၢင်းတႅၵ်ႈၶွင် ၶိူင်ႈတိုဝ်း metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈလူတ်းလူင်းထိုင် ၸၼ်ႉ nano-scale သေ တၢင်းယၢဝ်း gate ၼၼ်ႉပွတ်းလိူဝ် 20 nm လူးၵွၼ်ႇသေယဝ်ႉ၊ တႄႇဢဝ် FinFET (fin field-effect transistor), a three-dimensional, non-planar, double-gate MOSFET ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လႄႈ လွင်ႈမီးတီႈပွင်ႇထိုင်လႆႈ ၶွင် nanotechnologies ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇထဵင်ၵၼ်ၵေႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇမီးမႃးယူႇယဝ်ႉၼႆ ၽိုၼ်ၸႅင်ႇၶၢဝ်ႇ ဢၼ်ၵဵၼ်လွင်ႈ nanotechnology ၶွင် Royal Society လႆႈႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်တႅၵ်ႈတူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းၵုၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇႁၢမ်ႈတၢပ်ႈဝႆႉ ၼိူဝ်လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၼ်းႁၼ်ၼမ်လိူဝ်မႃး လူၺ်ႈတင်းသိင်ႇၶွင်လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉသေးသေးသေယဝ်ႉ ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈၵုမ်းၵမ်ၽၢႆႇဢႅတ်ႇထမ်ႇၶွင်သိင်ႇၶွင်ၼၼ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ပႆၢးၸၢင်ႈ gate-all-around (GAA) FinFET ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ႁူမ်ႇငမ်း ၵၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်လႄႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉဢၼ်ၶိုပ်ႈၼႃႈလိူဝ်ၼႆႉ။
လွင်ႈမၵ်းၶႅၼ်ႈဢၼ်တႅမ်ႇၼႆႉ ဢဝ်တၢင်းယႂ်ႇ atom (hydrogen ၼႆႉ မီး atom လဵၵ်ႉသုတ်းသေ မီးမွၵ်ႈ 4 ပုၼ်ႈ 1 ပုၼ်ႈ ၶွင် nm kinetic diameter) သေ မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ nanotechnology တေလႆႈလုၵ်ႉတီႈ atom လႄႈ မေႃႇလီႇၵျူးသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈမၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇတေဢဝ် သၵေးဢၼ်ၼႆႉ သႂ်ႇၼႂ်းသႆၢငႆၢငဝ်းလႆၢးထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆ လွင်ႈတႅၵ်ႈ တၢင်းယႂ်ႇ nanometer တေႃႇ meter ၼႆႉ မိူၼ် ဢဝ် မၢၵ်ႇႁိၼ် တႅၵ်ႈတင်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလႆၢးၶဝ်ႈၸူး "တႂ်ႈတေႃႇၼိူဝ်(bottom-up)" ၼႆႉ ၶူဝ်းၶွင်လႄႈ ၶိူင်ႈတၢင်းလႆၢၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ပွတ်ႈတွၼ်ႈမေႃႇလီႇၵျူး ဢၼ်ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် ဢဝ်မႆၢမီႈပၵ်းပိူင် မၵ်းမၼ်ႈမေႃႈလီႇၵျူးသေ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ဝႆႉ လူၺ်ႈလႆၢးပႆၢးထၢတ်ႈသေ ႁဵတ်းဝႆႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်ႈၽူၼ်ၼႂ်းၵေႈ ၽိဝ်ၼႃႈတေႃႇတၢင်းယႂ်ႇ ဢၼ်လႅၵ်ႈလႆၢႈ ၵုၼ်းမုၼ်ပႆၢးၸၢၵ်ႈ၊ တၢင်ႈမႆႈ လႄႈ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ ၶွင်ၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ ၶွင် nanomaterial ၼႆႉၵေႃႈ လႅပ်ႈတေမီးၽေးၼႂ်း လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇတင်း biomaterial ယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈမေႃႇလီႇၵျူးၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။ မေႃႇလီႇၵျူးၼႆႉ ၸၢင်ႈဢဝ် လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶပ်ႉဝၢင်း မေႃႇလီၵျူး တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃးသေ ႁဵတ်ႈႁႂ်ႈႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်း လီတူၺ်းလီလွမ် ယွၼ်ႉၵွပ်ႈႁႅင်းၼႂ်းၵေႈမေႃႇလီၵျူး non-covalent ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
လႆၢးၶဝ်ႈၸူး တႂ်ႉတေႃႇၼိူဝ်(bottom-up) ၼင်ႇၼႆၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶိူင်ႈၶူဝ်း ၶေႉၵၼ်လႄႈ ၶၼ်ထုၵ်ႇလိူဝ်သေ လႆၢးၼိူဝ်တေႃႇတႂ်ႈ(top-down) ယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးတၢင်းယႂ်ႇလႄႈ လွၵ်ႈသုၵ်ႉသၵ်း ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးတႄႉ မၼ်းၸၢင်ႈသုမ်းၵၢၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼႂ်းသႆၢငႆၢငဝ်းလႆၢး ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ nanosystems ၼႆႉ ဢမ်ႇၵွင်ႉၵႆၢႇတၢင်း လွၵ်းလႆၢးပႆၢးၸၢင်ႈ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ nanomaterials မိူၼ်ၼင်ႇ carbon nanotubes လႄႈ nanoparticles ၸိူဝ်းၼႆႉသေယဝ်ႉ မၼ်းထုၵ်ႇလီလုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်းယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးတၢင်းမုင်ႈမွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ ၼႂ်း nanotechnology ၼႆႉ တေႁဵတ်း လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၶဝ် ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးလႆႈ လူၺ်ႈလႆၢးတၢင်းတၢင်ႇဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ပဵၼ်လႆႈတႄႉၵေႃႈ လႆၢးၸႂ်ႉတိုဝ်း မႆၢမီႈပၵ်းပိူင် biomimetic ၼႆယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ တႃႇတေဢဝ်ၶိူင်ႈတၢၼ်ႇ atom ၼႆႉ မၼ်းယၢပ်ႇၼႃႇ ယွၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းလူဝ်ႇဢဝ် atom ဢၼ်ၼိုင်ႈ မႃးတၢင်ႇၼိူဝ် atom တၢင်ႇဢၼ် ၸိူဝ်းမီးသႅၼ်းလဵဝ်ၵၼ်လႄႈ မီးတၢင်းယၢင်မိူၼ်ၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ လိၵ်ႈလႆၢးၼႂ်း ACS publication Chemical & Engineering News မိူဝ်ႈ ပီ2003 ယူႇယဝ်ႉ။
ၶဝ်ယၢမ်ႈႁဵတ်း တီႈဢေႇသုတ်း ၶိူင်ႈမေႃႇလီႇၵျူး ၸိုဝ်ႈလိုဝ်း 3 ဢၼ်သေ လွင်ႈတူင်ႉတိုင်ႈၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ desktop ဢၼ်ပႃး changing voltage သေ ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ 3 ဢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် nanotube nanomotor ၊ molecular actuator လႄႈ nanoelectromechanical relaxation oscillator ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
Nanomaterials ဢၼ်တေႃႉသူင်ႇ ion ဝႆးဝႆးၼၼ်ႉ ၵွင်ႉၵႆၢႇပႃး nanoionics လႄႈ nanoelectronics ယူႇယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းၶွင် nanoscale မိူၼ်ၼင်ႇ nanopillars ၸိူဝ်းၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း solar cell ဢၼ် ယႃႉပႅတ်ႈၵႃႈၸႂ်ႉၸႆၢႇ silicon solar cells မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ မေႃႇလီႇၵျူးႁူမ်ႈႁွမ်းႁင်းၵူၺ်းၼႆႉ ဢၢၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းပႆၢးဝူၼ်ႉ supramolecular chemistry လႄႈ ၼႂ်းလွင်ႈမၵ်းမၼ်းမေႃႇလီႇၵျူးတႄႉ တႃႇပွတ်ႈတွၼ်ႈတင်းၼမ် မေႃႇလီႇၵျူးၼိုင်ႈလုၵ်ႈ တေၶပ်ႉႁင်းမၼ်းသေ ပဵၼ်မႃး ႁၢင်ႈၽၢင် ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
Hard drive ယႂ်ႇလူင် ၸိူဝ်းဢိင်ၼိူဝ် magnetoresistance ဢၼ်မီးယူႇဝႆႉ ၼႂ်းလွၵ်းၵၢတ်ႇၼႆႉ ၵိုင်ႇလႅပ်ႈတင်း ဢၼ်တႅမ်ႈၼႄဝႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းလႆၢး atomic layer deposition (ALD) ၼႆယဝ်ႉ။
Focused ion beams ၼႆႉ ၸၢင်ႈဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ယင်းၸၢင်ႈပၼ်လႆႈ ၶူဝ်းၶွင် မိူဝ်ႈၽွင်း ၵွၼ်းထၢတ်ႈလႅၼ်ႈၼႃႈဢၼ်သၢင်ႇတေႃႇၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပွတ်ႈတွၼ်ႈ မေႃႇလီႇၵျူးလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းၶိူင်ႈ nanoelectronic ၼႆယဝ်ႉ။
Molecular nanotechnology ၼႆႉ ပဵၼ်လႆၢးၶဝ်ႈၸူးတၢင်ႇၼႄဝႆႉ ဢၼ်ပႃးလွင်ႈၵုမ်းၵမ် မေႃႇလီၵျူးလုၵ်ႈလဵဝ်လီလီသေ တႅပ်းတတ်းလႆၢးတၢင်းမၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းမီးတၢင်းမုင်ႈမွင်း တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း nanorobots ၼႂ်းၵၢၼ်ပႆၢးယႃႈယႃၼႆယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၵွပ်ႈ လွင်ႈလၢၵ်ႇလႆၢး(ပွင်ႇဝႃႈ atomic) သၽႃႇဝၶွင်ၶူဝ်းၶွင် လႄႈ လွင်ႈပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဝႆးၼႆလႄႈ ၸၼ်ႉၼႆႉၼႆႉ ႁၼ်ဝႃႈပဵၼ် ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉ လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပႆၢးႁူင်းၸၢၵ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈလွင်ႈယွမ်းတၢင်းတႅၵ်ႈသေ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ႁဵတ်ႇၽူၼ်(ratio) ၼႂ်းၽိဝ်ၼႃႈလႄႈတၢင်းယႂ်ႇ ၵေႃႈ ၶိုၼ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။
မၢၼ်ႇတူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉ scanning confocal ဢၼ် Marvin Minsky ၶူင်သၢင်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈ ပီ 1961 လႄႈ မၢၼ်ႇတူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉ scanning acoustic ဢၼ် Calvin Quate လႄႈ ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ်မၼ်း ႁဵၼ်းဝႆႉ မိူဝ်ႈပီ 1970 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆႉ သၽေႃးတြႃးမၼ်းငႆၢးၵၼ်သေတႃႉ မၢၼ်ႇတူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉ ဢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ မၼ်းၸႅင်ႈလိူဝ်တေႉတေႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဢဝ် တၢင်းယၢဝ်းႁွၼ် သဵင် ဢမ်ႇၼၼ် လႅင်း မၵ်းၶႅၼ်ႈဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတိုၵ်ႉပဵၼ် လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈ ဢၼ်ထိူင်းယူႇ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းဝႆးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၶွင် မၢၼ်ႇတူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းထိူင်းၼႆယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလွၵ်ႈလႆၢး nanotechnological တၢင်ႇဢၼ်ၼႆ ပႃး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ nanotubes လႄႈ nanowires ၊ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ semiconductor မိူၼ်ၼင်ႇ deep ultraviolet lithography ၊ electron beam lithography ၊ focused ion beam machining ၊ nanoimprint lithography ၊ atomic layer deposition လႄႈ molecular vapor deposition လႄႈ ပႃးၸွမ်း လွၵ်ႈလႆၢးမေႃႇလီႇၵျူးႁူမ်းႁွမ်းႁင်းၵူၺ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း di-block copolymers ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢဝ်မၢၼ်ႇတူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉသေထတ်းသၢင်ၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းလႆၢးလမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ တႃႇ တူၺ်ႈႁၢင်ႈၽၢင်လႄႈ ႁူမ်ႈႁွမ်း nanomaterials ယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၶဝ်ႈၸူးထၢတ်းသၢင်ဢိင်ၼိူဝ်ၽၢင်ႈႁၢင်ၼႆ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မေႃႇလီႇၵျူးၼႆ ၸၢင်ႈၶႆၢႉၵႂႃႇႁိမ်းၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈ ၸွမ်းလွၵ်ႈလႆၢး ဢဝ်မၢၼ်ႇတူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉသေ ထတ်းသၢင်ၼႆယဝ်ႉ။
လွၵ်းလႆၢးၸိူဝ်းၼႆႉ ပႃးလွင်ႈဢဝ်ထၢတ်ႈႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်၊ ၸုတုမ်ႁင်းၵူၺ်း လႄႈ ႁူမ်ႈႁွမ်းပဵၼ်တီႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉတင်းလႆၢ တီႈ ႁွင်ႈၽေထၢတ်ႈ Bell Telephone ၼႆႉ လႆႈၸႂ် John R. Arthur ၼႆယဝ်ႉ။
MBE ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈပႆၢးသၢႆႈၶဝ် တမ်းဝႆႉ ၶႅပ်းဢႅတ်ႇတမ်ႇ ပဵၼ်ၶႅပ်းပဵၼ်ၶႅပ်းသေ ၼႂ်းလႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵေႃႈသၢင်ႈ ႁၢင်ႈၽၢင်သုၵ်ႉယုင်ႈၼႆယဝ်ႉ။
တီးၽႅၼ်ႇယႅင်ႉၶဵၼ်းႁွႆးၸႅပ်း(bandage)ၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢဝ် nanoparticles သီငိုၼ်း လေႃးဝႆႉ တႃႇတေႁႂ်ႈယႃႁွႆးၸဵပ်းၸဵဝ်းၶႅၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
ပႆၢးသၢင်ႈၼႃႇၼူဝ်ႇၼႆႉ လႅပ်ႈတေမီး ၼမ်ႉၵတ်ႉတႃႇတေႁဵတ်း လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇပႆၢးယႃႈယႃ လူၺ်ႈၶၼ်ထုၵ်ႇထုၵ်ႇလႄႈ ငႆၢႈငႅမ်ႈတႃႇတေၸႂ်ႉတိုဝ်း လုမ်းမေႃယႃၵူႈလွင်ႈလွင်ႈလႄႈ တီးႁိူၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
Platinum ၼႆႉ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇတီႇတႄႇ ၼႂ်းဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ oxidation ၼႆႉ ဢဝ် the hydrocarbons လႄႈ carbon monoxide လေႃးထၢတ်ႈဢွၵ်ႇၸီႇၵျိၼ်ႇ တႃႇပဵၼ်မႃး carbon dioxide လႄႈ ၼမ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ႁူင်းၵၢၼ် Danish ဢၼ်ပဵၼ် Innovation Fonden ၼႆႉ လူင်းတိုၼ်းဝႆႉ DKK 15 လၢၼ်ႉ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈမႂ်ႇတႅၼ်းတၢင် လူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပႆၢးၸၢင်ႈၼႃႇၼူဝ်ႇၼႆယူႇ။
သင်ဝႃႈ ၽိဝ်ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ (catalyst’s suface area) ဢၼ်လႆႈတိူဝ်ႉၺႃးတင်းၵွၼ်းဢဵၵ်ႇၸေႃးၼၼ်ႉ ၼမ်သုတ်းၵေႃႈ လွင်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်း ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼမ်သုတ်းယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ nanoparticles ၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်း ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇ တီႇၸႄႇၼၼ်ႉ တိူဝ်းတွၼ်းမႃးသေယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁွတ်ႈထိုင်ၵႂႃႇတီႈၵွတ်းဢဵၵ်ႇၸေႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃႈၸႂ်ႉၸႆၢၵေႃႈ ယွမ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁဵတ်းႁၢင်ႈၶၢတ်ႈယၢမ်းၼႆႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၶတ်းၸႂ်တႃႇတေယိူင်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈ nanoscale ၶွင် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁိမ်းႁွမ်းဢွၼ်ႇဢိတ်းၶွင် cell တႃႇတေၸႅၵ်ႇၽေမၵ်းမၼ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ် သၢင်ႇတေႃႇၼႆယဝ်ႉ။
TSMC တႄႇ လႆၢးႁဵၼ်းလႆၢးသၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ 7 nm ၼႂ်းပီ 2017 သေ Samsung သမ်ႉတႄႇ လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ 5 nm ၼႂ်းပီ 2017 ၼႆယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ၸုမ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ လၢတ်ႈဝႃႈ nanotechnology ၼႆႉ လုင်ႈပွင်ၸိုင်ႈတေလႆႈဢဝ် မႆၢမီႈပၵ်းပိူင် ၵုမ်းၵမ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းၶွင် nanoparticle ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႈမီး ၽွၼ်းယွၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈသုတ်ႇၶဝ်ႈ nanoparticles လႄႈ nanofibers ဢၼ်မီးၼႂ်းလူမ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵၼ်းႁႂ်ႈတၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇတင်းလႆၢ မိူၼ်ၼင်ႇ fibrosis ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပိူင်လူင် ဢၼ်ပိုၼ်ၽေ တီႈ Nature Nanotechnology ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်းၼႆႉ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႃႈ ႁၢင်ႈၽၢင် carbon nanotube ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပႆၢႉဢွၼ်ႇတႃႇ "nanotechnology revolution" ၼႆႉ ပေႃးသုတ်ႇၼမ်ႇတၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉၸိုင် ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးမိူၼ်ၼင်ႇ asbestos ၼႆယဝ်ႉ။
Davies(2008) ယၢမ်းတၢင်ႇၼေ ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်လႆၢးတၢင်းမႆၢမီႈပၵ်းပိူင် ဢၼ်ၼေပၼ် ၸၼ်ႉတႃႇတေၵေႈလိတ်ႈလွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်လႆႈမႃးတႄႉ ၽူႈႁူႉမေႃၵမ်ႈၽွင်ႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈ ပႆၢးၸၢင်ႈၼႃႇၼူဝ်ႇသေယဝ်ႉ ၶႂၢင်ႉၶႂၢၵ်ႈလွၵ်းၵၢတ်ႇဢၼ်ၵိုတ်းယူႇ၊ လွင်ႈတၢင်းလူင်ႇ တႃႇယုၵ်ႉယွင်ႈ ၵၢၼ်တၢင်ႇၸိုဝ်ႈလႄႈ ၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈလွတ်ႈၽေးၼႆသေ ယၢမ်းတုၵ်းယွၼ်း တႃႇတေၸႂ်ႉတိုဝ်း မႆၢမီးပၵ်းပိူင် တႃႁေႉၵင်ႈဝႆႉလူင်ႈၼႃႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ပႆၢးၸၢင်ႈ ၼျူႇၶလီးယႃးၼႆႉ ပဵၼ်ပႆၢးၸၢင်ႈဢၼ်ပႃး လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၼျူႇၶလီးယႃး ၶွင် atomic nuclei ယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းၸႆၢး၊ Pierre Curie လႄႈ Marie Curie ၶဝ် တႄႇၸႅတ်ႈတူၺ်း လွင်ႈပိူင်ပဵၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထွင်ႇသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းၸိူင်ႉၼႆၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႈလတ်းၽၢၼ်ႇၶူဝ်းၶွင်ယူဝ်းယူဝ်းသေယဝ်ႉ ၶဝ်တင်းမူတ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးယႂ်ႇလူင်ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈထွင်ႇသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးယွၼ်ႉ ထၢတ်ႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ ပဵၼ် လွင်ႈထွင်ႇသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်း ionizing သေလႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉတႃႇၸုတ်ႇမၼ်းဢေႇၼႃႇသေတႃႉၵေႃႈ မၼ်းၸၢင်ႈ ပဵၼ်ၽေးၶၢဝ်းယၢဝ်းၼႆၼၼ်ႉ ပွင်ႇၸႂ်မႃးၵမ်းလွႆးလွႆးယူႇယဝ်ႉ။
ယိုင်ႈပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈဢႅတ်ႇတမ်ႇလီလီ သၽႃႇဝလွင်ႈထၢတ်ႈတိုၼ်ႇသၢၼ်ႈၵေႃႈ ယိုင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈလူႉလႅဝ် alpha ၼႆႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈ nucleus ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽုၼ်ႇ alpha ဢၼ်ပဵၼ် protons သွင်ဢၼ်လႄႈ neutrons သွင်ဢၼ် ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တင်း helium nucleus ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထွင်ႇသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ၽေးၶဵၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈသုတ်းသေယဝ်ႉ ႁၢမ်ႈတၢပ်ႈယၢပ်ႇသေပိူၼ်ႈသုတ်းယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၼပ်ႉၽတ်ႉၽဵင်ႇ neutrons ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈ ၼိုင်ႈ nucleus ဢၼ်ၵႂႃႇႁူမ်ႈလေႃး nucleus တၢင်ႇဢၼ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ k ၼႆယဝ်ႉ။ ၵႃႈၶၼ် k ယႂ်ႇလိူဝ် 1 ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇလွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ neutrons ၼမ်လိူဝ် ဢၼ်မၼ်းၸုပ်ႇၶဝ်ႈသေလႄႈ မႆၢထိုင်မၼ်းဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်း ဢၼ်ငူပ်ႉငိပၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ မီးလွင်ႈလူႉလႅဝ်ၵမ်းလႅဝ် ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇသိုပ်ႇပဵၼ်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်းၼႆ ၽုင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၽေးၵမ်းလဵဝ်သေယဝ်ႉ ႁႅင်းဢွၵ်ႇမႃး ဝႆးဝႆးၼမ်ၼမ်သေ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵုမ်းၵမ်းလႆႈယဝ်ႉသေ တေပဵၼ်ၵႂႃႇ လွင်ႈတႅၵ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶူင်းၵၢၼ်ၼႆႉ reactor ႁူမ်ႈႁွမ်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တႃႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇသေယဝ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၾႆးၾႃႉၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ သင်ဝႃႈ ပေႃးပႃး neutrons ဢၼ်ထိူင်းၸင်ႇ ၽုင်ၼႆႉလမ်ႇလွင်ႈၼႆ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၼႆႉ မၼ်းတေၸၢင်ႈၵုမ်းၵမ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇဢမ်ႇၼၼ် ထွၼ်ပႅတ်ႈ ၶိူင်ႈၸုပ်ႇ neutron ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ nucleus ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼႆႉ မဝ်လိူဝ် လဵၵ်းၼၼ်ႉ တီႈတေႉမၼ်းတႄႉ ႁႅင်းၼႆႉ ဢွၵ်ႇမႃးသေယဝ်ႉ မိူဝ်ႈ nucleus သမ်ႉ ၼၵ်းလိူဝ် လဵၵ်းတႄႉ ၵမ်ႈပႃႈၼမ်တႄႉ ႁႅင်းၼႆႉ ၸုပ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းၶွင်ယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ တႄႇႁဵၵ်ႇတေႃႇ uranium လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ supernova nucleosynthesis ဢၼ်ပဵၼ် R-process ၼႆယဝ်ႉ။
