Lillian Diana Gish (14 Pay Wäl, 1893 - 27 Pay Rɛw, 1993) ɛ kuär ŋa̱a̱ri̱, ɛ gɔ̱ɔ̱r ŋa̱a̱ri̱ kä la lätɛ ŋa̱a̱ri̱.
Gish ɛ rami̱ jɔc lätkɛ rɛy pilimni̱ ɛ tuɔɔk ni̱ kɛ ruɔ̱n 1912 ɛ wɔ̱ rɛy runä 1920 ɛ wɔ̱ nhiam, kä niɛ rɛy lätni̱kɛ tɔ̱tɔ̱, caa kɛ mat kɛɛ nyin kuär läädä pilimni̱ ni̱ D. W. Griffith.
Jɛn bɔ̱ cɛ lät ti̱ rɔ̱ŋ la̱t rɛy lätni̱ tälbädhiöönä ɛ tuɔɔk ni̱ kɛ tuk runä 1950-ni̱ ɛ wɔ̱ kä 1980-ni̱, kä ɛn gua̱a̱th ɛmɔ cuɛ la̱tdɛ cu gäk. kä cuɛ ku röm kɛ ŋar Bette Davis rɛy pilimä mi̱ cɔali̱ The Whales of August kɛ ruɔ̱n 1987.
Kɛn tuk kari̱ Gish kɛɛ Dunkard Ministers
Cu mandiɛn Majestic Candy Kitchen cu tok kɛ lëp, kä cu nyie̱e̱kɛ jɛ luäk kɛ kɔk tuɔ̱ktuɔ̱kni̱ kɛnɛ halawɛni̱, ko̱k kɛnkɛ ji̱ la̱t Majestic Theater mi̱ thi̱e̱e̱k kɛ gua̱a̱th in lät kɛ thin.
Ɛn Lillian ëë kulɛ tekɛ run da̱ŋ wäl di̱ɔ̱k cuɛ lɛ wɔ̱ ja̱l ni̱ rɛy we̱c mi̱ cɔali̱ Shawnee kä Oklahoma gua̱a̱th ëë ci̱e̱ŋ däman ni̱ Alfred Grant Gish kɛnɛ ci̱e̱kdɛ ni̱ Maude thi̱n.
Ɛn gua̱n ɛ nëë dan cɛ li̱w rɛy we̱c i̱ cɔali̱ Norman niɛ kää Oklahoma kɛ ruɔ̱n 1912 kuɛ laa ɣöö cɛ wɔ̱ loc kä Ohio kä päth ti̱ tɔt ɛ /kän nɛmɛ ni̱ tuɔɔk
Ɛn Lillian kɛnɛ Dorothy mëë ci̱kɛ gua̱a̱th di̱tä cop cukɛ rɔ̱ mat rɛy lätni̱ ŋa̱a̱ri̱ bɔ̱, kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ ŋuan laa wɔ̱kɛ ja̱l gööli̱ gua̱th lätni̱ gööl.
Gish cuɛ ŋot kɛ mi̱ lätɛ ca̱a̱p ŋa̱a̱ri̱ nhiam nath, kä kɛ rɛy runä 1913, gua̱a̱th ëë la̱t kɛ A Good Little Devil, cuɛ muɔn kɛ /dak riɛm.
La̱tdɛ rɛy bɛ̈c pua̱a̱nydɛ cuɛ räl yɛtni̱kɛ ti̱ ŋuan nuäŋ kɛ gua̱a̱th mi̱ bäär.
Cuɛ pɛ̈l in tä ŋithädɛ la̱th lät a gɔa, wɔ̱ puɔ̱nydɛ kɛ bɛ̈c kä ŋotɛ kɛ comɛ rɔ rɛy lätdɛ, min jakɛ kä bum.
Jɛn cɛ nyi̱man ni̱ Dorothy luäk kɛ lät kɛnɛ böth pilimä kɛl, mi̱ cɔali̱ Remodeling Her Husband (1920), mëë ci̱ D. W. Griffith kui̱dɛ naŋ guaäth. 
Cuɛ yio̱w tëë caa ka̱mɛ lo̱k kɛ ɣöö guicɛ ni̱ ɣöö de̱rɛ lim ni̱ pe̱k yi̱o̱o̱ni̱ la̱t ti̱ rɔ̱ŋ, ti̱ de̱e̱ gua̱a̱th latdɛ kulɛ jakä gua̱a̱th mi̱ lua̱ŋ kä te̱ kɛɛ luɔt kɛ kui̱ pilimnikɛ, de̱rɛ ji̱ ŋa̱a̱ri̱ tin gɔw kuu jur, kä jurɛ gɔ̱a̱a̱r pilimni bɔ̱, kɛ kɔ̱kiɛn diaal tin de̱rɛ kuu go̱r kɛ kui̱ lätnikɛ.  
Tha̱a̱ŋ mään ti̱ ŋuan tëë la bööth kä bit rɛy lätni̱kiɛn  (thailɛn ɛra) cie̱ jɛn Gish kɛnɛ Pickford, cikɛ lät kɛ buɔ̱mdiɛn kɛɛliw kɛ lɔc mi̱ gɔa, kuɛ laa ɣöö niɛ tuk 1930-ni̱ (kɛ kɔr kä mëë caa jɔw mat thin kä ɛ /ka̱n Motion Picture Production Code ni̱ la̱th lät) caa lät tëë wal guic ɛn ɣöö ci̱ gua̱a̱thdiɛn wɔ̱.
Cu Louis Mayer ɛ go̱r i̱ derɛ ruac mi̱ ciöt yi̱a̱r nööŋ (dɔŋni̱jɛ piny wi̱i̱ kɛ min cɛ kɔt) kɛ ɣöö baa Gish kulɛ par ɛ nɛy dial, duŋdɛ ɣöö Lillian /känɛ jɛ go̱r ɛn ɣöö de̱rɛ lät rɛy tälbädhiöönä amäni̱ rar bɔ̱, cuɛ kuu loc kä mëë nhɔk lɔcdɛ, ɛ la ŋar nhiam nath.
Lunydɛ jɔk gua̱th ŋa̱a̱ri̱, ɛn Gish cua mɛɛk kɛ Academy Award for Best Supporting Actress kɛ Duel in the Sun ëë cɛ la̱t kɛ ruɔ̱n 1946.
Ca car rɛy lätni̱ ti̱ gööl rɛy Gone with the Wind ɛ jiɛni̱ kä Ellen O'Hara, ɛ la man Scarlett (mëë ci̱ lɛ wɔ̱ ni̱ kä Barbara O'Neil), cuu lɛ wa̱a̱ Belle Watling mi̱ la le̱r ( mi̱ cuu rɔ lɛ rie̱t kä mi̱ cɔali̱ Ona Munson). 
Cuɛ rɔ nyoth ɛ la Dowager Empress Maria Feodorovna kɛ jɛn rɛy Broadway Musical Anya mëë ci̱ jɔɔc kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt kɛ 1965.
Cua wɔ̱ thiëc rɛy ruacni̱ ti̱ laa nööŋkɛ rɛy Hollywood  ti̱ laa nyuɔthkɛ kä tälbädhiöön mi̱ cɔali̱ A Celebration of the American Silent Film kɛ ruɔ̱n 1980. 
Tëë kɛɛ kuɛlɛ mi̱ nyooth lätkɛ tëë cɛ la̱t m te̱ wi̱i̱ Hollywood Walk of Fame kä 1720 Vine Street.
Ɛn gua̱a̱th ëë tä Cannes festival thi̱n, ɛn Gish puɔ̱nydɛ caa ka̱m gua̱a̱th mi̱ naŋ minitni da̱ŋ 10 ti̱ nyuthɛ naath la̱tdɛ thi̱n cuŋä nhiam nath.
Nyuuth mi̱ tɔt rɛy ŋa̱a̱ri̱kɛ mi̱ cɔali̱ "Marry for Murder"  cua wɔ̱ nyuɔ̱ɔ̱th kɛ cäŋ kä 9, kɛ Pay Bäŋuan 1943.
Cua moc kɛ muc rɛy Academy Honorary Award kɛ ruɔ̱n 1971, kä niɛ kɛ ruɔ̱n 1984 cuɛ AFI Life Achievement Award jie̱k. 
Kä niɛ mëë ruɔ̱ndɛ cu kɛn ji̱ University Gish cu moc kɛ Honorary Degree of Doctor of Performing Arts. 
Kɛ kɔr lie̱th Gish kɛ ruɔ̱n 1993, cuu kɛn ji̱ University yio̱w duɔl gua̱a̱th kɛl ti̱ baa re̱e̱p ni gua̱a̱th mi̱ nyuɔth kɛ kuak ti̱mä lätni̱ dial tëë waa jie̱k dhɔɔrɛ ciɛɛŋädɛ ɛn Gish. 
Ta̱a̱ ciɛɛŋädɛ kɛɛl, ɛn Gish kɛn D. W. Griffith cɛ thi̱ëëk ɛlɔ̱ŋ, ɛ cua diw ɛ tha̱a̱ŋ nath ɛn ɣöö dɔ̱ŋ te̱ kamdiɛn kɛ gör nho̱kä mi̱ matkɛ, ɛnɔmɔ ɛ duɔ̱r bɔ̱ mi ci̱ Gish ɛ gak, kä /kän luɔcdɛ naath ro̱ŋ kɛ ɣöö nɛy tëë lät kɛ kɛ kɛɛl caa ŋa̱c ɛn ɣöö tä kamdiɛn kɛ mi̱ matkɛ ɛ cie̱ŋ ɛ mi̱ tɔt.
Kɛ gua̱a̱th runi̱ 1920-ni̱, mat lätni̱ Gish kɛnɛ Duell cɛ be̱n ɛ ruac mi̱ caa lɛ̈p rɛy jɔam mëë cɛ göny kɛnɛ Gish, kä lat ɛ tëk ciɛɛŋädiɛn kɛ̈ɛ̈l ëë wal nɛy diaal.
George Jean Nathan cɛ ciaaŋ luthä Gish liak ɛlɔ̱ŋ -/ci̱ ciaaŋdɛ rɔ päär kɛ ciaaŋ Eleonora Duse.
Kɛ gua̱a̱th ëë ci̱ ruaacni̱ kumɛ /tgiɛl päl piny kä US, mëë cuu jääny ɛ tuɔɔkni̱ kɛ ko̱r kɛ World War II kä Europe amäni̱ mëë ma̱kɛ ni̱i̱ Pearl Harbor, cɛ ŋot kɛ mi̱ cuŋɛ ciökni̱kɛ, /ke̱nɛ rɔ moc kɛ kui̱c rɛy ruaacni̱ kumɛ tɔ̱tɔ̱.
Joseph Frank Keaton ( cäŋ kä 4, Pay Wäl 1895 - cäŋ kä 1, Pay Rɛw 1966), mi̱ ŋa̱ckɛ rɛy lätni̱i̱kɛ ɛ la Buster Keaton, ɛ raan Amɛrika mi̱ laa lät ŋa̱a̱ri̱, kä lät dɔaal, kä laa bo̱o̱th naath rɛy lätni̱ pilimni̱, laa pilimni̱ a kämɛ raar, laa ca̱a̱p ŋa̱a̱ri̱ a gɔ̱ɔ̱rɛ, kä jɛn bɔ̱ laa ca̱a̱p ŋa̱a̱ri̱ a cäpɛ.
Cuu gɔɔy la̱tdɛ rɔ yuɔ̱th piny mëë ci̱kɛ rɔ̱ mat kɛnɛ Metro-Goldwin-Mayer kɛ ɣöö ɛn wa̱nɔ cuɛ kuu /thiɛl buɔ̱mdɛ ɛ la jɛn kärɔa.
Pilimni Keaton ti̱ ŋuani̱kɛn ɛ tuɔɔk ni̱ kä 1920ni̱ tɔ̱tɔ̱, ŋotkɛ te̱kɛ nhɔakɛkɛ ɛlɔ̱ŋ, cie̱ Sherlock Jr. (kɛ ruɔ̱n 1924), kɛɛ General (kɛ ruɔ̱n 1926), kɛ jɛn The Cameraman (kɛ ruɔ̱n 1928).
Ɛn gua̱n puɔ̱nydɛ ɛɛ Joseph Hallie "Joe" Keaton, mia̱a̱ ci̱ kɔn te̱ kɛ gua̱a̱thni̱ gua̱a̱th ŋarädiɛn kɛ gua̱a̱th mi̱ kɔn wɔ̱ ni̱ kɛnɛ Harry Houdini, ɛn gua̱a̱th ɛmɔ cɔalɛ i̱ Mohawk Indian Medicine Company, kiɛ Keaton Houdini Medicine Show, mi̱ laa lät ca̱a̱p ŋa̱a̱ri̱ kä kɔk wal raar, ti̱ caa la̱t ɛ ji̱kiɛn.
Kɛ ruac ëë bɔ̱ raar thok Keaton, ɛ jɛn i̱ tëë kɛ päth bäkɛl mëë ku duɔ̱ɔ̱r lɛ tuɔɔk, kä cuu Harry Houdini jɛ cuu ka̱m ciöt mëë kua laa puaŋkɛni̱jɛ.
Ɛn ca̱p ɛmɔ ɛ mi̱ caa ɣɔ̱n kɛ gɔ̱r piny i̱ da̱a̱ duŋ dɔaali̱.
Cua go̱o̱n bɛkä kɔac jii bie̱ydɛ ɛn Keaton kɛ ɣöö bɛ jɛ kulɛ luäk kɛ yie̱thdɛ guathni̱ diaal.
Kuɛ laa ɣöö ɛn Buster laa jɛ laa luäŋɛ ɛn ɣöö bɛɛ nyuɔ̱th kua̱r i̱ /thiɛlɛ jɛ buɔ̱ɔ̱t kiɛ cɔ̱w ti̱ ci̱ töl puɔ̱nydɛ.
Rɛy gua̱thni ti̱ ŋuan dëë ɣä näk thi̱n mi̱ /ka̱n rɔ luäŋ kɛ yor piny cie̱ nyaaw.
Mëë cɛ jɛ mir ɛn ɣöö ɛn nɛmɛ jakɛ naath jaa bi̱ to̱kdiɛn nie̱e̱r, cuɛ ca̱pdɛ mi̱ kɔn päl ni̱ wal nööŋ, laa jɛ a nyuuthɛ gua̱a̱th in wëë kɛ mi̱ lätɛ ca̱a̱p kɛ thi̱n. 
Cie̱ŋ ɛ niɛ mëë kui̱i̱rɛ kɛ ŋuɔ̱t we̱c kɛnɛ wɔ̱ kä United Kingdom ëë ci̱ wɔ̱ ɛ jie̱k, go̱rä guäth mi̱ de̱rɛ latkɛ la̱t thi̱n, ɛn Keaton cuɛ ŋot ɛ la rami̱ wɔ̱ nhial rɛy la̱t ŋa̱a̱ri̱.
Kɛ Pay Kɛl, 1917, cuɛ jiëk kɛ Roscoe "Fatty" Arbuckle guaath Talmadge Studios rɛy rɛ̈ɛ̈k kä New York City, gua̱a̱th ëë caa Arbuckle ka̱m la̱t thi̱n ɛ Joseph M. Schenck.
Ɛn Buster cuɛ lät a gɔaa ni̱ pälä piny rɛy pilimä mëë cɔali̱ The Butcher Boy, cua moc kɛ lät niɛ gua̱a̱th ɛ tɔt ɛmɔ.
Ɛn Keaton cuɛ lɛ be̱n tɛr ɛn ɣöö baa ram in guur Arbuckle amäni gua̱a̱th la̱tdɛ kɛɛliw.
Ɛ mi̱ caa lot kɛ kui̱ ŋarä mi̱ caa ŋar a gɔa mi̱ cɔali̱ The New Henrietta mi̱ caa kɔn ŋar ni̱ kɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱ wɔ̱, mi̱ caa kɔn moc kɛ ciöt mi̱ cɔali̱ The Lamb, mi̱ ŋarɛ la̱t ɛ Douglas Fairbanks ëë ku ŋar ɛ la ram in nhiam thi̱n.
Cɛ gua̱th ŋa̱a̱ri̱ dɔaali̱ gua̱thni̱ da̱ŋ rɛw ti̱ caa rɔ̱ luay la̱t, amäni One Week (kɛ ruɔ̱n 1920), The Playhouse (kɛ ruɔ̱n 1921), Cops (kɛ ruɔ̱n 1922), kɛ  The Electric House (kɛ ruɔ̱n 1922).
Ɛn kuär ŋa̱a̱ri̱ dɔaali̱, mëë tiimɛ ca̱a̱p ŋa̱a̱ri̱i̱kiɛn tëë ci̱ ni̱nkiɛn wɔ̱, cuɛ wää, "Kɔndiaal ca̱ kɔ jɛ ɣɔ̱n ɛn ɣöö bi̱ ramɔ nɛy tin lät kɛ ram in dɔdiɛn kual."
Gua̱a̱th ëë caa ŋar pilim ëë cɔali̱ Sherlock Jr. wɔ̱ la̱t thi̱n, tëë kɛɛ tɛŋ mi̱ caa kuëŋ dup mi̱ te̱ rɛydɛ kɛ pi̱, ɛn Keaton cuɛ ŋuäkdɛ to̱l thi̱n ɛn wa̱nɔ duŋdɛ ɣöö /ke̱n ɛ jɛ mir ɛn wa̱nɔ amäni̱ mëë ci̱ run wɔ̱ nhiam.
Gɔɔy la̱t Keaton cɛ be̱n jɔɔc ɛ la mi̱ caa yi̱a̱r kɛ tët ni̱ kɛ kui wärnyinä kɛl kärɔa mi̱ ɣööŋ.
Ɛ /ci̱ Steamboat Bill, Jr. mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1928 te̱ thi̱n, pilimni̱ Keaton tin ci̱ lua̱ŋ ɛlɔ̱ŋ kä bäri̱kɛn kä kɛn diaal ɛ kɛn Our Hospitality (mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1923), The Navigator (mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1924), Sherlock Jr. (mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1924), Seven Chances (mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1925), The Cameraman (mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1928), kɛ jɛn The General (mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1926).
Ɛ cie̱ŋ ɛ mëë dëë guic ɛ la jɛn lua̱ŋ la̱t Keaton in di̱tni̱jɛn rɛy latdɛ kɛɛliw, ɛn pilim cɛ cär ti̱ gua̱c nööŋ kä nɛy ti̱ ŋuan kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ.  
Ji̱ la̱t tëë laa lätkɛ a jääl , ɛ la United Artists, cuu riɛɛr i̱ görkɛ kuär mi̱ bi̱ yio̱o̱kiɛn ɛ guic kä cu kɛ ku be̱n kɛɛ ruaacni̱ ti̱ gööl ti̱ nyuɔn kɛ la̱t.
Kɛn ji̱ ŋa̱a̱ri̱ bi̱ jiöth thukni̱ ti̱ gööl tin caa gɔ̱ar rɛy warɛgakni̱ kuëŋ wi̱i̱diɛn, baa rie̱e̱t kɛ̈lkɛ̈ɛ̈li̱ kuɛn kä kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt bi̱kɛ pilim cuu tok kɛ la̱t. 
Ɛn kuär kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ ɛ jɛn Jules White, kä kɛn lät ca̱a̱p jie̱kni̱ ŋa̱a̱ri̱ tin kukɛ naath rɛy pilimni̱ cäätkɛ kɛɛ pilimni̱ tëë ciëkciëëk tëë ci̱ kɛ̈kdiɛn jɔɔc tëë cɔali̱ Three Stooges tëë caa kɔn la̱t ɛ jɛn Whitɛ.  
Kuɛ laa ɣöö mëë laa gil White ɛthi̱n i̱ baa ŋa̱a̱ri̱ /ci̱ rɔ̱ lot ɛ la̱tkɛ, cɛɛ be̱n päl ɛn ɣöö niɛ pilimni̱ Columbia tin ciëkciëëk tëë cɛ la̱t, ci̱ maandiɛn ëë gɔaaa ëë dan wɔ̱ piny
Cɛ rɔ nyuɔ̱ɔ̱th kɛ nyuuth in jɔak mëë cɛ jɔɔc rɛy pilimä mëë cɔali̱ El Moderno Barba Azul (kɛ ruɔ̱n 1946) kä Mexico; ɛn pilim ɛmɔ caa la̱t kɛ ɣio̱w ti̱ tɔt, ɛ /caa de̱e̱ luäŋ kɛ guec kä United States amäni mëë caa be̱n ka̱m raar ɛ laa ciriit kɛ ruɔ̱n 1980-ni, rɛy kä mi̱ caa moc kɛ ciöt i̱ Boom in the Moon.
Rɛy pilimä mi̱ cɔali̱ Good Old Summertime, ɛn Keaton puɔ̱nydɛ cɛɛ pilim ɛmɔ bo̱th kä kue̱ŋɛ rami̱ läät ŋa̱a̱ri̱ mi̱ cɔali̱ Judy Garland kɛn Van Johnson thi̱n ɛ la nɛy tin bi̱ nhiam kɛɛl, gua̱a̱th in bi̱kɛ kulɛ röm thi̱n rɛy duɔ̱p.
Ɛn lie̱ŋ kä nɔmɔ cɛ naath jiɛ̈c nhial ɛlɔ̱ŋ, ɛ cua Keaton moc gua̱a̱th ɛ ji̱ la̱t Los Angeles kɛ ɣöö bɛ lätkɛ wa̱a̱ lätɛ thi̱n ɛ la jɛn, kä baa jɛ cua̱ nɛ̈nkɛ bä, kä cuɛ kuu tuɔɔk niɛ kɛ ruɔ̱n 1950. 
Ɛn cie̱kdɛ ɛn Buster Keaton ni̱ Eleanor cɛ jɔɔc bɔ̱ rɛy pilimä (mi̱ ŋa̱ckɛ ɛ la Juliet kä Buster's Romeo gua̱a̱th ŋarä mi̱ tot mi̱ cua puɔ̱nydɛ nyuɔ̱ɔ̱th thi̱n.
Nyuuthdɛ kɛ rɔ gua̱thni̱ ti̱ ŋuan nhiam tälbädhiöönä kɛ kɛn run 1950-ni kɛnɛ 1960-ni tɔtɔ cikɛ Keaton luäk kɛ nhök lätni̱i̱kɛ kɛnɛ bëndɛ nhial rɛy pilimni̱kɛ tëë lätɛ bitä. 
Wɔ̱dɛ a gɔaa rɛy runi̱i̱kɛ tëë cuɔpkɛ dhie̱e̱c ɛ wɔ̱ nhiam, ɛn Keaton cuɛ lät ca̱a̱pni̱i̱kɛ tëë wal ku nyɔk kɛ lätni̱ a gɔaa, amäni̱ ca̱p ëë laa cio̱o̱dɛ a ŋapɛ wi̱i̱ duɔ̱rä, bɛ cio̱k in rɛwdɛ ku laŋ nhial thie̱e̱kä cio̱kä min dɔ̱ŋ, bɛ rɔ ku tar nhial kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt kam in /ke̱nɛ rɔ ni̱ yuɔr piny nhiam nath.
Keaton tëë kɛ lät ti̱ cɛ ka̱m raar ti ci̱ jɔɔc kä Three Ages, Sherlock Jr., Steamboat Bill, Jr., kɛnɛ College (täni̱ ca̱p dɔaali̱ kɛl jɔ̱ɔ̱r thi̱n), kɛɛ pilimni̱ ti̱ ciëciëëk ci̱e̱e̱ "The Boat" kɛnɛ "My Wife's Relations", tëë caa lɛ wɔ̱ naŋ kä Cellulose gua̱a̱th la̱k pilimni̱ ɛ jɛn Keaton kɛnɛ Rohauer kɛ ɣöö /ci̱kɛ bi̱ lɛ jie̱e̱k.  
Ɛn rɛy nyuuthni̱kɛ tëë laa lätɛ bitä kä tälbädhiöön cie̱ Simon Pure Beer mëë nööŋkɛ ɛ Jim Mohr kä Buffalo kɛ ruɔ̱n 1962 kä New York, Keaton cuɛ jie̱k ɛn ɣöö bɛ loc kä nyin dɔaali̱kɛ tëë laa nyuuthɛ bitä rɛy ni̱ni̱ tëë wal tëë ci̱ wɔ̱.
Kɛ Pay Wäl Rɛw 1958, Keaton cuɛ ŋar ɛ la ja̱l gua̱a̱th mi̱ tɔt kä pilim mi̱ cɔali̱ "A Very Merry Christmas" mi̱ caa la̱t ɛ The Donna Reed Show kä ABC.
Kɛɛ 1960, cuɛ luny kä MGM kɛ bën in jɔak, ŋarɛ a rami̱ la yie̱n ni̱ lony kɛɛ 1960 jäli̱ Mark Twain rɛy dɔaar kä pilimdɛ mi̱ cɛ gɔ̱r i̱ The Adventures of Huckleberry Finn. 
Cɛ lät kɛ gua̱n dɔaali̱ ni Ernie Kovacs kä tuk ŋarä tälbädhiöönä mi̱ caa moc kɛ ciöt i̱ "Medicine Man", nyuɔ̱ɔ̱thkɛ nyinkɛ kɛ cäŋkä 12, Pay Kɛl 1962 - ɛ ŋot /ke̱n Kovacs ni̱ li̱w kä yie̱k thurumbiɛl ɛn cäŋ ɛmɔ.
Cɛ ja̱l rɛy Canada ɛ tuɔɔk ni̱ pe̱k kɛl ɛ wɔ̱ ni̱ pe̱k we̱c kui̱c in dɔ̱ŋ wi̱i̱ muɔtɔr thuɔ̱rumbiɛɛl mi̱ gɛɛrɛ kɛ te̱tkɛ, kɛ kum kuɔ̱ndhuɔ̱ɔ̱rɛ mi̱ cɛ kuëŋ wi̱i̱dɛ kä wëë kɛ mi lätɛ ca̱a̱p dɔaali̱ ti̱ ce̱ri̱ kɛ tëë cɛ kɔn la̱t rɛy pilimni̱kɛ kɛ kɔr runi̱ ti̱ 50 tëë ci̱ wɔ̱ ni̱ kɛɛ nhiam.
Mäni̱ jɛn 1965, cɛ wɔ̱ ja̱l ni̱ kä Italy kɛ kui̱ la̱t mi̱ cɛ wɔ̱ jie̱k ɛn wi̱ni̱ mi̱ cɔali̱ Due Marines e un Generale, mi̱ tä  Franco Franchi kɛnɛ Ciccio Ingrassia thi̱n.
Pilimdɛ kɛl ëë ci̱ ka̱p ɛlɔ̱ŋ ɛ jɛn The Frozen North (1922), cɛ Hell's Hinges (1916) ëë caa ka̱m raar ɛ William S. Hart amäni̱ The Narrow Trail (1917).
Nɛy tëë laa guɛckɛ ca̱a̱pkɛ ni̱ kɛ 1920-ni̱ caa nyinkɛ be̱n ŋa̱c i̱ kɛ dɔaal ti̱ gɔw kɛ mëë cukɛ lätkɛ ŋic niɛ wa̱nɔ.
Ɛn pilim in ciɛk bɔ̱ caa rɛydɛ nyuɔ̱th gɔɔk mi̱ ŋar thi̱n bɔ̱ cätni̱kɛ mi̱ caa ca̱rɛ wɔ̱ nööŋkɛ gua̱a̱th ŋara̱ mi̱ cɔali̱ Peter the Great.
Ŋäc mi̱ tɔt: Dup ti̱ gööl kuɛ̈nkɛ mëë ci̱ Keaton ɛ gɔ̱r cie̱ kɛɛ "Great Stoneface".
Keaton cɛɛ Dorothy Sebastian go̱r ni̱ kɛ tuk 1920-ni̱ kä cuɛ Kathleen Key lɛ be̱n go̱r nhiam 1930-ni̱ tɔ̱tɔ̱.
Cuɛ rɔ bar gua̱a̱th la̱tdɛ kä cuɛ rɔ naŋ kɛ ca̱a̱p tëë cɛ ŋa̱c kä Harry Houdini.
Cɛ da̱k thany kɛ 1935 mëë cɛɛ Keaton je̱k kɛnɛ Leah Clampitt Sewell, ɛ la cie̱k wutä mi̱ te̱e̱ yio̱w ti̱ ŋuan mi̱ cɔali̱ Barton Sewell, rɛy ho̱tɛlä kä Santa Barbara.
Cuɛ ma̱th kɔaŋ päl kɛ run dhie̱e̱c.
Kuëndiɛn cuɛ tä thi̱n mäni̱ mëë cäŋ lie̱thdɛ bën.
Cua gaŋ rɛy duëlwa̱l rɛy ni̱ni̱kɛ tëë jɔak, Keaton ɛn wa̱nɔ /ke̱nɛ rɔ luäŋ kɛ päl piny kä wilɛ due̱l, go̱o̱r lɔcdɛ ni̱ loc cie̱ŋ.
Pilim ëë caa ŋaar ɛ Sydney Sheldon, mëë ci̱ pilim ɛmɔ kɔn bo̱th, caa lat ɛ la mi̱ nyooth ni̱ tëk Keaton duŋdɛ ɣöö tä rɛydɛ kɛ ti̱ thuɔ̱ɔ̱k ti̱ caa gua̱thkiɛn due̱r kä caa mänkɛ daŋ diɔ̱k mat ɛ la la̱t raam kɛl.
Cɛɛ la̱th lɔɔcdɛ ɛn ɣöö bi̱ nɛy diaal tëk kɛnɛ la̱t Keaton, nɛy tëë cuŋ kɛ jɛ kɛɛl kɛ nɛy ti̱ ŋuan ti̱ bɔ̱ guathni̱ ti̱ gööl amäni̱ nɛy tëë caa lät Buster Keaton bɛɛc.
Ɛn Hirschfield cɛ jɛ lar ɛn ɣöö pilimni̱ tin pay tok bum lie̱ŋdiɛn, kä ɛ jɛn i̱ pilimni̱ tin la̱tkɛ bitä cie̱ kɛ dɔaal tëë laa la̱tkɛ ɛ nɛy ti̱ cie̱ Laurel kɛnɛ Hardy kɛɛ Keaton "jɔckɛ cie̱ ti̱ caa thur kɛ te̱t"
Ram in pilimni̱ a liny cɛ lat i̱ "Ram in gɔaa ni̱ lätkɛ ɛ Keaton, kä /ciɛ kui̱ kä mëë cɛ la̱t duŋdɛ ɣöö ɛ duɔ̱p ëë cɛ lätni̱jɛ." 
Wut mi̱ läät pilimni̱ ni̱ Mel Brooks cɛ Buster Keaton liak ɛ la ram i̱ caa la̱tdɛ liŋ ɛ nɛy ti̱ ŋuan, laarɛjɛ i̱ "Luɔ̱thä (Buster) ɛlɔ̱ŋ kɛ dup da̱ŋ rɛw: Kɛl kɛ kui̱ kä ɣöö ɛ ŋi̱i̱c mi̱ di̱i̱t kä ɣä ɛ la rami läät pilimni̱ ɣän puɔ̱nydä, kä min dɔ̱diɛn ɛ nëndɛ ɛ la rami̱ te̱ kɛ muc mi̱ kuɛ lät ti̱ gääy naath."
Ŋäär ŋa̱a̱ri̱ kä gua̱n ca̱a̱pni̱ ni̱ Johnny Knoxville cɛɛ gɔ̱a̱r piny ɛn ɣöö Keaton ɛ rami̱ de̱e̱ naath com kä de̱e̱ naath luäk kɛ cär ti̱ gɔw rɛy lätni̱.
Lewis ci̱ lɔcdɛ tɛɛth mëë caa jɛ jiök ɛ Eleanor ɛn ɣöö ci̱ wäŋkɛ ca̱a̱t kɛ wäŋ Keaton.
Kɛ 1964, rami̱ ciɛ wɔ̱ thiëc jiök ɛn ɣöö "la̱t tha̱t dhonä kiɔ̱ndhuɔ̱ɔ̱r ɛmɛ, tuɔɔkɛ kɛɛ kum mi̱ duŋ gɔaa kä gok i̱ jɛ piny, kä jaki̱ thokdɛ kä bum kɛ pi̱ ti̱ tä kɛ thukär."
Kar gua̱ndɔŋdɛ kɛɛ Welsh.
Ɛn Lloyd cuɛ la̱t cuu tok kɛnɛ Roach mëë ci̱ rɔ lëp gua̱a̱th la̱tdɛ kɛɛ 1913.
Kɛɛ 1919, cɛɛ Lloyd ba̱ny piny kɛ ɣöö bɛ rɔ wɔ̱ gör lät ti̱ kɔ̱ŋ.
Lat kɛ jɛ ɛ naath ɛn ɣöö gue̱c ëë guɛckɛ ni̱i̱ Davis ɛ Lloyd ɛlɔ̱ŋ cuɛ kua̱ jɛn rëp nho̱kädɛ kɛ Lloyd.
Ɛn Harold Lloyd de̱rɛ rɔ woc kä lät diaal ɛtɔ kä de̱rɛ tin dëë la̱t ɛ wutni̱ diaal ku la̱t kɛ buɔ̱m kɛn lɔc tɛ̈th.
Mëë go̱rɛ ɣöö bɛ tä kɛ kɛ̈k mi̱ dɔ̱ŋ, ɛn Lloyd cɛ rɔ moc ne̱e̱ni̱, kɛɛ bi̱i̱ mi̱ ciaŋkɛ ɛ nɛy dial; ni̱ we̱n laa rɔ laa moocɛ kɛ ti̱k kɛɛ bie̱yni̱ ti̱ jie̱k cie̱e̱ Chaplinesque gua̱a̱th in laa nyoothɛ "Lonesome Like".
Ci̱kɛ rɔ̱ lot kɛ puɔ̱nydɛ ɛ dëë jɛ ŋäth.
Kɛ Cäŋkuɔth, Pay Bädäk cäŋkä 24 1919, gua̱a̱th ëë wëë kɛ mi̱ cuŋɛ kɛɛ thurɛ kä Los Angeles Witzel Photography Studio, cuɛ mi̱ cɛ ca̱a̱t cätkɛɛ bomb kuany kä cuɛ dɔp ni̱ tap kɛ jɛ.
Lloyd tëë do̱p tapä kɛ thokdɛ ɛn bomb kä cuɛ cu ma̱r, cuɛ jie̱e̱k ɛlɔ̱ŋ waaŋɛ nhiamdɛ, lɔcdɛ kä moocɛ waŋdɛ buɔ̱t.
Lloyd kɛnɛ Roach cukɛ däk piny kɛ 1924, kä cu Lloyd rɔ lëp gua̱a̱th pilimni̱kɛ kärɔa.
Kɛn pilimni̱ diaal ti̱ti cukɛ bën a gɔaa kä cua yio̱w ti gɔw, ɛ de̱e̱ Lloyd be̱n nhial ɛ la ram in käpni̱ jɛn kɛ yio̱w tin ŋuani̱kɛn kä nɛydiaal kɛ jɛn 1920-ni̱ tɔ̱tɔ̱.
Kuɛ laa ɣöö, pilimdɛ mëë lätɛ Great Depression thi̱n /ke̱nɛ wɔ̱ a gɔaa kɛ nɛy tëë guɛckɛjɛ kɛ jɛn 1930-ni̱ tɔ̱tɔ̱.
Kɛ cäŋ kä 23 kä Pay Diɔ̱k cu Lloyd piny ëë te̱ gua̱a̱th la̱tdɛ thi̱n, ni̱ Harold Lloyd Picture Company kök ji̱ luak Kuoth ni̱ The Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints. 
Cuɛ luny jok kɛ ŋar mi̱ dɔ̱ŋ mëë be̱ jɔɔc thi̱n kä Sin of Harold Diddlebock, mi̱ ci̱ la̱t Lloyd lɛ be̱n yia̱r kɛɛ jɔak thi̱n ni̱. Ɛn jɛn nɔmɔ cua la̱tdɛ  nyuɔ̱ɔ̱th ɛ Preston Sturges kä cua yio̱w la̱tdɛ ŋun ɛ Howard Hughes.
Lloyd kɛnɛ Sturges te̱kɛ kɛ cär ti̱ gööl kɛ kui̱ kuakni̱ tin dëë lät ni̱ la̱t ɛ cɛ ŋɔ̱aa̱ŋ la gakɛ ni̱ ciaŋ gua̱a̱th in la̱t kɛ̱ la̱t thi̱n; Lloyd diɛɛrɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö ɛ jɛn i̱ Sturges cɛ päth diɔ̱k ɛ wä kä päth ŋuaan naŋ kä script in diɔ̱ɔ̱kdiɛn kä la̱t in nhiam kä pilim, kɛn rɛw tin diɔ̱k tin jɔak gɔ̱ɔ̱rɛkɛ kɛ juɔk kɛl ɛ wä piny.
Ci̱ tha̱a̱ŋ nath ɛ guic i̱ ɛn The Old Gold Comedy Theater ci̱lɛ ŋuän ni jɛn kä Lux Radio Theater, kä cɛ ji̱ ŋa̱a̱ri̱ tin gɔwni̱kɛn nyuɔ̱ɔ̱th kɛnɛ nɛy tin ŋa̱ckɛ a gɔa kä rɛidiɛw  tin pay be̱n nööŋ thi̱n, amäni̱ Fred Allan, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman, kɛɛ Allan Young.
Kɛ run tëë ci̱ wä nhiam, acetate disc-ni̱ ti̱ 29 ti̱ caa tɔ̱w cua kɛ wä je̱k dhɔr Lloyd, ɛn täämɛ kua kɛ guɔ̱a̱l ɛ ney tëë nhɔakɛ lie̱ŋ nyina̱kɛ kä rɛydiɛw.
Cɛ kɔn ɛ raan Potentate duŋ Al-Malaikah Shrine kä Los Angeles, kä cua lɛ be̱n kuany ɛ la Imperial Potentate duŋ Shrine-ni kä North America kɛ 1949-50.
Lloyd caa kɔn ruk kɛ guɔ̱r mi̱ cɔali̱ Rank kɛnɛ Knight Commander Court of Honour kɛɛ 1955 kä cua lɛ be̱n jakä Inspector General Honorary, 33", kɛ 1965.
Cɛ lar, ɛ la ka̱th in ngiam, Lloyd bɛ ciaŋ te̱e̱kädɛ gɔ̱a̱r Simon kɛnɛ Schuster.
Cua be̱n ŋa̱c kɛɛ thurɛni̱kɛ tëë laa thuɔ̱r kɛ jɛ baaŋ ɛ /thiɛl bi̱i̱ thi̱n, cie̱ kɛ Bettie Page kɛnɛ Dixie Evans, tëë kula buɔkni̱ wutni̱ tëë laa jɔc thurɛni̱kɛ thi̱n.
"/Ke̱n nɛy ɛ lot ɛn ɣöö dëë kɛ ŋar kɛ piano-ni̱."
"Ci̱kɛ de̱ thia̱k kɛ jɛ duŋdɛ ɣöö /ke̱n kɛ gua̱a̱thdɛ  cop ni̱ nhial."
Kɛ tuk 1960-ni̱, Lloyd cuɛ pilimni̱ da̱ŋ rɛw ti̱ cɛ mat ka̱m raar, tä lät dɔaali̱kɛ tëë wal thi̱n, Harold Lloyd's World of Comedy kɛnɛ The Funny Side of Life.
Time-Life cɛ pilimni̱ ti̱ ŋuan ka̱m raar ni̱ kɛ jɛn ta̱a̱diɛn ëë caa lätni̱kɛ gua̱ndiɛn, kä cua tha̱a̱ŋ lätni̱ tëë caa la̱t ɛ Scharf tëë caa ka̱m raar ɛ Lloyd.
Ɛn dɔkumɛnteri̱ mëë caa gɔ̱r i̱ Brownlow and Gill cua nyuɔ̱ɔ̱th ɛ la mi̱ caa ma̱t mi̱ cɔali̱ PBS kä American Masters, kä ɛ nɔmɔ cuɛ la̱t Lloyd nööŋ nhial ka Unted States, kä ɛ gua̱a̱th ɛmɔ pilimni̱ dakɛ ɛlɔ̱ŋ.
Ci̱kɛ Gloria Freeman (1924 - 1986) be̱n mat rɛy la̱tdiɛn kɛ Pay Bäŋuan 1930, kä cu kɛn ɛ be̱n moc ciöt mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ cɔali̱ Marjorie Elizabeth Lloyd duŋdɛ ɣöö cua be̱n ŋa̱c ɛ nɛy ti̱ ŋuan ɛ la "Peggy" kɛ rɛy te̱e̱kädɛ mëë tëë thi̱n.
Davis li̱wɛ kɛ jue̱y lɔac kɛ 1969, kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ rɛw ɛ /ke̱n lia̱a̱ Lloyd ni̱ cop.
Kɛ 1925, mëë ci̱ la̱tdɛ ku cop ni̱ dääar, ɛn Lloyd cuɛ kaac kä Freemasonry kä Alexander Hamilton Lodge No. 
Kɛ 1926, cuɛ be̱n ɛ 32" kä Scottish Rite Mason kä Valley of Los Angeles, California.
Tha̱a̱ŋ kuakni̱kɛ tëë tä kɛɛl kɛ pilimni̱kɛ thi̱n ɛn Lloyd tëë cɛ tɔ̱w (diɛwjɛ i̱ de̱e̱ kɛ a $2 miliöön) ci̱kɛ jie̱e̱k mëë ci̱ gua̱a̱th tɔ̱ɔ̱wädɛ waaŋ kɛ mac kɛ Pay Bäda̱k kɛ 1943.
Ɛn mac cɛ päli̱ duäl in di̱i̱t kɛnɛ duël tin tä raar tin na̱n.
Ɛn Lloyd cua be̱n tim kɛɛ 1960 kɛ lät kɛ tëë gɔw cɛ la̱t kɛ jui̱ thurɛni̱ ti jäl (motion pictures) kä cua moc kɛɛ kuɛl ka Hollywood Walk of Fame kä 1503 Vine Street.
Gua̱a̱th in rɛwdɛ mëë cɛ be̱n jɔɔc thi̱n ɛ gua̱a̱th ëë caa Chaplin kaŋ ɛ McCarthy i̱ tëë kɛ la̱t mi̱ de̱rɛ ka̱m jɛ kä cuɛ jakä baa pën vi̱tha mi̱ de̱e̱ wä kɛ jɛ kä United States.
Gladys Marie Smith (Pay Ŋuaan, Cäŋkä 8 1892 - Pay Dhie̱e̱c Cäŋkä 29 1979), mi̱ ŋa̱ckɛ rɛy la̱tdɛ ɛ la Mary Pickford, ɛɛ raan rööl Canada kɛnɛ Amɛrika mi̱ lät pilimni̱. Cɛ run ti̱ cuɔpkɛ jien dhie̱e̱c cop rɛy la̱tdɛ.
Gua̱n ni̱ John Charles Smith ɛ gat English Methodist mi̱ lät ni̱ lät ti̱ gööl kɛ ɣöö jɛn /ciɛ die̱l we̱c.
Kɛ kui̱kä ɣöö go̱rɛ ɣöö bi̱ ciëë tuacdɛ lo̱ckiɛn tɛɛtth kɛ jɛ, ɛn man Pickford cɛ gaatkɛ jaa baa wɔ̱thkiɛn lak ɛ la Methodistni̱, min kulɛ a luak Kuoth cɔadɛ 
Gladys, man, kɛ gaat man da̱ŋ rɛw ci̱ke United States kɛ gatɔr, wɔ̱kɛ kɛ mi̱ la̱t kɛ ca̱a̱p kä cerikani̱ tin caa kä be̱r in diɔ̱ɔ̱diɛn kä tin tä nhiam.
Cu Gladys rx ku jiëk gua̱a̱th mi̱ nyoothɛ ŋarɛ thi̱n, ɛn gua̱a̱th ɛmɔ cɛ jie̱k ni la̱t mi̱ luäkɛ naath thi̱n kɛ 1907 kä ŋar Broadway, mi̱ ccali̱ The Warrens of Virginia.
Ɛ cie̱ŋ ɛ niɛ mëë cɛ ku thuɔ̱k kɛ la̱t kä Broadway kɛnɛ jäl tëë laa wëë thi̱n, ɛn Pickford cuɛ /thiɛl la̱t kɛ nyɔk.
Cuɛ ŋar rɛy mubikä mal yuth mëë cɛɛ guic i̱ thia̱k ni jɛn kä ŋar in laa la̱tkɛ nhiam nath ni̱ ciaŋ.
Gua̱a̱th ëë ku Pickford gɔɔy lätni̱kɛ lat kä Bayɔgrap: "Cä ŋar ɛ la lääk piɛny, kä la thɛkrɛtɛɛri̱, kä ɛ ɣän cie̱k kä ji̱ we̱c muɔ̱ɔ̱n diaal….cää lar ɛn ɣöö mi̱ dëë rɔ luäŋ kɛ wɔ̱ gua̱thni̱ ti̱ ŋuan, dëë be̱n ɛ la rami̱ dëë ŋa̱c ɛ nɛy ti̱ ŋuan, kä de̱e̱ ɣän ɛ rami̱ dëë la̱tdɛ cu go̱r ɛ nɛy ti̱ ŋuan.
Kɛ Pay Kɛl 1910, Pickford cɛ wɔ̱ ni̱ kä Los Angeles kɛnɛ nɛɛkɛ.
Ji̱i̱ ŋa̱a̱ri̱ /ka̱nkɛ kuëŋkɛ cɛrika ëë caa lɛp ɛ Griffith.
Pickford cɛ bokdɛ mee te̱ tëkdɛ kɛɛliw thi̱n ba̱ny piny kɛ Pay Wäl Rɛw 1910.
Cuɛ luny kä Broadway kä David Belasco production mëë lät pilim ëë cɔali̱ A Little Devil (1912)
Kɛ 1913, cuɛ car ɛn ɣöö bɛ la̱tnil la̱t pilimni̱ kärɔa. 
Pickford cɛ gua̱a̱th ëë lätɛ thi̱n päl kɛ ɣöö wëë kä Zukor kɛnɛn nɛɛkɛ.
Pilimni̱ dɔaali̱ tin ce̱kɛɛ In the Bishop's Carriage (1913, Caprice (1913), kɛɛ Hearts Adrift (1914) in kulɛ le̱ny ni̱ kɛn diaal caa ja kä baa nyinkɛ nhɔk ɛlɔ̱ŋ ɛ nɛy tëë laa gui̱c.
Tess of the Storm Country cua be̱n ka̱m raar kɛ kɔr juɔkni̱ dhie̱e̱c.
Ɛn Charlie Chaplin, mëë ci̱ Pickford be̱n le̱ny kɛɛ 1916 kɛ ca̱a̱p ti̱ gɔw, ɛ jɛn kärɔa ci̱ be̱n luäŋ kɛ kap nhialɔ, mi̱ caa kɛ pa̱a̱r.
Ɛn jɛn bɔ̱, caa be̱n nööŋ ɛ la ram in guur ni̱ kuär in di̱i̱t kä Pickford Film Corporation.
Kaä kɛ ɣöö jɛn laa guɛckɛ jɛ cie̱ kɛ rami̱ di̱i̱t, la̱t thurɛni̱ ɛmɛ cɛɛ nhɔk ɛlɔ̱ŋ.
Kɛ Pay Bädäk 1918, cu la̱t Pickford thuɔ̱k kä, mëë cɛɛ guic ɛn ɣöö /ci̱kɛ de̱ wɔ̱ a gɔa kɛnɛ Zukor mi̱ caa pe̱k la̱tdɛ re̱p, cuɛ la̱t  ɛmɔ lo̱k, kä cua cu moc kɛ $250,000 kɛ ɣöö bɛ la̱t pilimni̱ kɛɛliw cuu päl.
Pickford cuɛ wää mi̱ lätɛ kä ŋarɔ kɛ jɔk nɛni̱ tëë cɔali̱ United Artists, kuɛ wää mi̱ lätɛ pilimni̱kɛ; de̱rɛ kɛ dääkä naath kɛ duɔ̱ɔ̱p in go̱rɛ bɔ̱.
Kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɛ, cɛ pilim mi̱ cɔali̱ Little Annie Rooney (1925), kɛɛ pilim mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ ci̱ Pickford ŋar thi̱n ɛ la gat, Sparrows (1926), mi̱ ci̱ Dickensian mat kɛɛ ca̱p German mi̱ pay bën, kɛɛ My Best Girl (1927), mi̱ duŋ nho̱ka mi̱ tä rɛydɛ kɛ dɔaal, mi̱ tä ci̱ cɔwdɛ ni̱ Charles "Buddy" Rogers ŋar thi̱n.
Cɛ ŋar ɛ la rami̱ /thiɛl lɔc  kä Coquette (1929), kä min la ruacdɛ min nhiam, rɛy la̱tdɛ mëë ci̱ mie̱mkɛ jaa baa gɔp ɛ ciɛk, mëë ci̱ be̱n raar, cua yi̱k ɛ nyi̱di̱ diaal kɛɛ jɛn ruɔ̱n 1920-ni̱ tɔ̱tɔ̱.
Cuu nɛy diaal ɛ naŋ ɛ puɔl rɛy lätni̱kɛ ti̱ nyin ŋuan.
Ci̱ ji̱ Hollywood ti̱ ŋuan dual kɛ bën nɛni̱ ti̱ ŋuan tëë bä ca̱a̱p ruacni̱ a be̱n ɛ lat.
Cuɛ be̱n thuɔ̱k kɛ la̱t pilimni̱ kɛ 1933 kɛ kɔr kä mëë ci̱ pilimni̱kɛ da̱ŋ diɔ̱kwɔ̱ ɛ jie̱k, amäni pilimdɛ mëë jɔak mëë cɔali̱ Secrets.
Kɛ jɛn gua̱a̱th ëë tä kɛ ko̱r World War I, cɛ mi̱ cɔali̱ Liberty Bonds kɔak, cuɛ lät ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö bɛ ca̱a̱p ti̱ dëë jie̱k ni̱ yio̱wti̱ de̱e̱ lät kɛ jɛ jie̱k. Cuɛ tok ni̱ kä Washington, DC., gua̱a̱th ëë cuɛ waregakni̱ tin laa luɛ̈lkɛ yio̱w (bonds) kɔak kɛɛl kɛnɛ Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Theda Bara, kɛɛ Marie Dressler.
Rɛy ruacdɛ kɛl mi̱ cɛ lat kä Chicago, cuɛ bonds ti̱ cuɔpkɛ miliööni̱ da̱ŋ dhie̱e̱c kɔak.
Mëë ci̱ ko̱r World War I ku thuɔ̱kk, ɛn Pickford cuɛ Motion Picture Relief Fund riali̱kä kɛ ɣöö baa ji̱ pilimni̱ tin /thiɛl yio̱w luäk kɛkɛ.
Mëë ci̱ nɔmɔ thuɔ̱k, kɛ ruɔ̱n 1940, kɛn yio̱w ɛtɔ̱ cukɛ panɔm luäŋ kɛ kök kä cua luäŋ ɛn ɣöö baa Motion Picture Country House and Hospital täth, kä Woodland Hills, California.
Cuɛ buɔ̱mdɛ tɛr kä cuɛ jiek kɛɛ 1916, mëë ŋotɛ lätɛ kɛnɛ Zukor gua̱ath ëë baa pilim ëë cɔali̱ Famous Players (rɛy kä Famous Plays), la̱t thi̱, mëë baa kulɛ be̱n ka̱m ciöt i̱ Paramount
Ɛn The Mary Pickford Corporation cɛ kɔn ɛ cɛrika duŋ Pickford kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt, mi̱ laa lät nyin motion-picture 
Nɛy tëë da̱a̱kɛ lät (kä tha̱a̱ŋkiɛn kɛ nɛy ti̱ lät kä ithtudiöni̱) ti̱ caa riali̱kä ke kui̱ la̱t kɛ ɣöö baa kɛ nyuɔ̱ɔ̱th gua̱thni̱ tin la̱tkɛ lät thi̱n.
Ɛɛ cɛrika mi̱ la̱t dɛ ɣöö baa dääkɛ ni̱ lät nath kärɔa, kämɛ nɛy tin lät pilimni̱kiɛn duɔ̱p mi̱ bi̱ kɛn lätkiɛn kɔak kɛ jɛ amäni̱ thinɛmani̱ tin /ka̱n jur ɛji̱ cɛrikani̱ tin kɔ̱ŋ.
Kä kɛ ɣöö ɛ ram kɛ̱l kä cɛrika, kä lät pilimni̱kɛ,ɛn Pickford cuɛ be̱n ɛ la cie̱k kɛl in bumni̱ jɛn mi̱ ci̱ kɔn lät kä Hollywood.
Jɛn kɛnɛ Chaplin cukɛ duɔth ɛ la la̱t kɛ̈ɛ̈l kä cɛrika kɛ run ti ŋuan.
Cua be̱ lat ɛ naath ɛn ɣöö caa be̱n rue̱t wut Moore in tuk 1910-ni̱ tɔ̱tɔ̱ kä cua we̱e̱ i̱ cɛ gat ka̱m raar kiɛ cɛ wɔ̱ jɔ̱ɔ̱r.
Ɛn kɛn cukɛ ciäŋ ɛ la ji̱ kɛ̈ɛ̈l kɛ run ti̱ ŋuan.
Kɛɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ, ɛn Pickford  cuɛ tä kɛɛ pik, niɛ kɛɛ jɛn ruɔ̱n 1918 mëë ci̱ ɣɔw tä kɛ pik.
Cukɛ wɔ̱ kä Europe kɛ ja̱l, cu nɛy diaal tin tä kä London ama̱ni̱ tëë tä kä Paris tëë ŋa̱ckɛ kɛ kä nhɔakɛ kɛ nyuɔɔn la̱t i̱ görkɛ wɔ̱ gua̱a̱th ëë täkɛ thi̱n.
Cu Pickford ŋot kɛ mi̱ ruutɛ ciaaŋ gaak nyaam in thie̱e̱kɛjɛ
Kua̱r wi̱i̱ni kɛnɛ kua̱r tin luɔ̱thkɛ wi̱i̱ muɔ̱n tëë laa bëë kä White House laa thieckɛ mi̱ de̱e̱ kɛn wɔ̱ kä Pickfair, dhɔɔriɛn in di̱i̱t kä Beverly Hills.
Ja̱a̱l tin kɔ̱ŋ kɛɛ George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H. G. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder, and Meher Baba, kɛ nɛy ti̱ kɔ̱ŋ.
Caa kɛ ŋa̱c ɛ la la̱a̱t gɔyni̱ we̱c muɔ̱n, ti̱ la cuɔ̱ŋkɛ naath kä tabuuri̱, lɛ̈pkɛ gua̱th ti̱ /ka̱n me̱y lɛp, ruackɛ gua̱thni̱ ti̱ thiakthiak. 
Cukɛ be̱n da̱k kɛ Caŋkä 10 kä Pay Kɛl 1936.
Cɛ kɛ yiath kɛ ta̱a̱ cuŋni̱ pua̱nyni̱kiɛn, cie̱ ta̱a̱ ëë cɛ cakni̱ kuɛ̈ɛ̈ pua̱a̱ny Ronnie kɛnɛ lɛc Roxanne tëë ti̱ rɔ̱ rɔk ɛ jie̱k.
Gaat man, Lottie kɛnɛ Jack, ci̱ kɔaŋ kɛ be̱n näk. Rottie li̱wɛ kɛɛ 1936 kä cu Jack li̱w kɛɛ 1933.
Pickford cuɛ rɔ guath ɛ määth kä cuɛ r cuu moc kɛ ciaŋ mi̱ cieŋɛ kärɔa, ciɛŋɛ niɛ dnɔɔriɛn kä Pickfair, nho̱kɛ ni̱ Lillian Gish gue̱l, gatnyaadɛ ni̱ Douglas Fairbanks Jr., kɛ tha̱a̱ŋ nath ti̱ kɔ̱ŋ.  
Cuɛ be̱n jɔɔc kä maha̱kama kɛ 1959, kɛ kui̱ ruac mi̱ lot ni̱ kui̱i̱dɛ kä North Carolina TV mi̱ cɔali̱ WSJS-TV.
Charles "Buddy"  Rogers kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ la naath ɛ jäälɛ bɛkɛ naŋ kä Pickfair kɛ ɣoö guic ɛ nɛy ti̱ go̱o̱r gue̱cdɛ. La kɛ a nyoothɛ amäni̱ räp jiaath mi̱ cɛ kɔn wä kɔk ni̱ ro̱o̱l mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ cɛ nöŋ Douglas Fairbanks kɛnɛ thurɛ mi̱ caa Pickford thur thi̱n mi̱ laa la̱th rɛy durucä.
Tëë kɛ ciëŋ bɔ̱ kä Toronto kä Canada.
Pät te̱tni̱kɛ kɛnɛ pät cio̱kni̱kɛ caa kɛ pap gua̱th ŋarä mi̱ cɔali̱ Grauman kä Chinese Theatre mi̱ tä kä Hollywood ka California.
The Mary Pickford Theater min tä kä James Madison Memorial Building of the Library of Congress caa täth ɛ la mi̱ baa tiim ni jɛ.
Ɛn pilim ëë nhiam ëë cɛ took ni̱ la̱tdɛ min tä kä Cathedral City caa cɔl i̱ The Mary Pickford Theatre, ɛ jɛn ëë baa be̱n täth kɛ Cäŋkä 25 kä Pay Dhie̱e̱c 2001.
Rɛy nyinäkɛ tä luɔ̱t mi̱ caa moc kɛ tiɛk thi̱n mëë cɛ la̱th kä pilim ëë cɔali̱ Dorothy Vernon of Haddon Hall (1924). Ɛn bi̱i̱y ɛmɔ kɔɔcɛ Mitchell Leisen, mëë jie̱kɛ ni̱ Oscar, kɛnɛ yio̱m ciikni̱kɛ.
Ɛn wi̱c ciëŋdiɛn caa däk kɛ 1943, amäni̱ pääm ti̱ caa nöŋ Pickford kä California.
Kɛɛ 1993, cua Golden Palm Star täth, mi̱ tä wi̱i̱ Palm Springs Walk of Stars, kä la̱t kɛ kui̱ lätni̱kɛ.
Ɛ tuɔɔk ni̱ kɛ Pay Kɛl 2011 ɛ wɔ̱ ni̱ Pay Bärɔw 2011, cua kuak pilimni̱ Mary Pickford diaal nyuɔ̱ɔ̱th gua̱a̱th nyuuthä pilimni̱ kä Toronto International Film Festival rɛy luak mi̱ di̱i̱t mi̱ cɔali̱ Canadian Film Gallery of the TIFF Bell LightBox.
Kɛn kuakɛ cua kɛ dääk kä Keene State College, kä ɛn täämɛ ta̱thkɛjɛ ɛ ji̱ Library of Congress ɛ gua̱a̱th nyuuthni̱ ŋuaani̱.
Google Doodle ëë bɔ̱ raar kɛ Cäŋkä 8 kä Pay Ŋuaan 2017, cɛ cäŋ däpä Mary Pickford tim.
Gloria Josephine May Swanson (Pay Diɔ̱k Cäŋkä 27 1899 - Pay Ŋuaan Cäŋkä 4 1983) ɛ cie̱k laa lät ŋa̱a̱ri̱ ka̱ lät nyin thuɔ̱ɔ̱k. 
Gua̱n ŋarä pilimä mëë laa nhɔkɛ mëë laa tä kä Essanay Studios, mëë cɔali̱ Francis X. Bushman, cuɛ male̱ndɛ ja kä bɛɛ naŋ  ni̱ gua̱th in tä Francis thi̱n kä Chicago.
Pilimdɛ ni̱ The Trespasser, ëë cɛ la̱t kɛ 1929, cɛ jɛ jakä baa jɛ kuany kɛ Academy Award in rɛwdɛ.
Gua̱n ɛ Swedish American kä man tëë kɛ kar German, French kɛnɛ  ji-Poland.
Pekdɛ gua̱a̱th mi̱ cɛ wɔ̱ thi̱n laa jaa muɔckɛ kɛ la̱t.
La̱tdɛ min nhiam ɛ ja̱l mi̱ ciɛk kɛnɛ Gerta Holmes, ɛn la̱t ɛmɔ cuɛ yio̱w ti̱ ŋuan nööŋ (kɛ ni̱n tëë wa̱l), yio̱w ti̱ $3.25 ŋuankɛ.
Kɛɛ 1915, cuɛ ŋar kä pilim mi̱ cɔali̱ Swedish Goes to College kɛnɛ cɔwdɛ mëë nhiam ni̱ Wallace Beery.
Ɛn Vernon kɛnɛ Swanson ci̱kɛ rɔ̱ liŋ a gɔa rɛy la̱tdiɛn kä cu kɛn ɛ nyuɔ̱th nɛy ti̱ ŋuan ɛn ɣöö de̱e̱ latdiɛn wɔ̱ a gɔaa.
Badger cu lɔcdɛ tɛɛth ɛlɔ̱ŋ kɛ mëë ci̱  Swanson ɛ wɔ̱ jakä bɛ ŋar kä Her Decision kɛnɛ You Can't Believe Everything kɛ ruɔ̱n 1918.
Kɛ 1920, Something to Think About (1920), kä cu The Affairs of Anatol (1921) jɛ cuu guɔ̱ɔ̱r.
Cɛ be̱n a rami̱ caa ŋac ɛlɔ̱ŋ kɛ 1921 mëë cɛ jɔɔc rɛy kä The Four Horsemen of the Apocalypse, duŋdɛ ɣöö ci̱ Swanson ɛ ŋa̱c ni̱ wal ɛ la rami̱ de̱e̱ ŋar a gɔaa mëë  tëë rɛy ŋa̱a̱ri̱ ti̱ tɔatni̱, /kenɛ jɛ kulɛ guic i̱ de̱rɛ laa la̱t mi̱ de̱rɛ luäk di̱tädɛ rɛy te̱e̱kädɛ.
Ɛn gua̱a̱th ɛmɔ ɛ jɛn gua̱a̱th in nhiam ëë nhökɛ ni̱ lät pilimni̱ kɛ kui̱ Napoleon gua̱thni̱ ti̱ ŋuan.
Kɛ jɛn rɛy runi̱ tɔ̱tɔ̱ cua Swanson guic ɛ la jɛn ram in ci̱ ti̱i̱l rɛy lätni̱kɛ.
Ɛn la̱t ŋa̱a̱ri̱ cuɛ wɔ̱ a jie̱k, Parker /cɛ ŋɔaani̱ mal la̱th cärä kä ɛn kɛn nɛy tin lät /thiɛlɛ kɛ ŋäc mi̱ di̱i̱t rɛy la̱tdiɛn cät kɛ mëë go̱r lɔcdɛ jɛ.
Nɛy tëë laa guɛckɛ lätkɛ ci̱ lo̱ckiɛn jie̱e̱k kɛ la̱t ëë la̱t kɛ, cukɛ ruacdiɛn nöŋ ni̱ Will H. Hays in kula Chairman of the Motion Picture Producers and Distributers of America.
Hays ci̱ ruac in latkɛ lɔcdɛ kɔn bɛr kɛɛ nhiam, duŋdɛ ɣöö tëë kɛ ti̱ go̱r i̱ baa kɔn guic ɛ /ke̱n gua̱a̱th pilimä ni̱ cop kɛ käm raar.
Cuɛ nhɔk kɛ ɣöö lät kɛ jɛ kä ɛn gua̱a̱th ɛmɔ bɔ̱ go̱rɛ jɛ ɛn ɣöö bɛ rɛkɔɔd yio̱o̱ni̱kɛ kɔn guic a gɔaa.
Kennedy, kui̱c ɛ dɔ̱ŋ ɛmɛ cɛɛ com ɛn ɣöö de̱rɛ Erich von Stroheim moc la̱t mi̱ de̱rɛ pilimni̱ cɔali̱ The Swamp riali̱kä, ɛ jɛn pilim ɛmɔ ɛn mëë caa be̱n cɔli̱ Queen Kelly.
Ɛn Stroheim cuɛ lät kɛ päth ti̱ ŋuan gɔ̱ɔ̱rɛ tuk ithkript pilimä.
Cua la̱t pilimä ɛmɔ be̱n gäk, kä cua Stroheim tuk lät mëë ci̱ Swanson gaak kɛ kui̱dɛ kä cɛ we̱e̱ i̱ /ciɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p ëë dëë naŋ ni̱ la̱t pilimä kɛ jɛ.
The Trespasser mëë caa la̱t kɛɛ 1929 cɛ be̱n raar a gɔa, kä ɛ jɛn ëë jak Swanson kä jakä baa kuany kɛɛ Oscar in rɛwdɛ thi̱n.
Nyuuth pilimä in laa ŋa̱ckɛ wi̱i̱ muɔ̱n caa wä la̱t kä London, ɛ jɛn la̱t in nhiam ëë ci̱ jɔɔc mi̱ caa la̱t ji̱ Amerca.
Mi̱ cɔali̱ Perfect Understanding, mi̱ la pilim dɔaali̱ mi̱ caa la̱t kɛɛ 1933, ɛ jɛn pilim ɛ kɛl ɛmɔ kärɔa mëë ci̱ cɛrika ɛmɔ jɛ la̱t.
Cuɛ bën ku tok kä jɔcɛ rɛy lätni̱ pilimni̱ kä matɛ rɔ rɛy ŋa̱a̱ri̱ pilimni̱, kä cuɛ lät rɛy The Gloria Swanson Hour kä WPIX-TV kɛɛ 1948.
Ɛn luɔt ruac pilimä ɛmɔ guurɛ ni̱ ruac pilimä mi̱ caa la̱t ɛ cie̱k mi̱ cɔali̱ Norma Desmond (Swanson), mi̱ tä rɛy nho̱kä kɛnɛ gɔ̱ɔ̱r pilimni̱ mi̱ ci̱ la̱t ɛ dhal mi̱ cɔali̱ Joe Gillis (William Holden).
Norma lätɛ ca̱p mi̱ de̱rɛ rɔ ma̱t nɛy ti̱ ji̱ ŋarä ti̱ ŋa̱ckɛ ɛ la "The Waxworks"
Norma puɔ̱nydɛ kɛ gör kä ɣöö de̱rɛ be̱n nhial cɛ pa̱k, kä mëë ci̱ Gillis ɛ ɣɔ̱n i̱ de̱rɛ da̱k kɛ jɛ, cuɛ jɛ jiök i̱ bɛ rɔɔdɛ näk, duŋdɛ ɣöö cuɛ lɛ be̱n näk ni̱ Gillis puɔ̱nydɛ.
Ɛ cie̱ŋɛ mëë ci̱ Swanson ɛ lo̱k ɛn ɣöö de̱rɛ lät kɛ jɛ, ci̱ lɔcdɛ tɛɛth kɛ ɣöö cɛ yio̱w ti̱ gɔw jie̱k rɛy la̱tdɛ mëë tëë thi̱n  mi̱ cɛɛ pa̱a̱r kɛ la̱t ëë lätɛ nhiam nath kɛnɛ mëë latɛ kä tälbädhiöön
Swanson cuɛ Crown Theatre wɔ̱ nyuɔ̱ɔ̱th kɛnɛ Gloria Swanson,  kɛɛ anthɔlɔgi̱ mi̱ cɛ ŋar thi̱n mi̱ caa nööŋ kä tälbädhiöön
Ɛn jɛn ëë la "ja̱l" kä What's My Line.
Cɛ be̱n jɔɔc a gɔa kä ɛpi̱thöd duŋ pilimä mi̱ cɔali̱ The Beverly Hillbillies, mëë cɛ ŋar thi̱n ɛ la jɛn puɔ̱nydɛ kɛɛ 1966.
Aktär kä gɔ̱ɔ̱r (playwright) mi̱ cɔali̱ Harold J. Kennedy, mi̱ɛ̱̈ɛ̱̈ ci̱ ca̱a̱p röökni̱ wɔ̱ ŋa̱c due̱l gɔ̱rä mi̱ cɔali̱ Yale kɛ la̱tdɛ kɛnɛ Orson Wells' Mercury Theatre, cɛ car ɛn ɣöö de̱e̱ Swanson duŋ dɔaali̱ mi̱ cɔali̱ "Reflected Glory" ja̱a̱l, ɛn kɔmɛdi̱ amɔ caa kɔn ja̱a̱l kä Broadway nhiam nath ɛ tä Tallulah Backhead thi̱n ɛ la gua̱ndɛ min ku jɛ lɛ ŋar. 
Mëë cɛ duŋdɛ wɔ̱ ɛ gɔaa kɛɛ Sunset Boulevard, cuɛ loc kä Broadway kɛ luɔ̱c Twentieth Century kɛnɛ  José Ferrer, kä Nina kɛnɛ David Niven.
Kɛɛ ɣöö ɛ Ripa̱blikan, cɛ ji̱ kue̱cdɛ luäk nöŋ kuäärä ɛ Wendɛll Willkie kɛ 1940 kɛnɛ 1944, amäni̱ no̱o̱ŋ Barry Goldwater kä kuär kɛɛ 1964.
Mëë cɛ wal ti̱ caa ka̱mɛ ɛ Beery, ti̱ luɔtkɛ ni̱ jue̱y ruɔ̱nwaaŋ math, cuɛ gat ka̱m raar kä cua naŋ due̱lwa̱l ɛ la rami̱ ci̱ muɔn.
Kɛɛ 1923, cuɛ gat mi̱ tɔt mi̱ tä kɛ ruɔ̱n kɛl mi̱ cɔali̱ Sonny Smith nööŋ i̱ baa gatdɛ, cuɛ be̱n ca̱k ciöt i̱ Joseph Patrick Swanson kɛ kɔr gua̱n.
Cɛ dap kɛ gat kɛ jɛ a /ken da̱kdɛ kä Somborn ni̱ thuɔ̱k, nɔmɔ ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ de̱e̱ liŋ ɛ jie̱k kä ɛe̱e̱ la̱tdɛ yia̱r kɛ pe̱k te̱e̱käädɛ kɛɛliw.
Mëë ci̱ puɔ̱nydɛ gɔaa kɛ kɔr kämä gatä raar, cukɛ luny kä United States ɛ la ji̱ Europe ti̱ thiakthiak.
Cuɛ be̱n ɛ la kuäär mi̱ di̱tni̱ jɛn, kääpɛ Pathé (USA) kä France.
Swanson naŋɛrɔ ɛ la "yɔ̱ŋ lɛ̈t", rami̱ tä lɔcdɛ kɛ gör ŋäc kä duɔ̱ɔ̱p in la la̱tkɛ kɛ ŋɔak, kä go̱r ti̱ ŋuan ti̱ de̱rɛ la̱t lät ti̱ de̱e̱ bën raar ɛ la ti̱ gɔw ti̱ dëë ŋa̱c ɛ ji̱ we̱c muɔ̱ɔ̱n.
Ci̱kɛ röm ɛ mam kä Paris mëë la̱thkɛ bie̱yni̱ puɔ̱ɔ̱ny Swanson ɛ Coco Chanel kɛ pilimdɛ mëë kämɛ raar kɛ 1931 mëë cɔali̱ Tonight or Never.
Tha̱a̱ŋ mäthni̱kɛ, nɛy tëë /caa te̱e̱ ɛn ɣöö /caa jɛ nhɔk, ci̱ kɛn car i̱ mëë lätɛ ɛ due̱r.
Swanson ni̱ kɛ tuk dɛ ɛ jɛn dɔ̱ŋ i̱ bɛ la̱tdɛ päl ɛ de̱rɛ wä maac, duŋdɛ ɣöö ɛn kuëndɛ caa jakä mi̱ bɛc kɛ ma̱th kɔaŋ ëë tä kɛ Davey ni̱ kɛ tuk ciɛŋädiɛn.
Ɛ jɛn ram in rɛwdɛ, kä mëë la nyinkiɛn laa gɔ̱ɔ̱r bɔ̱, cie̱ kɛɛ Billie Holiday's ruac kui̱ te̱e̱kä Lady Sings the Blues, gɔ̱ɔ̱r buɔk ëë cɔali̱ Sugar Blues, bok mi̱ cɛ gɔ̱r ni̱ kɛɛ 1975 kui̱ bumä pua̱ny ran, ɛ bok mi̱ caa kɔk alɔ̱ŋ kä ŋotɛ ka̱mkɛ jɛ raar mäni täämɛ,kä ɛ jɛn ram ëë looc bok ëë caa gɔ̱r ɛ Georges Ohsawa mëë cɔali̱ You Are All Sanpaku.
Swanson kɛnɛ cɔwdɛ wɔ̱ kɛn John Lennon kɛnɛ Yoko Ono ŋa̱c kɛɛ nhiam kɛ ɣo̱o̱ nhɔk kɛn la̱t Dufty.
Cua puɔ̱nydɛ be̱n waŋ kä cua ŋɛ̈thdɛ naŋ due̱l Kuoth kä Episcopal Church of the Heavenly Rest dup Fifth Avenue kä New York, cu be̱n ni̱ ji̱ dhɔariɛn ti̱ kuiy.
Kɛɛ 1974, ɛn Swanson ɛ ram kɛl kä nɛy tëë nhiam tëë ŋa̱ckɛ kä caa tim kä Telluride Film Festival.
Kɛ ɣöö laa nyoothɛ puɔ̱nydɛ rɛy lätni̱kɛ ti̱ ŋuan, pilimni̱  Nielsen laa rɛydiɛn jɔalkɛ kɛ gue̱c kɛɛ nhiam a /ka̱n ni̱ nɛn ɛ nɛy diaal kä United States, kä cuu lätkɛ cu te̱y ɛ la ti̱ dual naath kɛ gue̱c diɛn kä America.
Ciëmani Nielsen ci̱ ɣöth kä ti̱ ŋuan kɛ gua̱a̱th gaatädɛ, wɔ̱ gua̱n kɛ mi̱ go̱rɛ lät.
Gua̱n ɛn Nielsen cɛ be̱n li̱w mëë tëë kɛ run wälŋuaan.
Kɛɛ 1901, mëë cɛ be̱n tä kɛ run ti̱i̱ 21 ɛn Nielsen, cɛ be̱n ruët kä cuɛ dap kɛ nyaadɛ mi̱ cɔali̱ Jesta.
Nielsen cɛ be̱n thuɔ̱k kɛ gɔ̱ar due̱l gɔ̱rä kä Theater kɛ 1902.
La̱t pilima̱ rɛy ciɛŋä kä Nielsen ɛ mi̱ tɔt kɛ ɣöö cɛ be̱n jɔɔc ɛ la guar ciëk mi̱ kɔ̱ckɔ̱c mi̱ caa pɛ̈l rɛy te̱e̱kä mi̱ bɛcbɛc.
Nielsen kɛnɛ Gad cukɛ kuɛɛn, kɛ kɔrɛ cukɛ pilimni̱ da̱ŋ ŋuaan la̱t kɛɛl.
"Cää be̱n ŋa̱c ɛn ɣöö gua̱a̱th pilimni̱ ti̱ cie̱kciëëk cɛ wɔ̱."
Kɔk pilimni̱ wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n ɛ jɛn ëë bi̱ Union jakä baa muɔckɛ kɛɛ pilimni̱ bädäk kä run kä run..
"Cä dup diaal go̱r  - kä  cä nɛy ti̱ ŋuan nööŋ kɛ ɣöö bä pilimni̱ Asta Nielsen jakä ŋa̱ckɛ ɛ naath wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n."
Kɛ la̱t mi̱ laa kuanykɛ nɛy ti jɔc Ra̱a̱cia mi̱ caa la̱t kɛɛ 1911, Nielsen ɛ jɛn ëë tä nhial mëë caa kuany kɔɔr Linder, kä nhiamdɛ ɛn Linder ɛɛ nyɛ we̱c Denmark mi̱ cɔali̱ Valdemar Psilander.
Kɛ 1921, Nielsen, kɛ duɔ̱p cɛrikakädiɛn in laa pilimni̱kiɛn  ni̱ Asta Films ɛ dääk, cɛ wɔ̱ jɔɔc kä Svend Gade and Heinz Schall mi̱ caa wɔ̱ la̱t ɛ Hamlet
Kuɛ laa ɣöö nɛy tin laa lät nɛni diaal ɛ guic cie̱ kɛ kɛn nɛy tin laa pilimni̱ a nho̱k käm raar,  ci̱ ji̱  Filmarchiv Austria ciöt pilimni̱ ka̱m raar kɛɛ 2010 duŋdɛ ɣöö /thiɛlɛ ciöt pilimädɛ mi̱ ci̱ jɔɔc thi̱n.
Cɛ lät kä pilimni̱ Germany mäni̱ mëë ci̱ mubini̱ jɔaw be̱n.
Kɛ kɔriɛn, ɛn Nielsen cuɛ kuu la̱t ni̱ ŋa̱a̱ri̱ nhiam nath.
Mëë cɛɛ ŋa̱c i̱ cɛ buɔ̱m, ɛn Nielsen cuɛ la̱t päl kä cuɛ Germany ba̱ny piny kɛɛ 1936.
Cu kɛ da̱k kɛ 1919 mëë caa Nielsen kuɛn ɛ wut Sweden mi̱ cɔali̱ Freddy Windgarth mi̱ la tääth babuuri̱.
Cu kɛn kuën da̱a̱ we̱c tok, cuɛ kɛ naŋ ɛ tuɔk ni̱ kɛ 1923 ɛ wɔ̱ ni̱ kä 1930-ni̱
Fred Astaire (dap kɛ jɛ ɛ la Frederick Austerlitz; Pay Dhie̱e̱c Cäŋkä 10 1899 - Pay Bäkɛl Cäŋkä22 1987) ɛ raan Amɛrika mi̱ la duuth buɔ̱ɔ̱l, ŋäär ŋa̱a̱ri̱, cääk din, ŋi̱i̱c duthni̱, kä la lat ŋɔaani̱ kä tälbädhiöön.
Cuɛ lät kä ti̱ la̱nykɛ Broadway-ni̱ 10 kä West End musicals, cɛ pilimni̱ buɔ̱ɔ̱l ti̱i̱ 31 la̱t, ruaacni̱ tälbädhiöönä, kɛ rɛkɔɔdiŋni̱ ti̱ ŋuan ti̱ kɔ̱ŋ.
Man ɛn Astaire dapjɛ kä US ɛ ji̱ Lutheran ti̱ bɔ̱ kä Germany ni̱ wal kɛ duɔ̱ɔ̱p Prussia kɛnɛ Alsace.
Ɛn Fritz tëë go̱rä la̱t gua̱a̱th la̱t kɔaani̱ kä cuɛ cuu ɣo̱th kä Omaha in tä kä Nebraska, gua̱a̱th ëë caa wɔ̱ moc kɛ la̱t kä cɛrika mi̱ cɔali̱ Storz Brewing Company.
Johanna cɛ jɛ car ɛn ɣöö de̱rɛ ŋar "däman kɛnɛ nyi̱man" ŋaar, nɔmɔ ɛ mi̱ caa yi̱k ɛlɔ̱ŋ rɛy pëëk ɛmɔ kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ, kɛ kui̱ gankɛ daŋ rɛw.
Cu kɛ ŋi̱i̱c tok due̱l gɔ̱rä ŋa̱a̱ri̱ mi̱ cɔali̱ Alviene Master School of the Theatre and Academy of Cultural Arts.
Cua kɛ ŋuie̱e̱c kɛ duth, kɛ ruac, kɛnɛ riali̱kä kɛ kui̱i̱ ŋa̱a̱ri̱.
Mëë waa nyaadɛ ni̱ Ava Astaire McKenzie wɔ̱ thiëc ɛn Astaire, cuɛ guic ɛn ɣöö laa Fred laa muɔckɛ kɛɛ kum kɛɛ ɣöö bɛ kulɛ jɔɔc ɛ la rami̱ bäär.
Kɛ kɔr kä mëë laa gua̱ndiɛn ŋuaani̱ laa jääl kɛ ɣöö ŋɔak kulɛ kɔak, ɛn Fred kɛnɛ Adele cua la̱t mi̱ di̱i̱t cuu jie̱k ɛn wa̱nɔ kä cukɛ ŋar kä Orpheum Circuit rɛy Midwest  kä Western kɛnɛ wi̱i̱ tin tä rɛɛk kä Southern, kä US.
Kɛɛ 1912, ɛnFred cuɛ be̱n ɛ la raan Episcopal
Mëë ci̱kɛ thuɔ̱k duth ciökni̱ kɛɛ Aurelio Coccia, cuu kɛn mi̱ cɔali̱ tango, kɛɛ waltz, kɛ  buɔ̱l tin kɔ̱kiɛn tëë caa anyuɔ̱th naath ɛ Vernon kɛnɛ Irene Castle.
Kɛɛ nhiam cuɛ kɔn jiëk kɛnɛ George Gershwin, mi̱ la diit ɛ ko̱k naath kä cɛrika diitni̱ mi̱ cɔali̱ Jerome H. Remick kɛ 1916.
Kɛ kui̱i̱ la̱tdiɛn kä The Passing Show of  1918, Heywood Broun cus gɔ̱r: "Kɛ thiaŋ mëë caa bul mi̱ gɔaa duth, Fred Astaire ɛn jɛn ëë ci̱ buliɛn jɔɔc a gɔaa ... Jɛn kɛnɛ Adele Astaire, ci̱kɛ ŋar jakä thuk kɛ pɛ̈th, kɛ cäŋdäär kä caa naath ba̱ny lɔctɛ̈th."
Kä ɛn jɛn gua̱a̱th ɛmɔ, cuu Astaire duthdɛ rɔ cuu took kɛ ɣöö bɛ duth nyiman leny.
Ɛn duth Astaire ɛmɔ cua duth mi̱ cua ŋic kɛɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ ɛ la jɛn in gɔa ni̱ jɛn.
Kɛ kɔr kä mëë ci̱ Funny Face thuɔ̱k, kɛn nɛɛ Astaire diaal ci̱kɛ wɔ̱ kä Hollywood kɛ ɣöö bɛɛ ɣɔ̱ɔ̱n wä la̱t  (/ke̱n kɛn la̱t ɛmɔ wä jiäk) kä Paramount Pictures, kɛ ɣöö ci̱ ji̱  Paramount kɛ wɔ̱ guic ɛ la nɛy ti̱ /ci̱ rɔ̱ lot kɛ la̱t pilimni̱. 
Kɔr däkädiɛn piny cuɛ jie̱e̱k ɛlɔ̱ŋ kɛ jɛn Astaire ku duŋdɛ laa ɣo̱o̱ cɛ jakä re̱e̱pɛ pe̱k la̱tdɛ.
Ci̱ kɛn ɛ naŋ kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt kä MGM kɛɛ 1933 kɛ kui̱ la̱tdɛ mëë gɔaa mëë cɛ la̱t kä Hollywood kɛ pilim buɔ̱ɔ̱l  ëë cɔali̱ Dancing Lady.
Cɛ gɔa̱r läätdɛ, "/Thiɛ̱lɛ ɣä riɛk kɛ la̱t kɛ jɛ duŋdɛ ɣöö mi̱ ɛ la̱t mi̱ ti̱i̱mdɛ tä thi̱n, /ca̱kɔ bi̱ lät kɔnɛ jɛ!"
Mat la̱t, kɛnɛ duth buɔ̱ɔ̱l Astaire kɛn Hermes Pan, ci̱kɛ bul jakä mi̱ nhɔk ɛlɔ̱ŋ kä buɔ̱l diaal tëë tä kä Hollywood.
Bäkɛl kä buɔ̱lkiɛn da̱ŋ bäŋuan tëë caa la̱t ɛ Astaire Rogers ɛ kɛn tëë caa yio̱w ti ŋuan nööŋ kä RKO, kɛn pilimni̱ diaal cukɛ liak mi̱ gɔaa nööŋ ɛn gua̱a̱th ɛmɔ.
Nɔmɔ cuɛ ciëë tëë kɛɛ kamɛra mi̱ caa cuŋ mi̱ thuur pilim buɔ̱ɔ̱l ni̱ kɛ waŋ kɛ̱l.
Duɔ̱ɔ̱p in duth kɛ Astaire cɛ naath jaa baa guɔ̱ɔ̱r kɛ jɛ ɛn duth kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in duɔ̱th kɛ ni̱ jɛ ɛn bul kɛɛliw.
Ca̱r in rɛwdɛ mëë ci̱ bën wi̱i̱ Astaire ɛɛ luɔt in tä rɛy buɔ̱ɔ̱l; cɛ jɛ go̱r ɛlɔ̱ŋ ɛn bi̱ diit kɛɛ bul in duɔ̱th kɛ jɛ baa kɛ mat rɛy tukä pilimä 
De̱e̱ raan duthɛ kɛnɛ bulɛ puɔ̱t kärɔa bɔ̱, ɛn bulɛ nɔmɔ cɛ jɛ cɔl i̱ "curab raam kɛl".
"Diɛɛwäjɛ ɛn Ginger Rogers ɛɛ."
Cɛ rɔ pɛl kä ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ.
Kɛɛ 1976, wut Liŋli̱thä mi̱ cɔali̱  Sir Michael Parkinson cuɛ Astaire thie̱c gua̱a̱th ruacdɛ kä Parkinson ɛn ɣöö i̱  ɛ ŋa gɔaani̱jɛnɔ min nhɔkɛ känɛy tin laa duthɛ kɛkɛ.
Ciëŋɛ mëë lätkɛ a gɔaa, Astaire /cɛ jɛ nhɔk ɛn ɣöö dëë la̱tdɛ mat kɛ ji̱ la̱t ti̱ kɔ̱ŋ.
Kɛ jɛn gua̱a̱th ëë lät kɛ kɛɛliw, ɛn Astaire cuɛ ŋot kɛ mi̱ nhɔkɛ lät tëë nööŋkɛ kɛɛ nɛni̱kɛ tëë lät kɛ jɛ.
 Cukɛ ŋar kä Broadway Melody ëë la̱tkɛ kɛɛ 1940, gua̱a̱th rëë ci̱kɛ ŋar thi̱n kä cua duthdiɛn re̱p kɛ gua̱a̱th mi̱ bäär thi̱n ni̱ ciaŋ, mëë laa kɛn a lät kä Cole Porter mëë cɔali̱ "Begin the Beguine."
Cɛ lät kɛɛl kɛnɛ Bing Crosby kä Holiday Inn kɛ 1942 kä kɛ kɔrɛ cuɛ wɔ̱ lt rɛy pilimä mi̱ cɔali̱ Blue Skies kɛ 1946.
Ɛn pilim in jɔak ɛ la Blue Skies, ci̱ "Puttin on the Ritz" jɔɔc thi̱n, ɛ nɔmɔ a dit kɛn bul mi̱ riali̱kä kɛ kuidɛ ɛn Puttin puɔnydɛ.
Ɛn pilim in nhiam, You'll Never Grt Rich (1941), cɛ Hayworth kap nhial. 
Cɛ dit cɔali̱ "I'm Old Fashioned" mi̱ caa cak kä cua kɛt ɛ nɛy daŋ rɛw ti̱ caa rɔ̱ moc ciöt mi̱ cɔali̱ Kern, mëë ci̱ be̱n ɛ la jɛn dit in gɔaa kä kä ŋar ëë ŋarkɛ ɛ Jerome Robbin kɛ ruɔ̱n 1983 kä New York City  gua̱a̱th ëë tiɛmkɛ Astaire thi̱n.
Ɛn Astaire cɛ duth buɔ̱ɔ̱l pilimä ɛmɛ la̱t kärɔa kä cuɛ be̱n a gɔaa mëë caa guic.
Duth ɛ gɔaa ɛmɔ bɔ̱ cua wɔ̱ ŋar kä pilim mi̱ cɔali̱ Yolanda and the Thief (1945)
Ɛn Astaire, kɛ dualɛ kɛnɛ diw kä ɣöö bi̱ la̱tdɛ pɛ̈ɛ̈n rɛy te̱e̱kädɛ kɛɛliw, cuɛ nɛy dial tëë te̱ gui̱c mam rɛy la̱t pilimädɛ min dɔ̱diɛn mëë cɔali̱ Blue Skies (1946), i̱ cɛ la̱t päl kɛ ɣöö bɛ wɔ̱ maacä.
Kɛn pilimni̱ da̱ŋ rɛw tɔ̱tɔ̱ cua Astaire jiɛ̈c nhial ɛlɔ̱ŋ kä kɛ ruɔ̱n 1950 cuɛ ŋar rɛy ŋa̱a̱ri̱ buɔ̱li̱ da̱ŋ rɛw.
Gua̱a̱th ëë ku wɔ̱ kɛɛ Three Little Words a gɔa rɛy nyuuthni̱kiɛn diaal, ku mëë cɔali̱ Let's Dance yio̱w tɛŋ kɛ cɛ lo̱c nath jakä jiäk.
Kä  kɛ kui̱i̱ kä ɣöö tä yio̱wkɛ nhial, /ke̱nɛ pa̱a̱yda nööŋ ni̱ kɛ jɛn ka̱mdɛ raar in nhiam.
Kɛ jɛn kɔrɛ, cuu cie̱kdɛ ni̱ Phyllis tä kɛ jue̱y kä cuɛ be̱n li̱w kɛ jɔk mi̱ tä kä puɔ̱dhkɛ.
Ɛn Daddy Long Legs cuu lätni̱jɛn bɔ̱ kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt mëë cɛ bën raar.
Päärɛ bɔ̱, amäni̱ prɔjɛkdɛ min guurɛ ɛn Astaire . bul duɔ̱thdɛ mëë jɔak kä MGM mëë cɔali̱ Silk Stockings kɛ tuɔ̱n 1957, gua̱a̱th ëë ci̱kɛ ŋar kɛɛl kɛnɛ Cyd Charisse, cuu nɔmɔ pa̱k ɛ /thiɛlɛ yio̱w ti̱ cɛ nööŋ mëë caa ka̱m raar. 
Min nhiam kä tëë ci̱ be̱n raar, cuu An Evening mi̱ la̱tkɛ kɛɛ 1958 ɛ wɔ̱ nhiam, mi̱ caa ŋarɛ la̱t ɛ Fred Astaire pa̱a̱th kɛ muc da̱ŋ bäŋuan kä Emmy Awards. Tä "Best Single Performance by an Actor" mi̱ lot ni̱ muc in laa ka̱mkɛ ram kɛl mi̱ ci̱ ŋar kärɔa thi̱n kɛnɛ "Most Outstanding Single Program of the Year", ɛ la ram kɛl in ci̱ ŋar a gɔa rɛy ru ä kɛɛliw thi̱n bɔ̱.
Ɛn mëk dɛ ci̱ rɛydɛ kɔn tä kɛ gua̱c kɛ ɣöö nɛyti̱ ŋuan ŋa̱th kɛ jɛ i̱ ɛ duthdɛ mëë cɛ mɛk /ciɛ jɛn "ŋar" in caa riali̱kä kɛ kui̱ mucä nɔmɔ.
Cu kɛn cirit vi̱diöökä in nhiam nyɔk kɛ loc thi̱n, kä kua tin tä rɛydɛ rie̱t kä cirit in pay bën kä thia̱ŋkɛ gua̱th tin tä baaŋ tëë ci̱ jiäk. 
Astaire cɛ be̱n jɔɔc rɛy pilimni̱ kɛnɛ tälbädhiööni̱ ti̱ /thiɛl rɛydiɛn duth kɛ 1957 ɛmɔ ɛ wɔ̱ ni kä 1969.
Ram ëë laa duth kɛnɛ Astaire ɛ rami̱ cɔali̱ Petula Clark, mëë ci̱ ŋar ɛ la nyaadɛ rɛy ŋarädiɛn.
Astaire cuɛ ŋot kɛ la̱t ŋa̱a̱ri̱kɛ kɛ jɛn gua̱a̱th runä 1970-ni̱ tɔ̱tɔ̱.
Rɛy nyinäkɛ tëë cɛ ma̱a̱t kɛ gua̱a̱th in rɛwdɛ, ɛn gua̱a̱th ɛ mɔ tëë kɛ run ti̱ jiɛn bärɔw wi̱dɛ bäkɛl, cuɛ bul mi̱ ciɛk ŋar kä mat kɛn ga̱mdɛ kɛnɛ Kelly, rɛy ŋa̱rädɛ min jɔak rɛy pilimä buɔ̱ɔ̱l.
Kɛ ruɔ̱n 1978, cukɛ be̱n ŋar kɛnɛ Helen Hayes rɛy pilimä tälbädhiöönä mi̱ cɔali̱ A Family Upside Down mëë ci̱kɛ be̱n ŋar thi̱n ɛ la ji̱ ciëŋ ti̱ ŋɔ̱ɔ̱thrɔ̱ kɛ jue̱y mi̱ tiaamkɛ.
Astaire cɛ raan la̱t thie̱c mi̱ dëë jiëk gua̱a̱th mi̱ de̱rɛ ŋar thi̱n rɛy pilimä mëë cɔali̱ Galactica kɛ ɣöö ɛn pilim ɛmɔ caa nhɔk ɛ gaatnyaadɛ, kä nɛy tëë la̱tkɛ pilim ɛmɔ nhɔk kɛn jɛ bɔ̱ ɛn ɣöö de̱rɛ jɔɔc rɛy pilimä ɛmɔ kɛɛliw. 
Gɛ gua̱a̱th mi̱ bää kɛ kɔr thurɛkä mëë caa kɛ duth buɔ̱ɔ̱l ëë caa naŋ,  mëë cɔali̱ "I Want to Be a Dancin' Man", cua be̱n thuk kä nyuɔthkɛ The Belle of New York thi̱n kɛɛ 1952. Cu kɛn ruacdiɛn la̱th kä ɣöö bi̱i̱ ŋarää Astaire ëë derɛ jakä muɔ̱lmuɔ̱l kɛnɛ kuakɛ tëë cɛ kuëŋ kɛ kui̱ ŋarä, i̱ ci̱kɛ dak kɛ pe̱k ŋarä kɛɛliw.
Kɛn ŋa̱a̱ri̱ da̱ŋ rɛw diaal cukɛ ca̱a̱t, ɛ wɔ̱ ni̱ piny kä tin tɔatni̱ tin nyooth kɛn kɛ.
Duthdɛ ɛ mi̱ ŋiɛckɛ ɛlɔ̱ŋ kä mi̱ ci̱ ca̱a̱p duthni̱ diaal gɛr rɛy buɔ̱ɔ̱l in laa duth naath thi̱n in cɔal ca̱pdɛ i̱ Ballroom Smooth. Cuɛ kua̱ jɛn duth in laa naŋkɛ ɛ kua̱r buɔ̱li̱ mi̱ görkɛ päär buɔ̱li̱ diaal tin caa la̱th rɛy pilimni̱.
Cuɛ ŋa̱c ɛn ɣöö ɛn bul Astaire päärɛ gua̱thni̱ diaal rɛy pilimni̱ tëë caakɛ lua̱k thi̱n ɛ Pan kiɛ tëë /ka̱n kɛ lua̱k thi̱n ɛ Pan.
Kuɛ laa ɣöö, ɛn nɛmɛ ɛ mi̱ caa lath ɛ la mi̱ pe̱e̱k kä buɔ̱l tin laa carkɛ kiɛ "buɔ̱l la̱a̱kni̱" kärɔ̱.
Cuɛ be̱n lat niɛ jɛn, kɛ kɔr gua̱th, "Tha̱a̱ŋkiɛn ɛ ɣän ɛ mëë laa kɛ a lät ni̱ kärɔa."
Duthkɛ ti̱ ŋuan muɔckɛ ni̱ kɛ kɛ "ca̱a̱p pɛli̱" cie̱e̱ duth pa̱a̱ny duëël tin laa la̱tkɛ gua̱th kue̱ni̱i̱ kua̱ri̱ kiɛ duthdɛ kɛɛ tie̱e̱pdɛ kä mëë laa cɔalkɛɛ Swing Time.
Laa ŋ kɛn rɔ̱ laa ŋi̱i̱c kɛɛl kɛ ŋi̱ic pianöökä (kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ bɛ laa cääk din mi̱ cɔali̱ Hal Borne) mi̱ laa lär ji̱ buɔ̱ɔ̱l ŋuaani̱ ti̱ cɛ guic ti̱ dëë gɛr.
Mi̱ caa tɔ̱ diaal ɛ tɔ̱ riali̱kä, bi̱ la̱t ŋarä puɔ̱nydɛ rɔ cuu tok, /cɛ yio̱w ti̱ ŋuan lɛ naŋ.
"/Cɛ bi̱ lɛ wɔ̱ gua̱th in pɛ̈th kɛ la̱t thi̱n..... Laa jɛ laa guicɛ i̱ /thiɛlɛ jɛ luɔt thi̱n."
Michael Kidd, ëë ku laa duth kɛnɛ Astaire kä pilim ëë cɔali̱ The Band Wagon kɛɛ 1953, cɛɛ be̱n ŋa̱c ɛn ɣöö mëë ku jɛ a diir i̱ ŋu nho̱kɛ duthɔ /ka̱n ɛ me̱t la̱t naath ɛ jɛn Astaire puɔnydɛ.
"Canɛ gue̱c pua̱a̱ny ran mat thi̱n ni̱ walɛ."
Irving Berlin cɛ Astaire naŋ ɛ la rami̱ päär kɛ nɛy diaal tin luɔckɛ diitkɛ, cuɛ wää, "cär gɔɔydɛ cie̱e̱ Jolson, Crosby kiɛ Sinatra, kä /ciɛ kui̱i̱ jɔawdɛ bɔ̱ ɛlɔ̱ŋ, ɛ ni̱ kui̱i̱ kä nöŋ in laa naŋɛ dit." 
Rɛy ni̱ni̱kɛ mëë ci̱ tëkdɛ wɔ̱ a gɔaa, ɛn Astaire cua rami̱ mi̱ laa ciötdɛ ɛ kɛ̈kɛ rɛy din tin laa gɔ̱a̱rkɛ ɛ cääk dini̱ ti̱ cie̱e̱ Cole Porter, Lorenz Hart kɛnɛ Eric Maschwitz kä cuɛ ŋot kɛ mi̱ bɛɛrɛ lo̱c nɛni̱ tin pay bën tin laa gɔ̱a̱rkɛ diit.
Kɛ rɛy runä  1952, ɛn Astaire cuɛ The Astaire Story ri̱kɔɔd, mi̱ la albäm din mi̱ ci̱ kɛnɛ cak ɛ la nɛy da̱ŋ ŋuaan, mi̱ bo̱o̱thdɛ wut mi̱ cɔali̱ Oscar Peterson.
Bogart tokɛ la̱t ka̱ shöwni̱ tëë laa nyuɔ̱ɔ̱thkɛ kä Broadway, tokɛ lätkɛ kä mi̱ cɔali̱ motiön pi̱kcär kɛɛ Up the River kɛɛ 1930 mëë lätɛ kɛɛ Fox, kä cuɛ be̱n jɔɔc rɛy lätni̱ ti̱ luäkɛ ji̱ ŋa̱a̱ri̱ tin kɔ̱ŋ thi̱n kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ wäl tëë ci̱ lɛ wɔ̱, kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ bɛ lɛ ŋar ɛ la ram nyooth ta̱a̱ thaluukä
Kɛn praivɛt di̱tɛktivni̱ tëë laa lät kɛɛ Bogart, cie̱e̱ Sam Spade ëë tä kä The Maltese Falcon kɛnɛ Phillip Marlowe ëë tä kä The Big Sleep ëë la̱tkɛ kɛɛ 1946, cua kɛ be̱n nɛn ɛ la kɛn la̱a̱t tin gɔw rɛy pilimni̱ ti̱ kɔ̱ŋ.
Kä niɛ kɔr kä mëë caa The Big Sleep be̱n thur kɛɛ 1946, pilimdiɛn in rɛwdɛ mëë ci kɛn ɛ la̱t kɛɛl, ciɛ cie̱kdɛ mi̱ diɔ̱ɔ̱kdiɛn däk kä cuɛ Bacall kuɛn.
Cuɛ nhɔk ni̱ nɛy tin /ci̱ rɔ̱ laa päl piny, tin /ci̱ laa nyuur gua̱th kɛl, cie̱e̱ kɔmandär köör World War II ëë laa nyuɔ̱ɔ̱thkɛ kä The Cain Mutiny mëë caa la̱t kɛ ruɔ̱n 1954. Ɛn ca̱r ɛmɔ cua nhɔk ɛlɔ̱ŋ mëë cɛ be̱n raar kä cua mɛk thi̱n ɛ la Best Actor.
Ɛn ciöt i̱ "Bogart" bëë kä do̱r mi̱ cɔali̱ Dutch, kä paak ti̱ cɔali "Bogaert".
Maud ɛ raan Episcopal kä do̱r Li̱ŋli̱thni̱, kä bëë kä kar Mayflower ɛ la rami̱ röl kui̱i̱ John Howland.
Clifford McCarty cɛɛ gɔ̱r ɛn ɣöö kɛn nɛy tin te̱ guaath la̱t kä Warner Bros., cua cäŋdɛ ri̱e̱t kä Pay Kɛl, Caŋkä 23, 1900 "baa kulɛ naŋ ɛ naath i̱ rami̱ caa dap kɛ cäŋ Kurmithä /cɛ de̱e̱ me̱t ɛ rami̱ puɔ̱ny ci̱e̱n cie̱e̱ kɛ mëë kuɛ jɔɔc mëë guɛckɛ jɛ."
Lauren Bacal cɛɛ gɔ̱r rɛy buɔkdɛ ɛn ɣöö i̱ cäŋ däpädɛ ɛn Bogart laa jɛ laa la̱tkɛ kɛ cäŋ Kurmi̱thä, ɛ jɛn i̱ ɛn Bogart laa jɛ laa lɛŋɛ dɔaal ɛn ɣöö laa mucdɛ laa päk runi̱ diaal.
Maud ɛ rami̱ laa nyuth naath tin laa kɔakɛ kä thuk, jiäkɛ ŋäcdɛ kä ŋi̱i̱cni̱ ti̱ cɛ jiäk kä New York kɛnɛ France amäni̱ due̱l gɔ̱rä mëë cɛ wɔ̱ thi̱n kɛnɛ James Abbott McNeill Whistler.
Cɛ yio̱w ti ba̱lkɛ $50,000 kɛ ruɔ̱n jie̱k mëë ci̱ la̱tdɛ cop nhial - ɛ pe̱k mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ gua̱a̱th ëë dan, kä cuɛ pe̱k yio̱o̱ni̱ cɔadɛ tëë ku laa $20,000 le̱ny.
Tëë kɛ nyie̱man da̱ŋ rɛw: Frances ("Pat") kɛnɛ Catherine Elizabeth ("Kay").
Cie̱m, rɛy dhɔara ɛ mi̱ laa te̱ gua̱a̱de kɛ cäŋ.
Cɛ yiɛthni̱ nath ŋic, laa nhɔkɛ dëp rɛc, kä laa nhɔkɛ ciaŋ rɛy riɛ̱̈y rɛy yiëër, kɛnɛ nhök mään ti̱ lua̱ŋkɛ rɔ̱, ɛn nɔmɔ ɛ mi̱ jiäkɛ kä gua̱n.  
Bogart kɛ kɔrɛ cua be̱n naŋ due̱l gɔ̱rä mi̱ cɔali̱ Phillips Academy, ɛ due̱l gɔ̱rä mi̱ tëë rɛcɔ thi̱n mi̱ cuɔt kɛ jɛ thi̱n ni̱ kɛ kui̱i̱ ciëmani̱.
Rie̱e̱t ni̱ ŋuan caa kɛ lat; kuɛ laa döö ci̱ ram kɛl ɛ lat i̱, caa tuk kɛ ɣöö cɛ kuäär duël gɔ̱rä (kiɛ gääŋ piɛny) yuɔr rɛy dhuɔ̱ɔ̱lä min la pɛ̈lpɛ̈ɛ̈li̱ a wɔ̱ thi̱n rɛy kal duël gɔ̱rä.
Meë cuɛ lät baaŋ kɛ ji̱ Coastal Guard Temporary Reserve kɛɛ 1944, laa gaŋɛ thok waath California kɛ rie̱ydɛ mi̱ tɔt mi̱ cɛ moc ciöt i̱ Santana.
Kä kɛl, cua kui̱i̱ thuɔkdɛ tɛm ɛ mi̱ ci̱ rɔ ciɛ̈l raar mëë caa babuurɛ bo̱k kɛɛ buɔm.  
Gua̱a̱th in wëë kɛ mi̱ gɛɛrɛ gatɔari̱ kä Boston, cua lat ɛn ɣöö ɛn mabuuth ëë caa te̱tkɛ yiɛn, cuɛ Bogart thie̱c kɛ thi̱ji̱a̱a̱r.
Gua̱a̱th ëë ci̱ Bogart ŋɔ̱a̱thdɛ thuɔ̱k kä däktöör, cuɛ rɔ cuu jiëk piɛ̱̈ɛ̱̈r.
Min de̱rɛ kulɛ guic ni̱ köcdɛ, cuɛ kulɛ yiɛ̈ni̱jɛ thi̱n.
Ta̱a̱dɛ  kɛnɛ luɔt te̱e̱kä cikɛ piith kɛ dup ti̱ gööl, gua̱c ciaaŋdɛ mëë ciäŋ kɛ jɛ rɛy yiëër kɛ tëk in ciäŋ kɛ ji̱ dhɔarɛ, ɛn gua̱a̱th ɛmɔ cuɛ rami̱ /ci̱ rɔ liŋ kɛ naath.
Bogart cuɛ määthdɛ luɔc thi̱n kɛnɛ Bill Brady Jr. (ɛ rami̱ ci̱ gua̱n kɔn tä kɛɛ cöw-bi̱thi̱nɛth kä ŋäcɛ rɔ kɛ nɛy ti̱ ŋuan), kä cɛ rɔ jiäk muktäb la̱t kɛnɛ William A. Brady kä cɛrika mi̱ pay tok mi̱ cɔali̱ World Films.
Cuɛ la̱tdɛ min nhiam tok kɛ kɔr päthni̱, cuɛ bën ɛ la raan Japan mi̱ läät ciëŋ rɛy ŋarä mi̱ cɔali̱ Drifting mi̱ caa la̱t ɛ rami̱ cɔali̱ Alice kɛɛ 1921. Mëë tookɛ ruac rɛy ŋarä ɛmɔ cuɛ moc dual ɛuŋdɛ ɣöö cuɛ be̱n wɔ̱ kɛ mi̱ jɔɔcɛ rɛy ŋa̱a̱ri̱ ti̱ nyin ŋuan ti̱ ci̱ be̱n guɔ̱ɔ̱r kɔɔr. 
Riaam ëë ci̱ tuɔɔk, cua lar i̱ ɛ jɛn ɛ mëë re̱e̱p bɛ̱c thuɔk Bogart, kɛ röm ëë ro̱m kɛ jɛ kɛn Louise Brook.
Bogart lo̱kɛ la̱t ëë /thiɛl luɔt ëë tɔt ëë tookɛ ni̱ la̱t, mëë caa ka̱m jɛ, cɔɔlɛ kɛ i̱ lät "Willie mi̱ tä kɛ thuruali̱ ti̱ bo̱o̱r"
Menken cuɛ gɔ̱r rɛy paalä mëë gɔ̱rɛ da̱k thi̱n ɛn ɣöö Bogart kapɛ ni̱ la̱tɛ nhial ɛlɔ̱ŋ le̱nyɛ ni̱ gɔlɛ, cuɛ we̱e̱ caa jɛ ciɛŋ ɛ jie̱k kä caa jɛ pa̱l jɔ̱ɔ̱r.
Ɛn gua̱a̱th ɛmɔ cuɛ jiëk kɛ Spencer Tracy, ɛ rami̱ laa ŋar kä Broadway, kä ɛ rami̱ nhɔakɛ kä bɛ̈ckɛ ɛ Bogart, kä cukɛ be̱n a mäth ti̱ thiääk kä ji̱ ma̱th kɛ̈ɛ̈l.
Tracy cuɛ ŋot kɛ mi̱ jiäkɛ yio̱w tin nyothɛ ni Bogart kä wä Bogart kɛ mi̱ jɔɔc rɛy pilimni̱ tin laa pua̱tkɛ nhial.
Kɛ run ti̱ ci̱ jiɛn rɛw bäl, kɛn gaatdi̱ da̱ŋ rɛw cu kɛn ɛ go̱r i̱ bi̱ kɛ The Desperate Hours la̱t kɛɛl.
Bogart cuɛ kua̱ jälɛ kɛɛ ba̱th, wëë kä lunyɛ jɔk, kam Hollywood kɛnɛ New York  gua̱a̱th cuŋä ɛ tuɔɔk ni̱ kä thaa 7:30 kɛ thiaŋ ɛ wɔ̱ ni̱ kä thaa 7:35 kɛ thiaŋ, gua̱a̱th mi̱ /cɛ tä lät thi̱n kɛ pe̱k mi̱ bäär.
Ɛ ciäŋ ɛ mëë ci̱ Leslie Howard ɛ rami̱ ŋa̱ckɛ ɛ nɛy diaal, Brooks Atkinson, mi̱ laa guic lät nɛni̱ tin laa ŋar, mi̱ lät kä The New York Times, i̱ ɛn ŋar ɛ mɔ ɛɛ "mi̱ ci̱ gɔɔydɛ riɛɛr kä ŋa̱a̱ri̱ diaal....Humphrey Bogart lätɛ la̱t mi̱ gɔaa rɛy la̱tdɛ." 
Cu Warner Bros. Warsgakni̱ la̱t kök ji̱ la̱t ti̱ cɔali̱ The Petrified Forest kɛɛ 1935.
Howard, ëë ku warɛgakni̱ la̱t käp, cɛɛ lat ɛ jɔc ɛn ɣöö go̱rɛ ni̱ Bogart i̱ bi̱kɛ lät kɛnɛ jɛ
Mëë ci̱ kɛn ɛ nɛn ɛn ɣöö ŋot Howard ŋakɛ ruac thi̱n, cua Bogart ka̱m la̱t caa lat.
Rɛy buɔk mi̱ cɔali̱ Variety, "Nyuɔɔn tëë caa la̱t ɛ Bogart ci̱kɛ baŋ ba̱ny piny mi̱ dëë go̱r."
Bɛ tä ni̱ kɛ mi̱ tä rɛy jɔawdä, kiɛ nhiamdä nɛmɛ mɛ /thiɛl luthɛ  - mɛ la naath ɛ jakä kɛ̈cɔ kiɛ bi̱ gaak.
Niɛ rɛy gɔɔyä la̱tdɛ, kɛn ji̱ Warner Bros. /ka̱nɛ go̱r ɛn ɣöö dëë prɔpaal Bogart kap nhial.
Ɛn Bogart cuɛ run ɛ tɔ̱ jakä ti̱ de̱rɛ took ni̱i̱ la̱t pilimnä kɛ kui̱i̱  ciɛŋädɛ: rami̱ jie̱k lɔc, rami̱ kɔ̱c lɔc, rami̱ bum lɔc, rami̱ bɛɛc ciandɛ rɔ, rami̱ kɔ̱ckɔ̱c, rami̱ yääm rɔ kärɔa kɛ dɔaal.
Ɛn mëë ku kɛ guäc kɛnɛ ji̱ Warner Bros. kɛ kui̱i̱ yio̱o̱ni̱ kɛnɛ la̱tdɛ rɛy pilimni̱ päärɛ  bɔ̱ kɛ mëë caa tërɛ ɛ ji̱ i̱thtudiökä, ɛ la̱t mi̱ caa riali̱kä duŋdɛ ɣöö /thiɛlɛ mi̱ de̱jɛ moc kɛ kɛ̈k mi̱ di̱i̱t thi̱n. De̱rɛ cät ni̱ kɛ ta̱a̱ Bette Davis kɛnɛ James Cagney tin /thiɛl kɛ̈k mi̱ di̱i̱t.
La̱tdɛ kärɔa mëë cɛ la̱t kɛɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ, ɛ jɛn mëë cɛ la̱t kä Dead End (1937, mëë caa jɛ naŋ kɛ ɣöö bɛ lät kä cɛrikɛ  Samuel Goldwin), ɛ la ciaŋ thawɛɛlä Baby Face Nelson
Rɛy pilimä mëë cɔali̱ Black Legion (1937), mi̱ caa kɔn lat ɛ wut mi̱ cɔali̱ Graham Greene i̱ "ɛ duŋ ŋäc ŋɔaani̱ kä duŋ tɛthkä lɔaac kiɛ dɔ̱ŋ da̱a̱ mi̱ tä rɛydɛ kɛ thuɔ̱k", cuɛ ŋar ɛ la wut mi̱ gɔaa (mi̱ caa tëkdɛ yia̱r) kä ci̱ rɔ jiäk rɛy ciɛŋä nɛyni̱ ti̱ ci̱ rɔ̱ mat gua̱a̱th kɛl ɛ la do̱r.
"Riɛk ɛ ɣöö maath kɛn kɔaŋdä kä wa̱a̱ kɛ mi̱ latä pilim ɛ jie̱k ɛmɛ."
Kɛ Cäŋkä 21, kä Pay Bädäk, 1938, cu Bogart rɔ yuɔr rɛy kuën mi̱ /thiɛl päl piny kɛnɛ Mayo Methot mi̱ läät ŋa̱a̱ri̱ pilimni̱, ɛ jɛn kuën in la diɔ̱ɔ̱diɛn, ɛ cie̱k mi̱ tɛth lɔcdɛ, kä gua̱n muɔŋä mi̱ /ke̱nɛ maath kuɛ la ɣöö la jɛn ɛ rami̱ gua̱n diɛwdiɛɛwni̱ gua̱a̱th in cɛ yɔ̱ŋ.
Cuɛ dhɔɔriɛn kɔn cua̱th kɛ mac, kä cuɛ Bogart yiath kɛ ŋɔ̱m, kä cuɛ te̱tdɛ tëm kä ti̱ ŋuan.
Ruac ëë liɛŋkɛ kä mäydiɛn mi̱ cɔali̱ Julius Epstein, cɛɛ lat i̱, "Ɛn kuën Bogart kɛnɛ Methot dëë pa̱a̱r ni̱ jɛ kɛ Ko̱r We̱c."
Ciaŋ Methot kɛnɛ cɔwdɛ wɔ̱ ni̱ jɛn kɛ jiääk, kä Bogart bɔ̱, ku wɔ̱ ni̱ jɛn kɛ ma̱th kɔaŋ.
Mi̱ cɛɛ car i̱ raan ŋarä, kiɛ kuär ŋarä, kiɛ ci̱ i̱thtudiö mi̱ jiääk la̱t, bɛɛ ruac ɛ mɔ lat kä bɛɛ jakä ruac mi̱ laa liŋ ɛ nɛy diaal.
Paul Muni, George Raft, Cagney kɛɛ Robinson cua la̱t mi̱ de̱e̱ kɛ tä nhiam thi̱n lo̱k, ɛnɔmɔ cuɛ Bogart moc gua̱a̱th kɛ ɣöö cuɛ nɔmɔ cuu naŋ kɛ cuɛ la̱t ni̱ kɛ gua̱thdɛ.
Cɛ lät a gɔaa kɛnɛ Ida Lupino, ɛ nɔmɔ cuɛ lɔc Mayo Methot moc kɛɛ nyääk mi̱ di̱i̱t.
De̱rɛ rie̱e̱t Plato Pope, Ralph Waldo Emerson amäni bëër ti̱i̱ bathdɔ̱ɔ̱ri diaal tin la nyin Shakespeare luäŋ kɛ kuën, kä cuɛ rɔ gɔ̱r kä Harvard Law Review. 
Kɛ ruac ëë caa gɔ̱a̱r rɛy buɔk mi̱ cɔali̱ Dashiell Hammett, cua kɔn kuëŋ jii buɔk magadhi̱nä mi̱ cɔali̱ Black Mask kɛɛ 1929 kä cua jɛn ëë tuɔɔkɛ käm pilimni̱ da̱ŋ rɛw tëë kɔn be̱n raar kɛɛ nhiam; cuu min rɛwdɛ a Satan Met a Lady (1936), mëë cua ŋar ɛ Bette Davis
Cuu Huston ɛ cuu nhɔk ɛn ɣöö bi̱ Bogart ŋar ɛ la Sam Spade kä jɛ.
Ɛn pilim ɛ mɔ, mëë böthkɛ ɛ Michael Curtiz kä cua ka̱m raar ɛ Hal Wallis, ci̱  Ingrid Bergman, Claude Rains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid, Conrad Veidt, Peter Lorre amäni̱  Dooley Wilson ŋar thi̱n.
Ɛn ɣöö baa la̱t Rick Blaine nööŋ rɛy pilimä ɛ la rami̱ laa ŋar kɛ yiët, ɛ la mi̱ nɛ̈nkɛ ɛ naath mi̱ de̱e̱ lot ni̱ ciaŋdɛ mëë cɛ rɔm ni̱ rɔ kɛn mäthni̱kɛ, kɛ ji̱ tɛ̈ɛ̈rɛ, amäni̱ nɛy tëë liŋɛrɔ kɛ, ɛ waa ca̱r ɛ mɔ bëë kä Bogart.
Bogart, cua kuany ɛ la ram kɛl kä Best Actor in a Leading Role, kuɛ laa ɣöö cua be̱n mɛk ni̱ Paul Lukas la̱tdɛ rɛy pilimä mëë cɔali̱ Watch on the Rhine.
Bogart cuɛ wɔ̱ ja̱l kä United Service Organizations kɛ ruɔ̱n 1943 kä cuɛ wɔ̱ kä War Bond kɛ ruɔ̱n 1944, la̱tkɛ jäl cucä ti̱ ŋuan ti̱ wɔ̱ kä Italy kɛnɛ North Africa amäni̱ (Casablanca)
Jiëkdiɛn in nhiam mëë baa rɔ̱ kulɛ nhɔk, tä Bacall kɛ run ti̱ 19 kä ɛn Bogart bɔ̱ tëë kɛ run ti̱ 44 ɛn wa̱nɔ; laa Bacall ɛ cɔɔlɛ i̱ "Baby".
"La nɛy nyin tɛthkä lɔaac a lät kɛɛl".
Bok mi̱ cɔali̱ "By Myself and Then Some", mi̱ cɛ gɔ̱ɔ̱r jɛn ɛn Bacall, cua be̱n kam raar ɛ cɛrika mi̱ cɔali̱ Harper Collins, kä New York kɛ ruɔ̱n 2005.
Cɛ rɔ nɛn ɛ la jɛn gääŋ Bacall, kä cuum, kä ɛn Bogart cuɛ la̱t ɛ mɔ käp kɛ buɔ̱m.
"Ɛn jɛn bɔ̱, laa tëë kɛ lëëŋ muɔŋä mi̱ laa tä rɛydɛ jɔw mi̱ tä pinydɛ kɛɛ dhɔ̱a̱a̱l"
Ɛn rɛy ruac, niɛ gua̱th tëë ci̱ Hawks kɛ rëp kɛɛ rie̱e̱t, ci̱ kɛ thia̱a̱ŋ kɛ rie̱e̱rä, kä ku Bogart gua̱a̱th la̱t ɛ caa ka̱mɛ ɔ luäŋ a gɔaa, min kuɛ ŋar ɛ la Philip Marlowe.
Ɛn kuëndiɛn cua duŋ tɛthkä lɔaac, mëë ku bɛ̈c kärɔa kɛ ko̱o̱ri̱kiɛn kɛ kui̱i̱ kä mëë /thiɛlɛkɛ lie̱ŋ kamdiɛn kɛn da̱ŋ rɛw.
Rami̱ cɔali̱ Stefan Kanfer, mëë gɔ̱ɔ̱r bok kɛ kui̱i̱ te̱e̱kä Bogart, cɛɛ lar rɛy buɔk ɛn ɣöö, "ɛɛ pilim mi̱ /thiɛl gua̱a̱th mi̱ ci̱ luɔtdɛ cuɔ̱ŋ thi̱n".
/Thiɛlɛ nho̱kä rɛydɛ kiɛ /thiɛl tɛthkä lɔac ka thuɔ̱kdɛ ɛn pilim, cua guic i̱ de̱e̱ a prɔjɛk mi̱ /ci̱ de̱e̱ gɔaa.
James Agee cuɛ gɔ̱r i̱, "Bogart laa lätɛ la̱t mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ rɛy kɛ̈rɛktädɛ....cɛ le̱ny ni̱ lätkɛ diaal tin cɛ kɔn la̱t ni kɛɛ nhiam."
Bogart cuɛ be̱n jɔɔc rɛy pilimni̱kɛ tëë jɔak kɛɛ Warners; ɛɛ Chain Lightning (kɛ ruɔ̱n 1950) kɛnɛ The Enforcer (kɛ ruɔ̱n 1951).
Santana bɔ̱ cuɛ pilimni̱ da̱ŋ rɛw la̱t ɛ thiɛl Bogart thi̱n: And Baby Makes Three (mi̱ cuu be̱n raar kɛ ruɔ̱n 1949) kɛɛ The Family Secret (mi̱ cuu be̱n raar kɛ ruɔ̱n 1951).
Nɛy ti ŋuan tëë laa gɔ̱ɔ̱r tëk Bogart, kɛɛ aktrɛth-gɔ̱ɔ̱r mi̱ cɔali̱ Louise Brooks, cua guic ɛ kɛn ɛn ɣöö ɛn la̱t ɛmɛ mëë caa ka̱m jɛ thie̱e̱kɛ  ni̱ kɛ jɛn ta̱a̱dɛ min thuɔ̱k in ciäŋ kɛ jɛ.
Pilim mi̱ kuëënykɛ ni̱ cärkɛ kä The Maltese Falcon, kiɛ kä Beat the Devil ɛ jɛn ëë la pilim in jɔak kä Bogart kɛnɛ John Huston.
Nhök Huston kɛ ja̱l  wi̱i̱ni̱ ti̱ /kui̱cɛ, ja̱nydɛ rɛy määthä mi̱ di̱i̱t (kɛ jɔacdɛ wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n), kɛɛ Bogart, kɛ baŋ kɛ jiäk la̱t kɛɛ Hepburn, cuɛ lɔcdɛ nhɔk ɛ thuɔ̱k ɛ cuɛ Hollywood ba̱ny piny, cuɛ wɔ̱ ni̱ gua̱a̱th mi̱ bɛc kä na̱n, ɛ cuɛ wɔ̱ ni̱ kä Belgian Congo.
Bacall cuɛ be̱n pek pa̱thni̱ daŋ ŋuaan, bänyɛ gatdiɛn mi̱ tɔt piny kä Los Angeles.
"Cuɛ thuruaali̱kä jakä ti̱ buɔy ni̱ɛ rɛy Africa min coli̱jɛn pa̱ny."
Hepburn (raan duël Kuɔth mi̱ /ci̱ mäth kɛ kɔaŋ /cɛ jɛ math) cuɛ puɔ̱nydɛ tiam ɛlɔ̱ŋ, cuɛ nuään kä cuɛ tä ni̱ gua̱a̱th mi̱ cuɛ puɔ̱nydɛ tiam ɛlɔ̱ŋ kɛ jue̱y. 
Ɛ ciäŋ ni̱ mëë cɛ cuuc rɛy la̱t mi̱ laa rɔ laa yorɛ wi̱i̱ ria̱a̱y, a bɛ̱ rɔ yuɔr rɛy tɔ̱ɔ̱rä, rɛy yiëër, rɛy wuɔ̱li̱, ɛn The African Queen gulɛ luɔ̱ɔ̱c ni̱ nhök Bogart ëë wal kɛ ria̱th; mëë cɛ luny kä California, cuɛ kɔk kɛ rie̱y makanɛkä mi̱ cuu tä kɛ jɛ amäni̱ mëë cɛɛ be̱n li̱w.
A ciäŋ ni̱ mëë cuu Bogart pa̱a̱th, cuɛ we̱e̱: "Ɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ bäär mi̱ tuɔkɛ ni̱ kä Belgian Congo, cua be̱n cop ni̱ gua̱a̱th ŋarä ɛ mɛ nhiam nath kä thiɛta." 
Ce̱ri̱ kɛ laa ŋar naath kɛ tɛni̱th, go̱ri̱ rami̱ bum kiɛ gua̱n ŋarä mi̱ ŋäc ŋar, mi̱ bi̱ buɔ̱mdu kulɛ nööŋ raar.
A cie̱ŋɛ mëë got gakdɛ lɔɔcdɛ kɛ kui̱i̱ kä ɣöö bɛ la̱t ɛ mɔ la̱t, cuɛ la̱t mi̱ gɔaa ni̱ jɛn luäŋ kɛ la̱tni̱ cuɛ mucdɛ min jɔak (Oscar) be̱n jiäk kä cua jɛn ram ëë cua duŋdɛ gɔ̱ar jɔk magadni̱nä ëë cua ka̱m raar kɛ Cäŋkä 7, kä Pay Bäkɛl, 1954.
Ɛ jɛn raami̱ la kuär in /cä de̱e̱ me̱t nhɔk i̱ de̱e̱ nɛy lät kɛɛl.....ni̱ɛ jɛn thuurɛ ɛ mi̱ /thiɛl luɔt.
A ciäŋ ni̱ mëë /ci̱ lo̱cnath tɛth, ɛn pilim cuɛ be̱n raar a gɔaa; kɛ duɔ̱ɔ̱p ëë caa kuɛni̱jɛ rɛy magadhi̱nä mëë cɔali̱ The New York Times, cua gɔ̱r i̱ ɛn Bogart puɔ̱nydɛ cɛ ca̱p pɛlä nööŋ....ca̱p ëë ci̱ wut ɛ mɛ lie̱e̱b ni̱ dɔaal kɛ lɛ̈ɛ̈ŋ wa̱a̱ni̱, ɣɔ̱nɛ ca̱a̱p diaal kɛ duɔ̱ɔ̱p ŋuɛtä mi̱ bɛɛr lo̱c nath, cua kɛl mi̱ cuu naath lo̱ckiɛn diaal jakä tɛth ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱i̱ pilimä ɛ mɔ.
Jɛn wëë ɛ jiäk kɛɛ Ava Gardner kä ŋar in böthkɛ ɛ män; ɛn Ava Gardner pay kɛ da̱k kɛnɛ mëë cɛ jicdɛ piɛk thi̱n cie̱e̱ kun mëë ku laa määthdɛ ɛn Bogart, ni̱ Frank Sinatra, cuɛ cuu mat kɛɛ gak kɛ kui̱c Ava kɛ la̱t a gɔaa.
Mëë ci̱ Bacall kɛ wä jiäk kɛɛl, cuɛ ti̱ kuak yi̱ tä kɛ yio̱w ti̱ ŋuan kɔk kɛ yio̱w cɔadɛ; cuu kɛ jiɛn kɛn da̱ŋ diɔ̱k diaal  cuu kɛ rɔ̱ wä gör gua̱a̱th ja̱l mëë mi̱ la̱t pilimä thuɔ̱k.
Cuɛ be̱n jɔɔc bɔ̱ kä The Jack Benny Show, gua̱a̱th ëë tëë thi̱n rɛy rɛkɔdiŋä mi̱ laa la̱tkɛ ɛ guɛckɛ kä tälbädhiöön, ɛn wa̱nɔ, wëë kɛ ruac, moocɛ naath dɔaal kä lätɛ ca̱a̱pkɛ rɛy tälbädhiöönä. Nɔmɔ cuɛ tuɔɔk kɛ Caŋkä 25, kɛ Pay Wäl, kɛ ruɔ̱n 1953.
Ɛn Stephen cuɛ be̱n ɛ gɔ̱ɔ̱r buɔkni̱ amäni̱ gɔa̱r buɔkni̱ kɛ kui̱i̱ te̱e̱kä nɛyni̱ ti̱ kɔ̱kiɛn, kä cua moc kɛ gua̱a̱th kä tälbädhiöön, mi̱ laa ruac kɛ kui̱i̱ gua̱n a latɛ kä Turner Classic Movies.
Kɛ kɔr Santana Production, Bogart cɛɛ cɛrika mi̱ pay ɛ lɛp ku tok ɛn wa̱nɔ, tëë cärä kɛ kui̱i̱ pilimä (Mellville Goodwin, U.S.A.) mi̱ de̱rɛ ŋar thi̱n ɛ la gɛnɛrɔl kä de̱e̱ Bacall cua̱a̱ rami̱ bum mi̱ ŋa̱ckɛ ɛ nɛy diaal.
/Ke̱nɛ ta̱a̱ pua̱a̱nydɛ me̱t lat, cuɛ wɔ̱ kä di̱ktöör kɛ Pay Kɛl kɛ ruɔ̱n 1956 mëë caa ku kuɔk thi̱n ɛ Bacall.
Cua lɛ nyɔk kɛ rëët kɛ Pay Wälkɛl kɛɛ 1956 mëë ci̱ ka̱nthɛr ku räth ni̱ puɔ̱nydɛ.
Wi̱i̱dɛ caa ŋat thi̱n, "Mi̱ go̱ri̱ duɔ̱ɔ̱r, ku low ni̱ luɔɔw."
Kä kɛ ɣöö cɛ gɔ̱ar kɛnɛ Stella Adler kɛ rɛy runä 1940-ni̱ tɔ̱tɔ̱, cua guic ɛ la ram kɛl kä aktɛri̱ tin dëë thi̱thtɛm Stanislavski kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in lät kɛ nɛy tin lät ɛ wa̱nɔ cuu nööŋ rɛy duɔ̱p la̱t in thia̱k in pay be̱n.
Cuɛ ŋar kä cuɛ One-Eyed Jacks, mi̱ la pilim mi̱ nyooth  ni̱ tëk ciɛŋä liŋli̱thni̱  bo̱th, ɛn pilim ɛ mɔ cuɛ thuukdiɛn jakä pɛ̈ɛ̈n ɛlɔ̱ŋ. Kɛ kɔrɛ cuɛ pilimni̱ ti̱ bum ti̱ guɔ̱ɔ̱rkɛrɔ̱ jakä pɛ̈ɛ̈n , cuɛ took ni̱ kɛɛ pilim mëë cɔali̱ Mutiny on the Bounty (kɛ ruɔn 1962).
Cuɛ lo̱k i̱ bɛ mucdɛ käp kɛ kui̱i̱ kä mëë caa we̱e̱ i̱ caa die̱e̱l we̱c Mɛrkɛmɛ ti̱ cɔali̱ Native Americans ciɛŋ ɛ jiäk kä cua we̱e̱ i̱ caa kɛ nyuɔ̱ɔ̱th kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ jiäk kä Hollywood.
KƐ rɛy buɔk mi̱ cɔali̱ Guinness Book of World Records, Brando cuɛ ka̱p kɛ yio̱w ti̱ $3.7 miliöön (miliööni̱ ti̱ caa pe̱kdiɛn pa̱a̱r kɛ kök in tä kɛɛ dɔlar kä thuuk) kɛɛ  11.75% rɛy pa̱yda yio̱o̱ni̱ tëë cɛ lät thi̱n kɛ ni̱n da̱ŋ 13 kä la̱t Superman.
Karkɛ bɔ̱kɛ ɛlɔ̱ŋ kä Germany, Dutch, English, kɛɛ Irish.
Brando caa pith ɛ Kuri̱cin mi̱ Thayɛnti̱th.
Ɛ ciäŋ ni̱ mëë tëë nɔ, jɛn ɛ yɔ̱ŋ kɔaŋ mi̱ laa  nööŋkɛ cie̱ŋ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ gua̱th kɔaaŋni̱ kä Chicago ɛ cɔwdɛ.
Brando cuɛ tɛr mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ la̱t lɔɔcdɛ kɛ gua̱n, "Ɛ ɣän ciöt kä jɛ, kɛ ɣöö mat nɛy ciöt kɛl, kä /thiɛlɛ mi̱ cä me̱t la̱t mi̱ ci̱ lɔcdɛ me̱t jakä tɛth.
Ɛn rɛy runä 1930 ɛ mɔ, kɛn ciëmani̱ Brando cu kɛn kui̱i̱ we̱c mi̱ cɔali̱ Evanton kä Illinois, mëë ci̱ la̱t gua̱n ɛ naŋ kä Chicago, duŋdɛ ɣöö ci̱kɛ be̱n da̱k kɛ ruɔ̱n 1935 mëë ci̱ Brando tä kɛ run 11.
Ɛn ciöt i̱ "Bud", ɛ ciöt mi̱ laa puaŋ kɛ ni̱ jɛ ni̱ gaatädɛ ɛn Brando, kä cuɛ ŋot ni̱ thi̱n mä rɛy ŋuɛtädɛ.
Kä dɔkumɛntɛri̱ mi̱ cua nyuɔ̱ɔ̱th kɛɛ 2007, mi̱ cɔali̱ TCM biopic Brando: The Documentary, määth Brando ni̱ gaatädɛ mi̱ cɔaa George Englund, tiimɛ ta̱a̱ ëë took Brando ɛ ŋar. Cuɛ lar ɛn ɣöö Brando tookɛ latdɛ mëë laa nyiɛthɛ ɣɔ̱k kɛnɛ jio̱o̱k tuɔ̱ruɔ̱k wi̱i̱ kaakä dhɔaariɛn ɛ la duɔ̱ɔ̱p mi̱ kuɛ bathni̱ wi̱c man kɛ ɣöö /cɛ bi̱ lɛ maath kɛ kɔaŋ.
Nyi̱man Brando ni̱ Frances cuɛ due̱l gɔ̱rä ba̱ny piny kä California wëë art gɔ̱r kä New York.
Brando gɔaɛ kä thiɛta kä gɔ̱rɛ a gɔaa due̱l gɔ̱rä.
Cuu kua̱r duël gɔ̱rä mat ɛn ɣöö baa jɛ tuk, ciäŋ ni̱ mëë nhɔakɛjɛ ɛ gaat duël gɔ̱rä, tëë caarɛ ɛn ɣöö ɛn tukdɛ cɛ lɛ ba̱l ɛlɔ̱ŋ kɛ jiääk.
Kɛɛ dɔkumɛntɛri̱ mi̱ cua nyuɔ̱ɔ̱th mi̱ cɔaa Marlon Brando: The Wild One, nyi̱man Brando ni̱ Jocelyn tiimɛ däman, "Laa tëë rɛy ŋa̱a̱ri̱ duël gɔ̱rä kä jakɛn lɔcdɛ kä tɛth....ɛn wa̱nɔ cuɛ cuu caar dn ɣöö bɛ wɔ̱ kä New York kä bɛɛ ŋa̱a̱ri̱ wɔ̱ gɔ̱ɔ̱r kɛ ɣöö ɛ jɛn kɛl ëë laa lɔcdɛ a jaa tɛth."
Kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt, cuɛ ciäŋ kɛnɛ Roy Somlyo, mëë ci̱ be̱n ɛ pörɔduthɛr mi̱ ci̱ Emmy jiäk ni̱ kä ŋuaan kä Broadway.
Ɛn ŋäc ŋɔaani̱ Brando ɛ mi̱ ci̱ jɔɔc ni̱ jɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱ wɔ̱.
Kɛ rɛy ruac ëë caa lat ɛ Dustin Hoffman kä Masterclass mi̱ laa latɛ rey jɔam, cuɛ we̱e̱ i̱ Brando laa ruacɛ kɛ ji̱ kamɛrakä kɛnɛ aktɛri̱, kɛ tin bi̱ kɛnkɛ la̱t kɛ Bäkɛl lätni̱ kɛnɛ Cäŋ Kuɔth, gua̱a̱th in  ci̱ kuär la̱t kɛ cɔl kɛ ɣöö baa la̱t tok.
Cuu ta̱a̱ ciɛɛŋädɛ mëë jie̱e̱k ëë tä kɛ jɛ ɛ jakä baa tuk gua̱a̱th ëë la̱tkɛɛ pilim New School thi̱n, kä Sayville, duŋdɛ ɣöö kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt cua be̱n  naŋ ɛ nɛy ti̱ la ŋa̱a̱ri̱ a lät ti̱ thie̱e̱k kɛ ciëŋ.
Cuu Cornell ɛ moc gua̱a̱th la̱t mi̱ bɛ ŋar thi̱n ɛ la Jääk rɛy pöröda̱kciönä Antigone mëë caa gɔ̱ɔ̱r ɛ Jean Anouilh kɛɛ jɛn ruɔ̱n ɛ mɔ.
Bankhead cɛɛ gua̱a̱th la̱tdɛ kɔn lo̱k kä Blanche DuBois rɛy ŋarää pilimä mi̱ cɔali̱ A Streetcar Named Desire, mëë ci̱ Williams ɛ gɔ̱a̱rɛ, kɛ kui̱i̱ kä ɣöö bɛɛ ŋar ɛ mɔ kulɛ ja̱a̱l kɛɛ thi̱i̱thɔn ëë tä kam 1946  ɛ wɔ̱ kä 1947.
Wilson laa ruutɛ ciaaŋ Brando ɛlɔ̱ŋ, duŋdɛ ɣöö cɛ ŋɔa̱a̱ŋ kä cuɛ pe̱kdɛ cop mëë cuu Brando kuën rie̱e̱tni̱ jɛ dhal gua̱a̱th ŋi̱i̱ca̱ kɛ kui̱i̱ bie̱y in de̱e̱ ŋar kɛ naath rɛy pilimä. Nɛmɛ cuɛ tuɔɔk kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt mëë baa kulɛ lɛp ni̱ Pay Wälkɛl, Cäŋkä 28, ruɔ̱n 1946.
"Cɛ lɛ̈p kɛ gɔɔy pa̱ny," cuu ram kɛl kä nɛy tëë ŋar ɛ tim.
Kɛn nɛy tin gɔɔy kiɛ jie̱e̱k la̱t ɛ guɛckɛ, /ci̱kɛ nɛyti̱ gɔw kɛ naath bɔ̱.
Cɛ gɔɔy la̱tdɛ liŋ gua̱th jäli̱ tëë kuɛ laa jälɛ thi̱n, duŋdɛ ɣöö mëë caa tiim ɛ ji̱ la̱tdɛ ɛ taalɛn mi̱ de̱ rɛ ku lɛ wɔ̱ nyuɔ̱th naath ni̱ kɛ kɔrɛ."
Cuu Brando lo̱kdɛ kɛ pɔrɔda̱kciɔn nyooth kɛ ca̱a̱p ti̱ jie̱k ti̱ lätɛ nhiam nath.
Kɛ kɔr juɔkni̱ ti̱ ŋuan rɛy duɔ̱p, cukɛ cop kä Boston, kɛ niɛ wa̱nɔ ci̱ Bankhead ɛ ku riali̱ka̱ i̱ bɛ jɛ tuk.
Pierpont gɔ̱ɔ̱rɛjɛ i̱, "John Garfield ɛ jɛn ram ëë caa mɛk kɛ gua̱a̱th la̱t ɛ mɔ, duŋdɛ ɣöö cɛ ti̱ ŋuan ti̱ /caa de̱e̱ luäŋ go̱o̱r."
"Cɛ ta̱a̱ Stanley jakä mi̱ la thuɔ̱k rɛy teekä kɛ ɣöö ɛ ŋɛ̈ɛ̈ny ŋuɛɛtä nyuɔ̱th ɛ /ci̱ muaa ta̱a̱ mi̱ kɔ̱c cie kɛ rami̱ del kiɛ ci̱ dɔŋ.....cuu luɔt gɔɔyä Brando ben raar rɛy kuenädɛ kä cuɛɛ cuaa jɛn kuën in gɔaani̱jɛn kä ti̱ diaal."
Cuɛ we̱e̱, "cuu thitarɛ wɔ̱ nhial kä kɛ gua̱a̱tɔt cua jɛn gat ciëk in daan kä ji̱m, kä kuɛ ɣä kaŋ ɛn täämɛ." 
La̱t i̱thkri̱i̱nä Brando min nhiam tookɛjɛ kä pilim mi̱ cɔali̱ The Men (1950) ɛ la dɔaaŋ mi̱ ci̱ lɔcdɛ kɛ̈c,  kä ci̱ ɣo̱ydɛ tööl.
Kɛ rɛy ruac Brando mëë cɛ lat ni̱ kɛ thokdɛ, dɔ̱ŋ de̱rɛ laa kui̱i̱ pilimä ɛ mɛ mëë ci̱ drapdɛ (mi̱ te̱ li̱bä ni̱ wän) jaa baa gɛr kä 4-F cua gɛ̈r kä. Caa muɔ̱l cio̱kädɛ mi̱ ci̱ rɔ wony kɔn rɛt, ɛn duŋ cio̱kädɛ ɛ mɔ /ciɛ jɛn in pën ja̱l mi̱ dä jɛ ka̱m raar kä drap ëë cɛ gɔ̱ɔ̱r.
Ɛn gua̱a̱th ɛ mɔ, cuɛ cuu röm kɛ ɣöö ɛn di̱ktöör ŋithä ŋäcɛ di̱ktöör  mi̱ laa määth Brando.
Ɛn la̱tdɛ cua guic ɛ la jɛn min gɔaani̱jɛn kä lät Brando diaal.
Ɛn pilim ɛ mɔ cua daayrɛk ɛ Elia Kazan kä cua ŋaar ɛ ram in rɛwdɛ rɛy la̱t mi̱ cɔali̱ Anthony Quinn
Rɛy thi̱i̱ni̱ tëë lät nɛykɛ kɛɛl, cua̱ jɛ mir ɛn ɣöö kɛ̈c lɔcdɛ kɛ ɣä, kä cää tie̱mɛ ɛn ɣöö de̱e̱ nɛy wɔ̱ maath kɛɛl kɛ kɔr la̱t, mi̱ /cɛɛ bi̱ lo̱k kä bɛ ri̱i̱t ni̱ tɔt kä guulɛ wi̱cdɛ piny.
Kɛ kɔr kä mëë görkɛ jiäk, ɛn Kazan /ke̱nɛ jɛ me̱t la̱r Quinn ɛn ɣöö cɛɛ jɛ bath.
Gielgud cɛ la̱t Brando nhɔk ɛlɔ̱ŋ a cuɛ jɛ ka̱m thi̱i̱thɔn kɛɛliw kä Hammersmith Theatre, ɛn la̱t ɛ mɔ cuɛ be̱n lo̱k.
Cuɛ cie̱e̱ lëp duëël mi̱ tä kɛ mac - ɛn lëth maac cuɛ be̱n raar kä i̱thkri̱i̱n.
Brando ci̱ lɔcdɛ kɛɛliw jie̱e̱k ɛlɔ̱ŋ kɛɛ ruac ëë caa gok ɛ mɛntɔrɛ, duŋdɛ ɣöö cuɛ rɔ nyɔk bɔ̱ ni̱ kɛ la̱t kɛ jɛ rɛy pilimä mi̱ cɔali̱ On The Waterfront.
Kɛn nɛy tëë la nööŋkɛ Triumph kuakɛ, ci̱ kɛ ga̱a̱c kɛ ɣöö min latkɛ ɛ duŋ ji̱ muɔtɔri̱ ti̱ thaluukni̱ ti̱ ka̱a̱pkɛ we̱c mi̱ tɔt.
Mëë caa ka̱m la̱t ɛ mɔ ni̱ kɛɛ nhiam, Brando kɛ ɣöö ŋot waŋ lɔacdɛ kɛ mëë caa jɛ yiɛth Kazan rɛy rie̱e̱tni̱i̱kɛ tëë cɛ wɔ̱ lar kä HUAC - cuɛ lɔc Brando cuu woc rɛy lat ɛ mɔ, kä cuu gua̱a̱th Terry Malloy de̱e̱ wɔ̱ kä Frank Sinatra.
Brando cuɛ pa̱a̱th kɛɛ  Oscar kɛ gua̱a̱th ëë cɛ lät thi̱n ɛ la Irish-American mi̱ laa lät thook yiëër, kä Terry Malloy in On the Waterfront. 
Rɛy ri̱bie̱wädɛ ëë caa gɔ̱ɔ̱r kɛ Caŋkä 29, kä Pay Bärɔw, ruɔ̱n 1954 kä The New York Times, cuu wutmi̱ cɔali̱ A.H. Weiler cuɛ pilim ɛ mɔ liak , cɔɔlɛ jɛ i̱, "ɛɛ pilim mi̱ bum mi̱ /ci̱ päär kɛ tin kɔ̱kiɛn, cɛ lo̱c nath jakä tɛɛth kä caa la̱t kɛ ca̱a̱r mi̱ gɔaa ɛ nɛy ti̱ poth kɛ ŋäc la̱t."
Cuɛ ŋar ɛ la Napoleon kä pilim mi̱ cɔali̱ Désirée kɛ ruɔ̱n 1954.
Brando laa nyuthɛ daayrɛktɛr ni̱ Henry Koster, ciaaŋ dhɔ̱ɔ̱lä.
Ciaaŋ la̱t kam Brando kɛnɛ ram ëë lät kɛn kɛɛl ni Frank Sinatra cɛ wɔ̱ a gɔaa, kɛ Stefan Kanfer mi̱ guicɛ ɛn ɣöö: "Kɛn gaati̱ da̱ŋ rɛw gua̱c nyinkiɛn diaal ɛ päär; Marlon luäŋɛ ɣöö cɛ lät kɔn luɔc; Frank cɛ ŋɔ̱a̱a̱ŋ kɛ ɣöö bɛ rɔ luɔc."
Frank Sinatra cuɛ Brando cɔl i̱ "ram in caa la̱tdɛ rëp thi̱n kɛɛ kac wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n" kä cuɛ ca̱k ciöt i̱ "mi̱ /caa rie̱e̱tkɛ laa liɛŋkɛ̈."
Pauline Kael /ka̱n lɔcdɛ bɛr ɛ muubi̱ in daan, duŋdɛ ɣöö cuɛ lar i̱, "Ɛn Marlon Brando cɛ rɔ cuuc kɛ ɣöö bɛ ŋar ɛ la luuc thuɔk mi cie̱e̱ dɔw-lɛ̈t mi̱ cɔali̱  Sakini, kä cuɛ lät ciëë nhɔkɛ ca̱a̱p tëë lätɛ - wëë kɛ ruac kɛ jɔw mi̱ /caa liŋ, dɔlɛ to̱o̱k ni gaatä, goŋɛrɔ, kä lätɛ ca̱a̱p kɛ ciökɛ."
Newsweek ëë la tin lätrɔ a gɔ̱ɔ̱r, cuɛ pilim ɛ mɔ guic ɛ la, "lɛ̈ɛ̈ŋ da̱ŋ rɛw ti̱ /thiɛl maan ti̱ röm", duŋdɛ ɣöö cuɛ be̱n pa̱a̱th kä bɔkth-ɔpi̱th.
Ɛn pilim ɛ mɔ cuɛ Academy Award-ni̱ da̱ŋ ŋuaan nööŋ.
Min tä ni̱ jɛn thi̱n, ɛn Brando ci lɔcdɛ jiath kɛ lia̱a̱dɛ, kɛɛ Peter Manso mi̱ jio̱k ji̱ A&E Biography i̱, "ɛ jɛn ram ëë laa nyinkɛ laa nho̱k wɔ̱ nhiam ciëë /thiɛlɛ ram i̱ dɔ̱ŋ mi̱ de̱e̱ jɛ luäŋ, kɛ kɔr kä mëë ci̱ man li̱w, ce̱rɛ mi̱ ci̱ Marlon diɛɛr cuu päl."
Ɛn The Young Lions bɔ̱ ɛ jɛn kärɔa mëë cuu Brando jɔɔc thi̱n rɛy pilimä kɛnɛ määthdɛ, kɛ gua̱ntɛ̈ɛ̈rɛ mi̱ cɔali̱ Montgomery Clift (duŋdɛ ɣöö /thiɛlɛ thi̱i̱n-ni̱ ti̱ ci̱ kɛn kɛ mat kɛɛl).
Brando ŋarɛ ɛ la Rio in ku ŋar lɛ bo̱th, ku Karl Malden lɛ ŋar ɛ la pa̱tnɛrɛ "Dad" Longworth.
/Thiɛl ŋäcä la̱t Brando kä köc kä tin caa gɔ̱ɔ̱r cuɛ pɔrɔda̱kciɔn jakä jäny kä kui̱i̱ kä nɔmɔ cua la̱t pilimä ɛ mɔ be̱n naŋ kɛɛ jɔak ɛ Paramount.
"Ɛn gua̱a̱th ɛ mɔ, cä ku thuŋ ŋɔ̱a̱a̱ŋ kɛ jɛn pɔrjɛk kɛɛliw kä cua̱a̱ rɔ cuu woc thi̱n."
Ɛn ca̱ny Brando kɛɛ pilimni̱ bëë ben pua̱a̱r lɔɔcdɛ rɛy pilimädɛ ëë dɔ̱ŋ ëë lätɛ kɛ ji̱ Metro-Goldwyn-mëë luɔckɛ pilim Mayer ëë dan ëë cɔali̱ Mutiny on the Bounty, mëë caa ben la̱t ɛ Tahiti.
Daayrɛkta mëë lät Mutiny, ni̱ Lewis Milestone cuɛ lat ɛn ɣöö kɛn kua̱r "rɔ̱ŋɛ ɛn ɣöö bi̱ kɛn min ci̱ kɛn ɛ la̱t jiäk, mi̱ guic kɛn ɛ i̱ dëë aktɛr mi̱ cie̱e̱ gat mi̱ ci̱ ba̱a̱ŋ, pa̱l la̱t pilimä mi̱ ci̱ yio̱w ti̱ ŋuan naŋ."
The Ugly American mëë cɛ la̱t kɛ 1963 ɛ jɛn pilim in nhiam kä kɛn piilimni̱ diaal ti̱ti̱.
Kɛn pilimni̱ Universal tin la nyin Brando tin kɔ̱ŋ kɛɛ jɛn gua̱a̱th ɛ mɔ, amäni̱ Bedtime Story ëë cɛ la̱t kɛ 1964, The Appaloosa mëë cɛ la̱t kɛ 1966, A Countess from Hong Kong kɛ 1967 ama̱ni̱ The Night of the Following Day mëë cɛ la̱t kɛ 1969, kɛ pilimni̱ ti̱ ci̱ pɛ̈ɛ̈n ɛ bɛc rɛy thuɔ̱ɔ̱k bɔ.
Brando cuɛ kɔn jɔɔc bɔ̱ rɛy pilimä mii̱ cɔali̱ Morituri ɛ la i̱thpaay kɛ ruɔ̱n 1965; ɛ nɔmɔ bɔ̱, cuɛ ni̱ pa̱k bɔ̱, /ka̱nɛ nhɔk ɛ nɛy tëë guɛckɛ jɛ.
Pilim mi̱ cɔali̱ Candy cuɛɛ wi̱c nath gäy ɛlɔ̱ŋ; ɛ pilim mi̱ la̱tkɛ ni̱ kɛ ruɔ̱n 1968 mi̱ la duŋ tɔ̱ɔ̱jä kiɛ duŋ nɛyni̱ ti̱ di̱t mi̱ cuaa ŋar ɛ Christian Marquand kä kui̱i̱ buɔk mi̱ caa gɔ̱ɔ̱r kɛ ruɔ̱n 1958 ɛ Terry Southern, ɛn pilim ɛ mɔ cuɛɛ nyin tɔ̱ɔ̱jä nyuɔ̱ɔ̱th ti̱' tä rɛy teeka̱ nyaami̱ kɔ̱ckɔ̱c mi̱ cɔali̱ Candy, cuaa ŋar ɛ Ewa Aulin.
Kɛ magadhi̱nä mi̱ cɔali̱ The Atlantic, kä ici̱uu Paay Diɔ̱k, cuu Pauline Kael ɛ gɔ̱ɔ̱r i̱ kɛn rɛy ni̱ni̱ tëë laa gua̱cɛ kɛ naath, ɛn Brando ɛ "rami̱ /ci̱a̱a̱ muɔŋ kɛ naath, kɛ ɣöö ŋäcɛ jɛ i̱ /thiɛlɛ ciaaŋ mi̱ gɔaa rɛy we̱c; ɛ rami̱ nhɔakɛ ɛlɔ̱ŋ ɛ ŋuɛ̈tni̱ kɛ ɣöö ɛ rami̱ bum a gɔaa mi̱ /ci̱ jie̱k tëë laa la̱tkɛ nhɔk, duŋdɛ ɣöö ɛn täämɛ  ɛn Brando kɛnɛ nɛytiin kɔ̱ŋ tin cie̱e̱ jɛ ci̱ kɛn a nɛyti dɔ̱a̱a̱r, ti̱ /ci̱ po̱o̱c, ti̱ pualkɛ ni̱ ciöötkiɛn rɛy we̱c."
"Cää nyuɔ̱thkɛ ɛ bum ɛn ɣöö /ci̱ ɣän diɛɛr kɛ jɛ, duŋdɛ ɣöö kɔ̱c lɔcdä kä jiɛth lɔcdä ɛlɔ̱ŋ."
Ɛn pilim kɛɛliw cɛ lɛ̈ɛ̈p ti̱ gööl jiäk mëë caa guic.
Ɛn Brando cuɛ cio̱o̱k pilimä kɛl la̱th kɛɛliw rɛy ti̱mä te̱e̱kädɛ, latɛ jɛ i̱ ɛn daayrɛkta ni̱ Gillo Pontecorvo, ɛ jɛn daayrɛkta in gɔaani̱jɛn kä nɛy diaal tin ci̱ kɔn lät kɛ jɛ. Nɛy tin kuaa jɛ lɛ guɔ̱ɔ̱r ɛ Kazan kɛnɛ Bernardo Bertolucci. 
Kɛ 1971, cuu Michael Winner jɛ daayrɛk rɛy ŋarä pilimä British mi̱ duŋ dualä, mi̱ cɔa̱li̱ The Nightcomers, cuɛ la̱t kɛnɛ Stephanie Beacham, kɛɛ Thora Hird, kɛɛ Harry Andrews kɛɛ Anna Palk.
Cuɛ Brando le̱ny kä New York Film Critics Circle Awards ëë caa la̱t kɛ ruɔ̱n 1972.
Brando bɔ̱ riɛɛr duŋ One-Eyed Jack kɔɔrɛ kɛ kui̱i̱ kä mëë ci̱ pëël kɔɔrɛ, kɛ ɣöö ɛn pɔrɔda̱kciɔn ɛ mɔ cɛ yio̱w tɛ̈ɛ̈ŋ piny kä Paramount mëë caa ka̱m raar kɛ ruɔ̱n 1961.
Ɛn Coppola cuɛ Brando com kɛ ɣɔ̱ɔ̱n mi̱ de̱rɛ rɔ biɛl thi̱n la̱t rɛy bi̱diöö thi̱n, kä cuu Brando rɔ biɛl kɛ bie̱l in go̱o̱rɛ ɛ jɛn (cuɛ gotoni̱ ti̱ caa ruɔ̱ɔ̱l kuëŋ kɛ ɣöö bi̱ kɛ ta̱a̱ in kulɛ dhök kɛ jio̱m karɛktakä kulɛ nööŋ).
Brando /känɛ rɔ ŋäth, latɛjɛ rɛy buɔkdɛ mëë cɛ gɔ̱ɔ̱r i̱, Gän /ka̱n me̱t ŋar ɛ la raan Italy ni̱ wal, kä /ka̱n caar i̱ dëë jɛ la̱t a gɔaa."
Brando cua tha̱a̱ny yio̱w ti̱ tɔt, duŋdɛ ɣöö rɛy cɔntrɔakädɛ ɛ mɔ, cua gɔ̱ar pa̱rthɛntɛj in bëë kä pa̱a̱y la̱t kɛɛliw: Baa ka̱m 1% in jiëkɛ kä miliööni̱ da̱ŋ 10$  mi̱ la̱t ɛ mɔ miliööni̱ da̱ŋ 10$ bäl, ɛ wɔ̱ ni̱ kä 5% mi̱ ci̱ la̱t ɛ mɔ miliööni̱ ti̱i̱ 60$ bäl.
Rɛy intɛrbie̱wä mëë la̱tkɛ kɛ ruɔn 1994, mia̱ dëë jiäkni̱ kä Academy of Achievement kä wɛbthaay, Coppola riɛɛrɛ i̱, "The Godfather /ka̱nɛ liak gua̱a̱th ëë lät nɛy jɛ thi̱n."
/Kän kɛn duɔ̱ɔ̱p ëë thuɔ̱ɔ̱rä ni̱ jɛ nhɔk.
Rɛy intɛrbie̱wä mi̱ caa kɔn la̱t ɛ Larry King kɛ ruɔ̱n 2010 kä tälbädhiöön, Al Pacino cuɛ lat bɔ̱ ɛn ɣöö mëë tä kɛ jɛ kɛɛ rööl Michael Corleone rɛy muubi̱kä, ɛ ɣöö caa lua̱k ɛ Brando, ciäŋ ɛ mëë ci̱ Coppola tukdɛ go̱o̱r ɛlɔ̱ŋ."
Cuɛ tilij tiath kä wëë kɛ mi̱ kapɛ waayɛn in tä rɛy gilathä nhial kɛɛl kɛnɛ mäthni̱kɛ. 
Cuu Caan ɛ re̱p, "Kɛ cäŋ ëë nhiam mëë jiäk kɛ kɔ kɛ Brando cuu nɛy diaal ga̱a̱c."
Ɛn ba̱, kɛ ɣöö tëë kɛ buɔ̱m mi̱  di̱i̱t kɛ kuär mi̱ /caa thie̱c, cua̱ lɛ guic ɛn dɔ̱ŋ de̱rɛ gua̱c kɛ ta̱a̱dɛ mi̱ caa gua̱a̱thdɛ ŋar ɛ la rami̱ wut-pa̱ny, /cɛ de̱e̱ pa̱a̱r kɛɛ Al Capone, mëë ci̱ naath duäc kɛ kɛɛt."
/Thiɛlɛ mi̱ dëë ku lar i̱  ɛ nimith la tuk ɔ.
Cuɛ pa̱k kɛ wɔ̱ gua̱a̱th ëë muɔckɛ naath muc thi̱n, cuɛ lɛ ja̱k ni̱ kuäär die̱e̱li̱ America min laa rikkiɛn ɛ lat, wut mi̱ cɔali̱ Sacheen Littlefeather. Ɛn Sacheen cuɛ jɔɔc, kä cɛ rɔ cuk kɛɛ bie̱yni̱ dhɔaariɛn, bëë kɛ ɣöö bɛ rie̱e̱t Brando be̱n kuɛn, tëë latni̱ min /caa ŋicni̱ die̱e̱l we̱c tin tä kä America ɛ Hollywood amäni̱ tälbädhiöön bɔ̱.
Ce̱tni̱ kɛɛ pilimni̱ tin kɔ̱kiɛn tin cɛ la̱t ni̱ wän, Brando cuɛ lo̱k i̱ bɛ bëër tin caa ka̱mɛ kuɛn kɛ wi̱dɛ, ɛn nɔmɔ cuɛ tuɔk kä thi̱i̱n-ni̱ ti̱ ŋuan; laa gɔ̱ɔ̱rɛ bëër tɔ̱tɔ̱, bɛ kɛ par nhiam gua̱a̱th in tä kamɛra thi̱n kɛ ɣöö bɛ kɛ kulɛ tiit ɛ thia̱k, bi̱ Bertolucci ku duɔth kɛ wuɔ̱cdiɛn nhiam kamɛrakä.
Ɛn ta̱a̱dɛ mɔ jie̱e̱k ɛ mɔ gua̱a̱th la̱t cuɛ nöŋ yio̱w ti̱i̱ mi̱iööni̱ $3.
Pauline Kael, kä The New Yorker magadhi̱n, cua gɔ̱ɔ̱r i̱, ɛn muubi̱ ci̱ be̱ndɛ raar gɔaa."
Kɛɛ 1973, Brando ci̱ lɔcdɛ jiath ɛlɔ̱ŋ kɛ lia̱a̱ määthdɛ mi̱ tä kɛ kɛɛl ni̱ kuɛɛkädɛ mi̱ cɔali̱ Wally Cox.
Tëë jɔ̱ɔ̱r kɛɛ thaak in nhiam in la̱tkɛ  ni̱i̱ muubi̱, Cuu Clayton käny rɛc wi̱i̱ jio̱k tuɔ̱ruɔ̱k, cɔ̱aŋɛ, rɛy  gupä pɔ̱a̱a̱nydɛ mi̱ bo̱r, cie̱e̱-jua̱t mi̱ tɔt.
Ɛn Penn ëë ku aktɛri̱ diaal ɛ käm la̱t in go̱o̱r kɛn ɛ, ɛn nɛmɛ cuɛ Marlon jakä räth ɛlɔ̱ŋ thi̱n.
Kɛ 1978, cuu Brando pilim mi̱ la dɔkumɛntɛri̱ mi̱ caa gɔ̱ɔ̱r kɛ thok French-Belgian, Raoni loc kɛ thok Liŋli̱thni̱. Ɛɛ dɔkumɛntɛri̱ mi̱ caa daayrɛk ɛ Jean-Pierre Dutilleux kɛnɛ Luiz Carlos Saldanha, tëë ku tëk Raoni Metuktire kɛnɛ ruacni̱ kɛ kui̱i̱ ciɛŋä die̱e̱l Indian-ni̱ tëë tä rɛy Brazil.
Kɛɛ 1979, cuɛ bɛ̱n jɔɔc kä tälbädhiöön rɛy pilimä mi̱ cɔali̱ Roots: mi̱ tä rɛydɛ kɛɛ thi̱i̱ri̱thni̱ ti̱ nyintiɛ̈ni̱ mi̱ cɔali̱ Ths Next Generations. Ɛn pilim ɛ mɔ ɛ mi̱ nyooth George Lincoln Rockwell; mi̱a̱ ci̱ muc kɔn naŋni̱ kä Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actor kä thi̱i̱rithni̱ tin nyintɔani̱ kiɛ muubi̱, kɛ kui̱i̱ lätni̱i̱kɛ.
Brando cua ka̱m yio̱w ti̱i̱ miliöön $1 kä juɔk kɛ juɔkni̱ da̱ŋ diɔ̱k tëë kɛ kɛ.
Rɛy dckumɛntɛri̱, Coppola latɛ mëë cɛ ga̱a̱c mëë ci̱ Brando mi̱ ci̱ dhök rɔ be̱n nyoth kä thi̱i̱ni̱dɛ, kä rami̱ mi̱ ci̱ waŋdɛ caan, go̱o̱rɛ ɣöö i̱ de̱rɛ ŋar ɛ la Kurtz. Kä Kurtz dëë nyoth ɛ la rami̱ ci̱ nuään kɛ gue̱c ëë dëë kuɛɛni̱jɛ rɛy ruac latkɛ ni̱ kɛɛ nhiam, cie̱e̱ wut mi̱ ci̱ tëkdɛ yia̱r kɛ dupkɛ diaal.
Ɛ ciäŋɛ ni̱ɛ nɔ bɔ̱, cuɛ luny jɔk kɛ ruɔ̱n 1989 kä A White Dry Season, mi̱ waa naŋ kä nɔbɛl mi̱ caa kɔn  gɔ̱ɔ̱r ɛ André Brink kɛ ruɔ̱n 1979 kɛ kui̱i̱ anti̱ -apartëët.
Brando cua be̱n liak kɛ lätkɛ tëë cɛ la̱t, cuɛ Academic Award jiäk ɛ la Best Supporting Actor kä cua ka̱m Best Actor Award kä Tokyo Film Festival.
Cuu magadhi̱n in cɔali̱ Variety, Brando lɛ ni̱ liak bɔ̱ kɛ la̱t ëë cɛ la̱t kä Sabini kä cuɛ gɔ̱ɔ̱ri̱, "Ca̱a̱p dɔaali̱i̱ Marlon Brando cɛ dɔaal tëë laa la̱tkɛ kä The Freshman jiɛ̈c nhial ɛ bi̱kɛ laa ti̱ ci̱ gɔɔydiɛn jɔɔc kä pilimni̱."
Ɛn Ron Hutchinson, ëë gɔ̱ɔ̱r i̱thki̱ri̱i̱n pilimä in cɔali̱ The Island of Dr. Moreau, laa jɛ be̱n ɛ latɛ rɛy mɛmuɔɔrädɛ mëë cɔali̱ Clinging to Iceberg: Writing for a Living on the Stage and in Hollywood (2017), ɛn ɣöö i̱, "Ɛn Brando puɔ̱nydɛ cuɛ pilim be̱n pën ɣöö baa jɛ pɔrɔdio̱o̱th, wëë kɛ mi̱ gakɛ kɛ naath kä lo̱kɛ ɣöö be rɔɔdɛ liŋ kɛ nɛy tin lät kɛ jɛ amäni̱ nɛy tin lät kä pilim."
Ɛn nɛmɛ ɛ jɛn la̱tdɛ min jɔak kä la̱tdɛ in kɛl kärɔa ɛ la karɛkta ciëk.
"Ɛn gat aktɛrä, ni̱ Miko, cɛ kɔn ɛ gääŋ Jackson kä luääkdɛ kɛ run ti̱ ŋuan, kä cuɛ kɔn ɛ määthdɛ ɛn pa̱na̱n ɛ mɔ."
Ni̱nkɛ tëë jɔak ɛn Dad cukɛ bɛ̈c ɛlɔ̱ŋ, cuɛ buɔ̱m ɛn ɣöö bɛ yiëë kärɔa, kä laa jɛ laa muɔckɛ jiɔm gua̱a̱thni̱ ti̱ ŋuan.
Ɛn Michael cuɛ Dad gör gölp-kat mi̱ ci̱ caa mat kɛɛ tɛnk mi̱ tä rɛydɛ kɛ jiɔm, mi̱ bɛ ku laa jälɛ kɛ jɛ gua̱thni̱kɛ diaal tin lätɛ nyin tɛthkä lɔaacdɛ thi̱n kä Neverland.
Cuɛ tä kɛ jue̱y thukëër kɛnɛ ka̱nthɛr rɛy cua̱a̱nydɛ.
cua beer kɛl rɛy bëërikɛ mat rɛy ŋarä in jɔak ɛ la luth raam min lät ca̱p ŋarä ɛ mɔ.
ci Brando carɛ ji̱äk kä cuɛ Melden jiök i̱ wakɛ mi pɛ̱̈nä.
kɛ guath mi tɔt ɛ ŋuotdɛ känɛ ni liw, mëë cɛ tëk kɛ ŋëc cuɛ lok kɛ ɣöö dëë thiɛ̈c kɛ ɣöö dëë dep mi naaŋ yiëë puɔthkɛ, kɛ mëë ,ca lar jɛ, ɛ jɛn duop ɛ kɛlɔ mi dëë tëëkdɛ jak kä pär.
kɛ 1976, cɛ French journalist, jiök i̱, ci tä ciɛŋ kam wutdä kɛnɛ wut kɛ ciɛk kɛnɛ ciɛk rɔdɛ räp kɛ ciɛŋ 
cuɛ lɛni ruac bä kɛ thaŋ ciɛŋ nhök, cäŋ ni mɔ känɛ ruac kɛ kui̱ kuëndɛ, kui̱ ciɛkdɛ,kiɛ kui̱ gaankɛ rɛy latdä gaatdädɛ.
Brando cuɛ röm kɛ ciek mi ŋäc ŋari ni Rita Moreno kɛ 1954, kä cu kɛnɛ nhokdiɛn tuok kä cɛ kuɛ̈n.
kɛ kɔr runi mëë ci kɛ dak, Moreno latdɛ ni nhok in därɛ jek kä cëtni kɛ wär in gur wär in dɔŋ.
kä cuɛ jɛ lar i̱ bi ji̱n ɛ nyami mi ca bi luth ɛ laat laadietni Irish tin tä piny, William O'Callaghan, mëë ca naaŋ ɛ la kuär kä wec Indian duop gatɔar.
Brando kɛnɛ Kashfi tëkɛ kɛ gat,Christian Brando, kɛ caŋ 11 Pay dhic 1958; ci kɛ dak kɛ 1959.
tëë kɛ gaat daŋ rɛw kɛnɛ: Miko Castaneda Brando (dap kɛ jɛ kɛ 1961) kɛnɛ Rebecca Brando (dap kɛ jɛ kɛ 1966).
kɛ ɣöö Teriipaia ɛ raan France kɛ dieth kä ruac kɛ thokdiɛn, Brando cuɛ thok ɛmɔ ŋac ɛlɔŋ kä cuɛ thäŋ latni lat ɛ naath thiɛc ni kɛ France.
Brando kɛnɛ Teriipaia ci kɛ dak kɛ pay bärɔw  1972.
Brando cuɛ tëëkɛ pek mi bäär rɛy nhök kɛ  nyɛlatdɛ ni Maria Cristina Ruiz, ɛ jɛn ram in tëëkɛ gaat diɔk kä jɛ: Ninna priscilla Brando (dap kɛ jɛ kɛ pay dhic 13,1989), Myles Jonathan Brando (dap kɛ jɛ kɛ pay kɛl 16, 1992), kɛ Timothy Gahan Brando (dap kɛ jɛ kɛ pay kɛl 6, 1994).
 pek thaŋ gaandodɛ kɛnɛ gaat nyaadɛ kɛnɛ tëë Prudence Brando kɛnɛ Shane Brando gaat Miko C. Brando; gaat Rebecca Brando kɛnɛ gaat Teihotu Brando daŋ diɔk a mäni nɛɛy tin kɔŋ.
ciɛdɛ kɛ guaath ë latdɛ ŋäri kä Mutiny kä Bounty(kɛ 1962) cëtdɛ ŋäc ŋuan mi di̱i̱tkɛ latdɛ kä cët bɛcdɛ ni kɛ kuɛl.
Galella cuɛ Brando guɔrä, mi̱ cuaa lɛ ben guɔ̱ɔ̱r ɛ ram mi̱ cɔali̱ Dick Cavett, kɛ kɔr kä mëë cɛ jɔw la̱t Dick Cavett wɔ̱ liŋ rɛy ruacdɛ kä New York City.
kä pilim kä Mutiny kä Bounty cuɛ ciɛŋ tëëk Brando yarä kɛ tää lat ŋuan,kɛ ɣöö nhök kɛ Tahiti kɛnɛ nɛɛy kɛ.
kɛ 1983 ji̱ɔm mi̱ bum cɛ ti̱ ŋuan däk ti̱ caa tiec ti̱ ŋuan dak ɛlɔ̱ŋ.
Cuaa ciötdɛ la̱th kä ruaac tin caa kuëŋ kä Federal Communications Commission (FCC) gua̱a̱th in laa ruacni̱ a naŋkɛ thi̱n ɛ kumɛ kä cuaa moc kɛ ciöt i̱ Martin Brandeaux kɛ ɣöö /caa bi̱ lɛ ŋic ɛ naath.
cɛ wɔ guath matdä tetni kɛ kui̱ John F. Kennedy kɛ 1960 kɛ kuëny kuär.
Kɛɛ tɔ̱t kɛ 1967, Brando cɛ Helsinki, wɔ̱ gueli kä Finland kä buɔ̱n charity mi ca riɛlikä ɛ UNICEF kä Helsink City rɛy duel .
cuɛ ruac lat kɛ ciɛŋ luek gaan kɛ cuäŋdiɛn kɛnɛ lat kɛ luek lät ŋuani rɛy wec.
cuä jek gɔa ni ɣöö ciɛn nɛ dëë wɔ̱ jek nɛ ɣöö tuɔk; nɛ ɣöö ɛ ji̱n mi car rɛy;ɛn ciɛŋ jiäk ɛmɛ ɛ ŋu lodɛ mɔ," Brando cɛ lar kɛ wär mi di̱i̱t kä ABC-TV nyuoth ruac kä Joey Bishop nyuoth.
cua kɛl mi cu latdɛ bɛc ɛlɔŋ kɛnɛ tää latdɛ mi kän mät nɛn, kä luotdɛ di̱i̱tdɛ kä cuä lat ɛlɔŋ.
kɛ 1964 Brando cua käp guath'' dep'' cua käp ɛ nɛɛy ti lok kɛ töl ti ciɛ mat ɛn ɣöö cɛ nɛɛy Native Americans guɔk duɔ̱r kɛ dep mi lɔr kä Puget  Juɔw.''Sound.''
cu Brando yöökɛ thuɔk kɛ luek bunä mëë cɛ ŋac ɛn ɣöö rëpɛrɔ kɛ ɣöö dërɛ tää ciɛŋdɛ gɛɛr,kɛ duop mi ciɛw kɛ Panther kɛ tää ciɛŋ mi ciɛc rɔ raar kɛ Eldridge Cleaver kɛ ciɛŋ raam mi luek nɛɛy ti̱n cuŋ kɛ pɛ̈th kɛnɛ kör '' kɛ nyuoth.''
Sacheen Littlefeather cɛ kuany lat ŋarä .
ci guath cäär US naaŋ kɛ thäŋ wecmuɔn media.
cuɛ lɛ lat ɛ la raam mi köŋ kɛ nɛɛy ti̱ kɔŋ kɛ ruac kumɛ.
cua guɔr kä American pilim riɛlikä ɣa wɔ̱wɔ̱ ɛ la wut mi gɔa mi cëtkɛ kuɛl mi cëtkɛ nhiɛm raam mi lat ŋuak kä jɔc ɛ ŋot kiɛ kɛ guath kɛ 1950( cɛ tuok kɛ 1950)
cuɛ  loc ciɛdɛ kɛ pay Bädäk 19, 2009.kä Encyclopedia Britannica cuɛ ruac kɛ kui̱dɛ '' kä ciɛŋ ŋara  mi̱n gɔa ni jɛn kä dup ŋari,kɛ ta̱dɛ kɛl kɛ ca ruac mi tɔt däk kɛ ŋuak lok kiɛ ciɛŋ läätdä ŋac ŋuakni kɛ buɔm ŋi̱i̱c.   
cu lat ben kä kuär  bunä kanyni kɛ lat näk. 
 cuɛ thuɔ̱r kɛ mac kuär ni Johnny Strabler kɛ ciɛŋ thuk ŋarä kɛl cɛ ben kɛ ciɛŋ thurɛni, rɛw kɛnɛ nyuoth kɛ ciɛŋ luek kɛnɛ ciɛŋ nyuothä bieyni luek të ca mat kä ciɛŋ rɔ̱ŋ mi di̱i̱t kä bieyni köötni ( jiök thiliɛ̈k)motorcycle,kɛ tä rɔŋ thuri̱biɛ̈ɛ̈li̱ kɛ gɔadiɛn,jeans kɛnɛ nëni waŋ ti gaŋ cäŋ.
kä '' ɣän dë täy ɛ la raam mi köŋ kɛ naath''ɛ cäŋ ɛ ni rɛy pi̱ni, kɛ thuk cakdɛ kä Brooklyn Boomer, Martin H.Levinson, ɛ ''ɛ kɛl mi jɔc ɛlɔŋ guaathni mi höth kɛ thurɛni ruacni tëë wal, kɛnɛ bär kɛ ci kɛn ben ɛ la cuɔŋ kɛl kä America ɛ ciɛŋ buɔ̱liɛn kɛ thokdiɛn.
ji̱n gööri bi duɔr lat'em kɛ ŋathdu kɛ ɣöö ji̱n bi liɛw... Ɣɔ̱nɛ kɛ ɣöö bi cär ni mi̱n gɔa ni jɛn kɛ kui̱ raam mi thiek yiɛn kɛ guaath ɛmɔ mi käni mät lat rɛy tëëkdu.''
kɛ 1999 kä American ŋari guaathni ti di̱i̱t kä jɛn ɛ guaath in bädäkdiɛn rɛy ciötnikiɛn mi gɔa kä wutni ti̱n nhiɛ̱̈m kä dääp ruuni kɛ Hollywood. 
cɛ ruun ti ŋuan thuk kä ciɛŋ tëëk kɛ döny kɛnɛ cääp, a mäni mëë cɛ di̱i̱tdɛ min nhiɛm jäk kä cuɛ cuɔŋdɛ lat kɛ 1925.
kɛ kɔr ŋääri cɛ guic,Warner Bros.cua  thany kɛ tuok ciötdä bäkädɛ min nhiɛm $400-kɛ- juok, cu kɛ juok ni diɔ̱k mat piny; mëë cɛ rɔŋ kä ''studio'' cua guic kɛ nin tin nhiɛ̈m kɛ ŋääri,Cagney kɛ jɛn guaath ɛmɔ cua mat pinydɛ naaŋ nhiɛm.
cua kuëny ɛ diɔkdiɛn kä jɛ kɛ 1955 bia ɣä nhɔk kiɛ bia ɣä bany piny kɛ Doris Day.
Cagney cuɛ wɔ raar nhiɛ̈m Warner Bros. Ni ciɛŋ kä min latdɛ carɛ , kɛ cäŋ bɛ luny jɔk kä bia lat ɛ gɔa karɔ kɛnɛ thää ji cäpni kä buän.
cuɛ lät guaath lat ŋa̱a̱ri mi lɔr kɛ ruɔn kɛ guaath ëë känɛ ni tää kɛ duŋdɛ, cuɛ guaathdɛ kärɔ riɛlikä, Cagney latdɛ, kɛ 1942 ɛ känɛ ni luoc kä Warner kɛ kɔr ruun daŋ bäräɔw. 
Cagney ɛ jɛn gat in rɛwdiɛn rɛy gaan daŋ bäräɔw, ci rɛw liɛw kä kɛ kɛ jiɛn pay däpdiɛn.
ci ji dhɔriɛn höth ni kä rɛw ɛ ŋotdɛ ɛ ŋuɛt, kɛ nhiɛm ci kɛ höth kä East 79th Street, kä ɛ nyɔk ci kɛ wɔ̱ kä East 96th Street.
cuä jek cɛ gɔa kɛ gat mi la kuok duɔ̱r thin ɛlɔŋ ni ciɛŋ.
kä jɛn ɛ raam mi ŋäc kör ɛ gɔa rɛy duop,gaŋ ɛ däman in di̱i̱t ni Harry, kä jɛn ɛ gat duel gɔ̱rä wal, mi lotdɛ rɔdɛ kɛ latdɛ.
cuɛ rɔ mat rɛy ŋäri capni ,cuɛ tuok kɛ cak dhöl Chinese kɛ tädɛ kɛ lätdɛ ca lätni jɛ kä Lenox Hill duel ji thiäkdiɛn (kɛl kɛ nhiɛm guath duëli wec)guaath ëë lät däman ni Harry thin kɛnɛ Florence James kɛ lɔtdɛ. 
kä cua nyuoth tuok ɛ Cagney ɛ tëë kɛ run 10 maarä kɛ tää kä Broadway.
kɛ guaath mi bäär, cuɛ dëën kɛ thaŋ yöw kä cu kɛ loc jɔ̱k kä New York kɛ Chicago kɛnɛ Milwaukee, cu kɛ ŋot wɔ kɛ kɛ thiɛl matdä rɛy duopdiɛn mëë ci kɛnɛ ɣɔ̱n e̱e̱ dëë yöw lat kɛ kui̱ cuŋ.
kɛ kui̱ Pitter Patter,Cagney cuɛ wɔ̱ kä cuɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ tɔt wɔ̱ mat kɛ ɣöö bɛ buɔ̱n jek.
nɛmɛ cuɛ ben ɛ la ka̱thärɛ kä kɛ a mäni Cagney; kä buɔ̱n in ta̱ ji luek thin cuɛ bɛc kɛ raam min ku jɛ käp-kä mat kuakni tëë rɛy duël babuurä kä cu kɛn dueliɛn thöp.
cuɛ we̱dɛ gɛr ɛn ɣöö bɛ rɔ wɔ̱ jek lat gua̱a̱th mi dɔŋ.
ɛ nyɔk Cagney cuɛ gua̱a̱th döny duel gɔ̱ɔ̱rkä käp kɛ ŋäc mi gɔa,kä cuɛ buɔ̱n mi dɔŋ cak ɛn wi;n rɛy ŋäri mään Go On Forever, kɛ duop mi wɔ̱ kä John Cromwell, mi̱ lat kɛ kɛ pay daŋ ŋuan. 
kä cua nyuoth käp guic ruac kä cua guɔr kä Gran Street Follies kɛ 1929.  
cua nhɔk kɛ ciöt mi pay cak kɛ duëër kɛ kɛ nin cäŋ lɔ̱ɔ̱ŋ,kä cua pilim ɛmɔ kam raar kɛ 1930.
duŋdɛ ɣöö /cieŋni̱ min gua̱c kɛ nhɔk Warner kɛ pɛnidɛ kɛ jɔ̱k kɛ kɔr juokni ti̱ jiɛn ŋuan kɔrɛ,cuɛ ɛlɔŋ kɛ nhokdɛ kɛ juokni ti̱ jiɛn ŋuan kä rɔ kɛ jek been ŋuani rɛc ni ciɛ̈ŋ.
kɛ kui̱ guic mi bum cuɛ käp ɛ ciɛk kä pilimdɛ kɛ ca̱rɛ,Cagney cuɛ wɔ̱ ɛ la ram mi̱ gɔa kä Matt Doyle, kui̱c Edward Woods kiɛ Tom Powers 
la̱t ni Darryl Zanuck cuɛ ruac kɛ carɛ kä gɔ̱ri jɛ piny gua̱th ruac;Wellman cuɛ wa̱ i̱ ca̱r bë kä jɛ kɛ gua̱th ëë cɛ dɛy jiɛ̈th nɛn wi̱e tharbëdä kɛ gua̱th ëë thuur kɛ;kä cua gɔ̱r ɛ Glasmon kɛnɛ Bright jɛ lar ɛn ɣöö ɛ thuk rɛy tëëk kɛ cap jiäkni Weiss, ram mëë ëë bök nyam mi mäydɛ kɛ gön tuoŋni ni nhiɛmdɛ.
kän/jɛ ma̱t ca̱r ɛn ɣöö dëë nyuoth muubi.
cuɛ pilim luɔ̱c kɛ gui̱c kɛ ɣöö bɛ ŋac ɛn gua̱a̱th , cuɛ luɔ̱ɔ̱c ɛ mäth ɛ mäth kä cuɛ gak mëë ca gaŋ kɛ döl tök mi di̱i̱t mi ci wɔ̱ nhial.''
Warber Bros.cuɛ bun rɛw pɛ̈th kɛ cak ti̱ käny kä kanyni kuel-Edward G. Robinson kɛnɛ Cagney-kɛ 1931 pilim ɛ yöw ti̱ gɔa.
cët kɛ mëë cɛ pilim thuk,kä cu ji tɛ̱̈rɛ dial thiɛŋ gua̱a̱th guic muubi kä kɛ wär kɛliɛw kɛ nyuothɛ.
kä cu gua̱a̱th ŋari ŋot kɛ wɔ̱ kä cu Cagney ŋot kɛ mi kuɛ pilimnikiɛn naaŋ nhiɛm,ce̱ŋ ɛ ram kɛl ci te̱e̱ thin,mi̱ gua̱c kɛn.
kä lua̱ŋ ji̱ tɛ̱̈ɛ̱̈r rɛy naath kɛnɛ yɔŋ kuɔ̱k te̱t Warner Bros. 
kä cua pilim yuöth kä guɔr kɛ jɛ ɛ nɛɛy ti̱ ŋuan kɛ jɔ̱w mi di̱i̱t kɛnɛ naaŋ dɛ kɛliw kɛ nɛɛy ti̱n ci pa̱th. 
ɛ nyɔk ciɛ̈ŋ tëë wal ŋak kɛ ciɛ̱̈ŋ kui ciɛ̈ŋ ëë wal kɛ jɔk kɛ rɔdɛ, ɛ nyɔk bä gɔa ɛ kɛ ɣöö ŋunɛ ciɛ̱̈ŋ gue̱c kɛ kui̱ rikä ɛn gua̱thɔ̱.
duŋdɛ ɣöö,ram mëë wal rɛy ciɛŋ döny kä tëë kɛ nhok luek ti̱ kɔŋ kɛ luɔcdiɛn kɛ ciɛ̈ŋ tëëk kɛ ruac mi̱ te̱e̱kɛ ciɛ̱̈ŋ latni ɛ wɔ̱ rɛy wi̱i̱ni kä wɔ̱ kɛ mi tɛɛrɛ rɔ ɛ walɛ.
gua̱n dɔŋni kɛ gua̱a̱th ëë dan ɛ ka̱n yecu ni dap kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä Greek,ɛ cua nhokdɛ mat "ram më tuɔɔk tëë ni̱wal "ni kɛ ciɛ̈ŋ ji kuony caŋ, ɛ cäŋ ni mëë ca ciɛ̱̈ŋ ɛ jiäk kiɛ ca lat ɛ jiäk ɛ jɛn "gua̱n kacä."
ni kɛ da̱a̱r English,luɔ̱tni̱ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱wal mëë "ɛ lɛ̈ŋ" ni kɛliɛw.
ni kɛ ta̱a̱ German kɛnɛ  French kä mi̱n di̱t thuok Germanic kɛnɛ Romance , wal ti̱ ŋuan ti̱ bum kɛnɛ ti̱ nööŋ ciɛ̈ŋ mi̱ ta̱ nhial,ɛ jɛn riet ɛ mɔ ŋot kɛ mi̱ lat kɛ kɛ luotni rɛw"tëë ci̱ tuɔɔk ni̱wal" kɛnɛ "kɛ lɛ̈ŋ"
kɛ riët kɛ Benedetto Croce,"tëë ci̱ tuɔɔk ni̱wal kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt tëë ci̱ tuɔɔk ni̱wal.
kɛ ɣöö nɔ̱,kä luɔ̱t kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱wal, ɛ gua̱a̱th ɛ ba bër thuɔ̱r thin ɛ ŋuaan kɛliɛw gua̱a̱th ɛ mɔ kɛ guuri̱ ŋuɔ̱tni̱ kɛ latdɛ kɛ ŋäc gɔ̱rädɛ kɛnɛ ti̱ ca guɔ̱r (ɛ ji̱ kacni̱ ku lɛ ruac i̱ dëë duɔ̱r la̱t'' kä thuɔk ëë ci̱ wɔ̱'').
kä ŋi̱i̱c kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kɛ thaŋ gua̱a̱thni̱ ca lath buɔ̱ni̱ kɛ kui̱ raan kɛ thaŋ gua̱a̱thni̱ ca lath buɔ̱ni̱ kɛ kui̱ naath.
ni kɛ kɔr gua̱a̱th 20th, tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä French Fernand Braudel  kɛ nyuo̱thä kɛ ŋäc kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal, kɛ la̱tdu raar luthä kɛ päär ŋuani,tëë kuärä,kɛ gua̱a̱th in ŋi̱i̱c kɛ ti̱ ci̱ tuɔɔk ni̱ wal thin wi̱i̱ muɔn.
ni kɛliɛw, kɛ tuk kä tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kɛ ŋäc dëë kɛ däk kɛ gua̱a̱th diɔk: ɛŋu ca gɔ̱ɔ̱r, ɛŋu ca lar kɛnɛ ɛŋu latkɛ ɛ jɔc kɛ luot, kɛ ti̱ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kɛnɛ diɔk diaal lat kɛnɛ ni kɛl. 
ta̱a̱ ŋi̱i̱cɛ mëë wal jek kɛ cuɔ̱ŋdɛ kä rɔ ɛ bum, kɛ kui̱ɛ̈ tuukä thukdɛ jek.
kɛ ta̱a̱ nyuöth, Mark Leone, kɛ lat puɔli̱ kɛnɛ luɔc thuok kɛ tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdanAnnapolis,Maryland,USA,cuɛ ɣɔ̱n i̱ bɛ liŋ kɛ mi la thuk kam ti̱ ca gua̱r piny kɛ ca̱r''kuaany'' kɛ ŋuan ti̱n ca guɔ̱r,kɛ nyuöth kuaanyni̱  käp mi̱ päär kɛ riɛ̈ŋ la̱t mi̱ jɔ̱c kɛ ŋi̱i̱c kɛ pa̱k kä tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal ge̱e̱k.
ɛn mi̱ de̱ tuɔk kä gua̱r tëë wal ɛ luot ŋäthdiɛn  kɛ rɛw ɛ thuk ɛ jɛn kä rɔ kä ɛ thuk kɛ ti̱ ŋuan, ɛ cäŋni min ɛ tää gɔa ɛ kɛ.  
kɛ diɔkdɛ, dëërɛ tuɔk i̱ luotdɛ ni ŋu kä tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal ɛ la̱tdiɛn: kɛ nhök ŋa̱cɛ ŋuani kɛ.
kä ram mëë la̱t jɛn (kɛ tuk la̱a̱tdɛ)
ɛŋu ɛ mi̱ nyuoth päärɛ kɛ jɛ i̱ rɔ̱ŋɛ (thiɛl ŋäth )
kɛ tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan kɛ ta̱a̱ pa̱rä la̱t kɛ kɛ ta̱a̱ la̱t mi̱ gɔa kɛnɛ nyuöthni̱ nɛɛyni tëë wal ti̱i̱ kɛ kɛ tuɔk ŋuani̱ kɛnɛ tha̱ŋ thukni̱ tin göörkɛ kɛnɛ i̱di̱.
Thucydides, cɛ lok Herodotus, kɛ gui̱cdɛ kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal ɛn ɣöö la̱tdɛ jɛn kä larɛ jɛn kɛnɛ la̱t ciɛ̈ŋ ran kɛnɛ gui̱cdɛ kɛ tukdɛ kɛnɛ min de̱e̱ jɛn yar,ɛ cäŋ ɛ ni̱ min de̱e̱ bän kä gua̱n jiäkni̱ rɔ mat thin(ɛ cäŋ ni̱ min ci̱ Herodotus/cɛ rɔ rɛl.    
tëë ci̱ rɔ̱ la̱t ni̱ kɛ gua̱th ëëdan kɛ ta̱a̱ ciɛŋ kɛnɛ ciɛ̈ŋ ŋäc duɔ̱rä lätdɛ kɛ tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan ta̱a̱ gua̱n dɔŋ ni kɔn.
cäŋ tëë ci̱ tuɔk kä nɛy tëë wal kä Chineses kɛ guöri̱ ŋuɔ̱tni̱ kɛ gua̱th kä China la̱tdɛ kɛ Shiji ɛ gɔa kɛ cuɔthdɛ kɛ tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan kɛ gua̱rɛ, ɛ gɔa kɛ ta̱a̱ tëëk ran.
kɛ gua̱th 1800, German gua̱r kɛ kɛnɛ ram mëë ci̱ ŋuan la̱t ni̱ wal Georg Wilhelm Friendrich Hegel ci kɛn nhök guɔ̱rä nööŋ kɛnɛ thäŋ ŋuakni̱ dial rɛydɛ nyuɔth rɛydɛ.
kɛ gua̱thdɛ kɛ Ibn Khaldun cuɛ ruac kɛ kui̱ ciɛ̈ŋä tëëk ɛn ɣöö tëë kɛ da̱k ɛ nyɔk kɛ ciɛ̈ŋ runi ɛ mi̱ kam kɛ ŋäth kɛ ti̱ ci̱ rɔ̱ luot kä tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan gua̱thni, kɛ da̱k rietni ŋuɔ̱tni kä ta̱a̱ indä tää kɛ jɛn da̱ra thuk kɛ ɣɔ̱ɔ̱ndɛ kɛ da̱a̱kdɛ,kɛ jɔɔk,kɛ jekdɛ kɛ min guörɛ ŋäth, kɛ matdɛ kɛ nämbär i̱ rɛw.
ciɛ̈ŋ tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan la̱tdɛ kɛnɛ tɔ̱cdɛ piny gua̱th la̱t kɛ gui̱cdiɛn kɛ ta̱a̱ la̱tdɛ la̱a̱t kɛ wec,ruacni̱, ta̱a̱ kuokä rietni nɛy ti̱ ŋuan kɛnɛ tuuk ciɛ̈ŋdiɛn rɛy kä tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal, kä H. Mowlana (kɛ 2001).''   
Dr.S.W. Akhtar(kɛ 1997)
kɛ buɔm, kä tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan dëë ni̱nkiɛn ɛ ruolkɛ ɛ gɔa,ba kɛ ɣɔ̱n göli̱ kä ba kɛ mat gua̱th kɛ.
kɛ kɔr gua̱th runi kɛ 20th, duël guɔrä nɛy tëë wal la̱tkɛ ɛ ma̱th kɛ cöök kɛ ji wec ɛ kuiy,mi̱ nyuoth ciɛ̈ŋ gɔydɛ rɛy wec kiɛ di̱i̱tdɛ kä wutni,kɛ ti̱ ŋuan ti̱ göl kɛnɛ ta̱a̱ ciɛ̈ŋ ŋuani̱ rɛy naath.  
nɛy ti̱ ŋuan ruac kɛ kui̱ ran kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kɛ ciɛŋ puɔlä puäny ɛn wi̱ni̱ kiɛ ca kɛ gua̱r piny kɛ ta̱a̱diɛn kɛ luocni̱ gua̱th la̱t  ruac.
kä ɛ nyɔ̱k ɛ kɛl kärɔ gua̱r kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal ben kä galam kä ram min ŋäc ŋuanni̱ kä tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal.
kuën nɛɛy tëë wal cëtkɛ Herbert Butterfied, Ernst Nolte kɛnɛ George Mosse cuɛ te̱e̱ kɛ ŋaknɔm kɛ ti̱ jɔc kɛ ca̱a̱r rɛy kä tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal.
gaat duel guɔrä cëtkɛ Martin Broszat,Ian Kershaw kɛnɛ Detlev Peukert kɛ guicdɛ kɛ ɣɔ̱n ni̱ ciɛŋ rɛy tëëk cuɛ cët kɛ nɛɛyni̱ luthrɔ ni kɛ gua̱th run 20th Germany, cëtkɛ kɛ gua̱th Nazi. 
Ram mi̱ ɣɔɔr män kɛ ciaaŋ määnä nɛy ti̱ ŋäc tëë ci rɔ̱ la̱t ni̱wal cët kɛ Joan Wallach scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis,Sheila Rowbotham,Gisela Bock,Gerda Lerner,Elizabeth Fox-Genovese,kɛnɛ Lynn Hunt cu kɛ ta̱a̱ ŋaknɔm kɛ thuk kɛ kui̱ ŋi̱i̱c kɛ ŋäc kɛ ciaaŋ mään.
kä min dɔ̱ŋ gaŋ kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä ciɛ̈ɛ̈ŋ luɔ̱k cuɛ Australian ram ŋäc tëë ci rɔ̱ la̱t ni̱wal  Keith Windschuttle kɛ 1994 bok, kɛ näk kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal.
Tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan ciɛŋkiɛn dëëkɛ tuɔɔk kɛ duöp ti̱ ŋuan kɛnɛ tädiɛn ɛ na̱n kɛ luäk kɛ tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan kɛ guɔ̱rɛ. 
gua̱ndɔŋnikɔn tëë ci̱ tuɔk ni̱ wal : kɛ ŋi̱i̱c kɛ tukdɛ kä ran tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal mäni kɛ pɛth runi̱ där.
pääri̱ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal:tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan ruacni̱ kɛ ciɛŋ kɛnɛ tëë ciɛŋä min latkɛ ɛ/cɛ ta̱dɛ kɛl kɛ.
cɛ̈ŋ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal: kɛ ŋi̱i̱c kɛ ciɛŋ mi̱ ci̱ wɔ̱.
kuën tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal: kɛ ŋi̱i̱c kɛ ca̱a̱r rɛy kä min ŋiec kɛ kɛ ciɛ̈ɛ̈ŋ kɛ ɣöö nööŋ kɛn nyin kiɛn kä kɛ.
tëë ciɛŋ ɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kɛ ŋi̱i̱c kɛ ta̱a̱ gua̱th ɛ thiɛ̱̈k, kɛ kɔr gua̱th. 
ŋi̱i̱c kɛ tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan kɛ gua̱th të ci̱ kɛ tuɔk thin: ŋi̱i̱c kɛ nɛɛy tëë wal guɔ̱r.
ŋi̱i̱c ni̱ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal: ŋi̱i̱c kɛ ta̱a̱ ŋi̱i̱c kɛ kui̱ ran kɛ la̱tdɛ kɛ mëë jak lɔcdɛ kä gɔa.
mään ɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal: kä tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä ci̱ek ram mi tëëk.
wi̱i̱ kɛ ŋuɛni kiɛn ci̱ kɛ mat kɛ lat gua̱th kɛ gua̱th ci̱ kɛn la̱t ɛ lɔr kä kɛ.
kɛ la̱t kä, nɛy ŋäc tëë ci̱ rɔ̱ la̱t ni̱ wal ni̱ ciɛŋ luoc kɛ gua̱th.
kä cët kɛ , kɛ la̱t ɛŋu kɛ nɛy ti̱ di̱i̱t kä Egyptians la̱a̱t ɛ gɔa ɛlɔŋ ciɛŋ, ŋi̱i̱cdiɛn kɛ gua̱th kä Egypt.  
tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä Americas ɛ kɛ ti̱ ca ma̱a̱t tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kɛ nhiam kɛnɛ jɔ̱ɔ̱k America, a mäni̱ däär America kɛnɛ Caribbean.
tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä Caribbean kɛ tukdɛ kɛnɛ di̱i̱tdɛ kɛ luɔt kä mëë run 7,000 runi̱ tin ci̱ duoth kä jëkɛ. 
tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä Eurasia ɛ määtni̱ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kɛ luocni kɛ rɔ ɛ mi̱ lua̱ŋi̱ lat kɛ duɔr ɛ jɔc kɛ gua̱th ɛ bë thin:kä Middle East, South Asia, East Asia,Southeast Asia, kɛnɛ Europe mi̱ la̱th mi̱ bi̱ ŋuak mat rɛy thäm kä Eura  kɛ juacmun kɛ där. 
tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä East Asia ɛ kɛ ŋi̱i̱c kɛ mi̱ ci̱ wɔ̱ kɛ wɔ̱ piny kä ri̱c kɛ ri̱c ɔ kä East.
tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä Southeast Asia cua jak riëtni̱ kiɛ tëë ciɛŋä kam wi̱i̱ni̱.
kɛ ''di̱i̱t'' ciɛ̈ŋ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kɛ nhiɛm kɛ 1960 cuɛ naŋ kɛ min lat kɛ a/känɛ gua̱th kiɛ där kɛ ciaŋ ruac, kɛnɛ ta̱a̱dɛ ni̱ ciɛŋ a mäni̱ ta̱a̱ ruacni̱ kumɛ kɛ ta̱a̱diɛn, cët ciɛŋä ŋuäcɛ, kɛ jɛ '' ciɛŋä '' kɛ ŋäc kä ɣöö ti̱ raar kɛ mi̱ ta̱ nhial.
kä ɣɔ̱ni kɛ guɔ̱r kɛnɛ la̱tdiɛn ɛ kuiy laatdɛ kɛ mi̱ ci̱ wɔ̱ ŋäcɛ, kök, kɛnɛ ji̱ ŋaari kɛ buɔ̱ni.
kɛ guɔ̱r duɔ̱rä piny kɛ ruacni kumɛ kä tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal ɛ kɛ ŋi̱i̱c kɛ käp kɛ wi̱i̱ ti̱ maar kam ni̱ wi̱i̱ ni̱kiɛn kiɛ rɛy wi̱i̱ nikiɛn kamni̱.
kä ciɛŋ ŋäcɛ mi̱ di̱i̱t jek kä United States,Japan kɛn thäŋ wi̱i̱ni̱ kɛ kɔr runi̱ ti̱ 1980 kɛ ŋa̱a̱c kä gaat duël guɔ̱rä kɛ guör kä ɣöö ba ji̱ lɛp piny wi̱i̱muɔ̱n kɛliɛwdɛ. 
ɛ caŋ ni̱ min ti̱ kɛ ŋäc kɛ mi̱ pay tuɔk kä mi̱ la̱tdi̱, ciɛŋ naath tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kiɛ ta̱a̱ kä mi̱ dää jiäk ni kɛliw ŋi̱i̱cä kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal.
kä Oxford kɛnɛ Cambridge, cua ta̱a̱ baŋni̱ duëli̱ guɔrä nöŋ piny. 
kä cu ŋi̱e̱c jɛ nyuoth kɛ käni̱ ruac cu mäni̱ kör wecmuɔn ɛ rɛwdɛ. 
ni̱ kä United States kɛ kɔr kör wecmuɔn in nhiam, cuɛ tää kɛ bum mi̱ cu bän raar kä duel guɔrä min di̱tni̱ jɛn ŋi̱ie̱c kɛ ta̱a̱ kui̱c cuc ciɛŋdiɛn, kɛ ɣöö dëë gaat duel guɔ̱rä käm ti̱ mi̱ pär kam nikiɛn.  
ŋuan ti̱ guɛc kɛ gua̱a̱thni̱kiɛn kɛnɛ guec
ni kä United States,cua bok kuenä la̱t ni gua̱th ɛ kɛlɔ̱ ni̱ ciɛŋ goli̱ kɛ jɛn ta̱a̱dɛ kɛ wec.
ta̱a̱ duel guɔrä nɛɛyni̱ ti̱ ŋäc tëë ci̱ rɔ̱ la̱t ni̱ wal kɛ ta̱a̱dɛ ni̱ciɛŋ kööri̱ ɛ nyɔk kɛ ta̱a̱ ruacni̱ kumɛ kä kɛ bɔ̱ɔ̱kni̱ kueni̱,thäŋ gua̱thni̱ kä.
kɛ ta̱a̱ tëëk ciɛŋ kiɛ ciɛŋ tëëk  ɛ räbɛ ciɛŋ naath kä ɛ ciɛ̈ŋdiɛn rɛy rɛ̈ɛ̈k kɛ la̱tdiɛn, ciɛ̈ŋ rɔŋdiɛn, kɛ ta̱a̱ kumɛ kä, kɛnɛ.
ni kɛ kam kä min kä ɛn ni̱ ŋäc, kɛ ciɛ̈ŋdɛ nhök kɛ jɛn ɛ thiɛl nhök kɛ döör dhɔ̱r,a mäni̱ ciɛŋ ciɛŋni̱ kɛ ciɛŋ ja̱l nɛyi̱ ɣɔ̱k,Neolithic dhɔ̱r kiɛ kääk mi̱ mat ŋuak,duŋdɛ ɣöö thaŋ gua̱thni̱; jɛ bä kɛ ciɛŋ nhök kɛ 
kɛ ŋuɔ̱t ti̱ ca guɔ̱r la̱t ɛ gɔa ɛ Norbert Elias ɛ kɛ Civilizing Process (kɛ 1939), mi̱ ca jëk kɛ ŋuan ciɛŋä kä kɛ ciɛŋ nɛy ni̱ tëë ta̱ da̱r rööli nɛɛyni̱kiɛn ɛ kɛ nhiam.
riët ti̱ mät cëtkɛ '' kɛ ta̱a̱ ruac'' la̱t ni̱ kɛ da̱r-16th kɔ̱r runi̱.
ni̱ kɛ jɔ̱k 1700 kɛnɛ tuuk 1800, kɛ gua̱th French nyuöthni̱ '' ciɛŋä '' ɛ la̱tdɛ ni̱ kɛ kɛɛl,/a thiɛlä ni̱ ti̱ ŋuan, kɛnɛ luot kɛ gɔy kä naath jɛn .
ɛ ni̱ jɛn ŋäcä nhök da̱ra jɛ bën ɛ thuk kɛ ruac kä '' ciɛŋ ciɛ̱̈ŋni̱''ɛ ni̱ Elias ɛ nhɔk ɛ jɛ ɛn  ɣöö däri täy latdä ruac. 
guäth mɛ, ta̱a̱ ciɛŋä,kɛ ɣöö dëë ŋuani̱ ciɛŋ maarä kɛnɛ ciɛ̱̈ŋ bua̱m, ɛ / caŋ ni̱ min cɛ thëa̱ŋ ni̱ kɛ ta̱a̱dɛ ɛ ta̱a̱ ran, kɛnɛ ran kɛliw ɛ cɛ lua̱ŋ ni̱ kärɔ kɛ guɔrä duɔrä piny kiɛ pääri̱ duɔ̱rä kɛ gua̱th ɛ tuɔɔk ɛ thi̱n kɛ päli̱ kä min latkɛ kä bi̱ wɔ̱ kä mi̱ dɔŋ. 
ta̱a̱ ciɛŋä te kɛ mi̱ ca la̱t ɛ gɔa ɛlɔŋ kɛ kui̱diɛn luotdɛ ni̱ la̱t kä duɔ̱r, kɛ läthdɛ guɔ̱rä kɛ tëë ciɛ̈ŋä tëëk, päli̱ piny mi̱ luɔc kɛ,kɛ ciɛ̈ŋ kumɛ kä,ciɛ̈ŋ ca̱a̱r ŋuani̱ gua̱thni̱ kiɛ bua̱ni̱, kɛ ta̱a̱ pääri̱ kuakni̱, lua̱ŋ kuëni̱ kɛnɛ ti̱ kɔ̱ŋ.
kɛliw ciɛ̈ŋ te kɛ ta̱a̱dɛ kɛ ta̱a̱pithä kɛ la̱t kä duɔ̱r, kɛ gua̱thdɛ kɛ thiɛl nhök kɛ thaŋ ni̱ kɛ nhiam ciɛ̈ŋ ni̱ kä Peru kä dɔŋ te kɛrɔ̱ kɛ tëë ciɛŋ ga̱k yiër kɛ ŋuan.
bɛl tin ci̱ duɔth ɛ ci̱ kɛ ben ɛ la ti̱ tëk kɛ lua̱ŋ kɛ ɣöö bɛɛl dëë kɛ ben tɔ̱w kɛ gua̱th mi̱ bär.
duŋdɛ ɣöö, ni̱ thäŋ gua̱thni̱ käkkɛ̈l ɛ ka̱n ta̱a̱ kua̱n kä min ci̱ duɔ̱th,cët kɛ kɛl kä thäŋ kɛ gua̱th in be̱ naath thi̱n kä Pacific Northwest kä gua̱th ëëdan kä Mesolithic.  
kä ri̱ët '' ciɛ̈ŋ '' ɛ  thäŋ gua̱thni̱ ɛ mi̱ thi̱a̱k latdɛ i̱ ''' ciɛ̱ŋ rɛy riɛ̈kni̱'''.
wi̱c nɛɛyni̱ ti̱ ŋuan mi̱ ca da̱k kɛnɛ thäŋ nɛɛyni̱ ti̱ kɔ̱ŋ;thi̱n ɛ gɔa kam ni̱kiɛn.
cuɔ̱p, kɛ ciɛŋ mi̱ göli̱ ciaaŋkɛɛl kɛ ta̱a̱ riɛli̱ kä naath kiɛ ŋuan kä jɛn gua̱th la̱t ɛmɔ, ta̱a̱ ciɛŋ kumɛ kä.
thäŋ naath guo̱r kɛn mun kuak, kiɛ nyinkiɛn ti̱ la nyinkiɛn pany kä mun.
ɛ kɛ runi̱ gua̱th ëëdan,ta̱a̱ ciɛŋ mi̱ tuɔk kɛ jɛn gua̱th ɛ mɔ ciɛ̈ŋ la̱t yiöwni̱ ɛ la mi̱ ta̱ da̱a̱r kɛ gui̱cni̱ kɛ rëpdɛ ciɛŋ jäkkädɛ.
kɛn naath dääkaa nɛɛy ti̱ da̱rɔ ŋuac kamni̱kiɛn kä tin gör kɛn kɛ da̱a̱kɛ jɔ̱c kɛn dial kɛɛl. 
kɛ gui̱cni̱ kä mi̱ thia̱k kä ŋuan ciɛ̈ŋ tëë la̱tni̱ ŋuani̱ kiɛ päri̱ kä/ cɛ luot ni̱ ɣöö di̱rɛ̈ lɛl luot kɛ rëp ni̱ kɛ ciɛ̈ŋ.
kä pëk ciɛŋ ŋäcɛ kɔru kɛ naath ɛ gɔa päärɛ kä kɛ ŋäcdu kä kɛ luek kä.  
cëtkɛ yiö, kä guɔ̱riɛn ɛ göru kɛ mi̱ rɔ̱ŋ kɛ ji̱ kɛ naath kɛ rɛk kä kɛ ciɛŋ la̱tdä kɛ thuurɛ rɛydiɛn kɛ naath ti̱ kɛn dial/ci̱ kɛ nɛɛy ti̱ ŋuac rɔ kamni̱kiɛn 
kä a mäni̱ gua̱th la̱t ji̱ ŋäth, la̱t ni̱ kä ji̱ ŋa̱ri̱,kä ti̱ ca lua̱ŋ kɛ kuën ti̱ pay tuɔk kɛ wɔ nhiam ni̱ kɛ ciɛŋ yuöbä kä tɛknölögi.
kä ciɛŋ tëëk cual kɛ kɛ thäŋ ''ta̱a̱ mi̱ ca naaŋ kä ta̱a̱ mi̱ dɔŋ'',ɛ ta̱a̱ ɛmɔ ɛ guicdɛ ɛ thäŋdiɛn kɛ ta̱a̱ mi̱ jiäk.
ɛ ram mi̱ la lat ni̱ nyin kɛ ɛ ci̱ kɛ nyin naath dial ɛn walɛ ca mi̱ cëtkɛ nɔ la̱t ''nɛɛy-ti̱ kän guar'' kä latdiɛn kɛ kɛn nɛɛy ɛ tɔ̱.
duŋdɛ ɣöö cuɔ̱p ɛ jɛn da̱a̱k ɛ kä tɛknikoli,ta̱a̱ duɔrä kä ciaaŋkɛɛl naaŋ ɛ mɔ cuɔ̱p ciɛŋ wutni̱ kɛnɛ mään.
cuɔ̱p kɛ mi̱ tho̱pi̱ kɛ bi̱ la̱t mi̱ ciɛ lat i̱ bi̱ latdä kä ciɛŋdu, amäni̱ wi̱c-in la wi̱cdu kɛ läth ca̱a̱ra̱ kɛ min ci̱ ca̱r lat kɛ ta̱a̱ la̱tdɛ,kɛ guar dial, tin ŋuac kɛ ŋuak ɛlɔŋ kɛ kui̱ ŋari̱,la̱a̱t ŋuani̱ ŋari̱, gua̱th ji̱ ŋäth kä ciɛŋ nɛɛyni̱ ti̱ cët ciɛ̱̈ŋkiɛn kɛ gua̱r, kuokä duɔ̱r kä ka̱p ran kɛ ŋäc ciɛŋ ram mi̱dɔ kɛ lätni̱ kɛ duɔ̱r mi̱ di̱t rɛy buɔ̱n.
kä cuɔ̱p ni kɛ thäŋ naath ciaŋ ɛ ɛmɔ kä ram ɔ̱ kamni̱ ciaŋni̱ mi̱ nyuɔth jɛ. 
kä thok ɛ kä gaŋ kä ciaŋä mi̱ ca kam ji̱ kɛ ciaŋ raan ni̱ kä bä kä ciaŋdu, cëtkɛ ni kɛ gua̱th kör ŋaknɔmä duecni̱ .
kɔr runi̱ ti̱ jɛn rɛw ɛlɔŋ ram mi̱ ŋi̱i̱c ni̱ Oswald Spengler, Spengler, Oswald, Declins kɛ West Perspectives kɛ tëë ci̱ ni̱ wal wi̱i̱mun (kɛ 1919) la̱t kä German riët Kultur,'' ciaaŋ'', kɛ ti̱ ŋuan ti̱ cɔl kɛ i̱'' cuɔ̱p''.
Spengler wi̱c cuɔ̱p ɛ kɛ tuukdɛ kɛ bënpiny kɛ ciɛŋkɛ '' kä min ta̱a̱ jiidɛ kä cɛ la̱t wi̱cdɛ kɛ gua̱th kɛ la̱a̱t nɛɛni̱ ɛ ti̱ lua̱ŋ ɛ.
cuɔ̱p kɛliw lökdɛ kä pɛndɛ, kɛ ta̱a̱ Toynbee, kɛ ɣöö kɛ thiɛl lua̱ŋ kɛ '' cäk mi̱ tuɔk '', ɛ wɔ̱ ciɛŋä kiɛ ji̱ ŋäth lo̱k, kä duɔl thäŋ kä min di̱i̱t jɛn jak kä kui̱c duɔ̱r,ɛ caŋ ɛ jɛn mi̱ tɔt dääk ŋuani kiɛ ta̱a̱dɛ nöŋɛ. 
kɛ nyuöth,la̱t kok kiɛ kɔkni̱ ŋuaani̱ nɛtwo̱k kɛ, cu mäni̱ run jiɛth kɛl wi̱dɛ bäŋuan ruuni̱, di̱i̱tdɛ ɛlɔŋ kä kiɛ ciaaŋ gua̱th kiɛ thiɛ̈th kä
kɛ gua̱th kä Uruk gua̱th, Guillermo Algaze kɛ ŋaknɔ̱m kɛ kui̱ kök kiɛ kökni̱ maariɛn kam Egypt, Mesopotamia, Iran kä Afghanistan. 
cuɔ̱p ti̱ guöl kä ciaaŋkɛɛl ɛlɔŋ kɛliw wi̱i̱mun kɛ ciaŋ däk ŋuani̱ , thiɛthni̱, kä amäni̱ ciaŋdiɛn kärɔdiɛn kɛ duop ti̱ ŋuan.
gua̱th ciaŋ cuɔ̱p cua ŋaac kä cua lath rɛc Middle East kä Europe,kä ɛ jɛn ŋaac kɛ wi̱i̱mun kɛliw kɛ riɛli̱ European kuaanyädiɛn, kɛ gör Americas, Australia, China kɛ Japan kɛ kɔ̱r ruuni̱ ti̱ jiɛth kɛl wi̱dɛ bäŋuan ruuni̱.
cuom ɛmɛ ɛ lätdɛ rɛwdɛ kɛ nyuöthni̱ kä rɛy naath la̱t kɛ lëy cieŋ/ci̱ kɛ ri̱ŋ kärɔ̱, duŋni̱ ɣöö kä mäni̱ cak, mi̱emkiɛn, wa̱a̱rkiɛn kä ɣökdiɛn kɛ puɔ̱r kä riey mi̱ cëtkɛ thurbil mi̱ ta̱ kɛ ciökdaŋ rɛw kiɛ ŋuani̱ läät ɛmɔ rɛydɛ dääk ɛ Eurasian Oecumene.  
ɛmɔ ca wi̱c lɛn ŋaac ɛ ta̱a̱kɛ kɛ thäŋ ta̱ ruac kɛ thuk la̱t ni̱ ran tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal ɛ matdɛ kɛ ta̱a̱ ciökni̱ , kɛ ca̱a̱r kä kɛ nhiam bɛl kuay kä la̱t kɛ guɔ̱r wargakni̱.  
ɛn ger juɔm jinɛ gua̱th kä nöŋɛ jek nämbär kɛ thiɛl kör kiɛ nöŋ kör kam cieni̱, mëë ca nɛn kɛ ciɛŋ mi̱ jiäk kiɛ ciɛŋ kör kɛ thiɛl päny wec cieni̱ kä mi̱ jɔ̱c kɛ päny rɛ̈kni̱, ciɛŋkɛl kɛ kɛ nhiam cuɔ̱pciɛŋ.
kä ciaaŋkɛl rɛ̱̈ɛ̱̈k nyuoth ɛ riët ɛ lɔr kɛ kui̱ la̱t kɛ lat ciɛŋ ŋäc, kä läth lëyni̱ gua̱thkɛl kɛ ŋër juacni̱ kä lëy,kä gua̱th ciɛ̈ŋ mi̱ di̱e̱l kä lat kɛ ciaŋtëëk ɛmɔ mi̱ thiäk yuöp kɛ käth kä ta̱a̱ kä mi̱ ci̱ thia̱ŋ kɛ mi̱ ci̱ duɔth kä lat ɛ mi̱ thiɛl mɛ̈ny cuɔ̱p kɛl.
thäkiɛn lät kä tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kɛ gua̱th ëëdan cëtkɛ, kä thäŋ ni̱ kɛliɛw guɔ̱rä.
kä Gibbon,"kɛ lok kɛ Rome cuɛ kɛ ta̱a̱ cäk kä lua̱ŋ kɛ mi̱ jiäk kuiykä mi̱ di̱t mi̱ gɔa.
Theodor Mommsen ni̱ ɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä Rome laar Rome tölpiny kä kɛ tölpiny kä Western Roman Empire ni̱ 476 CE kä jɛn ɛ nyɔk cua kam ɣöö bɛ wɔ nhiam kɛ nhök gaankɛ kiɛ man, guan kɛ ''tuk kädɛ'', ''pieth'', ''ciaaŋ nɛɛni̱ ti̱ ci̱ dɔŋ'', ''pɛ̈n'' kä ''mi̱ ci̱ wäy''.
Arnold J. Toynbee ni̱ kɛ ŋi̱i̱c kɛ tëë ci̱ tuɔɔk ni̱ wal laar ɛmɔ thi̱n ɛ cɛ bär ɛ mäth nämbär kɛ ciaaŋkɛɛl, a mäni̱ nämbär mi̱ tɔ̱tɔ̱ kɛpäl ciaaŋkɛɛl, kä ɛmɔ kɛliw ciaaŋkɛɛl mucä kɛ wɔ̱ kɛ rɛydɛ kä ŋi̱e̱cdɛ kɛ jɛ ciaŋ ɛ Mommsen.
kɛ gua̱th ëë kä kam duɔ̱rä,kä räpɛ nämbär naath pie̱th kä dä kɛ noŋ piny kɛl kɛ ram min la̱t kä ta̱a̱ mi̱ pek, ɛ bɛ ben ɛlɔŋ kä ɛlɔŋ mi̱ bɛc kɛ thuɔ̱l bo̱lbo̱k, kä wec kɛ nööŋ thukä kɛ pie̱th, ni̱ kä wec kɛ lat pie̱th kɛ ɣöö kɛ pie̱th kä kɛ nämbär naath käp.
ciɛ ji̱ ŋäth kiɛ ji̱ duel Kuoth kɛ wil kä Millennial kɛ muɔc.
kä thukdɛ ɛmɔ Rome görkɛn ɛ i̱ bi̱ kɛn ti̱ dial käp kɛ göriɛn kɛ mi̱ bɔ̱ rɛc kɛ muɔc kä thiɛl muocä di̱cni̱ ɛmɔ kɛn kɛ gua̱th nhiam kɛ luocni̱ gaŋ ni̱ kɛ gua̱th mi̱ daay,nööŋ ɛ wɔc kɛ kuär kumɛ.
jɛn ŋaknɔm ɛmɔ kä pɛnäpiny kä Maya jɛn min cɛ jäk kɛ cuɔ̱p ciɛŋ ɛn walɛ.
kä buɔ̱m lat kɛ buɔm  lät mi̱ thöpi̱ nämbäri ɛ gua̱th kɛ käpcuŋ kɛ mi̱ la̱tdi̱ kɛ cuɔ̱p ciɛŋ. 
Koneczny ruac kɛ kui̱ ɛmɔ ciaaŋkɛl cɛ ɣöö bɛ mat rɛy nyiäkɛ,kɛ ciaaŋkɛɛl mi̱ ti̱ piny mi̱ ca kɛn kam mi̱ pär kɛ cuŋdiɛn kɛ bär lat ciaaŋkɛɛl mi̱ duɔr luäŋ. 
ciaŋ tëë ci̱ rɔ̱ la̱t kä nɛɛy i̱ wal Morrise Berman laar gua̱th ëëdan kɛ run America: kä thɔk rueec ɛmɔ ni̱ kä puɔnykɛl mi̱ gaŋ kɛ United States, kä ɛlɔŋ la̱a̱t ɛmɔ kɛl ɛ laat duɔ̱rä kɛ gɔ̱y mi̱ gɔa kä ram kɛl,kɛ ta̱a̱ gua̱th mi̱ ca ŋuɔtkɛ jak kä bum kä ta̱a̱ yuöp ŋuani̱ kɛ laatkiɛn,kä kɛ ciaŋ tɛɛthluɔc kɛ ta̱a̱du kɛ ŋuani̱ cä United States ɣɔ̱k ɛ ŋok ɛ laat duony duopthok duel gua̱th mi̱ bäpiny ɛ dëë päl.
kä wal ti̱ ca mat gua̱yh kɛl kä kɛn nööŋkɛ tol, ŋaknɔm Jacob, ɛ mat kɛ ciaaŋkɛɛl ca jui̱y nööŋ gua̱th ɛ ciɛŋ naath, ciaŋ tiɛ̱lä kam ni̱ naath kä pie̱p gua̱th mi̱gɔa wi̱mun kamni̱ ri̱a̱ŋni̱ kɛn caan.
ɛmɔ göör ɛ ciaaŋkɛɛl ɛpuc ni̱ ciaŋ ŋuani̱ ŋuɔ̱k, jɛn cɛ ŋaknɔ̱mŋak, ric ɛmɔ ɛlɔŋ la̱a̱tni̱ kä mi̱ tɔ̱tɔ̱ kɛ nyinkiɛn guathni̱.
ni kä gua̱thni̱, Ma luotdɛ '' runi̱ ti̱ badhdɔ̱r të ci̱ wɔ̱.
kä thäŋ wecmun ca lat ɛ la mi̱ lawlaw kä bum kɛ ɣöö bɛ rɔ riëtdɛ ni̱ ciaŋ kɛ thäŋ puɔny mi̱ nööŋ mi̱ gɔa ɛlɔŋ.  
ŋic mi̱ gɔa kɛ ran mi̱ wɔ̱ raar kiɛ woc rɔ kɛ kɔ̱r runi̱ ti̱ badhɔ̱r i̱ rɛw ti̱ ci̱ wɔ̱, mi̱ thiäk kɛ gua̱th mi̱ tɔ̱tɔ̱ kä kɛ gua̱th la̱t.
ɛ jɛn dulä ŋuani̱ ɛmɔ jɛn bäŋuan wi̱dɛ bäŋuan pärthɛn kɛ lëy dial ɛmɔ mi̱ ci̱ ci̱eŋ wi̱cmun, ɛlɔŋ badhɔ̱ri̱ dhic, kɛ wɔ̱dɛ
kä wi̱cmun ɛ kum jɛn ŋäth gɛr ni̱ nëë ɛ läär, ɛ jɛn tëëk ni̱nëë ɛ min nhiam kɛ juacdɛ.
kä pay ɛ nyuöth gëkä ɛmɔ kɛ gua̱th kɛ thuk kɛ ɣöö kɛ pay kɛ mat ni̱ wi̱cmun.
kä juɔm ɛ nyuöth kɛ mi̱ ci̱ ben kä duel mi̱ tɔ̱c juam.
dɛy kuamni̱ tuok lat yiëëkä, ta̱a̱dɛ kɛ diɔ̱k kä ɛn ta̱a̱ kɛ wi̱cmun ɛ juɔ̱m.
kɛ pɛth rööl kä Columbia,Rodinia kä Pannotia,ni̱ ɛmɔ nööŋ, dɔŋ da̱rɛ duɔp ɔ ni̱ ɛmɔ eon.
la̱t ɛ mäth, tëëk laat kɛ mun kä mi̱ ŋac kɛ lär kɛ muɔ̱n, lëy kä kɔ̱myak kɛ pɛth päldɛ, a mäni̱ närmuni̱, kuam kä lëykuac,luɔ̱t kɛ gua̱th mi̱ bär ciöt, mi̱ luot ni ɣöö jɔc tëëkä.
ɛ jɛn juac kɛ juɔ̱m kä la̱t wal mi̱ ciɛk kɛ kɔ̱r kä ma̱a̱r mi̱ di̱i̱t 13.8Ga(runi̱ ti̱ baadhɔ̱r ti̱ ci̱ wɔ̱)kä juɔ̱m ti̱ thiɛkthiɛk juam.
kä kɛ dërɛ tuɔk kɛ pɛth, jɛn ɛ guɔŋ puɔny, thiɛk,kä puɔny thuar ɛ rɛy wicmuni̱ mi̱ luot rɔ kɛ jɛn dëp kɛ riëtdɛ rɔ.
kɔr ŋuani̱ matpiny, a T Tauri kuɛli̱ kä  la̱t ni̱ kɛ cäŋ.
wi̱cmun la̱r ɛmɔ kɛ kui runi̱ ti̱ baathdɔr ti̱ ci̱ wɔ̱ ( kɛ a kän tuɔk kɛ 1%) kä cuɛ di̱t ɛlɔŋ kɛ ni̱ runi̱ bathdɔr 10-20.  
kä wi̱c muni̱ ciɛk ɛ piethɛ kiɛ rëp amän jɛn rɛydɛ cuɛ leth ɛlɔŋ kɛ cuɛ law kä thiɛk, yiëë adit.
kä cääk kuen kɛ ti̱ kɔŋ ɛ gua̱th rɛy puɔ̱rä puɔny, ɛ jɛn thukdɛ ɛmɔ gua̱th kɛ buɔm päm mi̱ tɔtɔ gua̱thdɛ,cuɔk kɛ jɛn i̱ Late Heavy Bombardment, cɛ tuɔk kɛ ɣöö 4.1 Ga, kä thuɔk gek 3.8 Ga, kä kɛ thuɔ̱kdɛ kä  kɛ Hadean. 
kɛ tuukdɛ kä Archean, wi̱cmun ti̱kɛ ta̱a̱ kɔ̱c.
ca thuɔ̱k mi̱ pay tuɔk lar kɛ kui̱ path läär ni̱ ciaŋ, 4.48 + 0.02 Ga, kiɛ 70-110 kɔ̱r runi̱ ti̱ bathdɔ̱r kä kuiɛl kɛ cuŋnhial dial.
kä kör cua päl kɛ kɔ̱r gua̱th mi̱ 100 mi̱lilon buɔm mi̱ di̱i̱t kkä kɛ jɛn gua̱th ɛ tɔ̱tɔɔ̱ ɛmɔ Chicxulub kɛ thuk ɛmɔ ɛ ŋäth kɛ cɛ nööŋ kä la̱t kä kɛ thiɛl kä ley mi̱ cuɔli̱ Dinosaurs.
kä ɛ nyɔ̱k kɛ thuk tuk mi̱ cuŋ ɛmɔ kä pay cuɛ luɔt kui̱ mi̱ dɔ̱ŋ kɛ adit , kɛ latdɛ ɛ jɛn thiɛl ŋäc mi̱ gɔa laatdɛ.
kä rɛydɛ muni̱, läär mëë kä wi̱cmun ɛ tëë wi̱i̱ pi̱ni̱ kɛ nhiam kä buum, cuɛ bath kä kɛ matdiɛn kɛ min nhiam Hadean thän kɛ thukdɛ kä kɛ ta̱a̱dɛ thuk kä kɛ Late Heavy Bombardment.
kɛnɛ thuorthuor kɛ jɔc Hadean kä nhiam Archean läär kä dɛy gek kɛ kui̱ rööli̱ ti̱ pith.
rööl laat gua̱th kɛ rɛw ti̱ tuɔk kä luoc rɔ kɛ ta̱a̱ wec mi̱ ta̱a̱ tëë ci̱ tuɔk ni̱ wal.
kɛ ɛmɔ luotdɛ, päm mi̱ tɔ̱c kɛ thäŋ gua̱thni̱ guicdɛ kɛ thukdɛ kɛ ɣɔ̱kduɔ̱rä kɛ guäth i̱ täkɛ Archean
ɛn tämɛ ɛ jɛn min luotdɛ cëtdɛ kɛ ɛmɔ ti̱ ŋuan kä kɛ gua̱th mi̱ tɔ̱tɔ̱ kɛ naŋdɛ kɛ gua̱th ëë ciɛ̈k ɛ kɛ la̱a̱t ti̱ cuɔl thuk kɛ la̱t ni̱ mi̱ bɔ̱rɛy puɔnyni̱ kɛ kumduɔ̱r kɛ thuk.
Kɛ thëm kamä wicmuɔ̱ni̱ ɛ la 1 astronomical unit (AU) kiɛ kam wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛl kɛnɛ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n in dɔ̱ŋ rɛy ɣɔaa, thiëëk Wecmuɔ̱ɔ̱n kɛ Cäŋ, /thiɛlɛ pi̱w ti̱ ci̱ be̱n Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛ ɣöö lëth ca̱ŋ cɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱i̱ kä ɣöö dee tilij rɔ ku lɛ mat kä duäŋ in bä rɛy päämni̱ derɛ pek mi̱ bäär naŋ kɛ ɣöö derɛ ku lɛ tä kɛ tul pi̱i̱ni̱.
Nyuuth mi̱ pay ben latɛjɛ i̱ yiër diaal tuɔkɛ rɔ̱ ni̱ wal kɛ run ti̱ taydɔɔri̱ da̱ŋ 4.4 tëë ci̱ wɔ̱ ni wal.
Ɛn gua̱a̱th ɛ mɔ, cuu Cäŋ rɔ ben rep kɛ buay kɛɛ 30% kɛ pek runi̱ ti̱ biliööni̱ da̱ŋ 4.5 tëë ci̱ wɔ̱.
Tëë kɛ dup ti̱ ŋuan, duŋdɛ ɣöö /kän naath mat jɔɔdiɛn, ɛn ɣöö tëk bëë raar i̱di̱ rɛy kɛmikɔli̱ ti̱ /ci̱ tä kɛ yiey; ciaŋ kɛmikɔli̱ in caa la̱t kɛ ɣöö baa nyin kɛmikɔli̱ a la̱t kɛ thi̱n, /thiɛlɛ mi̱ nyoothɛ ɛn ɣöö derɛ tä kɛ mi̱ dee tä kɛ yiey kiɛ dee tëk thi̱n.
Ɛ cieŋ ɛ min bä jiɔm kä dup ti̱ kɔ̱kiɛn mi̱ /ci̱ cäät kɛ mëë la̱tkɛ ɛ Miller Urey, cuɛɛ lɛ ben ɣɔ̱n kɛ dup ti̱ ŋuan ti̱ cuu ku wɔ̱ lɔɔc nath.
RNA dëë ben woc kɛɛ DNA, kɛ ɣöö derɛ yiëëth pua̱a̱ny ran nööŋ raar kɛ gua̱a̱thdɛ kä laa jänyni̱jɛn.
Min bumnijɛn kä la̱t kuakni̱ pua̱a̱ny ran  - min nhiamdiɛn ɛ jiäkä duɔ̱ɔ̱p in dee piith kɛɛ nyin teekä diaal tin yiëë.
La̱t mi̱ caa thɛm kɛ ruɔ̱n 2003 cɛ jɛ lat ɛn ɣöö "montmorillonite" (möntmörilɔnait) derɛ thiɔl mi̱ wacwac jakä  bɛ rɔ loc ɛ la "guɔ̱p" kä ɛn guɔ̱p ɛ mɔ derɛ RNA in caa pat puɔ̱ny muɔ̱n jakä rolɛ rɔ.
Ɛn waŋ teekä min cɔali̱ LUA ɛ jɛn kar jɔɔkni̱ diaal tin tä wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n amäni̱ ɛn walɛ.
Gër jɔam mi̱ bi̱ tä kɛ yiëë rɛydɛ ɛ jɛn ëë ci̱ lät jakä gɔŋ kɛ kui̱i̱ teekä.
La kɛn ŋɔak ɛ jak kä wac, ɛ la la̱ny duɔ̱ɔ̱rä kɛ ɣöö bɛ ku lɛ tä kɛ thuɔp, kä kɛ jɛn la̱t ɛ mɔ bɛ ŋɔak jakä nyɔk rɔ kɛ ciɛk.
Tëk in di̱tni̱jɛn in kum piny wecmuɔ̱ɔ̱n kuɛɛ tëk kɛ pɔtɔthindhɛthith in ku ti̱ diaal la jakä bia̱a̱ biɛl mi̱ tɔ̱c.
Mi̱ görkɛ nööŋ dɛɛni̱ maac rɛy dëëp, la tul ɛ ka̱mkɛ raar rɛy pi̱i̱ni̱, bɛ yiëë cuu pa̱l wɔ̱.
Waŋ yieekä kuɛɛ lrɔ lɛ ben mat kɛ rɛy runi̱ taydɔɔri̱ da̱ŋ 3.8 ti̱ ci̱ wɔ̱ ni̱ wal.
Kɛɛ nhiam , ɛn yiëë in ci̱ ben raar cɛ rɔ liɔm kɛ wäŋ pa̱a̱m, kɛɛ läŋ, amäni̱ tin kɔ̱kiɛn.
Ɛ cieŋ ɛ mëë ku waŋ teekä kɛl ka̱m ni̱ pek yieekä mi̱ naŋ minit, mëë ci̱ la̱t ɛ mɔ rɔ luɔc kɛ pek mi̱ bäär cuɛɛ rɔ jakä jiɔm mi̱ di̱i̱t min ku lɛ tä wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n amäni̱ walɛ.
Jiɔm in tä ni̱ nhial wi̱i̱ pua̱a̱ri̱ laa waŋ ca̱ŋ a gaŋɛ gua̱a̱th in ci̱ jiɔm lëth ɣɔaa ɛ mɔ lɔk.
Kɛ kɔrɛ, cuu Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n lëth Ca̱ŋ mi̱ di̱i̱t cuu jiäk kä Prɔtɛrɔdhɔik ɛɔn.
Duɔth tilijä mi̱ caa jiäk kä South Africa tuɔɔkɛ ni̱ kɛ taydɔɔri̱ da̱ŋ 2.2 tëë ci̱ wɔ̱ ni̱ wal, mëë caa ben nyoth ɛ makanti̱th, diɛwkɛjɛ ɛn ɣöö jiëkɛ kɛ där keerä wecmuɔ̱ɔ̱n.
Ɛn Ice Ëej kiɛ pi̱i̱riööd ëë jiëkɛ ni̱ tilij kä Hurönia, dee jɛ nööŋ rëp yieekä rɛy jɔam, mëë cii mɛthëën (CH4) jakä kuiy rɛy jɔam. 
Kuɛɛ laa ɣöö ɛn ciöt i̱ I̱thnöwbɔl wecmuɔ̱ɔ̱n  ɛ ciöt mi̱ laa latkɛ ɛ nɛy ti̱ ŋuan mi̱ cuu ben lot ni̱ run tëë kɔn tëë thia̱a̱ŋ kɛɛ tilij wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛ gua̱a̱th ëë ta̱ kɛ Cryogenia.
Karbɔndayɔkthaaid laa matɛ rɔ kɛ nhial kɛ ɣöö bɛ pääm ku lɛ dhiey, bɛ rɔ cuu jakä karbɔn athid, ɛn wa̱nɔ bɛ rɔ cuu lak yieer kä bɛɛ ga̱th in tɔ̱ɔ̱c ku ben ɛ la duäŋ nhial rɛy jiam.
Ɛn Bakti̱i̱ria in la dɔw diɛwkɛjɛ ɛn ɣöö cɛ rɔ tɛ̈m jɔ̱ɔ̱r kä wäŋ teekä tin kɔ̱kiɛn (kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ cɔaljɛ i̱ Neomura) duŋdɛ ta̱a̱ ɛ mɛ ɛ göl.
Kɛn cɔ̱w leeyni̱ tëë wal tëë laa wa̱a̱y kä bi̱ rɔ nyɔk kɛ ciɛk ciee tin diaal tin laa do̱ny kɔɔr kä ti̱ ci̱ kɔn li̱w, bɔ̱kɛ ben jɔɔc ni̱ kɛɛ ɛra mëë bëë kɛ Paleoproterozoic, tha̱a̱ŋkiɛn ni̱ kɛ miliööni̱ da̱ŋ 2.4 tëë ci̱ wɔ̱; kɛn wäŋ teekä ti̱ ŋuan ɛ ti̱ tëë do̱ny rɛy cɔ̱ɔ̱ni̱ ti̱ leykiɛn li̱w tä kɛ kɛ puɔ̱ny mi̱ dee rɔ teek kä rɔa.
Ɛn waŋ teekä min di̱tni̱jɛn dɔ̱ŋ cuɛ dee ɣɔ̱n i̱ derɛ wäŋ tin tɔatni̱ roc puɔ̱ɔ̱nydɛ duŋdɛ ɣöö cuɛ ku lɛ pa̱k (dɔ̱ŋ derɛ laa ɣöö ci̱ kɛ rɔ̱ pieth ti̱ gaŋkɛ kɛ tëk ëë tëk kɛ kɛ)
Mi̱ tëë kɛ yiëë, laa waŋ teekä min di̱tni̱jɛn a jakɛ kä lät kɛ pɛ̈th kä bɛ buɔ̱m mi̱ di̱i̱t cuu jiek.
Kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt, cuu kɛ rɔ̱ cuu jäl kamni̱kiɛn, ɛn waŋ teekä min di̱i̱tni̱jɛn kɛnɛ min kuiyni̱jɛn rɛcɔ.
Mi̱ caät kɛ nɔmɔ cɛ tuɔɔk kɛ pɔtɔthindhɛtik thayanɔbakti̱i̱ria wɔ̱ dɛ waaŋ heterɔtrɔpik mi̱ di̱i̱t kä bëë ɛ la klɔrɔpla̱thni̱
tëë kɛɛ thio̱o̱rɛni̱ ni̱ ti̱ latɛ ɛn ɣöö wäŋ teekä ɛ kɛn ɛ tëë ci̱ ben ɛ la pɛrɔkthi̱thamni̱, cuu thi̱pirɔcɛtni̱ bën ɛ la thilia kɛnɛ plajɛla, kä dɔ̱ŋ ɛn wa̱nɔ cuu DNA baira̱th cuu bën ɛ la waŋ teekä min ci̱ rɔ göl piny, kuɛɛ la ɣöö /thiɛlɛ ruac kɛl mi̱ caa nhɔk kä kɛn ruaacni̱ diaal ɛ tɔ̱ ɛ nɛy ti̱ ŋuan.
Kɛ gua̱a̱th runi̱ ti̱ tanydɔɔr 1.1 ëë ci̱ wɔ̱ ni̱ wal, cuu ro̱l mi̱ tä rɛy bäbdiitä mi̱ cɔali̱ Rodinia rɔɔdɛ ruɔl gua̱a̱th kɛl ɛ la ro̱l mi̱ tä kɛ wi̱i̱.
Ɛ ciäŋɛ ni̱ mëë cɛ tä kɛ dääk kam döör in took tëk kɛ waŋ teekä kɛl kɛnɛ mëë took tëk kɛ wäŋ teekä ti̱ ŋuan, /caa jɛ ŋäc a gɔaa rɛy biliöön runi̱ tëë ci̱ wɔ̱, mi̱ ɛ min mith kɔn jiɛcɔ kɛ pieth ɔ kɛɛ nhiam, kä dɔ̱ŋ algëë in tɔ̱ɔ̱c.
Tuɔ̱ŋ makanti̱thä caa kɛ rɔamthi̱n ɛ tin tä ni̱ piny muɔ̱ɔ̱n tin ciee kɛ gua̱a̱th in ci̱ ɔrɔjɛnik peek thi̱n, min nyooth gëëk  thakäni' tëë wal, ɛ la dääk leeyni̱ kɛnɛ jiɛn tëë nhiam.
Kɛ gua̱a̱th mi̱ ciee kɛ run ti̱i̱ miliööni̱ ti̱ 1000 -830 tëë ci̱ wɔ̱, kui̱c in di̱tni̱jɛn wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n cɛ rɔcdɛ mat kui̱i̱ Rodinia.
Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n mi̱ /ka̱n ni̱ nɛn kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ la jɛ la cɔalkɛ i̱ Pannotia kiɛ Vendia.
Ɛn riɛlɛ kɛnɛ ta̱a̱ in lätkɛjɛ ɛn matdɛ kɛ rɔ gua̱a̱th kɛl ɛn tilij ŋotɛ waa kɛ mi̱ guɛckɛ jɛ kä bum lat dɛ, kɛ ɣöö /caa luäŋ kɛ läth lo̱cni̱ nath ciee Prɛtɛrɔdhɔik Ithnöwbɔl wecmuɔ̱ɔ̱n.
Kä kɛ ɣöö kabɔndayɔktha̱a̱d kiɛ CO2 ɛ jiɔm mi̱ gɔaa kɛ duël tin tɔ̱ɔ̱c, cuu ɣɔw kuu kɔ̱c wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw. 
Lëër päämni̱ min la waŋ ɛ no̱o̱ŋ mëë cɛ rɔ ben reep kä jɛn tuɔɔkɛ kɛ tiath Rodinia mëë tuɔɔk kɛn gua̱a̱th ɛ mɔ.
Ɛn tuk teekä kä ti̱ diaal mëë cɔali̱ Ediacara biota, cuu kɛ di̱t kä cuu kɛ ŋuan ɛ la̱nykɛ ni̱ ta̱a̱ ëë wal.
Tëë kɛɛ ɛra-ni̱ da̱ŋ diɔ̱k: Paleozoic, Mesozoic, kɛɛ Cenozoic, kä ɛ jɛn gua̱a̱th ëë nyuuth teekä rɔ cuu luɔc gua̱thni̱ ti̱ ŋuan kä cuu kɛ cua̱a̱ ti̱ tä kɛ tëk amäni̱ ɛn täämɛ.
Nɛmɛ cuɛɛ pi̱w yiëër jakä wɔ̱ nhial.
Thuɛ̈ythuɛ̈ɛ̈y tëë nyooth ɣöö ci̱ ɣɔw kɔn tä kɛɛ tilij cuaa kɛ ben jiäk kä Gondwana ëë wal.
Cuu ro̱l Laurentia kɛnɛ Baltica kam 450 kɛnɛ 400 runi̱ ti̱ miliööni̱ ti̱ ci̱ wɔ̱ ni̱ wal, gua̱a̱th ëë tuɔɔk kɛ Caledonian Orogeny, kɛ ɣöö bɛ rɔ ku lɛ jakä Laurussia (mëë cuaa lɛ ben cɔli̱ Euramerica).
Ɛn röm Siberia kɛnɛ Laurussia ɛ jɛn ëë no̱o̱ŋ Uralian Orogeny, ɛn röm Gondwana kɛnɛ Laurussia ɛ jɛn in cɔali̱  Variscan kiɛ Hercynian Orogeny kä Europe kiɛ ɛn jɛn Alleghenian Orogeny in tä kä North America.
Kä min ku tëk in tä kä Ediakaran jɔɔc ɛ la mi̱ /kän nyin pua̱a̱nydɛ ben raar a gɔaa,  kä bum läthdɛ rɛy gurupä min pay ben ɛ, kɛ kɔr gurupä mëë cɔali̱ Cambria, ci̱ ɣɔw ku thuŋ tä kɛɛ "phyla" ɛn wa̱nɔ.
Tha̱a̱ŋ gurupni̱ Cambria ɛ ti̱ jɔckɛ ɛ la gääy ca̱kdiɛn naath duŋdɛ ɣöö tä kɛ kɛ ta̱a̱ mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ giɛckɛ tëk in pay tuɔɔk; tin ciee kɛ dee kaa Anomalocaris kɛnɛ Haikouichthys.
Ley ëë dee ku lɛ ben ɛ la jɔak kä rɛc diaal, kiɛ mëë thie̱e̱k kɛ jɛ, ɛ jɛn Pikala. 
Rec, in ku laa jɛn ley yiëër, bëë te̱e̱kä rɛy yiëër kɛ rɛy runi̱ ti̱ miliööni̱ ti̱ 530 tëë ci̱ wɔ̱ ni wal.
Dcŋ cɛ̱ɛ̱ni̱ diaal kɛnɛ jiɛn tin ci̱ dɔŋ tuɔɔkɛ ni̱ kɛ miliööni̱ ti̱ 480 - 460 ti̱ ci̱ wɔ̱ ni̱ wal, kuɛ la ɣöö tëë mi̱ nyoothɛ ɛn tin ci̱ ciɛk kɔɔr cɔ̱ɔ̱ni̱ ti̱ti̱ tä ka wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n ɛ la ley kɛ run ti̱ la miliööni̱ ti̱ 1000 kä cuu jiɛn tä wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n ni̱ kɛ miliööni̱ ti̱ 700 tëë ci̱ wɔ̱ ni wal.
Cuu rɔ̱a̱a̱thkiɛn bɛn piith kä cuu kɛ rɔ̱ ben loc ɛ la tetkiɛn tëë ku kɛn kɛ laa kapkɛni̱ wi̱cdiɛn nhial wi̱i̱ pi̱i̱ni̱ kɛ ɣöö bi̱ kɛ ku lɛ yiëë kɛ jiɔm raar.
Kɛ jɔak cuu tha̱a̱ŋkiɛn tëk raar lɛ ben ŋic, la kɛn laa cieŋ ni̱ raar kɛ pek teekädiɛn in di̱i̱t, duŋdɛ ɣöö ku laa locni̱kɛn rɛy yiëër kɛ ɣöö bi̱ kɛ toŋ wɔ̱ kuɛm thi̱n.
Jɛn cukɛ ciɛk kä cukɛ tä kɛ dɛy, kä kɛn dɛy ɛ tɔ̱ cua rɔ̱ wɛ̈ɛ̈r piny gua̱thni̱ diaal, gua̱a̱th ɛ mɛ  (cua pa̱a̱r ɛ la run ti̱ miliööni̱ ti̱ 360 tëë ci̱ wɔ̱).
Kɛ run ti̱ kɔ̱ŋ ti̱ la miiliööni̱ ti̱ 30 (310 Ma) cuu ɣɔw rɔ nën cɔ̱w le̱e̱ni̱ ti̱ gööl (cɔ̱w le̱e̱ni̱ kɛnɛ diit kɛ rɛc yiëër)
The Triassic–Jurassic thuuk kɛ le̱y kɛ lia̱a̱ kɛ run ti̱i̱ miliööni̱ ti̱ 200 (Ma) tëë ci̱ wɔ̱ cuɛ daynɔthɔɔri̱ ti̱ ŋuan kän, kä cuu lɛ be̱n ŋuani̱kɛn kä le̱y yiëër.
60% kä tin la le̱y yiëër cuu pe̱k te̱e̱kädiɛn thuɔ̱k wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kä 25% kä döör le̱e̱ni̱ diaal.
Lia̱a̱ in diɔ̱ɔ̱diɛn in di̱i̱t ɛ mëë cɔali̱ Permian-Triassic, kiɛ The Great Dying (Lia̱a̱ in Di̱i̱t), kä ɛn nɔmɔ diɛw kɛ jɛ in dɔ̱ŋ bëë kɛ ma̱r päämni̱ mëë laa tuɔɔ̱k  kä Siberia, kɛ pɛ̈ɛ̈n athtɛrɔɔidä, kɛ mi̱ cɔali̱ mɛthëën ha̱ydërët mëë laa loocrɔ ɛ la ga̱a̱th, kɛ mak yiëër, amäni̱ dak yiëër kɛ jiɔm.
Nɛmɛ ɛ jɛn lia̱a̱ ëë bɛc ni̱ jɛn kä kɛn diaal, kɛ ɣöö cɛ 57% kä döör le̱e̱ni̱ diaal näk kä cɛ 83% kä cɛ kar le̱e̱ni̱ diaal näk
Kɛ tuk Palɛothin kɛ Paleocene, cuu wi̱c muɔ̱ɔ̱n rɔ nyɔk kɛ tëk kä lia̱a̱ ëë di̱i̱t ëë dan, kä cuu le̱y rɔ̱ re̱e̱p kɛ diëëth.
Ɛn piny ëë /thiɛl juaac cuɛ ciɛk ku took gua̱thni̱ ti̱ ŋuan, kä cuu le̱y ti̱ di̱t ci̱e̱e̱ Adrewsarchus bën nhial ɛ la kɛn le̱y ŋuani̱kɛn wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n, kä cuu rɛc tin di̱i̱tni̱kɛn cie̱ kɛ Basilosaurus yie̱r cuu käp.
Le̱y raar tin di̱t ciɛ̱ Paracɛrathɛria̱m kɛɛ Dɛinɔthɛria̱m tin te̱ rɛy juaacni̱ raar cuu käp.
Cuu bäbdiit yie̱r ëë cɔali̱ Tethys Sea rɔ cuu gääk kɛ kɔr kä mëë ci̱ Africa kɛnɛ Europe rɔ̱ pi̱i̱m.
Ɛn piny  ëë la mat wi̱i̱ni̱ cɛ le̱y tëë tä kä rɔ̱ tëë cɛ ŋaak kui̱i̱ South America jakä ɣo̱nh kä North America, la kɛn rɔ̱ cua̱ guäc i̱ nɔ.
Kɛ gua̱a̱th ëë bɔ̱ kɛɛ tilij cuu ram in ŋäc ŋɔak cuu be̱n kä Saharan Africa (ɛ la we̱c in kööt ni̱ jɛn kä Aprika) kä cuɛ cuu räth gua̱thni̱ ti̱ ŋuan.
Ŋa̱a̱th jɛ ɛ nɛy ti̱ ŋuan ɛn ɣöö ɣöth mi̱ di̱i̱t tookɛ rɔ ge̱e̱kä Beringia, kä ɛ jɛn ɔ, ɛn walɛ, tëë kɛ thɔ̱rɔ̱a̱a̱li̱ (tëë ci̱ piith kä North America kä cuu lɛ be̱n liw), jio̱o̱k tuɔ̱ruɔ̱k (tëë ci̱ lɛ be̱n piith kä cuu be̱n niɛ kää North America), amäni̱ die̱e̱l America.
Cuu ŋith rɔ re̱e̱p kɛ di̱t kɛ pëth, kä kɛɛ 2 Ma (run ti̱i̱ miliööni̱ da̱ŋ 2 tëë ci̱ wɔ̱), cuu le̱y in nhiam in caa kuëŋ ɛ la Homo, cuɛ pääl.
Ɛn ŋäc kä ɣöö baa mac yie̱ny dɔ̱ŋ tuɔɔkɛ kä Homo ɛrɛktath (kiɛ Homo ärgathtɛr), kɛ gua̱a̱th mi̱ de̱e̱ laa run ti̱ 790,000 tëë ci̱ wɔ̱ ni̱ wal ɛlɔ̱ŋ cie̱e̱ taydɔɔri̱ ti̱ 1.5 ni̱ wal.
Gua̱a̱th ëë bɔ̱ thok thi̱n ɛ mi̱ bum ŋäcdɛ ɛlɔ̱ŋ; gotɛ /känɛ ni̱ jɔɔc ɛn ɣöö Homo erectus (ɛ la ram in cuuŋ) mi̱ rami̱ de̱e̱ ruac kiɛ /kän rɔ luäŋ kɛ ruac ama̱ni̱ mëë ci̱ Homo sapiens be̱n.
Luäŋ lie̱ŋ kɛ tin kɔ̱kiɛn cue di̱t, kä cuu thok rɔ re̱e̱p kɛ gɔɔy, kä cuu la̱t kuakni̱ thia̱k.
Nɛy  tëë nhiam tëë nyooth thaany kä ɣöö tä ɣɔw kɛ yie̱y kɛ nɛy ti cɔali̱ Neanderthals (kɛ nɛy ti̱ kuëŋ ka̱ do̱o̱r mi̱ /thiɛl kar ti̱ ŋot te̱e̱kä); la kɛn nɛɛkiɛn tin ci̱ li̱w a koony, kä kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ /thiɛlɛ thaany mi̱ nyoothɛ i̱ tä kɛ kɛɛ kuän kiɛ kuak.
Mëë ci̱ thok rɔ ku be̱n luäŋ kɛ lëëy,  cuu ŋäc kä ɣöö baa duɔ̱ɔ̱r tiim kɛnɛ ɣöö bi raan ŋɔak kuëŋ wi̱i̱dɛ kuu bän, nɔmɔ ɛɛ thio̱o̱ri̱ mi̱ caa ka̱m raar ɛ Richard Dawkins, kä makanɛ mi̱ cɔali̱ 'meme' kiɛ (mim).
Kɛ kam 8500 kɛnɛ 7000 BC, nɛy tëë tä gua̱a̱th ëë laa do̱ny mëë cɔali̱ Fertile Crescent kä Middle East cua kuay jiɛn piith kä cua le̱y ti̱ gööl cuu tuut: cuɛ cua̱ jɛn bän agrika̱lcɛr.
Duŋdɛ ɣöö, niɛ rɛy nɛni̱ tëë ci̱ agrika̱lcɛr la̱t, cuu ɣɔw tä kɛ pälpiny kä cuu ɣɔw tä kɛ ria̱ŋ gua̱thni̱ tëë ci̱ ji̱kiɛn pie̱th nhɔk. Cuu naath cuu ŋuan gua̱thni̱ ti̱ ŋuan.
Nɛmɛ cuɛ cuɔ̱p wi̱e̱c muɔ̱ɔ̱n in nhiam nööŋ rɛy we̱c mi̱ cɔali̱ Sumer kä Middle East, kam 4000 kɛnɛ 3000 ɛ ŋot /ka̱n Kuray ni̱ dap (4000 kɛnɛ 300 BC)
Cuu nɛy ti naath cuu ciäŋ ɛ la nɛy /ci̱ lɛ diɛɛr kɛ min baa cam kɛ kui̱i̱ te̱e̱kädian, cukɛ lät ti̱ kɔ̱ŋ cuu tok kɛ la̱t (cie̱e̱ ta̱th ŋɔaani̱, dëë rɛc kɛ tin kɔ̱kiɛn).
Kɛ rɛy runi̱ 500 BC, cuɛ tä kɛ nɛy ti̱ ci̱ cop kä Middle East, kä Iran, kä India, kä China, amäni̱ Greece, tëë kɛ gua̱th ti̱ ci̱ cop, kä tëë kɛ gua̱th ti̱ wɔ̱ nikɛn piny.
Ɛn cuɔ̱p ɛmɛ cuɛ bën kɛ ca̱a̱p ko̱o̱ri̱, art (cär thuurɛni̱ ti̱ gööl), thayanthi, mɛ̈thmitikni̱, kɛɛ arkitɛk.
Ɛn kuäär ji̱ Rööm ɛ la Roman Empire cua be̱n jakä duŋ Kuricinä ɛ kuäär mi̱ cɔali̱ Emporer Constantine kɛ jɛn tuk runä kuri̱ in ŋuaandiɛn (4th century) kä cuɛ rɔ bän tie̱e̱c piny kɛ thuɔ̱k runä kuri̱ in dhie̱e̱cdiɛn (5th century).
Due̱l Pɛɛli̱ (The House of Wisdom) cua bän la̱t kɛ ruɔ̱n ëë tuɔɔk kɛ Abbasid rɛy Baghdad kä Iraq. 
Kɛ 14th century (run kuri̱ ëë la wälŋuaandiɛn), cuu  Renaissance tuɔɔk kä Italy, kä ŋa̱th Kuoth cuu bën nhial, art, kɛɛ thayanthi.
Cuɔ̱p kä Europe cuɛ rɔ cuu gɛɛr kɛ tuk 1500, kä cuu lät thayantithni̱ kɛnɛ lät cɛrikani̱ rɔ cuu tok.
Ɛ tuɔɔk ni̱ kɛ 1914 ɛ wɔ̱ kä 1918 kɛnɛ 1939 ɛ wɔ̱ kä 1945, röl diaal wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n ci̱kɛ rɔ̱ kuëŋ rɛy ko̱o̱ri̱ we̱c muɔ̱ɔ̱n.
Kɛ kɔr ko̱o̱ri̱, cua wi̱i̱ ti̱ ŋuan cak piny, kapkɛ ko̱o̱ri̱ kiɛ ka̱mkɛ we̱cɔ buɔ̱m kä piriööd mi̱ ruaackɛ nikɛ ɛ ro̱l mi̱ dɔ̱ŋ.
Ta̱th kuakni̱ tin tä kɛ tɛknɔlɔgi̱ cie̱ kɛɛ nuklie̱r wɛpɔni̱, kɔmputɛri̱, jinɛtik ɛnjinie̱e̱riŋ, kɛɛ nanɔtɛknɔlɔji.
Rik ti̱ di̱t ti̱ ŋuan cie̱ kɛ jua̱th, ko̱o̱ri̱, caan, ma̱c cäri̱ nɛni̱ ti̱ kɔ̱ŋ kɛ buɔ̱m, kɛ ta̱a̱ in gɛ̈ɛ̈rkɛ ni̱ jiɔm ɛ raan, cua rɔ̱ re̱e̱p kä wɔ̱ naath kɛ mi̱ rëëp kɛ rɔ̱ wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n.
Hi̱thtöri̱ni̱ ran, kiɛ hithtöri̱ min caa rɛkɔɔd, kɛɛ ruaacni̱ ti̱ caa latni̱kɛ kɛ kui̱i̱ te̱e̱kä mëë wal.
Neolithic kiɛ (Nie̱wlithik ɛ la nɛy tëë bɔ kɛ kɔr Ithtön Ëëj, tëë cuu pääm ku bän ŋat, kä cuu pääm ku bän toth ɛ puɔth) ɛ kɛn nɛy tëë cuu be̱n agrika̱lcɛr tukdɛ be̱n nɛn, kam 10,000 kɛnɛ 5000 BCE, kä Near East kui̱i̱ Fertile Crescent.
Mëë ku pie̱th we̱e̱ kɛ mi̱ re̱e̱pɛ rɔ, cua pie̱th dɛyjiɛn tin tä kɛ kuay cuu jiäk ɛ thia̱k kä ɛn nɔmɔ cuɛ naath cuu jakä da̱a̱kɛ lät kɛ ɣöö baa mi̱i̱th cuu tɔ̱ɔ̱w kɛ gua̱a̱th pi̱i̱thä.
Hinduism (ŋa̱th kuthni̱ kä ji̱ India) bëë kɛ thuɔ̱k Bronze Age (Ruɔ̱n Läŋä) kui̱i̱ rööl India.
Post -Classical history (in ku laa "Middle Ages", runti̱ kur da̱ŋ 500-1500 CE,) cua bën Kurithtianity, kɛnɛ be̱n Ithla̱a̱mik Göldɛn Ëej (run kuri̱ ti̱ 750 CE - runti̱ kur da̱ŋ 1258 CE) be̱n nɛn, kä amäni̱  Timurid kɛnɛ Renaissance ëë tuɔɔk kä Italy (kɛ tuk 1300 CE)
Kɛ gua̱a̱th ëë cup kɛ 18 kur runi̱, cuu ŋäc mi̱ di̱i̱t kɛnɛ tɛknɔlɔji̱ cuɛ lät ɛlɔ̱ŋ wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n mëë ci̱ Rivɔluciɔn duŋ Inda̱thtri̱kä nööŋ kɛnɛ tuuk thukä ciɛɛɛŋä min pay be̱n, mëë took rɔ kɛ 1800 kä cuu räth amäni̱ walɛ.
Kɛ ta̱a̱ cuŋni̱ ran, taa nɛni ti̱ tä wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱nɛ tuɔɔk be̱ndiɛn ni̱ kä Africa kɛ gua̱a̱th runi̱ ti̱ cie̱e̱ 300,000 tëë ci̱ wɔ̱, kä cukɛ ciaaŋ ɛ tä kɛ naathɛ amäni̱ walɛ jiäk kɛ gua̱a̱th runi̱ ti̱ cie̱e̱ 50,000 tëë ci̱ wɔ̱.
Dɔ̱ŋ ni̱ kɛ tuk runi̱ ti̱ miliööni̱ 1.8 tëë ci̱ wɔ̱, kuɛ laa ɣöö de̱e̱ kaa run ti̱ 500,000 tëë ci̱ wɔ̱, nɛy ti̱ naath cua ku took ɛn ɣöö bi̱ kɛ thaal kä bi̱ kɛ ɣɔ̱c kɛ mac.
Nɛy tëë la Palɛɔlithik, ciɛ̱ŋkɛ ɛ la ra̱a̱ŋ le̱e̱ni̱- kuëëny dɛɛni jiɛn, kä cie̱ŋkɛ a la nɛy ti̱ laa ɣöth kä bi̱ ɣöth.
Mëë cuu naath rɔ re̱e̱p kɛ ŋuan kä North America kɛnɛ Oceania tuɔɔkɛ ni̱ kɛ där runi̱ tëë thuuk kɛ aayɛth ëëj, ɛ la run tëë thuuk kɛɛ tilij.
Yie̱r in Yiɛ̈n (Yellow River) mi̱ tä rɛy lo̱o̱lä ka China cua bɛl kɛnɛ dɛyjiɛn ti̱ kɔ̱ŋ be̱n pith thi̱n kɛ ruɔ̱n 7000 BCE, gua̱a̱th lo̱o̱lä mi̱ cɔali̱ Yangtze Valley cua ruth pith thi̱n, kɛ pe̱e̱k runi̱ ti̱ 8000 BCE tëë ci̱ wɔ̱.
Ta̱th bël, cua bän la̱t kɛ ta̱th kuakni̱ läŋä kɛnɛ ciik pua̱a̱ny kɛ gua̱a̱th runi̱ ti̱ 6000 BCE tëë ci̱ wɔ̱.
Rɛy rɛ̈ɛ̈k wi̱i̱ni̱ ɛ kɛn gua̱th ko̱ka, kä gua̱th in ta̱a̱thkɛ ŋɔak thi̱n amäni̱ gua̱a̱th in läätkɛ thiathɛ thi̱n.
Ɛn ta̱th wi̱i̱ni̱ kiɛ bën nath rɛɛk bëë kɛ ta̱a̱ ëë bɔ̱ kɛ naath nhial kɛ cuɔ̱p.
Ciɛŋ ti̱ti̱ cikɛ cio̱o̱k makanɛkä la̱t, kä cua mathmitikni̱ ŋun, kɛ ta̱th kɛɛ läŋ, kɛ rie̱y yiëër, kɛ cio̱o̱k makanɛkä in laa ta̱a̱thkɛ ni̱i̱ dhaari̱ muɔ̱ɔ̱n, bie̱e̱yni̱ lathä, ta̱th luääkni̱ tin di̱t, kɛ gɔ̱a̱r.
Ta̱a̱diɛn in laa jɔɔc kä kɛn Niɔlithik, ɛ jɛn ɣöö la kɛn ɛ nhɔk ni̱ pal kuuthni̱ le̱e̱yni̱ kiɛ kuuth jɔɔkni̱.
Laa cie̱ŋkɛ gua̱a̱thni ti̱ do̱ny; kiɛ löli̱, kiɛ yiër tin tä rɛy löli̱: Tigris kɛnɛ Euphrates kä Mesopotamia, kɛɛ  Nile in tä kä Egypt, kɛɛ Indus in tä ro̱o̱l India, kɛ jɛn Yangtze kɛɛ Yellow Rivers in tä kä China.
Gɔ̱a̱r kɛɛ kuni̱puɔm  tuɔɔkɛ ɛ la thi̱thtɛm mi̱ laa thuɔ̱rkɛ ŋɔak piny kiɛ pääny duëël (pictographs),cuu thuurɛni̱kiɛn ɛ tɔ̱ lɛ bän bën ɛ la thia̱k kä dëë ŋic.
Ja̱l nath caa la̱t ɛ la ja̱l wi̱i̱ pi̱i̱ni̱ - yiër ti ciiw kɛnɛɛ bäbdiitni̱.
Ɛn wɔ̱ ɛ wää naath nhiamɔ cuɛ dääk wi̱i̱ni̱ ti̱ ruackɛ kɛnɛ ruëëc nööŋ.
Rɛy we̱c mi̱ cɔali̱ Crete, cuu Minoan  cuɔ̱pdɛ took kɛɛ pi̱i̱riööd läŋä in ku laa Bronze Age kɛɛ 2700 BCE kä cua naŋ ɛ la jɛn mëë kɔn cop kä Europe.
Kɛ kɔr runi̱ ti̱ bathdɔɔri̱ tëë ci̱ rɔ guɔ̱ɔ̱r, wic muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw cuɛ cop.
Kä India, ɛra ɛ mɛ ɛ jɛn Vedic pi̱i̱riööd (1750-600 BCE), mëë kɔn Hinduism yiath piny kɛnɛ ta̱a̱ ciɛɛŋä ëë wal kä  ji̱ da̱a̱ we̱c India, kä cuɛ be̱n thuɔ̱k kɛ 6 runi̱ti kur (6th century BCE).
Kɛ jɛn gua̱a̱th ŋäcä ŋɔaani̱ kä Mesoamerica (pi̱i̱riööd mi̱ copni̱ ruɔ̱n 1500 BCE - 500 CE), cuɔ̱p mi̱ lɛm jicdɛ kä la̱th gua̱a̱th kɛl cuɛ ku tuɔ̱ɔ̱k, cuɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ ka we̱c ɛ kua lɛ cɔlɔ i̱ Mexico, Central America, kɛ Peru.
Thio̱ri̱i̱ mi̱ cɔali̱ Axial Age mi̱ caa la̱t ɛ wut mi̱ cɔali̱ Karl Jaspers  cuɛ ruac Persian Zoroastrianism be̱n mat thi̱n bɔ̱, duŋdɛ cua taymlanydɛ be̱n gak ɛ ithkɔlari̱ tin kɔ̱ŋ kɛ kui̱i̱ Zoroastrianism.
Ti̱ti̱ kɛɛ Taosm (Taodhim), kɛɛ  Legalism (Ligɔlidhim), kɛɛ Confucianism (Kɔnpiucianidhim).
Kɛn ruëëc kiɛ ɛmpayɛri̱ tëë buumni̱kɛn kä kɛn diaal laa ku kɛ tëëk kɛ kɛ kɔr dëcni̱ tëë caa kuɛ̈ŋ ge̱kä wi̱i̱ni̱ tëë caa käp kä caa la̱th guäth kɛl ɛ kɛn kɛ ɣöö baa wi̱i̱ ɛ tɔ̱ kulɛ jakä thɛntɛri̱ kiɛ gua̱th tin baa agrika̱lcɛr pua̱t piny thi̱n.
Tëë kɛ ruëëc kiɛ ɛmpayɛri̱ ti̱ ka̱a̱pkɛ wi̱i̱ ti̱ tɔatni̱ kiɛ ri̱i̱jiɔni̱ ti̱ kɔ̱ŋ bɔ̱ kɛɛ jɛn pi̱i̱riööd ɛ mɔ.
Kɛn ji̱ Media cuu ruëcdiɛn be̱n wɔ̱ kä ruëëc tëë guurkɛ kä ruëëc tëë buum kä ruëëc Iran, ama̱ni̱ ji̱ Achaemenid tëë rui̱c kɛɛ (550–330 BCE), kɛ ji̱ Parthia tëë rui̱c kɛɛ (247 BCE–224 CE), kɛ ji̱ Sasan tëë rui̱c kɛ (224–651 CE).
Kɛ run tëë cuu be̱n, cuu Alexander the Great (356–323 BCE), mëë ci̱ Macedonia käp, cuɛ wi̱i̱ diaal käp ɛ jiɛn ni kä Greece ɛ tä thi̱nɛ ɛn walɛ amäni India ɛ tä thi̱nɛ ɛn walɛ.
Ɛ tuɔɔk ni̱ runi̱ ti̱ kur in diɔ̱ɔ̱diɛn ( 3rd century CE), cuu kuäär Gupta ta̱a̱ bi̱ tä kɛ mëë cɔali̱ Göldɛn Ëej ëë wal kä India nɛn ɛ /kän gua̱a̱thdɛ ni̱ cop. 
Mëë cuu ɣɔw be̱n tä kɛ päl piny cuɛ cua̱ göldɛn ëëj rɛy ciɛɛŋä kä Hindu kɛ jɛn runti̱ kur da̱ŋ 4 kɛnɛ runti̱ kur da̱ŋ 5 tëë ci̱ wɔ̱.
Kɛ gua̱a̱th ëë rui̱c kɛɛ Augustus (63 BCE – 14 CE), ëë la kuär ji̱ Rööm, ɛn Rööm cɛ rɔ ku thuŋ yiath piny gua̱thni̱ ti̱ ŋuan kui̱i̱ Mediterranean.
Kɛ gua̱a̱th ëë ku ruëc kɛ Augustus (63 BCE – 14 CE), ëë la jɛn kuär ji̱ Rööm in nhiam, ɛn wa̱nɔ ci̱ Rööm rɔ ku thuŋ yiath piny gua̱thni̱ ti̱ ŋuan kui̱i̱ Mediterranean ɛ mɔ.
Ɛn Han daynathti̱ bɔ̱, la buɔ̱mdɛ kɛnɛ lua̱ŋdɛ kä ɣöö ;aa wi̱c naath malɛ ri̱i̱tɛ, päärɛ kɛ buɔ̱m ëë tä kɛɛ kuäär ɛmpayɛr kä ji̱ Rööm mëë ku lɛ tä kui̱c in dɔ̱ŋdiɛn kä Silk Road kiɛ Duup Thiɛliɛk.
Kɛ ta̱a̱ ëë tä kɛ ruëëc tin kɔ̱ŋ kä Kilɛ̈thikɔl Pi̱i̱riööd, ɛn Han China cuɛ räth nhiam gua̱thni̱ tin di̱t tëë tä kumɛ thi̱n, kä tëë tä gɔ̱a̱r thi̱n, kä gua̱th tëë tä kɛ mathmitik thi̱n, kɛɛ athtrɔnɔmi̱, kɛ tɛknɔlɔji̱, kɛ tin kɔ̱kiɛn diaal.
Cua kuäär mi̱ di̱i̱t yiath piny bɔ̱ kui̱i̱ America ɛ thɔ̱ŋɔ̱, bɔ̱kɛ nhial kä ta̱a̱ ciɛɛŋädiɛn ɛ tuɔɔk ni̱ ke 2500 BCE.
Kɛn wi̱i̱ tëë tä kɛ rɛɛk tëë tä kä Mayan in dii̱t cukɛ rɔ̱ jiac nhial kɛ ŋuandiɛn kɛnɛ ditdiɛn, kɛ jɔac, kä ta̱a̱ ciɛɛŋädiɛn kɛn ji̱ Maya cuɛ räth gua̱thni̱ ŋuan kä Yukätaan kɛɛliw.
Tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ ti̱ kɔ̱ŋ bɔ̱, tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱, tëë kɛɛ pi̱i̱riöödni̱ ni̱ ci̱ tɛknɔlɔji̱ pɛ̈th thi̱n kɛ wɔ̱ nhiam. 
China ëë ku lɛ tä kɛɛ Han daynathti̱ cuɛ pɛn ko̱o̱r kɛ we̱cdɛ kɛɛ 220 CE, cuɛ pi̱i̱riööd ëë cɔali̱ Three Kingdoms cuu tok, kä wɔ̱ ji̱ we̱ctëë lät cie̱e̱ kɛ ni̱ ji̱ Rööm kɛ mi̱ rëpkɛ kumɛdiɛn kɛ naŋ gua̱thni̱ ŋuan kä da̱a̱kɛ rɔ̱ bɔ̱ ɛn wa̱nɔ, kä mëë cua be̱n cɔl i̱  Crisis of the Third Century kiɛ Riɛk in Diɔ̱ɔ̱k Runi̱ tin Kuɔ̱r.
Ɛn ŋäc ta̱th laandiitä in laa kuëŋkɛ pät cio̱kä ran mi̱ tëë wi̱i̱ jiöök tuɔ̱ruɔ̱k, kɛnɛ ta̱a̱ nath kɛ jio̱o̱k tuɔ̱ruɔ̱k ti̱ buum ti̱ caa riali̱kä kɛ ɣöö dëë ko̱o̱r luäŋ kɛ ka̱p, cua riɛk mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ cuɔ̱p nɛyni tëë görkɛ nyuur guäth kɛl. /Caa kɛ nho̱k nyuur kɛ päl piny ɛ nɛy tin jäl rɛy dɔaar.
Gua̱a̱th ëë ci̱ be̱n duɔth kä kuär j̱i̱ Rööm, kui̱ cuëëc Mediterranean ɛn wa̱nɔ, cuɛ be̱n tä thi̱n amäni̱ mëë cua be̱, cɔl i̱ Byzantine Empire.
Ɛn ɛra ɛ mɔ laa jɛ laa kuɛ̈nkɛ ni̱ kä run ti̱ kur da̱ŋ 5, mëë pɛn kɛɛ kuäär ji̱ Rööm tëë tä kui̱c caam, mëë ci̱ rɔ be̱n thuɛ̈y piny ɛ la kua̱r ti̱ ŋuan, tëë ci̱ rɔ̱ lɛ bɛ̱n mat piny ji̱ kua̱r duël Kuoth ëë kua lɛ cɔl i̱ Holy Roman Empire kiɛ Kuäär yie̱e̱kä ji̱ Rööm
Kɛn ji̱ South Asia cuaa rɔ̱ lɛ be̱n nën kua̱r ji̱ India ti̱ ŋuan ti̱ cuaa rɔ̱ lɛ be̱n luay däär ɛn wa̱nɔ, cua kɛ lɛ be̱n guɔ̱ɔ̱r ɛ ruëëc Muthlimni̱ ti̱ ci̱ rɔ̱ yiath piny ti̱ cuaa India lɛ be̱n ruac ɛ kɛn bɔ̱.
Nɛmɛ cuɛ Africa jakä mät rɔ South East Asia kɛ trëëd kiɛ thi̱thtɛm ëë laa luɛ̈lkɛ ni̱ ŋɔaani̱, bɛ rɔ cuu thiëëk kɛɛ Asia; matdiɛn ɛ mɛ, kɛ ciaaŋ Muthlimni̱, cuɛ ciaaŋ ji̱ Swahili cuu nööŋ.
Ciɛŋ ti̱ gööl cua ko̱o̱ri̱ lɛ be̱n nööŋ kam ciɛŋä Byzantine Helleni̱ kɛnɛ ciaaŋ Kuri̱tciani̱ ko̱o̱ŋkɛ kɛ tëk ciɛɛŋä Persia kana Iran kɛɛl kɛ ŋa̱thdiɛn kɛ gök mi̱ cɔali̱ Zoroaster.
Ɛ jiɛn ni̱ kä cɛntɛr ëë laa ro̱mkɛ thi̱n kä Arabian Peninsula, cuu Muthlimni̱ rëp ja̱liɛn cuu took kɛ jɛn tuk Post-Classical Era
Min lɛm ni jɛn rɛy ŋäcä nɛmɛ kɛnɛ wɔ̱ nhiam rɛy lätni̱ nɛmɛ dëë kɛ mat kä mi̱ cɔali̱ jɔgrapia̱a̱ kiɛ ŋäc nyinä piɛny.
Lua̱ŋ ëë ka̱a̱pkɛ ni̱ duɔ̱p Africa - Arabia  kɛnɛ duɔ̱p Arabia - Asia ɛ ta̱a̱jiɛr Muthlimni̱ ɛ gääy gɔɔydɛ naath.
Ɛn ɣöö kɛ ji̱ Kuɔth kɛnɛ nhök kä ɣöö baa wi̱i̱ ti̱ ŋuan käp bɔ̱, kɛn kua̱r Europe cuaa ruac Kuɔth naŋ raar kɛ ɣöö bi̱kɛ buɔ̱m ëë tä kɛɛ Muthlimni̱ juɔc jɔk kä bi̱ kɛ Holy Land kiɛ We̱c Yie̱e̱kä nyɔk kɛ nöŋ.
Ruëc Jalaab kɛ we̱c bëë bän thuɔ̱k kɛ där run ti̱ kur da̱ŋ 11 kɛ bën Seljuq Turki̱ni̱ kiɛ Turuk, ɣöthkɛ kui̱i̱ jɔak we̱c Turki̱  kä Central Asia.
Ɛn ri̱i̱jiɔn ɛ mɔ baa lɛ be̱n cɔl i̱ Barbary Coast kä baa be̱n ciɛŋ ɛ nɛy ti̱ cɔali̱  pairɛtni̱ kɛnɛ praivɛtie̱e̱s. Nɛy tɔ̱tɔ̱ bi̱ kɛ dup diaa̱l tin ŋuan tin lot ni thok-yiëër käp, ɛ la gua̱a̱th in jɛ̈c ni North Africa. Ɛn wa̱nɔ, bi̱ kɛn kuak nath ku laa mac kui̱-yiëër, cie̱e̱ tin diaal tin kuaa lɛ naŋ kui̱i̱ rɛ̈ɛ̈k rɛy wi̱i̱ni̱ tin thie̱e̱k kɛ thuuk-yiëri̱ tin tä kä Europe. Kɛn nɛy tɔ̱tɔ̱ laa thuɔlkɛ ka̱da̱mni̱ ti̱ bi̱ kɛn kɛ wɔ̱ kɔak kä thuukni̱ tin kɔakɛ naath thi̱n kä North Africa ɛ la mëë caa yi̱k ɛ la gua̱a̱th ko̱kä kä Barbary.
Rɛy runi̱ ti̱ kur da̱ŋ 8, ŋa̱a̱th Islam kiɛ rie̱t nath kɛ rɔ̱ kui̱i̱ Muthlimni̱ cuaa cuu took kä cuɛ cuu räth rɛy ri̱i̱jiɔnä, kä kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt cuu bën ɛ la jɛn in ŋa̱a̱th kɛ ni̱ jɛ ɛ nɛy tin guani̱kɛn rɛy we̱c, duŋdɛ ɣöö nɛy tëë laa palkɛ Buudhi ŋotkɛ kɛ buɔ̱m kui̱i̱ caam wec.
Kɛ kɔr kä mëë ci̱ Genghis Khan be̱n liw kɛ ruɔ̱n 1227, kui̱c in di̱tni̱jɛn kä Central Asia cuɛ ŋot kɛ mi̱ tëë tetdä we̱c ëë guurɛ, min la Chagatai Khanate.
Ɛn ri̱i̱jiɔn ɛ mɔ cuaa lɛ be̱n da̱a̱k ɛ laa wi̱i̱ ti̱ tɔatni̱ ti̱ la kɛnkɛ laa cɔɔl i̱ kha̱a̱net, ɛ la ti̱ kɔn la̱t ɛ Uzbɛkni̱.
Kɛn nɛy tëë laa cɔali̱ bɛribɛrini̱ tëë la naath ɛ mäk cuaa rɔ̱ ta̱a̱th kumɛni̱kiɛn rɛy tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱ tëë ci̱ duɔth kä kuäär ji̱ Rööm ëë tä caam we̱c.
Duɔ̱ɔ̱p Kuriciinä kiɛ Christianity cuɛ rɔ re̱p ɛn kui̱c caam Europe ɛ mɔ, kä cua mɔnathtɛɛri̱ni̱ kiɛ gua̱th ji̱ la̱a̱tni̱ Kuɔth yiaath piny.
Manorialitẖi̱m, ɛn ciöt ɛmɛ bëë kä ta̱a̱ ëë laa ruɔ̱lkɛ nɛy ti̱i̱ caan gua̱a̱th kɛl, ɛ la nɛy ti̱n la läät dho̱ri̱ nɛyni̱ tin tie̱l-tie̱e̱l kiɛ tin laa lät rɛy ka̱a̱kni̱ dääwe̱c. Kɛn laa nɛy tin la ruëëc ɛ läti̱kä, kɛnɛ ji̱ ŋuɔ̱tni̱ tin la piny ɛ dääk, kɛnɛ ji̱ kumɛ, gua̱a̱th in bi̱ kɛ kulɛ ciäŋ baaŋ thi̱n ɛ la ga̱a̱ŋ thuuk käli̱ kua̱rikiɛn. Ɛn wa̱nɔ bi̱ dëcni̱ kɛnɛ ruëëc tin tä piny kua̱a̱rkiɛn kulɛ lätikä kɛ ɣöö bikɛ kulɛ ciäŋ baaŋ dho̱o̱ri tɔ̱tɔ̱ ɛ /thiɛl yio̱w ti̱ yuɔrkɛ piny. Tɔ̱tɔ̱ kɛ kɛn dup da̱ŋ rɛw tëë caa riali̱kä kɛ ta̱a̱ ciɛɛŋädiɛn kɛ gua̱a̱th ëë tuɔɔkɛ ni̱ mi̱ cɔali̱ High Middle Ages.
Ji̱ Italy tin la ta̱a̱jiɛɛr cua ka̱damni̱ nööŋ kɛ ɣöö bi̱ kɛ bän lät rɛy tie̱cni̱ kɛnɛ rɛy ka̱a̱kni̱ thokëër.
Buɔth, kɛ jɔɔk, amäni̱ ko̱o̱ri̱ cua naath thuuk rɛy kue̱c caam Europe ɛ mɔ.
Ni̱ kɛɛ jɔak mi̱ ko̱o̱r kɛ dhal cuu kɛn kumɛ Zagwe bän ka̱m kuäär kɛ ɣöö ŋäckɛn kuëëc päämni̱ tëë cuaa be̱n tääth luak Kuɔth ëë tä kä Lali̱bɛla. Ɛn nɔmɔ ɛ mi̱ cuaa ŋäcni buɔ̱m la̱tdiɛn kɛ jɛ.
Cuu kɛn trëëd tran-Sahara käp, naŋ kɛɛ daabni̱, kɛ tuɔ̱ŋ guɔ̱ri̱, kɛɛ kadɛ amäni̱ ka̱da̱mni̱ tëë laa kɛn kɛ a ko̱k naath.
Cuu Central Africa da̱a̱p wi̱i̱ni̱ da̱ŋ ŋuan be̱n nɛn, amäni̱ ɛn jɛn Kingdom of Kongo
Cuu kɛn päm mi̱ di̱i̱t täth mi̱ baa be̱n gaŋ ni̱ rɔ̱ mi̱ /thiɛl makanɛ, cie̱e̱  Great Zimbabwe, in la rɛɛk kä Kingdom of Zimbabwe, Khami, in la rɛɛk kä Kingdom of Butua, kɛɛ Danangombe (Dhlo-Dhlo), in la rɛɛk kä Rozvi Empire.
Kɛn rɛy runi̱ ti̱ kur da̱ŋ 9 cuaa Tripartite Struggle be̱n nɛn mëë kääpɛ nhiam India, amäni̱ Pratihara Empire, kɛnɛ Pala Empire, amäni̱ ɛn jɛn Rashtrakuta Empire bɔ̱.
Kɛɛ jɔak cuu Tang dynasty rɔ lɛ be̱n da̱a̱k bɔ, kä kɛ kɔr da̱a̱r runi̱ ti̱ kuɔ̱r rɛy we̱c mi̱ ci̱ nyuɔɔn, ɛn Song dynasty cuɛ China nyɔk kɛ ma̱t kɛɛl, mëë cɛ tuɔɔk ɛ la ɣöö ɛ jɛn we̱c ëë, kɛ thok ëë kuɛ̈nkɛ ɛ William McNeill, "takɛ ney tin ti̱i̱lni̱kɛn kä nɛy diaal, kä täkɛ nɛy tin ŋäc la̱t, kä ɛ jɛn we̱c in ŋa̱ckɛ rɛy wi̱i̱ni̱ diaa̱ wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n".
Kɛ kɔr runi̱ ti̱ kuɔ̱r tëë kulɛ ruëc kɛɛ Mongol Yuan, cuu ji̱ we̱c tin la Chinese buɔ̱mdiɛn cuɔt rɛy kuäärä mëë ci̱ Ming ruëc ɛ la kuäär kɛ ruɔ̱n 1368.
Ɛn Nara pi̱i̱riööd mëë tuɔɔk kɛ rey runi̱ ti̱ kur da̱ŋ 8, ɛ jɛn gua̱a̱th ëë jɔɔc kɛ buɔ̱m ji̱ Japan kɛ jɛ, kä ɛ jɛn tuɔɔk kɛ mëë cɔali̱ göldɛn ëëj kiɛ Golden Age.
Kɛ jɛn pi̱i̱riööd ëë gua̱c kɛ ji Japan kä rɔ̱, buɔ̱mdiɛn lɛ be̱n naŋ ɛ kääri̱ ri̱i̱jicni̱ ti̱ le̱ny naath kɛ buɔ̱m ci̱ cɔali̱ (daimyos), kɛɛ kuäär mi̱ la dëc wɔɔrlɔɔdni̱ (shoguns) cie̱e̱ kɛɛ Ashikaga (shogunate) kɛnɛ Tokugawa (shogunate). Ɛn ciaaŋ ɛ mɔ cuɛ rɔ took ni̱ kɛ ruɔ̱n 1185 cuɛ räth ni̱ kä ruɔ̱n 1868.
Cuu Silla we̱c mi̱ cɔali̱  Baekje käp kɛ ruɔ̱n 660, kä cuɛ we̱c mi̱ cɔali̱ Goguryeo käp kɛ ruɔ̱n 668. Ka̱a̱p wi̱i̱ni̱ tɔ̱tɔ̱  ɛ jɛn tuk Northern kɛnɛ Southern States pi̱i̱riööd. (남북국시대), mi̱ la thok Kuri̱ani̱ mi̱ lot ni pi̱i̱ri̱ööd nhiam ɣɔaa kɛnɛ jɔk ɣɔaa. Kä cua cuu matkui̱i̱ jɔak ɣɔaa  ɛ la Unified Silla kɛnɛ Balhae, mi̱ guur ni̱ Goguryeo, nhiam ɣɔaa ɛn thɔ̱ŋi̱.
Ɛ tuɔɔk ni̱ kä run ti̱ kur 9, cuu Kuäär Bagan rɔ took kɛ jiɛc nhial kɛ cuɛ Myanmar in pay tuɔɔk cuu käp.
Kɛn kar Puebloan kɛnɛ nɛy tëë guurkɛ  (9th – 13th centuries) cuaa tie̱c päämni̱ ti̱ buum kä di̱t, cuaa kɛ täth ɛ kɛn kɛ kui̱i̱ ciɛɛŋä kɛ pe̱k mi̱ bäär ɛ la ti̱ de̱e̱ jääny kä North America amäni̱ gua̱a̱th runi̱ ti̱ kur da̱ŋ 19 ɛ thia̱kɛ.
Kä South America, kɛn run 14 kuri̱ kɛnɛ run 15 kuri̱ cukɛ bën Inca nhial bän nɛn.
Ɛn mëë cɔali̱ Scientific Revolution cuɛɛ buɔ̱m jiäk kä kuak tëë nyuɔ̱th kɛ Europe ɛ Johannes Gutenberg kui̱i̱ ka̱caapa kɛnɛ maykrɔthkɔb tin la guɛckɛ ti̱ na̱n.
Ɛn pi̱i̱riööd in pay be̱n cuɛ ŋot kɛ mi̱ tëë thi̱n kɛ thuɔ̱k köör we̱c muɔ̱ɔ̱n kiɛ World War II, kɛ ruɔ̱n 1945, kiɛ amäni̱ run ɛ ti̱.
Tuk teeka̱ min pay tuɔɔk bëë kɛ jiëc ka thayanthi̱, kɛ bën tɛknɔlɔji̱kä jɛ pɛ̈th, kɛ no̱o̱ŋ kumɛ mi̱ lot rɔ kɛ nɛy diaal, kɛ wi̱i̱ ti̱ ruackɛ ɛ ji̱ kɛ.
Kɛ rɛy tukä pi̱i̱riöödä mëë kua lɛ be̱n took ni̱ mɛ pay bënɛ, ɛn Europe cuɛɛ rɔ luäŋ kɛ jiëc kä cuɛɛ ŋot kɛ mi̱ ruaacɛ wi̱i̱ ti̱ ŋuan; amäni̱ ɛn täämɛ, ŋot gɔ̱a̱a̱r kɛ mi̱ ŋak kɛn la̱t ëë lätɛni̱jɛ.
Mëë bɛ ku laa ruɔ̱n 1000 CE, cɛ ca̱p tɔ̱wä yio̱o̱ni̱ ku thuŋ luäŋ kɛ lätni̱.
Cuɛɛ ŋäc la̱t tɛknɔlɔji̱ nhɔk kä ta̱th la̱ŋ, kɛnɛ landiit in laa kuɔɔthkɛɛ duäŋ, kɛ landiitni̱ tin la rɔamkɛ ni kubri̱ni̱, kɛɛ makanɛ min laa nyooth tuɔ̱ŋ wecmuɔ̱ɔ̱n.
Duɔ̱ɔ̱p kɛl mi̱ laa latkɛ ɛ naath ɛn ɣöö mëë bɔ̱ kɛɛ Europe nhial ɛ bɛ wi̱i̱ ti̱ ŋuan le̱ny, ɛ kui̱c ëë tëë thi̱n ɛn Europe puɔ̱nydɛ.
Ɛn nɔmɔ cuu Europe rɔ luäŋ kɛ ŋa̱a̱ŋ kɛ bën ji̱ Central Asia tëë baa we̱c bän käp ɛ kɛn.
Ɛn Göldɛn Ëëj ëë la gua̱a̱th Muthilimni̱ cua  bän moc pe̱k ɛ ruëëc Mongol ëë la dëc Baghdad kɛ ruɔ̱n 1258.
Caa kɛ da̱a̱k gua̱thni̱ tin tä wi̱i̱ tin gööl tin bumni̱kɛn 
Kɛ kui̱c in dɔ̱ŋ, ɛn Europe cɛ rɔ de̱e̱ da̱a̱k kä nämbär wi̱i̱ni̱ ni̱ ŋuan.
Gua̱th diaal tëë ci̱ cop kä agri̱ka̱lcɛr caa kɛ gua̱thkiɛn tiam ɛlɔ̱ŋ kä cua kɛ thuuk kɛ puɔ̱r.
Ria̱ŋ kɛnɛ tɛknɔlɔji̱ ëë ci̱ re̱e̱p kä trëëd cukɛ naath jakä görkɛ kɔ̱kiɛn ti̱ kɔ̱ŋ ti̱ luɔtkɛ rɔ̱.
Ɛn rëp Europe kɛ thuuk yiëri̱ ɛ mi̱ ci̱ naath ben mam—ɛn nɔmɔ ɛ thiëëkdɛ kɛ wi̱i̱ tin caa yiath piny gɛkä thuɔk yie̱e̱r Atlantic ciee kɛ: Portugal, Spain, England, France, kɛ jɛn Netherlands.
Kä North Africa, ɛn Saadi Sultanate cuɛɛ ŋot ɛ la wec ji̱ Berber amäni̱ ruɔ̱n 1659.
Thok yiëër Swahili cuu ciaŋdɛ be̱n wɔ̱ piny kɛ kɔr kä mëë caa be̱n ruac ɛ Portugal kɛnɛ mëë cua lɛ be̱n ruac ɛ Ɛmpayɛr duŋ ji̱ Oman.
Ɛn Kiŋdɔm ëë la duŋ South African mëë ku lɛ tä kä Zimbabwe cuaa kɛ be̱n puɔ̱t ɛ kiŋdɔmni̱ ti̱ tɔatni̱ cie̱ kɛ tëë cɔali̱ Mutapa, Butua, kɛɛ Rozvi.
Cuɔ̱p wi̱i̱ni̱ ti̱ ŋuan kä Africa cuɛ räth nhiam kɛ jɛn pi̱i̱riööd ɛ mɛ.
Japan bɔ̱ cuɛ cuɔ̱pdɛ jiäk kɛɛ pi̱i̱riööd ëë la Azuchi–Momoyama kɛ ruɔ̱n (1568–1603), kä cua guɔ̱ɔ̱r ɛ Edo kɛ pi̱i̱riööd runi̱ ti̱ (1603–1868).
Ɛn Johor Sultanate, mëë caa ruɔl jɔk we̱c, wi̱i̱ po̱mä kä Malay Peninsula, cuɛɛ cuu be̱n ɛ la jɛn gua̱a̱th ëë ŋa̱ckɛni̱jɛ ɛ naath ɛ la tëër kɛ buɔ̱m thi̱n kä ri̱i̱jiɔn kɛɛliw.
Russia nhiam thɔk yiëër in tä kä North America, kä cuɛ cuaa jɛn gua̱a̱thdɛ min nhiam kɛ ka̱pdɛ kɛ we̱c in ŋa̱ckɛ amäni̱ ɛn  walɛ ɛ la Alaska kɛ ruɔ̱n 1784, kɛnɛ gua̱a̱th in caa dhɔ̱a̱ŋ kui̱i̱ Fort Ross min kuaa lɛ ŋa̱c amäni̱ ɛn walɛ ɛ la California kɛ ruɔ̱n 1812.
Rɛbɔluciɔn duŋ Inda̱thtri̱-kä tuɔɔkɛ kä Great Britain kä cukɛ dup la̱t mi̱ pay bën nööŋ - cɛrika, kɛ mi̱ cɔali̱ math pɔrɔda̱kciɔn, kɛɛ la̱t kɛɛ makanɛ, kɛ ɣöö baa kuak ti̱ ŋuan la̱t kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt kɛ la̱a̱t ti̱ kuiy ti̱ cie̱ kɛ la̱a̱t tëë ŋuan tëë laa la̱a̱tkɛ.
Kɛ kɔr kä mëë ci̱ ji̱ Europe wi̱i̱ America diaal ri̱i̱t kä cuɛɛ kɛ luäŋ kɛ ka̱a̱p, lätkiɛn kɛn empayɛri̱ tëë laa la̱t kɛn kɛ cuaa kɛ rie̱t  kui̱i̱ Asia kɛnɛ Oceania.
Kɛn ji̱ Britain bɔ̱ cuɛɛ Australia käp, kä cuɛɛ New Zealand käp amäni̱  South Africa kɛɛl kä cuu ji̱ Britain ti̱ ŋuan lɛ be̱n ɣo̱nh rɛy wi̱i̱ni̱ ti̱ti̱ tëë caa kääp ɛ jɛn Britain.
Niɛ rɛy Europe, /thiɛl yupä kuakni̱ kɛnɛ /thiɛl buɔ̱m luäŋä kä dëc cuɛɛ wi̱i̱ jakä ruackɛrɔ̱ kɛ wi̱cdiɛn, cuu thuuk ti̱ gööl rɔ̱ cuu ma̱a̱t kä cu kɛn rɔ̱ cuu ŋic ɛ la ji̱ wec mi̱ mat ciɛŋkiɛn kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in bi̱ kɛ ruaacni̱rɔ̱.
Ɛn gua̱a̱th ɛ mɔ, cuɛɛ tä kɛ jiɔm mi̱ jieek kɛ kui̱i̱ lätni̱ tëë la̱tkɛ kä cɛrikani̱, kä cuɛɛ tä thi̱n amäni̱ mëë cuaa mac ben jiäk kɛnɛ gua̱a̱th ëë tuɔɔk kɛ cuɔ̱p nath, cu kɛ rɔ̱ luay kɛ pɛ̈th ɛlɔ̱ŋ.
Gua̱th tin di̱tni̱kɛn ɛlɔ̱ŋ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n lätkɛ kɛ ca̱r wi̱i̱ni̱ tin caa ruaac ɛ ji̱ Europe: ciee jɛn United States kɛnɛ Japan.
Ko̱r Wecmuɔ̱ɔ̱n in Nhiam kiɛ World War I caa ruëëc da̱ŋ ŋuaan jakä pɛ̈ɛ̈n:  Austria-Hungary, ɛn ruëc ji̱ Germany, ɛn ruëc ji̱ Ottoman, kɛ jɛn ruëc ji̱ Russia – kä cuaa lua̱ŋ ji̱ United Kingdom kɛnɛ France woc.
Tɛr mi̱ di̱i̱t kam wi̱i̱ni̱, kɛ nyuɔɔn wec kɛnɛ /thiɛl kuakni̱ cu kɛ Ko̱r Wecmuɔ̱ɔ̱n in Rɛwdɛ nööŋ.
Ɛn mëë cɔali̱ Ko̱o̱l Wɔɔr (kiɛ ko̱r in .caa tɛr kɛ mäc) cuɛ be̱n thuɔ̱k ni̱ kɛ mal kɛ ruɔ̱n 1991 kɛ kɔr Pan -European Picnic, mëë guur ni̱ pëën Iron Curtain kɛnɛ Berlin Wall, amäni̱ gua̱a̱th ëë tɛɛth kɛɛ Eastern Bloc kɛnɛ Warsaw Pact.
Kɛ kɔr kä mëë pay ko̱o̱ri̱ we̱c muɔ̱ɔ̱n thuɔ̱k  - kɛ runi̱ da̱ŋ wäli̱ ti̱ ŋuan, kɔlɔni̱-ni̱ tëë la kumɛ-ni̱ wi̱i̱ni̱ tëë ruaac ji̱ Ëëciaa (Asia) kɛnɛɛ Aprika (Africa) mëë ruackɛ ɛ Bɛljian (Belgian), kɛnɛ  Bi̱ri̱tic (British), kɛnɛ Da̱ch (Dutch), kɛ Prɛny (French), amäni̱ ruëëc diaal tëë tä kui̱c caam Yuurɔp (Europe) kɛɛliw, cuaa buɔ̱mdiɛn tɛr ɛ cuaa jiäk.
Ɛn lua̱ŋ la̱t ɛ̈ɛ̈ laa tä kɛɛ Mat ji̱ Yuurɔp (European Union)ɛ mi̱ cuaa lɛ be̱n pɛɛc kɛ kui̱i̱ kä mëë /kän kɛn institution-ni̱ tëë de̱e̱ economy (ikɔnɔmi̱) kɛnɛ pɔlitik-diɛn mi̱ de̱e̱ kɛ ku lɛ mat gua̱a̱th kɛɛl ni̱ luäŋ kɛ yiɛth piny. Kɛ tha̱a̱ŋdɛ cuɛɛ dëë pa̱a̱r kɛ ta̱a̱ in tä kɛ dak kiɛ kuɛ̈ɛ̈ institution-ni̱ tin tä kä United States ɛ la tin caa kuëŋ piny Articles tin la nyin Confederation mëë /kän kɛn Constitution duŋ United States (mëë baa ku lɛ be̱n la̱t lät kɛ ruɔ̱n 1789) ni kuëŋ lät.
Mëë  ci̱ run ti̱ wääli̱ ku wɔ̱ kɛ kɔr köör in di̱i̱t in la World War II, ɛn ta̱a̱ cupä ɛ mɛ kɛnɛ ŋäc ŋɔaani̱ cuɛɛ naath jakä ko̱t kɛɛ jɛt, thɛtɛlaaitni̱ ti̱ la̱tkɛ kɛ tëët ti̱ tä kɛɛ kuak ti̱ ŋuan, amäni̱ mi̱ cɔali̱ Global Positioning System (GPS) kɛnɛ jɛn Internet.
Wi̱c muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw cuɛ tä kɛ kööŋ mi̱ di̱i̱t kɛ kui̱i̱ kä tin laa piith piny kä rɔ̱ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n ɛ la tin /ka̱n piith ɛ raan, kä ɛn kööŋ ɛ mɔ bëë kɛ ɣöö ci̱ naath ŋuan, kä la̱t cɛrikakä cuɛ bën nhial ɛlɔ̱ŋ, cuɛ ku di̱t ɛlɔ̱ŋ bɔ̱ rɛy we̱c ni̱ India, China, kɛ Brazil. 
Arkaaib kiɛ (archive) ɛ gua̱a̱th mi̱ di̱i̱t mi̱ caa kuak diaal tëë caa rɛkɔɔdni̱ tëë wal kuëŋ thi̱n - tin caa tɔ̱w kä mi̱diaa kiɛ gua̱a̱th tɔ̱ɔ̱wä in jɔc in caa kɛ tɔ̱w thi̱n.
Cuaa ta̱a̱diɛn be̱n ca̱a̱t ɛ la mi̱ cɔali̱ "käm kä mi̱ tä te̱e̱kä raar" kä caa kɛ tɛk kiɛ tä kɛ kɛɛ dääk kɛɛ dɔkumɛni̱ tin caa be̱n gɔ̱ɔ̱r kɛ duɔ̱ɔ̱p in ŋa̱ckɛ kiɛ tin caa la̱t kɛ kui̱i̱ ruac mi̱  lot ni̱ mi̱ baa wɔ̱ jiäk nhiam te̱e̱kä.
Nɛmɛ lotɛ ni̱ ɣöö kɛn arkaaibni̱ tä kɛ kɛɛ dääk mi̱ rɛlrɔ kä laibɛrɛni̱ kɛ kui̱i̱ kä tin lotkɛnɛ kɛnɛ lätni̱ min caa riali̱kɛ i̱ kä. Kuɛɛ laa ɣöö kuak arkaaibä ti̱ ŋuan dëë kɛ jiäk rɛy tie̱cni̱ tin tä laibɛrɛni̱ thi̱n.
Nɛy tin laa arkɛɔlɔji a lät cuaa arkaaibni̱ ti̱ kur (kä amäni̱ bathdɔɔri̱) jiäk piny gua̱thni̱ tëë ci̱ kɛn kɛ tɛt, cuaa tablɛtni̱ muɔ̱ɔ̱n jiäk thi̱n ti̱ wɔ̱ gua̱a̱thdiɛn ni̱ runi̱ ti̱ bathdɔɔri̱ daŋ diɔ̱k kɛnɛ rɛw BC (/Ka̱n Kuray ni̱ daap), gua̱th tɔ̱tɔ̱ kɛ gua̱th ti̱ cɔali̱  Ebla, kɛɛ Mari, kɛ Amarna, kɛɛ Hattusas, kɛ Ugarit, kɛɛ Pylos.
Duŋdɛ ɣöö cuaa kɛ bän bath, kɛ ɣöö dɔkumɛni̱ mëë caa kɛ gɔ̱a̱r jɔɔkä ti̱ cie̱e̱ kɛɛ guɔ̱t kiɛ warɛgak cukɛ rɛ̈t kɛ pɛ̈th, /ci̱ kɛ cie̱e̱ pääm tëë laa gɔ̱a̱rkɛ ŋɔak jɔɔdiɛn.
Ɛn Iŋlan (England), kɛ jɛn kɔr runä 1066, cuɛɛ rɔ lät kä arkaaibni̱ (archives) kiɛ gua̱th tɔ̱ɔ̱wä kɛnɛ gua̱th tin de̱e̱ kɛn dup tin dëë go̱o̱ri ŋäc tɔ̱ɔ̱wä arkaaibä (archival methods) thi̱n tääth.
Ci̱e̱e̱ kɛ min tä dup ti̱ ŋuan tin laa tɔ̱a̱w kɛ kuak kiɛ tä dup arkaaibni̱ ti̱ gööl ti̱ ŋuan thi̱n, duɔ̱ɔ̱p in pay nööŋ in tɔ̱w kɛ naath ɛ mi̱ tä kä United States. Cɛ dup ti̱ di̱t da̱ŋ dhie̱e̱c ŋic: duɔ̱p duël gɔ̱rä, duɔ̱ɔ̱p thuɔ̱ɔ̱k (min laa no̱o̱ŋ pa̱a̱y), duɔ̱ɔ̱p kumɛ, duɔ̱ɔ̱p in /thiɛl pa̱a̱y, kɛnɛ tin kɔ̱ŋ.
Rami̱ go̱o̱r nën kuakni̱ tin caa tɔ̱ɔ̱w rɛy arkaaibni̱ ti̱ti̱ laa jɛ kɔn a muɔckɛ kɛ gua̱a̱th kiɛ min cɔali̱ apɔnymɛn kɛɛ nhiam ɛ /känɛ ni̱ bën; tha̱a̱ŋ nath laa kɛn a cuuŋ kɛɛ thaakni̱ ti̱ ŋuan kɛ ɣöö baa kɛ kulɛ ka̱m gua̱a̱th mi̱ bi̱ ruac kɛ ji̱ la̱t kɛ kɛ.
La̱t tuja̱a̱riyɛ mi̱ jɔɔc ɛlɔ̱ŋ tin tä kä arkaaib kä United States ɛ Coca-Cola (mi̱ tä kɛɛ mɛgthɛn mi̱ dɔ̱ŋ gua̱a̱th mi̱ cɔali̱ World of Coca-Cola), kɛ Procter and Gamble, kɛ Motorola Heritage Services and Archives, kɛɛ Levi Strauss & Co. Kɛn kɔpɔrëtni̱ ti̱ di̱t ɛ ti̱, täkɛ kɛɛ mɛgthɛni̱, kä kɛn gua̱th ɛ tɔ̱ ɛ kɛn gua̱th tin ci̱ kɛn tɔ̱a̱w thi̱n; ɛ la gua̱th tin caa dɔkumɛni̱kiɛn kɛnɛ kuak tin tä kɛɛ hi̱thtöri̱ëë took kɛnɛ ni̱ lät cɛrikani̱kiɛn.
Kɛn la̱a̱t Ar-ki-apni̱ ti̱ti̱ dɔ̱ɔ̱ caa kɛ ŋiëëc kiɛ dig-rini̱ kä lɛ̈ɛ̈ŋ kɛnɛ yoop kuakni̱ tɔ̱ɔ̱wä.
Rɛy rööl A-më-ri-ka, cu NARA yoop kuakni̱ tëë caa gɔ̱a̱r piny la̱t rɛy dhɔaar in cɔali̱ Ko-lom-bia,Kɔ-lij Pak, Mɛ-ri-lɛ̈n, kɛɛl kɛ kuumɛ wec in tiit kuak wi̱ni̱ A-me-ri-ka diaal.
Rɛy UK, kɛn Mäktäpni̱ tɔ̱ɔ̱wä ji̱ wec ( tëë caa kɔŋ cɔli̱ Mäk-täp gɔ̱rä ŋɔaani̱ diaal piny) ɛ jɛn kuumɛ Ar-ka-ip ji̱ Iŋ-gi-lɛ̈n kɛnɛ Wɛl.
Mi̱ matkɛ kɛ kɛɛl, kɛn Ar-ka-ipni̱ diaal tin te̱e̱ piny ruecä Pi-rɛny di̱tni̱ kɛn ɛlɔ̱ŋ wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw.
Kɛn Bööth ji̱ Rööm tin di̱t kɛnɛ tin tɔatni̱ amäni̱ naath bä tekɛ kɛ guäth tɔ̱ɔ̱wä kuakni̱ bä rɛy luaak Ka-tho-lik in te̱kä Rööm kɛnɛ Aŋ-gɛl-kan
Ni̱ ciaŋ kɛn Mäk-täpni̱ ti̱ti̱ laa jek kɛn luäk in di̱tni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ kä kuumɛ amäni̱ tha̱a̱ŋ nath tin luäŋ tho̱p luäkä.
Duël yoopä ti̱ ŋuani̱ kɛn laa tiɛtkɛ kuak tëë wal ni̱kɛ kɛ ɣöö baa gɔɔydiɛn in thuɔ̱k kulɛ rɔam thi̱n.
Ɛn nɔmɔ ɛ kuɛ̈n mi̱ göl kä kuɛ̈n 1.3% tin caa rɔ̱ nyoth ɛn ɣöö lätkɛ kɛ kui̱diɛn.
Ɛn luɔt in tɔ̱a̱wkɛ ŋɔaani̱ ɛ ɣöö baa lɛ̈ɛ̈ŋ  ruɔ̱ɔ̱l kä män tin laa lat rɔ̱ ɛ jɔc, kɛ ɣöö baa kɛ kulɛ liŋ.
Kɛn guäth tɔ̱ɔ̱wä tin caa yiath piny ( cetkɛ nɛy tin caa rɔ̱ mat kiɛ kuumɛ) laa yuɔpkɛ ŋɔaani̱ kɔ̱kiɛn tin caa gɔ̱a̱r piny cetkɛ gupɛ tɔ̱ɔ̱wä rui̱cä, re-kɔɔt nyɛgaathä, wargakni̱ tin ciep-cieep, wargakni̱ pöth-tani̱, kɛnɛ nyin gukä ruaacni̱.
Ri̱w luäkä nɛmɛ/ka̱nɛ ni̱ cop,duŋdɛ ɣöö täämɛ kaa rɛy duɔ̱p kɛ ɣöö baa kɛ gɔ̱a̱r piny kä baa kɛ cu jakä cop naath kɛ In-tɛr-nɛt.
Kɛn mäthni̱ Ar-kao̱ip diaal ɛ UNESCO kɛnɛ Bu-lu Cielwecmuɔ̱ɔ̱n kɛɛliw ɛ ro̱m kɛ ruac in caa guɔk piny kɛ kui̱ ga̱ŋ ciɛɛŋä kɛnɛ kuak ɛ tookɛ ni̱kɛ 1954 kɛnɛ ka̱th in rɛwdɛ kɛɛliw ɛ känɛni̱kɛ ruɔ̱ɔ̱n 1999.
Page, Morgan M.''Mi̱ mɔ ran kɛl kä Ba-ul-tith A̱ mi̱ gui̱i̱r, kä gua̱n luɔm, kä läät lɛ̈ɛ̈ŋni̱ tin caa gɔ̱r.''
Ɛn cäät ɛmɛ ɛ mëë caa la̱t ɛ Mor-gan M. kä wargakdɛ mëëcɛ la̱t kɛ gërä lɛ̈ɛ̈ŋni̱ nath kɛ mi-diani̱ ti̱ gööl kɛnɛ Pilat-puɔmni̱ nɛt-wäkä cetkɛ tum-lɛr,Tuit-tɛr,kɛ in-ta-gi-ram amäni̱ pɔd-ka̱a̱th bä.
Rɛy ŋɔaani̱ tin caa tɔ̱w guäth tɔ̱ɔ̱wä kuakni̱, ''laa ta̱a̱ ciɛŋni̱ tëë wal a latkɛ jɔ̱ɔ̱r thi̱n'' kɛ ɣöö caa kɛ lat rɛy ŋɔaani̱ tin pay la̱t kɛ jɛn gua̱a̱th ɛ thia̱kɛ, kɛ ɣöö la kɛn lɛ̈ɛ̈ŋ ti̱ thiɛl rɛy ŋɔani̱ caa tɔ̱w a lɛɛŋ.
Ɛn lat ran kɛ rɔ ɛ ɣöö bɛ ŋɔaani̱ diaal kɛ kui̱ teekädɛ lat ɛ thiɛl mi̱ bänyɛ jɔ̱ɔ̱r
Ɛn lat ran kɛ rɔ bɛ yi̱k a thurɛni̱ ni̱ ciaŋ, duŋdɛ ɣöö baa ruac mi̱ ciɛk-ciɛk ɛ latkɛ bä kɛ kui̱dɛ.
Kɛl kä laat tin ci̱ ko̱k rɛy ciɛŋni̱ tëë wal ɛ De-bi-ta Ca-e-tha-rum ('' Kɛ kui̱ teekä Thi-thɛt'') ëë caa gɔ̱r ɛTha-e-ta-nio̱th) ni̱kɛ ruɔ̱ɔ̱n 121 kɛ kɔr lieth Yecu mëë ruec ni̱ Kuäär in di̱i̱t ɣar-di-rɛn
La nɛy tin rɛ̈lkɛ rɔ̱ kɛnɛ tin laa cie̱ŋ kä rɔ̱ ama̱ni̱ bööth palä caŋ ɛmɔ anyääl mi̱ gɔ̱a̱rkɛ ruaacni̱ kɛ kui̱ teekä.
Caäät kɛl in gɔaa kä ruaacni̱ tin laa gɔ̱a̱r piny kä jɛn pek ɛmɛ ɛ kui̱ teekä Car-lɛ-mag-nɛ ëë caa gɔ̱r ɛ raan kɔaarɛ ni̱ Ein-ɣar-d.
Kɛn laa tekɛ kɛ läari̱ ti ŋuan ɛlɔ̱ŋ ti̱ bäälni̱ pek lätni̱ nath tëë la̱tkɛ ɛ ŋɔaani̱ kɛ jɛn gua̱a̱th ëë dan.
Kɛ guut runi̱ Muɔ̱th, cu laat tëë la latkɛ rɛy luaak Kuɔth kä Yu-rɔp kuɛ̈ɛ̈ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö ci̱ laat kɛ kui̱ kua̱ri̱ kɛnɛ kua̱r tin tɔatni̱ amäni̱ ji̱ ŋɛnyni̱ rɔ̱ tok kɛ jiɛɛc kɛn rɔ̱.
Kɛ kɔr Ma-lo-ry, cu nhök nɛɛni̱ ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ rɔ riet kaä ciaaŋ in dëë lua̱ŋ ran kap nhial kɛ jɛ rɛy Re-na-i-thɛn ɛ cua ca̱r mi̱ dääk lät Kuɔth kɛnɛ lät ran cu jiɛ̈c nhial kɛ tuaari̱, ca̱a̱p/wɛ̈ɛ̈ kä cua ruaacni̱ thukni̱ ti̱ gööl jakä te̱e̱ wa̱nɔ.
Cu lät da̱ŋ rɛw ti̱ di̱tni̱ kɛn  jɔɔc ɛlɔ̱ŋA̱ ta̱th ciɛrka kä min laa lakɛ ni̱ wargakni̱ kɛnɛ gɔ̱a̱r wargakni̱ kiɛ buɔkni̱ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ.
Ɛn ruac ëë ci̱ ca̱r nɛɛni̱ ti̱ ŋuani̱kɛn naŋ kɛ kui̱ Pay-rat-ni̱,ɛ Lɛ̈ŋ Pay-rat-ni̱ Diaal(1724), ëë caa gɔ̱r ɛ Car-lɛth Jɔ̱ɔ̱n-thɔn, cua jɛn mëë cu lɛ̈ɛ̈ŋ Pay-rat-ni̱ dialal leny kɛ nhök ɛlɔ̱ŋ.