မၢၵ်ႇတႅၵ်ႇ hydrogen ၼႆႉ ဢဝ်လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်း ႁဵတ်းပဵၼ်ႁႅင်းယႃႉယူႉလႅဝ်ယႂ်ႇလူင်မၼ်းသေ ၵူၺ်းၵႃႈ ႁႅင်းမၼ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵုမ်းၵမ်လႆႈ။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ၶိူင်းတင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းႁဵၼ်းၵၢၼ် တီႈသုမ်းႁႅင်းလိုၼ်းသုတ်း (net energy loss) ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၼျူႇၶလီးလႃးၼႆႉ ၽွင်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈသွင်ၼႆႉ မၼ်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းပဵၼ် ၸၼ်ႉသၽေႃးတြႃးၵူၺ်း။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈတီႈ ၶူင်းၵၢၼ် the Manhattan သွၵ်ႈႁၼ်မၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းလႆၢးတႃႇႁဵတ်းမၢၵ်ႇတႅၵ်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တေႃႇၼင်ႇ ၶိူင်ႈၼျူႇၶလီးယႃးလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉယင်း ၸၢင်ႈဢဝ်လွင်ႈတႅၵ်ႇ၊ ၾႆးလႄႈ သႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းသေ ယႃႉပႅတ်ႈ ဝဵင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈၵၢင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇၽေႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽုင်ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၼိုင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၼၼ် လႆၢလႆၢဢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼိမ်သဝ်းၼႆသေယဝ်ႉ တႃႇတေႁႂ်ႈတႅၵ်ႇၼၼ်ႉ တေလႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလမ်ႇလွင်ႈၵမ်းလွႆးလွႆး(ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽုင်လမ်ႇလွင်ႈ)ၼႆယဝ်ႉ။
Isotope ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၶွင် uranium ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ uranium-234 ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉလူၺ်ႈလႆၢးသၽႃႇဝလေႈ ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၼႆႉ လႆႈႁၼ်လေႃးၵၼ်တင်း isotope ဢၼ်ၼိမ်သဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ uranium-238 ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ထႅင်ႈလႆၢးၼိုင်ႈၵေႃႈ တီႈထၢတ်ႈ plutonium ၼႆႉ မီး isotope ဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇတေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
ၶဝ်ပွႆႇမၢၵ်ႇၼျူႇၶလီးယႃးပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လူၺ်ႈမႆၢၸၢမ်းတူၺ်း ၸိုဝ်းဝႃႈ "Trinity" ႁိမ်း Alamogordo တီႈ New Mexico မိူဝ်ႈ ဝၼ်းတီႈ 16 လိူၼ် July ပီ 1945 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႆၢးလႆႈထူပ်း လွင်ႈလူႉယႂ်ႇသုမ်းလူင် လႄႈ လွင်ႈလူႉတႆၢတင်းၼမ် ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈၺႃး ယွၼ်ႉၶိူင်ႈၵၢင်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈၵူၺ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ၵေႃႈ ဝၢင်းၶိူင်ႈသေ ၵိုတ်းယိုတ်းပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် ယူႇယဝ်ႉ။
ဝႆၢး 4 ပီ ပႆၢပႆၢၵူၺ်း မိူဝ်းဝၼ်းတီႈ 29 လိူၼ်ဢေႃးၵတ်ႉ ပီ 1949 ၼၼ်ႉ မိူင်ႈႁူမ်ႈတုမ် သူဝ်ႇဝီႇယတ်ႉ (the Soviet Union) ၶဝ် ပွႆႇမၢၵ်ႇ ဢၼ်လႆႈယႃႉလႅဝ်ၵွၼ်ႈမၼ်းၼင်ႇႁိုဝ် တေလႆႈၼမ်ႉၵတ်ႉၼျူႇၶလီးယႃး (Fission weapon) ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈၵၢင်ႇထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉတိုၼ်ႇသၢၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈၵၢင်ႇၼျူႇၶလီးယႃးဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉတႃႇတေႁႂ်ႈပဵၼ်ၽေးတေႃႇ ၶူဝ်းၶွင်ၼျူႇၶလီးယႃးၼႂ်း ၼႃႈတီးၽူႈၶဵၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်းၽႆၢႇသိုၵ်း ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်းၼင်ႇၵူၼ်းၼမ်ယွမ်းႁပ်ႉၶဝ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းၼႆၼၼ်ႉ ၶိူင်ႈၵၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈမႆႈၸႂ်တိူဝ်းမႃး ၼိူဝ်ႁဵတ်းႁႆၢႉၼျူႇၶလီးယႃး ၼႆယဝ်ႉ။
လိၵ်ႈႁူမ်ႈမႆၢၼႆႉ ၶႂၢင်းပၼ် လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼျူႇၶလီးယႃး တႂ်ႈလိၼ်ယူႇ။
ဝႆၢးလူင်းလႆၢးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမႆၢႁၢမ်ႈတၢပ်ႈလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၵူႈပႆၢးပႆၢး (the Comprehensive Test Ban Treaty) မိူဝ်ႈ 1996 (ဢၼ်ပႆႇမီးၸႂ် တေႃႇထိုင် 2011)ၼၼ်ႉ မိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူႈမိူင်း ပၼ်ၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇတႃႇတေ ဢမ်ႇသိုပ်ႇႁဵတ်း လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼျူႇၶလီးယႃးၵူႈဢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း သိုၵ်းယဵၼ်ၼႆႉ ဢဵၼ်ႁႅင်းသၢၼ်ၶတ်းတင်းလႆၢ မီးၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇၼျူႇၶလီးယႃးလူင်လၢင် ပဵင်းပေႃးတႃႇတေ ၶႃႈႁႅမ်ပႅတ်ႈ ၵူၼ်းဢၢၼ်ႇႁူဝ်ပၢၵ်ႇလၢၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလဵဝ် ႁႅင်းၼျူႇၶလီးယႃးၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇမွၵ်ႈ 15.7% ၶွင် ၾႆးၾႃႉၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ(မိူဝ်း 2004)ၼႆႉသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ႁိူဝ်းတၢင်ႇႁိူဝ်းမိၼ်၊ ႁိူဝ်းၽႃႇၼမ်ႉၶႅင် လႄႈ ႁိူဝ်းလမ်ၼမ်ႉ (တေႃႇထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ၵၢၼ်ပႆၢးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ လွင်ႈၵူဝ်ႁေတီႈ တႃႈႁိူဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉ ႁၢမ်ႈတၢပ်ႈလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁႅင်းၼျူႇၶလီးယႃး တီႈႁိူဝ်းတေႃႇသူင်ႇ)ယူႇယဝ်ႉ။
ၸၢၵ်ႈထႆႇထၢတ်ႈမၢၼ်ႇ ပႆၢးယႃႈယႃလႄႈ ပႆၢးၶဵဝ်ႈၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း cobalt-60 ဢမ်ႇၼၼ် ငဝ်ႈတိုၼ်း x-ray တၢင်ႇဢၼ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ပႃး ငဝ်ႈတိုၼ်းဢွၼ်ႇ ၶွင် 241Am ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီး တၢင်းၾႆးၾႃႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်လႆထပ်းထပ်းယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈၵုမ်းၵမ်မူင်ႈမႅင်း ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လႆၢးတွၼ်မူင်ႈမႅင်း(sterile insect technique) ယဝ်ႉ။ တီႈလႆၢးၼႆႉ မူင်ႈမႅင်းတူဝ်ပေႃႈၼႆ ထုၵ်ႇဢဝ်သႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းထွင်ႇသေ တွၼ်ပႅတ်ႈယဝ်ႉ ၸင်ႇပွႆႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၶဝ်ဢမ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလႆႈယဝ်ႉလႄႈ မိူၼ်တင်း ယွမ်းပႅတ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၶဝ်ၼႆယဝ်ႉႉ။
ငဝ်ႈတိုၼ်းသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႆႉ ပႃးၸၢၵ်ႈ radioisotope gamma ray sources ၊ X-ray generators လႄႈၸၢၵ်ႈထႅင်ႈတၢင်းဝႆး electron ၸိူဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းၵိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းပႆၢးယႃႈယႃ၊ ပလတ်ႉသတိၵ်ႉ၊ မူၵ်ႇတႃႇလွတ်ႇၵွၼ်းထၢတ်ႈ၊ လွတ်ႈတႃႇဢုၼ်ႇပၼ်ပိုၼ်ႉလိၼ်၊ ၶႅပ်းႁေႈၸၢင်ႈငေႃး တႃႇႁေႃႇတၢင်းၵိၼ်၊ ၶိူင်ႈၶူဝ်းလူတ်ႉၵႃး၊ သႆၢၾႆး လႄႈ သႆၢၵေႇပႄႇ(ႁင်းၶေႃ)၊ မၢၵ်ႇလူတ်ႉမၢၵ်ႇၵႃး လႄႈ ၶူဝ်းၵႅဝ်ႈငိုၼ်းၶမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
မူင်ႈမႅင်ႈ/တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ(microorganisms) ဢမ်ႇၸၢင်ႈၽေႈတိူၼ်ႈထႅင်ႈ လႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈသိုပ်ႇ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႈပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တူၼ်ႈမႆႉတင်းလႆၢၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈသိုပ်ႇပဵၼ်လွင်ႈ ၵေႇမႃး ဢမ်ႇၼၼ် ထဝ်ႈမႃး လူၺ်ႈလႆၢးသၽႃႇဝႃႉ။
လွင်ႈလၢၵ်ႇလႆၢးၶွင်လွင်ႈထွင်ႇထၢတ်ႈဢႆၢႇယုၼ်ႇ (ionizing radiation)သေ မူၼ်ႉမေးတၢင်းၵိၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝႃႈ တၢင်းၼႅၼ်ႈၼႃ ဢဵၼ်ႁႅင်း မိူဝ်ႈလႅၵ်ႈလႆၢဢႅတ်ႇတမ်ႇၼိုင်ႈၵမ်းၼႆႉ မၼ်းသူင်ၼႃႇသေ မၼ်းတေ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ မေႃႇလီၵျူးသေ ႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ထၢတ်ႈဢႆၢႇယုၼ်ႇ(ယွၼ်ႉၼၼ်ပဵၼ်မႃးၸိုဝ်ႈ) ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈမႃး လူၺ်းလႆၢးပၼ်တၢင်းမႆႈလႆၢလႆၢ။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ လွင်ႈၸႂ်ႉၶေႃႈၵႂၢမ်း cold pasteurization တႃႇတေမႆၢထိုင် တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ႁၢင်းထၢတ်ႈဝႆႉ(irradiated foods) ၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈထဵင်ၵၼ် ယွၼ်ႉဝႃႈ pasteurization လႄႈ irradiation ၼႆႉ ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉမၼ်း မၢင်တီႈမၢင်တၢင်း မိူၼ်ၵၼ်ယူႇသေတႃႉ လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈပိူင်လူင်မၼ်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
Marie Curie ၼႆႉ လႆႈတႆၢယွၼ်ႉ တၢင်းပဵၼ်ႁႅင်းလိူတ်ႈဢေႇ ဢၼ်ပဵၼ်ယွၼ်ႉ လွင်ႈမၼ်းၼၢင်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉ သႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းတင်းၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၸိူဝ်းလူႉသဵင်ႈတႆၢၵႂႃႇ တီႈ Hiroshima လႄႈ Nagasaki မွၵ်ႈၶိုင်ႈၼိုင်ႈၼႆႉ တႆၢၵႂႃႇ ၼႂ်းၵေႃႈ 2 ပီတေႃႇ 5 ပီ ဝႆၢး တိူဝ်ႉၺႃးသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်း ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼျူႇၶလီးယႃး ၸိူမ်ႈလူင်းၼႆႉ မႆၢထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်ၽေးယႂ်ႇလူင်လိူဝ်သေ လွင်ႈၶူဝ်းၶွင် ၼျူႇၶလီးယႃး ၽူၵ်ႉဢွၵ်ႇၼႂ်း သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁိမ်းႁွမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၶိူင်ႈထိင်းထၢတ်ႈၼျူႇၶလီးယႃး ၽႆၢႇသိုၵ်း ဢၼ်ယၢမ်ႈထူပ်းၺႃး လွင်ႈဢမ်ႇသင်ႇတေႃႇမိူၼ်ၼႆၼႆႉ ပဵၼ် Windscale တီႈမိူင်း United Kingdom လႄႈ SL-1 တီႈမိူင်း United States ၼႆယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ၶေႃႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ transhumanist ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ တေႁဵတ်းႁိုဝ် ၵႅတ်ႇၶႄႁေႉၵင်ႈ ၵူၼ်းႁဝ်း တီႈၽေးလူင်ဢၼ်မီးယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢင်တိုၵ်း nuclear ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵျူဝ်ႇဢွၼ်ႇၵျူဝ်ႇဢိတ်းမႃးလေႃႇတုမ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းလၢတ်ႈတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈၼႆႉ တေတမ်းဝၢင်း ပိုၼ်ႉထၢၼ်တၢင်းႁူႉပၼ် တႃႇၸဝ်ႈပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ British ဢၼ်ပဵၼ် Max More ၼၼ်ႉ တႄႇလၢတ်ႈတႅၵ်ႇလႅင်းဝႃႈ မႆၢမီႈပၵ်းပိူင် transhumanismပဵၼ်ပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉလွင်ႈမိူဝ်ႈၼႃႈ ၼႂ်းပီ 1990 လႄႈ တီႈ California တေၵေႃႇတင်ႈပၼ် ႁူင်းႁဵၼ်းပႆၢးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ယႂ်ႇၵႂၢင်ႈမႃးၼႂ်း လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် transhumanist လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈတၢၼ်ႈၶႆႈၼၼ်ႉ Descartes ယၢမ်ႈဝူၼ်ႉ လွင်ႈယႃႈယႃဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်တေပၼ် ပႆၢးတူဝ်ဢမ်ႇထဝ်ႈဢမ်ႇတႆၢ လႄႈ ပႆၢးၸႂ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
St. Leon လႅပ်ႈတေယၢမ်ႈႁဵတ်း လွင်ႈတိုၵ်းသူၼ်း ပပ်ႉၸိူင်းလုၵ်ႈယိင်းမၼ်း Mary Shelley's novel Frankenstein ယူႇယဝ်ႉ။
တီႈတေႉၵေႃႈ မၼ်းယၢမ်ႈၶဝ်ႈၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈပႆၢးသႆၢႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပႆၢးတူဝ်ပႆၢးၸႂ်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ(eugenics)၊ ectogenesis (လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸၢတ်ႈပၢၼ် ယိုၼ်းယၢဝ်း ၼႂ်းသႆၢငႆၢသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပွမ်)၊ လႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈၽၢင်ႁၢင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးယူႇလီလႄႈ တၢင်းႁူႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ပႆၢးဝူၼ်ႉဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ပႆၢးဝူၼ်ႉ transhumanist ၸဵမ်လႂ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းတွၼ်ႈMaterial and Man ၶွင် manifesto ၼၼ်ႉ Noboru Kawazoe ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႃႈ ဝႆၢးလႆၢလႆၢသိပ်းပီယဝ်ႉ လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသၢင်ႈ ၽႆၢႇၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼႃႇသေ ၵူႈၵေႃႈ တေမီး "ၶူဝ်းႁပ်ႉႁွၼ်ဢွၵ်းဢေႃ(brain wave receiver" ၼႂ်းႁူမၼ်း ဢၼ်တေပိုတ်ႇၼေပၼ်လႆႈဝႃႈ ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉ ဝူၼ်ႉလွင်ႈမၼ်းယူႇၼႆလႄႈ ၵေႃႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တေပိုတ်ႇၼေပၼ်လႆႈ ၼင်ႇၵၼ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပီ 1966 ၼၼ်ႉ FM-2030 (မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ် F.M. Esfandiary) ၵေႃႉပဵၼ် ၽူႈဝူၼ်ႉလွင်ႈမိူဝ်းၼႃႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈပူင်သွၼ် "ပႆၢးဝူၼ်ႉမႂ်ႇၵူၼ်းႁဝ်း(new concepts of the human)" တီႈႁူင်းႁဵၼ်းမႂ်ႇ (The New School) ၼႂ်းဝဵင်း New York ၼၼ်ႉ တႄႇမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ "transhuman" ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ် ဢဝ်လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသၢင်ႈ၊ ၸၼ်ႉယူႇသဝ်းၵူၼ်း လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်လုမ်ႈၾႃႉ ပဵၼ်ၵႂႃႇ posthumanity ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း FM-2030 လႄႈ Vita-More ၶဝ် ၸတ်းႁဵတ်း ပၢင်ႁူပ်ႉထူပ်း တႃႇ transhumanists ၶဝ် တီႈ Los Angeles သေ လုၵ်ႈႁဵၼ်း တီႈပၢင်သွၼ် FM-2030 လႄႈ ၵူၼ်းမႃးတူၺ်း လွင်ႈပႆၢးမွၼ်း Vita-More ၶဝ်ၵေႃႈ ပႃးၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ။
ဢၼ်လႆႈမႆႈၸႂ်တေႉတေႉတႄႉ ပဵၼ်ယိုၼ်းၸူး လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသၢင်ႈ တႃႇယုၵ်ႉမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း ၸွမ်းၸၼ်းလႄႈ လႅၼ်လိၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ World Transhumanist Association ပဵၼ်မႃး ၸုမ်းႁူဝ်ၼႃႈ transhumanist ၸၼ်ႉၵူႈမိူင်းမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။
The Mormon Transhumanist Association ၼႆႉ တႄႇတင်ႈမႃး ၼႂ်းပီ 2006 ၼႆယဝ်ႉ။
Transhumanism ၼႆႉ မၼ်းတဵၵ်းတဵင် ပႆၢးဝူၼ်းဢၼ်ၽေႈတိူၼ်းမႃး မၢၵ်ႇပွၵ်ႈ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈဢဝ် လႆၢးယုၵ်ႉမုၼ်းတၢင်းႁူႉ(ပွင်ႇဝႃႈ ယုၵ်ႉမုၼ်းၽႆၢးပႆၢးတူဝ်ၸႂ်)သေ ၶူင်ဢွၵ်ႇၸိူဝ်ႉတူဝ်သတ်း ဢၼ်မီးတၢင်းႁူႉယႂ်ႇၼမ်ၼႆသေ ၵူၺ်းၵႃႈ တိတ်းႁွႆႈတင်း "posthuman future" မိူၼ်ၼင်ႇ ပဝ်ႉမႆၢလိုၼ်းသုတ်းၶွင် ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ၽေႈတိူၼ်းၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၽွင်ႈ "cultural posthumanism" ၸိူင်ႉၼၼ် တေပၼ် ၶူဝ်းၶွင်ငဝ်ႈတိုၼ်း တႃႇတေဝူၼ်ႉၶိုၼ်းလွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ်ၵၼ်ၼႂ်းၵေႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈ ၸၢၵ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုၼ်းၵၢပ်ႈယူႇၼၼ်ႉ transhumanism လႄႈ posthumanisms ငႆၢးၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၸွမ်းၼင်ႇတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼႆႉတႄႉ မၼ်းဢမ်ႇၽႃႈဝၢင်းပႅတ်ႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉပၢၼ်ၵဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် "autonomous liberal subject" ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၶႂၢၵ်ႈ "prerogatives" မၼ်းပဵၼ်မႃး ပႆၢးဝူၼ်ႉလွင်ႈ posthuman ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်ႈၵႃႈဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတၢင်ႇဢၼ်သမ်ႉ ထဵင်ဝႃႈ posthumanism ၼႆႉ (မၼ်းပဵၼ်ပႆၢးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ႁၢင်ႈၽၢင်ၵေႃႉၵႆႉတူင်ႉၼိုင် မၼ်းၵေႃႈလီ) ပွင်ႇဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း၊ လွင်ႈမေးၶွတ်ႇၽွတ်ႈပိၼ်ႇပႆၢႇလႅၵ်ႈလႆၢႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈ လွင်ႈမႆႈၸႂ်ၼိူဝ်တၢင်းႁူႉတၢင်ႇဢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႅၵ်ႈလႆၢႈၵႂႃႇပဵၼ် လွင်ႈၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈလီတိူဝ်းမႃး ၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
transhumanists တင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ်ထတ်းသၢင် လွင်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ တႃႇပႆၢးၸၢင်ႈမိူဝ်ႈၼႃႈ လႄႈ ပိူင်တူင်ႇဝူင်းဢၼ်မီးပႆၢးဝူၼ်ႉမႂ်ႇ တႃႇတေ ယုၵ်ႉယွင်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူႈၵေႃႉသေယဝ်ႉ မိူဝ်ႈၽွင်းႁႃလႆၢး တႃႇတေႁဵတ်းၶိူင်ႈၸႂ်ႉ ငဝ်းလႆၢးၵူၼ်းႁဝ်းတေႉတေႉ ဢၼ်ဢဝ်ပႅတ်ႈ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ပႆၢးၸႂ်လႄႈပႆၢးတူဝ် ၵိူတ်ႇပႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၽိူမ်ႉထႅမ် ၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၽႆၢႇမႆၢမီးလႄႈပႆၢးမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။