Kar-lil cɛ lat ɛn ɣöö gɔaa ɛ ɛn ɣöö dëë tëk nɛɛni̱ tëë caa ti̱ di̱t ni̱ kɛn la̱t ŋa̱c ɛ gɔaa kɛ ɣöö banɛ ciaaŋ nɛɛni̱ ti̱ti̱ kɛnɛ lätkiɛn cu ŋa̱c bä.
Ɛn la̱t Both-wɛl ëë cɛ la̱t kɛ kui̱ ciɛŋni̱ tëë wal, nën thukä mi̱ rɔ̱ŋ, kɛnɛ thiecni̱, ɛ göl kä kɛn diaal käɛlɛ̈ŋ mi̱ bɛɛr naath ɛlɔ̱ŋ, kä jɛn bä latdɛ ta̱a̱ teekä Jɔ̱ɔ̱n-thɔn ni̱kɛ thuɔ̱kdɛ pa̱ny kɛ dupkɛ diaal__kä ɛ jɛn cuut laatni̱ diaal tin latkɛ ɛn täämɛ.
Kɛ kui̱c ɛmɔ, ɛn ŋuan laatni̱ diaal tëë caa ka̱m raar, cɛ pieth mi̱ di̱i̱t nööŋ ɛlɔ̱ŋ,inɔ la̱rnɛ tɛ̈thlɔaac kɛ ɣöö cɛ nɛy diaal cop.
Cua buɔkni̱ ti̱ ciɛk wargakni̱kiɛn kä lat lɛ̈ɛ̈ŋ ti̱ guɔ̱ɔ̱rkɛ rɔ̱ tok kɛ käm raar.
Kɛn laat tin lat Thɔ-thiɔ-lɔ-gi kɛ tom kɛ rɔ̱ kä luɔc in tuɔɔk rɛy ciɛɛŋä nath kiɛ gua̱a̱th kä la kɛn ɛ we̱e̱ we piny kä ramɔ kärɔaadɛ.
Kɛn ŋɔaani̱ tëë caa la̱t ɛ wäth kɛnɛ nɛy tëë ci̱ lät ɛ gɔaa rɛy teekä ci̱kɛ thiɛl kɛ ɣöö caa diëny ben ka̱m raar kɛ ciɛɛŋä nath ɛ Cay-kɔ-lɔ-gi.
Ɛ bani̱ kä jɛn pek ɛmɛ, cetkɛ min ca lat ɛ Ith-te-ra-ci rɛy ruacdɛ, cu laat Bik-tɔ-ria a ''ti̱ cuaa nhɔk ɛlɔ̱ŋ ɛ naath'' cu mää lia̱a̱dɛ mëë kuɔny kɛ jɛ
Cu bok ɛmɔ ko̱k ɛlɔ̱ŋ wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw ni̱kɛ kui̱ ca̱a̱pni̱kɛ tin thiɛl luth, jɛn caa guir ɛlɔ̱ŋ kä latdɛ thuɔ̱ɔ̱k tin tuɔɔk rɛy cäkä, amäni̱ ca̱a̱p pɛlädɛ tin bɛɛr naath.
Rö-bɛt Gi-rap (I,Ki-la-u-di-uth,1934) ɛ jɛn ci̱ guɛ̈l ɔ kɛ̈ nɛy diaal tin guɔ̱ɔ̱rkɛ ni̱ la̱t Ith-te-ra-ci min la ''diëny laatni̱.''
Kɛ Ko̱r Wec Muɔ̱ɔ̱n in Nhiam, cu käm yia̱a̱ni̱ raar di̱t ɛlɔ̱ŋ
Kɛɛl kɛ pi-limni̱ laatni̱ tin caa gɔ̱a̱r piny, cu Ɣo̱li-wuud pi-limni̱ yio̱o̱ni̱ ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ nɛɛni̱ diaal tin caa ti̱ di̱t la̱t wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n ka̱m raar.
Ɛ /ci̱ mɔaa min lat kɛ kɛnɛ pi-lim,kɛn /caa guuri̱ runi̱ kɛ rɔ̱ a läth thi̱n: duŋdɛ ɣöö laa lɛɛŋ kɛn ni̱ raam ɔ kärɔa cetkɛ bi-diö ki-lip, pötö-gi-rap, kɛnɛ laat ti̱ ciëk-ciëëk kɛ kui̱ ran 
Kɛn ca̱a̱p ciɛɛŋä teekä diaal kɛ kɛn laa lapɛ a cuutni̱ ruaacni̱ tɔ̱ duëli̱ gɔ̱rkä kɛnɛ buɔkni̱ tin kuɛ̈nkɛ
Kɛn ruaacni̱ tin latkɛ kɛ jɛn gua̱a̱th ëë dan laa bekɛ kä ''laat thuɔk tin /ka̱n dɔ̱a̱r piny, lɛ̈ŋ raa mɔ kärɔa, ta̱a̱ teekä ran,ta̱a̱ teekä raadɔ̱diɛn,ruaacni̱ tin ciëk-ciëk tin kɔ̱kiɛn.''
Kɛn tiec tëë caa täth ɛ ji̱ Yu-rɔp kɛ ruɔ̱ɔ̱n kuri̱ da̱ŋ 9 kɛnɛ ë0 tëë ci̱ we, cuaa kɛ da̱a̱k ɛ kua̱r kɛnɛ ruëëc kɛ kɔr kä mëë ci̱ kuumɛ Ca-rö-lingian pɛ̈ɛ̈n.
Kɛn tiec tëë caa täth rɛɛk laa lua̱kɛ naath kɛ ta̱a̱ ja̱l in dee ja̱lkɛ naath rɛɛk. Kä tiec rɛy ci̱i̱ŋ caa kɛ täth ɛ wee kɛɛl kɛ ta̱a̱ ciɛɛŋä nath rɛy ci̱i̱ŋ cetkɛ ta̱a̱-wuuni̱ kɛnɛ muɔ̱n tin ouɔ̱rkɛ, kiɛ guäth tin jiɛy pi̱i̱ thi̱n
Kɛ thuɔ̱k runi̱ ti̱ kur 12 kɛnɛ tuk runi̱ ti̱ kur 13 tëë ci̱ we, cu Thaany ca̱a̱p tin dëë gaŋni̱ tiec ɛtɔ ka̱m raar
Ɛn ga̱ŋ tiecni̱ nɛmɛ caa gɛ̈rkä ɣöö baa kɛ täth kɛ tɛ̈k-nɔ-lɔ-gi ɛ tookɛ ni̱kä pek Ku-ru-thɛdni̱ cetkɛ ɣöö caa kɛ täth ala pa̱ny ti̱ guɔ̱l-guɔ̱ɔ̱l ti̱ ka̱n kɛ ca̱a̱p ta̱th ɛ tɔ̱ kä ciaaŋ ëë wal cetkɛ pa̱nyni̱ Rööm tëë wal.
Ɛ cäŋ ni̱ mëë caa mac nuɔ̱p nööŋ rɛy Yu-rɔp kɛ ruɔ̱ɔ̱n kuri̱ da̱ŋ 14 tëë ci̱ we, /kenɛ tec tëë di̱t diaal ɛ tɔ̱ luäŋ kɛ däk cu mäni̱ ruɔ̱ɔ̱n kuri̱ da̱ŋ 15, ëë be kɛ mac ciökni̱ in bum-bum kä luäŋ tiec ɛtɔ̱ kɛ däk.
Ɛn Pu-e-da-li-dhim ɛ röm kua̱ri̱ tin di̱t kɛnɛ tin tɔatni̱, kɛ ɣöö baa kua̱r tin di̱t kulɛ läti̱kä ɛ lathkëëri̱ kɛ kɛ luth, ɛnɔ laa kuäär mun a käm kua̱rkɛ tin tɔatni̱
Kɛn tiec tëë wal caa mi gɔaa ni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ ɛ nëë cetkɛ ɣöö ɛ gua̱th ga̱ŋ lathkëëri̱ kɛnɛ ruec amäni̱ jë wec bä
Kɛ kɔr kä mëë ci̱ wi-lliöm in laa jooc naath Iŋ-gi-lɛ̈n ŋäthi̱kä,  cuɛ pa̱nyni̱ täth ɛn rɛy muɔ̱ɔ̱n ɛmɔ kɛ ɣöö bɛ kulɛ nyoth i̱ cɛ käp
Kɛn tiec tin di̱t tëë caa täth laa kɛn a duël nyyieenä kä laa kɛnɛ guäth ti̱ laa kuäär a muɔŋ thi̱n kɛnɛ nɛɛkɛ.
Guäthni̱ tin kɔkiɛn wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n, tëë kɛ ŋɔaani̱ tin caa täthh bä kɛ kui̱ ga̱ŋ ti̱ cäät ta̱thdiɛn kɛ tiec ɛ ti̱ bä, ɛ cäŋ ni̱ mëë ta̱thkɛ kɛ kɛ run ti̱ gööl kɛnɛ ŋäc mi̱ göl,cu piethdiɛn kɛnɛ ta̱a̱ ëë ciɛ̈ŋkɛ kɛ a göl bä
Kɛ ruɔ̱ɔ̱n kuri̱ da̱ŋ ë3 ëë ci̱ we, mëë ci̱ ji̱ Ja-pan kɛnɛ ji̱ Yu-rɔp jëk, cuaa tiec ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ täth ɛ /ci̱ mɔaa ɣöö bi̱kɛ lɛ gaŋni̱ naath, duŋdɛ ɣöö kua täthni̱kɛ kɛ kui̱ cuɔ̱p cetkɛ thɛɛri̱ wec I-ta-li kɛnɛ tiec tin caa täth kɛ kuɛl
Ɛn lath piɛny ëë laa tuɔɔk wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n cɛ puɔ̱l ti̱ di̱t ɛlɔŋ jakä tëë rɛy tiecni̱ tɔ̱tɔ̱ (kä kɛn puɔ̱l ɛ tɔ̱ la rɛydiɛn a te̱kɛ pi̱i̱ kä bi̱kɛ lɛ kööt bä).
Ɛn ta̱a̱ tiecni̱ nɔmɔ kɛ puɔ̱l, cuaa ciaaŋ mi̱ cu te̱e̱ thi̱n kɛ pek mi̱ bäär ɛlɔ̱ŋ.
Kɛn puɔ̱l ɛ tɔ̱ laa jäl pi̱i̱ kɛ kɛ
Ɛ cäŋ ni̱ mëë caa ta̱th tiecni̱ ti̱ gööl liɔm kɛɛl, ɛn ta̱th duëli̱ cuŋɛ ni̱kä rɔaadɛ kä tëë kɛ nuɔwdɛ mi̱ göl mi̱ /ci̱ cäät kɛ ta̱th tiecni̱ tin kɔ̱kiɛn.
Ɛn riet in cɔali̱ 'yoop' /caa cak a nya̱lkɛ ni̱ jɛ kɛ gua̱a̱th ëë dan, duŋdɛ ɣöö baa ben lat kɛ ruɔ̱ɔ̱n kuri̱ da̱ŋ 16 ëë ci̱ we. Duŋdɛ ɣöö ɛ 'donjon' laa latkɛ mɔ ɛ nëë kä ɛ kui̱ tiecni̱ tin di̱tni̱kɛn kiɛ 'tur-rith kɛ thok Latin.
Ɛ cäŋ ni̱ mëë laa tiec tin buɔ̱m-buɔ̱ɔ̱m tin caa däk a rietk ala guäth luäk ɛ nɛy tin caa däk, laa di̱tni̱ ɣöö bi̱ kua̱r tin di̱t kɛnɛ tin tɔatni̱ kkɛ a ri̱i̱t ala tieckiɛn kɛnɛ guäth ciɛɛŋädiɛn kɛɛl kɛ ga̱a̱ŋkiɛn amäni̱ ja̱a̱l bä
Kä dup diaal tin laa te̱e̱ wäthni̱ tiecni̱ tin ba̱r-ba̱a̱r, laa ga̱a̱ŋ tin laa te̱e̱ thi̱n dɛy mäcni̱ tin di̱t kä ŋuan ɛlɔ̱ŋ a duäc piny ɛlɔ̱ŋ kä kɛ kɔrɛ laa kɛ a gaŋkɛ ɛ ji̱ mäcni̱ tin tɔatni̱
Ɛn thok thie̱k in laa we̱e̱ naath rɛc laa tëë gääkä. Kä kɛ ɣöö baa kulɛ lɛp ɛ bi̱ lathkëëri̱ kulɛ coth rɛc,baa gëëkɛ moc lathkëëri̱ ti̱ buɔ̱m-buɔ̱ɔ̱m kɛ ɣöö bi̱kɛ jɛ kulɛ lɛp, cetkɛ ca̱p ëë laa la̱tkɛ ɛ Rööm.
Ɛn ɣöö bi̱ lathkëëri̱ we rɛy pa̱a̱ny kɛ thok kal, bɛcɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö laa gua̱a̱th mi̱ bäär ɛlɔ̱ŋ ɛ naŋɛ kä go̱o̱rɛ nɛy ti̱ ŋuan, kä ɛn wa̱nɔ bä wuɔ̱ckɛ kɛ dɛy mäcni̱ ti̱ ŋuan. Laa kɛn ɛ ril biith.
Kɛ tha̱a̱ŋdɛ bä laa kɛ a bökɛ kɛ kuak ti̱ thiak-thiaak ɛlɔ̱ŋ kioɛ baa kɛ lɛ wuɔ̱c pi̱i̱ ti̱ lëth-lëëth kɛ ɣöö bi̱kɛ thok thiek kulɛ päl.
Laa nɛy tin caa ma̱k kuɛl mi̱ tɔt ɛ päl kɛ ɣöö bi̱kɛ ji̱ tɛ̈riɛn kulɛ guic ɛ gɔaa kä bi̱kɛ kɛ cu thär ɛlɔ̱ŋ.
Kɛn pa̱nyni̱ tëë wal tuɔɔk kɛn ro̱o̱l Muun Ku-re-thɛn in laa ciɛk ɛlɔ̱ŋ, Jɔk Kieer India in di̱i̱t kɛnɛ I-jëp amäni̱ Ci-na bä. Kɛn röl tɔ̱tɔ̱ gaŋ kɛn rɔ̱ɔ̱diɛn kɛ kɛn pa̱nyni̱ tɔ̱tɔ̱.
Kɛn lät tëë di̱t diaal tëë caa la̱t wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kä ŋot thi̱n ɛn walɛ tuɔɔk kɛn nikä pa̱nyni̱ tëë wal kɛnɛ dupkiɛn
Kaä ɛ cäŋ ni̱ mëë kɛ lät tëë wal, bum kɛn ɛlɔ̱ŋ, ɛ ni̱ mi̱ caa go̱l kɛ lathkëëri̱ ti̱ ŋuan kä bökɛ kɛ ɛk mäc ti̱ di̱t cetkɛ ko̱r A-le-thia, ɛ jɛn bi̱kɛ kulɛ da̱k ɔ
Caa lat ɛn ɣöö da̱k pa̱nyni̱ kɛnɛ tiec tɔ̱tɔ̱ tookɛ rɔ kɛ jiëc ji̱ Mag-yar, Muth-lim kɛnɛ Bi-king ampni̱ ramɔ ciɛ ga̱r ɔ i̱ bɛ kɛ ma̱k
Tha̱a̱ŋ tiecni̱ kɛnɛ pa̱nyni̱ tɔ̱tɔ̱ ci̱kɛ kään ɛ /ka̱n däk guääthni̱ ti̱ ŋuaan ni̱ kɛn ɛlɔ̱ŋ bä da̱k piny
Ɛn ɣöö caa ti̱ di̱t ɛtɔ̱ täth kɛ pääm ti̱ di̱t /cɛ lätni̱ ɣöö  /caa kɛ dee luäŋ ɛ dɔmaac. Laa da̱kɛ kɛ thuk kɛn wernyini̱kiɛn jiɛn.
Kɛn tiec tɔ̱tɔ̱ /ci̱kɛ nyin ga̱ŋ kärɔ̱, ɛ mää ɣöö laa kua̱r kɛ a gaŋ kɛ ɣöö kɛ muɔ̱nkiɛn.
Kɛ ruɔ̱ɔ̱n 1864 cu kuäär Wɛth Pi-ran-cia, kɛnɛ Car-läth in wi̱c wuɔɔk, ɛ lo̱k ɛn ɣöö baa tiec täth mi̱ /ka̱n kɛ kɔŋ thiec. Ɛn ɔ cu kɛn tiec diaal ɛtɔ̱ jakä da̱kɛ piny ɛ cät.
Ɛni̱ Ith-wi-dhɛr-lɛ̈ɛ̈n kärɔa nhɔakɛ ta̱th tiecni̱ thi̱n ɔ, kɛ ɣöö nɔ cuɛ tekɛ tiec ti̱ 4000 rɛy wec ti̱ caa täth.
Rɛy wi̱i̱ni̱ ti̱ 950 laa tiec da̱ŋ ëi̱ a te̱e̱ wec kɛl, kä wi̱i̱ ti̱ 1000,laa tiec ti̱ 30 a te̱e̱ wec kɛl, kä wi̱i̱ ti̱ 1030 la tiec ti̱ 100 a tee wec
Kɛ tuk runi̱ ti̱ kur ëë tëë ci̱ we, cu yoop tiecni̱ kɛnɛ luëëk tëë caa täth a duɔ̱ɔ̱r mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy rööl Yu-rɔp kɛɛliw ɛni̱ dhɔr Ith-kan-di-ŋia kärɔa /kenɛ cop thi̱n ɔ.
Ɛ cäŋ ni̱ mëë cu gɔaa ni̱ ta̱th pa̱a̱m ɛlɔ̱ŋ röli̱ ŋuan,kɛ ruɔ̱ɔ̱n kuri̱ da̱ŋ 11 tëë ci̱ we cua jɛn ta̱th in nhiam rööl Ith-pɛ̈ɛ̈ny kɛɛliw ɛ we nhiam kɛnɛ kur-cini, cu ta̱th jiɛn ŋot kɛ mi̱ tëë thi̱n ɛ ta̱th kɛ tiec kɛnɛ luëk kɛ jiɛn kä Nɔth-Wɛth Yurɔp.
Ɛ ŋot ruɔ̱ɔ̱n kuri̱ da̱ŋ 12 tëë ci̱ we, tiec kɛnɛ duël päämni̱ dak kɛn ɛlɔ̱ŋ ro̱o̱l Den-mak kɛnɛ Iŋ-gi-lɛ̈n mëë ŋot ka̱pdiɛn ɛ Nɔr-man.
Ɛn gɔɔydiɛn kɔapkɛ jɛ kä ta̱a̱ ëë laa Rööm a täth tieckɛ kɛnɛ duëlkɛ, kä kɛ tha̱a̱ŋdɛ bä laa ta̱thdiɛn ɛ matkɛ kɛ täth ti̱ gööl ti cäät wernyini̱kiɛn kɛ tin te̱e̱ rɛy lueekni̱ Kuɔth.
Ɛ cäŋ ni̱ mëë cuaa ta̱thdiɛn guɔ̱ɔ̱r kɛ pääm, /ka̱n ta̱th tiecni̱ kɛnɛ duël kɛ mun kɛnɛ jiɛn päl i̱ cɛ ku thuŋ jiääk.
Ɛni̱ guut runi̱ ti̱ kur ëi̱ kärɔ̱ ɛ jɛn cu tha̱a̱ŋ tiecni̱ kɛnɛ duël tëë caa täth kɛnɛ thuk pa̱nyni̱ ti̱ tɔt ŋot thi̱n ɔ, cetkɛ thɛɛri̱ kɛnɛ ba̱ŋ amäni̱ go̱li̱ duëli̱ diaal, tëë cuaa ga̱ŋ ɛ yiëën kɛnɛ ji̱ muɔ̱ɔ̱ni̱ (ri̱wdiɛn diaal kɛ gööl kä thiɛlɛ kɛ cäät kɛ ti̱ thia̱k ti̱)
Kɛn tiec kɛnɛ duël ɛtɔ̱ laa kɛ a thuɔ̱rkɛ piny kɛi baa kɛ cuth kɛ ɣöö baa ramɔ bee rɛy kalɔ kɛ thokdɛ kulɛ jek ɛ tha̱k, ɛ nɔ baa cu näk
Ɛ cäŋ ni̱ mëë caa kɛ täth ala ti̱ jäny ɛlɔ̱ŋ /ci̱kɛ lɛ ŋot ala ma-rɔ-ba duŋdɛ ɣöö te̱e̱ kɛ cuŋä ala ti̱ guɔ̱l-guɔ̱ɔ̱l.
Kɛ run ti̱ kur ëi̱ tëë ci̱ we, cua tiec ɛ tɔ̱ täth kɛ kuil ti̱ baa dua̱c kɛ mäc kɛ kɛ.
Ɛn Ku-ri-theed cɛ gɔɔy tiecni̱ tin caa täth ɛ bum jek ɛlɔ̱ŋ rɛy köörɛ kɛ Tha-ra-thɛn kɛnɛ mäkni̱dɛ kɛ ti̱c Bay-dhan-tiin
Cua nɛy tëë ci̱ ciöötkiɛn ko̱k nyuɔ̱th thiɛl luthä cetkɛ jak ni̱ Jɛ-mith cu lat ɛn ɣöö ɛ jɛn /ciɛ jak duŋdɛ ɣöö bëë ro̱o̱l Ith-pɛny.
Kɛn tiec tëë caa täth ɛ Jɔɔk rööl Yu-rɔp caa kɛ täth ɛ cäät kɛ tiec Rööm kä cu Iŋ-gi-lic Thɛ̈k-thɔn cɔɔr cäätdiɛn nyɔkɛ kani̱ amäni̱ Ith-pɛny bä cuɛ wi̱i̱ kɛ tin di̱t cetkɛ A-bi-la täth cetni̱ kɛ kɛ bä ni̱kɛ ruɔ̱ɔ̱n 1091.
Ɛn cäät mi̱ cetkɛ nɛ dëë jek kä Kë-rek
Kɛn tiec kiɛ duël tëë caa jek ɛ kɛn kɛ ɣöö bi̱kɛ ggɔɔydiɛn yop ŋuani̱ ji̱ Thi-ri-ya ma̱th-ter ma-thɔn ti̱ ci̱ tääth thi̱n ɛlɔŋ
Kä ɛ cäŋ ni̱ mëë caa tiec kɛnɛ duël ɛ tɔ̱ yop ɛ gɔaa ɛ laa luäk lathkëëri̱ rɔ̱ thi̱n, cuɛ tekɛ tha̱a̱ŋkiɛn ro̱o̱l Muɔ̱ɔ̱n in Gɔaa ti̱ caa da̱k piny ti̱ /ka̱n lueŋ kɛ ga̱ŋ kɛnɛ yuɔ̱p
Kɛn täth kɛ gööl kä /ciiɛ guuri̱diɛn kɛ rɔ̱, duŋdɛ ɣöö guölkɛ nikä nɛy tin tääthkɛ, ɛ cäŋ ni̱ mëë ci̱ nɛy tëë jek kɛ ɛ lar i̱ guɛ̈lkɛ kɛn pa̱nyni̱ tëë caa täth.
Mi caa ɣɔ̱n i̱ ma̱kɛ kɛ laa ka̱pkɛ kɛ kɛ nhiam ni̱kɛ pɛ̈th ɛlɔ̱ŋ kä baa kɛ cu näk ni̱ kam raar kɛnɛ rɛy pa̱a̱ny. Bi̱ kɛn ɛ la̱t we ni̱kä pa̱ny in dɔ̱ŋ bä.
Cäät, laa mal a tëë thi̱n ɛlɔ̱ŋ kä tiec kɛnɛ pa̱ny Ku-ru-thɛ-dɛr ɛn ɣöö bi̱kɛ tekɛ thok in di̱i̱t kä bɛ tekɛ thuk da̱ŋ rɛw ti̱ tɔatni̱ ti̱ ku naath lɛ ja̱lkɛ kɛ, jɛn thɔ̱ɔ̱mɛ rɔ kɛ ɣöö mi̱ we raan raar laa naŋ gua̱a̱th mi̱ bär ɛmääth.
Ɛ cäŋ ni̱ mëë te̱e̱ Pu-ru-ciaa kɛnɛ Li-bo-nia kɛ tiec jiɛn ti̱ ŋuan ti̱ kur, dakɛ ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö bi̱kɛ tieckɛin täth kɛ yiëëthni̱ kɛnɛ thuɔpni̱.
/Kän Ar-röw-lit ŋa̱ɔ̱ɔ̱ŋ kɛ lätni̱ tiecni̱ kɛnɛ pa̱nyni̱ tin bumni̱ kɛn, kuɛɛ laa ɣöö cuaa la̱t ɛmɔ ben cuɔ̱ɔ̱p ɛ kuär ni̱ Ed-wär-d rɛy Yu-rɔp kɛɛliw
Kɛn ta̱a̱th laa cäät ca̱a̱p ta̱thdiɛn cetkɛ jiɛn kɛnɛ bilidiɛn kɛ maan in gɔaa, kä ri̱wdiɛn ɛlɔ̱ŋ kɛ tuɔɔk kɛn ni̱ Nhiam ɣɔaa ɛ /ci̱ mɔa ɣöö took kɛn rɔ̱ kä ta̱th jiɛn.
Kɛn tɛ̈ri̱ kamni̱ nath kɛnɛ röm nath kɛ bum kɛ kɛn laa cär ca̱a̱pni̱ tin laa ta̱thkɛ tiec ɛ jiɛy thi̱n ɔ, cetkɛ I-th-pɛny cɛ ta̱th tiecni̱ ti̱ caa ruɛt gööli̱ dɔp
Ci̱ gɔ̱ɔ̱r lɛ̈ɛ̈ŋni̱ Pi-rɛny ni̱ Pi-ran-cioth Ge-bi-lin ɛ gɔ̱r inɛ ''Cetkɛ min deri̱ guic i̱ dee tuɔɔk, cu lathkëër ti̱ buɔ̱m-buɔ̱ɔ̱m bo̱th ɛ kua̱r ti̱ di̱t, ɛ kua̱r ni̱ Wi-liöm kɛnɛ karkɛ tin laa pua̱tkɛ naath tëë ci̱ we kuäärkä, kɛ kuäär ni̱ Pa-lan-ta-ge-net cu mäni̱ mëë cu kɛ a nɛy ti̱ luɔ̱thkɛ ɛlɔ̱ŋ.
Kɛn tiec kɛi duël ti̱ pay täth ti̱ thia̱kni̱ ta̱thdiɛn kä tëë wal kä thiɛlɛ kuak ti̱ jiditni̱ ti̱ laa kɛn a go̱o̱r ɛlɔ̱ŋ ɛ cäŋ ni̱ min kɛ ria̱p-ria̱a̱p ŋotdɛ bä cakɛ ni̱kɛ ceetkɛ Rag-lan kɛnɛ Wa-läth.
Kɛn mäc tɔ̱tɔ̱ thiɛk kɛn ɛlɔ̱ŋ kɛ ka̱p kɛnɛ yɔ̱a̱tdiɛn duŋdɛ ɣöö mi̱ caa tharɛ cuäny kɛ mac laa jakɛ dɔmaac kä yɔ̱ɔ̱t rɔ.
Ɛn ca̱p ɛmɛ jëk kɛ jɛ kä Yu-rɔp, kä cäŋni̱ mëë cɛ ben guut cu ŋot rɔam jɛ thi̱n ɛ Ti̱cDoon-ner-bur-gin te̱e̱ rööl Ne-thɛr-lɛ̈ɛ̈n.
Kɛn yiër tëë laa nööŋkɛ kuak, ɛ cäŋ ni̱ mëë kuiykɛ, laa bekɛ kɛ piny, laa jakɛ kɛ kä jälkɛ duɔ̱ɔ̱pkɛl kärɔa, mi̱ jak nɛy diaal ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ kä jälkɛ jɛ.
Ɛn Ɣam ɛ ti̱c mi̱ la̱tkɛ kɛ jɛn gua̱a̱th ɛ thia̱kɛ, ɛn ɛ cäät tiecni̱ tëë wal cetkɛ ma-ci-ko-la-cin in bärni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ.
Kä kɛ ɣöö baa kɛ kulɛ jakä gɔw ɛlɔ̱ŋ, cua mäc täth ala ti̱ di̱t ɛlɔ̱ŋ ɛ cäŋ ni̱ mëë /ci̱ kɛn cup guäthni̱ ti̱ nɔ̱a̱n nɔ̱a̱a̱n bä.
Ɛ ŋcäŋ ni̱ mëë caa mäc ɛ tɔ̱ täth kɛ kui̱ däkä tiecni̱ tɔ̱tɔ̱, ɛn ca̱p ëë caa täthni̱ tiec tëë kɔŋ nyaan kɛ  kɛn mac ɛtɔ̱.
Ɛn luɔc kaä nɛmɛ ɛ ɣöö ba ŋɔani̱ tin ba̱r-ba̱r tin te nhial woc kä piny kɛl kɛ tin ci̱ pën kɛ ɣöö ba kɛ mat kɛ mäc ti̱ bi̱ kɛ waŋ.
Kä ɛn gër ɛmɛ kɛ mat kuɛli̱, i̱nɛ bä ŋa̱c kɛ jɛ ɛ mi̱ jɔc ɛ i̱ta-liënni̱.
mëk in rɛwdɛ cɛ jɔc ɛn ɣöö de kɛ ŋuan kä ŋa̱ckɛ ɛn ɣöö tee kɛ mi̱ tɔt mi̱ ca ɣɔn ka̱ nyothɛ jɔc kä te lua̱ŋ mi̱ gɔa ca yɔt ɛ ŋa̱ckɛ
tha̱ŋ duëli̱ ti̱ di̱t ti̱ thuɔk ta̱th kɛ kɛ kä A-mëri̱ka kɛ pëc i̱-thi̱pɛnith kɛnɛ pi̱rɛny
rɛy tha̱ŋ guiri̱ tin gäŋ (amäni̱ tin ca la̱t ɛ bum kɛnɛ tin ca täth ni̱ wal) pa̱ny tin bar-bar tin ca ta̱th ba̱ ɛ thia̱k ɛ pi̱rɛny kɛlkɛ thuɔk 17ca̱ntuëri̱
duël tin tiɛ̈ni̱ kɛnɛ gua̱th tin ca la̱t kɛ kui̱ titä ji̱öŋköri̱ te kɛ kɛl jɔk duëli̱ tin ba̱r-bar ɛ kuiy kä ca dɔap rok ni̱ kiɛn
ɛ nyɔk ɛn la̱t duëli̱ ti̱ di̱t kä bär bɛ ben thuɔk ɛ wä kä 16 cäntuëri̱, duël ti̱ bum kä di̱t kɛn diaal /ca kɛ lɛ ciɛŋ.
kɛ duɔp  in dɔŋ ɛ bum ŋot kɛ tetdä dëcni̱
kɛ tɛr e ci̱ duɔth jɔk, kɛköör wec Iŋ-gi̱li̱th (1641-1651), duël ti̱ ŋuan ci̱ kɛ luny thi̱n, ɛ nyɔk mëë ci̱ kɛ luny cu kɛn kɛ gaŋ ɛ mäth kɛ ɣöö de kɛn cieŋ thi̱n
kɛ gua̱th gerä mi̱ tɔt cu duël tin bum kä bär ɛ ti̱ cu jɔc ɛ la nyuthkä min laa lɔc rööm kɛ nuth runi̱ kɛnɛ duɔo luäŋkä, ɛ laa duɔp mi̱ cät kɛ gër rɛy tha̱th duëli̱.
nɛmɛ ɛn në ɛ ɣöö bɛ te ŋa̱th mi̱ we kä ca̱p la̱t nuth runi̱ ci̱ kɛ duël kɔc kä cuol ba̱ny piny kɛ pek in pay tok kɛ
pölier pärɛ, ɛ nyɔk laa kɛn ɛ tee da̱kkä tin lät kɛn kɛ /ci̱ kɛn ŋɔania̱ car kä tin caa cak mun, duŋdɛ ɣöö cätɛ mi̱ thiɛlɛ mi̱ lot kɛnɛ kɛ  ɣöö de kɛ lät kɛ duëël.
duël tin buɔm-buɔm tin la̱t kɛ wi̱muɔn kä bär, duël tin ca la̱t wi̱th pa̱mni̱, jɛn tin ca lat kɛ ɣöö bi̱ kɛ naath gaŋ la̱tkɛ nɛy ti̱ ka̱n ŋia̱c duëli̱ gɔrkä
pek in ca naŋɛ ta̱th duëli̱ länyɛ rɔ ruac in ca lat ka ca jek gua̱thɛ mi̱ te kɛ ta̱ mi̱ bum ŋäcdɛ kɛnɛ pek in naŋ kööt kuak ni̱ jɛ
kɛ där gua̱the la̱t kɛ duël kä ɔ-rpuɔt, mi̱ lot ni̱ me ta̱thkɛ kɛ gua̱the ci̱ duɔth kɛ 12 ca̱ntuëri̱ kɛ UK1,400, kä ɛ cät kɛ gua̱th kunöri̱, ti cu pek mi̱ UK7,000 kam 1181 kɛnɛ 1191.
pek in ca naŋɛ la̱t duëli̱ tin di̱t kä bum tin ta̱thkɛ kɛ gua̱thɛ mɛ (ɣa̱ni̱ gua̱th kä UK1,000 ɛ wä kä UK 10,00) pëk ɛmɔ dëra pek mi̱ di̱tɛlɔŋ kɛ gua̱thɛ thiakɛ, bɛcɛ lɔŋ kä kuär kuakni̱
kɛ run muɔth kuak la̱t tin jak lät kä pɛ̈th kɛnɛ tin cakɛ thi̱n, cet kɛ yiëth in bär in laa naŋ duɔr ɛ na̱n, ɛ jɛ ëë laa bum ni̱ jɛn kɛ gua̱thë täth kɛ naath, kä laa ca̱p ta̱th jiɛn tin laa cuɔŋ kɛn tee rep ca̱p that kɛ gua̱thëdan.
wi̱i̱ ti̱ ŋuan te kɛn kɛ jɛn tin ca kuac kɛnɛ pämta̱th duëli̱, ɛgua̱c kɛ jɛn ɛmɛ Dɛnmak te kɛ la̱t pämni̱ kɛnɛ cap ta̱th duëli̱ ti ŋuani wi̱i̱muɔn kɛnɛ jɛn tin bat-pat, kiɛ kɛ gua̱th ëë ci̱ duɔth läk kɛ thuop.
cät, kɛ gua̱th mi̱ bɛcmëë ta̱thkɛ duël kam 1430 kɛnɛ 1450 te päm ti̱ röŋ thi̱n ti̱ thia̱k, duŋdɛ ɣöö gua̱n duɔrä, kuäär körön-wɛ̈l, cuë mɛk ni̱ la̱t thuoni̱.
cu pek ni̱ jɛn kä luäk ɛmɛ kä jɛ,ɛ thɛl mi̱ luäk jɛ kɛ lua̱ŋ mi̱ di̱t kɛ ɣöö derɛ lät moc kɛ pa̱k la̱t cue guic ni̱ lua̱ŋdɛ I baa guic jɔr.
cuëë mɛk ni̱ ɣöö bɛ kööŋ kä ji̱ muɔni̱ rɛy wi̱i̱ni̱ ti̱ gööl.
cu ji̱ dhöri̱ tin jɔc ka̱n ni̱ puɔm ni̱ ti̱ cät kɛ nyin ji̱ duëli̱ tin te piny diɛn, amäni̱ pek luäŋkä mi̱ tɔt kɛnɛ guäth tin di̱t ni̱ kɛn ɛlɔ̱ŋ.
ɛ laa där römä naath cu duelɛ tɔ a gua̱th mi̱ bum mi̱ laa gua̱th guäc.
kɛn duël cua pa̱ri̱kɛ kɛ luak kuɔth in la kɛn a guic kɛ ta̱ in luth kɛl lët in ca lät jɛ,kɛ tha̱ŋ duëli̱ ca kɛ pa̱r kɛ ca̱t kaka̱ ɛ la mi̱ tee man ka̱ guäcdɛ.
nhɔk kɛ kɛ kɛ nhök mi̱ cup ni̱ rɛc cet kɛ nhök kam nɛni̱ rɛw
lɛ̈ŋ e wal ka̱ tithtan kɛnɛ i̱-thuël ɛ kɛl kä ca̱tɛ ni̱ tëë laa lat kɛ kɛ run muɔth kɛ gɔydiɛn
luɔt kuëni̱ kam naath kɛ run muɔth te kɔn ɛ ɣöö baa mun gaŋ
kɛ ti̱ti̱ nöŋ kɛ ca̱a̱tɛ ni̱ kɛ kɛ  guäth köri̱, duŋdɛ ɣöö kɛn duël ti̱ ŋuan kä iŋ-gi̱lɛ̈n,pi̱rɛny,i̱rɛlɛ̈n kɛnɛ i̱-thkɔtlɛ̈n kän kɛ rɔ mat kä ter kiɛ bɛ̈c, kɛ kuic ɛmɛ ɛn tëk naath cɛ thöl kɛ ɣöö tiɛt jɛ
ɛ thia̱k kɛn duël ti̱ ŋuan thiëk kɛ kɛ duɔp in we kä Röm, cu duɔth ni̱ duɔp in bum ni̱ jɛn ɛlɔŋ kɛ run muɔth, kiɛ de gɛr kɛ ca̱k kɛ guäth tin kɔŋ
kɛn duël rɛ̈k bum kɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö naŋ kɛn pek mi̱ di̱t kä repɛ ŋuan naath, ɛlɔ̱ŋ wɔ̱ nath ti̱ gööl, ti̱ bum, ɛ cät kɛ gua̱a̱th ëë dan kä ji̱ Nɔ̱rman kɛn tëë ci̱ tiëm kä iŋ-gi̱lɛ̈n kɛ 11th cäntuëri̱ nɛy ti̱ ŋuani̱ kɛn kä ji̱ duëli̱ ci̱ kɛ lät ɛ thia̱k kɛ rɛ̈k.
duël wec ma̱dan kä guäth ti̱ ŋuan ca kɛ la̱t gua̱th kɛl mi̱ thɛl jɛn ca̱pɛ mɔ ɛ dɛp in ci̱ kɛnɛ mat kɛ yuɔp diɛn kɛ kuäär wec, mi̱ nöŋ kɛ buɔm cuɔpkä lɔc kä kuak kiɛn.
ɛ /ci̱ mɔa gua̱th in lät kɛnɛ ni̱ ciaŋ kɛ kɛ jɛ kɛn gör kɛn pi̱w kɛnɛ rɛc ti̱ pay käp, duŋdɛ ɣöö ɛ jɛn pëk luäŋkä la̱t diɛn kɛ ɣöö bum la̱t kɛnɛ riali̱ duɔrkä kä
min gɔa in jekɛ kä la̱t duëli̱ kä pëk in ja̱kɛ /ciɛgua̱th mi̱ gɔa kä u-rɔp.
cu pek in jek kä la̱t we mi̱ rëpɛ rɔ kɛ ciaŋ in jekɛ kä duël, ɛ /ci̱ mɔ ɣöö ca riali̱ kä ɛ pek in jëkɛ kä tää yuɔpä kuakni̱ där wec kä pek muɔn kɛnɛ min ca ŋunɛ dëcni̱.
kä kɛn ni̱ thiek kɛ guäth tin thiëk kɛ gua̱th decni̱ rɛɛy rɛ̈k, cet kɛ päny röm, kɛ duɔpɛ mɛ kɛ tha̱ŋ guäthni̱ nöŋɛ ni̱ thɛl guir kä lat kä pek in gör kɛ de lät.
wë ci̱ nɔrman we rɛc kaä i̱th-lɛ̈n,ith-kɔtlɛ̈n, kɛnɛ walɛ kɛ 11th kɛnɛ 12th cäntuëri̱, nɛy të ci̱ ŋɔani̱ mat piny rɛy wec cu buɔm ni̱ kɛn kä nɛy tincia̱ ji̱ rɛk kä cua̱ tuk rɛk cu kɛ te liäŋ kɛ cak la̱t duëli̱.
ɛn mɛ cua mar kam ji̱ muɔni̱ kɛnɛ duel kuɔth, kɛl mi̱ bum kä caa mɛt piny ɛ nɛy tee wal kɛ run muɔth.
cät in dɔŋ ɛ a̱ith cäntuëri̱ duël bödiam, kä iŋ-gi̱lɛ̈n, cu kɛ jɔc bä ɛ laa rɛk mi̱ laa gua̱th ca̱k gɔani̱ ti̱ car kɛ, duël ti̱ rep rɔ kä mi̱ tɔt kä bum, kä tɛ̈t kɛ piny kɛ nhök kä läth kɛ cär guäth ni̱ ɛ gɔa ɛ /ci̱ mɔa gua̱th görä da̱pni̱ decni̱.
gua̱th decni̱ gɔaɛ lɔŋ kä ɛ luɔc kɛ gua̱th tɔt amäni̱ mi̱ më cu duël a gua̱th bum-bum.
kɛ a̱iɛ̈e̱, buɔm nɛni̱ ti̱ e̱o̱ ti̱ la yuɔr päri̱ cuɔp guäthdɛ gaŋ kɛ duël carnapön kɛ ji̱ tɛ̈r da̱ŋ rɛw kä Ö-wiɛ̈n Glyndwr' mat kɛ gua̱th ë ca wec käp, ɛ gäc kä ɣöö buɔm mi̱ tɔt lätɛ kä rëpɛ rɔ.
rɛy diɛn te kɛ kɛ ŋɔa̱mni̱ ti̱ luäk kɛ rɛy ŋi̱i̱cä decni̱ cätɛ kɛ lät muktäpkä kä ki̱lɛ̈th.
tëë kɛ ti̱ ŋuan ti̱ kuäkɛ kä cuɔc in dɛ cuc kɛ kɛ rɛy gua̱th in cieŋ decni̱ thi̱n kä ɣöö de kɛ rɔ näk, ɛ reprɔ kɛ duɔp mi̱ gɔa mi̱ gaŋ kɛ gua̱th.
kɛ gua̱th mi̱ bär cu cuɔc we kɛ mi̱ ŋokɛ rɔ kä dec, cu kɛ luäk nhök ben kɛ ɣöö ba buɔm pua̱ny jek kɛ gua̱thɛ we nhiam.
mi̱ buɔm mi̱ däk tiäc, te ca̱p ti̱ ŋuan thi̱n kɛ kui̱ nɛ ni̱ ti̱ bi̱ wec ma̱k.
decni̱, tin te nhök kɛ we nhiam kä petaria kɛ a̱e̱th cäntuëri̱, cu kɛ rɔ rep kɛ mi̱ ka̱p kɛ mäc ti̱ di̱t cuɔŋ ɛ ŋot kän mäc ti̱di̱ rɔ rep.
bali̱tha kiɛ i̱th-piŋgat cua jɛn mac in bum ɛ lɛŋ kä lät kɛ ŋut mi̱ cät kɛ yuɔri̱ päri̱.
cua mi̱ cu cätɛ lɔŋ kä guäth cieŋ decni̱ ɛ ci̱ mɔ a ɣöö ta̱th kɛ ni̱ duël.
cu jak ni̱ nath kä ɣöö ba piny tɛt kɛl kɛl kɛ kui̱ ga̱ŋ cua lat, lua̱k jiɛn gaŋ kɛn puɔl kɛ mɛ de waŋ ɛ de pɛ̈nɔ.
kɛ yiëth ni̱ ti̱ tɛ̈tkɛ piny kɛ puɔl; gɛckɛ guäth daŋ rɛw ti̱ mät, nɛmɛ lät jɛ piny muɔn kɛ tet kɛ gua̱th tetni̱ kɛ kui̱ kör.
laa kɛ thuk duëli̱ lɛ kɛ tha̱ŋ guäth ni̱ laa kɛn rɔa gɛr ɛ kä pänyni̱ kä mi̱ tɔt.
kɛ ɣöö thɛlɛ mi̱ bi̱ pua̱ny kiɛn jek kä duël laa kän kɛni̱ guäth ciäŋä decni̱ kɛ tha̱ŋ guäth ni̱ cɔalɛ duël piɛny.
duël tin laa ciaŋ kɛ kua̱r, kɛ diɔk tin laa te raan, gua̱th in laa bööth luak kuɔth naath bööth kɛ ni̱n muɔth kä u-rɔp.
kɛn ruëëc te kua̱r wutni̱ thi̱n kɛnɛ män kä ruëc tee kɛ bööth, nɛy ti̱ luɔth kɛ, can kɛnɛ nɛy ti̱ te där.
kä iŋ-gi̱lɛ̈n te guäth cieŋä da̱ŋ rɛw ti̱ lät ti̱ gɛr rɔ ɛ mäth kɛ mät guäth cieŋä ria̱ŋ-ria̱ŋni̱ ti̱ luɔthkɛ kɛnɛ gua̱thcieŋä böthni̱ kuɔth rɛy kuäärä kɛl ''mi̱ mat kɛn daŋ rɛw.
kä i̱-thkɔtlɛ̈n, te kɛ guäth cieŋä daŋ diɔk gua̱th cieŋä bööthni̱ luak kuɔth min nhiam,gua̱th cieŋä ria̱ŋ-ria̱ŋni̱ kɛnɛ kua̱r wec, kiɛ kua̱r rɛ̈k, tin bööth kɛ nɛy tin te där amäni̱ nɛy tin te piny.
Kä min /ci̱ ji̱ ŋuɔ̱tni̱ laa kue̱n, cuu kuɛ̈ɛ̈ ja̱liɛn  kɛ jakä bi̱ tä ni̱ kɛn kɛ kuɛ̈ɛ̈ kɛl. 
The Waning of the Middle Ages caa gɔ̱ɔ̱r ɛ Johan Huizinga kɛ ruɔ̱n 1919, kɛ ruɔ̱n 1924 amäni̱ ruɔ̱n 1947.
Ji̱ Kɔmɔnɛth ɛ kɛn nɛy tëë caa guic ɛ ji̱ we̱c muɔ̱ɔ̱n diaal ɛ la nɛy tin tä kä ɔdɔr in tä piny.
Kä niɛ rɛy kuthni̱ tëë ŋuan tëë wal tëë palkɛ ɛ nɛy tëë ci̱ tä thi̱n, nɛy ti̱ ŋuani̱kɛn dapkɛ kɛ rɛy ɛthtëëtni̱ ti̱ bɔ̱ gua̱th ni̱ ti̱ gööl
Ɛn gëër rɛy yupä kuakni̱ kɛnɛ gëër kumɛkä kɛ jɛn gua̱a̱th ɛ mɛ rɛy wec cuɛɛ naath jakä ŋuan, kä cuɛɛ puɔ̱r jakä lɛɛm, amäni̱  nyin tɛknɔlɔji̱ kɛnɛ gua̱th tin tä rɛɛk; ja̱l nath rɛy wec kɛnɛ gëër ŋɔaani̱ cu kɛ lät jakä da̱a̱kɛ kam ji̱ duë Kuɔth tin la kua̱r tin kuaa lɛ ŋic kɛnɛ ji̱ la̱t tin tä pinydiɛn.
Ruac in caa ka̱m raar in rɛwdɛ, nɛy tin laa tɛ̈ɛ̈rkɛ ko̱o̱ri̱, kɛ kɛn tin tä kɛ guɔ̱r tin bumni̱kɛn kä ɛ kɛn nɛy tin dual naath kɛ kɛ kä kumɛ.
Min tä thi̱n bɔ̱, ɛn Ɛthtëët in Nhiam kɛ Ɛthtëët in Rɛwdɛ tëkɛ kɛ jɔk la̱t Ɛthtëët in Diɔ̱ɔ̱diɛn, kä ɛn ta̱a̱dɛ piny ɛ mɔ kä kɛn dial, ɛn Diɔ̱ɔ̱diɛn laa jɛ cua̱a̱ ŋäcɛ i̱ guɛckɛ jɛ thi̱n.
Nɛy ti̱ ŋuan caa daap rɛydɛ ɛn gurup kä cu kɛ lɛ bän li̱w bɔ̱ kɛ kui̱i̱dɛ.
Kɛ ruɔ̱n 1776, cua wädhi̱i̱r yio̱o̱ni̱ ni̱ Turgot woc lät kɛ kɔr kä mëë /cɛ tëë caa gɛɛr läth lät.
Ɛn Louis in XVI, mëë /cɛ jɛ dhal ɛn ɣöö de̱rɛ wi̱diɛn gɛɛr kɛ ɣöö de̱e̱ naath wɔ̱ kɛ 'ca̱a̱r ëë tä wi̱i̱dɛ', cuɛ  Gɛnɛrɔl Ɛthtëëtni̱ däk, duŋdɛ ɣöö cuɛ Ɛthtëët in Diɔ̱ɔ̱diɛn ka̱m buɔ̱m kä ɣöö bɛ ruac.
Kɛ ɣöö Bo̱rlo̱ma̱n Scotland ɛɛ muktäb kɛl, kɛn mɛmbäri̱ diaal nyuurkɛ kä chëmba kɛl, /cɛ cie̱e̱ kɛ min tä England kɛ duël ci̱ caa da̱a̱k: House of Lords kɛɛ  House of Commons.
Kä England, gua̱a̱th börloma̱n kumɛkä kä Ireland cɛ rɔ gɛɛr ɛ määth kä ɛ /thiɛl kä bɔ̱tɔl mi̱ tɔt kä "rui̱c kɛl in buum", ŋuɔ̱t bɔ̱kɛ kä kuäär wec Ireland, guurɛ nɛy tin caa kuany tin ruackɛ thuuk duëli̱, tin aa ka̱m lua̱ŋ (kua̱r-kua̱ri) kɛnɛ bööth luaak Kuɔth tin di̱t (bööth pa̱thtɔri kɛnɛ bööth lue̱e̱kni̱).
Kɛ ruɔ̱n 1297, rɛy wi̱i̱ni̱ laa tëë kɛ ram in cuuŋ kɛ kui̱i̱ naath mi̱ laa kuanykɛni̱jɛ kä wäth köör jöŋkööri̱ (thaarip mëë wal mëë laa cuuŋ kɛ gua̱a̱thdiɛn)
Kɛ nɛy ti̱ tä lɔrä, kä tä nɛy ɛtɔ̱  kɛ buɔ̱mdiɛn kɛnɛ lätkiɛn ti̱ rɛl kɛn kɛ, kä tä nɛyɛ tɔ̱ kɛ buɔ̱mdiɛn mi̱ de̱e̱ kɛnɛ jäkni̱ raandiɛn mi̱ de̱e̱ ruaacni̱kiɛn wɔ̱ lat kä Bo̱rlo̱ma̱n Ɛthtëëtni̱.
Ni̱ kɛɛ nhiam ɛ /kän run da̱ŋ 18 ti̱ kur ni cop, Kuär we̱c tëë kɛ buɔ̱m mi̱ de̱e̱ kuany kɛ jɛ mi̱ caa ɛthtëëtni̱ da̱a̱k ɛ päär.
Kɛ kui̱c in dɔ̱ŋ, kɛ kɔr Mieth Pörböö (Diet of Porvoo), Mieth Finland cuaa ben luɔc thi̱n ni̱ kɛ ruɔ̱n 1863.
Ɛ wɔ̱ kä 1400, cuaa wi̱lɛni̱ la̱t,kɛ ruɔ̱n 1561 kɛ peek in caa kuɛn kä peek in kuiyni̱jɛn kä 1625, cuaa duel nɛni̱ tin jɔɔc moc kɛ ŋuɔ̱t ɛ laa tin nhiam wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n. 
Kua̱r tin ruackɛ ruëëc kiɛ tin ci̱ jɔɔc, laa jiëkɛ kuääriɛn kä karkiɛn, kä bo̱rlo̱ma̱n nɛni̱ tin la ruëëc.
Nɛmɛ cuɛɛ ben tuɔɔk ɛ laa duɔ̱ɔ̱prui̱i̱cä mi̱ buum mi̱ cup lɔɔc naath kä nɛy tëë ruiic tëë tä nhiam.
Rɛy kuri̱i̱ runi̱ tëë ci̱ wɔ̱ nhiam, ɛn ɛthtëët ɛ mɔ matɛ ni̱ kua̱r duëlgɔ̱ɔ̱rä yuni̱bäthi̱tini̱ kɛnɛ tha̱a̱ŋ duëlgɔ̱ɔ̱rä tin tä kä wilayani̱.
Cuaa ji̱ nyɛgathä nhɔak rɛy rɛ̈ɛ̈k kärɔa mi̱ ci̱ kök kuakni̱ rɔ reep, laa ji̱ rui̱cä tin di̱t ca̱a̱p ɛ lät kä bi̱kɛ la̱t cuu naŋ, kɛ peek in ro̱ŋ kɛ cuɔ̱ɔ̱ŋ nɛyni̱ diaal kɛ ɣöö baa naath nyuɔ̱ɔ̱th peek in bi̱ naath wɔ̱ kɛ jɛ.
Kɛ ɣöö baa ca̱a̱r mat, kɛɛl rɛɛk, ŋuɔ̱t kumɛ tin caa mat kui̱i̱ gua̱th ko̱kä go̱r ɛ kɛn, gua̱th röli̱ tin kɔ̱ŋ caa kɛ mat gua̱a̱th kɛɛl kɛ ŋuɔ̱t ruicä kua̱r cuëëc in tä thoo-yiëër.
Kɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱ wɔ̱, nɛy tin ŋuanikɛn tä kɛ kɛ lua̱ŋ kɛ puɔ̱r ka̱a̱kni̱ cuu amäni̱ 19 thäntuëri, /ci̱kɛ tä piny nath kä /ci̱kɛ pɛ̈ɛ̈c, tëë kɛ ti̱ gua̱c kɛ päri̱ ciɛŋä kä mëë wal kä wi̱i̱ Europe.
Bööthkiɛn laa kɛ laa kuanykɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p jɔak nɛyni̱ tin laa ciöötkiɛn laa naŋ, wi̱i̱ tin tä kumɛni̱kiɛn thi̱n laa ja̱kɛ nɛy tin bi̱ kɛn wɔ̱ kuany, bi̱ kɛ wɔ̱ ni̱ gua̱a̱th kuëny kä District.
/Thiɛlɛ kɛ buɔ̱m kä kumɛ mi̱ de̱e̱ kuany kɛ kɛ.
Kä Sweden, kɛn nɛy tëë caa kuëŋ kä Ɛthtëët Riksgag (in la bo̱rlo̱ma̱n), cuɛ tä thi̱n amäni̱ mëë cua gua̱a̱thdiɛn be̱n gɛɛr ɛ mi̱ cɔali̱ Riksgag baykamɛrɔl (muktäbni̱ däŋ rɛw) kɛ ruɔ̱n 1866, ɛn dääk ɛmɔ cuɛ kumɛ jakä moocɛ nɛy tin käp kɛ yio̱w kiɛ tin tä kɛɛ kuak buɔ̱m. 
Kä Finland, ɛn dääk ɛ tä rɛy ŋuɔ̱tni̱ ɛ mɛ cuɛ tä thi̱n amäni ruɔ̱n 1906, ŋotɛ lätni̱ ni̱ ŋuɔ̱t Sweden tëë läät kɛ kɛ ni̱ wal kɛ ruɔ̱n 1772.
Min dɔ̱ŋ in tä thi̱n bɔ̱, kɛn la̱a̱t tin ciäŋ rɛɛk /ka̱nkɛ kuëŋ kä thi̱thtɛm ɛthtëëtni̱ da̱ŋ ŋuaan tëë caa kɔn dääk kä naath.
Kɛ gua̱a̱th ëë ci̱ wɔ̱ nhiam kɛ 15 kɛnɛ 16 kuri̱ runi̱, cuu Brussels bän ɛ gua̱a̱th mi̱ laa Gɛnɛrɔli̱ we̱c a mät thi̱n.
A la min caa jiäk ɛ la röm wi̱i̱ni̱ kä Utrecht kɛ 1579 kɛnɛ gua̱th tëë guɔ̱ɔ̱rkɛ jɛ, kɛn diaal cuu kɛnɛ kuëŋ piny ɛn ɣöö /caa kuäär ni̱ King Philip in Rɛwdɛ bi̱ lɛ luɔ̱th kä Spain mëë ruaac wec in cɔali̱ Netherland.
Tä kɛ gua̱thni̱ti̱ la̱a̱ny kɛ rɔ̱ kä kumɛ gua̱a̱th ëë ci̱ ti̱ diaal mat thi̱n ɛ la min mat wi̱i̱ bärɔw tëë ci̱ be̱n kä ruëëc kumɛkä Netherland
Niɛ kui̱i̱ jɔak Netherland, rɛy dolä in jɔak kä Habsburgs mëë la̱tkɛ wi̱i̱ ni̱ diaal kɛɛ 1600 kɛnɛ mëë cuaa ben nyɔk kɛ 1632.
Cuɛɛ ku /thiɛl nɛy ti̱ cuŋ kɛ kui̱i̱ wi̱i̱ni̱, cuaa cuu lät päärä rɛy wi̱i̱ni̱ diaal kɛ ŋuɔ̱t tëëcaa gɔ̱a̱r piny kɛ ruɔ̱n 1798.
Kɛ ruɔ̱n 1815, mëë caa ji̱ Netherland mat kɛɛ Belgium kɛnɛ Luxemburg, Gɛnɛrɔli̱ wi̱i̱ni̱ cua kɛ da̱a̱k kä muktäbni̱ da̱ŋ rɛw: Muktäb in Nhiam kɛnɛ Muktäb in Rɛwdɛ.
Ni̱ kɛ 1848, ŋut rui̱cä kä Dutch caa kɛ gɔ̱a̱r piny ɛn ɣöö kua̱r tin rɛwdiɛn baa kɛ kuany ɛ naath kä pek in tɔt kä wutni̱ kärɔ̱; wutni̱ diaal kɛnɛ män tin tä thi̱n ni̱kɛ 1919, laa täkɛ kɛ cuɔ̱ŋ kɛ ɣöö bi̱kɛ yuɔr, kä laa kua̱r tin nhiam laa kuanykɛ ɛ ji̱ rɛ̈ɛ̈k tin tä gua̱thni̱ tin; gööl.
Bööth luaak Kuɔth tin laa naŋkɛ nhiam ɛ bicɔp mi̱ la kuäär mi̱ cuŋ kɛ cuɔ̱ŋdɛ, kɛɛ akbicɔp bɔ̱, kɛ bööth nɛni̱ tin ŋie̱e̱c
Nɛy ti̱ ŋuan tëë cie̱ŋ gua̱thni̱ tëë caa käp ɛ kuäär ji̱ Rööm in rɛlrɔ, luäŋ kɛn rɔ̱ kä /thiɛlɛ am mi̱ cuŋ kɛ kɛ gua̱a̱thdiɛn rɛy Mi̱i̱thni̱ Kua̱r, amäni̱ wi̱i̱ tin luäŋ rɔ̱.
Wi̱i̱ tin di̱i̱tni̱kɛn kɛ: ruëëc, kua̱r ŋuɔ̱tni̱, tin cie̱ŋ rɛ̈y ciëŋ, kɛ tin ciɛŋ ni̱ rɛɛk, kɛ dup ti̱ ŋuan ti̱ kɔ̱ŋ ti̱ caa lɛ be̱n cari̱ dääkni̱kiɛn.
Kɛn män tëë tä kɛ maan kä tä kɛɛ luɔt laa kɛ ben laa nööŋkɛ nhiam nath rɛɛk, laa kɛ laa la̱rkɛ ji̱ wi̱i̱ni̱i̱kiɛn cät kɛ mar-ruëëcni̱, kɛ ɣöö bɛ tä kɛ mi̱ baa jiäk ɛ wec, ɛn nɔmɔ lätkɛjɛ kɛ ɣöö bɛ kulɛ tä kɛ ŋuɔ̱t rɛy rɛ̈ɛ̈k, /thiɛlɛ män ti̱ balaaŋ ti̱ män tin tä rɛɛk bäl.
Kɛ ciaaŋ ëë wal, kɛ run muɔ̱ɔ̱th kä kɛ rɛy ruac ëë bɔ̱ raar thoo-French ɛn ɣöö män ti̱ tä kɛ maan tin nööŋkɛ kɛ ɣöö bi̱ kɛ ciäŋ rɛy dho̱ri̱ tin tä rɛy rɛ̈ɛ̈k gua̱a̱th ko̱kä (thuuk rɛ̈ɛ̈k), wutni̱ tin ŋa̱ckɛ la̱t ŋɔ̱ani̱, tin kuäc kɛ tetkiɛn, nɛy tin kɔakɛ ŋɔak kä köökɛ pe̱e̱k mi̱ päär, kɛnɛ tin kɔ̱ŋ tin rialkɛ ta̱a̱ i̱kä cie̱e̱ "män tin täkɛ maan".
Nɛy tin laa tiit kuak thuɔ̱ɔ̱k cuu kɛ ben mëë ci̱ ji̱ thuɔ̱ɔ̱k ɛ la (tin cie̱e̱ ta̱a̱th landiitni̱ kiɛ tin laa thuɔ̱rkɛ kuak kiɛ kuaackɛ jiɛn), mëë cuu kɛ bɛn gua̱c kɛ ji̱ dho̱o̱ri̱ tëë juɔ̱rkɛ tieckiɛn, mëë görkɛ peek mi̱ /ci muaa peek ëë caa mat piny.
Kɛn laa kɛ laa diɛwkɛ ɛn ɣöö jɛykɛ dhɔr mi̱ ci̱ kɔn tä kɛ balaaŋ ti̱ ci̱ tä kɛ kar ti̱ wɔ̱ ni̱ kä diɔ̱k kiɛ  kar ti̱ ŋuan.
Kɛn ciööt dho̱o̱ri̱ tɔ̱tɔ̱ ŋa̱ckɛ ji̱kiɛn rɛy rɛ̈ɛ̈k kɛɛliw gua̱thni̱ tin ciäŋ kɛn thi̱n, kɛnɛ karkiɛn gua̱th wi̱i̱ni̱ kä ta̱a̱ ciɛŋädiɛn ëë wal.
Kɛn nɛy ɛ ti̱ ciäŋkɛ kɛ min laar kɛnɛ rɛy riäŋadiɛn, tɛɛth lo̱ckiɛn kä cɛrika-ni̱kiɛn tin buum gua̱th lätni̱ diaal.
Kɛ thok French, luɔt ri̱i̱tä mi̱ cɔali̱ maan pua̱a̱ny ran cärɛ  kɛ ta̱a̱ gua̱ndɛ ɛn puɔ̱nydɛ, amäni̱ jɛn bɔ̱ ɛ ciaaŋ gɔɔyä kä kɛn kä rɛy yuupä kuakni̱kiɛn gɔaɛ.
Ɛn Hitler /cɛ ŋuɔ̱t tëë cɔali̱ kapitɔlithm ŋääth kɛ ɣöö /ci̱kɛ ti̱ laa cuuŋ kɛ gua̱a̱thdiɛn kɛ ɣöö ɛ duŋ liakä baaŋ, kuɛɛ laa nhɔkɛ ni̱ ŋuɔt ti̱ naŋkɛ nhiam kä ka̱pkɛ ɛ ji̱ wec.
Hitler cuɛɛ laar bɔ̱ ɛn ɣöö ɛn thuuk ëë laa la̱t kɛ ɛ kɛn ji̱ maanä pua̱a̱ny /cɛ rɔ lot kɛ döö jiäk gɔɔydɛ nɛy tëë la̱t yio̱o̱ni̱kɛ (jiäkɛn pa̱a̱ydɛ niɛ kɛn)
Luɔ̱ɔ̱tni̱ lätni̱ ti̱ti̱ /ci̱kɛ wɔ̱ kɛ duɔ̱ɔ̱p kɛl rɛy lätni̱kiɛn.
Belle de Jour (mi̱ lotni̱ gɔɔy in rɛl rɔ kiɛ Beauty of the day, 1967) latɛ ni̱ cäät ciëk mi̱ la puɔ̱nydɛ a tä kɛ maan mi̱ ŋɔ̱a̱a̱ŋ kɛ ciaaŋ kɛ cɔwdɛ kä cuɛɛ caar ɛn ɣöö bɛ puɔ̱nydɛ kɔak kä wutni̱.
Kä Europe, en ciööt mi̱ cɔali̱ Emperor ɛ mi̱ caa cɔl ni̱ wal kɛ Peek ëë tä Däär, guɛckɛ kɛ jɛ ɛn gua̱a̱th ëë wal ɛ la mi̱ dee pa̱a̱r kɛ ciaaŋ luthä min tä kɛɛ Po̱p kie Pope, kɛ kui̱i̱ kuäärädɛ in di̱i̱t ëë tëë thi̱n rɛy duël Kuɔth kɛnɛ ciaaŋ yieekä in tä kɛ kuäär ji̱ Catholic in tä kui̱i̱ caam Europe.
Ɛ cieŋɛ niɛ min tä ciöt kua̱r ni emperor kɛɛ luɔt mi̱ tɔt, ɛ jɛn ɣöö ɛn emperor kiɛ ɛn jɛn kuäär wec /thiɛlɛ buɔ̱m mi̱ derɛ ruaac ni̱ wi̱i̱ ti̱ ŋuan.
Cuaa kɛ ben ŋic ɛ jɔɔc ɛ jɛn Kuäär kiɛ Emperor Yieekä kä Rööm kɛ ruɔ̱n 1514, duŋdɛ ɣöö /kän ji̱ Russia jɛ ŋic amäni mëë caa ruɔ̱n 1547.
Ɛ ner mi̱ lɔr kä di̱i̱t  ɛ la Kuäär in Di̱i̱tnijɛn kiɛ Kuär Kua̱ri, kä laa ji̱ Persia kɛnɛ wi̱i̱ tin kɔ̱ŋ jɛ laa nhɔk ɛn ner ɛ mɔ.
Kuaäär kiɛ ɛmpayɛr cuaa ben ŋic gua̱thni̱ ti̱ ŋuan ɛ /cɛ laa nerɛ ɛ la rui̱i̱c rɛy wec kɛ jɛn där 18 cɛntuäri̱.
Rööm ëë wal cuaa ciöt i̱ Rex nhɔk ɛ kɛn, mi̱ lot ni kuäär, kä cuɛɛ ben ɛ mi̱ nhɔakɛ ɛ kɛn kä kumɛ kɛ ɣöö pälɛ rɔ piny gua̱a̱th ëë kaaŋkɛn rɔ thi̱n rɛy ciɛɛŋä kumɛkädiɛn.
Augustus, ɛ jɛn kuäär ëë nhiam ëë ci̱ kuäärɛ yiath piny, amäni̱ muktäbdɛ, kɛ nerɛ, kɛ luth ciɛɛŋä kumɛ ji̱ Rööm, tëë tä kɛ ciaaŋdiɛn ëë wal ëë ci̱ kɛn ɛ mat kɛ nɛy ti̱ kɔ̱kiɛn, /cɛ cie̱e̱ kɛ ta̱a̱ ëë tä buɔ̱m kɛ ram kɛl.
Duŋdɛ ɣöö ɛn kuäär ɛ mɔ ɛ mi̱ cie̱e̱ kuäär "Commander", cuaa kulɛ ben nhɔk ɛ nɛy tëë ci̱ kɔɔrɛ ben guɔ̱ɔ̱r.
Ɛn nɛmɛ ɛ jɛn ner in tä kɛɛ ruɔ̱t mi̱ di̱i̱t; ɛn Ceasar kɛnɛ rɛy ruaacni̱kɛ laa jɔɔcɛ run kä run ni̱ kɛ gua̱a̱th ëë caa Caesar Augustus woc amäni̱ mëë cuaa Tsar Simeon II of Bulgaria's woc kuäärä kɛ ruɔ̱n 1946.
Tëë cuu duɔth ɛ ner ëë tä kä kua̱r ni̱ Augustus mëë caa gɔ̱a̱r piny ni̱ wal, tha̱a̱ŋ kuakni̱ tëë caa gɔ̱a̱r piny kɛ kui̱i̱ te̱e̱kä kua̱r ëë caa gɔɔr kɛɛ 2nd kɛnɛ 3rd cɛntuäri̱.
Cuu tha̱a̱ŋkiɛn duɔth kɛ nëërkiɛn, kä /cɛ tä rɛy ŋuɔ̱tni̱ ɛn ɣöö baa jɛ jiäk ɛ män tin bëë kui̱i̱ kua̱ri̱.
Kɛ kɔr ruecä kumɛ, rɛy runi̱ tëë wal mëë pay took ni̱ kuäär, ɛn ner mi̱ cɔali̱ Imperator ɛ mi̱ cuaa kam gɛnɛrɔl dëcni̱ ji̱ Rööm kɛnɛ ji̱ Rööm tin la ji̱ ŋuɔ̱tni̱ mëë ci̱ kɛn buɔ̱m wecdiɛn jiäk, ɛn ner ɛ mɔ dëë pa̱a̱r kɛɛ dëc dɔaar.
Kuär ëë bëë nhial mëë cɔali̱ Nervan-Antonian Dynasty, cuɛɛ ben ruëëc kɛ gua̱a̱th mi̱ di̱i̱t kɛ jɛn 2nd cɛntuäri, kä cuɛɛ rɔ yiath piny.
Kua̱r tëë cuu kɛ ben guɔ̱ɔ̱r kɛ peek mi̱ tɔt cuaa ɣɔ̱n ɛ kɛn i̱ dëë rɔ̱ moc kua̱a̱rkiɛn: mëë cɔali̱ Gallic Ɛmpayɛr, kɛnɛ Britannic Ɛmpayɛr, kɛ jɛn Palmyrene Ɛmpayɛr, duŋdɛ ɣöö mëë jɔakdiɛn cuɛɛ ben lät kɛ la̱t in laa lät kɛɛ rex kiɛ king ɛlɔ̱ŋ.
Kɛ gua̱ah kɛl tëë kɛ ti̱ ŋuan ti̱ cuaa mat kɛɛl ɛ nɛy ti̱ ŋuan ti̱ cetkɛ dhieec tin tä ramɔ kɛɛ duŋdɛ thi̱n (guic: Tetrcrchy)
Ɛn wec ɛ mɔ cuaa moc kɛ ciöt mi̱ ŋa̱ckɛ ɛ naath ɛ la Constantinople in kuaa lɛ ŋa̱c ɛn walɛ ɛ la Istanbul.
Ɛn Kuäär ji̱ Rööm "Byzantine" cuɛɛ ku ben jiɛɛn kä kuäär kiɛ emperor min kääp ni̱ tha̱a̱ŋ wec, cuɛɛ ku ben kä Kuäär in dii̱t kiɛ Emperor min tä kɛ buɔ̱m kɛɛliw.
Kɛ gua̱a̱th ëë ruec kɛɛ Byxantine, la kɛn rie̱t wec Greece mi̱ cɔali̱ "autokrator" mi̱ lot ni̱ ɣöö "rami̱ ruaac rɔ kärɔä kiɛ "kuäär kua̱ri̱" mi̱ la duŋ ji̱ Greece ni wal mi̱ lot ni̱ kuäär mi̱ ruaac rɔ kärɔa kä Latin.
Kɛ thuɔ̱k, /thiɛlɛ ciööt ti̱ti̱ kiɛ nëër diaal tëë wal ci̱ caa lɛ la̱th lät ama̱ni̱ ɛn walɛ.
Kɛ kɔr kä tëë caa ben jiäk ɛ bɛc mëë caa naath tuɔ̱k raar wi̱c, cuu nɛy tëë caa wec ben käp ɛ lar i̱ baa wec cɔl i̱ "Ɛmpayɛr wec Rööm", mi̱ ŋa̱ckɛ ɛ gɔ̱a̱a̱r diaal ɛ la Ɛmpayɛr wec Constantinople, kä cuaa Baldwin IX cuu mat thi̱n, mëë ku laa jɛn Count of Flanders, jakä Emperor kiɛ kuäär wec.
Kɛ gua̱a̱th Otto in Bumni̱jɛn ɛ wɔ̱ nhiam, nɛy tëë ŋuan tëë took ŋuɔ̱t kuäärä rɛy kuäärä ëë tä kä Carolingian kui̱i̱ cuëëc Francia  cuɛɛ ben bën ɛ la Ɛmpayɛr Yie̱e̱kä ji̱ Rööm
Ɛn kuäär in kuiyni̱jɛn cuaa cuu ka̱m ciööt in la Kuäär ji̱ Rööm.
Ɛn kuäär ji̱ Rööm ɛ jɛn kuäär ëë nhiam ëë ŋa̱ckɛ ni̱ buɔ̱mdɛ ɛn gua̱a̱th ëë wal.
Jɔgrapia̱a̱ laa jɛ laa luɔtkɛ kɛ dup da̱ŋ rɛw: jɔgrapia̱a̱ in kula gua̱a̱th in naath thi̱n kɛnɛ jɔgrapia̱a̱ in la piny.
Ni̱ wal, ɛn jɔgrapia̱a̱ laa jɛ laa ca̱a̱tkɛ kɛ min laa nyin wec muɔ̱ɔ̱n diaal ɛ guɛckɛ wi̱i̱dɛ kɛnɛ ciööt tin tä gua̱thni̱ ti̱ gööl.
Kä kɛ ɣöö kam kɛnɛ gua̱a̱th laa ta̱a̱diɛn ti̱ ŋuan ti̱ gööl ɛ gɛɛr, ce̱t kɛ yuɔ̱p kuakni̱, pual pua̱a̱ny, ta̱a̱ jɔam, pieth jiɛn kɛnɛ yuɔ̱p leyni̱,  kɛ gue̱c piɛny, tä kɛ kɛ ŋäc mi̱ di̱i̱t kä guɛckɛkɛ kɛ gue̱c mi̱ göl.
Min tä ni̱ jɛn nhiamdiɛn diaal kuɛɛ guic ni̱ la̱t in caa tääthni̱ ɣɔw kɛnɛ ta̱a̱ in guɛckɛ ni̱ nyin wec muɔ̱ɔ̱n ɛ raan, kɛ duɔ̱ɔ̱p in guicɛ ni̱ ɣɔw, amäni̱ tin kuɛɛ la̱t rɛy jɔam.
Laa go̱o̱rɛ ŋäc ciɛɛŋä ëë wal kɛ kui̱i̱ kä tää in tä kɛ piny kɛnɛ ta̱a̱ in tä kɛ ta̱a̱ in ciäŋ kɛ raan wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n, cet kɛ ta̱a̱ in guic raanɛ ni̱ ɣɔw.
Gie̱c in guɛckɛ ni̱ nyin ɣɔaa tin le̱ny ni ta̱a̱ wec muɔ̱ɔ̱n puɔ̱nydɛ, laa rɔ laa mätɛ mi̱ cɔali̱ Astronomy kiɛ Cosmology.
Ta̱a̱  ŋäcä ŋɔaani̱ där wec: kɛɛ 1950-ni̱ tɔ̱tɔ̱, cuaa ta̱a̱ ŋäɔä pɛɛlä nööŋ nhial kä cuaa bo̱th ɛ wut mi̱ cɔali̱ Walter Isard, kä cuɛɛ ti̱ ŋuani̱kɛn ti̱ dëë kuɛn nööŋ nhial kɛ kui̱i̱ nyinä ɣɔaa, kɛn tɔ̱tɔ̱ kɛ ti̱ /ci̱ tä kä guec ëë guɛckɛ ŋɔak ni̱ kɛ ciaaŋ ëë wal.
Duɔ̱ɔ̱p in thuɔ̱ɔ̱rkɛ ni thuurɛ wecmuɔ̱ɔ̱n wëë kɛ mi̱ pithɛ ɛ määth kä tëë caa la̱t kä caa mat gua̱a̱th kɛl cuaa ca̱a̱pkɛ la̱t kɛ ɣöö bɛ ku lɛ a mi̱ caa jiäk kɛ thuɔ̱k.
Kä rëëp kä tin kɔ̱ŋ dial kɛ dup ti̱ gööl kɛ ŋäc ciɛɛŋä wicmuɔ̱ɔ̱n, nɛy tin ci̱ thuɔ̱k kä GIS ci̱ kɛ tä kɛ cuɔ̱p lɔaac kɛ kɔmputɛr kɛnɛ ca̱a̱p go̱rä ŋɔaani̱. 
Mi̱ cɔali̱ geostatistics la̱t kɛ jɛ kɛ ti̱ caa ŋa̱c ɛ la ti̱ caa mat gua̱a̱th kɛl, amäni̱ tëk kä tin tä rɛy pi̱ni̱, kɛ ŋäc kä dääk päämni̱, kɛ ŋäc kɛ tin laa ma̱a̱rkɛ piny kɛnɛ liɛɛth, ta̱a̱ ŋäcä jɔam, ca̱a̱p tin cup kɛ naath rɛɛk, kɛ jääli̱ ŋɔaani̱ kɛnɛ ŋä jua̱thni̱.
Thuurɛ wecmuɔ̱ɔ̱n mi̱ cuaa nyɔk kɛ lätni̱ ɛ rami̱ cɔali̱ Eckhard Unger nyoothɛ Babylon kui̱i̱ Euphrates, göl kɛ jɛ piny ɛ mun mi̱ cɛ wiin mi̱ jɔɔc ni̱ rɛɛk Assyria, Urartu, kɛnɛ gua̱th ti̱ kɔ̱ŋ ti̱ ŋuan, kä kɛ nyɔk bɔ̱ cuaa kɛ lɛ ben göl piny "kiir mi̱ kɛc" (Oceanus), kɛɛ dhuɔ̱ɔ̱li̱ ti̱ ŋuan ti̱ caa car kɛ ɣöö bi̱ kɛ cieer mi̱ tuɔ̱ŋ bärɔw kulɛ nööŋ raar.
Mi̱ ci̱ lɛ ben gua̱c kɛ la̱t Imago Mundi, ɛn thuurɛ Babylon ëë wal ni̱ kɛɛ 9th cɛntuäri BC (/Ka̱n Jithɛth ni̱ Daap), cuɛɛ Babylon nyoth ɛ la gua̱a̱th mi̱ tä ni̱ däär wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, ɛ ciäŋɛ mëë /ka̱nɛ ni̱ ŋa̱c i̱ däär lotɛ ni̱ ŋu.
Ɛn Thales bɔ̱ cuaa jɛn ram ëë ci̱ kony ca̱ŋ kɛ ciäŋdäär kiɛ wɔ̱ path muuth kɛ wäär ben lat ɛ /känɛ ni̱ tuɔɔk.
Tëë kɛ ŋaknɔm bɔ̱ kɛ ɣöö /caa ŋäc a gɔaa i̱ ɛ ŋa ɛ mëë nhiam mëë guic wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kä biɛ ŋa̱c ɛn ɣöö ɛ mi̱ ci̱ rɔ rol, kɛ ram ëë tä kɛ ŋäc kɛ kui̱i̱ Parmenides kiɛ Pythagoras
Kɛl kä tëë ma̱a̱rkɛ kɛ kui̱i̱ pëëk in tä dää wecmuɔ̱ɔ̱n ɛ mi̱ cuaa ben la̱t ɛ Eratosthenes
Ta̱a̱ in jäl kɛ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛ jɛ cuaa kɛ lɛ nyɔk kɛ da̱a̱k ni̱ kä 360 degrees, kä tä degree kɛl kɛ minitni̱ ti̱ 60.
Cuɛɛ ca̱p la̱t kɛ kui̱i̱ Hipparchus lɛ ben rep, moocɛ thuurɛ wecmuɔ̱ɔ̱n këër kä reepɛ jɛ kɛ pek mi̱ 56.6 maal kä degree kɛl.
Kɛ gua̱a̱th Runi̱ Muɔ̱th, ɛn pɛ̈ɛ̈n kumɛ ji̱ Rööm cuɛɛ ta̱a̱ piɛny ben gɛɛr ɛ jiɛn ni̱ kä Europe ɛ wɔ̱ ni̱ kä wi̱cmuɔ̱ɔ̱n Muthlimini̱.
Ɛ wɔ̱ nhiam, cuu gɔ̱a̱a̱r Islam lät tëë wal tëë caa la̱t ɛ ji̱ Rööm kɛnɛ ji̱ Greece kä cuaa muktäb mi̱ cɔali̱ Duel ji̱ Pɛli yiath piny kä Baghdad kɛ kui̱i̱ la̱t ɛ mɛ.
Rami̱ cɔali̱ Abu Rayhan Biruni (976–1048) ɛ jɛn ram ëë nhiam mëë ku tuɔ̱ŋ ɣɔaa la̱t naath ɛn ɣöö kɛ ti̱ ci̱ rɔ̱ roŋ.
Cuɛɛ mi̱ dɔ̱ŋ bɔ̱ mi̱ cäät ni̱ kɛ ca̱p in ëë cɛ kɔŋ lät ka̱m raar mëë kuɛɛ pääm thɛm, kɛnɛ luëŋ löli̱, kɛɛ pa̱a̱t pëëk ɣɔaa.
Riɛk ëë caa jiäk ɛ nɛy tin laa guic piny kɛnɛ nɛy tin laa jääl ɣɔw ɛ gör keerä min lot ni̱ tuŋ caam-cuëëc kɛnɛ min lot ni̱ tuŋ nhiam-jɔkä.
Ɛn rɛy runi̱ ti̱ 18 kɛnɛ 19 cɛntuäri̱ ɛ kɛn gua̱th ëë kuaa jɔgrapia̱a̱ ŋic thi̱n ɛ la mi̱ tä kɛɛ luɔt mi̱ dëë gɔ̱r gua̱th ryɛ duël gɔ̱ɔ̱rä tin di̱t kä Europe (ciee gua̱a̱th mi̱ cet kɛɛ Paris kɛnɛ Berlin).
Kɛ kɔr cɛntuäri̱ da̱ŋ rɛw tëë ci̱ wɔ̱, rëëp ŋäcä kɛnɛ  kä tɛknɔlɔji̱ kɛɛl kɛ ŋäc kɔmputɛrä cuu kɛ naath naŋ rɛy ŋäcä la̱t geomatic-ni̱ kɛnɛ lät ti̱ pay tuɔɔk ciee ŋuec kuakni̱ tin la geostatics tin kuaa lɛ mat rɛy la̱t jiɔgrapia̱a̱kä.
Cuu Arnold Henry Guyot (1807–1884) ta̱a̱ tilijä kiɛ pi̱ tëë ci̱ rɔ̱ mat guic a gɔaa kä cuɛɛ ta̱a̱ ëë laa lo̱ny kɛ pi̱ kɛ pɛ̈th ŋa̱c.
Cuu William Morris Davis (1850–1934) cua̱a̱ jɛn gua̱n jɔgrapia̱a̱ America kä ɛ jɛn ram ëë ci̱ ŋäc la̱t rep kɛ duɔ̱p in laa thuuk kɛ jɛn ɛn tilij. 
Ellen Churchill Semple (1863–1932)  ɛ jɛn ciek in nhiam ëë la bo̱o̱th thuɔk duëël kiɛ rɛy matä ji̱ America diaal kä ŋäc jɔgrapia̱a̱-ni̱ diaal. 
Walter Christaller (1893–1969) ɛ jɛn raan jɔgrapiakä kä ɛ jɛn ram ëë cak mëë bi̱ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n diaal jakä tieec gua̱a̱th kɛl.
David Harvey (mi̱ daapkɛ kɛ ruɔ̱n 1935) – mi̱ la ram in tä kui̱i̱ Marx mi̱ ŋäc lät jɔgrapia̱a̱ kä ŋäc nyin piɛny tin tä rɛ̈ɛ̈k, kä ɛ rami̱ cuaa kɔn ka̱m muc mi̱ cɔali̱ Vautrin Lud.
Kɛ tha̱a̱ŋ gŋɔaani̱, cuaa gua̱a̱th da̱a̱k kɛ kam wec ŋuɔ̱tni̱ min jɔɔc min ŋa̱ckɛ kɛnɛ kɔm kumɛ, min tä ni̱ gua̱a̱th mi̱ dɔ̱ŋ ni̱ go̱lä.
Kɛ ti̱ cie̱e̱ kɛɛ  Babylon ëë wal, Abbasid Baghdad, Athens ëë wal, Rome, Bratislava, Budapest, Constantinople, Chang'an, Cusco ëë wal, Kyiv, Madrid, Paris, Podgorica, London, Beijing, Prague, Tallinn, Tokyo, Lisbon, Riga, Vilnius, kɛɛ Warsaw.
Rɛy tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱ tin kɔ̱ŋ, ɛn rɛɛk caa ben gɛɛr kɛ ca̱k in caa tääth ni piny ni̱ wal kɛnɛ ta̱a̱ in ruaackɛ ni̱ wec; rɛɛk ëë nhiamdiɛn kä Finland ëë cɔali̱ Turku, mëë ku lɛ lät ɛ la jɛn rɛɛk wec ni̱ wal lɛ Däär Muɔ̱th, mëë ruackɛ ɛ kumɛ ji̱ Sweden, cuɛɛ ben /thiɛl buɔ̱m kɛ gua̱a̱th ëë tä Grand Dutchy ëë di̱i̱tni̱jɛn kä Finland kɛ ruɔ̱n 1812. Nɔmɔ ɛ mëë cuaa Helsinki ben jakä rɛɛk kä Finland mëë kuaa jɛ ruac ɛ Ɛmpayɛr ji̱ Russia.
Kä Canada, tëë kɛ wi̱i̱ kumɛ tin di̱t kä tëë kɛ wi̱i̱ da̱ŋ wäl ti̱ caa da̱a̱k kä diɔ̱ɔ̱k, ti̱ caa diɔ̱k tɔ̱ moc kɛ rɛɛkdiɛn.
Kä Australia, ɛn ciööt i' "rɛ̈ɛ̈k tin di̱t" laa luɔtkɛ ni̱ wi̱i̱ da̱ŋ bäkɛl  tɔ̱tɔ̱ kɛ rɛɛk in la Canberra, kɛɛ Darwin, kɛ rɛɛk in ku lɛ tä kä Northern Territory.
Ta̱a̱ ɛ mɛ /cɛ cetkɛ dääk kumɛni̱ kɛ ɣöö laa /thiɛlɛ rɛɛk kumɛ min mat naath, kuɛ laa ɣöö ɛn rɛɛk wec kɛl mi̱ ka̱pkɛ ɛ wec mi̱ tɔt mi̱ tä gua̱a̱th kɛl baa jɛn in bi̱ laa jɛn rɛɛk wec kɛɛliw, cie̱e̱ kɛ London, in ku la jɛn rɛɛk England kä ɛ jɛn rɛɛk United Kingdom.
Rɛɛk in di̱i̱tni̱jɛn kä Germany, kɛnɛ Russia (in la rɛɛk kiɛ Stadtstaat kä Berlin amäni̱ jɛn Moscow in ku laa rɛɛk kä Russia) kɛ kɛn rɛ̈ɛ̈k tin tä ŋuɔ̱tkiɛn thi̱n kä ɛ jɛn gua̱th tin tä cuŋkiɛn thi̱n.
Frankfort, kɛnɛ Kentucky, tä kɛ däär kam Louisville kɛnɛ Lexington.
Tallahassee, Florida, caa kɛ kuany ɛ la tin tä däär  kam Pensacola kɛnɛ St. Augustine, Florida – kä ɛ kɛn rɛ̈ɛ̈k tin di̱i̱tni̱kɛn kä Florida.
Gër kumɛkä rɛy wi̱i̱ni̱ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ la ca̱k rɛ̈ɛ̈k mi̱ pay took ɛ no̱o̱ŋɛ.
Mëë cuu dhuɔ̱ɔ̱li̱ Canary ben ɛ la kumɛ mi̱ ruacrɔ kärɔa kɛ ruɔ̱n 1982,  Santa Cruz de Tenerife kɛnɛ Las Palmas de Gran Canaria cuaa wecɔ ben moc kɛ rɛɛkdɛ.
Estonia: in ku la Mahakam kiɛ gua̱a̱th luɔ̱k in di̱i̱tni̱jɛn kɛnɛ muktäb Duël Gɔ̱ɔ̱rä kɛ gua̱a̱th go̱rä ŋäcä ŋɔaani̱ tä kɛ kä Tartu.
Mi̱ tëë kɛ mi̱ pa̱a̱r thi̱n, baa kɔm in tä kɛ buɔ̱m kap rɛɛk mi̱ dɔ̱ŋ, kɛ ɣöö bi̱ ji̱ Bo̱rloma̱n ku lɛ ben nyuur kɛɛl gua̱a̱th in tä Kuäär thi̱n kɛnɛ ji̱ la̱tdɛ.
Ɛn kumɛ kɛɛliw laa jɛn laa kapkɛ kui̱i̱ rɛ̈ɛ̈k kɛl kä baa lɛ gɛ̈ɛ̈r kui̱i̱ rɛ̈ɛ̈k in dɔ̱ŋ kɛ kɔr päthni̱ da̱ŋ bäkɛl.
Dharamshala, min ku lɛ täni̱jɛn däär kä idara wec Tibetan, ɛ jɛn in la rɛɛk in rɛwdɛ kɛ gua̱a̱th in la rɛy jɔam kayŋua̱a̱k.
Ɛn rɛɛk puɔ̱nydɛ ruaac kɛ idara dɛ ɛ la mi̱ caa mat wi̱i̱ diaal.
Uttarakhand: Dehradun ɛ jɛn ku laa idara kä rɛɛk in tä bo̱rloman thi̱n, ɛn Mahakama tëë kä Nainital.
Ta̱thdɛ tuɔkjɛ ni̱ kɛ ruɔ̱n 1960 kɛ cuɛɛ ben thuɔ̱k kɛ ruɔ̱n 1966.
Dhɔr kua̱r wec in di̱i̱t  (Malacanang Palace) kɛnɛ  Mahakama min Di̱i̱t tä kɛ rɛɛk duŋdɛ ɣöö dho̱r da̱ŋ rɛw tin la nyin kua̱r borlo̱ma̱n tä kɛ där wi̱i̱ni̱ ti̱ gööl.
Sri Lanka: Sri Jayawardenepura Kotte ɛ jɛn caa täth ɛ la rɛɛk in tä idara thi̱n, kä ɛ jɛn gua̱a̱th in tä bo̱rlo̱ma̱n thi̱n, ɛn rɛɛk ëë wal ëë ku laa Colombo, ɛ jɛn caa ku lɛ jakä rɛɛk in la "gua̱a̱th ko̱kä in di̱tni̱jɛn".
South Africa: Rɛɛk in tä idara thi̱n ɛ Pretoria, tä borlo̱ma̱n kä Cape Town, ku mahakama lɛ tä Bloemfontein.
Switzerland: Bern ɛ jɛn tä rɛɛk in tä kumɛ wec kä  Switzerland thi̱n kä ɛ jɛn rɛɛk in ŋiɛckɛ rɛy wec.
Mi̱ cäät kɛɛ Illinois kɛnɛ New York State bɔ̱, tha̱a̱ŋ kua̱ri̱ tin ŋuani̱kɛn tä kɛ kä Southeast Pennsylvania (min ku la rɛɛk wec in la Philadelphia, kɛɛ Bucks County, kɛɛ  Montgomery County, kɛɛ  Delaware County, amäni̱ Chester County) kɛ ɣöö nhɔakɛ ni̱ la̱t kä Philadelphia.
Israel and Palestine: Ɛn kumɛ Israel kɛnɛ jɛn ji̱ Palestine tɛɛrkɛn  Jerusalem ɛ la rɛɛkdiɛn.
Ɛn ɣöö baa rɛɛk ɣööth gua̱a̱th mi̱ dɔ̱diɛn kɛ kui̱i̱ ta̱th in caa tääthni̱jɛ kiɛ kɛ ŋuan nath derä kui̱i̱ yupä kuakni̱ kiɛ ca̱a̱p ti̱ kɔ̱ŋ (kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ la jɛ la ŋa̱ckɛ ɛ la rɛɛk mi̱ caa kuëŋ nhiam kiɛ rɛɛk mi̱ bo̱o̱thkɛ.
Kɛn kua̱r tëë tä kä Ming cuaa rɛɛkdiɛn ɣöth kä Beijing, cuɛɛ rɔ nɔ̱a̱a̱n kɛ där in tä Nanjing thi̱n kɛ ɣöö bi̱ kɛ kam wecdiɛn wa̱a̱ guic kɛ ji̱ Mongol.
Delhi cuɛɛ ku ben ɛ la rɛɛk kɛ kɔr kä mëë caa kuäär ni̱ George V ben ka̱m kuäärɛ kɛ ruɔ̱n 1911, cuɛɛ ŋot kɛ cuɔ̱ŋ kärɔa ɛ la jɛn rɛɛk kä India ni̱ kɛ ruɔ̱n 1947.
Kɛ tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱, gua̱a̱th mi̱ pay yiath piny ɛ la rɛɛk la jɛ laa kuanykɛ kɛ ɣöö /ci̱ naath bi̱ laa gua̱c kamnikiɛn ciee kɛ mëë ci̱ tuɔɔk kä  Canberra, kɛɛ Ottawa, kɛɛ Washington, kɛɛ Wellington amäni̱ Managua.
Ɛn gua̱a̱th Kua̱ri̱ da̱ŋ Diɔ̱k, ɛn Shu kɛnɛ jɛn Wu cuu kɛ pɛ̈ɛ̈n mëë ci̱ ramɔ rɛɛkdɛ pëën. Kuäär ni̱ Shu kɛ rɛɛkdɛ ni̱  Chengdu kɛɛ Kuäär ni̱ Wu kɛ rɛɛkdɛ ni̱ Jianye.
Kɛ kɔr kä mëë ci̱ kuäär Qing pɛ̈ɛ̈n, dääk kumɛ wi̱i̱ni̱ cuɛɛ ŋuään kä cuu ja̱l thia̱k kɛnɛ ruac kɛ tɛknɔlɔji̱ naath tin la ji̱ kumɛ China kɛnɛ ji̱ wec China jakä lɔr kɛ ɣöth kam wi̱i̱ni̱kiɛn tin gööl, ka̱ cuu ta̱a̱ ëë ruaackɛnɛ ni̱ wecdiɛn ŋot cuŋä kɛ gua̱a̱th ëë laa ma̱kɛ wi̱i̱ ɛ Japan.
Dëë jɛ laar i̱ ɛ gua̱a̱th mi̱ ciäŋ naath kɛ pek mi̱ bäär thi̱n mi̱ caa thiäŋ kä tä kɛ idara, mi̱ moc kam kɛ wi̱i̱ tin kɔ̱kiɛn, mi̱ lät ni̱ ji̱kɛ lät ti̱ /ci̱ rɛydiɛn tä kɛ puɔ̱r ka̱a̱kni̱.
Ni̱ wal, nɛy tin ciäŋ rɛɛk laa kuiykɛ  gua̱thni̱ diaal, kuɛɛ laa ɣöö kɛ kɔr cɛntuäri̱-ni̱ da̱ŋ rɛw ti̱ cuaa guɔ̱ɔ̱r ɛ ɣo̱o̱th nath rɛɛk mi̱ di̱i̱t mi̱ /kän met tuɔɔk ni̱ wal, ɛn täämɛ ji̱ wecmuɔ̱ɔ̱n ti̱ ŋuani̱kɛn ciäŋkɛ rɛɛk, kä ɛ nɔmɔ cɛ tëk pälä piɛny nööŋ.
Ɛn ta̱a̱ rɛɛk rɔ reep kɛ jɛ mɛ laa lotɛ ni̱ ɣöö bi̱ ciaaŋ wecmuɔ̱ɔ̱n rɔ gɛɛr,nyin wecmuɔ̱ɔ̱n ti̱ cie̱e̱ lät ti̱ naŋkɛ naath nhiam, lëth wecmuɔ̱ɔ̱n kɛnɛ pual pua̱a̱ny ɣɔaa. 
Ɛn wa̱nɔ, wi̱i̱ rɛ̈ɛ̈k tin la ro̱m laa kɛ laa cɔalkɛ i̱ ŋɔaani̱ tin bumni̱kɛn tin laa tɛ̈ɛ̈rkɛ jiɔm ɣɔaa.
Cätkɛ mi̱ cie̱e̱ kɛ rɛɛk mi̱ tä wi̱c cetkɛ Beijing, London, Mexico City, Moscow, Nairobi, New Delhi, Paris, Rome, Athens, Seoul, Tokyo kɛnɛ Washington, D.C.tin lot ni̱ ta̱a̱ wi̱i̱ni̱i̱kiɛn.
Ɛn rɛɛk dëë jɛ ni̱ gääk ɛ la mi̱ dëë laa lɛ̈ŋkɛ, kiɛ ruac mi̱ ci̱ rääth kamni̱ nath, kiɛ mi̱ caa da̱a̱k kä caa gɛɛr, kiɛ rie̱e̱t ti̱ caa ŋuɔk gua̱th kɛl, kiɛ gua̱a̱th gaak.
Kuën ŋɔaani̱ min laa la̱tkɛ rɛy wec laa tëë kɛɛ luɔ̱ɔ̱tni̱ ti̱ gööl - tä kuën nath thi̱n, ŋuan nath gua̱th kɛl, peek tiecni̱ tin ciaŋkɛ, la̱t yupä kuakni̱, kɛnɛ ta̱th dupni̱ . Kɛn tɔ̱diaal ɛ tɔ̱ görkɛ ŋäcdiɛn kɛ ɣöö baa wec kulɛ cɔl i̱ rɛɛk.
Ɛn ta̱a̱ rɛ̈ɛ̈k kɛnɛ tää wec tä kɛ kɛ kɛɛl mi̱ matkɛ, kä nɔmɔ ɛ jɛn in laa pa̱lkɛ jɔ̱ɔ̱r: mi̱ caa guic kɛ ta̱a̱ in guɛckɛ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n, ɛn rɛy rɛ̈ɛ̈k laa jɛ laa la̱thkɛ gua̱a̱th mi̱ luäŋ ji̱kɛ puɔ̱r.
Gua̱a̱th ëë ku rɛy rɛ̈ɛ̈k wɔ̱ kɛ mi̱ kuɛɛ rɔ reep, gua̱th muktäbni̱ tin di̱t tin caa täth, ɛ jiɛn ni̱ kä kɔamni̱ kumɛ ɛ wɔ̱ ni̱ kä tiec duël Kuɔth, laa wɔ̱ kɛ kɛ bën kä baa gua̱th ɛ tɔ ben thiäŋ.
Ta̱a̱ in cɛ cak ni̱ piny laa pe̱nɛ lät in dëë tääth ni̱ rɛɛk.
Kä ta̱a̱ in caa tääthni̱jɛ derɛ rɔ gaŋ kä tin diaal tin ciɛɛ göl piny.
Ɛn ta̱th ɛ mɛ derɛ wä kɛ mi̱ bumɛ kɛ kɔr gua̱th mi̱ bäär, tëë kɛɛ ke̱k ɛn jɔk rɛ̈ɛ̈k ëë wal ɛn wa̱nɔ, laa da̱a̱k rɛ̈ɛ̈k ëë wal kɛnɛ min thia̱kɛ a nööŋɛ.
Rɛy rɛ̈ɛ̈k mi̱ ciee kɛɛ  Moscow, ɛn ta̱a̱ ɛ mɛ ɛ mi̱ jɔɔc.
Tët piɛny gua̱thni̱ ti̱ti̱ caa wi̱i̱ rɛ̈ɛ̈k ti̱ ŋuan ti̱ caa yia̱r jiäk ti̱ caa kɔn täth kɛ kui̱i̱ kumɛ, kiɛ kɛ kui̱i̱ ko̱kä thuɔ̱ɔ̱k kiɛ ŋa̱th Kuɔth.
Ɛn China cuaa rɛy rɛ̈ɛ̈kdɛ ta̱th kɛ duɔ̱ɔ̱p ŋäthä kɛnɛ ŋuɔ̱tkiɛn kɛ ɣöö bi̱ kɛ nyin cäkä ɣɔaa diaal ku lɛ ŋäc gör.
Kɛn gua̱th ti̱ti̱ jɔckɛ ɛ la ti̱ caa riali̱kä kɛ duɔ̱ɔ̱p kuurä, caa moc kɛ bëër ti kuiy kɛ kui̱i̱ la̱a̱tni̱, kä cuaa duël tin ŋuani̱kɛn reep kä täth a gɔaa kui̱i̱ nɛyni̱ tin tä kuääriɛn nhial.
Kɛɛ cɛntuäri̱ni̱ tëë tä nhiam, cuu Greece rɛ̈ɛ̈k ti̱ cuŋ kɛ cuɔ̱ŋdiɛn la̱t, ciee jɛn rɛɛk in la Athens, cuɛɛ rɔ lät ka mi̱ cɔali̱ polis, ɛn mɔmɔ ɛ mat nɛyni̱ tin la ji̱ piɛny rɛy wec tëë jakɛ wec kä baa rɛɛk. 
Kɛ rɛy ŋuɔ̱tni̱ kua̱r ni̱ ɛmpayɛr, ɛn Rööm cuɛɛ rɛ̈ɛ̈k täth kä cuɛɛ kɛ käp (coloni̱ ti̱ nyin ŋuan), kä cuɛɛ kɛ jakä ta̱thkɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p in wɔ̱ kɛ ji̱ wecdiɛn.
Ɛn cuɔ̱cp Norte Chico matɛ ni̱ gua̱th ti̱ cieŋ naath thi̱n ti̱ ŋuan ti̱ cuɔpkɛ 30, ɛn gua̱a̱th kɛl ɛ mɔ ɛ jɛn baa ku lɛ cɔli̱ wec Norte Chico amäni̱ ɛn walɛ, kä ɛ jɛn in ku lɛ tä däär, gua̱a̱th in tä  nhiam thuɔk yiëër in tä kä Peru. 
Ɛn buɔ̱m ëë di̱i̱t ëë tä kä West cuɛɛ rɔ tieec kä Constantinople amäni̱ mëë cuɛɛ räth kä ji̱ Islam tëë ci̱ cop kɛ cuɔ̱pdiɛn kä tä kɛ rɛ̈ɛ̈k ti̱ di̱i̱tnikɛn kä  Baghdad, Cairo, kɛɛ Córdoba.
Kɛ gua̱a̱th ëë cup kɛɛ cɛntuärini- da̱ŋ 13 kɛnɛ 14, cuu tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱ buɔ̱m jiäk, kä ma̱a̱ckɛ gua̱th tin thieekɛ kɛ kä ta̱thkɛ rɔ̱ kua̱rkiɛn kɛ buɔ̱mdiɛn.
Wi̱i̱ tëë tä kä Western Europe tëë tä kɛ rɛ̈ɛ̈k (London kɛnɛ Paris) cuaa gɔɔydɛ jiäk ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö la kɛn ŋɔaani̱ laa kɔk niɛ kä Atlantic trade.
Cuu England duɔ̱ɔ̱p bo̱th kɛ ɣöö cuu London cuu ben ɛ la  jɛn rɛɛk in tä kɛ kuäär in di̱i̱t kä ɛ jɛn rɛɛk in ci̱ wecdɛ tä kɛ gua̱th tin ta̱thkɛ ŋɔak thi̱n.
La̱t yio̱o̱ni̱ cuaa cuu moc kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ wɔ̱ kɛ jɛ ɛ puɔth kɛ ɣöö ci̱ kɛ rɔ̱ mat kɛn diaal; kɛn ta̱a̱th duëli̱, kɛ ji̱ tiecni̱, kɛ ta̱a̱th kuakni̱, kɛ ji̱ laatni̱, kɛ ji̱ kumɛ tin ciee kɛ ji̱ idarani̱ tin ka̱p kɛ rɛɛk, kɛ ji̱ thuɔ̱ɔ̱k tin di̱t.
Cuu gɔɔydɛ bɛn jɔɔc kɛ mëë caa rɛɛk nyɔk kɛ gëër kä cuaa ta̱thdɛ took, cuu rɛɛk cuu tä kɛ lät ti̱ ŋuan ti̱ la̱t kɛ rɛydɛ; ŋa̱a̱ri̱, gua̱a̱th tin tä kɛɛ kuak kɛnɛ kuak ciɛɛŋä tëë wal; ta̱th miida̱ni̱ ŋa̱a̱ri̱; kɛ ta̱th gua̱thni̱ pi̱i̱ni̱
Amäni̱ mëë caa 18 cɛntuäri̱, cuɛɛ tä kɛ päär kam da̱a̱rwec in pur naath thi̱n kɛnɛ rɛy rɛ̈ɛ̈k in tä thuuk thi̱n kɛnɛ ta̱th ŋɔaani̱ tin tɔatni̱.
Ciaaŋ ëë cieŋkɛ naath rɛy rɛ̈ɛ̈k cɛ naath bɛɛr bɔ̱ kɛ ɣöö jakɛ naath kä bɔ̱ kɛ bi̱ kɛ ben cieŋ rɛɛk.
Batam, Indonesia, Mogadishu, Somalia, Xiamen, China kɛnɛ Niamey, Niger, kɛ kɛn rɛ̈k tëë ŋa̱ckɛ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n tin ci̱ wɔ̱ nhiam rɛy lätni̱kɛin rɛy rɛ̈ɛ̈k, cuɔpkɛ peek mi̱ tä kam 5–8%.
Cuu UN ɛ thɛm ɛn ɣöö nɛy tin cieŋ rɛɛk bi̱ kɛ cop kä biliööni̱ ti̱ 2.5  (kä bi̱ miliööni̱ ti̱ 300 ben ɛ la nɛy tin bi̱ cieŋ rɛy wi̱i̱ni̱), ɛn nɔmɔ ɛ min caa kuɛn wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw kɛ peek nath kɛ ruɔ̱n 2050 in tä nhiam, kä bi̱ nɛy tin cieŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k cop kä 90% kä Asia kɛnɛ Africa.
Tëë kɛ kam yiëër mi̱ luäŋ mi̱ dääk rɛ̈k nɛyni̱ tin riäŋ kɛnɛ nɛy tin caan, tä nɛy tin ria̱ŋria̱ŋ gua̱a̱th mi̱ gɔaa mi̱ päl rɔ piny  kui̱i̱ kɛl kä ku nɛy tin ŋuani̱kɛn tin caan lɛ cieŋ rɛy duëli̱ ti̱ /ka̱n luäŋ kɛ ta̱th a gɔaa, rɛy ciɛɛŋä mi̱ bɛɛc.
Kɛn gua̱th tin cieŋ naath thi̱n bɔ̱ lät kɛ kɛ ŋuɔ̱t ti̱ /ci̱ kɛn kɛ guur a gɔaa, lät ti̱ jiäk ti̱ ciee kɛ lɔɔk rɛy rɛ̈ɛ̈k baaŋ kɛnɛ ga̱a̱k gua̱th lätni̱, käm warɛgakni̱ raar mi̱ görkɛ ruac mi̱ baa la̱t naath wi̱c caarä amäni̱ käm tilijä raar rɛy caarä dup tin jäl naath thi̱n.
Ti̱ti̱ cuaa naath jakä ŋuɛckɛ ta̱a̱ in cieŋ kɛ naath kɛ guec ëë guic kɛnɛ ciaaŋ ëë lät rɔ.
Kɛn guɔ̱t lätni̱ diaal ti̱ti̱ laa tëë kɛ mi̱ bi̱ kɛ jakä lät kɛ ɣöö baa kɛ ku lɛ la̱th lät kɛ pek in lot rɔ, baa jɛ ŋa̱c i̱ ci̱ la̱t cop gua̱a̱dɛ kä baa la̱t mi̱ caa la̱t kɛnɛ mi̱ /ka̱n ni̱ la̱t da̱a̱k. Kɛn tɔ̱tɔ̱ görkɛ nämbär mi̱ bii kɛ laa nyooth mi̱ ci̱ kɛ wɔ̱ kɛ gua̱a̱thdiɛn.
"Robert L. Lineberry, ɛ jɛn ëë no̱o̱ŋ ŋuɔ̱t ëë cɔali̱ "Mandating Urban Equality (Kueŋ ŋuɔ̱tni̱ kɛ kui̱i̱ kui̱i̱ päärä ciɛɛŋä rɛy Rɛ̈ɛ̈k): The Distribution of Municipal Public Services" (Dääk lätni̱ kä nɛy diaal); kä mëë caa lat ɛ Hahn kɛnɛ Levine (1980).
Kɛ duɔ̱ɔ̱p in dɔ̱ŋ, dääk kuakni̱ yio̱o̱ni̱ rɛy rɛ̈ɛ̈k kɛnɛ ciaaŋ yupä latni̱, ɛ riɛk mi̱ laa tä thi̱n run kä run. Ɛ mi laa naŋkɛ nhiam ɛ kɛn kua̱r rɛ̈ɛ̈k baa kɛ wɔ̱ lat rɛy duɔ̱ɔ̱li̱ nhiam kumɛ. Kɛn nɛy diaal tin tä kɛɛ kuakiɛn kä kɔakɛ nyinkiɛn kɛ pa̱a̱yin jiäk kɛnɛ, ji̱ idara tin caa ka̱m la̱t yupä kuakni̱ kɛnɛ yio̱w wec, la kɛn jɛ laa go̱o̱r ɛn ɣöö derɛ tä kɛ duɔ̱ɔ̱p kɛl mi̱ de̱e̱ kɛn ɛ liŋ ni̱ rɔ̱.
Ta̱a̱ ëë ci̱ ben kɛ cuɔ̱p lätni̱ kä idara rɛy wi̱i̱ni̱ tëë tä kɛɛ kumɛni̱ ti̱ gööl wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw, caa duɔ̱ɔ̱p in dëë ruaac ni̱ naath ɛ kumɛ rɛy rɛ̈ɛ̈k guic kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dɔ̱diɛn. Nɛmɛ lotɛ ni̱ tin görkɛ ɛ ji̱ wec kɛ duɔ̱ɔ̱p in go̱o̱r kɛ kui̱i̱ kä min de̱e̱ kɛnɛ luäŋ ni̱ ga̱ŋ kuakni̱kiɛn kä nɛy tin tä raar kɛ ɣöö /caa kɛ bi̱ lɛ leny kɛ ŋäc ŋɔaani̱.
Kuak la̱t tin leny ni̱ duɔ̱ɔ̱p in caa kɔn tääth ni̱ rɛɛk kɛɛ nhiam baa ti̱ ŋuan go̱r, ti̱ ciee, yio̱w wec tin dëë ku lɛ tääth ni̱ dup kɛ buɔ̱m in dëë ka̱mkɛ kɛ kui̱i̱ kɛ̈ ɣöö de̱e̱ kɛn ku lɛ tääth thi̱n, buɔ̱m mi̱ cät kɛɛ kek mi̱ de̱e̱ kɛn peek in bi̱ kɛ cuɔ̱ŋ thi̱n.
Ta̱a̱ kuakni̱ thi̱n ti̱ rɔ̱ŋ ti̱ baa ku lɛ thuuk ni̱ ta̱th rɛ̈ɛ̈k görkɛ ti̱ ŋuan; bi̱ rɛɛkɔ tä kɛ lua̱ŋdɛ min kuɛɛ lɛ kääp ni̱ jɛ kɛnɛ ta̱a̱ in baa yoop ni̱ tiec, ruaacni̱ tin baa kuëŋ piny kɛ duɔ̱ɔ̱p in baa tiit ni̱ muktäbni̱ kɛnɛ duël tin cieŋ naath thi̱n.
Nɛy ti̱ thieekɛ rɔ̱ dee kɛ ni̱ cieŋ, kä dee kɛ ni̱ lät, kä dee kɛ ni̱ ŋar  gua̱thni̱ ti̱ gööl, kä dee kɛn rɔ̱ thiëëk kɛ nɛy ti̱ gööl, dëë rɔ̱ moc ciaaŋdiɛn mi̱ wɔ̱ kɛ tëkdiɛn kiɛ gua̱th ciɛɛŋä tin lot rɔ kɛ tiäliɛn, kiɛ kɛ cuɔ̱cdiɛn.
Ciaaŋ thaarɛ̈ɛ̈k ro̱o̱l Liŋlithni̱ kɛnɛ ciaaŋ in ci̱ rɔ reep kɛ ta̱a̱ ciɛɛŋä dho̱ri̱ tin caa täth gua̱a̱th kɛl tin laa tä kɛ thok baab kɛl amäni̱ ciaaŋ in ci̱ naath ɛ koc ni̱ rɔ̱wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, cɛ nɛy tin lua̱ŋkɛ rɔ̱ jakä bi̱ tä kɛ gua̱a̱diɛn kɛɛl kɛ ji̱ thiääkädiɛn kɛ tëkdiɛn mi̱ gaŋkɛnɛ ni̱ rɔ̱. 
Nɛy tin jäl wi̱i̱ni̱ ti̱ gööl kɛ kui̱i̱ la̱t yio̱o̱ni̱ - diɛwkɛ jɛ i̱ caa nɛy ti̱ biliööni̱ ti̱ 1.5 cop ɛn täämɛ, bi̱ ka laa nɛy ti̱  cuɔpkɛ biliööni̱ ti̱ 2.5 kɛ ruɔ̱n 2030. - kä ɛ kɛn nɛy tin reep ŋuandiɛn rɔ̱ ɛlɔ̱ŋ  wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n.
Teëë kɛ min bɛ ca̱a̱t kɛnɛ min /cɛ bi̱ ca̱a̱t kɛ ta̱a̱ ëë tä kɛ nɛy tëë wal kä mëë laa nyuɔthkɛ ɛ ji̱ Kɔmɔnɛth.
Cätkɛ mëë caa gua̱th rɛ̈ɛ̈k tëë laa ji̱ thuɔ̱ɔ̱k ɛ cieŋ thi̱n ri̱i̱t ɛ la gua̱th tin kuaa ŋɔak la gualkɛ thi̱n kä ja̱a̱l kɛ ti̱ kɔakɛ thi̱n.
Ɛn la̱t thuɔ̱ɔ̱k mi̱ de̱l laa nyuuthɛ naath ŋäc la̱t kä päärɛ tin dëë ŋa̱c ɛ nɛy tin lät kä  cɛrika-ni̱ kɛnɛ nɛy tin ku lɛ lät thi̱n.
Gɔ̱a̱a̱r tin ŋa̱ckɛ ciaaŋ wec laa nhɔakɛ ɣöö bi̱ kɛ cieŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k, kɛ ɣöö mat kɛn ta̱a̱ ciɛɛŋä wecdiɛn kä tä kɛ gua̱a̱th rɛy kä tin la̱tkɛ rɛy kumɛkä.
Greg Kerr kɛnɛ Jessica Oliver, "Nyiök Cärä kɛ Ŋiec Gua̱th", kä Kavaratzis, Warnaby, kɛɛ Ashworth (2015).
Ji̱ wec tëë laa ta̱a̱ wec ɛ guɛckɛ cuu kɛ wɔ̱ guel kä Agra kɛ ɣöö baa Taj Mahal wɔ̱ nɛn ɛ kɛn, kiɛ New York City tkɛ ɣöö baa World Trade Center wɔ̱ gui̱l ɛ kɛn.
Ɛ ŋu la nɛy ti̱ kueckɛ -ɛ la nɛy ti̱i̱ caan, kiɛ ti̱ /thiɛl lua̱ŋ, ti̱ /caa lätkiɛn ŋäc ɛ nɛy ti̱ ŋuan kä /ci̱ maar kɛ naath - laa nhɔakɛ ni̱ ciaaŋ rɛy teekä mi̱ jiääk ɔ, kiɛ gua̱a̱th mi̱ /thiɛl pual pua̱a̱ny ɔ, kä cieŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k gua̱a̱th mi̱ /caa yoop, kä cieŋ gua̱a̱th mi̱ tɔt mi̱ /kän rɛɛkdɛ cop ɔ? 
Nɛy tëë cuu ben cieŋ rɛydiɛn cu kɛn ɛ la̱t i̱ nɔ kɛ ɣöö bi̱ kɛ ku lɛ kööŋ kä bi̱ kɛ cuu tä rɛy lätni̱ diaal.
Ŋa̱a̱ri̱ bɔ̱ jakɛ wec kä baa jɛ ŋic amäni̱ ɣöö bi̱ naath ciaaŋdiɛn ŋa̱c ɛ la ji̱ kɛ̈ɛ̈l.
Kaä min di̱tni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ bɔ̱ ɛ jɛn ɣöö guel kuakni̱ wec kɛnɛ tɔ̱a̱w yio̱o̱ni̱ nööŋkɛ wec ti̱ gɔw mi̱ caa kɛ liep peek mi̱ bäär (Kasimati, 2003)
Ko̱o̱ri̱ ti̱ ŋuan cuu kɛ ciaaŋ ëë ciäŋ kɛ bööthni̱ kɛnɛ buɔ̱m ëë tä kɛ ji̱ kumɛ nööŋ tetni̱ nɛyni̱ tin kuiy kä tä kɛ mäc, cuaa kɛ lɛ ben cuɔm thi̱n ɛ ciaaŋ duë Kuɔth mi̱ tä kɛ buɔ̱m mi̱ kuɛɛ la̱t kɛ piny kä tä ŋäc nyinä wecmuɔ̱ɔ̱n ti̱ dee naath luäk.
Kɛ rɛy köör wecmuɔ̱ɔ̱n ni̱ World War II, cuu kumɛni̱ wi̱i̱ni̱ gua̱thni̱ diaal ɛ lar ɛn ɣöö baa rɛ̈k diaal lɛp ɛ tuɔɔk niɛ wa̱nɔ, bi̱ wecɔ rɛɛkdɛ thöp gua̱n tɛ̈r mi̱ bëë kɛ ɣöö /caa ŋɔak bi̱ lɛ yia̱r kä /caa naath bi̱ lɛ na̱k ca̱a̱r rɛy wec.
Ca̱p köör ɛ mɛ, min la ca̱p pɛlä köör in laa tiaamkɛ ni̱ gua̱n tɛ̈r, laa naŋɛ la̱t mi̱ di̱i̱t, go̱o̱rɛ ca̱r mi̱ caa riali̱kä a gɔaa amäni̱ dëc mi̱ rɔ käp ni̱ wän, ti̱ ci̱ ko̱o̱ri̱ wec ŋa̱c ni̱ wän. 
Kɛ ɣöö bum dup tin wee naath rɛc, dup lätni̱ ti̱ti̱ caa kue̱ŋ thi̱n kɛ ɣöö bi̱ kɛ ji̱ lätni̱ tin lät nyinkiɛn, kiɛ ji̱ kumɛ, kiɛ nɛy ti̱ ci̱ tetkiɛn ma̱a̱t ku lɛ  luäk kɛ ga̱a̱ŋ kuakni̱kiɛn kä nɛy tin dëë ca̱a̱pkiɛn naŋ kiɛ dëë kual. 
Kath Wellman kɛnɛ Frederik Pretorius, ɛ kɛn ɛ tëë  gɔ̱ɔ̱r "Lät Dupni̱ Rɛ̈ɛ̈k: Kueŋdɛ lät, Guec La̱tdɛ,  kɛ La̱t Yio̱o̱ni̱"; rɛy buɔk Wellman kɛnɛ Spiller (2012).
Ciaaŋ gua̱a̱th mi̱ buɔy, mi̱ dee gɔaa kɛ pual pua̱a̱ny mi̱ cieŋ naath gua̱a̱th mi̱ rii̱l, laa go̱o̱rɛ pi̱w ti̱ rɔ̱ŋ kɛnɛ yuɔ̱p ŋɔaani̱ ama̱ni̱ yuɔ̱p pua̱a̱ny ran.
Teëk rɛ̈ɛ̈k in pay bën laa go̱o̱rɛ mac kɛ ɣöö kuak cɛrika ti̱ ŋuan lät kɛ kɛ mac,  amäni̱ dup tin laa ruac kɛ naath, kɛ buay in jäl kɛ naath wi̱ caarä kɛ cieŋdäär amäni̱ wäär, kɛ rɛy muktäbni̱ kumɛ.
Cuu Tom Hart, bok mi̱ cɔali̱ "Transport and the City" (Ja̱l kɛnɛ Rɛɛk); kä Paddison (2001).
Rɛ̈ɛ̈k ti̱ ŋuani̱kɛn tin tä kä America gotkɛ kɛ mi̱ jälkɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p in jäl kɛ nɛy diaal in la gatɔr kɛ ɣöö ɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in caa täth piny min ŋa̱ckɛ kä New York
Tët piɛny, ta̱th tiecni̱ kɛnɛ tin jiek tin tä piny, amäni̱ puɔ̱r ka̱a̱kni̱, la kɛn ti̱ jiek ti̱ ci̱ thia̱a̱ŋ rɛy jɔam ɛ no̱o̱ŋ ti̱ /ci̱ päät kɛ ta̱a̱ in tä kɛ rɛy dɔaar, kɛn tɔ̱tɔ̱ caa piny yia̱r ɛ kɛn.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p in dɔ̱ŋ, dääk kuakni̱ yio̱o̱ni̱ rɛy rɛ̈ɛ̈k kɛnɛ ciaaŋ yupä latni̱, ɛ riɛk mi̱ laa tä thi̱n run kä run. Ɛ mi laa naŋkɛ nhiam ɛ kɛn kua̱r rɛ̈ɛ̈k baa kɛ wɔ̱ lat rɛy duɔ̱ɔ̱li̱ nhiam kumɛ. Kɛn nɛy diaal tin tä kɛɛ kuakiɛn kä kɔakɛ nyinkiɛn kɛ pa̱a̱y
Rɛ̈k tëë pay täth caa kɛ ŋa̱c wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛ lätni̱diɛn kɛ kuak jɔam, nɛmɛ ɛ kui̱i̱ päämni̱ kiɛ thuɔbni̱ tin caa täth, kɛ lät diaal tin la piny ɛ jakä leth kä bi̱ pi̱w naŋ ni̱ rɛy dupni̱ tin tä piny.
Wäŋ pi̱i̱ni̱ tin tɔatni̱ tin tä nhial laa rëpkɛ pi̱w nhial kɛɛ 5-10%
Cäät,rɛydɛ ɛn urban(rɛk) mai̱köröki̱lai̱mɛt,bi̱ juaac jakä ti̱ ciw-ciw kɛ lëth ca̱ŋ(duŋni̱ ɣöö tha̱a̱ŋkiɛn ruut kɛnɛ.
Kɛɛliw kɛn cɔlkɛ jɛ i̱ gua̱a̱th mi̱ ca lɛp baaŋ rɛɛk(urban)(cieŋni̱ mëë ri̱et ɛmɛ /cɛ lot ni̱ ɣöö i̱ ɛ gua̱a̱th mi̱ tɔ̱c(green space),Gua̱a̱th mi̱ tɔ̱c, rɛk mi̱ caa pith kɛ jiɛn ti̱ tɔ̱ɔ̱c.
Ŋii̱cdɛ cuɛ  lääri̱ ji̱e̱k kä nɛy ti̱ cuɔpkɛ 20,000 rɛy UK.
Nɛy tëë /kän thaakni̱ rɛw jie̱k cieŋŋi̱ më cu ŋuan ni̱ nɛy tin tekä thaak kɛ juɔk-/thiɛlɛ ti̱ cukɛ ji̱e̱k(benefits)
Kä ŋii̱c /känɛ thaak in thuuk raanɛ rɛy kakä dɛ kuɛn cie̱ thaak in te rɛy kä tin kɔ̱ŋ kä ca cak, duŋni̱ ɣöö gui̱l kä tin kɔ̱ŋ tin ca cak cua la̱t rɛy gua̱th mi̱ tekɛ maali̱(mile) rɛw kɛ ci̱ëŋ.
Tha̱thkia Thɛththen tëëkɛ riet mi̱ la laarɛ ''global ci̱ty(rɛk wecmuɔɔɔ̱n)" rɛy la̱tdɛ kɛɛ 1991,Kä Rɛk Wecmuɔɔɔ̱n: New york,Lɔndɔn, Tökyö ɛ nyuɔth kɛ jɛ i̱ rɛk in bum,ta̱a̱dɛ(status),kɛnɛ ɣöö cieŋ nɛy ti̱ gööl thi̱n(cosmopolitanism),ɛ/ci̱ɛɛ di̱t pua̱a̱nydɛ.
3(1982):319 rɛk Wecmuɔ̱ɔ̱n cu ben nhial kɛ mi̱ ci̱ kɛnɛ mat piny kä bi̱ jɔɔc ni̱ jɛ kɛnɛ tiitdä kɛ kui̱ kuilkanä kiɛ guir kuakni̱(economic) kɛnɛ ruaacni̱ thiathɛkä.
Latjɔ̱ɔ̱r kɛ cääri̱ ti̱ ci̱ ko̱t wi̱i̱c nath rɛy kumɛ ni̱ ti̱ gööl kɛnɛ ta̱a̱ in guäl kɛnɛ ni̱ ŋɔak.
Nyuaak dööri̱ ti̱ ŋuan kɛnɛ läth mukta̱a̱p bɛ̈ŋni̱ tin di̱t rɛy rɛ̈k tin ŋa̱ckɛ wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kä jakɛ ɣöö bi̱ la̱t di̱t ɛlɔ̱ŋ ɛn mi̱ ci̱e nɔmɔ.
Na̱nthi̱ Dudhburi̱ & Caarɔn Jeannötte, "Duɔl Pöli̱ci̱(policy) Ciɛŋni̱ Wecmuɔ̱ɔ̱n"; Ci̱o̱o̱kä 21 Mëë caa lɛl kä Achi̱gët(Ashgate) Research Companion to planning and Culture;London: Ashgate,2013.
Kä Duɔl Habitat(gua̱a̱ ci̱ɛɛŋä) rɛy 1976 cua mat piny i̱ nɛ"Ciaaŋ ran rɛɛk mi̱ ba dup tin nööŋkɛ guir mi̱ gɔaa kɛ kui̱ cuɔ̱p kɛnɛ yiɛth ŋuɔ̱tni̱ piny kɛ rɔm gua̱a̱thni̱ ciaaŋä rɛy rɛ̈ɛ̈k thi̱n cua lat kä Vancouver(Bankuober) Declaration(Ka̱mraar) Gua̱a̱th Ciaaŋä Ran"
Rɛy Ti̱o̱ptharpɛ̈t(Pay kɛl)2002 kä UN Kɔmmi̱cin kä Gua̱th-Ciaaŋä cuɛ ben ɛ la buɔ̱n mi̱ mat kä cɔal i̱ Mat Dööri̱ Kɛ Gua̱th Nyuurä Ran(United Nations Human Settlements Programme)kiɛ UN- Habitat(Ciëëŋ),tëkä Buɔ̱n Mat(United) Dööri̱(Nations) kɛ kui̱ cuɔ̱p.
Kä jɛn Bɛ̈ŋki̱(Bank) pöli̱ci̱ ɛ la̱thdɛ kɛ ca̱rɛ kä luäk kɛ läätni̱ duëëli̱ kɛ kui̱ ko̱kä(real estate markets) kɛnɛ luäk kɛ tin kɔ̱ŋ(technical assistance).
Rɛ̈k cu kɛnɛ ka̱mraar ɛ la̱t mi̱ gɔaa rɛy ciɛŋni̱ Ji̱ Wɛthɛrɛ(Ji̱ kuec caam ɣɔaa),cuɛ jɔɔc rɛy RuacKuɔth(Bible) kärɛɛw ɛ la mi̱ji̱ääk(evil) kɛnɛ mi̱rɛl(holy) ta̱a̱dɛrɔ,kä nyooth ɛ Bäbi̱lɔn kɛnɛ Juruthɛlɛm.
Rɛ̈k dɔ̱ŋ dë rɛydɛ liŋ ɛ la rie̱t mi̱di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kiɛ mi̱gua̱c:ɛ gua̱a̱ kɛl dɔ̱ŋ bɛ a mi̱ jak naath kä cieŋ ɛ lɔɔr kɛnɛ ciaaŋ ji̱ääk, ri̱a̱ŋ kɛnɛ can,mi̱ ca guir kɛnɛ mi̱ /ka̱n guir kiɛ rɔal.
Nɛmɛ kɛnɛ cär thiathɛni̱ kɔ̱kiɛn tekɛ gua̱th mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ no̱o̱ŋi̱ ciɛŋi̱  ti̱/ca rɔ̱ lot kɛ kui̱ rɛ̈kni̱.
Gɔ̱ɔ̱r Ki̱la̱thi̱kal kɛnɛ mëdi̱ebal ɛ te ŋi̱i̱c in latdɛ kä ciɛ gɔ̱r-piny kɛn ciɛŋ rɛɛk kɛnɛ lɛ̈ɛ̈ŋkɛ.
Kä tëë nyooth rɛ̈k tëë nhiam rɛy runi̱ ti̱ kur ti̱ ji̱ɛn-rɛw kɛɛliwdɛ nyooth kɛn kɛ ɛ la ciaaŋ cuɔ̱p mi̱ ca rai̱li̱kä mi̱ lät ni̱ gɔaa /ɛ thiɛlɛ mi̱ diiw rɔ kɛ ca̱a̱p in kap ŋɔak rɔ̱ kärɔ̱ɔ̱diɛn(autobile transport).
Kä wec ɛ di̱thti̱ri̱k mi̱ tekɛ mun mi̱ jɔc kiɛ mi̱ tekɛ thiathɛdɛ go̱lä.
Jɛn /ci̱ëë lua̱ŋ naŋ ni̱ kä di̱ëëth kiɛ calkɛ ni̱ jɛ.
Kä wec in läny wi̱i̱c wecmuɔ̱n diaal kɛ di̱t piɛny ɛ Ra̱a̱cia, kä min ŋuan ji̱kɛ  ɛ Cai̱naa, cua guɔ̱ɔ̱r ɛ I̱ndia, Kɛ Yunai̱tid I̱thtëth, Indönëthi̱a, Paki̱thtan kɛnɛ Bra̱dhi̱i̱l.
Rɛy wi̱i̱cni̱ Yurɔp ti̱ ŋuan wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n lät kɛn kɛɛ dääk ɛ te wec in tɔt piny wec indi̱i̱t rɛy muɔ̱ɔ̱n wec,ci̱e rɛy Jiɛrman(German) Bundei̱thländer, ci̱e mi̱ ci̱e̱ kuiyɛ kä ci̱öt in kɛ ɣöö bɛ a walayɛ mi̱ tekɛ kumɛdɛ.
Cuɛ /thiɛl mi̱ caa mat piny i̱ "wi̱i̱c wecmuɔ̱ɔ̱n "pe̱k bi̱ kɛnɛ di̱ ni̱ mëë ci̱ thiɛl li̱e̱ŋ tuɔɔk i̱ nämbär walayɛni̱ bi̱ kɛn rɔ̱ ruac kärɔ̱.
Kä ta̱a̱ wi̱i̱cni̱ ti̱ /ca rɔ̱ ruac kärɔ̱ cuɛ tekɛ dääk mi̱ di̱t ɛlɔ̱ŋ.
Kä cuɛ lat ɛ ca lɛ̈ɛ̈y i̱ cuɔ̱p wec bɛ te kä min ji̱e̱k ɛ kɛ guir kuakni̱(per capita gross national income GNI).
Kä läär 2019 cuɛ ŋic cuɔ̱p wi̱i̱cni̱ rɛy Nɔth Mëri̱ka, Yurɔp, kɛɛ Ëcia kɛnɛ Pacipik
Kä Bɛ̈ŋ Wecmuɔ̱ɔ̱n cuɛ lat i̱ kä ri̱gini̱kɛ ɛ Cuec Ëciaa kɛnɛ Pacipik,Yurɔp kɛnɛ Däär Ëci̱aa,Laatin Amëri̱ka kɛnɛ Kari̱bbian, Middle East kɛnɛ Nhiam Api̱ri̱ka, Nhiam Amëri̱ka, Jɔk Ëci̱aa, kɛnɛ Thɔ̱b-Tha̱ɣa̱ra̱ni̱ Apri̱ka.
Ja̱l-ɣɔaa(exploration) ɛ la̱t go̱o̱rä mi̱ tekɛ luɔt kɛ ji̱e̱k laatni̱ kɛ kui̱ kuakni̱(ŋɔaani̱),kä la di̱tdɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ŋäc piɛny kiɛ nhial,ni̱ ɣöö bɛ a ri̱thääc kiɛ ciaŋ cuɔ̱ŋ min ni̱ ciaaŋ /cɛ ruac kä ŋäc thaanyä Wemuɔ̱ɔ̱n kiɛ ŋäc nyinä(astronomy) nhial.
Mëë ca la̱t kärɔa ɛ emperör Nerö mëë cu cie̱ mäkɛ ni̱ I̱thi̱öpia kiɛ Nubia̱ rɛy 62 AD kɛn ji̱ köör da̱ŋ rɛw cukɛ gua̱th in tuɔɔk Kiir Nile jäl.
Kä Ji̱ Ro̱man bä cukɛ jäl ti̱ ŋuan riali̱kä ɛ wä rɛy Yurɔp nhiamdɛ, kä räth ɛ na̱n gua̱a̱ mi̱ ci̱e Cai̱na(China) rɛy Ëci̱aa.
100 AD-166 AD cua maar kam Römanö-Chai̱nani̱ tok.
Kä mëë cukɛ luäk ɛlɔ̱ŋ rɛy ja̱liɛn ɛmɔ kɛ röök(kääpni̱ ria̱a̱y) tin la rɔmɛ cuɔ̱ŋ kɛ ɣöö rɔ pa̱l piny kɛ ka̱p kɔakni̱ tin gɔw kɛnɛ naath.
ŊI̱i̱c 2011 kä Wairau Bar rɛy New Dhi̱i̱land cɛ nyoth ɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ ɛn gua̱a̱th tukädɛ kɛl i̱ ɛ Dhuɔ̱l Ruaɣine rɛy Ji̱-dhuuli̱ nɔmɔ.
Nɛy tin la ji̱ Cook Islanders kɛnɛ New Zealand Maori ruac kɛ kɛ thok mi̱ cäät kä ciaaŋdiɛn wëë kɛɛl.
Kɛ rɛy 1328-1333, jɛn cuɛ yi̱ën ɛ wä bär kɛ jɔk yi̱ëër Thɔth Cailna kä cuɛ ja̱l gua̱a̱thni̱ ti̱ ŋuan rɛy kui̱c wä jɔɔ-Ëcia kɛnɛ ɣöö cuɛ cop ɛ räth ɛ na̱n kä Thɔth Ëciaa,kä cuɛ ŋot räthɛ ni̱ kä Aɣɔthti̱ralia.
Ji̱ Pörtugal kɛnɛ Ji̱-I̱thpɛ̈ny cukɛ ŋuani kɛn thi̱n ɛn ja̱l ɣɔaa in nhiamdiɛn,kä döör Yurɔpni̱ tin kɔ̱kiɛn kɛ guɔ̱ɔ̱r, ce̱tkɛ England, Nertherlandni̱ kɛnɛ Ji̱ Pi̱rɛɛny.
Ta̱a̱ in bɛcbɛc in la jiëkɛ rɛy yiëër la görkɛ dup kɛnɛ ca̱a̱p tin dëë ku lɛ luäŋ ni̱ la̱tdiɛn.
Ɛn idara piɛny, laa cuuŋɛ ɛ la muktäb mi̱ guur la̱tdɛ ni̱ ŋuɔ̱t wec in di̱i̱t.
Wi̱i̱ tin cuŋ kɛ cuɔ̱ŋdiɛn amäni̱ täämɛ ŋot kɛ ruaac kɛn wecdiɛn kɛ duɔ̱ɔ̱p kumɛdiɛn.
Ɛn Cook Island tëë kɛ buɔ̱mdɛ min ruaacɛ ni̱ wecdɛ kä ŋiɛckɛ jɛ ɛ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n, kä kääpɛ lät tin tä rɛcɔ amäni̱  tin lot ni̱ lät wecdɛ tin tä raar.
Rɛy ŋuɔ̱tni̱kiɛn tin caa gɔ̱a̱r piny kɛ ɣöö bi̱ kɛ rɔ̱ jäl, min tä thi̱n bɔ̱, ɛ jɛn ɣöö ɛn New Zealand ŋotɛ kɛ mi̱ kuɛɛ buɔ̱mdɛ kääp amäni̱ wi̱i̱ tin kɔ̱ŋ kä gaŋɛ Niuee.
Min ca ŋɔak car-thi̱n(list) kɛɛliwdɛ tekɛ ɛ la mi̱ cuŋ kärɔa min kɛn ɛ dɔ̱ŋ bi̱kɛ te piny ŋuɔ̱tni̱ wecmuɔɔɔ̱n kɛ ta̱a̱ in guɛckɛ ni̱ kɛ,/thiɛl gua̱th nyuurä mi̱ ro̱ŋ kiɛ duŋ in cuŋ kɛkɛ kärɔ̱ mɔ kɛnɛ ɣöö luäŋ kɛn rɔ̱ kɛ rui̱c kärɔ̱ rɛy ciaaŋädiɛn mi̱ läny ni̱ ta̱a̱ in guɛckɛ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n.ɛ
Kɛn tëëkɛ ti̱ ruac rɔ̱ kɛ mi̱ ca lat kɛ ŋuɔ̱t, cieŋni̱ Kumɛ Bri̱ti̱th min/ci̱ te luäŋ kɛ kui̱ ga̱ŋ kä bɛ nyuɔ̱th ji̱-wecmuɔ̱ɔ̱n i̱ ɛ jɛn, kä la̱tdɛ mi̱di̱i̱t ɛ lua̱ŋ kɛ ɣöö bɛ kumɛ mi̱ gɔaa jakä te wa̱nɔ.
Ɛ/thiɛlɛ nɛy ti̱ ŋuan ti̱ cuŋ kɛ kui̱ nɛɛni̱kiɛn rɛy Bulɛma̱nä U.K
New Dhii̱land kɛnɛ nɛy tin nyuäk kɛ jɛ kä päär kumɛni̱ kɛɛliwdɛ kɛnɛ bok ŋuɔ̱tni̱dɛ kɛl min ruec la min cuŋ kärɔa(monachric realm).
Kä matkɛɛl ëë ca tok kɛ Kɔbɛnat kɛ Yiɛth-Piny(Establish) Ka̱mmuɔnwälthi̱ duŋ Dhuɔ̱ɔ̱li̱ Nɔthɛrɛn Mariana(CNMI) rɛy Political(thiathɛ) kɛɛ United States cua wä lät rɛy 1976.
Nɛmɛ ɛ mi̱ te thi̱n ni̱ ciaaŋ kä cɛ rɔ luɔc kɛnɛ ɣöö nyonɛ wi̱c nath mi̱ ca lɛ ɣɔ̱n i̱ lat kɛ jɛ, i̱ ba ŋa̱c kɛ latdɛ ɛlɔ̱ŋ cua kam nhial ɛ Puerto Rico i̱ ɛ duɔ̱ɔ̱p maarä thiathɛ ka̱ Ji̱ Yunai̱tid I̱thtëdi̱.
Cieŋni̱ mëë,ta̱a̱ cuŋädiɛn kärɔ̱ "Wi̱i̱c tëë cuŋ kärɔ̱" rɛy Kari̱bbean(Aruba,Kurakaö,kɛnɛ Thinti̱ Maarten) cua kɛ naŋ dɔ̱ŋ ce̱tkɛ mi̱/ci̱kɛ cuŋ kärɔ̱ kiɛ "cua kɛ mat kä wi̱i̱c tëë/ci̱ cuŋ kärɔ̱.
Këëthni̱ kɛn kɛ dääkni̱ nyin jiögrapik,läthkɛ ji̱ögrapik kɛ ta̱a̱ in ci̱e̱ Bäpdiitni̱, kiɛ kuëny ɛ caa kuanyni̱ kɛɛ duɔ̱p thiathɛkä mi̱ ci̱e̱ kumɛni̱,wi̱i̱c tin ruaac rɔ̱,pëdëral i̱thtëdni̱,kɛnɛ döör kɔ̱kiɛn tin ruaac rɔ̱ kärɔ̱.
Këëth(ke̱e̱ni̱)tin te raar ɛlɔ̱ŋ gaŋkɛ tha̱a̱ŋdiɛn kiɛ gaŋkɛ kɛ kɛndiaal, kä dɔ̱ŋ dë kɛ ŋok kɛ ŋa̱ckɛ kä ke̱i̱ mi̱ ca la̱t i̱ ba ŋok kä caa moc gua̱th ti̱ thuɔl kɛ naath thi̱n kɛnɛ këëni̱ dhuuni̱(zones) dɔ̱ŋ gaŋ kɛ kɛ.
Wi̱i̱ ti̱ ŋuan tä kɛ kɛɛ käth mi̱ pe̱n naath ja̱l kä tä le̱y, ɛn nɔmɔ cuɛɛ kuak tin dëë nööŋ wi̱c pën bën rɛy wec.
Kɛ ɣöö bi̱ raan ku lɛ lät kam wi̱i̱ni̱ (rami̱ juɔ̱r) bi̱ raan warɛgak ja̱l yi̱k rɔm kɛ rɔ kɛɛl. Kuɛɛ laa ɣöö ɛn ta̱a̱ warɛgakä nɛmɛ kɛ raan /cɛ raan moc lua̱ŋ kä ɣöö derɛ wɔ̱ wi̱c mi̱ dɔ̱ŋ kɛ jɛ.
Tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱ laa pën kɛ naath ja̱l kɛ wal kiɛ taap kiɛ ley ti̱ cuuc ti̱ dëë naŋ kam wi̱i̱ni̱.
Gua̱th tin laa kuak kɛnɛ naath a cuɔtkɛ raar kɛ duɔ̱p mi̱ /caa nhɔk, wi̱i̱ ti̱ ŋuan caa kam wi̱i̱ni̱kiɛn geŋ kɛ kal mi̱ bäär mi̱ bi̱ wecdiɛn göl piny kɛɛliw, kä ɛn nɔmɔ ɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in caa gɔ̱a̱r piny wi̱i̱ni̱ diaal.
Ɛn la̱t ɛ mɛ laa tëë wi̱i̱ni̱ Europe ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ amäni̱ gua̱th tin tä dääwec kam Canada kɛnɛ United States.
Yiër: Kam wi̱i̱ni̱ tëë caa moc ke̱y ɛ kumɛni̱ ti̱ gööl caa kɛ ben da̱a̱k ɛ kɛn kam tin caa ŋic kɛ kui̱i̱ yiëri̱ tëë tä kamni̱kiɛn.
Rɛy Bay-bolä, cuu Moses där yiëër Arnon ben ja̱käbi̱ laa jɛn ke̱y kamä Moab kɛnɛ döör ji̱ Israel tëë tä cueec yiëër Jordan.
Ti̱ cäät kɛ ti̱ti̱ ɛɛ Lake Tanganyika, mëë tä kam Congo kɛnɛ Zambia kui̱c caamdɛ kɛ Tanzania kɛnɛ Burundi kui̱c cuëëc; cäät in dɔ̱ŋ dera jɛn Great Lakes min ku laa kam Canada kɛnɛ jɛn United States.
Pääm tin carkɛ rɔ̱: Wi̱i̱ ti̱ ŋuan tä ke̱y kumɛni̱kiɛn gua̱thni̱ tin ci̱ pääm rɔ̱ car thi̱n, kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ laa kam wi̱i̱ni̱ tɔ̱tɔ̱ ɛ tä gua̱a̱th in tä löny thi̱n.
Cäät kɛl ɛ ruup in laa gaŋ naath mëë caa pith ɛ ji̱ China kä Kuäär Diɛɛtdiɛn ëë lät kɛ cɛntuäri̱ in wälkɛliɛn.
Ciee cäät, ɛn kam East kɛnɛ West Germany ba̱rɛ ɛ lenyɛ kam wec kam wec kɛɛliw kɛnɛ wec mi̱ dɔ̱diɛn, kä duŋdɛ ɣöö ŋotɛ tiɛmkɛjɛ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n ɛ la duɔ̱ɔ̱r mi̱ ci̱ kɔn tä thi̱n ni̱ wal kä ŋa̱ckɛ ɛ la min dääk ciaaŋ kɛ buɔ̱m yio̱o̱ni̱ kä Germany.
Dääk yiëri tëë thi̱n ɛ la min laa thɛ̈m kɛ peek piɛny in caa kum ɛ pi̱w rɛy yiëër, duŋdɛ ɣöö ɛn luɔt ɛ mɛ /cɛ mat ni̱ kam dääkä kiɛɛr thi̱n, kɛ ɣöö ɛn kiir  tëë rɛy ruac dääkä piɛny ni̱ go̱lä.
Ɛn rɛy jɔam in tä nhial bäälɛ peek mi̱ la maɛli̱ da̱ŋ 12 ɛ tuɔɔk ni̱ thokwaath wec ɛ mɔ kä la̱tdɛ ɛ ɣöö bɛ wecdɛ gaŋ kä tin diaal tin tä nhial, ɛ ni̱ mi̱ ɛ gua̱a̱th mi̱ caa gaŋ ɛ NATO mi̱ gɔ̱a̱r piny.
Kuɛɛ laa ɣöö, tëë kɛ mi̱ caa mat piny ɛ wi̱i̱ diaal kɛ kui̱i̱ ja̱l mi̱ wɔ̱ nhiam mi̱ bi̱ peek kä laany in tä Kármán thi̱n.
Kɛn këër diaal caa kɛ moc kɛ gut ti̱ caa la̱th thi̱n ɛ kumɛ ti̱ bi̱ kɛn kɛ guɔ̱ɔ̱r kä kuɛɛ peek kä di̱t ruëc kuäärä wecdɛ mɔ kɛnɛ wec bum kuakɛ.
La̱t kamni̱ wi̱i̱ni̱ - ka̱a̱p ŋɔaani̱ tin ja̱a̱lkɛ kam wi̱i̱ni̱ kɛ ɣöö bi̱ tëk ku lɛ wɔ̱ a gɔaa kɛ kɛ ga̱ŋ piɛny in ci̱ kööt in tä Tuuŋ Africa.
Yuɔ̱p kuakni̱ nath (ɛ /ci̱ pëëc nath tä thi̱n) derä ja̱l mi̱ di̱i̱t go̱r kam gua̱thni̱ tin lät naath thi̱n kɛnɛ gua̱th tin ciaŋkɛ.
Derɛ naath nhök ja̱l kä derɛ naath pën ja̱l kamni̱ wi̱i̱ni̱ amäni̱ peek wec.
Tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱ ti̱ ŋuan bɔ̱ laa nhɔakɛ ɣöö baa ta̱a̱ ciɛɛŋä nyuak, kä laa kɛn ruaacni̱ kamni̱kiɛn a lat gua̱a̱th kɛl amäni̱ ta̱a̱ in dee kɛnɛ yoop ni̱ kuakiɛn.
Ɛ tuɔɔk ni̱ kɛ tuk benädɛ rɛc kɛ där runi̱ 1980-ni̱, cuu kɛn ca̱a̱p pɛlä ti̱ti̱ la̱t kä wɔ̱ kɛ nhiam kɛ kui̱i̱ cuɔ̱p cuu kɛ tä kɛ thiecni̱ kɛ ciaaŋ in baa yiɛɛni̱ wec, kam wi̱i̱ni̱, döör, thok duëël ama̱ni̱ tuk ran kiɛ tuk nath.
Kam wi̱i̱ni̱ lot kɛn ti̱ ŋuan thi̱n ciee kɛ  thok in ruac kɛ naath, ciaaŋ, yuɔ̱p kuakni̱, ŋa̱th kɛnɛ min nyoothkɛ ɛ la do̱r kɛl.
Kɛn gɔ̱a̱a̱r lätni̱ ti̱ti̱ laa lap kɛnɛ ja̱a̱l kamni̱ wi̱i̱ni̱ ɛn kɛn bɔ̱.
Kɛ rɛy ciɛɛŋä min ŋa̱ckɛ, rɛy ciëŋ kiɛ dääwec ɛ gua̱a̱th caa lath ni̱ raar mi̱ /ci̱ thia̱k kɛ rɛɛk.
Ta̱a̱dɛ ɛn rɛy ciëŋ kiɛ ɛn dääwec laa kuiy nɛy tin ciɛŋɛ kä laa lɔr rɛydɛ.
Kɛn gua̱th tin tä rɛɛk, kɛn nɛykiɛn tin ciaŋkɛ ni̱ dääwec kiɛ ni̱ rɛy ciëŋ  /caa 15% cop ɛ kɛn.
Rɛy ciëŋ tin tä wi̱i̱ni̱ tin tä tuuŋ nhiam ɣɔaa caa kɛ ti̱ caa car peek mi̱ päär kamni̱kiɛn: Newfoundland kɛnɛ Labrador, 50th (jiɛn dhieecdiɛn); Quebec 54th (jiɛn ŋuaan wicdɛ dhieecdiɛn); Ontario, 54th (jiɛn dhieec wicdɛ ŋuaandiɛn); Manitoba, 53rd (jiɛn dhieec wicdɛ diɔ̱diɛn); Saskatchewan, Alberta and British Columbia, 54th (jiɛn dhieec wicdɛ ŋuaandiɛn.
Gua̱a̱th Kuenä Nath kä U.S., kɛnɛ Gua̱a̱th in laa Latkɛ nyin Yupä Kuakni̱ Wec thi̱n, kɛ jɛn Muktäb in laa Duackɛ Kuën Yio̱o̱ni thi̱n, ci̱ kɛ nyuur gua̱th kɛl kɛ ɣöö baa riet mi̱ cɔali̱ rɛy ciëŋ luɔtɛ ben ŋa̱c.
Yio̱w ka̱a̱kni̱ kɛ ruɔ̱n 2002 ((P.L. 107–171, Sec.
Kɛ rɛy buɔk ruaacni̱ mëë caa gɔ̱ɔ̱r, Rieet tin lot ciöt mi̱ cɔali̱ Rɛy Ciëŋɛ: Bok kɛ Kui̱i̱ la̱t in Dëë Yoopni̱  Puɔ̱ny kɛnɛ La̱a̱t tin laa go̱o̱r ŋäc nyinä wecmuɔ̱ɔ̱n, cuaa gɔ̱ɔ̱r ɛn ɣöö " Nɛy tin cieŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k kɛnɛ nɛy tin thieek kɛ rɛɛk la thia̱k kɛn kɛ ɣöö dëë gua̱th duëlwal jiäk ɛ thia̱k ɛlɔ̱ŋ.
Ɛn nɛmɛ ɛ jɛn ruac ëë caa ben gɛɛr ɛ Goldsmith i̱ bi̱ laa jɛn in bi̱ ciöt mi̱ cɔali̱ rɛy ciëŋ ɛ lot.
Kuäär wec France ni̱ Emmanuel Macron kɛnɛ kumɛɛdɛ cuɛɛ ca̱r mi̱ baa luäkni̱ rɛy ciëŋ ka̱m raar kä cuɛɛ jɛ cɔl i̱ "Ruac kɛ kui̱i̱ Rɛ̈y Ciëŋ".
Kä Scotland, la kɛn rɛy ciëŋ ɛ lat kɛ ta̱a̱ mi̱ göl.
RBI cɛ rɛy ciëŋ lat ɛ la gua̱th ti̱ cieŋ kɛ nɛy ti̱ kuiyni̱kɛn kä 49,000 (rɛ̈k da̱ŋ 3 kɛɛl ɛ wɔ̱ ni̱ kä rɛ̈k da̱ŋ 6 kɛɛl)
Rɛy ciëëni tin tä Pakistan tin thieek kɛ rɛɛk laa kɛ laa naŋkɛ ɛ la dho̱r tin tä jɔk rɛ̈ɛ̈k kiɛ tin tä thaarɛ̈ɛ̈k.
Kɛ dho̱r tin tä thaarɛ̈ɛ̈k dee kɛ ni̱ tä kɛ kumɛni̱kiɛn kiɛ mahakamani̱ tin thieekɛ kɛ, ɛn mi̱ cätkɛ nɛmɛ tëë kä United States, duŋdɛ ɣöö /ciɛɛ jɛn ta̱a̱dɛ i nɔ gua̱thni̱ diaal, ciee United Kingdom min caa ŋuɔ̱t dho̱ri̱ tin tä thaarɛ̈ɛ̈k lath kä idarani̱ tin tä kamṉ rɛ̈ɛ̈k.
Gua̱th ti̱ kɔ̱ŋ, ciee Morocco, France, kɛnɛ gua̱th tin ŋuani̱kɛn kä  United States, tha̱a̱ŋ dho̱ri̱ tin tä thaarɛ̈ɛ̈k laa cuŋkɛ kɛ ŋuɔ̱t ti̱ /ka̱n mat kɛ ŋuɔ̱t rɛ̈ɛ̈k, la kɛ wa̱a̱ ruackɛ ɛ la wec mi̱ di̱i̱t kɛɛl kɛɛ ta̱a̱ in ruaackɛ wec kɛɛliw ɛ kumɛ wec.
Kɛ kui̱i̱ dho̱ri̱ thaarɛ̈ɛ̈k tin tä rɛc kɛnɛ dho̱r tharɛ̈ɛ̈k tin tä raar la dääkdiɛn ɛ pek kiɛ thia̱a̱ŋ nɛyni̱ tin cieŋ thi̱n tin thia̱k kɛ däär rɛ̈ɛ̈k (ɛn gua̱a̱th ɛ mɔ /caa bi̱ lɛ naŋ ɛ la 'tharɛ̈ɛ̈k' wi̱i̱ni̱ tin kɔ̱ŋ), kɛ jɛn tharɛ̈ɛ̈k in dak ji̱ kɛ kä na̱n kɛ där rɛ̈ɛ̈k. 
Kä New Zealand, guɔ̱t dho̱ri̱ tin tä thaarɛ̈ɛ̈k /ka̱n kɛ gɔ̱a̱r piny a gɔaa, kä ɛ nɔmɔ derɛ naath nyon kɛ /caa tukdiɛn kɛnɛ guudiɛn ŋäc.
Ɛn riet ɛ cɔali̱ tharɛ̈ɛ̈k ɛ mɛ kɔnɛ took wut ji̱ Rööm mi̱ cɔali̱ Cicero, kä jɛn lotɛ ni̱ gua̱a̱th mi̱ tä kɛ tiec ti̱ ŋuan ti̱ caa täth ɛ nɛy tin ria̱ŋria̱a̱ŋ rɛy wec kä Rööm ɛ mɔ.
Kɛ där runi̱ tëë la cɛntuärini̱ da̱ŋ 19diɛn, cuu gua̱th diaal tëë la cɔalkɛ i̱ tharɛ̈ɛ̈k rɔ̱ jiac nhial ɛlɔ̱ŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k in di̱i̱tni̱jɛn kä London kä cuɛɛ cuaa jɛn rɛɛk (cuɛɛ cuu be̱n ɛ la jɛn rɛɛk in di̱tni̱jɛn wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n) kä cuɛɛ cuaa jɛn rɛɛk in ci̱ riil ɛlɔ̱ŋ kä ci̱ lɔth ɛlɔ̱ŋ.
Ɛn laany ɛ mɔ cuɛɛ Harrow cop kɛ ruɔ̱n 1880.
Ɛn muktäb thuɔ̱ɔ̱k ëë tä Met thi̱n ɛ jɛn gua̱a̱th ëë bɔ̱ riet mi̱ cɔali̱ Metro-land thi̱n kɛ ruɔ̱n 1915 mëë ci̱ "Nyuuth nath kɛ Ca̱p mi̱ Rëëp kɛ Duɔ̱ɔ̱p Ja̱l" ben raar kä cuaa cuu cɔl i̱ Duɔ̱ɔ̱p Metro-land kä cuaa kɔak kɛɛ $1.
Kɛ tha̱a̱ŋdɛ, nɛmɛ ɛ luɔc kä mëë ci̱ tuɔɔk kɛ ɣöö ci̱ naath ga̱a̱r ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱i̱ kä min /ci̱ puany nɛyni̱ ti̱ ŋuan  puɔl gua̱a̱th ëë tä kɛ deecä köör wecmuɔ̱ɔ̱n in ku la World War I, cuaa cuu mat kɛ ciaaŋ gua̱thni̱ ti̱ jiäk, kɛ ɣöö caa kɛ pën ciaaŋ rɛy tiecni̱ ti̱ gɔw.
Ɛn läär in caa la̱th rɛy ŋuɔ̱tni̱ cɛɛ lar i̱, kuak tin dëë la̱th piny kɛ kui̱i̱ kä baa tharɛ̈ɛ̈k ku lɛ täth laa go̱o̱rɛ riali̱kä; peek tiecni̱ tin ŋuani̱kɛn tin dëë täth kɛnɛ peek duëli tɔ̱ɔ̱cä tin dee duel kɛl ɛ naŋ.
Ni̱ kɛ jɛn rɛy runi̱ da̱ŋ wäl, cuu dho̱r tin tä thaarɛ̈ɛ̈k rɔ̱ reep kɛ peek mi̱ di̱i̱t.
Levittown cuɛɛ duɔ̱ɔ̱p nyuɔ̱th naath mi̱ cuaa tääthni̱ ti̱ec ti̱ dit kä ti̱ ŋuan.
Cuu kök ŋuaani̱ cuu thia̱k kɛ ɣöö /ci̱ raan dee lɛ wɔ̱ ja̱l gua̱thni̱ ti̱ ŋuan ti̱ na̱n ɣɛ ɣöö bɛ ku lɛ wɔ̱ kɔk, kä cuɛɛ cuu tä kɛ thuukni̱ ko̱kä ti̱ caa täth ɛ ŋuan kɛ mëë cuu naath cuu bɛn ŋuan bɔ̱.
Ɛn ŋuɔ̱t duɔ̱p in bäär kiɛ Highway Act ëë caa ka̱m raar kɛ ruɔ̱n kɛ kui̱i̱ kä ɣöö baa duɔ̱ɔ̱p mi̱ tä kɛɛ kilömi̱ti̱ri̱ ti̱ 64,000 ti̱ ŋook rɛy wec kɛɛliw kɛ ɣöö baa yio̱w ti̱ miliööni̱ ti̱i̱ bathdɔɔri̱ ti̱ $26  ɛ wɔ̱ nhiam la̱th thi̱n, kä ɛn nɔmɔ cuɛɛ naath jakä thiääk kɛɛ thuukni̱ tin wɔ̱ naath kɔk thi̱n ɛ thia̱k.
Tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱ tin tä thäri̱ rɛ̈ɛ̈k cikɛ rɔ̱ luäŋ kɛ ɣöö tä kɛ gua̱thni̱ ti̱ tä rɛy duɔ̱p in la kɛ la naŋ gua̱th lätni̱kiɛn.
Ɛn nɔmɔ cuɛɛ dho̱r ti̱ nööŋ nhial a gɔaa ɛlɔ̱ŋ.
Cuɛɛ tä kɛ la̱a̱t ti̱ miliööni̱ da̱ŋ 16 ti̱ la dëcni̱ tëë ci̱ lunyjɔk rɛy köör, kä ɛn rɛy nɛyti̱ tɔ̱tɔ̱ cuɛɛ tä kɛ nɛy ti̱ duël ɛ tɔ̱ luäŋ kɛ kök kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt.
Nɛy tin la ta̱a̱th tiecni̱ cuaa piny mi̱ tä baaŋ mi̱ /ka̱n täth kɔk jɔk wec, cuu kɛ gua̱th tɔ̱tɔ̱ da̱a̱k kɛɛ këër kɛ thuɔ̱r in kɛnɛ thuurni̱ duël, amäni̱ caari̱, muktäbni̱ nɛyni̱ tin dëë duël gɔ̱rä ben täth.
Kɛn dëcni̱ tin cil dɔŋ dëë tiec kɔk kɛ pek mi̱ tä piny mi̱ yuɔrkɛ piny a määth kɛ kɔr gua̱th mi̱ tä nhiam.
Ɛn ŋuan wi̱i̱ni̱ jɔak rɛ̈ɛ̈k cuu ciaaŋdɛ rɔɔdɛ rep kɛ gɔɔy, kä cuɛɛ tä kɛ guɔ̱t, kä cuɛɛ tä kɛ dup ti̱ ŋuan ti̱ jäl kɛ naath.
Ji̱ Africa tin la ji̱ America kɛ ji̱ biɛɛli̱ tin kɔ̱kiɛn cuu kɛ duɔth gua̱a̱thni̱ ti̱ jiäk niɛ rɛy canä rɛ̈ɛ̈k.
Kɛ kɔr World War II kiɛ Ko̱r Wecmuɔ̱ɔ̱n in Rɛwdɛ, gua̱a̱th ëë caa lɛp mëë cɔali̱ FHA mëë la naath ɛ mooc kɛɛ dën cuɛɛ tiec jakä lua̱ŋkɛ kɛ kök kä cuu rɛ̈k America cuu wɔ̱ nhial.
Yuɔ̱p kuakni̱ mëë ci̱ wɔ̱ nhial kä America cuɛ tiec tëë tä thaarɛ̈ɛ̈k jakä bi̱ ciaaŋdɛ wɔ̱ nhiam kɛ kui̱i̱ tiecni̱ tëë gɔw tëë caa täth. 
Duɔ̱ɔ̱p ëë la ca̱p in dɔ̱diɛn ɛ mëë caa tääth ni̱ "rɛ̈k tin pay täth" kɛnɛ ga̱ŋ jiɛn tëë caa pith gekä rɛ̈kni̱ diaal.
Muɔ̱c kumɛ ji̱ wec kɛ luäk cuɛ cuɔ̱p jakä wɔ̱ nhiam a gɔaa kä dënkɛ naath yio̱w ɛ ji̱ yio̱o̱ni̱.
Virginia Beach ɛ jɛn rɛɛk in di̱tni̱jɛn rɛy Virginia kɛɛliw, kɛ ɣöö cɛ pek nɛyni̱ tin ku lɛ thiëëkɛ jɛ, tin tä rɛy rɛ̈ɛ̈k Norfolk bäl.
La ŋuan ni̱ nɛy tin bo̱o̱r (nɛy tin cɔali̱ Hispanic kɛnɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ tin /cia̱a̱ Hispanic) bi̱ ku lɛ ben kuɛ̈ɛ̈ ni̱ pek nɛyni̱ tin la ji̱ wec tin la juur ti̱ kɔ̱ŋ ti̱ la̱ny kɛ kuɛ̈ɛ̈diɛn ɛ tin tä rɛɛk.
Mi̱ caa kɛ pa̱a̱r kɛ rɛy ciëŋ, wi̱i̱ tin tä rɛɛk la ŋuan ni̱ pek nɛyni̱ tin tä rɛydɛ, kä ciaaŋ la tëë nhial, kä dupkɛ la ŋuankɛ, laa tëë kɛ dukani̱ tin ŋuan kɛ mataamni̱ tin ŋuan, kä laa /thiɛlɛ ka̱a̱k kɛnɛ ley.
Ɛ cieŋɛ min tä ŋuan nath i̱ nɔ bɔ̱, kɛɛ 2001, nɛy ti̱ caa pek wec kɛɛliw dee cop cu kɛ ben cieŋ gua̱thni̱ tëë lɔr tieckɛ, cuɛɛ tey ɛ la ɣöö ram kɛl kä nɛy da̱ŋ dhieec ɛ kɛn ku lɛ cieŋ gua̱a̱th mi̱ dëë cɔl i̱ gɛkä "rɛ̈ɛ̈k" ɔ.
Rɛy Canada kɛɛliw, tëë kɛ cär ti̱ caa kueŋ piny ti̱ dëë lätni̱ rɛ̈k.
Pek in di̱tni̱jɛn kä kuën nath ëë pay la̱t rɛy wi̱i̱ni̱ tin di̱i̱tni̱kɛn tin ci̱ piith kä Canada (Greater Toronto, Greater Montréal, kɛ Greater Vancouver) caa kɛ jiäk ɛ la tin luäŋ rɔ̱ kä rɔ̱. 
Nɛmɛ ɛ ɣöö caa jɛ mat jɔk panɔmä mi̱ di̱i̱t mi̱ tä jɔk rɛ̈ɛ̈k.
Kɛ kuën nath ëë caa la̱t kɛ ruɔ̱n 2016, ɛn rɛɛk in tä kä Calgary cuɛ t' kɛ nɛy ti̱ 1,239,220, kä ɛn tharɛ̈ɛ̈k Calgary mëë tä kä Metropolitan cuɛɛ tä kɛ nɛy ti̱ 1,392,609,mi̱ nyooth ni̱ ɣöö nɛy tin ŋuani̱kɛn tin ciɛŋ ni̱  Calgary CMA tä kɛ niɛ thok rɛ̈ɛ̈k.
Kä UK, ci̱ kumɛ jɛ go̱r ɛn ɣööbɛ ŋuɔ̱t ka̱m raar mi̱ baa thany kɛ pek tiecni̱ tin rɔ̱ŋ kɛ täth rɛy wec mi̱ pay yiath piny kui̱i̱ South East England ɛ mɔ.
Tiec tharɛ̈ɛ̈k dëë kɛ jiäk kä Guadalajara, rɛy Mexico City, kä Monterrey, amäni̱ rɛy rɛy rɛ̈kni̱ tin di̱t.
Gua̱a̱th in reep tëk nɛyni̱ tin tä däär rɔ kä reep tëk nɛyni̱ tin tä nhial rɔ bɔ̱, bi̱ tëk nɛyni̱ tin tä piny rɔ lɛ rep bɔ̱, tin ŋa̱ckɛ a gɔaa "rɛ̈k tin ci̱ bath" kä Mexico, ɛ jɛn campamentos in tä kä Chile, barriadas in tä kä Peru, villa miserias in tä kä Argentina, asentamientos in tä kä Guatemala kɛɛ favelas in tä kä Brazil.
Wec kɛl in dëë nyoth kä South Africa, ɛɛ RDP min la la̱t tiecni̱ tin caa täth.
Gua̱th tin kɔ̱ŋ tin la thärɛ̈ɛ̈k tin ciee Klang, Subang Jaya kɛ Petaling Jaya, kɛ kɛn tin dëë nyoth tin ku lɛ tä däär rɛ̈kni̱ ti̱ti̱.
Kɛn dup ciɛɛŋä thaarɛ̈ɛ̈k laa jälkiɛn ɛ go̱o̱r ni̱ ɣöö bi̱ wɔ̱ ni̱ kɛ thurbil kɛ ci̱ dupkiɛn rɔ̱ rɔk ɛlɔ̱ŋ, päärɛ mi̱ wi̱i̱ gua̱a̱th mi̱ thia̱k kiɛ wi̱i̱ gua̱a̱th mi̱ na̱n. 
Mi̱ ci̱ thuɔ̱rbiɛɛli̱ röm rɛy duɔ̱p in mat dup diaal, kiɛ mi̱ ci̱ la̱t mi̱ la̱tkɛ dup nath pën ja̱l, ɛn gua̱a̱th ɛ mɔ baa duɔ̱ɔ̱p ɛ mɔ cuu gäk amäni̱ cäŋ in caa nyɔk kɛ lëp ɣööŋ.
Nɛmɛ laa naath a jakɛ kä bi̱ ja̱l kɛ thuɔ̱biɛɛli̱ ɛ cieŋɛ gua̱a̱th mi̱ ciɛk mi̱ /ci̱ mi̱ti̱ri̱ ti̱ 100 bäl (kä bɛɛ kilömi̱ti̱ri̱ ti̱ ŋuan naŋ kɛ ɣöö ci̱ dup rɔ̱ nuɛn).
Mi̱ caa kɛ naŋ kɛɛl, kɛn gurupni̱ da̱ŋ rɛw tin laa tho̱lbo̱kni̱ a yor piny ɛ tɔ̱ laa luɔtkɛ pek mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö nööŋkɛ yio̱w ti̱ ŋuan ɛ kɛn, kä  baa ma̱c nath cuu took ɛ kɛn gua̱a̱th in tä kɛ cucä mi̱ di̱i̱t.
Kɛn diit ji̱ France ciee kɛ La Zone ëë caa cak ɛ Fréhel (1933), Aux quatre coins de la banlieue ëë cakɛ ɛ  Damia (1936), Ma banlieue ëë cakɛ ɛ  Reda Caire (1937), kiɛ Banlieue ëë cakɛ ɛ  Robert Lamoureux (1953), cuaa thaarɛ̈ɛ̈k wec Paris ben jiac nhial ɛ kɛn kɛ rɛy runi̱ tëë la 1930-ni̱ tɔ̱tɔ̱.
Cäŋ ɛ niɛ mëë tëë i̱ nɔ, cuaa thinɛma wec France nööŋ kɛ ɣöö bɛ ciaaŋ ji̱ rɛ̈ɛ̈k tin tä thaarɛ̈ɛ̈k ben gɛɛr kɛɛ muubi̱ni̱ ti̱ ciee kɛ Mon oncle mëë caa ŋar ɛ  Jacques Tati (1958), L'Amour existe mëë caa ŋar ɛ Maurice Pialat (1961) kiɛ Two or Three Things I Know About Her mëë ŋarkɛ ɛ Jean-Luc Godard (1967). 
Ɛn dit ëë cakɛ kɛ ruɔ̱n 1962 "Little Boxes" ɛ Malvina Reynolds kɛtɛ ni ciaaŋ ëë jieek ëë ci̱ ciöt wec yia̱r kɛ copdɛ ama̱ni̱ ta̱a̱ ëë jakɛ män kä baa nyoth kä thuuk kɛ yio̱w ɛ la män ti̱ tä kɛ maan, kä kɛ ruɔ̱n 1982 cuaa dit i̱ cɔali̱ Subdivisions mi̱ cuaa cak ɛ ji̱ buɔ̱ɔ̱l ti̱ la ji̱ Canada ti̱ cɔali̱ Rush lɛ ben puany ni̱ ta̱a̱ tharrɛ̈ɛ̈k, amäni̱ dit ëë cɔali̱ Rockin' the Suburbs ëë caa ben cak ɛ Ben Folds.
Over the Hedge ɛ book dɔaali̱ mi̱ caa gɔ̱ɔ̱r kä caa thuur ɛ Michael Fry kɛnɛ T. Lewis.
Ɛn tälbädhiöön wec Britain in laa do̱o̱trɔ lɛɛr cätkɛ mëë caa ka̱m raar ɛ la The Good Life, Butterflies  kɛnɛ The Fall and Rise of Reginald Perrin, cuaa wi̱i̱ tin tä tharɛ̈ɛ̈k nyoth ɛ la wi̱i̱ ti̱ caa täth a gɔaa duŋdɛ ɣöö /caa lo̱c nath bɛr ɛ kɛn, kä nɛy tin cieŋ thi̱n kɛ nɛy ti̱ laa liɛŋkɛrɔ̱ kɛ naath kiɛ bi kɛ laa nɛy ti̱ /caa luäŋ kɛ luëk.
Rɛy ciëŋ ɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱ thia̱a̱ŋ ɛlɔ̱ŋ kɛ naath, laa lenyɛ ni̱ tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱ duŋdɛ ɣöö laa kuiy ni̱ jɛn kä rɛk (kuɛ laa ɣöö ɛn ciöt ɛ mɔ ɛ mi̱ dëë nyoth ciee rɛ̈r tin tɔatni̱), kä nɛy tin laa jɛn laa ciaŋkɛ la lapkɛn ɛ nɛy ti̱ kur ɛ wɔ̱ ni̱ kä bathdɔɔri̱.
Ɛn ta̱a̱ thaarɛ̈ɛ̈k ɛ mɛ cɛ kɛ jakä ŋa̱ckɛ la̱t kɛnɛ ta̱th ŋɔaani̱ amäni̱ tin laa la̱tkɛ gua̱th ko̱kä.
Ɛn pek rɛyciëëni̱ ti̱ti̱  laa lapkɛn ɛ gööl gua̱thni̱kiɛn.
Ɛn "desa" laa tëë ni̱ rɛy ciëŋ ku "kelurahan" laa thieek kɛ rɛk.
Ɛn desa kiɛ kelurahan ɛ jɛn thokduël in tɔt in tä piny kecamatan (in ku laa dääwec), kä ku lɛ guɔ̱ɔ̱r ni̱ kabupaten (in ku laa wecdiɛn in di̱i̱t) kiɛ kota (in ku laa rɛɛk).
Kä Malaysia, wec mi̱ cɔali̱ kampung ɛ dääwec kɛ ɣöö laa cieŋ ni̱ nɛy ti̱ 10,000 ɛ wɔ̱ piny thi̱n.
Kɛn Muthlimni̱ diaal tin cieŋ kä Malay kiɛ rɛy da̱a̱wec Indonesia laa nhɔakɛ pal kɛ ɣöö bi̱ kɛ puɔ̱th jiäk kä Kuoth ni̱ Allah kɛ kɔr teekä.
Wec Singapore in di̱tni̱jɛn cɛ kɔn tä kɛ dääwec ti̱ ŋuan duŋdɛ ɣöö cuu cuɔ̱p wec kɛn bën nath rɛɛk ɛ ben tiam; Kampong Lorong Bangkok ɛ jɛn dääwec in jɔak ëë ci̱ kään rɛy wec kɛɛliw.
Dääwec in tä kä Vietnam ɛ jɛn in jɔɔc ɛ la gua̱a̱th puɔ̱r kä Asia.
Rɛy wec kä Slovenia, ciöt mi̱ cɔali̱ "selo" naŋkɛ jɛ ɛ la wec mi̱ tɔt ɛlɔ̱ŋ (naŋɛ ni̱ nɛy ti̱ cuɔpkɛ 100 kärɔ̱) kä kɛ thuuk ti̱ to̱ gööl; ɛn ciöt ni̱ "vas" kɛ thok ji̱ Slovene ɛ jɛn in ruac kɛ ji̱ Slovenia diaal.
Jɛn derɛ ca̱a̱t kɛ  Sanskrit ciee kɛɛ riet  wec Afgan mi̱ cɔali̱ "deh" kɛnɛ riet wec  Indonesia  mi̱ cɔali̱ "desa".
Pek mi̱ cop 46% kä nɛy diaal tin laa ɣööth caa guäth ciɛɛŋä gɛ̈r, laa ramɔ laa jɛy bɛ wɔ̱ rɛɛk in dɔ̱ŋ.
Idara in kuiyni̱jɛn in tä ni̱ piny kä kuäär ɛmpayɛrä kä ji̱ Russia, mi̱ la volost, kiɛ Soviet kiɛ kuäär Russia ëë pay nööŋ nhial, mi̱ la  selsoviet, cuaa jakä dääwec mi̱ ku rɔ lɛ thiëëk kɛ dääwecni̱ tin tä gekädɛ. 
Gua̱a̱th in ku nɛy tin caan cieŋ däär Russia, dääwec gɛkä dhɔar kua̱r, ji̱ gɔal Cossack laa ciaŋkɛ dhɔr mi̱ tä kɛ kaakdɛ mi̱ cɔali̱ khutor.
Kuɛɛ laa ɣöö tëë kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ la cieŋ kɛ naath mi̱ riali̱kä kä Ukraine ɛ la cɔɔl kɛnɛ i̱ "selysche" (селище).
Lot kɛn ni̱ dääwec mi̱ tɔt mi̱ dɔ̱ŋ ci̱ kɔn ɛ khutir, wec nɛyni̱ ti̱ dëëp rɛc, kiɛ dacha.
Kuɛɛ la ɣöö laa nyuɔɔn la kɔalkɛ kɛ kui̱i̱ ciɛɛŋä rɛy rɛ̈ɛ̈k, laa kɛ cuaa cɔalkɛ kɛ ciöt mi̱ muɔckɛni̱kɛ urupni̱ da̱ŋ diɔ̱k (SMT)
Cuaa kɛ ben ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kɛ gua̱a̱th ëë bëë kɛ ŋuɔ̱t Stolypin kɛ tuk cɛntuäri̱ in 20diɛn.
Däär wi̱i̱ni̱ tin di̱t dëë kɛ ni̱ cɔl i̱ Flecken kiɛ Markt kä kuɛɛ peek kɛ wec in ku jɛ la̱th lät.
Cäät,rɛy gua̱a̱thni̱ tin ciɛŋkɛ ce̱tkɛ Li̱ŋkɔnciɛn Wääldi̱ kä wi̱i̱ ti̱ ŋuan la ji̱ëkɛ ɛ wä bäär kɛ jɔk I̱thpiriŋä kɛ röm duɔ̱pni̱ piny ge̱e̱kä päämni̱,kä ni̱ tukädɛ ɛn i̱pi̱ring line mi̱ tekɛ tɔ̱ɔ̱r mi̱ dai̱ mi̱ te ge̱e̱kä wec.
Tha̱a̱ŋ wi̱i̱cni̱ cua kɛ päl(cäät,di̱ɛ̈ɛ̈ rɛy wi̱i̱cni̱ mediebal),tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ dɔ̱ŋ ba duel kuɔth pa̱ny piny kiɛ duel mi̱ tɔt kä tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ dɔ̱ŋ bɛ /thiɛl duël bi̱ jɔɔc ni̱ tuɔ̱nydiɛn kɛn wuɔ̱th duëli̱ rɛy tɔ̱ɔ̱rä. 
Wi̱i̱c kɔ̱kiɛn cukɛ rɔ̱ re̱p ɛ ci̱kɛ di̱t amääni̱ mëë cukɛ Ɣa̱b(thuk ko̱kä) la̱t gua̱a̱th in tekɛ nɛy ti̱ ŋuan ɛ thie̱e̱k kɛ thaar -rɛ̈ɛ̈r(thɔ̱bärbai)-ce̱tkɛ Ɣampi̱thtɛd, Lɔndɔn kɛnɛ Didi̱thbäri̱ rɛy Manca̱thtɛr.
Cua guic ɛn ɣöö tekɛ dääk mi̱ di̱t kɛ ciaaŋ rɔalä rɛ̈ɛ̈r ɛ thi̱a̱kɛ, jɛn cuɛ tëë ɛ la ciaŋ mi̱ with-with(/thiɛlɛ rɔal) kä cieŋ ji̱kɛ ɛ nhɔkɛ rɔ̱,ɛ /cieŋ mi̱ tɔt mi̱ näänkɛ.
Kɛn(ce̱tkɛ Murton, County(Ka̱a̱nti̱)piithkɛ rɛy wi̱i̱cni̱ ti̱ tuɔp-tuɔpp(ti̱tiɛɛni̱)gua̱a̱th cua kɛ däk ɛ waaŋ maac(mac miim)kɛ tuk ruuni ti̱ kur 20th mëe cu ben luooc ɛ la ɣöö cu ŋuandiɛn rɔ re̱p kä nɛy tëë ci̱ dho̱rkiɛn waaŋ cua ti̱e̱c ti̱ kɔ̱ŋ,thukni̱,gua̱th-ma̱a̱th kɛnɛ Duël kuɔth nyɔk kɛ ta̱th.
Ma̱lti̱bi̱(Malty) cua täth piny gua̱a̱ mi̱ lot rɔ kam Sheelbrigde Coal(Kubri̱ Miim) kɛnɛ Kɔmpanɛ Laaditni̱(Yi̱ëëthni̱) kä cu määni̱ dai̱ (gua̱a̱th mi̱ dɛ̈ɛ̈) mi̱ baŋ kɛnɛ gua̱a̱th mi̱ ca riali̱kä kɛ kui̱ ka̱a̱kni̱.  
Cua jɛn ti̱c ɛn rɛy wec ɛmɔ kärɔa mi̱ tekɛ gua̱a̱ ma̱th(Pub) kiɛ inn, thukni̱, kɛnɛ bël(ta̱a̱th yi̱ëëthni̱). 
Cieŋni̱ mëë, tha̱a̱ŋ ji̱ wec kä Pɛ̈ɛ̈ricni̱/thiɛlɛ kɛ gua̱th ti̱ lät kɛn nyin Pɛ̈ɛ̈ricni̱ thi̱n,rɛk, kiɛ ci̱ti̱ ka̱a̱nthil kiɛ mi̱ cua ji̱e̱k mi̱ la gua̱a̱ duɔ̱li̱ pɛ̈ɛ̈ric.
Rɛy I̱thkɔtlɛn jɛn päärɛ bä kɛ kɔmmi̱e̱nɛti̱ ka̱a̱nthil,duŋdɛ ɣöö, ci̱eŋni̱ mëë ɛ buɔ̱n mi̱ tekɛ kua̱a̱r kɛn cukɛ /thiɛl lua̱ŋ mi̱di̱i̱t.
Kä Danni̱yi̱ë di̱thtirik tekɛ wi̱i̱c ti̱ tuɔp-tuɔp ti̱ jiɛndiɔ̱k-wi̱dɛbäkɛl, min te Almraa, Ki̱pi̱rchalan,Ki̱li̱prababa,Ɣakɛl al Adhi̱maa,Thi̱i̱r, Bakuön,Miri̱yata,Aththuon,Ki̱piiri̱, Karɛnuob, Katteen,Ki̱pirabuo, Dhi̱jaartɛji̱riɛn, Ein Kuebil.
Dinniyi̱ë ɛ dhɔr mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ mi̱ thi̱a̱a̱ŋ kɛɛ juacdial kɛnɛ ji̱ɛndiaal,dɛy-jiɛn kɛnɛ ji̱ɛn tin kuir dɛwkiɛn pinyi̱.
Wi̱i̱c rɛy ci̱ëŋ rɛy Thɔth(jɔk) kä Thi̱i̱ria(Ɣuaran,Jaba̱ al-Drudhë), kä nhiam-caam(ɛ dho̱o̱l Thi̱i̱ri̱a) kɛnɛ Kiir Orentɛth la piɛthk(puɔ̱r ka̱a̱kni̱)ɛ jɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ bɛl, ji̱th juaacni̱ kɛnɛ dɛw-jiɛn.
Rɛ̈k Mediterra̱nian rɛy Thi̱i̱ri̱a,ce̱tkɛ tarta̱th kɛnɛ latakia cäät ta̱a̱diɛn kɛn wi̱i̱c ɛ tɔ̱.
Ɛni̱ di̱t ciaaŋä rɛ̈ɛ̈k(ɣo̱th rɛɛk) ɛ  "pueblö(ri̱ɛl)" ɛni̱mi̱ ca kɛ ji̱ɛc nhial ɛ määth ɛ räth kä ka̱p mi̱dɔ̱ŋ.
Duŋni̱ ɣöö,nɛmɛ ɛ jɛn kɛɛliwdɛ̱ ; rɛy walayɛni̱ ti̱ ŋuan ti̱ di̱t,tëkɛ wi̱i̱c rɛy ci̱ëŋ ti̱ tuɔp-tuɔpti̱ ca täth bär ɛ läny kɛn rɛ̈k ti̱ tiɛtni̱ tin te rɛy rɛ̈kni̱ tin di̱t.
Tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱, bi̱ wec rɛy ci̱ëŋ wec mi̱ tɔt, dɔ̱ŋ bi̱ɛ  ji̱e̱k rɛk ɛ jɛn röm kiɛ rɛk bi̱ kumɛdɛ te gua̱a̱ kɛl,ɛ jɛn bi̱ da̱ŋ rɛw cu mat kɛɛl ɛ la kumɛ.
Ɣempi̱thti̱ɛd,jɛn ɛ däärwec mi̱di̱i̱t, tëkɛ  55,000 nɛy ti̱ ciɛŋɛ; cuɛ jakä di̱t ni̱ jɛn kä länyɛ walayɛ ni̱ kɔ̱kiɛn.
Kä dääwec Arlingtɔn Ɣeightth, Illini̱öth cuɛ tekɛ 75,101 nɛt ti̱ ciɛŋɛ kɛ jɛnkuën nath kɛɛ 2010 .
Wi̱i̱c rɛy ciëŋ tin tuɔp-tuɔp derɛ tuɔɔk ɛn ɣöö bi̱kɛ ben ɛ la rɛ̈k ti̱ tekɛ kumɛ kä nyɔk bä de kɛn lɛ cop ɛ la ka̱a̱nti̱ni̱(counties).
Kä Dääwec indi̱i̱t ni̱ Menomonee Puɔli̱, min cu ti̱ wä ni̱kä 32,000 nɛy ti̱ ciɛŋɛ.
Rɛy Mëri̱lɛn, ɛ ta̱a̱dɛ cuɛ wä i̱ bɛ a "Därwec mi̱...dɔ̱ŋ bɛ a mat ɛ la rɛk kiɛ di̱thtirik mi̱ te tho̱lbo̱k mi̱ rɛlrɔ.
kɛ run tëë kɔn kua̱a̱r Rɛ̈y-ciëŋ ci̱kɛ kɔn tekɛ buɔ̱m mi̱ /thiɛlɛ mi̱ nyɔɔtdɛ rɛy wi̱i̱cni̱ tëë ruac kɛn kɛ.
Kä ɛni̱ wec Ɣautha la jaa ruac kɛ ɛ Magaj(Bo̱o̱th Wec kiɛ bok ɛ lual) min la luooc kuäärɛ( Ɣaki̱mi̱ kiɛ mɛyɔ̱rɛ) kä jɛn ka̱th in te rɛk thi̱n.
Kɛn tekɛ duël muɔ̱ɔ̱n ti̱ ca wi̱cdiɛn kum kɛɛ ji̱th jiɛn ti̱ ca rak,ce̱tkɛ rɛy wi̱i̱c rɛy ci̱ëŋ tin tuɔp-tuɔp kä Nɔth,la̱t nhialiɛn kɛɛ dhi̱ŋ cua nɛn ɛ la mi̱ cu ga̱k.
Nɛy kɔ̱kiɛn cu kɛnɛ ji̱-baŋni̱ kɛ ɣöö ci̱kɛ tɛt kɛɛ ji̱e̱wni̱  gua̱a̱ mi̱ ja̱lkɛ.
Kä Atla̱th(atlas) ɛ ruuli̱ mapni̱ ; jɛn kärɔa ɛ buɔ̱n mapni̱ Wecmuɔ̱ɔ̱n kiɛ wi̱i̱c Wecmuɔ̱ɔ̱n.
Cuut(title)ɛmɛ ŋunɛ Merkatɔr ɛ cɛɛ lat ci̱e̱ ri̱e̱t mi̱ lɛɛy ŋɔakdiaal kiɛ  tin ca cak kɛnɛ ta̱a̱ ɣɔaa kɛɛliw,ɛ /ci̱ɛɛ mi̱ thi̱a̱k ci̱e̱ ruuli̱ mapni̱.
Ɛn dɛthki̱(desk) caa riali̱kä ɛ cäät kɛ bok in la ŋɔak wa̱ görkɛ thi̱n(reference book).
Rɛy kartögra̱pik(la̱t mapni̱),kä kɔntuor line kiɛ be̱e̱r(ni̱ ciaaŋ ba cɔli̱ ɛ "kɔntuor'') röm(pointni̱)kä ti̱ caa tuɔ̱ɔ̱m(join) kä päär bääriɛn nhial kä pe̱k in ca ŋun.
Kä gi̱rɛdian lätdɛ ni̱ ciaaŋ ɛ la mi̱ cuŋni̱-ɛthiw(perpendi̱kula) kä kɔntuor line.
Kɔntour kɛ bëër ti̱ cɛ tuɔc, cuŋkɛ kiɛ ti̱ caa li̱ɔɔm kɛ gua̱a̱th bëëri̱ da̱ŋ rɛw ka̱ thuurɛ mapä ciɛ lat ɛn guäcni̱diɛn kiɛ ri̱i̱wni̱diɛn kɛrɔ̱(intersection) mi̱ la thuɔ̱k(real) kiɛ mi̱ /ci̱ mɔ a thuɔ̱k(hypothetikal) mi̱ kɛ kɛl kiɛ ŋuankɛ ɛ tokɛ nhial ɛ bä piny(horizontal) kä tin ca thur(planes)
Rɛy 1701, Edmont Ɣɛlley cuɛ lät kɛ bëër(isogons) ti̱ ci̱e̱ tɔ̱tɔ̱ kä the̱p(chart) in dääk(variation) magnɛtik.
Rɛy 1791, ɛn map duŋ Pi̱raanci̱ ɛ J.L Dupian-Triel  cuɛ kɔntuor line la̱t kɛ thëmdɛ  kɛ kɔr 20 mi̱ti̱r kɛ römdiɛn,kɛkni̱diɛn,lɛyni̱ bäärädiɛn kɛnɛ gua̱th in te ri̱e̱wkiɛn thi̱n(vertical section).
I̱thöba̱thni̱ /ni̱ ciaaŋ /ci̱kɛ lät kɛkɛ  kä nauti̱kal chart amääni̱ ci̱ ji̱ Ra̱a̱cia ɛ tokɛ kä 1834 kɛnɛ ji̱ Bri̱ti̱th tok ɛ kä 1838.
Cuɛ na̱n ci̱e̱ 1944,Jɔ̱ɔ̱n K. Wrigh ŋot go̱rɛ ni̱ Ithögra̱m, duŋni̱ ɣöö jɛn /känɛ wi̱dɛ la̱th thi̱n i̱ bɛ lät kɛ jɛ ɛlɔ̱ŋ.
Cie̱ŋni̱ mëë ca ɣɔ̱a̱n i̱ ba kuayni̱ kɛl mi̱ ŋa̱ckɛ,kɛn dupdiaal tin dë lätɛ /kän kɛ riaw amääni̱ walɛ.
Gua̱a̱th gɛɛri̱-ji̱ɔm(weather stations) /ci̱kɛ malɛ tuɔɔkɛ i̱ bi̱kɛ te thi̱n ɛ päärkɛ kɛ kui̱c in ji̱ëkɛ kɔntuor line thi̱n(mi̱ ɛ kɛn, nɛmɛ nyothɛ thëmdɛ kɛ no̱oŋdɛɛ kɛɛliw ɛ bɛ cu pa̱a̱r kɛ pe̱k(value) in tekä kɔntuor) .
Rɛy meteörölöji̱,kä barömetrik pi̱rɛjɛɛr(pressre) la nyothɛ ɣöö ci̱ luëŋ-yi̱ëër(sea level) luäär,ɛ /ci̱ɛɛ pi̱rɛjɛɛr piɛny min tekä map ɛ ca gua̱a̱dɛ nir.
Ai̱thɛllöbari̱(Isallobars)kɛ bëër(line ni̱) ti̱ ci̱ rɔ̱ tuɔ̱ɔ̱m kä römni̱ ti̱ päär pi̱rɛjɛriɛn min gɛɛrɔ kɛ jɛn thaak in ro̱m kɛ kɛ.
Ai̱thɛllöba̱rik gi̱rɛdiɛnni̱ kɛ ŋɔak ti̱ gɔw kɛ kui̱ ji̱ɔm ci̱e̱ min di̱t(increase) kɛn kiɛ kuiy(decrees) kɛn kä Ji̱o̱-i̱thtrɔpik(geostrophic)
 Ɛn Ai̱thothɛrmi̱(isotherm) kä 0 °C cɔaalɛ päk(gua̱a̱) ɛ kɔ̱c ɛlɔ̱ŋ.
Kä kɔntuori̱ ti̱ti̱ nir kɛn kui̱c ɛ tëë thi̱n ɛn gua̱th in ca ŋun kɛ ɣöö ba ŋa̱c.
Rɛy kartögi̱ra̱pik, kä röm(guääli̱diɛn) kɔntuor ɛ dääk bäärä  min te kam kɔntuori̱ ti̱ thi̱ääk.
Kɔntuori̱ line ni̱ rɛw kiɛ ti̱ ŋuan mat kɛɛl bi̱ kɛn ti̱ ca rɔ̱ ri̱w (cliff)
Ni̱ ciaaŋ kɔntuori̱ römdiɛn la të thi̱n rɛy mapä kɛɛliw,duŋni̱ ɣöö tekɛ ti̱ /thiɛl bä.
Mi̱ cɛ i̱kui̱pötɛncial line gɔ̱k bɛ nyothni̱ rëpdɛ kiɛ kuɛ̈ɛ̈dɛ kä pötɛncial ɛ te thi̱n ɛ bëë kä lɛbeli̱ tin tekä carji̱ni̱.
Athi̱d mi̱ cɛ ma̱r bɛ nyoth kä mapni̱ kɛɛ ai̱thöplatni̱.
Kɔntuor line ni̱ la̱tkɛ kɛ ɣöö bi̱kɛ lääri̱ tin /ci̱ te kä ji̱o̱gra̱pik nyin kuilkan(yuɔ̱p kuakni̱) jaa guic kɛ.
Ce̱tkɛ ai̱thöline kɛn gɔwkɛ kɛ ɣöö cuŋkɛ ɛ la ti̱ nyooth dai̱mɛnciini̱ ti̱ ŋuan ti̱ läny rɛw(kiɛ di̱tdiɛn)kä dai̱mɛnciini̱ rɛw kä gi̱ra̱a̱pni̱.
Rɛy kä mi̱ latkɛ luɔt thurɛ(image) ni̱ rada̱a̱r, ɛn ai̱thödɔp(isodop) ɛ line Doppler bɛlöci̱ti̱ mi̱ päär,kä ɛn ai̱theökö(isoecho) ɛ line rada̱a̱r rɛplɛkti̱bi̱ti̱(reflectivity)mi̱ päär.
Be̱e̱r mi̱ ca bil(line color) ɛ kuën nämbäri̱ tin caa moc bi̱ɛl min lot rɔdɛ ɛn ɣöö bɛ jɔɔc(nɛn).
Ta̱a̱ bëëri̱(line ni̱) jɔɔcɛ kɛn kɔntour line kɛ ti̱ lɛɛy rɔ̱ ɛ kɛɛ ti̱ dhök-dhök(soild),dashed(da̱a̱c),dotted(ti̱ ca tuɔm),broken(ti̱ cɛ kamdiɛn ŋuɔ̱t) rɛy kä mi̱ dë tuɔkɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ lotrɔ. 
Kä no̱o̱ŋ numerikal ɛ ta̱a̱ mi̱ ruɔ̱ɔ̱lkɛ ni̱ pe̱k ari̱thmeti̱kal tin te kä kɔntuor line ni̱.
Mi̱ kɔntuor line ni̱ /ci̱kɛ jɔc ɛ la numeri̱kal kä line ni̱ tin thi̱ääk ta̱a̱diɛn wëë kɛɛl(kɛ ca̱a̱t dhiɛkädiɛn,biɛliɛn,ta̱a̱diɛn),kɔrɛ ca duɔ̱ɔ̱p(direction)gi̱ri̱dian /ca bi̱ luäŋ kɛ no̱o̱ŋ(kɛ duäc) kä kɔntuor line ni̱ kärɔa. 
Mi̱ ca kɔntour map nyinkɛ la̱th kɛ gua̱thkiɛn la luäkɛnɛy tin kuɛn jɛ ɛn ɣöö ba  thurɛdɛ loc kɛ pɛ̈th kɛ pe̱k wec in ca ŋun. 
Kɔrɛ bi̱ kɔɔrdi̱neni̱(ködiɛnt kɛ rɔ̱)gua̱thni̱ kɔ̱kiɛn thɛm kɛ kɛ ɛ tokɛ kä röm(point) thia̱k in cuŋ rɛy gua̱th in thɛm(surverying) kɛ jɛ.
Guäc ŋɔaani̱ tin thuɔ̱k(phenomenon) ɛmɛ cɔɔlɛ guääli̱ kiɛ gɛri̱ kä tin ca ji̱e̱k rɛy thëm( datum shift).
Cua ti̱ ŋuan la̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ bendɛ ɛn mëë gör ci̱e̱ I̱thtrubi̱ Gi̱ödetik Arc ɛ gɔ̱kɛ kui̱c ɛ wä caam Yurɔp(1816-1855) kɛnɛ Trai̱gönömetri̱kal thɔ̱rbɛy Indi̱i̱t duŋ India(1802-1871) cukɛ gua̱a̱th mi̱ bäär naŋ,duŋni̱ ɣöö luocdɛ cua ti̱ ŋuan ji̱e̱k kɛ thia̱a̱k kɛ ma̱a̱riɛn kɛ thurɛ duŋ ɛllipthi̱öd Wecmuɔ̱ɔ̱n.
Ɛ thi̱äk kɛ lat kä min lot pe̱k yi̱ëërɛ(sea level) kɛ datum mi̱ WGS 84,ɛn ɛlli̱pthi̱öd gua̱a̱th in ca ti̱ ŋuan lat kɛɛ luɔtdiɛn kä Grabi̱tational Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n model 2008(EGM2008),ɛla̱t kɛ jɛ kɛɛ i̱thperi̱kal Ɣa̱rmönikni̱.
Mi ca la̱t ɛ/thiɛl ŋa̱c mi̱ ro̱ŋ(qualification),kä ri̱e̱t lati̱ti̱öd ba nyoth ɛ la gi̱ödetik lati̱ti̱öd.
Kä guääli̱(shift) datumni̱(ŋɔak) kam datumni̱ da̱ŋ rɛw kärɔ̱ bi̱kɛ te dääk kɛ jiɛndiɛn gua̱a̱ kɛl wɔ̱ diɛn gua̱th in dɔ̱ŋ niɛ rɛy wec kɛl kiɛ walayɛ(region),kɛnɛ ɣöö ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r ɛ tokɛ kä dhɛɛrö(zero) ɛ wä kä mi̱ri̱ ti̱ kur(kiɛ ki̱lömi̱ti̱ri̱ ti̱ ŋuan kä tha̱a̱ŋ dhuɔ̱li̱ ti̱ na̱n).
Cäät, rɛy Thudi̱ni̱(Sydney)ɛnwi̱ni̱ ɛ mi̱ti̱ri̱ 200(200 feel)kä ɛ dääk kam tuumni̱(coordinates)  GPS mi ca gɛ̈ɛ̈r(configured) rɛy GDA(min ŋa̱ckɛ rɛy ɣɔaa ɛ 84 WGS kɛnɛ AGD(la̱t kɛ kui̱ lökal  mapni̱),min /cɛ rɔ de lot kɛ ta̱a̱dɛ kɛ diɛw mi̱ di̱i̱t(large error) kä tha̱a̱ŋ appli̱kaciini̱, ce̱tkɛ thɔ̱rbɛyiŋ(surverying) kiɛ gua̱a̱th in ca nyuɔth thi̱n(in ji̱ëkɛ jɛ thi̱n) kɛ kui̱ nɛɛni̱ tin jäl piny pi̱i̱ni̱(Scuba diving).
Ni̱ mëë lät datumni̱ ɛ tëkɛ dääk radii kɛnɛ dääk kä röm(points) in te däär(centre),kä point(röm) mi̱ jɔc kiɛ lɛɛyrɔ kä map Wemuɔ̱ɔ̱n kɛn kɔrdinɛtni̱kɛ dääkdiɛn kuɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ kä thëm in no̱o̱ŋ  datum .
Kä la̱t datumni̱ min ga̱k(common) ɛlɔ̱ŋ rɛy  Nɔth Amëri̱ka kɛɛ NAD27,NAd83, kɛnɛ WGS 84.
Datum ɛmɛ, ca lɛl ci̱e̱ NAD 83...... Min ku di̱t kɛ riali̱kä duŋ ro̱mni(point ni̱) 250,000 ɛ te 600 gua̱a̱ tha̱tɛllai̱(satellite) Dɔppi̱ler min gaŋ ɣöö /ci̱ la̱t ji̱öcäntrik(geocentric) bi̱ loc gua̱a̱th in tokɛ rɔ thi̱n.
Jɛn ɛ duɔ̱r(reference frame mi̱ la lät kɛ ɛ ji̱ U.S Department of Defense(DoD, Muktäk Di̱ënyni̱ Ji̱ Amërika) kɛnɛ ɣöö ca luɔtdɛ lat ɛ National Geospatial Interlligence Agency(NGA,Buɔ̱n Ji̱-pɛɛlä ŋäcä nyinä piɛny kɛ kui̱ wec)(kɛ nhiam cɔɔlɛ Buɔ̱n mappiŋä kɛ kui̱ Ga̱ŋ(Defense Mapping Agency),kɛɛ kɔrɛ cua cɔɔli̱ National Imagenery and Mapping).
Jɛn cua la̱t ci̱e mi̱ no̱o̱ŋni̱ duɔ̱ɔ̱r(reference frame)kɛ jɔac GPS I̱pëmɛrɛthni̱(orbi̱tni̱) kɛ tuk Ti̱o̱ptharpɛ̈t 23,1987.
Jɛn cuɛ ben kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ jɔac(broadcast)ɣɔ̱rbitni̱(orbit ni̱) kɛɛ Kornyoot 28,1994.
WGW 84 (G873)cua ji̱e̱k ɛ la mi̱ de duɔ̱ŋ jakä jɔc kä cuɛ ɣɔ̱rbi̱tni̱ nööŋ kɛ cäŋkä 29, Ti̱o̱ptharpɛ̈t,1997.
WGS 84 ɛ mi̱ la te ni̱ jɛn thi̱n i̱nɔ kɛ ta̱a̱ ɛ ŋa̱ckɛ ɛ lät kɛɛ datum kɛ tɔ̱wdɛ kɛ ŋɔak kɛ läthdiɛn lät ɛ nyɔk kɛnɛ GPS nyin kɔmmerciali̱.
cäät,kä dääk lɔŋti̱ti̱öd min te kam ro̱mä(point) kä Ikuɛ̈tɔr(equator) rɛy Yugɛnda,kä Apri̱ka Plate, kɛnɛ röm(point) in tekä I̱kuɛtɔr rɛy Ekuɛdɔr, min tekä Thɔth Amëri̱ka Plate,la wä nhial ɛ räth kä 0.0014 ɣarki̱thɛkɔni̱ kɛ ruɔ̱n.
 Bili̱(mapping) gua̱a̱thni̱ kiɛ bili̱diɛn ɛlɔ̱ŋ,ce̱tkɛ rɛy wec kɛl kärɔa,/cɛ pe̱kdɛ(span) ɛn min kɛk map rɛydɛ(plates).
Ptolemi̱ cuɛ jɛ kapnhial na̱ŋdɛ kɛɛliw kɛɛ lɔŋi̱ti̱ti̱öd kɛnɛ lati̱ti̱öd,kä ɣöö bɛ naŋni̱ thëm lati̱ti̱öd kɛ kuënɛ rɛy da̱a̱r-ruëël kɛ cäŋ.
Mathɛmatikal kartögi̱rapi̱ cuɛ luɔc thi̱n rɛy Yurɔp kɛ kɔr kä mëë ci̱ Madhi̱ma̱th Planude ŋɔak ti̱ kään nööŋ nyin buɔk Plolemi̱ laat ti̱ ca gɔ̱r kä kuiy ɛ ŋot 13,00; jɛn cua luɔc kä thok Latin kä Ploren(Florence) ɛ Jai̱kɔp anjɛla̱th kɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱e̱ 1407.
Kɛn cua kuany ni̱ min lot rɔ ɛlɔ̱ŋ kɛɛ mappiŋ i̱thpäri̱kal kɔɔrdinɛt thi̱thɛm pua̱a̱ny ɛlli̱pthi̱öd,ɛ cɔalɛ i̱ gi̱ödik datum(terrestial reference).
ɸ,kiɛ phi) ɛ point(röm)mi̱ te pua̱a̱ny Wecuɔ̱ɔ̱n kä ɛ guk(angle) kam i̱kuɛtörial planɛ kɛnɛ bëër tin cuɔ̱ŋ-cuɔ̱ŋ( line straight) tin wä kɛ rɛy ro̱mä(point) kä wë ɛ thi̱e̱e̱kɛ kɛ rɛydɛ(kiɛ thia̱kɛ jɛ) ɛn däär(centre) Wecmuɔ̱ɔ̱n.
Kä meri̱diani̱ diaal kɛ nuth kä ellipthɛth indi̱i̱t(nicaaŋ cɔalɛ thärkäl indi̱i̱t),min jäl kä Nɔth kɛnɛ Thɔth Pöli̱
Kä anti̱pödal meri̱dian duŋ Greenwi̱c kä matdɛ  ni̱ 180°W kɛnɛ 180°E.Nɛmɛ /cɛ kɛ bi̱ nööŋ kɛɛl kɛ International(Tin ŋa̱c wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n) Date Line,min jäk kɛ rɛy gua̱a̱thni̱ ti̱ gööl kɛ kui̱ thi̱athɛkä kɛnɛ duŋ kɔ̱kiɛn ti̱ luotkɛ rɔ̱,ɛ te kam ɛ na̱n(Far eastern) ɛ wä kui̱caam Ra̱a̱cia kɛnɛ kui̱ccuëc kä Dhuɔ̱ɔ̱li̱(Islands) Aleutian.
Kɔnɔrdi̱nɛtni̱ kä map kɛn ni̱ ciaaŋ la tekɛ thi̱n la biɛ̱l(termni̱) northing(nhiam0 N kɛnɛ easting(caam) E kɛ pääri̱(offsets)dɛ kɛ ɛ thi̱e̱e̱k kɛ gua̱a̱thdiɛn in ca ŋa̱c kä tuok kɛn rɔ̱ thi̱n.
Rɛy ji̱ögi̱ra̱pi̱ lati̱ti̱öd ɛ ji̱ögi̱ra̱pik kɔɔrdi̱nɛt mi̱ lɛɛy(nyooth) ni̱ gua̱a̱th in te nhiam-Jɔk thi̱n rɛy Wecmuɔ̱ɔ̱n.
Lati̱ti̱öd lätkɛ kɛɛl kɛnɛ lɔŋi̱ti̱ti̱öd kɛ nyuɔ̱thdiɛn kɛ gua̱a̱th ŋɔaani̱ rɛy mapä Wecmuɔ̱ɔ̱n.
Kä rɛwdɛ ɣöö ba gi̱öd pe̱kdɛ kulɛ mar kɛɛ mathɛmati̱kal min  biɛ nööŋ ɛ thi̱a̱k kɛ gua̱a̱thdɛ.
Line ni̱ tin /ca rɔ̱ gɛɛr kä lati̱ti̱öd kɛnɛ lɔŋi̱ti̱ti̱öd la kɛnɛ mät kɛ no̱o̱ŋdiɛn  kɛ ɣöö bi̱kɛ läätkɛɛl rɛy gua̱a̱th in ca ŋun. 
Ni̱ min cɛ tekɛ ŋɔak ti̱ tekɛ dääk kä tin la̱tkɛ kä ellipthi̱öd,kä lati̱ti̱öd tin cuŋ rɛy thɔ̱rpëth(rɛy) /cikɛ bi̱ ca̱a̱t:nɛmɛ ca ya̱r rɛy kä ISO I̱thtandar min ciɛ laar i̱ "mi̱/thiɛlɛ kɔɔrni̱dinëciin mi̱ ca lɛy kɛɛliwdɛ kɛ ta̱a̱d in lät kɛ jɛ(reference system), (min la lati̱ti̱öd kɛnɛ lɔŋi̱ti̱ti̱öd)bi̱kɛ de diw kä min gɔaa kɛnɛ ɣöö bi̱kɛ /thiɛl luɔt kä mi̱ ji̱ääk ɛlɔ̱ŋ.
Kä Plane rëtdɛ kɛ däär Wecmuɔ̱ɔ̱n kɛnɛ yiɛthdɛ piny kä ɣɛkdhi̱tt(axis) in wilrɔ(rotation)in ci̱kɛ rɔ̱ ri̱e̱w thi̱n(intersects) pua̱a̱ny thärkälä Indi̱i̱t cɔalɛ i̱ ɛ Ekuatɔr.
Kä ta̱a̱ thaakä kɛ dääk ɛ mi̱ ca lat ɛlɔ̱ŋ kɛ pe̱k kɛɛliw kä adhi̱al(axial) tilt(gua̱a̱ cuŋä axial).
Kä ta̱a̱ ɛmɔ la luocɔ jɔk kɛɛ Kornyoot(pay bäkɛl)thöli̱thtai̱k (solstice),gua̱th in ci̱ Cäŋ lëth ɛlɔ̱ŋ kä Tröpik Kanthɛr(Cancer).
Ni̱ mëë ca lati̱ti̱öd lat kɛ luɔtdɛ pa̱ny ɛ wä kä i̱lli̱pthi̱öd(ellisoid),kä gua̱a̱th in ca ŋun min te röm(point) thi̱n jɛn tëkɛ dääk kä i̱llipthi̱ödä kɛl kärɔa:kɛl kärɔa /cɛ lati̱ti̱öd kɛnɛ lɔɔŋi̱ti̱ti̱öd de nööŋ ɛ la jɛn kä ta̱a̱ geographical(ji̱ögi̱rapikal) mi̱/ka̱n i̱llipthi̱öd la̱tdɛ kɔn lɛy.
Ji̱ögi̱rapi̱kal lati̱ti̱öd go̱o̱r la̱tdɛ tiit mi̱ di̱i̱t kiɛ ba la̱t kɛɛ tiit.
Kä ŋäckä min ca nööŋ(evaluation) ɛ meri̱dian ɛ na̱n in matdɛ kɛnɛ däär min ca ŋa̱c rɛy ŋi̱i̱cni̱ ti̱ gööl rɛy gi̱ödi̱thi̱(geodesy) kɛnɛ riali̱(projection) mapä kä
Tëëkɛ ca̱a̱p rɛw ti̱ dë jaa wä nhial kɛ kɛ. 
Mi̱ gɛrkɛ ɣai̱thömetrik kiɛ jiɛndɛ gua̱a̱dɛ(conformal)kɛ naŋdɛ kä gi̱ödik,dup Newtɔn Rapi̱thɔn da̱ŋ rɛw cua nööŋ ɛ ca luoc ni̱  kä rɛɛw ɛ cuŋ kɛ luɔtdɛ pa̱ny.
Kä daääk in nyothkɛ kä ya̱p(ŋuɔk)muɔ̱n dua̱c kɛ jɛ kɛɛ arc minitdä.
Kä duɔ̱p ɛ lät kam gi̱ödik kɛnɛ Karti̱thian kɔɔrdi̱nɛtni̱ dɔ̱ŋ ca ji̱e̱k rɛy Ji̱ögra̱pik(Geographic) kɔɔrdi̱nɛti̱ min kapkɛ(conversion).
Rɛydɛ kɛɛliw kä beri̱tikal(vertical) ɛn thuɔ̱k kä point kä thɔ̱rpëth(surface) /cɛ jɔc(päl) ɛ puc la ta̱a̱dɛ min wän kä repi̱rɛn(refrence) ellipthi̱öd kiɛ ta̱a̱dɛ min wän kä gi̱öd.
Lɔŋi̱ti̱ti̱öd ɛ ji̱o̱gi̱rapik mi lɛɛy ni̱ gua̱a̱th in te point(röm) east(cam)-west(cuec)kä rɛy Wecmuɔ̱ɔ̱n kiɛ kä rɛy pua̱a̱ny kelethtian. 
Kä pi̱raam meri̱di̱an, min la re̱t ɛ thi̱a̱k kɛɛ Royöl Öbdhärbɛtöri̱ Gri̱i̱nwi̱c,  England  ji̱ëkɛ jɛ kä 0° lɔŋi̱ti̱tiöd ɛ kɔnbenciin(gua̱a̱ ɛ cɛ nyuɔth thi̱n).
Kä thaak in te ɛn gua̱a̱th ɛmɔ kiɛ dhɔr in ruac naath kɛ kui̱dɛ (cäät gua̱a̱th ci̱ cäŋ cuɔ̱ŋ thi̱n)tëkɛ dääk kɛnɛ lɔŋi̱ti̱öd kɛɛ 15° ba kulɛ gɛ̈ɛ̈r(naŋ) kä thaak-kɛl ɛn dääkdiɛn kä thaak gua̱a̱th ɛmɔ.
Kä ŋuɔ̱tdɛ ɛ mi̱ cuŋ ɛ wä nhiam, duŋni̱ ɣöö rɛy la̱tdɛ cua nɛn ɛ ca̱p mi̱ lotrɔ kɛ ji̱e̱k lɔŋi̱ti̱öd mëë ci̱ run ti̱ kur naŋ kä cua go̱rni̱ tha̱a̱ŋ thanyti̱thni̱ ti tekɛ ŋäc mi̱ ro̱ŋ rɛy cääri̱kiɛn.
Pi̱raam(prime) meri̱dian dɛ cuɛ wä kɛ rɛy Alɛdha̱ndri̱a.
Jɛn cuɛ kɛ pi̱raam mɛri̱dian rɛy dhuulä Kana̱ri̱, kɛ ɣöö kɛn pe̱k lɔŋti̱ti̱ötni̱ diaal bi̱ ka thuɔ̱ɔ̱k(puɔ̱thi̱tip)
Ɣi̱duth kɛnɛ muɔ̱thilimni̱ të lɛ nëën/thëëm(Ɣa̱thtörömɛri̱)cu kɛn ŋot kɛ mi̱ repkɛ cärkiɛn, matkɛ ti̱ pay tuɔɔk gua̱a̱thni̱  kɛnɛ ɣöö ni̱ ciaaŋ reep lätdiɛn rɔ kɛn Tälami̱ɛkni̱(nëën wecmuɔ̱ɔ̱n të nhiam kɛ run ti̱ kur rɛw
Kɛ kɔr rɛy  Däär Ruuni̱ ,cukɛ te nhök kɛ ŋäc piɛny kɛ ɣöö ba mëë ca tok ɛ Ji̱kuec cuëëc ɣɔaa nyɔk kɛ ti̱m rɔ̱,cetkɛ ɣöö cu ja̱l räth, kɛnɛ gɔ̱a̱r Jalabni̱ cu kɛnɛ tok kɛ ɣöö bi̱kɛ röm kɛ Ji̱-I̱pi̱ɛn kɛnɛ Ji̱-Nhiam Api̱ri̱ka.
Ki̱ri̱thtöpär Kölɔmba̱th cuɛ ɣɔ̱n ni̱ kä rɛɛw kɛ ɣöö bɛ lät kɛ muthpath(mi̱ ci̱ pay ɛ muth) kɛ ɣöö bɛ lɔŋti̱ti̱ötdɛ ŋa̱c, kɛ nhia, cuɛ ɣɔ̱n rɛy dhuulä Thöna, kɛ 14 kä Tɛɛr(Pay Bäŋuan) 1494(Ja̱l in rɛwdɛ) kɛnɛ ɣɔ̱n in rɛwdɛ rɛy Jai̱mai̱ka kɛ 29 kä Pɛt(Pay rɛw) 1504(ja̱l in ŋuaandiɛn)
Tuɔkɛ jɛ kɛ ŋɔak ti̱ ca la̱t kɛ kui̱ guäc, cua kɛ la̱t kɛ kɔr nuthä runi̱ ti̱ kuɔ̱r,cu kɛnɛ ŋɔak ti̱ liw-liiw kɛ kui̱ thëëm.
Ko̱o̱tdä(raarmi̱/thiɛl pi̱w) cua gua̱a̱th mi̱ la̱tkɛ tɛlɔthkɔp kɛnɛ  thaak pɛndi̱lɔ̱mä cuɛ amääni̱ däär kuri̱ ti̱ bathdɔɔri̱ 18 cua guic  ci̱ ŋɔak të ca la̱t ŋuan rɛy gua̱a̱thni̱ tëë ca lɔŋti̱ti̱öt diw thi̱n mi̱ ca thɛm gua̱a̱thdɛ dë jiek,  cua diɛw-diɛwni̱ la jiëk kɛ gua̱a̱th ti̱ ŋuan kä  cu kuɛɛni̱kɛn kä di̱giri̱i̱, kä cuɛ thi̱ëëk ni̱ ci̱aaŋ rɛykä 2°-3°
Kɛ thëëmdɛ rɛy bäpdiitni̱ kɛ gua̱a̱thdɛ cuɛ bɛ̈c ɛlɔ̱ŋ ɛ cuɛ läny ni̱ raar,kä Thaakni̱ Pɛndi̱la̱m /ci̱kɛ lät ɛ gɔaa gua̱a̱thni̱ ti̱ti̱.
Cuɛ rɛw ŋun ti̱ cu tuɔɔk kɛ ɣöö ba pekdɛ kulɛ jiek rɛykä 1° kɛnɛ 0.5°
La̱t ɛmɛ cua luäk kä cua moc kɛ muc kɛ puɔɔni̱ ti̱ bathdɔɔri̱ kä Kua̱a̱r Lɔŋti̱ti̱öd,duŋni̱ ɣöö jɛn tɛɛr ɛlɔ̱ŋ i̱ derɛ yi̱o̱w ti̱ cuɔp kä pek mucä ɛ la €20,000, kɛ jɔkdɛ cuɛ repdɛ jiek ca yuɔrping rɛy 1773 kɛ kɔrɛ mëë ci̱ Ji̱-bulɛma̱a̱n rɔ̱ mat thi̱n
Cua kuën kɛ pek path kulɛ ben tok kɛ kɔr 1790.
Jɛn cua mi̱ pɛ̈th kɛ la̱tdɛ kɛ tɛlɛgi̱ra̱a̱p kɛ jäkni̱dɛ kɛ thi̱knali̱ naŋdiɛn kä lɔŋti̱ti̱öd kɛ cuɔ̱pdɛ  jɛ.
Cua mat piny ɛn ɣöö ba tok rɛy gua̱a̱thni̱ ca ti̱ ŋa̱c cua cu jäl kɛ rɛydiɛn, Däär kɛnɛ Jɔk Amëri̱ka, kɛ Kui̱cuëëc Indi̱ani̱, kä räth ɛ na̱n cetkɛ Jaapaan kɛnɛ Ciayna rɛy runi̱ 1874-90.
Nɛmɛ cua gɛɛr mëë ci̱ tɛlɛgi̱ra̱a̱p mi̱/thiɛl dep ben rɛy  tukä runi̱ bathdɔɔri̱ ti̱ kur 20.
Kä ja̱k rɛy yi̱ëë kɛ Raadiɛw cua tok gua̱thni̱ ti̱ ŋuan kɛ kɔr Ko̱r Wecmuɔ̱ɔ̱n II
Ɛ /cieŋni̱ mëë ci̱ maknɛt wä kɛ mi̱ ri̱awɛ ɛ määth, kɛndiaal cua ka thuɔ̱ɔ̱kɛ kɛ ta̱a̱ ëë la̱tkɛ kɛ.
Lɔŋi̱ti̱ti̱öd la tëë gua̱a̱th mi̱ nyooth kɛ ɣöö ca duäc(ca kalkulet)kɛ dääk thaani̱ gua̱a̱th ti̱ gööl kɛnɛ No̱o̱ŋdɛ kä Thaak Wecmuɔ̱ɔ̱n(UTC)
Kä rie̱t i̱ thi̱a̱k duɔ̱ɔ̱r dë la̱t kɛ ɣöö ɛ dɔ̱ŋ/ci̱ ŋɔak bi̱ röm däär gua̱a̱th in tok kɛ thaak kɛ kuën thi̱n; Kä ta̱a̱ thaakä buni̱ lat ɛ ta̱a̱ rui̱cä kiɛ kumni̱ kä bi̱ dääriɛn kɛnɛ këthni̱kiɛn ni̱ ciaaŋ /ci̱kɛ piɛn kä mɛri̱di̱ani̱ ɛ luockɛ kɛɛ 15 °.
Kä intɛrnacinal i̱thtandard kɔnbenciin(ISO 6700) Jɛn Kui̱cuëëc ba puɔ̱dhɛtip--ɛ wë kɛɛl kɛ tet cuëëc kä röm Kartethian Kɔrdi̱net,kɛɛl kɛ  Nɔth Pöl.
Kɛn cukɛ ɣo̱nh kä min ca mat
Kä jëɣi̱ɔd ɛ thurɛ gua̱a̱th in ca naŋ ɛ bäthdiitni̱ kiɛ te yiëë thi̱n min al nööŋ kɛ yɔ̱k Wecmuɔ̱ɔ̱n kɛrɔ, ɛ amääni̱ thi̱ëëk in nööŋkɛ ɛ yɔ̱k kɛnɛ wi̱äl Wecmuɔ̱ɔ̱n kɛrɔ, ɛ /ci̱ mi̱ tin kɔ̱ŋ cetkɛ ji̱ɔm kɛnɛ cään te thi̱n.
Jɛn ba ŋa̱c kärɔa rɛy ŋɔaakni̱ tin la thɛmkɛ piny kɛnɛ kalkulëcini̱
Cieŋni̱ min pua̱nydɛ ɛn Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ca pek mi̱  +8,48m( Päm Ɛbi̱rɛth) kɛnɛ -10,984(ɛ luëŋ Marian ɛ wä pinyi̱) jɛn jëɣi̱ɔd tok dääkdɛ rɔ ni̱ kä ëlli̱pthi̱ɔd +85m(Iceland) ɛ wä kä -106 m (jɔkä Indian) ɛ kuiy kä 200m kɛ pekdiɛn kɛndiaal.
Mi̱ ci̱ muɔ̱n Wi̱cni̱  ca rɛydiɛn ga̱k ɛ nëë kɛ lööli̱ kiɛ puɔ̱l, kä pe̱k yi̱ëër rɛy lööli̱ tɔ̱tɔ̱ derɛ cu thia̱k ɛ lɔ̱ŋ ɛ nëë kɛ römdiɛn gua̱a̱th kɛl kɛ jëɣi̱ɔd.
Kä luɔtdɛ mi̱ ci̱ ja̱ kɛ Babuur kɛ rɛy yi̱ëër /ciɛ de mal ŋa̱c ɛn piɛɛn jëɣi̱ɔdni̱ ;la jiɛnɛ nhial bëë ping(cetkɛ kɛ riŋ pi̱i̱ni̱ mathuurä) jɛnni̱ ciaaŋ la yiɛthni̱ piny kä jëɣi̱ɔd kä bi̱ min tëë rɛydɛ ci̱ gɔ̱k.
Kä ɛ ɣöö bi̱ GPS tha̱ti̱liaay,cu riŋ cetni̱kɛ ruɔŋ-waŋ ni̱ där gi̱ra̱pɛti̱ Wecmuɔ̱ɔ̱n, dë thɛm kɛ bäärɛ ɛni̱ mi̱ cɛ carkɛ ji̱öcäntrik ɛllipthi̱ɔdä.
Kä GPS ɛ thi̱a̱kɛ no̱o̱ŋ ɛ kɛ kɛ duɔ̱ɔ̱r rɛy thɔpwɛrä min jak kɛ ɣöö bɛ kulɛ jiek, niɛ gua̱th in të thi̱n, kä bäär jëɣi̱ɔd(cäät. Kä -96 EGM jëɣi̱ɔd)jëɣiɔditni̱ tin te Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n Lätkɛɛl(WGS World Geodetic System)ɛllipthiɔd.
Mi̱ ca ɣɔw kum ɛ nëë ɛ pi̱ kɛɛliwdɛ, ci̱ gua̱a̱th in ca naŋ ɛ pi̱w bäärɛ /de pa̱a̱r gua̱a̱thni̱ diaal.
Nɛmɛ ɛ jɛn cua GPS ni̱ tin rɔamkɛ kɛ tet la̱th i̱ bi̱ kɛnɛ te pinyi̱ kä rietkɛ guäcdiɛn nhial kɛ ɣöö ba bäärɛ kulɛ jiek.
Ɛ jɛn mëë ca la̱t kɛ nhiam kä GOCE tha̱ti̱lliay data cuɛ ben te thi̱n rɛy ji̱ɔm kɛɛ Korynyoot 2010, kɛ rɛy Ji̱yurɔpianni̱ tin Jäl kɛ Nhial(ESA European Space Agency)Guääc Wecmuɔ̱ɔ̱n.
Kä jëɣi̱ɔd ɛ kɛl mi̱ luäŋdiɛn päärɛ gua̱a̱th in te thi̱n, ɛ jɛn la tha̱a̱ŋdiɛn ɛ te dua̱ckɛ 
Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ɛthi̱a̱kɛ ɛ mi̱ gul-gul,kä tha̱a̱ŋdɛ cetdɛ kɛ nhial(thɛla̱thciɛl), kiɛ nhial mi̱ ci̱ rɔdɛ gul(yiɛthpiny gëëni̱kɛ) kiɛ thɛla̱thcial i̱thpi̱e̱r
Ɛ Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ɛ thi̱a̱kɛ mi̱ cetkɛ nhial(thɛɛla̱thci̱ɛl i̱thi̱pi̱e̱r) cɔalɛ thɛla̱thciɛl gi̱löb
Jɛn nyothɛ döör kɛnɛ wi̱c tin di̱t kä röm cuɔ̱ɔ̱ŋi̱ lati̱ti̱öd kɛnɛ lɔŋti̱ti̱öd.
Kɛɛliwdɛ, ɛn thɛla̱thcial i̱thpi̱e̱r bɛ rɔdɛ cu da̱a̱kä kɔni̱thtɛlaciini̱
Kä ŋa̱c kɛ nhiam ɛn Gi̱löb ɛ tuookɛ kä Ɣathi̱rabö, cuɛ Gi̱löb lat i̱ cetkɛ thuduk känɛ kä 150 BC.
Gi̱löbni̱ ti̱ ŋuan cakɛ la̱tkɛ thɛri̱kɔmpi̱rɛn mi̱ mi̱ti̱r kɛl, kɛn kɛ nyin Wecmuɔ̱ɔ̱n ɛthia̱kɛ kä I̱kiɛlɛ ɛ 1:40 Mi̱lli̱ön
Ri̱w gi̱lömni̱ tin thi̱a̱k ti̱ cakɛ ka̱mraar kɛ parallɛli̱ kɛnɛ mɛri̱diani̱ kɛ ɣöö ba min görkɛ kä ci̱ ŋɔak wä röm thi̱n ba pe̱kdɛ kulɛ ŋa̱c kɛ gua̱a̱thdɛ.
Tɛrɛthti̱rial gi̱löbni̱ mëë nhiam cuɔ thurɛ Wecmuɔ̱ɔ̱n kɛɛliw nyoth mëë ca la̱t rɛywecmuɔ̱ɔ̱n  I̱thla̱mik .
Beɣiam ɛ raan Jiɛrman mi̱ läätmɛpä(thuurɛ wecmuɔ̱ɔ̱n), la Ja̱a̱ä kɛ rɛy yi̱ëër kɛnɛ ɣöö ɛ ta̱a̱ji̱ɛr
Ɛ ŋot/ka̱n gi̱löb(thuurɛ wecmuɔ̱ɔ̱n) ni̱ la̱t, Beɣiam cɛ ja̱l ɛ räth ɛ lɔ̱ŋ.
Gi̱löb ëë nhiaam min dɔ̱ŋ, ɛ Ɣunt-Lenɔdh Gi̱löb, ca.
Dɔ̱ŋ de di̱tni̱ jɛn käkɛndiaal kɛ nyuɔ̱thɛ kɛ Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n in Paytuɔɔk.
Gi̱löb mi̱ cäät kɛ jɛ pa̱ny cuɛ nyoth i̱ Amëri̱ka i̱ lätdɛ Ma̱rti̱n Waldi̱thi̱i̱muɛllɛr rɛy 1507.
Gi̱löba̱th IMP,ɛlɛktrömakanik dibai̱ ɛ të kɛ I̱nci̱ni̱-dhi̱e̱e̱c gi̱löbni̱ cu ji̱ Thɛbi̱i̱t kɛnɛ  Ji̱ Raciani̱ tin jäk kɛ nhial lätkɛ jɛ känɛ kä 1961 ɛ bä kä 2002 ɛ la ŋɔal tin jäl nath kɛkɛ.
Ɛn la̱t gi̱löbä nɛmɛ la̱tdɛ cua kulɛ ben ŋa̱c kɛɛ 1802 rɛy Thayi̱kölöpi̱dia Thokliŋli̱th ɛ Jɔrgi̱ Kearthi̱lɛy
Nɛmɛ ɛ jɛn gua̱a̱th rɛy maciinä min ku di̱thki̱ ɛ te rɛydɛ ɛ cäät thuurɛdɛ kɛ ɣɛmi̱thpi̱e̱r
Kɛn gi̱löbni̱ ɛ nëë di̱tkɛ ɛ lɔ̱ŋ kä naŋkɛ yi̱o̱w ti̱ ŋuan kɛ kökdiɛn.
Kɛ kɔr cu Thɔ̱bi̱e̱t tekɛ pul bullɛtdä rɛy Jiarman
Kä mi̱gulgul(thärkäl) mi̱di̱i̱t cua ŋa̱cɛ la örthödrɔm, ɛ duŋ i̱thpi̱e̱r mi̱ te kam i̱thpi̱erä kɛnɛ mun kuɛlɛ jiɛnɛ kɛ rɛydɛ rɛɛtdɛ ni̱ däär i̱thpi̱e̱rä. 
Nɛmɛ rɛlɛrɔ kä thärkäl i̱thpi̱e̱rä kä gua̱cɛ kɛ  thärkäli̱ tin ti̱ɛɛni̱, ɛ jɛn in jak röm i̱thpi̱e̱r kɛnɛ nhial(pi̱lɛnɛt) kä ɣöö/ci̱kɛ bi cooth kɛ däärɛ.
kä min te go̱lä kɛ rɛw ti̱ te kɛɛl ti̱,kɛ puɔnyni̱ anti̱pödal,kɛ ɣöö/ca pe̱kdiɛn ŋa̱c kä thärkäli̱ ti̱ ŋuan. 
Kä bäärɛ kui̱ kɛl ɛn thälkäl ɛ di̱i̱t ɛmɔ kɛ ɣöö ba kulɛ ŋa̱c ɛ gua̱th ɛ ci̱ rɛw ti̱ti̱ röm thi̱n kä i̱thpi̱e̱r rɛy Riemannian Ji̱o̱mi̱ti̱ri̱ gua̱a̱th in cetkɛ thärkäli̱ tin di̱t ba cu cɔali̱ thärkäli̱ Riemannian
Thärkä ɛ dɔ̱ŋ ɛ kɛl in ca da̱a̱k kä mun kɛnɛ ɣɛmi̱thpi̱e̱r pi̱i̱ni̱
Rɛy Kartögi̱ra̱a̱pi̱, ɛn thurɛ(map) ɛ mi̱ ca kɛɛkɛ la duɔ̱ɔ̱r mi̱ puoth-puoth mi̱ nyoothni̱ thur ɣɔaa kɛɛliw rɛy muɔ̱ni̱ kɛ ɣöö bɛ jɔɔc ɛ la map.
La teekä min görkɛ ɣöö ba ŋa̱c kä map,tha̱a̱ŋkä tin ca cak la görkɛ ɣöö bi̱ kɛ jɔɔc, duŋni̱ ɣöö dɔ̱ŋ ca tha̱a̱ŋdiɛn tin kɔ̱ŋ /de go̱o̱r, ɛ jɛn kɛɛkni̱ mapä tëkɛ dääk kä nyin i̱thpi̱e̱r tin nyothɛ ba kɛ yi̱k pa̱l thi̱n cetkɛ thuurɛ pua̱a̱nydɛ kɛnɛ tin kɔ̱kiɛn. 
Kɛkni̱(thuɔ̱ɔ̱r duɔ̱ɔ̱rä) ɛ bok kɛl rɛy gɔ̱ɔ̱rä tin ŋi̱e̱e̱ckɛ mɛ̈thni̱, amääni̱ ji̱o̱miti̱ri̱ni̱ ti̱ göö,ji̱o̱mi̱tri̱ni̱ tin kɛkni̱ kɛ, kɛnɛ kɔ̱kiɛn ti̱ ŋuan.
Mi̱ dɔ̱diɛn bä, ɛni̱ duäc mɛthɛmiticalä la naŋɛ ŋɔak ti̱ ci̱ röm gua̱a̱th ci̱ rɔ tuɔc kä ŋuɛ̈th kɛ no̱o̱ŋdiɛn gua̱a̱th mi̱ puɔth mundɛ ɛ jɛn pöröjakcin(kɛkni̱)
Kä Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛnɛ tin di̱t kɔ̱kiɛn ca riali̱kä kɛ ta̱a̱ mi̱ gɔa cetkɛ i̱thpi̱ri̱ɔdni̱ ti̱ puɔth,gua̱a̱th in bi̱ tin ti̱ɛɛni̱ cetkɛ aɣtöri̱ɔdni̱ ni̱ ciaaŋ te kɛn kɛ thurɛ mi̱/ci̱ cuŋ ɛ thiw.
Kɛ ɣöö wi̱cmuɔ̱ɔ̱n cɛ tuɔc kä /ciɛɛ ɣai̱thömetrik kä nhial, bɛ thuri̱kiɛn jakä te thi̱n kɛ ɣöö görkɛ kɛ kä bɛ cu nööŋni̱ ɣöö ba pe̱kdɛ cu ŋa̱c kɛ kɔrɛ, /cɛ gua̱th tɔ̱tɔ̱ bi̱ lɛ nyooth ɛ päärkɛ ta̱a̱diɛn.
Min gör kɛ ɣöö ba map ɛ thuɔ̱rkɛ(kɛkɛ) kɛ pöröjakcin ɛ ɣöö bɛ ben ɛ la gua̱a̱thdɛ ɛn map.
Nyinkɛ kɛ tin bä kä ji̱o̱gi̱rapik;kä ruɔ̱liɛn tëkä tin ca kuany pay(mödɛl) ɛ la nyin Wecmuɔ̱ɔ̱n.
Ce̱tkɛ Tithɔt indikatrik, kɛ Gɔldbɛŋ-Gɔtt indicatric kɛn kɛ ti̱ /ca luäŋ kɛ thëëm,kä cuŋkɛ ɛ rɔkɛ rɔ̱ kɛnɛ ɣöö /ci̱kɛ rɔ̱ lɛɛy(ca rɔ̱ ruk kɛnɛ ci̱kɛ cuŋ ɛ päär)/ci̱kɛ bi̱ jɔɔc ɛ gɔaa.
Tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ la lätni̱ i̱thpi̱e̱r tiriɛŋgili̱.
Duɔ̱p dɔ̱diɛn mi̱ guic kɛ tin /ci̱ jɔc ɛ rɛy gi̱rɛyi̱thki̱ɛl kiɛ biɛɛl gi̱radëciini̱ min kulɛ cuɔ̱ŋ ɛ la makni̱ti̱öd mi̱ la ɣa̱ŋgular kä ci̱ ta̱a̱dɛ rɔ gɛɛr.
Kɛ ɣöö Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n thuurɛdɛ mi̱ thuɔ̱k /cɛ cuŋ ɛ thiw,bi̱ ŋɔak cu bath rɛy käthdhä nɛmɛ.
Mi̱ pa̱a̱rkɛ jɛ,de cetkɛ min/ci̱ kɛl /cɛ de ro̱ŋ baaŋ inɔ kä rɛy örɛnyä mi̱ ca puɔɔth mi̱/kanɛ rɛt kä/ka̱nɛ yian thi̱n.
Tänjɛn lotni̱ mi̱ thiɛp(nyɔɔt piny) duŋni̱ ɣöö /cɛ cäät rɛy gi̱löbä;thɛkan lotni̱ mi̱ ɛ piny mi̱ ku cäät kɛ rɛy gi̱löb.
Mi̱ ci̱ bëër(line) rɛw ɛ parɛral kiɛ luääl(guickɛ rɔ̱) kä lati̱ti̱öd, ɛ bɛ cetkɛ rɛy kɔni̱kal pöröjɛkcini̱, jɛn ba cu cɔali̱ I̱thtandarparɛral.
Nɛmɛ ba cu kä ɛni̱ cylindrikal kiɛ thuädöcylindrikal pöröjɛkcin kä mi̱ ŋa̱ckɛ ni̱ wän.
I̱thikɛl /cɛ rɔ gɛr kä bëër(line)tin cuɔ̱ŋ-cuɔ̱ŋ kä  bɔ̱ kɛn gua̱th ɛ kɛl.
Ɛ cieŋ kuɛla i̱thpi̱e̱rikal kiɛ ɛllipthödal,kä ŋuɔ̱tkɛ cua la̱th ɛ/thiɛlɛ bi̱ bath kä kɛndiaal
Kä ɛllipthödal ɛ thi̱a̱kɛ cɛ ga̱k ɛ jɛn la̱tkɛ töpögi̱ra̱pic map kɛnɛ ti di̱t tin kɔ̱ŋ kɛ mi̱diöm-i̱thkiɛl mapni̱ tin go̱o̱r thɛm kɛ ta̱a̱ in cuŋ kɛ mun
Mëë ca pa̱a̱r kɛ ɛllipthiɔd ɛ gɔaa ni̱ jɛn kä ro̱ŋɛ thi̱n, kä ɛn Jëɣi̱ɔdal ɛ thi̱a̱kɛ cu nyinkɛ tin di̱t rɔ̱ gɛr ce̱tkɛ bäär(na̱ndɛ),cuɔ̱ŋdɛ kɛnɛ pääri̱dɛ.
Kä kui̱ nyinä nhial tin /ci̱ thuurɛni̱kiɛn cuŋ ɛ thiw ce̱tkɛ ɣa̱tɛriɔdni̱,cieŋ të inɔ, tha̱a̱ŋgua̱a̱thni̱ kä analöjiöth tin pay la̱t la kɛnɛ wä kä jëɣi̱ɔd kɛ ɣöö baa map kulɛ la̱t kɛ jɛ.
Kä pöröjɛkcini̱(kɛɛkni̱)ca lat i̱ kɛ ŋɔakni̱ ti̱ la la̱thkɛ gua̱a̱th mi̱ bi̱ Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ɛ yɔɔt, ba cu guɔ̱ɔ̱r ɛ lät i̱thkiɛlä(thɛmdɛ).
Gua̱a̱th in bi̱ tuk buayä ben raar kɛ jɔk bëëri̱ kä ca lat ni̱ wän rɛykä min bi̱ ben raar kä no̱o̱ŋ dääk kam kä ti̱ gööl   ''ti̱ cakɛni̱kɛ" thi̱li̱ndi̱ri̱kal pöröjɛkciini̱.
Kä thi̱li̱ndɛr ɛ mi̱ ca riith puɔ̱ɔ̱ny Wecmuɔ̱ɔ̱n,cɛ rɔ kɛk(mat)kɛɛl kɛ jɛ, kä  kɛ kɔrɛ/ca bi̱ riiy kiɛ cuoŋ.
Nhiam-Jɔk na̱ndiɛn /känɛ ri̱c kä /känɛ coŋ (1): ta̱a̱dɛ päärɛ kɛ rɛktangular kiɛ min "rɔm ŋɔak". 
Ni̱mëë ci̱ pöröjɛkcin i̱thikiɛl nhiam-jɔk na̱ndiɛn mi̱ ca ri̱et ɛ nyɔk ɛ la cuec-cam kä cɛ riny, jɛn bɛ ŋot rɔmɛ thurɛ gua̱th ɛmɔ thi̱n,
Mɛri̱diani̱ kɔ̱kiɛn bääri̱kɛn kä mɛri̱diani̱ tin te däär kä cɛ luɔ̱ŋ raar,ɛ na̱n kɛ mɛri̱diani̱ te däär.
Kɛ kui̱c ɛmɔ,mɛri̱diani̱ bi̱kɛ pa̱a̱r kɛ bäär gua̱a̱th ɛ caa ŋun kä parallɛl. 
Kä bɛ cu nöŋ ni̱ kɔnik map ɛ kuiyni̱ ni̱ tin jɔc ɛ mi̱r-mi̱ir rɛy i̱thkiɛlä, thurɛ kɛnɛ gua̱a̱th tin thia̱k kɛ parallɛli̱.
Kä jɛn cua jiek ɛn na̱ndɛ kä römdiɛn kɛn ti̱/thiɛl guut(nämbäri̱) kɛ bendɛ kä gua̱th in ci̱ tarjɛn rɔ yiɛthpiny thi̱n;r(d)= c sin.
Thi̱a̱k-gëëk kɛ guäcdiɛn ɛ pöröjɛkcin, kɛ nëndɛ ɛ bä nhiaal kä kam ɛ ŋa̱ckɛ pe̱kdɛ, kɛ kui̱c ɛmɔ nyothɛ ni̱ mi̱ tɔt kä ɣöö derɛ Ɣi̱mi̱thpi̱e̱r nööŋ kɛɛliw, ce̱tkɛ min ca lä kä Blue Marble 2012).
Kä point in rɛlkɛ rɔ kiɛ pointni̱ kɛ ɣöö bi̱ kɛ cuɔ̱ŋ jɔɔ bëëri̱(line) kiɛ gɔ̱a̱ŋkɛ tothni̱ mi̱ ca kɛ pöröjɛkti̱
Adhi̱muthal ɛkuëdi̱thtan:Ɛ kamɛ tokɛ däär ɛ bä gëëkni̱kɛ.
Kä i̱nɔ, pöröjɛkciini̱ ti̱ ŋuan tin te thi̱n kɛ ɣöö ba kɛ lät ti̱ ŋuan kä map kɛnɛ nyinkiɛn i̱thkiɛli̱ ti̱ gööl.
Räpɛrɛn mapni̱ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n ni̱ ciaaŋ la jɔk kɛ mi̱ ca la̱t kɛ pöröjɛkciini̱.
Kä Mërkatɔr pöröjɛkcin ɛ thi̱li̱ndi̱ri̱kal map pöröjɛkcin  nyooth Pilɛmithä ɛ geograper kä ɛkartögraper Geraduth Mërkatɔr rɛy 1569.
Kä min gɛɛrɔ kä ta̱a̱dɛ pua̱a̱nydɛ, kä Mërkatɔr pöröjɛkcin kuɔ̱pɛ rɛy ŋɔaakni̱ ɛ bi̱ kɛ cu jiɛɛn kä ɛkuɛtɔr. 
Cieŋ të i̱nɔ,kɛ geomɛtiri̱ kä min ca ŋun ɛ tha̱ndiaal(ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ nyooth thaak), Kä mapni̱ tɔ̱tɔ̱ nyuak kɛ ti̱ cäät kä kɛ, ce̱tkɛ thi̱li̱ndɛr pöröjɛkcin in te däär. Kä mocɛ min la nööŋkɛ ɛ gnomonik(mi̱ te cuŋ kä no̱o̱ŋɛ ti̱e̱p)pöröjɛkcin pe̱k, min thia̱k kä ga̱k ɛlɔ̱ŋ kä thundiaal.
Cieŋ të i̱nɔ; cua mi̱ thi̱a̱k ni̱ jɛn ɛ nëë, kä ŋa̱c jɛ, ɛ mi̱ dɔ̱ŋ  tëë kɛ mi̱ /ka̱n guic kɛ gua̱a̱thdɛ.
Mërkatkɛtɔr ci̱öt mapä: "Ɛ mi pay tuɔɔk kɛnɛ të ca ŋak latkɛn Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛ jɛn gua̱a̱thdɛ pa̱ny kɛ mëë ca la̱t ɛ thiɛlɛri̱".
Cuɛ tekɛ ti̱ gööl ti̱ ca ŋak kä ca ŋa̱ɔ kɔɔr runi̱ ti̱ ŋuan, duŋdɛ ɣöö kɛ dup ti̱ ŋuan cu Mërkatɔr määth kɛnɛ Pedrö Nuthɛth kä cuɛ cu tekɛ gua̱a̱th mi̱ copɛ(jiekɛ) kɛ Läthadröm tɛboli̱ Nunɛth kä cua mi̱  cu thi̱a̱k mi̱luäkɛ lätkɛ 
Ci̱eŋni̱ mëë të i̱nɔ ,mɛthɛmi̱ticni̱ tekɛ thi̱n kɛ ɣöö ba ŋɔak tok duŋni̱ ɣöö/ka̱n bookmet ka̱mraar ɛ mɛthɛmi̱ti̱cian Thɔma̱th Ɣɛrri̱öt cuɛ kulɛ tok kɛɛ 1589.
Rik rɛw ti̱ di̱t/ cua pën ɣöö bi̱ nyinkɛ wä lät niɛ gua̱a̱th ɛm :mëë /kän rɔ lot ɛn ɣöö dëë lɔŋti̱ti̱öd jiek rɛy yi̱ëë kɛ nyin thɛm ti̱ ro̱ŋ kɛnɛ jie̱k maknɛtick kui̱i̱c in wëë thi̱n,ɛ/ciɛ kui̱c in wä ji̱o̱grapikal kɛkɛ, cua la̱t rɛy ja̱liɛn.
cieŋni̱ mëë te i̱nɔ, jɛn /känɛ ga̱k(ro̱ŋ) ɛn map wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n amääni̱ run ti̱ kur 19,mëë ca riɛk kɛ gör gua̱a̱th ëë te thi̱n cua di̱tdɛ kulɛ riali̱kä.
Kɛ kui̱ kä ti̱ti̱ diaal, cu kɛ ka̱mraar ɛ määthɛ määth kɛ ɣöö la̱t kɛ pöröjɛkcin kulɛ kuɛɛ ɛ bä kä run ti̱ kur 20.
Rɛy thukädɛ, tëë/ka̱n lo̱k kuicaam-kuicuëëc kä cuɔ̱ŋ kɛ map,cukɛ na̱ndiɛn rɔ̱ re̱e̱p cetkɛ rëp in ɛkuɛ̈tɔr rɔ re̱e̱p,cu kɛte thi̱n rɛy Mërkatɔr pöröjɛkcin kɛ ɣöö cua mat nhiam-jɔk ɛ cuɔ̱ŋkɛ,ɛ jɛn bä, ɛni̱ gua̱a̱th in ci̱kɛ röm thi̱n kuicaam-kuicueec bi̱ i̱thki̱e̱l(thɛmdɛ)pa̱a̱r ce̱tkɛ i̱thki̱e̱k nhiam-jɔk, cua pöröjɛkcin map mi̱ nyoth kɛndiaal.
Kä latiti̱öd di̱tni̱ jɛn kä 70 nhiam kiɛ jɔk kä Merkatɔr pöröjɛkcin /ca nath lätkɛ jɛ,kɛ ɣöö bi̱ li̱ni̱e̱r i̱thki̱el bɛ ben ɛ la mi̱ di̱i̱t/ca pe̱k luäŋ kɛ kuën pua̱a̱ny pööli̱(gua̱a̱th in cuŋɛ thi̱n)
Ɛllethmere ɛ dhuul mi̱ te nhiam Arctic archipelago kä Kɛnɛda la pe̱kdɛ ce̱tkɛ päär kɛ Ɣɔthti̱ralia,cieŋni̱ min Ɣɔthti̱ralia läny jɛ pe̱k mi̱ looc rɔ ni̱ kä 39 kɛ di̱tdɛ.
Kä Gri̱i̱nlɛn ɛ mun ɛ thuɔ̱k mi̱ ca pa̱a̱r kɛ Dɛmökratik Ri̱pɔ̱bi̱lik kä Köŋgö kärɔa.
Ala̱thka cuɛ jɔɔk ɛn ɣöö päär pe̱kdɛ kɛ Ɣɔthti̱ralia. Cieŋ ni̱ min Ɣɔthti̱ralia thurɛdɛ mn thuɔ̱k 4½ mi̱ ca loc kɛ di̱tdɛ.
I̱thwi̱dɛn cuɛ jɔɔk i̱ di̱tni̱ jɛn kä Madagathkar.
Ɛ map Wecmuɔ̱ɔ̱n tëkä Regular Ikɔthɣɛdron latdɛ Gnomonic pöröjɛkcin".
Cetkɛ luoc latjo̱ri̱ ti̱ti̱, atlathɛth ɛ thi̱a̱kɛ(min pay ben) /ca Merkatɔr pöröjɛkcin lɛn go̱r kä mapni̱ wecmuɔ̱ɔ̱n kiɛ kɛ na̱n gua̱a̱thni̱ ɛ bä kä ɛkuɛtɔr,cua go̱ri̱ ci̱li̱ndrikal pöröjɛkcini̱ tin kɔ̱ŋ, kiɛ gua̱a̱th ti̱ pääär ti̱ te kɛɛl.
Arno Pi̱tɛr cuɛ ben kɛ ca̱r mi̱ kɛ tuk kɛ 1972 mëë cɛ duɔ̱ɔ̱r nööŋ nhial kä ɛntäämɛ ni' ciaaŋ cɔalɛ Gall-Pi̱tɛr pöröjɛkcin kɛ riali̱ rikä Merkatɔr, cuɛ lar ɛn ɣöö la̱t ɛ jɛn kärɔa /thiɛlɛ ram ci̱ kɛnɛ tok kɛɛl, kä mëë cɛ go̱r i̱ bɛ la̱t ɛ Kartögrapherni̱ cetkɛ la̱t Gall ɛ bëë kä 1855.
Kä ta̱a̱diɛn kɛɛl cua mi̱ lotdɛ kä cua kuanyni̱ jɛ ɛ tok kä 35 Km, duŋni̱ ɣöö kä i̱thkiel kä tin tiɛni̱( Gua̱a̱th mi̱ di̱i̱t)läthdɛ la̱t ɛ dɔ̱ŋ de lo̱k kɛ ɣöö tekɛ pe̱k mi̱ 6,371 km kä 6,371km ba naŋ ɛ la radiath kɛnɛ thärkɔnpi̱rɛn i̱nɔ. 
Kä thi̱li̱ndɛr map pöröjɛkcin ɛ lɛɛy kɛ duäc mi̱ ciɛ yiɛth kä geograpic kɔndi̱natɔr kä latitiöd ϕ kɛnɛ lɔŋti̱ti̱öd λ ɛ wä Kartɛthian kɔrdi̱nati̱ kä map bɛ cu tok kä ɛkuëtɔr kɛnɛ x-axis jɔɔk ɛkuëtɔr.
Ni̱ min ci̱li̱ndɛr ɛ tanjɛcian ɛ ɛ wëë kä gi̱löb kä ɛkuëtɔr, kä i̱thki̱e̱l ɛ da̱a̱kɛ kam gi̱löb kɛnɛ ci̱li̱ndɛr ɛ mat jɔk ɛkuëtɔr, duŋni̱ ɣöö /thiɛlɛ gua̱th mi̱ dɔ̱ŋ.
Kä dääkdiɛn(λ-λ0) ɛ radiani̱
Kä mi̱ ca ti̱ ŋuan ti̱ di̱t ŋuɔ̱k:Pi̱nnith gɔ̱ɔ̱rä atla̱th ɛ jɛn cɛ ŋok/tɛm ɛ thi̱ääk ɛ 76° N kɛnɛ 56°, cuɛ ratio ëë cɛ jɔɔk thi̱n ɛ 1.97
La kɛn rɛ dääk ɛ ciw ɛ määth : thɛk 8° =1.01, kä ɛ min te ge̱e̱ä 16°(däär wi̱i̱ ɛkuëtɔr)lotdɛ ni̱ rɛydɛ 1% kiɛ tha̱a̱ŋdɛ rɛy 100.
Kä pe̱kdɛ ɛ e2 ɛ mi cop 0.006 kä kɛndial ɛlli̱thiɔdni̱).
Kɛ kui̱ kä min mödɛl in te nhial 1 cm ɛ wäkɛ kä 1,5050 km kä lati̱ti̱öd mi̱ 60°
Kɛn kɔdni̱ bi̱ cu te kä gukä(angle) dääkbi̱ pa̱a̱r  kɛ 2arcthin(coth ϕthin) kɛnɛ thärkäl in di̱i̱t na̱ndɛ kam kä A kɛnɛ B ɛ 2a arcthin(coth ϕ thin).
Kä ti̱n kɔ̱ŋ ca kɛ la̱th gua̱a̱th kɛl kä ni̱ ciaaŋ kä ba lar i̱, kɛ nyin Ma̱ri̱ kä meri̱dian wëë kɛ rɛy Ki̱ratɛr Airy-0
Mi̱ ci̱ luoc Wi̱i̱-muɔ̱ɔ̱n,Pay kɛnɛ Cäŋ ba cu lar kɛ di̱gri̱i ɛ tokɛ kä -180° ɛ wä kä +180° kɛ kui̱ kä tin kɔ̱ŋ tokɛ 0° ɛ wä 360°  tin ca la̱t.
Kä i̱thkiɛl mapä ɛ ratio kä min ca thur kiɛ te kä map kä ba kulɛnaŋ kä min te piny.
Kä duɔ̱p in nhiam kä ratio ɛ pe̱k naŋ ɛ kä gi̱lön ɛ wä kä pe̱k in naŋɛ kä Wicmuɔ̱ɔ̱n.
Mapni̱ ti̱ ŋuan lat kɛ cäät i̱pthi̱e̱lä kä dɔ̱ŋ dë nɛn ɛ la bar i̱thki̱e̱l(tha̱a̱ŋgua̱a̱thni̱ de cɔali̱ ɛ 'i̱thki̱e̱l') kɛ ɣöö bɛkulɛ nyoth.
Rɛykä nɛnɛ 'i̱thki̱e̱l' lotdɛ ni̱ i̱ i̱thkiɛl mi̱ da̱a̱kɛ ( =point i̱thkiɛl=ba pa̱a̱r kɛ i̱thkiɛl ɛ ca ŋun)
Kä map pöröjɛkcin bɛ cu ben ɛ la mi̱ bum-bum kɛ ɣöö ba ŋa̱c kɛ waw in ci̱  waw kɛ jɛ(däkping gööli̱) rɛy mapä.
Thɔ̱rbɛr mɛmɛ la̱t kɛ jɛ ɛ nɛn kɛ jɛ kä ɛ jɛn jak pöröjakcini̱ diaal kä ba ŋa̱c ɛ tokɛ pe̱k ëë wal ɛ bä kä 1993.
Kä i̱thkiɛl ɛ tɔt nyuuth ɛ ni̱ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n mapni̱ kiɛmapni̱ wi̱i̱ni̱ tin di̱t ce̱tkɛ muɔ̱n wecmuɔ̱n kiɛ döör tin di̱t.
I̱thki̱ɛl-indi̱i̱t kɛ mapni̱ nyothɛ gua̱a̱th tin kuiynikɛn kɛ pe̱kdiɛn diaal, ce̱tkɛ wi̱c kä mapni̱ kiɛ ta̱a̱ in ca rɛtni̱ rɛ̈k.
Cieŋni̱ min të inɔ, cetkɛ min ca lat nhial, Kartögira̱peri̱ la kɛnɛ la̱t "I̱thkiɛl indi̱i̱t" kɛ nyuɔ̱thdiɛn kɛ ɣöö /ca mapni̱  bilɛ re̱p-tin ca nyoth kɛ gua̱a̱th tin tiɛɛtni̱.
Nɛmɛ cua ŋa̱c kɛ mëë kän rɛ dɛ lot kɛ ɣöö /ca örɛny de puɔth mi̱ /ka̱n kuɛk  kä dë la̱th piny mi̱ /ka̱nɛ rɛt kiɛ /ka̱nɛ kuɛk. 
Cuɛ gua̱c kɛ nyin Ɣai̱thötröpic i̱thkiɛl ɛ gɔ̱kɛ rɛy mapä cuɛ nyothni̱ pöröjɛkcin mi̱ nyoothni̱ tin tiɛɛtni̱(conformal).
Kä min görkɛ 'mi̱tɔt' lotdɛ ni̱ min ca ŋun kä ɛ gua̱a̱thdɛ kɛ thëm in ca thɛmni̱ jɛ ɛ /thiɛlɛ mi̱ dë ŋic ɛ rɛy nyin i̱thkiɛlä wi̱i̱ kä tin ca ŋun.
Laar kɔn ɛ nɛ ɣöö röm kä ti̱ti̱ lotdɛ i̱ pöröjɛkcin map mi̱ bi̱ tekɛ ti̱ nyoth kɛ jɛ kɛ ɣöö ba kulɛ moc kɛ dääk kɛ min ca ka̱mraar kɛ nhiam.
Ni̱ mëë ci̱ puɔɔni̱ i̱thki̱ɛlä te kɛɛ dääk kɛ gua̱a̱thkiɛn kɛnɛ dup tin wä kɛ kä  pöröjɛkcin thärkälä bi̱ pöröjɛkcin bɛ cua̱ mi̱ bi̱ ta̱a̱dɛ rɔ gɛɛr.
Kä ti̱ti̱ pɛɛndiɛn thi̱n bi̱ kɛn ɛllipthɛth cu ya̱r kä pöröjɛkcin map ɛ cua̱ duɔ̱ŋ mi̱ bi̱ puɔɔni̱ kä i̱thki̱ɛl bi̱ kɛn rɔ̱ cu gɛɛr kɛ kä map. 
Kä ratio Ɣɛdhi̱thdä indi̱i̱t ɛ wä kä ɣɛdhi̱t ɛ tɔt.
Kä i̱thkiɛl ɛ thuɔ̱k(k=1)kä jɛn ɛkuɛtɔr bɛ rɔ cu luoc kɛ bäärɛ kä map in ca ka̱mraar ɛ la mi̱ gua̱c guuri̱dɛ kɛrɔ(kiɛ principal i̱thkiɛl) kɛ ɣöö bɛ derɛ ta̱a̱dɛ min thuɔ̱k nyoth min ta̱a̱ ɛ te ta̱a̱ ɣɔaa ɛ gul-gul.
Muɔ̱n tin tiɛni̱ tin te nhial nyooth kɛn la̱t ɛ lät kɛ Ɣai̱thötrɔpik Merkartɔr i̱thkiɛl:kä i̱thkiɛl in te kä parallɛl  jɛn päärɛ ce̱tkɛ i̱thki̱ɛl in te kä meri̱dian.
Kɛ kui̱c ɛmɔ, kä tanjɛn Merkatɔr pöröjɛkcin bɛ te nhiaal kɛ gua̱a̱thdɛ rɛykä min ciɛ kum kä juäthdɛ ba 3.24 di̱gi̱i̱ni̱ däär kä ɛkuëtɔr.
Guäc kä ti̱ti̱ cuɛ luäk kɛ ɣöö ba tranthbärthi̱ Merkatɔr pöröjɛkcun cu la̱t kä ba mëri̱dian cu käm ce̱tkɛ ɛkuëtɔr kä pöröjɛkcin kɛ ɣöö dɔ̱ŋ bɛ map kulɛ  nyuɔ̱ɔ̱th kɛ gua̱a̱thdɛ rɛy kamni̱ ti̱ ciɛw-ciɛw kä meri̱dian.
Kɛn dup kardinal da̱ŋ ŋuan, kiɛ puɔɔni̱(römkiɛn) kardinal, ɛ kɛn ŋuan tin di̱t kä dup kɔmpa̱thä: nhiam,caam,jɔk kɛnɛ cuëëc,ni̱ ciaaŋ la cɔlkɛkɛ kɛ tuk ci̱öötni̱kiɛn N,Ca, J,C       i̱nɔ.
Mi̱ jäli̱ caam kiɛ cuec, ɛ ɛkuëtɔr kärɔa min bia rɔm i̱ ɛ Cam kiɛ ɛ Cuec kɛnɛ mi̱ ci̱ cuuŋi̱ ni̱ jäl bɛ(jäli̱ ɛ /ci̱ cɛc).North=Nhiam,East=Cam,West=Cuec,  South=Jɔk
Kä nɔrth pole(pööl nhiam) kä magnɛtik cɛ ri̱äpni̱kɛ riet gua̱th ɛlotni̱ nhiam ɣɔaa ɛ locɛ rɔ inɔ ba̱.
Rɛy ca̱ŋdäär kɛ cäŋ,bɛ riet jɔk kɛ guäc rɛy Nɔthɛrɛn Ɣɛmi̱thpi̱e̱rä, mi̱ tëë kɛ ram cieŋ kä nhiam kä ɛ Ti̱röpik Kanthɛr,Kä mi̱ ɛ thɔthɛrɛn(jɔk ɔ)Ɣɛmi̱thpi̱e̱r,mi̱ tëë kɛ ram ciew kä jɔk i̱ kä ɛTi̱röpik Kapi̱ri̱kɔrn
Rɛy gua̱a̱thni̱ ti̱ti̱,min raan ɛ ŋa̱c kɛ nhiam ɛ ɣöö biɛ go̱r i̱ cäŋ jälɛ wëë caam kiɛ wëë cuec ɛ wëë nhiam kiɛ ɛ jɔk kɛ guäcdɛ kɛ ja̱lɛ- cam ɛ wä cuec lotdɛ ni̱ jɛn wëë jɔk kä cuec ɛ wä caam lotdɛ ni̱ jɛn wëë nhiam; kiɛ bi̱ raan ɛ ti̱e̱e̱pni̱ ca̱ŋ guic.
Kɛ ɣöö Ɣɔw te gääŋä(ɣɛdhi̱al tilt),thiɛlɛ ɣöö ɛ kui̱c ɛ diɛn gui̱ci̱ mɔ, tëkɛ ni̱n rɛw kärɔ̱ kä ruɔ̱n mi̱ la cäŋ ɛ käny kɛ gua̱a̱thdɛ pa̱ny ɛ lotdɛ ni̱ cam.
Kä ca̱p ɛmɛ lätdɛ rɛy Thɔthɛrɛn ɣɛmi̱thpi̱e̱r, kä 12 bɛ nyoth ri̱tdɛ jɛ cäŋ kä tuŋ in te däär kam tuɔ̱ŋ ɛ nyooth thaak kä thaktetdä kä 12 o ' clock bɛ cu nyothni̱ nhiam. 
Röm ɛmɛ la tuumɛ rɔ kä tha̱lɛthcian I̱thpi̱e̱r kä Norh kɛnɛ Thɔth tha̱lɛthcian kä pööli̱kiɛn,bɛ cu jɔɔc kɛ guäc i̱ pɛnɛ lotdɛ ni̱ nhial kä North kɛnɛ Thɔth i̱nɔ pua̱a̱ny Ɣɔri̱dhɔn.
Cuɛ ben raar ɛnɣöö cu ji̱-thuurɛ jɛ lar te̱kɛ tha̱a̱ŋ thärkäli̱ ti̱ ŋuan (thärkäli̱ ti̱ gɔw kɔ̱kiɛn)kä tekɛ niɛ däär pa̱ny dë kɛ wä kä min naŋkɛ ni̱ tha̱lɛthcian Pole, min te nhial jɔɔ kä pöölä min thuɔ̱k(North kiɛ Thɔth) kä ɣɔri̱dhɔn.
Kä gua̱th ɛn te pöl thi̱ la gɛɛr rɔ kɛ kɔr runi̱ ti̱ bathdɔɔri̱ kɛ ɣöö kɛ wi̱e̱l ɛ la tekä ɛkuënɔdhɛth.
Kä buɔ̱n kuɛli̱(ɣathtɛri̱dhi̱m) "kuɛl bärɔw"la görkɛ pölari̱th(kuɛl tin nyoth nhiam ɣɔaa).
Mëë ca jiek i̱ ɛ thuɔ̱k,kä gɔaa ni̱ jɛn kä magnɛtik, nhaim,ɛ gua̱a̱th mi̱ thi̱äŋ kɛ röm ɛ ji̱kɛ kiɛ ji̱-ri̱a̱a̱thni̱ ɛ gua̱a̱th magnɛtikni̱.
Ri̱w mapni̱ rɛy mediebal Yurɔp, cäät, gua̱a̱th ɛ wä caam(E) ɛ te nhial.
Töpögra̱pik mapni̱ te gua̱a̱th ti̱ luoc-luoc,ta̱a̱dɛ cɛ la̱t bëëri̱.
Kä Nɔth römdɛ ba röm min la ko̱o̱t kä jɛn thi̱a̱k ɛ lɔ̱ŋ kɛ Nɔth tha̱lɛthcian pole.
Mi̱ wi̱i̱ kä di̱thki̱ ce̱tkɛ wi̱e̱l ɛ wil thaakrɔ ɛ tok ɛ kä röm ɛ te kä Nɔth, de raan tekɛ baŋ(deriɛ ji̱ek) kɛ ɣöö deri̱ ti̱n kɔ̱ŋ kulɛ luaay kä Wɛth point, kä Thɔth point kɛ kɔrɛ kä Ɣith point.
Rɛy kaä mëë /kän ji̱ Yurɔp ni̱ cop, gua̱a̱th diaal, ɛ kam bädäk kɛnɛ pointni̱ 32 kä kɔmpa̱a̱th-kardinal kɛnɛ dup9directioni̱)intɛrkardi̱nal -cua kɛ moc kɛ ci̱ööt.
Ca̱a̱p tëë tekɛ röm kardi̱nali̱ dhi̱e̱e̱c(dup ŋuaan kɛnɛ däärɛ)ɛ te tëë ba̱ kä mëë /kän Ji̱-China ni̱ cop, ɛ päär bä kɛ ciaaŋ Turkic ëë wal, Tibebani̱ kɛnɛ ciɛŋ ji̱ Ainu.
tha̱a̱ŋkiɛn dɔ̱ŋ dë kɛ te thi̱n "nhial" kɛnɛ "piny" ɛ la dup tin wä kɛ, kɛ kui̱c ɛmɔ bi̱ ruac di̱t kä kɔthmölogi̱ kä dup bärɛw.
Nɔth ca tuɔ̱m kɛ ɣi̱malayath kɛnɛ nhial kä thɔth ca tuɔ̱m kɛ pinywecmuɔ̱ɔ̱n kiɛ mun gua̱ni̱kɔn(ro̱o̱l jɔɔkni̱).
Nɔth ɛ kɛl kä kɔmpa̱thni̱ ŋuan tin nyothkɛ dup kiɛ dup kardi̱nal.
thɛptɛntiri̱önalith ɛ bëkä thɛptɛntriönɛɛth(nhiam), "thääk bärɔww ti̱ pur". Ɛ ci̱öt Urtha Major.
Ce̱tkɛ,rɛy Lɛdhjian Keper bɛcu jie̱k kɛɛl "ti̱ /ca ŋäth" kɛnɛ ''nɔth" ni̱ mëë nhiam ɛ ciëŋ kä Muthɛlim Lɛdhgian kä ci̱ kɔn cieŋ ni̱ nɛy ti̱ /ci̱ mɔ a muthɛlimni̱ kä kuakathian kɛnɛ Ji̱ Turkic.
Kä ɛni̱ mi̱ wil ɣa̱thtörönömikal rɔ, nɔth ni̱ ciaaŋ bɛ rɔ yuɔ̱th ge̱kä ce̱tkɛ ja̱l thaakä mi̱ guick jɛ kä ɣɛkdhi̱t in kuɛ rɔ lɛ wil thi̱n.
Duŋni̱ ɣöö min ca ŋa̱c kä nɛmɛ ɛ ka̱mdɛ i̱ /thiɛlɛ jɔw,kä dɔ̱ŋ derɛ nööŋni̱ tëë kɔn të ca kɔnŋ liŋ kä li̱e̱ŋ mi̱ dɔ̱ŋ kɛ kui̱ kä Tɛrɛrthcian magnɛtithim.
Nɛmɛ na̱ŋdɛ cuɛ jak ni̱ ɣöö ba kɔmpa̱th la̱t,min cu la̱th nɔth kä tëë nhial.
99% nhiam ɣɔaa tëkɛ kuän mi̱ ro̱ŋ kɛnɛ Duël, kä amääni̱ la̱t ɛ lät duëli̱-gɔ̱a̱ri̱kɛ ɛ ta̱a̱ mi̱ gɔaa.
Ta̱a̱ ɛ naŋkɛ kɛ rie̱t "Thɔth"dɔ̱ŋ ɛ wec mi̱ thi̱ääk, rɛydɛ kärɔa ɛ mi̱ ca ŋa̱c kɛ ciɛŋ ji̱kɛ  kiɛ kɛnɛ kuakɛ /ca kɛ da̱a̱k.
Dak läär bä luotdɛ ɣöö ɛ bɛ räth ni̱ kä Böli̱bia, kä rɛy ɛ lɔ̱ŋ bä kä tää luot kärɔa ɛ mi̱ matni̱ Ci̱i̱li̱(Chile),Arjɛnti̱nia(argentinia) kɛnɛ Yurɔguay(Uruguay).
Cuec(wɛth) ɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p(kui̱c) ɛ gua̱c kɛ wi̱e̱l ɛ wil ɣɔw rɔ kɛ jɛ kä ɣɛkdhi̱tni̱, kä kɛ kui̱c mɔ ɛ lɔ̱ŋ bä ɛ duɔ̱ɔ̱p ɛ ci̱ rɔ re̱t min la cäŋ jɔk ɛ gɔaa thi̱n kä koonyɛ ɛ gɔaa kɛ tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱.
Rɛy Ji̱-I̱jɛp kɛ pe̱k ëë wal, kä Wɛth(Kui̱cuëëc) la kɛnɛ a käp i̱ ɛ thi̱i̱k rööt jɔɔkni̱ kä ɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p kardi̱nal min ŋa̱ckɛ rɛydɛ ro̱m kɛ li̱a̱a̱, /cieŋni̱ min ni̱ ciaaŋ /ca diw i̱ ɛ mi̱ ji̱ääk.
Rɛy Judi̱dhi̱öm(ji̱-ŋäthä) ɛn cuec ɛ jɛn te Kuoth thi̱n ɔ,ce̱tdɛ kɛ rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱(min ca lat) Ji̱-Juuth kä Tabenakle kɛnɛ ta̱a̱ Duël Kuoth kä Juruthɛlɛm lot nhiamdɛ ni̱ cam,kɛ ɣöö Kuoth te rɛy kä Mi̱rɛlrɔ ɛn Rɛlrɔ bɛ ka̱a̱th cu kuay ɛ wä Kui̱cuëëc(Wɛth).
Kä Arktik Thärkäl kɛl kä thärkäli̱ polari̱ da̱ŋ rɛw kä ɛjɛn te nhiam ɣɔaaɔ lɔ̱ŋ kä thärkaäli̱ dhie̱e̱c nyin lati̱ti̱öd kä ca nyoth ɛ mapni̱ Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n.
Ɛ thärkäl lati̱ti̱öd kiɛ be̱r(linɛ) lati̱ti̱öd Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n bum ŋäcdiɛn caam-cuec ɛ thärkäl mi̱tɔt kä römdiɛn diaal Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kä lati̱ti̱öd in ca ŋun min jak be̱r(line) ka ro̱m.
Thärkäli̱ lati̱ti̱öd /ci̱kɛ cäät kɛ thärkäli̱ lɔŋti̱ti̱öd,min ku kɛndiaal ɛ thärkäli̱ tin di̱t kä däär Wecmuɔ̱ɔ̱n kamdiɛn,kä mi̱ thärkäli̱ lati̱ti̱öd wä ni̱ kɛn kɛ kuɛ̈ɛ̈ mi̱ ci̱ kam(na̱n) ɛ bä kä ɛkuëtɔr rɔ re̱p.
Kä thärkäl lati̱tiöd ɛ tiirɛ wi̱cdɛ piny(yiɛth rɔ dɛ) kä mari̱ndiani̱.
Kä ɛkuëtɔr ɛ jɛn thärkäl ɛ bääri̱ jɛn kä kɛndiaal  kä ɛ jɛn kärɔa kä lati̱tiod la thärkäl mi̱di̱i̱t ɔ.
Kä map, thärkäli̱ latti̱tiöd dɔ̱ŋ bɛ a kiɛ dɔ̱ŋ /cɛ bi̱ mi̱ tom(lotkɛ rɔ̱) kä dɔ̱ŋ te gua̱a̱thdiɛn kɛ dääk ku jɛn la nyooth ɣöö ɛ pöröjɛkcin ɛ diɛn ca lätdɛ mɔ kä map kä ca thur ɛ la Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n.
Cäät,kä Merkatɔr pöröjɛkcin kä thärkäli̱ lati̱ti̱öd kɛn ci̱kɛ däkpiny ɛlɔ̱ŋ nhial thi̱äkä pööli̱(kiɛ cuɔ̱ɔ̱ŋ wecmuɔ̱ɔ̱n) kɛ ɣöö bi̱kɛ täy ɛ la i̱thkiɛli̱(pe̱kdiɛn) kɛnɛ thuurɛni̱kiɛn, kä Gall-Pi̱tɛr pöröjɛkcin thärkäli̱ lati̱tiödä kɛn thi̱e̱e̱kni̱ nhial kɛ pööli̱ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba gua̱a̱th ɛmɔ pe̱kdɛ(thɛmdɛ) kulɛ ben ɛ la low(ɛgɔa).
Tëkɛ ŋɔak ti̱ ŋuan ti̱ nyin tiɛɛni̱, kɛ gɛɛri̱diɛn ni̱ ciaaŋ bɛ kɛ nöŋ dääk kä jak tha̱a̱ŋ mi̱ti̱ri̱ rɛy dupni̱kiɛn  kä ɣöö /ci̱kɛ bi̱ pa̱a̱r.
54°40'N ke̱e̱y kam runti̱ kur ti̱ bathdɔɔri̱ 19 rɛy muɔ̱ɔ̱ni̱ Ra̱a̱cia ɛ wä kä north  më nyi̱e̱e̱nykɛ kɛ tëër muɔ̱ɔ̱n kɛ Amëri̱kani̱ kɛnɛ Ji̱-Buri̱nti̱c rɛy wɛthɛrɛn kä Nɔth(north) Amëri̱ka.
43°30'N rɛydɛ ɛn US, ɛ ke̱e̱y kam Minnɛthöta kɛnɛ Ɣa̱ywa.
 42°N ɛ jɛn tuk nɔthwäät(kɛi nhiam ɛ wä nhiam ɣɔaa) kä ɛ la pe̱k kä New I̱thpiɛɛny.
41°N Rɛydɛ ɛn US,ɛ tha̱a̱ŋ ke̱e̱yä kam Wyoming kɛnɛ Utaɣ, kä ke̱e̱y kam  Wyoming kɛnɛ Kölöradö, kɛ tha̱a̱ŋ ke̱e̱yä Nɛbɛrathka kɛnɛ Kölöradö.
38°N Ɛ dääk kam Ji̱-Thöbi̱ɛt kɛnɛ  dhuun ɛ ciɛŋ Ji̱-Amëri̱ka  ɛ rɛy Köri̱aa, kä kɛ kɔrɛ ɛ kam Nɔth Köri̱aa kɛnɛ Thɔth Köri̱a,ɛ tookɛ 1946 amääni̱ ko̱r Ji̱-Köri̱aa(1950-1953).
Kä gua̱a̱th ɛ cɛɛ nyuoth thi̱n jɛn  cɛɛ Ri̱e̱tcuëëc ɛ räth kä ke̱e̱y kam Bärji̱nia kɛnɛ Nɔth Karöliana kɛnɛ tha̱a̱ŋ ke̱e̱yä kam Kënta̱rkiyi̱ kɛnɛ Tɛnɛththi̱i̱.
Kä i̱nɔ,tha̱a̱ŋ ke̱e̱yä kam Nɔth Karöliana kɛnɛ Ji̱ɔrji̱a.
32°N rɛydɛ ɛn US, tha̱a̱ŋ ke̱e̱yä kam New Mɛkdhi̱kö kɛnɛ Tɛkdha̱th.
25°N tha̱a̱ŋ ke̱e̱yä kam Muɔɔri̱tani̱a kɛnɛ Ma̱a̱li̱.
17°N Ɛ dääk kam Bi̱ɛti̱na̱m Rɛpa̱bi̱lik(Thɔth Biɛtna̱m) kɛnɛ Bi̱ɛtna̱m Dɛmöki̱ratik Rɛpa̱bi̱lik(Nɔth Bi̱ɛtna̱m) rɛy köör Bi̱ɛtna̱m.
8°N tha̱a̱ŋ ke̱e̱yä kam Thömalia kɛnɛ I̱thiöpia.
7°S Ɛ ŋuok mi̱ ci̱ɛk kä ke̱e̱y kam Kɔŋgɔ Dɛmöki̱ra̱tik Ri̱pa̱bi̱lik kɛnɛ Angööla.
Kä thuurɛni̱ ɛ la̱t mi̱ ci̱ ko̱k kä tekɛ dääk mi̱ lätkɛ a raan kɛ min carkɛ,lat lɛ̈ɛ̈ŋni̱ kɛnɛ nyuɔ̱th ciaaŋä ran.
Kɛn dɔ̱ŋ bi̱ kɛnɛ lät ti̱ thöpkɛ kä luäŋkɛ rɛy cäätdni̱ ŋɔaani̱ kɛ ɣöö ba ŋɔak kulɛ nööŋ,  ciaaŋ kuurä ran mi̱ jakɛ kä cär kɛnɛ muɔ̱cdɛ kɛ la̱t mi̱ gɔa mi̱ cɛ jääny rɛydɛ, yi̱ëth gua̱a̱thni̱ kɛ kui̱ la̱t kɛnɛ ro̱ŋdiɛn.
Kɛn dë kɛ kam nhial kiɛ luäk kɛn rɛy gua̱th ɛmɔ ɛlɔ̱ŋ amääni̱ mi̱ ca lät ti̱ gööl nyoth kɛ kɛ, ce̱tkɛ min te rɛy thinamatɛgi̱ra̱p.
Kä luotdɛ min nhiam kä ri̱e̱t thurɛ ɛ <<duɔ̱ɔ̱p in la̱tkɛ >>.
Rɛydɛ min latdɛ ɛlɔ̱ŋ, thuɔ̱r ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ latni̱ ti̱ ci̱ tuɔɔk kiɛ ba nath lëp duɔ̱ɔ̱p kɛ ɣöö bi̱ kɛ nën, kɛ li̱e̱ŋdiɛn kiɛ rɛy läätdä diɛn.
Kɛ nhök naath kɛkɛ kuɛ di̱t kä ti̱ gööl tin ca la̱th thi̱n.
Rɛy Gi̱ri̱k ëë wal, thuɔ̱r kɛnɛ la̱th cua kɛ nyoth ɛ ri̱e̱t kɛl, techne.
Kä Ji̱-Röm kɛ pe̱k ëë wal,cɛ guic ɛ la kuth kɛ min ca car ɛ raan, ɛ ti̱ nyooth ciɛŋ ŋɔani̱ ti̱ gööl kɛnɛ ta̱a̱diɛn(cäät.dheuthä thunderbolt...kuthguääyni̱).
Kä ta̱a̱dɛ ɛn nɛmɛ ŋi̱ɛck jɛ kɛ bi̱ɛl mi̱ caa bilɛɛ ɛ latdɛ te jɛ ni̱ ciaaŋ( ce̱tdɛ päärɛ ni̱ kaatuun).
Rɛyduëli̱ gɔ̱ɔ̱rä kɛ pe̱k ɛ thia̱k ɛ, nɛy tin gɔ̱ɔ̱ri̱ ciaaŋ naath(ji̱-artni̱) ni caaŋ tekɛ kä buɔ̱n kɛl kiɛ tekɛ piny ciaaŋä raanä.
Kä ri̱e̱t arki̱tɛkchiɛr bëë kä ji̱ Gi̱ri̱k arki̱tɛktɔn "kuäär la̱t, bo̱o̱th lätni̱," (arki̱)" Kuäär" + (tɛktɔn)" läät, ŋäät-jiɛɛn".
Kä lat kɛ pe̱k ɛ thi̱a̱k ɛ latdɛ jɛ, arki̱tɛkchi̱ɛr i̱ ɛ thurɛ , ɛ mi̱ la̱tkɛ kɛ kuurlɔaac kiɛ kɛ thuɔ̱k ti̱ ba guic rɛy thuurɛkä kiɛ kɛ cär ti̱ la̱th kɛ lät, ŋɔak ti̱ gööl kiɛ ca̱a̱p.
Arki̱tɛkci̱ɛr mi̱ ca car i̱ ba la̱t, bɛ ti̱ti̱ yi̱k go̱r gua̱a̱th,mi̱ tekɛ rɛydɛ, ŋɔak(mun,jiɛn,ɛ.ku.w.w) tin la̱tkɛkɛ,buay, ti̱e̱e̱p kɛndiaal bi̱kɛ te rɛydɛ kɛ ɣöö bɛ kulɛ ben kɛ gua̱a̱thdɛ ɛ la ɣɛthɛtikni̱.
Kä tin la̱tkɛ kɛ tharamith(bɔlɔth)ka̱p kɛkɛ ɛ la ti̱ la̱tkɛ ɛnɛy ti̱ caa ŋi̱e̱e̱c, tha̱a̱ŋkiɛɛn ka̱pkɛ kɛ ɛ lɔ̱ɔ̱l, inda̱thti̱ri̱aal, kiɛ  kɛ ŋɔak ti̱ thuɔ̱rkɛni̱.
Rɛy gua̱a̱th in täthkɛ ŋɔak thi̱n kiɛ la̱tkɛ tharamithni̱,ɛ buɔ̱n naath ti̱ mockɛ ŋɔak ca̱a̱p,gua̱a̱th la̱t ŋɔaakni̱, kɛnɛ ta̱th kɛ ca̱a̱p.
Jɛn kɛɛliwdɛ te ɣöö la̱t kɛkɛ ɛ kɛ̈ɛ̈t kɛ pua̱a̱nykiɛn kɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ ba la̱th thi̱n ɛ bum, kiɛ duɔ̱ɔ̱r jäl ɛ wilɛ pua̱nydɛ.
Kä ca̱pdɛ min di̱i̱t ɛ lɔ̱ŋ ɛ rɛy thurɛkä ɛ kɛ̈ɛ̈k(kɛkni̱dɛ),bëër,bëër ti̱ ca gɔ̱k, bëër ti̱ ca guɛl, gɔ̱ɔ̱li̱,bi̱i̱ri̱ kɛnɛ guëlɛ.
Bi̱ɛɛl de kɛn ben ni̱ cäkä kɛnɛ nyuɔ̱th ŋɔaakni̱(ce̱tkɛ rɛy te̱e̱kä min ŋot kiɛ piny mi̱ ca bi̱ɛl),pötögi̱ra̱pik,nyuɔ̱th duɔ̱ɔ̱rä,lɛ̈ŋ duɔ̱ɔ̱rä,thi̱bɔɔli̱thtik(ce̱tkɛ ta̱th ŋɔaani̱, nyuɔ̱thdiɛn),lat duɔ̱ɔ̱rä mi̱ ji̱ek i̱ rɛydu(ce̱tkɛ rɛy Ɣɛkpi̱rɛthiönali̱thi̱m), kiɛ rɛy thiathɛkä(ce̱tkɛ rɛy Arti̱bi̱thi̱mä).
Kä ci̱öt "literture '' bëë kä ri̱e̱t ji̱-Laatiin lotdɛ " Ram mi̱ luäŋ gɔ̱a̱r ba̱ni̱ piny (wurupni̱)''.
Kɛl mi̱ guɔ̱ɔ̱rkɛ rɛy läätdä ta̱th(thuɔ̱r ŋɔaakni̱) jɛn mi̱ te thi̱n ni̱ cäkä,lotdɛ ɣöö kɛ ti̱ ca la̱t kɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱ bäär.
Duth ɛ kɛ ca̱a̱p ti̱ la̱tkɛ kɛ nyuɔ̱th ŋɔaani̱ tin /caa lat kɛ jɔw(guic ruac kɛ nyuɔ̱th ŋɔaani̱ ɛ/ci̱ mɔ jɔw) kam nath kiɛ le̱y(ce̱tkɛ, döny tuar,döny go̱o̱rä tɔ̱ɔ̱cä(manpɛlɛɛkni̱), ta̱a̱ ŋɔaani̱ tin/ci̱ tëk(döny ji̱thni̱ jiɛɛn mi̱ put ji̱ɔm), kɛnɛ jɔw thuoomni̱.
Kä ca̱k ŋɔaani̱(tukdiɛn),lätdiɛn,luot duɔ̱ɔ̱rä määni̱ muthik tekɛ dääk ciaaŋ kɛnɛ ta̱a̱ kɛɛl.
Kä ram më gɔ̱ɔ̱r muthik ni̱ Richard Wagner cɛ ŋic ɛn ɣöö mi̱ ci̱ ji̱ööth ti̱ ŋuan ti̱ gööl li̱ööm(mat)kɛ ŋaariɛn de kɛ lätkɛɛl, cuɛ cäät kɛ thärkälɛ Der Riŋ dɛth Ni̱belungɛn(" Kä ɛ Riŋ duŋ Nibeluŋ").
Läth kɔ̱kiɛn rɛy thukä 19th,20th kɛnɛ 21th bathdɔɔri̱ ti̱ kur cua ŋɔak ti̱gööl li̱ɔɔm rɛy kä kɛl kɛnɛ ca̱kdiɛn kɛ ti̱ gööl, ce̱tkɛ la̱t ta̱th.
Jɔ̱ɔ̱n Kɛgi̱ cua ŋa̱c ɛ nɛy ti̱ ŋuan ɛ la tuäär(gar mi̱ wɛ̈ɛ̈) ni̱ ɣöö de ŋic ɛ ram mi̱ la gɔ̱ɔ̱ri̱ diit,cieŋ ni̱ mëë cuɛ kuany ni̱ rie̱t in jɔk.
Kä tin ŋi̱i̱c Ɣatni̱kɛ(ta̱th) te gua̱th te ŋuan thi̱n ce̱tkɛ inda̱thti̱rial di̱dhany(ca̱a̱p),muɔ̱c ŋɔaani̱ lɔ̱ɔ̱l kɛnɛ tin la̱tkiɛn kɛ jiek kä mi̱ dɔ̱ŋ(kɔmmercial art).
Rɛy thöcial thaanyä,ciaaŋ guirä kuakni̱(cultural ekɔnömik)nyoothiɛn ta̱a̱ in dë pilimni̱ ŋa̱a̱ri̱  ŋaar ɛ la̱thkɛ ciɛŋ naath ti̱ ŋuan thi̱n kɛ nyuɔ̱thdiɛn kɛ thuurɛni̱, ciɛŋ tin la̱th kɛ lät, min jakɛ ɣöö mi̱ ro̱ŋ(thia̱a̱ŋ) kam pilimni̱ ŋa̱a̱ri̱ kɛnɛ ɣatni̱(ta̱th).
Arki̱tɛci̱ɛr(Latin architectura,bëë kä  Gi̱ri̱k arkhitektor "architect", bëë kä "kuäär" kɛnɛ "tääth") kä matdiɛn kɛ rɛw ti̱ti̱ ɛ lätni̱dɛ kɛnɛ ka̱mdɛ raar kɛ car, ca̱a̱p kɛnɛ cuɔ̱ŋ duëli̱ kiɛ lätni̱ kɔ̱kiɛnni̱.
Kä läthdɛ la̱t, cua tok ni̱ rɛy runi̱ ni̱ mëë /thiɛlɛ mi̱ ca gɔ̱a̱r piny, cua la̱t ɛ la duɔ̱ɔ̱p mi̱ nyothkɛ ciɛŋ kɛ kui̱ cuɔ̱ŋ kä muɔ̱n bärɛw diaal.
Rɛy ruuni̱ ti̱ kur 19, Luɔɔth Thulli̱ban cɛ lar i̱ "puɔ̱ny guurɛ la̱t". "
Ɣarki̱tɛkci̱ɛr cua tok rɛy ci̱ëŋ, latdɛ kɛ ruac ɛ ji̱ dhɔɔrɔ cuɛ piith ɛ bëë kä ti̱ ca ɣɔ̱ɔ̱n kɛnɛ ti̱/ke̱n rɔ lot amääni̱ mëë cɛ cop guäthdɛ.
Kɛ jɛn mëë te Yurɔpian Däär runi̱(Middle ages),pan-Yurɔpian ciɛŋ Römanɛthkuë kɛnɛ Göthik kathɛdirali̱ kɛ abbɛyni̱ cuɛ tuook kä cu Renaiththance cuɛ ɣɔrni̱ mëë ca tok ɛ ki̱la̱thi̱kal kä cua la̱thlät ɛ ta̱a̱th ti̱ ŋa̱c kɛ ci̱öötni̱.
Ɛmpaɣathith cuɛ la̱thni̱ ca̱a̱p tin pay tuook, kuak kɛnɛ ti̱ ce̱tkɛ jio̱mitrikni̱ ti̱ thia̱k-thi̱a̱k,kɛ lëp duɔ̱p kɛ wä dɛ kä la̱t kä mi̱di̱i̱t.
Ɛ la ti̱ mat kiɛ ca guir-kɛɛl kiɛ muk(kɔc kɛɛl).
Kä min di̱t ni̱ jɛn ɛ lɔ̱ŋ mëë ci̱ jɔɔc ɛ kui̱ lɔ̱ɔ̱lä(gɔɔyä),ɛ mëë ca cal kɛ ta̱a̱ ŋɔaani̱ të wal ɛ /ci̱ɛɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ pɛn nhial kɛ ɣöö ba kulɛ la̱t,të kä ta̱a̱ ɣɔaa, kɛ thuɔ̱ɔ̱k ti̱ ca ŋic.
Rɛy kä runti̱ kut 19, raan I̱talian ni̱ Marrɛri̱th mi̱ tääth,bi̱i̱l kɛnɛ ram mi̱ thi̱o̱ri̱th ni̱ Thebathti̱anö Thɛrli̱ö cukɛ gɔ̱r i̱ Tuttle L'Opere D'Ɣarki̱tetura et Pröthpetiba(Thuɔ̱k Lätdä ɣarki̱tɛkci̱ɛr kɛnɛ nyinkɛ).
Göthik mi̱ Ɣarki̱tɛkci̱ɛr, cu Pugin ɛ ŋäth i̱ ɛ jɛn kärɔa mi̱ kuri̱cin "mi̱ thuɔ̱k ci̱ ɣarki̱tɛkci̱ɛr nööŋ kɛ ta̱a̱dɛ".
Rɛydiɛn kɛn pi̱löthöpiɛth cukɛ te luäŋ mi̱ di̱it kɛ ben muɔdɛn ɣarki̱tɛkci̱ɛr kä raar kɛnɛ ɣöö la̱tdiɛn cuɛ ca̱a̱p ti̱ gööl nööŋ kɛ kui̱ la̱t Rationali̱thi̱m, Ɛmpiri̱thi̱m, I̱thti̱ra̱kciɛrali̱thi̱m, pöthi̱thti̱ra̱kci̱ɛrali̱thi̱m, Dɛkɔni̱thti̱ra̱kciin kɛnɛ Penömɛnölögi̱.
Kä ɣarki̱tɛkci̱ɛr kɛnɛ ta̱a̱ rɛ̈ɛ̈k(ɣa̱rbanithi̱m) kä ki̱la̱thi̱kal cuɔ̱p ce̱tkɛ Gi̱ri̱k kɛnɛ Ji̱-Röm tokɛ kɛnɛ kɛ cär ji̱-wäc ɛ /ci̱kɛ ji̱-duëli̱ kuɔth kiɛ mëë ca nɛn, kä cu täth cu tuɔɔk niɛ wa̱nɔ.
Kä ɣöö ba duɔ̱ɔ̱r gɔ̱r kä mi̱ ca tääth jɛn të kä nɛy të wal.
Buddhi̱thni̱ ɣarki̱tɛkci̱ɛriɛn, rɛydɛ kärɔa, nyothɛ ni̱ di̱t wi̱cni̱kiɛn gööli̱.
Kä la̱t ɣarki̱tɛk cuɛ ɣöö ni̱ ciaaŋ ɛ kuur kɛ ta̱th päämi̱, kiɛ Manja̱thtɛr lathömörum(kuur la̱t)ce̱tkɛ kɛ min latkɛ jɛ rɛy ciaaŋä min thi̱a̱k ɛ.
Ta̱th cua kɛ tok ɛ la ɣarki̱tɛkni̱ ti̱ ca lɛy(ŋa̱c kɛ pe̱kdiɛn)-Brunellɛthi̱, Alberti, Michelangelo, Palladiö kä ɛnɣöö bi̱ kuth jɔɔc  kamni̱ anth kɛɛli̱ cu tok.
Ɣarki̱tɛkci̱ral cua ŋi̱i̱cdɛ yiathpiny kɛ runti̱ kur 19, cäät kä Ekölɛ deth Beaudh-Ɣaani̱ rɛy rööl Pi̱rɛɛny,cu kɛnɛ go̱r ɛlɔ̱ŋ ɛnɣöö ba thuuri̱ ti̱ tekɛ lɔ̱ɔ̱l ka̱mraar kä/kän kɛn ca̱riɛn la̱th thi̱n ɛlɔ̱ŋ kä tëë wal kɛnɛ läthdiɛn la̱t.  
Cua ŋa̱c kɛ nɛy ɛ ti̱ ɛ Dueti̱thɛr Werkbund,cuɛ tok rɛy 1907 ɛnɣöö bɛ maciin mi̱ ŋɔ̱a̱n mi̱ bi̱ ŋɔak ri̱ali̱kä la̱t.
Mëë niam kä ɣarki̱tɛkci̱ɛr in thi̱a̱k ɛ ɛnɣöö bi̱ kɛ lät kɛ jɛ. Jɛn cua mëë jäl abantgarde kɛ cuɔ̱ŋdɛ ɛ bum, kɛ pi̱löthöpi̱i̱kal, kɛnɛ ɣöö ɛ kuur mi̱ ro̱ŋ kuak la̱tdɛ(ta̱thdɛ).
Kä lua̱ŋ Modɛrni̱thni̱ ɣarkitɛkni̱ ɛ ɣöö cuɛ la̱t ca kä kuiy kɛ ta̱a̱dɛ la jɛn pa̱ny, kä wocɛ tëë walkä kɛnɛ ti̱e̱c tëë wal kɛ jak läätdä nɛmɛ kä wɔ̱ guäthdɛ. 
Ɣarki̱tɛkni̱ ce̱tkɛ Mieth ban der Röɣe, Pilip Jɔnthɔn kɛnɛ Markɛl breuer cukɛ lät ti̱ ca cak kɛnɛ muɔ̱c ŋɔaani̱ lɔ̱ɔ̱l(maan) mëë naŋ kɛnɛ kä nɛy tëë wal kɛ ɣöö kɛ kuak ta̱th ti̱ gɔw kɛ kui̱ la̱t kɛ jak ji̱o̱miti̱rik kä mi̱ thia̱k-thi̱a̱k, cua tɛthlɔaa kɛ kui̱ kä tëë pay ben kɛnɛ ca̱a̱p tëë lotdɛ kɛrɔ̱ kä ca cak ɛ Inda̱thi̱rial Rebulucin,amääni̱ la̱t landiitni̱(yi̱ëëthni̱), cuɛ di̱e̱thni̱ wä la̱t kä min di̱t ni̱ jɛn(ta̱th duëëli̱ ti̱ di̱t ti̱ räth nhial).
Kä cu riali̱ ŋɔaani̱kä kui̱ la̱th wä kɛ mi̱ re̱pɛ ni̱ rɔ ɛlɔ̱ŋ kɛ gua̱a̱thdɛ,kä gör ŋi̱i̱c ɛ ŋot la̱t kɛ ɣöö rikdiɛn ŋa̱c ce̱tkɛ buɔ̱mdiɛn,ja̱nydiɛn,gɔɔydiɛn, yi̱o̱wkiɛn kɛnɛ mi̱ wëë kɛɛl kɛ ŋuɔ̱t wec ɛ gua̱th ɛmɔ.
Ja̱nydɛ kiɛ pe̱k in be naŋ ɛn gua̱a̱th ciaaŋä nɔmɔ cua kap nhiaal ɛ riɛk , kä cuɛ ta̱a̱th ja mi̱ ca̱r ɛlɔ̱ŋ kiɛ bi̱ te ŋäc mi̱ ro̱m rɛy la̱tdiɛn.
Nɛmɛ cua mi̱di̱i̱t mi̱ cu rɔ gɛr rɛy ta̱th ɛ mää rɛy ŋi̱i̱cä duëli̱-gɔ̱ɔ̱rä kɛ ɣöö bi̱ ŋi̱c di̱t rɛy gua̱th in ciɛŋ kɛ.
Kä U.S Green Building Councilä LEED(Kuäärmi̱ ruac kɛ kui̱ Enërji̱ kɛnɛ Ta̱th Gua̱a̱thni̱ Ciaaŋä cua mi̱ ca lat rɛy duolä nɔmɔ.
Jɛn ba̱ dë tok mi̱ cakɛ kɛnɛ ca̱r in dë kulɛ lätdɛ, kɛ kɔrɛ dëmin cak nyɔk kɛ ri̱ali̱kä kɛ wɔ̱dɛ kɛ min görkɛ,kiɛ jakdɛ kɛ di̱l guäc la̱tdɛ kɛ ɣöö mi̱ ŋɔak la̱tdɛ mi̱ de kɛ nyɔk kɛ lät mi̱ dɔ̱diɛn .
Ri̱ali̱ cuɔ̱ɔ̱ŋni̱ kä kiɛ guiriɛn, jɛn la̱thdɛ kɛɛliw, ɣɔ̱ndiɛn kɛnd gör kɔakni̱kɛ,rɔmdɛ thi̱n, tukdɛ kɛnɛ jak gua̱a̱th la̱t kä kööt ti̱ti̱ kɛn lät tin di̱t rɛy la̱t.
Kä gua̱cɛ, gua̱th pali̱(gua̱th mi̱rɛlrɔ) ɣarkitɛkci̱ɛr ɛ gua̱th cäri̱ dɔ̱ŋ bä /ca nɛy ti̱ ŋuan go̱r thi̱n,ca riali̱kä kä ca gok ɛ bum i̱ ɛ gua̱a̱th tɛ̱̈ɛ̱̈ni̱, ram kärɔa kɛnɛ ɣöö /ci̱kɛ nɛydial. 
Kɛ ben Ki̱ri̱thi̱ani̱ti̱ kɛnɛ I̱tha̱m,la̱t dhuëli̱ kuthni̱ cuɛ rɔ re̱p ɛlɔ̱ŋ kä cuɛ ben ɛ gua̱a̱th ro̱mä kɛ kui̱ puanyä, palä kɛnɛ ruac naath kɛ Kuoth thi̱n.
Indian cuɛ gua̱a̱th mi̱ ca rɛydɛ  gɔ̱k kɛ ja̱l ɛ ta̱a̱ji̱ɛɛr(köök)ɛ na̱n ɛ lɔ̱ŋ ni̱ kä Thiraap kɛnɛ China ɛ cuɛ li̱ööm ɛ cuɛ cäätni̱ ben juri̱,kä cuɛ luoc ɛ bɛ te gɛɛr ɛ mi̱ di̱i̱t rɛy ciaaŋädiɛn in wän.
Cäät mi̱ ŋot määt täämɛ min tekä Nalanda(Biɣar).
Rɛydɛ cuɛ ben kɛ gɛɛrɛ rɛy kuhni̱ kɛ ta̱a̱ in pal kɛ kɛ, I̱thtupath(mi̱ ce̱tkɛ bi̱ɛɛ) cua kɛ  gɛɛr amääth kä Chaitya-griɣath(Duël i̱thtupath).
Gua̱th palä Buddhi̱thni̱ cua kɛ la̱t /kän jäny kä ɛ wä raar kä Thɔth Ɣëëcia, mëë ci̱ Buddhi̱th wä kɛ kuɛ̈ɛ̈ ɛmääth kɛ runti̱ kur tëë nhiam CE ɛ wä nhiam,cieŋni̱ mëë tëkɛ nyuuth tin nhiam ɛ la Duel Maɣabödhi̱ kä Bödh Gaya rɛy Biɣar.
Rɛy ŋätha Ɣi̱ndu,kä gua̱th palä cuŋ ɛ la nyin ɣɔaa  tin di̱t diaalmääni̱ tin nyin tiɛɛni̱ nhial.
Jɛn cuɛ rɔ tok rɛy runi̱ ti̱ la̱ny kɛ runti̱ 2000.
Kä rëpdɛ,bɔlɔthni cu kɛ gua̱th päämni̱ guäl,kɛ ca̱ariɛn ɛ päär /ka̱nɛ guic ɛ lɔ̱ŋ ɛ nëë, Mothiakni̱ cuɛ ŋuknildiɛn gɛr, kä cuɛ duël tëë cace̱tkɛ gɛwni̱ ji̱ɛc kɛ la̱t.
Kä jɛn ëë nhiamdiɛn kä la̱th ji̱-I̱thla̱m ɣarki̱tɛk ëë ci̱ ben raar kä ' ca̱p cäri̱ Arab' kiɛ mi̱ la̱tkɛ muɔ̱thgi̱t ɛ jɛn gua̱th ëë rui̱c kɛ Ummayard Dai̱nathi̱.
Rɛy iwan muɔ̱thgi̱t, kɛl kiɛ ti̱ ŋuan iwani̱ la kɛn nhiamdiɛn ɛ ri̱e̱t däär mi̱ pal rɛy duël.
Kä nhial mi̱narɛt ɛ jɛn tiw-tiwdɛ min la nhialɛ ni̱ ciaaŋ rɛy muɔ̱thgi̱t min la kɛl, kä ɛ jɛn gua̱a̱th la malɛ jiëk kɛ ɛ thi̱a̱k.
Kɛ jɔkdɛ,muɔ̱thgi̱t(Luak päkɛ kiɛ lakbarä) ɣarki̱tɛkni̱ naŋ jɛ kä thurɛ bell töwɛr kɛ kui̱ mi̱narɛtni̱kiɛn, kä mëë luotd päärɛ kä di̱t ni̱ jɛn - cɔalɛ i̱ gua̱th palä mi̱ ci̱ thi̱a̱a̱ŋ kɛ ŋa̱th.
Cieŋni̱ mëë duum(thurɛ mi̱ ce̱tkɛ Bi̱ɛɛ) naŋ kɛ ta̱a̱dɛ kä thurɛ Ɣɛmi̱thpi̱e̱r,kä Mugɣali̱ rɛy Indian ŋuan tin ca la̱t ce̱tk thure-bäthɔlä rɛy Thɔth Ɣëëcia kɛnɛ Pärthia.
Ni̱ ciaaŋ gua̱cɛ kɛ thok wä nath rɛci̱ gua̱th palä ɛ päny ki̱bla, min kua la nɛn kɛ rɛc i̱ gua̱th palä. 
Rɛy pa̱aa̱ny ki̱bla , ni̱ ciaaŋ la tëë däär,kä  ɛ mi̱ɣab, ɛ nici̱ë(gua̱th mi̱ te kärɔa) kiɛ gua̱a̱th jiɛthlɔac min ca nyoth pääny ki̱bla.
Kä miɣrab ɛ jɛn gua̱th in la bööth kɛ naath thi̱n ɛ I̱mam bo̱o̱th ɛ pali̱ dhi̱e̱e̱c kɛ cäŋ ni̱ ciaaŋ.
Jɛn tëkɛ nɛbi̱(thok indi̱i̱t), tranthɛptni̱(guɔ̱k) kɛnɛ cuɔ̱ɔ̱ŋ altar tekɛ gik pe̱k caam(guic ta̱a̱ kathɛdi̱ral).
Ɣarki̱tɛkci̱rali̱ ti̱ ŋuan cua kɛ ŋic ɛ nɛy tin la ŋɔak ɛ lat kä ci̱ kɛn kɛ gɔ̱r-piny Micɛlaŋɛlöth ɛ jɛn ëë tääth St. Peter's Basilika rɛy rɛ̈ɛ̈k kä Ro̱m kɛ ta̱a̱ ëë ci̱ guic kä Barökuë kɛ ca̱a̱p të ca täthɛ;nɛmɛ dë ŋic ɛ la mi̱ ci̱ ɣäp-ɣäpdɛ di̱t rɛci̱(kɛ gër chi̱ökni̱ ti̱ ba̱r-ba̱a̱r),cua mi̱ ci̱ buay nööŋ, kɛ ti̱e̱p, cuɛ räth kɛ muɔ̱cdɛ kɛ lɔ̱ɔ̱l, bi̱ɛɛl ti̱ di̱t, kä ni̱ ciaaŋ,ca thuɔ̱r nyin dɔali̱ däär ɛ wä raarɛ kɛ ta̱a̱ in ca la̱t kɛ jɛ.
Kä thuurɛni̱ thɛkular cuɛ jɔɔc i̱ ɛ lɔ̱ŋ cɛ tekɛ luäŋ mi̱ di̱i̱t kä ben  ëë jak ɣarki̱tɛk ɛ thi̱a̱k kɛ ɣöö bɛ cop kɛ cäät ti̱ gɔw tëë ca la̱t i̱ ɣarki̱tɛk cua ji̱e̱k rɛy läätdä duëëli̱ kuthi̱ rɛy runti̱ kur 20.
Jɛn cua lat ɛ la ta̱a̱ di̱ëënyni̱ ti̱ ci rɔ guir kɛ wä ko̱o̱r "Di̱ëënyni̱ köör" ci̱ jua̱lkiɛn käny raar kä guickɛ ni̱ nhial.
Kä Tämpa̱l  ɛ mi̱ cuŋ kɛ cuɔ̱ŋdɛ, cua tok kɛ la̱t ɛ Ji̱ Japan ti̱ ɣarki̱tɛk Gyo Obata kɛ kɔr kä me ca ŋa̱c kä chambered nuati̱la̱th.
Kä Bathi̱li̱ka ca la̱t ce̱tk Ci̱e̱k Li̱cɛn( tuali̱ ti̱ ci̱ rɔk) kä kɛ kui̱c ɛ dɔ̱ŋ jɛn di̱tɛ la̱tɛ ɛ la ciɛŋ naath.
Kä ta̱a̱ ɣarki̱tɛkci̱ral kɛ ti̱ ca guir kɛɛl ti̱ gɔw ti̱ cuŋ kä luotkɛ rɔ̱ kɛ ta̱th kiɛ thuurɛni̱ kɔ̱kiɛn ti̱ ca naŋ kä ti̱ ca kɔn ŋa̱c kä ca la̱t ni̱ wal. 
Kä ɣarki̱tɛkci̱ral ti̱ ŋuan dë kɛ da̱a̱k rɛydiɛn kɛ körnölögi̱(thaany mi̱ ruac kɛ kui̱ thëm ŋɔaani̱) kɛ ta̱a̱diɛn min gɛɛrɔ gua̱a̱thni̱ ti̱ ŋuan kä no̱o̱ŋɛ ta̱a̱ mi̱ dɔ̱diɛn,ŋa̱th kɛnɛ ta̱a̱ kuthni, kiɛ cärti̱ ca rɔ̱ ka̱th, tɛknölögi̱, kiɛ ŋuan ti̱  luotkɛ rɔ̱ kɛ nyuɔ̱th ca̱a̱p ti̱ pay ben.
Gua̱a̱thni̱ ti̱ ŋuan ca̱a̱p dɔ̱ŋ de̱ kɛnɛ ti̱ yi̱e̱kɛ(pa̱a̱ciini̱), kä mi̱ ci̱ ca̱a̱p  rɔ̱ gɛɛr jɛn ni̱ ciaaŋ bi̱ kɛn wä ɛ määth,kä ɣarki̱tɛkni̱ ɛ ŋi̱i̱c kɛnɛ läth cäri̱ ti̱ pay tuɔɔk lät.
Niɛ gua̱a̱th ɛmɔ cu cär Reniaththan cuɛrɔ cu tok rɛy I̱tali̱ kɛ mi̱ ci̱e̱ 1424 kä cukɛ däkpiny rɛy Yurɔp kɛɛliw kɛ kɔɔr ruuni̱ ti̱ 200, kä Pi̱rɛny,Jɛrman, Iŋgi̱li̱th,kɛnɛ I̱thpɛny Reni̱aththanni̱ cua kɛ ŋic kɛ ca̱a̱p ti̱ cäät(päär),duŋni̱ ɣöö cu ciɛŋkiɛn la nɔmɔ kärɔadɛ.
Kɛ kɔr kä mëë ci̱ ɣarki̱tɛkci̱ral ca yi̱kdɛ lɛ päl,cu tuook ni̱ ɣöö ba tëë wal nyɔk kɛ ti̱e̱m kä cukɛ loc latdädiɛn.
Kä cu Ji̱-I̱thpɛny cua ta̱a̱ ja̱liɛn nyɔk kɛ luɔ̱c rɛy ruuni̱ ti̱ 100 kɛ kɔrɛ ɛ la jäl mi̱ luockɛ, kä jɛn cɛ thi̱a̱k bä cua naŋ i̱ kɛ ji̱-I̱thpɛny ca wädiɛn wi̱i̱ni̱(rui̱c kɛ buɔ̱m) nyɔk kɛ loc thi̱n.
Ce̱tkɛ  mannɛri̱th ɣarki̱tɛkci̱ɛr ɛ duŋ Villa Pärnɛthɛ kä Kapraröla rɛy wec mi̱ ŋuɛth-ŋuɛth mi̱ te ge̱e̱kä. Ro̱m
Kɛ rɛy Ɛntuɛp, Reniaththance(ja̱l ji̱-Yurɔp) kɛnɛ Mannɛri̱th(ciɛŋ ji̱-I̱thpɛny) ta̱a̱diɛn cuɛ cop rɛy I̱ŋgi̱lɛn, Ji̱ɛrmani̱, kɛnɛ nhiam kɛnɛ caam Yurɔp rɛydɛ kɛɛliw.
Kä Reiaththance ca̱rɛ kɛ ciaaŋ kɛɛl cuɛ duɔ̱p lɛp kɛ lɔar kɛnɛ ji̱öth ti̱ ŋuan ti̱ cua cäät.
Ɣarki̱tɛci̱ral thi̱o̱r kä ɛ la̱t cärä, lat ŋɔaani̱ kɛnɛ gɔ̱a̱r kɛ kui̱ ɣarki̱tɛkci̱ral.
Ɣarki̱tɛkci̱ral thi̱o̱o̱r ɛ thi̱o̱o̱r ŋi̱i̱cä ni̱ ciaaŋ, kä thi̱o̱ri̱kɛ nyoth kɛ ni̱ ɣöö bi̱kɛ cieŋ thi̱ääkä kiɛ bi̱kɛ lät rɛy duëëli̱ gɔ̱ɔ̱rä.
Nɛmɛ /ci̱ɛɛ jɛn min lotdɛ, cieŋ të i̱nɔ, kɛn lät ti̱ ce̱tkɛ tɔ̱tɔ̱ i̱ /thiɛlɛ kɛ, jɛn nuŋɛ ni̱ lät ti̱ ŋuan ti̱ /kän rɔ̱ kɔn lot kɛ pe̱k ëëwal.
Cuɛ ce̱tkɛ mi̱ ca gɔ̱a̱r-piny kɛ 27 kɛnɛ 23 BC, ɛ jɛn kärɔa di̱t ɔ kä tuook tin lät ɛntäämɛ kä ki̱la̱thi̱kal ɣarki̱tɛkci̱ɛr kɛ ɣöö bɛ kulɛ ŋot thi̱n.
Jɛn cua thöp ɛ ŋuɔ̱t ɛ dɔ̱kdiɛn kä ŋuɔ̱t tin di̱t kä ɣarki̱tɛkci̱ɛr tin ca lat i̱ ba guɔ̱ɔ̱r,rɛydiɛn kɛ ɣöö bi̱ kɛnɛ ti̱ ba guɔɔ̱r: Pirmi̱ta̱th, yuti̱li̱ta̱th, benuthta̱th, cua kɛ luoc rɛy ruuni̱ ti̱ kur 17 ɛ Thiɛr Henry Wotton kɛ thok liŋli̱thni̱ kɛ ri̱e̱t ti̱ cuŋ i̱ nɛ, kuak ti̱ tää luot kɛnɛ kä ro̱ŋkɛ(lotdi̱ɛni̱ köcdiɛn(ta̱th), lätdiɛn mi̱ ro̱ŋ,kɛnɛ gɔɔydiɛn(lɔ̱ɔ̱liɛn).
Ni̱ mëë cua thi̱o̱o̱ri̱ ɣarki̱tɛkci̱ral riali̱kä(nëndiɛn puɔ̱ɔ̱ny duëli̱), kɛ ti̱ tɔt kärɔ̱ kɛn tëë cua tɔp.
Kɛn thi̱o̱o̱ri̱ tɔ̱tɔ̱ /kän tekɛ luäŋ kä ɣarki̱tɛkci̱ɛr ɛ thi̱a̱k kɛ ɣöö bɛ cop ɛ gua̱a̱th ɛmɔ.
Nɛmɛ rɛydɛ cuɛ rɔ ri̱e̱t ɛ mi̱ thi̱a̱k kä Art Nouveau rɛy Uk,kɛ cäätni̱  tëë ca nyoth ɛ Ca̱rlɛth RennieMaki̱ntɔth,cuɛ tekɛ luäŋ kɛ rët Vi̱enna kɛrɔ.
Kä do̱r ëë ca dap kɛ jɛn di̱ɔ̱k-da̱a̱r runti̱ ti̱ kur da̱ŋ 19 jɛn cu te thi̱n ɛlɔ̱ŋ kä cukɛ tekɛ baŋ ti̱ ŋuan tëë ca lat ɛ Thëmper kä jɛn cɛ matdɛ ni̱ tin buɔ̱m-buɔ̱m lɛ̈ɛ̈ŋ tin la muaŋkɛ kɛnɛ ca̱a̱p(dup) ti kök-kök(wiɛc-wiɛc).
Cu bendɛ ɛn min thi̱a̱k(ta̱th) ɛmɛ cär tɔ̱tɔ̱ lo̱k kä Le Kɔrbuthi̱er kɛ buɔ̱m puɔ̱ɔ̱nydɛ cuɛ la̱t woc.