သၽေႃးတြႃးၵမ်ႈၽွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ Ray Kurzweil ဝူၼ်ႉဝႃႈ ပႆၢးဝူၼ်ႉမႂ်ႇၽႆၢႇပႆၢးၸၢင်ႈၼႆႉ လႅတ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉသေလႄႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းမိူဝ်းၼႃႈ 50 ပီၼႆႉ တေမီးမႃး လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈပႆၢးၸၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈလၢၵ်ႇလႆၢးပႆၢးၸၢင်ႈ ဢၼ်တေလႅၵ်ႈလႆၢႈပႅၼ်ႈ လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇ - Bostrom ယၢမ်ႈတႅမ်ႈၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ဝႆႉ ၼိူဝ်ၽေးလွင်ႈပဵၼ်လူႉ တေႃႇလွင်ႈယူႇငႆၢႈသဝ်းလူမ်ၵူၼ်းႁဝ်း ဢိၵ်ႇပႃး ဢၼ်တေၸၢင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉပႆၢးသၢင်ႈလႆၢလႆၢဢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇတေတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်းဢၼ်ၼႆႉၼႆသေ Hawking ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ႁၢင်ႈၽၢင်တူဝ်ၵဝ်ႇၶွင် genome ၵူၼ်းႁဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈယုၵ်ႉယွင်ႈပႆၢးၸၢၵ်ႈ(တူဝ်ယင်ႇ - ၶူဝ်းၼႂ်းၵေႈ ဢွၵ်းဢေႃ-ၶွမ်း) တႃႇတေယုၵ်ႉယွင်ႈ တၢင်းႁူႉၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈ ယွမ်းလူင်းလွင်ႈၸႂ်ၸႃႉ ဢၼ်မၼ်းထၢင်ႇဝႃႈ သင်ဢမ်ႇမီးၼႆႉ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုတ်းၵၢပ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း လႅပ်ႈတေၶုၺ်ႈႁႅင်းၼႃႇပူၼ်ႉတီႈ တႃႇတေတေႃႇသူႈ လွင်ႈပိူင်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းႁႅင်းၶိုၼ်ႈမႃး ၼၼ်ႉသေ ဝႆၢးမႃး တူင်ႇဝူင်းတေလူႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈဝူၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ထႅင်ဝႃႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ဢဝ်လႆၢးတၢင်း ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈၼႆႉ ဢဝ်လွင်ႈမၵ်းၶႅၼ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ တႃႇၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ တေဢဝ်လႆၢးတၢင်း ဢၼ်ဢမ်ႇဢိင်ၼိူဝ် ႁၢင်ႈၽၢင်တၢင်းၼွၵ်ႈသေ လၢတ်ႈပၼ်တႃႇတူဝ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈၼႆႉသေယဝ်ႉ ၽူႈၵမ်ႉထႅမ် transhumanist လိုဝ်းလင်တင်းလႆၢ မိူၼ်ၼင်ႇ Dan Agin ၶဝ် မႆၢထိုင် ၽူႈထတ်းသၢင် transhumanism ၸုၵ်းပႆၢးမိူင်းၽႆၢႇၶႂႃလႄႈ ၽႆၢႇသႆၢႉၶဝ်ဝႃႈ ပဵၼ် "bioconservatives" ဢမ်ႇၼၼ် "bioluddites" ၼႆယဝ်ႉ။ ဝႆၢးမႃး ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၼႆႉ ယိူင်းၸူး ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင် တူင်ႇဝူင်းလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၵၢၼ်ႁူင်းၸၢၵ်ႈ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်း ထူၼ်ႈ 19 ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်း လွင်ႈၶိူၵ်ႈၸၢၵ်ႈ မႃးတႅၼ်းတၢင် ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိူင်ပဵၼ်မိူၼ်ၼႆၼႆႉ ပဵၼ်မႃးမိူဝ်ႈၵူၼ်းႁဝ်း လွင်ႈၽႃႇတတ်းလႅၵ်ႈလႆၢႈပႅတ်ႈ ဢဵၼ်ဢၼ်ပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇ ၵၢၼ်ငၢၼ်းလႄႈ ပႆၢးပၺ်ႇၺႃႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
Immortalism သၽေႃးလွင်ႈတိုဝ်းၵမ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈသိုပ်ႇၸၢတ်ႈပၢၼ်လႄႈ ပႆၢးသၢင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမေႃသုတ်းဝႆၢးၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈလႄႈ လီၶႂ်ႈလႆႈယူႇလႄႈ လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်တႃႇလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉလႄႈ လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်တေႉၼႆယဝ်ႉ။
ပႆၢးၼပ်ႉ(ၶွင်ၵရိ)ၼႆႉ ပႃးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူဝ်ၶေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူဝ်ၼပ်ႉ(သၽေႃးတြႃးတူဝ်ၼပ်ႉ)၊ ႁၢင်ႈၽၢင်(တူဝ်လိၵ်ႈပႆၢးၼပ်ႉ)၊ ဢွင်ႈတီႈ(ပႆၢးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈ) လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ(လွင်ႈထတ်းထွင်ၸႅၵ်ႇၽေ) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁၢင်ႈၽၢင်ပႆၢးၼပ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၽၢင်ႁၢင်ႈလီလွင်ႈပဵၼ်တေႉၼၼ်ႉ လွင်ႈၸွမ်းလွင်ႈၸွမ်းတၢင်းပႆၢးၼၼ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ၼေပၼ်လွင်ႈႁူႉႁၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ လွင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လူဝ်ႇတႃႇတေတွပ်ႇၵေႈပၼ် ပၼ်ႁႃပႆၢးၼပ်ႉၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈ ႁိုင်ၼၢၼ်း လႆၢလႆၢပီ ဢမ်ႇၼၼ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီလူးၵွၼ်ႇ။
ပႆၢးၼပ်ႉၼႆႉ တေႃႇထိုင်ပၢၼ် Renaissanceတႄႉ ၶိုပ်ႈၼႃႈမႃး ၵမ်းလွႆးလွႆးၵူၺ်း။ ၼႂ်းပၢၼ် Renaissance ၼႆႉ တၢင်းဝူၼ်ႉမႂ်ႇၽႆၢႇပႆၢးၼပ်ႉ တုမ်ႉတွပ်ႇပၼ် လွင်ႈသွၵ်ႈႁႃၽႆၢႇပႆၢးသၢႆႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈသွၵ်ႈႁႃၽႆၢႇပႆၢးၼပ်ႉ လႅတ်းဝႆးမႃးယဝ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသိုပ်ႇမီးယူႇထိုင် ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉၼိူဝ်လုပ်ႇ ၼေလၵ်းထၢၼ်ဝႆႉသေယဝ်ႉ လွင်ႈမၵ်းမၼ်းလႆၢးၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁၼ်လႆႈၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇပႆႇတႅမ်ႈပိုၼ်း(prehistoric peoples)ၶဝ် လႅပ်ႈတေ မၵ်းမၼ်ဝႆႉ လႆၢးတေၼပ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇယိပ်းၵမ်းႁၼ်လႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶၢဝ်းယၢမ်း၊ ဝၼ်း၊ ၶၢဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ပီၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။
တႄႇဢဝ် Pythagoreans ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 6 BC လူၺ်ႈ ပႆၢးၼပ်ႉ ၵရိသေယဝ်ႉ ၵူၼ်းၵရိမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ် တႄႇလဵပ်ႈႁဵၼ်ႈ ပႆၢးၼပ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇၽႃႇသႃႇၼႂ်းသုၼ်ႇလႆႈမၼ်း လီလီယူႇယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးၼပ်ႉယႂ်ႇသုတ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် Archimedes (c. 287–212 BC) တီႈ Syracuse ၼႆယဝ်ႉ။
ပိူင်တူဝ်ၼပ်ႉ Hindu–Arabic လႄႈ မႆၢမီႈတႃႇၸႂ်တိုဝ်းလွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်မၼ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မီးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ႁဵင်ပီမိူင်း ထူၼ်ႈ 1 AD တီႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး သေယဝ်ႉ ၸွတ်ႈတူဝ်ႈၵႂႃႇၸူး ပွတ်းဝၼ်းတူၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၸွမ်းပႆၢးၼပ်ႉ Islamic ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ် လိုဝ်းလင်သုတ်း ၶွင်ပႆၢးၼပ်ႉ Islamic ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈ တူဝ်လိၵ်ႈတၢင်ပႆၢးၼပ်ႉ (algebra)ၼႆယဝ်ႉ။
ၽွင်းတွၼ်ႈၸဝ်ႉၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ပႆၢးၼပ်ႉတႄႇၶိုပ်ႈၼႃႈမႃး လႅတ်းလႅတ်းဝႆးဝႆး တီႈပွတ်းဝၼ်းတူၵ်း မိူင်းယူးရူပ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးၼပ်ႉထိၼိုင်ႈ ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမိူင်းထူၼ်ႈ 19ၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ ၸဝ်ႈပႆၢးၼပ်ႉ ၸၢဝ်းၵျႃႇမၼ်ႇ Carl Friedrich Gauss ၵေႃႉဢၼ် ပၼ်ၸွႆႈထႅမ်ႈတင်းၼမ် ၼိူဝ်လႆၢလႆၢပႆၢး မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်လိၵ်ႈတၢင်ပႆၢးၼပ်ႉ(algebra)၊ လွင်ႈထတ်းသၢင်ၸႅၵ်ႇၽေ(analysis)၊ ပႆၢးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈလႆၢလႆၢဢၼ်( differential geometry)၊ သၽေႃးတြႃး matrix၊ သၽေႃးတြႃး တူဝ်ၼပ်ႉ လႄႈ ပႆၢးသဵၼ်ႈသႆၢမႆၢ ၼႆယဝ်ႉ။
ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၵေႃႈ လွင်ႈသွၵ်ႈႁႃၼႂ်းပႆၢးၼပ်ႉၼႆႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇႁဵတ်းယူႇယဝ်ႉ။
တီႈတေႉမၼ်း mathēmatikḗ tékhnē ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ "ပႆၢးမွၼ်းလွင်ႈၼပ်ႉ(the mathematical art)" ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၽႃႇသႃႇ ဢင်းၵိတ်းတႄႉ ၸိုဝ်ႈ(ၼၢမ်ႇ) ပႆၢးၼပ်ႉၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းသၢင်ႈ(verb) ဢၼ်ဢေႇ(singular)ၵူၺ်း။
ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ Aristotle ၵေႃႈ ယၢမ်ႈမႆၢတွင်းဝႆႉ လွင်ႈဝႃႈ လွင်ႈပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ႁူဝ်ၼပ်ႉလွင်ႈလဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇလႅပ်ႈၸၢင်ႈတေ လုၵ်ႉတီႈပႆၢးသၢႆႈ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပႆၢးၼပ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပႆၢးႁၢင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းႁၼ်ထိုင်မၼ်းၸႆၢးတႄႉ လွင်ႈဝူၼ်ႉဢဝ်လႄႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူဝ်ၼပ်ႉ ၼင်ႇ ၶူဝ်ၶွင် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈပဵၼ်ႈတေႉသေ "ၸၢင်ႈၽေဢွၵ်ႇၼႂ်းတၢင်းဝူၼ်ႉ" ၼႆႉ တေ ၽေဢွၵ်ႇပၼ်ပႆၢးၼပ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈလၢၵ်ႇလႆၢးၶွင် လွင်ႈႁပ်ႉႁၼ်တၢင်းႁူႉဢၼ်ႁူႉမႃးႁင်းၵွႆး(intuitionism) ၼႆႉတႄႉ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈထဵင်ၶိုၼ်း ပႆၢးဝူၼ်ႉၽႆၢႇပႆၢးၼပ်ႉၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸိူဝ်းဢၼ် ပေႃးဢဝ် ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇတၢင်ႇဢၼ်လၢတ်ႈတႄႉ မႅၼ်ႈယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Haskell Curry ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ပႆၢးၼပ်ႉဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ် "ပႆၢးသႆၢႈ ပိူင်ယူဝ်းယူဝ်း (the science of formal systems)" ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၵေႃႈ မႆၢတွင်းဝႆႉဝႃႈ "သင်ဝႃႈမၼ်းၸၢင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၸင်ႇၵွႆႈ ၵဝ်တေယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸွမ်းတူဝ်ထူပ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸွမ်းလွၵ်းလႆၢးပႆၢးသႆၢႈ" ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းႁူႉဢၼ်ႁူႉမႃးႁင်းမၼ်းလႄႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ယႂ်ႇၼႂ်း လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ၼႂ်းပႆၢးၼပ်ႉလႄႈ ပႆၢးသၢင်ႈ(တၢင်ႇဢၼ်)ယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ယင်ႇ - ၸဝ်ႈပႆၢးႁၢင်ႈ Richard Feynman ၼႆႉ ဢဝ်လွင်ႈၸွမ်းလွင်ႈတၢင်းပႆၢးၼပ်ႉလႄႈ လွင်ႈႁူႉႁၼ်ပႆၢးႁၢင်ႈ လေႃးၵၼ်သေ ၶူင်ဢွၵ်ႇမႃး သဵၼ်ႈတၢင်းလွၵ်းလႆၢးႁူမ်ႈႁွမ်း quantum mechanics လႄႈ သၽေႃးတြႃးၸိူၵ်ႈ(string theory)ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ သၽေႃးတြႃးၸိူၵ်ႈ(string theory) ၼႆႉ ပဵၼ်သၽေႃးတြႃးပႆၢးသၢႆႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉၽိူမ်ႉထႅမ်ယူႇသေ ပဵၼ်ဢၼ်တိုၵ်ႉၶတ်းၸႂ်တႃႇႁူမ်ႈႁွမ်း ႁႅင်းလူင်တိုၼ်းပဵၼ် 4 ဢၼ်သေ သိုပ်ႇတိုၵ်ႉသူၼ်း ပႆၢးၼပ်ႉမႂ်ႇမႂ်ႇယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼႂ်းၵေႈ ပႆၢးၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ(pure mathematics)လႄႈ ပႆၢးၼပ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်း(applied mathematics) ၵေႃႈ ၵႆႉၵႆႉမီးယူႇယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇၼႂ်းလွင်ႈလႅပ်ႈႁဵၼ်းလႆၢလႆၢပႆၢးၼၼ်ႉ လွင်ႈတၢင်းႁူႉၽုတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းၵၢပ်ႈပႆၢးသၢႆၢႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးမႃး ပႆၢးပိူင်လူင်မၼ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပႆၢးၼပ်ႉၼႆႉ မၼ်းမီး ပႆၢးပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်လႆၢလႆၢပၢၵ်ႇသေယဝ်ႉ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေပႆၢး ၼႂ်းပႆၢးၼပ်ႉ( Mathematics Subject Classification) ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼႆႉ မီးထိုင် 46 ၼႃႈလိၵ်ႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈပႆၢးၼပ်ႉတင်းၼမ် လၢတ်ႈလွင်ႈတၢင်းႁၢင်ႈလီပႆၢးၼပ်ႉ၊ လွင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၵိုၵ်းၸွမ်းတူဝ်မၼ်း လႄႈ လွင်ႈႁၢင်ႈငၢမ်းဢၼ်မီးဝႆႉၼႂ်းတူဝ်မၼ်းၼႆယူႇယဝ်ႉ။
တီႈ A Mathematician's Apology ၼၼ်ႉ G. H. Hardy လၢတ်ႈၼေလွင်ႈယုမ်ႇယမ်မၼ်းဝႃႈ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇၼိူဝ် ပႆၢးၸိူဝ်းၼႆႉႁင်းၶဝ်ၼႆႉ မၼ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈတႃႇတေၼေ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပႆၢးၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းၶႆႈၸႂ် ဢၼ်ဢဝ်လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းၽၢင်ႁၢင်ႈၶူဝ်းၶွင်သေ ၼေဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်သူးတွၼ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
Euler (1707–1783) ၵေႃႉႁဵတ်းမႃး ၶေႃႈမႆၢတွင်းတင်းၼမ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇမိူၼ်တင်း ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈယူဝ်းယူဝ်း။ မိူၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းၵႆႉၶေႃႈၵႂၢမ်းသေဢၼ်ဢၼ်(မိူၼ်ၼင်ႇ ဝူဝ်း)မႃးမိူၼ်ၵၼ်တင်း ၶူဝ်းၶွင်ပႆၢးႁၢင်ႈသေဢၼ်ဢၼ် ဢၼ်မၼ်းၵွင်ႇၵႆၢႇၵၼ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈမႆၢတွင်း ပႆၢးၼပ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇယိပ်းၵမ်းႁၼ်ႁၢင်ႈလႆႈသေယဝ်ႉ ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇၼိူဝ် ႁၢင်ႈၽၢင်သေဢၼ်ဢၼ်။
ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈပႆၢးၼပ်ႉၼႆႉ ပႃးၶေႃႈၵႂၢမ်းၽႆၢႇပႆၢးပၺ်ႇၺႃႇတင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ homeomorphism လႄႈ integrable ၸိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈပွင်ႇ ၽႆၢႇၼွၵ်ႈ ပႆၢးၼပ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉၶဝ်ၼႆႉ ၼႄပၼ်ႁႂ်ႈႁၼ် လွင်ႈၽႃႇသႃႇၼႆႉတႅတ်ႈၼႅတ်ႈလႄႈ မီးလၵ်းထၢၼ် ၼင်ႇ "ႁၢဝ်ႉႁၢဝ်ႉႁႅင်းႁႅင်း" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉမၼ်းပဵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇတေငိူင်ႈဝႄႈလႆႈ "တီႇဢူဝ်ႇရီႇ" ဢၼ်ပိူင်ႈၽိတ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယူႇတီႈပိုၼ်ႉလၵ်းထၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉသေ မီးလွင်ႈႁူႉႁၼ်လႆႈ လွင်ႈပိူင်ၽိတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၽိတ်း ႁၢဝ်းႁႅင်းၼႆႉပဵၼ် လွင်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၽိတ်းပိူင်ႈတီႈၼိူဝ် ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ လွၵ်ႈယွႆႈယႅမ်း ဢၼ်ဢဝ်လၢႆးမိုဝ်းသေ တႅမ်ႈၼႄ ဢမ်ႇလႆႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉတေႉၵေႃႈ ပၼ်ၶႂၢင်ႉဝႆႉ တႃႇထတ်းသၢင်ႈယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လပ်ႉလွင်ႈတီႈၼိူဝ် လွင်ႈမၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ Feit–Thompsonၼၼ်ႉ။
လိူဝ်သေၼႆႉ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇဝၢင်းၸႂ်လႆႈ ပိူင်လူင်မၼ်းထႅင်ႈတေႉပဵၼ် လွင်ႈလုၵ်ႈတီႈလွၼ်ႉၵႅၼ် ပၢႆးၼပ်ႉသေ ၵွင်ႉၵႂႃႇၸူး ပၢႆးတၢင်ႇဢၼ် သေလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁင်းၶေႃၶေႃမၼ်းၼၼ်ႉ: လၵ်းထၢၼ်မၼ်းတႃႇသၢင်ႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ (ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇမၼ်း)သေ မၵ်ႈမၼ်ႈ၊ ပၢႆးသၢႆႊၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ (ပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း) တေႃႇထိုင် ပၢႆးၼပ်ႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆ့။
လွင်ႈဢၼ် ဢမ်ႇၽွမ်ႉလႆႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်း ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉၼႆႉၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉမီးႁၢၼ်ႉတေႃႇဝၼ်း မိူဝ်ႈၼႆႉယူႇ။
ယွၼ်ႉၼၼ် ၼႆႉမၼ်းပဵၼ် ငဝ်ႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ ၶွင် Gödel ဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈပွင်ႇလႅင်းဝႆႉ ပိုၼ်ႉၶၢမ်ႇပၢႆးၼပ်ႉ လွင်ႈၶဝ်ႈၸွမ်ပိူင်တြႃး (ဢမ်ႇၸွမ်းပၵ်းပိူင်)၊ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈသဵင် (ပွင်ႇဝႃႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇတင်းသဵင်ႈၼႆႉ မႅၼ်ႈယူႇ)၊ လပ်ႉလွင်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ (ပွင်ႇဝႃႈ တီႇဢဝ်ရီႇဢၼ်မႅၼ်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉဢမ်ႇၼႄလႆႈ လၵ်းထၢၼ်မၼ်း)။
ပၢႆးလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ၶိုၼ်းၵၢပ်ႇၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဝႆႉၼင်ႇ တီႇဢူဝ်ႇရီႇၸိူဝ်းၼႆႉ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ ၶိုၼ်းၵၢပ်ႇ၊ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ သၢၵ်ႈသေႇ လႄႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ ဢၼ်ငၢႆးမိူၼ် ပၢႆးသၢႆႊၶွမ်ႇပိဝ်ႇထႃႇ ဢိၵ်ႇ ပႃးတင်း တီႇဢူဝ်ႇရီႇသႅၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။
တီႇဢူဝ်ႇရီႇ ၵၢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇ (Computability theory) ၼႆႉ ထတ်းသၢင်ႈလွင်ႈ တတ်းမၵ်း တီႇဢူဝ်ႇရီႇၶိုတ်းၵၢပ်ႇ ၶွမ်ႇပိဝ်ႇထႃႇ ၵူႊမဵဝ်းမဵဝ်း လႄႈ ပႃးတင်း ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉသၽႃႇဝ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈယိူင်းၸူး တူဝ်ၼပ်ႉ transfinite ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉ "ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်း" ၶဝ်ႈၸွမ်းတြႃးၼၼ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းလႆႈလူၺ်ႈ ပဵၼ်ၸုမ်း၊ ပဵၼ်တူင်ႇ၊ ပဵၼ်ပၢင်ႇ လႄႈ ပိူင်ၸိူဝ်းဢၼ်တူဝ်ႁူႉယၢပ်ႉၼၼ်ႉလႆႈ။ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ (လွင်ႈပိူင်မၵ်ႈမၼ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တူဝ်ပၢႆးၼပ်ႉ) ၸိူဝ်းၼႆ့ပဵၼ် တူဝ်ႇဝူင်းၶွင် တူဝ်ဢၼ်ႁူႉယၢပ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Trigonometry ၼႆႉပဵၼ်ၵိင်ႇၽႄႈ ပၢႆးၼပ်ႉ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ ၼႃႈ လႄႈ ၸဵင်ႇ သၢမ်လႅမ် ဢိၵ်ႈလွင်ႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈ trigonometric ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢၼ်ပဵၼ်ၵုင် Convex လႄႈ ပၢႆးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈ ဢမ်ႇၶၢတ်ႇ discrete geometryၼႆႉ လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းမႃး တွၼ်ႈတႃႇတေၵႄႈလိတ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇထတ်းတူၺ်း တီႇဢူဝ်ႇရီႇတူဝ်ၼပ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉ ၶိုၼ်းၶူၼ်ႉႁႃတီႈၼိူဝ် applicationsၼႂ်းဢၼ်လီလႄႈပၢႆးသၢႆႊၶွမ်ႇပိဝ်ႇထႃႇ( computer science) ယူႇ။
ၸုမ်းလႅၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပုၼ်ႈတႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၾႃႉၵၢင်ႁၢဝ်၊ ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်းၼႆႉ။
တီႈၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ ၼၼ်ႉၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး လူၺ်ႈလွင်ႈယႂ်ႇၼမ် လွၼ်ႉၵႅၼ် တၢင်းၶႆႈၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႊလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵၢၼ်ငၢၼ်းလွင်ႈထတ်းသၢင်ၼမ်လၢႆ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉတေႉပဵၼ် ၵွၼ်တမ်မၵေးၼိတ်ႉ (quantum mechanics) ၼႆႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇသဵၼ်ႈမၢႆ (ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ် တွၼ်ႈၼိူင်ႈၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ) ၶဝ်ၼႆႉ "ၶူင်ႊသၢင်ႈ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇ" လူၺ်ႈ လၢႆးထတ်းသၢင်ႈၵမ်ႈမၼ်းတူၵ်းသႂ်ႇ လႄႈ တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၵမ်ႈမၼ်းပဵၼ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ တူဝ်ယၢင်ႇပိူင်ႁၢင်ႊ သဵၼ်ႈမၢႆ ဢမ်ႇၼၼ် မၵ်ႈမၼ်ႈၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ (မိူဝ်ႈၽွင်း ပႆႇလႆႈၶေႃးမုၼ်း) ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွၵ်းလၢႆး ထတ်းသၢင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း တူဝ်ၼပ်ႉလီလီ ၼႆႉပဵၼ်ပုၼ်ႈတႃႇ တေလဵပ်ႈႁဵꧣ်းတူၺ်း ပၼ်ႁႃ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၵၢၼ် လႄႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ ဢၼ်ၸမ်သုတ်း; လွင်ႈလဵပ်းႁဵၼ်းတူၺ်း တူဝ်ၼပ်ႉလီလီၼႆႉ ပႃးဝႆႉ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း ဢၼ်ၸမ်သုတ်း လႄႈ လဵပ်းႁဵၼ်းတူၺ်း ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် လူၺ်ႈ လွင်ႈဢမ်ႇဝၢင်းၸႂ်လႆႈ လွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈဢၼ်ၵႆႉပဵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။
Chern Medal ၼႆႉလႆႈသိုပ်ႇမိုတ်ႈမႃးၼႂ်းပီႊ 2010 ၼၼ်ႉသေ ပုၼ်ႈတႃႇတေတွင်းမၢႆဝႆ့ လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ် တေႃႇသုတ်းၸူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဵၼ်ႈမၢႆဢၼ်ၼႆႉပဵၼ် သဵၼ်ႈမၢႆ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးၼမ်ႉၶဝ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ မႃး ၵဝ်ႈဢၼ်ယဝ်ႉ။
မၼ်းၼႆႉယဝ်ႉပဵၼ်ၽူႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၵႃႊၶၼ် Pi မႃးဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ။
ၽၢႆႇထႃႇၵူဝ်ႇရႅတ်ႉ (Pythagoreans) ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ၶူင်ႊသၢင်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "ပၢႆးၼပ်ႉ(mathematics)" မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ ယဝ်ႉၵေႃႈ တႄႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး ပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်မၼ်းႁဵတ်းပဵၼ်ၼၼ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၵဵဝ်ႈလူၺ်ႈၵၢၼ်မိူင်းသေလႄႈ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၶရိယၢၼ်ႇ ၶဝ် လႆႈပၼ်တၢမ် ဢလႅတ်ႉသၢၼ်းတရီးယႃး (Alexandria) မႃးယူႇယဝ်ႉ၊ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈပႃးတင်းမၼ်းၼၢင်းယဝ်ႉ ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈဝႆႉၼႆသေ လႆႈထွတ်ႇသိူဝ်ႈမၼ်းၼၢင်းယဝ်ႉ ၼွၵ်ႇၼင်မၼ်း ပႅတ်ႈ (မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ဢဝ်တၢင်ႇဝႆႉၼိူဝ်ၵုင်းႁိူၼ် ၼင်ႇၽႃႇမုင်းႁိူၼ်း) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ caliphs ၶဝ်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇတေပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ ၵျၢမ်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉ လႆႈၵမ်ႉၸွႆႈငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်မႃးပၼ်ယူႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၽူႈႁူႉမေႃၶဝ်ၵမ်ႉၽွင်ႈၵေႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးၶဝ် ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇမႃးယူႇ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇ ပၢႆးၸၢင်ႊတၢင်ႇလွင်ႈတေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ ၼႆသေ လႆႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်မႃးထႅင်ႈ။
မိူဝ်ႈပၢၼ် ၽွင်းၵၢင် မိူဝ်ႈၽွင်း ၸုမ်းမူႇသလိၼ်ႇဢုပ်ႇပိူင်ႇၼၼ်ႉ ၽူႈႁူႉမေႃၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၶဝ် ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ၵႆႇၵႆႇလႆႈႁၼ် လွင်ႈၶဝ်ၵတ်ႉၶဵၼ်ႇလႅၼ်ႇၽၢႆၼၼ်ႉ တေႉတေႉယူႇယဝ်ႉ။+
မိူဝ်ႈၽွင်းၼႂ်းပၢၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပိူင်ၽွင်းငမ်း လုၵ်ႉတီႈ ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း လႄႈ လွင်ႈၽိင်ႈငႄႈ သႃႇသၼႃႇၽွင်းငမ်း သေ လႅၵ်ႈၸူး ၵူၼ်းတင်းၼမ်ႁူမ်ႈၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ မီး ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼမ်ႉၶဝ် တင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ Luca Pacioli(ၽူႈထူပ်းႁၼ် ပၢႆးၼပ်ႉသၢင်ႈ)၊ Niccolò Fontana Tartaglia (ၽူႈၸိုဝ်ႈယႂ်ႇ ပၢႆးၸၢင်ႊ ဢိၼ်ႇၸိၼ်ႇၼီႇယႃႇ လႄႈ ၽူႈၵုမ်းထိင်းပပ်ႉ)၊ Gerolamo Cardano (ၽူႈထူပ်းႁၼ် လွင်ႈဢၼ်တေပဵၼ်လႆႈ လႄႈ ၽူႈၶႂၢၵ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉသွင်ဢၼ် (binomial) ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈ)၊ Robert Recorde (ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးတူဝ်)၊ လႄႈ François Viète (ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးမၢႆမီႈ (ၽူႈတၢင်ၼႃႈ))။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸၼ်ႉၸွမ်တီႈ ပရိတ်ႉတိတ်ႉ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈမိူၼ်ၵၢၼ်တင်း ၸၼ်ႉၸွမ်တီႈ မိူင်း ဢီႇတလီႇ လႄႈ မိူင်းၵျႃႇမၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယူႇယဝ်ႉ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈပၢၼ် လွင်ႈႁူႉမေႃ လႅင်းပၢင်ႇမႃးၼႆႉသေ မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ လႆႈဢုပ်ႇပိူင်ၽွင်းငမ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉ Humboldt တုၵ်းသူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်ၼႆႉ မီးသုၼ်လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁွင်ႈၽႃႇတတ်း လႄႈ ႁွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႇယူႇ လုၵ်ႉၼၼ်ႉ သေၵေႃႈ ၸင်ႇတႄႇၵိူတ်ႇပၼ်မႃး ၸုမ်ႈၶူးပႃႇရၵူႇ လႄႈ လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ မႃးၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉ လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း STEM (ပၢႆးသၢႆႊ၊ ပၢႆးၸၢင်ႊ၊ ဢိၼ်ႇၸိၼ်ႇၼီႇယႃႇ လႄႈ ပၢႆးၼပ်ႉ) ၸိူဝ်းၼႆႉ မၵ်ႈမၼ်ႈဝႃႈပဵၼ် ၼႃႈၵၢၼ် 2 ဢၼ် တႃႇႁႃလဵင်ႉတွင်ႉၼႆယဝ်ႉ။
Actuaries ၶဝ်ၼႆႉ တွပ်ႇပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇ တႃႇၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၵိၼ်လၢႆ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ငိုၼ်းၵမ်ႉၸွႆႈ ပႅၼ်ႇသိၼ်ႇ (pension) ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ လွၵ်ႈလၢႆး တႃႇၶွပ်ႇပၼီႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်တေထုၵ်ႇလႆႈၸုၼ်ႉသေ လူင်းတိုၼ်းလၢင်းယဝ်ႉ ႁႂ်ႈလႆႈၶိုၼ်း ငိုၼ်းထွၼ်ၶိုၼ်း သုင်သုတ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။
ပိူင် hieroglyphic ပုၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢီႇၸိပ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇဝၢႆးလိုၼ်းတူဝ်ၼပ်ႉ ရေႃႇမ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပုၼ်ႈတႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇ လုၵ်ႉတီႈမၢႆၼပ်ႉ တႃႇလီသေ လူင်းမႃး။
ပိူင်ၼပ်ႉမိူဝ်ႈၸဝ်ႈၼႆႉ ပႃးဝႆႉတီႈယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁူဝ်သိပ်း၊ ပႃးတင်း sexagesimal (တူဝ်တႂ်ႈ 60) ပုၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉ Babylonian လႄႈ vigesimal (တူဝ်တႂ်ႈ 20) ဢၼ်မၵ်ႈမၼ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉမႃႇယႃႇ (Maya)။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး မွၵ်ႈ BC 300 ၼၼ်ႉ တႃႇ Prior တေႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ၽၢႆႇလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးၼပ်ႉၵရီႉၼႆႉ သွၼ်ႉၵၼ်ဝႆႉတင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉၼၼ်ႉယူႇ။
မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ၵရီႉၶဝ် တေႃႇထိုင်ပၢၼ် ႁႄႇလိၼ်ႇၼိတ်ႉ (Hellenistic) ၼၼ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဝႃႈ သုၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸႅၵ်ႈဝႆႉ သၢမ်ဢၼ်: တႃႇတူဝ်ယူႇၼိတ်ႉ (units) တီႈၼိူင်ႈ၊ တႃႇတူဝ်ၼပ်ႉသိပ်း တီႈၼိူင်ႈ၊ တႃႇတိူဝ်ၼပ်ႉပၢၵ်ႇ တီႈၼိူင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Long division algorithm ၶဝ်ၼႆႉမိူၼ်ၵၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ square root algorithm တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်တေႃႇတူဝ်၊ ၵမ်းၵမ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း မႃးၼႂ်းပီႊ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ၼၼ်ႉသေ ႁူႉဝႃႇပဵၼ် Archimedes (ၽူႈၵေႃႈတေလႅၵ်ႈလၢႆႊဢၼ်ၼႆႉ)။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ်ၼႆႉ လဵပ်းႁဵၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ပၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼႆႉ တႄႇဢဝ်မိူဝ်ႈပၢၼ် ၶိူဝ်းၶုၼ်သျၢင်ႇ (Shang Dynasty) သေသိုပ်ႇတေႃႇထိုင်မႃး ၶိူဝ်းၶုၼ်ထၢၼ်ႇ (Tang Dynasty) လုၵ်ႉတီႈ တူဝ်ၼပ်ႉပိုၼ်ႉငဝ်ႈ တေႃႇထိုင် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မီးၸၼ်ႉသုင် ၸိူဝ်းၼႆ့ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇတီႈ တူဝ်ၼပ်ႉပၢၵ်ႇၼၼ်ႉ ဝၢႆးမႃးၶိုၼ်းဢဝ် တူဝ်ၼပ်ႉယူႇၼိတ်ႉ တႅၼ်းတၢင်ႇမႃးသေ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇ ၶဝ်ၼႆ လႆႈဝႃႈၶဝ်ၼႆႉပဵၼ်ၵူၼ်း ဢၼ်ႁႃထူပ်း တူဝ်ၼပ်ႉ တူဝ်ထွၼ်လူၺ်ႈ မီးလွင်ႈပွင်ႇလီလီသေ ပွင်ႇၸႂ်လၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၵေႃႈဢၼ်သဵင်ႇမၼ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Severus Sebokht မိူဝ်ႈပီႊ (AD 560) ၼၼ်ႉဝႃႈ၊ "ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢိၼ်ႇတီႉယ ၶဝ်ၼႆႉ ႁႃႁၼ်လၢႆးၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ ထိုင်တီႈဢမ်ႇမီး ၵႂၢမ်းယုၵ်ႉယွင်ႈ ပဵင်းပေႃးလႆႈ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်း ဢႃႇရၢတ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ လၢႆးမႂ်ႇၼႆႉ သေႁွင်ႉဝႃႈ hesab ၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ် တွၼ်ႊၵၢင် တီႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢီႇသလမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ ၼႆႉၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတေႉတေႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တီႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ယူႇရူပ်ႉ Renaissance Europe ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸ်ႉတိုဝ်း မၢႆၸုတ်ႉ သေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ဢၼ်ၼိူင်ႈယူႇ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ တူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ထုၵ်ႇလီမၵ်ႈမၼ်းၸွမ်း တၢင်းယိူင်းမၼ်းလႄႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမၼ်းယူႇ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶွမ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းမႄးၸႂ်ႉၶိုၼ်းလႆႈ adding-circuitry ဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉသေ ၵၢၼ်ထွၼ်ၼႆႉသမ်ႉ ၶိုၼ်းသိမ်းဝႆႉလႆႈ သႃႉၵိတ်ႉ (circuits) တႃႇၶိုင်ၵၢၼ် လူၺ်ႈ လၢႆးၵၢၼ် two's complement သေ တၢင်ႇတူဝ်လႆႈလႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း hardware (negation) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ငၢႆႈၼႃႇယဝ်ႉ
လွင်ႈၵုၼ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူပ်ၼပ်ႉသွင်ဢၼ် ပဵၼ်ၵႂႃႇၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဝႆႉတူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်ၼိူင်ႈ တီႈၼိူဝ်သၢႆသေ ၵုၼ်းတင်းတူဝ်ၼပ်ႉ 1၊ ဝႆႉဝႃႈပဵၼ် x ၼႆၸိုင် ပွင်ႇဝႃႈ ၶဵင်ႈၵူႊလွင်ႈၵႂႃႇမိူၼ်ၵၼ် တႄႇတီႈသုၼ်ၼႆႉ၊ တူဝ်ၼပ်ႉ 1 ၼႆႉ မၼ်းတင်းမၼ်း ၶဵင်ႈၵႂႃႇၸူး တီႈ x ယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵိၼ် ဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢဝ် သုၼ်သေၵိၼ်ၸိုင် လႆႈလွင်ႈ ဢၼ် ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႇဢူဝ်ႇရီႇ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈပၢႆးတူဝ်ၼပ်ႉၼႆႉ Carl Friedrich Gauss ပဵၼ်ၵေႃႉ ၼႄသၢၵ်ႈသေႇမၼ်းမႃး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
Positional notation (ႁွင်ႉထႅင်ႈဝႃႈ "place-value notation") ၼႆႉ သပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ် ႁၢင်ႊမိူၼ်သေ ၸၼ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ၶွင် shnnitude(တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း "တီႈၼိူင်ႈ" ၊ "တီႈသိပ်း"၊ "တီႈပၢၵ်ႇ")၊ လႄႈ တူဝ်မၢႆဢၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်ႁၢင်ႊၼၼ်ႉ သေ သပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ ဢၼ်ပွတ်းဢၼ်ပိတ်ႉမၼ်း (တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၼင်ႇ "သိပ်းပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈ"၊ "ပၢၵ်ႇပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈ")။
သုၼ် ၼႆႉၵေႃႈၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းသေ မီးတီႈမၼ်းဝႆႉယူႇ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် မိူဝ်ႈ AD 458 ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး တီႈၼႂ်း လိၵ်ႈၸဵင်း (Jain text) ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ Lokavibhâga လႆႈ ၼႄသၢၵ်ႈသေႇမႃး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈၼႂ်း ပီႊႁူဝ်ပၢၵ် 13 ၼၼ်ႉၵွၺ်း သူးပိင်ႇၺႃႇ လွင်ႈဝူၼ်ႉႁၼ်ဢၼ် ဢႃႇရၢပ်ႇၶဝ်ယိုၼ်ႈပၼ်မႃး ဢၼ်ပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉ ႁိၼ်ႇတူႇဢႃရပီႇ ၼၼ်ႉ Fibonacci ၼႆႉ လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇမိုတ်ႇမႃး တီႈ ယူႇရူပ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ၵိုတ်းမၼ်းၼႆႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတမ်းဝၢင်းတီႈ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈသေ ထႅမ်သႂ်ႇထႅင်ႈတိၵ်းတိၵ်း တီႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ လူၺ်ႈလၢႆးႁဵတ်း ၽၢႆႇၶႂႃႇၸူးၽၢႆႇသၢႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈယူႇၽၢႆႇၶႂႃႇသုတ်း တူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႃႊၶၼ် တူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ သမ်ႉထႅင်ႈ တူဝ်ၵိုတ်း ဢၼ်ၶိုၼ်းထႅမ်ႇသႂ်ႇထႅင်ႈလူၺ်ႈ ၵႃႊၶၼ်တူဝ်ၼပ်ႉထီႉသွင်ႈ (ၽၢႆႇသၢႆႉသုတ်း) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼိူင်ႈၵူႊယၢမ်းယဝ်ႉ (သင်ဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈသုၼ်)။
လွင်ႈၵုၼ်း ဢၼ်လွၵ်းတမ်းမီး 10 ထႅဝ်လႄႈ 10 ႁၢဝ်းၼၼ်ႉ တူဝ်ၵိုတ်းမၼ်းလႆႈ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၵူပ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးၼပ်ႉသွၼ် ဢၼ်မီးဝႆႉၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ် ၼၼ်ႉသမ်ႉပဵၼ်လွင်ႈ ထွၼ် လႄႈ ၵိၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းဝေႃးႁၢၼ် ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉ ပိူင်ႁၢင်ႊမၼ်း မၵ်ႈမၼ်ႈဝႆႉ ၼင်ႇ ဢိုတ်း လႄႈ သဵၼ်ႈမၢႆ ဢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတႅမ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇ။
ႁၢဝ်း pence တင်းသဵင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် 25။
ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼႆ့ ၵႆႈၵႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵႃႊၶၼ်ၼႂ်း ႁၢဝ်း shillings လူၺ်ႈ ၸၼ်ႉထႅမ်သႂ်ႇ ၵႃႊၶၼ် လုၵ်ႉတီႈ ႁၢဝ်း pennies ၶိုၼ်ႈထႅင်ႈၸၼ်ႉၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးၼႃႈလိၵ်ႈ 150 ၼၼ်ႉ ၵမ်းၵမ်း ၸၼ်ဝႆႉလွၵ်းတမ်းၼမ်လၢႆသေ "တႄႇတီႈ ၼိူင်ႈၸွႆႈ တေႃႇထိုင် ၼိူင်ႈပွင်ႇၼႆႉ မီး ၵႃႊၶၼ်မၼ်းယူႇ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ"
ၵၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈၵေႃႈႁွင်ႉဝႃႈ algorism ၼႆယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈတႃႇတေပူင်သွၼ်ပၼ် လွင်ႈတတ်းတြႃးလွင်ႈ Zakat လႄႈ Irth ၼၼ်ႉ ဢီႇသလမ်ႇၶဝ် လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉမႃးယူႇ။
လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇထႅင်ႈ (ၵမ်ႈၼမ် လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမၢႆလေႃး) ၼႆႉ ပဵၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်လွင်ႈႁဵတ်း ပၢႆးၼပ်ႉၼႂ်းၵႃႊ သီႇဢၼ်ၼၼ်ႉ ၼိူင်ႈဢၼ်ယဝ်ႉ၊ ထႅင်ႈသၢမ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသမ်ႉပဵၼ် မၢႆထွၼ်၊ မၢႆၵုၼ်း လႄႈ မၢႆၵိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းတူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ တီႈတွၼ်ႊပၢႆးၼပ်ႉတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းလႆႈထႅင်ႈတၢင်ႇလွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ vectors, matrices, subspaces လႄႈ subgroups ၸိူဝ်းၼႆႉၵွၼ်ႇ။
လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း gerundive suffix -nd ၼႆႉ တူဝ်ၵိုတ်းတူဝ်လႆႈမၼ်း ၼႂ်း "addend" "လွင်ႈဢၼ်ထႅမ်သႂ်ႇ"။
"လေႃး" လႄႈ "summand" ၼႆႉလုၵ်ႉတီႈ Latin noun summa "တီႈသုင်သုတ်း၊ တီႈၸိၵ်းၸွမ်" လႄႈ ၵွင်ႉၵၼ်တင်း ၶိူင်ႈ summare သေမႃး။
ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၶေႃႈ ဢၢင်းၵိတ်ႉ "ထႅမ်ႇသႂ်ႇ" လႄႈ "လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇ" ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ Chaucer ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်း a + b + c ၼႆႉ ၸွင်ႇထုၵ်ႇလီပဵၼ် (a + b) + cဢမ်ၼၼ် a + (b + c) ယူႇႁိုဝ်?
လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ဢမ်ၸႂ်ႈၵူၼ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတတ်းမၵ်း ၼႄဝႆႉယူႇ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း လိင်းၵူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆ့။
လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ဢၼ်လိူဝ်မၼ်းထႅင်ႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း တႃႇထႅမ်သႂ်ႇလႆႈဝႆး လူၺ်ႈလၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ ထႅမ်သႂ်ႇထႅင်ႈ ၼၼ်ႉလၢႆး ၼပ်ႉတူဝ်ႉၼပ်ႉ လုၵ်ႉတီႈတူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉ၊ ၼႂ်းတွၼ်ႊၼႆ့၊ တႄႇတူဝ်ၼပ်ႉ 3 လႄႈ ၼပ်ႉ "သီႇ၊ ႁႃႈ"။
သုၼ်: လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇသုၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လၵ်းထၢၼ် လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇလႄႈ လွင်ႈထႅမ်မၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈယွႆႈယႅမ်းမၼ်းယဝ်ႉ။
ၼိူင်ႈၼႆႉ ၸွႆႈႁဵတ်းပၼ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း တူဝ်ၼပ်ႉၸုတ်ႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈ သွၼ်ႉၵၼ်လူၺ်ႈ တီႈမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ဝႆႉ ၸုတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ဢၼ်ထႅမ်ႇသႂ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈပၼ်ႇဝႆး ၶွင်သေႊမၼ်းၼႆ၊ ၶဝ်ၼႆႉထႅမ်သႂ်ႇလႆႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ယူႇ။
လွင်ႈၼၼ်ႉမၼ်းႁဵတ်းပဵၼ် လွင်ႈၸွႆႈႁႅင်းၸၼ် တႃႇၶိူင်ႈတေႃႉသူင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇထွၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး တူဝ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၶွင် Pascal ၼၼ်ႉတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ထူၼ်ႈသေ ၼၼ်ႉမၼ်းလူဝ်ႇ ၶၵ်ႉတွၼ်ႊမၼ်း တႃႇထႅမ်ႇသႂ်ႇ ၼမ်လၢႆလႄႈ။
XOR လႄႈ AND gates တင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်လႆႈ လွင်ႈလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ၸႅင်းလႅင်းလီသေ ပၼ်သုၼ်ႇ ထႅမ်သႂ်ႇလႆႈထႅင်ႈ သႃးၵိတ်ႉ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ႁူမ်ႈလႆႈ လၵ်းထၢၼ် ဢၼ်သုၵ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈထူပ်းမိုဝ်း တင်းၼမ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈၽေႃႇၼမ်ႉၽေႃႇတူဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ် ဢဝ် ပိူင်ႁၢင်ႊ 3 ဢၼ်ၼႆႉ ႁူမ်ႈလေႃးၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇထၢင်ႇသေ တူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ ၼမ်လူၼ်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ် ပရူဝ်ႇၵရမ်ႇ ၽိတ်းပိူင်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၵႆႈပဵၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း။
ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇမီးၼၼ်ႉၸိုင် လွင်ႈသပ်းလႅင်းၼႄ ပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ recursionဢၼ်တတ်းမၵ်းပၼ် N2 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ a ဢမ်ႇၼၼ် b ၼႆႉ ပဵၼ်သုၼ် ၼႆ ပဵၼ်လွင်ႈလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းၽၢႆႇၼိူင်ႈၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းဝႆႉ လူၺ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉသၽႃႇဝ လႄႈ ၸုမ်းဢၼ်တဵမ်ၼၼ်ႉသမ်ႉပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်တဵမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ် ဢၼ်ထႅမ်သႂ်ႇတေႉတေႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵမ်းသိုဝ်ႈယဝ်ႉ: လွင်ႈတတ်းမၵ်းမၢႆ တူဝ်ၼပ်ႉတေႉ သုၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ် တူဝ်ထွၼ် ၼၼ်ႉတေႉလႆႈႁၼ် ငၢႆႈဝႃႈ မၼ်းထႅမ်သႂ်ႇ တူဝ်ထွၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ မၵ်းမၢႆဝႃႈ ဢၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ် ၼႄလၵ်းထၢၼ် လီသုတ်း လူၺ်ႈၵပ်းၵၼ်တင်း co-Cauchy sequences ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတတ်းမၵ်း မေႃႇၸူး 2 ဢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် တူဝ် 2 ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လွင်ႈဢၼ်ၶိုၼ်းလႆႈၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ် လၵ်းထၢၼ် Booleanၼင်ႇ "ႁင်းမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ်" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉမၼ်းပၼ် လွင်ႈပွင်ႇ သွင်ဢၼ် လူၺ်ႈဢဝ်တူဝ်ၼပ်ႉ သၽႃႇဝ ထႅမ်ႇသႂ်ႇၼႂ်း transfinite ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵုၼ်းၼႆ့ မီးၼမ်သေ လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇၵွၼ်ႇ။
တီႈတေႉမၼ်းၼႆႉ သင်ၸိူဝ်းဝႃႈ တူဝ်ၼပ်ႉသွင်တူဝ် a လႄႈ b ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉ မၢႆထွၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႃႊ shnnitude ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼႆ တူဝ်ၵိုတ်းဢၼ်ၶဝ်လေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊမိူၼ်လႆႈ ဢၼ်ယႂ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼၼ်ႉမၼ်းပႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် တူဝ်လေႃးတူဝ်ၼပ်ႉၼိူင်ႈဢၼ်ႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈလေႃးၼႆ ၼၼ်ႉပဵၼ် သုၼ် ယဝ်ႉ။
လွင်ႈသႂ်ႇလေႃးၵၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈ "လေႃးၵၼ်" ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ႁႂ်ႈ ႁၼ်ၸႅင်ႈလီ လူၺ်ႈ ဢၼ် manifold ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈလေႃးၵၼ် ဢၼ်ၸႅင်းလႅင်းလီၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတီႈ ဢၼ်ၽိတ်းၵူတ်ႉမၢႆ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢဝ်မိူင်းၶူၼ်းလေႃးၵၼ် ၼႂ်း ၵဵမ်းတီႇဢူဝ်ႇရီႇ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပဵၼ်မိူင်းတီႈ quantum mechanics ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈၵိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ၵၢၼ် ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ ၼႂ်းၵႃႊ 4 ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ၊ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ႁူမ်ႈလေႃး တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈလႆႈမႃး တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ။
ၼႂ်းပိူင်ၵိၼ် ဢၼ် Euclidean (တူဝ်ၵိုတ်းဝႆႉ) ၼႆႉမၵ်ႈမၼ်ႈသေႁွင်ႉဝႃႈ တူင်ႇဝူင်း Euclidean လႄႈ ပႃးတင်း polynomial rings ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမၵ်ႈမၼ်ႈဝႆႉ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ (မၵ်းမၢႆ လွင်ႈၵုၼ်း လႄႈ လွင်ႈထႅမ်သႂ်ႇ ၼႂ်းပိူင် တူဝ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ)။
တူဝ်မၢႆ ပိူင်ၵိၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆႉ ႁင်းၶေႃၶေႃမၼ်းတူဝ်ၼိူင်ႈ ၼႂ်းလွၵ်း ၶိူင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉယူႇ။
လွင်ႈၽႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၵႆႉၵႆႉၽႄႈ ပွၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ မၢႆထိုင်ဝႃႈ ‘ႁဵတ်းပုတ်း’ လူၺ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႈၽႄ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၊ ဢၼ်ၼိူင်ႈသမ်ႉ ၵႆႉၵႆႉထွၼ်ဢဝ်တီႈ ဢၼ်လႆႈၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းမႃး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းၼိူင်ႈၵေႃႉၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ လွၵ်းတမ်းlogarithm ပုၼ်ႈတႃႇၸႅၵ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉ သွင်တူဝ် လူၺ်ႈ ထွၼ်တူဝ်ၼပ်ႉ သွင်တူဝ် တီႈ logarithms ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းတူၺ်းလႆႈ ၶေႃႈတွပ်ႇ antilogarithm မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်း ပရေႃႇၵရဵမ်ႇ မၢင်ႇဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ C ၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈၸႅၵ်ႇၵိၼ် တူဝ်တဵမ် 5 ၼႆ ၶေႃႈတွပ်ႈမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၶိုၼ်း တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
> မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၵိၼ် b လူၺ်ႈ a (တႅမ်ႈ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈတွပ်ႈ y တႃႇၶေႃႈထၢမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ matrix algebras လႄႈ quaternion algebras ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽိူမ်ႉသႂ်ႇ တီႈၼႂ်း ၶိူင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉၼႆႉ မၼ်းတေဢွၵ်ႇမႃး လွင်ႈၽိတ်းဢၼ်ပိူင်ႈယူႇ။
တႄႇတီႈလွင်ႈ ဢဝ်တႅၼ်းတီႈ ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မၼ်းလုတ်ႈယွမ်းပႅတ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ သွင်ဢၼ် ၊ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ် ပၼ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်လဵၵ်ႉသုတ်း ၵူႈၵၼ်သေ တေႃႇထိုင် တူဝ်ၼပ်ႉသွင်ဢၼ် ပေႃးၽဵင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၼႆႉၼႆႉGCDသပ်းလႅင်းပၼ်ၼႂ်းလၢႆးၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈလၵ်းထၢၼ် Bézout ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈသၢင်ႈ ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ၊algorithmၼႆႉဢမ်ႇလူဝ်ႇ ၸၼ်ႉၶၵ်ႉဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ႁႃႈပုၼ်ႈ တင်း တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်လဵၵ်ႉသုတ်း (တူဝ်တႂ်ႈ 10 ) ၼၼ်ႉသေပွၵ်ႈ။
Euclidean algorithm ၼႆႉ မီး တီႇဢူဝ်ႇရီႇမၼ်း လႄႈ လွင်ႈထူပ်းတူဝ် မၼ်း ၼမ်ၼႃႇၼႃႇ။
ၼႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ၵႄႈလိတ်ႈ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် ၶွင်Diophantine ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ တီႇဢူဝ်ႇရီႇတူဝ်ၵိုတ်း ၶွင်ၶႄႇ ဢၼ်သွၵ်းႁႃ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်၊ ပုၼ်ႈတႃႇ တေသၢင်ႈ ဢၼ်ယွႆႈယႅမ်း လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ ႁႃ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ဢၼ်ၸမ်သုတ်းတင်း တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်တေႉတေႉ။
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၵိၼ်ၽုင်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်းၼၼ်ႉ ၵႆႈၵႆႈတႅမ်ႈၼင်ႇ gcd(a, b) ဢမ်ႇၼၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ (a,b)၊ ပႅၵ်ႈသမ်ႉတူဝ်လိုၼ်းသုတ်း ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်းသေႉတႃႉၵေႃႈ ယင်းၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ လွင်ႈႁၼ်ထိုင် မိူၼ်ၼင်ႇ လၢႆးဝူၼ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ၊ ဢၼ်ၸမ်သုတ်းတင်း GCD ၼၼ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း တူဝ်ၼပ်ႉ 6 လႄႈ 35 ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်တူဝ်ပိူင်လူင်မၼ်းသေတႃႉ ၶွင်သွင်တူဝ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈၵုၼ်းဝႆႉ သွၼ်ဢၼ်: 6 = 2 × 3 လႄႈ 35 = 5 × 7
လွင်ႈၸႅၵ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်ဢၼ်ယႂ်ႇၼႆႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈမၼ်းပဵၼ် ပၼ်ႁႃဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇယၢပ်ႇ ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းဢိင်ပိူင်ႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း မၢႆလပ်ႉပရူဝ်ႇတူဝ်ႇၵေႃး ဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈလေႃးတူဝ်ၼပ်ႉ a လႄႈ b တင်းသဵင်ႈၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း လွင်ႈၵုၼ်း တူဝ်ၼပ်ႉ g တင်းသဵင်ႈ (mg, တီႈၼႆႉ m ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်တဵမ်ယဝ်ႉ)။
ထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈသမ်ႉ လွင်ႈၵုၼ်းတူဝ်ၼပ်ႉ rk-1 ဢၼ်လဵၵ်ႉသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ် တူဝ်ထွၼ်တူဝ်ယႂ်ႇသုတ်း တီႈတူဝ်ၼပ်ႉ rk-2 တေႃႇထိုင် တူဝ်ၵိုတ်း မၼ်းပေႃးလဵၵ်ႉသေ rk-1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၸိူင်ႉၼႆ တူဝ်ၸႅၵ်ႇၵိၼ် c ၼႆႉ တူဝ်ၵိုတ်းမၼ်းပဵၼ် r0, ၵွပ်ႈဝႃႈ r0 = a − q0b = mc − q0nc = (m − q0n)c ပဵၼ်ဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႅၵ်းဢုတ်ႇပဵၼ် သီႇၸဵင်ႇ လူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶႅၵ်းဢုတ်ႇသီႇၸဵင်ႇ b-by-b၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ႁဝ်းၶႃႈဝႆႉ မႃးၶႅၵ်းဢုတ်ႇ သီႇၸဵင်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈ r0-by-b တီႈၼႆႉ r0 &lt; b. ပေႃးယဝ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈၶတ်းၸႂ်တေတမ်းလွၵ်း ၶႅၵ်းဢုတ်ႇ သီႇၸဵင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် r0-by-r0 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႇဢူဝ်ႇရမ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် Euclidean division ၼၼ်ႉမၼ်းလပ်ႉလွင်းလီၼႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် တူဝ်ၵိုတ်းဝႆႉ ၼၼ်ႉမၼ်းတိုၼ်း ၵိုတ်းဝႆႉယူႇၼၼ်ႉ ၶိုၵ်ႉဝႆႉယူႇ။
တီႈတွၼ်ႊသုတ်း loop iteration ၼႆ့တူဝ်မေႃ လႅၵ်ႈလၢႆႊ b ၼၼ်ႉ မၼ်းတိုဝ်းၵမ်ဝႆႉ တူဝ်ၵိုတ်းဝႆႉမၼ်း rk သေၽၢႆႇၼႃႈ rk-1 ၼၼ်ႉသမ်ႉ တူဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ a ယိပ်းၵမ်ဝႆႉ။
ၽူႈလူင်ႉလဵၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉ လႄႈ ပၢႆးပိုၼ်း ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ B. L. van der Waerden ၼႆႉ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်တီႈ ပပ်ႉ Book VII ဢၼ်လူင်းမႃးတီႈ ပပ်ႉလိၵ်ႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ် ၽူႈလူင်ႉလဵၼ်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉ တီႈ ႁူင်းႁဵၼ်း Pythagoras ၶဝ်တဵမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ပီႊႁူဝ်ပၢၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ Euclid's algorithm ၼႆႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းမႃးယူႇ တီႈ မိူင်းဢိၼ်ႇတီႉယ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ တင်းသွင်မိူင်း ၊ ပိူင်လူင်မၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇ တေၵႄႈလိတ်ႈ Diophantine equations ဢၼ် လွင်ႈလၢၵ်ႈၶၢတ်ႈ ဢွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉသေ ပုၼ်ႈတႃႇတေ ၶူင်ႊႁဵတ်း ပၵ်းယဵမ်ႈဝၼ်း ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ။
Euclidean algorithm ၼႆႉလႆႈ ၼႄပၼ်မႃး တူဝ်ၼပ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသေ မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မႃး တီႈမိူင်းယူႇရူပ်ႇ ၼႂ်းတွၼ်ႊသွင် ဢၼ်ၶိုၼ်းတတ်း ၶွင် Bachet's Problèmes plaisants et delectable (ပၼ်ႁႃ ဢၼ်လီၵျေႃႇ မိူဝ်ႈ 1624)။
မိူဝ်ႈၼႂ်းပီႊ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 19 ၼၼ်ႉ Euclidean algorithm ၶိုၼ်းႁႂ်ႈ ပိူင်တူဝ်ၼပ်ႉမႂ်ႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် Gaussian integers လႄႈ Eisenstein integers ၸိူဝ်းၼႆႉ။
Peter Gustav Lejeune Dirichlet ၼႆႉ ထူပ်းႁၼ် ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ တီႇဢူဝ်ႇရီႇတူဝ်ၼပ်ႉ တီႈ Euclidean algorithmဢွၼ်ႇတၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း Dedekind ၼႆႉ လႆႈၼႄလၵ်းထၢၼ် တီႇဢူဝ်ႇရမ်ႇ သီႇၸဵင်ႇသွင်ၸၼ်ႉ ၶွင် Fermatၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးၸႅၵ်ႇတတ်း တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် Gaussian ၼၼ်ႉ။
ထၢင်ႇ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတၢင်ႇဢၼ်တေႉ Euclid's algorithm လႆႈၶိုၼ်းၶူင်ႊမႃးၼႂ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 19 ၼၼ်ႉ။
ပွင်ႈၸိူင်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ algorithmsၼၼ်ႉလႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး တင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ algorithmၶွင် Helaman Ferguson လႄႈR.W. Forcade (1979) ယဝ်ႉၵေႃႈ LLL algorithm ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၽူႈလဵၼ်ႈၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ် pile ဢၼ်လဵၵ်ႉပၢႆႊဢွၵ်ႇ လုၵ်ႉတီႈ ဢၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉ။
လူၺ်ႈပၼ်ၶႂၢင်ႉ u ႁႂ်ႈပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် တင်းသဵင်ႈၼႆ ၶေႃႈၵႄႈ တူဝ်ႁူမ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်း ၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇပဵၼ်လႆႈ ၶေႃႈၵႄႈဢၼ်ၼိူင်ႈ (x1,y1) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းတူင်ႇဢၼ်ၼႆႉ လွင်ႈလႆႈၶွင် ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ပၢႆးၼပ်ႉၵူႊဢၼ်ၼႆႉ (လွင်ႈထႅမ်ႇသႂ်ႇ၊ လွင်ႈထွၼ်ဢွၵ်ႇ၊ လွင်ႈၵုၼ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈ ၸႅၵ်ႇၵိၼ် ) ပဵဵၼ် လွင်ႈယွမ်း မေႃႇၸူး 13; ၼၼ်ႉပဵၼ် ဢဝ် ဢၼ်ၵုၼ်း 13 ထႅမ်သႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ထွၼ်ဢွၵ်ႇ တေႃႇထိုင်ပေႃးႁႂ်ႈ ၶေႃႈတွပ်ႇလႆႈ ၼႂ်းၵႄႈ 0-12 ၼႆႉ။
မိူဝ်ႈလဵဝ် ဝႆႉဝႃႈ ၵႃႊၶၼ် ဢၼ်လႆႈတင်းသဵင်ႈ ၶွင် N တေႃႇထိုင် M -1 ၼႆလႄႈ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၵႃႊၶၼ်ဢၼ်တေၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ ၶွင် 1, 2, 3 ဢမ်ႇၼၼ် 4 ၼႆႉ ပဵၼ်မွၵ်ႈ 41.5%, 17.0%, 9.3%, လႄႈ 5.9%ၸိူဝ်းၼႆႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉသၽႃႇဝ သွင်တူဝ် a လႄႈ b ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸမ်တင်း ၵၢၼ်ႁႃ GCD ၼၼ်ႉပဵၼ် ပုၼ်ႈတႃႇတေၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈၽုင်ႇဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ; GCD ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ယႂ်ႇသုတ်း ၼႂ်းၽုင်ႇဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈမၢႆတွင်းပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉသေ GCD ၼႆႉမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း တူဝ်ၼပ်ႉ a လႄႈ b ၽႄႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လွၵ်ႈလၢႆးဢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉလႆႈတီႈ ၵၢၼ်ထတ်းၸႅၵ်ႈၼၼ်ႉ; ပိူင်ၶေႃႈလပ်ႉ ဢၼ်ၶိုတ်ႈၵၢပ်ႈၸိူဝ်းၼမ်လၢႆၵေႃႈ လႆႈပိုင်ႈဢိၼ် တီႈမၼ်းဝႆႉယူႇ။
Lehmer's GCD algorithm ၼႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်ႈလၢႆးၶႂ်ႈမိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉတင်း binary algorithm ၼၼ်ႉပုၼ်ႈတႃႇ တေၶိုၼ်ႈႁႅင်းဝႆး ပိုတ်ႉငဝ်ႈ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ GCD ၼၼ်ႉ။
Euclidean algorithm ၼႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ပုၼ်ႈတႃႇ ၵႄႈလိတ်ႈ ပၼ်ႁႃ Diophantine equations လႄႈ တူဝ်ၵိုတ်းလိူဝ်ၶွင်ၶႄႇ တႃႇတူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆ့၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုပ်ႇမၵ်ႈမၼ်ႈလႆႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႊပဵၼ်ပွတ်းယူႇ။
တူင်ႇဝူင်း Euclidean ဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်တွၼ်ႊတူင်ႇဝူင်းၶိုၵ်ႉ (UFD), ပႅၵ်ႈသမ်ႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈသေတႃႉ။
တူင်ႇဝူင်း Euclidean ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ လၢႆးႁဵတ်း တူင်ႇဝူင်း (principal ideal domain (PID)) ဢၼ်ၼိူင်ႈၵူႊယၢမ်းယဝ်ႉ ၊ တူဝ်ႇဝူင်း တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် ၼႂ်းလွင်ႈႁၼ် ၵူႊဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇ လွင်ႈဝူၼ်ႉႁၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇ လႄႈ ပၢႆးၼပ်ႉပုၼ်ႈ ၼႆႉၵေႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပဵၼ်ပွတ်ႈပဵၼ်တွၼ်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၽုင်ႇတုမ်၊ ပႃးတင်း ဢၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်၊ ပွတ်းတွၼ်ႈ ဢၼ်သုၵ်းသၢၵ်ႈ လႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်လေႃးလေးၵၼ်ဝႆႉ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်တႄႇတေႉမၼ်းယဝ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပုၼ်ႈတႃႇ ၸႅၵ်ႇၽႄ တွၼ်ႊၸိူဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ တွၼ်ႊ sexagesimal ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ ပၢႆးလၢၵ်ႈၶၢတ်ႈၼၼ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႆႉ ၼႂ်းပပ်ႉ The Ground of Arts မိူဝ်ႈၼႂ်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 17 ပီႊမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈထုၵ်ႇဢွၵ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ လႄႈ ၽွၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ၵႂႃႇမႃးၼၼ်ႉပဵၼ် 1၊ ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ လွင်ႈၵႂႃႇမႃး တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉသွၼ်ႉ မၼ်းယဝ်ႉ။
တူဝ်ၵိုတ်းလိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်မႃး တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈၼိူဝ် ၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ 5×17 (= 85) ၼႆႉယႂ်ႇလိူဝ်သေ 4×18 (= 72), ၶေႃႈလႆႈတူဝ်ၵိုၼ်းလႆႈမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ သၢမ်ပုၼ်ႈၼိူင်ႈ ပုၼ်ႈ ၶွင် သီႇပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈ ၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် သိပ်းပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈလႄႈ သွင်ပုၼ်ႈ သၢမ်ပုၼ်ႈ ၶွင် သီႇပုၼ်ႈၼိူင်ႈပုၼ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ် သိပ်းပုၼ်ႈသွင်ပုၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ၼႆႉ တူဝ်ၸုတ်ႉ ဢၼ်ၵႆႈၵႆႈပဵၼ် တီႈဢမ်ႇမီးဢၼ်သုတ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈႁွတ်ႈထိုင် တီႈလပ်ႉလွင်ႈ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။
ၵူၼ်းၶိူဝ်း ဢီႇၸိပ်းၶဝ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈ BC ဢီႇၸိပ်း။
လွၵ်းလၢႆးၶဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ပၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်း မိူၼ်ၵၼ်တင်း လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။