Dɔ̱diɛn më cu tek luäŋ kɛ cääriɛn kɛn thi̱o̱o̱ri̱ kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ ɛ Ebenedher Howard,jɛn ram më tuook ja̱l rɛ̈ɛ̈k kakä.
Ni̱ kɛ nhiam mëë la̱th kɛ jɛ lät ɛn ri̱e̱t ɛmɛ i̱ ɣarki̱tɛkci̱ɛr  ɛ thi̱a̱kɛ(min pay ben) rɛydɛ ɛn ɣöö ba ka̱mraar cu tuɔɔk kɛ bok mi̱ ca ci̱o̱kdɛ gɔ̱r ɛ Otto Wagner, jɛn mëë tho̱p cäätni̱ la̱tdɛ kɛ nyuɔ̱thdiɛn kɛ  dääk Vienna kɛ lat ëë latdɛ ta̱th nouveau, kɛnɛ mëë nööŋ ɛ  ŋi̱i̱c kä gaat duël-gɔ̱rädɛ.
Para̱ŋ Lioyd Wright,rɛy lo̱kä kɛ mëë pay ben kɛ di̱lɛ guäc ɛ nyɔk, jɛn kɛ ta̱a̱dɛ ɛn thi̱o̱o̱rɛ, cuɛ naŋni̱ jɛ kä ɣöö ba min la thuɔ̱kdɛ gɔ̱r piny.
Wright cuɛ la̱tni̱ gɔ̱rɛ ɛlɔ̱ŋ kä cuɛ cuɔ̱ŋ kɛ rɔmdɛ thi̱n kɛ runti̱ kur 19 kɛ guäcdɛ kɛɛ ta̱a̱th ce̱tkɛ pɛl-pɛɛl te ramɔ kɛ mi̱ rɛlɛ.
Nɛmɛ cua jɛn mëë jak gɔ̱a̱a̱r rɛy duëli̱-gɔ̱rä ce̱tkɛ Dalibor Vethɛli̱ kiɛ Alberto-Perɛth Gömɛth, kɛ rɛy ruuni̱ ti̱ thi̱a̱k ɛ lɔ̱ŋ ɛ cu duɔ̱p Pilöthöpi̱kal cuɛ re̱p rɛy ri̱thääcä(mi̱ görkɛ ŋäcdɛ) kä  thi̱o̱o̱ri̱ ri̱cä mi̱ pay ben(cäät. Jɛppi̱rɛy Kippnith kiɛ Thanpord Kwinter.)
Nɛy ti̱ kɔ̱ɔkiɛn, ce̱tkɛ beatridh Kölömina kɛnɛ Mary Mcleod,cu kɛn lɛ̈ŋ tëë liŋkɛ kɛ kui̱ ɣarki̱tɛkci̱ɛr re̱p kɛ ɣöö bi̱kɛ cop lɔɔc ɛ te tin ti̱ɛɛni̱ kiɛ tin tɔt thi̱n të caa ɣarki̱tɛkci̱ral gaŋ jɔk kɛ ɣöö bɛ cop kɛn cäärdial ɛ tɔ̱ cukɛ gua̱thdiɛn thuɔ̱k.
Rɛy thi̱o̱ri̱kiɛn, ɛn ɣarki̱tɛkci̱ɛr cua ta̱a̱dɛ pa̱a̱r kɛ thok  mi̱ dë cak kä dë nyɔk kɛ ca̱k gua̱a̱thdiaal mi̱ ci̱ naath kɔn ruac kɛ jɛ.
Ni̱ kɛɛ 2000, ɣarki̱tɛkcural thi̱o̱o̱r cuɛ röm kɛ ben rɛ̈kni̱  nhial kɛ pɛ̈th kɛnɛ cuɔ̱p wecmuɔ̱ɔ̱n.
Rɛy ruuni̱ da̱ŋ wäl tëë ci̱ duɔth jɔl, cuɛ tekɛ kɛ mi̱ ci̱ rɔ yuɔt thi̱n mi̱ cɔali̱ "Di̱gi̱tal"Ɣarki̱tɛkci̱ɛr.
Ɣarki̱tɛkni̱ bä cua täth ce̱tkɛ ta̱a̱ guäc-ɣɔrganikä kɛ la̱t rɛy kä tëë ɣɔ̱ɔ̱nkɛ kɛ no̱o̱ŋ kä mi̱ pay tuɔɔk.
Ni̱ mëë ti̱ti̱ kɛ ca̱a̱p ɣarki̱ti̱ciral ti̱ pay rɔ̱ ka̱a̱th, cu thi̱o̱o̱ri̱ kɛnɛ Ɣarki̱tɛkni̱ cukɛ lät kɛ kui̱ rikni̱ ti̱ti̱,kɛ no̱o̱ŋ thi̱o̱o̱ri̱ nhial kɛnɛ cär ce̱tkɛ Partick Schumacerä Paramëtriki̱thi̱m.
Bai̱dhantian ɣarki̱tɛkci̱ɛr ɛ ɣarki̱tɛkci̱ɛrä duŋ Bai̱dhantian Empire(Rui̱c),kui̱ caam kä Röman Empire.
Tëë gɔw tëë la̱a̱ŋ kä /thiɛl päar nyin möthiakkni̱ kä ca cuŋ ɛrɛp ɛ wä buay kɛ rɛydiɛn kä  wëë jak ni̱ lɔc(jiɛcdiɛn)duëli̱ kuɔth kä muɔr.
Tha̱a̱ŋni̱ ri̱i̱wni̱ cua kɛ la̱t  bä kɛɛ amarble(guiy päämni̱).
Ji̱ɛn ti̱ti̱ puath-puath ti̱ gɔw, ce̱tkɛ kɛ thaaŋni̱(laŋrɛpni̱).kɔamni̱ tho̱o̱cni̱,tharbëtni̱, gua̱th tɔ̱wäbuɔkni̱ kɛnɛ kothni̱ ca la̱t kɛɛ da̱a̱p ɛ gɔaa ɛlɔ̱ŋ,te rɛydiɛn kɛ lɔ̱ɔ̱l ɛn Bai̱dhanian.
Kä gua̱th pälä tëë ca la̱t kɛ la̱t rɛy ci̱ëŋ, rɛydiɛn kärɔa ɛ jɛn ëë gɔaa ni̱ jɛn,kɛ ɣöö bööth luak la wä ni̱ kɛn rɛy kärɔa̱,gua̱a̱th in tekɛ guɔ̱k da̱ŋ di̱ɔ̱k ca päl ɛ gua̱a̱ mi̱ rɛl rɔ.
Nɛy tin te rɛy Kathedral kä Thian Mark, Venice(1071) tekɛ nhök kɛ nyin Jɔ̱ɔ̱n Ruthkin.
Kä guɔ̱k tin te kui̱c caam kɛ cuoor,kɛlony kɛnɛ de̱t tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ la ŋuɔ̱tkɛ kɛ,duŋni̱ tit kɛ kɛ kɛɛl.
Kä guɔ̱k ɛ tɔ̱ ca kɛ la̱t kɛ ti̱ gööl kä ca go̱l ɛ la gua̱a̱th ŋuɔ̱tni̱.
Kä guɔ̱ɔ̱kɛ ci̱kɛ thi̱ääŋ kɛ ji̱th juaacni̱ ti̱ gööl ku kɛ la tɔ̱ɔ̱c.
Kä ti̱e̱c tin kɔ̱kiɛn amääni̱  tëë ci̱ däk  ce̱tkɛ Palaath ëë di̱i̱t ëë ci̱ ji̱ää ni̱ Kɔni̱thtanti̱nöple kä päänydɛ ëë ca nyɔk kɛ la̱t Kɔni̱thtani̱nöple( kɛ 192 tawɛri̱) kɛnɛ Bathi̱li̱ka Ci̱thrɛrn(kɛ ki̱la̱thi̱kal tëë caa lät guɔ̱ɔ̱k ɛ nyɔk).
Kä Palëölögan gua̱th ëë cuɛ nyoth ɛ gɔaa rɛy duël kuɔth tëë ŋuan tëë kɔn rɛy I̱thtanbul, cua kɛ ŋa̱c ce̱tkɛ St.Thabi̱ör kä Kööra kɛnɛ St.Mary Pammakari̱thtɔth.
Kä Due̱l Kuoth Holy Apostles(Thɛththalöni̱ki̱)ɛ mi̱ rɛlrɔ mi̱ ca täth kɛ ta̱th ɛ nhiamdiɛn kɛ gua̱th kɛ guut runi̱ tɔ̱tɔ̱ kä  päänydɛ raar cala̱t kɛ pääm ti̱ cäät ti̱ ca car kɛ thopni̱ ti̱ gööl ti̱ mat kɛ liɛt kɛnɛ thi̱mɛthi̱ni̱.
Kä Thian Therji̱öth(St.Sergius) Kɔni̱thtanti̱nöple, kɛnɛ Than Vitale, Ravenna, kɛ Duël Kuɔth ta̱a̱diɛn la̱t däär,kä gua̱th in te piny kä min ca gul jɛn ca re̱p kɛ ɣapthi̱dali̱ kɛ wädɛ kä ɣɔktagɔn.
Nɛmɛ ɛ gua̱a̱th mi̱/ci̱ tiath, tëkɛ 260 ft(80m) bäärɛ, kä gua̱th in di̱tni̱ jɛn min räthni̱ kä 100 ft( 30m)ɣäp-ɣäpdɛ,rɛydɛ kɛɛliw ca kum kɛ go̱o̱kdɛ.
Kä Holy Apostles(runti̱ kur 6th)Duumni̱(mi̱ ca go̱k) dhie̱e̱c cua kɛ la̱t ɛ ca car ɛ la mi̱ ca ri̱e̱w; kä go̱k da̱a̱r ɛ jɛn ɛ di̱t ɛ nëë.
Tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ kä gua̱a̱th ɛ wä däär ɛ i̱thkuɛr(tëkɛ guɔ̱k ŋuan), tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ bɛ a octagonal(mi̱ tekɛ gua̱k wäl), kiɛ cu kɛnɛ bädäk ri̱i̱wni̱ kä thaak kɛn go̱k ɛ/ci̱kɛ ŋuaan,kä thokin di̱i̱t kɛnɛ guɔ̱ɔ̱kɛ ciwkɛ ɛ päär.
Cuɛ ŋot ɛn nhiam ca i̱thkuɛr court(kɔɔt) la̱th thi̱n.
Piny da̱a̱rɛ ɛ lotdni̱ go̱o̱kdɛ ɛ ambo(pulpit mi̱ di̱i̱t),ɛ jɛn gua̱a̱th in Ruackuɔth ɛ kuɛɛn kɛ thi̱n,ɛ bɔ̱ piny kä pulpit ɛ jɛn min la ji̱-puɔnyä ɛ ke̱t thi̱n. 
Thäp kɔamni̱ ti̱ ba̱r-ba̱a̱r tekɛ kä ri̱e̱w min ca guk nhiam kä te kɔm bo̱o̱thä dääriɛn ɛ ca ri̱e̱t caam kä bɛ cu guic ɛ la thi̱ŋ.
kä go̱o̱kni̱ kɛnɛ ci̱i̱liŋni̱(kiɛ nhialɛ) ɛ wä raar ca kum kɛ ŋɔak kiɛ tali̱ nyin Röman ti̱ gööl.
Cuɛ tekɛ ti̱ ca ŋic kä Bai̱dhantian kɛ mëë ca gɛr min cua ji̱ek rɛy dääkädiɛn kɛ gua̱th ëë nhiam kä duël tëë ca la̱t ɛ I̱thla̱mik rɛy Thi̱i̱ria(709-715).
Thopni̱ 70 cm * 35cm * 5 cm ɛ kɛn ca lätdɛ , kɛnɛ thopni̱ cua kɛ dɔp kɛɛl kɛ mɔrtaar ɛ di̱tdɛ deɛ pa̱a̱r kɛ 5 cm.
Cuɛ ce̱tkɛ jɛn mëë ci̱ nyin Hagia Irene nyoth ɛ lɔ̱ŋ cuɛ  gaŋ ɛ ɣöö de kɛn cäät kam ɛn rɛydɛ kɛnɛ raarɛ kɛ la̱t ëë ca läätni̱kɛ.
Ca̱p ta̱th ɛmɛ cuɛ jak ni̱ ɣöö ba kɔ̱kiɛn ti̱ ŋuan täth, ce̱tkɛ St.Peter's Basilica. 
Kä mëë ca täth ɛ la min jɔkdiɛn ɛ Hagia Thöpia,min cu ŋot cuŋä määniɛ  täämɛ,jɛn cua guɛc thi̱n ɛ Emperor(Rui̱i̱c) Juthi̱tnian.
Göthik ta̱th ɛ(tuumni̱ ta̱thdɛ) ɛn ca̱p ta̱thdɛ ɛ jɛn cua ŋa̱c rɛy Yurɔp ɛ lɔ̱ŋ kɛ guut ruuni̱ ti̱ kur 12 ɛ bä kä run ti̱ kur 16, kɛ jɛn gua̱th ɛmɔ ɛ jɛn pe̱k ɛn nhiam kɛnɛ jɔk Middle Ages(Run Da̱a̱r),cuɛ räth ni̱ kä run ti̱ kur 17 kɛnɛ run ti̱ kur 18 rɛy wi̱i̱cni̱ ti̱ kɔ̱ŋ.
Kä ca̱a̱p ta̱th kɛ jɛn gua̱th ëë dan tha̱a̱ŋgua̱a̱thni̱ cɔal kɛɛ opus(mat kä ti̱ gööl) Francigenum(lit.
Kä mëë nhiamdiɛn kä kuur(engineering) kɛ tukdɛ kɛ ben kä  ɛ kɛl kä ciɛŋ nyinä ta̱th tin kɔ̱kiɛn ɛn ɣöö ba do̱o̱ri̱kɛ ɛ bär kiɛ ɛ räth ɛ wä nhial.
Ci̱eŋni̱ cu te i̱nɔ, /thiɛlɛ mi̱ cu jɛ nyoth i̱ cuɛ tekɛ röm kam  ta̱th(ɣarkitɛkci̱ɛr) Ji-Ɣarmania kɛnɛ ta̱a̱ ëë bɔ̱ kɛ ca̱p ta̱th Göthik nhial rɛy  Cuëëc Yurɔp.
Rɛy ca̱p ta̱th Göthik, cuɛ guɛ̈l kɛ ki̱la̱ththi̱kal ɣarki̱tɛkci̱ɛr,kɛ guäc ɛ ca nɛn cuu thi̱ëëkni̱  jɛn kɛ yäri̱ ciaaŋä cuɔ̱p(ben ŋɔani̱ nhial) kɛnɛ läthdiɛn lät.
Kä ri̱e̱t 'tharathɛn' cuɛ ŋot la̱tkɛ jɛ rɛy ruuni̱ ti̱ kur 18th kä jɛn mëë lotdɛ ɛlɔ̱ŋ nyoothɛ ni̱ Muthilimni̱ diaal të ci̱ wi̱i̱ käm kɛ ko̱r, cu amääni̱ Moori̱ kɛnɛ Arabni̱.
Jɛn /känɛ liŋ ɛn ca̱p ta̱th ëë bumni̱ jɛn cuɛ lo̱k i̱ bɛ la̱th nhial kä Göthik pua̱a̱ny kä St. Paul's, ëë pay la̱t, ci̱eŋni̱ mëë ca kok kɛ ɣöö bɛ la̱t.
Gɔ̱ɔ̱r ti̱ ŋuan cu kɛnɛ naŋ ɛ cuŋ kɛn kɛ lo̱k kä nɔmɔ, tɛr jɛ ɛn ca̱p ta̱th Göthik kä cu thi̱ëëk ɛ lɔ̱ŋ ɛ /ca go̱r i̱ bɛ cop rɛy Yurɔp kɛ dup kɔ̱kiɛn, ce̱tkɛ I̱pɛny kiɛ Thicili̱.
Jɛn bä cua tiam ɛ ŋuɔ̱t theolögi̱kal tin cɔalkɛ buay mi̱ di̱i̱t kɛnɛ ca̱a̱p ti̱ dë nhialɛ jakä mi̱ gɔaa kɛnɛ ɣöö ba cuɔ̱ɔ̱ŋ ti̱ ba bäärɛ re̱p la̱th thi̱n kä bi̱ wäärnyiini̱ cu guic ɛ la ti̱ di̱t..
Ri̱e̱w-nhialɛ cua kɛ jakä te lät rɛy tha̱a̱ŋ kä Kathedral kä Durban(1093-) kɛnɛ rɛy Leththay Abbey rɛy Normandy(1098).
Kä Duchy rɛy Normandy, ɛ tha̱a̱ŋ rɛy kä Argebin Empire cuɛ määni̱ runti̱ kur 13, cuɔ̱ŋdɛ rɛlɛ ta̱a̱ Göthik.
Cäät kɛl ɛ nhiamdiɛn, kɛ Norman Göthik ɛ Bayeudh gua̱a̱th ëë cua Römanethkue kathedral thodɛ min di̱i̱t kɛnɛ gua̱a̱ kuayni̱ cua kɛ la̱t ce̱tkɛ ca̱p ta̱th Göthik.
Kuotanceth Kathedral cua nyɔk ɛ la̱t kɛ ta̱a̱ Göthik kɛ tuk 1220.
Thujɛn cuɛ tha̱a̱ŋ duël kuoth Romanethkue mëë ci̱ dɔŋ nyɔk kɛ ta̱th kɛ cuɔ̱ɔ̱ŋ nhial(ci̱i̱liŋ) rɛydɛ kɛ ɣöö cuɛ pa̱a̱nyni̱ kulɛ woc kɛ pälɛ kɛ gua̱a̱th kɛ kui̱ wäär-nyiini̱.
Kä ɛ nyɔk, jɛn cuɛ wäär-nyiini̱ gaakni̱ ti̱ guɔ̱l-guɔ̱l la̱th jɔɔ thi̱e̱k nhiam luaak.
Durɣam Kathedra̱ ɛ jɛn cathedral ɛ  nhiam mi̱ ca moc kɛ ri̱i̱wni̱ nhial(ci̱i̱liŋ),la̱t jɛ kam 1093 kɛnɛ 1104.
Ramkɛl mi̱ la tääth kä jɛn ŋäth ɣöö cɛ lät kä Thɛni̱ Kathedral, ɛ Wlliam gua̱n Thɛni̱, kɛ kɔrɛ cuɛ wä ka England kä cuɛ ben ɛ la tääth(ɣarki̱tɛk)jɛn tëë kam 1775 kɛnɛ 1180, cuɛ gua̱a̱ kuaayni̱ nyɔk kɛ lätni̱ kä Kanterbury Kathedral kɛ ca̱p ta̱th  ëë pay ben kä Göthik. 
Duël Kuɔth Göthik kä Pi̱rɛny cua kɛ luäŋ gua̱thkiɛn diaal kɛ gëër kɛn gëëk-kiɛn gua̱a̱th ɛ thi̱a̱k kɛ  kuaay ni̱ kä St. Denis,kä cuɛ kɛ moc cuɔ̱ɔ̱ŋ rɛw ti̱ ba̱r-ba̱a̱r kɛnɛ thi̱e̱e̱kni̱ da̱ŋdiɔ̱k nhiaam kui̱ cuëëcdiɛn.
Kä ta̱a̱th nyin Notre-Dame cukɛ räth kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛ päny mi̱ wuockɛ kä ba luɔc thi̱n, ri̱i̱wni̱ ti̱ dhök-dhöök kɛ tha̱kdiɛn kɛ päänyni̱ raar ti̱ ca röm kɛ go̱o̱k wec pa̱a̱nyni̱.
Jɛn la̱tdɛ cua guɔ̱ɔ̱r ɛ William Raan-Li̱ŋli̱th cuɛ raan Pi̱rɛny guäl mëë ca cɔal kɛ ci̱ötdɛ.
Tierceroni̱-riali̱ ri̱i̱wni̱ nhialɛ-cuɛ ce̱tkɛ mi̱ ɛ jɛn ji̱o̱liɛnkɛ ɣöö ba nhialɛ la̱t i̱nɔ ɛn Licoln Kathediral, cua kuëŋ thi̱n c.1200.
Kä ti̱c ɛ nhiam mëë ca la̱t ɛ bäär kɛ ta̱th Go̱thik ɛ Chartress Catherdral,cuɛ jɛn duel kuɔth indi̱i̱t  ro̱mä nath kɛ pal jɔk Pari̱th. 
Kä pa̱a̱nyni̱ cua kɛ pik kɛ gi̱dha̱a̱ni̱ ti̱ ca biil,ɛ di̱tni̱ ruac kɛ kui̱ Mëri̱ Nyami̱  /thiɛl luum,duŋni̱ ɣöö bä, rɛy guɔ̱ɔ̱k ti̱ tɔatni̱ kä wäär-nyin ɔ,ca nɛy tëë ŋunkɛ ca pua̱a̱nykiɛn thuɔ̱r thi̱n kɛn wäär-nyini̱.
Rɛy da̱a̱r Yurɔp, Göthik indi̱i̱t cu ca̱a̱p ta̱thɛ jɔɔc kä Holy Roman Empire,mëë nhiamdiɛn kä Toul(1220-) jɛn Roamenthlue kathedral cua nyɔk kɛla̱th rɛy dɛ kɛ ca̱a̱p kä Reimni̱ Kathedral ; kɛ kɔrɛ cua  Duel kuɔth Trierä Liebfraurekirche Parith(1228-),kɛ kɔrɛ cuɛ wä kɛ rɛy Reich, cuɛ tok kä Elithabethkirche kä Marburg(1235-) kɛnɛ cathedral kä Metx (c.1235-)
Wäär-nyiini̱ ti̱ ca ŋuɔ̱t ɛ päär cua kɛ kuëŋ thi̱n kä cua ka̱ra̱pɛ mi̱ buay ja te wa̱nɔ kɛ dääkni̱diɛn kɛɛ ji̱o̱metrikal mi̱ thɛmkɛ bëëri.
Kä ciɛŋ kɔ̱kiɛn kɛ kui̱ Göthik Indi̱i̱t cua kɛ la̱th kɛ gaak kä la̱thkɛ kä wär-nyiini̱ ti̱ ɣa̱p-ɣa̱a̱p,kä parkɛ kɛ thi̱n kɛɛ bar-trakeri̱,nhialɛ kɛnɛ bäär, kɛnɛ cuɔ̱ɔ̱ŋ ti̱ ba̱r-ba̱a̱r mi̱ bi̱ cop ni̱ nhial wi̱i̱ wär-nyiini̱, kɛ pa̱nyni̱ ti̱ ca moc guɔ̱ɔ̱k kä ca ci̱öt lɛ̈ɛ̈ŋni̱ ruac kuoth gɔ̱r thi̱n nhiam luaak kɛnɛ guɔ̱ɔ̱kiɛn.
Kä nhialɛ kɛnɛ pa̱nyni̱ tin ciɛw-ciɛw nyin Pi̱rɛny Rayonnart Göthik cua kɛ jak te thi̱n kɛ la̱th cuɔ̱ɔ̱ŋni̱ ti̱ bär kɛ ɣ öö  bi̱ ne̱e̱ni̱ gua̱thdiɛn ɛ ti̱ ɣa̱r-ɣa̱a̱r kɛn ca̱riɛn  kɛ muɔ̱cdiɛn kɛ ca̱a̱p,cua kɛ la̱thi̱n kɛɛ irɔn.
Manthɔn cuɛ guir kɛ ca̱r ne̱e̱ni̱ wär-nyiini̱ la̱t-cuɛ tok kä ji̱o̱metrikal in thi̱a̱k cuɛ ben kä retikulɛt(mi̱ ce̱tkɛ te̱k buɔyɛ kä) kɛnɛ curbi̱li̱near(mi̱ gɔ̱l-gɔ̱l)-kɛ la̱tdiɛn thi̱ ɛ ca kɛ ŋuɔ̱t ɛ päär.
Duël Kuɔth tëë ca la̱t kɛ ca̱a̱p ti̱ti̱ ɛ Wɛthmini̱thɛr Abbey(1245-),ɛ cathederali̱  tin te kä Lichpi̱e̱l(kɛkɔr 1257-)kɛnɛ Edhetɛr(1275-), Bath Abbey(1298-), kɛnɛ retro kuaayni̱ kä Welli̱ cathedral(c.1320-).
La̱t kɛ mi̱ gɔ̱a̱lkɛ cuɛ rɔ dɛ rɛl ɛ nëë.
Cäätni̱ kɛ tëë ca la̱t kä Pi̱rɛɛny Pilamböyan cukɛ te thi̱n amääni̱  nhiam cue̱cdɛ ɛn Rouen cathedral, kɛnɛ gua̱th ɛ lotni̱ nhiamdɛ ɛn Thianti̱-capëllɛ de Vincennes(1370ni̱) kɛnɛ  kuaay  Duel Kuoth kä Mont-Thiɛn-Mikëël abbey(1448).
Jɛn cuɛ jɔɔc ɛ la mëë nhiamdiɛn ëë gakkɛ kä ɛ Duek ëë ca da̱a̱k(c.1332) kä Old St.Paul's Cathedral  rɛy Lɔndɔn ɛ larɛ William de Ramthey.
Perpendikular kɛ tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ cɔalkɛ jɛ Röm(tuŋ) in Diɔ̱ɔ̱kdiɛn kä jɛn cuɛ te lät kɛ kɔr ruuni̱ ti̱ kur diɔ̱k ;kä ri̱i̱wni̱-pua̱a̱nydɛ nyin köt kä Duel Kuɔth Chri̱th,Oxford cua la;t kɛɛ 1640.
Kä Kua̱a̱r Pi̱rɛɛny cukɛ ŋäcdɛ kɛ nhiam ɛn ca̱p ta̱th in pay ben kä Ji̱ I̱talia, kɛ ja̱l de̱e̱cä Charleth VIII wä dɛ kä Napleth kɛnɛ Milan(1494), kɛnɛ ja̱lɛ kɛɛ Louth XII kɛnɛ Francis I (1500-1505) ɛ wä käpdɛ ɛ nyɔk kɛ Pi̱rɛɛny rɛy Milan kɛnɛ Genoa.
Kä Charteau de Blois (1515-24) cuɛ Guäc-ŋuaani̱ wi̱i̱ ti̱e̱c kɛnɛ lëpdɛ ko̱o̱tni̱.
Piny henry VIII kɛnɛ Eli̱dhabɛth I, England cua woc kä cuɔ̱ŋ la̱t ɣarki̱tɛkci̱ɛr  ro̱o̱lkɛɛliw.
Shute cuɛ bok ɛ nhiam ka̱mraar kɛ kui̱ kilaththi̱kal ɣarki̱tɛkci̱ɛr rɛy 1570.
Kä röm kɔɔyni̱ /cɛ tuɔɔk rɛy ta̱th Göthik ; ci̱ kɛn lät kɛ runti̱ kur ɛ thia̱kɛ kɛɛ Near East rɛy mëë ŋot /kän I̱thla̱m ni̱ ben amääni̱ mëë ci̱ I̱thla̱mik ɣarki̱tɛkci̱ɛr kɛ ta̱th,köc(röm) kɛnɛ ri̱i̱wni̱.
Kɛn lät kɛnɛ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ ɛ la ŋi̱i̱cni̱, ce̱tkɛ no̱o̱ŋni̱ ri̱i̱wni̱ tin gɔ̱k kɛ jɛ ɛ päär bääriɛn ci̱e̱ cuɔ̱ɔ̱ŋ da̱a̱rɛ,ci̱e̱ thi̱ŋ kɛnɛ dupkɛ cua la̱t kä Durham Cathedral, la̱tdɛ rɛy 1093.
Cɛ/ce̱tkɛ kɛ ri̱i̱wni̱ thëmi-cirkular in ca la̱t kä Roman kɛnɛ Romanethkuen, mëë di̱t thi̱ɛkdɛ di̱tdɛ ɛ wä piny,kä cuɛɛ pänyni̱ mi̱ thök-thöök go̱r, kä Göthik ri̱i̱wni̱kɛ la̱t kɛkɛ ɛ la ti̱ ca kɔc ɛ ca ri̱w kä ca gɔ̱k kɛ cuɔ̱ŋdɛ.
Kä raarɛ bɛ wä mi̱ tho̱tdɛ pääny ɛ cua kulɛ rɔm thi̱n ɛ bëër pa̱a̱ny kä kɛ kɔrɛ kɛ bëër nhial.
Cu lätni̱dɛ bɛc ɛlɔ̱ŋ kä kɛ,cuɛ cua̱  gɔ̱k ni̱ gua̱a̱th mi̱ pe̱k ɛ ci̱ɛk kärɔa.
Kä yɔ̱w ri̱i̱wni̱ kɛrɔ ɛ jɛn yɔ̱k cuɔ̱ɔ̱ŋni̱ kɛrɔ kä bi̱ römdiɛn thi̱ak pa̱a̱ny cu loor cua gɛr kɛ ca̱p thi̱ääri̱ mi̱ thi̱a̱k,mi̱ kɛl cua loorni̱ thiɛk mi̱ päär.
Kä mëë nhiamdiɛn kä ti̱ti̱ kä pay ben ɛ rëpdɛ kɛ ri̱iw mi̱ dɔ̱ŋ, cɔalɛ ɛ Tierceron, min yiɛth piny kamdiɛn.
Kɛn ri̱i̱w nhial ti̱ti̱ cukɛ ben ɛ päär ce̱tkɛ ta̱a̱ ëë ca nyoth kɛ ca̱riɛn bëëri̱ ɛ ca̱p ta̱th Göthik ëë wal.
Kä min rɛwdɛ cua cɔali̱ retikulated vault(ri̱e̱w nhial), minla röm mi̱ mat thi̱n kä ri̱i̱wni̱,rɛy triangli̱ kɛnɛ tin kɔ̱kiɛn  kä ce̱tkɛ ji̱o̱metrikni̱ ; la̱thkɛ kɛ kam kiɛ wi̱i̱ kä tin caa gɔ̱k ri̱i̱wni̱.
Ɛ cäätdɛ cua gua̱th ëë  te kärɔa kä  Gloucɛthter Cathedral(c.1370).
Kɛn kɛ kɔrɛ cukɛ  jɛ lɛl ɛ la thɛni̱, kä Notre-Dame de Parith kɛnɛ Canterbury rɛy England.
Rɛy gua̱th ëë te Göthik Indi̱i̱t thi̱n, cua mi̱ pay tok nyoth, ɛ caa mat kɛ ti̱ caa dääriɛn rith kɛɛl kä caa kuäth kɛ ti̱ ce̱tkɛ ciik, kiɛ kuatni̱, wä kɛn nhial kä ri̱i̱wni̱ nhial.
Rɛy England,kä yi̱e̱ni̱ ri̱i̱wni̱ ni̱ ciaaŋ cakɛ la̱t kɛ päämi̱ ti ca mat kɛ ciik,ba kɛ pa̱a̱r ce̱tkɛ ji̱th-jiɛn ti̱ caa ŋot ɛ päär.
Rɛy gua̱th rɛ̈ɛ̈ indi̱i̱t kä körinthian ,cuɛ tekɛ tha̱a̱ŋ ri̱i̱wni̱ ti̱ ca la̱t cettkɛ ji̱th-jiɛn.
Rɛy rökdiɛn ëë jɔkɛ,kä cuɔ̱ɔ̱ŋkiɛn ni̱ ciaaŋ ca thärkiɛn tuɔc(gɔ̱a̱l),kɛl la cupɛ ni̱ gua̱thni̱ ti̱ gööl kä cuɔ̱ŋdɛ.
Kä kɛn ta̱a̱th cukɛ la̱t mi̱ dɔ̱ŋ mat thi̱n; cuɛ tekɛ dup tuäc pi̱ nhial raar ; kɛn thiyk thoo päämni̱ gargoyleth tin ca kɛ car thoo pa̱a̱ny tin ca la̱th ɛ la be̱e̱r bɔlɔkɛni̱ min rɛwdɛ.
Kɛn cu kɛnɛ la̱th läth bä kɛ luotdɛ ;La kɛnɛ la̱t ci̱e̱ lööth tin la la̱thkɛ wi̱i̱ duëël kɛ luäkdiɛn kɛ ɣöö ca kɛ yian kɛɛl,kɛn lööth mi̱ ca kɛ ti̱ŋ kɛ läriɛn kɛɛ thaak palä,lär kɛ bɛ̈t maac kiɛ ka̱ra̱pɛ, kɛnɛ mi̱ tëkɛ ŋa̱a̱ri̱ ce̱tkɛ mi̱ ci̱ di̱ëënyni̱ juɔ̱c ko̱o̱r kiɛ lät tin kɔ̱ŋ.
Ni̱ mëë ca tok i̱ la̱tkɛ cathedral cuɛ run ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ,kä jɛn cuɛ kuak ti̱dial ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö di̱t kökdiɛn,ni kɛ jɛn gua̱th ɛ cɛ kulɛ wä thukɛ la̱t kɛ mëë gör kɛ naath,kä cu ta̱a̱dɛ rɔ cu göl.
Chartres cuɛ go̱o̱ri̱ ɣöö ci̱ë tekɛ luäŋ mi̱ di̱i̱t ɛ nëë mi̱ ca ca̱r ɛ rɛw ben guɔ̱ɔ̱r ; jɛn cua cɔal i̱ Töwɛri̱ bärɔw ɛ cua tekɛ guk mi̱ te kam thi̱ŋä kɛnɛ kuayni̱, amääni̱ in rɛlrɔ.
Më nhiam kɛnɛ Göthik Indi̱i̱t Laon Cathedral tekɛ i̱thkuɛr(guɔ̱k ŋuan) gua̱th mi̱ te buay thi̱n kä bäärɛ ɛ rɛɛtdɛ guk in te kui̱c cuëc; töwɛri rɛw kɛ nyin cuëc nhiam; kɛnɛ töwɛri̱ rɛw kɔ̱kiɛn tekɛ kɛ guɔ̱ɔ̱kni̱.
Rɛy Normandy, cathedrali̱ kɛnɛ duël kuɔth tin di̱t ni̱ ciaaŋ tekɛ kɛɛ töwɛri̱(ti̱ bäär) ti̱ ŋuan,ti̱ ca la̱t kɛ kɔr ruuni̱ ti̱ kur ti̱ ŋuan; kä ɛ Abbaye audh Hommeth(begun 1066), Caen tëkɛ töwɛri̱ bäŋuan kɛnɛ i̱pai̱rɛthni̱ la̱th nhiamdɛ, kɛ guɔ̱ɔ̱kkɛ kɛnɛ däärɛ.
Kä dääkdiɛn ɛ rip in la la̱thkɛ wi̱i̱ duël kä bärkɛ) tëkɛ ti̱ ce̱tkɛ ko̱o̱tni̱, ciik ti̱ guɔ̱l-guɔ̱l, ti̱ ce̱tkɛ mutni̱,tin  la la̱thkɛ ni̱ ciaaŋ wi̱i̱ cuɔ̱ɔ̱ŋ ni̱ luaak tin bär bɛ rɛtni̱ thi̱ŋ.
Amieni̱ Cathedral ca wi̱i̱dɛ moc rip mi̱ bäär.
Jɛn cua woc rɛy 1786 gua̱th ëë ci̱ porogram ben raar i̱ ba cathedral la̱t kɛ la̱t ɛ thi̱a̱kɛ, duŋni̱ ɣöö cua kapjɔk ɛ la mëë  pay ben mëë ca nööŋ ɛ Eujene Voillet-le-Duc.
Rɛy  England ɛn Göthik, Töwɛri̱ ti̱ ŋuan gua̱thdial la la̱th kɛ ɛ  gɔ̱kɛ rɛy thi̱ŋä kɛnɛ kamdiɛn kɛnɛ gua̱a̱ kuaay,cu teni̱ jɛn nhial kä tin kɔ̱ŋ.
Ɛn ɣööba towɛr gɔ̱k lääth jɛn kä Canterbury Cathedral rɛy 1493-1501 ɛ Jɔ̱ɔ̱n Wathtell. Jɛn ɛ ci̱ kɔn lät kä King Kɔllic kä  Kambridge.
Ɛn arch(wi̱c pa̱a̱ny) /ci̱ɛɛ ni̱ ciaaŋ min mat kɛ jɛ kärɛɛw rɛy ta̱th däärɛ ɛ  gɔ̱kɛ jɛ kɛ rɔm töwɛrä cuɔ̱ŋ mi̱ ca go̱r.
Cua ta̱th ɛ nyɔk kɛ tuk rɛy 1724 kɛ ca̱p ta̱th duŋ Nicholath Hawki̱thmoor,kɛ kɔr kä mëë nhiam Chri̱thtöper Wren mëë cu ca̱p ta̱thdɛ ŋun ɛ la mi̱ cɛ thur rɛy 1710, duŋni̱ ɣöö cuɛ nyɔk kɛ käp cuɔ̱ŋ rɛy 1727. 
Cologne Cathedral cua tok ni̱ kɛ rɛy kä ruuni̱ ti̱ kur 13,cua guɔ̱ɔ̱r ɛ ca̱r la̱th Amieni̱th Cathedral, duŋni̱ ɣöö cu thuɔ̱k ni̱ pänydɛ kɛnɛ pinydɛ gua̱a̱th in te töwɛr thi̱n kɔrää ɛ kɛn tëë ci̱ thuɔ̱k rɛy gua̱th Göthik ä. 
Kä töwɛr duŋ Ulm Mini̱thter cuɛ ca̱a̱t kɛ jɛ ,cua tok rɛy 1377, cuɛ cuɔ̱ŋ rɛy 1543, kɛn ɣöö /känɛ thuɔ̱k kɛɛliw amääni̱ rɛy ruuni̱ ti̱ kur 19.
Burgoth Cathedral jɛn ëë ca luäŋ ɛ cär tëë bɔ̱ kä Nothern Yurɔp.
Päny ëë ca cuŋ ci̱e̱ tha̱n jɛn mëë nhiam mi̱ ɛ jɛn päny ɛ ci̱ ben nhial, tuɔɔkɛ rɛy kä më ci̱ jɔɔc kɛ kɔrɛ kɛ bendɛ ëë nhiam kiɛ ɛ jɛn Röm(pointed) in Ji̱o̱lin 
Wi̱c pa̱a̱ny ɛ mi̱ ca la̱th lät ci̱e̱ muɔ̱c duɔ̱ɔ̱rä kɛ lɔ̱ɔ̱l, kɛ ɣöö kɛ rëp wär-nyiini̱ ɛ di̱t ɛ la dɔpkɛ kä ta̱th Gothik jɛn go̱o̱rɛ ɣöö bi̱kɛ buɔ̱m kɛ ga̱ŋdiɛn kɛ ji̱ɔm.
Päny thänä cu bärɛ rɔ re̱p ɛ bɛ copni̱ gua̱a̱ ɛ görkɛ kɛ läthdiɛn lät kɛn tëë ca nɛn rɛy ruuni̱ ti̱ kur 12 wär-nyiini̱ Chartres cathedral kɛnɛ rɛy "wäŋni̱ Deani̱th'' wär-nyiini̱ gakni̱ kä Lincoln Cathedral. 
Cuɔ̱ŋpa̱a̱ny kɛ ca̱r-päämni̱, cuɛ gɔa ɛlɔ̱ŋ kɛ muɔ̱cdɛ lɔ̱ɔ̱l kɛ ca̱a̱p Gothik, kɛ nhiam cuɛ la̱t kä Riemi̱th cathedral kɔɔr kɛ pɛ̈th 1211, rɛy kä Chevet cua la̱t ɛ Jean D'Orbiath.
Ca̱r-pa̱a̱ny cuɛ ga̱k kɛ kɔr c.1240, kɛ rëpdiɛn ɛ la ti̱ ŋuan kɛnɛ  jak thi̱ɛkdɛ kä kuiy.
Rayonnant bä cuɛ muɔldiŋ(tuocni̱ thoop) cak ɛ mi̱ dɔ̱ŋ kä ta̱th pa̱a̱ny,gua̱a̱th ëë cua ca̱p ɛ nhiamdiɛn la tuɔ̱mkɛ ni̱ gëëk kɛl kä thop, kɛ gëëk thopni̱ ti̱ da̱kɛ bëëri̱.
Kä mullioni̱(däkdiɛn bëëri̱) ɛ  ca̱p Ji̱o̱metrikal mi̱ lotni̱ ɣöö cua tuɔ̱ŋkiɛn toc kiɛ gɔ̱ŋ kɛ ca̱riɛn cuɛ rɔ tok.
Kä mullioni̱ cu kɛnɛ ti̱ guɔ̱ɔ̱rkɛ rɔ̱ ɛ ci̱kɛ tac kä guäciɛn jɔcɛ ce̱tkɛ thurɛ-Y kä ta̱thdiɛn ɛ la tɔpkɛ ni̱ jɛn kä ta̱th ëë wal.
Röm(pointed) ëë Rɛwdɛ(runti̱ kur r14)ca röm bëëri̱ ji̱ɛc kɛ jɛ ce̱tkɛ ja̱l thɔ̱a̱l,cua tak kä cuɛ mi̱ ce̱tk kɛ buoyɛ cak kɛ lätni̱dɛ ɛ cua cɔali̱ Tɔ̱k bëëri̱.
Kɛn thuurɛdiɛn tɔ̱tɔ̱ cɔal jɛ i̱ daggerni̱(mothkɛ ce̱tkɛ ŋɔ̱m), ci̱bo̱ni̱ rɛc kiɛ ti̱ te ŋuokni̱.
Cuɔ̱ŋ tin bum kä lotdni̱ piny kä bi̱ rɔ̱ tɔp dothni̱ kɛ bëër ti̱ cɛ ri̱e̱w kä kääp kɛn rɔ̱ kɛɛl bëëri̱ ɛ bäär kɛ ɣöö/ci̱kɛ bi̱ ti̱ath ɛ lɔath kɛrɔ̱ nhial ɛ bɔ̱ piny,kɛ the̱p mi̱ ri̱e̱w ɛ te kɛl jɔkä min dɔ̱ŋ ɛ wɔ̱ bär kä ciw.
Kä tranthɔmni̱(ti̱ ciw kä bär) la piɛkɛ kɛɛ ti̱ ɣööŋ rɛydiɛn (miniature crenellationi)
Ni̱ ciaaŋ La papkɛ nhiam kɛ kɛ, kɛnɛ rɛy pa̱a̱nyni̱ kä thi̱ŋ kä gua̱a̱ kuaayni̱ ba pap kɛ blind ɣarkɛdi̱thni̱(pääm ti̱ päär).
Ŋɔak 2 ti̱ kuumni̱ nhial 2 kiɛ ci̱i̱liŋni̱ tin la la̱thkɛ nhial cukɛ jɔɔc rɛy kä Romanethkue era kä cua kɛ lat rɛy Göthik era(runi̱ ).
Kɛn tekɛ nave ti̱ bär kä cɛ kɛ gul kä ba pua̱ny luak kuɔth cu la̱t kɛkɛ, gua̱a̱th in liak kuoth thi̱n ɛ ji̱ pɛ̈ɛ̈ric; tëkɛ ri̱i̱wni̱ ti̱ la gɔ̱k ni̱ luak cɔalkɛ i̱ trani̱thɛp ɛ räth kɛ ni̱ kui̱c caam, kä kuaay,cɔalkɛ bä chancel kiɛ prɛthbi̱tery, jɛn ni̱ ciaaŋ ba cu päl ɛ la gua̱a̱th clery.
Ɛn duɔ̱ɔ̱p cɔɔlɛ ambulatory min ci̱ gua̱a̱ kuaay gul.
Kä catherali̱ tëë nhiam, ce̱tkɛ Notre-Dame, cuɛ tekɛr ri̱i̱wni̱ ti̱ rɛt ni̱ kɛ gua̱th-bäkɛl ,kä cakɛ da̱a̱k kɛ thäp kɛnɛ rie̱wkiɛn, kä cu cathedrali̱ cua kɛ la̱t mi̱ thia̱ak mi̱ bum kä tekɛ  gua̱th ŋuanan, kɛ rie̱e̱wda̱ŋ ŋuan ti̱ nyoothɛ.
Tranthɛpni̱(tin ba̱r-bäär te wi̱i̱ duël) ciɛk ɛ nëë rɛy Pi̱rɛɛny Gothik ɣarki̱tɛkci̱ɛr, duŋni̱ ɣöö cukɛ ben bär kä cuak moc wär-nyiin gakni̱ ti̱ ba̱r-ba̱a̱r rɛy  gua̱th ëë te  Rayonnat thi̱n.
Rɛy England, tranthɛpni̱ ɛ kɛn tëë gɔwni̱ kɛn, kä cär kɛ kui̱ la̱t piny duël cukɛ ŋuani̱ kɛn kä rɛyPi̱rɛɛny cathedrali̱, kɛ mi̱ ca rëp thi̱n kä ca yiath pua̱a̱ny Lady Chapeli̱, ɛ Duel  octagönal Chapter kɛnɛ kɔ̱kiɛn ti̱ ca la̱t (guic cär kɛ kui̱ la̱t Thalithbury cathedralkɛnɛ York Mini̱thɛr). 
Cua jiɛn nhial kɛ gua̱th da̱ŋ ŋuaan.
Kä nhialɛ  jɛn mi̱ ciw-ciw, cɔalɛ ti̱ri̱apöriöm, min bä luäkɛ kɛ jakni̱ kä ɣäp-ɣäp kɛnɛ luäkdɛ kɛ ɣöö /cɛ bi̱ tɛɛth.
Ca̱p ɛmɛ cua la̱t kä Noyon Cathedral, Thɛni̱ Cathedral, kɛnɛ kɔ̱kiɛn tëë ca täth kɛ nhiam.
Cuɛ tekɛ tet mi̱di̱i̱t kɛ bathdɛ, mi̱ lotni̱ ɣöö kɛn ɣarkɛɛtni̱ de kɛnɛ ti̱ jorni̱ nhial.
Ɛn ca̱a̱riɛn ɛ cäät jɛn cua yi̱k rɛy England, kä Thali̱tbury Cathdral, Lincoln Cathdral, kɛnɛ Ely Cathdral.
Nɛmɛ cuɛ la̱tdɛ rɔ lot ɛ nëë kɛ ben kä ɣöö ba cuɔ̱ɔ̱ŋ pa̱a̱ny re̱p ɛ bär,min bi̱ thi̱ak wec duël kulɛ  thak kä cu amääni̱ raar pa̱a̱nyni̱.
Beauvaith Cathedral cuɛ pe̱kdɛ cop ɛn mëë lot rɔ kɛɛ Gothik teknölöji̱.
Gothik nhiamdiɛn cua naŋ kä la̱tnhiam Romanethkue ɛ thi̱a̱k ɛ. 
Kä pääri̱ röm in te tuɔ̱ŋ di̱ɔ̱k(tympanum) jɛn cuɛ lot ni̱ kä mëe jɔkdiɛn,  mëë ci̱ duɔth kä ca lät Duel Kuɔth Mëri̱ ɛ të kui̱c caam, kä cuɛ ben te kui̱c cuëëc kä Thi̱ɛni̱ honoured kä jɛn cathedral ɛmɔ kärɔa.
Kɛn cua guɔ̱ɔ̱ri̱ ŋuɔ̱t tëë ca lat ɛ Saint Thomas Aquinas cɛ lat i̱ gɔɔy ɛ "guäc kä ti̱ te kɛɛl" kiɛ ŋɔak ti̱ lät kɛɛl".
Rɛy England cua wär-nyiini gaakni̱ gɛr kɛɛ wär-nyiini̱ lancet ti̱ ŋuan.
Kä thukɛ cukɛ ɛ la ti̱ŋuan ɛ nëë ɛ ci̱kɛ riil,kä tekɛ däär kɛl kɛndial ka cuŋkɛ ɛ päärkɛ.
Kä töwɛri̱ cua kɛ moc kɛ lɔ̱ɔ̱l ni̱ kɛ jɛn gɔ̱li̱ min ca  gɔ̱l kɛkɛ, ni̱ ciaaŋ ca wi̱cdiɛn moc kɛ ti̱ ca thɛm ɛ päär.
Kä pi̱rɛɛny cathdrali̱ la di̱tni̱ guäc kɛ bäär nhiamdiɛn kiɛ nhiam duël, Engli̱th cathedrali̱, kɛ jɛn rɛy Gothik ëë nhiam, ni̱ciaaŋ la di̱tni̱ guäc gëëkkiɛn.
Jɛn cuɛ ben raar kä pi̱rɛɛny kɛ ɣöö di̱tni̱ guäcdɛ kɛ bärɛ nhaimdiɛn, kä cikɛ tin la carkɛ gëënikɛ woc kɛnɛ min te rɛy luaak kä te tuɔ̱ŋ-diɔ̱k kiɛ guɔ̱ɔ̱k-di̱ɔ̱k, kä kumɛ nhiam kɛ bi̱ɛɛl ti̱ tekɛ lɔ̱ɔ̱l nyin mödhiɛkni̱ rɛy ci̱ök ruackuɔth(möthiɛkni̱ tin täämɛ kɛ ni̱n tin te kɔɔr).
Kä I̱thkaptɔr Andrea Pithanö cu lɔcdɛ tɛɛth kɛ thi̱e̱kni̱ bröndhi̱  la̱t kä Florence Baptistry (1330-1336).
Dup ja̱l rɛy luak kuɔth ni̱ciaaŋ dera kɛl kiɛ rɛw,ɛn gua̱a̱th ɛ thi̱ääk kɛ kuaay ɛ wä kä guut kuec caam, bä de ji̱-pɛ̈ɛ̈ric kɛnɛ ja̱a̱l kulɛ wä kɛ jɛ.
Abbot Thujer mëë nhiam ɛ cɛ nööŋ kä thi̱i̱liŋ kɛnɛ ri̱i̱wni̱ pa̱a̱ny kɛ wuɔ̱ciɛn amääni̱  pa̱nyni̱ tin dho̱k kɛ läthdɛ kɛ ne̱e̱ni̱ ti̱ riaŋ,kä lɛp  kɛ  tha̱a̱ŋ duel kuɔth nhial kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛ min ca ŋic ɛ la" buay kuɔth"
Cuɛ tekɛ di̱ɔ̱k ti̱ cu te thi̱n ce̱tkɛ chapeli̱ kä Chartrɛth Cathderal, cu bärɔw te kä Notre Dame de Parith, Amieni̱th Cathedral, Parague cathedral kɛnɛ Kölönye Cathedral, kɛnɛ bäŋuan kä Bathi̱li̱ka duŋ Thiɛn Antho̱ni̱ duŋ Padua rɛy I̱tali̱.
Mëë rɛwdɛ mi̱ cua wä riali̱kä ɛ ka̱ncil kä Nikaea rɛy 787 cua la̱ri̱ : "Kä lät pali̱ Kuuthni̱ kɛɛ thuurɛni̱ /ca bi̱ päl ɛ la mi̱ ba thur ɛ ɣati̱thni̱ kärɔ̱;jɛn ɛ mi̱ ji̱ɛn kä ŋuɔ̱t tin ca la̱th gua̱thdiɛn ɛ Duel Kuɔth ji̱ Kɛthölik kɛnɛ Ji̱ Kuɔth tin te wa̱nɔ.
Ɛ määth,ci̱e mëë ci̱ ca̱a̱p wɔ̱kɛ bath,kä i̱thka̱lpci̱ɛr(ta̱th kämi̱ ca röm kä di̱ɔ̱ɔ̱k) cuɛ ga̱k ɛlɔ̱ŋ kä cua räth,ɛ cuɛ tin ca pap  thok duëëli̱ nhial bäl, kä nyɔk ɛ määth cuɛ kɔt nhial ɛ bäälɛ thukiɛn, määni̱ mëë cuɛ nhiam pa̱a̱ny kɛɛliw kum, ci̱e̱ rɛy Ji̱e̱wni̱ Cathedral, ɛ wä kä gëëkni̱, kä cuɛ ci̱e min te kä Amieni̱th Cathedral, cu mää nhiam pa̱a̱ny rɛci̱.
Nɛmɛ ta̱a̱dɛ cua la̱thni̱ thuurɛni̱ ti̱ gööl mëë cua guɔ̱ɔ̱r kä duël Kuɔth kɔ̱kiɛn.
Kä tympanum cuɛ te nhial däär pa̱a̱ny kui̱c Cuëëc nhiam kä Notre-Dame de Parith kɛ latdɛ ɛ ko̱k kiɛ kɛ gua̱a̱thdɛ ɛ laarɛ jɛ i̱ kɛ luk in jɔk,  ba ji̱-dueeri̱ yuɔr  rɛy  mi̱tdä maac,kɛnɛ ɣöö ba ji̱-cuŋni̱  naŋ nhial cuec Kuɔth.
Kä bɛ̈c-pua̱a̱ny gua̱th maac cuɛ a mi̱ nyoothɛ ɛ gɔaa kɛ ta̱a̱dɛ ci̱e̱ thuurɛ.
Kɛn cuɛ tekɛ tha̱a̱ŋ lääri̱ ti̱ guickɛ ɛ la thuurɛni̱ kɛ kui̱ nɛɛni̱ tin pal kuoth kä /kän gɔ̱a̱r,thuurɛ ni̱ cieyta̱n kɛnɛ bɛ̈c-bɛ̈ɛ̈c tin duäc kɛ dual  kɛn tin /ca ŋi̱i̱cni̱ duel kuɔth guur.
Cukɛ thuurɛ ni̱ gɛr rɛy ca̱a̱pni̱ ta̱th Gothik,ti̱ cua riali̱kä ɛ Eugene Viollet-le-Duc kɛ jɛn  rɛy ruuni̱ ti̱ kur 19th kɛ läthdiɛn thi̱n.
Ŋi̱i̱cni̱ Kuthni̱ rɛy Ruuni̱ Da̱a̱r,kärɔ̱ cuɛ ka gɔ̱r kɛɛ  Pseudo-Dionysius(gɔ̱riɛn ɛmɔ) min la Areopagite(Ji-ŋuɔ̱tni̱ Gi̱ri̱k tëë wal), ɛ run ti̱ kur 6th kä bok Mai̱thtik. De Coelethti̱ Ɣierarkia, jɛn ram mëë ca ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ rɛy monks(kɛ car ti̱ ji̱-ŋäthä) rɛy Pi̱raath, cua kɛ ŋi̱e̱e̱c i̱ buay-buay diaal kɛ Kuoth.
Kä wär-nyiini̱ tin te ge̱kä nhiam, ni̱ ciaaŋ tekɛ rɛy ti̱i̱pä,kä cu wär-nyiini̱ ɛ ti̱ nyoth Ruackuɔth ëë wal.
Kä ci̱ökiɛn cua kɛ bi̱ɛl pua̱a̱ny ne̱e̱ni̱ rɛy kä mi̱ riaŋ-riaŋ jɔɔkdɛ kä dɔap kɛ thi̱n kɛ mi̱ le̱th jɔɔ-ne̱e̱nä.
Sainte-Chapelle cuɛ ben ɛ ca riali̱kä ɛ bi̱e̱l ɛ thi̱a̱k(model) mi̱ läny chapeli̱ kɔ̱kiɛn rɛy Yurɔp.
Ne̱e̱ni̱ ti̱ wiɛc-wiɛc cua kɛ jak i̱ ne̱e̱ni̱ bi̱ɛɛli̱,kɔrɛ cua tha̱a̱ŋdiɛn kɛn ne̱e̱ni̱ bi̱ɛɛli̱ cuɛ kɛ la̱th piny ɛ na̱n kɛ ɣöö bi̱ ti̱e̱p kuec cuëëc ben kɛ gua̱a̱thdɛ.
Kɛl mi cuu  gɔaa ɛlɔ̱ŋ kä ta̱th Plamboyian jɛn ɛ Thiɛnte-Chapelle de Vincenneth ɛ tokɛ piny ɛ wä kä thi̱i̱liŋdɛ.
Kä  wär-nyiini̱ ne̱e̱n bi̱ɛɛli̱ cu la̱tdiɛn bɛ̈c lɔ̱ŋ kä cu kökdiɛn di̱t kɛ no̱o̱ŋni̱diɛn.
Kɛn gaakni̱ cu kɛnɛ thuurɛ ti̱ nyooth Nyami̱ thiɛl Luum ni̱ Mëëri̱,ka̱ kɛn ɛ nëë guëŋ kɛ rɛy duel Kuɔth kɛ ti̱e̱mdɛ, cu määni̱ Notre-Dame de pari̱th.
Kä Paliath  de la Cite rɛy Pari̱th, thi̱a̱kɛ kɛɛ Notre-Dame de Pari̱th, tuok kɛ jɛ rɛy 1119, jɛn cua gua̱a̱th ciaaŋ ŋuɔ̱tni̱ Kua̱r Pi̱rɛny amääni̱ 1417.
Ci̱eŋni̱ mëë, jɛn cua mal päl kɛ pɛ̈th kɛ ben mäcni̱ tin di̱t, kɛnɛ rɛy  runi̱ ti̱ kur 15th jɛn cua nyɔk kɛ ta̱th ɛ la ci̱ëŋ mi̱ gɔaa kä gua̱a̱th ciaaŋä kua̱a̱ri̱ 
Kä min di̱i̱t kä kɛndial kä ŋot thi̱n ɛntäämɛ jaa rɛy England min caa diw ni̱ jɛ  ɛ Mob Kuad kä Merton College rɛy Oxford University,cua la̱t kam kä 1288 kɛnɛ 1378.
Cua mi̱ duŋ duël-gɔ̱ɔ̱rä kä cäät kɛn cua täth kä Kuiin College, Oxford rɛy kä 1140ni̱, cärɛ mi̱ lätdɛ Reginald Ely.
Tha̱a̱ŋ duël-gɔ̱rä(kɔlicni̱),ce̱tkɛ Balliöl Kɔlic. Ɣɔdhpuɔɔt, cu kɛn naŋ ni̱ ta̱a̱ di̱ëënyni̱ Göthik ka̱thtɛli̱ kɛ ta̱th pa̱a̱ny kɛnɛ wuthni̱dɛ.
Jɛn cuɛ gɔ̱r rɛy 1447 i̱ jɛn go̱rɛ Chepl ɛ "rai̱li̱dɛ kä ɛ mi̱ di̱i̱t,wic-wic kä bi̱ jääny,yiɛth tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ piny ti̱ bi̱ gɔɔydiɛn räth ɛlɔ̱ŋ la lät ca rɛydiɛn ka̱m tiit kɛnɛ muɔ̱cdɛ  mi̱ thiɛl guut".
Kä pa̱a̱nyni̱ tekɛ gua̱th rɛw ti̱ pal ni̱ rɛydɛ, ɛ la pääny mi̱ ca la̱t ɛ bum ɛ tet kɛ ti̱ gaŋɛ ɛ/ca de luäŋ kɛ wuth kä thɛm kɛ pua̱a̱ny pa̱a̱ny min /ci̱ dɔwɛ luäŋ  ɛ cieŋ cɛ pɛny pua̱a̱nydɛ.
Ka̱thtɛl(cuɔ̱ɔ̱ŋ) ca kɛ wil kiɛ go̱l kɛ pääny mi̱ ci̱ cuit,kɛ kamdiɛn mi̱ ca pa̱a̱r kɛɛ kumbi̱ri̱ mi̱ ro̱mkɛ.
cäät Kɛl mi̱gɔa kɛ mëë  ci̱ kään ɛ Chateau de Dourdan, thi̱äkɛ kɛɛ Nermuori̱th.
Kä la̱thdɛ lät cuɛ nyooth kɛ piny ɛn mëë te thi̱n ni̱ mëë cu duël kuɔth kä ji̱ Laatin ca rɔ̱ ri̱e̱t kä la̱t ëë ci̱ jɔɔc Kui̱c- caam kɛnɛ ɣöö cu mɔ̱thki̱ni̱ lätdiɛn gɛr kä Mëkka.
Lala Muthtɛpa Paca Mothki̱. Rɛy Pamaguthta Nhiam kä Thiapi̱ra̱th.
Kä ca̱a̱p ta̱th Göthik cuɛ tuɔɔk ɛn ɣöö ba lat i̱ ci̱ kɛnɛ dɔŋ, ti̱ jiäk kä amääni̱ barbarik.
Ireland jɛn a dhuɔ̱l duŋ Göthik ɣarki̱tɛkciɛr rɛy kä 17th kɛnɛ 18th runti̱ kur,kɛ ta̱th Derri̱ Cathedralä(cu thuɔ̱k 1633), I̱thli̱gö Cathedral(c.1730), kɛnɛ Down Cathedral (1790-1818) kɛ kɔ̱kiɛn ti̱ ce̱tkɛ.
Kä kɛn töwɛri̱ nyin kuec  cuëëc da̱ŋ rɛw ɛ la Wɛthmini̱thtɛr cua la̱t kam 1722 kɛnɛ 1745 ɛ Niköla̱th Ɣawki̱thmoor, cuɛ ben ɛ la  ruɔ̱n mi̱ pay tuɔɔk kɛ loc täthä Göthik .
Kɛ jɛn gua̱a̱th cua mi̱ cua ji̱ɛc nhial wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n, cua lo̱k kɛ pɛ̈th 1855-1885,ɛ cua ŋa̱c rɛy Britiɛn ci̱e̱ High Victorian Gothik.
Ɛ bä kä rɛw nuthä kä ruuni̱ ti̱ kur 19 ɛ wä nhiam, jɛn cuɛ ga̱k ɛlɔ̱ŋ rɛy Britain ɛn neo-Gothik kɛ ɣöö ba mat rɛy ta̱th duëëli̱ ti̱/mɔ a duël kuɔth kɛnɛ tin /ci̱ tɔ̱a̱ duël kumɛ bä kɛ läth ca̱p ta̱thä nɔmɔ.
Pe̱kmuɔ̱ɔ̱n la̱tdɛ kɛ ɣarki̱tɛkni̱ kä thuurɛ ni̱ kɛnɛ raarɛ baaŋ kɛ ɣöö bɛ kulɛ  nööŋ ɛ la mi̱ di̱i̱t kiɛ mi̱tɔt,rɛk, kiɛ wi̱i̱ tin te piny rɛ̈ɛ̈k,rɛyci̱ëŋ kɛnɛ ɣöö "Bumɛ'' (ta̱thdɛ) kɛnɛ "Kɔ̱cdɛ'' (Ca̱r) kɔakni̱, kɛ locdɛ kä ta̱a̱ te̱e̱kä ŋɔaani̱ tin cieŋ ɛ mun ɛmɔ.
Kɛn dë kɛ nyɔk ɛ di̱l-guäc tin ci̱ ben nhial jakdiɛn kä wɔ̱ lät kɛnɛ guic läätni̱ thi̱n kɛ läthdiɛn lät. 
Kä ram min ji̱o̱l bɛ gɔ̱r kɛ riali̱dɛ i̱kä ɛn thuurɛ muɔ̱ɔ̱n cua Jöthɛp Addi̱thɔn rɛy 1712.
Kɛ kɔr runti̱ kur 19th,ɛn rie̱t Landscape(Pe̱kmuɔ̱ɔ̱n) ɣarki̱tɛk cua tok i̱ ba la̱th lät ɛ gɔ̱ɔ̱r tin thuɔ̱rkɛ pe̱kmuɔ̱ɔ̱n, kä cua yiathpiny ɛ gua̱a̱dɛ kɛ kɔr Frederick Law Olmsted, Jr, kɛnɛ Beatridh Joneth(kɔrɛ  Farrand) kɛnɛ nɛy kɔ̱kiɛn cua cak ɛ duŋ Pe̱kmuɔ̱ɔ̱n Ji̱-Amëri̱kani̱ Ɣarkitɛkni̱( American Society of Landscape Architects,ASLA) rɛy 1899.
Pöröjäkni̱kiɛnla guirkɛ mi̱  ca mun kɔn thɛm ɛ ŋa̱ckɛ ekölöji̱kalɛ ɛn gua̱a̱th kɛɛliw kɛ kämdɛ raar ɛ la ca̱r kɛnɛ  luot tiitkädɛ.
La̱tdiɛn cua thuɔ̱k kɛɛ latdɛ kɛ gɔ̱r-piny dupni̱ ti̱tdädɛ(policy) kɛnɛ ca̱a̱p la̱tdɛ(i̱thti̱rati̱ji̱), kɛnɛ min bɛ nööŋ(luocthi̱n) ɛ cu määni̱ ma̱thtɛr pi̱lɛniŋ(käm cärɛdɛ raar ɛ gɔaa) kɛ no̱o̱ŋ ciaaŋ cuɔ̱p mi̱ pay tuɔɔk,Pe̱kmuɔ̱ɔ̱n(thurɛmuɔ̱n) min bɛ nööŋ kɛnɛ tin bɛ naŋ kɛ la̱tdɛ, kɛ ri̱ali̱dɛ i̱kä kɛ ti̱e̱tdɛ gëëkni̱wec kiɛ cär tin ba la̱th lät.
Rɛy runi̱ ti thi̱a̱k cuu min bɛɛr naath kä kak therapeutik cuɛ wä mi̱ re̱e̱pɛ ni̱ rɔ.
Tëë cu te thi̱n cu kɛnɛ Central Park rɛy New York City, Prörɔthpɛk Park rɛy Brooklyn, New York kɛnɛ Bɔthtɔnä Emerald Necklace ca̱a̱p la̱t parkni̱ 
Jɛn cuɛ riali̱kä kɛ thi̱e̱kni̱ gua̱thni̱ ti̱ gööl rɛy duël gɔ̱ɔ̱rä cu määni̱ Princeton rɛy Princeton, New Jerthey ; Yalɛ rɛy New Ɣabɛn, Connecticut ;kɛnɛ Arnold Arboretum  kui̱ Harvard rɛy Bɔthtɔn, Maththacuthɛtti̱th.
Nɛy tin ka̱mkɛ cär raar rɛy rɛ̈ɛ̈k gɔwkɛ kɛ kui̱ la̱t ɛmɛ ɛ cuŋkɛ ni̱ kärɔ̱ ɛ la ji̱ thuurä muɔ̱ɔ̱n,kä kɛɛliwdɛ, ŋi̱i̱c kɛ kui̱ thuurä muɔ̱ɔ̱n ɣarki̱tɛkci̱ɛr /cɛ dho̱o̱li̱  duël gɔ̱ɔ̱rä riali̱kä kɛ bendiɛn ɛ la nɛy ti̱ käm-cär rɛ̈ɛ̈k raar.
Robertö Burle Mardhi̱ rɛy Bradhi̱i̱l cuɛ matni̱ cär wecmuɔ̱ɔ̱n kɛnɛ nyin Bradhi̱i̱l kɛ ta̱a̱ ciaaŋä kɛ kui̱ min pay tuɔɔk kä lotdni̱ mi̱gɔaa.
Jɛn cuɛ thöp kɛɛliw kɛ ɣöö ba wä di̱e̱l guäc ɛ gɔaa ɛ ji-ŋuɔ̱ɔ̱tni̱(lawyeri̱) ɛn gua̱a̱th bɛ kulɛ jakä bi̱ ŋäc mi̱gɔa ben raar kɛ ta̱a̱dɛ kiɛ ciaaŋdɛ gua̱th ɛmɔ .
Niɛ min ca ŋic ni̱ kä kɛɛl ɛ AILA, bi̱ nɛy tin thuur pe̱k-muɔ̱ɔ̱n ɛmɔ la̱tdiɛn moc kɛ cuut ' Thuurɛ muɔ̱ɔ̱n mi̱ ca gɔ̱a̱r-piny' rɛy wi̱cni̱ bäkɛl kɛnɛ muɔ̱nkiɛn tin te rɛy Ɣɔthi̱rälia .
Rɛydɛ NZ, Bun nyin NZILA kɛ kɔr kä mëë ci̱kɛ gua̱a̱th cuŋädiɛn ji̱ek kɛ thuɔ̱kdɛ,de ci̱o̱o̱kdɛ cuutd cu gɔ̱r piny i̱ Pe̱k-muɔ̱ɔ̱n thuurɛ kä NZILA mi̱ ca gɔ̱r.
ILASA's  mëë no̱o̱ŋɛ(mission) ɛ ɣöö bɛ räthni̱ kä gɔ̱a̱rɛ ɛn ɣöö ba mun thuɔ̱r kä wargak kä cuɛ kɛ luäk ɛlɔ̱ŋ kɛn ji̱-gɔ̱ɔ̱rädɛ rɛy läätdiɛn kɛ kapdɛ nhial,kɛnɛ ɣöö bɛ cuɔ̱ŋ ɛ la mi̱ caa thuur ɛn mun ɛ nɛy ti̱ caa ɣarki̱tɛkci̱ɛr gɔ̱r ɛ cieŋ tëëkɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ dɔ̱ŋ bi̱ɛ ya̱r kä  nhɔk ji̱kɛ jɛ rɛy duël-gɔ̱ɔ̱rädɛ bɛ nyoth.
Kɛ täämɛ tëkɛ prögi̱ra̱a̱mni̱ wäldhi̱e̱e̱c ti̱ ca ŋic rɛy  UK.
Rɛy 2008, LI cuɛ tok ɛ la mi̱di̱i̱t kɛ ci̱ötdɛ kɛ nath ɛ cɛ moc cuut "Ɣän göörä ɣöö ba̱a̱ ɣarki̱tɛk thuurämuɔ̱ɔ̱n"kɛ jakdɛ nhök gɔ̱ɔ̱rä Arki̱tɛkci̱ɛrä.
Wi̱i̱c ti̱ ŋuan görkɛ ɣöö dë duɔ̱ɔ̱pdɛ ɣɔ̱n kɛ jiek ɛ gɔaa. 
Kɛ jɛn run ti̱ kur 6th BC, kä liɛt cua jie̱k cɛ duël kuoth tëë wal tin di̱t buɔny ɛ cuɛ räthni̱ muɔ̱ɔ̱li̱kiɛn.
Cua ca̱r kɛl mi̱ gaŋ riaw ti̱e̱cni̱ duëlkuɔth tëë caa la̱t ɛ cuɛ di̱t kä ca̱r William MacKuitty kɛ la̱tdɛ kɛ pul pi̱i̱ni̱ ti̱/thil luäŋ kä wi̱ɛc-wi̱ɛc ge̱kä duëli̱ kuɔth,kä rɛy pi̱i̱ni̱ cua luëŋdiɛn jakä päär kɛɛ Nile.
Cu kɛnɛ naŋ i̱ ɛ ben duëli̱ kuɔth nhial ɛ gaak kɛn ja̱l muɔ̱ɔ̱n ɛ caa nööŋ ɛ mun liɛtpäämni̱ min ca lɔk ɛ jɔam.
Kam 1964 kɛnɛ 1968, gua̱a̱th ɛmɔ kɛɛliwdɛ cua ŋot ni̱ guurä ɛ la pe̱k mi̱di̱i̱t(räthɛ ni̱ kä 30 toni̱,wi̱i̱kä kuɔ̱ɔ̱r 20 to̱ni̱),cuɛɛ ŋuɔɔk(ji̱ääk),ŋɔk kä cuɛ nyɔk ɛ lunykɛɛl rɛy gua̱a̱th mi̱ dɔ̱diɛn mi̱ti̱ri̱ 65 luëŋdɛ kɛnɛ mi̱ti̱ri̱ 200 jɔkɔ yi̱e̱e̱r,cua kɛl mi̱ cu bɛ̈c ɛlɔ̱ŋ kä kuɔ̱ɔ̱r(eni̱neering) kɛ kui̱ pi̱ɛny(archaelogical) rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱.
Ja̱a̱l ti̱ ŋuan bɔ̱kɛ kɛ nhial mi̱ caa tiaarɛ la̱t ɛ gɔaa ɛnëë kɛ kui̱ lätni̱ ti̱ gööl ɛ due̱l kuɔth kiɛ kɛ piny bëë kä Athwan ɛ jɛn rɛk ɛ thi̱a̱k.
Kä kɔlɔththal i̱thatueth(ti̱c mi̱ te guɔ̱ɔ̱k 3) ɛ wä bäär pääny kui̱caam kä  caa rɔ̱ kum kɛ nhial Ji̱-I̱jëp, duŋni̱ ɣöö nɛy tin te kuic ɛ dɔ̱ŋ ci̱kɛ rɔ̱ kum kɛ kɛn da̱ŋ rɛw duŋ kuumä nhial kɛnɛ  kum  piny I̱jëp.
Kä mi̱ cu ko̱k ɛlɔ̱ŋ kä ci̱ luäk nyoth mëë kuäär ɛ lɛl kɛ duäc kuinbäärä ji̱tɛrɛ ti̱ caa rɔ ba̱a̱r,tëë cua naŋ kɛ ɣöö kä thijin(duel yienä).
Cuɛ tekɛ ti̱ nyooth nyin Rameththeth kɛnɛ Nepɛrta̱ri̱ kä la̱th kä bötni̱ Amun kɛnɛ Ra-Ɣo̱rakaɣati̱.
Ni̱n ti̱ti̱ cua kɛ jaki̱ cäŋdäpä Kuäär kɛnɛ ŋar kɛ kui̱ tho̱pä mucɛ cua kɛ la̱t inɔ̱. 
Rɛy thuɔ̱kdɛ,kɛ mëë cua kɛ duäc kɛ latdɛ kɛ mëë thi̱a̱k kɛ ben Ɣeliakal nhial kɛ kuën kuɛli̱(kuɛli̱ bärɔw) kɛnɛ tëë caa jie̱k ɛ Ɣarkölöji̱ni̱(nëënpiny), cäŋ ɛmɛ cuɛ pɛn kä Tɛɛr 22.
Nɛmɛ cuɛ thuɔ̱k kɛ gua̱th rɛwdɛ rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱ Ji-I̱jëp ëë wal jɛn duel ca cɔl kɛ ci̱öt ci̱e̱k kua̱r.
Kɛ ciaaŋdiɛn, La kua̱r mään duëlkiɛn ɛ cuɔ̱ŋ kɔr nyinä Pɛ̈ɛ̈röö, duŋni̱ ɣöö /känkɛ muɔ̱ɔ̱lkɛ met läny kɛ bär.
Kä nhialiɛn(min kum wi̱cduël) cua kɛ täth(pillari̱) ɛ caa la̱thni̱ nhiam ci̱ëk ɛ gua̱nkuoth(goddɛth)Ɣamɔr;jɛn ca̱p ɛmɛ caa ri̱e̱w wi̱i̱dɛ cɔalɛ Ɣathɔrik.
Jɔɔdɛ kɛnɛ nhiam pa̱nyni̱ kä ti̱c ɛmɔ tëkɛ rɛw mi̱ nyoth lɔ̱ɔ̱l kɛnɛ mi̱ ca kuäär thur kɛɛl ɛ nyooth juac papruth duŋ kuɔth,ram mëë ciɛ nyothɛ la thurɛ ci̱e̱ ɛ yaŋ mi̱ te kä böt mi̱ tɛthpiny (ri̱e̱y yi̱ër)rɛy juaacni̱ papiri̱ ti̱ ŋuan.
/Thiɛlɛ ti̱e̱c ti̱ ŋot thi̱n ɛntäämɛ mi̱ ŋa̱th kɛ i̱ te thi̱n ɛ tokɛ kä runti̱ kur 17th, duŋni̱ ɣöö cua kɛ la̱t niɛ kɛɛ ta̱th mi̱ cäät kɛnɛ ca̱a̱p ci̱e̱ tëë ca kɔn la̱t kɛ run ti̱ kur ɛ  ŋot kiɛ ti̱ ci̱ wɔ̱.
Kathbathni̱ kɔ̱kiɛn kɛnɛ kathour cua kɛ la̱t ɛ wä bäär ɛn jɔɔ duɔ̱p ɛmɔ, ce̱tdɛ kɛ mëë thi̱a̱kdiɛn ɛTamdagaɣat kui̱c nhiam ɣɔaa.
Ta̱a̱th rɛyciënŋ mat kɛn rɔ̱ kɛɛl kɛ la̱t pa̱a̱ny kɛ kui̱ ga̱ŋdiɛn kɛ rɔ̱ amääni̱ cuɔ̱ɔ̱ŋ(töwɛri̱) gëëkni̱ kɛ kɛnɛ thokdɛ.
Kä rɛyci̱ëŋ bä cuɛ tekɛ ri̱w nath kiɛ ji̱ dhɔɔrɔ ti̱ ci̱ tääth kɛ mɔthkui̱ni̱, ɛ carabantheri̱, ɛ kathbaɣ(ti̱e̱c ti̱ ba̱r-ba̱a̱r) kɛnɛ Marabout duŋ Thidi Ali kiɛ Amer.
Jɛn cua la̱t kɛ mun mi̱ caa noor kɛnɛ tuäk, ni̱ ciaaŋ la jaa matkɛ kɛ ti̱ kɔ̱kiɛn kɛ ka̱pdɛ rɔ ɛ bum.
Kä Athwan Dam, kiɛ wä ɛlɔ̱ŋ ɛ lotni̱ 1960ni̱ ,kä Athwan High(mi̱ luäŋ Dam, cua jɛn Dam ɛ läny kɛndial wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛ bäär,min caa la̱t ɛ gɔ̱kɛ jɔɔkiɛr Nile rɛy Athwan, I̱jëp, kam 1960 kɛnɛ 1970. 
Ce̱tkɛ mëë nhiam ɛ caa la̱thläth,Dam(Pul) ëë luäŋ-luäŋ cuɛ tekɛ mi̱ cɛ gɛr rɛy guirä kuakni̱ kiɛ kuilkal(econoony kɛnɛ ciaaŋ(culture) ji̱-I̱jëp
Cieŋni̱ mëë,nyɔk ɛ /ci̱ no̱o̱ŋ ran gɛrɔ, ni̱ mëë cu pi̱w wa̱ nhial kɛ run ti̱ ŋuan ɛ drɛ kuay diaal ya̱r, kä run tin thiɛl pi̱w derɛ rɛ̈ɛ̈th nööŋ gua̱th ti̱ ŋuan kɛ kɔr dera buɔth.
Cieŋ mëë Lo̱o̱l  Nile carɛ ɛ ji̱ Bri̱ti̱c raan pi̱i̱ni̱(hyrologi̱th) Ɣarold Edwin Wuthi̱ ɛ cuɛ gɔa, min ciɛ lat ɛn ɣöö bɛ pi̱w tin jiɛn kä Thudan kɛnɛ I̱thiöpia tɔ̱w, gua̱th in bi̱ jiɛndiɛn kɛ jiɔ̱m(evaporation) kuɛ̈ɛ̈ rɛydiɛn.
Tukdɛ, Ji̱ united state kɛnɛ USSR cu kɛn tekɛ nhök kɛ ɣöö bi̱kɛ rɛydɛ la̱tdɛ ɛn Dam.
Kɛ jɛn gua̱th ëëdan U.S cuɛ dual kɛ ɣöö da̱ŋ bi̱ ji̱ kɔmmi̱ni̱th däkä Middle East(Wi̱i̱-Arab), kä jɛn cua guici̱ Naththir  ɛ raan Arab League(Duol Arab) mi̱ thiɛlɛ kui̱c kɛ lo̱k kɔmmɛni̱th(Ji̱-Ra̱a̱cia) kiɛ ɣör kapi̱tali̱th.
Kɔrɛ UN mëë cɛ lo̱k cɛ ruac ji̱äk i̱ caa di̱ëënyni̱ I̱jëp ma̱k ɛ Ji̱-I̱thɛruɛl rɛy Gadha kɛɛ 1995,Naththɛr cuɛ di̱e̱l guäc jɛn /cɛ bi̱ ŋot ɛ la kuäär ji̱  pan-Arab mi̱ ci̱ dëcdɛ wec luäŋ kɛ ga̱ŋ kɛ ma̱k Ji̱-I̱thɛruɛl.
Naththɛr cuɛ kɛ lo̱t kɛn tëë caa la̱th wi̱i̱dɛ, kä cu ruacni̱ jɛn kɛ USSR  kɛ ɣöö ba ɣɔr.
Dulleth cuɛ gaak ɛlɔ̱ŋ kɛ ŋe̱c Natthɛr kɛ maar(diplomatik) kɛ Caina(China), më te rɛy gaak kɛ thiathɛ(policy)Dulleth kɛ käp kɔmmi̱ni̱th pua̱a̱nydɛ.
Jɛn bä caa ci̱ lɔcdɛ ji̱ää kɛ ta̱a̱ Naththɛr ɛ /thiɛlɛ kui̱c kɛnɛ ɣɔ̱ndɛ i̱ bɛ te kui̱cni̱ diaal kɛ Ko̱r kɛɛ Tɛ̈ɛ̱̈
Kä pääm in di̱i̱t kɛnɛ pul litdä  cua ca̱pta̱thdɛ(di̱dhaany) lɛl ɛ Tho̱bit hyroprojek(ji̱-pi̱ni̱) Institute(Jamɛ) kɛ tha̱a̱ŋ kuɔ̱ɔ̱ri̱(engineeri̱)Ji̱-Ijëp kɛɛl.
Ɛ nyɔk,kä Dam cuɛ gua̱a̱th mi̱ di̱i̱t moc nyɔc,ɛ cuu nɛy ti̱ bääl 100,000 jakä ɣöth.
Kä ŋäc kɛ min cuɛ naŋ kɛnɛ min bɛ nööŋ(ji̱e̱kthi̱) kä Dam(Pul) cuɛ ŋot ɛ ŋaknɔm(thiɛlli̱e̱ŋ) kɛ rɛy runti̱ bääl jɛn-rɛw kɔr thukädɛ.
/Ka̱nɛ la̱th cärä ɛ min bɛ ya̱r  gua̱a̱th in te thi̱n kɛnɛ min bɛ gɛr kä nɛy tin cieŋ thi̱n, kä tëë ca naŋ kɛ la̱tdɛ cua wä dɔ̱ŋ je̱kdiɛn bɛ thuk ni̱ run rɛw kärɔ̱.
Guääc kɔ̱kiɛn cukɛ gua̱c kɛ jɛn mëë ca riali̱kä i̱ dam bɛ yi̱k wuɔ̱thpiny.
Kä dam jak cuɔ̱c ëë caa nööŋ ɛ nyi̱ööc,ce̱tkɛ tëë kɔn rɛy 1964,1973, kɛnɛ 1988.
Cua dëp rɛc mi̱ pay tok cak kä wi̱i̱ Pul Naththɛr,kä naŋdiɛn ko̱kä cuɛ car i̱ bɛ buɔ̱mɛ tet kɛ ɣöö na̱n kamdɛ kɛɛ thuukni̱.
Ɛ cu ji̱gɔali̱ ti̱i̱ nuth tanydɔɔrä(million) ɣo̱nh  muɔ̱ni̱ tin pay yiɛth.
Muɔ̱n kɔ̱kiɛn tëë caa kɔn pith,cu ci̱ɛkdiɛn rɔ̱ re̱p kɛ ta̱a̱ pi̱ni̱ thi̱n gua̱thni̱ tin  kööt piny.
Rɛy Thudan, 50,00 ɛ wä 70,000 Nubɛni̱ Thudan cukɛ ɣo̱th kä Rɛɛk in dɔaŋ Wadi Ɣalpa kɛnɛ wi̱i̱kɛ tin caa göl piny.
Kä kumɛ cuɛ ben nhial kɛ ca̱p(project) puɔ̱r ka̱a̱kni̱, cɔalɛ cuɔ̱ŋ(dev't) puɔ̱r ka̱a̱kni̱ mi̱ paytok kä Ɣalpa kɛ pi̱e̱th lathä, bɛl,rɔany thokär kɛnɛ kuay kɔ̱kiɛn.
Duël kɛnɛ tëë thia̱k lätdiɛn cua kɛ täth kɛ dho̱r ti̱ 47 ɛ cäät mëë cu maariɛn ta̱a̱ thi̱ëëk kɛ ta̱a̱ rɛy Old(mindɔaŋ) Nubia
Kä pe̱k thɔal muɔ̱n mëë cɛ mat ɛ tëë ci̱ dhi̱ɛp muun cuɛ a to̱ni̱ 6,000 potac(nua̱a̱y jiɛn),700 to̱ni̱ kä pɔthpöra̱th pɛntɔdhai(phosphorus) kɛnɛ 17,000 to̱ni̱(tons) kä naiti̱röji̱n(nitrogen)
Ta̱a̱ muɔ̱n bä cuɛ rɔ re̱pni̱ rɔ kɛ ɣöö ci̱ na̱n kamä muɔ̱ɔ̱n in te nhial kɛnɛ pi̱w piɛny thi̱a̱k ɛlɔ̱ŋ(1-2m cuɛ ku di̱i̱tkä ta̱a̱ in tekɛ mun kɛnɛ lëthdɛ) kɛ jakdɛ kɛ pi̱w kä ɣöö bi̱kɛ riŋ nhial kɛɛ lëthpiɛny kɛ ɣöö i̱nɔ ta̱a̱ in kuiy kɛɛ katɛ rɛy pi̱i̱ni̱ pi̱ɛny bɛ rɔ cu dolkɛɛl wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n raar kɛ kɔr runi̱ ti̱ ŋuan. 
Kɛ jɛn 1950ni̱ ɛ mi̱tɔt kärɔa kä Upper I̱jëp min /ka̱n met lo̱o̱ny ɛ la mi̱ tɔt(lööny ɛ kuiy) kä perennial (lööny mi̱di̱i̱t)turaal.
S.Ɣaemɛtöbium ni̱ mëë cukɛ bath kɛɛl.
Nɛmɛ lotdɛ ni̱ pe̱k in ca tɔ̱w kä tin ci̱ li̱w cua thi̱a̱a̱ŋ ɛ räth ni̱ kä 300-500 kɛ run mi̱ ci̱ nuɔ̱ɔ̱r rɔ mat kɛ pe̱k mi̱ ci̱e nɔ rɛy gua̱th ɛ mɔ kɛɛliw kä pul.
Kɛ kɔr kä mëë caa dam la̱t,cu kɔap do̱ny kɛ rɛy pi̱ni̱ ti̱ wiɛc-wi̱ɛc, cua luäk kɛ ciɛk ɛ nyaal.
Ma̱y rɛc kä Mediteranian kɛnɛ ta̱a̱ pi̱ni̱ katɛ kä pua̱a̱ny rɛc rɛy puɔ̱l cɛ kuɛ̈ɛ̈ kɛ kɔrkä mëë ci̱ Dam thuɔ̱k kɛ la̱t kɛ ɣöö nua̱a̱y ëë la jiɛn kä Nile wëë kä Mediterranian caa ŋak jɔɔ Damä(PuL).
Mëë cua go̱r i̱ ŋa̱ckɛ ɛ ŋot la̱t Dam Indi̱i̱t cua tin la pɛn rɛy kiɛr ni̱ piɛnyi̱ ɛ wä ni̱ kä guut pi̱i̱ni̱ kɛ min bi̱ Dam ɛ  gɛr k lööny nuɔ̱ɔ̱rä mi̱ jäl rɛy pi̱i̱ni̱ ɛ lɔɔrɛ ɛ jɛn ëë cua guic ɛ lɔ̱ŋ.
Kä ta̱th red-bri̱k inda̱thti̱ri̱, min cu tekɛ carkaatni̱ ti̱ kur tëë lät kɛɛ nua̱a̱y(thiɔl)  Naalä(Nile) min ci̱ dhiap jɔk-kiɛɛr, jɛn cuɛ ya̱ri kɛ ɛ ji̱äk. 
Kɛ ɣöö kuiy nuɔ̱ɔ̱n rɛy pi̱i̱ni̱ lɛp ca̱ŋ la cua̱ wëë ni̱ rɛcɔ ɛlɔ̱ŋ kä pi̱w Nile(Kir). 
Cua ta̱thdɛ tok kɛ jɛn rɛy 1995 kä, kɛ ɔrɛ tha̱a̱ŋ yi̱o̱wni̱ ti̱ US$220 million(Taidɔɔri̱) cuɛ kɛ naŋ,kä cua jɛ lɛp ɛ ŋa̱ckɛ kɛ cäŋkä 16 Tɛɛr(paywäl) 2002.
Kɛ la̱t library(duel-kue̱nä) mëëwal(ancient) ɛ nyɔk /ciɛɛ ɣöö kärɔa i̱ ca tok ɛ nɛy ti̱ kɔ̱ŋ kɛl kɛɛli kɛnɛ bun nath(agencies),cuɛ ben kɛ ɣöö cɛ luäk ji̱e̱k kä Ji̱-thiathɛkä(poli̱ticiani̱) I̱jëp.
UNESCO's ta̱a̱dɛ thi̱n cuɛ tuɔɔk rɛy 1986 cua jɛn tuk baŋni̱ ti̱ ŋuan kɛ ɣöö ba rɛydɛ guic ɛn  pöröjek ɛ ji̱-wecmuɔ̱ɔ̱n(international).
Ta̱a̱th nɛmɛ kä cua buɔ̱n mi̱ tekɛ nɛy da̱ŋ wäl ti̱  cu cuɔ̱ŋ ɛ la wi̱i̱c bäkɛl.
Kä cua jɛn min nhiam mëë caa lɔc-dɔŋ(caa mat) ɛn ɣöö ba yi̱k la̱t ɛ pöröjek rɛy duolä mi̱ caa dol kɛ 1990 rɛy Athuan:USD $65 milliön, ɛ lɔ̱ŋ cukɛ ben kä wi̱i̱c MENA. 
Rɛy 2010,kä cu library mat tetni̱ ji̱e̱k kɛɛ buɔkni̱ 500,000 kä Duelkue̱nä Buɔkni̱ Ji̱-Pi̱rɛɛny,Bibliothekue national de France(BnF)(Duel Buɔkni̱ Luaakuɔth kä Pi̱rɛɛny).
Kä gua̱a̱ kue̱nä min di̱i̱t caa cuŋ piny kɛɛ 32-mi̱ti̱r-ne̱e̱ni̱  ti̱ bär caa wi̱dɛ rɔm(kɔy)kɛ kɛ,caa ci̱ötdɛ nhial ri̱e̱t yi̱e̱e̱r ce̱tdɛ kɛɛ Tha̱ndial(duɔ̱ɔ̱r mi̱ te nhial ɛ caa ŋɔak gɔ̱a̱r thi̱n), kä däärɛ naŋkɛ tha̱a̱ 160 m .
Të rɛydɛ kɛ ti̱ thi̱a̱k pe̱kdiɛn kɛ 1,316 ŋɔaani̱ tëë ca lätdɛ,tëë caa ruɔ̱ɔ̱k kä Anti̱kuitieth Mudhuöm cua ŋi̱e̱c mi̱ thi̱a̱k nööŋ rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱ Ji̱-I̱jëp mëë ci̱ rɔ tok kä Paɣaraönik era(run) cuu määni̱ käp Alɛdhandɛr min la ci̱ Di̱t kä ciaaŋ cuɔ̱p Ji̱-Röman ɛ /kän I̱thla̱m ni̱ te thi̱n kä I̱jëp kɛɛliwdɛ.
Pilim-intɔt(microfilm):Pe̱k ɛmɔ teni̱ pili- intɔt ɛɛ naŋɛ 30,000 tëë caa jie̱k kä caa gɔ̱a̱r-piny  kɛnɛ 50,000 dɔkthi̱mɛni̱(laat),kä inɔ cuɛ päär bä kɛɛ tëë caa ruɔ̱ɔ̱l kä Briti̱th Library ɛ copkkɛ 14,000  Ji̱-Arab, Ji̱-Perthia, kɛnɛ nyin Turki̱ tëë gɔ̱r-piɛny, jɛn ruuli̱ min cua käp i̱ di̱t ni̱ jɛn rɛy Yurɔp.
Duŋni̱ ɣöö, rɛy 2010 library cuɛ buɔkni̱ ji̱e̱k ti̱ caa mat thi̱n kä Bibliothëkue nationale de France(Pi̱rɛɛɛny).
Kä Määthki̱(Mosque) Indi̱i̱t(Great) ni̱ Djennë ɛ jɛn thop ëë caa täth ɛ di̱t kä cua ŋic ɛ ta̱a̱th ti̱ ŋuan ɛn ɣöö ɛ kɛl mi̱di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ mi̱ cuɛ la̱t ɛ ta̱a̱th kɛ ta̱a̱thdiɛn Ji̱ Thudanö-Tha̱ɣëlian(Thudani̱ Ji̱-Tha̱ɣa̱lia).
Kä laat tëë nhiam caa bap thi̱n kä i̱ Duel palä kä Muthilimni̱ kä caa ci̱öl Abd al-Thadi Tarikh al-Thudan min cu lɛ̈ŋ(I̱thtööri̱) ëë nhiam thöp,kɛ li̱e̱ŋdɛ ɛlɔ̱ŋ bëë kä muaaŋ nath ci̱e jɛn cuɛ jɔɔc däär-ruuni̱ ti̱ kur wälbärɔw.
Ram ëë cu kuäärɛ guäl kɛ pɛ̈th cuɛ cuɔ̱ŋkɛ(töwɛri̱) ti̱ bär la̱t ti̱ nyin duëlpalä(määthki̱) kä Thulthan ëë cu ben kɔɔrɛ la̱t ni̱ päny mi̱ ciɛɛ göl piny.
Nɛmɛ cua jɛn ti̱c mëë cua nɛn ɛ Kai̱lli̱ë.
Kä määthki̱ ëë pay la̱t jɛn cua mi̱ di̱i̱t, kä caa täth ɛ /cieŋ töwɛri̱(cuɔ̱ɔ̱ŋ tin bär) kiɛ lɔ̱ɔ̱l(ornamentation).
Kä nyɔk la̱tdɛ cuɛ thɔ̱k rɛy 1907 ɛ kuokɛ ni̱ nath kɛ buɔ̱m tëë la̱tkɛ jɛ ɛ laarɛ I̱thmai̱la Traorë, bo̱o̱th kä buɔ̱n kuɔ̱ɔ̱ri̱ ta̱th thopni̱ Djenne .
Cuɛ tekɛ ŋaknɔm kɛ mëë cupni̱ kä ca̱pta̱thɛ(design) kɛ lätni̱dɛ nyɔk ɛn määthki̱ ɛ cua kap ni̱ wi̱i̱ Ji̱-Pi̱rɛɛny.
Jɛn cuɛ car i̱ kɛ la̱t ta̱thdɛ caa la̱t ce̱tkɛ kɔnɛth(gul-gul mi̱ buɔth jɔk) kɛ cäätdɛ kɛɛ barökue temple(duelpalä) mëë caa ci̱öl kuth baaŋ(kuth guäyni̱) min la nyuɔthkɛ kɛ yi̱ëëth mi̱ gulgul kä buɔth jɔk.
Jɛn cuɛ lar bä i̱ ji̱ dhɔarɛ ɛmɔ /kän lo̱ckiɛn tɛɛth kɛ jɛn ti̱c in pay la̱t ɛ ci̱kɛ yi̱ëcdɛ lo̱k, la lät kɛnɛ ɛni̱ mi̱  caa lari̱ te rɛydɛ kɛ naŋ due̱l yi̱e̱nä.
Kä wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ran ëë di̱i̱t mëë te jɔɔkdɛ kä ci̱ duɔth ɛ pua̱ny Almany I̱thmai̱la, cua mi̱ cu i̱mam kam nhial rɛy ruuni̱ ti̱ kur 18th.
Rɛy tha̱a̱ŋ laatni̱,lat kɛnɛ i̱  tukdɛ ɛn gua̱a̱ in te määthki̱ caa bäp kɛ päm ni̱ kɛɛliw, ɛ cɛ jɔcdɛ mëë wal ya̱r kä tha̱a̱ŋ lääri̱ lat kɛnɛ i̱ kɛ gua̱a̱thdɛ amääni̱ ta̱thdɛ kɛ guäc thuurɛdɛ.
Rɛy 1996, Vogue magadhi̱ne(wargak mi̱ ci̱ ben raar) cɛ tekɛ guäcdɛ mi̱ gɔa kɛ thuɔ̱rɛ rɛydɛ ɛn määthki̱.
Jɛn cua ji̱e̱k kɛ gua̱th ko̱tni̱ bäkɛl, ɛ kɛl kä kɛ caa täth kɛ täth in gɔa ni̱ jɛn
Kä päny palä kiɛ kibla kä jɛn Määthki̱ Indi̱i̱t nhiamdɛ cɛ ri̱e̱t caam lotdɛ ni̱ Mekkä kɛnɛ ɣöö guicɛ ni̱ thuk ko̱kä piny.
Kä thurɛdɛ min ce̱tkɛ kɛɛ kɔne(cones) mi̱ buɔth jɔk caa kɛl la̱th kä tuɔ̱ŋ duël ɛ caa wi̱i̱dɛ gok kɛ toŋ wuɔ̱t(wuutdä).
Kä min tɔtdɛ, gua̱a̱th tin ca wär-nyiini̱ la̱th thi̱n kä/ci̱ päär nhiam kɛnɛ jɔk pa̱nyni̱ naŋɛ buay ca̱ŋ mi̱ tɔt jaa cup rɛy duël kä Ɣɔɔl(riɛci̱).
Kä imam la palɛ kä mi̱ɣrab däär ri̱ɛcɔ kä töwɛr in bäri̱ jɛn.
Ɛ wä cuec kä miɣrab däär riɛci̱ kä töwɛr ɛ niche(gua̱a̱th in gɔa)ɛ rɛwdɛ , kɛɛ pulpit kiɛ minbar,min la imam ɛ ŋi̱i̱c thi̱c kɛ dhi̱e̱e̱c lätni̱(cäŋ palä).
Kä pa̱nyni̱ gua̱a̱ thuurä ŋɔani̱ lot kɛnɛ kuerwec(nhiam wec) la lɛpkɛ kɛ kui̱ thuurä.
Cieŋ ni̱ min teni̱ gua̱a̱ nyuurä mi̱ gɔaa kɛl kärɔa, ka miɣrab töwɛr tokɛ rɔ ɛ kɛ rɛwkɛɛl ti̱ di̱t ti̱ kam jɔw kɛ piny thokdɛ cuŋä pa̱a̱ny nhiam duël rɛydɛ.
Jɛn la go̱o̱rɛ ni̱n ti̱ ŋuaan kɛ locdɛ gɔɔyä duŋni̱ ɣöö bɛ yi̱kɛ mi̱ wuɔc kɛ ni̱ ciaaŋ, ɛ la̱t mi̱ pɛn tetni̱ dho̱li̱ dhɔɔli tin ŋar kɛ rɛydɛ, nɔmɔ bɛ min te ŋɔak thi̱n cu woc gua̱a̱thdiɛn.
Ɛn kööŋ kɛ wuɔ̱r la jaa la̱tkɛ kɛ tuk ŋarä runä kɛ guäc ramɔ bi̱ cop ɛ naŋ wäl ni̱ gut Määtki̱ kɛɛ nhiam ɔ.
Rɛy 1930, mëë /ci̱ mɔ a thuɔ̱k kä ci̱ ben kä Djenne Määthki̱ ɛ waa ca la̱t rɛy rɛ̈ɛ̈k kä Prɛjuth(Frejus)kui̱c ɛ wɔ̱ jɔɔ Pi̱rɛɛny.
Kä määthki̱ ëë nhiam cɛ nyothi̱ i̱ ɛ jɛn gua̱a̱th kɛl mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ ŋi̱i̱cä I̱thla̱m rɛy Apri̱ka kɛ jɛn Däär Ruuni̱(Middle Ages),kä bɔ̱ dho̱li̱ duël-gɔ̱rä ti̱ bathdɔɔri̱ kɛ ɣöö bi̱kɛ gɔ̱r thi̱n kɛ Kura̱n rɛy Duël gɔ̱rä(madɛrɛththa) Djennä.
Kɛ 20 Ti̱o̱pthɛrpɛ̈t(pay kɛl) 2006 kä cu buɔ̱n wutni̱ ti̱ gue̱e̱c kɔtkɛ nhial määthki̱ kä cuɛ rɔal mi̱ di̱i̱t nööŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k.
Rɛy määthki̱(mosque) cu buɔ̱n nath ti̱ ŋuan marooli̱(tin no̱ŋ dua̱ŋ rɛy duël) ka̱m raar mëë la̱thkɛ thi̱n mëëdan ɛ Ji̱ US Ɛmbäththi̱(Embassy) kɛ jɛn gua̱a̱r köör I̱rak kä kɔrɛ cukɛ wɔ̱ kɛ rɔal mi̱di̱i̱t rɛy rɛ̈ɛ̈k.
Kä I̱thpindhi̱ Indi̱i̱t kä Gi̱dha gua̱thni̱ ti̱ ŋuan la cɔl kɛ jɛ ci̱e̱ I̱thpindhi̱ kä Gi̱dha kiɛ ɛ I̱thpindhi̱, kä ta̱a̱dɛ  ɛ guɛypa̱a̱m nööŋkɛ kä I̱thpindhi̱, ɛ mëë ca̱a̱tkɛ ni̱ jɛ.
Ɛ nyɔk bɔ̱,kä guk(angle) kɛnɛ gua̱a̱thdɛ kui̱c ɛ wä jɔɔ pa̱a̱ny caa lat i̱ cɛ röm ɛ cɛ jiɛc nhial kɛ tom pua̱a̱nydɛ kä Bi̱ɛɛ(Pyramid) Kaapi̱ri̱(Khafre) kɛnɛ Valley(Ba̱lɛy) Temple mëë te thi̱n ni̱ wal ɛ /kän I̱thpindhi̱ ca̱r la̱tdɛ ni̱ tuɔɔk.
Mëë caa thi̱äärkɛ(cuɔ̱ɔ̱ŋ) nyɔk kɛ käm raar rɛy 2015, kä ke̱ŋkɛ cuɛ cäät kɛ cuɔ̱ɔ̱ŋ Kaap më ci̱ luɛk kä cua to̱th ɛ cua cu ya̱r
Kä pua̱ny ti̱e̱cdɛ ɛn I̱thpindhi̱ cuɛ got thi̱n määni̱ rɛy runi̱  mediebal(medieval) 
Alɛkdha̱ndiria, Rothetta, Damietta, Kai̱rö kɛnɛ Bi̱ɛɛ(Pyramid) Gi̱dha cu kɛn latdɛ nyi̱ök, duŋdɛ ɣöö /känɛ lat kɛɛliwdɛ.
Kɛ kɔr ruuni̱ da̱ŋ bärɔw kɛ gui̱l Gi̱dha,Andre Thebebt(Köthmögrapie de Levant,1556) cuɛ I̱thpindhi̱ lat i  "Jɛn ɛ wi̱c Kölöththuth, më no̱o̱ŋɛ kä i̱ ba la̱t ɛ ɣai̱thi̱th(Isis), nyaa I̱nacuth, kɛ kɔrɛ bä cua nhɔk ɛ Jupi̱ter".
Jöɣanneth Ɣelperik(1579) I̱thpindhi̱ ɛ ciw nhiam,kɛ thin-dɛ̈ɛ̈l jɛn ɛ ci̱e̱k mi̱ tekɛ kum mi̱e̱m ti̱ cɛ cuŋ ;mëë ci̱ paali̱ kä Thebet kärɔa i̱ kɛ mie̱mkɛ ɛ cua lat i̱ ci̱kɛ rɔ̱ lɛ̈p raar kɛɛl kɛ bi̱i̱ min la la̱thkɛ ŋuääk.
Cieŋni̱ mëë tha̱a̱ŋkiɛn kä pua̱ny I̱thtɛla cukɛ ci̱e kɛ gua̱thkiɛn, läär ɛmɛ cua guɛl kɛ tëë caa nyoth ɛ  ɣarchölöji̱kal,kɛ ɣöö i̱nɔ ca käp i̱ cuɛ te jɔk ni̱ kä rɛy Gua̱th(Period) ëë nyɔk laat tëë wal kɛ guäc, ɛ mi̱ ca thöp ɛ kac, tokɛ bööth duël kuɔth rɛy ciëŋ ɛmɔ kɛ ɣɔ̱ndiɛn kɛ gër ciɛŋni̱ Ɣai̱thith temple kɛ laat tëë wal ti̱ /känɛ met liŋ.
Tëë caa ji̱e̱k kɛ pe̱k ɛ thia̱kɛ,cieŋni̱ më, cuɛ nyoth ɛ bum ɛlɔ̱ŋ jɛn i̱ /ka̱nɛ kɔn la̱t ɛ ŋot rui̱c kuäärä kä Kapre, rɛy rui̱cä min ŋuandiɛn".
Mathperö ŋäthɛ "i̱ I̱thpindhi̱ ɛ jɛn te thi̱n ni̱ wal ɛlɔ̱ŋ mi̱ ti̱c rɛy I̱jëp".
Tha̱a̱ŋ nyinä wecdɛ cukɛ pɛ̈ɛ̈n jɔ̱ɔ̱r rɛy 1926 kɛ kui̱ lo̱o̱nyä pi̱ni̱, min ciɛɛ ŋok bɔ̱ ɛlɔ̱ŋ ni̱ ŋuääkdɛ(ro̱o̱lɛ).
Kä rɛy pua̱a̱nydɛ min ca wi̱i̱dɛ yiath thi̱n jɛn bumɛ ɛ tet.
 Lät kɔ̱kiɛn cua lari̱ cua  lätdiɛn ben thuk Mamlukni̱ ɛ la la̱tdɛ. 
Kɛ mëë caa ɛ al-Makri̱dhi̱ cuɛ wä nɛy ti̱ ŋuan tëë cieŋ rɛy gua̱th ɛmɔ ŋäth kɛnɛ i̱ li̱ɛt ëë kum Gi̱dha Plateau(mi̱ loc-loc)cuɛ rɔ re̱p ɛ cua nyɔk ben lät al-Daɣari̱ mëë ci̱ da̱k.
AL-Minupi̱ cuɛ lat i̱ jɛn Alɛdhandiri̱a Kuruthɛdë rɛy 1365 cua gua̱a̱ kuumä(duäcä nath)kuoth kä Thupi̱ Ci̱ɛk( Sheik) mëë ci̱ Ka̱nkua̱i̱ mun Thai̱d ŋuok jɔ̱ɔ̱r.
Kä ca̱r ɛmɛ cua käp i̱ /ci̱ɛɛ thuɔ̱kdɛ(pseudo) kä gɔ̱a̱r tin caa archaeology(Pe̱k ëë wal)gɔ̱r, kɛ ɣöö/thi̱ɛlɛ ti̱ cäät ti̱ nyoothɛ kiɛ /thiɛlɛ ti̱ ca ji̱ek kä pe̱k ëë wal(archaeolgical)kɛ ɣör kä nɛmɛ kɛ latdɛ kɛɛ luoc mi̱ ko̱k-ko̱k kɛ nyuɔ̱th ciaaŋä I̱thpindhi̱.
Cuɛ tekɛ lɛ̈ŋ mi̱ bäär mi̱ cu thi̱ëëc kɛ kui camberi̱(duël) tëë caa tɛ̱̈ɛ̱̈ piny kä mëë ca thur ce̱tkɛ raan,ɛ ce̱t ta̱a̱dɛ kɛ köt H. Lewi̱th mëë pe̱k lɛtdä dɛ.
Jɛn cua ŋäth i̱ ɛ jɛn gua̱a̱th in rɛwdɛ ɛlɔ̱ŋ mëë caa gui̱l(jäl) kɛ kui̱ lɛ̈ɛ̈ŋni̱(cal) Ji̱-Ijëp kɛ pe̱k ëë wal; ɛ Gidha Pryamid(Bi̱ɛɛ) caa ta̱t kɛ ta̱th mi̱ göl kä thi̱ääk kɛɛ Kai̱rö(Cairo)mëë ci̱ ja̱a̱l ti̱ ŋuani̱ kɛn lor.
Kä te gua̱th di̱ɔ̱k kɔ̱kiɛn, Prcinct(Wec) duŋ Mut, Kɛɛ Precint duŋ  Mont, kɛnɛ Temple(duel) ëë ci̱ töl duŋ Amenhotep IV,cua kɛ gäk ɛ pënkɛ ji̱-wec wɔ̱ thi̱n.
Kä temple ëë nhiamdɛ cu däk kä cua tha̱a̱ŋdɛ luoc thi̱n ɛ Ɣati̱thcɛpthut, cieŋ mëë cua Pɛ̈röö(Pharaoh) mi̱ dɔ̱ŋ la̱t thi̱e̱e̱kä dɛ kɛ ɣöö /ci̱ ca̱r nath bi̱ te thi̱n ɛlɔ̱w kiɛ gua̱a̱th in nyuɔ̱th kɛ naath pal thi̱n.
Cua ta̱thdɛ temple tok rɛy Rui̱cä(Kindom) mëë Da̱a̱r(Middle) kä cuɛ ŋot thi̱n cuu määni̱ ruɔ̱n Ptolemaaic(thi̱e̱e̱kɛ kɛ rɛy ruuni̱ ti̱ kur rɛw.).
Kä luäŋkuothä cuɛ cuɔ̱ŋ ɛ la mi̱ nyooth ni̱ dääk kɛ ta̱a̱ palä kä tha̱a̱ŋ pali̱ tëë nhiam kä nɛy tëë laa pal ɛ cu di̱t pal nɛɛni̱ tin thi̱a̱k ti̱ rɛy latkädɛ kä Ji̱-Jëp kɛ pe̱k ëë wal.
Kɛn tha̱a̱ŋ cuɔ̱ɔ̱ŋni̱ pua̱nydɛ  jaa rëpkɛ bääriɛn ɛ räth ni̱ nhial kɛɛ ko̱o̱tni̱.
Mi̱ päm ɛjɛn ëë caa lät ko̱o̱tni̱kɛ, ci̱ëë cɛ naŋ ni̱ pe̱k kuakni̱ mi̱ tɔt kä kɛ,
Kä gɔ̱li̱dɛ(muɔ̱cdɛ ca̱a̱p) min jɔkdiɛn cua lɛl kɛɛliw kɛ kɔr  kä mëë caa buɔ̱l kuëŋ gua̱a̱thidɛn kɛ kui̱ ɛmɔ cɛ /bi̱kɛ ji̱ääk kä caa la̱th.
Kä rɛk Thebeth /känɛ nyoth i̱ cɛ kɔnɛ mi̱ di̱i̱t kä tekɛ luot ɛ ŋot Dai̱na̱thi̱(Ruic) ɛn Bärɔwdiɛn kɛnɛ ta̱th duël kuoth mëë nhiam cuɛ ci̱e cu kuɛ̈ ni̱ jɛn ɛnëë,kä caa thurɛ ni̱ bööthni̱ tëë nhiam la̱th pua̱nydɛ tëë la nyin Thebeth,kɛ gua̱a̱ kuthni̱ Mut kɛnɛ Montu.
Amun(tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ cɔalɛ Amen) ɛ jɛn mëë la bo̱o̱th Nɛy tin caa ka̱m lua̱ŋ kä Thebeth.
Kä ta̱thdɛ mëë cu di̱t ni̱ jɛn rɛy walayɛ(rɛ̈ɛ̈k) Amun cuɛ nyɔk kɛ lɛl kɛ gua̱th mi̱ ci̱e̱ mëë Rui̱c(Dai̱na̱thi̱) ɛ Wälbädäkdiɛn, mëë Thebeth cuɛ ben ɛ la rɛk indi̱i̱t min cu Ancient(Pe̱këëwal) I̱jëp mat kɛɛl.
Tëë kɔ̱kiɛn kä cuu ben nhial ɛ cärti̱ bɛ la̱thlät (projekni̱) rɛy gua̱th ɛmɔ, Duelpalä(Chapel)Karnak Red kiɛ Chapelle Rouge,jɛn cua la̱t ɛ la mi̱  ci̱e̱ ri̱äy mi̱ tɔt kä te thuurɛ kuoth thi̱n kä cua tok ɛ la caa  cuɔ̱ŋ kam obelikni̱(ri̱e̱kni̱)kɛ da̱ŋ rɛw.
Obelikni̱ tëëŋa̱ckɛ i̱ /kän la̱tdiɛn thuɔ̱k, jɛn cua ca̱a̱tdɛ mi̱ nyoth ɛ mëë caa obelikni̱ wäät(tël raar). 
Kä jɔkdiɛn ëë di̱t min ci̱ Rɛk Amun  gɛr ɛ ta̱thdɛ ɛ nyɔk mëë cua mat kä Pylon(thok ja̱l) ëë Nhiam kɛnɛ pa̱ny eëë cua go̱l rɛk kɛɛliw, gua̱thkiɛn da̱ŋ rɛw täth kɛ Nektanëbö I min tekä Dai̱na̱thi̱(Rui̱c)in  Wäldiɔ̱kdiɛn.
Kä Karnak Temple kɔmpi̱lɛk cua lat kɛ nhiam ɛ raan Benike(Venetian) mi̱ kuäc kɛ rɛy 1589, cieŋ ni̱ mëë la̱tdɛ /thiɛlɛ ci̱ötdɛ mi̱ caa ŋun kɛ ca̱pta̱th(lɔ̱ɔ̱l),
Mëë nhiam kä ca gɔ̱rpiny ɛ kui̱ ja̱liɛn caa ka̱mraar(published) ɛ Melchi̱thedëc Thebenot(Relations divers voyage curieux, 1670s-1696 edition) kɛnɛ Johann Michael Vanɛleb(Tëë kä Wec I̱jëp Ɛ täämɛ kä ,1678).
Kɛ kɔr lätni̱ tëtdɛ kɛnɛ locdɛ thi̱n mëë caa lɛl ɛ buɔ̱n Jɔ̱ɔ̱n Ɣo̱pki̱n Yuni̱berci̱ti̱, mëë böthkɛ ɛ Betthi̱ Bryan(guicɛ piny) cua wec(rɛk) Mut lëp kɛ kui̱ ji̱ wec.
Rɛy 2006, Betthi̱ Bri̱yan cuɛ nyuɔ̱th ta̱a̱ ëë cɛ ji̱e̱k ŋar kɛl min jaki̱ kä gui̱c ce̱tkɛ mi̱ ti̱i̱ rɛy yo̱ŋä kɛ kɔaŋ.
Gör kä ti̱ti̱ cua la̱t rɛydɛ ɛn Mut temple(Gua̱a̱ palä) kɛ ɣöö mëë ci̱ Thebedh rɔ jiɛc ɛ la mi̱di̱i̱t mi̱ cua ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ, Mut guicɛ ni̱ wäth mään tin te kuoth,Theki̱hmet kɛnɛ Ba̱thti̱, ce̱tkɛ tha̱a̱ŋ nëni̱ kɛ jɛ.
Rɛy kɛ kɔrɛ myth(ruac kɛɛ caa wää) ben nhial rɛy gua̱a̱th in la ro̱m kɛ thi̱n kɛ ŋar runä ɛ la yo̱ŋ thɛki̱mɛt, Ra, niɛ gua̱a̱th ɛmɔ kuoth ca̱ŋ duŋ Upper I̱jëp,cuɛ nyuɔ̱th wäŋ ti̱ pɛt ɛ la mac mëë naŋɛ kä man, kɛ däkdɛ kɛ jɔɔk tëë nyiir ɛ (Lower I̱jëp).
Kä Ludho̱r Temple ɛ temple mi̱di̱i̱t kä Ji̱ I̱jëp kɛ pe̱k ëë wal kä caa la̱t ɛlɔ̱w ɛ tëëkä wi̱i̱ yi̱ëër caam kä  Yie̱r Nile rɛy  rɛ̈ɛ̈k ɛ täämɛ kä cɔalɛ Ludho̱r(ancient Thebeth) kä cua täth kɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱e̱ 1400 BCE.
Gua̱th kunyä ŋuan ti̱ di̱t rɛy duëli̱ kuɔth tëë cua jäl(gui̱l) ɛ ja̱a̱l teë nhiam ɛ cu määni̱ Thëti̱ I temple in tekä Gurnaɣ, kɛɛ temple Ɣatcɛpthut(Hatshepsut) in tekä Deir el Ba̱a̱ri̱, kɛ temple duŋ Rameththeth II(i̱.e. Rameththeum), kɛnɛ temple Rameththeth III kä Medinet Ɣa̱bu.
Cu temple të bäri̱kɛn kɛ ca̱pɛli̱ ti̱ la̱t ɛ AmenƔötep III kä Rui̱c(Kua̱a̱ri̱) min 18th , kɛnɛ Alɛkdhandɛr.
Liɛt-guiyni̱ nɛmɛ cua nyoth ci̱e̱ ɛ liɛt-guiyni̱ Nubian. 
Alɛdhandɛr Ba̱dawy "caa moc ca̱p ta̱th ti̱ gööl rɛy Ji̱-I̱jëp Ɣarki̱tɛkci̱ɛr. "Gaat duël-gɔ̱rä rɛy Ancient  Oriental(di̱tni̱ jɛn) Civiladhation(ciaŋ cuɔ̱p)
Ɛ wä bäär kɛ jɔɔ duɔ̱p mi la cuŋ nath thi̱n caa jakä gua̱a̱ ŋa̱a̱ri̱ ce̱tkɛ ŋar tɛɛthälɔaac(Feast)duŋ Öpet min la̱tkɛ kä tekɛ luot mi̱ di̱i̱t kä Temple.
Lali̱bëla ɛ rɛk rɛy Lathta di̱thtirik Nhiam Wɛllö Dhuun rɛy Amhara Ri̱jin, I̱thi̱öpia.
Bendɛ kä Kri̱thiini̱(Ji̱-kɔar Yecu), Lali̱bëla ɛ rɛk kɛl mi̱dɔaŋ kä I̱thiöpia, wɔ̱ ni̱ Adhum ɛ la rɛwdɛ, kä ɛ jɛn däär ro̱mä pilgrimage(Ji̱-kuoth ɛ ro̱m thi̱n).
Kä ci̱ööt gua̱a̱thni̱ ti̱ ŋuan tekɛ rɛy rɛ̈ɛ̈kni̱ tin thi̱a̱k ti̱ kä kɛɛliwdɛ ɛn päm in caa lät duël kuɔth ɛ päm mi̱ ca ŋuɔ̱k ɛ lat kɛnɛ ni̱ kärɔ̱diɛn i̱ kɛ ci̱öt di̱ëthkiɛn(cäkädiɛn) kä  ro̱m kɛn thi̱n kɛ pal ɛn Lali̱bëla kɛ jɛn gua̱th ëë cuɛ run ŋuɛɛnä dɛ wä ti̱m rɛy Juruthɛlɛm kɛnɛ Mun Inrɛlrɔ.
Kuri̱cini̱ ŋa̱thdiɛn bɛɛrɛ nath kɛ ci̱ööt ŋɔaani̱ kä Bibli̱kal(Rɛy Ruaacni̱ Kuɔth)-ɛ mää  Kir Lali̱bela cɔalɛ i̱ ɛ Kir Jɔrdɛn.
Raan Portugal mi̱ bo̱o̱th luak kuɔth Para̱ŋci̱thkö Albɛreth(1465-1540),jäälɛ kɛɛl Ambaththadɔr(Jäk) kɛ gui̱lɛ kɛɛ Dawi̱t II rɛy 1520ni̱.
Kä läär ɛ wä kɔɔr kɛ jääl mi̱ raan Yurɔp(European) jɛn ɛ Mi̱guel de Kathtanɣöthö, mëë cu la̱t ɛ la dëc piny Kri̱thtobao da Gama kä cuɛ jiɛɛn kä I̱thi̱öpia rɛy 1544.
Kɛn thi̱äärkɛ(cuɔ̱ɔ̱ŋkɛ) cäätkɛ ɛ ŋuokɛ kä päm.")
Cuɛ tekɛ thiɛl li̱e̱ŋ kɛ  tha̱a̱ŋ duëli̱kuoth i̱ ɛ nɛy ɛ mëë cua lätni kɛ.
Jɛn cuɛ laar i̱ tekɛ duël bernɛkulari̱ rɛw ti̱ cua ji̱e̱k rɛy gua̱th ɛmɔ.
Thɛɛn Katherine Monathteri̱, ca ci̱öl Monathteri̱ kä God-Trodden Päm Thai̱nai̱. Tekä Kui̱caam Orthödɔk monathteri̱ ɛ yiɛthpiny kä Thai̱nai pɛdninthula , niɛ kä päm gorji̱ mi̱ te thaar pa̱a̱m Thai̱nai̱. Thi̱äaäkä rɛ̈ɛ̈k Thɛɛn Katherine, I̱jëp. 
Kä Thɛn Katherine mona̱thteri̱ ca yiathpiny rɛy ti̱pä buni̱ päämni̱ da̱ŋ di̱ɔ̱k; Rath Thupthapëi̱(lotdɛ rɔ  "Päm Ɣɔreb" c.1 km cuew),Jebel(Päm) Arrendhi̱yeb kɛnɛ Jebel Mutha, kä "Bai̱bolä Päm Thai̱na̱i̱" (bi̱ɛdɛ c.2 km thɔth).
Katherine cuɛ tok kɛ lärɛ i̱ ca̱ yuorping i̱ ba naath kum kɛ li̱a̱..
Kä monathreri̱ cua la̱t ɛ laar Emperör Juthti̱nian I (cɛ ruëc 527-565), cɛ Chapel go̱l kɛ kal kɛ kui̱ waaŋä ruɔ̱p  (cɔlkɛ jɛ bɔ̱, Thɛn "Hɛlɛn' Chapel") yuor kɛ la̱tdɛ piny ɛ Emprɛth Känthɔt Heɛlɛna, man  Kɔni̱thtantine Indi̱i̱t(the Great),rɛy gua̱th ëëdan mëë caa Mothɛth nɛn thi̱n i̱ waaŋɛ rup.
Kä gua̱a̱ ɛmɔ cua gua̱a̱ kuoth kä Kuri̱cini̱, I̱thla̱, kɛnɛ Judi̱dhi̱öm.
Kɛ jɛn rɛy runi̱ ti̱ kur wäl-bärɔw, Kuri̱cini̱ ,Kuricini̱ ɣarkörite te nyur kärɔ kä Thai̱nai̱ cuɛ woc: cu duɔth ni̱ monathteri̱ tëë bum kiɛɛ luäŋ rɔ̱ ga̱ŋ.
Ɛ bëëkä kä gua̱a̱th Kuruthɛdë(ko̱r ji̱ kuoth)ɛ nhiamdiɛn,kä cu Kuruthɛdë te rɛy Thai̱nai̱ amääni̱ 1270  mëë cɛ la̱th ni̱ mi̱ gɔaa waaŋ kurucini̱ nhiam kä cu pe̱k naath tëë ja̱a̱l(pilgrim) kä /ci̱ thiɛl dual wä mi̱ re̱pɛ ni̱ rɔ kɛ gui̱liɛn kɛ mona̱thteri̱(wec kua̱r).
Kä ta̱a̱ ŋuɔ̱tni̱ bo̱o̱thä kä luak kuɔth rɛydɛ ɛn Duel Kuɔth kä Easter(caam) Orthodox(Ji̱-Ɔrthi̱dɔk) cuɛ tekɛ diw ɛlɔ̱ŋ :ɛ tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱, ɛ cu määni̱ duel kuɔth kärɔa, cua guic ɛn ɣöö ruaaci̱ ji̱-raar(ja̱a̱l),kä duël kuɔth kɔ̱kiɛn cuŋkɛ kärɔ̱ piny ŋutni̱ Duël Kuɔth Ɔrthödɔk Ji̱-Gi̱ri̱k(Greek) kä Juruthɛlɛm.
Duŋni̱ ɣöö rɛy 2003 gɔ̱a̱r Ji̱ Ra̱a̱cia(Russian)cu kɛn ŋuɔ̱t mat tetni̱(donation act) ka̱mraar ɛ ca gɔ̱a̱r-piny kä cua thaany ɛ Ji̱ ka̱nthil kä Kai̱rö Metöciin kɛnɛ Archibi̱cɔp Kalli̱thtratuth kɛ cäŋ 13 Kur(pay wälkɛl) 1869.
Palimpthtɛtni̱(nyin gɔ̱rä)  cu kɛnɛ ti̱ gɔw kɛ ɣöö cua kɛ la̱t ɛ nyɔk kä kɛɛl kiɛ gua̱thni̱ ti̱ ŋuan kɛ rɛy runi̱ ti̱ kur.
Pec kɛl cuɛ gua̱a̱ mi̱ ce̱tkɛ di̱gikni̱ bädäk kɛ ɣöö ba kulɛ i̱thkal kɛɛliw naŋ.
Kä ruuli̱ ŋɔaani̱ min di̱i̱t cua tok kɛ lääri̱ ti̱ tɔt ɛ wä kä 5th(ci̱e̱ luotdɛ ni̱ jɛ) kɛnɛ rɛy runi̱ ti̱ kur 6th,cu ja̱nydiɛn rɔ rɛl;kä rui̱cdiɛn(mona̱thteri̱)/ka̱nɛ met nyɔt ɛ ji̱ Bai̱dha̱ntine i̱kɔnökila̱thi̱m, kɛnɛ ɣöö /ka̱nɛ me̱t woc(käppiny).
Kä ruacni̱ kɛ kui̱ ta̱thdɛ, kɛ bi̱e̱lɛ, kɛnɛ buɔkni̱ ti ŋuan cu kɛn ta̱a̱ Yiɛthdɛ-piny lat.
Kä pe̱kdɛ kiɛ di̱tdɛ cua nyoth cɛ rɔ lot ni̱ gɔaa kɛ jɛn gua̱th ɛmɔ.  
Jɛn cua la̱t ni̱ kɛ gua̱a̱ ëë nhiam, duël tin tiɛtni̱ cu kɛnɛ nyin Ɣöruth, cieŋni̱ mëë nhiamdiɛn caa ri̱e̱t kui̱ caam-cuëc kä ɣöö dë ri̱e̱t nhiam-thɔth(jɔk) cie̱ min te thi̱n ɛntäämɛ.
Kä temple duŋ Edpu cua ji̱e̱k ɛn ɣöö /ka̱nɛ ciɛŋ kiɛ yop ɛ gɔaa ɛ la duŋ kuɔth mi̱ ca la̱t ni̱ wal kɛ kɔr kä mëë ci̱ Theodothiuth I cɛ pagani̱ lëp luk, kä cuɛ ŋut yuɔrpiny kä nɛy ti̱ /ci̱ a Kuruciini̱ kɛ ɣöö /ci̱kɛ bi̱ wä pal rɛydɛ ɛn Roman Empire(Rui̱c) rɛy 391.
Kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur,cu temple la pul mi̱ luëŋdɛ tëë mi̱ti̱ri̱ 12(39 ft) piny dɛɛkä(dɛdhɛt) litdä mi̱ ci̱ cuit kɛnɛ mun ki̱ɛɛr ɛ caa cua̱r(ɣup) yi̱e̱e̱r ɛ Nile(Naal). 
Rɛy 1860 Auguthte Mariette, ɛ raan Pi̱rɛɛny mi̱ tääth-Ijëp( Egyptologist),cua tok kɛ la̱t kɛ ɣöö bɛ liɛt woc pua̱a̱ny Edpu Temple.
Dha̱mba̱wi̱ Indi̱i̱t(Great) tëkä rɛ̈ɛ̈k mediebal kam  Päämni̱ kä thɔth-ithɛrɛn kä Dha̱mba̱wi̱ ge̱e̱kä Murtirikwe kɛnɛ rɛk duŋ Mathbiŋö.
Great(Indi̱i̱t) Dha̱mbawi̱ cua ŋäth i̱ ca la̱t gua̱a̱ röyal(di̱e̱l) palace(duel kua̱r) kɛ kui̱ mönarki̱ ëë cieŋ ɛnwa̱nɔ.
Kɛn cua kɛ la̱t ɛ/thiɛlɛ mortar(pääm ti̱ ko̱o̱t).
Kä gui̱l Ji̱-Yurɔp in nhiam kɛ jɛ ɛ rɛy runi̱ ti̱ kur wälbäŋuan, kä gör ŋäcä dɛ ɛn gua̱a̱thdɛ cua tok rɛy 1871.
Kä Great Dha̱mba̱wi̱ ɛ gua̱a̱th mi̱ cua tok kɛ ci̱ëŋ kɛɛ run ti̱ kur 4th AD.
Dëbi̱t Beach cuɛ ŋäthi̱ jɛn ɛ rɛk kä tëë walayɛni̱,kä ɛ Kiŋdɔm duŋ Dha̱mba̱bwi̱,cuɛ ruëc ɛ gɔaa tuokɛ jɛ kä 1200 ɛ wä kä 1500,cieŋni̱ mëë ni̱n kɛ tëë  nhiam ci̱kɛ nyuɔɔn ɛ ca kɛ kapni̱ tuk 1500ni̱ ɛ wä Jpäo de Barröth. 
Kɛn cua kɛ ŋa̱c ɛ la Päm mi̱ mi̱ cäät(Hill kɔmpi̱lɛk), kɛ Lo̱o̱l mi̱ cäät kɛnɛ ca go̱l kɛ kal ɛ la Mi̱di̱i̱t.
Kä Valley(lo̱o̱l)kɔmpi̱lɛk caa da̱a̱k ɛ tëë Nhial kɛnɛ piny Valley ca Däk kɛ gua̱th të ci̱ nath ɛ ciɛŋɛ.
Kä mëë cu te wi̱i̱ nath kɛ ɣöö ba kuäär woc kä Hill Kɔmpilɛk rɛy runi̱ ti̱ kur 12th,kɛɛ Kal Indi̱i̱t,kɛ Lo̱o̱l Nhialɛ kɛnɛ min jɔkdiɛn ɛ la Lo̱o̱l piɛny rɛy tukä runi̱-ti̱ kur(century) 16th.
Kɔ̱kiɛn tëë ca täth ɛ te thurɛthabunyäpa̱a̱m(min te kɛl rɛy Bri̱ti̱th),Duŋ ta̱th dha̱a̱ri̱,thak ɣai̱rɔnä(iron), ŋäät tuɔ̱ŋni̱ guɔ̱ri̱,ɣai̱rɔn kɛnɛ de̱p köpperä(kopper=yi̱ëth),Ɣɔ̱ɔ̱th ɣai̱rɔnä,wi̱cmuɔ̱t börödhä(bronze), buɔ̱n yi̱ëëthni̱(köpper) kɛnɛ thäär laaditni̱, do̱pni̱ dääpä, ciik kɛnɛ ciik ŋuɔ̱ɔ̱k(ga̱l-ga̱l) kɛnɛ pöth(kuum) ŋuɔ̱mni̱.
Jɛn kɔk kuakni̱ wecmuɔ̱ɔ̱n cuɛ rɔ̱ ma̱t ta̱a̱ ko̱kä puɔ̱r ka̱a̱kni̱ rɛy dhɔariɛn,mëë cua le̱y/ɣɔ̱k nɛn cu gɔw ni̱ kɛn.
Ji̱ Pörtugal ti̱ köök cu kɛnɛ liŋ i̱ rɛ̈k mediebal ci̱ duɔthni̱ jɛn kɛ tuk runi̱ ti̱ kur 16th,kä cu kɛn thi̱e̱e̱ni̱ kɛ tëë cu duɔth ŋa̱c kä cu tha̱a̱ŋkiɛn kɛ gɔ̱a̱r piny,yiɛth kɛn rɔ̱ kä Dha̱mba̱wi̱ Indi̱i̱t kɛ ɣöö tëkɛ da̱a̱pni̱ kɛnɛ kök gua̱a̱th mi̱ na̱n kiɛ kök kam wi̱i̱cni̱ ti̱ na̱n kɛ kɛ.
Jɛn cuɛ nhɔk ni̱ ɣöö bɛ gör di̱t kä thurɛ ni̱ kä ŋäc ni̱ni̱ ŋɔaani̱ tin guɔ̱rkɛ rɔ̱ kä Ptolemaik era(ruɔ̱n c.323-30BC), mëë cu Alɛdha̱ndi̱ria mi̱ ko̱o̱k kä raan Gi̱ri̱k ɛ wa dɔ̱ŋ bɛ ŋɔakiɛn(yi̱o̱w yi̱ëthni̱, da̱a̱pni̱) kɛnɛ tëë ci̱ ji̱ääk kä ŋɔak wä kök ji̱ jɔk ɣɔaa Apri̱ka.
Bɛn /thiɛlɛ mi̱ ca ka̱mraar mi̱ ŋa̱c kä ŋi̱i̱c ɣarki̱ölöji̱kal,duŋi̱ ɣöö cuɛ gua̱th mi̱ di̱t ja̱l ɛlɔ̱ŋ rɛy Jalabni̱(Ji-arab), Gi̱ri̱k kɛnɛ Ɣëëcia Tɔt(Asia Minor).
Kɛn tekɛ nɛy ti̱ ci̱ ben ni̱ wal ti̱ Juuth kiɛ kaar Ji̱ thɔth(Jɔk) Arabni̱ kɛ kui̱ wutdä.
Kä tɛɛr Lemba cua lat ɛ Wi̱lliam Böl(rɛy 1777, ɛ wä kä ji̱-ŋuɔ̱tni̱ Ɣauthɛralia Ɣa̱b-i̱thbäŋ), kɛnɛ ɛ A.A Anderthɔn( ɛ gɔ̱ɔ̱rɛ ja̱ɛ kä Nɔth  Kiir Limpöpö rɛy 19th century). 
Jɛn cuɛ ɣɔ̱n kɛ diɔ̱k ti̱ di̱ŋ rɛy puɔ̱li̱ kɛ nhiam rɛy kä ŋɔaani̱ tëë ciɛɛ lo̱k kɛ pi̱e̱thdiɛn nhial wi̱i̱ pa̱a̱m,cuɛ nööŋ ni̱ dha̱a̱ri̱ ti̱ gääy nëndiɛn naath kɛnɛ ta̱th laadiitni̱. 
Katon Thompthon cuɛ lat kɛ niɛ gua̱a̱th ɛmɔ ɛn ɣöö tekɛ kaar kɛ kui̱ man kɛ ji̱ Bantu kɛ mëë jekɛ kɛ raan Bri̱ti̱th Ɣathöthɛcin kä Jöɣanni̱thbärgi̱.
Kä tëë ca nyoth ɛ radiöcarbon ɛ cukɛ luäŋ ni thäämni̱ ti̱ 28, min cu babni̱ kɛndial,duŋni̱ ɣöö ŋuan tin nhiam,cukɛ ben kɛ ni̱n tin ji̱o̱l kɛ lät kɛ jɛn ca̱p ɛmɔ kä täämɛ cua guic /ci̱kɛ cuŋ kɛ gua̱a̱thkiɛn,luäk kä 12th-ɛwä-15th runi̱ ti̱ kur.
Kä wuɔ̱c da̱a̱pni̱ kɛnɛ ŋɔak kɔ̱kiɛn rɛy tët amateuri̱th ɛ nɛy  tëë ca wec kɔn käp kɛɛ nhiam cu a ŋuak ya̱rɛ ɛlɔ̱ŋ,cua ben ŋa̱c kɛɛ tët Ricjard Nicklin Ɣɔll.
Preben Kaari̱cɔlmi̱ cɛ gɔ̱r i̱ kɛn nɛy tëë ca wec käp kɛ buɔ̱m kɛnɛ nɛy tin ca̱a̱r tëë la gaatwec cu kɛnɛ nën kä Gi̱rët Dha̱mba̱bwi̱ ëëdan kɛ luäkdiɛn kɛ liep kɛ mi̱ bi̱ ben ɛ la wecdiɛn ɛntäämɛ,rɛy ji̱ɔm kɛ lat di̱tdä latdä kɛ tëë ci̱ tuɔɔk kɛ kui̱ wec kɛnɛ tha̱a̱ŋ lɛ̈ɛ̈ŋni̱ ti̱ ci̱ɛk.
Pikirayi kɛnɛ Kaari̱cɔlmi̱ cu kɛn wä nɛmɛ nyooth Gi̱rët Dha̱mba̱bwi̱  cua jak ni̱ ɣöö bi̱ naath tekɛ nhök kɛ gua̱a̱ ciaaŋä kɛnɛ ben rööli̱ kɛ kui̱ lätni̱ ti̱ gɔw.
Rɛy 1980 cua ŋic wii̱ muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw ɛ la mi̱ payɛ tok i̱ bi̱ cuɔ̱ŋ kärɔa kɛɛ kumɛdɛ kä cuaa nyɔk kɛ ci̱öt kɛ jɛn ci̱öt gua̱th ɛmɔ kɛnɛ thɔpi̱thto̱ndɛ mëë ca la̱t dit cua kɛ jakä bɛɛr Rödɛthian kɛnɛ köt duŋ di̱ëënyni̱ wec.
Cäät kä bok duŋ Ken Mupuk ëë nhiam,cieŋni̱ mëë cua la̱tdɛ latjɔ̱ɔ̱r ɛlɔ̱ŋ.
Jɛn cuɛ nööŋ kɛ jɛ yuɔ̱p kä gɔaa kɛ kui̱ kä tëë ci̱ tuɔɔk nyin wec ɛmɛ mëë cu bɛ̈c ɛlɔ̱ŋ kɛ ciaaŋ cuɔ̱p wecmuɔ̱ɔ̱n(globalisation0kɛ ma̱rɛ kɛ tëë de ben nhiam. 
Kä gua̱thdɛ tekɛ thuurɛ ni̱ ti̱ ŋuan ti̱ gööl nyin ɣarkitɛkcɛral, ca̱p ta̱thdiɛn cetdɛ kɛɛ ti̱ ca nɛn kä Mɛdhi̱kö kɛnɛ tin tekä Puuk kɛnɛ ta̱th ca̱a̱pni̱ Ceneth nyin Nɔthɛrɛn Maya Lowlands(mun mi̱ car-car)
Jɛn rɛk cuɛ tekɛ nɛy ti̱ ŋuan ti̱ gööl rɛy Maya wecmuɔ̱ɔ̱n ëëdan,kä ɛ jɛn mëë cu jɛ nyooth rɛy täth ti̱e̱c kɛ ca̱a̱p tëë ca la̱th thi̱n.
luɔ̱c kɛl mi̱ cu rɔ lot kä Itdha ɛ "enchanter(gua̱n waal) (kiɛ enchantment) mi̱ la duŋ pi̱i̱ni̱, "bëë kä jɛ, "wäl"  kɛnɛ Ɣa "pi̱"
Nɛmɛ taa̱dɛ cue te tti̱n ɛ la mi̱ cu jööth da̱a̱k kam kä ch' kɛnɛ ch,ni̱ meë ri̱e̱t ch'en(min,ci̱eŋni̱ mëë,/cuɛ thiɛl mi̱ cua̱ di̱ɛɛr rɛy   May)cua tok jɔk kɛ ba̱ni̱ ti̱ di̱t(postalveolar ejective affricate cosonant).
Kɛ kui̱ kä cenotethni̱(pi̱w ti̱ ca tɔ̱w piny), "Cenote Thagradö " kiɛ Tha̱cred Cenote(cɔalkɛ jɛ gööli̱ ci̱e Thakred Well kiɛ Jiw Yi̱ääcä),jɛn cuɛ ko̱k ɛlɔ̱ŋ.
Ɛni̱ ɣöö,kä buɔ̱n thiathɛkä rɛ̈ɛ̈k cua ta̱a̱dɛ yiɛth piny i̱ ɛ "La̱tdɛ bumdiaal", min ciɛŋ ɛ kuäär mi̱ ruackɛ ɛ ka̱a̱nthil tëkɛ ji̱kɛ ti̱ bo̱o̱th bunkiɛn kɛ ta̱a̱ maari̱kiɛn.
Cua jɛn, cieŋni̱ mëë, cuɛ räth ni̱ kä guut Ki̱la̱ththik(rɛy runi̱ Classic) kɛnɛ rɛy Terminal Ki̱la̱ththik nhiam jɛn gua̱a̱ ɛmɔ cuɛ ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ rɛy walayɛkä,min ca kumɛ dɛ la̱th däär,kä di̱tni̱ kui̱c ɛ cɛ naŋ kä thiathɛ,ciɛŋ tin nyuakɛ kɛ ta̱a̱ kɛ̈ɛ̈l.
Ɣunak Keel cuɛ ɣöö bɛ ruëc lat ci̱e läk kɛ wɔ̱dɛ wii̱ kɔaam.
Kä cuɛ tekɛ thaa̱ŋ ɣarki̱ölöji̱kal ti̱ ciɛɛ nyoth i̱ Ci̱cen(Chichen) I̱tdha cuɛ tekɛ rɛy gua̱thkɛl mi̱ cua däk kä naŋkɛ kuakɛ,cua mi̱ di̱t ciɛ nyoth ɛlɔ̱ŋ mi̱/ka̱n kɔn tekɛ kɛɛ Mayapan, ɛ mi̱ /känɛ kɔn te i̱nɔ ɛn Chichen Itdha.
Kɛ kɔr kä mëë ci̱ Ci̱cën Itdha bunkɛ lätkiɛn luäär kiɛ wä piny,kä rɛk cuɛ ce̱tkɛ ni̱/ka̱nɛ kɔn päl.
Montejö cuɛ loc kaä Yukatan rɛy 1431 kɛ dëc mi̱ dhi̱i̱t kä cuɛ gua̱a̱thdɛ min cu di̱t wä yi̱ɛth-piny kä Kampecë kä wɛth kɔɔth(wi̱i̱ kui̱c caam).
Montejo cuɛ jɛn ram mëë cu kuɛ̈ɛ̈ kä cu cop kä Ci̱cën Itdha,mëë jɛ nyɔk kɛ ci̱öt i̱ Kui̱dad(Cuidad) Real.
Mëë cu päth ti̱ ŋuan thuk,duŋni̱ /cuɛ thiɛl nɛy kɔ̱kiɛn ti̱ cu cop thi̱n.
Kɛɛ 1535, I̱pɛny ni̱ diaal cukɛ gɛɛr ɛ yiɛnkɛ kä Yukatan wä kɛ kä Peninthula.
Rɛy 1860,Dethire Carnai̱ cuɛ Ci̱cën Itdha rɛt kä naŋɛ ji̱ thuurɛ ni̱ ti̱ ŋuan min cuaa ka̱mraar ɛ la mi̱ caa gɔ̱r rɛy Citeth et ruineth amëri̱caineth( 1863).
Auguthta̱th Le Ploŋeon ɛ cɔɔli̱ "Caakmol", (kɛ jɔk cua nyɔk kɛ lat i̱ kɛ ŋɔak diaal  tëë  gööl caa ji̱ek kä I̱thtatuari̱ rɛy Methoamerica).
Rɛy 1894 kä Yunai̱tid I̱thtëd cua Yukatan gui̱l, Eduard Ɣerbert Thompthon,cuɛ Ɣakienda Ci̱cën kɔk, min cu tekä tëë ci̱ Ci̱cën Itdha ya̱r.
Thompthɔn cuɛ ko̱k kɛ kui̱ yi̱e̱cädɛ kɛɛ Kënote Thagradö(Thakred kenote) ɛ känɛ kä 1904 ɛ bä 1910, gua̱a̱th ëë cuɛ ŋɔak tëë la̱t kɛɛ da̱a̱p nyɔk kɛ ji̱e̱k, köpper kɛnɛ tuɔɔc pa̱a̱m, kä cua mëë nhiamdiɛn mi̱ /kän met tuɔɔk kä cua cäät mi̱ ŋa̱thkɛ i̱ jɛn ëë ŋot Kölumbian.ɛ
Kä Rebölucin duŋ Mɛdhi̱kani̱ kɛnɛ mëë cua guɔ̱ɔ̱r ɛ yiɛth kumɛ kä piny,kä cuɛ pɛn kä Ko̱r Wecmuɔ̱ɔ̱n I,cuɛ la̱t(proect) jakä jäny kɛ run wäl.
Kɛ jɛn rɛy gua̱th mi̱ ci̱e̱ nɔ,kumɛ Me̱dhi̱kani̱ cuɛ tɛt kä luɔcɛ kɛ thi̱n El Kathti̱llö(Temple duŋ Kukulkan) kɛnɛ Gi̱rët Ball Kɔrti̱
Thompthɔn, jɛn tekä rɛy United I̱thtëth kɛ jɛn gua̱a̱th ëëdan, /käne loc kä Yukatan.
Rɛy 1944 kä Medhi̱kan Gua̱a̱ Luɔ̱kni̱ Mi̱di̱i̱t kä cua lar ɛn ɣöö Thompthɔn /thiɛlɛ ŋuɔ̱t mi̱  cɛ töl kä cua luɔ̱c Ci̱cɛn Ɣi̱dha ɛ la mëë naŋɛ kä di̱ëëthkɛ.
Kä mëë nhiam cua lɛl ɛ ji̱ naci̱önal ji̱o̱kgi̱rapik, kä rɛwdɛ ɛ lɛl ɛ nɛy tëë ciɛ nhɔk.
Kä rɛk cua la̱t kɛ nyin ti̱e̱cni̱ tëë wal,min cua cuŋ ɛ nyɔk kɛ ɣöö cua buɔ̱n in di̱tni̱ jɛn kulɛ nyɔk kɛ ta̱th,kɛ la̱tdɛ mi̱ ca riali̱kä  kɛ yuthdɛ jɔk kɛ cuɔ̱ŋdɛ rɛy gua̱thni̱ kɛ kui̱ Kathti̱llö Pi̱i̱ramdi̱ kä.
Pääm ti̱ ŋuan kä jɛn ti̱c ɛmɛ ca kɛ bil kɛ mi̱lual(mi̱di̱ɛ̈ɛ̈r), mi̱tɔ̱c, mi̱yi̱äl kɛnɛ bi̱ɛɛl ti̱ tokni̱.
Ce̱tdɛ kɛ göthik cathedrali̱ rɛy Yurɔp,nën bi̱ɛɛli̱ pua̱ny duël mi̱ gɔa ɛlɔ̱ŋ kä lat ɣöö ci̱ ti̱c thuɔ̱k kɛnɛ ɣöö tekɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t kä ta̱th ti̱e̱c mi̱ nyothɛ.
Kä Puuc -ca̱a̱p ta̱thdɛ kɛɛl ni̱ ciaaŋ kɛ la̱t nhiam Mothiak kɛ ta̱a̱ ëë moc ca̱a̱p kɛ jɛ duŋni̱ ɣöö cukɛ te dääkɛ la̱t duŋ Puuc haertland rɛy pa̱a̱ny bɔlɔkni̱kiɛn,ɛ cukɛ gua̱c kɛ päänny puuc ëë caa la̱t ɛgɔaa kɛ jiɛn ti̱ puath-puath.
Wi̱i̱diɛn kɛn tin ca la̱t ɛ la ko̱o̱tni̱kɛ nhiam kui̱c cuëc pua̱nydiɛn ca kɛ tuɔc wuɔ̱thni̱kiɛn ɛ tekɛ ŋuɛɛkni̱.
Kɛ kɔr kä mëë cua tokni̱ kä ti̱ nyin ŋuan ɛ /ci̱ mɔ a gua̱a̱thdɛ, kɛn cukɛ ko̱o̱tni̱ ji̱e̱k piny ɛ wä nhiam gäkä Pi̱i̱rami̱d.
Kä kummɛ cuɛ tunnel(pul) tɛt piny ko̱o̱tni̱(staircase) kui̱c ɛ wä nhiam,duɔ̱p-nhialiɛn(stairway)kä pi̱i̱rami̱ni̱ tëë caa la̱t kɛ nhiam ca kɛ tɛ̱ɛ̱,kä cua kɛ cu lëp ja̱a̱l.
Rɛy panɛlä kɛl, ram mi̱ ŋäär kɛl cua moc mi̱ bɛ̈c ɛ nëë; kä buɔ̱t cuɛ to̱ŋ ri̱ɛm tin de lo̱o̱ny kɛ ri̱ɛm gäk ce̱tkɛ ta̱a̱ in la guɛc kɛ thɔ̱ɔ̱l ti̱ nyi̱e̱e̱th.
Thuɔ̱kdɛ kä guut thɔth ɛ mi̱ dɔ̱ŋ,mi̱ di̱tni̱ jɛn kä temple, duŋni̱ ɣöö rɛydɛ cɛ ji̱ääk.
Rɛydɛ cuɛ tekɛ mi̱dii̱t mi̱ ca bil ka ca ri̱et thok duël,ca ya̱r ɛlɔ̱ŋ,mëë nyooth gua̱th ëë nyi̱e̱e̱ny naath thi̱n.
Jɛn rɛydɛ caa täth kɛ mat ca̱a̱pni̱ ta̱th Maya kɛnɛ Tɔltek, kɛ ko̱o̱tni(staircase)̱ ti̱ tokɛ kä gëëkɛ da̱ŋ ŋuan diaal.
Rɛydɛ ci̱ ɣarki̱ölöji̱ni̱ buɔ̱n ŋɔaani̱ ti̱ di̱t ruɔ̱ɔ̱l ti̱ ce̱tkɛ kɔni̱(cones)kä ci̱ päämkiɛn wiɛɛc,ca mëë lot kɛnɛ kui̱c ɛ nëë.
Jɛn ciötdɛ bëëkä Ɣɔltɛri̱ ti̱ ŋuan ti̱ ca la̱t nhial kä rɔm kɛ kɛ cuɔ̱ŋ ɛ  ti̱ tuɔc-tuɔc ti̱ tiɛtni̱ ɛ ce̱tkɛ kɛɛ dënyni̱ ti̱ ca rɔ̱ jim kɛ wä ko̱o̱r, cɔalɛ "Atlɛnteth".  
Kɔmpi̱lɛk ɛmɛ cäätkɛ kɛnɛ Temple B mëë tekä rɛy rɛ̈ɛ̈k indi̱i̱t kä Toltek, kä cua tha̱a̱ŋ ciɛŋ ni̱ nyoth kam wi̱i̱cni̱ da̱ŋ rɛw tɔ̱tɔ̱.
Temple mɛmɛ ca kum kiɛ ca kum ɛ kɔ̱ɔ̱k mi̱ caa kɔnɛ cɔalkɛ i̱ Temple duŋ Caak Mool(chac Mool.
Ɛ wä kä buɔ̱n in te Jɔkɔ kɛɛ ti̱ toth ti̱ Bathdɔɔri̱ ɛ tekɛ buɔ̱ɔ̱ni̱, buɔ̱n di̱ɔ̱kni̱, mi̱tɔt,kɛ ti̱ ca tuɔ̱m kä ca täth.
Kä tha̱a̱ŋ nhiamdɛ nhial tëkɛ motip(ti̱ ca thur) duŋ x'kä kɛnɛo'kä ɛ jɔckɛ nhiam ti̱e̱c. 
Kä Dhɛktolok tämpäl ɛ tämpäl mi̱ ca nyɔk kɛ la̱t raar gua̱a̱ ɛ te Öthari̱ö thi̱n.
Kam kä Dhätölok(Xtoloc) temple kɛnɛ Othario kɛn cua kɛ luaay-kɛɛl: Kä la piny ti̱e̱c, min cäät ta̱a̱ ta̱thdiɛn kɛ ti̱c in ci̱ötdiɛn kɛl kä guur Kukulkan(El Castillo), kä ɛ pindɛ.
Kä Katha Kölörada(Thok I̱thpani̱c mi̱ lotni̱ "Due̱l Mi̱lual") cua kɛl mi̱ cu gɔa ɛlɔ̱ŋ kä cua tit kä Ci̱cen Itdha.
Rɛy 2009,INAH cua gua̱a̱th kuurɛ kä mi̱ tɔt nyɔk kɛ lätni̱ mi̱ cu jɔk pa̱a̱ny mat kä Katha Kölörada.
Ciöt tie̱c ɛmɛ cuɛ te thi̱n kɛ kɔr gua̱a̱th mi̱ bäär ɛ laarɛ Maya,kä tha̱a̱ŋ gɔ̱ɔ̱ri̱ cua laar i̱ jɛn ci̱öt jɛn caa bi̱ɛl kɛ kɔr i̱thtukkö min /ci̱ ŋot thi̱nɛntäämɛ.
Kä ci̱öt  I̱thpani̱th kɛ ti̱c ɛmɛ ɛ Lath Monjathni̱ ("Kä Nuni̱ " kiɛ "Kä Nunneri̱"), duŋni̱ ɣöö jɛn ɛ ti̱c kumɛ.
Kɛn ba̱ni̱ cio̱tda̱ ca kɛ kɔnɛ latkɛ ɛ kuäär kä cɔalɛ K'ak'upakal.
Jɛn jie̱kɛ ci̱ötdɛ kä päm mi̱ ca täth kä ɛ buɔth jɔk mi̱ te rɛy duël ɛ la ko̱o̱t.
Ɛ wä bäär, cuecdɛ-lotdɛ ni̱ nhiamdɛ ɛ jɛn in te thi̱e̱e̱kni̱ kɛ thi̱n.
Kä guut kui̱c ɛ wä jɔɔkdɛ ɛn ti̱c teni̱ jɛn kɛ thok kɛl.
Rɛydɛ kɛl kä cambɛri̱, thi̱ääkä thi̱i̱liŋä(nhialɛ), caa tet biɛl thi̱n.
Kä gua̱a̱th ëë ca yiath piny thi̱n ɛn Kɛɛp(rɛy pa̱a̱m mi̱ ca guaŋ)cua ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kɛ jɛn rɛy gua̱th ɛ thi̱a̱kɛ(kiɛ tämɛ kä).
E.Wi̱lli̱th Andrew IV bä cuɛ wä ja̱l kä kɛɛp rɛy 1930ni̱.
Cäŋkä 15 Tɛɛr(pay bäŋuan) 1959, Jothe Ɣumbertö Gömɛdh,cieŋɛ gua̱a̱ mɔ, cu päny mi̱ kac ji̱ek rɛy kɛɛp.
Kɛ gua̱a̱th eë ŋot book /ka̱nɛ ka̱mraar,Benjamn Nɔrmɛn kɛnɛ  Barɔn I̱manuɛl Bon Priedrikthal cukɛ wä kä Ci̱cɛn(chichen) kɛ kɔr kä mëë ci̱kɛ duɔl kɛ I̱thi̱bɛn, kä kɛndial cua ka̱m ni̱ mëë ci̱kɛ ji̱e̱k raar.
Rɛy 1923,Gɛbi̱nɔr Karrillö Puertö cuɛ duɔ̱p in di̱i̱t min wä kä I̱tdha lɛp ɛ ŋa̱c kɛ ɛ ji̱ wec.
Rɛy 1930, cua Mayaland Ɣötɛl lɛp, tëkä nhiam Ɣakienda Ci̱cɛn, min caa naŋ ɛ Ji̱ duël-gɔ̱ɔ̱rä Karneji̱e.
Rɛy 1972,Mɛdhi̱kö cua ŋuɔ̱t ka̱m-raar ɛ ley Pederal Thɔbri̱ Monumentothi̱ Dhonath Arki̱ölöji̱kath,Artithtilkath e Ɣi̱thtöri̱kath(Ŋuɔ̱t Pëderal kɛ kui̱ Bi̱ɛɛni̱(Monuments) kɛnɛ Arki̱ölöji̱kal, Arti̱thtik kɛnɛ Gua̱a̱ Ɣi̱thto̱rikni̱)min cua kɛ la̱t thi̱n kɛndiaal.
Luɔ̱ɔ̱r ja̱a̱li̱(Tour guides) bi̱ kɛn tekɛ ŋäc thuɔ̱k mi̱ gök kɛ ŋäämni̱ jɔw kɛrɔ rɛy ti̱e̱cni̱:ɛ pa̱yte̱tni̱ ɛ ŋot kɛ nhiam ko̱o̱tni̱ kä El Kathti̱llö Pi̱i̱rami̱d bɛ jɔw cu ŋam min ce̱tkɛ jɔw diit, cuɛ cäät kɛ jɛ.
INAH,min tit gua̱a̱th ɛmɔ,kä cu ti̱c tha̱a̱ŋdiɛn gäk kɛ ɣöö /ci̱ naath bi̱ ben thi̱n.ɛ
Kɛ tukdɛ ɛn pröjɛk duŋ real i̱thtëd kɛ bendɛ nhial kɛnɛ Thɛnɛtɔr New York ëë nhiam ni̱ William H. Reynɔldi̱, kä ti̱c tokɛ Waltɛr Ki̱i̱ri̱thler, ɛ jɛn bo̱o̱th duŋ Ki̱i̱ri̱thler Kɔrpörëcin.
Ɛn Annɛdh cuɛ thuɔ̱k kɛ la̱t rɛy 1952,kɛnɛ ɣöö cua ti̱c kɔk ɛ ji̱ ci̱ëŋ Kiri̱thler kɛ kɔr runä, kä cu ji̱kɛ tëë rɛlɛ(owners) ŋuan.