လွင်ႈၶေႃႈသပ်းလႅင်း တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈ ၶိုတ်းၵၢပ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ bhinnarasi ၼႆ မၼ်းပဵၼ်ၼႂ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢိၼ်ႇတီႉယ ဢၼ်ပဵၼ် Aryabhatta ၊ Brahshnupta လႄႈ Bhaskara ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လူင်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉ မေႃႇၸူႇလႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ ၼၼ်ႉပဵၼ် ပိူင် တူဝ်ၼပ်ႉပၢႆးၼပ်ႉ တႃႇတူဝ်တဵမ် တီႈဢၼ် တူဝ်ၼပ်ႉ "ပၼ်ႇႁွပ်ႈ" ၽွင်းမၼ်းႁွတ်ႈထိုင် ၵႃႊၶၼ်ဢၼ်မၵ်းတတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ modulus ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းတူဝ်ထူပ်း ဢၼ်လပ်ႉလွင်းသေပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တႃႇတေၼပ်ႉသွၼ်ႇ checksums လူၺ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၸႅၼ်ႇ ဢၼ်တတ်းမၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉ။
RSA လႄႈ Diffie–Hellman ၼႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်ၼႄ မေႃႇၸူႇလႃႇ ၼၼ်ႉ။
ဢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်တိူဝ်ႉယမ်လီၵမ်ႈၼမ် ၶွင်polynomialဢၼ်ၽုင်ႇၸႅၵ်ႇၽႄ ယႂ်ႇလူင်ၼၼ်ႉ၊ linear algebra လႄႈ Gröbner basis algorithms ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈလိူဝ်သေ တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် လႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸပ်းလွင်ႈတၢင်းၼၼ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ modulo ၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ႁဵတ်းၼမ်ႉၽေႃႇတူဝ် ၽႃႇသႃႇ ပရူဝ်ႇၵရဵမ်ႇ ၼမ်လၢႆလႄႈ ၶိူင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ၊ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ မေႃႇၸူႇလႃႇဢၼ် ၵႆႉၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈလွင်ႈတီႈတၢင်းမၼ်းၼၼ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၸၼ်ၵဝ်ႈဢွၵ်ႇပႅတ်ႈၼႆႉ မၼ်းဝႆးပုၼ်ႈတႃႇ ထတ်းတူၺ်း တူဝ်ၼပ်ႉၸုတ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉမိုဝ်းသေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇၼၼ်ႉ။
ပိူင်မၢႆၶဵတ်ႇသိုဝ်ႈ ဢၼ်လွင်ႈသၢင်ႇတေႃႇၼႆႉ မၼ်းၵႄႈလႆႈ လၢႆးၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ Gaussianလူၺ်ႈ ၼႂ်း polynomial time ၼၼ်ႉ၊ တႃႇႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းတေႉ တူၺ်းၼႂ်း တီႇဢူဝ်ႇရီႇ မၢႆၶဵတ်ႇသိုဝ်ႈဢၼ်လွင်ႈသၢင်ႇတေႃႇ linear congruence theorem ၼၼ်ႉလႆႈ။
လွင်ႈၵုၼ်း တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် (ပႃးတင်း တူဝ်ၼပ်ထွၼ်)၊ တူဝ်ၼပ်ႉၸွမ်းလွင်ႈတၢင်း (တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈ) လႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉတေႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ တတ်းမၵ်ႈလူၺ်ႈ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈတီႈပွင်ႇ ဢၼ်ၼႄပိူင်ၼၼ်ႉ။
လွင်ႈၶေႃႈလႆႈ တီႈပိူင်ႈတႅၵ်ႈသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးတႅၵ်ႈဢၼ်မႂ်ႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းပိၼ်ႇၽိူၼ် တူဝ်ၵုၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ၵိၼ်ၸႅၵ်ႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵိၼ်ၸႅၵ်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ လိူဝ်သေ 0 ယဝ်ႉ တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း 1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢၼ်ၼႆႉ ၶွင်ၵုၼ်းၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊပဵၼ် လွင်ႈသုၵ်ႈတေႉယူႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တူဝ်မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႊၵွင်ႉၵၼ်သေ ႁႂ်ႈၸိုဝ်ႈမိူၼ်ၵၼ် တင်း ဢၼ်မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႊတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ၊ ၽွင်ႈမိူဝ်ႈတူဝ်ႇဝူင်း ၸိုဝ်ႈၽႃႇၼႃႈ တူဝ်မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၶဝ်ႈသုၵ်းၵၼ်လႆႈ ၼႂ်းၸိုဝ်ႈ ၵၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတတ်းမၵ်း ဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ၽႅၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်သၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းဢၼ် တေၵုၼ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ "factors" (ပုၼ်ႈမၼ်း) ၼႆယဝ်ႉ။
ၶေႃႈလႆႈတီႈ လွင်ႈၵုၼ်းၼိူင်ႈဢၼ် ၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇဢိင်တီႈၼိူဝ် လွင်ႈပုၼ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈပႅၵ်ႈပိူင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ "တူဝ်ၼပ်ႉၵုၼ်း" လႄႈ "တူဝ် ဢၼ်ထုၵ်ႇၵုၼ်း" ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတီႈ ၸၼ်ႉဢွၼ်ၼၼ်ႉၵွၺ်း ယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈၵုၼ်း algorithms မၢင်ဢၼ်ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ long multiplication ၼၼ်ႉ။
ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ လွင်ႈၵုၼ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ တူဝ်ဢွၵ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၵူတ်ႉမၢႆ တူဝ်ၼပ်ႉၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊၼပ်ႉသွၼ်ႇလႆႈ လွင်ႈၵုၼ်းဝႆးဝႆး ထိုင် တီႈယူႇဢၼ်လပ်ႉလွင်း သၢမ်တီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႇဢူဝ်ႇရီႇ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈၼႆႉ ပၼ်လူၺ်ႈ လွင်ႈထတ်းၸႅၵ်ႈတူၺ်ႈ Dimensional ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်သုၵ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးတီႈပၼ် ဢေႃႇတႃႇ (လွင်ႈၶပ်းဝၢင်းလီလီ) မၼ်း။
တီႈၼႆႉ ႁဝ်းမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ႁဝ်းမီး 1, ၼင်ႇသၢၼ်ၶတ်းၸုမ်းတႂ်ႈဢၼ်တတ်းမၵ်း ဝႆႉပဵၼ် 0 ၼၼ်ႉ။
တႃႇတူၺ်းၼႆႉ ဝူၼ်ႉတူၺ်း လွင်ႈ matrices သီႇၸဵင်ႇဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊလႆႈ ၼင်ႇပၼ်ဝႆႉ လွင်ႈတႅၵ်ႈလွၵ်းမၼ်း။
လွင်ႈဢၼ်လီၾၢင်ႉထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသမ်ႉပဵၼ် တူဝ်ၼပ်တဵမ် ဢၼ်မီးတႂ်ႈ ၵုၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸုမ်း ပႅၵ်ႈသမ်ႉဝႃႈ ဢဝ်သုၼ်သေ ပၢႆႊဝႆႉၵေႃႈ။
တီႈၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉၼႆႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ (မႃးတီႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ လႅတ်ႇတိၼ်ႇ "လူၺ်ႈၼိူင်ႈပၢၵ်ႇ") ၼႆႉပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တင်းၼမ်ဢေႇ ဢၼ်သပ်းလႅင်းၼႄဝႆႉၼင်ႇ 100 ပုၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉပုၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တင်း လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇၼႆႉ မိူဝ်ႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မၼ်းလွင်ႈယႂ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈမၵ်းမၼ်း ဢၼ်လႂ် ဢၼ်မၼ်းတေၵွင်ႉၼၼ်ႉ (ပွင်ႇဝႃႈၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်းသဵင်ႈၼႆႉ မၼ်းတေၵိူင်ႇၵၼ်တင်းဢၼ်လႂ် တေႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇတဵမ်ၼႆႉ)။
ၽွင်းမိူဝ်းႁဝ်းလၢတ်ႈဝႃႈ "ၶိုၼ်ႈ 10%" ဢမ်ႇၼၼ် "လူင်း 10%" တီႈၼႂ်းတၢင်းၼမ်ဢေႇ၊ ၵမ်ႈၼမ်ပွင်ႇဝႃႈပဵၼ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵႃႊၶၼ်ၵဝ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။
မိူၼ်ၵၼ်တင်း လွင်ႈသုၵ်းၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ (ဢသၢၵ်ႈ) လႄႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ မၢႆ ၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႊပဵၼ် လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၽိတ်း ယႂ်ႇလူင် ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၽူႈသူင်ႇၶၢဝ်ႇၶဝ် တၢင်ႇၽိုၼ်ၼႄမႃး ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈလႆႈ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼၼ်ႉ ၊ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း လွင်ႈသပ်းလႅင်းၼႄ လွင်ႈလႆႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉလႄႈ တင်း လွင်ႈလႆႈ မႂ်ႇမႂ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈပဵၼ် ၶေႃႈၵႂႃႇ လႅတ်ႇတိၼ်ႇပႃႇသႅၼ်ႇထမ်ႈ (Latin per centum) ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပိူင်တႅမ်ႈလိၵ်ႈ လႄႈ ႁၢင်ႊလၢႆးၼႄ ပၼ်ၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉပႅၵ်ႈၵၼ် ၼင်ႇ တေတႅမ်ႈသႂ်ႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၵႃႊႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ငိုၼ်းႁၢင်မၼ်း ဢေႇလူင်းႁႅင်းၼႃႇၼၼ်ႉ ၊ သင်ဝႃႈ ငိုၼ်းႁၢင်မၼ်း ဢေႇလိူဝ်ႇသေ 1% ၼႆၸိုင် ပႃးၸွမ်း 0 ၼၼ်ႉၼႆယူႇ၊ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း "% Treasury Stock", ဢမ်ႇၸႂ်ႈ "% Treasury Stock" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼႆယဝ်ႉ လွင်ႈဢွင်ႇပေႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၸုမ်းၼိူင်ႈၸုမ်းၼႆႉ၊ လွင်ႈဢွင်ႇပေႉ ဢၼ်ၸုမ်းၼၼ်ႉယၢမ်ႈပေႉမႃး ၼႆႉ ၵႆႉၵႆႉၼႄလူၺ်ႈ ပုၼ်ႈၸုတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ; ၸုမ်းဢၼ် ပေႉမႃး 500 ပွႆးၼၼ်ႉ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇမၼ်းၼႄဝႃႈ 50% ၼႂ်းပွႆးၶဝ်ၶဝ်ႈလႅၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပၢႆးၼပ်ႉထွၼ်ၼႆႉ ၸွမ်းပၵ်းပိူင် ဢၼ်လၢမ်းလႆႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၸွမ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ပၢႆးၼပ်ႉလေႃးလႄႈပၢႆးၼပ်ႉၵုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈပၢႆးၼပ်ႉထွၼ်ၼိူဝ် တူဝ်ၼပ်ႉသၽႃႇဝၼႆႉပဵၼ် ဢၼ်ငၢႆႈသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၽၢႆႇလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈတူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းပၵ်းပိူင်လၢတ်ႈတႄႉ၊ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ် ထုၵ်ႇထွၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉၸၵ်းဝႃႈပဵၼ် subtrahend ၊ မိူဝ်ႈတူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၵေႃႉထွၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ် minuend။
Subtraction" ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်လိၵ်ႈ ဢင်းၵိတ်း ဢၼ်လူင်းမႃးတီႈ တူဝ်ၵိရိယႃႇ ၸၢဝ်း Latin ဢၼ်ပဵၼ် subtrahere၊ၵွပ်ႈၼၼ်ႉလႄႈပဵၼ် လွင်ႈႁူမ်ႈၶွင်တူဝ်ဢၼ်ဝႃႈ sub "လုၵ်ႉတီႈတၢင်းတႂ်ႈ" လႄႈ trahere "တႃႇတေၸၼ်" ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လုၵ်ႉတီႈ တီႈယူႇ 3၊ မၼ်းဢမ်ႇလူဝ်ႇယၢင်ႈၵႂႃႇၽၢႆႇသၢႆႉ တွၼ်ႈတႃႇတေယူႇ တီႈယူႇ 3၊ ပေႃးၼၼ်။
တွၼ်ႈတႃႇတေတႅၼ်းတၢင် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၸိူင်ႉၼၼ်ၼႆႉ၊ ထႅဝ်ဢၼ်ၶိတ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ တေလႆႈ ၸၼ်ယၢဝ်းထႅင်ႈ။
တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ် မီးတၢင်းၼႃႈဢၼ်ပဵၼ် "1" ၶွင် ၼမ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢဝ်ပႅတ်ႈသေယဝ်ႉ။
တီႈယူႇ သိပ်းၼၼ်ႉ၊ 0 ၼႆႉဢေႇလိူဝ် 1၊ ယွၼ်ႉၼၼ် 0 ၼႆႉ လိူဝ်မႃး 10၊ လႄႈ ဢၼ်ၵႂႃႇၵၼ်ၸွမ်း 1၊ ဢၼ်ပဵၼ် 9 ၼၼ်ႉ၊ တႅမ်ႈသႂ်ႇဢၼ်ပဵၼ် တီႈယူႇ သိပ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၼပ်ႉ ထွၼ်ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇႁဵတ်းတီႈယူႇ တူဝ်ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ တီႈဢၼ် 6 ၼႆႉဢေႇလိူဝ် 5 ၼႆလႄႈ၊ ဢၼ်ၵႂႃႇၵၼ် ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈသႂ်ႇတီႈ တူဝ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်တီႈ ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေႁဵတ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢဝ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ပဵၼ်တီႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇၶွင် subtrahend ၶိုၼ်ႈမႃး ၼိူင်ႈဢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းပဵၼ် 1၊ လႄႈ တႅမ်ႈသႂ်ႇတီႈ တူဝ်ဢၼ်ပဵၼ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇၶွင် တီႈၼမ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႇဢူဝ်ႇရၢမ်ႇဢၼ်ၼႆႉ Pierre de Fermat ဝူၼ်ႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်းမိူဝ်ႈ ပီႊ 1637 တီႈၼႂ်းၶွပ်ႇၶွင် ၽိုၼ်မိူၼ်ၶွင် Arithmetica၊ တီႈဢၼ်မၼ်းၸၢႆး မွၵ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းၸၢႆးမီး လၵ်းထၢၼ်သၢၵ်ႈသေႇ ဢၼ်ယႂ်ႇႁႅင်းလိူဝ် တွၼ်ႈတႃတေမႅၼ်ႈတီႈၼႂ်း ၶွပ်ႇၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
တီႇဢူဝ်ႇရၢမ်ႇ သီႁႃႈဢၼ်၊ ဢၼ်မီး လၵ်းထၢၼ် သၢၵ်ႈသေႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸၼ်ႉငဝ်ႈမၼ်းဢၼ်ပွတ်း၊ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ သီ ႁႃႈမဵဝ်းၼႆႉၵုမ်ႇထူၼ်ႈတႃႇ ယွမ်ႉသီ ႁၢင်ႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈ ၼႄသၢၵ်ႈသေႇဝႆႉမိူဝ်ႈပွတ်းလိုၼ်း 19 ပၢၵ်ႇပီမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူင်ႉၼၼ်သေတႃႉ၊ ဢၼ် ၼႄသၢၵ်ႈသေႇဝႆႉဝႃႈ သီ သီႇမဵဝ်းၼႆႉၵုမ်ႇထူၼ်ႈယူႇၼႆၼၼ်ႉ ယၢပ်ႇၵႂႃႇႁႅင်းၼႆလႆႈႁူႉႁၼ်လီႁႅင်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းပဵၼ် တီႇဢူဝ်ႇရၢမ်ႇလွင်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶွမ်းသေ ၼႄသၢၵ်ႈသေဝႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။
ပေႃးတေလႆႈလၢတ်ႈထႅင်ႈၸိုင်၊ ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်လႂ်ဢမ်ႇဝႃႈ ဢၼ်တေလႅပ်ႈၸၢင်ႈပဵၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈမီး ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ် ၼိူင်ႈ ဢၼ်တူၺ်းမိူၼ် ၼိူင်ႈဢၼ်ၼႂ်း ႁၢင်ႈၽႅၼ်လိၼ် 1,936 ၶႅပ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၼ်ႉ ၽွတ်ႈႁဵတ်းဝႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မိူဝ်ႈပီႊ 1908 လူၺ်ႈ Steinitz and Tietze ယဝ်ႉ။
variety V ဢၼ်ၼိူင်ႈၼိူဝ် finite field ဢၼ်ၼိူင်ႈတၢင်း q elements ဢၼ်မီးတူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ပဵၼ် finite ၶွင် rational points၊ သေဢမ်ႇၵႃး points ၼိူဝ် finite field တၢင်း qk elements ၵူႈဢၼ် ဢၼ်ပႃး field ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Henri Poincaré ဝူၼ်ႉဝႆႉမိူဝ်ႈတႄႇတႄႇမၼ်းသေ၊ တီႇဢူဝ်ႇရၢမ်ႇၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ တီႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တီႈၼၼ်ႉ မၼ်းတူၺ်းမိူၼ် တီႈဢၼ် ႁၼ်သၢမ်ၽၢႆႇယူဝ်းယူဝ်း ၵူၺ်း သိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉ၊ တၢင်းလဵၵ်ႉယႂ်ႇဢၼ်မီးပိူင်တၢႆ၊ လႄႈၶွပ်ႇဢေႇ (3-manifold ဢၼ်ပိၵ်ႉဝႆႉဢၼ်ၼိူင်ႈ )။
ဝၢႆးသေ လွင်ႈသႂ်ႇႁႅင်းၶတ်းၸႂ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇပၢႆးၼပ်ႉၶဝ် ၸမ်မႃးၼိူင်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီၼၼ်ႉ၊ Grigori Perelman ပၼ်လၵ်းထၢၼ်ၶွင် တၢင်းဝူၼ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉၼႂ်း ၽိုၼ်လိၵ်ႈသၢမ်ဝႂ် ဢၼ်လႆႈမိူဝ်ႈ ပီႊ 2002 လႄႈ ပီႊ 2003 ၼိူဝ် arXiv ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Perelman ႁဵတ်းႁႂ်ႈသုတ်းယဝ်ႉ ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင်သၢၵ်ႈသေႇဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဢမ်ႇၸွမ်းပၵ်းပိူင်တႄႉ၊ မၼ်းထၢမ်ဝႃႈ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ၵူႈဢၼ် ဢၼ်ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းၸၢင်ႈ မၵ်းမၼ်ႈ ပၼ်ဝႆးဝႆးလူၺ်ႈ ၶွမ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉၸၢင်ႈတေၵႄႈလိတ်ႈလႆႈဝႆးဝႆးလူၺ်ႈ ၶွမ်းယူႇႁႃႉၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ မၼ်းၵႆႉလၢမ်းတူၺ်းဝႃႈ ၶေႃႈတွပ်ႇၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းဢမ်ႇလႆႈ ၼႄလၵ်းထၢၼ်မႃးဝႃႈ ဢၼ်လႂ်ၽိတ်း၊ ၵူၺ်းမၼ်းၵႆႉယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဝူၼ်ႉထီႉၼိူင်ႈၼႆႉ ၸႂ်ႈ သေ ထီႉသွင်ၼႆႉၽိတ်းၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းတႄႉ၊ တၢင်းဝူၼ်ႉ Collatz၊ ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၸွမ်းဢၼ်ဝႃႈ တီႈသုတ်းတူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ ဢၼ်ၸႅၼ်ၶပ်ႉၵၼ်ဝႆႉမၢင်ႊဢၼ်၊ ၸွင်ႇလႆႈၸၢမ်းဝႆႉတူၺ်းႁိူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸၢမ်းဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ တၢင်းမူတ်းတေႃႇထိုင်1.2 × 1012 (ဢၼ်ပူၼ်ႉလိူဝ် ၼိူင်ႈထရီႇလျႅၼ်ႇ) ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သၢၵ်ႈသေႇဢၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈတေပဵၼ်လႆႈ ၵူႈမဵဝ်း မဵဝ်းယဝ်ႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈၶွင် လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်းတၢင်းလင်ၶွင်မၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇၼႂ်းႄၵႈ ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းတၢင်း ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်ႁူႉဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၼိူင်ႈၶွင်လၵ်းထၢၼ်၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ မိူဝ်ႈမီးလွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ဢၢၼ်ႇႁူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းလႆႈ ဢၼ်တေဢွၼ်ႁူဝ်ၵႂႃႇလႆႈထိုင် ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်သၢၼ် ၶတ်းမၼ်း၊ ၼၼ်ႉလႆႈႁူႉၸၵ်းဝႃႈပဵၼ် "brute force" ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉ၊ လွင်ႈတၢင်း တၢင်းသဵင်ႈ ဢၼ်တေပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉသေ ၼေဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇတေဢမ်ႇပၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈသၢၼ်ၶတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Continuum hypothesis ဢၼ်ၶတ်းၸႂ်ႁႂ်ႈ မၼ်ႈၸႂ်ဝႃႈ relative cardinality ၶွင် infinite sets ၵမ်ႈၽွင်ႈ၊ ၼၼ်ႉၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းမႃးထုၵ်ႇၼႄဝႃႈ ဢမ်ႇၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း set ဢၼ်ၵမ်ႈပႃႈၼမ် ႁပ်ႉဝႆႉၶွင် Zermelo–Fraenkel axioms ၶွင် set တီႇဢူဝ်ႇရီႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇတီႇဢူဝ်ႇရီႇၵမ်ႇဢေႇတႄႉ မီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ဝႃႈ Riemann hypothesis ၼႆႉၸႂ်ႈယူႇၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
logistic map ၼႆႉပဵၼ်ၽႅၼ်ႇႁၢင်ႈ polynomial ဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ၵႆႉယိူင်းၸူးၼင်ႇပဵၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈဢၼ်ၵႆႉပၼ် လွင်ႈလၢႆး ႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးလုၵ်ႉတီႈ ဢၼ် non-linear dynamical equations ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈႁႅင်းၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Kepler ၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈမၵ်းၶၼ်းၶွင် တၢင်းၼမ်ဢေႇၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉ Fibonacci ဢၼ်သိုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၶေႃႈသွင်ၶေႃႈၼႆႉသေ လွင်ႈတႅၼ်းတၢင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈတေပဵၼ် လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်ယူႇယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်းတႄႉ၊ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်သွင်ဢၼ် 0.999… လႄႈ 1 ၼႆႉပဵင်းၵၼ် ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၶဝ်တႅၼ်းတၢင် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်။
တူဝ်ၼပ်ႉတၢႆၵမ်ႈၽွင်ႈၼႂ်း ပၢႆးၼပ်ႉသွၼ်၊ ဢဝ်ပႃးၸွမ်း π၊ e၊ လႄႈ square root ၶွင် 2 ၼၼ်ႉ၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶွမ်းလႄႈ ၶွမ်းဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသေ တွၵ်ႈမႃးၼၼ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းပေႃးလိူဝ် ၼိူင်ႈႁဵင်လၢၼ်ႉယဝ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်တၢႆ ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ၵႂႃႇၵၼ်တၢင်း မဵဝ်းဢၼ် ၵႆႉယၢမ်ႈပဵၼ်ၼၼ်ႉလႄႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ဢၼ်မႂ်ႇဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ ၽွတ်ႈႁဵတ်းမႃးတွၼ်ႈတႃႇတေ တႅၼ်း တၢင်ၶဝ် ႁႂ်ႈမၼ်းသၢင်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယူႇ။
မၢင်ႊပွၵ်ႈမႃး၊ ၽၢင်ႁၢင်ႈ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်တၢႆၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်လိၵ်ႈတၢင်းတူဝ်ယဝ်ႉ။
0 (သူၼ်) ၼႆႉပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ လႄႈ တူဝ်ၽၢႆႇဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉ တိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေ တႅၼ်းတၢင်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်း တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸိုဝ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉ 0 ၼႂ်းလိၵ်ႈ ဢင်းၵိတ်း ပႃးဝႆႉဝႃႈ zero၊ nought (မိူင်း UK)၊ naught (မိူင်းUS; )၊ nil၊ ဢမ်ႇၼၼ်—ၼႂ်းတူဝ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈဝႆႉတီႈဢၼ် တီႈဢေႇသုတ်း တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸပ်းၵၼ်ဝႆႉၼိူင်ႈတူဝ် ၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇဝႆႉမၼ်း လုၵ်ႉတီႈ ဢၼ်တူဝ်လိၵ်ႈ "O"—oh ဢမ်ႇၼၼ် o ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇတၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ် ငၢႆႈငၢႆႈၶွင် လွင်ႈဢေႇၼၼ်ႉ၊ တူဝ်လိၵ်ႈဢၼ်ဝႃႈ nothing လႄႈ none ၼႆႉၵႆႉၵႆႉ ၸႂ်ႉ တိုဝ်းသေပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်း တူဝ်လိၵ်ႈဢၼ်ပဵၼ်တွၼ်ႈဝႆႉၶွင် မၢႆၾူင်းၼၼ်ႉ ၵႆႉၵႆႉႁွင်ႉမၼ်းဝႃႈပဵၼ် oh ၼႆယဝ်ႉ။+
မိၵ်ႈမၢႆဢၼ်ဝႃႈ nfr၊ ပွင်ႇဝႃႈ ႁၢင်ႈလီ၊ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ ၸီႉၼႄ ၸၼ်ႉငဝ်ႈတီႈၼႂ်း ၵၢၼ်ၸၼ်ႁၢင်ႈ ၶုမ်လႄႈ ပိရမိတ်ႉ၊ လႄႈ တႅၵ်ႈတၢင်းၵႆဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ထႅဝ်ဢၼ် ပဵၼ်တီႈငဝ်ႈ မိူဝ်ႈပဵၼ် တၢင်းၼိူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းတႂ်ႈထႅဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်တီႈယူႇၸၢဝ်း Babylonian ၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉသူၼ် ဢၼ်တႄႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်းႁင်းၵူၺ်း၊ မၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈသုတ်းၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈၵေႃႈပႃးယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ AD 150 ၼၼ်ႉ၊Ptolemy ၵေႃႉဢၼ်ထုၵ်ႇႁူမ်ႇငမ်းလူၺ်ႈ Hipparchus လႄႈ ၸၢဝ်း Babylonians ၶဝ်ၼၼ်ႉ၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး မိၵ်ႈမၢႆတွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉသူၼ် တီႈၼႂ်းၵၢၼ်ငၢၼ်း ပၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇၸွမ်းပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ Syntaxis Mathematica၊ ဢၼ်လႆႈႁူႉၸၵ်းဝႆႉပႃးဝႃႈ ပဵၼ် Alshnest ၼႆ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢၼ်ၼႆႉ ၶိုၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုၼ်းမိူဝ်ႈ AD525 တီႈၼႂ်းလွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆၶွင်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း ဢၼ်ၸမ်ၵၼ်တၢင်း တူဝ်ၼပ်ႉၸၢဝ်း Roman၊ ဢၼ် ပိၼ်ႇတႅမ်ႈၽႃႇသႃႇလုၵ်ႉတီႈ လိၵ်ႈၸၢဝ်း Latin ၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ် nulla ဢမ်ႇၼၼ် "none" လူၺ်ႈ Dionysius Exiguus ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်လိၵ်ႈ Lokavibhāga၊ တူဝ်လိၵ်ႈၸၢဝ်း Jain ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႂ်း ပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ၽႄမႃးတီႈ ပၢႆးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ်ၼၼ်ႉ သိုပ်ႇမီးသၢႆၸႂ်ၵႂႃႇလႆႈထႅင်ႈၼႂ်းလွင်ႈ ပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ လိၵ်ႈ Sanskrit ၶွင် လိၵ်ႈ Prakrit ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈငုၼ်းမၼ်း၊ ဢၼ်မၢႆဝႆႉဝၼ်းထီႉတၢင်းၼႂ်းမၼ်းဝႃႈ AD 458 (ၵၢပ််ႈပၢၼ် Saka380)၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်decimal place-value ဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ဢၼ်ပႃးၸွမ်း တူဝ်ၼပ်ႉသူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 813 ၼၼ်ႉ၊ al-Khwarizmi ၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်ၼပ်ႉၸၢဝ်း Hindu တီႈၼႂ်းလွၵ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ပၢႆးသၢႆႈၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ်ၶွင် မၼ်းၸၢႆးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။"
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ပပ်ႉဢၼ်ၼႆႉ ထုၵ်ႇပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇထိုင် လိၵ်ႈ Latin မိူဝ်ႈၼႂ်း 12 ပၢၵ်ႇပီမိူင်း တႂ်ႈႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ Algoritmi de numero Indorum ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဝ်းသိုပ်ႇၸွမ်းလင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁဝ်း ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ထႅင်ႈသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈ ပၼ်လႄႈဢဝ်ၶွင် လွင်ႈထဵင် လၢတ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဝ်းလႆႈၶတ်းၸႂ်မႃး တွၼ်ႈတႃႇတေတႅမ်ႈပပ်ႉဢၼ်ၼႆႉတၢင်းမူတ်း ထၢၼ်ႇႁဝ်း ပွင်ႇၸႂ်လႆႈၼၼ်ႉသေ၊ ၽႄႁဵတ်းမၼ်းပဵၼ် သိပ်းႁႃႈတွၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉၸၢဝ်း Indian ၵဝ်ႈတူဝ်ၼႆႉပဵၼ်: 9 8 7 6 5 4 3 2 1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
254–255 ပႃး 0 ဢၼ်ပဵၼ်ၼင်ႇ တူဝ်ၼပ်ႉသၽႃႇဝဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ တီႈၼႂ်းလွင်ႈ ဢၼ်မၼ်းတူဝ်လဵဝ်ၵူၺ်း ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉသၽႃႇဝ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တူဝ်မၢႆလေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇပဵၼ် ၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ၊ zero ၼႆႉဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တၢင်းတူဝ်ၼပ်ႉသူၼ်၊ ဢၼ်ၸႂ်ႉၼႂ်း လွၵ်းပိူင်ၽၢႆႇမၢႆၼပ်ႉၸွမ်း တူဝ်တႅၼ်း တၢင်တီႈယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉ 0 ၼၼ်ႉတေဝူၼ်ႉလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇဝူၼ်ႉလႆႈဝႃႈပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉသၽႃႇဝ ဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ၵူၺ်းမၼ်းပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ လႄႈၵွပ်ႈၼၼ်ႉပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉ rational ဢၼ်ၼိူင်ႈ လႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်တႄႉဢၼ်ၼိူင်ႈ (လႄႈဢမ်ႇၵႃး တူဝ်ၼပ်ႉ algebraic ဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉ complex ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ)။
မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ prime ယွၼ်ႉမၼ်းမီး factors ဢၼ်ဢၢၼ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းဢမ်ႇ သုတ်းလႆႈ၊ လႄႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ composite ယွၼ်ႉမၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄဝႃႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉ prime (ၵွပ်ႈ 0 ၼႆႉလူဝ်ႇလႆႈၵႆႉပဵၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်းတူဝ် factors) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ prime ယွၼ်ႉမၼ်းမီး factors ဢၼ်ဢၢၼ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉမၼ်းဢမ်ႇ သုတ်းလႆႈ၊ လႄႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ composite ယွၼ်ႉမၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄဝႃႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉ prime (ၵွပ်ႈ 0 ၼႆႉလူဝ်ႇလႆႈၵႆႉပဵၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်းတူဝ် factors) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Cardinality function၊ ဢၼ်ၸႂ်ႉတီႈ empty set၊ ဢၼ်ႁူၼ် လင်ၵႂႃႇၸူးၶိုၼ်း empty set မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈမၼ်းပဵၼ်0 elements ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ abstract algebra ၼၼ်ႉ၊ 0 ၼႆႉၵႆႉၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇတေတႅၼ်းတၢင်တီႈ zero element ဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ဢၼ်ပဵၼ် neutral element ဢၼ်ၼိူင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ လေႃးသႂ်ႇ (သင်ႇဝႃႈမၵ်းမၢႆဝႆႉၼိူဝ် structure တၢင်းတႂ်ႈ လွင်ႈဝူၼ်ႉၶွပ်ႈတူၺ်းၼၼ်ႉ) လႄႈ ပဵၼ် absorbing element ဢၼ်ၼိူင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ ႁဵတ်းပၢႆးၼပ်ႉၵုၼ်း (သင်မၵ်းမၢႆ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇတၢင်းၼမ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼၼ်ႉ၊ ၸၼ်ႉတူဝ်ၼပ်ႉသူၼ်ၼႆႉ ၸႅၵ်ႇၽေဢွၵ်ႇၸွမ်း သၽႃႇဝမၼ်းလုၵ်ႉတီႈ ၸၼ်ႉတၢင်ႇဢၼ်တၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉသေ၊ ယွၼ်ႉတွၼ်ႈတႃႇတၢင်ႇဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းထုၵ်ႇလိူၵ်ႈ ၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢေႇ ဢၼ်ဢဝ်မၼ်းသၢင်ႇထုၵ်ႇဝႃႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
လႆႈၼႄဝႆႉယဝ်ႉဝႃႈ ၼျူႇထရုၼ်ႇသီႇႁူၺ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်တုမ် ၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈတေ ၼိမ်သဝ်းတဵမ်ထူၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈပဵၼ် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ (atom) ႁူၺ်ႇၼိူင်ႈ တီႈၼႂ်း သုၼ်ႇမၼ်းႁင်းၶေႃၼၼ်ႉယူႇ။
တွၼ်ႈတႃႇပိူင်တႅၵ်ႈ မၼ်းတႄႉ၊ elements ၶွင် array ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်တႄႇတီႈ 0 တီႈၼႂ်း C၊ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ တွၼ်ႈတႃႇ array ဢၼ်ၼိူင်ႈၶွင် n items ၼၼ်ႉ လွင်ႈၸႅၼ်ႇၶပ်ႉတူဝ်ၼပ်ႉၶွင် arrayindices ၼၼ်ႉတႄႇၵႂႃႇလုၵ်ႉတီႈ 0 ထိုင်။
တီႈဢၼ်သိမ်းဝႆႉ ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်၊ မၼ်းပဵၼ်လႆႈတွၼ်ႈတႃႇ field ဢၼ်ၼိူင်ႈယႃႇမီးလႆႈ ၵႃႈၶၼ် ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယူႇ။
တွၼ်ႈတႃႇပၢႆး ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၸွမ်းတူဝ်လိၵ်ႈတႄႉ ဢၼ်ၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ တီႈပဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တီႈဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၶေႃႈမုၼ်းလႄႈ တူဝ်လိၵ်ႈ။
လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ပႃး null value ဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်သူင်ႇပၼ် null result ဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢင်ပွႆး Formula One ၼၼ်ႉ၊ သင်ဝႃႈ ၽူႈၵတ်ႉ ၶႅၼ်ႇတူဝ်ႈလူၵ်ႈ ဢၼ်ဢွင်ႇပေႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၶႄႉၶဵင်ႇတီႈၼ်ႂ်း ပၢင်ပွႆး Formula One ၼႂ်းပီႊ ဢၼ်ၶဝ်ဢွင်ႇပႄႉတီႈၼႂ်း ႁူဝ်ၶေႃႈပၢင်ၶႄႉၶဵင်ႇ ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၸိုဝ်ႈၼၼ်ႉၸိုင်၊ၵူၼ်းႁေႃႈၵႃးၵေႃႉၼိူင်ႈၼႂ်းတၢင်းၼမ် ၶွင်ၸုမ်းဢၼ် ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ဢၼ်ဢွင်ႇ ပႄႉဝႆႉၸွမ်း ႁူဝ်ၶေႃႈၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇပၼ် 0 ယဝ်ႉ။
ၸၢၵ်ႈပေႃႉလိၵ်ႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းဝႆႉလွင်ႈ ပႅၵ်ႈပိူင်ႈၵၼ်တီႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈမၼ်း ၼႂ်းၵႄႈ O လႄႈ 0 ၼၼ်ႉဝႆႉ၊ မဵဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ ယင်းဢမ်ႇမီး ၼဵၼ် ဢၼ်ယၢၼ်ၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇတူဝ်ၼပ်ႉ 0 လူးၵွၼ်ႇ။
တူဝ်ၼပ်ႉ 0 ဢၼ်ပႃးမဵတ်ႉတၢင်းၼႂ်းၵၢင်မၼ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းမၼ်းပဵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇဢၼ်လိူၵ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ၼိူဝ် IBM 3270 ဢၼ်ပဵၼ်တီႈတူၺ်းၼၼ်ႉလႄႈ သိုပ်ႇၵႂႃႇထႅင်ႈၸွမ်း ၽၢင်ႁၢင်ႈတူဝ်လိၵ်ႈ ၶွမ်းၸၼ်ႉသုင်ၵမ်ႈၽွင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇ Andalé Mono လႄႈ တီႈၼႂ်း လွၵ်းပိူင်ၵမ်ႈ ၽွင်ႈ ဢၼ်ၶၢႆဝႂ်ႁိူဝ်းဝိၼ်ဝႆႉထႃႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ယူႇယဝ်ႉ။
1 (ၼိူင်ႈ၊ unit ၼႆၵေႃႈႁွင်ႉ၊ လႄႈ unity) ပဵၼ်မၢႆဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇတႅၼ်းတၢင် မၢႆဢၼ်ၼၼ်ႉ တီႈၼႂ်းမၢႆၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈလိူၵ်ႈ မၢႆထွၼ် ဢမ်ႇၼၼ် မၢႆလေႃးၼၼ်ႉ တီႈဢၼ် တူဝ်ၼပ်ႉသူၼ်ၼႆႉ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ မၢႆလေႃးၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ မၢႆထွၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼၼ်ႉ၊ 1 ၼႆႉပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉမၢႆလေႃး ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းလႄႈ ဢၼ်လဵၵ်ႉသုတ်းယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၼမ်သုတ်း သင်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႆ ၼမ်ႉၵတ်ႉတၢင်းမူတ်းၶွင် 1 ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈတေဝူၼ်ႉဢဝ်လႆႈ လုၵ်ႉတီႈၼႆႈယူႇ ။
ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းၼႆႉပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ် တဵမ်ထူၼ်ႈဝၢႆး တူဝ်ၼပ်ႉသူၼ်ယူႇ။
မၼ်းထုၵ်ႇသူင်ႇၵႂႃႇထိုင်မိူင်း Europe လတ်းၶၢမ်ႈ လႅၼ်လိၼ် Maghreb လႄႈ Andalusia မိူဝ်ႈၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉလူၺ်ႈ လွင်ႈၵၢၼ်သၵေႃႇလႃႇ ဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၽၢႆႇ ၽႃႇသႃႇ Arabic ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၽၢင်ႁၢင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉ ဢၼ် ၸၼ်ၶိုၼ်ႈယၢဝ်းတီႈ တူဝ်ၼပ်ႉ 1 ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၵႆႉၸႂ်ႉ ဢၼ်ၸၼ်တၢင်းယၢဝ်း ဢၼ်လတ်းသႂ်ႇ တီႈတူဝ်ၼပ်ႉ 7 ဢၼ်တင်ႈသိုဝ်ႈၼၼ်ႉထႅင်ႈၵွၼ်ႇ။
ပေႃးတေဢဝ် ၶေႃႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇမၼ်းလၢတ်ႈတႄႉ၊ 1 ၼႆႉပဵၼ် တၢင်းၼမ်တၢင်းဢေႇ၊ ၵႃႈၶၼ်မၼ်းလုမ်းလုမ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ် norm ၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉ unit complex တူဝ်ၼိူင်ႈ၊ unit vector၊ လႄႈ unit matrix ဢၼ်ၼိူင်ႈ (ဢၼ်ၵႆႉႁွင်ႉလိူဝ်တႄႉပဵၼ်identity matrix ဢၼ်ၼိူင်ႈ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်း category theory ၼၼ်ႉ၊ 1 ၼႆႉမၢင်ႊပွၵ်ႈမႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇ တႅၼ်းတၢင်terminal object ၶွင် category ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ exponential function (1x) ဢၼ်ပဵၼ် base 1ၼၼ်ႉၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်တၢင်း 1 တႃႇသေႇ၊ ဢၼ်ပိၼ်ႈၽူၼ်မၼ်းဢမ်ႇမီး (ဢၼ် တေလႆႈႁွင်ႉဝႃႈ logarithm base 1 သင်ဝႃႈမၼ်းမီးဝႆႉယူႇ)။
ယဝ်ႉၵေႃႈ၊ vectors ၼႆႉၵႆႉႁဵတ်း normalized ႁႂ်ႈပဵၼ် unit vectors (ဢၼ်ပဵၼ် vectors ၶွင် တၢင်းၼမ်တၢင်းဢေႇမီး ၼိူင်ႈ)၊ ယွၼ်ႉသင်ၼႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉမီး ၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၶႂ်ႈလႆႈၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၼ်းၼႆႉပဵၼ်ထႅင်ႈ တူဝ် ၼပ်ႉမၢႆၼိူင်ႈလႄႈ မၢႆသွင်တီႈၼႂ်း Fibonacci ဢၼ်ၶပ်ႉၸႅၼ်ႇၵၼ်ဝႆႉ (0 ပဵၼ် zeroth) လႄႈပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉမၢႆၼိူင်ႈတီႈ ၼႂ်း တူဝ်ၸႅၼ်ႇၶပ်ႉၵၼ်ဝႆႉတၢင်းၼမ်ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ၊ ပၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ abstract algebra ၸၢင်ႈတေဝူၼ်ႉသွၼ်ႇလႆႈဝႃႈပဵၼ် field ၸွမ်း element ဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ singleton ဢၼ်ၼိူင်ႈလႄႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ set ဢၼ်ၼိူင်ႈလႃးလႃး။
ပၢႆႇၼရီႇၵူၵ်ႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉပဵၼ် တူဝ်ဢၼ်ၸႅၼ်ႇၶပ်ႉၵၼ်ဝႆႉဢၼ်ၼိူင်ႈၶွင် 1 လႄႈ 0 ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း ၶွမ်းတွၼ်ႈတႃႇတႅၼ်းတၢင် ၶေႃႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းမဵဝ်းၸိူင်ႉႁိုဝ်သေဢမ်ႇဝႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
+1 ၼႆႉပဵၼ် ႁႅင်းၾႆးၾႃႉၶွင် ၽူဝ်ႇသီႇထရုၼ်ႇလႄႈ ပရူဝ်ႇတုၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇပၢႆးဝူၼ်ႉ Neopythagorean ဢၼ်ၸိုဝ်ႈ ႁွင်ႉ Nicomachus ၶွင်ဝဵင်း Gerasa ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ဢၼ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ၵူၺ်းပဵၼ်ငဝ်ႈၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
We Are Number One ၼႆႉပဵၼ် ၵႂၢမ်းမိူဝ်ႈပီႊ 2014 လုၵ်ႉတီႈ တီႇဝီႇသျူဝ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ LazyTown မႃးသေဢၼ်ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇမႃး ၼင်ႇလွင်ႈလီၶႂ်ႈၶူဝ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႂ်း ဢိၼ်ႇတႃႇၼႅတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႂ်းလွင်ႈဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း မၢၵ်ႇၼင် (ပိတ်ႉမၢၵ်ႇၼင်) ၼၼ်ႉ မၢႆ 1 ၼႆႉၵႆႉပၼ်ၵူၼ်းပႆႉၵူဝ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
1 ၼႆႉပဵၼ်မၢႆဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်း ဢၼ်ၶႂၢင်းဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ ၵူၼ်းလဵၼ်ႈၶွင် ၸုမ်း National Hockey League (NHL)၊ၸုမ်းၼၼ်ႉႁၢမ်ႈတၢပ်ႈလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမၢႆ 00 လႄႈ 0 ၼႂ်းဝၢႆးလိုၼ်း ပီႊ 1990 (မၢႆဢၼ်သုင်သုတ်း ဢၼ်ၶႂၢင်းပၼ်ဝႆႉတႄႉပဵၼ် 98) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ဢၼ်ၶပ်ႉၸႅၼ်ႇဝႆႉၶွင် တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်း ဢဝ်ၵမ်းမၼ်းဝႃႈ ဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈပႃး တူဝ်ဢၼ်ၸႅၼ်ႇဝႆႉဢၼ်ယၢဝ်းသေ ဢၼ်မွတ်ႇဝႆႉၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်ဢဝ် ၵမ်းမၼ်းဝႃႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢဝ်ၵမ်းမၼ်းဝႃႈ၊ လူၺ်ႈinfinite monkey တီႇဢူဝ်ႇရၢမ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မၢႆသွင်၊ ယွၼ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉ transcendental ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႇၶူင်သၢင်ႈၸွမ်း လဵၵ်းလႅမ်ဢၼ်ပဵၼ်ၶိူင်ႈၸၼ်ႁၢင်ႈလႄႈ ၶိူင်ႈတႅၵ်ႈတၢင်းသိုဝ်ႈလႄႈ၊ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ် လႆႈတွၼ်ႈတႃႇ "ႁဵတ်းတူင်ႇဝူင်းပဵၼ်သီႇၸဵင်ႇ"လႆႈၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ၸၢဝ်း Indian ၸိုဝ်ႈ Aryabhata ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵႃႈၶၼ်ၶွင် 3.1416 တီႈၼႂ်း Āryabhaṭīya ၶွင်မၼ်းၸၢႆး (မိူဝ်ႈ 499 AD) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၽၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅင်လၢဝ် ၸၢဝ်း Persian ၸိုဝ်ႈJamshīd al-Kāshī ထုၵ်ႈဢွၵ်ႇတူဝ်ၼပ်ႉ sexagesimal ဢၼ်မီး 9 တူဝ်၊ ဢၼ်ၶႂ်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၸမ်ၸမ်ၸွမ်း တူဝ်ၼပ်ႉ16 decimal တီႈၼႂ်း 1424 ဢၼ်ၸႂ်ႉၽၢင်ႁၢင်ႈဢၼ်မီးၸဵင်ႇတၢင်း 3×228 ၼႃႈ၊ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈမၵ်းမၢႆတူဝ်ႈလူၵ်ႈ ႁိုင် မွၵ်ႈ 180 ပီႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ငိူင်ႉဝႄႈလွင်ႈပိုင်ဢိင်ၼိူဝ် series ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈသုတ်းသဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈမူၼ်ႉမႄးၶွင် Salamin လႄႈ Brent ၼၼ်ႉသေ ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈလၢႆထိုင်ပႃးဝႃႈ Brent–Salamin algorithm ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း series ဢၼ်ဢမ်ႇသုတ်းသဵင်ႈလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် iterative algorithms ဢၼ်ထိင်းသိမ်းလႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ယူႇၼႂ်းၵႄႈမၼ်းတင်းမူတ်း တေႃႇထိုင်ၶေႃႈတွပ်ႇၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းပေႃးတေလႆႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတၢင်းၸွႆႈထႅမ် တွင်းမၢႆဝႆႉၸိူင်ႉၼၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ mnemonics ၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်လိၵ်ႈလူင်ဢၼ်ဢဝ်မႆႉႁဵတ်းဝႆႉသေ တိတ်းၸပ်းဝႆႉၸွမ်းလၢၼ်ႇၾႃႉၵူင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ် တူဝ်မဵတ်ႇမၢႆဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁင်းၵွၺ်း (မိူၼ်ၼင်ႇ "2") ဢမ်ႇၼၼ် ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ (မိူၼ်ၼင်ႇ "25") တႃႇတႅၼ်းတၢင်ပၼ်တူဝ်ၼပ်ႉ ၼႂ်းလွၵ်းပိူင်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼႄလွင်ႈတၼ်းႁဵင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းပိူင်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼႄလွင်ႈတၼ်းႁဵင်းၼၼ်ႉ မၼ်းမီးတူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တူဝ်လဵဝ်တႃႇတူဝ်ၼပ်ႉတဵမ် လုၵ်ႉတီႈ သုၼ် ၵူၺ်းဢမ်ႇပႃးသုၼ် ၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင် တူဝ်ပိုၼ်ႉၶွင် လွၵ်းပိူင်တူဝ်ၼပ်ႉ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉငဝ်ႈတႄႇမၼ်းၼၼ်ႉ ငၢႆးမိူၼ်တင်းတူဝ်ၼပ်ႉပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉတႄႉတႄႉသေ ယင်းလူတ်းလူင်းထိုင်glyphs ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇတႅၼ်းတၢင် တူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်း Maya ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းမဵတ်ႇမၢႆၵၢပ်ႇႁွႆ တႃႇတႅၼ်းတၢင် သုၼ် ယူႇယဝ်ႉ။
လွၵ်းပိူင်တူဝ်ၼပ်ႉထႆးၼၼ်ႉ ၵူပ်ႉမႅၼ်ႈၵၼ်တင်း လွၵ်းပိူင်တူဝ်ၼပ်ႉ Hindu–Arabic သေ ဢမ်ႇပႃးမဵတ်ႇမၢႆဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇတႅၼ်းတၢင်တူဝ်ၼပ်ႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၶဝ်တင်းသွင်ၼၼ်ႉ မီးပိုၼ်ႉထၢၼ် ၼိူဝ်လွၵ်းပိူင် 3 ဢၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈတင်းၼမ် ၼႂ်း 300 ပီႊပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ လႆႈမၢႆဝႆႉလွင်ႈငၢႆႈၶွင်လွင်ႈမၢႆၸွမ်းတၼ်းႁဵင်းဢၼ်ၼႄတၢင်းၼမ်ထိုင် တူဝ်တႅၼ်းၶွင် ၸုတ်ႇၸမ်ႈ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၵေႃႈ 1111 (ၼိူင်ႈႁဵင် ၼိူင်ႈပၢၵ်ႇ ပၢႆ သိပ်းဢဵတ်း) ၼၼ်ႉ ပဵၼ် repunit ယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေဢၢၼ်ႇတင်းၼိဝ်ႉမိုဝ်းသိပ်းၼိဝ်ႉယဝ်ႉ မၢင်ႊၽိင်ႈထုၼ်းၼၼ်ႉ ၼပ်ႉပႃး ပွင်ႈၼိဝ်ႉမိုဝ်း လႄႈ ၵႄႈၵၢင်ႈၼိဝ်ႉမိုဝ်း တင်း ၼိဝ်ႉတိၼ် ၼိဝ်ႉမိုဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၽိင်ႈထုင်းပၢၼ်ႁိၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးတင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းငဝ်ႈတိုၼ်း ၸုမ်း American မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း tallies တႃႇၵၢၼ်တေႃႇလွင်း၊ တၢင်းၸွႆႈသုၼ်ႇတူဝ် လႄႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႇပိၼ်ႇၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႄႇၶွင် မွၵ်ႈ 3500 BC ၼၼ်ႉ ၶႅပ်းလိၼ်ၼဵဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇတႅၼ်းတီႈတင်း မဵတ်ႇမၢႆတူဝ်ၼပ်ႉမႃးလွႆးလွႆးသေ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၢင်ႈလီတင်းၸဵင်ႇမူၼ်းတီႈၶႅပ်းလိၼ်ၼဵဝ် (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်းၵေႃႈပဵၼ်တီႈသႂ်ႇတႃႇၶႅပ်းလိၼ်) သေ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇၽဝ်ၾႆးယဝ်ႉ။
မႅတ်ႇမၢႆတူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်လႅမ်လႅမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉ ႁဵၼ်းႁႂ်ႈမိူၼ်ႁၢင်ႈမဵတ်ႇမၢႆတူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်မူၼ်းသေ ၶဝ်တႅၼ်းတီႈယူႇလႄႈ မီးလွင်ႈထိင်းသိမ်းလွင်ႈၸႂ်ၸပ်းၼိူဝ်လွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆမဵတ်ႇမၢႆၵႃႈၶၼ်ၶွင် မဵတ်ႇမၢႆတူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်မူၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉ Sexagesimal ၼၼ်ႉ လွၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉဢၼ်လေႃးၵၼ်ဝႆႉသေ ပဵၼ်ဢၼ်ထိင်းသိမ်းလွင်ႈပိၼ်ႇၵၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း base 10 လႄႈ base 6 ၼႂ်းမၢႆၶပ်ႉၶွင် တူဝ်တင်တူဝ်လႅမ် ၼႂ်းႁၢင်ႈတႃမႅတ်း လႄႈ ႁၢင်ႈပၢႆလႅမ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
တူဝ်ၼပ်ႉ Sexagesimal ၼၼ်ႉ လွၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉဢၼ်လေႃးၵၼ်ဝႆႉသေ ပဵၼ်ဢၼ်ထိင်းသိမ်းလွင်ႈပိၼ်ႇၵၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း base 10 လႄႈ base 6 ၼႂ်းမၢႆၶပ်ႉၶွင် တူဝ်တင်တူဝ်လႅမ် ၼႂ်းႁၢင်ႈတႃမႅတ်း လႄႈ ႁၢင်ႈပၢႆလႅမ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
Tallies ဢၼ်ဢၢင်ႈဢိင်ၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇႁႅင်းၼႃႇ တႃႇတေၵုၼ်း လႄႈ တေႁၢၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Jew ၶဝ် တႄႇၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းပိူင်ဢၼ်ငၢႆးၵၼ် (တူဝ်ၼပ်ႉ Hebrew) တင်း တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ ဢၼ်လႆႈႁူႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ် ၶႅပ်းငိုၼ်း မိူဝ်ႈမွၵ်ႈ 100 BC ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