Kä ruɔ̱n(era) ɛmɔ cua laar i̱ cuɛ ciaaŋ riali̱kä kä naath kɛnɛ tëë ca nööŋ ɛ tɛ̈knölöji̱.
Kɛ ruɔ̱n ëë guurɛ. Ki̱ri̱thler cua cɔl kä Time magadhii̱n "Person of the Year(Raan Ruunä nɔmɔ)".
Kɛ kɔɔr thukä Köör Wecmuɔ̱ɔ̱n I,Ta̱a̱th(architects) Ji̱ Yurɔp kɛnɛ Ji̱ Amëri̱ka ben kɛ guäcdiɛn kɛ ta̱a̱ ta̱th ɛ thia̱k-thi̱a̱k duŋ modern are(run tin thia̱k) kɛnɛ Art(ta̱th) Deko min ca la̱t s la ti̱c- mi̱baär(skyscrapers) ci̱e nyothɛ jɛ i̱ wë ni̱ gɔaa,kɛ innovation(cär ti̱ ji̱di̱ni̱) kɛnɛ mordernity(ta̱a̱ ɛ payben).
Kɛ ta̱a̱dɛ rɛydɛ la̱t mëë cuɛ la̱th nhiam ɛ ca̱rɛ kɛ kui̱ ta̱th, Reynɔldi̱ cuɛ ŋa̱c ɛ gɔa ɛlɔ̱ŋ kɛ lätni̱dɛ kɛɛ Dhuɔ̱ɔ̱l(Island)Kɔneyä Dreamland amuthemɛti̱ Parki̱.ɛ
Rɛy 1927,kɛ ja̱nydɛ kɔr runi̱ ti̱ ŋuan, Reynɔldi̱ cuɛ tääth(architect)ni̱ William Ban Alen jur(hired) kɛ ɣöö bɛ duël tɔ̱ɔ̱wä ti̱ jiɛn ŋuan wä täth gua̱a̱th ɛmi̱.
Ban(Van) Alɛn kɛnɛ Therberanke cu kɛnɛ thuk kärɔ̱, kä Ban alɛn ɛ jɛn ram ëë tokɛ,kɛ cäätdɛ kɛ ta̱th kɛnɛ ɣöö  jɛn ŋäcɛ nɛy ti̱ ŋuan kä ɛ ta̱jɛr mi̱ lat thuɔ̱k mi̱ luäŋni̱ la̱t kuakni̱ yi̱o̱wni̱.
Kä mëë ca lari̱ ba la̱t cua gɛr ɛ nyɔk kɛ kɔr juɔkni̱ rɛw, kɛ ca̱r mi̱ ca mat kɛ kui̱ ta̱thni̱ ti̱e̱c-tɔ̱ɔ̱wä.
Kä cua ti̱e̱c-tɔ̱ɔ̱wä 56 la̱tdiɛn tok kä Caanin ɛ cukɛ te läätdä ɛ nëë. 
Cär ɛ ti̱ cua kɛ ja wä lät rɛy Kornyoot 1928.
Jɛn ni̱ ɣöö ca̱rɛ gɛr kɛ mi̱ de rɔ luot kɛ la̱t kɛ kui̱ Ti̱e̱c Reynɔldi̱ , mëë cua ka̱mraar(published) kɛ Tho̱o̱r(pay bädäk) 1928.
Ɛ la̱tdɛ cua thöp kɛɛ Laathbuɔr(pay wäl 28,kɛnɛ däkdɛ ɛn gua̱a̱th in cua la̱t thi̱n thuuk kä Kur(paywälkɛl) 9.
Ɛ bëëkä guut 1928 ɛ wä kä tuk 1929,riali̱dɛ i̱kä ɛn dome(cuɔ̱ɔ̱ŋ nhialɛ) kɛ ta̱th cuɛ ŋot thi̱n.
Lɛɛrɛ piny,kä cuɛ ta̱thdɛ ya̱r ɛ Wɔlter Kiri̱thler kɛ mëë te wi̱i̱dɛ kɛ la̱tdɛ ta̱thdɛ kɛɛ ti̱e̱c Ɣätkuɛrteri̱(headquarters)Ki̱ri̱thler Körpörëciinä,kä ce̱tkɛ,mëë cua ca̱a̱p ti̱ gööl kɛ kui̱ ta̱th cua kɛ nyɔk kɛ ri̱et ta̱a̱ in pay ben kɛ kɔr Ki̱ri̱thler no̱o̱ŋdɛ kɛ tëë lätrɔ̱-kärɔ̱(autombile),cie̱ ɛ,
Yiɛth la̱tdɛ piny ɛn ti̱c cu tok ɛ gɔa kɛɛ Ti̱o̱ptharpɛ̈t 21,1929.
Ci̱e̱ŋni̱ mëë ɛ di̱ɛɛr mi̱di̱i̱t kɛ la̱t kɛ laadiitni̱ cu la̱tdɛ ŋɔ̱ɔ̱n ɛ laa cuɔ̱ŋkɛ piny(floors),duëli̱ da̱ŋ ŋuan kɛ juɔk, kä /cuɛ thiɛlɛ la̱a̱t ti̱ ci̱ li̱w rɛy ta̱th ti̱e̱cni̱ tin ba̱r-ba̱ra̱ kɛ yi̱ëëthni̱.
Paa̱nyyi̱ 40 Gëëkni̱ kä Ki̱ri̱thler Ta̱thdɛ cuɛ tok kɛ köör kɛ kui̱ kä ɣöö be tekɛ dääk kɛ ti̱e̱c nyin "ti̱e̱c wecmuɔ̱ɔ̱n ti ba̱r-ba̱a̱r".
Kɛ cäŋ 23, Laathbuɔr,1929,rɛy jokä kɛl mëë cu bääri̱ Woolworth Building height(ti̱c) kɛnɛ ɣöö cu duothni̱ cäŋkɛl kɛ tuk ta̱th Katathtropik Wall I̱thti̱ri̱t Krathi̱ rɛy 1929,kä bi̱ɛni̱kɛ(dol-dooli̱ ti̱e̱c) cuɛ kɛ duot.
Kä cu määni̱ New York Herald Tribune(buɔ̱n mi̱ la̱t kɛ guäc ta̱th ti̱e̱cni̱),jɛn/känɛ ŋa̱c i̱ la̱thkɛ dol-dooli̱ ti̱e̱c amääni̱ kɔr ni̱ni̱ ɛ ca dod-doli̱kɛ jiɛc nhial.
Kä thok ti̱e̱c kɛ wä dɛ rɛc,ca la̱t kɛ Bröndhi̱ ɛ la luth ɛ ca gɔ̱r i̱ "kɛ ŋi̱e̱cdɛ kɛ kui̱ ta̱thdɛ kɛ ti̱e̱c ti̱ ba̱r-ba̱a̱r ti̱  ci̱ räth ni̱ puɔ̱ɔ̱r ɛn Mr.Ki̱ri̱thlerä "cuɛ jɔɔc.
Kä Ki̱rithler Building cu kuakɛ a yi̱o̱w ti̱ $14 million,duŋni̱ ɣöö cuɛ kɛ ŋok kä tho̱lbo̱k rɛɛk ci̱e min ca lat ɛ ŋuɔ̱t kɛɛ 1859 mëë ciɛ lat ɛn ŋuɔ̱t tho̱lbo̱kä kɛ gua̱a̱th in rɛlkɛ(owned) ɛ Kooper Union.
Ban Alɛn kɛ mëë de jɛ ro̱ŋ kä  nɛmɛ cuɛ thi̱a̱k ɛlɔ̱ŋ kɛ jakdɛ kä bit ɛ Walter Ki̱ri̱thler kɛ kɔrɛ cuɛ lo̱k ɛn ɣöö bɛ yi̱wo̱ la̱t tëë ci̱ duɔth thöp.
Cieŋni̱ cuɛ wä inɔ,kä go̱o̱ny ëë gɔany kɛ Ki̱ri̱thler cua mi̱ cu ya̱r ni̱ Ban Alɛn kɛ luocdɛ lät ɛ la tääth(architect), min,cu wä ɛlɔ̱ŋ amääni̱ ɣöö cuɛ moc Ji̱ääklɔaac Mi̱di̱i̱t kɛnɛ latjɔɔr mi̱ /ci̱ gɔa,cuɛ la̱tdɛ cu ya̱r ni̱ kɛɛliw.
Rɛy 1994,kä mat guirä kɛ cär ta̱th ti̱c tɔ̱wä annedh 38 kɛ la̱tdɛ kui̱c cuëc ti̱e̱e̱c min tekä 666 Thäät Ɛbëni̱ö.
Kä päm tëë ca lät ti̱c kɛ tukdɛ /ka̱nɛ nyɔk kämraar(manufactrued) kɛ kui̱ la̱t,
Kä ji̱ ciëŋ cuɛ ti̱c(building) kök rɛy 1953  William Dheckendɔrp kä yi̱o̱wkɛ 18$ milliön(Tanydɔɔr)
Niɛ gua̱a̱ mɔ, jɛn cua laar ɛ  ri̱i̱l i̱thtët in di̱t ni̱ jɛn min kɔkɛ rɛy Rɛ̈ɛ̈k New York .
Rɛy 1961,kä ti̱e̱c yi̱ëëthni̱ ti̱/ci̱ kɛth, ɛ te ri̱ääpni̱(needle),yi̱ëëthni̱ ti̱ guɔ̱l-guɔ̱ɔ̱l(crown),gargoylethni̱, kɛnɛ thi̱äkni̱kiɛn,cua kɛ bil kä ɛ jɛn tukdɛ min nhiamdiɛn.
Kä kɔmpanɛ cuɛ ti̱c kɔk kɛɛ $35 million(tanydɔɔr).
Kä nhial min la duɔ̱ɔ̱p cu la̱tdɛ ɛ nyɔk cuɛ thuɔ̱k rɛy 195.
Kä riali̱dɛ i̱kä kiɛ yiëcdɛ cua Ji̱  New York tin la tɛm kɛ muɔ̱n kä tiitdɛ loor ɛ Luthi̱ G. Mothɛth kɛ tho̱p mucä rɛy 1997(New York Landmarkɛ Coservancy's).
Rɛy Kornyoot 2008, jɛn cua lar i̱ Abu Dha̱bi̱ Inbɛthmɛn Ka̱nthil cua ta̱a̱ ko̱kä lat rɛydɛ ɛ wä kä kök TMW ni̱ 75% kuilkal ëë gör, ɛ 15% ɛ mëë görkɛ ɛ Tithman I̱thpɛyɛr in tekɛ kuak ta̱th, kɛnɛ min dë nyuak kɛ juɔ̱rɛ ti̱e̱c kɛ kɔrɛ ɛ Tri̱lɔni̱. 
Nɛmɛ cu rɛy guut I 20% cua kɛ ŋok rɛy ta̱th kɛɛliw ɛ la min bɛ naŋ, ɛ 64% cua kɛ ŋok rɛy pi̱i̱ni̱ tin bɛ ta̱th kɛ naŋ, kɛnɛ 81% tëë  cua nyɔk kɛ loc lät kä ci̱kɛ kɔn yi̱äk(yuɔr dɔɔr).
Kä Ŋuɔ̱t Pi̱löthöpi̱kal tin la̱tkɛ ".
Pi̱löthöpi̱ ɛ ca̱r mi̱ di̱it mi̱ deri̱ duɔ̱ɔ̱r loc kɛ min lotdɛ,ɛ bɛ di̱t kiɛ bɛ kuɛ̈ɛ̈ kɛ ta̱a̱ ŋɔaani̱ kɛ kui̱ kä tin diaal tin ca cak wi̱i̱ muɔɔɔ̱n (metapi̱i̱dhik kiɛ ŋi̱i̱cni̱ kɛ tin te thi̱n), min dë ŋäth kɛ nën (epithtemöloji̱ kɛ thi̱o̱o̱r duŋ ŋäcä ŋɔaani̱), kɛnɛ kɛ la̱tdɛ kä tëk (ethikni̱ kiɛ thi̱o̱o̱r mi̱ tekɛ luɔt).
Metapidhik cuɛ guäli̱ gua̱a̱ tin /ka̱n ŋak kä ca latni̱ kɛ bɛ ɛ guɛc kɛ ta̱a̱diɛn rɛy ce̱tkɛ mi̱ ŋa̱ckɛ kɛ lieŋ kɛnɛ ta̱a̱ ŋäthä mi̱ ca guir kɛ kui wecmuɔ̱ɔ̱n kɛɛliwdɛ. 
Rɛy kä 19th thäncuëri̱, kä pi̱e̱th duŋ mödɛn ri̱thääc rɛy yuniberthi̱ti̱ni̱ cu böthni̱ akɛdemik pi̱löthöpi̱ kɛnɛ ŋi̱i̱cni̱ kɔ̱kiɛn kɛ jakdiɛn kä ɣöö bi̱ kɛnɛ ti̱ gɔ̱rkɛ kɛnɛ ti̱ ba ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ.
Rɛydɛ gua̱cɛ kɛ Lögi̱ciani̱ Pai̱roni̱th pi̱löthöpär Thedhta̱th Empiri̱ka̱th kɛ latdiɛn kɛɛliw rɛy dupni̱ ti̱ gööl min te Gi̱rri̱k ëëwal pi̱löthöpäri̱ kɛ ti̱ kɔn däk piny, ɛ /cuɛ thiɛl mi̱ ca mat ɛ kɛn bun da̱ŋ diɔ̱k ɛ mi̱ ca nhɔk kä lɛlɛ Platö .
Pi̱löthöpikali̱ tëwal(ancient) kɛ kui̱ ciɛŋni̱ (tradtions) tëë cua tiath ɛ Thökrateth ɛ Cai̱ci̱dhi̱m, Cai̱renai̱ci̱dhi̱m, I̱thti̱öci̱dhi̱m, kɛnɛ Akadëmik I̱thkɛpti̱ci̱dhi̱m.
Ti̱ di̱t tha̱a̱ŋkiɛn kä Ji̱ cäri̱ Mediebal cua St. Agɔthti̱n, Tɔmɛth Akuinath, Boethiuɛ, Anthɛlim kɛnɛ Röjer Bakɔn.
Kä Pi̱löthöpäri̱ tin di̱t rɛy gua̱th ɛ thia̱k (modern) cu kɛnɛ I̱thpinödha, Liebnidh, Lɔkë, Berkeley, Ɣumë, kɛnɛ Kanti̱. 
Athtrönömi̱ duŋ Ji̱ Bäbi̱lɔn bä cu ŋi̱i̱cni̱ pi̱löthöpi̱kali̱ ti̱ ŋuan te thi̱n kɛ kui̱ köthmölöji̱ min cu tekɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t kä Gi̱ri̱kni̱ ëëwal (Ancient Greeks).
Kɛ kɔɔrɛ pi̱löthöpi̱ Ji̱ Juuth cuɛ lät piny gɔ̱ɔ̱ri̱ Ji̱ Wɛthɛrɛn kɛ ɣöö ca kɛ luäŋ kɛ ti̱ëth ɛ cu maäni̱ lät Mothɛth Mëndelththɔɣɔn mëë cu naath bööth kä Ɣathkalaa( Enlaygi̱temɛn Ji̱ Juuth), edhi̱thtentiali̱dhi̱m Ji̱ Juuth, kɛnɛ Nyɔak-lätni̱ (reform).
I̱thla̱mik Pi̱löthöpi̱ ɛ pi̱löthöpi̱kal mi̱ tok rɛy ciɛŋni̱ I̱thla̱mik (Islamic tradition) kɛnɛ ɣöö la̱tkɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ Arabik. 
I̱thla̱mik ëë nhiam pi̱löthöpi̱ ben nhial kä rɛy ciɛŋni̱(traditions) Ji̱ Gi̱ri̱k pi̱löthöpi̱kal ɛ rɛydɛ tëkɛ dup ti̱ pay tok. 
Kä la̱t duŋ Arithtötlle cuɛ tekɛ lua̱ŋ ɛlɔ̱ŋ kam pi̱löthöpäri̱ ce̱tkɛ Al-kindi (9th century), Abicenna (980-Kornyoot 1037) kɛnɛ Aberreoth (12 century).
Ibn Kaldun cuɛ tekɛ lua̱ŋ cärä rɛy pi̱löthöpi̱ duŋ lɛ̈ɛ̈ŋni̱ (history).
Pi̱löthöpi̱kal ciɛŋni ̱(traditions) Ji̱ India nyuakɛ ti̱ ŋuan ti̱ ŋa̱c kɛnɛ cär, min te rɛydiɛn kɛ dup ti̱ tekɛ dääk ti̱ ca tha̱a̱ŋkiɛn nhɔk kä  tha̱a̱ŋkiɛn ca kɛ lo̱k ɛ ciɛŋkiɛn ti̱ gööl.
Indiani̱ pilöthöpi̱ ɛ mi̱ ca da̱a̱k buni̱ kɛ ta̱a̱ thi̱ääk kɛ jɛ kɛɛ Bedath (vedath) kɛnɛ ɛ cär tin te rɛydiɛn.
Kä duel-gɔ̱rä min ca kɛ la̱th kɛɛl kä cär nyin Upanicati̱, kä cua-cɔali̱ "örthödɔk" kiɛ "Ɣi̱ndu " kɛ ta̱a̱ ciɛŋni̱kiɛn, cua kɛ da̱a̱k ni̱ kä bäkɛl darthanath kiɛ pi̱löthöpi̱ni̱:Thankaaya, Yoga, Nyaya, Baicecika, Mimämthä kɛnɛ Bendäntä.
Kɛn bä luäŋ kɛn ta̱a̱ kɛ ɣöö cieŋ naath kɛɛl ɛ ŋuan kä jɛn luɔ̱cdɛ ɛn pi̱löthöpikal min te rɛy Ɣi̱nudhi̱m niɛ gua̱th ɛmɛ nyuak kɛn ɣöö tuɔkɛ kɛɛl.
Cuɛ tekɛ duël-gɔ̱rä kɔ̱kiɛn bä ti̱ cua cärkiɛn nɛn ci̱e̱ "Ɣi̱ndu", cärkiɛn /ci̱kɛ örtho̱dɔk (ni̱ mëë ci̱kɛ buɔkni̱ ti̱ gööl nhɔk kɛ ta̱a̱diɛn in ca yi̱ath piny, ce̱tkɛ Cai̱ba Agamath kɛnɛ Tantrath), ti̱ti̱ ɛ cu määni̱
Kɛ gɔ̱k in larkɛ i̱ raan jɛn ta̱a̱dɛ ɛ "kärɔa(self) " kiɛ " Ti̱e̱y (soul)",ɛ ŋi̱i̱c in cu di̱t kä Buddhi̱th.
Jain pi̱löthöpi̱ ɛ kɛl kä rɛw tëë ci̱ kään "unorthodɔk" ciɛŋkiɛn (kɛɛl kɛ Buddithi̱m).
Jain ca̱rɛ i̱ jɛn tëkä ŋɔak diaal tin ta̱a̱diɛn thi̱n ɛ mi̱ wil ni̱ rɔ, raar kɛnɛ tin /ka̱n cak.
Rɛy walayɛni̱ ti̱ti̱, Budhith cärkɛ cukɛ piith ɛ la Piithlötöpi̱kali̱ ti̱ gööl rɛy ciɛŋni̱kiɛn min cukɛ lät rɛy thukni̱(ce̱tkɛ Tibetan,Cai̱ni̱thni̱ kɛnɛ Pali̱
Kä Pi̱i̱löthöpi̱ duŋ duël-gɔ̱ɔ̱rä Therbanda cu ko̱k ni̱ jɛn rɛy wi̱i̱cni̱ Ëciaa ce̱tkɛ Thi̱ri̱ Lanka, Burma kɛnɛ Thai̱land.
Kɛ kɔr li̱e̱th Budha,cu bun ti̱ ŋuan ɛ tok kɛ ŋi̱i̱cni̱ kɛ tin di̱tni̱kɛn, ɛ cua wä inɔ ɛ cuɛ cop ni̱ kä ri̱e̱t pi̱i̱löthöpi̱kalä mi̱ ci̱ kɛnɛ ka̱mraar i̱ Abi̱i̱dharma.
Ti̱ti̱ cu kɛnɛ duël-gɔ̱rä ti̱ ŋuan,duëlgɔ̱rä-piny duëlgɔ̱rä kɔ̱kiɛn,kɛnɛ nɛɛkiɛn tɔ̱ pi̱i̱löthöpi̱ nyin Buddhi̱m rɛy gua̱th ëëwal kɛnɛ mediabal India.
Kɛn Pi̱i̱löthöpi̱ni̱kiɛn(Philosthophical traditions) cua metapi̱i̱dhikal,Pöli̱ti̱kal kɛnɛ ethi̱kal thi̱o̱ri̱ ce̱tkɛ Tao,Yin kɛnɛ yang,Ren kɛnɛ Li ka̱mraar.
Neo-Confucianism(ŋi̱i̱cdɛ) ɛ jɛn cua ŋi̱e̱c ɛ länyɛ kɔ̱kiɛn rɛy gɔ̱ɔ̱rä kɛɛliw kɛ gua̱a̱th ëë rue̱c kɛ Thɔŋ Dai̱nathti̱(960-1297),kɛnɛ cärkɛ ɛ cukɛ läät la ɣɔ̱ɔ̱ni̱ kä di̱e̱l kä kua̱r wec kɛ wädiɛn gɔ̱ɔ̱rä.
Guaa̱th ɛmɔ kɛ kɔrɛ Cai̱ni̱th Dai̱na̱thti̱ni̱ ce̱tkɛ Miŋ Dai̱nathti̱(1368-1644) cuɛ cie̱ rɛy Körean Jötheon Dai̱na̱thti̱(1392-1897) ɛ cu Neo-Kɔnpuciani̱thi̱m mëë böthkɛ ɛ ji̱ cäri̱ ce̱tkɛ Waŋ Yaŋmiŋ(1472-1529) cukɛ ben nyɔk.
Ni̱ rɛy ruuni ti̱ thia̱kɛ,Cai̱ni̱thni̱ ji̱-cäri̱kiɛn ɛjie̱k kɛn tha̱a̱ŋdiɛn kä pi̱i̱löthöpi̱ni̱ Ji̱ Wɛthɛren(Caam ɣɔaa).
Cäätkɛ, New Kɔnpucianili̱thi̱m, mëë bo̱th kɛ ɛnɛy ti̱ jɔc ci̱e̱ Dhiöŋ(Xiong) Ci̱i̱li̱,tëkɛ ri̱e̱t nath mi̱ di̱i̱t.
Mëë dɔ̱ŋ ɛ cuu ga̱k rɛy modɛrnä(gua̱a̱th in thi̱a̱k) kä Ji̱ Japan pi̱i̱löthöpi̱ ɛ "National Studies(Ŋi̱i̱c ji̱ wec)" (Kokugaku) tradition(ciaaŋdiɛn).
Rɛy runi̱ ti̱ kur 17th, pi̱i̱löthöpi̱ Ji̱ I̱thi̱öpia cukɛ ben nhial kɛ ŋi̱i̱c mi̱ bum bum kä ca gɔ̱ɔ̱r ɛ ka̱nkɛ jɛ kä ciɛŋkiɛn ɛ cäätdɛ ɛ Dhëra Yakɔb.
Mi̱dɔ̱ŋ mi̱ cua ŋa̱c rɛy di̱e̱̱lä Ji̱ Amrëri̱ka kä cua guic wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n i̱ ci̱ kɛn ŋuɔ̱t(ethic) jaa räthni̱ kä le̱i̱ ti̱ /ci̱e̱ naath kɛnɛ jiɛn.
Kä thi̱o̱o̱r duŋ Teotl cuɛ nɛn ce̱t ta̱a̱dɛ kɛ Pantheithi̱m(mi̱ lat ɣöö ɣɔw ɛ duŋ Kuɔth.
Duŋdɛ ɣöö, cu muktäp duël-gɔɔɔ̱rä Ji̱ Yunited I̱thtëd ɛ laar kɛ jɛn rɛy run 1990ni̱ i̱ /ka̱n män ka̱m(ŋic)cuɔ̱ɔ̱ŋdiɛn rɛy ŋi̱i̱cni̱ pi̱i̱löthöpi̱ kɛ ɣöö pi̱i̱löthöpi̱ bok kɛl mi̱ kuiy ruacdɛ kɛ kui̱ pääri̱ mään kɛnɛ wutni̱ rɛy buɔkni̱ diaal tin ŋi̱i̱c kɛ kui̱ raanä. kɛɛ
Guic ɛ bɔ̱ "ciɛŋkiɛn kɛnɛ cärkiɛn  tin ŋi̱e̱ckɛ Duël-gɔ̱rä kɛnɛ Ŋi̱e̱e̱ckiɛn kɛ kui̱ Raanä.
Jɛn mëë nhiam ëë cua jie̱k ɛ te ɣöö deri̱ cieŋ i̱di̱ kɛ ɣöö bi̱ kulɛ gɔaa kɛnɛ ŋa̱thdu kɛ ciɛŋ tin no̱o̱ŋ tɛ̈ɛ̈thlɔaac.
Epi̱thtemölöji̱thni̱(ŋi̱i̱c kɛ kui̱ ŋäcä ŋɔaani̱) la thɛm kɛn gua̱th in tuok ŋäc ŋɔaani̱ rɔ thi̱n,ɛ cu määni̱ ŋäc duɔ̱ɔ̱rä ɛlɔ̱ŋ, luɔc duɔ̱ɔ̱rä, ti̱e̱m duɔ̱ɔ̱rä kɛnɛ lat kä mi̱ ci̱ tuɔɔk.
Jɛn cuɛ ben nhiam kɛ tuk runi̱ Pre-Thökratik pi̱i̱löthöpi̱ kä cuɛ Pai̱ri̱ö(Pyrrho) nööŋ kä tuk gɔ̱rä mëë nhiam rɛy Wɛthɛrɛn pi̱i̱löthöpi̱kal I̱thkɛpti̱ci̱thi̱m(mi̱ diɛwkɛ).
Empirici̱thi̱m jɛn lätdɛ ɛ la mi̱ guicni̱ ta̱a̱ in nyoth ŋɔak kɛ rɛy la̱tni̱kiɛn ɛn ɣöö ca kɛ ŋa̱c kɛ gua̱a̱th in tuɔk kɛ thi̱n.
Rationalism(Ra̱cinali̱thi̱m) min di̱t kä jɛ c la̱th ni̱ ŋäc-ŋɔaani̱ nhiam, min lät ni̱ kärɔadɛ(ce̱tdɛ cie lojik kɛnɛ mathɛmi̱tikni̱).
Metaphysics(Mëtapi̱i̱dhik) ɛ te Köthmölöji̱(cosmology) min ŋi̱i̱c ni̱ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n diaal kɛnɛ ontology(öntölöji̱), ŋi̱i̱c kɛ tin tëk.
Inthɛnci̱(Essence) ɛ min jak duɔ̱ɔ̱r kä ŋiɛckɛ ɛ nyoothɛ jɛ i̱ nɛmɛ ɛ jɛn kä ɛ/thiɛl ɣöö bi̱ ta̱a̱dɛ min guic kɛ jɛ bath kä ɛ nyɔk accident(ɣɛci̱dɛn) ɛ mi̱ nyothni̱ ciɛŋ tin guickɛ kä duɔ̱ɔ̱r, ɛ /ci̱ ta̱a̱dɛ min in guic kɛ jɛ lɛ ŋot thi̱n.
Kɛ ɣöö luɔc duɔ̱ɔ̱rä kɛ jɔw ɛ jɛn in gɔa ni̱ jɛn kä nyin thany(science)diaal, thöcɔl thany(social science),Tin ŋi̱i̱cni̱ ciaaŋ raanä(Humanities discipline),logic(löjik) cu kɛnɛ ti̱ ca ŋa̱c.
New York:Oxford University Press(Niew Yɔ̱k:Ɣɔci̱puɔd Yuni̱bäci̱ti̱)
Duŋni̱ ɣöö, gaat duël gɔ̱ɔ̱rä ti̱ ŋuan tin gɔ̱ɔ̱ri̱ pi̱i̱löthöpi̱ kɛ jɔk cukɛ tekɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t kɛ ben kä ti̱ti̱ ŋuɔ̱tni̱(law),jänali̱thi̱m(journalism), politics(thiathɛ), business(Nyɛgath) kiɛ Ɣatni̱ kɔ̱kiɛn(various arts)
Kɛ di̱liɛn guäc rɛy pi̱i̱löthöpi̱, pi̱i̱löthöpi̱ ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ la go̱o̱r ɣöö bɛ ta̱a̱ in tekɛ thok ŋa̱c ni̱ kɛ gua̱a̱thdɛ,amääni̱ ta̱a̱ in ro̱m kɛ thuk,nɛy ti̱ ruac kɛ jɛ,kɛnɛ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n.
Gɔ̱ɔ̱r ti̱ti̱ cua kɛ guɔ̱ɔ̱r ɛ Ludig Wittgeni̱thtien(Traktatuth Logi̱kö-Pi̱i̱löthöpi̱ka̱th),kä Bienna Thärkäl(Vienna Circle) ɛ ce̱tdɛ ci̱e löji̱kal(logical) thuɔ̱ɔ̱kni̱,kɛnɛ Willard Ban(Van) Orman Kuine(Quine)
Jɛn cuɛ kɔnbɛnciinali̱thi̱m(conventionalism) latjɔ̱ɔ̱r kɛ ɣöö jɛn cuɛ räth ni̱kä ti̱ /ci̱ malɛ tuɔɔk min de lot ni̱ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r dë ŋäth kɛ ta̱a̱ in ca lät jɛ ɛ de bothni̱ ci̱ötdɛ.
Kɛ la̱tdɛ kɛ nɛmɛ, jɛn cuɛ lar i̱ mat-rie̱tni̱(compund words) kɛnɛ buɔ̱n ci̱ötni̱ ŋɔaani̱ kɛɛl(phrases) te thuɔ̱ɔ̱kiɛnkɛ kɛɛ dääk.
Duŋni̱ ɣöö, kɛ guut duŋä Krati̱la̱th(Cratylus),jɛn cuɛ yuɔ̱thi̱n(admitted) i̱ tha̱a̱ŋkä tëë ca la̱t ɛ naath cukɛ te thi̱n,kä jɛn cu kɛnɛ rik rɛy cäärä min naŋ ramɔ jɛ kɛ luɔtdɛ.
Jɛn cuɛ ŋɔak diaal da̱a̱k buɔ̱ɔ̱ni̱ ɛ tokɛ kä karkiɛn(species) kɛnɛ do̱rkiɛn(genus).
Duŋdɛ ɣöö, ni̱ mëë cu Arithtɔtle ca̱a̱tdiɛn mɔ naŋ ɛn ɣöö ba tin thi̱ääk mat ɛ la kɛl, jɛn ni̱ ciaaŋ la ŋicɛ ni̱ min guic kɛ ta̱a̱dɛ "moderate realism(na̱a̱ŋduɔ̱ɔ̱rä kɛ ta̱a̱dɛ".
Nɛmɛ Lektɔn mi̱ cu lotni̱(kiɛ ta̱a̱ in ji̱ëk kɛ jɛ) ɛ duɔ̱ɔ̱r kä kɛndiaal.
Cuɛ tekɛ nhöök pi̱i̱löthöpi̱ nyin thuɔk rɛy kä ruuni̱ mediebal .
Kä gɔ̱a̱r të di̱t kä mediebal period(run), cte̱kɛ Ockaam kɛnɛ Jɔ̱ɔ̱n Duni̱ I̱thkɔta̱th, cu kɛn löjik käp ɛ thaany duŋ thuɔk(science of language).
Kä tëë ci̱ tuɔɔk kä/ka̱n liŋ kɛnɛ tëë ca nɛn cua tiit mi̱ di̱i̱t la̱th thi̱n,kä cu rik dhi̱i̱tni̱ rɔ̱ kɛ la̱thdiɛn lät kɛn ti̱ thi̱ääk ɛ la ri̱e̱e̱t nyin  Thai̱ni̱kategörematik(syncategorematic)ce̱tkɛ kɛnɛ(and),kiɛ(or),/ci̱ɛ (not), mi̱ ci̱(if), kɛnɛ ɛni̱(every)
Kä ŋa̱thdiɛn kɛn ri̱e̱e̱t ti̱ti̱ kɛ ɣöö luɔcdiɛn ɛ jɛn ŋun ni̱ min të rɛydɛ kä ɛ la mi̱ caa lɛy. 
Ce̱tkɛ kɛ la̱t dääkdiɛn ŋotdɛ päär ta̱a̱diɛn kɛ nyin modern(tin thi̱ak)tin nyooth dääkiɛn kam la̱t kɛnɛ la̱rɛ, kɛnɛ kam thuɔk kɛnɛ pääri̱thuɔk(metalanguage).
Kɛl kä mi̱ la malɛ larkɛ kä ɛ ri̱e̱t mi̱ ledhi̱kal min mat ci̱ööt(nouns),ri̱e̱e̱t(verbs),kɛnɛ ri̱e̱e̱t tin wiɛykɛ ri̱e̱e̱t kiɛ liakɛ ri̱e̱e̱t(adjectives).
Pi̱i̱löthöpi̱kal themantikni̱ (luɔ̱ɔ̱tni̱ ri̱e̱e̱tni̱) ni̱ ciaaŋ la di̱t latdɛ kɛ min te kam luɔt-rie̱tdä kɛnɛ cuut-ri̱e̱tdä kɛɛliw(sentences).
Jɛn lotdɛ rɔ kɛ ɣöö mi̱ ca naŋni̱ min yiɛth ri̱e̱tdɛ(concept of functions) derɛ lat ɛlɔ̱ŋ mi̱ läny ta̱a̱ in lat jɛ ɛ ledhi̱kal(lexical):kɛn dë ka̱m kɛ ɣöö ba cuut-ri̱e̱tä(ri̱e̱e̱t tekɛ guut) kɛ ŋäc kä min la luɔtdɛ.
Ɛn propositional(mi̱ cuŋ kɛ gua̱th duɔ̱rä) function(la̱tdɛ) ɛ duŋ thuɔk mi̱ lätdɛ cei̱ cuŋɛ la jɛn(rɛy kä nɛmɛ,kä ji̱o̱k)ɛ la min ci̱ wä riɛc(in put) kɛnɛ min bä raar(output) ɛ themantik mi̱ thuɔ̱k(i.e kä min cuŋ kɛ gua̱th kä min dɔ̱ŋ jɛn ca nyoot ɛ "Kä ji̱o̱k ɛ mi̱lual").
Ɛn thok dera duɔ̱ɔ̱r mi̱ ca cal rɛy ŋithä kɛ ɣöö ba ŋa̱c?
Kä mëë jio̱liɛn ɛ ta̱a̱ ciaaŋä(behaviorist perspective),min jayɛ thok/caa ŋäcni̱ tin di̱t ka̱rɔ̱,duŋni̱ ɣöö ŋa̱ckɛ jɛ kɛ min kooki̱(conditioning).
Nati̱bi̱thti̱(Nativist) cuɛ ŋäth i̱ tëkɛ ŋɔak ti̱ rɛlkɛ rɔ̱ rɛy ŋithä kɛ ɣöö ba thok ŋäc go̱r.
Ji̱ liŋguthtik(linguists) Thapir Whorp cu kɛnɛ lat i̱ thok tëkɛ gua̱a̱ mi derɛ cuɔ̱ŋ thi̱n ɛn kɛn "Ji̱ thuɔk" de kɛn ca̱r kɛ tha̱a̱ŋ thɔbjäkni̱(subjects)(ɛ Ɣai̱pöthethi̱th paralleled rɛy Ji̱ɔrji̱ Orwellä nobel kɛ ruɔ̱n wälbäŋuan wi̱di̱ɛn jiɛn bädäk wi̱dɛ ŋuan.
Kä mëë ci̱ jɔɔc kä gua̱c kä Thapir-Whorp mëë cuŋkɛn thi̱n ɛ ŋa̱th min la ca̱r(kiɛ, ɛlɔ̱ŋ, däkɛ-piny,rɛy ŋithä) tëkɛ luäŋ mi̱ di̱i̱t mi̱ te ni̱ jɛn nhial kä thok.
Ŋaknɔm dɔ̱diɛn ɛ min bum ɛn ɣöö ba lat kä biɛɛl(signs) kɛnɛ thi̱i̱buɔli̱(symbols)rɛy wargakä kɛ min nyooth kɛnɛ i̱ dɔ̱ŋ dera mi̱ tekɛ luɔt mi̱ gɔaa ɛ ni̱ mi̱ ca rɛydiɛn thi̱ääŋ ɛ tin te rɛy ŋithä.
Cuɛ tekɛ raan rɛy ciëŋ mi̱ pi̱i̱löthöpi̱ mi̱ ciɛ ɣɔ̱n i̱ thok kɛnɛ cär kɛɛ ti̱ lätkɛɛl(coextensive)-min /thiɛlɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dë lat kɛl ɛ pa̱lkɛ min dɔ̱diɛn.
Ɛ räth bä,kɛn ŋi̱i̱cni̱(theoretical) /kän kɛn gua̱a̱th ëë tok themantikni̱ rɔ̱ thi̱n ŋic(ɛ cu määni̱ gua̱a̱th in jiek thematikni̱ ŋa̱thɛ thi̱n) cu kɛn lat i̱ thok la jakɛ cär kä lät.
Tëkɛ ŋii̱cci̱ ti̱ ca nyoth i̱ thuk ta̱a̱diɛn min ca ŋa̱c ɛn min tokɛ kɛnɛ min bɛ nööŋ.
Duŋni̱ ɣöö, I̱pani̱th kɛnɛ Japani̱th tin ji̱ thuɔk ɛ cuɛ thia̱k ɛlɔ̱ŋ kɛ lääriɛn kɛ jɛ i̱ "kä dhaar cɛ ti̱ath ni̱ jɛn kärɔä (the vase broke itself)".
Ji̱ thuɔk I̱thapani̱th kɛnɛ Japani̱th /ci̱ kɛnɛ tim ɛn buɔ̱n in took nɛmɛ ɛ cuɛ ci̱e tëkä Ji̱ thok Liŋli̱th. 
Rɛy ŋi̱i̱cä kɛl kä German(Ji̱arman) kɛnɛ I̱panti̱h(Spanish) ji̱ thuɔk cua kɛ thi̱e̱c kɛ ɣöö dë ŋɔaani̱(ojects) lat kɛ ti̱ gua̱c jɛndɛrikiɛn(gender) cua la̱th rɛy thuukni̱ da̱ŋ rɛw kɛ latdiɛn.
Kɛ lat "brigde ", min ɛ la ta̱a̱ määnä(feminine)rɛy German(Jiarman) kä min ta̱a̱ wuutdä kä I̱thpɛny(Spanish), kä raan Jiarman ɛ laar i̱ ɛ "balaaŋ", "maan", "nyua̱n", "gua̱n malä", "gɔaa ɛ", "ciwɛ", kä cu ji̱ Spanish speakers said" di̱tdɛ", "bɛcɛlɔ̱ŋ", "long", "bum bum", "dho̱kɛ", and "ram di̱i̱t pua̱nydɛ ɛlɔ̱ŋ".
Dɔ̱ŋ ja̱a̱ŋ(rööl) ɛ tɔ̱ ɛn ɣöö gɔwkɛ kiɛ ji̱ääkɛ nëëcua lar ɛ ciɛŋ bum la̱tdiɛn duŋni̱ ɣöö nɛy tëë nɔmɔ /ka̱nɛ la̱rkɛ i̱ kɛn ɛ tɔ̱.
Kä nɛy tin kɔ̱kiɛn cu rööl(alieni̱) ŋot/thiɛlɛ kɛ ciöt.
Jɛn cua gok i̱ muɔ̱c ŋɔaani̱ kɛ ciööt lua̱kɛ kɔn kɛ dääk kɛnɛ ti̱e̱mdiɛn.
Ɛn rɛy gua̱th gua̱th ɛmɔ, rik ɛ te ta̱a̱ cäkädɛ(nature of synonymy),kä gua̱th in jiɛn luɔt-duɔ̱ɔ̱rä thi̱n(origin of meaning itself),luɔtdɛ min guic kɔnɛ(our apprehension of meaning),kɛnɛ ta̱a̱ in ca cakɛ cuŋ ɛ i̱di̱(the nature of composition)(cu thi̱e̱c kulɛ ɣöö de luɔtŋɔaani̱ ben gua̱a̱thkiɛn kä thok i̱di̱).
Kä ca̱r ŋi̱i̱cä kɛɛ luɔ̱ɔ̱tni̱(the ideational theory of meaning),cu kɛ thi̱ëëk ɛlɔ̱ŋ kɛ raan Bri̱ti̱th mi̱ emi̱ri̱ci̱th Jɔ̱n Lɔk,cuɛ gak i̱ kɛn luɔ̱ɔ̱tni̱ tekɛ rɛy cääri̱ kä cua kɛ ji̱ɛc nhial ɛ bi̱ɛɛl(signs).
(guicɛ bä Wittgenstein's picture theory of language).
Kä duël-gɔ̱rä ti̱ti̱ Cambridge,Massachusetts:Harvard University Press.
Kä la̱t theory mëë nyoth luɔ̱ɔ̱tni̱, jɛn bä ŋa̱ckɛ jɛ ɛ la ruuli(collectively) cie themantik externalism(ŋi̱i̱c kɛ kui̱ cäri̱),guäcdiɛn kɛn luɔ̱ɔ̱tni̱ cu kɛnɛ pa̱a̱r kɛ ŋɔaani̱ tin te rɛy ɣɔaa tin ca ta̱a̱ la̱th kä bi̱ɛɛl pa̱a̱r kɛ guäcdɛin kɛn thaanyni̱i̱(signs).
Kä na̱ŋdɛ kɛ guäcdɛ ɛn mi̱ cei̱ thiory in lat luɔt duŋ thɛntɛnä jɛn ɛ ca̱p mi ŋa̱c thuɔ̱k(verification) kiɛ mi̱ la kac(falsification).
Rɛydɛ nɛmɛ(version),kä görɛ ɛ ɣöö ba kulɛ(comprehension(kɛnɛ min kulɛ luɔtdɛ)duŋ thɛntɛn kɛ ta̱a̱ rɛydɛ mi̱ tekɛ lua̱ŋ kɛ kui̱ li̱e̱ŋ kɛ ŋi̱e̱cdɛ kɛ min kulɛ jɛ la jakä bɛ jɔɔc(demonstration(mathematical, empirical kiɛ kɔ̱kiɛn)duŋn kä min la thuɔ̱k kä thɛntɛn.
Ɛn Pragmatik thio̱o̱r duŋ luɔ̱ɔ̱tni̱ mi ɛni̱ thi̱o̱o̱r min bi̱ luɔtdɛ(kiɛ min ba ŋa̱c thi̱n)kä thɛntɛn min ba ji̱e̱k kɛ min bi̱ ben kɔɔr la̱tdɛ.
Gottlob Prege cuɛ ruac kɛ kui̱ kä tuumni̱ thi̱o̱o̱ri̱ tin lät.
Ce̱tkɛ cär kɛ ti̱ te thi̱n kä /ca kɛ guic,lätdɛ nɛi̱ diaal kɛnɛ min luɔtkɛ.
Gua̱th in ji̱ekɛ kɛ thi̱n(Referents)kɛ ŋɔaani̱ rɛy ɣɔaa min bia ri̱e̱e̱t kulɛ naŋ thi̱n kiɛ ben raar rɛydɛ.
Jɛn guäcdɛ kɛ ciöt tin dë rɔ̱ lot kɛ ta̱a̱ in ca latdɛ nhial cie "ci̱öt(abbrevaited) no̱o̱ŋɛ latdɛ(description)" (guic Theory duŋ di̱thki̱ri̱pcini̱).
Ce̱tkɛ do̱pri̱e̱e̱tni̱(phrases)jɛn nyoothɛ rɛydɛ i̱ tekɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ latdɛ ɛ ro̱ŋ kiɛ kɛ gua̱a̱thdɛ.
Kä mëë ca ŋa̱c ɛ Prege(Frege's),ɛni̱ gua̱a̱th in tuɔkɛ thi̱n latdɛ jɛ ce̱tkɛ min bɛ nööŋ.
Cieŋni̱ mëë tekɛ dääk kam Prege kɛnɛ Ruththell,kɛn cua kɛ matkɛɛl ɛ la ti̱ ci̱e lat kɛni̱ luɔt ŋɔaani̱ kɛ ci̱öötkiɛn.
Kɛ ŋäc ci̱o̱tdä Ari̱thtɔtle kɛnɛ latdiɛn i̱ "kä jɛn duël-gɔ̱rä Plato mëë ca ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ",  "kä jɛn ëë cak löjik " kɛnɛ kä ŋi̱i̱c duŋ Lɛdhandɛr".
Jɛn tëkɛ ti̱ ŋuan ti̱ ŋot thi̱n kä/ka̱nɛ ŋa̱c ɛ nɛy tëë ci̱ lɔ̱ kɔɔr ɛ tɔɔl inɔ kiɛ jɛn dɔ̱ŋ cɛ li̱w ni̱ mëë /ŋotdɛ kuɛ̈ɛ̈.
Duŋni̱ ɣöö nɛmɛ ŋa̱c kɛ jɛ ɛlɔ̱ŋ .
Cu thie̱e̱c ben nhial ti̱/ca met gaŋ kä ci̱ök(topics) tëë ŋi̱e̱ckɛ ɛnwa̱nɔmɔ.
Dëbi̱t Kellogg Lewi̱th cuɛ luɔc thi̱ecä min nhiam kɛ no̱o̱ŋdɛ ɛ latdɛ jɛ ɛn min cɛ la̱t kä ta̱a̱ ciaaŋä raanä kärɔadɛ.
Noam Cɔmi̱thki̱ cuɛ duɔ̱ɔ̱r ŋun kɛ kui̱ ŋii̱cä thok i̱ dë la̱t ɛ duŋ thok,kiɛ thok in te rɛy nath.
Kɛl mi̱ cu gɔa kɛ gua̱a̱th ëë tuook ri̱thäärci̱(research) ɛ ɣöö bɛ te go̱o̱rä(investigation)rɛy ciɛŋni̱ nath kɛ min bɛ ŋun,kiɛ kɛ ta̱a̱diɛn kɛɛl, luɔ̱ɔ̱tni̱kiɛn kɛnɛ thuk.
Kä tëë guickɛ i̱ de ben ɛ la thuɔ̱ɔ̱k kɛ kapdiɛn nhial kɛ ta̱a̱ guäcdiɛn kä theoretikal kɛ min de rɔ lot kä Pi̱löthöpi̱ nyiŋ thok.
Retörik(Rhetoric) ɛ mi̱ ŋii̱c kɛ ri̱e̱e̱t ti̱ ca lɛɛy(particular) min bi̱ naath li̱e̱ŋdiɛn kulɛ la̱th thi̱n kɛnɛ min ba ji̱ek rɛy li̱e̱ŋdiɛn,dɔ̱ŋ bi̱ kɛn kɛ li̱eŋdiɛn go̱r kɛ min ca ŋa̱c kä kɛ, lo̱k, bi̱ te nhök, kiɛ ŋi̱i̱cdiɛn.
Jɛn bä tëkɛ ti̱ dë la̱th lät rɛy ŋi̱i̱cä kɛnɛ luɔ̱cdiɛn kä ŋuɔ̱t, kä luäk kɛ ŋundiɛn kɛ ŋäc mi̱ thi̱a̱k rɛy ruacä thuɔk. 
Kä ca̱r thuɔk ni̱ ciaaŋ thiäk ɛ kɛ min tetä logic(löjik) rɛydɛ Greek(Gi̱ri̱k) ji̱e̱k kɛnɛ ci̱e "lögɔth",  lotdɛ ni̱ ruac kiɛ ta̱a̱ thuɔk in ruac kɛ yiɛ.
Ɣeidegger matdɛ ni̱ phenomenlogy(ŋi̱i̱cä kɛ tin tëk) kɛ ɣermeneuitcni̱(luɔ̱c ŋɔaani̱) duŋ Wilhelm Dilthey.
Cäätkɛ, Thein(tëk), kä ri̱e̱t kärɔadɛ,ɛ ro̱ŋɛ kɛ luɔ̱ɔ̱tni̱ ti̱ ŋuan.
Ɣerdegger cuɛ ŋaknɔmni̱ ŋak i̱ gɔ̱r kä kärɔa jɛn ro̱o̱ŋ kɛ ruac, kɛ ɣöö mi̱ ci̱ nɛy tin kuëën(readers) mi̱ ci̱ kɛnɛ tok kiɛ kärɔ̱ kɛ jakdiɛn kɛ ɣöö bi̱kɛ "ruac" kä wɔ̱(wä) kɛ gɔ̱r.
Rɛy thukä kɛnɛ Ca̱p(Method), Gadamer cuɛ lat iɛ thok ce̱tdɛ "kɛ mi̱ te kam nath da̱ŋ rɛw kä rɛydɛ tëkɛ luɔt mi̱ ba ŋa̱c kä ba cu yuɔ̱th thi̱n(mat)ɛ kɛn.
Paul Ri̱kour(Ricoeur), kɛ kui̱c ɛ dɔ̱ŋ,cuɛ nööŋi̱ ɣermeneuticni̱(luɔ̱c ŋɔaani̱) nhial min, cuɛ nyɔk kɛ tom kä duŋ Ji̱ Gi̱rik ëë nhiam ɛ la duɔ̱ɔ̱r ëë kɛnɛ ji̱e̱k,mëë ruac kɛ kui̱kä ka̱mkä ri̱e̱e̱tni̱ tëë ca luɔ̱ɔ̱tni̱kiɛn tɛ̱̈ɛ̱̈ rɛy kä equivokal(luɔɔc ti̱ gööl terms(ŋɔaani)(kiɛ "symbols" nyin ŋɔaani̱ tin ŋa̱ckɛ.
Min jakɛ kɛ ɣöö ba naŋ ɛ la duŋdiɛn kɛnɛ gërɛ kɛ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n in dɔ̱ŋ kɛ ɣöö bɛ mi̱ tekɛ luɔt kulɛ ben kɛ kui̱diɛn kä bi̱ kɛn luɔcdiɛn ɛmɛ cu löth nɛy kɔ̱kiɛn.
Tha̱a̱ŋ kä ti̱ gɔw kä ca nɛn rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱(history) duŋ Themiotikni̱,ɛ Ca̱rlɛth Thander Pieirce, Roland Bartheth, kɛnɛ Röman Jakɔbthɔn.
19th run ti̱ kur romanti̱ci̱thi̱m(romantisim) cuɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ kä bun nath kɛnɛ min görkɛ i̱ ba la̱t ɛ lɔr kä tekɛ luɔt.
Humanistic views(tëë guɛckɛ kɛ ta̱a̱ raanä) cuɛ kɛ latjɔ̱ɔ̱r ɛ thi̱o̱o̱ri̱ ŋi̱i̱cä kɛ ta̱a̱ ca̱k nyin thuɔk(biological thiories oflanguage) min naŋ thok i̱ thuɔ̱k mi̱ bëëni̱ cäkä(natural phenomena).
Rɛy Neo-Darwini̱thi̱m, Richard Dawkini̱th kɛnɛ nɛy kɔ̱kiɛn tëë ŋi̱i̱c kɛ kui̱ ciɛŋni̱(cultural) i̱ gɔa kɛ ŋi̱i̱cni̱(theori̱) tëë ci̱ kɛn kɛ naŋ(kɔp) kä nɛy kɔ̱kiɛn ɛ laar kɛnɛ i̱ thok ce̱tdɛ kɛ bai̱rɛthni̱ ti̱ ŋuan rɛy ŋithä(populations of mind viruses).
Thaa̱ŋkiɛn cuɛ lat i̱ jɛn kɛ ŋäc kɛ min te rɛy cäri̱ cuŋkɛ kɛ kui̱ kä ti̱ thuɔ̱k, tin ŋot thi̱n gua̱a̱thni̱ diaal  raar wecmuɔ̱ɔ̱n kä cɔɔli̱ "rocks(pääm)".
Kä rik dɔ̱ŋ bɛ a no̱o̱ŋdiɛn nhial mi̱ ci̱ kɔnɛ ɣɔ̱n kɛ ɣöö bɛ cuɔ̱ŋ(proposition) ɛ la "Thökrɛt(Socrates) i̱ ɛ raan".
Ŋɔak rɛw ti̱ti̱ ro̱mkɛ rɛy dupni̱ kɔ̱kiɛn kiɛ ɛ räthɛ lɔ̱ŋ(overlap).
Laar duɔ̱ɔ̱r(perspective) mi̱ dɔ̱ŋɛ kɛ käpdɛ i̱ "raan" ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ cuŋ ɛ la jɛn kiɛ cuŋɛ kärɔa, "Thökratëth(Socrates)".
Tha̱a̱ŋkiɛn ti̱ cua ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kä kɛ ji̱ ciɛŋni̱(tradition)kä themantik min ŋa̱ckɛ lät ɛ Tarthki̱, Karnap, Richard Montague kɛnɛ Dönald Dëbi̱dthɔn.
/Kän kɛnɛ ŋäth i̱ jɛn ciaaŋ-nath(social) kɛnɛ läthdiɛn lät kɛn nyin ŋi̱i̱cä-thuukni̱(linguistic) i̱ luɔ̱ɔ̱tni̱kiɛn dɔ̱ŋ dë kɛ käp(ba luɔtdɛin ji̱ek) kɛ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r mi̱ ca ɣɔ̱n kɛ ɣöö dë ŋɔaani̱ la̱t kɛ logic(löjik).
Cärkɛ ti̱ ŋuan cua kɛ guic ɛ ji̱ thi̱o̱o̱ri̱ ce̱tkɛ Kent Bac, Röbent Brandɔm, Puɔl Ɣo̱rwi̱c kɛnɛ I̱thti̱bɛn Nealë.
Rɛy Wecmuɔ̱ɔ̱n kɛnɛ Ŋɔak, Kuine cuɛ kuëën(readers) thi̱e̱c kɛ ɣöö de kɛnɛ cäätdiɛn kɛ mi̱ ci̱e tekɛ rɛy gua̱th ëë ci̱ duɔth jɔk mëë/ca ŋɔak tɔ̱w kiɛ ŋot gɔ̱r,gua̱a̱th ëë la ɣɔ̱n buɔ̱n nathɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö de kɛn rɔ̱ liŋ kɛ ruac kɛ jɔw baaŋ kɛnɛ ruac pua̱nyni̱(gestures).
De kɛndiaal ɛ la̱t kɛ ɣɔ̱ndɛ ɛn ruac ci̱e ɛ mi̱ tëë rɛy thukni̱ diaal ɛ la ciaaŋdiɛn kɛlkɛɛli̱, kä la̱tdɛ kɛ guäc kɛ ɣöö ba luɔtdɛ luɔ̱c nɛy diaal kɔ̱kiɛn tin latkɛ ruaacni̱.
Kɛ kui̱ Kuine(Quine) cie kɛ Wittgeni̱thtein kɛnɛ Aui̱thtin, luɔt-duɔ̱ɔ̱rä /ci̱ɛɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱/ca thi̱ëëk ɛ la ri̱e̱t kɛl kiɛ do̱o̱p-ri̱e̱e̱tni̱(sentence),duŋdɛ ɣöö de̱ra duɔ̱ɔ̱r mi̱ ɛ ni̱ mi̱ jɛn dera  kɛndiaal nööŋ kiɛ jaa tuɔɔk,kä jɛn kärɔa bɛ cu te rɛy thuɔk kɛɛliw kɛ jakdɛ tuɔɔc.
Kä mi̱ ca ŋa̱c kä jɛn gua̱th ëëdan kä diir ri̱w pi̱i̱löthöpärni̱ nyin thuɔk kɛ gör ŋäcdɛ kä nɛy tëë te kamni̱ gua̱a̱th ëë tuɔɔk ŋɔak thi̱n ̱"(borderline case") ɛ cuɛ ce̱tkɛ mi̱ /cɛ rɔ bi̱ lot kɛ latdɛ kɛ ma̱r kä ɣöö bɛ kulɛ thuɔ̱k kiɛ ɛ kac.
Kä pi̱i̱löthöpi̱ duŋ mathɛmatikni̱ ɛ kaar(branch) kä pi̱i̱löthöpi̱ min ŋi̱i̱c ma̱r-ŋuaani̱,yiɛthdiɛn-piny,kɛnɛ la̱tdiɛn rɛy mathɛmatikni̱.
Walɛ,tha̱a̱ŋ ji̱ pi̱i̱löthöpi̱ nyin mathɛmatikni̱ min go̱o̱r kɛnɛ ɛ ŋundiɛn kɛ mi̱ ba duäc kɛnɛ min bɛ nööŋ ɛ ba nɛn ɛ cuŋɛ, kä nɛy kɔ̱kiɛn guic kɛni̱ min lät kɛnɛ ɛ kɛn min ci̱ räth kɛ ɣöö dë ca̱r ɛ buɔ̱m ɛlɔ̱ŋ kɛ jie̱kdɛ.
Greek(Gi̱ri̱k) pi̱i̱löthöpi̱ kä mathemɛtikni̱ cuɛ tekɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛydɛ kɛ ŋi̱i̱cdiɛn kɛ ji̱o̱metri̱(geometry).
Kɛ kui̱c ɛmɔ,cäätkɛ nyuɔɔ̱th tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱(unitni̱) kä cuɛ mi̱ ci̱e nɔ /känɛ nämbrärɛ "thuɔ̱k".
Ji̱ Gi̱ri̱k ti̱ti̱ kɛɛ nhiam cärkiɛn kɛ kui̱ nämbräri̱ cu kɛ thuɔ̱k-nhial(upended)kɛ ji̱e̱kdiɛn kɛ i̱rraciinali̱ti̱ duŋ i̱thkuɛɛr rut duŋ rɛwni̱(squars root of two).
Kä kɛ mëë ca lar ɛ legend,ram mëë guuri̱ Pai̱thogöreani̱(Pythagoreans) cuɛ tekɛ ti̱e̱e̱l(tramumatized) mi̱ di̱i̱t kɛ mëë cɛ cak(tok) min cu kɛn Ɣippatha̱th( Hippasus) luc kɛ käpdɛ cuɔ̱ŋ kɛ ɣöö ca cärkɛ/bi̱ lɛ räth kä naath kiɛ ŋa̱ckɛ(heretical idea).
Jɛn nyoonɛ wi̱c nath ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö jɛn kɛ kui̱ kɛl ɛn thuɔ̱k mathɛmatikal bɛ cie ɛ mi /ca de luäŋ kɛ ga̱k, duŋdɛ ɣöö kɛ kui̱ ɛ dɔ̱ŋ gua̱a̱th in tuɔɔk "Min thuɔ̱k ɛpuc(truthfulness)" cuɛ ŋot bumɛ ɣöö ba ŋa̱c.
Duël gɔ̱rä di̱ɔ̱k, formalism(ŋi̱i̱c kä ca nɛn), intuitionism(ŋi̱i̱c thukä) kɛnɛ logicism(ruac löjik) cukɛ ben ɛn rɛy gua̱th ɛmɔ,cu tha̱a̱ŋ lucä rɛydɛ cu dääk piny kä  cuäŋkɛ ɛ la mi̱ lar jɛ i̱ mathematicni̱ jɛn mi̱ cuŋɛ, kä go̱rɛ käm tiit mi̱ di̱i̱t,jɛn /ci̱ cieŋni̱ jɛn bɛ.
Mëë ci̱ run wä ni̱ kɛn kɛ wä,kä cu tok dë lɛp ɛ räth kɛ ɣöö min thuɔ̱kdɛ go̱r kɛ kui̱ adhi̱ömni̱ mɛthä(mathematics),kä min dë ji̱ek ni̱ adhiömatic ca naŋ ni̱ jɛ bɛ ni̱  run tëë ŋot Euclid tëë thi̱n.
Rɛy mɛthä(mathematics), ce̱tkɛ rɛy Pi̱i̱dhik(physics), tin pay tuɔɔk kɛnɛ cät tin/ca lip i̱ bi̱ ben cukɛ ben nhial kä cu te ŋuan ben ti̱ cu rɔ̱ gɛr.
Ɣän /ka̱nɛ cari̱ jɛn bumɛ kä pi̱i̱löthöpi̱ kɛ göriɛn kɛ ki̱la̱ththi̱kal mathɛmatikni̱ mi walɛ ɛ ŋäc kɛn tin bɛ̈c-bɛ̈ɛ̈c; kɛnɛ ɣöö ɣän carä jɛ kä luɔ̱c pi̱i̱löthöpi̱kal kɛɛ nyin mathëmatikni̱ ce̱tk tëë ci̱  kɔnɛ thöp rɛy tetni̱ cu kɛn ji̱ääk,kɛnɛ min "luɔ̱c pi̱lötho̱pikal" ɛ jɛn min /ci̱ mathematikni ɛ go̱o̱r.
Mɛthɛmaticiani̱ ti̱ ŋuan lät kɛn ɛ tekɛ rɛy thuɔ̱ɔ̱kni̱ mathematikal;kɛn guɛc kɛ rɔ̱ cie ci̱kɛ ŋɔaani̱ tin tuɔɔkni̱ kɛn baaŋ bɛ cak(ji̱e̱k).  
Thaa̱ŋ ŋuɔ̱tni̱(cäät.,ɛni̱ ŋɔak da̱ŋ rɛw, bɛ tekɛ ruuli̱ ŋɔaani̱ tin la thuɔ̱ɔ̱k kä kɛn rɛw tɔ̱tɔ̱) dɔ̱ŋ bɛ lotni̱ ɣöö derɛ thuɔ̱k, duŋndɛ ɣöö mi̱ wë ŋot guurɛ rɔ ɛn hypothethith kɛ guutdɛ dɔ̱ŋ bɛ nööŋ ni̱ mi̱ /ci̱ bi̱ laar kä kɛ.
Kɛn da̱ŋ rɛw Platö cave(kabe) kɛnɛ Platoni̱thi̱m min la lotdɛ mi̱ thuɔ̱k, ɛ/ciɛɛ römdiɛn mi̱ baaŋ ɛnwi̱ni̱ kɛ ɣöö cär Plato ci̱kɛ ben ni̱ kɛ nhiam kä cukɛ ce̱tkɛ mi̱ tekɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ mi̱ ca ŋa̱c kä Pythagöreani̱(Pai̱thagöri̱i̱ni̱) nyiŋ ancient Greece(Gi̱ri̱k ëëwal),ram më ŋa̱th 
Guäc ɛmɛ wëë kɛɛl ɛ cäätdɛ kɛ ŋɔak ti̱ ŋuan kɛ mëë ca lar ɛ ƔuththerI(HusserI) kɛ kui̱ mɛthä(mathematics), kɛnɛ ɣɔri̱(supports) cärä Kant min synthetic(ba thuɔ̱k kiɛ kac) ɛ jɛn te nhiamɔ kä mɛtha(mathematics). 
Full-blooded Platonism(kɛɛliwdɛ nɛ Platöni̱thi̱m) ɛ dääk duŋ kä Platoni̱thi̱m ɛ thi̱a̱k(modern),min rɛydɛ bëë ɛ la thuɔ̱k min thɛtni̱ mɛthä cuŋ nɔmɔ kɛ cuɔ̱ŋdɛ kä cua ŋic i̱ te kɛn thi̱n kiɛ lät kɛn kä adhi̱ömni̱ kɛnɛ ŋuɔ̱t tin ca ŋuɔk piny(kɛ gua̱a̱ ɛmɔ, kä ŋuɔ̱t
Thɛt-theoreik reali̱thi̱m(bä ɛ thɛt theoretik platöni̱thi̱m) ɛ gua̱a̱th ëëdan mëë gaŋ ɛ Penelope Maddy,ɛ guicɛ thɛt thi̱o̱ri̱ kɛ ŋuak ti̱ ŋuan ti̱ tekä kɛl(single of uiverse of sets).
Kɛn no̱o̱ŋ kɛ paradɔdh min wä "vicious circularity" kä rɔ̱ rol kɛɛl kä ba cɔali̱ däkä-dɔɔr kɛ ta̱a̱ ɛ ci̱kɛ te kar kiɛ tac kɛ kɛ ɛn thi̱o̱o̱r in dë la̱t.
Cu määni̱ Ruththel cɛ laar i̱ jɛn adhi̱öm ɛmɛ /ɛ thuɔ̱k cɛ tekä logic(löjik).
Prege(Frege) cuɛ Ŋu̱t tin thi̱a̱k V (Basic Law V) go̱r kɛ ɣöö lat ɛ ɣööŋ ɛn min lot nämbäri̱ jɛ, duŋdɛ ɣöö kɛn ciɛŋ kiɛ ta̱a̱ nämbäri̱(kuɛ̈ɛ̈n) cua kɛ wä nööŋ kä ŋuɔ̱t Ɣume(Hume's principle)
Duŋni̱ ɣöö /känɛ jak kä  lät rɛy mathemati̱cian kɛ guuri̱ la̱tdɛ kɛnɛ pälɛ ce̱tkɛ rik tin tekɛ piiiötöthöpäri̱ kiɛ thanyti̱thni̱(scientist).
Ɣi̱lbɛrt cuɛ go̱ri̱ ɣöö bɛ nyoth kɛ min jak lät mɛthä kä thuɔ̱k kɛ läärɛ i̱ jɛn ɛ "finitary arithmetic(pe̱k in matkɛ kiɛ pe̱k matdä dɛ)"(la̱t in lät piny kä min di̱i̱t kärɔa kɛ matkɛ min te thi̱n ni̱ ciaaŋ duŋ intergeri̱ tin thuɔ̱ɔ̱k ,ɛ ca kuany pi̱i̱löthöpi̱kalli̱).
Kɛ kɔɔrɛ, kɛ ɣöö bɛ kulɛ nyoth i̱ ɛni̱ la̱t adhiömatik kä mɛthä ɛ mi̱ te thuɔ̱k rɛydɛ,kɛl kɛ nhiam bɛ go̱ri̱ i̱ lätdɛ ɛ la thuɔ̱k rɛy mathematikni̱ min tekɛ luɔc mi̱ bum kä läny ɣöö dë kulɛ wä ŋäthni̱ walɛ.
Nɛy kɔ̱kiɛn tin ŋäth thuɔ̱k(formalists) ɛmɔ,ce̱tkɛ Rudolp Karnap, Alpi̱rëd Tari̱thki, kɛnɛ Ɣai̱thkell Kurry,käpkɛn mathematickni̱ kɛ ɣöö ba go̱r ɛn la̱t in lät kɛɛ adhi̱öm.
Kä canɛ ca̱a̱p ti̱ ŋuan ŋi̱e̱e̱c,bɛ ŋɔ̱a̱n kiɛ bɛ nɛmɛ läny.
Kä mëë ca latjɔɔ̱ kɛ min ŋi̱i̱cni̱ thuɔ̱k(formalism)cua tuk mathematikal min ci̱ thi̱a̱a̱ŋ kä ji̱ mɛthä(mathematiciani̱) ɛ /ca kɛ de luäŋ kɛ wuɔ̱c kɛ ta̱a̱diɛn kɛɛl kɛ kui̱ la̱t ce̱tkɛ min ca lat nhial ni̱ wän. 
Brouwer,jɛn mëë cak mi̱ jäl(founder of movement),cuɛ lɛl i̱ ŋɔaani̱(object) mathematikal jiɛnkɛ kä ta̱a̱ mi̱ di̱i̱t(kɛ ti̱ di̱t) ti̱ cuŋ kärɔ̱ kä cua kulɛ ben ŋäth mëë ca kɛ nɛn kɛ ŋɔaani̱(empirical objects).
Kä adhi̱öm ëë ca kuany ɛ cua lo̱k bä rɛy intuitioni̱thtick(in ŋi̱i̱cni̱ thuɔ̱ɔ̱k)thɛt(set) thi̱o̱o̱ri̱ ɛlɔ̱ŋ,cieŋ ni̱ mëë cua car i̱ nhɔk jɛ gua̱a̱thni ti̱ kɔ̱ŋ.
Rɛy guäc nɛmɛ kä, mathematikni̱ ɛ mi̱ ɛ la̱tkɛ ɛ raan ni̱ thukä, ɛ/ci̱ɛɛ ŋar mi̱ ŋaari̱ jɛ kɛ ŋɔaani̱(symbols) ti̱ thiɛl luɔt.
Ɛ päärɛ kɛndial kä tin kɔ̱kiɛn kɛn nämbär diaal latkɛ luɔtdiɛn kɛ gua̱thkiɛn tin ca kɛ thuɔ̱r thi̱n,kä bëër(line) nämbäri̱.
Ciëŋni̱ min të inɔ, jɛn rɛydɛ kärɔa cuɛ thi̱ëëk kɛ cuɔ̱ŋ in cuŋ kɛ te nyin mathematekal kärɔ̱, ɛ/ciɛɛ min ŋot lät rɛy nyinä mathematikal kiɛ thuurɛ ni̱ kɛ(ɛ/ci̱ɛɛ, rɛy ri̱e̱e̱tni̱ kɔ̱kiɛn,ɛ wä kä ontology(rɛy dääkädiɛn).
Thuurɛni̱ la̱thkɛ kɛ ɣöö bi̱ kɛnɛ thuɔ̱k duŋni̱ ɣöö/ca pua̱nykiɛn nɛn(thiap) kä cetdɛ kɛ mi̱ /ci̱kɛ te thi̱n.
Thuurɛ ni̱ la̱thkɛ kɛ ta̱a̱diɛn thi̱n ɛ räth kä ɣöö bi̱ kɛ jɔɔc kiɛ ba ŋäth rɛy lätni̱ kɔ̱kiɛn.
ce̱tkɛ nɔrminnali̱thi̱m, kä min tekä pöth(post rem approach) rem cɛ ta̱a̱diɛn thi̱n gak kɛn nyin mathematicni̱ tin/ca thiap kɛ ciɛŋ kä tin kɔ̱ŋ mi̱ läny jɔacdiɛn ɛ la ta̱a̱ in ca kɛ thur kä thi̱ääk kɛn.
jɛn cua guic ɛn ɣöö mathematikni̱ /cɛ lät gua̱thni̱ dial kiɛ /cɛ bab ni jɛ,ka̱ /ci̱ëë mi̱ te thi̱n ɛ la thuɔ̱k kä min ŋa̱ckɛ(not exitst in any real sennse),kä tin kɔ̱kiɛn ɛ ni̱ ɣöö ɛ  rɛy ŋithni̱ nath.
Duŋdɛ ɣöö, ŋiɛth ran /thiɛlɛ rɛlrɔ mi̱ dë laar i̱ ɛ thuɔ̱k kiɛ jiöth ti̱ de mɛth cak ɛ bɛ ben raar thi̱n.
Kä gua̱th ëë ca cop ɛlɔ̱ŋ, tëë ca ŋac; kɛnɛ tëë/ŋa̱c kä ta̱a̱ li̱e̱ŋdɛ (perspective) ɛn nɛmɛ cua ɛ gua̱a̱th ëë tuɔɔk Mathematikni̱ thi̱n,ɛ George(Jɔrji̱) Lakɔpp kɛnɛ Ra̱paal E. Nunedh.
Pranklin, Jiɛmith(2014), "ɛn Arithtoötelian Realii̱th Pii̱löthöpi̱ duŋ Mathematickni", Palgrabe Macmillan,Bathiŋi̱thtɔkë; Pranklin, Jiɛmith(2021),"Mathematikni̱ ce̱tdɛ kɛɛ thaany mi̱ /ci̱ mɔ ɣöö ɛ thuɔ̱k mi̱/ca nɛn :Arithtötelian realith pi̱i̱löthöpi̱th, "puɔndëcin duŋ thaanyä 25.
Kä Euclidean arithmetik min ca ka̱mraar ɛ  Jɔ̱ɔ̱n Penn Mayberry rɛy buɔkdɛ Tuk Mɛthä rɛy Ŋi̱i̱cni̱ Thɛtni(The Foundationns of Mathematics) bä cukɛ pɛni̱ rɛy ciɛŋni̱ tëë wal nyin Arithtötelian realithti̱ tradition.
Edmund Ɣuththeri̱,kä logikalɛ mëë cɛ göörɛ ɣɔ̱n ɛ la mëë nhiamdiɛn, cɔalɛ jɛ i̱ "prolegömena of Pure logic(Pörölegömëna löji̱kä mi̱ ko̱k-ko̱k)",cuɛ mëë cu tuɔɔk rɛydɛ latjɔ̱ɔ̱r(psychologism) kä cu lari̱ bɛ rɔ na̱a̱n kɛ jɛ.
Jɛn in,ni̱ mëë pii̱dhik(physics) go̱rɛ ruac kɛ kui̱ ëlckti̱ro̱nik kɛ lärɛ i̱ ɛŋu la kɛn ba̱l ka̱a̱ra̱pɛ (light bulbs)ɛ lät kɛ jɛ, kä elɛktörönikni̱ tin te thi̱n.
Jɛn cua ŋaknɔm kɛ ta̱a̱ mathematickal ɛ cuŋkɛ la kɛn cie min gɔaa ni̱ jɛ kɛ latdɛ kɛ min ca nɛn kä rɛy la̱tdɛ,kɛ kɔr kä mi̱/ci̱kɛ thiɛl kɛn nyin mɛthä ɛ jɛn kulɛ la moc kɛ dääk kɛ thanyni̱ kɔ̱kiɛn(sciences).
Nɛmɛ piithɛ ci̱ rɔ̱ ci̱ räp ɛ bum ɛlɔ̱ŋ kɛ jɛn rɛy guutdä runi̱ ti̱ kur ti̱ 20th, jɛn mëë/thiɛl ram mi̱ de nyoth i̱ mɛthematick derɛ ŋot tëë thi̱n.
Ɛn ŋaknɔm mathematikal guɛc kɛ jɛ i̱ ca naŋ kɛɛ kac kɛ ɣöö ŋɔak tëë ca liŋ i̱ ci̱ guut kɛ jɛ päärɛ bä kɛ li̱e̱ŋ kä tin dë thuɔ̱k jie̱k thi̱n kɛ guutdɛ.
Jɛn cuɛ min tok ŋaknɔm lat ni̱ kɛɛliw rɛy Dupni̱ tin pay tuɔɔɔk(New Directions).
Mi̱ mathematikni̱ ɛ ce̱tdɛ empirikal cie thaany(science)kɔ̱kiɛn,bi̱ nɛmɛ cua̱ ɣöö jɛn bɛ cu ben raar kɛ ta̱a̱ mi̱ na̱n kɛ thuɔ̱k mi̱ la dueriɛn, kä bi̱ teni̱ jɛn inɔ.
Kɛ kui̱ pi̱i̱löthöpi̱ mathematikni̱ jɛn cuɛ ɣɔ̱ɔ̱n kɛ luäŋdɛ kɛ tha̱a̱ŋ kä tin wä ben nyin Kuine(Quine) kɛnɛ ruac(approaches) Göldel kɛ lat ŋɔaani̱ ɛ guicɛ kɛl kä Penelope Maddy Reali̱thi̱m rɛy Mathematikni̱.
Jɛn cuɛ tok kɛ "dääriɛn(betweeness)" mi̱ la duŋ Ɣi̱lbertä adhiöm kɛ ciɛŋ gua̱th mi̱ baŋ kä /thiɛlɛ ca yiɛth thi̱n, kä kɛ kɔrɛ cuɛ mi̱ dɔ̱ŋ räp kam pointni̱(römni̱) kɛ ɣöö bɛ kulɛ la̱t mëë nhiam kä ca la̱t ɛ Bɛktɔr Pi̱e̱d(vector fields).
Kɛ na̱ŋ kä nɛmɛ,/cuɛ thiɛl metapi̱dhik kiɛ rik epithtemoloji̱kal ti̱ cu rɔ̱ rɛl kä mathematikni̱.
Duŋdɛ ɣöö, niɛ kä guäc empiricist(ŋäc duɔ̱ɔ̱rä tuɔɔkɛ kä min ca nɛn rɛy la̱tdɛ)kɛ pääri̱ kɛ min bi̱ ben raar kɛ "reality(kɛ thuɔ̱kdɛ)",min gua̱c rɛy ciɛŋni nath ɛ duɔ̱p in jäl kɛ mathematikal ri̱thääc i̱ gaŋkɛ jɛ ta̱a̱ in tekɛ buɔ̱n nath.
Duŋni̱ ɣöö mi̱ guäc kä ŋak kɛ i̱ mathematikni̱ i̱ thuɔ̱kdɛ i̱ ca nyuɔ̱ɔ̱r ɛ ti̱ /ka̱n lɛy: cie ta̱a̱ in ku mathematikni̱ lɛ ben nhial kɛ jɛ,ta̱a̱ mɛtha̱ mëë wän kɛ diw ɛlɔ̱ŋ kä go̱rɛ riali̱kä mi̱ di̱i̱t jɛn ca go̱o̱r kiɛ derɛ rɔ lot kɛ mi̱
Kä ta̱a̱ mathematikni̱ rɛy naath cua kap nhial rɛy ciɛŋni̱ tin te piny ciɛŋni̱ nath.
Ɛn min gak naath ɛ dë ta̱a̱dɛ guic kä "la̱t in lät mathematikni̱ ɛ ", kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ luɔt mi̱ thuɔ̱k, kä min la thuɔ̱k kä naath cuɛ nɛn i̱ tëkɛ mi̱ dak kä lua̱ŋ ran wä dɛ kä mi̱ /ca thiap kä jɔc ɛ gɔaa, kiɛ li̱e̱ŋ raanä tëkɛ dääk, kiɛ kɛ duŋ
Puɔl Ernethti̱ kɛ jɛn gua̱th ɛ thia̱k cuɛ lat ɛ jɔc ɛn la̱t in guɛl naath kɛ pi̱i̱löthöpi̱ duŋ mɛthä.
Cäät, kä kuak thuukni̱ kɛn/ci̱kɛ läät kɛndiaal kɛ ta̱a̱ thi̱i̱mbuɔli̱(symbol) nyin mɛthä, jɛn in mɛth ca ŋi̱e̱e̱c kɛ dupni̱ ti̱ gööl rɛy thukni̱ kɔ̱kiɛn.
Cieŋni mëë, ca̱a̱p ëë ca ka̱mraar ɛ Prege kɛnɛ Tarthki kɛ kui̱ ŋi̱i̱cä duŋ thuɔk mɛthä cua ben cuɔ̱p ɛlɔ̱ŋ ɛ gaat duël-gɔ̱rä Tarthki min la Richard Montague knɛ ji̱ thuukni̱ kɔ̱kiɛn lätkiɛn kɛɛ themantikni̱ kɛ nyuɔ̱thdiɛn i̱ jɛn ɛ
Ŋa̱th min "kɛndial" i̱ ca ŋun cuŋ nɔmɔ kɛ cuɔ̱ŋdɛ rɛy thanyti̱pik thi̱o̱o̱r, amääni̱ nämbäri̱ ba kɛ ŋa̱th cie kɛ gua̱thkiɛn ɛ min ca ŋic ɛ ɣo̱li̱thi̱m(holism ro̱mkɛ kärɔ̱).
Pield(Field)cuɛ mëë guicɛ kap nhial ɛ be räth ni̱ kä ti̱ thi̱ääk(fictionlism).
Kä ŋaknɔm cɛ tɔp kä ca̱r in ci̱ ro̱ŋ kɛ ta̱a̱ ca̱k ɛ lät kɛ tin ca car kɛ ta̱a̱ in lät rɛy ŋithä ɛ ba cu lari̱ i̱ kɛn tin nyoth ŋɔak rɛy mathematikal ɛ wä ɛlɔ̱ŋ kä tin kɔ̱kiɛn.
Dɔ̱kiɛn mëë ci̱ kɛn rɔ̱ gaŋ kɛ jɛ rɔm ŋɔaani̱ ti̱/ca thiap(abstract objects)i̱ kɛn lot kɛrɔ̱ kä luɔ̱ɔ̱ni̱ mathematikal kɛ duɔ̱p mi̱ /ci̱ thi̱äk, kä /cɛ päär kɛ min ca liŋ thi̱n.
Kɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p ëë ci̱ kɛn ca̱a̱t kɛ jɛ, kɛn cu rɛw ti biɛ nyoth kä nyin i̱rrationality(nämbäri̱ ti̱/ci̱ cuŋ kɛ gua̱a̱thdiɛn).
Puɔl Erdöth cuɛ ŋa̱c ɛ gɔa ɛlɔ̱ŋ kɛ kui kä mëë ŋäthɛ duŋ hypotheikal "Book" te rɛydɛ ti̱ ŋuan ti̱ bɛ̈ɛ̈rkɛ naath kiɛ gɔaa nëndiɛn ti̱ tekɛ cäätni̱ kiɛn nɛn rɛy mathëmɛtikni̱.
Kɛ jɛn ta̱a̱ cäät ɛmɔ,ciëŋni̱ mëë pi̱i̱löthöpäri̱ nyin mɛthä(mathematics)cu kɛnɛ ɣɔ̱n  i̱ ɛ ŋu min jak kɛl kä ŋa̱thkɛ kä luotdɛ rɔ ɛlɔ̱ŋ mi̱ läny dɔ̱diɛn mi̱ kɛn dɔ̱ŋ rɛw ɛ päär ta̱a̱ in ca liŋkɛ.
Pi̱i̱löthöpi̱ ŋithä(mind) ɛ kɛl kä kar nyin pi̱i̱löthöpi̱ min ŋi̱i̱c ontology kɛnɛ tin ca cak (nature)rɛy cärä(ŋiɛth) kä cu määni̱ römdɛ kɛ pua̱ny.
Duali̱dhi̱m kɛnɛ möni̱dhi̱m kɛ kɛn rɛw tin ruac kɛ kui̱ cääri̱ kä riɛk pua̱ny-ŋi̱ɛthä,cieŋni̱ min ca guäc ciaaŋä rɔɔlä kap nhial ɛ la mi̱/pɛny kä kɛl kiɛ kɔ̱kiɛn tin kök-kök.
Ɣart, W.D.(1996) "Duali̱dhi̱m",kiɛ mi̱ lät kärɛɛw kä Thɛmuɛl Gutteplan(org) Ɛ cɛ Jääny(Companion to the Philothophy of mind)rɛy Pi̱löthöpi̱ ŋi̱thä, Backwell,Oxford(ɣɔdhi̱puoot),2657.
Pinel, J.Psychoiology(ciɛŋ kɛnɛ cär), (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoudh, J. (2002) Synaptic(Thainaptik) Self(Kärɔa):Ɛ jɛn cu Ŋithkɔn Ben   Kä Ta̱a̱dan(How Our Brains Become Who We Are),New York:Bikiŋ(Viking) Penguin. 
Psychological(Thai̱kölöji̱kal) Predicates(Ma̱a̱rɛ)", rɛy W.Ɣ.Capitan kɛnɛ D.D Merrill,guutdiɛn.
Rɛwdɛ,̱gua̱th in jin wi̱cdu kä ŋäci̱ jɛ(intentional states of consciousness) /thiɛlɛ luɔt kiɛ /thiɛlɛ mi̱ gɛɛrɛ kä non-reda̱ktip pi̱thi̱kali̱thi̱m(non-reductive physicalism).
Mi̱ ci̱ raan ɛ go̱ri̱ bɛ mi̱th kɛ ŋuɔk pii̱̱dha kä, cäätkɛ, bɛ ramɔ jakä bi̱ pua̱nydɛ jiɛn rɛy gua̱th in të thi̱n ni̱ wän kä bɛ cu wä dup in derɛ wä jie̱k jɛ ɛn min go̱rɛ.
Röbinthɔn, Ɣ. (1983): Arithtötelian duali̱thi̱m",Ɣɔdhipuoot ŋii̱cɛ rɛy pe̱kä ëë wal i̱löthöpi̱       1, 123-44.  
Cuɛ thia̱k ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö gaak kɛnɛ i̱ ca̱r jɛn ɛ ŋi̱ɛth, kiɛ mi̱ ca luɔc jɔk(or vice versa),gör cärä min gua̱th ɛmɔ bi̱ teni̱ kɛl mi̱ cuŋ-kärɔa (ontological entiy)mi̱ nööŋ ɣöö bɛ lät ɛ lɔ̱ŋ (mechanistic) kiɛ ba mi/thiɛl pɛ̈l(unintelligible).
Bä,kɛ cäät ɛmɛ,ram kɛl dɔ̱ŋ bɛ thie̱c i̱ tet mi̱ waaŋ ɛŋu ji̱ëkɛ kä ta̱a̱dɛ mɔ, kiɛ kä nhial mi̱yi̱e̱l(blue sky) guɛc jɛ i̱di̱,mudhik mi̱gɔa ku jɔwdɛ ce̱tkɛ ŋu kä raan.
Cuɛ tekɛ ŋɔak tin liɛŋkɛ rɛy pua̱a̱ny ran(qualia)ti̱ cu te thi̱n  kä nyin ŋithä ɛ la ti̱ ci̱ tuɔɔk kä cua kɛ ji̱ek bumɛ kɛ ɣöö ba tin guɛckɛ(phsical) jakä kuiy.
Duali̱thi̱m(dualism)kɛ kui̱c ɛmɔ bɛ yi̱k lat i̱ ta̱a̱ jinä-cärä(consciouness) bɛ pua̱ny in guɛckɛ kulɛ ya̱r i̱di̱.
Ŋäc-duɔ̱ɔ̱rä(knowledge),cieŋni̱ min, ɛ ka̱p(naŋkɛ) kɛ ɣöö tëkɛ luɔt ɛ tokɛ piny ɛ räth kä guutdɛ.
Kä ca̱r in thia̱k min de raanɛ ca̱a̱t rɛy pua̱a̱ny kɛl, kä kɛ kui̱c ɛmɔ kɛ jie̱kdɛ ɛn ɣöö pua̱ny kɛl ɛmɔ tëë thi̱n ɛ/ka̱nɛ tuɔ̱ɔ̱m(yiathkä) ta̱a̱ cärä ɛn rɛy pua̱a̱ny ɛmɔ.
Kɔ̱kiɛn ce̱tkɛ Dennett cue tek ŋaknɔm kɛ min ŋa̱th kɛ ɛ pi̱löthöpi̱ dhömbie(zombie min/ci gɔaa) ɛ duɔ̱p mi̱ nyoon wi̱c nath, kiɛ /ca bi̱ lɛ ŋa̱c.
Jɛn mi̱ guɛckɛ kä ta̱a̱ ŋithä, ce̱tkɛ tin ŋa̱thkɛ(beliefs) kɛnɛ tin görkɛ(disires),ro̱mkɛ  kɛ duɔ̱p mi/ka̱n ŋa̱c kɛ ta̱a̱ pua̱a̱ny.
Dethkarteth ŋaknɔmdɛ tëkä tëë  ŋɔak tin ci̱ Theth(Seth) kɛ ŋäthi de kɛnɛ "wic-wic(clear) kɛnɛ dääk(distinct)", cär  tëë te ŋithädɛ  ɛ de kɛnɛ thuɔ̱ɔ̱k.
Cambrigde, MA: MIT Prɛthth(Bradford) cäätdɛ, Jöthɛp Agaththi̱ cuɛ laari̱ thanyti̱pikni̱ ti̱ ŋuan mëë ci̱ kɛnɛ ji̱e̱k ni̱ kɛɛ tuk runi̱ ti̱ kur 20th(centurty) kä ci̱kɛ lo̱k(kän kɛnɛ go̱r) ɛn ɣöö bi̱ kɛn ca̱r kɛ ɣöö de tekɛ gua̱th kɛ guäc cäri̱ raam kɛl.
Guäc(view) ɛmɔ cus ko̱k ɛlɔ̱ŋ kä cua gaŋ ɛ Gottpried Leibnidh.
Ti̱ti̱ bendiɛn nhial cukɛ cuɔ̱ŋ ɛ la ta̱a̱ nyinä ontologi̱kal kä /ca kɛ bi̱ jakä kuiy, kiɛ cua kɛ lat kɛ ta̱a̱diɛn, kɛn tuɔɔk kɛ ɛ la nyin pua̱a̱ny. 
Epipëmenali̱thi̱m ɛ ŋuɔ̱t ëë nhiam mëë ca jakä lät  ɛ Thöma̱th Ɣënri̱ Ɣudhley.
Guäc(view) ɛmɛ cua gaŋ ɛ Para̱ŋ Jakthɔn.
Papthai̱ci̱thi̱m(Panpsychism) ɛ guäc mi̱ lat jɛ i̱ ŋɔak diaal te ta̱a̱ ŋithä kä kɛ, kiɛ lotdɛ rɔ bä,kɛn ŋɔakdiaal tekɛ gua̱a̱th kɛl mi̱ lätkɛ thi̱n kiɛ ta̱a̱ in guɛc kɛ(point of view).
Ɛn cäät kä ti̱ti̱ guɛl ti̱ kä te nɔm kɛ ta̱a̱dɛ cua ŋun ɛ Allan Wallake mëë ciɛ ŋic i̱ jɛn kɛ "ti̱ ca ŋa̱c ɛ jɔc rɛy lätni̱kiɛn min dɔ̱ŋ ɛ mi̱ /ci̱ rɔ bi̱ lot kä pua̱ny kɛl- cäätkɛ,mi ca guic kä ta̱a̱ in cuc pua̱ny-niɛ, kä niɛ gua̱a̱ mɔ cuɛ lät kɛ ɣöö bi̱ pua̱ny buɔ̱m-kɛ ta̱a̱ ŋitha̱ mi̱ gɔaa ; mi̱ ca gɛr, ram kɛl dɔ̱ŋ bɛ diɛɛr ɛ bɛ pua̱ndɛ rɔ cu lot". 
Taa̱ ŋithä(mental states) derɛ pua̱ny gɛɛr kiɛ pua̱ny derɛ ta̱a̱ ŋi̱thä gɛr bä.
La̱t duali̱thi̱mä ɛ mi̱ nhɔk kä ŋa̱th jɛ kɛ ɣöö ɛ jɛn mëë luäk la̱t duŋ Mathyamak Buddhi̱thi̱m.
Rɛydɛ ɛ gaaŋɛ ta̱a̱ ŋɔaani̱ kärɔ̱ kɛ ɣöö tëkɛ thi̱n kɛn ti̱ diaal tin jak wecmuɔ̱n kä bɛ jɔɔc kɛ lätkiɛn,kä Madhyamaka cu guäcdɛ tekɛ dääk kɛ duŋ Dethkarteth min la tha̱bi̱thtan(substance) duali̱thi̱m kɛnɛ tha̱bi̱thtan moni̱li̱th-ci̱ötkiɛn,
Ɛ thuɔ̱k,pi̱dhi̱kali̱dhi̱m(ta̱a̱ pua̱a̱ny), kiɛ ta̱a̱ cäri̱ kä kɛn ɛlɔ̱ŋ jak di̱t kä tha̱bi̱thtan duŋ reali̱ti̱(thuɔ̱ɔ̱k),min ca la̱tdɛ lo̱k ɛ Buddhithi̱m(Buddhism).
Kä kɛ nhiam ŋa̱c kɛ jɛ i̱ la tëëkɛ mass(di̱tdɛ), location(gua̱thdɛ, velocity(thiɛkdɛ), shape(thurɛdɛ),size(pe̱kdɛ), kɛnɛ ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn tin jɔc puɔ̱ɔ̱ny,ti̱ti̱/ci̱kɛ kɛndiaal ca lat tɔ ɛ ta̱a̱ ŋithä.
Kä tin di̱t kä te dääk ɛ la tin la thuɔ̱k ni̱ cäkä ɛ kɛn tëë ca mat(ji̱e̱k) kiɛ cak) ɛ eastern philosophies(ɛ pi̱löthöpi̱ni̱ kuec caan ɣɔaa) rɛy millennia(bathdɔɔri̱) ni̱ rɛw.
Cu Pii̱dhii̱kalii̱thtik(physicalistic) moni̱thi̱m(monism) ɛ lari̱ min te thi̱n kärɔa ɛ tha̱bi̱thtan(substance) pua̱ny,rɛy kä tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ tëë ca lɛy ɛ ji̱ thany ti̱ kök-kök(by our best science).
Cieŋni̱ min ta̱a̱ cärä(idealism) mi wic-wic(pure), ce̱tkɛ min duŋ George(Ji̱örji̱) Berkeley, ɛ mi /kän ga̱k rɛy kä tëë ci̱ tuɔɔk kä Wɛthɛrɛn pi̱löthöpi̱, ɛ di̱tdɛ kä thöpi̱thti̱kated(sophisticated) mi̱ te dääk ɛ cɔalɛ panpthai̱ci̱thi̱m(panpsychism),kɛ mëë ca lari̱ ta̱a̱ la̱t ŋithä kɛnɛ ciɛŋkɛ dɔ̱ŋ bi kɛ tekä
Min diɔ̱ɔ̱kidɛn kä derɔ lot kɛ nhökdɛ kɛ ta̱a̱ ŋɔaani̱ tin ŋa̱c kɛ thi̱a̱k i̱ /ci̱kɛ ta̱a̱ pua̱ny kiɛ ta̱a̱ ŋithä.
Läär ëë ca ŋun kä ram kɛl ëë rɛl kɛ ta̱a̱ in la̱t kɛ ŋi̱ɛth rɛy teekä i/ka̱nɛ ɣɔ̱n kɛ thëm ɛ gɔaa kɛ gua̱a̱thdɛ kɛnɛ ɣöö /cɛ bi̱ lät läärɛ bɛ tuɔɔk kä ŋɔak diaal.
Jɛɛ carɛ rɔ kä ben kä ti̱ti̱ nhial rɛy psychology(thai̱kölöji̱), ɛ ciaaŋ(behaviorism)pi̱löthöpi̱ (tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ cɔalɛ loji̱kal bɛbi̱rali̱thi̱m) cuɛ ben nhial.
Pi̱löthöpäri̱ ti̱ti̱ cu kɛnɛ loc i̱, mi̱ ci̱ ta̱a̱ ŋithä(mental states) kɛn kɛ ŋɔaani̱, duŋni̱ ɣöö /ci̱kɛ ciɛŋ(behavioral),kɛn ŋi̱ɛc kɛ kɛ ɛ la ɣöö tekɛ rɛy ŋithä.
Kɛ min ca laar ɛ tökɛn ade̱nɛti̱ thi̱o̱o̱r (token identity theories) kä thuɔ̱k in ca ŋa̱ckɛ kä ta̱a̱ ŋithä ɛ mi̱ ca röm la kɛl kärɔa rɛy cärä ran kä /cɛ lotni̱ ɣöö maar in te kam cärä kɛnɛ ta̱a̱ ŋithä i̱ ɛ thuɔ̱k ɛlɔ̱ŋ.
Kɛ jɔcdɛ, Wittgeni̱thteinä kɛ ta̱a̱ cärä dɛ kɛ kui̱ luɔ̱ɔ̱tni̱ cuɛ cie böth kä pe̱k(version of functionalism) la̱tdiɛn ɛ la thi̱o̱o̱r   duŋ luɔɔɔ̱tni(meaning), cua ja räth(rëp) kɛ bendɛ nhial ɛ Wilprid Thellari̱ kɛnɛ Gi̱lbert Ɣarman.
Kɛ duɔ̱p ɛmɔ, cu thi̱e̱c ben nhial i̱ dɔ̱ŋ bɛ ŋot ɛ la mi̱/ci nyin pua̱ny jakä kuiy(still be a non-reductive physicalism).
Dëbi̱dthɔn cuɛ lät kä ŋi̱i̱cni̱ tëë ci̱ lɔ̱ ben kɔɔr  kiɛ lɔ̱ ka̱a̱th:ta̱a̱ ŋithä mëë lɔ̱ ben kɛ römdɛ kä ta̱a̱ pua̱ny, duŋni̱ ɣöö /kän kɛn kɛ jakä kuiy. "
kä ŋi̱ɛth cuɛ wë ɛ tuɔkɛ jɛn ɛn gua̱th kɛl ɛmɔ ɛ wä kä min dɔ̱ŋ;kä ŋi̱ɛth kɛ kɔrɛ cua ŋic kɛ jɛn rɛy gua̱th ɛmɔ.
Ɛn di̱i̱lɛ guäcdu kɛ jɛ kärɔa  kiɛ bi̱ "Ɣän" dë a bo̱l duŋ kɛdɛlä.
Kä bo̱l nyuthɛ ta̱a̱ mi wä kɛ wɔ̱ rɛy dɛ kɛɛdɛl/cɛ bi̱ wä raar niɛ gua̱a̱th ɛ pɛtɛ, duŋni̱ ɣöö/cuɛ thiɛl mi̱ thuɔ̱k mi̱ cu bo̱l ŋic kä ɛn gua̱a̱th ɛ kɛl ɛmɔ kɛ wä dɛ kä thaakni̱ ti̱ ŋuan.
Ɛ cäätdɛ,jɛn mi̱ gääŋ ta̱a̱dɛ naath jɛn kɛl ɛmɔ derɛ pa̱a̱r kɛ ram kɛl min ci̱ wä rɛy ki̱lɛ̈ɛ̈th ɛn ruɔ̱n waaŋi̱.
Nɛmɛ päärɛ kɛ ciɛŋ pua̱ny tin ba ŋi̱ɛth jakä bɛ rɔ cu ji̱ac kä ta̱a̱ cärä.
Kä Churchlandni̱ ni̱ ciaŋ la matdɛ rɔ kä mi̱ ci̱ nya̱a̱l kä nɛy kɔ̱kiɛn, ŋi̱i̱c ti̱ ca ŋa̱c kä tekɛ kɛɛ diɛw-diɛwni̱ kɛnɛ ontologi̱i̱th mi̱ ci̱ ben nhial rɛy lɛ̈ŋädɛ(latdä dɛ).
Tha̱a̱ŋ pi̱löthöpär ŋakɛ jɛ ɛn nɛmɛ kɛ ɣöö tëkɛ mi̱ te piny mi̱ cuääŋkɛ kiɛ nyoon wi̱cdiɛn.
Ɛ nii̱ ɣöö jɛn ba nhɔk ni̱ jɛ kä min lät raana kɛ ɣöö dë lat rɛy dupni̱ ti̱ gööl-cäätkɛ,rɛy ŋithä kiɛ cärä kɛnɛ rɛy cäkä(in a biological vocabulary).
Kä ŋi̱ɛth jɛn ɛ thi̱a̱k /cɛ rɔ lot kɛ ɣöö bɛ lät ɛ la rie̱t rɛy cärä- kä gör ta̱a̱ cärä duŋ ŋithä ɛ mi̱ ca/ɛ mɔ a gua̱a̱thdɛ kiɛ lot mi̱ ca ŋäth mi̱/ci̱ mɔ a jɛn.
Kä jɛn ɛ ciaaŋ ta̱a̱ cärä min jɛn tekɛ tha̱a̱ŋkiɛn te de gɔw rɛy la̱tdɛ,ce̱tkɛ. mi̱ bɛc, jɛn näkɛ.
Kä tin tuɔɔk nyin cerebral(rɛy ŋithä) ta̱a̱diɛn thi̱n,rɛydɛ kiɛ kärɔ̱/ca kɛ de luäŋ kɛ lat kɛ ja̱liɛn kɛɛl kɛ kɛn tin ca nɛn ɛ la̱t kɛ ti̱.
Nɛmɛ cua guɔ̱ɔ̱r ɛ min jiɛn kä läärɛ baaŋ bɛ kɛ kui̱ mi de rɔ lot kä jak min ba latdɛ kä bɛ kuɛ̈ɛ̈.
Kɛ jɛn 20th-century(run ti̱ kur) raan Ji̱ɛrman(German) mi̱ pi̱löthöpär Martin Ɣiedegger cuɛ ontolöji̱kal(ontological0 latjɔ̱ɔ̱rɛ kɛ min cɛ cu lari̱ jɛ kɛ/kän ŋi̱e̱cdɛ kɛ min jak ŋɔak kä kuiy(reductive model),kɛnɛ ɣöö cu la tɛri̱ /thiɛlɛ de rɔ lot kɛ ŋäcdɛ ɛn nɛmɛ rɛy la̱tdɛ.
Riɛk ɛmɛ latdɛ mëë ci̱ tuɔɔk kɛ ram ëë nhiam(first-person) kɛ ta̱a̱ ëë guicɛ kä la̱t cärä(mental state) kɛnɛ ta̱a̱ ŋa̱cä lätdä duɔ̱ɔ̱rä(consciousness) rɛydɛ kɛɛliw ɛ la ŋɔaani̱(terms) kä ram min diɔ̱ɔ̱kdiɛn kä ŋɔak tin cɛ ji̱ek kä ta̱a̱dɛ(neuroscience) ba cu cɔli̱ kam-rɛy lätdä dɛ(explanatory gap).
Cuɛ tekɛ rɛw ti̱ te buni̱ gööli̱ kä cu te thi̱n ka̱ kɛl/ca de jakä kuiy ɛ ba mi̱ dɔ̱ŋ.
Kɛ kui̱ Nagel,thaany /ŋot känɛ luäŋ kɛɛ lat kɛ jɛn ta̱a̱ in derɛ lätkɛ jɛ kɛ ɣöö jɛn /känɛ cop kä ka̱th kiɛ kä ŋäc min dë go̱o̱r.
Ɛn duŋdɛ ta̱a̱ cäärä tëë thi̱n ɛ la mi̱ ci̱ thi̱a̱a̱ŋ kɛnɛ ŋɔak nyin themantik kä kɛ kui̱c ɛmɔ ba cu la̱th ɛ la kuic ɛ te thuɔ̱ɔ̱k thi̱n.
Duŋni̱ ɣöö kɛn cär ŋithä kiɛ ta̱a̱ in guɛckɛ kɛn bi̱ kɛnɛ thuɔ̱k kiɛ kac,derɛ kulɛ te di̱ ɛn ta̱a̱ ŋithä(cär kiɛ ta̱a̱ in guic kɛ jɛ) mi lätdɛ ɛ la mi̱ ca cak i̱nɔ?
Mi̱ jɛn ɛ thuɔ̱k, kä mää ca̱r bɛ cua̱ thuɔ̱k;kä mi̱/ciɛɛ jɛn, jɛn ba kac.
Ni̱ mëë la̱t ɛ lät kɛ ŋi̱ɛth ɛ duɔ̱p mi̱ thi̱ääk  kɛ ta̱a̱ in lät kɛ pua̱ny,kä ɛ jɛn lat ɛ natural(ca̱k) thaany i̱ jɛn min ŋun raanɛ kä di̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy pi̱löthöpi̱ duŋ ŋithä(caärä). 
Rɛydɛ ɛn ŋii̱cä tin te rɛy pua̱a̱ny (field of neurobiology),cue tekɛ buɔkni̱ ti̱ ŋuan pinydɛ te ŋi̱i̱c kɛ ta̱a̱ in ro̱m ta̱a̱ cärä kɛnɛ pua̱ny ɛ cu määni̱ ta̱a̱ la̱tdiɛn:Thɛnthörri̱ niöröpi̱i̱thi̱ölöji̱(Sensory neurophysiology) cuɛ go̱r ɛn ɣöö bɛ ŋa̱c ɛn ta̱a̱ min ro̱m kam kä
Kɛ jɔakdɛ, min ca ŋi̱e̱c ɛ ebɔluciinary bai̱löji̱(evolutionary biology) ɛ tuk kɛnɛ pi̱e̱th min pith kɛ ja̱l riɛm pua̱ny ran(development of the human nervous system) kä cu määni̱ ta̱a̱ in lät rɛy ŋithä, bä cuɛ lat kä öntögenetik kɛnɛ pi̱e̱th pai̱lögenetik(phlogenetic) kä cär(mental).
Ɛ cäätdɛ min thia̱k ɛ mi̱ loc rɔ dɛ(multipication).
Thi̱e̱c ɛmɛ cua ja kapkɛ nhial ɛ mi̱ cu pi̱löthöpi̱ ruac ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ dɛ kɛ ɣöö ba go̱o̱ri̱ ŋa̱c kɛ jɛ rɛy ŋi̱i̱cä nyinä pɛli̱ tin la̱tkɛ kɛ tët(Field of artificial interlligence AI).
Kä min go̱o̱rɛ ɛn AI in bum,ɛ min gua̱c kä kɛ ni̱ cäkä, ɛ mi̱ la kɔmpi̱e̱tɛr kä tëkɛ ŋäc mi̱ cäät kɛ min ŋa̱c kɛ ɛ ram mi̱ tëk.
Kä Turiŋ(Turing Test) cua latjɔ̱ɔ̱r ɛ lɔ̱ŋ, kä mëë ci̱ di̱t thi̱n ɛ lɔ̱ŋ kä ca ŋa̱c ɛ duŋ Cai̱ni̱th(Chineses) kɛ kui̱ thëm ta̱a̱ cärä(room though experiment) kä ram mëë lätdɛ ɛ Thearle(Searle).
Thai̱cölöji̱(psychology) cuɛ ŋuɔ̱t(laws) rɛydɛ jɔl kɛ di̱e̱l guäc kɛ min yian(rɔm) nyin cärä thi̱n kɛɛl kiɛ min wä rɛc kiɛ bä raar kä wä kä raan(human oraganism).
Ɛn ŋu̱t duŋ Thai̱cölöji̱ min ci̱ rɔ yian kɛɛl ɛ jɛni̱ kɛn ŋɔak(objects) tin wä rɛc kɛ duɔ̱ɔ̱p kɛl cua kɛ käp i̱ thiääkɛ(ro̱m) kɛl kɛɛli.
Jɛn cu määni̱ ri̱thääc(research) kä ta̱a̱ pɛlä(interlligence) kɛnɛ ciaaŋ(behavior),ɛlɔ̱ŋ guicɛ ni̱ ɣöö laat ŋuɔ̱nkɛ kɛ i̱di kiɛ thöpkɛ kɛ i̱di̱,ta̱a̱ la̱tdiɛn, kɛnɛ ja̱liɛn(rɛy kä ti̱ti̱ ce̱tkɛ ta̱a̱ ɛ ka̱pkɛ kɛ,thok,ti̱e̱mdiɛn,luɔcdiɛn,
Cieŋni̱ min cuɛ wä inɔ, la̱t Ɣegel cuɛ tekɛ dääk pa̱ny kä ta̱a̱ duŋ pi̱löthöpi̱ ji̱ Anglo-Amëri̱kani̱̱ kɛ kui̱ ŋithä(mind). 
Phenomenology(thaany in ŋii̱c kɛ kui̱ kä tin tëk), mëë ca nööŋ ɛ Edmund Ɣuththerld, cuɛ guicni̱ tin te rɛy ŋithä ran(guic noema) kɛnɛ ɣöö kuɛ lät kɔn ɛ naŋ i̱di̱ kiɛ gɛɛrɛ kɛ i̱di̱.
Nɛmɛ ɛ mi̱ ca tuɔɔk kä ŋu̱t in mat ti̱diaal(materialists determinists ).
Tha̱a̱ŋdiɛn naŋkɛ nɛmɛ luɔtdɛ ɛ räth kä ka̱a̱th kiɛ ɛ bäär:naath/ci̱ kɛnɛ de ji̱ek kärɔ̱ i̱ ɛŋu go̱o̱r kɛnɛ kiɛ kä ɛ ŋu bi̱ kɛnɛ la̱t.
Nɛy tëë ci̱ rɔ̱ la̱th rɛy gua̱th ɛmɛ cu kɛn thi̱e̱c ɛmɛ kap nhial"Kä lɔr kɔn?"
Jɛn /cɛ rɔ lot kɛ nyuɔ̱thdɛ ɛn lɔr mi̱ /thiɛlɛ ca mat-piny.
Kä mëë cu gɔa ɛlɔ̱ŋ kä ci̱ tuɔɔk rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱(history) mi̱ duŋ pi̱löthöpi̱ ɛ Dëbi̱t Ɣume.
Pi̱löthöpäri̱ ti̱ti̱ cu kɛnɛ lar ɛ jɔc ɛn ta̱a̱ in pith kɛ wi̱cmuɔɔɔ̱n i̱ ɛ a) ɛ/ciɛ dë ŋa̱c kɛɛliwdɛ kɛ guäc ŋɔaani̱ ti̱ ca cak kärɔ̱ min di̱t ɛlɔ̱ŋ kä guäc pua̱a̱ny ŋɔaani̱ ɛ la mi̱ cuŋ kärɔa, B) ŋa̱c kɛ jɛ ɛ indetermini̱thtik(ɛ ŋi̱i̱c mi̱ latdɛ /ci̱kɛ tindiaal tin tuɔɔk dë ŋa̱c tɔ̱) ŋuɔ̱k kɛ gucä kä tin ca cak kärɔa, kiɛ c) kä ŋa̱c kiɛ ji̱ëk kɛ jɛ ɛ indeterminiɛthtik mi la ŋuɔ̱t kɛ kui̱ kä tin cak (natural law) kɛ ta̱a̱dɛ piny ŋutda̱ min guɛk kɛ ni̱ pua̱ny ŋɔaani̱ ɛ /thiɛl mi̱ jakɛ kä bɛ kuɛ̈ɛ̈ (physically non-reducible agency). 
Kɛn cukɛ ŋot rɛy ŋaknɔmä: mi̱ca ti̱ go̱r kɔn kɛ ɛ/thiɛlɛ mi̱ nyooth kɛ, kɔr banɛ cu go̱r ni̱ min go̱rni̱  kɔnɛ ɛ la bi̱ ku lätni̱ baŋ.
Kä cär kä kɛl ce̱tdɛ kɛ /ci̱ rɔ gɛr rɛy gua̱th mi̱ bäär bi̱ min di̱tni̱ jɛn ba ku ji̱e̱k lɛ ca̱r kɛ kui̱ kä tin/ca pua̱ny kɛl nɛn.
Mantranga, ɛ guir in yiɛn pua̱ny kumɛ kä wi̱i̱c ti̱ti̱ kɛ jɛ,tëkɛ Rui̱i̱c(King),Prime Minister(Pi̱rai̱ Mäni̱thɛr),Kuäär in te wi̱i̱ dääcä(Commander in chief of army), Bo̱o̱th in kääp dhɔr Rui̱icä(King).
Kä Arthathcathra(Arthashastra) ŋunɛ min la thaany duŋ thiathɛkä kɛ kui̱ rueecä mi̱ pɛl,kɛ kui̱ maarä kɛ wi̱i̱c kɔ̱kiɛn kɛnɛ ko̱o̱ri̱, kä ta̱a̱ in lät kɛ li̱e̱e̱m wec(the system spy of state) kɛnɛ kɛnɛ tiit(surveillance) kɛnɛ guir-kuakni̱ mi̱ rɔmkɛ cuɔ̱ŋ(economic stability)wi̱c.
Kä pi̱löthöpini̱ tin di̱t kɛ jɛn rɛy gua̱th ɛmɔ,Kɔnpucianisi̱m, Legali̱thi̱m, Möɣi̱li̱th, Agrariani̱thi̱m kɛnɛ Taöi̱thi̱m,kɛl kɛɛli̱ te mɔ kɛ mi̱ ruac kɛ kui̱ thiathɛ rɛy duël-gɔ̱rä pi̱löthöpi̱ni̱kiɛn.
Legali̱thi̱m ruacɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ rui̱cä authöritërian mi̱ di̱t kä drakönian mi̱ ŋuɔ̱t mi̱ ka̱m kɛ naath ci̱ duer kɛnɛ ŋuɔ̱t.
Kɛ guutrɛy ruuni̱ ancient, ci̱eŋni̱ mëë, kä "traditionali̱th(min ruac kɛ kui ciɛŋni)" kä guäc Acarate(Asharite)kɛ duŋ I̱thla̱m cuɛ ti̱ gɔw ni̱ kɛn la̱t ɛlɔ̱ŋ.
Cieŋni̱ mëë, rɛy cäri̱ Ji̱ Wɛthɛrɛn(kui̱c caam ɣɔaa),jɛn kɛɛliwdɛ cuɛ te gua̱thni̱ tëë cuɛ te thi̱n kärɔa ɛ di̱tdɛ ɛlɔ̱ŋ ɛ wä di̱t kä pilöthöpäri̱ nyin I̱thla̱m: al-Kindi(AIkinduth), al-Parabi̱ (Abunathɛr), Ibn Thi̱na (Avicenna), Ibn Bajjaɣ 
Cätkɛ,kä cär nyin Kaawari̱ji̱ ɛlɔ̱ŋ rɛy ruuni̱ tëë I̱thla̱mik latkɛ ni̱ lɛ̈ɛ̈ŋ Ki̱lapa kɛnɛ Wummaa, kiɛ min la duŋ Thaɣai̱(Shai) I̱thla̱m kä min ca ŋa̱c ɛ la Imana cua kɛ käp ɛ ŋa̱thkɛ kɛ i̱ kɛ cär thiathɛkä.
Ari̱thtötleani̱thi̱m cuɛ pɛn thi̱n ɛ ruɔ̱n I̱thlami̱ mi̱ cɔali̱ Gölden Age cuɛ guic ɛ mi̱ ci̱ ben nhial kä cuɛ ŋot mi̱ jäl gua̱a̱thni̱ ti̱ gööl(peripatetik philosophers) tëë cua cär la̱th lät nyin Ari̱thtötle kä rɛydɛ cua kɛ naŋ ɛ la nyin wecmuɔ̱ɔ̱n  I̱thla̱mi̱c.
Kɔ̱kiɛn tëë ca ŋa̱c kä  ta̱a̱ thiathɛ kiɛ pöli̱ti̱kal pilöthöpäri̱ kɛ gua̱th ëëdan ɛ cu määni̱ Nidham al-MuIk, ɛ gɔ̱ɔ̱r raan Perthia kɛnɛ Bi̱dhier ram kɛl kä Theljuk Empire ram mëë ci̱ Thiyathnama gɔ̱r, kiɛ ɛ "Bok Kumɛ " kɛ thok Liŋli̱e̱th.
Dɔ̱ŋ bä kɛ mëë cu di̱t kä luäŋ politikal pi̱löthöpär rɛy mediebal Yurɔp ɛ Thɛn. Thɔma̱th Akuina̱th mëë ci̱ luäk kɛ nyökdɛ kɛ lat kɛ lät Ari̱thtötle,tëë cua naŋ ni̱kɛ kärɔ̱ kä Kathölik Yurɔp kɛ rɛy Muthlimni̱ I̱thpɛɛny, ɛ wä bäär
Kɔ̱kiɛn, ce̱tkɛ Niko̱l Orethme mëë tëë rɛy Libre de Politikueth,ɛ cuɛ lɛy i̱ cɛ gak ɛn cuɔ̱ŋ ɛmɛ kɛ wuɔ̱th rui̱i̱cä mi̱ ji̱ääk.
La̱t ɛmɔ, cuɛ pa̱a̱r ci̱e Ca-gɔ̱a̱rpiny(The Discourses), ɛ mi̱ ca nɛn kɛ gua̱thdɛ mi̱ duŋ kilaththi̱kal anti̱kuiti̱(rɛy runi̱ classical antiquity),cuɛ lät ɛlɔ̱ŋ kɛ luäŋdɛ kɛ gër cäri̱ modern(gua̱th in thia̱k) politikal rɛy Kuec-caam ɣɔaa( the West).
Kä ɛni̱ pe̱k, Makɣiabëli̱(Mackiavelli) cuɛ pragmatic(mëë guic ni̱ tin thuɔ̱ɔ̱k) thöp kɛnɛ ɣöö ɛŋu bi wä tuɔɔk kɛ kɔrɛ kä thiathɛni̱(politisc), gua̱th in cu gɔɔy kɛnɛ ji̱ääk cukɛ lotdiɛn thi̱ëëk kɛ ɣöö thuɔ̱k-i.e,kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛnɛ rɔmdiɛn thi̱n mi̱ duŋ
Thi̱o̱ri̱ ti̱ti̱ tëë ca nööŋ raar ɛ thie̱cni̱ dɔ̱ŋ rɛw ti̱ thi̱a̱k-thi̱a̱k:kɛl,ɛ ŋu la cuɔ̱ŋ kiɛ min go̱o̱r naath i̱ ba la̱t kɛ ta̱a̱ wec; kɛnɛ rɛwdɛ,kä ta̱a̱ wec ɛn ɣöö bɛ gɔa bɛ kulɛ ben i̱di̱.
Kä rie̱t "kuumɛ̈" ɛ dɔ̱ŋ ba nyoth i̱ kɛ buɔ̱n nath ti̱ ca mukta̱a̱p wec thi̱ääŋ kiɛ ci̱kɛ nyuur rɛydiɛn,kä bi̱ kɛn ŋuɔ̱t cu cak kɛnɛ läthdiɛn lät kä bi̱ naath, rɔ̱ cu mat thi̱n,bi̱ rɔ̱ cu yian. 
Jɛn bä dë ŋa̱c ce̱tkɛ ca̱r kɛ ta̱a̱ ko̱kä ŋɔaani̱ mi̱/thil diw(free market) kɛ läthdɛ lät rɛy ko̱kä ji̱ wecmuɔ̱ɔ̱n.
Kä mëë cua lat ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ latjɔ̱ɔ̱rä ɛ duel kuɔth rɛy Pi̱rɛɛny(France) cuɛ Prancoith(Francois) marie Arouet de Voltaire(Boltaire),ɛ ram kɛl mi̱ di̱i̱t mi̱ cuŋ käkɛ kui̱ englitenment(run jiɛcä cäri̱ ji̱ pɛli̱ nhial).
Duŋdä mëë cua̱ cari̱ ɣöö /cië ka̱nɛ la̱t ɛ min /ci̱ ɣän de luäk rɛydɛ ɛn nɛmɛ min ŋa̱ckɛ, min gɔa  kä jɛn in luɔ̱thkɛ ɛlɔ̱ŋ min cu  ca̱r ranɛ ka̱m raar."
Locke cuɛ cuɔ̱ŋ kɛ läthdɛ cärdɛ ɛn ɣöö bɛ Thɛɛr(Sir) Röbert Pilmer la̱t di̱e̱l guäc ni̱ gɔa, ram mëë jie̱k pöli̱ti̱kal theory ɛ ci̱ liak ni̱ ta̱a̱ in lät kɛ ŋɔak tin ca cak kä di̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy gua̱th in tekɛ thi̱n kiɛ ca kɛ cak thi̱n.
/Känɛ ce̱tkɛ Akuinath mëë cu la̱thni̱ guäcdɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba ti̱e̱l kän (salvation)rɛy dueri̱kɛ tëë nhiam, Locke(Lɔki̱) cuɛ ŋäthi̱ ɣöö ben ŋitha̱ ran rɛy ɣɔaa ɛmɛ ɛ ce̱tdɛ kɛ tabula ratha (/thiɛlɛ mi̱ ŋäcɛ).
Cua cari̱ dɔ̱ŋ de raan diɛɛr kɛ kui̱ ɣöö/ca tha̱a̱ŋ ŋuɔ̱tni̱ lo̱k kä liberti̱ ɛ benebo̱lent monarki̱ kiɛ ari̱thtokratni̱, kä diɛɛr rɛy ciɛŋni̱ ɛ min mi̱ /ca bööth tin ruac naath pöli̱ti̱kali̱ thi̱e̱c rɛy rui̱cä diɛn kɛ tin la̱tkɛ ɛ bi̱ ruëcni̱ kɛn rɛydiɛn
Luk tëë rɛy läätni̱ku min lotni̱ ɣöö bi̱ kɛnɛ lätku ti̱ ca lɛy-ɛ jɛn i̱nɔ,läät kɛn thi̱ääkɛ kɛ cuŋ.
Jɛn cuɛ la̱t, wi̱i̱ ŋuɔ̱ɔ̱tni̱(On libery) cua lat ɛn päär kam wutni̱ kɛnɛ män(gender equality in society) kä ji̱ wec.
Kä Liberti̱ kä pe̱k ëëwal(ancient) jɛn tëë ɛ la repubili̱kan liberti̱, min tho̱p ji̱wec(citizens) cuɔ̱ɔ̱ŋ kɛ ɣöö bi̱ tekɛ lua̱ŋ rɛy thiathɛkä kɛ lat ŋɔaani̱ kɛ ruac kɛnɛ ta̱a̱ yorä-guiini̱(votes) rɛy gua̱th in ŋuan naath thi̱n kiɛ bulɛma̱n.
Ancient Libery jɛn bä tëkɛ guut kä jɛn kuiyɛ kɛnɛ ɣöö tëë rɛy nɛɛni̱ ti̱ cäät ciɛŋkiɛn,min rɛy naath ba tuɔɔk ɛn ɣöö bi̱ kɛ nyuur kɛɛl gua̱th mi̱ dii̱t kɛ lat rikni̱kiɛn kɛɛl.
Ni̱ ɣöö, bi̱ nɛy ti̱ yor-guiy kuany nɛy tin cuɔ̱ŋkɛ,tin dɔ̱ŋ bi̱ wä rɛy Bulɛma̱n(Parliament) kɛ kui̱ nɛɛni̱ tɔ̱tɔ̱ kä bi̱ kɛn ɛ nɛy tɔ̱ kɛlɔ tin ba tin lotkɛ rɔ̱ ni̱ ciaaŋ la̱t kɛ ta̱a̱diɛn thi̱n rɛy pöli̱kal.
Rɛy Lebaithan(Levaithan), Ɣöbbeth cuɛ ŋutdɛ ka̱mraar kɛ yiɛthdɛ piny kɛ wi̱i̱c kɛnɛ kumɛ ni̱ ti̱ ŋic(Foundation of state and gorvernents) kɛnɛ ca̱k kä ti̱ ba naath moc tɛthlɔac kiɛ nhök kɛ la̱t ŋɔaani̱ nööŋ  ti̱ ɛ la nyin thaanyä.
Rɛydɛ wec,bi̱ raan yi̱k tekɛ cuɔ̱ŋ, kiɛ lai̱thɛn(license) kiɛ mi̱ biɛ nyoth rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n in dɔ̱ŋ.
Cua ka̱mraar(Published) rɛy 1762, jɛn cuɛ ben ɛ la kɛl mi̱ cu ko̱k kä cu te lua̱ŋ rɛy lätni̱ nyin pöli̱ti̱kal pi̱löthöpi̱ rɛy ciɛŋni̱(tradition) Ji̱ Wɛthɛrn.  
Nɛy tëë cär kɛ kui̱diɛn kärɔ̱ kɛ ɣöö ba kɛ kulɛ guɔ̱ɔ̱r ɛ nɛn kɔ̱kiɛn kä cu kɛnɛ ja̱a̱ŋ kä kɛ mi̱ länyni̱ ta̱a̱diɛn ɛ la kɛn".
Kä inda̱thiti̱rial rebölucin(industrial revolution) cu kɛn ben nhial kɛ mi̱ päär kiɛ carɔ kɛ ri̱bölucin rɛy cärä poli̱kalä.
Rɛy da̱a̱r-19th century,Mardhi̱thi̱m(Marxism) cuɛ ben nhial kiɛ cua nööŋ nhial, kɛnɛ thöciali̱thi̱m cu nhöökɛ rɔ̱ räp kiɛ nɛy tëë ɣɔɔrɛ(support) cukɛ ŋuan,ɛlɔ̱ŋ cukɛ ben kä la̱a̱t tëë cieŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k indi̱i̱t.
Ɛ/cɛ ce̱tkɛ Mardh mëë ŋääth kä tëë ci̱ tuɔɔk(historical) kɛ kui̱ kuakni̱(materialism),Ɣëgen cuɛ ŋäthä ni̱ Phenomenology(thaany in ŋi̱i̱c kɛ kui̱ kä tin tëk) min la duŋ yi̱e̱e̱kä(spirit).
Rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n Anglö-Amëri̱kani̱, löök(anti) imperiali̱thi̱m kɛnɛ plurali̱thi̱m cukɛ ŋuan kɛ pɛndɛ kä 20th centurty(run ti̱ kur ti̱ 20th)
Nɛmɛ cua ruɔ̱n ëë Jean-Puɔɔl Thartre kɛnɛ Liouth Althuthther,kɛnɛ juc(victories) Maö Dhëdɔŋ rɛy Chai̱na kɛnɛ Pi̱dɛl Ka̱thti̱rö(Fidel Castro) rɛy Kuba, ɛ cuɛ pa̱a̱r bä kɛ tëë ci̱ tuɔɔk kä Duät(pai̱ dhi̱e̱e̱c) 1968,cuɛ nhök rɔ̱ räp kä ta̱a̱  ri̱bo̱lucinëri̱(revolutionary ideology),kä cuɛ di̱t rɛy Kui̱caam(Left) Inpai̱tok(New) .
Kölo̱niali̱thi̱m(Colonailism) kɛnɛ Tɛk-tɛk Dööri̱(rasim) cu kɛnɛ rik tin di̱t tëë ci̱ ben nhial. 
Kä jiɛc nhial kiɛ ben ciaaŋ määnä nhial(ferminism), LGBT ɛ thöcial mubi̱mɛni̱(social movements) kä cua guut rui̱i̱cä kölönial kɛnɛ mat nɛɛni̱ tëë kuiy rɛy poli̱ti̱kalä ce̱tkɛ Ji̱ Apri̱ka Amëri̱kani̱ kɛnɛ thɛkcual mai̱nɔrɛti̱ni̱ rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n kɛ kui̱ cuɔ̱p mi̱ cu räthni̱ kä ciaaŋ määnä(feminist),kɛ kɔr köl'nial(postcolonial), kɛnɛ
Rawlni̱ la lätdɛ ni̱ cär kɛ kui̱ ɣɛkpi̱ri̱mɛnt(expriment ɣɔ̱n ŋɔaani̱ kɛ la̱tdiɛn),min rɛydɛ cuŋɛ kɛ kui̱ buni̱(parties) tin ca ŋuɔ̱t luɔ̱ɔ̱kni̱ kuany kɛ kui̱ ciaaŋä nath ɛ gɔa kɛnɛ päliɛn kɛ ciɛŋ tin ji̱ääk.
Të ŋuan diaal kä ci̱ tuɔɔk kɛ mëë cɛ nɛn kä ŋuɔ̱t rɛy Anglö-Amëri̱ka kɛ kui̱ tëë ca car, rɛy Yurɔp bä, kä cu pi̱löthöpi̱ ti̱ ŋuan ta̱a̱ ëë cu te thi̱n rɛy nath kam kä 1950ni̱ kɛnɛ 1980ni̱ latjɔ̱ɔ̱r ɛlɔ̱ŋ.
Cukɛ te dääk ɛ wä bär, kä cu ji̱ cäri̱ ti̱ kɔ̱kiɛn ŋot mi̱ guur kɛn ni̱ ŋi̱i̱c Makdhi̱thi̱m(Maxism)- ɛ la̱th kɛni̱ wi̱cdiɛn kä guäc i̱thti̱ra̱ciɛrali̱ɛthi̱m(structuralism) kɛnɛ kä "lunyjɔk Ɣegel".
Ruac mi̱ dɔ̱diɛn mi̱ cu ben nhial kä cua ŋak kɛ latjɔɔri̱ kɛ kui̱ liberal poli̱tka̱ thi̱o̱o̱r mëë ca la̱t ɛ Mai̱käl Waldher, Mai̱käl Thandel kɛnɛ Ca̱rɛlɛth Tai̱lɔr.
Kɔmmuni̱tariani̱ ɛlɔ̱ŋ cukɛ ɣɔɔri̱ nɛy tin tiit ŋɔak(local control) ɛ ci̱e kuilkan kɛnɛ thöcial poli̱ci̱ni̱ min com kiɛ jak kapital i̱ bɛ piith.
Kä po̱liti̱kal da̱ŋ rɛw ti̱ cu ben kɛɛl kä ci̱ pal kiɛ ŋäcdiɛn räth ɛlɔ̱ŋ ɛ wä kä thuɔ̱k runi̱ ti̱ kur ti̱ 20th kɛn kɛ repa̱bi̱cani̱thi̱m(republicanism)(kiɛ neo-kiɛ ji̱wec-republicani̱thi̱m0 kɛnɛ tëth kapi̱li̱ti̱(the capility approach). 
Kä mëë ci̱ repa̱bikan lät thi̱n ɛlɔ̱ŋ ta̱a̱ kuaany(slave),ruac i̱ kuaany ciɛŋkɛ kɛ i̱di̱, ɛ la mi̱ lo̱k(objectionable).
Baapdiɛn ɛn Kapabiliti̱ approac kɛnɛ repa̱bli̱kani̱thi̱m ta̱a̱ ciɛŋnikiɛn ɛ ce̱tkdɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ ro̱ŋ nyinkɛ kiɛ/thiɛlɛ mi̱ dak rɛydɛ.
Min ca ŋa̱c kɛ kui̱ ŋii̱cni̱(theories) ɛ ɣöö cɛ laari̱ naath kɛ li̱e̱ ti̱ te kɛɛl(social animals), kɛnɛ min ci̱ Poli̱th(Rɛk indi̱i̱t kä Ji̱ Gi̱ri̱k Ëewal(Ancient) cue te thi̱n kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ tët mi̱ gɔa mi̱ de rɔ lot kɛ le̱i̱ ti̱ ce̱tkɛ tɔ̱tɔ̱. 
Burkë cuɛ jɛn mëë ci̱ ɣör ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ Ji̱ Amëri̱ka Ri̱bo̱lucin(Revolution).
Cömi̱thki̱ cua jɛn bo̱th kɛ latjɔ̱ɔ̱r rɛy U.S(Yunai̱tid I̱thtëd) kɛ kui̱ maarädiɛn kɛ wi̱i̱c kɔ̱kiɛn,neoliberali̱thi̱m kɛnɛ tëë tuɔɔk wi̱i̱cni̱ kapi̱tali̱thi̱m, ko̱r kam Ji̱-I̱thɛruɛl kɛnɛ Pɛlɔthtiini̱,kɛnɛ ko̱kdɛ kɛ latdɛ rɛy jiɔm(mainstream news media). 
WilliamE. Kɔnnölli̱ cuɛ luäk kɛ latdɛ kɛ no̱o̱ŋ postmodern(mëë ci̱ ben kɔɔr modern) pi̱löthöpi̱ rɛy politi̱kal thi̱o̱o̱ri̱, kɛnɛ kapdɛ nhial (promoted)kɛ ŋi̱i̱cni̱ thi̱o̱o̱ri̱ tin pay ben nyin Plurali̱thi̱m kɛnɛ agöni̱thtik dëmökraci̱(democracy).
Thöma̱th Ɣi̱ll Green: Modern Libëral Thinker(raan cäri̱) kɛnɛ ɣöö ɛ ram kɛl kä buɔ̱n ëë ɣɔɔr(supporter) ɣöö ɛ naath cieŋ ɛ lɔr(positive freedom).
Jɛn mëë nhiam cua lua̱k thi̱n ɛlɔ̱ŋ kɛ ŋi̱i̱cni̱ Duël-gɔ̱ɔ̱rä kä Para̱ŋpäät(Frankfurt School).
Jɛn cuɛ ruac kɛ kui̱ ko̱kä(free market)capi̱tali̱thi̱m min dë di̱tni̱  ɣöö bi̱ wec ŋuɔ̱t rɔm thi̱n kɛnɛ wä ŋɔaani̱ tin la̱tkɛ gua̱a̱thni̱kiɛn.
Bëbi̱t Ɣume: Ɣumë ciɛ ta̱a̱ thocial thi̱o̱o̱r latjɔ̱ɔ̱r duŋ Jɔ̱ɔ̱n Lɔk kɛnɛ nɛy kɔ̱kiɛn cie tëkɛ ka̱a̱cni̱ (myth) ti ca rëp thi̱n kä  tha̱a̱ŋkiɛn thuɔ̱ɔ̱kni̱ tëë ca mat piny.
Mëë cuɛ ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kä ci̱ ko̱k ɛ Läär kä ɣöö Ameri̱ka bɛ Cuɔ̱ŋ ɛ la Wec mi̱ ruacrɔ kärɔa( United States Declaration of Independence).
Ŋaknɔm mëë  go̱o̱r ji̱ wecmuɔ̱ɔ̱nɛ ɛn ɣöö dë rɔm thi̱n  kɛ kui̱ malä wecmuɔ̱ɔ̱n.
Jɛn cuɛ rɔ naa̱n kɛɛ rɛy Ɣöbbeth(Hobbes min ŋi̱i̱ci̱ raan nhɔkɛ ni̱ rɔ kärɔa),min ruacɛ kä tin ca lat ɛ anath kɛ läärɛ i̱ kɛn tin dëë lɔc jakɛ gɔa kɛ ti̱ cuŋ ɛ la nyin kuumɛ kä dë kɛ nyuak ɛ nɛi̱ diaal, jɛn cuɛ ŋak kɛ kui̱ kuumɛ kä kɛ lua̱ŋ in cɛ moc pe̱k kiɛ guut kɛ kui̱ ŋa̱ŋ 
Ram kɛl kä nɛy tëë ci̱ ŋɔak cak kiɛ kä Ji̱ Wɛthɛrn ɛ Mardhithi̱m(Marxism).
Mëë cu ŋic ni̱ ɣöö lät wec la̱t rɛy thukä ni̱ ɣöö dɔ̱ŋ bɛ wi̱cdɛ te kä ideali̱thi̱m(ŋi̱i̱c cäri̱).
Ci̱e̱ ɛ pöli̱kal thi̱o̱o̱r, jɛn cuɛ ŋäth ni̱ ɣöö ba buɔ̱m wec te gööli̱(separtion of powers) kɛnɛ ɣöö cua kapnhial kɛ ta̱a̱ bunä(checks and balance) mi̱ bi̱ guic naath thi̱n rɛy lätni̱kiɛn kɛ ga̱ŋ cuŋä ran kɛ ɣöö /ca bi̱ baay  kɛ guäc nɛɛni̱ ti ŋuan.
Cuɛ duɔ̱ɔ̱r ka̱m raar mi̱ duŋ kä "repressive desublimation(buɔ̱n mi̱ cuŋ kä nyoth duɔɔɔ̱p)", rɛy ti̱tdä nath ɛ/cɛ bi̱ lät kɛ ɣöö ca kɛ ji̱ök kɛ tët, duŋni̱ ɣöö bä ɛ böth kɛkɛ ɛ min gör kɛ.
Cuɛ mi̱ cuɛ ŋa̱c cak duŋ ideology(ideölöji̱ ta̱a̱ mi̱ ba ŋa̱c) mi̱ ba rɛydɛ ŋa̱c i̱ ɛ(thuɔ̱k kiɛ ɛ kac) kä ŋa̱th kɛ jɛ i̱ bɛ ta̱a̱ nath gɛr kɛnɛ ɣöö bɛ lät nath tit.
Menciuth:ɛ ran kɛl mi̱ cu ca̱r ɛ bum kä cua ŋa̱c rɛy duël-gɔ̱rä(Confucian school),jɛn ram ëë nhiam mëë cu ŋi̱i̱cdɛ lat kɛ ŋaknɔm kɛ kui̱ bööthni̱ ɛn ba rɔ̱ yac rɛy lätni̱kiɛn kä nɛy tin ruaac kɛn kɛ. 
Möntethkuieu:cuɛ guici̱ ga̱ŋ nath kɛ "balance of powers(guic la̱t thi̱n)"rɛy wec kɛ dääk in ca la̱th thi̱n.
Cuɛ duŋdɛ luoc ɛ mi̱ cu naath ruac kɛ kui̱dɛ mi̱ la duɔ̱ɔ̱r kä pöli̱ti̱kal pi̱löthöpi̱ dɛ. 
Platö:Cuɛ gɔ̱r ɛ bär ɛn dialog(ruac) Kä Repa̱blik min cɛ pöli̱takal pi̱löthöpi̱ dɛ yiath piny thi̱n:Ji̱wec ba kɛ yi̱k da̱a̱k kɛ gua̱th buni̱ da̱ŋ di̱ɔ̱ɔ̱k.
Ayn Rand:Jɛn ëë noo̱ŋ Ojekti̱bi̱thi̱m kɛnɛ pi̱ram in jääl Objekti̱bi̱thi̱m kɛnɛ Libertarian mumɛntini̱ rɛy däär-runi̱ ti̱ kur ti̱ ji̱ɛn rɛw kä Amëri̱ka. 
Kä kuumɛ cua wä ba da̱a̱k kɛnɛ kuilkan(economics) kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ ce̱tkɛ kä luɔt mi̱ ce̱tkɛ mëë ca pal kuthni̱ da̱a̱k kɛ jɛ.
Adam I̱thi̱th: Niciaŋ la larɛ jɛ i̱ cɛ kuilkan in thi̱a̱kɛ ji̱e̱k;kɛ latdɛ kɛ ta̱a̱ kuilkanä mëë pay rɔ ka̱a̱th kɛ ɣöö bɛ luäk kä min nhɔk raanɛ ɛ la jɛ ("kä tet mi /ca guic") duŋ artithani̱ kɛnɛ köök.
Thökrate:Ɛ cuɛ räth ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö ji̱e̱kɛ kiɛ no̱o̱ŋɛ pi̱ti̱kal pi̱löthöpi̱ni̱ Ji̱ kuec-caam ɣɔaa,rɛy ruacdɛ jakɛ Ji̱ Athenian i̱ liŋ tëë ci̱ tuɔɔk;ni̱ mëë Thokrate/thiɛlɛ mi̱ ca gɔ̱r piny,min de kɔnɛ kulɛ ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱dɛ kɛnɛ
Madh: I̱thtirner:Cu ca̱rɛ gɔa ɛlɔ̱ŋ rɛydɛ anarci̱thi̱m(anachism) kɛnɛ mëë cu cuɔ̱ŋ kɛ nyuɔ̱thdɛ kɛ anarci̱thti̱ min ɛntaämɛ cɔalɛ cie duŋ ram kɛl i̱ indibi̱duali̱th anarcithi̱m.
Kɔ̱kiɛn tëë ci̱ jɔɔc kä thöcial pilöthöpi̱ ɛ cu määni̱ poli̱kal pi̱löthöpi̱ kɛnɛ juri̱thprudenci̱(jurisprudence) min ruac ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ ji̱ wec(societiest of state) kɛnɛ kumɛ kɛ ta̱a̱ la̱tdiɛn.
Pre-Thökratik(Pre-Socratic) pi̱löthöpi̱, jɛn bä cuɛ ŋa̱c kɛɛ nhiam ɛ pi̱löthöpi̱ ni̱ Gi̱ri̱k, ɛ jɛn pi̱löthi̱pi̱ ëëwal(ancient) kä Gi̱ri̱k ɛ ŋot Thökrateth(Socrates)
Lätkiɛn kɛnɛ ɣöö gɔa̱r cuɛ ci̱e mi̱ cɛ bath(cɛ riaw) kɛɛliw.
Pre-Thökratik pi̱löthöpi̱ cua tok rɛy 6th century(run ti̱ kur) BCE ɛ la nɛɛ di̱ɔ̱k Milethiani:Thaleth, Anadhi̱mander, kɛnɛ Anadhi̱menëth.
Dhënöpaanëth ɛ mi̱ cu ŋa̱c kɛ latdɛ jɔɔ̱r kɛ  duŋ kuthni̱ jiääkni̱(gods) anthröpömörpi̱thi̱m 
Kä duel-gɔ̱rä Eleatik(Parmenides Dhɛnö duŋ Elea,kɛnɛ Meliɛththa̱th) cuɛ guɔ̱ɔ̱r rɛy 5th century BCE.
Anadhagörath kɛnɛ Empedokleth cu kɛn mi̱ ba ŋä (pluralistic account) mi̱ kuɛ̈ɛ̈n kɛ ɣöö ɣɔw cak kɛ jɛ i̱di̱.
Jɛn cua la̱t kɛ nhiam ɛ raan Jiɛrman mi̱ pilöthöpär J.A Eberhard cie "borthokratithce Pi̱löthöpië rɛy guutdä runi̱ ti̱ kur 18th.
Kä rie̱tdɛ cuɛ ben kɛ ciɛŋ ti̱/ci̱ gɔw,cie thökratikni̱ ti̱ ŋuan kɛn ɛlɔ̱ŋ cua la̱thni̱ ta̱a̱ ŋuɔ̱tni̱(ethics) nhiam kɛnɛ ɣöö de tëk jakä gɔa i̱di̱.
Kɛ mëë ca lar ɛ Jiɛmi̱th Warren,ɛn dääk kam kä pre-thökratik pi̱löthöpäri̱ kɛnɛ pi̱löthöpäri̱ nyin ki̱la̱ththi̱kal era(ruɔ̱n) ɛ/ka̱n ke̱i̱diɛn(kamdiɛn) tɛm ɛlɔ̱ŋ ɛ Thökratni̱(Socrates),duŋni̱ ɣöö kɛ geograpi̱(kɛɛ luɔt gua̱thdɛ) kɛnɛ gɔ̱r tëë ci̱ kään.
Gɔ̱ɔ̱r ni̱ Andre Lakni̱ cuɛ kɛn ciɛŋ da̱ŋ rɛw dääkdiɛn jɛn pre-Thökratikni̱ jiɛndɛ kä Thökratickni, kɛ ni̱n ti̱ ci̱ duɔthni jɔk ɛlɔ̱ŋ rɛy runnä ki̱la̱ththi̱kal ëra kɛnɛ ɣöö amääni̱ rɛy ruuni̱ tin thi̱a̱k ti̱.
Lät ti̱ ŋuan cua moc ci̱ööt(titled) ɛ Peri̱ Pai̱theoth, kiɛ On Nature,ɛ ciöt cuɛ ce̱tkɛ mi̱ cua gɔ̱ɔ̱r tëë ci̱ lɔ̱ ben kɔɔr luäk ɛ kɛn kiɛ cua lɔ̱ jakä cup kä ka̱th ëë görkɛ.
Cuɛ matdi̱ mi̱ jak luɔ̱cdiɛn kä bɛc  ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö thok ëë ci̱kɛ ŋɔak gɔ̱r kɛ jɛ bumɛ.
Theopharthtaa̱th, ram mëë guur Arithtɔtle, cuɛ encai̱pëdik bok Opinion duŋ Pai̱thi̱ci̱thi̱th min cu te ɛ la duŋ la̱t kɛ kui̱ pre-Thökratikni̱ rɛy ruuni̱ tëëwal(ancient time).
Gɔ̱ɔ̱r (Scholars) ɛntäämɛ lätkɛ rɛy buɔk gööriɛn kɛɛ ŋɔaani̱(fragments) tin la la̱tkɛ ködiŋ i̱thkëm(coding scheme) ɛ ba cɔli̱ Dielni̱-Krandh nämbäriŋ.
Kɛ kɔrɛ min cu kɔde ŋic ii̱ mi̱  pragmɛn ɛ tɛthti̱mönia, kɔde cie "Ä, kiɛ "B" mi̱ ɛ duɔ̱ɔ̱p ëë ca lat ɛ pi̱löthöpär.
Kä pre-Thökrate era cuɛ thuɔ̱k kɛ kɔɔr runi̱ ti̱ kur rɛw(two centruries),ɛ jɛn gua̱th ëë cua Perthian Achaemenid Empire räp ɛ cuɛ räth ni̱ kui̱c caam,kä Ji̱ Gi̱ri̱k cu ciaaŋ kɛ ta̱a̱ ko̱kä re̱pni̱ rɔ kɛnɛ ja̱liɛn kɛ rɛy kiɛɛri̱,ɛ cukɛ copni̱ kä Thai̱pi̱ra̱th(Cyprus) kɛnɛ Thi̱i̱ria(Syria).
Kä Ji̱ Gi̱ri̱k kac-dɔaar rɛy 499 BCE, duŋni̱ ɣöö cua kɛ joc ɛlɔ̱ŋ rɛy 494 BCE.
 Cu ti̱ ŋuan tuɔɔk ɛlɔ̱ŋ ti̱ cua ben pre-Thökrate pilöthöpi̱ jiɛc nhial kɛ pɛ̈th rɛy Ancient Greece(Gi̱ri̱k).
Mëë dɔ̱ŋ ëë ci̱ tuɔɔk kä /känɛ ni̱ lɛ bɛ̈c kɛnɛ jälJi̱-Giri̱k ni̱ ciaaŋ rɛydiɛn kärɔ̱,min cukɛ böth ni̱ kä mat ŋɔaani̱ kɛnɛ pääri̱ cääri̱.
Cu ta̱a̱ la̱t demökra̱tik pöli̱ti̱kal duŋ Poleith mëë cuŋɛ kärɔa cu tekɛ luäŋ mi̱ di̱i̱t kɛ ben pi̱löthöpi̱ nhial.
Kä cär pi̱löthöpi̱ni̱,cu kɛn räth ɛ wä,tho̱p kɛn luɔɔc thie̱e̱cni̱,min cukɛ kɛ ŋot ni̱ rɛy lätni̱ nyin Ɣömer kɛnɛ Ɣëthiod.
Kɛn cukɛ ŋicni̱ kua̱a̱r tëë wal kä ci̱ ruëëc kä pre-Thökratickni̱ ni̱ mëë cukɛ go̱o̱r i̱ ba kap nhial ɛn gua̱th ëë tuokɛ rɔ thi̱n wi̱i̱muɔɔɔ̱n kɛnɛ riali̱kä tin ŋa̱thkɛ ɛ rɛy ciëŋ (traditional folklore) kä amääni̱ nɛy ti̱ ŋäc ta̱a̱diɛn.
Kä pre-Thökratik pi̱löthöpi̱ tëë nhiam bä cukɛ ja̱l ɛ räth ɛlɔ̱ŋ rɛy muɔ̱ɔ̱ni̱ ti̱ kɔ̱ŋ,nɛmɛ cuɛ lotni̱ ɣöö ɛn tuk cäri̱ pre-Thökratik bä tha̱a̱ŋkiɛn wi̱i̱cni̱ raar wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n ɛn dɔ̱ŋ cie min tekɛ rɛy wec (domestically).
Kä pre-Thökratic pi̱löthöpär  nyuak kɛn gua̱th ŋi̱i̱cni̱ min cu latdɛ a kɛl kɛn gua̱thkiɛn dë kɛ baab kɛ lat kiɛ dë nɔmɛ lat kɛ latdɛ,min dɔ̱ŋ /ciɛɛ de lat ɛ jɔc ɛn la̱t kuuthni̱kiɛn.
Nɛy tii̱ ŋuan cu kɛn rɔɔ̱ yac kɛ ta̱a̱ la̱t ŋuɔ̱tni kɛ kui̱ ŋɔaani̱, kɛnɛ gua̱th tin bä ca̱a̱p ti̱ti̱ thi̱n amääni̱ duɔ̱ɔ̱p in bath kɛ kɛ.
Rɛy luäŋädiɛn kɛ la̱t mi̱ bi̱ jɔɔc waaŋ ji̱ wecmuɔɔ̱n(cosmos) tin kɔ̱ŋ ɛ gɔa ɛ cukɛ ŋɔak tok kɛ ta̱a̱ mi̱ ce̱tkɛ,diit(rhythm), thai̱mɛti̱ri̱(symmetry),pääri̱ ŋɔaani̱(analogy), mi̱ ŋook ŋɔak piny(deductionism),mi̱ jak ŋɔak kä kuiy(reductionism),nyin mɛthä (mathematicazion)diaal tin ca cak kɛnɛ kɔ̱kiɛn.
Jɛn cuɛ lotni̱ tukdɛ kiɛ gua̱th in tuɔɔkɛ thi̱n kɛ la̱tdɛ kɛ piny rɛy gua̱th ɛ tëkɛ ti̱ gɛr rɔ̱ kä ŋɔaani̱ ti̱ ba guɔ̱ɔ̱r.
Nɛmɛ cuɛ te inɔ kɛ ɣöö dɔ̱ŋ ɛ/thiɛl kuakni̱(intruments)ro̱ŋ, kiɛ dŋɔ̱ dera ɣöö dë wi̱cmuɔ̱ɔ̱n guicɛ la mi̱ ci̱ mat, cukɛ te lätdɛ,bä jɛn dɔ̱ŋ /cɛ rɔ de lot kɛ ɣöö ba guic ɛ nɛy ti̱ kɔ̱ŋ mi̱ tëkɛ mi̱ tek diw kiɛ kuil kɛn ti̱n ŋot kɛ la̱t(experimental).
Cukɛ wä läätdä kɛ ɣöö ci̱ kɛnɛ ɣɔ̱ɔ̱n kɛ göriɛn kɛ jɛ i̱ bi̱ kɛnɛ ti̱ ba nɛn wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n.
Kä pre-Thökratikni̱ /ci̱kɛ ji̱ ŋäthä(atheists);kɛ ɣöö nɔ, kɛn cukɛ ta̱a̱ kuuthni̱ rɛy la̱tdiɛn jakä kuiy kä ŋi̱i̱cni̱ kiɛn të ci̱ tuɔɔk ce̱tkɛ rɔal kiɛ cua wocni̱ lät kuuthni̱ diaal kä ta̱a̱ in ca cak wi̱cmuɔ̱ɔ̱n.
Kä buɔ̱n(phase) ëë nhiamdiɛn kä pre-Thökrate, cuɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ kä Milethiani̱, Dhënöpaneth(Xenophanes), kɛnɛ Ɣeraklita̱th, min cu tekɛ lo̱k ciɛŋni̱ kuthni̱ tin ŋa̱thkɛ (rejecting traditional cosmogony) kɛnɛ ɣɔ̱ndiɛn kɛ lat ɛn ɣöö kɛn tin cak ba kɛ ŋäth kɛ ta̱a̱ in ca nɛn kä kɛ kɛnɛ
Kä Eleatikni̱(ŋii̱c) cu kɛnɛ möni̱thti̱ni̱ (monists) bä (tëë ŋäth ni̱ ɣöö ɛ kɛl kärɔa te thi̱n ɔ  ku tin kɔ̱ŋ lɛ ben raar kä jɛ kiɛ pua̱a̱nydɛ).
Jɛn cuɛ ŋic pi̱löthöpäri̱ ji̱ kuec cuëc ɣɔaa kɛ nhiam ni̱ mëë jɛn ram mëë  nhiam ëë lät kɛ mi̱ cɛ loc(reason) kɛ jɛn gua̱thdɛ,kɛ la̱tdɛ kɛ mi̱ te ca̱a̱tdɛ(proof), kɛnɛ ba̱pdiɛn(generalize).
Thaleth cuɛɛ ce̱tkɛ mi̱ tekɛ kaar (ancestry) kɛ Ji̱ Puɔni̱cia(Phoenician).
Thaleth,ca̱rɛ, ɛ rëp geometry(ji̱o̱miti̱ri̱) kɛ jak kä ɣöö bɛ yuɔ̱th-piny kiɛ bɛ ŋok kɛ luɔt mi̱ ba ŋa̱c wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw.
Thaleth cɛ Thardii̱th gui̱l, cie Ji̱ Gi̱rik ti̱ ŋuan ti̱ ciɛ la̱t, gua̱th eë ca nyin athtrönömi̱kal(astronomical) tëë ca kɔap(records) cua kɛ tɔ̱w kɛ ɣöö bi̱ kɛnɛ ti̱ ba guic athtrönömikal kɛ kui̱ la̱t(oil harversting).
Jɛn cɛ luäk kɛ tuk wecmuɔ̱ɔ̱n i̱ ce̱tkɛ elɛmɛni̱ ɛ ni̱ ɣöö dɔ̱ŋ dera ta̱a̱ kuothä.
Jɛn ɛ nëë ɛ ram kɛl rɛy bunä Mileta̱th(Miletus), ri̱äŋɛ kɛnɛ ɣöö ɛ raan wec mi̱ di̱i̱t mi̱ ŋa̱ckɛ (statesman).
Rɛy kä mëë ca la̱t ɛ Thaleth, jɛn cuɛ ben nhial kɛ cɛ lɛl min nhiam mi̱ cie mi̱/ca ŋäc, duɔ̱ɔ̱ŋ mi̱/thiɛl mi̱ gɔa mi̱ dë nɛn thi̱n(mi̱/thiɛl guut),min cu raarɛ gua̱c kɛ tukdɛ, lëth(hot) kɛnɛ kɔ̱c(cold), morɛ(moist) kɛnɛ kötɛ(dry), cu kɛnɛ ti̱ cua dääkdiɛn ŋa̱c.
Jɛn bä cua ŋa̱c kɛ kui̱ ya̱pdɛ-däär kɛ gua̱a̱th min took raan ɔ thi̱n. 
Jɛn bä cuɛ bok gɔ̱k kɛ kui̱ kä tin ca cak(nature).
Jɛn ɛ jääl mi̱di̱i̱t mi̱ la gui̱c ɛ bäär kä tëë nhɔkɛ kɛ nhiam ɛ theology(ŋi̱i̱c kɛ kui̱ Kuɔth kɛnɛ tin cɛ cak) kɛnɛ epi̱thtemölöji̱ (epistmology=ŋi̱i̱c pɛli̱)
Jɛn la laarɛ jɛ rɛy gua̱thni̱ ti̱ ŋuan inɛ mi̱ ci̱ thääk,jio̱k-tuɔ̱ruɔ̱k, kiɛ lony i̱ thuɔ̱ɔ̱rɛ, kɛn de thuuri̱ kuthkiɛn cie thääk,ji̱o̱k-tuɔ̱ruɔ̱k, kiɛ lony. 
Dhenöpaaneth bä cuɛ lat kɛ kui̱ kä tin ca cak ŋun ce̱tkɛ cäŋ,mi̱i̱t(rainbow) kɛnɛ mac St.Elmö.
Niɛ gua̱th ɛmɔ Dhenöpaaneth cɛ ŋa̱thdɛ i̱ bi̱ ti̱ jiääk tuɔɔk(pessimist) kɛ lua̱ŋ in cɛ guic kä ta̱a̱ raanä kɛ ɣöö ba ŋäc ŋɔaani̱ kulɛ ji̱e̱k, jɛn bä ŋäthɛ i̱ ta̱a̱ cärä ɛlɔ̱ŋ tëë kɛ ti̱ gɛɛrɛ kiɛ lät rɔ.
Ɣerakli̱ta̱th(Heraclitus) latdɛ jɛ i̱ kɛn ti̱diaal kä ca cak tekɛ rɛy wec mi̱/ci̱ la̱tdiɛn bi̱ met guut.
Mac dera pi̱w kɛnɛ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kä mi̱ ca tok jɔɔ dɛ kiɛ luɔc jɔk lätdɛ bɔ̱.
Gua̱a̱ mi̱, Ɣeraklita̱th cuɛ tɛri̱ /ci̱ kɔn ka̱th de kuany kä rɛɛw rɛy kiɛr,cuɛ ri̱e̱tdɛ gok kɛ mi̱ laarɛ i̱ ta panta rhei(ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r lɔkɛ kiɛ lɔk jɛ=everything is flows).
Dɔ̱diɛn mi̱ cua ŋa̱c kä Ɣeraklita̱th ɛ min la nään (mirror) ɛ no̱o̱ŋni̱ thuurɛ ɛ ti̱ gua̱c (opposites) ka̱rɔ̱, ɛ ŋuɔ̱t mi̱ cuɛ cɔli̱ ɛ mat kä ti̱ gua̱c.
Ɣerakli̱ta̱th ŋuɔ̱tdɛ kä mat kɛ tin gua̱c cuɛ kap nhial i̱ mat kä wi̱c muɔɔ̱n kɛnɛ nyinkɛ tin gööl la rɔmɛ kɛ thi̱n kɛ min ca nööŋ ɛ tin  ci̱ gua̱c. 
Ɛn ca̱r ëë cu di̱t rɛy Ɣerakli̱ta̱th ɛ ɣɔw kuɔth(logos), ɛn ɣɔw rɛy ancient Gi̱ri̱k tëkɛ luɔ̱ɔ̱tni̱ ti̱ gööl;Ɣerakli̱ta̱th cuɛ ce̱tkɛ mi̱ cɛ lät luɔ̱ɔ̱tni̱(meaning) ti̱ gööl ti̱ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n kɛl kɛɛli̱ ci̱ naath lät kɛ kɛ rɛy buɔkdɛ.
Kɛ kɔr ruuni̱ ti̱ jiɛn(decades) jɛn cuɛ wä kä Krötɔn(Croton) kɛnɛ gërɛ kɛ wä dɛ cieŋ kä Metapöntum.