The Maya of Central America ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းပိူင် base 18 လႄႈ base 20 သေ ဢၼ်ပဵၼ်လႆႈၵေႃႈ ၵိုၵ်းမႃးၸွမ်း Olmec သေ ၶဝ်ႈပႃးတင်း ၽၢင်ႁၢင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ positional notation လႄႈ သုၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထိုင်ဝႃႈ ၶိူင်ႈမၢႆဢၼ်မိူၼ် quipu ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉ လႆႈမီးလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ယူႇ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ် Andean ၼၼ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ပိုၼ်ႉႁူႉၶွင် ၵၢၼ်သႂ်ႇၶူတ်ႉၶွင် တုမ်ႇၶွတ်ႇလႄႈ သီ ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ၸၢဝ်း Spain ၶဝ် ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမိူင်း ထီႉ 16 ၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇလႆႈမီးလွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸႂ်မႃးယဝ်ႉ။
သုၼ်ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းမိူင်း India ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းႁိူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမိူင်း ထီႉ 7 CE လူၺ်ႈ Brahshnupta ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉ ၸၢဝ်း Arab ၶဝ် ၶႂၢၵ်ႈလွၵ်းပိူင်တႃႇသႂ်ႇပႃး တွၼ်ႈၸုတ်ႇသေ Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī တႅမ်ႈဝႆႉၵၢၼ်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇၶွင်မၼ်း ၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမိူင်း ထီႉ 9 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Binary system (base 2) ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ ၽႄႈလၢမ်းၼႂ်းႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမိူင်း ထီႉ 17 ၼၼ်ႉ လူၺ်ႈ Gottfried Leibniz ယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈတႃႇ ဢၼ် equation တေလႆႈၵႄႈလိတ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ တူဝ်လပ်ႉ ၼႆသေ ၵႃႈၶၼ်ၶွင်တူဝ်လပ်ႉဢၼ် မီးလွင်ႈပဵင်းပေႃးၸႂ်ၵၼ်တင်း လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈၶွင် equation ၼႆယဝ်ႉ။
Equation ဢၼ်မီးလွင်ႈမီးတၢင်းၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈတႃႇ ၵႃႈၶၼ်ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႈသေဢၼ်ဢၼ် ၶွင် လွင်ႈပႅင်ႇပိူင်ႈၼၼ်ႉၵွၺ်း။
ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼၼ်ႉ ၽၢႆႇၶႂႃၶွင် equation လႆႈထုၵ်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈပဵၼ် သုၼ် ၼႆယဝ်ႉ။
Equation ၼၼ်ႉတႅၵ်ႈၼိူင်းလႆႈတင်း တၢင်းတႅၵ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈသေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ တေမီးလွင်ႈတမ်းဝၢင်းၶွင်ၼမ်ႉၼၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႆႉပဵၼ် ပၢႆးဝူၼ်ႉမိူဝ်ႈတႄႇၶွင် algebraic geometry ဢၼ်ပဵၼ်ပၢႆးဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇၶွင် ပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇၵႄႈလိတ်ႈ equations တီႈ ၸုမ်းသေဢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ သေၵေႃႉၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆး algorithm ဢမ်ႇၼၼ်geometry ဢၼ်လုၵ်ႈတီႈ linear algebra ဢမ်ႇၼၼ်ႉ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇယႅၵ်ႉပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉမႃး လႆႈယူႇယဝ်ႉ။
Equations ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ယၢပ်ႇဝႆႉ၊ ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ ၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉၼၼ်ႉ သွၵ်ႇႁႃတူၺ်း တႃႇႁၼ်လွင်ႈမီးဢမ်ႇမီးၶွင် ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈမၼ်းသေ သင်ဝႃႈမီးၵေႃႈ တႃႇဢၢၼ်ႇတူၺ်းဝႃႈ ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈမၼ်းမီးလၢႆဢၼ် ၼႆၼၼ်ႉၵွၺ်း။
ၼႂ်းႁၢင်ႈၸၼ်ၼၼ်ႉx, y လႄႈ z တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ မီးတင်းၼမ် ပိူင်ႈၵၼ် (ၼႂ်းလွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈ) ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ႁႂ်ႈပဵၼ်ဝႆႉ ၼမ်ႉၼၵ်းပၼ်မူၼ်း လႄႈ x, y, လႄႈ z ၵမ်းတူဝ်တူဝ်ၼၼ်ႉ မီးၼမ်ႉၼၵ်း ပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ် equation ဢၼ်မီး R ဢၼ်ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ် equation ဢၼ်ၸႂ်ႉလၢႆတီႈ တႃႇ တူင်ႇဝူင်းယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင် ၵၢၼ်ႁႃၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းလွင်ႈတၢင်း parameters ဢၼ်ၼႄဝႆႉ လွင်ႈတူဝ်လပ်ႉ ၼႂ်း terms ၶွင် parameters ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈၵႄႈလိတ်ႈ equation ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႁၢၼ် တင်းသွင်ၽၢႆႇၶွင် equation လူၺ်ႈတင်း တင်းၼမ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တူဝ်သုၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼိူင်ႈဢၼ်ၵွၺ်းၼႆ algebraic equation ၼႆႉပဵၼ် univariate ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉၼၼ်ႉ လွၵ်းလၢႆးပၢႆးဝူၼ်ႉၶွင် ပိူင်တၢင်းယၢဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လႄႈ တွၼ်ႈငဝ်ႈပိုၼ်ႉၶွင် linear algebra ဢၼ်ပဵၼ် ႁူဝ်ၶေႃႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ၼႂ်း တွၼ်ႈၼမ်ၼမ်ၶွင် ပၢႆးၼပ်ႉပၢၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၸွမ်းလွၵ်းၸွမ်းပိူင်ဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ သေၵေႃႉၵေႃႉ ၸၢင်ႊတႅပ်းတတ်းတၼ်းႁဵင်းလႄႈ တၢင်းၵတ်ႉၶွင် တၢင်းသႂ်ႇၸႂ်ၶွင် ႁၢင်ႈၵတေႃႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼႆႉ ဢၼ် Descartes ၸၼ်ဢွၵ်မႃးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပိူင်ၶွင် geometry ဢၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉၸၢဝ်း Greek ၶဝ် ဝူၼ်ႉႁၼ်မႃးၼၼ်ႉ တဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ မုၼ်းမႂ်ႇႁႂ်ႈလီတိူဝ်းမႃး ယူႇယဝ်ႉ။
Exponential Diophantine equation ၼိူင်ႈဢၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ဢၼ်မီး exponents ၶွင် terms ၶွင် equation ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈဝႃႈ ဢမ်ႇႁူႉ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Algebraic geometry ပၢၼ်မႂ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈဢိင်ၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးတၢင်းဝူၼ်ႉႁၼ် ၶွင် algebra ပၢႆးဝူၼ်ႉႁၼ် ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ commutative algebra သေ တင်းၽႃႇသႃႇပၢႆးၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ လႄႈ ပၼ်ႁႃၶွင် geometry ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ တၼ်းႁဵင်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈပဵင်းပေႃးၸႂ်တင်း polynomial equation ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉၸိုင် ၸမ်ႈၶွင်ၼႃႈပဵင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶွင် algebraic curve ယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းပၢႆးၼပ်ႉဢၼ်သႅၼ်သႂ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ equations ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁဵၼ်းႁူႉမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈႁၼ်ထိုင်လၢႆလၢႆၽၢႆႇ ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ၵဵဝ်ၶွင်ႈတင်းၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းတုမ်ၶွင် functions ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵင်းပေႃးၸႂ်ၼႂ်း equation ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈတၢင်းယၢဝ်း equations ဢၼ်မီးၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊဢဝ်ၶေႃးသႂ်ႇ လႄႈ ၵုၼ်းတင်း တူဝ်ၵုၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇဝႆႉလီငၢမ်းလႄႈ ပွင်ႇၸႂ်ၵၼ်လီသေ ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈဢၼ်ပိၵ်ႉဢိုတ်းလႄႈ ဢၼ်မႅၼ်ႈယမ်းလီၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။
PDEs ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊထုၵ်ႇဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇပိုတ်ႇၼႄလွင်ႈတၢင်းဢတ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်လၢႆလၢႆလွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ သဵင်၊ တၢင်းမႆႈ၊ ၾႆးၾႃႉၼိမ်၊ ၾႆးၾႃႉတူင်ႉ၊ ဢၼ်ၼမ်ႉလႆ၊ လွင်ႈယိုတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် quantum mechanics ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင်ၵႃႈၶၼ်ထိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉဝႆႉၼၼ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼႂ်း equation ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸုမ်းတုမ်ၶွင်ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈတင်းမူတ်းၶွင် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းတုမ်ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈၶွင်မၼ်းယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းမၼ်းသေ လွင်ႈၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊပႃးလွင်ႈႁႃၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈသေဢၼ်ဢၼ် (ႁႃၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵေႃႈ ပဵင်းပေႃးယဝ်ႉ) ၊ ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈတင်းမူတ်း၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပဵင်းပေႃးတႃႇ ၶေႃႈၼမ်ႉၵတ်ႉထႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ၵွင်ႉၵဵဝ်ႇတင်းတွၼ်ႈၵၢင်ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈၼႆႉ လွင်ႈၵႄႈလိတ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊသႂ်ႇၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆမၼ်း။
လွင်ႈလၢႆၸိူဝ်ႉလၢႆပိူင်ၶွင်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၼၼ်ႉ မၼ်းယႂ်ႇၵႂၢင်ႈ၊ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်မႅၼ်ႈတင်းမၼ်းၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။
ၼႆႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႊပဵၼ်ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဢမ်ႇမီးပိုၼ်ႉႁူႉၽၢႆႇပၢႆးၼပ်ႉသေ ပၼ်ႁႃၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉလႆႈၵွၺ်းထုၵ်ႇၵႄႈလိတ်ႈမႃး ဝၢႆးသေလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းႁႅင်းတူဝ်ႁႅင်းၸႂ် လၢႆလၢႆႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမိူင်းယူႇယဝ်ႉ။
Polynomials ၼၼ်ႉ လႆႈၼႄတူဝ်ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းလၢႆလၢႆတီႈ ၶွင် ပၢႆးၼပ်ႉ လႄႈ ပၢႆးသၢႆႊ ယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈတင်းၼမ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းထွၺ်ႈၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈၼႆႉ သူၼ်ႈသၢၼ်ၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။
လူၺ်ႈလွင်ႈမႅၼ်ႈလွၵ်းမႅၼ်ႈပိူင်မၼ်းသေ ၸိုဝ်ႈၶွင် polynomial ၼၼ်ႉပဵၼ် P, ဢမ်ႇၸႂ်ႈ P(x) ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶွင် functional notation P(x) ၼၼ်ႉ မီးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈယၢမ်းဢၼ်လွင်ႈ တႅၵ်ႇတၢင်ႇၼႂ်းၵႄႈ polynomial လႄႈ associated function ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပွင်ႇလႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ သေၵေႃႉၵေႃႉၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းမၼ်း ၼိူဝ် domain သေဢၼ်ဢၼ် ဢၼ်မီးလွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇပၼ် လွင်ႈလေႃး လႄႈ လွင်ႈၵုၼ်း (ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၢႆထိုင် ၵူႈတူင်ႇ) ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
Polynomials ၶွင် degree ဢၼ်လဵၵ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပၼ်ၸိုဝ်ႈဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
Polynomial 0 ဢၼ်တေၸၢင်ႊဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇမီး terms သေဢိတ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ zero polynomial ၼႆယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉဝႃႈ degree ၶွင် polynomial ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈသုၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် degree ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ ၶွင် ၼိူင်ႈ term ၵူႈဢၼ်ဢၼ်သေ polynomial ဢၼ်ၼႆႉသမ်ႉ မီး degree သွင် ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
Polynomials ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇလူၺ်ႈတင်းၼမ်ၶွင် term ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူဝ်ၵုၼ်းသုၼ်ၼႆသေ ယွၼ်ႉၼၼ် ၼိူင်ႈ term polynomial ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ monomial သေ သွင် term polynomial သမ်ႉႁွင်ႉဝႃႈ binomial သေယဝ်ႉ သၢမ် term polynomial သမ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ trinomial ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၶွင် function ၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ domain ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈ။
Polynomial ၼႂ်းဢၼ်ဢမ်ႇတႅပ်းတတ်းလႆႈမီးၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ univariate polynomial ၼႆသေ polynomial ၼႂ်းဢၼ်ဢမ်ႇတႅပ်းတတ်းလႆႈမီးၼမ်သေၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ multivariate polynomial ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈတၢင်းၶွင်ပၢႆးဢၼ်မီးတူဝ်ၼပ်ႉယုင်ႈယၢင်ႈၼၼ်ႉ factors ဢၼ်ဢမ်ႇလူတ်းယွမ်းလႆႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ထႅဝ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။
သင်ဝႃႈ degree မၼ်းသုင်သေ ၼိူင်ႈ ပေႃးၼႆၸိုင် graph ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး asymptote သင်သေဢၼ်။
ၼႂ်းပိုၼ်ႉထၢၼ် algebra ၼၼ်ႉ လွၵ်းလၢႆးၸိူင်ႉၼင်ႇ quadratic formula ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇသွၼ်ၵၼ် တႃႇၵႄႈလိတ်ႈ degree ထီႉၼိူင်ႈ လႄႈ degree ထီႉသွင် ၶွင် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း polynomial ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၼီႈလဵဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ႁႃႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇႁႃ ၶေႃႈၼႄၶွင် ၸၼ်ႉသေဢၼ်ဢၼ် ၼႂ်းႁၢၵ်ႈၶွင် polynomial ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉႁိမ်းႁွမ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊမိူင်း ထီႉ 16 ၼၼ်ႉ ပိူင်တၢႆလၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ငၢႆးၵၼ်တင်းၼမ် (ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁၢၵ်ႈသၢမ်ၸၼ်ႉ ဢၼ်ၽိူမ်ႉသႂ်ႇၼႂ်း ႁၢၵ်ႈသွင်ၸၼ်ႉ) ၵူၺ်းယုင်ႈယၢင်ႈလိူဝ်ႁႅင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉၸၵ်းၵၼ်ၼမ် ယွၼ်ႉလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၸၼ်ႉသၢမ် လႄႈ သီႇ ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ (တူၺ်းတီႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း သၢမ်ၸၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း သီႇၸၼ်ႉ)။
မိူဝ်ႈပီႊ 1830 ၼၼ်ႉ Évariste Galois လႆႈၼႄငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်မီးၸၼ်ႉ သုင်လိူဝ်သေသီႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၵႄႈလိတ်ႈလူၺ်ႈ radicals ၼႆသေ ၼႄပႃးဝႃႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵမ်းဢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ သေၵေႃႉၵေႃႉတေၸၢင်ႊတႅပ်းတတ်းဝႃႈ မၼ်းတေၸၢင်ႊၵႄႈလိတ်ႈလႆႈယူႇႁိုဝ်ဢမ်ႇၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ ၼႆသေ သင်ဝႃႈလႆႈၼႆၵေႃႈ ႁႂ်ႈၵႄႈလိတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ထိုင်ဝႃႈပဵၼ်ၼၼ်သေတႃႉ ပိူင်တၢႆလၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇတႃႇ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ ဢၼ်မီး ၸၼ်ႉ 5 လႄႈ 6 ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇပိုၼ်ဢွၵ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ (တူၺ်းတီႈ quintic function လႄႈ sextic equation)။
လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဢၼ်ထိုင်တီႈထိုင်လႅၼၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊၵႄႈလိတ်ႈပၼ်လႆႈငၢႆႈငၢႆႈ (ၼႂ်းၶွမ်းၽိဝ်ႇတိူဝ်ႇ) ၼိူဝ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း polynomial ဢၼ်မီး ၸၼ်ႉသုင်သေ 1,000 ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ (တူၺ်းတီႈ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈႁႃ ႁၢၵ်ႈမၼ်း)။
တႃႇ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း polynomial ၼိုင်ႈၸုမ် ၼႂ်းလွင်ႈတူဝ်လပ်ႉၼမ်ၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇတႃႇတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ၶဝ်မီးၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈလၢႆလၢႆဢၼ်ႁိုဝ်ဢမ်ႇမီးၼႆသေယဝ်ႉ တူဝ်ၼပ်ႉတူဝ်ၼႆႉမီးလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈယူႇႁိုဝ်ဢမ်ႇမီး တႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈမၼ်း ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း polynomial တႃႇ ဢၼ်မီးလွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ၼႂ်းၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈမၼ်းၵွၺ်းၼႆၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁွင်ႉဝႃႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း Diophantine ၼႆယဝ်ႉ။
တူဝ်ၵုၼ်းမၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊတေထုၵ်ႇဢဝ်ပဵၼ် တူဝ်ၼပ်ႉၸႅတ်ႈ functions ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ၸႅတ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ၼႆႉ သပ်းလႅင်းၼႄပၼ်ဝႃႈ ယွၼ်ႉသင်လႄႈ linear combinations ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁွင်ႉဝႃႈ polynomials ၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈလွင်ႈၶွင်တူဝ်ၵုၼ်း ၼႂ်းဝူင်းၼၼ်ႉ "တူဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈပိူင်တၢႆ" ၼၼ်ႉ တၵ်းတေလႆႈထုၵ်ႇတႅၼ်းတီႈတင်း "တူဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈပိူင်တၢႆ ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးယူႇၼိတ်ႉ" (လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇတင်းသွင်ၼၼ်ႉ တူၵ်းလူင်းႁပ်ႉႁွင်း ၼႂ်းလွင်ႈၶွင်တူဝ်ၵုၼ်းၼႂ်းပၢႆးၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ)။
မိူဝ်ႈတူဝ်ၵုၼ်းမၼ်းပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉတဵမ်၊ တူဝ်ၼပ်ႉ ရႃႇသျၼ်ႇၼႄလ် ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးဢၼ်ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉၼႆၸိုင် မၼ်းတေမီး algorithms တႃႇထတ်းသၢင်ႈလွင်ႈ ဢမ်ႇလူတ်းယွမ်းလႆႈသေ တႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈၽႃႇတူဝ်ၼပ်ႉႁႂ်ႈလဵၵ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် polynomials ဢၼ်ဢမ်ႇလူတ်းယွမ်းလႆႈ (တူၺ်းတီႈ လွင်ႈၽႃႇတူဝ်ၼပ်ႉႁႂ်ႈလဵၵ်ႉ ၶွင် polynomials)။
ၽၢင်ႁၢင်ႈ polynomial ၶွင် matrix ဢမ်ႇၼၼ် linear operator ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်လၢတ်ႈၼႄလွင်ႈ eigenvalues ၶွင် operator ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈမၢႆတွင်းဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ လႄႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတူဝ်ထူပ်းလႆႈ ဢၼ်ႁဝ်းႁႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ၼႂ်းပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈၵေႃႈသၢင်ႈႁႂ်ႈလီၶိုၼ်ႈမႃး မိူဝ်ႈတႄႇၶွင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထီႉ 15 ၼၼ်ႉၵွၺ်းယူႇယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ "ႁဵတ်းႁႂ်ႈသီႇၸဵင်ႇသီႇၼႃႈပဵင်း တဵမ်ထူၼ်ႈသေ" လႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ်ၽၢႆႇသၢႆႉမၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးသီႇၸဵင်ႇသီႇၼႃႈပဵင်းတဵမ်ထူၼ်ႈလီၼၼ်ႉယူႇယဝ်။
Descartes' theorem ၼၼ်ႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမွၵ်ႇၼႄဝႃႈ တႃႇတူင်ႇဝူင်းသီႇဢၼ် ဢၼ်တေႃႉတႄႉထိုဝ်ႉၵၼ် (ဢၼ်သဵၼ်ႈဝူင်းထိုဝ်ႉၵၼ်) ၼၼ်ႉ ၶိုင်ႈသဵၼ်ႈၽႃႇသုၼ်ၵၢင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပဵင်းၸႂ်ထိုင် quadratic equation သေဢၼ်ဢၼ်ယူႇယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉ ၸၢဝ်း Babylon မွၵ်ႈ 400 BC လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉၸၢဝ်းၶႄႇ မွၵ်ႈ 200 BC ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆးပၢႆးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈၶွင် ၶွင်ႈတတ်းတႅပ်း တႃႇၵႄႈလိတ်ႈ quadratic equations လူၺ်ႈတင်း positive roots ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Euclid ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးၼပ်ႉ ၸၢဝ်း Greek ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းၶူင်သၢင်ႈလွၵ်းလၢႆးပၢႆးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈ ဢၼ်မီးလွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတိူဝ်းလိူဝ်ၼၼ်ႉဢွၵ်ႇမႃးပၼ် မွၵ်ႈႁိမ်းႁွမ်း 300 BC ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Al-Khwarizmi လႆႈႁွတ်ႈထိုင်ၶၢဝ်းတၢင်းၵႆ ၼႂ်းလွင်ႈႁဵတ်းပၼ်ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈဢၼ်တဵမ်တႃႇ quadratic equation ၵမ်ႈၼမ်သေ ယွမ်းႁပ်ႉၶေႃႈတွပ်ႇ ၼိူင်ႈဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် သွင်ဢၼ် တႃႇ quadratic equation ၵူႊဢၼ်ဢၼ် ၼႂ်းမိူဝ်ႈ မီးလွင်ႈႁဵတ်းပၼ် ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလၵ်းထၢၼ်ၽၢႆႇပၢႆးၼပ်ႉလွင်ႈတႅၵ်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Abū Kāmil Shujā ibn Aslam (မိူင်း Egypt, ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊ ထီႉ 10) ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ယွမ်းႁပ်ႉလွင်ႈ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢီရႃႇသျၼ်ႉၼႄလ် (ၵမ်ႈၼမ်ၼမ် ယူႇၼႂ်းၽင်ႁၢင်ႊ square root ၊ cube root ဢမ်ႇၼၼ် fourth root) ႁႂ်ႈပဵၼ်ၶေႃႈၵႄႈလိတ်ႈတႃႇ quadratic equations ဢမ်ႇၼၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ် တူဝ်ၵုၼ်း ၼႂ်းလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