Kɛn cukɛ cärkɛ ja räth, ɛ cupkɛ ni̱ tɛɛr in laarɛ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r tëkɛ nämbäri̱, kä ɣɔw kɛɛliw la̱tkɛ jɛ kɛɛ nämbäri̱ kɛnɛ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r ɛ cɛ nyoth kä analöji̱thni̱ kɛnɛ ta̱a̱ ro̱mni̱ ji̱ömetrikal(geometrical relations).
Duɔ̱p te̱e̱kädiɛn cua ciaaŋ luthä ran kɛrɔɔdɛ (ascetic), kɛ ga̱ŋdiɛn kɛrɔ̱kiɛn kɛ lät ti̱ göö kɛ dë tɛthlɔac nööŋ kɛnɛ kuän.
Pre-Thökrate pi̱löthöpäri̱ kɔ̱kiɛn dɔalkɛ ni̱ Pai̱thagörath(Pythagorath) kɛ kui̱ ŋäthdɛ rɛy kä ɣöö ca raan nyɔk kɛ da̱p kɛ ta̱a̱ yi̱e̱e̱kä(reincarnation).
Pythagöreanithi̱m cu ŋi̱cdɛ rɛy Ji̱ kɔar Yecu kɛ pe̱k ɛ thi̱a̱k cu kɛnɛ Neoplatöni̱thi̱m(Neoplatonism), kɛnɛ ca̱a̱p ŋi̱i̱cni̱kɛ (pedagogcal) cua kɛ naŋ ɛ Platö.
Kɛ mëë ca lat ɛ Arithtötle kɛnɛ Diogeneth Leartiuth, Dhenöpaneth cua ŋi̱i̱c (teacher) Parmenideth,cua ruac mi̱ ŋakɛ mi̱ ɛn Dhenöpaaneth i̱ ba käp(ŋic) ɛ la Eleatik.
Ɛ jɛn mëë nhiam kä cu rie̱t i̱ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ɛ mi̱ gulgul (Spherical).
Parmenidethnii̱ cua gɔ̱r i̱ bumɛ kɛ luɔ̱c Poemni̱, ci̱öt kä tin ca cak kiɛ kä ɛŋu -ɛ, nɔmɔ cuɛ wä wi̱i̱ pi̱löthöpi̱ ni̱ Ji̱ Gi̱ri̱k kɛ kɔrɛ.
Kä poem tëkɛ gua̱th diɔ̱k, ɛ proem((ce̱tkɛ,latdɛ), duɔ̱p in lotdɛ kiɛ thuɔ̱kdɛ kɛnɛ duɔ̱p kä min dë mat thi̱n(Opinion).
Kaä duɔ̱ɔ̱p thukädɛ jɛn ɛ nëë, kä cuɛ ŋot thi̱n ɛn walɛ,ka̱p kɛ jɛ ɛ la mi̱ di̱t mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ.
Kɛ kɔɔrɛ, cua ŋɔak diaal car i̱ de kɛnɛ thuɔ̱ɔ̱k,ɛ maäni̱ kɔn kärɔ̱,cuŋ kɛn la kac.
Kä ŋi̱i̱cni̱ kuthni̱ cu Kouroth ɛ latni̱ luɔtdiɛn kɛ cuɔ̱pdiɛn lɔac min bi naath tekɛ tɛɛri̱ i̱ kɛ thuɔ̱ɔ̱k kiɛ kɛ ka̱a̱cni̱, ɛ gakɛ min ŋa̱c kä tin diɛwkɛ(fallacious).
Dhenö kɛnɛ Meliththa̱th cukɛ ŋot guur kɛ cär Parmenideth kä köthmölöji̱(cosmology).
Jɛn cuɛ ɣɔ̱n kɛ lat i̱ ɛŋu guɛl cärkɔn ce̱tkɛ mi̱/ thiɛlɛ ŋɔak ti̱ te thi̱n kä tekɛ thi̱n.
Anadhagöra̱th cua dap rɛy Iönia, duŋni̱ ɣöö ɛ jɛn pi̱löthöpär ëë nhiam mëë cu ɣo̱th kä Athɛn.
Anadhagöra̱th cuɛ tekɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ bä kä Thökrateth.
Ɛ luɔ̱cdiɛn /cuɛ te dääk kɛnɛ mëë lotdɛ.
Kɛn ŋɔakdiaal ɛ mat kä ti̱ gööl ti̱ ca li̱ɔm, ce̱tkɛ ji̱ɔm,pi̱w, kɛnɛ kɔ̱kiɛn.
Pɛ̈l(nous) cua jɛn ëë la̱tkɛ ɣɔw kɛnɛ nyinkɛ, duŋni̱ ɣöö jɛn cuɛ te thi̱n rɛy kä ŋɔaani̱ tin tëk kärɔ̱.
Anadhagöra̱th cuɛ räthni̱ kä Milethian kɛ ca̱r kɛ kui̱ epithtemolöji̱(ŋi̱i̱c pɛli̱), cuɛ ɣɔ̱n kɛ yiɛthdɛ piny kɛ lat in dë ŋäthi̱ ɛ thuɔ̱k kä kɛndiaal kɛn ci̱ tuɔɔk kä tin ca cak.
Kɛ mëë ca lar ɛ Diogeneth Laertiuth,Empedokleth  cuɛ buɔkni̱ rɛw gɔ̱r rɛydiɛn kɛ taa̱ Poemni̱:Peri̱ Pai̱theöth(Kä nyin ca̱k) kɛnɛ Katharmöi̱ (Wic-wicä).
Jɛn bä cuɛ ŋot guurɛ  Anadhagöra̱th kɛ ca̱ŋ in ŋuandiɛn "ci̱ök" (cäät, ŋɔaani̱ ki̱laththi̱kal), min ci̱ rɛydiɛn-li̱ööm(matkä ti̱ gööl),kɛn cakɛ ŋɔaani̱ diaal tin ca kɔn göl piny.
Ti̱ti̱ kɛ rɛw ti̱ kuii̱r kä gua̱c kɛnɛ la̱tdiɛn wi̱i̱ ci̱ökni̱ da̱ŋ ŋuan kɛ matdiɛn mi̱ /thiɛl diw kiɛ däkdiɛn piny kɛn ci̱ök ŋuan,kä bɛ cu nööŋni̱ li̱ööm ŋɔaani̱ diaal tin te thi̱n.
Kɛn kɛ ti̱ ci̱ ko̱k kɛ kui̱ atömik köthmölöji̱ kädiɛn cieŋni̱ min cärkiɛn te pi̱e̱li̱ (fields) ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn nyin pi̱löthöpi̱ thi̱n, ce̱tkɛ ethicni̱, mathematikni̱, athɛntik(easthetics), pöli̱tikni̱, kɛnɛ ɣöö cu määni̱ embryolöji̱ (embryology= tuk gatdä kɛrɔ).
Demökrita̱th kɛnɛ Leuci̱ppa̱th cua kɛ diw cieŋni̱ min ta̱a̱ të thi̱n  rɛy ŋäcä dan, duŋni̱ ɣöö kɛn cukɛ ŋa̱th i̱ ta̱a̱diɛn ji̱ëk jɛ i̱ tekɛ thi̱n.        
Atɔmni̱ jäl rɛydɛ  ɛ/thiɛlɛ nyoothɛ,ro̱mkɛ kärɔ̱diɛn, kɛnɛ ɣöö kɛn jɔc ɛ la kui̱c in di̱tni̱ jɛn wii̱i̱ muɔ̱ɔ̱n in cieŋ kɛn thi̱n, kɛ ta̱a̱ mi̱ wicwic kä mekani̱kalä(mechanical manner).
Demökri̱ta̱th cuɛ gok i̱ ni̱ mëë ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r ɛ atɔmni̱ kɛnɛ ɣöö /ca ŋäth, cuŋkɔn ti̱ ŋuan /ci̱kɛ thuɔ̱ɔ̱k duŋni̱ ɣöö kɛ kui̱ latdädɛ(coventional).
Kɛn cukɛ ji̱ wec tin ji̱ cäri̱ kiɛ pɛl-pɛ̈ɛ̈l dɛ̈p(kɔt), kä kuthkiɛn la̱tdiɛn kɛ ti̱ nhɔkɛ, nɔmɔ cuɛ pi̱löthöpi̱ ni lëp duɔ̱ɔ̱p ɛ cukɛ räth ni̱ kä ŋi̱i̱cni̱ kɔ̱kiɛn ce̱tkɛ nyin-dɔali̱(drama), ciɛŋ-raanä(social sciences), mathematikni̱ kɛnɛ lɛ̈ŋ tëë wal (history).
Kä thöpi̱thith cuɛ rai̱torik(rhetoric) ŋi̱e̱e̱c kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in dë rik lat kɛ jɛ kiɛ kam nhial kɛ guäc nɛɛni̱ ti̱ ŋuan.
Jɔrjiath(Gorgias) cɛ bok mi cɔali̱ On Nature(Kä tin ca cak) gɔ̱r,min rɛydɛ cɛ min la ŋäc Eleatikni̱ cɛ kɔt kiɛ cɛ dɛ̈p min cia lari̱ Ɛŋu-ɛ kɛnɛ Ɛŋu /ciɛɛ jɛnɔ.
Antipön(Antipon) cɛ ŋuɔ̱t kä tin ca cak la̱th kɛ lo̱k ŋuɔ̱tni̱ wec .
Jɛn cuɛ ɣɔ̱n i̱ lat dääk kamdiɛn kɛnɛ mat kɔthmɔth(cosmos).
Diogeneth raan Apöllönia cuɛ loc kä Milethian monithi̱m, duŋni̱ ɣöö cu wä ben ni̱ jɛn kɛ cär ciaaŋä-gɔɔyä(elegant).
Niɛ gua̱a̱ mɔ PPi̱thaaööa̱th kɛnɛ Epedokleth cukɛ röm kɛ latdiɛn  ta̱a̱ pɛɛlä kuothä diɛn,cu kɛn ɣɔ̱n i̱ ŋi̱i̱c kɛ kiɛ ji̱o̱kɛn ti̱n tëk kɛ duɔ̱ɔ̱p in dë ji̱e̱k thuɔ̱k kɛ kui̱ cäkä (natural realm) -Pai̱thagöra̱th ɛ lotni̱ mathɛmatikni̱ kɛnɛ
Kɛn cukɛ bööth kuthni̱ ji̱ wec dɛp min ca Ɣömer kɛnɛ Ɣethi̱öd yiath-piny kä cukɛ kuoth in di̱tni̱ jɛn kä pal kɛ kä Gi̱ri̱k la̱th rɛy ɣɔ̱nä, kɛ lat kä min gua̱c(schism) kam natural(ŋɔak tin tëk) pi̱löthöpi̱ kɛnɛ theölöji ̱(theology).
Kä cär theölöji̱kal tok kɛn rɔ̱ kä Milethian Pi̱löthöpäri̱.
Dhenöpaaneth cuɛ diɔ̱k la̱th piny kɛ kui̱ Kuoth kɛ: Jɛn ɛ rami̱ gɔaa ni̱ ciaaŋ, /känɛ li̱w kɛnɛ ɣöö /ci̱ ta̱a̱dɛ cäät kɛ ta̱a̱ nath, min cu te cäri̱ kä  ji̱ kuɔth tin te Wɛthɛrn.  
Anadhagöra̱th cuɛ lat i̱ ta̱a̱ pɛlä kɔthmik(nouth) ɛ jɛn jak ŋɔaani̱ kä tëk.
Jɛn cua Ɣippoökrateth (ni̱ ciaaŋ la latdɛ ɛ ɣän gua̱n waal kiɛ ram mëë lät kɛ) mëë däk- duŋni̱ ɣöö /känɛ thuk-kɛn tëë ŋa̱ckɛ.
Gɛri̱-ŋɔaani̱ kɛrɔ̱ tin ca cak cua gok ɛ Ɣerkli̱ta̱th adhiöm panta rhei(ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r të rɛy wec mi̱ jäl kiɛ mi̱/ci̱ lɔ̱ŋ).
Kä Pre-Thökrate cuɛ rɔ yiac kɛ ŋäc kä ti̱ gööl tin ca cak kɛ racinali̱thi̱m(kɛ lätkiɛn, guäcdiɛn, kɛnɛ tho̱p latdädiɛn min cua ŋic cie thanytipik(scientific),ɛ jɛn ëë cu di̱e̱thni̱ min cu ben ɛ la Wɛthɛrɛn raci̱nali̱thi̱m.
Anadhi̱mander cuɛ ŋuɔ̱t kɛ kui̱ mi̱ ro̱ŋ(thiääŋ) luɔtdɛ thöp,ɛ cu rebolucinëri̱(revolutionary) ɛ ŋak i̱ dɔ̱ŋ ɛ jɛn bi̱ ŋuɔ̱t in laarɛ /thiɛlɛ mi̱ de ben raar rɛy baŋä.
Dheopaaneth bä cuɛ räth ni̱ kä ɣöö bɛ ta̱a̱ kuothä anthröpömörpik latjɔ̱ɔ̱r kɛ lärɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p racinal (rational) ä mi̱ dë ŋäth ɛ ji̱ kuthni̱ ti̱ ŋuani̱ kɛn rɛy Gi̱ri̱k(Greek). 
Pre0Thoökratikni̱ kɔ̱kiɛn cua rɔ yac kɛ luɔ̱c thi̱e̱cni̱ kɛ kui ta̱th, duŋni̱ ɣöö ka̱th ëë nhiam cuɛ mi̱ cu rɔ yiɛth kä cär thanyti̱pik(scientific) kä ca naŋ ni̱ wän.
Kä pilöthöpik cu kɛnɛ cari̱ dɔ̱ŋ no̱o̱ŋ kɛ pre-Thokratikni̱ mëë ci̱ pi̱löthöpäri̱ lɔ̱ gɛr(luäŋ0 kɛ kɔɔrɛ, ji̱-lɛ̈ɛ̈ŋni̱(historians) kɛnɛ nɛy tin gɔ̱r ciɛŋ ŋa̱a̱ri̱ (playwrights).
Kä jɛn naturali̱thi̱th cuɛ liak ni̱ ŋuɛtni̱ Thöcrateht kä jɛn cuɛ go̱rni̱ ɣöö ta̱a̱ ŋɔaani̱ kä kɔthmɔth ŋa̱c, duŋni̱ ɣöö jɛn mëë nhɔkɛ tëkä ŋcä mi̱ kuiy kɛ ja̱nydɛ mëë cɛ kɔn go̱ri̱ ŋäc kä epithtemölöji̱kä,ciɛŋ tin gɔw, kɛnɛ ethikni̱ ɛ ŋot natural.
Ci̱cërö mëë cɛ wi̱cdɛ la̱th thi̱n ɛlɔ̱ŋ ɛ pre-Thökrate kɛ guäcdɛ kɛ Tuthculanae Dithputacineth(Tusculanae Disputationes), ce̱tkɛ mi̱ jɛn cuɛ dääkni̱ theorikal nature tin la cär pre-Thökratik kä naŋkɛ kä tëë wal "sages(pɛl)" mëë cukɛ nhɔk ni̱ läthdiɛn lät kɛn tëë guɛc kɛ ɛ la rik.
Arithtotle cuɛ ruac kɛ kui̱ pre-Thökratikni̱ rɛy buɔk in nhiam duŋ Metapi̱i̱dhi̱k, cie tuk latdädɛ kɛ kui̱ pi̱löthöpi̱dɛ kɛnɛ gör ŋäcä dɛ kɛ kui̱ ta̱th(arche).
Pranci̱th Bakɔn, ɛ rɛy runi̱ ti̱ kur 16th mëë cua pi̱löthöpäri̱ ŋa̱th kɛ räthädiɛn ni̱kä ca̱p thanytipik,cuɛ cei̱ ɛ kɛn pi̱löthöpäri̱ tin nhiam nyin ruuni̱ tin thia̱k ti̱ (modern era) kɛ ɣöö bi̱ kɛn lät pre-Thökratik adhi̱ömni̱ ɛ räth ɛlɔ̱ŋ ni̱ kä gɔ̱rɛ ( his texts).
Priedrik Niedhi̱ic(Friedrich Nietzsche) cua lɔcdɛ jakä tɛth ɛlɔ̱ŋ ɛ pre-Thökrateickni̱, ɛ cɔɔlɛ kɛ i̱ "pɛ̈ɛ̈c yi̱e̱e̱kä (tyrants of the spirits " kɛ na̱ŋdɛ kɛ antithethi̱thi̱th ni̱ kiɛn kɛnɛ yiɛthdɛ kä lo̱k Thökrateth ɛlɔ̱ŋ kä nɛy tin bi̱ lɔ̱ ben kɔɔrɛ kiɛ bi̱ kuäärɛ lɔ̱ guäl.
Kɛ kui̱ kä tëë cɛ lat kiɛ cɛ cal,rɛy buɔkni̱ kɛ ti̱ ŋuan cɛ kɛ biɛɛl(limned), kä pre-Thpkratik era cu kɛnɛ run tëë gɔw kä Gi̱ri̱k, niɛ gua̱th ɛmɔ kɛ mëë cɔali̱ Göldɛn Age meë cua guɔɔɔ̱rɛ run ti̱ ji̱äk(age oɣ decay), kɛ mëë ca lat ɛ Nietdhi̱icë(Nietzsche).
Cieŋni̱ mëë gua̱th ɛmɔ caa tha̱a̱ŋdɛ ŋa̱c kä jɛ ni̱ kɛ nhiam cie ɛ rɛy̱ Ma̱y (Spring) ( kɛnɛ Tɔ̱t (Autumn) kɛnɛ ɣöö ɛ gua̱th mi̱ tekɛ ko̱o̱r rɛy Wi̱i̱cni̱ (Warring States)-min kɛ kɔɔrɛ cu tha̱a̱ŋdɛ cuɔ̱c kɛ ta̱a̱ cuŋä kiɛ rɔal kɛnɛ ko̱o̱ri̱ ti̱ ci̱ riɛm wuɔ̱th piny, jɛn bä cua ŋa̱c cie mi̱ ɛ Göldɛn Age ɛ pi̱löthöpi̱ nyin Cai̱ni̱th kɛ ɣöö
Taöithi̱m(bä cɔalɛ Daöi̱thi̱m), ɛ pi̱löthöpi̱ mi̱ di̱t ruacdɛ kä pääm di̱ɔ̱k nyin Taö(Three Jewels of the Tao):kɔ̱clɔac(compassion),ciaaŋmuɔ̱l-muɔ̱lä(moderation), kɛnɛ loc-piny(humility), niɛ gua̱a̱ mɔ Taöi̱ci̱ ca̱rɛ kɛɛliw tëkä tin ca cak, kɛ maar kam nath kɛnɛ ɣɔw kɛnɛ nyinkɛ.
Agrariani̱th, kiɛ duel-gɔ̱rä Agrariani̱thi̱m(Agrarainism),min cu ruac kɛ kui̱ cani̱(peasant) kä puɔ̱ɔ̱r rɛy ji̱ utopia kɛ ɣöö dë ŋɔak nyuak ɛ paär(communalism) kɛnɛ agali̱tariani̱thi̱m(ŋuɔ̱t mi̱ latdɛ i̱ nɛydiaal päärkɛ).
Gɔ̱ɔ̱r duël-gɔ̱rä nɛmɛ cu kɛnɛ ji̱ thukni̱ ti̱ gɔw(orators) rɛy nath,ji̱-tɛɛrä(debaters) kɛ kui̱ cuŋä kɛnɛ ji̱ guirä(tacticians)
Kä Duel-gɔ̱rä duŋ " Mi kuiy-ruacdɛ ", min /ciɛɛ jɛn kärɔa la duel-gɔ̱rä cäri̱, duŋni̱ ɣöö ɛ pi̱löthöpi̱ mëë käm cär diaal raar mtin cua lat ɛ tuɔɔk kɛn kä nɛy tin la te baaŋ wi̱c cäärä.
Kɔnpuciani̱thi̱m cuɛ jɛn kärɔa mëë bum kä Ɣan Dai̱thti̱ri̱(Han Dynasty,min cu tekɛ ji̱ cäri̱ ti̱ di̱t kä Dɔŋ Dhɔŋcu, mëë cu rɔ rie̱t kä Kɔnpuciani̱thi̱m kɛ cär nyin duël-gɔ̱rä Dhɔŋchu(Zhongshuk) kɛnɛ thi̱o̱o̱r nyin Elɛmɛni̱ da̱ŋ dhie̱e̱c.
Rɛydɛ kärɔa,cukɛ tëë ca lat ɛ Kɔnpuciuth (Confucius) ŋäth ɛ ce̱t ta̱a̱dɛ kɛ kuoth (godlike) kɛnɛ ɣöö cɛ ŋic lɛ ram mi̱ pɛl-pɛl , duŋni̱ ɣöö cu kɛnɛ guic ce̱tkɛ ta̱a̱ raanä kɛnɛ ɣöö tëkɛ.
Buddhi̱thi̱m (Buddhism) cuɛ cop rɛy Cai̱na kɛ gua̱a̱th mi̱ cie 1st century AD(run ti̱ kuɔ̱r kɛl tëë nhiam), duŋni̱ ɣöö /känɛ mal cop lɔacdiɛn ɛ määni̱ mëë ci̱ Nɔthɛrɛn kɛnɛ Thɔthɛrɛn, Thui kɛnɛ Taŋ Dai̱nathti̱th (Dynasties) mëë cɛ kɛ luäŋ kä cu kɛnɛ cu ŋic.
Nɛmɛ cukɛ böth ni̱ kä ɣöö ba di̱e̱l guäc ɛ la kɛl mi̱ cu tëë ci̱ tuɔɔk kä ŋi̱i̱cni̱ empirikal kɛnɛ gua̱a̱th ëë tuok ŋɔak diaal rɔ̱ thi̱n guɛc jɔ̱ɔ̱r.
Ba̱rɔw Ri̱ci̱th(Rishis) -Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kathathyapa, Bathici̱tha, Bithwamitra.
Pi̱löthopi̱ Ji̱ Gi̱ri̱k ëëwal (Ancient Greek) cukɛ ben nhial rɛy 6th centruy BC, kä cua käp i̱ ɛ jɛn thuɔ̱k Da̱k Ɛgeth (Dark Ages) kä Gi̱ri̱k.
Jɛn cu di̱tni̱ ta̱a̱dɛ rɛy buɔkni̱(subjects) tëë ca ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ, ɛɛ athtörönomi̱ (astronomy), epithtemölöji̱, mathematiknil, poli̱ti̱kal pi̱löthöpi̱, ethikni̱, metapi̱i̱dhikni̱, öntölöji̱, löjik,bai̱löji̱, rëëtörik kɛnɛ aetheticni̱(aestheticks).
Ɛ mi̱ cua liŋ ɛ jɔc, ldäkdiɛn piny kɛn laat cua tok kä ancient Gi̱ri̱k kɛnɛ Ɣellenithtik pi̱löthöpi̱ ɛ wä kä Röman  pi̱löthöpi̱, pi̱löthöpi̱ni̱ I̱thla̱mik ëë nhiam,Gɔ̱ɔ̱r(Scholarsticism) Mëdiebal, Renai̱ththan duŋ Ji̱ Yurɔp kɛnɛ Run nyin(Age of)
Duŋni̱ ɣöö cukɛ rɔ̱ ŋi̱e̱e̱c kärɔ̱ kɛɛ luɔtdiɛn.
Thaleth cuɛ liak ni̱ duel-gɔ̱rä pi̱löthöpi̱ duŋ Milethian kä cua guɔ̱ɔ̱r ɛ Anadhi̱mander, mëë cuɛ ŋak i̱ tha̱bthitratum kiɛ arche/ci̱kɛ de pi̱w kiɛ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r kä nyin ki̱la̱ththikal duŋni̱ ɣöö de kɛnɛ ti̱ kɔ̱kiɛn "ti̱/thiɛl guut" kiɛ "/ca pe̱kdiɛn ŋäc" (rɛy
Gua̱cɛ kɛ min te duel-gɔ̱rä Mi̱lethian, min cu jɛ lat tëkɛ duɔ̱ɔ̱t kɛl min cuŋ cie arkë, Ɣeraklita̱th cuɛ ŋi̱e̱e̱c ni̱ panta rhei("ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r lɔkɛ "),kä ŋɔak ti̱ thi̱ääk ɛlɔ̱ŋ kɛ rar kä nɛmɛ bi̱ kɛn ce̱tkɛ ti̱ lɔkɛ raar rɛy maac. 
Kä ta̱a̱dɛ, rɛy ŋakɔmä, kɛ latdɛ kɛ tin te raar, niɛ gua̱th ɛmɔ ɛn min dë car kärɔa̱ ɛ min dera mi̱, wä ɛlɔ̱ŋ, /cɛ te räth kiɛ kuɛ̈ɛ̈, kɛnɛ ɣöö bä cuɛ jakni̱ jɛ kä kuiy kɛnɛ ka̱pdɛ kɛrɔ kɛɛl ɛn duŋ Milethiani̱ ɛ cu ta̱a̱dɛ in tekɛ jɛ rɔ lot.
Kɛ min ɣɔɔr nɛmɛ, Gat duël-gɔ̱rä Parmenideth Dhenö raan Elea cuɛ ɣɔ̱n kɛ ɣöö ba ŋa̱c ɛn min jak ŋɔak kä jäl /mëë ka̱n luɔtdɛ kɔn ji̱ek kɛnɛ ɛn duɔ̱ɔ̱r in jak ŋɔak kä jäl/kän kɛn te thi̱n. 
Leuci̱ppa̱th(Leucippu) bä cuɛ ben nhial kɛ öntölo̱jikal plurali̱thi̱m kɛ köthmögöni̱ min lät kɛ ɛlɛmɛni̱ rɛw tin di̱t: rɛydɛ(vacuun) kɛnɛ atɔmni̱.
Niɛ gua̱a̱ mɔ pi̱löthöpi̱ cua yiath-piny kä cuɛ la̱thni̱ ŋi̱i̱c Thökrateth nhiam, cu Ci̱cërö ɛ liak cie "ram mi̱ ci̱ pi̱löthöpi̱ nööŋ ni̱ nhial, kä cɛ la̱th rɛy rɛ̈kni̱, kä lätdɛ jɛ ji̱ ci̱ëëni̱, kɛnɛ ɣöö cu ɣɔ̱n i̱ guɔ̱ɔ̱rɛ kɛ rɛy teekä kɛnɛ ciɛŋ tɛthälɔac, kɛ tin gɔw kɛnɛ tin ji̱äk".
Kɛ thuɔ̱k min cu ruaani̱ te thi̱n kä Thökrateth (cie cua nyɔk ni̱ ŋi̱i̱c Platö kɛnɛ Dhënöpon) ɛ cua thuɔ̱k ɛ /känɛ pe̱kdɛ cop, kiɛ /kän wä rɛy thiathɛkä, min ci̱ ruaacni̱ jiɛc nhial ɛlɔ̱ŋ kɛ luɔt Thökratik.
Thökrateth cuɛ ŋi̱e̱e̱c i̱ /thiɛlɛ ram mi̱ nhɔk mi̱ji̱ääk, kɛnɛ ɣöö bä mi̱ ci̱ ram kɛl duɔ̱ɔ̱r mi̱jiäk ɛ la thuɔ̱k la̱t, ɛ dɔ̱ŋ /ciëë min go̱rɛ kiɛ lo̱kdɛ jɛ ɛ lo̱kɛ; kä cuɛ gok kɛ läärɛ, kɛn tin tɛɛthlɔc diaal ɛ ŋäc ŋɔaani̱(all virtue knowledge).
Kä ram mëë di̱i̱t kä raan wec ni̱ Perikleth cuɛ rɔ thi̱ëëk kɛ ŋi̱i̱c ɛmɛ min pay ben kä ɛ määth Anadhagöra̱th, cieŋni̱ mëë, nɛy tëë ko̱o̱ŋkɛn kiɛ gua̱c kɛ jɛ rɛy thiathɛkä ɛ cua tiam kiɛ joc kɛ ɣöö ci̱ kɛn tekɛ baŋ kɛ ga̱ŋdiɛn kɛ ɣöö ba pi̱löthöpäri̱ lo̱k; jɛn cuɛ ben ɛ
Thökrateth, cieŋni̱ mëë, cua jɛn ŋii̱c ɛmɔ  ca lat i̱ cua kum(charged) piny ŋutdä nɛmɛ, cuɛ yian, kä kɔrɛ cua kum kɛ li̱a̱a̱ rɛy 399 BCE (guic ɣɔ̱ɔ̱n duŋ Thökrateth).
Platö cuɛ Thökrateth ɛ rac ɛ la ram ëë cukɛ röm ɛlɔ̱ŋ rɛy duɔ̱ɔ̱li̱, kɛ latdɛ kɛ ŋi̱i̱cni̱ nyin Platöni̱thi̱m (kɛnɛ räthdɛ ni̱ kä, Neoplatöni̱thi̱m).
Dhenö raan Ci̱tiöm rɛy ŋi̱i̱cdä cuɛ naŋni̱ ëthicni̱ nyin Cai̱ni̱ci̱thi̱m(Cynicism) kɛ ɣöö bɛ kulɛ tekɛ buɔ̱m mi̱ ruutdɛ ti̱ bɛ̈c-bɛ̈ɛ̈c(Stoicism).
Ɛ wä bär kä Dhenöpon, Platö ɛ jɛn in nhiam min tuɔɔk lääri̱ thi̱n min lat tëk Thökrateth kɛnɛ tëë ŋääthɛ kɛnɛ ɣöö ni̱ ciaaŋ bumɛ ɛlɔ̱ŋ ɛn dääkdiɛn kɛn rɛw ɛ ti̱.
Cieŋŋi̱ mëë ruec ni̱ ram mi̱ pɛl-pɛl (wise man) cua käp i̱ ce̱tdɛ kɛ bi̱ ruec ni̱ ŋuɔ̱t, kɛ ɣöö pɛl-pɛl /cɛ de luäk duŋni̱ ɣöö dera luuk kä raam min /thiɛl pɛ̈l, kä rɛy la̱tdɛ bä, ruec ŋuɔ̱tdä lotdɛ rɔ. 
Ruac Platö bä tëkɛ nyin metapii̱dhikal(metaphysical) kä cuɛ jɛn ëë cu ko̱k ɛlɔ̱ŋ ɛn ta̱a̱ ŋi̱i̱cädɛ nɔmɔ.
Jɛn cuɛ nhɔk ɛlɔ̱ŋ ɛ naath ɛ cuɛ ce̱tkɛ kɛ ram ci̱ naath ga̱k rɛy ɣöt(pul), min guicni̱ ti̱e̱e̱pni̱ pa̱a̱ny kärɔ̱ kä /thiɛl thuɔ̱k mi̱ derɛ lɛ ji̱ek gua̱a̱ mi̱ dɔ̱ŋ.
Mi̱ tëëkɛ ja̱a̱l bi̱ nyɔk ɛ coothni̱ kɛn rɛy puɔ̱ɔ̱l, kä naath ɛ rɛc ɔ (tin ca ŋicni̱ ti̱e̱e̱pni̱) /tin kän kɛ rɔ̱ riali̱kä kɛ li̱e̱ŋ lääri̱ '' tin te raar wi̱i̱-muɔ̱ɔ̱n.
Bertand Ruththel, ɛ lɛ̈ŋ duŋ Ji̱ Wɛthɛrɛn Pi̱löthöpi̱ (New Yɔ̱k: Thai̱man & Cuthter,1972).
Jɛn cuɛ rui̱c kiɛ kuääri̱ latjɔ̱ɔ̱r rɛy Wec Platö kɛnɛ ŋutkɛ, latdɛ i̱ ɛ ŋi̱i̱c ɛmɔ ta̱a̱ ce̱tdɛ "ɣɔw mi̱ baŋ kɛnɛ jɔwdin ti̱ ro̱tni̱ kɛn bɛ."
Antiththenes cuɛ lɔcdɛ jakä tɛth ɛ ŋi̱i̱cni̱ athcentithi̱th (ascentism) duŋ Thökrateth, kä cuɛ ruac ɛ ji̱äk kɛ kui̱ Platö i̱ tëkɛ liak kɛnɛ ɣöö ɛ camjiɛc (conceit).
Jɛn cuɛ nööŋ(cak) ɛ Euklideth raan Mëgara, ram kɛl kä gaat duël-gɔ̱rä Thökrateth.
Pai̱ri̱ɣöni̱thi̱m cuɛ ri̱etni̱ rɔ kä ataradhia (ciaaŋ mi̱ päl rɔ piny wi̱c) cie ɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in bɛ cop eudaimönia.
Ethicni̱kɛ(ciɛŋ ŋuɔ̱tni̱kɛ) cukɛ tekɛ ɣöö " ji̱e̱k kä mi̱ gɔaa kɛnɛ lo̱k kä mi̱ bɛc".
Luɔt lua̱ŋdiɛn cuɛ ŋot lɛy kɛ jɛ rɛy kɔntempörari̱ pröpöthi̱cinal calcula̱th.
Nɛmɛ cu kɛnɛ run tëë te nath rɛy diwä kä Platöni̱thi̱m ëëwal,ɛ tokɛ kä Arcethi̱lauth ɛ bëë kä Pi̱i̱lö raan Lari̱ththa, cua cu ŋa̱c ɛ ruɔ̱n mi̱ New Akademi̱, cieŋni̱ mëë tha̱a̱ŋ gɔ̱ɔ̱ri̱ kä ancient ni̱ (pek ëëwal) cu kɛn dääkni̱ kɔ̱kiɛn pinydɛ mat thi̱n, ce̱tkɛ Middil Akademi̱ (Middle Academy).
Niɛ gua̱a̱ mɔ cu mëë görkɛ ɛ Pai̱röni̱thi̱th (Pyrrhonists) ɛ läthdɛ kɛ wi̱dɛ kä ataradhia, kɛ kɔr ga̱k ŋi̱i̱cä dɛ kɛ /thiɛl ŋäthä (Arcesilaus the Academic skeptics) ɛ /kän ataradhia lɛ ŋot cuŋɛ ɛ laa mëë go̱o̱rɛ.
Rɛy Baidhantian Empire kɛ cär Ji̱ Gi̱ri̱k ti̱ ca tɔ̱a̱w kä ca ŋi̱e̱e̱c, kɛnɛ ɣöö /kän kɛ lɛ ŋot thi̱n kɛ kɔr ɛlɔ̱ŋ kɛ rëp(ta̱ny) I̱thla̱m ëë nhiamdiɛn  kä cu di̱t, cieŋni̱ mëë cuɛ te inɔ, Abbathi̱d calipi̱th cuɛ yuɔr piny kɛ dol buɔk Ji̱ Gi̱ri̱k gua̱a̱ kɛl kɛnɛ ɣöö cuɛ luɔ̱ɔ̱c thuɔk nööŋ kɛ rëpdiɛn
Mediebal pi̱löthöpi̱i̱ ɛ pi̱löthöpi̱i̱ mi̱ ci̱ te thi̱n rɛy Da̱a̱r Runi̱, kä ɛ jɛn gua̱a̱th ji̱ääk ëëdan mëë pɛn kɛ rui̱ɔ Röman I̱mpäär rɛy 5th centruy(runti̱ kur) ɛ wä kä Ri̱na̱iththan rɛy 15th century.
Kɛ mi̱ dëë päl Abicenna kɛnɛ Aberroeth, Ji̱ cäri̱ mëdiebal /kän kɛrɔ̱ guic i̱ ce̱tkɛ kɛ pi̱löthöpäri̱ gua̱a̱thni̱ diaal, kɛ ŋäcdiɛn, kä pi̱löthöpäri̱ kɛ ji̱ ancien pagan tëë ca gɔ̱r ce̱tkɛ Platö kɛnɛ Ari̱thtötle.
Cua ruac kɛl mi̱ te rɛydɛ kɛ ŋaknɔm kɛ kui̱ ŋɔaani̱ mi̱ cu di̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ jɛn rɛy ruuni̱ tɔ̱tɔ̱ mëë cua̱ kam ŋäthä (faith) kɛnɛ luɔt ŋɔaani̱ (reasons).
Jɛn cua mat kɛɛliw i̱ ba tok kɛ Augɔthtin (354-430) mëë /thiɛlɛ gua̱a̱ dɔ̱ŋ mi̱ cuɛ te thi̱n ɛ ni̱ ruuni̱ ki̱la̱ththi̱kal (classikal period), kɛnɛ ɣöö cuɛ ben guut ni rɛy ko̱o̱ŋä kɛ ŋäc ŋɔaani̱ kɛ thuɔ̱k runi̱ ti̱ kur wäl-kɛl, kä cua jɛn tuk ruuni̱ mediebal (mediaval period).
Rɛy guutdä ruuni̱, muɔŋni̱ (monks) cu la̱tdiɛn ɛ kui̱ kuäärä kɛnɛ ɣöö bi̱ kɛnɛ ji̱ duël kuɔth.
La̱t Arithtötle /ka̱nɛ ŋäc ɛlɔ̱ŋ rɛy Wɛth kɛ jɛn rɛy ruuni̱ tɔ̱tɔ̱.
Augɔthtin ca ŋic ɛ lɔ̱ŋ ce̱tkɛ mi̱ cu di̱tni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ kä di̱e̱tni̱ luak kuɔth (Church Fathers).
Kɛ rɛy run ni̱ ti̱ bathdɔɔri̱, cu ŋi̱i̱c(theory) duŋ Laatin bɛ̈c ɛlɔ̱ŋ kiɛ pi̱löthöpi̱ min / kän laatkɛ gɔ̱r kiɛ /kän buɔ̱mdɛ ŋic.
Jɛn cua ben kuany rɛy 510 rɛy ruicä kiɛ kuäär duŋ Öthtrögɔthi̱.
Jɛn cuɛ gɔ̱a̱r ɛn ta̱a̱ lätni̱ tɔ̱tɔ̱,rɛy kä Ithagögë min ca lɛl ɛ Pörpai̱ri̱(lɛy kɛ lat dääkä diɛn).
Niɛ rɛy gua̱th ɛmɔ cu ŋut ti̱ ŋuan kä gua̱c kärɔ̱ tuɔɔk, ce̱tkɛ thie̱c i̱ mi̱ bi̱ Kuoth tha̱a̱ŋ nath kän kɛnɛ ɣöö bɛ tha̱a̱ŋdiɛn yuɔr rɛy maac.
I̱ jɛn ba luɔ̱ɔ̱r mi̱ ce̱tkɛ ta̱a̱ ëë lɛ̈ŋ kɛ kui̱ pua̱a̱ny Kri̱tho?
Kä gua̱th ɛmɔ cua nɛn i̱ mëë te gɔ̱a̱a̱r ko̱o̱ŋä kɛ jɛ.
Kɛ kɔrɛ, piny Thɛn. Abbö raan Pleuri(abbot 988-1004), ɛ jɛn bo̱o̱th duël-gɔ̱rä abbey min ca nyɔk kɛ tuk (reformed), Pleuri̱ tekɛ tɛthlɔac mi̱ di̱ti̱ ɛlɔ̱ŋ rɛy göldɛn period in rɛwdɛ.
Kɛ tuk run ti̱ kur 13th cua nɛn i̱ ɛ jɛn lunyjɔk pi̱löthöpi̱ ni̱ Ji̱ Gi̱ri̱k kä cukɛ cop ni̱ kä guutdɛ (culmination) kä mëë go̱o̱r kɛnɛ.
Kuaa̱r ti̱ buɔ̱m-buɔ̱m nyin Nɔrman cuɛ wutni̱ tin pɛ̈l-pɛ̈ɛ̈l rɛy I̱tali̱ kɛnɛ gua̱th kɔ̱kiɛn rɛy gua̱thni̱ luɔ̱ɔ̱kni̱ ɛ la nyooth ta̱a̱ luthädiɛn.
Kä yuni̱berthi̱ti̱ni̱ cua kɛ la̱t rɛy rɛ̈kni̱ Yurɔp tin di̱t kɛ jɛn rɛy gua̱th ɛmɔ,kɛnɛ cu kööŋ ëë cia yuɔr piny ɛ clerikal rɛy duëli̱ kuɔth tuɔɔk kɛ ko̱r rɛy thiathɛkä kɛnɛ ko̱r cäri̱ pɛlä kɛ kui̱ kuäärä rɛy duëli̱ gɔ̱rä tin ca lɛp kɛ kui̱ teekä.
Kä nɛy tin di̱t ëë cu cuɔ̱ŋ kɛ kui cäri̱̱ Döminikal cu knɛ Alberta̱th Magnuth kɛnɛ (ram in dɔ̱ŋ ɛlɔ̱ŋ) Tɔmɛth Akui̱nath, mëë ŋäc la̱t thuɔmni̱(artful synthesis) mi̱ raan Gi̱ri̱k kä raan-wec mi̱ ŋa̱ckɛ (nationalism) kɛnɛ kui̱ ŋuɔ̱tni̱ duël kuɔth kɛ kɔrɛ cu Kɛthölik luɔtdɛ cu lat.
Akuinath cuɛ nyoth ɛn mëë cu rɔ lot kɛ tho̱pdɛ ɛlɔ̱ŋ ɛn ŋi̱i̱c pi̱löthöpi̱ duŋ Ari̱thtötle ɛ/thiɛlɛ mi̱ cu tekɛ kɛ "diw rɛydɛ " mi̱ ci̱e ram mëë ŋi̱i̱c Aberroeth (Commentator Averroes).
Kä riɛk gua̱n-ji̱ääkni̱:Kä pi̱löthöpäri̱ ki̱la̱ththi̱kal ci̱kɛ nyoth ni̱ ta̱a̱ ŋi̱i̱cä kɛ kui̱ gua̱n-ji̱ääkni̱, duŋni̱ ɣöö riɛk kä ɣöö min bumni̱ jɛn kä ti̱diaal, ŋäc ŋɔak diaal, nhök Kuɔth derɛ ta̱a̱ mi̱ de gua̱n ji̱ääkni̱ mëë ci̱ kɛn te thi̱n kɛ nhiam cu jiɛn rɛy kä
Cieŋŋi̱ mëë, ɛ tok ɛ kä rɛy runi̱ ti̱ kur wäl wi̱i̱dɛ ŋuaan ɛ wä räth nhiam, kä cu la̱t kɛ luɔ̱ɔ̱tni̱ mathematikni̱ rɔ̱ re̱p rɛy pi̱löthöpi̱ min ŋi̱i̱c kɛ kui̱ kä tin ca cak (natural) kɛ rial duɔ̱p i̱kä kɛ ben thaanyä nhial rɛy tukä mödern period (rɛy gua̱th ɛthia̱k ɛ).
Rɛy gua̱a̱th ëë nhiam kɛ tukdɛ, gɔ̱a̱r  ce̱tkɛ Pi̱tɛr Abelard cuɛ ta̱a̱ lät löji̱k ëëwal (Old logic) lɛy (dääk Arithtötle, Kä luɔcdiɛn, kɛnɛ kä Ithagögë duŋ Pörphyry). 
(Kä ri̱e̱t 'internationality'cua nyɔk kɛ guäc ɛ Prandhi̱ Brentanö, mëë jɛn derɛ luɔ̱ɔ̱c ni̱ ta̱a̱ mediebal yuthage).
Kä ta̱a̱ riali̱akä "Renai̱ththan pi̱löthöpi̱ " ca la̱t ɛ gɔ̱a̱r tin pɛ̈l-pɛ̈ɛ̈l kɛ kui lɛ̈ŋni̱ kɛ nyuɔ̱thdiɛn i̱ ɛ jɛn rɛy ruuni̱ cäri̱ mëë te lät rɛy Yurɔp mëë cu rɔ yuɔt thi̱n kam 1355 kɛnɛ 1650 ( kä ni̱n cua rɔ̱ yuɔ̱th nhiam däär kɛnɛ nhiam Yurɔp kɛnɛ kɛ
Kɛ latdɛ baaŋ i̱ la̱t Arithtöle cua kɛ tukdiɛn ji̱e̱k ce̱tkɛ gör ŋäcä pi̱löthöpi̱ kä cu ni̱ääri̱kɛ rɛy ruuni̱ Renai̱ththan, min cu ben ɛ la luɔ̱ɔ̱c mi̱ ca riali̱kä,latdɛ ta̱a̱ lätni̱, kɛnɛ kɔ̱kiɛn tëë ca loc kä lätkɛ.
Kɛɛ jɔkdɛ, cu tha̱a̱ŋ dupni̱ ca̱a̱t rɛydɛ kɛ modɛn debëtni̱(ruacni̱), cua ɣɔ̱ɔ̱n kä pröth (pros) kɛnɛ kɔni̱ (cons) kä gua̱th pi̱löthöpi̱kal kärɔa kiɛ ta̱a̱ lucädiɛn.
Platö, cua ŋa̱c ɛ jɔc rɛy duɔ̱ɔ̱li̱ rɛw kɛnɛ nuth rɛy Middil Ɣɛc (Middle Ages), cuɛ ben kä ca ŋa̱c kɛ rɛy lucä nämäri̱ Laatin rɛy run ti̱ kur wäl-dhie̱e̱c kä I̱tali̱, cuɛ tekɛ lua̱ŋ mi̱ di̱t kɛ luɔ̱c nyinä kɛ ɛ cuɛ cop ni̱ gua̱thdɛ
/Ci̱kɛ Renaiththance nyin ciɛŋni̱-raanä(humanists) tin guɔ̱rkɛ cäätni̱ kɛ rɛy kä ti̱diaal,duŋni̱ ɣöö Petrarci̱ (Petrarch) cuɛ luäŋ ɛlɔ̱ŋ kɛ rëpdɛ kɛ thaakdɛ 'Kanon' (pagan poetri̱ mëë cua kɔn käp kɛ nhiam i̱ bumɛ kɛnɛ ɣöö bɛcɛ),
Kä mubemɛni̱(movements) kɔ̱kiɛn kä ancient pi̱löthöpi̱ bä cukɛ nyɔk kɛ wä kä mëë di̱tni̱ jɛn(mainstream).
Gua̱th ɛmɛ cuɛ cop kä ɣöö ci̱ ŋi̱i̱cdɛ rɔ rep piny rɛy Renai̱ththan, cie ji̱ cäri̱ ti̱ gööl tëë tɛr ɣöö dääk Tɔmɛth /ciëë gua̱a̱dɛ (inaccurrate), kɛnɛ ethicni̱ cu kɛnɛ tëë di̱t  ɛlɔ̱ŋ kä ciɛŋ tɛthä-lɔaac (morality).
Ce̱tkɛ min canɛ nɛn, ŋäth kɛnɛ i̱ ɛn pi̱löthöpi̱ nööŋkɛ jɛ piny karä rëtɔrik (rhetorik).
Rɛy 1416-1417, Leaonardo Bruni, kä ta̱a̱diɛn kɛ dääk kä tha̱a̱ŋ ciɛŋni̱ rɛy runi̱ kɛnɛ canthelɔr kä Plörɛncë, cuɛ loc ɛ nyɔk kɛn ethikni̱ Ari̱thtötle rɛy kä ti̱ti̱, idiömatik kɛnɛ ki̱tha̱ththikal laatin.
Kä mëë no̱o̱ŋ gërɛ ɛ ɣöö pi̱löthöpi̱ jɛn ba lɔar kɛ kui̱ ri̱e̱e̱tni̱ tin bum kɛ kui̱ ɛmɔ bi nɛy ti̱ ŋuan kulɛ tekɛ luäŋ kɛ kuëndɛ.
Dethideriuth Erathmua̱th,ɛ jɛn raan Da̱c mëë di̱t kä ruac kɛ ciɛŋ nath (the great Dutch Humanist), cua rialikä ɛ Gi̱ri̱k kɛ nyɔak gɔ̱rä duŋ Ari̱thtötle, kɛ kɔrɛ cua ŋi̱i̱c ni̱ pi̱löthöpi tɔ̱tɔ̱ ŋi̱e̱e̱c rɛy Yuni̱berthi̱ti̱ni̱ ɛ cukɛ ce̱tkɛ laar kɛnɛ i̱ ŋa̱ckɛ Gi̱ri̱k ni̱ wal.
Kɛ kɔr kä mëë ca lɛy kiɛ ca lat,inɔ, ɛ jɛn ëë Ji̱ I̱tali̱ ci̱kɛ gɔ̱r tok kɛ thoo-diɛn ɛ gɔaa kɛnɛ min  dë ŋi̱i̱cni̱ pi̱löthöpikal latdiɛn ku jakä di̱t, kɛ tuk dupni̱ ti̱ gööl ti̱ cua tok kä cu jɔɔc, ɛ bä kä 1540ni̱ kärɔa 
Ci̱ kɛn min ŋäcnɛ ruaacni̱ ti̱ ŋakɛ kɛ kui̱ ɣöö de ciaaŋ mi̱ lɔr ji̱kɛ ŋot kɛ mi̱ pithɛ wë nhial ( ce̱tkɛ tämɛ, kɛ guäc kä tin ca ŋca̱ ɛlɔ̱ŋ rɛydɛ kam Erathma̱th kɛnɛ Martin Luthɛr), min ci̱ ji̱ cäri̱ I̱pɛɛnyɛ (Spanish) ɛ thi̱a̱ŋ wuɔ̱thni̱kiɛn kɛ rëpdɛ kɛ kɛ
Ci̱ kɛn ɛ /de met pa̱l ruëëc kɛn pi̱löthöpäri̱ tëë ca ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kɛ jɛn guaa̱th ɛmɔ ɛ dë kɛ kuɛn ci̱ötni̱kiɛn, min /kän kɛn wi̱i̱diɛn kuëŋ, kä Kricini̱, min kɛ run ti̱ kur wäl-bäkɛl cuɛ nɛn i̱ kɛn Prötɛthtani̱ kɛnɛ Ji̱ Kɛthölik ci̱kɛ ta̱a̱ mi̱ dɔ̱ŋ tok (reformations),kä min la Renai̱ththan pi̱löthöpi̱.
Kɛ guutdɛ, ce̱tdɛ kɛ kɔ̱kiɛn tëë ci̱ ben nhial rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱ kä cär Renai̱ththan pi̱löthöpi̱ ɛ/ka̱nɛ käp ci̱e ci̱kɛ te pay tok ni̱ kɛ nööŋ kiɛ ti̱ /ka̱n met liŋ /cɛ ŋot kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur la luɔckɛ ni̱ min ca gokɛ ni̱ wän ni̱ ti̱ nyin ŋuan.
Mödɛn pi̱löthöpi̱ ɛ pi̱löthöpi̱ mi̱ ci̱ ben nhial rɛy runi̱ ti̱ thi̱a̱k ti̱ kɛnɛ thi̱ëëkdɛ kɛ gua̱a̱th ɛ thia̱kɛ (associated with modernity).
Kɛ jɛn 17th kɛnɛ 18th run ti̱ kur kä cu pi̱löthöpi̱ tin di̱tni̱ kɛn ben ɛ pi̱löthöpi̱ cäri̱,epithtemölöji̱, kɛnɛ mëtapi̱i̱dhikni̱ cua kɛ da̱a̱k kɛ pɛ̈th rɛy buni̱ da̱ŋ rɛw ti̱ di̱t. 
Kä "Empirici̱thi̱th," kɛ mëë cua lat, kä ŋäc ŋɔaani̱ ba yi̱k tok kɛ ta̱a̱ la̱t in guɛckɛ ŋɔak (sensory experience).
Kɔ̱kiɛn tëë cu gɔɔydiɛn nɛn rɛy pöli̱ti̱kal pi̱löthöpi̱ ɛ Tɔmɛth Ɣöbbeth kɛnɛ Jean-Jackueth Rouththeau.
Kant cuɛ rɔal mi̱ tɔt tok kɛ la̱t pi̱löthöpi̱kal rɛy Germany(Jiɛrmani̱) rɛy tukä runi̱ ti̱ kur wäl-bäŋuan, ɛ tokɛ jɛ kɛ German ideali̱thi̱m (idealism).
Ka̱rl Mardhi̱ cukɛ naŋ kɛn da̱ŋ rɛŋ Ɣëgël pi̱löthöpi̱ duŋ lɛ̈ɛ̈ŋni̱ kɛnɛ empi̱ri̱kal ethikni̱ min ci̱ di̱tni̱ jɛn rɛy Bri̱tian, cuɛ cra̱ Ɣëgël naŋ kɛ ɣöö bi̱ te ni̱ jɛn kärɔa kä ta̱a̱ materiali̱thi̱ (materialist), kɛ riali̱dɛ i̱kä kɛ kui̱ ben thaany nhial duŋ 
Anthur Cöpenɣauɛr (Schopenhauer) cuɛ ideali̱thi̱m naŋ kɛ guɔ̱kdɛ i̱ kä wi̱cmuɔɔɔ̱n ɛ baŋ duŋni̱ ɣöö kɛ ben gɔɔyni̱ ti̱ /thiɛl guut nööŋkɛ ɛ thuurɛni̱ kɛnɛ tin nhɔk kɛ, kä amääni̱ ruac kɛ kui̱ atheithi̱m (atheism) kɛnɛ peththimithi̱m (pessimism).
Dethkarteth cuɛ ŋak i̱ ta̱a̱ gɔ̱rä metapi̱i̱dhi̱k ëë ci̱ kɛn te thi̱n ɛlɔ̱ŋ ɛ nëë cu kɛnɛ ɛ ti̱ /thiɛl luɔt kiɛ kac.
Jɛn ɣɔ̱ni̱ bɛ yiath piny ɛlɔ̱ŋ kɛ min de rɔ lot kɛ ŋa̱cdɛ kɛɛliw,kɛ görɛ i̱ mi̱ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r i̱ ŋäcɛ jɛ kɛ kui̱ kä ti̱ ca ŋun
Kɛ jɛn ŋa̱cdɛ nɔmɔ cuɛ ŋäc ŋɔaani̱ re̱p ɛ nyɔk.
Niɛ gua̱a̱ ɛ mɔ bä ɣi̱thtöri̱thi̱thi̱m ŋäcdɛ di̱tdɛ kä ta̱a̱ läätdä ŋɔaani̱, jɛn tëkɛ dääk kɛ empri̱ci̱thi̱m kɛ läärɛ kɛ min ca nɛn kä la̱t duɔ̱ɔ̱rä /ca de wä lɔac mi̱ /ka̱n kɔɔrɛ (historical) kɛnɛ ciɛŋkɛ (cultural) ŋic tin biɛ bi̱ min
Ce̱tkɛ empirithithi̱m ɛ mi nhiam kä ŋa̱c kɛ ciɛŋ tin te ca̱rɛ kä guec ŋɔaani̱ "ɛ kɛ ruac kärɔ̱ ", niɛ gua̱a̱ ɛmɔ cu guäc nɛɛni̱ tin lo̱kɛ  gua̱c kɛ ca̱r ɛmɛ.
Rɛy ri̱e̱e̱tni̱ kɔ̱kiɛn: Empiri̱thi̱thi̱m cuɛ cie ŋäc mi̱ tuɔk kɛ ni̱ jɛ kɛɛl ce̱tkɛ kɔ̱kiɛn, min ta̱diɛn kɛɛl la̱tdɛ lotdɛ rɔ kɛ jak tɛk-tɛkä min dääk cär kä ca kuëŋ piny kä ba ŋa̱c ɛ la mi̱ gɔa.
 Epi̱thtemölöji̱kali̱, ɛ ta̱a̱ cärä mi̱ wic-wic kɛ jakä min diɛw kɛ kä ɣöö bɛ jɔɔc ɛ gɔaa kä bɛ rɔ cu lot i̱ ba ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r mi̱ te ŋithä kä cuŋɛ kärɔa cu ŋa̱c.
Jɛn cuɛ ta̱a̱dɛ lat ce̱tkɛ ŋi̱i̱c mi̱ jiɛn kä mi̱ ca la̱th läth,kɛn ɣöö ba nyɔk kɛ loc lät kɛ no̱ŋo̱dɛ kɛ min cɔali̱ pɛ̈l läätdä (intelligent practice.
Brian Leiter(2006) webpage "Analai̱tik" kɛnɛ Kɔnti̱nëntal" Pi̱löthöpi̱.
Kɔntempörari̱ pi̱löthöpi̱ ɛ jɛn te thi̱n rɛy gua̱th ɛ thia̱k rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱ nyin Ji̱ wɛthɛrɛn pi̱löthöpi̱ kɛ tuk runi̱ ti̱ kur 20th ɛ cua dhi̱i̱tni̱ ta̱a̱ gɔ̱ɔ̱rädɛ kɛnɛ no̱ŋdɛ nhial kɛ anai̱tik kɛnɛ kɔntinental.
Germany( Jiɛrmani̱) ɛ jɛn wec ëë nhiam ëë ci ta̱a̱ gɔ̱ɔ̱rä pi̱löthöpi̱ yiɛth piny.
Cuɛ räth ɛlɔ̱ŋ, /cɛ ce̱tkɛ thanyni̱ ti̱ ŋuan kɛ ɣöö tëë ci̱ ben kɛ kui̱ ŋii̱c puɔlä pua̱a̱ny ɛ cua buɔkni̱ ka̱m raar, magadhi̱i̱ni̱, kɛnɛ nyuɔ̱thdiɛn kɛ tɛlɛbi̱cin min cu thaany jakä ŋa̱ckɛ ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ ca̱a̱p ruac ti̱ kɔ̱kiɛn.
Kä buɔ̱n kɛl la duɔl mi̱ dii̱t ɛ cɔalɛ kɛ kɔɔr runä (annual conference).
Min la te rɛydɛ kɛ lät kɔ̱kiɛn,kä mat kɛɛl ɛ jɛn min tekɛ lua̱ŋ kɛ kui̱ ti̱e̱tdä gɔ̱ɔ̱ri̱ ti̱ ŋuan tin te wi̱i̱ nath kä ca ka̱m luth.
Ben nhial ɛmɔ cua guic cɛ pɛ̈th kɛ ɣöö ci̱kɛ tuɔɔk niɛ gua̱th ɛ kɛl ɔ ɛ Göttlob Prege kɛnɛ Bertrand Ruththel cu kɛn ca̱p pi̱löthöpikal mi̱ pay ben nööŋ mi̱ di̱t ta̱a̱dɛ kä käm thɔuk tiit kiɛ löjik in thi̱a̱k (kɛɛ jɔkdɛ cuɛ rie̱t "analai̱tik pi̱löthöpi̱ ").
Thaa̱ŋ pi̱löthöpäri̱, ce̱tkɛ Ricard Rörti̱ kɛnɛ Thai̱man Glendinniŋ, cu kɛnɛ ŋak jɛn nɛmɛ "anai̱tik-kɔntinental" dääk i̱ ji̱äkɛ kä ta̱a̱ ŋi̱i̱cä dɛ kɛɛliw.
Kɛ kɔrɛ, pi̱löthöpäri̱ analaitik kɛnɛ kɔntinental cukɛ guɛl kä tin ɣɔw kɛnɛ luäŋ pi̱löthöpäri̱ tin te pinydiɛn kɛnɛ ciɛŋkiɛn kɛɛl.
Cieŋni̱ mëë, ci̱ anali̱tik kɛnɛ kɔntinental pi̱löthöpi̱ cukɛ te dääk mi̱/ ci̱ gɔa kɛ kɔr pi̱löthöpi̱ Kant,kɔntinental pi̱löthöpi̱ bä ni ciaaŋ la ŋäcni̱ rëp kɛ guäc ŋɔaani̱ rɛy lätni̱kiɛn ɛ cuɛ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r mat thi̱n kɛ kɔr pi̱löthöpi̱ Kant ( post- Kant philothophers) kiɛ
Ɛn kɔnti̱nɛntɔl pilɔthɔpi̱ laa bëë ciee cäät kä nyin teeka̱ tëë wal, ku analitikɔl pilɔthɔpi̱ lɛ ben ɛ la rik ti̱ dëë luäŋ kɛ cäät ti̱ /caa dee lat kɛ guec ëë guɛc kɛ kɛ ni̱ wal.
Duël gɔ̱ɔ̱rä ɔrdhɔdok tëë ŋa̱ckɛ di̱tdiɛn cu kɛ ben bën nhial kɛ kam tukä Kɔmɔn Ɛra kɛnɛ Gupta Ɛra.
Ɛn ŋa̱th kɛnɛ pilɔthɔpi̱ ɛmɛ mëë caa kɛ mat cuaa kɛ läth kä gurup mi̱ cɔali̱ Hinduidhm.
Gɔ̱a̱a̱r tin tä wi̱i̱ni̱ nɛyni̱ tin bo̱o̱r la guɛckɛ Hi̱induidhm ɛ la ta̱a̱ ciɛɛŋä ji̱ India mi̱ la ta̱a̱ teekädiɛn mi̱ bɔ̱ gua̱a̱th mi̱ göl kä /thiɛl gua̱ndɛ mi̱ ciɛɛ kɔn nööŋ nhial.
Kɛn pilɔthɔpɛri̱ ji̱ wec India, cuaa ca̱p cäärä mi̱ la ɛpithtɛmɔlɔjikɔl, mi dääk cuɔ̱ɔ̱ŋ kɛnɛ ca̱a̱r ran (praman) kɛnɛ ca̱a̱r mi̱ dee rɔ lot kɛɛ ruaacni̱ ti̱ caa kɔɔriɛn diel guec ciee kɛɛ Ɔntɔlɔji̱ (mɛtapithik, Bahman-Atman, Sunyata-Anatta), ca̱p in thia̱k in dëë ŋäcni̱ ŋɔak (ɛpithtɛmɔlɔji̱, Pramanas), luɔt ca̱a̱pni̱ (akthiɔlɔji̱) kɛɛ ruaacni̱ ti̱ ŋuan ti̱ kɔ̱ŋ.
Lät tin naŋ naath nhiam tëë baa ben jiäk kɛɛ jɔak, tä Tantra thi̱n kɛnɛ tëë caa la̱t ɛ ji̱ Iran kɛ lua̱ŋ ëë caa a̱t kɛ kui̱i̱ Ithla̱m kä naath.
Nyaya cuɛɛ Pramana ni̱ da̱ŋ ŋuaan kɔn nhɔk ɛ la ca̱p in dee kɛn ɛ jiäk ni̱ ŋäc ŋɔaani̱ - Pratyaksa (mi̱ caa guic), Anumana (mi̱ caa nyoth), Upamana (mi̱ caa pa̱a̱r) kɛnɛ Sabda (rieet ti̱ caa lat ɛ nɛy ti̱ ŋa̱a̱thkɛ)
Ɛn pilɔthɔpi̱ latɛjɛ i̱ ɛn rɛy ɣɔaa tuɔɔkɛ ɛ la paramanu (atɔmni̱), ti̱ /caa rɔɔdɛ dee luäŋ kɛ däk (anatya), mi̱ /ci rɔɔdɛ laa luäŋ kɛ dääk kä ti̱ ŋuan, kä tä kɛ tuŋ mi̱ rɛlrɔ mi̱ cɔali̱ "mi̱ tɔt" (anu).
Kɛɛ jɔak ɛn Vaiśeṣikas (Śrīdhara kɛnɛ Udayana kɛ Śivāditya) cuaa kɛ rëp ti̱ kɔ̱kiɛnti̱ cɔali̱ abhava (ti̱ /ci̱ tëk).
Kɛ ɣöö ci̱ naath peek kä min lot ruacdiɛn ɛ, ɛn Mīmāṃsā cuɛɛ thio̱ri̱ la̱t kɛ kui̱i̱ pilɔlɔji̱ kɛnɛ pilɔthɔpi̱ thuukni̱ mi̱ cuu duël gɔ̱rä gɛr kä India. .
Ɛn min dääk ta̱a̱ in tä kä Jain pilɔthɔpi̱ matɛ ni̱ ŋith kɛnɛ puɔ̱ny, gaakɛ ca̱r Kuɔth, mi̱ bi̱ rɔ luɔ̱c raan, ɣɔw mi̱ do̱raar kä /ka̱n cak, /thiɛl rɔlä, thio̱ri̱ thuukä mi̱ guɛckɛ kɛ tuɔ̱ŋ ti̱ ŋuan, kɛ ciaaŋ gɔɔyä yieekä mi̱ lɔr.
Cuaa lɛ ben nyɔk kɛ ciöt i̱ mi̱ nyooth pilɔthɔpi̱ mi̱ cieŋ lɔrä kɛ ɣöö kokɛ jɛ thi̱n ɛn ɣöö ɛn thuɔ̱k laa pa̱a̱rkɛni̱jɛ kä tëë tuɔ̱ŋ ti̱ gööl kɛ ɣöö nhɔkɛ lieŋ thuukni̱ ti̱ tä kɛ pilɔthɔpi̱-ni̱ ti̱ /caa rɔ̱ liŋ.
Ji̱ pilɔthɔpi̱-ni̱ Cārvāka tin ciee Brihaspati laa kɛn cär pilɔthɔpi̱-ni̱ tin kɔ̱kiɛn laa gaak kɛ jɛn gua̱a̱th ëë dan.
Ɛ jɛn pilɔthɔpi in cuŋni̱jɛn rɛy wi̱i̱ni̱ tin tä kä Tibet kɛnɛ Southeast Asia ciɛɛ Sri Lanka kɛnɛ Burma.
Kɛ kɔrɛ cuu pilɔthɔpi̱ ëë kuaa lɛ la̱t ɛ Buddhi ta̱a̱ ciɛɛŋädɛ rɔ rep ɛ la mi̱ tä rɛydɛ kä ti̱ di̱t, kä cuaa cɔl i̱ 'Abhidharma'.
Ɛn ca̱r ɛmɛ cuɛɛ rɔ lɛ ben ma̱t mi̱ cɔali̱ "ɛpithtɛmɔlɔjikɔl tään" (ŋäc ŋɔaani̱ mi̱ ci̱ rɔ ri̱i̱t) kɛ pilɔthɔpi̱ ji̱ India.
Tëë cuŋ kɛ ruac ŋuɔ̱tni̱ Buddhi ɛ jɛn Anagarika Dharmapala (1864–1933) kɛ jɛn raan America mëë ci̱ rɔ ben ri̱i̱t mëë cɔali̱ Henry Steel Olcott, kɛ raan China mëë bä ŋɔak ben nööŋ nhiam mi̱ cɔali̱ Taixu (1890–1947) kɛɛ Yin Shun (1906–2005), kɛ gɔ̱ɔ̱r Zen mi̱ cɔali̱ D.T. Suzuki, kɛ jɛn Tibetan Gendün Chöphel (1903–1951).
Anthrɔpɔlɔji̱ ɛ thaany mi̱ gɔ̱ɔ̱r ni̱ nyin teekä ran, ta̱a̱ ciɛɛŋä ran, puɔ̱ny ran, tëkdɛ mëë wal kɛnɛ mɛ thia̱k ɛ amäni̱ ta̱a̱ ran ëë wal.
anthrɔpɔlɔji̱  nyinä rieŋ kɛnɛ guɛc pua̱a̱ny tin jɔc raar laa gɔ̱ɔ̱rɛ ni̱ la̱t in lät kɛ kuak pua̱a̱ny ran.
Ji̱ la̱t anthrɔpɔlɔji̱kä cu kɛ rɔ̱ mat kɛ pek mi̱ tɔt.
Mëë caa pëc nath ka̱p cuɔ̱ŋ kä France kɛ ruɔ̱n 1848, cuaa jɛn Societe cuu päl.
Kä kɛ, kɛn nɛy ɛtɔ̱, ɛn gɔ̱a̱r buɔk mëë caa ka̱m raar ɛ Charles Darwin mëë cɔali̱ On the Origin of Species ɛ jɛn nyuuth kä tin diaal tëë ci̱ kɛn kɛ cuu tok kɛ diew.
Cuu naath ŋal pɛ̈th ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö dëë nööŋ rɛy ciɛɛŋä.
Cuaa luɔtdɛ ben jiäk ɛ la "gɔ̱ar kɛ kui̱i̱ raami̱ raan, ɛ la nyinkɛ diaal, kɛ maarɛ kɛ nyin ɣɔaa tin kɔ̱ŋ".
Cuɛɛ gua̱th ruac ran rɛy ŋithä ben jiäk, min kuaa le cɔl ɛn walɛ ɛ la guaath Broca kɛ kɔrɛ.
Kɛn gua̱th da̱ŋ rɛw tëë jɔak cuaa kɛ ben ka̱m raar ni kɛ kɔr liethdɛ.
Latɛjɛ ɛn ɣöö ɛn data mi̱ baa pa̱a̱r kɛɛ data mi̱ dɔ̱ŋ baa jɛ kɔn thɛm.
Ɛn Waitz cɛ kɔn ɛ rami̱ ŋäckɛ ɛlɔ̱ŋ kä ji̱ Britain tëë laa gɔ̱a̱rkɛ ta̱a̱ nɛyni̱ ti̱ gööl.
Kɛn ji̱ French Société diaal cuu kɛ ben, duŋdɛ ɣöö /ci̱ Broca tä thi̱n.
Kɛ nhiam ɛn Edward cɛ rɔ kɔn naŋ ɛ la rami̱ bi̱ gɔ̱r ni̱ ta̱a̱ ciɛɛŋä nɛyni̱ ti̱ gööl, kɛɛ jɔak cuɛ lɛ ben ɛ la rami̱ gɔ̱r ni̱ anthrɔpɔlɔji̱.
Kɛl mi̱ ci̱ ben cuɔ̱ŋ kärɔa ɛ jɛn Berlin Society kɛ kui̱i̱ Anthrɔpɔlɔji̱, Ɛthnɔlɔji̱, kɛ Pri̱hi̱thtöri̱ (1869) mëë caa gɔ̱ɔ̱r ɛ  Rudolph Virchow, rami̱ cuaa ŋa̱c ɛ naath, mi̱ /ci̱ mät kɛ nɛy diaal kɛ kui̱i̱ cäkä ran kɛnɛ ley kɛ jiɛn diaal tin tä wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n
Kɛ thio̱ri̱ni̱ tin di̱tni̱kɛn tä kɛ rɛy kä ti̱ti̱.
Praktikɔl athrɔpɔlɔji̱, min ku laa na̱ŋ ŋäc anthrɔpɔlɔji̱kä kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in dëë läthni̱kɛ lät - cɛ cop; cäät, nɛy ti̱ caa näk kä caa kony ni̱ wal   wa̱a̱tkɛ dëë kɛ wäät kɛ ɣöö baa min näkɛ go̱r.
Nɛmɛ cɛ ben di̱t ɛlɔ̱ŋ kä United States, ɛ tuɔɔk ni̱ kä ŋaknɔm ëë latkɛ ɛ Boas kɛ runti̱ kur 19-diɛn kɛ kui̱i̱ dööri' wecmuɔ̱ɔ̱n, mëë bëë kɛ ruac ëë latkɛ ɛ  Margaret Mead kɛ kui̱i̱ kä ɣöö dee män pa̱a̱r kɛɛ wutni̱ kä dee kɛ cieŋ a lɔr, ɛ bɔ̱ ni̱ gua̱a̱th ëë cuaa naath ben ciɛŋ a jiek kɛ kui̱i̱ biɛɛli̱ pua̱nyni̱ nath.
Rɛy wec Great Britain kɛnɛ jɛn wi̱i̱ Commonwealth, ɛn ciaaŋ ji̱ Britain kɛ duɔ̱ɔ̱p ëë cieŋ kɛ jɛ kɛ naath cɛ jɔɔc ɛ la ɣöö di̱tni̱jɛn.
Ɛn Ka̱lcurɔl anthrɔpɔlɔji̱ päär dupni̱ ciɛɛŋä nath kɛ ta̱a̱ in cieŋkɛ kɛ kɛ nɛy tin kɔ̱ŋ tin thie̱e̱kɛ kɛ ku thɔciɔl anthrɔpɔlɔji̱ laa gɔ̱a̱r kɛ ta̱a̱ maarä nath kamni̱kiɛn.
/Thiɛlɛ dääk mi̱ bum kä pɛ̈th kamni̱kiɛn, kä kɛn rɛw ti̱ti̱ laa kɛn rɔ̱ laa guäc kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱.
Ɛn pɔrjɛk ɛmɛ laa jɛ laa matkɛ kä ɛthnɔgrapi̱.
Mi̱ caa guec nɛyni̱ diaal mat thi̱n ɛ jɛn ca̱p in kuaa lɛ jiäkni̱ thɔciɔl kɛnɛ ka̱lturɔl anthrɔpɔlɔji̱.
Ɛn la̱t gɔ̱ɔ̱rä kɛ kui̱i̱ mari̱ nath kɛ ta̱a̱ nath gua̱a̱th kɛl ɛ jɛn in ku thɔciɔ-ka̱lturɔl anthrɔpɔlɔji̱ lɛ nööŋ kɛ ɣöö ɛn maar ɛ jɛn in ku naath ɛ jakä kɛl wi̱i̱muɔ̱n.
Ɛthnɔgrapi̱ guicɛ ta̱a̱ kɛ̈ɛ̈l nath ɛ la mi̱ tä kɛɛ luɔt ɛlɔ̱ŋ.
Ɛthnɔmudhikɔlɔji̱ dëë guic ɛ la kɛ gup ti̱ ŋuan, ciee ŋi̱i̱c, thiathɛ, ka̱lturɔl anthrɔpɔlɔji̱, kɛ tin diaal tin kɔ̱ŋ.
Ɛkɔnɔmik Anthrɔpɔlɔji̱ kuɛɛ ŋot, tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ tin kɔŋ ɛ la mi̱ laa guäc ni̱ kuak kamni̱ nath kiɛ wi̱i̱ni̱.
Nɛy tëë tä nhiam kä kɛn ti̱ti̱ kɛ nɛy tëë laa guic ni̱ kui̱i̱ nɛyni̱ ti̱ la "pri̱-kɛ̈pitɔli̱" ti̱ laa guɛckɛ ni̱ ta̱a̱diɛn kärɔ' ɛ la "jur" mi̱ tä kɛ ta̱a̱dɛ.
Ɛ ŋu la nhɔakɛ ɛ nɛy tin lät kä ciɛŋ tin wɔ̱ naŋkɛ naath nhiamɔ ɛn ɣöö baa tëk ëë wal coth kɛnɛ min dee kɛn ɛ ŋi̱i̱c ni̱ naath?
Niɛ rɛy mari̱ nath tëë kɛ dho̱r da̱ŋ rɛw.
Anthrɔpɔlɔji̱ kuɛɛ lät ɛlɔ̱ŋ kɛɛ ruaacni̱ mään tin /ci̱ cieŋ kɛ ciaaŋ nɛyni̱ tin bo̱o̱r, ɛ la tin la cärkiɛn kɛnɛ ŋäcdiɛn laa gua̱c kɛ nyin nɛyni̱ tin bo̱o̱r tin tä kä Europe, America kɛ gua̱th tin kɔ̱kiɛn.
Pɔlitikɔl anthrɔpɔlɔji̱ cuaa ben naŋ nhiam ɛ la mi̱ ku lät kɛɛ pɔlitik wi̱i̱ni̱ tin /thiɛl kumɛ mi̱ ruaackɛ, cuɔ̱p mi̱ pay bën tookɛ rɔ kɛ ruɔ̱n 1960-ni̱ tɔ̱tɔ̱, kä ŋotɛ w'w' kɛ mi̱ wëë nhiam: nɛy tëë la̱tkɛ anthrɔpɔlɔji̱ cuu lätkiɛn rɛydiɛn rɔ̱ cuu took kɛ rëp kä cuu wi̱i̱, kɛnɛ nɛy tëë lät gua̱a̱th ko̱kä rɔ̱ cuu mat kä ɛthnɔgrapi̱ mi̱ la̱tkɛ wi̱c, bi̱ri̱ööki̱ra̱thi̱ kɛnɛ thukni̱ cukɛ wä kɛɛl kɛ kuën kɛnɛ tiitdiɛn kä tëë ci̱ tuɔɔk ɛn wa̱nɔ.
Min la rɛwdɛ, kɛn anthrɔpɔlɔji̱ni̱ cu kɛ wɔ̱ nhiam cuu took ɛ määth rɛy wi̱i̱ni̱kiɛn kɛnɛ muktäbni̱kiɛn (amäni̱ lieŋ kamä muktäbni̱ tin tä kɛɛ kumɛni̱ ti̱ gööl.
Kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ la jɛ la kueŋkɛ kɛɛl kɛ thɔciɔl-ka̱lturɔ̱l anthrɔpɔlɔji̱, kä kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ baa lɛ naŋ ɛ la kui̱c mati̱riɔl ka̱lcär.
Jɛn bɔ̱ ɛ gɔ̱ar kä tëë ci̱ wɔ̱ ni̱ wal kɛ kui̱i̱ dööri̱ diaal tin tä teekä amäni̱ tin /ci̱ dee tä teekä amn'ni̱ ɛn walɛ.
Lät ti̱ gööl ti̱ caa la̱t rɛy rööl nɛyni̱ tin bo̱o̱r amäni̱ rɛy wi̱i̱ni̱ tin /keni̱ cop kiɛ "Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n in Diɔ̱kdiɛn" (la̱t in di̱tni̱jɛn ëë la̱tkɛ ɛ anthrɔpɔlɔji̱ni̱ tëë wi̱i̱ni̱ tin /keni̱ cop ɛlɔ̱ŋ) cuaa nɛy tin gɔ̱ɔ̱r ka̱lcäri̱ tin kɔ̱kiɛn cuu thiëëk kä ci̱ëŋkiɛn.
Ɛ mi̱ ku la̱t ni̱ lät ti̱ ŋuan ti̱ ro̱m kɛ lät ti̱ kɔ̱kiɛn, amäni̱ anthrɔpɔlɔji̱, kɛ ɛthnɔlɔji̱, kɛ gɔ̱a̱r waal, kɛ thaykɔlɔji̱ kiɛ gɔ̱a̱r cäärä wiec ran, kɛ gɔ̱a̱r waal ɣɔ̱ɔ̱k kɛnɛ gɔ̱a̱r të; leeni̱ kiɛ dhuulɔji̱.
Ɛ gɔ̱a̱r kɛ kui̱i̱ nɛyni̱ tëë wal, tëë cuaa ben jiäk rɛy cɔ̱ɔ̱ni̱ kɛnɛ gua̱th ciökni̱ tëë jiëkɛ piny.
Kɛ ruɔ̱n 1989, cuu gurup gɔ̱a̱a̱ri̱ ti̱ la ji̱ Europe kɛ ji̱ America tin lät kä anthrɔplɔji̱ mi̱ cɔali̱ European Association of Social Anthropologists (EASA) yiath piny, mi̱ lät gua̱a̱th kɛl rɛy la̱t anthrɔpɔlɔjji̱ kä Europe.
Nɛmɛ lotɛ ni̱ ɣöö ka̱lcäri̱ ti̱ gööl /caa kɛ dee la pa̱a̱rkɛ kɛ nën in nɛ̈ɛ̈nkɛ ni̱ kɛ ɛ rami̱ dɔ̱ŋ, duŋdɛ ɣöö baa ciɛŋkiɛn thɛm kɛ ta̱a̱ in guɛckɛ ni kɛ.
Franz Boas cɛɛ lo̱k ni̱ nhiam nath ɛn ɣöö bi̱ US rɔ mat rɛy köör World War I, kä kɛ kɔr köör cuɛɛ bok mi̱ tɔt gɔ̱r kä  lɛpɛ arkɛɔlɔji̱ni̱ kiɛ nɛy tin laa wa̱a̱tkɛ piny ti̱ la ji̱ America, kɛ ɣöö ci̱ kɛ wɔ̱ la̱t ni̱ ca̱a̱pkiɛn ti̱ lät kɛn kɛ kɛɛ tɛ̱̈ɛ̱̈ kä Mexico mëë kaaŋkɛn naath i̱ kɛ thanyti̱thni̱.
Kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ, la̱t ëë cua lät ɛ David H. Price kɛ kui̱i̱ anthrɔpɔlɔji̱ ëë lätɛ kä America, kɛ gua̱a̱th ëë tä naath kä Cold War, cuɛ ti̱ ŋuan gɔ̱ɔ̱r ɛlɔ̱ŋ kä woocɛ anthrɔpɔlɔji̱ni̱ gua̱th lätni̱kiɛn kɛ ɣöö baa ku lɛ par ɛ ji̱ Kɔmɔnɛth.
Ŋuɔ̱t ti̱ ŋuan ti̱ lökɛ ni̱ ko̱r kɛ dup ti̱ ŋuan cuaa kɛ ka̱m raar kä cuaa nhɔk ɛlɔ̱ŋ rɛy dolä mëë laa duɔlkɛ ɛ mat anthrɔpɔlɔji̱ni̱ mi̱ laa la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n mi̱ cɔali̱ American Anthropological Association (AAA).
Ɛn mat anthrɔpɔlɔji̱ni̱ mi̱ cɔali̱  Association of Social Anthropologists of the UK kɛnɛ Commonwealth (ASA) cuɛɛ tha̱a̱ŋ nɛyni̱ ti̱ gɔ̱a̱a̱r cɔl i̱ nɛy ti̱ bɛc ti̱ dëë ti̱ jiek la̱t.
Kɛl mi̱ caa ŋa̱c alɔ̱ŋ kä kɛn anthrɔpɔlɔji̱ni̱ ɛ jɛn ɣöö laa kɛn ŋɔak laa päär gua̱thni̱ diaal kä kuɛ peek ɛlɔ̱ŋ kɛ min kua guic ɛ naath.
Ɛn päär ŋɔaani̱ ɛmɛ, dääk kam kä min nɛ̈nkɛ , ɛ /ci̱ mua min caa guic kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ matkɛ ni̱ ti̱ ŋuan ti̱ caa jiäk gua̱th kɛl ɛ kɛl mi̱ gɔaa mi̱ ŋot rɛy lätni̱ diaal tin tä kä anthrɔpɔlɔji̱, kuaa ta̱a̱ ciɛɛŋä, ta̱a̱ pua̱a̱ny, ta̱a̱ thuɔk kiɛ ta̱a̱ in wa̱a̱tkɛ ni̱ ŋɔak.
Kɛ ta̱a̱ in tä kɛ rɛy pua̱nyni̱ nath kiɛ guec cuŋni̱ ran, ta̱a̱ in caa thɛm ni̱ raan, kar ran tin caa thɛm, data mi̱thni̱kɛ, dëë kɛ la̱th gua̱th kɛl kä dëë kɛ ka̱m raar ɛ la ruaacni̱ kiɛ buɔkni̱.
Ka̱lcäri̱ cuaa kɛ lɛ ben da̱a̱k kɛ dup ti̱ tɔatni̱ kɛɛ kuak tin lät kɛ naath, ciee kɛ Olduwan kiɛ Mousterian kiɛ Levalloisian cuaa anthrɔpɔlɔji̱ni luäk kɛ ɣöö baa ta̱a̱ ciɛɛŋä mëë tä kɛ raan ni̱ wal ŋa̱c..
Ɛn ta̱a̱ ka̱lcärä laa kueŋɛ raan rɛy ciɛɛŋä mi̱ nhɔakɛ ɛ nɛy tin cieŋɛ kɛɛl kɛ kɛ, la raan ɛ luäkɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p in bɛ rɔ naŋ kɛ jɛ, muɔ̱cdɛ kɛ rɔ kɛɛ bi̱i̱, thok in dee ruac kɛ jɛ kɛnɛ ta̱a̱ in giɛckɛ jɛ raar ɛ naath min dee jɛ ku lɛ ja kä jɔc ɛ la raan rɛy nath.
Ti̱ti̱ luɔtkɛ ni̱ ti̱ jɔc ciee, bul, duth, nyin paalä, ŋa̱th, kɛnɛ kuak diaal tin la nyin tɛknɔlɔji tin laa lätkɛ naath ciee thät, ciëŋ, kɛnɛɛ bieeyni̱.
Kɛn ka̱lcäri̱ tin ci̱ rɛydiɛn rɔ rep kɛ cuɔ̱p, kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱, laa kɛ laa ben ɛ guɛckɛ ɛ la ti̱ tä kɛɛ dääk ta̱a̱ nɛyni̱ tin kɔ̱kiɛn.
Ma̱th ka̱lcär lotɛ ni̱ ka̱lcäri̱ tëë ŋuan tëë caa ma̱a̱t tëë bɔ̱ raar kɛ rɛy runi̱ ti̱ kur ti̱ 20-diɛn.
Rɛy thɔciɔl thaany in di̱i̱t, la guɛckɛ jɛ ɛn ɣöö ɛn ka̱lcär ɛ jɛn in nyooth tëk ran rɛy nɛyni̱ thieekɛ jɛn, kä lät ɛ raan kɛ tët kɛ ɣöö ciaaŋdɛ rɔ lot rɛy ɣɔaa.
Rɛy cärä nɛmɛ, kɛn ka̱lcäri̱ ti̱ ŋuan laa nööŋkɛ ciaaŋ malä kɛ ciaaŋ luthä kamni̱i̱ ka̱lcäri̱ ti̱ gööl tin cieŋ gua̱a̱th kɛl wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n.
Kɛ ruɔ̱n 1986, pilɔthɔpɛr mi̱ cɔali̱ Edward S. Casey cuɛɛ gɔ̱r ɛn ɣöö, "Ɛn ciöt i̱ ka̱lcär lotɛ ni̱ 'gua̱a̱th mi̱ tɛt' kɛ thok Liŋlithni̱ Da̱a̱r kiɛ Middle English, kä ɛn riet ɛ kɛl wëë ni̱ kä ji̱ Latin mi̱ lot ni̱ 'bi̱ cieŋ guäth', biɛ yoop, biɛ pur kiɛ biɛ tɛt, 'biɛ pal' kä biɛ ŋäth ɛ la kuoth.
Dääk kä "ka̱lcär" kɛnɛ " cuɔ̱p" laa jɛ a naŋkɛ ɛ gɔ̱a̱a̱r ti̱ ŋuan, ɛ cieŋɛ mi̱ /ka̱nɛ naŋ rɛy ruac ɛlɔ̱ŋ.
Lua̱ŋ ɛmɛ bëë nhial kɛ mëë ci̱ ciaaŋ ran ku wee kä mi̱ reepɛ rɔ kɛ rɛy runi̱ ti̱ 50,000 tëë ci̱ wɔ̱ ni̱ wal kä cuaa ben guic ɛ la mi̱ rɛl rɔ kä naath.
Ɛn Rein Raud, ëë ku lɛ lät jɔɔk la̱t Umberto Eco, kɛɛ Pierre Bourdieu kɛɛ Jeffrey C. Alexander, cɛ bën kɛɛ mɔdɛl mi̱ gɛɛr ta̱a̱ ka̱lcäri̱ kɛ ciɛŋ tin dëë guääl kamni̱ ka̱lcäri̱ ti̱ gööl, nɔmɔ ɛ ca̱r mi̱ dëë lo̱k kiɛ dëë nhɔk ɛ ji̱ ŋuɔ̱tni̱ nɛyni̱ tɔ̱ tä kɛɛ ka̱lcäri̱ tɔ̱.
Kueŋ ka̱lcärä thi̱n lotɛ ni̱ ta̱th ka̱lcärä kɛ nyɔk rɛy nath.
/Thiɛl lieŋ kiɛ gua̱c nath kɛnɛ la̱t tɛknɔlɔji̱ni̱ ti̱ nyin ŋuan dëë ciɛŋ nath gɛɛr rɛy wec kɛ ɣöö de̱e̱ mɔdɛli̱ ka̱lcäri̱ ti̱ pay bën rɔ̱ jiac nhial, kä de̱e̱ ŋuɛ̈tni̱ tä kɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t rɛy lätni̱kiɛn.
Ta̱a̱ in tä kɛ ɣɔw bɔ̱ derɛ kui̱c mi̱ di̱i̱t la̱t.
Ko̱o̱ri̱ kɛnɛ kööŋ kɛ kui̱i̱ kuakni̱ de̱e̱ kɛ kui̱c mi̱ di̱i̱t la̱t ɛlɔ̱ŋ kä tɛknɔlɔji̱ kɛnɛ ta̱a̱ in cieŋ kɛ naath.
Cie̱ cäät ɛmɛ, mataamni̱ wi̱i̱ nɛyni̱ tin bo̱o̱r kɛ ciööt tha̱t kuankiɛn cu kɛ lo̱c ji̱ China bɛr kä cuɛɛ kɛ dir ɛlɔ̱ŋ gua̱a̱th ëë ku China kuakiɛn nyuɔ̱th thuuk wecmuɔ̱ɔ̱n kɛ thuɔ̱k runi̱ ti̱ kur ti̱ 20-diɛn."
Cuɛɛ ŋak ɛn ɣöö ca̱r gaatä nɛmɛ /cɛ bëë kä /thiɛl lieŋ, duŋdɛ ɣöö bëë kä /thiɛl ŋithä mi̱ cär kɛ ca̱a̱rɛ kärɔa.
Min di̱tni̱jɛn, ɛn Herder cuɛɛ ca̱r kɛl nööŋ mi̱ mat Bildung: "Kɛ ɣöö kä Herder, ɛn Bildung kɛ tin diaal tin caa ŋa̱c tin de̱e̱ ku lɛ wɔ̱ lɔɔc nath kä dëë ŋic, ɛ la duɔ̱ɔ̱p mi̱ matkɛ ɛ nɛy diaal mi de̱e̱ naath naŋ nhiam."
Rɛy cäärä nɛmɛ, tä do̱rɔ kɛ guecdɛ min guicɛ ni̱ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n mi̱ la göl kä guec dööri̱ tin kɔ̱kiɛn.
Cɛɛ ca̱a̱t ɛn ɣöö lua̱ŋ ran kɛ dääkni̱ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n diaal nyoothɛ jɛ ɛn tä ramɔ kɛ guecdɛ rɛy nyinä wecmuɔ̱ɔ̱n duŋdɛ ɣöö kɛn ti̱ diaal ɛtɔ̱ jɛykɛ kä ɛlɛmɛni̱ tëë tuɔɔkɛ ni̱ tëk.
ɛn duɔ̱ɔ̱p teekä kɛl, mi̱ kɛn naath,rɛy gua̱a̱th ɛmɔ kiɛ gurup.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p in dɔ̱diɛn, ɛn ɣöö bɛ tä kɛɛ "ka̱lcär" mëë lät rɔ kä Europe kɛ rɛy runi̱ ti̱ kur da̱ŋ 18-diɛn kɛnɛ tuk runi̱ ti̱ kur 19-diɛn, cuɛɛ nɛy tëë cieŋ kä Europe nyuɔ̱th ciaaŋ mi̱ /ci̱ päär rwy wecdiɛn.
Kɛ rɛy cärä nɛmɛ, de̱e̱ raan ɛ kuëŋ ɛn ɣöö tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni̱ ci̱ copni̱kɛn kä tin kɔ̱ŋ kä tha̱a̱ŋ nath lɛ̱̈nykɛ nɛy ti̱ kɔ̱ŋ kɛ ciaaŋ mi̱ gɔaa kiɛ kɛɛ ka̱lcär mi̱ gɔaa.
Nɛy tin kɔ̱kiɛn tëë gakɛ ruaacni̱ kɛɛ 19th cɛntua̱ri̱, kɛ kɔr Rousseau, cuaa nhɔk ɛ kɛn ɛn ɣöö tëë kɛɛ dääk kä ka̱lcär mi̱ tä nhial kɛnɛ ka̱lcär mi̱ tä piny duŋdɛ ɣöö cu kɛn ciaaŋ ka̱lcärä min tä nhial nɛn ɛ la mi̱ lät ni̱ ti̱ jiek kä cuaa nɛn ɛ la mi̱ yiär ciaaŋ nath in lotrɔ kɛ wec.
Kɛ ruɔ̱n 1870 ɛn anthrɔpɔlɔji̱ ni Edward Tylor (1832–1917) cuɛɛ kɛn cär diaal ti̱ti̱, ɛ la ka̱lcär in tä nhial kɛnɛ ka̱lcär in tä piny kuëŋ lät kɛ ɣöö bɛɛ thio̱ri̱ mi̱ nööŋ ɛ la ŋa̱th ka̱m raar.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p raami̱ lät thɔciɔlɔji̱ mi̱ cɔali̱ Georg Simmel (1858–1918), ɛn ka̱lcär lotɛ ni̱ "pieth nath kɛ dup raar tin ciɛ kap nhial kɛ pek teekädɛ kɛɛliw."
Na̱n-matiriɔl ka̱lcär lotɛ ni̱ cär ran diaal tin /caa nɛn kɛ kui̱i̱ ka̱lcärä ran, amäni̱ tin tä kɛɛ luɔt kä jɛ, tin ŋääthɛ, ŋuɔ̱t, ciaaŋ in lot rɔ, thok, riali̱dɛkä kɛ rɔ, kɛ muktäbni̱kɛ - ku matiriɔl ka̱lcär lɛ lot ni̱ tin jɔc, tin guɛckɛ rɛy ka̱lcärä kɛnɛ tin caa täth kiɛ tin ci̱ kɛn kɛ la̱t.
Ka̱lcurɔ̱l thɔciɔlɔji̱ cua ben nyɔk kɛ "gër" rɛy wi̱i̱ni̱ tin ruac kɛ thok Liŋlithni̱ ɛ la mi̱ bëë kä "ka̱lcär mi̱ ci̱ rɔ ri̱t" mi̱ la duŋ runi̱ 1960-ni̱, mëë cuu ca̱a̱p thɔciɔl thaany mi̱ pay ben cuu nööŋ.
Ka̱lcär" cɛ ben jɔɔc ɛ la mi̱ di̱i̱t ji̱thni̱ thɔciɔlɔji̱ ti̱ ŋuan, amäni̱ gua̱th tin te kä buɔkni̱ thaany thi̱n kɛnɛ dup cäri̱ rɛy teekä nath knɛ ruac kamni̱ nath kɛ kämdɛ tiit.
Cuu kɛn lät nɛn ci̱ kɛ rɔ̱ rep mëë ci̱ nöŋ ŋɔaani̱ kɛnɛ ciaaŋ gɔɔy ta̱a̱dɛ rɔ lɔth ɛ bär. Cu kɛ wi̱cdiɛn cuu la̱th kä ɣöö bi̱ kɛ guic ni̱ nɛy tin go̱o̱rkɛ kɛnɛ riali̱ ŋɔaani̱i̱kä tin baa la̱t kɛ kui̱i̱ nɛyni̱ tɔ̱tɔ̱.
Niɛ ɛn wa̱nɔ cuɛɛ cuu ben ɛ la ca̱a̱tkɛ kɛ Stuart Hall, mëë cuu Hoggart ben guɔ̱ɔ̱r ɛ la kuäär (Director).
Kɛn ŋiec lätni̱ ti̱ti̱ cuaa naath jakä la̱t kɛ rɛ̈lkɛrɔ̱ (ciee guec tälbädhiöönä kiɛ bi̱ raan ɛ go̱r i̱ bɛ wɔ̱ mi̱th kä thuuk kiɛ wi̱c caarä) kä ka̱lcär mi̱ göl.
Guec tälbädhiöönä kɛ nɛ nën cäärä nath kɛ kui̱i̱ teekä mëë wal /cɛ da̱a̱ jɛn in dëë cɔl i̱ ka̱lcär, ɛ ni̱ mi̱ nyuɔthkɛ ni̱ tälbädhiöön puɔ̱nydɛ, kä ɛ ni̱ mi̱ caa nyuɔ̱ɔ̱th kɛ kui̱i̱ ka̱lcärä; kuɛ laa ɣöö gaat duël gɔ̱ɔ̱rä ti̱ guic tälbädhiöön gua̱a̱th in ci̱ kɛ luny jɔk duel gɔ̱ɔ̱rä kɛ mäthni̱kiɛn kɛɛl kɛ kui̱i̱ kä ɣöö "bi̱ kɛ ŋɔak ŋa̱c", nyoothɛ ni̱ ka̱lcär ɛ puc kɛ ɣöö /thiɛlɛ mi̱ ci̱ raan kuɔ̱k guecdɛ.
Ka̱lcär" kɛ rami̱ gɔ̱ɔ̱rni̱jɛ, /cɛ lot ni̱ ciaaŋ ka̱lcärä in tä ni̱ nhial (ɛ la ka̱lcär nɛyni̱ tin ruackɛ naath tin laa liɛŋkɛ ni̱ ruacdiɛn) kɛnɛ kalcär in jɔɔc in ŋa̱ckɛ ɛ nɛy diaal kärɔa, ɛ jɛn ɣöö ka̱lcär ɛ mi̱ tä kɛɛ luɔt kɛ lät ti̱ ŋuan rɛy teekä.
Scholars tin tä kä United Kingdom kɛnɛ tin tä kä United States cu kɛ ben raar kɛ ca̱a̱p ŋäcä kalcärä ti̱ gööl kɛ thuɔ̱k runä 1970-ni̱ tɔ̱tɔ̱.
Ɛn dääk ëë ciwciw ëë tä kam ji̱ America kɛnɛ ji̱ Britain, cuɛɛ ben yaaw.
Mëë guɛckɛ ɛlɔ̱ŋ ɛ duɔ̱ɔ̱p ëë nööŋkɛ ɛ Marx kä ɔrdhɔdɔk, cuɛɛ peek kä ɣöö baa duɔ̱r gör luɔt. 
Dup ti̱ kɔ̱kiɛn tëë gɔ̱a̱a̱rkɛ ni̱ ka̱lcäri̱, ciee gɔ̱a̱r ka̱lcärä kä tuut kɛnɛ ŋuɔ̱ɔ̱t kä kɛɛ jɔak cuu ji̱ america rɔ̱ ben tieec jɔk rɛy cäärä nɛmɛ.
Thaykɔlɔji̱ni̱ tëë la̱t kɛɛ kalcär cuaa tok ɛn ɣöö baa ɣɔ̱n mi̱ tëë kɛ maar mi̱ tä kam lɔac kɛnɛ ka̱lcär, kä dëë loc mi̱ dee ŋith ran lät ɛ /thiɛl ka̱lcär.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p in dɔ̱diɛn, tha̱a̱ŋ gɔ̱a̱a̱ri̱ la kɛnɛ la ɣɔ̱n i̱ dëë dääk in tä kam ciɛɛŋä nath ŋa̱c rɛy ka̱lcäri̱ ti̱ gööl.
Ciee cäät ɛmɛ, nɛy ti̱ caa pith rɛy ka̱lcärä mi̱ guur ni̱ duɔ̱ɔ̱p kɛl laa tä kɛ ca̱r mi̱ göl.
Min tä ni̱ jɛn thi̱n, ɛ jɛn ɣöö kɛn muktäbni̱ tin lät kɛ kui̱i̱ ka̱lcäri̱ ciee kɛ jɛn Mat kɛ kui̱i̱ Ga̱ŋ Kuakni̱ Ka̱lcärä mi̱ ci̱ Ɣɔw tä kɛɛ Rɔal min tä muktäbdɛ kä Hague kɛnɛ Mat UNESCO kɛ kui̱i̱ Ga̱ŋ Ka̱lcäri̱ ti̱ gööl ku la̱tdiɛn ɛ ga̱ŋ ka̱lcärä.
Rɛy ŋuɔ̱tni̱ wecmuɔ̱ɔ̱n, ɛn UN kɛnɛ UNESCO laa kɛn a ɣɔ̱n ɛn ɣöö dëë ŋuɔ̱t ɛ ti̱ la̱th lät.
Min laa görkɛ däkdɛ ɛlɔ̱ŋ ɛ min nyooth luɔt duɔ̱ɔ̱rä kä gua̱n tɛ̈r, ɛ jɛn in laa kuak diaal tin nyooth ka̱lcäri̱ a görkɛ ni̱ gua̱a̱thdiɛn ɛ gua̱n tɛ̈r.
Pɛthtibɔl ɛ ŋar mi̱ laa ŋaarkɛ ɛ ji̱ wec kä mi̱ nyooth ni̱ ciaaŋdiɛn, tin ŋääth kɛn kɛn kiɛ ka̱lcäri̱kiɛn.
mi̱ thieek kɛ ŋa̱th kuthni̱ kɛnɛ lɛ̈ɛ̈ŋ tëë wal, gua̱a̱th in bɔ̱kɛ thi̱n ɛ agrika̱lcɛr kiɛ puɔ̱t leeyni̱ kɛnɛ pieth mi̱thni̱.
Pɛthtibɔli̱ laa tëë kɛ mi̱ lot kɛnɛ rɛy ciɛɛŋä nath, ciee kɛ tiem ŋɔaani̱ kiɛ lär kuthni̱ kiɛ jɔɔk tɛ̈thlɔac: cɔalkɛ kɛ i̱ patrɔnɔl pɛthtibɔli̱.
Kä Greece ëë wal kɛnɛ Rööm, kɛn pethtibɔli̱ ti̱ ciee Sartunalia la kɛ laa matkɛ kɛ ŋa̱a̱ri̱ ciɛɛŋä kɛnɛ lät kumɛ amäni̱ nyin palä kuthni̱.
Kä thok Liŋlithni̱ Da̱a̱r kiɛ Middle English, ɛn "pɛthtibɔl dai" ɛ cäŋ lɔ̱ŋä nɛyni̱ tin palkɛ kuth.
Ɛn riet mi̱ cɔali̱ "feast" laa lat kɛ jɛ gua̱thni̱ ti̱ ŋuan ɛ la mi̱ mieth mi̱ di̱i̱t.
Pɛthtibɔli̱ palä tin di̱tni̱kɛn ɛ jɛn Christmas, Rosh Hashanah, Diwali, Eid al-Fitr kɛɛ Eid al-Adha tin laa la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n.
Cäät kɛl ëë wal ɛ jɛn pɛthtibɔl ëë caa yiath piny Kuäär Ijip ëë la Pharaoh ëë wal mëë cɔali̱ Ramesses III mëë lätɛ tɛ̈th lɔaac kɛ mëë cɛ ji̱ Libya käp.
Tëë kɛ gua̱th pɛthtibali̱ ti̱ gööl wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kä wi̱i̱ ti̱ ŋuani̱kɛn laa la̱t kɛ ŋa̱a̱ri̱ kiɛ buɔ̱l kɛnɛ nyin lätni̱ ka̱lcäri̱.
Pɛthtibɔli̱ Ijip tëë wal dee kɛn laa nyin palä kuthni̱ kiɛ nyin kumɛ.
Ciee kɛ jɛn Sed pɛthtibɔl, ɛ la cäät, cuɛ ruɔ̱n in wäldiɔ̱kdiɛn rɛy kuää Pharaoh la̱t, kä cuaa jɛ la ben ɛ la̱tkɛ kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ diɔ̱k (kiɛ ŋuaan cuaa loc kä kɛɛl) cu kɛ cua̱a̱ run kɛ kɔrɛ.
Rɛy kalɛndari̱ Christiani̱ , tëë kɛɛ pi̱thni̱ da̱ŋ rɛw tin di̱tni̱kɛn, tëë kɛ min ŋa̱ckɛ ɛ la Pi̱th Nɛyni̱ Kuɔth (Christmas) kɛɛ Pi̱th Jiecä Li̱th (Easter),duŋdɛ ɣöö pɛthtibɔli̱ tin tɔatni̱ tin laa tiɛɛmkɛ Jaak Kuɔth kuaa kɛ tim wi̱i̱ni̱ ti̱ ŋuan tin ŋuani̱ Christiani̱ thi̱n.
Pɛthtibɔli̱ ji̱ Buddhi ciee kɛɛ Esala Peraheralaa kɛ a la̱tkɛ kä Sri Lanka kɛnɛ Thailand.
Pɛthtibɔli̱ pilimni̱ laa lotɛ ni̱ guec pilimni̱ ti̱ gööl ti̱ ŋuan, kä laa jɛ a la̱tkɛ kɛ kɔr runä.
Tëë kɛ pi̱ ti̱ rɛy rɔ̱ ti̱ laa mathkɛ gua̱a̱th pɛthtibɔlä, ciee Oktoberfest in di̱i̱t in ŋa̱ckɛ kä Germany kɛ kui̱i̱ kɔaŋ.
Ji̱ Ijip tëë wal tëkɛ kɛ nyɔc in laa nööŋkɛ yier ni̱ Nile,ɛ la duɔ̱ɔ̱p mi̱ laa wackɛ ni̱ piny kɛ ɣöö bɛ mun ku lɛ jakä gua̱a̱th pi̱thä.
Dree Pɛthtibɔl in laa la̱tkɛ ɛ ji̱ Apatani tin cieŋ dääwec in la Lower Subansiri District kä Arunachal Pradesh laa jɛ a la̱tkɛ kɛ kɔr runä kɛ Cäŋ kä 4 kä Pay Bärɔw ɛ wɔ̱ kä Cäŋ kä 7, kä la naath laa pal kɛ ɣöö bi̱ bɛl ti̱ ŋuan gɛɛr.
Cäŋ lɔ̱ŋä iɛ cäŋ mi̱ caa kuëŋ gekä kɛ ŋuɔ̱t, ɛn wänɔ laa lät diaal ɛ ga̱a̱kɛ ciee kɛɛ thuuk, duël gɔ̱ɔ̱rä kɛ jɛn cäŋ ɛmɔ kiɛ ni̱n ɛtɔ̱.
Min dëë gääk ni̱ lät laa kuɛ peek kɛ ŋuɔ̱t tin caa kuëŋ piny rɛy wec ɛmɔ, ta̱a̱ la̱t in la̱tkɛ kiɛ min go̱o̱r raanɛ.
Kɛ ciaaŋ nɛyni̱ tin ci̱ tëkdiɛn wɔ̱ nhiam, kɛn ni̱n lɔ̱ŋä lätkɛ cät kɛ ni̱n lätni̱ tin kɔ̱kiɛn kiɛ Bäkɛl lätni̱ kɛnɛ Cäŋ Kuɔth tin laa lɔ̱ŋ naath thi̱n.
Kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱, cäŋ lɔ̱ŋä dëë naŋ ɛ la ciöt kärɔa duŋdɛ ɣöö /thiɛlɛ mi̱ dëë la̱t kɛ kui̱i̱dɛ.
Lätni̱ min laa la̱tkɛ jɛ kuɛɛ peek kɛ wec in la̱tkɛ jɛ thi̱n.
Ciee cäät ɛmɛ, Monkey Day  laa la̱tkɛ jɛ kɛ Cäŋ kä 14, kɛ Pay Wäl Rɛw, International Talk Like a Pirate Day laa jɛ laa guɛckɛ kɛ Cäŋ kä 19, kɛ Pay Bäŋuan, kä Blasphemy Day laa la̱tkɛ jɛ kɛ Cäŋ kä 30, kɛ Pay Bäŋuan.
Ji̱ Jehovah's Witnesses la kɛn Tiem Lieth Jithɛth ɛ tiim kɛ kɔr runä duŋdɛ ɣöö /ci̱ kɛn jɛ laa lät ɛ la mi̱ tä kɛɛ luɔt ciee kɛ la̱t ji̱ ŋäthä tin kɔ̱kiɛn ciee kɛɛ Easter, Christmas kiɛ Riet Runä
Ji̱ Muthlim Ahmadi  la kɛn Promised Messiah Day ɛ lät, Promised Reformer Day, kɛnɛ Khilafat Day,duŋdɛ ɣöö ci̱ kɛn kɛ laa naŋ ciee kɛ ni̱n lɔ̱ŋä cät kɛ min guɛckɛ ɛ nɛy ti̱ ŋuan.
Celtic, Norse, kɛɛ Neopagan kɛ ni̱n lɔ̱ŋä ti̱ laa guɔ̱ɔ̱rkɛ ni̱ mi̱ cɔali̱ Wheel of the Year kiɛ Cio̱o̱k Runä.
Gɔ̱a̱a̱r tin tä kä bayɔarkɛɔlɔji̱ laa matkɛ tin ŋa̱ckɛ kä ɛthtɛɔlɔji̱ ran, palɛɔpathɔlɔji̱, kɛnɛ arkɛɔlɔji̱, kä kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ laa ka̱lcär kɛnɛ nyin kunyä ran tin ci̱ duɔth laa matkɛ thi̱n.
Ɛbɔluciɔnari̱ thaykɔlɔji̱ ɛ gɔ̱a̱r nyinä thaykɔlɔji̱ kɛ guec ran kä duɔ̱ɔ̱p teekä min pay ben.
Human bihebiɔrɔl ɛkɔlɔji̱ ɛ guec ciɛɛŋä ran kɛɛ jiɔm in tëë thi̱n ( ŋër bɛɛl, diëth kɛnɛ dap, pieth ran) kɛɛ nyin ɣɔaa diaal tin nɛ̈nkɛ (bihebiɔrɔl ikɔlɔji̱).
Palɛɔanthrɔpɔlɔji̱ ɛ gɔ̱a̱r guec cɔ̱ɔ̱ni̱ ran tëë wal tëë ci̱ duɔth wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛnɛ ley diaal tëë ci̱ li̱w ni̱ wal kɛ ɣöö baa lia̱a̱diɛn kɛnɛ gër ciɛɛŋädiɛn ŋa̱c rɛy kari̱kiɛn, amäni̱ gua̱th tëë ku kɛ lɛ cieŋ thi̱n.
Ɛn ciöt ɛmɔ caa moc kɛ mi̱ pay bën, kɛ ɣöö ɛ 'anthrɔpɔlɔji̱ mi̱ ci̱ jɔɔc' kɛ pek mi̱ bääl run ti̱ kur, kä tha̱a̱ŋ nɛyni̱ tin lät ŋotkɛ kɛ mi̱ kuaa ciöt ɛmɔ la̱th rɛy  lätni̱kiɛn.
Tha̱a̱ŋ nɛyni̱ tin la wargakni̱ laa gɔ̱ɔ̱r, guic piny, caa ŋäcdɛ go̱r ɛlɔ̱ŋ lenyɛ ni̱ thaany in caa gɔ̱r.
Nɛmɛ ɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in di̱tni̱jɛn in ku gɔ̱a̱a̱r diaal ɛ caar kɛ kɔr runi̱ ti̱i̱ 2,000 tin bi̱ bën.
Cɛ gɔ̱a̱r bɔ̱ kɛ kui̱i̱ pithiɔnɔmi̱, ɛ la ca̱r mi̱ nööŋkɛ kä ruaacni̱ buɔk mi̱ cɔali̱ Hippocratic Corpus.
Kɛ gua̱a̱th runi̱ ti̱ kur da̱ŋ  19-diɛn, raan France mi̱ lät pithikɔal anthrɔpɔlɔji̱, mi̱ böthkɛ la̱tdɛ ɛ Paul Broca (1824-1880), cuɛɛ guic ni̱ la̱t thëm po̱o̱rä wec, kä ɛn gua̱a̱th ɛmɔ kɛ kui̱i̱ ciɛɛŋä ji̱ Germany, mi̱ böthkɛ la̱tdɛ ɛ Rudolf Virchow (1821–1902), guic ni̱ jiɔm kɛnɛ jua̱th tin dee tä puɔny ran.
Cuɛɛ la̱tdɛ gɛɛr rɛy gɔ̱rä kɛ kui̱i̱ dööri̱ ti̱ gööl kä cuɛɛ ben peek kä gɔ̱a̱r kɛ kui̱i̱  teekä ran, ti̱cɛrɔ jɔk kä da̱a̱k ran wëë kɛ mi̱ bëë kä ta̱a̱ in pith kɛ raan.
Do̱r ɛ ca̱r nath gua̱a̱th kɛl kɛ jɔac in jɔɔc kɛ puanykiɛn kiɛ ta̱a̱ ciɛɛŋädiɛn kɛ ɣöö baa kɛ ku lɛ guic ɛ la nɛy ti̱ rɛ̈lkɛ rɔ̱.
Thaany in pay ben laa guicɛ do̱r ɛ la ciaaŋ mi̱ ci̱ rɔ täth, mi̱ ŋic rɔ, mi̱ ci̱ rɔ moc kɛ ŋuɔ̱t wecdɛ.
Ŋotɛ ku tha̱a̱ŋ nath jɛ laa ŋak ɛn ɣöö, do̱r /thiɛlɛ jɛ luɔt mi̱ di̱i̱t rɛy pua̱a̱ny ran kɛ ɣöö nɛy diaal tin tëk jiɛnkɛ kä kaar ɛ kɛl ëë tuɔɔkɛ ni̱ tëk, ni̱ Hɔmɔ thapiɛn thapiɛn.
Kä South Africa, ɛn Wargak Kuenä Nath mëë caa ka̱m raar ɛ la ŋuɔ̱t kɛ ruɔ̱n 1950 (Population Registration Act, 1950) ŋicɛ ni̱ Nɛy tin Bo̱o̱r, tin Ca̱a̱r, kɛnɛ tin tä kɛ Biɛɛl, kɛɛ Indiani̱ tiëë cuaa ku lɛ mat thi̱n kɛɛ jɔak.
Ɛn Muktäb in la pek nath ɛ kuɛɛn in tä kä United States (The United States Census Bureau) cuɛɛ ca̱r mi̱ dɔ̱ŋ nööŋ kä cuɛɛ lɛ ben nyɔk kɛ käm raar kɛ ɣöö bɛɛ ji̱ Middle Eastern kɛnɛ ji̱ North African tëë caa mat kuenä rɛy U.S. ëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 2020, ku lɛ guic mi̱ dëë kɛ kuëŋ thi̱n ɛ la nɛy ti̱ Bo̱o̱r kiɛ dëë kɛ kuëŋ ɛ la do̱r göl.
Ɛn ɣöö baa do̱r ku lɛ yiath piny kiɛ ɛn ɣöö baa kɛ moc kɛɛ key kä nɛy tin kɔ̱kiɛn laa go̱o̱rɛ ŋuɔ̱t kɛl mi̱ ciee kɛ mëë ca̱th lät kɛɛ cɛntuäri̱ in 19-diɛn kä United States mëë laa dääk rami̱ tä kɛ kar ti̱ jiɛn ni̱ kä Africa kɛ nɛy ti̱ cɔalkɛ i̱ "nɛy ti̱ Bo̱o̱r".
Kɛ thok in latkɛ ɛ David Reich mi̱ la diktöör mi̱ gɔ̱ɔ̱r kar ran, "do̱r mi̱ bo̱r ɛ mi̱ la̱tkɛ ɛ raan kɛ tëët, dääk rɛy kari̱ nath in tuɔk kɛ naath tëë thi̱n amäni̱ ɛn walɛ."
Tuɔ̱ŋ tin kɔ̱ŋ tin laa jak döör kä mät kɛɛ ruaacni̱ tëë wal, ciɛŋkiɛn, kɛ thokdiɛn.
/Thiɛl kuakni kä tha̱a̱ŋ nath kɛnɛ ta̱a̱ in bɛc in laa guɛckɛ ni̱ do̱r, cuɛɛ nɛy tin dak nyinkiɛn jakä cuuc ɛlɔ̱ŋ.
Ɛn ɣöö baa naath tɛk kɛ biɛɛl kiɛn kiɛ kɛ döör cɛ rik ti̱ ŋuan nööŋ, ciee pëëc nɛyni̱ tin ca̱a̱r kɛnɛ näk nɛyni̱ tin ca̱a̱r.
Kɛ ɣöö rɛy wi̱i̱ni̱ ti̱ kɔ̱kiɛn laa do̱r ɔ laa wɔ̱ kɛ ciaaŋ in lot rɔ kɛ ji̱kɛ, döör ti̱ gööl /ci̱ kɛ cieŋ kɛ ciaaŋ mi̱ lɔthrɔ kɛɛl. 
Ciee cäät ɛmɛ, kɛ ruɔ̱n 2008, John Hartigan, Jr. cuɛɛ guic ni̱ do̱r mi̱ dee peek kä ka̱lcär kärɔa, kuɛɛ laa ɣöö /kän kɛn bayɔlɔji kiɛ ginɛtik pa̱l raar.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p ɛmɛ ɛn do̱r, kɛ lieŋ in liŋ kɔnɛ ni̱ jɛ ɛn walɛ, bëë kä ta̱a̱ ciɛɛŋä mëë wal mëë laa görkɛ wi̱i̱ ti̱ baa ruaac kä baa käp. Ɛn jɛn ëë no̱o̱ŋ ji̱ Europe ɛ bi̱ kɛ ben röm kɛ nɛy ti̱ bɔ̱ rɛy röli̱ ti̱ gööl, cuu ca̱r kä ɣöö baa dääkni̱ nath ŋa̱c cuu tuɔɔk ɛn wa̱nɔ.
Cuu lɛ̈ɛ̈ŋ tëë laa latkɛ kɛ kui̱i̱ nɛyni̱ tëë cuu jɔɔc ɛn ɣöö gul naath tä kɛ dääk rɛy pua̱nyni̱i̱kiɛn,   rɛy cäri̱i̱kiɛn, rɛy ciɛɛŋädiɛn, amäni̱ ta̱a̱ luthädiɛn kamni̱i̱kiɛn.
Ɛn ruɔ̱n 1735 mëë kuëŋkɛ naath kä klathni̱ ɛ Carl Linnaeus, mëë gɔ̱ɔ̱r ruaacni̱ leeni, cɛ raan ni̱ Ho̱mo̱ sapiɛn da̱a̱k kä wi̱i̱ ti̱ gööl ɛ la europaeus, asiaticus, americanus, kɛnɛ afer, caa mɔ naŋ gua̱a̱th in lot rɔ kɛ jɛ: sanguine, melancholic, choleric, kɛnɛ phlegmatic, kɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p ɛmɔ..
Blumebach cuɛɛ tit bɔ̱ ɛn ɣöö gurupni̱ ti̱ gööl kä thieek wi̱i̱kiɛn dee kɛ ni̱ ca̱a̱t bɔ̱, kä cuɛɛ lat ɛn ɣöö "ta̱th raam kɛl derɛ cooth ɛ bɛ ni̱ täth raami̱ dɔ̱ŋ, kä /ci̱ kɛ dee luäŋ kɛ dääk".
Cuaa lɛ ben nyɔk kɛ ŋak bɔ̱ ɛn ɣöö tha̱a̱ŋ gurupni̱ deerɛ la mëë ci̱ döör ti̱ gööl ti̱ nyin ŋuan ben mat, duŋdɛ ɣöö mi̱ caa jɛ guic a gɔaa dëë dääk kari̱i̱kiɛn ëë  matkɛ ɛ la gurupni̱ cuu ŋa̱c.
Cär ti̱ ŋuan ti̱ pay bën kɛ kui̱i̱ ka̱lcäri̱ kɛnɛ la̱t jinɛtikni̱ nyoothɛ gua̱a̱th in cuŋ luɔt ruac dööri̱ thi̱n, kä ɛn nɔmɔ cɛ anthrɔpɔlɔji̱ni̱ jakä bi̱ kɛ la̱tdiɛn nyɔk kɛ luɔ̱c kɛ duɔ̱ɔ̱p in no̱o̱ŋ dääk ɛmɔ.
Ruaacni̱ tëë caa ka̱m raar kɛ kui̱i̱ jinɛtikni̱ ti' tä kɛ dääk nyoothɛ jɛ ɛn ɣöö nɛy diaal tin cieŋ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n /kenkɛn rɔ̱ tɛ̈k piny rɛy wi̱i̱ni̱ ti̱ tä na̱n, kä dääkdiɛn kuiyɛ ɛlɔ̱ŋ.
Andreasen cɛ jiath thuur mi̱ nyooth na̱n jinɛtikä nath rɛy dööri̱ ti̱ ŋuan, ɛ nɔmɔ cuaa ka̱m raar ɛ Luigi Cavalli-Sforza ɛ la jɛn jiath in nyooth döör wecmuɔ̱ɔ̱n diaal (p. 661).
Marks, Templeton, kɛɛ Cavalli-Sforza kɛn diaal ci̱ kɛn ɛ gok ɛn ɣöö jinɛtik /thiɛlɛ mi̱ nyoothɛ kä raan kɛ kui̱i̱ dööri̱.
Cäät, mi̱ guɛckɛ biɛl gupä raami̱ tä kä Europe kɛnɛ rami̱ tä kä Africa, Brace gɔ̱ɔ̱rɛ jɛ: Amäni̱ cäŋ ɛn ɛmɛ, biɛl gupä gɛɛrɛ rɔ ɛ määth ɛ jiɛn ni̱ kä Europe ɛ wɔ̱ pinydɛ gekä cuëëc kui̱c in cuŋ Mediterranean thi̱n kä bëë ben peek kä Nile rɛy Africa.
Cuɛɛ nyɔk kɛɛ lat bɔ̱ ɛn ɣöö dëë riet i̱ 'do̱r' naŋ ɛ la gua̱a̱th in latkɛ "dääk döri̱" kɛnɛ "ciaaŋ döri̱".
Ɛ ciɛk, Livingstone kɛnɛ Dobzhansky cuu kɛ mat kä ɣöö tëë kɛ dääk kä ginɛtikni̱ rɛy pua̱nyni̱ nath, kä cuu kɛ mat bɔ̱ ɛn ɣöö ɛn dör ɛ mi̱ dëë naŋ ɛ la mi̱ dëë nyooth ni̱ nɛy ti̱ gööl.
Ciee mëë caa guic ɛ anthrɔpɔlɔji̱ni̱ da̱ŋ ni̱ Leonard Lieberman kɛnɛ Fatimah Linda Jackson, "ruaacni̱ ti̱ gua̱c ti̱ nyooth ta̱a̱ ran /ci̱ kɛn ta̱a̱ pua̱ny ran rɛy wi̱i̱ni̱ nyoth a gɔaa, kä laa cerɛ kɛ mi̱ täkɛ kɛ ta̱a̱ ɛ kɛl ɔ".
Kɛ där cɛntuäri̱ in 20-diɛn cuu raan anthrɔpɔlɔji̱ ni̱ William C. Boyd jɛ loc ɛn ɣöö i̱ do̱r ɛ: "Nɛy ti̱ tä gua̱a̱th kɛl ti̱ gua̱c ciaaŋdiɛn kɛ ciaaŋ nɛyni̱ tin kɔ̱kiɛn rɛy cäät pua̱nydiɛn mi̱ ci̱ rɔ loc kä kɛɛl kiɛ kä ti̱ ŋuan.
Min di̱tni̱jɛn ɛ jɛn ɣöö, ɛn raan anthrɔpɔlɔji̱ ni̱ Stephen Molnar cɛɛ ca̱a̱t ɛn ɣöö ɛn gua̱c ɛmɛ bëë kɛ kui̱i̱ kä ɣöö ci̱ dör rɔ̱ɔ̱kiɛn luɔc kä ti̱ ŋuan ɛ ci̱ min dëë ku lɛ ŋic ni̱ kɛ laa mi̱ ci̱ /thiɛl luɔt.
Joanna Mountain kɛnɛ Neil Risch ci̱ kɛ naath luek ɛn ɣöö ɛ cieŋ bɛ tä kɛ cäŋ kɛl mi̱ dääk ɛmɛ nööŋ kä gurupni̱ ti̱ gööl ti̱ti̱, kɛn diɛwdiɛwni̱ diaal ti̱ti̱ kuiykɛ kɛ guɔ̱k ruac kiɛ la̱t ɛmɛ, kɛ ɣöö /ka̱n maar kɛnɛ dääk ji̱i̱ni̱ kɛnɛ ta̱a̱ in tä kɛ raan ni̱ liŋ a gɔaa.
Mi̱ tëë kɛ ca̱p mi̱ ci̱ raan bën nhial kɛ jɛ bɛ ŋot /cɛ bi̱ gɔaa, duŋdɛ ɣöö /ci̱ naathɛ bi̱ kuëŋ rɛy lätni̱ kä /cɛ lot ni̱ ɣöö baa lar i̱ ɛ mi̱ /thiɛl luɔt."
Nɛmɛ cuɛɛ gua̱th da̱ŋ diɔ̱k ti̱ tä kɛ kam ti̱ di̱t nööŋ (rɛy Europe, rɛy Africa kɛnɛ rɛy East Asia).
Anthrɔpɔlɔjithni̱ tin ciee kɛɛ C. Loring Brace, gɔ̱ɔ̱r ruaacni̱ ni Jonathan Kaplan kɛnɛ Rasmus Winther, kɛɛ jinɛtithith ni̱ Joseph Graves, cuaa ŋak ɛlɔ̱ŋ ɛ kɛn ɛn ɣöö cieŋɛ min lotɛ rɔ i̱ dëë dääk döri̱ jiäk kä gurupni̱ mi̱ dëë ku lɛ cɔl i̱ "dör wi̱i̱ni̱", nɛmɛ ɛ mi̱ tä thi̱n mi̱ la thuɔ̱k gua̱thni̱ diaal ri̱ rɛ̈lkɛ rɔ̱.
Weiss kɛnɛ Fullerton cuaa guic ɛn ɣöö mi̱ caa thɛm ni̱ ji̱  Iceland, ji̱ Mayan kɛ ji̱ Maori, kɛn gurupni̱ da̱ŋ diɔ̱k tɔ̱tɔ̱ dëë rɔ̱ mat ɛ la wi̱i̱ ti kɔ̱kiɛn kä dëë kɛ cɔl i̱ Maori, Iceland kɛ Mayan ti̱ caa mat kɛɛl.
Min di̱tni̱jɛn bɔ̱, ɛn jinɔmik data laa jɛ laa nyoothɛ mi̱ go̱o̱r raan ɣöö bɛ tin ci̱ rɔ̱ da̱a̱k rɛydɛ guic (ɛ la ithplitäth) kiɛ kɔntinuan (ɛ la la̱mpäri).
Niɛ rɛy kä tëë bɛ̈cbɛ̈ɛ̈c tëë jiëkɛ kɛ kui̱i̱ "döör", niɛ kɛ jɛn kɔr Köör Wecmuɔ̱ɔ̱n in Rɛwdɛ, kɛn thaanyti̱thni̱ täkɛ kɛ ŋäc mi̱ tɔt ɛn ɣöö ci̱ naath riet mi̱ cɔali̱ "do̱r" gul jakä mi̱ kuaa ciɛŋni̱ naath ɛ jiek ciee kɛ mëë pɛ̈ɛ̈ckɛ naath, kä na̱kɛ naath kɛ ɣöö bi̱ do̱r, ɛmɔ thuuk.
Craig Venter kɛnɛ Francis Collins ëë lät kä Muktäb Wec in Lät kɛ Pɔal Pua̱a̱ny ran (National Institute of Health) cu kɛ lät kɛɛl kä cu kɛnɛ  go̱r ɛn ɣöö bi̱ kɛ ji̱i̱ni̱ pua̱a̱ny ran go̱r kɛ ruɔ̱n  2000.
/Ciɛ kɛl mi̱ tä kä thaany.
Anthrɔpɔlɔjith mi̱ cɔali̱ Stephan Palmié cɛɛ lat ɛn ɣöö do̱r "/ciɛ duɔ̱r, ɛɛ ciaaŋ maarä ran kɛ nɛy tin kɔ̱kiɛn"; kiɛ, rɛy rieetni̱ raami̱ cɔali̱ Katya Gibel Mevorach, "mɛtani̱m", "ɛ la mi̱ caa cak ɛ raan mi̱ duɔ̱ɔ̱p in dëë dääk ni̱ jɛ /ciɛɛ mi̱ kuaa nɛn wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n duŋdɛ ɣöö ɛ mi̱ caa la̱th thi̱n kɛ ɣöö bɛ naath ku lɛ luäk kɛ nɛn kä ti̱ tä kɛɛ dääk"
Ɛn wi̱ni̱, ɛn ca̱p kä ɣöö dëë raan ŋic kɛ do̱rɛ /ka̱nɛ kum kɛ ŋuɔ̱t, ciee kɛ guɔ̱t kɛl ëë caa kuëŋ ɛ United States ɛn ɣöö rami̱ tä kɛ kar raami̱ Ca̱r ɛ cieŋɛ kaar kɛl, bɛ ŋot baa cɔl i̱ rami̱ Ca̱r.
Kɛn dup ca̱a̱pni̱ ti̱ti̱ bɛɛr kɛn rɔ̱ cätkɛ biɛɛl ti̱ cäät ti̱ caa car piny, kɛ ɣöö /thiɛlɛ kɛl mi̱ cuŋ kɛ cuɔ̱ŋdɛ mi̱ rɛl rɔ kä tin kɔ̱kiɛn.
New Jersey: kä Prentice Hall Inc, 1984.
Kɛ guec in guɛckɛ kɛ jɛ ɛ ji̱ Europe, tëk ëë wal mëë ci̱ döör jakä luɔ̱ckɛ rɔ̱  rɔ̱ ɛ jɛn no̱o̱ŋ " tɛk-tɛk" rɛy ciɛɛŋädiɛn.
Tuk ëë cakɛ ni̱ mi̱ cɔali do̱r tuɔkɛ kɛ ca̱r kä ɣöö naath dëë kɛ da̱a̱k kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ rɛlrɔ mi̱ la "do̱r", kä ɛn nɔmɔ ɛ ca̱r mi̱ caa lo̱k ɛlɔ̱ŋ ɛ nɛy tin lät kä thaany.
Rɛy wec United States tha̱a̱ŋ nɛyni̱ tin ŋiɛckɛ rɔ̱ ɛ la ji̱ Africa Americani̱ tä kɛ kɛ kar kä ji̱ Europe, kä nɛy ti̱ ŋuan bɔ̱ ŋiɛckɛ rɔ̱ ɛ la ji̱ Europe Americani̱ tä kɛ kɛ kar kä ji̱ Africa kiɛ ji̱ Amerindiani̱.
Duɔ̱ɔ̱p in jakɛ naath kä bi̱ laa membäri̱ rɛy döri̱ ti̱ti̱ bëë rɔ ben däkä piny kɛ thuɔ̱k cɛntuäri̱ in 19-diɛn.
Amerindiani̱ cuu kɛ ŋot kɛ mi̱ kuaa kɛ cɔl kɛ ciöt ɛmɔ ɛ kɛn nɛy tin kuiynikɛn tin tä kɛ "riɛm ji̱ India" (mi̱ cɔali̱ riɛm in tä puɔ̱ɔ̱nydiɛn).
Ɛn ŋuɔ̱t ɛmɛ lotɛ ni̱ ɣöö do̱r in ci̱ rɔ mat kɛ do̱r mi̱ dɔŋ duŋdɛ ɣöö tä rɛydɛ kɛ kaar mi̱ la Africa baa jɛ cɔl i̱ rami̱ Ca̱r.
Ɛn ciöt i̱ "Hispanic" ɛ la mi̱ la ɛthnɔni̱m bëë raar kɛɛ cɛntuäri̱ in 20-diɛn kɛ ɣöth la̱a̱tni̱ tëë bɔ̱ wi̱i̱ni̱ tin ruac kɛ thok Spanic tëë cieŋ ɛ la ji Latin America kä United States.
Diɔ̱k tëë luäk naath kɛ dääk luɔɔc rieetni̱ ti̱ti̱ cuaa kɛ jiäk ɛ la: wec in gɔ̱r raan thi̱n, min cɛ gɔ̱r, kɛnɛ runkɛ.
Kɛ ruɔ̱n 2007, Ann Morning cuɛɛ nɛy ti̱ ba̱lkɛ 40 ti̱ la bayɔlɔjithni̱ kɛnɛ anthrɔpɔlɔjithni̱ wec America moc kɛɛ intɛrbiew kä cuɛɛ jia̱k ɛn ɣöö gua̱ckɛ kɛ guec in guic kɛnɛ ni̱ ta̱a̱ in tä kɛ do̱r, kä /thiɛlɛ riet kɛl mi̱ leny rieet tin latkɛ ɛ gurup in dɔ̱ŋ.
Ɛ cieŋɛ mëë guicɛ ŋaknɔmni̱ ti̱ gɔw kui̱i̱ni̱ da̱ŋ rɛw diaal, mëë jɛ̈y kɛnɛ min ku jɔɔc ɛlɔ̱ŋ "jɔɔcɛ ciëë bëë kä ciaaŋ in kuum ji wec muɔ̱ɔ̱n ɛ rɔ̱ ɛ /ciɛɛ mi̱ jiëkɛ kä thaany ɛlɔ̱ŋ".
Mëë cuaa loc ruac ɛ wut mi̱ cɔali̱ Gill, mi̱ la Prɔpɛthɛr kä Bayɔlɔjikɔl Anthrɔpɔlɔji̱,  C. Loring Brace ɛ jɛn min dee raan ɛ ŋäc ni̱ gua̱a̱th ëë jiɛn kar ran thi̱n ɛ jɛn ɣöö ta̱a̱ pua̱a̱ny ran ɛ mi̱ tä gua̱thni̱ diaal rɛy ɣɔaa kä ɛn nɔmɔ /ciɛ jɛn in cɔɔl ni̱ naath i̱ do̱r.
Tëë caa thɛm kä pithikɔl anthrɔpɔlɔji nyooth kɛn ɛ ɛn ɣöö dör tin jɔc kɛ riɛm ŋotkɛ tä kɛ thi̱n amäni̱ run 1970-ni̱, mëë bi̱ kɛn ɛ ku lɛ ben ŋak i̱ /thiɛlɛ mi̱ cɔali̱ do̱r.
Kɛ Pay Rɛw, ruɔ̱n 2001, nɛy tëë lät kä arkaaibni̱ tin laa tɔ̱a̱wkɛ lät wal gan kɛnɛ gaat tin ci̱ lɛm thi̱n "cu kɛ gɔ̱a̱a̱r-buɔkni̱ jiök ɛn ɣöö ɛ do̱r /caa kɛnɛ thokduëël läth rɛy lätni̱i̱kiɛn kɛ ɣöö /thiɛlɛ thaany, kiɛ bayɔlɔji, kiɛ ciaaŋ mi̱ nyoothɛ ɛn ɣöö dee naath lät kɛ dɛ bä ".
Morning (2008)cuɛɛ buɔk duël gɔ̱ɔ̱rä kä thi̱niör guic kɛ pek runä 1952–2002 kä cuɛɛ jiäk ɛn ɣöö ɛ 35% kärɔa kä nɛy tin lat kɛ ruaac in lat ni̱ do̱r, kä kɛ pek runä 1983–92 cuaa ben jiäk ni̱ 92% kä nɛy tin kuaa ruac ɛmɔ lat.
Min tä ni̱ jɛn thi̱n, kɛn kuak diaal tin latkɛ do̱r ɛ kɛn ci̱ kɛ jiɛɛn wi̱i̱ ciɛɛŋä ci̱ kɛ ben kä jinɛtik kɛnɛ ben ran teekä ni̱ wal.
Cɛ gɔ̱ɔ̱r, "Min dee raan ku gook ɛ jɛn ɣöö kɛn nɛy tin la̱tkɛ bayɔlɔji̱ kɛnɛ nɛy tin la̱tkɛ anthrɔpɔlɔji̱ ɛn täämɛ cɛ jɔc ɛn ɣöö gua̱ckɛ rɛy kä tin ŋääth kɛn ɛ kɛ ta̱a̱ döör.
Cuɛ ŋa̱c, "Min gɔaa, de ram kɛl ku gook ɛ jɛn ɣöö kɛn nɛy tin la̱tkɛ bayɔlɔji̱ kɛnɛ nɛy tin la̱tkɛ anthrɔpɔlɔji̱ ɛn täämɛ cɛ jɔc ɛn ɣöö min ŋa̱thkɛ rɛydiɛn kɛ guäc tɛk-tɛkä dööri̱ ".
Ji̱ thɔciɔlɔji̱ ti̱ ŋuan cu kɛ wi̱cdiɛn riet kä ji̱ Africa-Americani̱, ti̱ cɔali̱ Negroni̱ kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ, kä kɛn ɛ lat ɛn ɣöö kɛn tiamkɛ kɛ ciaaŋ ɛ nɛy tin bo̱o̱r.
Kɛ ruɔ̱n 1910, ca wargak gɔa̱r kä Jɔrnal ɛ Ulithɛth G. Wɛthɛrli mi cɔɔl Bun-rɛ̈m nɛɛni ti bo̱o̱r kä ɣöö bikɛ rɔ̱ da̱a̱k kɛ döör wecmuɔ̱n kä bikɛ rɔ̱ gaŋ ala dör mi rɛlrɔ.
Rɛy la̱t gɔ̱rädɛ, cɛ lat ɛn ɣöö buɔ̱n nath, kɔlonialidhim kɛnɛ kapitɔlidhim cikɛ naath nöŋ ɣöö bi naath rɔ̱ da̱a̱k dööri
Kɛ ruɔ̱n 1978, Wiliöm Juliɛth Wilthɔn (1935 -) cɛ ŋak ɛn ɣöö dääk dööri in lät rɔ weekɛ mi thukɛ ɛ/thil mi lotɛ, kä latɛjɛ en ɣöö dääk buɔ̱ni kä naath kɛ pek kuakni ran mi nyooth thuɔ̱k kä mee ca lat ɛ thöcialiji̱th kɛ kui̱ dööri
Eduardö Bonilla-Thilba, ŋi̱i̱c thöcialiji kä Duke University  larɛ jɛ I cä ro̱ŋ kɛ ŋäc kä ɣöö dääk dööri nööŋ kɛ jɛ ɛ buɔ̱m bunam; no̱o̱ŋɛ buɔ̱m bunamni nɛɛni tin böör kɛ kui̱ kä ɣöö bikɛ döör ti kɔ̱ŋ tin tɔani kulɛ ruach.
Rɛy la̱t duelwa̱l, dääk dööri la jɛ a nööŋkɛ rɛy la̱t jua̱thni kä ɣöö baa wal thöp.
Teekɛ ruac mi lät rɔdɛ kä diktöri tin görkɛ wal jua̱thni kä lat kɛnɛ ɛn ɣöö dääk dööri ɛ puc tekɛ luɔt rɛy la̱tdiɛn.
Diktori tɔ̱tɔ̱ lakɛnɛ a lat ɛn ɣöö dee luɔ̱tni wal  jek kɛ rɛy cuŋni rieŋ puany ran.
Lät kɛn ŋaknɔm mi lat jɛ ɛn ɣöö cuŋ rieŋ pua̱ny ran nyooth kɛn dääk jua̱thni kä döör, kapkɛn ŋäc dööri nhiam kä bäny kɛn ŋäc cuŋni rieŋ pua̱ny ran raar rɛy go̱rä wal jua̱thni.
IC lotɛ ni "Identification Code" bä, tɔ̱tɔ̱ cɔalkɛkɛ I Phoenix Classifications.
Wi̱i̱ni̱ ti gööl ti ŋuan, cetkɛ France,  caa wec ŋok käɣöö /caa ruacni jua̱thni bi da̱a̱k kɛɛ luɔt dööri, kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni la polithni tin la jidueri a go̱o̱r rɛy nath cetkɛ ɣöö bikɛ wee I "rami tekɛ guɔ̱p mi ca̱r", ɛwäwä. 
Nɛy ti ŋuanikɛn guic kɛnɛ ɛn ɣöö dääk nath kɛ döör kiɛ kɛ biɛl gupkä ran ɛ cäät kä dääk nath ɛ wec.
Yien nɛɛni ti ŋuan duel yienä bä lotɛ ni "ŋuɔ̱t ti ŋuan ti gööl kɛ ciaŋ kä nɛy tin cɔalkɛ I jijiekni tin te rɛy duel yienä amäni nɛy tin te raar."
Ruacni kä nɛy ti ŋuaninkɛn mätkɛn kä ɣöö dääk dööri bɛcɛ kä tha̱a̱ŋ nath ka IPV kä yien jijiekni nyothɛjɛ ɛn ɣöö nɛy tin böör /cakɛ ciɛŋ a jiek.
Nyoth gɔa̱a̱r ti ŋuanɛ ɛn ɣöö dääk dööri kɛ ca̱a̱p ti gööl lätɛ ɛ lɔ̱ŋ, cet kɛ me ca la̱t ɛ Giles kɛnɛ Elliot. 
Nyooth gɔa̱a̱rɛ ɛn ɣöö "Dääk nath dööri kɛ cuŋ pua̱a̱ny kɛnɛ biɛl gupkä /ciɛ duɔ̱p dääkä nath mi gɔaa kä /cɛ gɔaa ɛn ɣöö dee la̱th lät."
Ŋäc ciɛŋä dööri ti gööl (Cultural Anthropology) nyuthɛ naath ciɛŋ teekä nɛɛni ti gööl.
Kɛ lat thieckä mɛmɛ, gɔa̱a̱r dööri (ethnologists) ka run bathdɔɔri 19 caakɛ da̱a̱k cär dueli gɔ̱rä da̱ŋrɛw.
Tha̱a̱ŋ nath lat kɛnɛ i "thuk ti thia̱k ti pay jek" cetkɛ Lewis Henry Morgan, latɛ jɛ ɛn ɣöö buɔ̱n nathni tha̱ŋkiɛn cikɛ wä rɛy ciɛŋni ti gööl ti pay cak (bä, guic ciɛŋ ti thia̱k ti pay tuɔɔk).
Morgan, cetni kɛ nɛy tin ji buɔ̱ni tin pay tuɔɔk kɛ run bathdɔɔri 19, ŋäth kɛnɛ ɛn ɣöö ciaŋ weekɛ wä nhiam nikä tukdɛ.
Cetkɛ ɣöö ji ŋäcä ciɛŋni cikɛn ɛ nɛn ɛn ɣöö "dääk nath" kɛnɛ "tuk ŋɔani" tekɛn kɛɛ thieek mi guiith rɔdɛ ɛ määth, kä ji ŋäcä ciɛŋni ti ŋuan mät kɛn kä ɣöö kɛn ŋäcni da̱ŋrew mi nyoth jɛ ɛn ɣöö gua̱th da̱ŋrɛw diaal cikɛ rɔ̱ lia̱a̱p.
Boath kɛɛ nhiam cɛɛ kɔn lat kɛ ruɔ̱n 1887: "...ŋäc tukciɛŋni /ciɛ mi tookrɔ ɛ thiäŋ, inɔ ...bäkɛ ɛ määth, kä ...cärkɔn kɛnɛ tuk ŋäcä wäkɛ kɛ wä kɛ pek ŋäcä ŋɔani."
Ca̱a̱t ciɛŋni tin cieŋ kɛ naath nöŋɛ ɣöö bi cer naath la kɛl kä a meni ŋuɔ̱t tin yien kɛ naath 
Ca̱a̱t ciɛŋni tin cieŋ kɛ naath ɛ jɛn e nöŋ ger ciɛŋni kä nɛy tin bor. 
ŋäc thukä ɛmɛ kɛ kui̱ ciɛŋni jakɛ ŋieec ciɛŋni kä ro̱m rɛy rikni daŋrɛw: min nhiam ɛ wuɔ̱cdu kɛ rɔ rɛy ŋäcädu kärɔa rɛy ciɛŋä nɛɛniku, min bi̱ kulɛ moc kɛ ŋäc ciɛŋni dööri wi̱ muɔ̱n, kä min rɛwdɛ, ɛ ɣöö bi̱ luɔt ciɛŋni mi kui̱ci ni wen ŋa̱c.
Kɛl kä ŋäc ciɛŋni ti cet kɛ ti̱ti̱ : lotɛ ni ɣöö, bi raan tekɛ ŋäc mi ro̱ŋ kɛ ŋäc ciɛŋni kɛnɛ ciaŋ nɛɛni ti gööl a deri cieŋ kɛɛl kɛkɛ kɛ gua̱a̱th mi bäär, kɛ ɣöö bikɛ thuk nɛɛni tin  cieŋ ɛn wani ŋa̱c, bikɛ ciɛŋ nɛɛni tɔ̱tɔ̱ ŋa̱c ɛ määth.
Tuk ŋäcädɛ kɛnɛ ŋi̱i̱cdɛ ɛ gikdɛ, /cɛ päär ciɛŋni midi̱i̱t go̱r, bä /cɛ ta̱a̱ kä ɣöö baa ŋut wecmuɔ̱n kɛ jɛn ciaŋ ɛmɔ.
Ŋäcɛ jɛ ɛn ɣöö ciaŋ baa da̱a̱k kɛ pek ŋi̱i̱cnikɛ, kä baa ŋak kɛ ŋaknɔm ɛn ɣöö mat ciɛŋni ti gööl, cetkɛ mɛ lat kɛ ɛ cääny, /cɛ rɔ bi luäŋ.
Ji duelgɔ̱rkä tee cɛ ŋieec kɛ nhiam tekɛn kɛɛ Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir, and Ruth Benedict, kɛndiaal cikɛ ŋi̱i̱c mi ro̱ŋ ka̱n kɛ kui̱ nɛɛni tee wal kä Mɛrkɛmɛ. 
Kämraar buɔk duŋ Alfred Kroeber kɛ kui̱ ciɛŋni (1923) cɛ la̱t midi̱i̱t tok ɛ lɔ̱ŋ kɛ ciɛŋ Mɛrkɛmɛ.
Ŋieec ŋäckä ŋithä ti cetkɛ Sigmaund Freud kɛnɛ Carl Jung, nɛy ti cet kɛ kɛn gɔa̱r buɔkni ɛti, cikɛ ca̱r kä ɣöö dee kɛn ciaŋ ran ŋa̱c idi kɛ dääkdɛ kɛ ciaŋ in kuɛɛ lɛ piith thin. 
Tiet-kuakni kökä kɛnɛ ŋi̱i̱c ciɛŋa nath cetkɛ me ca lat ɛ Karl Polonyi kä la̱tkɛ ɛ Marshall Sahlins kɛnɛ George Dalton cikɛ ciaŋ e wal kä tiet-kuakni kökä kɛnɛ ciaŋ nath lor kä lat kɛnɛ ɛn ɣöö tekɛ ciɛŋ ti ro̱ŋ kä ɣöö dee ŋa̱c, ciɛŋ tin la̱a̱t kɛ ciɛŋ tin ca la̱th lät ɛ Marxian
Kɛ gua̱a̱th, lät ŋi̱i̱cä ciɛŋä cakɛ la̱th rɛy ruacni kɛ kör Algeria me go̱rkɛn cuɔ̱ŋ kärɔ̱, kɛnɛ lo̱k e lök kɛ kör Vietnam; Marxism cɛ ben ɛ ŋi̱i̱c mi nhɔak kɛ ɛ lɔ̱ŋ ɛ nɛy ti ŋuan. 
Kɛ ruɔ̱n 1980ni̱ buɔkni ti cetkɛ ŋi̱i̱c ciɛŋä kɛnɛ käp wec kɛ buɔ̱m liak kɛn ŋi̱i̱c ciɛŋä kɛnɛ thieek ruacni käpä wi̱i̱ni cäŋni mee ruacni rami cetkɛ Antonio Gramsci kɛnɛ Micheal Foucault cikɛ ruacni bumä kɛnɛ wic-buɔ̱m nööŋ raar rɛy ŋäcä.  
Luɔɔc ɛti bä bikɛ dhil jɔɔc kɛ gua̱th in bäkɛ thin, kä ro̱ŋdiɛn kɛ luɔ̱cdiɛn ɛ bɛɛrä laa jɛ a cɔal kɛ I hermeneutic circle.
Luɔɔc David Schnieder kɛ ciaŋ mari jimaarä kä Mɛrkɛmɛ cɛjɛ nyoth ɛn ɣöö tekɛ ŋäc mi ro̱ŋ thin.
La̱t in gör kɛ thuk ŋäcä kä ŋi̱i̱cni ciɛŋa ɛ la̱a̱tkɛ, rami cetkɛ Bronislaw Malinowski kä Britain, kɛnɛ dho̱li duelgɔ̱rä   Franz Boas kä Mɛrkɛmɛ amäni lät tin ca ben la̱t kɛɛ jɔak kä Chicago School of Socialogy.
Walnut Creek, CA: AltaMira Press.
Kɛ ɣöö bi ŋäc ciɛŋä ciɛŋni kulɛ buɔ̱m kä baa liŋ ɛgɔaa kɛ ciaŋ dööri ti gööl, görɛ jɛ ɛn ɣöö bi ŋi̱i̱c dhilɛ raan bunä, kä bɛ dhil te kɛ maar mi rɛlrɔ kɛ jibunä.
Ɛ /ken nɛytin ŋieeckɛ ŋi̱i̱c tok, ŋi̱i̱c ciɛŋni bɛ gua̱th kɛnɛ min bɛ ŋieec kɔn liny kueny.
Mɔmɔ jakɛ ŋi̱i̱c ciɛŋä ciɛŋni kä rami cirɔ yiathpiny ɛgɔaa rɛy bunä.
Nɛy ti ŋuanikɛn tin ŋieckɛ li̱ŋ kɛn ɛgɔaa kɛ guec in guic kɛnɛ tin latkɛ kä ŋieckɛ.
Kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni, ŋiec ciɛŋni dööri ti gööl lakɛn guec ɛ kän ɛ gɔaa, kä mɔmɔ nööŋɛ ŋi̱i̱c ciɛŋni ta̱a̱ kä ɣöö bɛ jekni thiecä tin göörɛ kulɛ luɔ̱c rɔdɛ kɛ gua̱thdiɛn 
Mɛmɛ nyothɛ thuɔ̱k la̱t mi dee guɔ̱ɔ̱r ɛkɛn ŋieec gua̱a̱th in kän kɛn laat la̱tdiɛn kä päär kɛnkɛ bä kɛ cuɔ̱ŋ la̱tdiɛn, cetɛ kɛ lät kumɛkä tin kua ciaŋ la̱t laa wia̱ kamkɛ raar thin.
Ciaŋ ciɛŋni min gɔ̱ɔ̱r raanɛ ɛn ɣöö bɛ ben raar ɛ gɔaa tekɛ ram in gɔ̱ɔ̱rjɛ,  kɛ ɣöö gɔa̱a̱r la̱a̱t kɛ wuɔ̱thkiɛn kɛ ta̱a̱ in ci raan rɔdɛ la̱th rɛy lätni tin kuɛ lɛ gɔ̱r.
Bä, lät tɔ̱tɔ̱ /cikɛn la wä kɛ gua̱thdiɛn ni ciaŋ, kä kɛ ɣöö nɔnɔ, ŋieec ciɛŋni dööri lakɛn ruacni laa mat thin ti /ci te rɛy la̱tdiɛn.
Ŋi̱i̱c ciɛŋä ciɛŋni ɛ gɔa̱r kɛ kui̱ dööri ti gööl, gua̱th in ciɛŋkɛnɛ amäni gua̱th in gɔa̱r kɛ ŋäc.
Ŋi̱i̱c ciɛŋä ciɛŋni bä, matɛ ruacni gua̱th in ciɛŋ döörɛ, jiɔm amäni gua̱th ciɛŋni.
Ji gɔ̱rä Boas cetkɛ  Alfred L. Kroeber, Ruth Benedict amäni Margaret Mead, cikɛ ŋäcdiɛn nööŋ kɛ kui̱ ciɛŋä ciɛŋni amäni päär ciɛŋni kɛ kui̱ kä ɣöö bikɛ ŋäc nööŋ kä Mɛrkɛmɛ.
Nini̱ titi, ŋieec ciɛŋä ciɛŋni dööri cikɛ titi la̱t kɛndial.
Ciaŋ ŋi̱i̱cä ciɛŋni kɛ kui̱ Mɛrkɛmɛni pekɛ kä naath tin nyuothkɛrɔ̱ kärɔ̱ wi̱muɔ̱ɔ̱ndiɛn, kä mɛmɛ lät kɛnɛ la̱t diɛn mi lotrɔ kɛ kɛ thuɔ̱r kɛnɛ caweeni̱ tee wal.
Ciaŋ kuen kɛ ciek kɛl ɛ cäät, laa jɛ a lat kɛ i̱ ɛ duŋ wecmuɔ̱n kɛɛliw, bä nyooth päär ŋi̱i̱cni nyothɛ jɛ ɛn ɣöö /ciɛ thuɔ̱k.
Kɛ rɛy la̱t ɛmɛ, ca̱r la̱t midi̱i̱t dee ka̱n thin kä tin gɛ̈rkɛ lät tin la̱t kɛ wicmuɔ̱n kä döör tin thia̱k amäni döör tin na̱n na̱a̱n. 
Kɛ cäät kɛ kui̱cɛmɔ, döör ti ŋuanikɛn dee "duɔ̱ɔ̱r" guɔ̱r mi cetkɛ duŋ ko̱kä, dee guɔ̱r kɛ jäälɛ amäni mi cɛ cop kä gäbɛ wecmuɔ̱n.
Cäät kɛ kui̱ dööri ti ŋuanti ca la̱t ɛ Nancy Scheper-Hughes cɛɛ la̱th kä gäbɛ min ca̱r in kɔakɛ cuŋ pa̱nyni nath thin.
Lät gɔ̱rä kɛ kui̱ mari kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni lakɛn rɔ̱diɛn määt gua̱thni rɛy ŋi̱i̱cä kɛ kui̱ dööri ti cetkɛ ŋi̱i̱c wal, mään kɛnɛ ŋi̱i̱c ciɛŋni nɛɛni dial.
Ɛjɛn ta̱a̱ in la raan ɛ täthin ni kɛ dapdɛ, bä nikä ti nyinŋuan riet in nhiam in la gat ɛ laar ɛ riet gua̱th in ca dap thin. 
Tekɛ dääkni ti ŋuanikɛn ɛ lɔ̱ŋ kä döör nikɛ la̱t kuen amäni ŋuɔ̱t ciɛŋä kuen, kä mɔmɔ mocɛ ŋieec ciɛŋä ciɛŋni kɛ gua̱a̱th mi dekɛ lät thin. 
Ciaŋ kuen in tekɛ döör ti ŋuanikɛn ɛ kuen kɛ ciek kɛl kɛ wut kɛl, ɛ jɛn ta̱a̱ kä ɣöö baa ciek kɛl kuɛn ɛ wut kɛl. 
Tekɛ gua̱th ti ŋuan ti cäät kɛ kui̱ lotä kuen min lot ni ɣöö da̱p gan.
Ger ciɛŋä dee jek ni kɛ 1960 ɛ wä kɛ ben, kɛ locni la̱t ŋi̱i̱cä mari amäni luot mari caa ben nööŋ ɛ Edmund Leach, Rodney Neeham, David Schneider, amäni tha̱a̱ŋ nath ti /ka̱n ciööt kiɛn gɔ̱r wanɛmɛ.
Ger ciɛŋä cua nyɔk kɛ mi la̱t kɛ jɛ la̱t in rɛwdɛ kɛ ben ee beekɛ ciaŋ ruicä mään kɛ run tin nhiam kä 1970ni, latkɛ ɣöö wut kiɛ ciek tekɛ ciaŋ lɔrä, dee ramɔ la̱t ni min go̱o̱rɛ, kä /thilɛ rami bi di̱t ni jɛn kä ramidɔ̱ŋ.
Kɛ jɛn gua̱th ɛmɔ cu ciaŋ  "Ruec mään in diɔkdiɛn" rɔdɛ nyɔk, kä latkɛnɛ ɛn ɣöö ciaŋ ŋäcä mari /ka̱nɛ la̱t ɛ gɔaa wi̱i̱ni tin na̱n na̱a̱n kä lat kɛnɛ ɛn ɣöö /ka̱n ŋi̱i̱c ciɛŋni dääk mään kɛnɛ wutni la̱th nhiam kä wi̱i̱ tin na̱n na̱a̱n, kä kɛ ɣöö inɔ, baa ciaŋ päära nath kɛ kuak dhil mat lät.
Kä Jamaica, kuen teekɛ ŋuɔ̱t kɛ go̱lä ti lot ni ɣöö dee ciek nyuur kɛɛl kɛnɛ rami liŋ kɛnrɔ̱ kɛ ɣöö ciaŋ yio̱ni kökä amäni ciɛŋ tin kɔ̱ŋ bɛckɛ ɛ määth. 
Kɛ teknölogi in thia̱kɛ, tekɛ thiecni ti wä kɛ ben nhial ti lat dääk kam mari riɛm kɛnɛ weec, cetni kɛ ɣöö de̱e̱ ciek tuɔŋ ciek midɔ̱ŋ rɔm kɛ jicdɛ, bä ŋotɛ tekɛ kɛɛ röm kɛnɛ ram in diɔ̱kdiɛn.
bä, tekɛ ruacni ti ŋuan ti latkɛ kɛ kui̱ dapä kɛnɛ geer pua̱ny, cetni̱ kɛ ɣöö tha̱a̱ŋ nath göör kɛn ɣöö bakɛ guic ɛ gɔaa kɛ guec in go̱rkɛnɛ, tha̱a̱ŋkiɛn go̱rkɛn ɣöö bakɛ moc kɛ wal ti dee dapdiɛn jakä gɔaa kɛnɛ kämraar toŋni mi dee jiek kɛ puɔ̱ny ran.
Kɛl kä latädɛ jɔ̱ɔ̱r nikɛ tukdɛ, ŋi̱i̱c mari ca lat ɛ lɔ̱ŋ kɛ cuɔ̱ŋ dɛ ɛ bum kɛ ɣöö te thuk tigööl thin amäni ŋuɔ̱t mari bä tekɛ thin. 
Di̱t lätni tin jakɛ lät kä wäwä liakɛ ŋieec ciɛŋni döäri ɛ lɔ̱ŋ kɛ kui̱ la̱tdiɛn raar rɛy gɔ̱rkä amäni rep bumadiɛn kä ciaŋ wecmuɔ̱n kɛnɛ duel ŋuɔ̱tni amäni ciɛŋ dööri.
Gua̱th ŋutni da̱ŋrɛw tin caa lat kä ŋäc dööri ɛ gua̱th ŋutni min ci thia̱ŋ kɛnɛ ŋua̱th ŋutni min la duŋ nɛɛni dial
Ŋi̱i̱c dööri ŋuɔ̱tni derɛ ciaŋ buɔ̱ni ta̱jiɛɛr ɛ kuɛ tok nikä tajiɛɛr mitɔt ɛ wä kä mi lɛm, bä ɛ wä nika buɔ̱n kumɛni, duel wal, gua̱th yienä, duel gɔ̱rä amäni bɛ̱ŋni.
Gua̱th ŋutni ŋi̱i̱cä dööri derɛ tekɛ maar kam bua̱ni, kiɛ kam bua̱ni ŋuɔ̱tni kɛnɛ kar tin kɔ̱ŋ tin la kar wec kɛnɛ jikɛ.
Nikɛɛ luɔtdɛ min thuɔ̱kdɛ, ŋieec ciɛŋni dööri deekɛn thuk liŋ kä deekɛn kɛ la̱t rɛy gua̱th ŋuɔ̱tni, kä deekɛn thiecni kɛnɛ jäkni naŋ amäni ta̱a̱ ŋäcä ŋɔani kɛnɛ ciɛŋ nath tin caa rialikä kä ca da̱a̱k kamni nath.
Gua̱th ɛn tämɛ go̱rɛ ɣöö bi nɛy ti ŋuan rɔ̱ mat thin kɛ ɣöö ci ɣɔw tekɛ teknologini ti kɔap kɛ jɔw nath.
Ŋi̱i̱c ciɛŋä ciɛŋni̱ ɛn tämɛ 43(Supplement):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
Woolard, kɛ guecdɛ min guicɛ ɣöö "ger ŋɔani", kiɛɛ kɛ ger thukni min gɛ̈r kɛ thuk kɛ ŋuɔt kiɛ kärɔ̱, te tha̱a̱ŋ thukni thin ti dee rietnikɛ kɛ rɛy ruacni ɛ dee luäŋ in kɛɛ riet kɛl, bä, jek min lot thiecɛ kä bi luɔtɛ min te rɛydɛ ŋa̱c kä ɛ jɛn in laa thiec kɛ gɔa̱a̱r ciɛŋni i —Ɛ ŋu mɔ lät kɛn mɔmɔ?—mɔmɔ nyothɛ thok mat thuk dial and mani ŋäc diɛn.
Ŋieec thukni cikɛ ŋi̱i̱c naŋ raar kɛ kui thukni kä ɣöö dee naath rɔ̱ jek idi kɛ thok in ruac kɛ naath, amäni lia̱ɣ thukni kɛnɛ thok Liŋlithni ɛ la thok wecmuɔ̱n.
Kɛ lät Joel Kuipers  cɛ la̱t mi tekɛ luɔt lat mi cɔal i̱ vis-a-vis the island kä Sumba, Indonesia.
Jekɛ jɛ en ɣöö, kɛ thuɔ̱ɔ̱k, gua̱th tin nyuɔ̱th kɛ naath ŋäc ɛ kɛn gua̱th da̱ŋ diɔ̱k ti buɔ̱m buɔ̱ɔ̱m tin ci ŋieec lät la̱t thin.
Kɛ ɣöö inɔ, kɛ kɔr ricni da̱ŋ rɛw /ci thuk tɔ̱tɔ̱ bilɛ ŋot thin.
Kɛ guuri kɛ lät tin thuɔ̱ɔ̱k kɛ tɔa̱w warɛgakni, go̱rɛ jɛ en ɣöö dekɛ tɔ̱w gua̱th mi gɔaa mi cakɛ dee gueer thin. 
No̱o̱ŋ thukni jɔk ɛ la̱t mi laa la̱tkɛ kä thuk ti ci bath kɛ ɣöö bakɛ luɔ̱ɔ̱c jɔk kä naath. 
Ŋi̱i̱c ɛ mɛ lotɛ ni ɣöö bɛ gaat dieli̱ wi̱c ŋieec kɛ thok Lenape kɛnɛ ciaŋdiɛn. 
Ɛn ɣöö bi naath rɔ̱ com a la nɛy tin tɔt tin ruac kɛ thok, kä ɣöö bikɛ ŋäc diɛn rep ruacdi̱t kɛ gua̱th thukni diaal kɛ ɣöö bi thok kulɛ lunyjɔk. 
Ŋi̱i̱c kɛnɛ gɔa̱r kɛ kui̱ dööri ciɛŋä lotɛ ni ŋi̱i̱c kɛ kui̱ ciɛŋa amäni ciaŋ.
British kɛnɛ Mɛrkɛmɛni tin ŋieec ciɛŋni cet kɛɛ Gillian Tett kɛnɛ Karen Ho tee ci gɔa̱r kɛ kui̱ Wall Street kä cukɛ lat mi dɔ̱ŋ mi latkɛ riɛk yiowni̱ me ci kɔn tuɔɔk kɛ ruɔ̱n 2007–2010 mɛmɛ weeni kä ruaacni teecikɛn kɛ lat kä tekɛ kɛ luɔt ɛ lɔ̱ŋ rɛy ko̱kä kuakni kɛnɛ ciaŋ bua̱ni.
La̱t weewä nhiam ɛmɛ la̱a̱t kɛ jɛ ɛ Franz Boas kɛ mëë cɛ gɔa̱r kɛ päär ciɛŋni dööri ɛn ɣöö ciaŋ dööri kɛnɛ ciɛŋkiɛn ŋäckɛ nikɛn kɛ ɣöö guic kɛn ciɛŋkiɛn kɛ wäŋkiɛn tin ro̱ŋ kɛ wicmuɔ̱n diɛn. 
Kɛ ruɔ̱n 1906, Ota Benga ɛ pygmy mi raan Kɔŋgɔ caa la̱th gua̱th yienä leeni a raan Mɛrkɛmɛ mi ŋi̱i̱c ciɛŋä ciɛŋni mi cɔal i Madison Grant lätɛ jɛ gua̱th mi cɔali Bronx Zoo, bä ca gɔa̱r puɔ̱nydɛ i  "min te jɔ̱ɔ̱r" kamä gɔak in cɔali orangutan kɛnɛ  "nɛytin bo̱o̱r" — Grant, ɛ eugenicist midi̱i̱t mi ŋa̱ckɛ, ɛ jɛn gɔ̱ɔ̱r buɔk in cɔali "The Passing of the Great Race" (1916).
Ŋi̱i̱c kɛ ŋäc dööri cɛ wee kɛ mi dit ta̱a̱h in rɛlɛrɔ kä cäätni tee wal, bä kɛ thuɔ̱k runi bathdɔɔri 19 cuɛɛ dit kä cuɛɛ buɔ̱m kä ni̱n tin thia̱k, kä kɛ ruɔ̱n  1935, cuɛ ro̱ŋ kä ɣöö ba bok gɔ̱r ɛ T.K. Penniman bok mi ca gɔ̱r i̱ run ti kuɔ̱r kɛ ŋi̱i̱c ŋäcä dööri.
Nɛy tin /ci tɔ̱ a ji Urɔp nɛ̈n kɛ ɛ la nɛy ti dee naath ŋieec kɛ gua̱th in bä kɛ thi̱n kɛ ɣöö dee ji Urɔp pek in jɔak kä kɛ kulɛ ŋa̱c.
Inɔ bä, cetkɛ mee ca lat ɛ  Stocking kɛnɛ  Tylor, cikɛ rɔ̱ la̱th kä ɣöö bikɛ dääk ciɛŋni dööri ŋieec kɛnɛ dup tin cuɔ̱th kɛkɛ, bä a /ci mɔ a la̱t midi̱i̱t, kä cetkɛ kɛ mi naŋ kɛni ca̱r ji Victoria min lat no ɣöö de naath weekɛ wä nhiam kä dee cuu la̱t ni lät ŋieecni tin pay tuɔk ti.
Cäät päärikɛ tin thuɔ̱ɔ̱k cakɛ lat rɛy buɔkni tiŋuan, kä gua̱th in ca kɛ lat thin ɛ lɔ̱ŋ nikä ti nyin ŋuan ɛ  The Golden Bough,  cikɛ ti ŋuanikɛn cop rɛy ruacni päärä kɛ ciaŋ koothä amäni luɔtdɛ wi̱cmuɔ̱n kɛ liw. 
Jäkä tɔ̱tɔ̱ cɛ luɔt rietni ti thiak nööŋ ŋäcä kɛ kui̱ dööri.
Tha̱a̱ŋ nath tee tuɔk kɛ ŋäc ŋi̱i̱cä dööri ɛ  W. H. R. Rivers kɛnɛ A. C. Haddon, kɛn, ŋäcdiɛn kɛnɛ ŋi̱i̱cdiɛn nyuɔ̱thkɛjɛ ɛ jɔc rɛy ŋäca ŋi̱i̱cä ŋithä mee tuɔk kɛ ɛ Wilhelm Wundt kɛnɛ Adolf Bastian, amäni Sir E. B. Tylor, ɛ la ramëë ci ŋäc dööri ŋa̱c ɛn ɣöö no̱o̱ŋɛ ni mi ŋäc mi gɔaa kä Cääny kɔɔr Auguste Comte.
A. R. Radcliffe-Brown bä cɛ jelida mi bäraar kärɛɛw la̱t kɛ ruɔ̱n 1922.
La̱t ɛmɛ kärɔadɛ lotɛ ni la̱t Radcliffe-Brown,mëë lat ni "ŋäc dööri diaal"  kä ŋi̱i̱cɛ dho̱li duelgɔ̱rä dial kɛ jɛ Ro̱o̱l Linglieth kɛliw kɛnɛ ro̱l tin ruac kɛnkɛ.
Jɛn ŋäthɛjɛ ɛn ɣöö rieet ji wec tin dieel tin la̱a̱tkɛ rɛy ŋi̱i̱cä dööri dekɛ luäŋ kɛ mi riet kɛkɛ kä ŋäcni ti dee luɔc ŋuɔ̱tni Linglithni kɛnɛ Mɛrkɛmɛni kɛ kui̱ kä ɣöö kuëën kɛ ŋa̱c. 
Buɔ̱n gua̱thni kä ŋäc ŋi̱i̱cä dööri duëlgɔa̱ri ti ŋuan lat kɛni di̱t dääkädɛ ni kä ti nyin ŋuan. 
Naath kɛ nɛy ti ŋuan ti jäl ala puɔ̱ny kɛl. 
Wi̱i̱ da̱ŋ ŋuan — Massachusetts, Virginia, Pennsylvania, amäni Kentucky — ŋic kɛnrɔ̱ i̱ kɛ kɛn wi̱i̱ tin nyuäk kɛɛl kɛ maar wi̱i̱ni̱ tin ruac kɛ ɛ Liŋlith
Gua̱thni ti kɔ̱ŋ wi̱i̱ muɔ̱n,  ŋi̱i̱c ŋäcä dööri cɛ rɔ luɔc kä ŋäc mi dee kɔrɛ gur kä lɛɛr kɛ thiecni, kä ɛ kui̱ kä ɣöö ciaŋ ŋi̱i̱cä dööri cɛ rɔ rep ɛ lɔ̱ŋ kä Mɛrkɛmɛ amäni ro̱l Liŋlithni. 
Kɛ run bathdɔɔri 15 mëë kua Mɛrkɛmɛ je̱k ɛ ji Urɔp cukɛ tok ni ta̱a̱ mi cak kɛnni ciaŋ mi thia̱k mi cɔal i̱ Occident (mi lot ni Jɔk wec muɔ̱n), bä lotɛ ni ɣöö  "mi dɔ̱diɛn".
Tëë cirɔ la̱t kɛ ŋäc dööri,  cetkɛ cäät ëë ca la̱t kɛ kui̱ cuŋni ŋäcä dööri ɛ Claude Lévi-Strauss, latɛ ŋaknɔm mi lat ɣöö tidial wäkɛ nhiam kɛ kɛ duɔ̱p kɛl, kiɛ dääk kɛn ŋieec tin lat kɛ  ɣöö "thukdueli ti tekɛ caal" kɛnɛ "thukdueli ti /thil caal", tɔ̱tɔ̱ bä da̱a̱kɛ kɛ a ŋäc mi ro̱ŋ kɛ kui̱ caali tëë wal kä waa kɛ mi cakɛkɛ thin di̱t thuɔk dueel.
Bä, ŋäc nɛɛni tin lat ŋäc mi ro̱ŋ wi̱i muɔ̱n caa kɛ gak ɛ ŋieec dööri we̱cmuɔ̱n tin kɔ̱ŋ tëë tuɔkɛ rɔ kɛ run bathdɔɔri  19-kɛnɛ 20, kä nɛy tɔ̱tɔ̱ɔ̱ mat kɛn Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser, amäni Deleuze.
Thok dueel kiɛ thuk dueli kɛ bua̱n nath ti ci rɔ̱ mat kɛɛl kɛ mar kɛnɛ ciaaŋ mi dääk kɛ thuk dueli ti kɔ̱ŋ, kä dääk ɛmɔ dee nööŋ kɛ ciaŋ, kar-gua̱ndɔɔni, thok in ruac kɛ naath, ciɛŋ tee wal ti nyuakɛ, ciaaŋ kɛɛl, weec, ruac kuɔth amäni ŋäc nyuaakä wal tin ka̱m kɛ ji jua̱thni.
Nyuaak thuɔk duel laa no̱o̱ŋɛ ɣöö mi te nɛy tɔ̱tɔ̱ kɛ mi matkɛ kä ciaŋ ciɛŋnikiɛn, kar gua̱ndɔɔnikiɛn, tuk ca̱kdiɛn, caalkiɛn, dhɔr ciɛɛŋädiɛn, thok in ruackɛkɛ, ruac kuɔthdiɛn, caal gua̱ndɔɔnikiɛn, miethdiɛn, bieynikiɛn amäni cuŋ pua̱nynikiɛn.
Kɛ ta̱a̱ in ku thok rɔɔdɛ riet, döp ciɛŋä kä thokduel midɔ̱ŋ, döp ruac kuɔth, nɔmɔ kä tha̱a̱ŋ nath kiɛ kä thuk dueli derɛ naath ri̱t ɛ tokɛ ni kä ramkɛl ɛ wä kä thok dueel kɛ liw.
Tuk thuɔk dueel, mi ma̱a̱t kɛnijɛ kiɛɛ da̱a̱k kɛnijɛ, tuk thuɔk dueel mi cak kɛnijɛ ɛ jɛn cɔal i̱ tuk thuɔk dueel. 
Kɛ thok Liŋli̱thni mɛ thia̱kɛ ɛ wä ni däär bathdɔɔri 19, thok dueel lotɛ ni ji muɔ̱ɔ̱n kiɛ kuth gueyni  (mi lot ni ɣöö kɛn nɛy ɛtɔ̱ /ken kɛ nia̱ Kuricini̱ kiɛ /ken kɛn ni wä rɛy kuruciinä), cetnikɛ min lat kɛ ɛ Septuagint kä ta ethne ("Wi̱i̱") kä kɛ thok Hebrew lotɛ ni goyim "Wi̱i̱, kiɛ nɛy tin /ci tɔ̱ a Ji Hebrew kiɛ Ji Juuth".
Kɛ ruɔ̱n bathdɔɔri  19, riet ɛ mɛ cuaa be̱n ri̱t a la mi lot ni ɣöö " do̱r, jikɛ̈ɛ̈l, kiɛɛ weckɛl", mi lot ni ɣöö cɛ naath luɔc ni kä mëë lot ji Greek ɛ. 
ethnic, a. Kɛnɛ  n.") Ɛ teni ta̱a̱ lotkädɛ thin,  riet we̱e̱ckä derɛ pa̱a̱r kɛ thok dueel, bä derɛ lot ni weec mi cetkɛ wec in ciaŋ kɛ ɛ naath diaal.
Ɛ cäŋ bi thokdueel lɛni benraar ɛ bɛ cetni kɛ do̱r midi̱i̱t, ŋotɛ /cɛjɛ pe̱n ciöt in cɔal kɛjɛ ni ciɛŋä.
Cetni kɛ mëë caa la̱t ɛ Thomas Hylland Eriksen, ŋi̱i̱c kɛ kui̱ dööri ja̱a̱l kɛ jɛ ɛ rɛw ti di̱t amäni niɛɛ rɛy ni̱ni̱ ti̱ti̱.
Tekɛ kɛ buɔ̱n in jek jɛ kui̱ kɛl ɛn ɣöö mi cɔali dhɔɔr derɛ la jɛn in dee naath moc kɛ buɔ̱m rui̱ckä, bä, buɔ̱n ɛ mɔ deekɛn dhɔɔr la̱a̱t ala buɔ̱mdiɛn mi jek kɛnɛ kuak ti cet kɛ bääny, buɔ̱m amäni kapnhial in kap raan ɛ nii rɔ nhial. 
Buɔ̱n in cɔɔlrɔ i̱ la̱a̱t thuɔ̱ɔ̱kni guic kɛni ɣöö thukdueli deekɛ jakä ti guɛckɛ ni ciaŋ nath ee wal kɛnɛ ciaŋ ɛ thia̱kɛ ɛ cäŋ caa kɛ lɛn lat ɛ la thukdueli tee wal ɛ lɔ̱ŋ.
Mɛmɛ lotɛ ni ciaŋ ŋaknɔmä kɛ kui̱ dööri ti gööl cet kɛ min tekɛ tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni ti cetkɛ Mɛrkɛmɛ kɛnɛ Kanada, ala wi̱i̱ tin tekɛ mat dööri ti ŋuan ti gööl kä bäkɛ wi̱i̱ni tikɔ̱ŋ wi̱i̱muɔ̱n ti cetkɛ wi̱i̱ tëë caa kɔn ruac kä Caribbean kɛnɛ South Asia.
Min diɔ̱kdiɛn, ɛ buɔ̱n in cirɔ jek ɛn ɣöö bikɛ buɔ̱m kuäärä kɛnɛ ria̱ŋ ka̱p rɔ̱diɛn. 
Cuu Barth wä nhiam kä Weber kɛ ta̱a̱ in lat kɛ ni ciaŋ dööri. 
Göörɛjɛ ɛn ɣöö derɛ rɔ da̱a̱k kɛ ŋi̱i̱c ciɛŋä ciɛŋni min lat jɛ ɛn ɣöö ciɛŋ kɛ bua̱a̱n, kä thokdueel ɛ jɛn kɛl in no̱o̱ŋ naath gua̱th kɛl kä ɛ jɛn woc ciɛŋ dääkä bua̱a̱ni tin te thodueel. 
Cuɛɛ mat kɛ gue̱c in guic Joan Vincent ɛ jɛ ɛn ɣöö dhɔɔr kiɛ thokduel dejɛ nööŋ ɛ la mitɔt kä dejɛ jakä di̱t bä kɛ kui̱ kä ɣöö derɛ luɔt kä ɣöö te naath gua̱thkɛl kulɛ nyoth. 
Bua̱n thukdueli caa kɛ ben guic ɛ la mat guäthä kɛl mi /ci mɔ a mar. 
Cäätni diaal tin mat kɛ ti̱ti̱ gua̱th kɛl kɛɛ  primɔdiɔlidhim, ɛthɛnciɔlidhim, pɛrɛniɔlidhim, kɔnithtra̱ktibidhim, mɔdɛnidhim, amäni inithtrumɛntɔlidhim.
"Ɛthɛnciɔl primɔdiɔlidhim" ŋotɛ wëë kɛ mi̱ latɛjɛ  ɛn ɣöö ɛthnithiti ɛ mi̱ bum ɛlɔ̱ŋ rɛy teekä, ɛn ɣöö ɛthnithiti lenye ciaaŋ nath kɛɛl kä ɛn ɣo̱o̱ /cɛ rɔɔdɛ gɛr kärɔa.
"Kincip primɔdiɔlidhim"  latɛ ni̱ ɣöö ɛthnik kɔmiunitini̱ kɛ ji̱ maarä ti̱ ci̱ pekdiɛn rɔ rep, bɔ̱kɛ ɛ la thokduëël kiɛ ji̱ ciëŋ, ɛn (thokdiɛn, ka̱lcɛriɛn, ŋa̱thdiɛn kɛ Kuoth, ciɛŋkiɛn tëë wal) caa kɛ la̱t ɛ la kɛl mi̱ nyooth ni̱ ɣöö tä kɛ kɛ riɛm kɛl.
"Geertz primɔdiɔlidhim", ɛ mi̱ caa nööŋ ɛ anthrɔpɔlɔjith Clifford Geertz, latɛjɛ ɛn ɣöö naath kɛ ta̱a̱ in wen  laa kɛn laa tä kɛ buɔ̱m ɛ la "ti' caa ka̱mkɛ" ciee kɛ riɛm in matkɛ, thok, gua̱a̱th ciɛɛŋä, kɛnɛ ka̱lcɛri̱ ti̱ gööl.
Smith (1999) cɛ dup da̱ŋ rɛw da̱a̱k: "kɔntinuath pɛrɛniɔlidhim", mi lotni̱ ɣöö tëë kɛ wi̱i̱ ti̱ ci̱ kɔn tä thi̱n kɛ pek mi̱ bäär kä  "rikarɛn pɛrɛniɔlidhim", lotɛ ni̱ ben nhial, däk kɛnɛ lun wec jɔk mi̱ ci̱ ciaaŋdɛ ëë wal luny thi̱n.
Ɛn guec ɛmɛ latɛ jɛ ɛn ɣöö ɛn luɔt ɛthnithiti ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ laa naŋkɛ ɛ gurupni̱ ji̱ thiathɛkä kɛ ɣöö bi̱ kɛ kuak ku lɛ jiäk ciee kɛ ria̱ŋ, buɔ̱m, wec kiɛ kuär rɛy wec ɛ ci̱ raan ɛ nhɔkɔ.
"Inithtrumɛntɔlith pɛrɛniɔlidhim", gua̱a̱th in guɛckɛ ɛthnithiti ɛ la duɔ̱ɔ̱r mi̱ bum mi̱ dëë ŋic nɛy ti̱ gööl kɛ pek, latɛ jɛ bɔ̱ ɛn ɣöö ɛthnithiti ɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ da̱a̱kɛ ni̱ ciaaŋ nath, mi̱ lot ni̱ ɣöö ɛn ɛthnithiti ɛ jɛn ca̱p in laa rialkɛ ta̱a̱ nath i kä kɛ jɛ.
Kɛ ruac Donald Noel, ɛthnithiti ithtratipikɛciɔn bɛ ben ɛ ni̱ mi̱ caa ɛthnik gurupni̱ ti̱ gööl mat gua̱a̱th kɛl, kä ɛ ni̱ mi̱ kɛn gurupni̱ tɔ̱tɔ̱ nhɔakɛ ɛthnik gurupkiɛn tin wen, kööŋ, kɛnɛ bum kuärä ti̱ ŋuan rɛydiɛn. 
Mi ŋot naath kɛ wɔ̱ kɛɛ thio̱ri duŋ Noel, bɛ dhil tä dääk rɛy kuäärä kɛ ɣöö dääkni̱ ɛthnik gurupni̱ ku lɛ ben nhial.
Döör ti gööl tɛ̈ɛ̈r kɛ baaŋ tin kɛl tɔ̱, ciä  buɔ̱m kiɛ gër naath, kiɛ dhök kuak ni, ciä ria̱ŋ kiɛ muɔ̱n tin cieŋ naath thin.
Latɛjɛ ɛn ɣöö do̱r laa lap kɛn nɛy cieŋ kɛɛl kɛ ta̱a̱ nɛyni̱ tin naath, kääp kɛn ciaaŋ ɛmɔ kɛ ɣöö ɛ jɛn tëk in tä nɛy ti̱ tä gua̱a̱th kɛl. 
Rɔm kɛnɛ thi̱n ɛn ɣöö a /ken naath rɔ̱ ni̱ mat kɛɛl ɛ la wec ni̱ wal, nɔmɔ /ciɛ jɛn in jak naath kä bi̱ tä kɛɛl gua̱a̱th mi̱ di̱i̱t.
Tha̱a̱ŋ nath ti̱ la ɛthnik gurup, kui̱c in ɛmɛ kɛɛliw, lat kɛnɛ ɛn ɣöö wɔ̱ ka̱lcɛrä kɛ ɛɔ̱ nhiam kɛ gua̱a̱th mi̱ bäär, ɛ cieŋɛ min lat anthrɔpɔlɔjithni̱  jɛ ɛn ɣöö ri̱w lätni̱, ŋa̱a̱ri̱, kɛnɛ ciɛŋ, nyoothɛ jɛ ɛn ɣöö ŋot nath kä ciɛŋ tëë wal päär kɛ bɔ̱ kɛ ti̱ pay tuɔɔk ti̱. 
Bëë kɛ kui̱i̱ kä ɣöö tëë kɛ "ka̱lcɛr".
Ruac ɛmɛ bëë nhial kɛ ɣöö baa ku lɛ lar i̱ ɛn ciaaŋ jieek Aprikan Amɛrikani̱ kɛnɛ näk dieeli wec Amɛrika tuɔɔkɛ kɛ kui̱i̱ kä ɣöö bi' nɛy diaal lɔar.
Ri̱w thaanytithni̱ tëë ŋa̱ckɛ kɛ jɛn pek ëë wal ci̱ kɛ bën nhial kɛ ruac mi̱ lat ɣöö döör kɛ gööl kä rami̱ bo̱r bumni̱jɛn.
Ɛn ɣöö kua nɛy tin ca̱a̱r tin tä kä Amɛrika lɛ moc kɛ ta̱a̱ mi̱ giɛŋkɛ ni̱ kɛ kui̱i̱ ciɛŋädiɛn ɛ la nɛy ti̱ /thiɛl riet, cuɛ jɛ lar ɛn ɣöö caa kɛ dhal ɛ ɣöö dee kɛ rɔ̱ mat kä ka̱lcɛr Amɛrika.
Cu kɛn ɛ ŋak bɔ̱ rɛy Rëciɔl Puɔrmëciɔn kä Amɛrika ɛn ɣöö thio̱ri kɛ kui̱i̱ nɛyni̱ tin la ji̱ wec nööŋkɛ jɛ ɣöth ëë laa ɣöth kɛ nɛy tin kä cua lat bɔ̱ ɛn cuɔ̱c ëë ci̱ cuuc kɛ nɛy tin /cia̱a̱ nɛy tin bo̱o̱r kä Amɛrika.
Athimilëciɔncɛdiŋ, ta̱a̱ gɔɔyä ka̱lcɛrä ji̱ da̱a̱wec kɛ ɣöö baa ku lɛ mat kɛ ji̱ kɛ /kenɛ lät kɛ tha̱a̱ŋ nath kɛ ɣöö /caa naath dee la da̱a̱k kɛ biɛɛlkiɛn, duŋdɛ ɣöö cɛ gɔaa kɛ tha̱a̱ŋkiɛn. 
Cu kɛ ben mat kɛ jiëc "wec" nhial mëë ci̱ kek wi̱i̱ni̱ mat (kiɛ dee mat) kɛ këk wec.
Wi̱i̱ da̱a̱wec, bɔ̱, mat kɛn ni̱ pek nɛyni̱ tin caa kɛ̈k jɔ̱ɔ̱r rɛy te̱e̱k wec kɛɛ luɔt kiɛ dɔ̱diɛn.
Wi̱i̱ ti̱ ŋuan rɛydiɛn laa tuɔɔkɛ kɛ kɔr gua̱thni̱ da̱ŋ rɛw ti̱ ci̱ tuɔɔk, kɛl dɔ̱ŋ derɛ laa mi̱ pay wi̱i̱ kamdiɛn moc kɛ kek ti̱ caa kɔn kɛɛr ni̱ wal a /ken kumɛ ni̱ cop, kiɛ mi̱ pay nɛy tin kuiyni̱kɛn wi̱c ɣöth ku kɛ lɛ wɔ̱ kä ta̱a̱ ëë wal.
Wi̱i̱ ti̱ ciee kɛ United Kingdom, France kɛnɛ Switzerland  tä kɛ gurup mi̱ rɛlrɔ kɛ ta̱a̱ in caa tääthni̱kɛ kä matkɛn ŋäc kɛ ta̱a̱ ëë ɣöth kɛ kɛ, min ci kɛ ku lɛ jakä baa kɛ cɔl i̱ "ka̱lcɛri̱ ti̱ ŋuan rɛydiɛn" ɛlɔ̱ŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k.
A cieŋ ni mee dek diɛn kɛ rɔ la ruac naath ni ciaŋ i̱ ɛ duuŋ naath dial, ruacni kumɛ ti riet kɛ rɔ̱ gua̱th kɛl, tiɛt kɛ kɛ gua̱th kɛl luthɛ, ci dhör kiɛn rɔ̱ ruɔl gua̱th kɛl mi diit.
Ɛ ŋuot Weber (1864_1920), döör kɛnɛ thuk duëli ca kɛ tok kɛ nen ɛ la rɛw ti tä göli.
Kɛ ta̱a̱ in de ŋuic ni jɛ, ɛn ruic wec cɛ dä nyɔk ni ŋiec thuk dueli kiɛ biɛl naath ɛ ni ɣöö derɛ nyuɔth ni naath ŋuɔ̱t cuŋ ni ti dä nɛy dial mat kɛl.
ƐN cɛntäri̱ in 19diɛn cu cär thiathɛni̱ ben kä bi̱ ji̱ wec rɔ̱ ruac, mëë caa ruac kɛ kui̱i̱ dööri mat kä nacɔnɔlidhim, kɛ nhiam ɛ ji̱ thio̱rini̱ wec German amäni̱ Johan Gottfried von Herder.
Kɛn diaal cu kɛ ca̱r ɛn ɣöö bi̱ kɛn pan-ethnik nhɔk, mi̱ lot ni ɣöö kɛn kumɛni̱ tɔ̱tɔ̱ go̱o̱rkɛn ni̱ piny mi̱ caa kɔn ciɛŋ ɛ ji̱ German.
Ruec wi̱i̱ni kɛ buɔ̱m kä Asia kɛ ruɔ̱n bathdɔɔri ti 20 ca päl, kɛ kui̱kä ɣöö wi̱i̱ tin ŋuanikɛn ɛn rööl ɛmɔ wä kɛn kɛ mi cuŋ kɛn kärɔ̱.
Wi̱i̱ ti ŋuanikɛn kä Yurɔp cetkɛ France kɛnɛ  Switzerland, /cikɛn thuk ɛnaŋ kɛ kui̱ dööri tin ruac kɛnkɛ kɛ buɔ̱m.
Kɛ gua̱th e ku ji Yurɔp wi̱i̱ dial ka̱n, ɛjɛn cuɔ̱pdiɛn bä Cam Mɛrkɛmɛ
Nyuuth dööri kɛɛ thurɛni jakɛ naath kä tekɛ ŋäc midi̱i̱t ka jakɛ naath kä guɛc kɛ ciɛŋ ti gööl ɛ waa mi pa̱a̱r kɛkɛ.
Ŋi̱i̱c ciɛŋni thukdueli ti pa̱a̱rkɛ jakɛ nɛy tin ŋieeckɛ kä ŋäckɛn gua̱th ti gööl amäni nɛy ti gööl bä.
Mi go̱o̱r ŋieec thuk ti gööl ti gɔa̱rkɛ, la ŋieec ɛ la go̱r ɛn ɣöö bikɛ ka̱n ni thuk tin jek kɛnkɛ kä nɛyti kɔ̱kiɛn a /ci mɔ a pua̱nykiɛn kɛn ŋieec. 
Thiecni lakɛ a kɔapkɛ kä bakɛ gɔa̱rpiny ni walɛ, kɛ kui̱cɛmɔ jakɛ thiecni̱ kä wä ɛ gɔaa a /thil mi ca woc thin kä jɔw amäni gɔa̱r in ca gɔ̱rjɛ. 
Ɛ cäŋ caa kɛn tɔ̱tɔ̱ diaal la̱th lät, /thilɛ ŋi̱i̱c mi dee met thil mi matɛ thin ɛ la jɛn kärɔa. 
Nɛy tin nööŋ kɛ thuk ni ciɛŋä thieckɛkɛ ɛn ɣöö deekɛ ji thukni ti cetkɛ kɛ ŋa̱c ɛ la nɛy tin la ji thuɔkduel mi dɔ̱ŋ mi cuɔ̱ŋkɛ kɛ thäp. 
2010) nyothɛ jɛ ɛn ɣöö ontological kɛnɛ epistemological tin /caa mal luäŋ kɛ jek kɛ ŋi̱i̱c thukdueli.
Ŋieec tin gɔa̱rkɛ gɔa̱a̱r tin latkɛ ciɛŋ bumä kɛnɛ tɛɛr bumä rɛy nɛɛni tin görkɛ thuk ŋäcä kä guɔ̱ɔ̱r kɛ ciɛŋ tin nyoth ɣöö ŋäc kɛnɛ buɔ̱m tekɛ kɛ päär. 
Thurɛ dee jakä te thin kä dee tɔ̱w ɛ la mi nɛ̈nkɛ wi̱i̱muɔ̱n bä, dee jɛ jak kä nɛ̈nkɛ kɛ guec raam kɛl in lat jɛ kɛ cäätnikɛ ti ŋäc ni jɛn. 
Ciaŋ kä ɣöö thurɛ min caar raanɛ ni ciaŋ rɛy cärikɛ nyoth ŋäcɛ ɛn ɣöö ku gaat ti tɔani jɛ lat ɛ la la̱t mi bä ni kärɔaadɛ ni nhial. 
Ŋieec ciɛŋni dööri kɛnɛ thukdueli ɛn nini ti̱ti̱i̱ lät kɛn ti ŋuan ti gɔw kɛ kui̱ go̱rä thukni kɛ kui̱ dööri.
Gɔa̱r kɛ kui̱ thukdueli bä cɔalɛ "gör thukni." 
Ni ciaŋ ŋäc ciɛŋni nɛɛni ti gööl laa göörɛ ɣöö dee raan tekɛ ruɔ̱n kiɛ run do̱o̱r mi ci mɔ a do̱rɛ, kä derɛ cieŋ kɛ ji dhɔar ɛmɔ kä derɛ tekdiɛn co ŋa̱c kɛ ciaŋ in cieŋ kɛ kɛ. 
Benedict kɛ ciaŋ ëë cieŋ kɛ jɛ kɛ ji Southwest Zuni pueblo ɛ jɛn ciaaŋ ëë dee lar i̱ ɛ jɛn moc jɛ kɛ ŋäc midi̱i̱t. 
Ni ciaŋ ŋi̱i̱c kɛ kui̱ thuɔkduel kɛl mi dee guɔ̱r ni ɣöö dee ŋa̱c idi ɛn ŋi̱i̱c ɛmɔ laa gurɛ ni ŋi̱i̱c mi ca la̱th lät ɛn ɣöö baa guɔ̱r ni ciaŋ dhɔar ɛmɔ, ciɛŋ muɔ̱ndiɛn, amäni ciaŋ in cieŋ kɛ kɛn nɛy ɛ tɔ̱ɔ̱ tɛ ŋieec kɛ ciɛŋkiɛn tɔ̱, amäni ciɛŋ nhielikiɛn, bä kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni lakɛn ta̱a̱ mari ji thuɔkdueel ɛmɔ laa nyooth amäni gua̱th tin cieŋkɛ thin. 
Mar kɛnɛ ri̱i̱c ciɛŋä (min mat run ri̱i̱cä, ri̱c, dääk wutni kɛnɛ män, mat bua̱ni, thukdueli ɛ wäwä,  mi tekɛ thin) la mat kɛ kɛ thin ni kɛn diaal. 
Lät ri̱i̱cä, lätikä kuthni, kɛnɛ lät kuoothä tin kɔ̱ŋdiaal kɛ kɛn tin nyoth jɛ ɛn ɣöö dee thukdueli ŋa̱c ɛ ŋieec kɛnɛ gɔa̱a̱r kä dekɛ cu tekɛ gua̱a̱th mi dekɛ la jiekɛ thin, gua̱th mi dee ŋa̱c ɛ nɛy tiŋuan. 
Kɛ cäät, rɛy bunä mi tekɛ nɛy tiŋuan, mi te kuntak kɛ luɔt ruac, derɛ gɔaa ɛ lɔ̱ŋ ɛn ɣöö dee raan ɛ cu ŋa̱c ɛn ɣöö derɛ lot ni ŋu (dɔ̱ŋ derɛ tekɛ luɔ̱tni ti kɔ̱ŋ).
Geertz, më gotɛ kɛ mi gurɛ ŋuɔ̱t ciɛŋni dööri më tëë lät, bä cuɛ wä raar rɛy ŋuɔ̱tni la̱tɛ kä ruacɛ dup ti ŋuan nikɛn kä dup la̱t ti ciɛwciɛɛw. 
Gɔa̱r kɛ kui̱ ciɛŋni cɛ luäk ɛlɔ̱ŋ kɛ no̱o̱ŋ la̱t mi pay tok kɛ ŋi̱i̱cä ciɛŋni kɛnɛ kɛnɛ kui̱ ŋi̱i̱cä ciɛŋni dööri ɛ laa kɛ a cɔalkɛ i̱ lät ni̱ni̱ ti thia̱kti̱, ti̱ la̱a̱tkɛrɔ̱, ruacni gɔ̱rä, nyin cäätni kiɛ cuŋ kuakni, bä, kä inɔ, tëë ca gɔ̱r cukɛ luäk ɛ lɔ̱ŋ kɛ mi nööŋ kɛ ŋäc ciɛŋni kuärä kɛnɛ lät tëë lot ni ŋi̱i̱c ciɛŋni dööri kɛnɛ lät kiɛn. 
Kɛ kui̱ kurä min jɔak ɛmɛ, gɔa̱r kɛ kui̱ ciɛŋä nath cuɛ ben ɛ mi guɛckɛ ɛ lɔ̱ŋ ɛ nɛy ti ŋuan kä guic kɛn ɣöö ta̱a̱ inla ŋieec ciɛŋni laa guic ni ɣöö dekɛ ciɛŋ dööri kɛnɛ thukdueli la̱t nɛy ti kɔ̱ŋ idi ɛ /caa kur ɛ kɛn ɛn ɣöö nɛy tɛ ŋieec kɛ ciɛŋkiɛn tɔ̱ kualɛ wee kɛ mi ŋa̱c kɛ ni ciɛŋkiɛn kä /caa dee cu latni ɣöö caa ciɛŋkiɛn ku thuŋ thuk kɛ ŋäc. 
Cetkɛ luɔt ciɛŋni dööri min ca lat kä ca lat nikä ti nyin ŋuan kɛ kui̱ ciɛŋni tin nyuakɛ ɛ naath, ŋa̱thdiɛn, amäni thuk tin ruac kɛ kɛ, kä ca gɔ̱r ɛ  Harris, (1968), amäni Agar (1980) cukɛn ɛ ŋa̱c ɛn ɣöö ŋi̱i̱c ciɛŋni mi thuɔ̱k bee raar kɛ la̱t mi gɔaa kɛnɛ gör thukni mi ro̱ŋ. 
Ŋi̱i̱c ciɛŋni ni Sam Ladner ŋakɛ ŋaknɔm rɛy buɔkdɛ ɛn ɣöö mi gööri ɣöö bi köök ŋa̱c ɛ gɔaa amäni tin go̱o̱r kɛnkɛ, görɛ jɛ ɛn ɣöö bi naath wä kɛ ŋi̱i̱c in ca lat ɛ ŋieec dööri. 
Kɛ min guic naathɛ ni ciɛŋ tin dap kɛ naath kä pith naath thin, kɛ ɣöö nɔ, ŋi̱i̱c dööri derɛ naath jak kä ŋäc kɛn ɣöö ɛŋu dee kɔak ko̱kämɔ. 
Duɔl  Ethnographic Praxis in Industry (EPIC) ɛ ca̱a̱t kä mɛ caa la̱t wanɛ mɛ. 
Jaber F. Gubrium kɛnɛ James A. Holstein's (1997) kä wargak ëë ca gɔ̱r,  lat kɛn ɣöö thok in pay tuɔɔk kɛ rɛy lätni, latɛ ɣöö ŋi̱i̱c dööri dee nööŋ kä kɛɛ ruacni lätni. 
Inɔ bä, Fine latɛ ɣöö ŋieec tin görkɛ thuk kɛ kui̱ dööri /cikɛn ciaŋ in görkɛ ni̱ thuk guur cetni kɛ min lat kɛnɛ, kä kɛ thuɔ̱kdɛ, lät kɛn ti /caa rɔ̱ lot kɛ gör thukni kä tha̱ŋkiɛn dee kɛn jieek kä ɣöö dekɛ ŋa̱c. 
Ŋotɛ kɛ mi latɛ ɣöö cär tin carkɛ  gɔw kɛ kui̱ kä ɣöö rɔm kɛn ciaŋ la̱t in gɔaa thin, ciaŋ mi dee ciɛŋ ti dee ciaŋ thil ŋäth nööŋ rɛy la̱t diɛn. 
Ŋut ŋi̱i̱ca kɛ kui̱ dööri lat kɛn ɣöö ŋieec ciɛŋni dööri tekɛ kɛ mat kɛ ŋieec ti kɔkiɛn ti ŋuan amäni nɛy tin guɔ̱ɔ̱r kɛ ɣöö de̱e̱ ɣɔɔdan tek idi, kä kɛ ɣöö inɔ, go̱rɛ jɛ ɛn ɣöö ŋieec deekɛ tekɛ mat mi gɔaa mi dekɛ ŋi̱i̱c la̱tdiɛn la̱t kɛ luth. 
Nɛy tin laa görkɛ thuk lakɛn ti tɔ a thuɔ̱ɔ̱k ɛ kän kä bakɛ jak kä thuɔ̱ɔ̱k. 
Kɛ thuɔ̱kdɛ, ŋi̱i̱c ciɛŋni dööri derɛ thuɔ̱k bäl rɛy la̱tdɛ kɛ ɣöö /thilɛ jɛ ŋäc mi röŋ. 
Ji kuecieŋ, tin cɔal kɛɛ nɛy tee nhiam, a la nɛy tin jiek kɛ nikɛ wi̱i̱ diɛn ɛ nɛy ti kɔ̱ŋ, kɛn kɛ nɛy ti tekɛ ciaŋ mi rɛlrɔ kä ciɛŋ dööri ti kɔ̱kiɛn, bä, kɛn lakɛn a cieŋ dhɔɔriɛn mi ruac kɛ kɛ ɛ nɛy ti ci dhɔɔriɛn mac kɛ buɔ̱m ɛ caa dhɔɔriɛn nyuɔ̱ɔ̱r ɛ do̱r mi göl kɛ buɔ̱m. 
Naath ni ciaŋ lakɛ a lat kɛ i̱ kɛ "Ji kuecieŋ"  mi ŋot kɛn kɛ mi rɔm kɛn ciaŋdiɛn ëë wal thin amäni ciɛŋ ti mat kɛ kɛ nɛy ti kɔ̱kiɛn ɛn rɛy dhɔariɛn ɛmɔ. 
Ji kuecieŋ, ŋotkɛn ko̱o̱r kɛ nɛy tin wuɔc kɛ ciɛŋkiɛn, nɛy tin wuɔc kɛ kɛ wi̱i̱diɛn kɛ buɔ̱m, nɛy tin wuɔc kɛ ciɛŋ ko̱kädiɛn kɛ kuak, thukiɛn, ŋäcdiɛn amäni kuak ciɛŋnikiɛn tin ku ciaŋdiɛn lɛ jakä tek. 
Dieel tin cɔal kɛ rɔ̱ i̱ Ji kuecieŋ wi̱i̱muɔ̱n dekɛn ɛ  tanydɔɔri ti̱i̱ 250 ɛ wä kä 600.
Kɛ min dëë nyoth ɛ la gurup, riet ni̱ diel ni kɛɛ nhiam baa jɛ ben la̱th rɛy ruac ji̱ Yurɔp tëë ku jɛ lɛ naŋ kɛ ɣöö bi̱ kɛ dieel Amɛrika ku lɛ daak kɛ nɛy tëë ciaŋkɛ ɛ jiek ɛ la Aprikani̱
Kɛ ruɔ̱n 1970ni̱, ɛn riet ɛmɔ cuaa la̱th ɛ la mat cuɔ̱c, rik, tëk mi̱ bɛc mëë caa jiäk ɛ nɛy tëë caa pɛc wi̱i̱ni̱ diaal.   
Ɛn nɔmɔ derɛ ŋot ni̱ thi̱n gua̱a̱th in ci̱ pek dieeli̱ ŋuan a lenye ni̱ pek nɛyni̱ tin kɔ̱ŋ tin  cieŋ kɛɛl kɛ kɛ; min tä thi̱n ɛ jɛn ɣöö tä gööl thi̱n ti̱ tä kɛ dääk kɛ ŋuɔ̱t nɛyni̱ tin /cia̱a̱ dieel.
Ruac mi̱ caa ka̱m raar ɛ United Nëciɔn kɛ ruɔ̱n 2009 mi̱ caa gɔr ɛ Thɛkrɛtariɛt kä Pärmɛnɛnt Puɔram kɛ kuii̱ Ruaacni̱ kɛ kui̱i̱ Dieeli̱ cɛ gɔ̱r i̱: "Kɛ run ti̱ kur, ɛ tuɔɔk ni̱ kɛ gua̱a̱th ëë pɛ̈ɛ̈ckɛ ni̱ kɛ, ka̱a̱p kɛ ni̱ wec, kiɛ la̱t, kɛn dieel wec ci̱ kɛn buɔ̱m nyoth gua̱a̱th ëë laa mac kɛ wi̱i̱ thi̱n, bi̱ kɛ rɔ̱ ka̱m nɛy tëë ruic, kiɛ bi̱ kɛ rɔ̱ɔ̱diɛn liŋ kɛɛ kumɛ wec, ɛn nɔmɔ nyoothɛ ni̱ min go̱o̱rkɛnɛ kɛnɛ lua̱ŋdiɛn kɛ ɣöö dee kɛ cieŋ kärɔ̱ kä dëë rɔ̱ ruac kärɔ̱."
Kɛn nɛy ɛ ti̱ caa kɛ nɛn ɛ nɛy tëë laa gɔ̱ɔ̱r ruaacni̱ kɛ kui̱i̱ teekä  mëë wal ɛ la kɛn kar ji̱ Greecɛ, kiɛ nɛy tëë wal tëë took cieŋ kä Greece a /ken ji̱ Greece ni̱ ben.
The Crusades (1096-1271) tɛ̈r kɛ kɛ ni̱ kɛ jɛn ɣöö baa ko̱r tɛr ɛ ji̱ Kuɔth kɛnɛ nɛy tëë ci kɛn kɛ guic ɛ la nɛy ti̱ la̱a̱t jiekni̱.
Kuɛ laa ɣöö, ɛn buɔ̱n kua̱ri̱ cu kɛ lat ɛn ɣöö dëë wec käp kɛ "duɔ̱ɔ̱p ŋuɔ̱tni̱" mi̱ ci̱ nɛy tin /cia̱a̱ Kuricini̱ ɛ lo̱k ɛn ɣöö bi̱ kɛ rɔ̱ liŋ kɛ duɔ̱ɔ̱p Kuriciinä kɛnɛ ta̱a̱ ŋuɔ̱tni̱ ji̱ Yurɔp.
Kɛ 14th kɛnɛ 15th kɛ kɔr ruuni ti kua̱r, cuu ji wec ɛ la nɛy tin kualɛ ca̱a̱t kɛ kɛ Canary Islands, tin cɔali Guancheɛ 
Kɛ ruɔ̱n 1402, cu Spanish ɛ tok ɛlɔ̱ŋ kɛ mi mac kɛn kä ruac kɛn muɔ̱n tin tä wuɔ̱thni kiɛri.
Cuu nɛy te ruac kɛ da̱k nöŋ kɛnɛ jua̱th rɛy ji Guanche, mi cuu ŋiec diɛn kɛ rɔ̱ kɛnɛ ciɛŋ kiɛn jakä bath.
Cet kɛ mee ca lat ɛ Robert J, Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt, kɛnɛ Tracey Lindberg, ca ruacni kuɔth te ca riali kä kɛ jɛn gua̱th ɛmɔ "kä nyuoth kɛ ruic e ruac kɛ ni nɛy tin cia̱ krithtini kɛnɛ nɛy tin cia̱ ji European kä mac kɛ muɔ̱n kiɛn kɛnɛ cuŋ kiɛn,"
Kuer wuni Spain ni Ferdinand kɛnɛ kuer meen ni Isabella ci kɛn Christopher Columbus jur, me ca ja̱k kɛ ruɔ̱n kith kɛl widɛ kur ŋuan widɛ jiɛn be ŋuan widɛ rɛw, kä bɛ ruic kɛ buɔ̱m kɛnɛ muɔ̱n tin pay naath cieŋ thin nöŋ piny ruicä Spanish.
Alexander cɛ Spain käm muɔ̱n te ca jëk kä ci naath cieŋ thin mi cɛ  jɔɔc ɛn ɣöö thiɛlɛ krithtin ni ci kɔn cieŋ thin ɛ la nyin kiɛn.
Kɔnkui̱thtɛdɔri̱ ɛn gua̱th ɛmɔ dual  kɛn i̱, mi̱ caa lär nɛy tin la Die̱e̱l dɔ̱ŋ bi̱ kɛn Kiri̱thianɛti̱ cu nhɔk, mëë kän la̱th lät ɛ ŋuɔ̱t kɛ jakä ɣöö ba muɔ̱nnkiɛn mac kɛnɛ  kuël kuakni̱ kiɛn tëë tekɛ kɛ kɛ.
Kɛ ɣöö ci̱ kɛnɛ wii̱c Kɛthölik ni̱ kɛ rɛy 1493, England cuɛ pa̱a̱r cie la̱t Pi̱rɛɛny kɛ 'kɛ-luɔcdiɛn nyɔk' kɛ Dɔktri̱i̱n nyin Di̱thkörberi̱ kɛ la̱tdiɛn kɛ tin nhɔk kɛnɛ rɛy  ko̱lönialni̱ kiɛn.
Teeri̱ muɔ̱ɔ̱n cua la̱t ɛ mi̱ cua kɛ̈k kɛɛ thi̱i̱mbuɔli̱ "palkuthni̱ guäŋni̱ mi̱ ca jiek" tin cua la̱tkɛ ɛ nɛy tëë ruackɛ kɛ buɔ̱m kɛ nyuɔ̱thdiɛn i̱ ɛ munda. 
Rɛy 1774, Kɛptɛn Jiɛmi̱th Kook cuɛ ɣɔ̱n kɛ lääri̱ mun I̱thpani̱c i̱ ɛ mun Taɣai̱ti̱ kɛ wuɔ̱cdɛ kɛ nyinkiɛn ti̱ ca kɛ̈k kɛnɛ kɔrɛ cua kɛ̈ɛ̈k Ji̱ Liŋlie̱th yiath piny gua̱a̱thni̱kiɛn.
Ŋäc ɛmɔ cua jakni̱ ca̱r i̱ muɔ̱n tëë ka̱n la̱t kɛ ta̱a̱  ŋuɔ̱tni̱ muɔ̱n Yurɔpiani̱ mëë cua apprubid ni̱ tëë ca lëp ji̱ Yurɔpian ko̱lönaidhɛciɔn.
Mi̱ cie 'rui̱c' duŋ ko̱lönaidhɛciɔn cuɛ ben la mi̱ cua yiath piny rɛy ŋuɔ̱tni̱ mi̱ bi̱ la̱t kä cua mat piny kam Yurɔpiani̱ ko̱lönial pawɛri̱, cua ca̱a̱p ti̱ luɔtkɛ ni̱ ɣöö kɛn muɔ̱n Di̱e̱e̱li̱ bɛ ŋot kɛ mi̱ rëpni̱ na̱ŋdiɛn kɛ pɛ̈th.
Pek in dë mar ŋuadiɛnDi̱e̱e̱li̱ kɛndial wecmuɔ̱ɔ̱n cuɛ bɛ̈c ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba kɛ ruɔ̱ɔ̱l, cu dääkdiɛn jeik bumɛ ɛlɔ̱ŋ kä amääni̱ tin gɛɛrɔ̱ kɛnɛ ɣöö thiɛlɛ data ti̱ ro̱ŋ te thi̱n kɛ kui̱ kuenä nath.
Nɛmɛ cuɛ määni̱ mëë cua pek mi̱ tɔt jiek mi̱ 5,000 nɛy ti̱ cua ŋa̱c kä wi̱i̱c ti̱ 72.
Ɛ tha̱a̱ŋkiɛn naŋkɛ kɛ kä puɔ̱puleciɔni̱ kɔ̱kiɛn kiɛ ci̱ kɔn tekɛ gɛ̈ɛ̈ri̱ ti̱ ŋuan rɛydiɛn.
Kä ŋuan ɛ di̱i̱t ɛmɔ kɛnɛ ŋuan buni̱ dööri̱ cua jɛn mi̱ tekɛ modɛrn ɛlɔ̱ŋ, wi̱i̱c Apri̱kani̱ tin cuŋ kärɔa  rɛydiɛn tekɛ kɛ nɛy ti̱ gööl ti̱ ŋuan rɛy gua̱th ni̱, ciɛŋkiɛn kɛnɛ lääk leeni̱ kiɛ ka̱k-kɛɛliɛn ta̱a̱ teekä diɛn jɛn kɛɛliw ca kɛ ciɛŋ ɛ ji̱äk kä ca rɔ̱ koc kä ta̱a̱ thiathɛkä mi̱ ci̱ ko̱k kɛnɛ ta̱a̱ kuilkanä duŋ ji̱ wec kiɛ ekɔnömik i̱thtra̱kciɛri̱.
Kä tëë ci̱ tuɔɔk kä ca lat ɣi̱thtörikal kɛnɛ kɔlönaidhɛciɔn duŋ Ji̱ Yurɔpian mëë lätrɔ kä rɛy Die̱e̱li̱ Ameri̱kani̱ kɔmmieni̱tini̱ kɛɛliw rɛydiɛn cuɛ thuɔ̱k ɛ la mi̱ ji̱äk, kɛ guäc rueëcni̱ ti̱ ŋuan cua thɛm i̱ cu ŋuan ëë di̱i̱t mëë te thi̱n thiɛl mi̱ tuɔɔk kɛ jua̱th, kuën muɔ̱ni̱ kɛnɛ ciɛŋ ji̱äk.
Rɛy wi̱i̱cni̱ thɔthɛrɛn duŋ Öadhaka (65.73%) kɛnɛ Yukatan (65.40%), kä cu pek in ŋuani̱ jɛn cua kɛnɛ Di̱e̱e̱l, cie mëë ca lat raar rɛy 2015.
Kä latdɛ i̱ "Indian" kɛnɛ "Ethki̱mö" cu kɛnɛ ti̱ cua lat  kɛ lat mi̱ ji̱ääk rɛy Kanada.
Mëë cua ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ ɛ gër Aböriji̱nal Appɛɛri̱ kɛnɛ Nɔrthɛrɛn Debelöment Kanada (AANDC) ɛ wɔ̱ kä Indi̱jeni̱öth Nɔthɛrɛn Appɛɛri̱ Kanada (INAC) rɛy 2015, min kɛ kɔrɛ cua da̱a̱kä Indi̱jeni̱öth Thärbi̱thni̱ Kanada kɛnɛ Krɔwn-Indijeni̱öth Relɛciɔni̱ kɛnɛ Nɔrthɛrɛn Debelöpment Kanada rɛy 2017.
Wec Nath Inji̱o̱liɛn cua thanyi̱ rɛy duɔ̱ɔ̱li̱ nämbäri̱ 11 mi̱  cu räth kä cua jɛn min cua ŋa̱c ɛ la Kanadɛ kam 1871 kɛnɛ 1921, ɛ thiɛlɛ tha̱a̱ŋ Bri̱ti̱c Köla̱mbia. 
Kä wec mi̱ cuu cuɔ̱ŋ kärɔa mun Greenland rɛydɛ nɛ Kiŋdɔm Denmark jɛn bä cua ci̱ëŋ mi̱ caa ŋi̱c ɛ la ci̱ëŋ Di̱e̱e̱li̱ kɛnɛ nɛy tëë ŋuan kä ji̱ Inuit ( cua pek mi̱ 85%) tëë cieŋ rɛy gua̱th ɛmɔ rɛy kä runi̱ ti̱ kur 13th, ɛ wuɔkni̱ Die̱e̱l ji̱ Dɔrthet kɛnɛ Greelandik Nɔrthe.
Rɛy wi̱i̱cni̱ tin ruak kɛ thok I̱thpɛɛny kiɛ Puɔ̱rtugi̱i̱thni̱, cua jiek ɛ ramkɛ cɔɔlɛ ci̱öt naŋ rɔ̱ cie indi̱öth, pueblöth indijena̱th, amerindi̱öth, pöböth nati̱both, poboth, kä cu määni̱, rɛy Përu, Kɔmienidɛdith Nati̱bath (Ji̱ dhɔɔrɛ mɔ), ɛlɔ̱ŋ rɛy Amadhɔniani̱ thɔ̱thaiti̱ni̱ cëtkɛ Yurari̱na kɛnɛ Mattheth.
Nɛy tin Di̱e̱e̱l kɛn cua kɛ jiek rɛy muɔ̱ɔ̱n Bradhi̱i̱l ni̱ kɛɛliwdɛ, cieŋni̱ mëë nɛy tin ŋuan ni̱ kɛn gua̱thni̱ tin caa pa̱l Ji̱ Indian rɛy Nɔrth kɛnɛ tha̱a̱ŋ Da̱a̱r-Wɛthɛrɛn  rɛydɛ wec. 
Kɛ jɛn rɛy gua̱th in thi̱a̱k Armeniani̱ ti̱ ŋuan cieŋ kɛ muun mi̱ dɔ̱diɛn kä /ci̱ɛɛ mun gua̱ndɔɔŋni̱kiɛn kɛ kui̱ jenöthai̱ Ji̱ Armenian rɛy 1915.
Kä cu ŋaknɔm coth rɛy köör Ji̱ I̱thɛruɛl−Ji̱ Pɔlɔthtiin rɛy 1990ni̱, kɛɛ tër Ji̱ Pɔlɔthtiin i̱ kɛn la Di̱e̱e̱lɔ cie mi̱ cie ɛ kɛn nɛy tëë kɔnɛ-ciɛŋ cua kɛ kulɛ ben juɔc raar ɛ ɣo̱th Juuth, kä ɛntäämɛ ŋot tëë thi̱n rɛy Wec Ji̱ I̱thɛruɛl in tɔt.
Rɛy Ra̱ccia, lat lotdä duŋ "nɛɛni̱ tin di̱e̱e̱l" ɛ mi cua pa̱a̱ri̱ jɛ mi̱ nyuɔthkɛ ni̱ pek nämbärä mi̱ di̱i̱t kä ŋuan nath (kuiyni̱ nɛy ti̱ 50 000), kɛnɛ lo̱k nyuuthä-ŋäcädɛn, jɛn tuɔkɛ ni̱ rɛy di̱e̱e̱li̱ tëë ŋuan kä nɛy tëë caa rölkiɛn wi̱i̱ckiɛn ma̱k, ko̱lönaidhɛciɔn kiɛ rɛtni̱ kiɛ da̱a̱kɛ wi̱i̱cni̱kiɛn kɛ kui̱ këthni̱, dääk ciaaŋä, ta̱a̱ kuilkanä kɛnɛ ka̱lciɛri̱ ini̱thti̱ti̱o̱ciɔni̱. 
Kä Tibentani̱ kɛn kɛ di̱e̱e̱l Tibet.
Rɛy Ɣo̱ŋ Kɔŋ, kɛn die̱e̱l cieŋkɛ Muɔ̱n ti̱ Ji̱di̱tni̱ kɛn cua kɛ lat rɛy Thi̱nö-bri̱ti̱c Jiɔny Deklärëciɔn cie nɛy ti̱ cuu tuɔɔk kui̱i̱ wutdä mi̱ ci̱ kɔn ram mi̱ ci cieŋ rɛy 1898, ɛ ŋot kɔnbenciɔn kɛ kui̱ Yuthä Muɔ̱ɔ̱n Ɣo̱ŋ Kɔŋ jɔk.
Kä Cam kɛn kɛ nɛy ti̱ di̱e̱e̱l rɛy wec ëë wal kä Campa mëë cua ma̱k kä cua joc ɛ Ji̱ Biɛtna̱m rɛy köör Cam-biɛtna̱m rɛy runi̱ Nam tien. 
Kä Kii̱mer KKöm kɛn kɛ nɛy  ti̱ di̱e̱e̱l kä Mekɔŋ Delta kɛnɛ Thaigɔn tëë cua thi̱e̱kɛ Ji̱ Biɛtna̱m kä Kiŋ kiɛ Kuäär Kambödian  Cey Cetaɣa II rɛy gua̱cdiɛn kɛnɛ nyɛkuɔ̱r mi̱ raan Biɛtna̱m.
Riɛk ɛmɛ nyuak kɛ jɛ ɛ wi̱i̱c ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn rɛy rööl ËCIANI̱.
Kä nɛy ti̱ di̱e̱e̱l tɔ̱  ji̱ Mindanaö kɛn kɛ Ji̱ Lumad kɛnɛ Ji̱ Mörö (Tauthug, Maguidanaö) tëë cieŋ bä rɛydɛ Thulu arci̱pelagö.
Bun ti̱ti̱ kɛn ni̱ ciaaŋ la ruackɛ ce̱tkɛ di̱e̱e̱l Aɣɔthti̱raliani̱.
Kɛ jɛn rɛy 20th tha̱ncuëri̱, nɛy ti̱ ŋuan kä nɛy tëë ca naath kɔn ruac kɛ buɔ̱m cukɛ independiɛn jiek kɛnɛ Ɣöö cua ro̱l ɛmɔ-wi̱i̱c kɛ te piny rui̱cä ji̱kɛ.
Nɛy tëë cu duɔth cuu kɛnɛ ti̱ 25 kä cieŋ rɛy gua̱th mi̱ te kam runi̱ ti̱ 1,000 kɛnɛ 3,000 tëë ci̱ duɔth jɔk, rɛy gua̱th in thi̱a̱k cua kɛ jiek wi̱i̱ dhuɔ̱li̱ Palua rɛy Mikrönecia kiɛ rɛy Ecia intɔt.
Mëë ca jiek rɛy kä thɛntha̱th kɛɛ 2013, rɛy New Dhieland Maöri̱ cua kɛ jiek ɛ pek mi̱ cuɔpkɛ 14.9% kä ŋuan ji̱ New Dhieland, kɛ pek mi̱ kuiyni̱ jɛn kä nuth (46.5%) kä Maöri̱ diaal tin cieŋ cuak ŋa̱c i̱ kɛ Maöri̱ kärɔ̱diɛn.
Kua̱r wec ti̱ ŋuan rɛy Maöri̱ cua mat thaany kɛ Ji̱ Bri̱ti̱c, ɛn Treati̱ duŋ Waitaŋi̱ (1840), cua tha̱a̱ŋ ŋɔani̱ nɛn rɛydɛ cie ta̱a̱ mi̱ ci̱ ben cie modɛrn ji̱ö-pöli̱kal cuŋ kärɔa min cu kulɛ jɛn New Dhieland.
Riɛk ti̱ti̱ cu määni̱ ka̱lciɛral kɛnɛ liŋguthtik predherbɛciɔn, cuŋ kɛ kui̱ muɔɔ̱n, rël kuakni̱ kɛnɛ tët kuakni̱ tin te piny, politi̱kal dermi̱nɛciɔn kɛnɛ autönomi̱,enba̱i̱mɛntal dɛgrɛdiaciɔn kɛnɛ ko̱o̱ri̱, buɔɔth, puɔp pua̱a̱ny, kɛnɛ tɛk tɛk. 
Ɛn ciaaŋ derɛ we ni̱ jɛn kɛ mi̱ nyuɔɔnɛ mi̱ tekɛ ti̱ bɛ̈c bɛ̈c kiɛ lɛ̈ɛ̈ŋ kɛ kui̱ kä tëë ci̱ tuɔk ɣo̱th kɛnɛ pek naath rɛy wi̱i̱cni̱ tin latkɛ ta̱a̱diɛn, min de luɔc ɛ la gak kɛ kui̱ di̱e̱e̱li kɛnɛ rël muɔ̱ɔ̱ni̱ kä cu määni̱ kuak diaal.
Cieŋni min kɛn di̱e̱e̱l ŋuan kɛ ɛlɔ̱ŋ, jɛn cua kɛ ŋa̱c kɛ min nyuaak kɛn niɛ rik ti̱ kɛɛlɔ kɛnɛ tin diɛɛrkɛ kɔ̱kiɛn kɛ kui̱ jɔcädiɛn, kiɛ mäkni̱, kä bunkiɛn.
Nɛy tëë cu ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kä cu ta̱a̱diɛn rɔ̱ rɛl kɛ ji̱ Thaka kɛnɛ Kömi̱ (di̱e̱e̱l Nɔrthɛrɛn da̱ŋ rɛw kä Ra̱ccia), kɛn nɛy tin ruackɛ wi̱i̱ckiɛn kärɔ̱diɛn ɛntäämɛ rɛydɛ ro̱o̱l Ra̱cci, kɛnɛ Kanadiani̱ Inuit, nɛy tëë cu ŋuani̱ kɛn muun Nunabut (mëë cua cak kɛ 1999).
Lo̱k nɛmɛ kä cuɛ guut ɛ la ɣöö cua kɛ ŋic gua̱th ëë cɛ kɔn tekɛ thilthtɛm- mi̱ ci̱ kɔn te thi̱n ɛ la ŋuɔ̱t cua la̱th läätdä ɛ ji̱ Meriam.
Cuak luɔc thi̱n kɛɛ Laath cäŋkä 11 2011.
Ɣinduthnii̱ kɛnɛ Caamnii̱ cukɛ rɛy ciɛŋä kuthni̱kiɛn kɛnɛ luc dööri̱ kä cu määni̱ ga̱ŋ ŋa̱thä pali̱ mi̱ ji̱ääk kɛ jɛn kummɛ ji̱ Biɛtnam min te thi̱n rɛy jɛn pek in thia̱k, macɛ kuak Caam kɛnɛ ɣöö gaŋɛ kɛ ni̱ ji̱äk kɛ ɣöö bi̱ kɛn tin ŋääth kɛn kɛ kä kuothdiɛn guɔ̱ɔ̱r.   
Rɛy 2012, pöli̱thni̱ Ji̱ Biɛtna̱m rɛy ci̱ëŋ Cua Giaŋ cuɛ thul mil puɔ̱t rɛy Cam Muɔthki̱, cua elektrik jenerɛtɔr kual, kɛnɛ ɣöö cua nyi̱er Cam ka̱p piny.
Rɛy 2012, Indönethia I̱thtët min 'Cu Kumɛ duŋ Indönethia luäkɛ kɛ kapdiɛn nhial kɛnɛ ga̱ŋ nɛɛni̱ tin di̱e̱e̱l wi̱i̱muɔ̱ɔ̱ kɛɛliw....Indönethia, cieŋni̱ min, cɛ appli̱kɛciɔni̱ di̱e̱e̱li̱ /känɛ ta̱a̱ ŋa̱cä min ŋa̱c kɛ di̱e̱e̱l kɛ jɛ la̱th lät.
Kä Ji̱ biɛtna̱m kɛn tuɔk kɛn rɛy ci̱ëŋ mi̱ thi̱a̱k kɛɛ Yi̱e̱e̱r Delta in Lual duŋni̱ ɣöö ci̱kɛ rɛy ma̱kä kɛ ka̱p muɔ̱ni̱ ti̱ ji̱di̱tni̱ ce̱tkɛ mi̱ cie Campa, kɛɛ Mekɔŋ Delta (naŋ jɛ kä Kambödia) kɛnɛ Thäntral Ɣa̱ilandni̱ rɛy runi̱ Nam Tiem. 
Kä cua pek mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy Ji̱ Biɛtna̱m Kinh kɔlöni̱thi̱ lɔk ɛ nyɔk cuɛ räthni̱ kä Thäntral Ɣai̱landni̱ ɛ la cu bɛ̈c kɛ gër demögra̱pikni̱ rööliɛn.
Kä cuɛ thiɛl ka̱lciɛr kɛl mi̱ cua woc ɛ min dɔ̱diɛn."
Di̱e̱e̱l cua kɛ käp i̱ kɛ nɛy ti̱ käckɛ ŋɔak, ley kiɛ ti̱ kueckɛ ciɛŋ cuɔ̱p.
Tha̱a̱ŋ pli̱löthöpäri̱, ce̱tkɛ ram mi̱ cie Tɔmɛth Ɣöbbeth (1588-1679), ka̱pɛ di̱e̱e̱l i̱ kɛn ti̱ cäät kɛ "ley" .
Cua nyɔk kɛ jiek kä intɛrnɛt Arkɛɛb kɛɛ Tio̱pindi̱i̱t 13 2013.
Kä UN Deklɛrɛciɔn kɛ kui̱ Cuŋ Ji̱ Di̱e̱e̱li̱, cua adöptid ɛ Jeneral Aththa̱mbɛli̱ rɛy 2007, cua yiath piny ɛ la cukɛ moc cuɔ̱ŋ amääni̱ ŋuɔ̱tdiɛn -kɛ rui̱cdiɛn kärɔ̱, kɛ läth cuŋni̱ ti̱ ŋuan lät ti̱ guickɛ ta̱a̱ kuakni̱ tin cɛ cak muundiɛn
Tët liɛth piny cuɛ ce̱tkɛ mi̱ cɛ ciɛŋkiɛn kɛn Gwic'in ya̱r kɛ rɛy runi̱ ti̱ bathdɔɔri̱.
Pröjekni̱ ti̱ cuu la̱tdiɛn ben nhial ce̱tkɛ mi̱ cie ta̱th damä, paaplaanyni̱ kɛnɛ tët kuakni̱ tin te piny cuɛ pek nämbärä mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kä di̱e̱e̱l ɣo̱th, ni ciaaŋ thiɛlɛ cut kuakni̱kiɛn tin ci̱ ri̱a̱r. 
Män tɔ̱tɔ̱ bä cua guic ni̱ wuutni̱ kɛ kui̱ kuakni̱ mëë ci̱ nyinkiɛn tin de kɛn kɛ cam riaw.
Cie cäätdiɛn ji̱ Munduruku rɛy ruɔ̱ɔ̱p Amadhɔn mi̱ tekɛ nhiaalkɛn lökɛ ta̱th Tapajɔth dam kɛ luäk duŋ Greenpeath. 
Cua rɛw ti̱ ca gɔ̱r la̱tdiɛn kap nhial, kɛ cuɔ̱p ëë nhiam meë cu räth ni̱ kä Tha̱ntral Aprika, cuɛ jɛn tuk däkä nath piny rɛy gua̱th mi̱ cie nɔ, kiɛ cua jɛn däk piny ëë nhiam kɛ wä peek kuec cuëëc kɛnɛ ɛ wä pek jɔak mëë la tööl duɔ̱p, kä duɔ̱p dɔ̱diɛn cuɛ cooth gɔ̱kɛ rɛy Kɔŋgö bɛthin ɛ räth nhiam Cueec Aprika, kɛnɛ jalɛ dɔ̱diɛn cuɛ räth jɔk ɛ bäär kä Aprika kɔath kɛ Rɛy Kiɛɛr Kɔŋgö ɛ pali̱ kä Angöla. 
Cua ta̱a̱ yieenä leeni̱ la̱tdɛ tok rɛy  tha̱a̱ŋ ji̱ Bantu ti̱ thi̱a̱k kä la̱a̱k ɣɔ̱ɔ̱k ti̱ cu jɛ laari̱ jɛn döp leeni̱ ɛ mi̱ jiɛn kä Thäntral Thudan, Kuliak kɛnɛ nɛy ji̱ thi̱ääkä diɛn nɛy tin ruac kɛ thok- Kucaitik.
/Cɛ na̱n kɛɛ yier Mutirikiwi, kä kuäär Möno̱matapa cuɛ Great Dha̱mba̱bwi̱ kɔmpi̱lɛk täth, ɛ ciaaŋ cuɔ̱p gua̱ndɔŋni̱kiɛn ɛ wä ni̱kä ji̱ Kalaŋa.
Kä ka̱lciɛr Thua̱ɣi̱li̱ mëë tok rɔ kä ciɛŋ tëë cuɛ nyoth nyuaak kɛ ɛ ji̱ Arab kɛnɛ lua̱ŋ ruaacni̱ ŋi̱e̱e̱cni̱ I̱thla̱mik mi̱ ka̱n nɛn rɛy tradi̱ciinal Ba̱ntu ka̱lciɛr, cie min la̱tkɛ Apro-arab ni̱ ti̱ ŋuan kä kɛ membäri̱ ji̱ Ba̱ntu Thua̱ɣi̱li̱.
Kɛ kɔr Köör Wecmuɔɔ̱n II,  cu kume Naciɔnal Pa̱rti̱ ɛ adöptid kɛ la̱tdɛ rɛy mukta̱a̱p, niɛ gua̱th ɛmɔ cu bun näciɔnali̱thni̱ ji̱ Aprika wä mi̱ dhi̱i̱tni̱diɛn kä cu ɣöörkiɛn rɔ̱ rie̱t kä ci̱öt i̱ "Apri̱kan" ni̱ ɣöö, bä kɛn   "Ba̱ntu" cu kɛnɛ ŋic i̱ ta̱a̱dɛ wëë kɛɛl thiathɛ duŋ apa̱rthaid.
Ɛ nyɔk cua lɛ̈ɛ̈y kui̱c in te ta̱a̱ apa̱rthaid  thi̱n kɛ lo̱k ci̱o̱tdä dɛ, kä cu kummɛThɔth Apricani̱ ɛ gɛ̈ɛ̈r rɛy ruaacni̱ thiathɛ kä duŋdɛ ɣöö rɛy lɛ̈ɛ̈ŋä dɛ ɛ ci̱öt mi̱ caa ma̱t pɛ̈l "ethnik ɣo̱mlandni̱".
Rɛy Thwa̱ti̱ ɛ i̱thtemdɛ ɛ-ntfu kɛnɛ ci̱ötdɛ ɛ ba̱ntu.
/Ci̱kɛ Ba̱thkuethni̱ diaal ruac- kɛ Ba̱thkue.
Modern Ba̱thkue ethan) kɛnɛ thuppik-(k)ara ("duɔ̱p (latdä duɔ̱ɔ̱rä)").
Jɛn cuɛ gɔ̱r piny i̱ ciöt thuɔk Ba̱thkue ɛ rɛw ce̱tk kɛ enuthkuera.
 Cieŋni̱ min kɛn tekɛ daäk jeneti̱kalli̱ kä rɛy dupni̱ tha̱a̱ŋkiɛn tin ca lo̱k, kɛn Ba̱thkuethni̱ cukɛ ŋot ɛlɔ̱ŋ kɛ Yurɔpiani̱ rɛy täärmni̱ kiɛn Y-DNA kɛnɛ mtDNA thi̱kuɛnthi̱, kä rɛy täärmni̱ kä tha̱a̱ŋ jenetik löthi kɔ̱kiɛn.
Cieŋni̱ min, ŋi̱e̱e̱c Y-DNA ɣaplögurupni̱ cua jiek i̱ kɛn ɛ kui̱c gua̱ndiɛn jɔc ɛlɔ̱ŋ kä mödɛrn Ba̱thkuethni̱ i̱ tekɛ kɛ gua̱ndɔŋdiɛn kɛl kɛ ji̱ Wɛthɛrɛn Yurɔpiani̱ kɔ̱kiɛn cɔalkɛ kɛ lɛɛy ɛ la nɛy ti̱ ci̱ kɔn cieŋ rɛy Indö-Yuröpian Ɣaplögurup R1b-DF27 (70%).
Cieŋni̱ min ga̱kɛ ɛlɔ̱ŋ kä luɔcɛ rɔ rɛy ba̱thkue, Y-STR intɛrnal daiberthi̱ti̱ duŋ R1b-DF27 ɛ mi̱ ci̱ kuɛ̈ɛ̈ gua̱a̱ mi̱i̱, kä cuɛ luɔc ɛ la rɛy gua̱th in thi̱a̱k kɛ ma̱r runi̱", cuɛ lät cie nööŋ kɛ jɛ ro̱o̱l mi̱ dɔ̱diɛn. 
Kä ruuli̱ duŋ mtDNA kɛnɛ Y-DNA ɣaplögurupni̱ tha̱mpuɔl cukɛ tekɛ dääk mi pa̱a̱rkɛ kɛ locni̱ mödɛrn ki̱ɛn.
Cieŋni̱ mëë, tha̱a̱ŋ runi̱ ti̱ 4500 ci̱kɛ ku thuŋ wä Y-DNA ɣeritɛg mëë jiekɛ kä Iberian mi̱ ca li̱ɔm kɛ ka̱a̱k-ti̱ te kɛɛl kä Methöli̱thik kɛnɛ puɔ̱ɔ̱r Neolithik cua gɛr ɛ R1b mi̱ laa kaar ji̱ Indö-Yurɔpian yiën ɣɔ̱ɔ̱n ti̱ bɔ̱kä i̱theppe, kɛnɛ ɣöö ɛn Ba̱thkue jenetik dääkdɛ la wä pek ŋuanä diɛn kɛ wä piny kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur, ja̱l ji̱i̱nä, kɛnɛ endöga̱mi̱.
Mattiath Jakɔbthɔn cuɛ ben kä Uppthal Yuni̱berthi̱ti̱ rɛy I̱wi̱dɛn anai̱lai̱thid jenetik material mi̱ bëë kä ɣët I̱thto̱o̱n Ɣaci̱  mëë cua cɔ̱w ran jiek rɛy El Pörtalɔn Cabern rɛy Atapuerka, nɔthɛrɛn I̱thpɛny.
Kä mëë ca jiek cua ka̱m raar rɛy Prɔceediŋ duŋ Naciɔnal Akademi̱ kä Thaany duŋ Ji̱ Yunaiti̱d I̱thtëtni̱.
Nɛmɛ buɔ̱n ɛ ci̱ li̱öm mɛ cua jiek bä i̱ ɛ kaar kä ni̱n modɛrn-ti̱ thi̱a̱k kä ji̱ Iberian, duŋni̱ ɣöö niɛ gua̱a̱ mɔ kɛn Ba̱thkuethni̱ cu kɛ ŋot cie tekɛ go̱lä kɛ pek mi̱ millennia kɛ kɔr gua̱th ɛmɔ, ɣöth ëë cu ben kɔɔr mi̱ wä kä Iberia cuɛ räthni̱ kä ɣöö cuɛ kɛ moc dääk kɛnɛ mi̱ cua liɔm thi̱n ɔ nyɔk rɛy ji̱ buni̱ Ibenia kɔ̱kiɛn.
Tëkɛ cäätni̱ ti̱ ro̱ŋ ti̱ ɣɔɔr ɣai̱pöthethi̱th kɛ rɛy gua̱th ëëdan kɛnɛ kɔrɛ cukɛ ruac kɛ thok Ba̱thkue ëë wal (nɛn: Akuitanian thok).
Kä kiŋdɔm duŋ Pamplöna, ɛ däär Ba̱thkue realm, kɔrɛ cuɛ cɔli̱ Nabarre, cuɛ kɔn lät kɛ puedalaidhɛciɔn kɛnɛ ɣöö cuɛ jɛn ëë te nɛy ti̱ ŋuan pinydɛ kɛ pek in di̱tni̱ jɛn kä Aragöni̱thni̱, Kathti̱liani̱ kɛnɛ Ji̱ thiääkä Pi̱rɛɛny.
Cua tiam ɛlɔ̱ŋ ɛ ko̱r Nabarreth ko̱riɛn, kä tha̱a̱ŋ rui̱cä cuɛ wä mi̱ pɛnɛ ɛ määth ɛ ŋot däk di̱ënyni̱ I̱thpani̱c (1512−1524).
Cieŋni̱ mëë cuɛ te inɔ, Ba̱thkuethni̱ cukɛ ŋot rɛy tɛthlɔac ruicä-kumɛ käriɛn amääni̱ mëë ci̱ Prɛnci̱ Reboluciɔn (1790) kɛnɛ ko̱o̱ri̱ Karli̱th (1839, 1876), mëë ci̱ Ba̱thkuethni̱  Karlɔth ɣɔr ɛ jɔc kɛ ko̱riɛn kɛnɛ ji̱ dhɔariɛn.
Kä kɔmmieni̱ti̱ni̱ tin ruaac rɔ̱ kärɔ̱kiɛn ( cua ŋäcdɛ yiath piny rɛy kɔni̱thti̱ti̱öciɔn duŋ I̱thpani̱c 1978) cua cɔɔli̱ Euthkal Autönömia Erkidegoa kiɛ EAE rɛy Ba̱thkue kä cuɛ cie Kɔmmidad Autönöma Bathka kiɛ KAB rɛy I̱thpani̱c (kɛ thok Liŋlie̱e̱th: Ba̱thkue Autonomuoth Kɔmmieni̱ti̱ kiɛ BAC), mi matni̱ pröbi̱eni̱ nyin I̱thpani̱c Alaba, Bithkay kɛnɛ Gipudhkoa.
Jɛn kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ la nyuɔth kɛ jɛ cie" jɛn Wec Ba̱thkue " (kiɛ Euthkadi) ɛ gɔ̱a̱a̱r kɛnɛ bun nath kärɔ̱ cuɛ ŋic kɛn pröbie̱ni̱ diɔ̱k nyin kuec caam, duŋni̱ ɣöö bä gua̱thni̱ cuɛ cië ɛ mat ci̱öötni̱ mi̱ de tekɛ luɔt min ci̱ bi̱ cop ni̱ kä ɣöö bɛ nööŋni̱ thiɛl ŋäcä dɛ rɛy ruacdɛ.
Rɛy läätdä dɛ min ŋa̱c kɛ ɛlɔ̱ŋ kärɔa ɛ tärm Ji̱ Pi̱rɛny Pɛyni̱ Ba̱thkue (" Wec Ba̱thkue"), rɛydɛ mi̱ thiɛlɛ räth mi̱ ro̱ŋ mi̱ görkɛ jɛn nyoothɛ ni̱ jɛn Wec Ba̱thkue kɛɛliwdɛ (Euthkal Ɣerria" rɛy Ba̱thkue), kiɛ mi̱ ciɛɛ jɛn dakɛ ni̱ ciaaŋ kä nɔthɛrɛn (kiɛ "Pi̱rɛny") mi̱ lotni̱ Wec Ba̱thkue kärɔadɛ.
Cua ŋa̱c rɛy ruaacni̱ lɛ̈ɛ̈ŋni̱ i̱ Nabarre dɔ̱ŋ cuɛ nyothni̱ pek gua̱th mi̱ di̱i̱t, kɛnɛ jɛn rɛy ni̱ni̱ ti- thi̱ak ti̱  tëkä nɔrthɛrɛn Ba̱thkue pröbi̱i̱nthi kä LÖɛr Nabarre cua nyothni mi̱ cie (tha̱a̱ŋ kä) Naparrao, ni̱ɛ gua̱th mɔ ɛn ci̱öt "Ɣaig Nabarrë (Naparrao Garaia rɛy Ba̱thkue, Alta Nabarra rɛy I̱thpani̱c) ɛ jɛn bä carɛ rɔ kɛ duɔ̱p in tom rɔ muun rɛy ni̱ni̱ -tin thi̱a̱k ti̱ ɛ autömuɔ̱th kɔmmieni̱ti̱.
Ŋäc ŋɔaani̱ liŋkɛ kɛ kui̱ I̱thpani̱c ɛ kɔmpa̱lthöri̱ piny ŋuɔ̱tni̱ kɔni̱thti̱ti̱eciɔn I̱thpani̱c (artikäl no.
Ŋäc ŋɔaani̱ min liŋkɛ kɛ kui̱ Ba̱thkue, ɛ kɔr kä mëë cuɛ wä piny ɛ määth rɛy runi̱ ti̱ kä Prankö'ä di̱ktɛtɔri̱ci̱p mëë la la̱a̱t kumɛ a ŋaapɛ, ɛ nyɔk cuɛ rɔ jiɛc kɛ kui̱ ɣörɛ kɛ thiathɛ thok in ba nhɔk ni̱ jɛ ɛ nɛy ti̱ ŋuan ni̱ kɛn.
Cua jɛn thok kärɔä mi̱ ruac kɛ ji̱ wec Nabarara, kɛnɛ ɣöö ɛn thok ba̱thkue cua jɛn kärɔa mi̱ ci̱ rɔ -rɛk piny kɛɛl kɛnɛ thok in te lät rɛy nɔthɛrɛn rejin pröbi̱i̱nthi̱, gua̱th in cu ŋuan ni̱ nɛy tin ruac- kɛ ba̱thkue Nabarrethe. 
Nɛt ti̱ ŋuan kä kɛ cieŋkɛ rɛy kiɛ thiäää Bayönne-Anjet-Biarritdh (BA) a̱rban belt kä kɔɔth (rɛy Ba̱thkue kɛn kɛɛ Baiöna, Angelu kɛnɛ Mairritdhe).
Kar Ba̱thkue ti̱ mi̱lli̱ön (ɛnɛ Ba̱thkue Ameri̱kan kɛnɛ Ba̱thkue Kanadiani̱) tin cieŋ rɛy Nɔrth Meri̱ka (kä Yunaited I̱thtëtni; Kanada, ɛlɔ̱ŋ rɛy pröbi̱i̱nthi̱ duŋ Newpuɔɔndland kɛnɛ Kuebek), Laatin Maeri̱ka (rɛy wi̱i̱cni̱ ti̱ 23), Thɔth Apri̱ka, kɛnɛ Aɣɔthti̱ralia.
Cua pek de copni̱ kä mi̱lli̱ömni̱ ti̱ 2.5-5 kar Ba̱thkue cuu kɛnɛ nɛy tëë ŋuan kiɛ mi̱ ciɛɛ jɛn cu kɛnɛ nɛy tëë bum  ka̱lciɛriɛn rɛy wec kɛnɛ ta̱a̱ guirä kuilkanä bendɛ nhial.
Jɛn cukɛ te rɛy gua̱thni̱ ɛlɔ̱ŋ tin jiek ɛnwalɛ wi̱i̱cni̱ Ci̱ɣuaɣua kɛnɛ Durɛŋö.
Rɛy Guatemala, ba̱thkuethni̱ ti̱ ŋuan cukɛ te läätdä rɛy Thakatepekuedh depa̱rtmɛn, Anti̱gua Guatemala, Jalapa kɛ kɔr ri̱cni̱ kiɛ döör da̱ŋ bäkɛl, niɛ gua̱th mɔ cuu tha̱a̱ŋkiɛn ɣo̱th rɛy Rɛ̈ɛ̈k Indi̱i̱t kä Guatemala.
Ba̱mbukö, ɛ dit mi̱ la kɛ̈tkɛ ɛ ji̱ Kɔlömbian, jɛn tokɛ kä Ba̱thkue.
Elkö, Nabada, la lät kɛn ŋar annual Ba̱thkue min la̱tkɛ ɛy tɛthälɔaac kɛ nyuɔ̱th do̱nyä, kuithain kɛnɛ ka̱lciɛri̱ ji̱ Bta̱hkue kä Ithpani̱c, Prɛny kɛnɛ ji wec Medhi̱kan tëë cu cop rɛy Nebada ni̱ kɛ jɛn thuɔ̱k runi̱ ti̱ kur 19th.
Tha̱a̱ŋ ji̱ Nɔrth Amerikan'i̱ tëë la wur ɛlɔ̱ŋ, cua kɛn nɛy tëë cu te kuäl muɔ̱ɔ̱n rɛy kölonial, cua kɛ jiek rɛy rööl ɛmɔ.
Tëkɛ ɣi̱thtɔri̱ duŋ Ba̱thkue ka̱lciɛr rɛy Ci̱nö, Kali̱pörnia.
Kɛn ɛlɔ̱ŋ ci̱kɛ kɔn ciɛŋ kä I̱thpiɛny kɛnɛ Medhi̱kö cukɛ kulɛ jiɛɛn.
Nɛmɛ tëë wi̱i̱ Ba̱thkue cua ŋi̱ecdiɛn mat kɛɛl kɛnɛ thok  dhɔariɛn mi̱ /ci̱ ŋot thi̱n bä rɛy lo̱kä dɛ.
Cie min te wi̱i̱c Yurɔpian ti̱ ŋuan, ɛ rejiɔnal ai̱denti̱ti̱, ɛ mi̱ la rɔdɛ la took liŋguthti̱kaali̱ kiɛ mi̱ ciɛɛ jɛn, ɛ mi̱ caa matkɛ kä thok ruac kɛ naath ɛlɔ̱ŋ wi̱c.
Ɣän ta̱a̱kɛ mäthni̱ tin te gui̱c in la̱tkɛ ŋɔaani̱ kɛ thiathɛni̱ thi̱n duŋni̱ ɣöö nɛmɛ caa la̱t kɛ kui̱dä.
Cuɛ tekɛ Baa̱tkuethni̱ ti̱ tɔt ruackɛ kɛɛ mönöliŋgual: Ba̱thkueni̱ tin ŋuani̱ kɛn kɛndiaal kuicni̱ki̱iɛn kä buɔrder ruackɛ kɛ bai̱liŋgual.
Kä thok Ba̱thkue cua car ɛi̱ jiɛn ɛ thuɔk mi̱ jenetik mi̱ caa päl ciac raar go̱lä kä gua̱c kɛ thuk Yurɔpiani̱ kɔ̱kiɛn, cuɛ cie ri̱wdiɛn diaal tekä brɔɔd Indö-Yurɔpian Lɔŋgöc Pa̱mɛli̱.
Ciëŋ rɛy ruac ɛmɛ ɛ cäätdɛ kɛ gua̱a̱th in took di̱ëëth rɔ̱ kiɛn thi̱n.
Cie min tëë rɛy ka̱kciɛri̱ kɔ̱kiɛn, kä min la bä raar kä ji̱ gɔaali̱ kɔ̱kiɛn tëkä kuakiɛn : ria̱ŋ ji̱ gɔaal i̱Bta̱hkuethni̱ mi̱ mi̱i̱th gaatkiɛn diaal rɛy dup kɔ̱kiɛn, niɛ gua̱a̱ mɔ ji̱ gɔaali̱ -tin kuiy nyinkiɛn ɛ dɔ̱ŋ ci̱ teni̱ raan kɛ duɔ̱ɔ̱r kɛl mi̱ bi̱ mi̱e̱e̱thni̱ gat kɛl. 
Cuɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ kɔr benä i̱thda̱thtrialai̱dhɛciɔn, thi̱thtɛm ɛmɛ cu rɛy luɔc ɛ la ɣo̱th wi̱i̱cni̱ rɛy ci̱ëŋ ti̱ ŋuan kä Ba̱thkue ɛ wä kɛ kä I̱thpɛɛny, Pi̱raanci̱ kiɛ kä Ameri̱kani̱.
Tha̱a̱ŋ i̱thkɔlari̱ kɛnɛ kɔmmentɛtɔri̱ cu kɛnɛ ɣɔ̱n i̱ ba ti̱ti̱ luɔc gua̱thni̱ kiɛn kɛ läriɛn jɛn kaar mi̱ jiɛn kui̱ tuɔ̱t nyoothɛ ni̱ jɛn innöbɛciɔn.
Kɛn tuɔk kɛrɔ̱ kä Prankö kä regi̱i̱m kɛ thuk ti̱ ca nyɔk kɛ guäc.
Ɛn gua̱a̱th ɛmɔ ɛ jɛn gua̱a̱th ëë jiɛn Francis Xavier thi̱n kɛnɛɛ Michel Garicoïts.
Lasuén ɛ jɛn ram ëë guur kuär Franciscan Padre Junípero Serra kä cuɛɛ micini̱ da̱ŋ 9 kä 21 lɛp kä cuɛɛ kɛ yiath piny ti̱ cɔali̱ California Missions gekä thuɔk yiëër.
Kɛ jɛn gua̱a̱th ëë bi̱ Henry III in la gat Navarre rɔɔdɛ ku lɛ ben ri̱i̱t ɛ la raan Catholickɛ ɣöö bɛ ku lɛ ben ɛ la kuäär kä France, ci̱ ji̱ Puɔrthɛnrɔ̱ɔ̱diɛn ku thuŋ bar gua̱a̱th ëë tä naath thi̱n kä  Basque.
Kɛ ciaaŋ ɛ pay benɛ, kɛ ruac ëë caa nyooth ɛ tha̱a̱ŋ nath, ɛ nɛy ti̱ kuiy ɛlɔ̱ŋ tin ba̱lkɛ 50% kä kɛn ji̱ Basques tin dee jɛ lar ɛ puc ɛn ɣöö ŋääth kɛn Kuoth, cuu nɛy tin kɔ̱kiɛn kɛ nɛy ti̱ kueckɛ kɛ Kuoth kiɛ /caa Kuoth ŋäth ɛ kɛn.
Kɛ ruac raam kɛl, ɛn Christianity tuɔɔk bëndɛ kä rɛy wec kä Basque kɛɛ cɛntäri̱ in  4-diɛn kɛnɛ 5-diɛn duŋdɛ ɣöö kɛ ruac raami̱ dɔ̱ŋ, /kenɛ rɔ ni̱ tok amäni̱ mëë caa cɛntäri̱ in 12-diɛn kɛnɛ 13-diɛn.
Kɛ ca̱a̱r ɛmɛ, ɛn Christianity cɛ cop "ni̱ kɛ gua̱a̱th ëë wal".
Ruac kɛl mi̱ cuaa lat kɛ kui̱i̱ ciɛɛŋä ëë täkɛ thi̱n, laa jälɛ kɛ runi̱ da̱ŋ bärɔw wëërɛy ɣöt mi̱ tä wi̱i̱ Pa̱a̱m kä Anboto kɛ kɛl mi̱ dɔ̱ŋ wi̱i̱ pa̱a̱m mi̱ dɔ̱diɛn (kɛn ruaacni̱ ti̱ gööl tɔ̱tɔ̱ gua̱ckɛ);dee ɣɔw tä kɛ tuäk gua̱a̱th in tëë kä Anboto, bi̱ ɣɔw a mi̱ ci̱ kööt gua̱a̱th in cɛ cop kä Aloña, kiɛ Supelegor, kiɛ Gorbea.
Caa jɛ lar ɛn ɣöö gua̱a̱th in ci̱ kɛ cop rɛy ɣötni̱ päämni̱ tin caa kuaac ɛ la gua̱th tin laa palkɛ thi̱n, la kɛn ɣɔw laa jakä tä kɛ ma̱a̱r nhial mi̱ di̱i̱t.
Nɛy tëë wal la kɛnɛ laa lat ɛn ɣöö tëë kɛ jɔɔk kuthni̱,  ciee kɛɛ jɛntilak (mi̱ päär kɛɛ jayani̱), lamiak (mi̱ päär kɛɛ nimpi̱ni̱), mairuak (tëë ci̱ pääm tin caa göl piny täth, ɛ la kɛn Moors), irathɔk (impi̱ni̱), sorginak (ti̱t, kuäär ciëk kä Mari), ɛwɔ̱wɔ̱ i̱ nɔ.
Tëë kɛ rami̱ laa kaŋ naath mi̱ cɔali̱ San Martin Txiki(''St Martin in kuiy"). 
Ɛn jɛntilak ('Jayani̱'), kɛ kui̱c in dɔ̱ŋ, kɛ nɛy tä thi̱n ni̱ wal in ku luɔt kä mëë riaw kɛɛ ka̱lcɛr nɛɛyni̱ tëë tä ka Stone Age tëë cieŋ wi̱i̱ni̱ ti̱ tä nhial ti̱ /thiɛl ŋäc kɛ kui̱i̱ landiitä.
Kɛ pek mi̱ bääl cɛntäri̱, kɛn nɛy tëë la gɔ̱a̱a̱r cuu kɛn ta̱a̱ luthä ŋuɔ̱tni̱ mään ji̱ Basque, amäni̱ gua̱thkiɛn tin di̱t ɛ la kua̱r ŋuɔ̱tni̱, nɛy tin caa ba̱ny kuak, kä ɛ kɛn tëë la naath ɛ reec kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ luɛ̈lkɛ ni̱ ŋɔak kɛ ji̱ Röm, lät ciɛŋni̱i̱kiɛn tëë tä kɛ thi̱n, kɛ jɛn ciaaŋ ɛ pay benɛ.
Ɛn Navarre tëë kɛ tëkdɛ mi̱ ruaacɛ ni̱ rɔ kärɔa, ɛ mi̱ ci̱ rɔal kɔn nööŋ mi̱ ci̱ kɛnɛ riali̱kä  kɛ ɣöö bi̱ ji̱ Spain rɔ̱ɔ̱diɛn ku lɛ riet kä kumɛ mi̱ ruackɛ ɛ ji̱kɛ (ɛ la ji̱ Amejoramiento, mi̱ 'tä gua̱a̱thdɛ nhial' mi̱ lenyni̱ ta̱a̱ ëë tä kɛ naath kɛ gua̱a̱th ëë ruackɛ kɛ ɛ jiek ɛ kumɛɛdiɛn.
Ruaacni̱ kɛ kui̱i̱ nyinä kumɛ, kui̱i̱ thuɔk kɛnɛ kui̱i̱ciɛɛŋä mëë guurkɛnɛ ama̱ni̱ ta̱a̱diɛn in ŋickɛnɛrɔ ɛ la ji̱ kɛ̈ɛ̈l ɛ mi̱ di̱t rɛydɛ ɛlɔ̱ŋ kä Navarre.
Kɛn duël gɔ̱rä ti̱ ŋuani̱kɛn tin tä ŋuɔ̱t duël gɔ̱rädiɛn kui̱i̱ ji̱ Basque laa kɛn laa ŋi̱i̱c kɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in tä kɛ ji̱ Basque.
Kä min ku gua̱c,ɛn dit lɔaac kɛ gör kä ɣöö dee kɛ tä kɛɛ kumɛɛdiɛn kärɔ̱ ɛ mi̱ laa jɔc ɛlɔ̱ŋ niɛ rɛydiɛn kɛn nɛy tëë tä kui̱c caam rɛydiɛn kɛn ji̱ Basque.
Laa kɛn rɔ̱ laa guic ɛ la nɛy ti̱ tä kɛ ka̱lcɛr kɛ thok mi̱ rɛlrɔ kä nɛy diaal tin thieekɛ kɛ.
Miguel de Unamuno cuɛɛ laa gɔ̱ɔ̱r buɔkni̱ mi̱ cuu jɔɔc ɛlɔ̱ŋ kä cuɛɛ laa jɛn pilɔthɔpär ëë cuaa ŋa̱c kɛ thuɔk cɛntäri in 19-diɛn kɛnɛ jɛn 20-diɛn.
Cuɛɛ jɛn Chilean Trade Union Association yiath piny kɛ ɣöö baa la̱t ɛ mɔ la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p ŋi̱i̱cä Duël Kuɔth ji̱ Catholic.
Ɛn bën ji̱ San ni̱ wal min ku kɛ lɛ tä kɛ kɛ kä Botswana amäni ɛn walɛ ɛ mi̱ nyooth rɔ ni̱ rɛy Tsodilo Hills in ku lɛ tä nhiam Botswana.
Ɛ tuɔɔk ni̱ kɛ 1950-ni̱ ɛ wɔ̱ ni̱ kä 1990-ni̱, kɛn nɛy tin cɔali̱ San cu kɛ rɔ̱ɔ̱diɛn riet puɔ̱r ka̱a̱kni̱ kɛ ɣöö ci̱ kumɛ nyinkɛ diaal gɛ̈r kä tëk in pay bën.
Ri̱w nath kä gurup in la  Sanɛ kɛn nɛy da̱ŋ 14 tëë kuaa lɛ ŋa̱c ɛ la "pek kari̱ nɛyni̱kiɛn"; ɛ la ɣöö, "ɛn pek gurupni̱ tin tä kɛ kaar kɛl rɛy riɛmdiɛn, tin nyuakɛ do̱r kɛl kä cäät ta̱a̱ ka̱lcɛrädiɛn kɛnɛ thuuk tin laa ruac kɛ kɛ".
Nɛy tëë ci̱ ben cuɔ̱ŋ kɛ kui̱i̱ ji̱ San rɛy dolä kɛ ruɔ̱n 2003ci̱ kɛnɛ lar ɛn ɣöö go̱o̱rkɛn ɣöö dëë ciöötkiɛn cɔl kɛ gurupni̱kiɛn gööli̱ ɛ /ci̱ muɔɔ ciöt kɛl ɛ la San.
Cua̱a̱ ŋot kɛ mi̱ naŋä ciöt ni̱ Bushman kä cuaa ɣä gak gua̱thni̱ ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ ɛ nɛy tin tä kɛ cuɔ̱ɔ̱ŋ.
Mëë tä ni̱ jɛn thi̱n, kɛn kua̱r tëë ku lɛ tä kä San Council cuu kɛn jɛn dhiɛl ni̱ thi̱n ɛn ɣöö /thiɛlɛ mi̱ jieek mi̱ caa la̱t kiɛ caa la̱r ji̱  San kɛ duɔ̱ɔ̱p ëë ci̱ (Die Burger) riet ëë caa gɔ̱r i̱ 'rami̱ tä kɛ biɛl' ka̱m raar."
Maar ji̱ San dëë jɛ pa̱a̱r kɛ maar ji̱ Eskimo, kɛ ŋuɔ̱t ciɛɛŋä ka̱lcɛrädiɛn in ciee ta̱a̱ in tä kä Europe,kuɛɛ laa ɣöö tä kɛ kɛ ŋuɔ̱tkiɛn ti̱ caa kuëŋ rɛy ciöötni̱i̱kiɛn kɛ ŋuɔ̱t ti̱ caa kuëŋ kä runkiɛn.
Gaat /thiɛlɛ lät ti̱ caa ka̱mkɛ, ɛ kɛn ŋa̱a̱ri̱ kärɔ̱, kä ɛn ciaaŋ tɛthkälɔaac ɛ mi̱ tä kɛɛ luɔt mi̱ dii̱t kä ji San ɛ jiɛn ni̱ kä gaat ɛ wɔ̱ ni̱ kä nɛy tin di̱t.
La kɛn ruaacni̱ dho̱ri̱kiɛn kɛ gurupni̱ kiɛ buɔ̱n laa matkɛ gua̱a̱th kɛl kä bi̱ kɛ rɔ̱ moc gua̱th pi̱i̱ni̱ kɛnɛ gua̱th tin bi̱ kɛ pieth thi̱n.
Ɛn rɛ̈ɛ̈th derɛ jääny kɛ päth kä dee gua̱th puɔ̱li̱ tin laa tä kɛ pi̱w lɛ kööt bɔ̱.
Ɛn rɛy puɔ̱ɔ̱l ɛmɛ caa juac mi̱ bäär mi̱ ɣööŋ jidɛ cuɔt thi̱n.
Ɛn Mey ɛ jɛn gua̱a̱th in bɛc ni̱ päthkɛ: jiɔm mi̱ tä kɛɛ läth mi̱ di̱i̱t mi̱ baa cuu guɔ̱ɔ̱r ɛ jiɔm kayŋua̱a̱k mi̱ tä kɛɛ kɔ̱c mi̱ di̱i̱t.
Kɛn män laa kuanykɛ dɛyjiɛn, dɛywal dɔaar, dɛywal tin laa tɛ̈tkɛ piny, ba̱thɔaalɛni̱ dɔaar, kɛ dɛyjiɛn tin kɔ̱kiɛn tin la kɛnkɛ laa cam.
Kɛ ta̱a̱ ëë tä kɛ kɛ  gua̱thni̱ ti̱ gööl, kɛn pua̱nykiɛn kɛn San laa camkɛ kɔ̱am da̱ŋ 18 ɛ wɔ̱ ni̱ kä 104, amäni̱ rak, lutwääri̱, makuac-cam-pämni̱,  yaŋkuothni̱, kɔm-cɔt-ki̱i̱ri̱ kɛɛ ŋuacni̱.
Kɛn ha̱plɔgurupni̱ caa car kä ha̱plɔgurupni̱ ti̱ tiɛni̱ ɛ la A kɛnɛ B, kɛn tuɔ̱ŋ da̱ŋ rɛw tëë wal tin la Y- krɔmɔthɔm in caa ku lɛ thuur ɛ lɛ jiath.
Ɛn hɔlɔgurup in ci̱ rɛɛdɛ da̱a̱k (in di̱i̱tni̱jɛn) kä maitɔkondriɔɔl, L0d, ɛ jɛn in caa ŋic ɛ naath ɛ jɛn in ci̱ rɔɔdɛ luɔc ɛlɔ̱ŋ kä gurupni̱ tin jiëkɛ kä San kui̱i̱ southern Africa.
Kɛn San caa kɛ ben dhiac jɔ̱ɔ̱r ɛ nɛy tin ŋuani̱kɛn wi̱c kä cuu jur ti̱ kɔ̱ŋ ben kä cuaa ka̱a̱k tëë la ka̱a̱k ji̱ San ben mac ɛ kɛn.
Ɛn /thiɛl panɔmä ɛ jɛn kɛl ëë caa bɛ̈cdɛ jiek ɛ ji̱  Botswana tëë ku laa dieel wec, amäni̱ mëë mëë cuɛɛ ben di̱t ɛlɔ̱ŋ mëë cuɛɛ ji̱ San kä Central Kalahari Game Reserve.
Ɛn wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ɛmɛ derɛ ji̱ San ka̱m luth mi̱ di̱i̱t kɛ ŋäcdiɛn kɛ ŋɔak ti̱ ŋuan tëë wal
Van der Post piithɛ kä South Africa, kä cuɛɛ rɔɔdɛ ka̱m ciaaŋ lieŋ, kɛ luth kɛnɛ nhök kɛ kui̱i̱ ka̱lcɛri̱ ji̱ Africa.
Nhökdɛ kɛ ciaaŋdɛ kɛ jɛn "jur ëë ku riaw wi̱ muɔ̱ɔ̱n", ɛn Van der Post cuɛɛ bok gɔ̱r kɛ ruɔ̱n 1958ruac ɛmɔ, mi̱ cɔali̱ The Lost World of the Kalahari.
Pilimdɛ mëë nhiam The Hunter, cuɛɛ ben ka̱m raar kɛ ruɔ̱n 1957, nyoothɛ ka̱k guëëc.
Nyiman ni̱ Elizabeth Marshall Thomas cuɛɛ buɔkni̱ ti̱ ŋuan kɛnɛ warɛgakni̱ gɔ̱r kɛ kui̱i̱ ji̱ San, kɛ ta̱a̱ ëë ci̱ cieŋkɛjɛ kɛɛl kɛ kɛ gua̱a̱th ŋot ka̱cɛriɛn kääpɛrɔ kɛɛl.
Ɛn la̱t ɛmɛ cuaa rɛydɛ ben diel guec ɛ  Lawrence Van Gelder ëë lät kä New York Times, mëë cuu wee i̱ ɛn pilim "matɛ ta̱a̱ tɔ̱ɔ̱wä kɛ ta̱a̱diɛn in laa tiɛmkɛ ni̱ tiem jɔɔk".
The BBC's The Life of Mammals (2003) series includes video footage of an indigenous San of the Kalahari desert undertaking a persistence hunt of a kudu through harsh desert conditions.
Kɛ cäät ciɛŋni̱i̱kiɛn, kɛn lättëë laa la̱tkɛ ɛ ji̱ San derɛ laa jɛn thar kä min caa pua̱ny ɣötni̱i̱kiɛn tëë la kɛn ɛ cieŋ thi̱n thuur.
Ɛn pilim ɛmɔ cuaa bo̱th ɛ Jamie Uys, ëë cuu wɔ̱ luny jɔk kä cuɛɛ ben kä ji̱ San kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ wäl kɛɛ The Gods Must Be Crazy, mëë cuaa guecdɛ nhɔk ɛ ji̱ wecmuɔ̱ɔ̱n diaal.
James A. Michener ëë lät pilim ëë cɔali̱ The Covenant (1980), ɛɛ pilim mi̱ la duŋ cäätä ciɛɛŋä ëë wal kɛ kui̱i̱  South Africa.
Bok ëë gɔ̱a̱rkɛ ɛ Norman Rush kɛ ruɔ̱n 1991 mëë cɔali̱ Mating nyooth ɛ ta̱a̱ Basarwa rɛy kɛmä gekä (mi̱ carkɛni̱jɛ) rɛy rɛ̈ɛ̈k Botswanagua̱a̱th ëë tuɔkɛ la̱t pilimä thi̱n.
Kɛ ruɔ̱n 2007, cuu David Gilman bok mi̱ cɔali̱  The Devil's Breath ka̱n raar.
Ɛn go̱o̱r raam min la gua̱n pilimä ni̱ The No.
Kɛn ji̱ Germani̱ ni̱ wal ci̱ kɛn kɔnɛ nɛy ti̱ ci̱ cieŋ kä Central Europe kɛnɛ Scandinavia.
Rɛy duɔ̱ɔ̱li̱ gua̱a̱th ëë tä ji̱ Roman thi̱n, kɛn ji̱ Germani̱ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ laa kɛ laa cɔalkɛ i̱ ji̱ Germani kiɛ ji̱ German tëë wal, ɛ cieŋ min la gɔ̱a̱a̱r ti̱ ŋuan ɛ laa guic ɛ la mi̱ la riɛk, kɛ ɣöö laa nyoothɛ ɣöö cäätkɛ kɛnɛ ji̱ German tin thia̱k.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p i̱ dɔ̱diɛn, ji̱  Röm tin la gɔ̱a̱a̱r kɛɛ nhiam cuu kɛn ji̱  Germanic luɔtdiɛn kɔn latgekä Rhine kɛ gua̱a̱th ëë ci̱ kuäär ji̱ Röm rɔɔdɛ yiath piny rɛy wec ɛmɔ.
La̱t ji̱ Röm kɛ kui̱i̱ matä ji̱  Rhine kɛnɛ Elbe cuɛɛ ben thuɔk kɛɛ 16 CE, kɛ kɔr kä mëë caa ji̱ Röm tiam kɛ ko̱r kä Battle of the Teutoburg Forest kɛɛ 9 CE.
Kɛɛ cɛntäri̱ in 3diɛn kɛn Goths tëë laa ruac thok ruac kɛ thok Germanic cu kɛ Pontic Steppe käp, raar kä Germania, kä cuɛɛ tääth lɛ kɛ tiec thoo yiëër ɛ wɔ̱ ni̱ kä Balkans kɛnɛ Anatolia ɛ wɔ̱ ni̱ kä Cyprus.
Arkɛɔlɔji̱ bɔ̱ lɛlɛ nyoth ni̱ gurup mi̱ di̱i̱t jicdɛ kɛnɛ kuakɛ rɛy Germania kɛɛliw.
Kɛ ta̱a̱ ëë wal, kɛn ji̱ German cuaa kɛ ben nɛn ɛ la nɛy ti̱ ci̱ ŋuɔ̱tkiɛnriet nyinä gagaakni̱ ti̱ laa cuɔlkɛ duer kɛ riɛm.
Kɛn nɛy tëë wal tëë laa ruac kɛ thok German diɛwkɛjɛ ɛn ɣöö nyuaakɛn ta̱a̱ ciɛɛŋädiɛn, kä kɛɛ jɔak kɛn ji German nyuaakɛn di̱i̱tkiɛn tëë wal ni̱ kä Migration Period.
Kä amäni̱ thok ëë ruac kɛ kɛ, ŋotɛ ɛ mi̱ ŋakɛ, kɛɛ cär ti̱ nööŋkɛ kä   Germanic, Celtic, kɛnɛ Latin, kɛ Illyrian.
Ɛ /ci̱ thok ëë took kɛn ɛ ni ruac, ɛn ciöt waa jɛ ka̱m jii Röm kɛ thok ji̱ Celtic.
Kɛ kɔr kä tëk ëë wal,  ɛ ni̱ nɛy tëë thieek kɛɛ Rhine,ciee kɛn Franks, kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ kɛn Alemanni, cɔalkɛ kɛ i̱ Germaniɛ ji̱ Latin kiɛ gɔ̱a̱a̱r ji̱ Greece.
Ciee kɛ mëë /ken gɔ̱a̱a̱r ji̱ Röm thok ji̱ Celtic kɛ̈ɛ̈k raar, kiɛ bɛ ciöt i̱ Germanic naŋ ɛ la ciöt mi̱ lot ni̱ naath, ɛn ciöt ɛ pay bën ɛ, ɛn ɣöö baa thok ji German naŋ ɛ la min di̱tni̱jɛn min lotni̱kɛ, cɛ Germani jakä naath kiɛ nɛy ti̱ caa rɔ̱ɔ̱diɛn ŋic ti̱ caa mat ɛ thok kɛl.
Tha̱a̱ŋ gɔ̱a̱a̱ri̱ tin gɔ̱ɔ̱r ruaacni̱ tëë la nyin  Early Middle Ages ɛn täämɛ ku kɛ thiec ɛn ɣöö mi̱ ci̱ ji̱ German rɔ̱ kɔn guic ɛ la thok duëël mi̱ tä kɛɛl, kä bi̱ tha̱a̱ŋ nath lɛ thiec  ɛn ɣöö mi̱ kɛn thuuk Germanic kɛ ti̱ tä thi̱n ni̱ wal ɛ la ti̱ dëë ŋic ni̱ ji̱ Germanic , ɛ cieŋ ci kɛ rɔ̱ nɛn kiɛ /ken kɛn rɔ̱ nɛn ɛ la "Germanic".
Kɛ kui̱i̱ kä tɔ̱tɔ̱, Goffart cɛɛ ŋak ɛn ɣöö ciöt ni̱ Germanicbaa jɛ woc ni̱ kɛɛliw kɛ ɣöö bɛ cuɔ̱ŋ kɛɛl kɛ "barbarian" bi̱ duɔth ni̱ ruac dɛ, kä nɛy tëë laa lat laat tëë wal ciee kɛ Walter Pohl ci̱ kɛn ɛ go̱r ɛn ɣöö ɛn ciöt ɛmɔ baa jɛ päl ni̱ kɛɛliw kiɛ baa jɛ naŋ kɛɛ luɔt mi̱ tä kɛɛ tiit.
Rɛy ruac Caesar, ciöt in jɔɔc in nyooth luɔt ji̱  Germani ɛ jɛn ɣöö ci̱ kɛ cieŋ cueec kuec  Rhine, kui̱i̱  Gaul caamdɛ, nɔmɔ ɛ mi̱ cɛ tit kɛ rɛy ciɛɛŋä ëë wal rɛy kɛ tin cɛ gɔ̱r.
Tacitus /cɛ jɛ ŋäc a gɔaaɛn ɣöö kɛn nɛy tɔ̱tɔ̱ mi̱ kɛ Germanic kiɛ /ci̱ kɛ kɛn, wëë kɛ mi̱ latɛ diwdɛ kɛ kui̱i̱  Bastarnae, tëë cuɛɛ lat i̱ cäät kɛ Sarmatians kuɛ laa ɣöö ruackɛ ciee kɛɛ Germani, kɛ kui̱i̱ Osi kɛnɛ kɛn Cotini, kɛ kui̱i̱diɛn kɛn Aesti, tëë ciee kɛ Suebi duŋdɛ ɣöö ruackɛ kɛ thok mi̱ göl.
Ɛn Upper Danube cuɛɛ ben lät ɛ la pek wec kɛ jɔk ɣɔaa.
/Cɛ jɔc ɛ gɔaa ɛn ɣöö Gɛrmani̱ i̱ ruac kɛ thok  ji̱ Gɛrmani̱, kä kɛn ni̱ wän dɔŋ laa kɛn laa ruac kɛ thok Celtic.
Tacitus cuɛɛ ŋot kɛ mi̱ kɛkɛ juur Germanic caam Rhine kui̱c yiëër kɛ gua̱a̱th ëë tä  Empire mëë wal thi̱n, ciee kɛ kɛn Tungri, Nemetes, Ubii, kɛnɛ kɛn Batavi.
Kɛ ɣöö ci̱ nɔmɔ lo̱c nath bɛr, kɛn gurupni̱ da̱ŋ diɔ̱k titi̱ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni laa kɛ laa la̱th kɛ rɛy ruaacni̱ thuukni̱ tin pay bën, gua̱a̱th in  ɣɔa̱nkɛ ŋäc dääkä thuukni̱ Germanic.)
Herminones kiɛ Hermiones tin tä rɛcɔ, tin caa mat kä Suevi, kɛn Hermunduri, kɛn Chatti, kɛn Cherusci kɛ ruac ëë latkɛ ɛ Pliny.
Kɛ kui̱c in dɔ̱diɛn, Tacituscɛɛ gɔ̱r niɛ rɛy ruac in kɛl ɛmɔ ɛn ɣöö tha̱a̱ŋ nath ŋääth kɛnɛ ɛn ɣöö tëë kɛ gurupni̱ ti̱ kɔ̱kiiɛn ti̱ ci̱ dɔŋ bɔ̱ ti̱ ciee kɛn diɔ̱k ɛ ti̱, amäni̱  "kɛn Marsi, Gambrivii, Suevi, Vandilii".
Strabo, mëë ku la̱tdɛ peek ɛlɔ̱ŋ kä ruac Germani kam Elbe kɛnɛ Rhine,kä /cɛ gaat Mannus kɛk thi̱n, cuɛɛ ciööt Germani tëë /ci̱ muɔ Suevian kä gurupni̱ tin kɔ̱kiɛn, ɛl la tin lot ni̱ gua̱th da̱ŋ diɔ̱k tin ca kɛ kuëŋ thi̱n: "juur German tin kuiyni̱kɛn, ciee kɛ kɛn Cherusci, Chatti, Gamabrivi, Chattuarii, kɛn tin tä gekä yiëër ɛ la kɛn Sicambri, Chaubi, Bructeri, Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani".
Kɛ gua̱a̱th ëë tä thok Pre-Germanic thi̱n (2500–500 BCE), ɛn thok-kɛl ɛmɔ caa ruacdɛ naŋ ɛ thuuk ti̱ ŋuan kä ŋotɛ jɔcɛ rɛy jɔaw rieetni̱ thok Germanic.
Te rɛydɛ kɛɛ rieet ti̱ naŋ kɛn kɛ thuuk Celtic, duŋdɛ ɣöö ri̱w rieetni̱ ti̱ti̱ cuu kɛ wɔ̱ päl ni̱ kɛɛ jɔak, kɛ tha̱a̱ŋ rieetni̱ ti̱ ŋuani̱kɛn ti̱ lim kɛn kɛ kɛ tuk kiɛ kɛ där jɔaw ri̱i̱tädiɛn ciee kɛ mëë caa lat kä Ŋuɔ̱t tëë caa gɔ̱a̱r piny ɛ Grimm.
Ɛ cieŋɛ min ɛn Proto-Germanic caa jɛ cak ɛ /thiɛl thok mi̱ ca̱pdɛ pa̱a̱r, cɛ ku jɔɔc ɛn ɣöö /kenɛ kɔn ɛ thok mi̱ caa ruacdɛ pa̱a̱r.
Kɛn hurubni̱ tëë wal tëë caa nɛn (Vimose comb kɛ mut raam ëë cɔali̱ Øvre Stabu), ci̱ kɛ kɔn peek kä Denmark ëë pay täth kä cuaa gɔ̱ɔ̱r kɛ duɔ̱ɔ̱p ëë caa la̱t ɛ Elder Futhark, la̱t kɛ kɛ ni̱ kɛ pek in rɛwdɛ kɛɛ cɛntäri̱ in 2dɛ CE.
Kuɛɛ laa ɣöö, ɛn bën matä thuɔk-kɛl rɛy rieetni̱ Germanic, ëë ci̱ jɔɔc kɛɛ cɛntäri in 4diɛn kɛnɛ 5diɛn CE, latɛjɛn bɔ̱ ɛn ɣöö ɛn Primitive Norse /cɛ dee ben ɛ la mi̱ took jiɛɛndɛ rɔ kä thok kuec West Germanic.
Kɛ thuɔ̱k cɛntäri̱ in 3diɛn CE, kɛn thuuk tëë ci̱ wɔ̱ wi̱i̱ni̱ ti̱ gööl ciee kɛɛ West Germanic ɛn bath hurubä in jɔakdiɛn in ku laa -z kä hurubni̱ tin kɔ̱ŋ  cɛ ku thuŋ ben kä "duɔth" thuɔk Northwest continuum.
Mat thuɔk Burgundiani̱ thi̱n kɛ thok Vandalicni̱ niɛ rɛy gurupä East German, gua̱a̱th in waa kɛ mi̱ ŋakɛjɛ, ŋotɛ /kenɛ ni̱ jɔɔc kɛ ɣo̱o̱ dak nɛy tin dee jɛ lar ɛn ɣöö i̱ ɛ thuɔ̱k .
Ɛn society ɛ gurup nɛyni̱ ti̱ ci̱ rɔ̱ liŋ kɛ pek mi̱ bäär, kiɛ nɛy ti̱ ŋuan ti̱ caa gua̱a̱th kɛl nyuak kiɛ ruaac rɔ̱ɔ̱diɛn kärɔ̱, tä kɛɛ kumɛ kɛl in ruaackɛ kä tä kɛ kɛ ciaaŋ ka̱lcɛrä mi̱ jɔc.
Naath ti̱ cieŋ gua̱a̱th kɛl laa ta̱thkɛ ciaaŋ kɛ ta̱a̱ in laa lät kɛ kɛ kiɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p in la latkɛn ɛ rieetkiɛn ɛ la mi̱ lot rɔ kiɛ mi̱ /ci̱ rɔɔdɛ lot. 
Ciee kɛ min laa matkɛ ciaaŋ, thia̱kɛ ɛlɔŋ ɛ ɣöö dee raan duɔ̱ɔ̱r jiäk mi tëë kɛɛl kɛ naath duŋdɛ ɣöö derɛ buɔ̱m ɛlɔŋ mi̱ tëë kärɔaadɛ; mi̱ tëë karɔa amäni̱ mi̱ tëë kɛ naath kɛɛl (mi̱ päär) tin jiëkɛ bɔ̱ dee kɛ rɔ̱ ni̱ rɛl, kiɛ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ ti̱ ŋuan dee kɛ rɔ̱ muɔl piny.
Nɛmɛ cuɛɛ rɔ lɛ ben nööŋ ɛ la riet mi̱ bɔ̱ kä Latin, mi̱ la rier ëë caa lɛ ben lat i̱ bɔ̱ kä riet mi̱ cɔali̱ socius ("kɔmrɛd, määth, raan pua̱a̱ny"; ɛn ta̱a̱dɛ la no̱o̱ŋɛ riet  socialis) mi̱ nyooth ni̱ mat kiɛ lieŋ kam nɛyni̱ ti̱ la mäthni̱.
Kɛ rɛy 1630-ni̱ ɛn riet ɛmɔ laa lotɛ ni̱ "nɛy ti̱ ci̱ rɔ̱ mat kɛɛl kɛ ji̱ thieekädiɛn kä cieŋ gua̱a̱th kɛl kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ luthä".
Ciaaŋ ëë cieŋ kɛ naath tëë kɛ ta̱a̱ mi̱ rɛlrɔ rɛy kumɛni̱ ti̱ gööl, kɛ ta̱a̱ in tä kɛɛ ka̱lcɛrɔ, kɛ gua̱a̱th in pith naath thi̱n, kɛ ciaaŋdiɛn ëë wal in ku nɛy ɛ tɔ̱ lɛ guɔ̱ɔ̱rni̱jɛ.
Juur ti̱ ci̱ rɔ̱ moc kɛ thok duëëliɛn laa kuiy ɣöö bi̱ kɛ cieŋ ɛ la nɛy ti̱ la̱a̱ny 
Ɛn ta̱a̱ ka̱lcɛrä ciɛŋä ɛmɛ cuɛɛ rɔ ben rie̱t kä cuɛɛ ta̱a̱ ëë laa cieŋkɛ kɛn ji̱ wec cuu gɛr..
Kɛn rɛ̈k ci̱ kɛ rɔ̱ɔ̱diɛn ben ri̱t ɛ la rɛ̈k-wi̱i̱ni̱ kɛnɛ kɛnɛ wi̱i̱ ti̱ di̱t.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p in laa kuɛ̈nkɛ, ji̱ wec tin cieŋ kɛ naath dëë raan päl kiɛ dee naath rɔ̱ɔ̱diɛn bar kut ran mi̱ ram kɛl ti̱ jiek ti̱ /ci̱ wëë kɛ ciaaŋ in cieŋ kɛ nɛy tin kɔ̱ŋ.
Tha̱a̱ŋ nath laa kɛn raan kiɛ nɛɛkiɛn a kap nhial mi̱ cɛ mii̱ gɔaa la̱t kiɛ mi̱ nhɔakɛ ɛ naath la̱t 
Ɛ cieŋɛ mëë ci̱ naath buɔ̱n nɛyni̱ ti̱ gööl yiath piny rɛy teekädiɛn ni̱ wal, arkɛɔlɔji̱ni̱ la kɛn laa dee mooc kɛ dup ti̱ gööl kɛ kui̱i̱ ciɛŋni̱i̱kiɛn tin guic kɛnɛ ni̱ rɔ̱ɔ̱diɛn ciee kɛ jiäkdiɛn kɛɛ kuak, ciaaŋ mi gɔaa, kiɛ buɔ̱m.
Kuɛɛ laa ɣöö, tha̱a̱ŋ nɛyni̱ tëë laa dɛyjiɛn wa̱a̱ pon kä käkɛn kɛ ley tëë cieŋ gua̱a̱th mi̱i̱thni̱ ti̱ gɔw (ciee kɛ ji̱ tliŋkit) cieŋ kɛn gua̱a̱th mi̱ tä kɛ nɛy ti̱ ŋuan kä caa rɔ̱ɔ̱diɛn moc kɛ ta̱a̱ mi̱ bi̱ kɛn ɛ ruaacni̱rɔ̱. 
Ta̱a̱ in nɛɛn kɛnɛ ni̱ rɔ̱ ɛ la juur päärkɛ ɛ määth, kä guɔ̱kdiɛn kɛ ruaacni̱  laa bëë kɛ min ci̱ kɛnɛ mat.
/Thiɛlɛ muktäbni̱ kumɛ ti̱ tä rɛydiɛn kɛ buɔ̱m in thuɔ̱k, kä ɛn kuär laa lapɛ rami̱ täni̱jɛn kɛɛ riet, mi̱ ceri̱ kɛ cuum; ɛn guäthɛmɔ, ŋɔak diaal tin caa mat ɛ jɛn juur laa lap kɛn ɛ ti̱ /ka̱n lat ɛ kumɛ.
Kɛ ɣöö kuän dëë jɛ mal jiak, ji̱ puɔ̱r ka̱a̱kni̱ dee kɛn pɛk nɛyni̱ ti̱ ŋuan luäŋ kɛ mi̱i̱th.
Ciee kɛ cäät ɛmɛ, la tha̱a̱ŋ nath laa bɔ̱ nhial ɛ la ta̱a̱th landiitni̱, yio̱w-mutni̱, kɛɛ da̱ha̱bni̱, amäni̱ tin kɔŋ tin laa tä kɛɛ luɔt.
Kɛn ji̱ gɔali̱ ti̱ti̱ jek kɛn buɔ̱mdiɛn kɛ rɛy di̱t kuakni̱ rieŋädiɛn.
Kɛn juaac duɔr cuaa ciɛc kä cuaa waŋ, kä cuaa ŋɛ̈th naŋ rɛy ka̱a̱kni̱ ɛ la wäl mi̱ bi̱ bɛl laa jakä ciɛk.. 
Bi̱ kɛn loc ro̱o̱liɛn kɛ kɔr runi̱ ti̱ ŋuan ti̱a̱a̱ bi̱ beni̱ ɛ bi̱ kɛnɛ tok ɛ nyok.
Pe̱k nath tin ci̱e̱ŋ rɛ̈y ci̱e̱ŋ laa päärɛ kɛ mun ɛ te̱ thi̱n kɛ ɣöö dee bɛl pith thi̱n; kää nɔ, rɛy ci̱e̱ŋ, därɛ tää nɛyti̱ kuiy ɛ took rɔ̱ kä 30 ɛ wä ni̱kä nɛy ti̱ 2000. 
Nɛy tin caa cɔl i̱ Thööcölöji̱th, la kɛn tuk Ɣagi̱ri̱kaltiɛrä ɛ cäät/päär kɛ ta̱a̱ ɛ ci̱ Tɛknɔlɔji̱ rɔ gɛr kɛ jɛ kɛ kɔr runi̱ ti̱ 8,500 te̱e̱ ci̱ wä mee jak naath kä ɣöö baa dɛy wal pith kɛnɛ yi̱e̱n nath kɛ le̱y ci̱e̱ŋ/ci̱e̱e̱ni̱. 
Ci̱ ta̱a̱ ci̱ɛɛŋä nath rɔ gɛr ɛ lɔ̱ŋ kä nɛy tin laa cual kɛ i̱ ɣagarariaan. 
Kä kɛ ɣöö ci̱ tuäw nath kɛ mi̱th rɔ re̱p, ci̱ män latdiɛn kuɛ̈ɛ̈ bä kɛ riali̱diɛn kɛ kuäni̱kä dho̱ri̱kiɛn, kää nɔ, ci̱ ta̱a̱ kä ɣöö tekɛn piny rue̱cä wuni̱ rɔ re̱p bä. 
Ci̱ ta̱a̱ ruie̱e̱cni̱ ti̱ tä wi̱i̱ nath kä luɔ̱thkɛ tuɔɔk.
Wä ji̱ Yurɔp kä Amɛri̱ka, caa jɛn tuk ciaaŋ Kɛ̈pi̱tɛli̱dhi̱ömä kɛ rɔ. 
Cuɛɛ cua̱a̱ jɛn tuk kä ɣöö bi̱ ŋuak ja̱l ɛ guaa. 
Ɛn re̱p ŋuaani̱ kɛ rɔ̱, cuɛɛ cua̱a̱ jɛn tuk ŋuaani̱ kɛ gër kɛ rɔ̱  cetkɛ min caa lat mindaan nhiam kä tuk kä ɣöö ci̱ raan ŋuak nööŋ ciɛŋä ɛ la nyinkɛ pa̱ny. 
Kää nɔ, cuu ciaaŋ kä ɣöö /ci̱ naath/kuak päär  tä thi̱n ɛ lɔ̱ŋ. 
 Ji̱o̱krapi̱kali̱, matdɛ wi̱c ti̱ ci̱e̱e̱ kɛ, Cam Yurɔp, Nhiam Yurɔp, Ɣɔ̱thtɔ̱ra̱lia̱a̱ amäni̱ Ni̱e̱wdhi̱i̱lɛ̈n. 
Gua̱a̱th kɛl ɛ nhɔk ji̱ Yurɔp ɛ min caa cɔli̱ Ji̱ Ɣinpuɔɔmëcin. 
Tha̱a̱ gua̱a̱ri̱, Pörpöcinal amäni̱ ma̱a̱tni̱ Thaanyti̱thni̱, la kɛn rɔ̱ laa lat i̱i̱ kɛ ji̱ kɛ̈ɛ̈l (cäät, Mat Gɔ̱a̱a̱ri̱ Mɛthä Amɛri̱ka, Mat Gɔ̱a̱a̱ri̱ tin ci̱ thuɔ̱k kä Thi̱i̱bil Ɣinyjini̱e̱e̱r, kiɛɛ nɛy tin caa cɔli̱ i̱i̱, Mat nɛɛni̱ ti̱ Thiakthiaak (Nɛy tin cual kɛɛ Rɔyali̱). 
Ci̱aaŋ kɛ̈ɛ̈l ɛ mat (buɔ̱n/bua̱a̱n kä ti̱ tek) ti̱ te kɛ ti̱ matkɛ kɛɛl cetkɛ, ciɛŋ, kuth, tɛ luɔ̱thkɛ, ta̱a̱ ciɛɛŋä kiɛɛ dääkdiɛn kɛ ti̱/nɛyti̱ kɔ̱ŋ.
Kä kɛɛ duɔ̱ɔ̱p ɛmɔ, cäätdɛ kɛ ta̱a̱ ciɛɛŋä ɛ wal - ɛ cäŋ ɛ dhuɔ̱l mi̱ tɔt, rɛy ci̱e̱ŋ, rɛk kiɛɛ wey mi̱ di̱i̱t. 
Ta̱a̱ ria̱lii̱ nath i̱kä kä ji̱ Anthɔrɔpöli̱ji̱, ci̱kɛn ɛ ka̱p kä ɣöö, /mi̱ jääl naath rɔ̱ kiɛɛ mi ci̱e̱ŋ naath kɛɛl, tookɛ rɔ kä ɣöö /ci̱ naath bi̱ thi̱e̱e̱k.  
Thiɛl bua̱n mi̱ dee ku lar i̱i̱ ɛ jɛn kä rɔaa kiɛɛ min dɔ̱ŋ
Ciaaŋ kɛɛl tokɛ rɔ ci̱e̱e̱ŋni̱ kä ci̱ gaat ciaaŋ ɛ te kɛ naath kɛɛl rɛy we̱c cuu ŋa̱c. 
Nɛy tin la̱tdiɛn ɣöö bi̱kɛ naath naŋ kä ciaaŋ cuɔ̱p, bi̱kɛ ta̱a̱ ɛ dee lät kɛkɛ kɛ ramkɛl kɛnɛ ge̱riɛn kɛ nɛydiaal rɛy we̱c kä ta̱a̱ ciɛŋä nath ŋa̱c. 
Kä röm naŋä nath kä ciaaŋ cuɔ̱p kɛnɛ pi̱e̱th nath, tɛɛkɛ dup ti̱ ŋuan kɛnɛ mat nath kɛ ta̱a̱ no̱o̱ŋä ciaaŋ cuɔ̱p. 
Mi̱ ci̱ naath baath, la le̱nyɛ ta̱a̱ ɛ dee naath rɔ̱ riali̱kä kɛ jɛ, ta̱a̱ ɛ dëë nyuɔɔn gɛr kɛjɛ mi̱ ci̱ nɛy diaal ta̱a̱ däkä kɛnɛ buɔ̱ɔ̱t lo̱cni̱kiɛn ŋäth kä kɛn diaal. 
Gua̱th di̱ɔ̱k tin ci̱ naath rɔ̱ da̱a̱k kɛɛ Matkɛɛl kä Gi̱ra̱a̱thruut, Ko̱o̱li̱cin Bue̱ldiŋ amäni̱ mat Ɣini̱thti̱tucin (min cuali̱, Bɔrɔd bëëthit matnath, ce̱tkɛ, duɔ̱ɔ̱li̱ ji̱ due̱e̱l kuɔth, kiɛɛ, matkɛlkɛ̈ɛ̈li̱. 
Ji̱e̱k kɛ jɛ kɛ cäŋ kä 22 kä pay käkɛl kɛ 2008.
Mat nath ke rɔ̱ kɛɛl, derɛ lät ti̱ kɔ̱ŋ la̱t ɛ /ci̱ mɔ laa ɣöö latdɛ rik kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱
Kɛn ma̱a̱tni̱ ɛtɔ̱, comkɛn naath kɛ mat ri̱tdä kɛ ta̱a̱ malä nɛɛni̱ diaal ɛ /ci̱ mɔɔ a ramkɛl. 
Dääkni̱ nath kɛ tin gua̱c kɛkɛ, took ɛrɔ ni̱kä bua̱n mi̱ tɔt, nɛyti̱ mat kɛ ta̱a̱ ciɛɛŋä, do̱rkɛl, pal kuɔth kɛɛl, ciɛŋti̱ gööl kiɛɛ ciɛŋ ji̱ we̱cmuɔ̱ɔ̱n tin kɔ̱ŋ ɛ walɛ.
Ta̱a̱ kɛɛl kä naath kɛ nɛy ti̱ na̱n na̱a̱n, la kɛn wi̱cdiɛn ɛ läth kä dääk ruaachni̱ kä gua̱a̱th kɛl. 
Gua̱a̱r tin gua̱rkɛ ciɛŋ nath kɛ Gua̱a̱r kɛ kui̱cnath kiɛɛ naath. 
Kɛn gua̱a̱r nath, gɔ̱ɔ̱rkɛn ciɛŋ nath kɛ ta̱a̱ ɛ ci̱ tuɔɔk ni̱ wal, tuk gɔ̱rädiɛn, tuaari̱/diit, kɛnɛ buɔ̱l/ŋa̱a̱ri̱ kɛ ŋäcdiɛn kɛ ramkɛl, min ci̱ tuɔɔk kɛ gua̱a̱th kiɛɛ pe̱k. 
Anthɔrɔpölöji̱ (cetkɛ, gua̱r kɛ tee ci̱ tuɔɔk ni̱ wal), /caa ro̱ŋɛ kä dääk ɛmɛ kiɛɛ dääk anthɔrɔpölöji̱ ni̱ tin kɔ̱ŋ tin took rɔ̱ kä kɛl ɛmɛ. 
Ɛn ri̱e̱t ɛ caa cɔli̱ Anthɔrɔth (....) tookɛ rɔ kä thok ji̱ Gurith min lotni̱ "rami̱ tëk" kiɛɛ "raan".
Ɛnɛmɛ, lotdɛ ni̱ ɣöö, ɛ cäŋ ci̱ gua̱a̱r Anthɔrɔpölöji̱ thuɔ̱k kä bok gɔ̱rä kɛl, la kɛn rik tin jiɛn kä ta̱a̱ die̱e̱th, ruac kɛnɛ tin ci̱ tuɔɔk kɛ gua̱a̱th ɛ ci̱ wä laa tiit
Kä thi̱e̱c kɛ Ɣo̱li̱thi̱öm, la Anthɔrɔpölöji̱thni̱ ɛ jakɛ kä bi̱ kɛn naath guic ɛ gɔaa kɛ min cuali̱ bayɣööje̱ni̱tik, Ɣarkölöji̱ka̱l kɛnɛ ŋäc thukni̱ amäni̱ gue̱cdiɛn kɛ ciɛŋ tin tuɔɔk kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ. 
Anthɔrɔpölöji̱ la jɛ laa ka̱pkɛ ɛla Thaany ɣɔaa kɛnɛ Thaany ciɛŋni̱ nath. 
Pe̱k mi̱ di̱tni̱ jɛn kä run bathdɔɔri̱ ti̱ jiɛn rɛw kɛnɛ jiɛn rɛw wi̱cdiɛn kɛl, ci̱ Pi̱löthöpi̱dɛ lät kɛ riali̱ ruaacni̱ kä kɛnɛ thi̱e̱c cetkɛ mee ci̱ Wi̱tjɛntiin ɛ lar ɛnɣöö, mɛ no̱o̱ŋ nuɛ̈ɛ̈n tuɔɔk ɛ kä rie̱e̱t tin ruac kɛ kɔn; ɛ ci̱ Thi̱o̱ri̱ gɔ̱rä jɛ Ɣɛ̈kpɔlɔɔr kä lat ŋuaani̱, matdiɛn, kɛnɛ lue̱y rie̱e̱tni̱ kä ci̱ nɛytin gɔ̱a̱a̱r kɛ tuk ruac ta̱a̱ ɛ tuɔɔk kɛ ruac kɛ kɔr gua̱th
Caa loc ɛ laa "Ca̱p kä ti̱ caa mat" cetkɛ "ca̱p luckä " kɛ ɣöö dee ciaaŋ päri̱ nööŋ kɛ lat ruaacni̱ kamni̱ nath kiɛɛ kuɔ̱m nath kɛ ɣöö baa naath yiɛn/kum mi̱ kan min caa lat liŋ. 
Ŋuɔ̱t kɛ thiathɛni̱, kɛ ɣöö ji̱ Thiathɛni̱, kɛ kɛn nɛy tin lät ŋuɔ̱t. 
Cetkɛ mee ci̱ I̱manuɛl Ka̱n ɛ nɛn, "Gua̱a̱r Pi̱löthöpi̱ Gurith tëë wal, caa kɛ da̱a̱k kä Thaanyni̱ di̱ɔ̱k, Pi̱i̱thik, I̱i̱thik kɛɛ Lööjik". 
Ci̱ntö, Daai̱thdhi̱öm, kɛɛ Nɛytin kɔ̱ŋ amäni̱ kuthtin kɔ̱w, thiɛlɛ kɛ I̱thi̱ka̱l kɔd.
Ciɛŋ ŋäthä, täkɛn kɛɛ Lööjik /mi̱ caa nyoth ɛ ciaaŋ koothä kɛ ta̱a̱ ɛ gua̱c kɛ ruaacni̱, thiɛl kä ti̱ nyooth duɔ̱ɔ̱r amäni̱ ka̱a̱cni̱. 
Duundɛ ɣöö gɔwkɛn kɛ ŋäc nath kɛ ta̱a̱ ɛ bɛc ciaaŋ kɛ jɛ/gua̱c ciɛŋä kɛ jɛ. 
Kɛn kuth tɛ ka̱n kuth tok kɛ kɛ, ɛ Ɣi̱ndi̱dhi̱öm, Cintö amäni̱ Kuth Nɛytin ji̱e̱kɛ ro̱li̱kiɛn. 
/Mi̱ kän Kuoth nɛɛni̱ tee wal ta̱a̱ diɛɛrä mi̱ pay tuɔɔk loc, la Koth mi̱ ji̱did rɔ laa jiɛɛc. 
Duth nath kɛ buɔ̱l laa jɛ laa kapkɛ nhial ɛ la̱a̱t gua̱thni̱ ti̱ kɔ̱kiɛn cetkɛ, Gua̱r din, kä cual kɛ jɛ i̱i̱, la̱t ca̱a̱pni̱ nhiam nath. 
La̱tca̱a̱pni̱ 
Lat ta̱a̱ ɛ laa ruac kɛ naath ɛ thiɛl jɔw (guic ta̱a̱ ɛ ruac kɛ pua̱ny nath) kam nath kɛnɛ le̱y (döny tuari̱, döny tɔ̱ɔ̱cä) amäni̱ ja̱l kä tin ci̱ tëk (ce̱tkɛ dɔ̱ldɔ̱ɔ̱l ji̱thni̱jiɛɛn rɛy jɔam).
Kɛ ta̱a̱ ciɛɛŋä kɛ mi̱i̱dil Ɣij kä Baydhantaany kɛnɛ Göthik, ta̱a̱ ɛ te̱kɛ Due̱l kuɔth nhiam nhiam, ci̱kɛn la̱th ni̱ Baibol nhiam ɛ /ci̱ mɔ laa thuɔ̱k kä kuak ɣɔaa. 
Ɛn min nyooth ca̱p ɛmɛ ɛ ɣöö, kɛn biɛɛl tin ŋa̱ckɛ laa kɛ la nyuɔthkɛ ɛ Ɣaɣɔtlaany (min lotni̱ Kartuun kɛ gua̱a̱th ɛmɛ).
Mi̱ lotni̱ ɣöö baa biɛl kɛk piny kɛ läth nath kɛ duɔ̱ɔ̱r kiɛɛ jiath piny kiɛɛ këk nath kɛ jiath piny. 
Kää nɔ, mi̱ la̱thkɛ jɛ lät kɛ ta̱a̱ thurɛkä, lotdɛ ni̱ ɣöö baa mat kɛ thuɔ̱r, kɔmpɔ̱thi̱i̱cin amäni̱ Ɣɔ̱ɔ̱thɛɛtikni̱ kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ min go̱rkɛ i̱ baa thur ɛ ramin thur.  
Mi̱ Ca̱r laa jɛ laa guɛckɛ ɛ duŋ pärä ro̱o̱l Liŋlithni̱, duŋdɛ ɣöö gua̱th ti̱ kɔ̱ŋ lotɛ ni̱ mi̱ bo̱r.
Ɛn riet i̱ mi̱ "dɛ̈ɛ̈r", ciee cäät kɛl, derɛ lot ni̱ gua̱th biɛɛli̱ ti̱ ŋuan wii̱dɛ ɛn biɛl mi̱ dɛ̈ɛ̈r kä neendɛ in caa jɛ kuëŋ thi̱n.
Nɛmɛ bëë rɔ ben tok kɛɛ kiubidhim kä /ciɛ thuɔ̱r bɔ̱ ɛlɔ̱ŋ kɛ guecdɛ.
Kɛ kɔrɛ, nɛy ti̱ ŋuan la kɛn a li̱b gua̱a̱th in ci̱ kɛ thuɔ̱k duel gɔ̱rä caarkɛn min bi̱ kɛn ɛ la̱t kɛ kɔrɛ, bi̱ kɛ cuu /thiɛl yio̱w kɛ gua̱a̱th in tookɛnɛ la̱tdiɛn; ɛn gua̱a̱th in daan, nɛy tin ci̱ thuɔk duel gɔ̱rä kä kɛ nɛy ti̱ gɔ̱r ni̱ ruaacni̱ ti̱ dee kɛ nöŋ lät laa kɛ mal ɛ naŋkɛ ɛ nɛy tin görkɛ ji̱ la̱t.
Kuɛ laa ɣöö, ɛn ruëc ëë wal nyoothɛ jɛ ɛn ɣöö nɛy tin ci̱ gɔ̱r ni̱ ciaaŋ ɣɔaa kä ci̱ thuɔ̱k la kɛn lät ti̱ tä kɛ yio̱w ti ŋuan ɛ jiäk ɛ leny kɛn la̱a̱t tin /ken wɔ̱ nhiam kɛ kɔr thɛkɔndɛri, ka̱ luäŋ kɛn la̱t a gɔaa mi̱ caa kɛ pa̱a̱r kɛ nɛy tin kɔ̱ŋ tëë caa ti̱ kɔ̱kiɛn gɔ̱r.
Kä rɛy pärthɛntɛj in tä kä di̱gri̱i̱ni̱ tin laa thöpkɛ, kɛn nɛy tin nyin ɣɔaa gɔ̱r, wɔ̱ pekdiɛn kɛ wɔ̱ piny. 
Yio̱w gɔ̱rä tin laa thöpkɛ ɛ kumɛ, laa kuiy ni pek in laa ka̱mkɛ nɛy tin gɔ̱ɔ̱r nyin ciɛɛŋä ɣɔaa mi̱ caa kɛ pa̱a̱r kɛ tin kɔ̱kiɛn ciee kɛ STEM kiɛ gɔ̱a̱r wal.
ƐN lieŋ ɛmɛ, lat kɛnɛ ɛn ɣöö matɛ nɛy tin tä kɛ ca̱r kɛl ti̱ tä kɛ ciaaŋ ɛ kɛlɔ ni̱ wal kä go̱o̱r ɣöö bi̱ kɛ ciaaŋ ɛmɔ naŋ nhiam kɛ ca̱r ëë wal.
Ɛ /ci̱ ciaaŋ wec tä thi̱n, cär tin laa latkɛ kɛ thok duɔ̱ɔ̱p mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö dëë ëk ëë wal, ka̱lcɛr kɛnɛ gɔ̱a̱r ëë wal nööŋ (luɔ̱c jɔk).
Pöthithra̱kturɔlidhim cɛ duɔ̱ɔ̱p in dëë göri̱ ŋäc ŋɔaani̱ moc riɛk kɛ kui̱i̱ kä ɣöö dëë luɔt ŋɔaani̱ ŋa̱c, min görkɛ, kɛnɛɛ kuäär.
Ŋotɛ bɔ̱m ca̱r mi̱ bum, gua̱a̱th in ŋakɛjɛ ɛn ɣöö tuɔɔkɛ kɛ ŋi̱i̱c, dëë jɛ ni̱ jiäk bɔ̱ rɛy ruaacni̱ ti̱ kɔ̱ŋ.
Nyin tɛthkälɔac ɛtɔ̱ gua̱ckɛ kɛ ɣöö reep ciaaŋ in tä ramɔ kɛ ta̱a̱dɛ kɛ jɛ kɛnɛ ta̱a̱ in tä kɛ naath kä ka̱lcɛr ro̱o̱l nɛyni tin bo̱o̱r; cɛ min laa görkɛ ɛ  Jürgen Habermas ku jiäk min latɛ jɛ ɛn ɣöö ta̱a̱ ciɛɛŋä nɔmɔ dëë päl kɛ ɣöö no̱o̱ŋɛ ciɛŋ tëë jiäk tëë wal tëë /ci̱ naath rɔ̱ laa thieec thi̱n mëë laa män ben laa nyuɔthkɛ gua̱thni̱ ti̱ jɔc.
Ɛ cieŋɛ mëë tä ŋaknɔmni̱ ti̱ ŋuan thi̱n kä nɛy tëë /caa gɔ̱a̱r nyinä ɣɔaa nhɔk ɛ kɛn, tha̱a̱ŋ nath ti̱ tä niɛ rɛy nɛyni̱ tin gɔ̱a̱rkɛ thaany ɛ kɛn dëë jɛ luɔ̱c jɔk.
Ɛ mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö dëë cär tëë wal ŋa̱c.
Ruac (kä thok Latin communicare, mi̱ lot ni̱ "mi̱ nyuakɛ" kiɛ "ta̱a̱ maarä kɛ ") ɛɛ "luɔc kä dääk mi̱ bɛc kam ran kɛnɛ dɔ̱diɛn, ca̱r ŋithä kɛnɛ riet raar."
Ruac mi̱ caa riali̱kä (mi̱ tä rɛcɔ kiɛ mi̱ ti̱ caa mat kɛɛl ti̱ bum rɛydiɛn kɛ ɣöö bɛɛ ku lɛ guic mi̱ ɛ ŋu derɛ ku lɛ latɔ).
Gua̱th rɔlä ciee kɛ tin laa tuɔɔk kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ lät tin la̱tkɛ ɛ naath (tin la̱tkɛ kɛ tët kɛnɛ tuɔɔk kärɔ̱) la kɛn lieŋ rieetni̱ cua̱a̱ yiär ɛ tuɔɔk ni̱ kä ram in tho̱p ruac ɛ wɔ̱ ni̱ kä nɛy tin bi̱ jɛ liŋ.  
Luɔ̱c duɔ̱rä kɛnɛ ɣöö baa luɔt ruac in kuɛ̈ɛ̈nkɛjɛ ni' tukädɛ jiäk.
Cäätni̱ kä tin luɔtkɛ bɔ̱ kɛ a /ka̱n kok, Ja̱l pua̱a̱ny in lot raanɛ cerɛ kɛ jiëk kɛ tet kiɛ niin waŋ, amäni min /ci̱ raan lotni̱jɛ, ciee kɛ mi̱ cɛ puɔ̱ny ran moc leth.
Ciee jɛn bɔ̱, rieet tin caa gɔ̱r lot kɛn ni̱ ruaacni̱ tin /ka̱n lat kɛ thok ciee kɛ duɔ̱ɔ̱p in gɔ̱r kɛ raan, ciee la̱t in caa moc ni̱ rieet kam kɛnɛ imötikɔni̱ tin derɛ latni̱ min jiäkɛ lɔɔcdɛ.
Tha̱a̱ŋ lätni̱ ruaacni̱ tin /caa kuɛn kɛ thok rɛy ruac kä naath ɛ kui̱i̱ kä ɣöö baa naath ku lɛ luäk ɛ kɛn kɛ nyuth ŋɔaani̱, kɛ gil thi̱n kä kɛ lat lɔɔc ran a gɔaa, kɛ luël kɛ dɔ̱diɛn, kɛ ka̱p kä kɛ tiet, kɛnɛ nuën ruac. 
Kɛ ɣöö bi̱ naath ku lɛ ruac a gɔaa, ruaacni̱ diaal tin /caa lat kɛ thok ciee kɛ puɔ̱ny, nhiam, jɔw, nën, nyiöt, ka̱th, gua̱a̱th, kɛɛ nyin ɣɔaa tin kɔ̱kiɛn baa kɛ dhil nyoth gua̱a̱th in ruac naath ɛ guic kɛn rɔ̱.
"Ciaaŋ ruac mi̱ /thiɛl thok derɛ thok mi̱ ŋiɛckɛ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw nööŋ."
Ŋäc thuɔk laa tuɔɔkɛ ɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ ni̱ gaatä.
Thok mi̱ ta̱thkɛ kɛ tët ciee kɛ Esperanto, thok in kuaa prɔgram, kɛ  thuk mathimatikɔl pɔrmalidhimni tin gööl /caa kɛ mat rɛy ŋɔaani̱ tin matkɛ ɛ thuk ji̱ wecmuɔ̱ɔ̱n.
Kuak ruac caa kɛ guir kɛ ŋuɔ̱t.
Min gua̱c kɛ min ŋa̱thkɛ ɛ naath, ruaacni̱ tin latkɛ kɛ tet (ciee kɛ, Ruac Tetni̱ in tä kä Amɛrika)caa kɛ guic ɛ la ɣöö dee kɛn laa ruac kɛ thok kɛ ɣöö rieetkiɛn, gramɛr, kɛnɛ to̱ŋ thukni̱ tin kɔ̱ŋ wɔ̱kɛ kɛɛl kɛ duɔ̱ɔ̱p in dëë latkɛ kɛ thok.
Ruac ɛ duɔ̱ɔ̱p in laa luɔt  ɛ kuëŋkɛ kä baa naŋ kɛ ɣöö bi̱ ŋäcdɛ wɔ̱ lɔɔc nɛyni̱ tin liɛŋkɛjɛ.
Duɔ̱ɔ̱p,  min ku laa wɔ̱ kɛɛ rieet kɛ ɣöö bi̱ kɛ ku lɛ wɔ̱ raar.
Kui̱c, ɛ la guaa̱th in ci̱ rieet cop thi̱n.
iɛlɛ mi̱ thöpkɛ kɛ kui̱i̱ ruaacni̱ ti̱ ci̱ gua̱c.
/Thiɛlɛ mi̱ thöpkɛ kɛ min dee wɔ̱ tuɔɔk rey ruac.
Lät ti̱ti̱ dee kɛ bën kɛ dup ti̱ gööl, kä kɛl rɛy  ŋuɔ̱tni̱ tin gööl tin tä rɛy ruac.
Thintaktik (ruac in thuɔ̱k in ŋa̱ckɛ kɛ kui̱i̱ laatni̱ kɛnɛ nyuthni̱ kɛ tet).
Kɛ jɛn lat tä ti̱ bɛc ti̱, ɛn Barnlund (2008) cuɛɛ ca̱r nööŋ mi̱ tä kɛ mödëël mi̱ dee nɛy da̱ŋ rɛw jakä liɛŋkɛrɔ̱.
Ɛn duɔ̱ɔ̱p ruac in rɛwdɛ, min kua lɛ cɔl i̱ kɔnthitiutib mödël kiɛ kɔnthithtra̱ktib biew, lotɛ ni̱ ta̱a̱ in ruac kɛ raan ɛ la jɛn ram in bi̱ naath nyuɔ̱th duɔ̱ɔ̱p in baa looc ni̱ ruac.
Lieŋ raam min lat ruac kɛnɛ lieŋ raam min liŋ ruac dee kɛ gua̱c kɛ kui̱i̱ kä tin dɔ̱ŋ dee kɛ pën lieŋ ciee kɛ ciaaŋ wec, ka̱lcɛri̱, kiɛ mi̱ ɛ wut kiɛ ɛ ciek; mi̱ dee riet in luɔtkɛ rɛydɛ gɛr. 
Ɛ cieŋɛ min tä mi̱ ciee kɛɛ kɔɔd bok thi̱n min laa kuëŋkɛ ɛ la mödëël, /thiɛlɛ gua̱a̱th mi̱ caa kɛ nyoth thi̱n kä mödëël, kä ɛn nɔmɔ laa rɛy ruac ɛ jakɛ kä bum lieŋdɛ.
Cɛrikani̱ tin /thiɛl kuak ti̱ ŋuan dee kɛn ɛ go̱r ɛn ɣöö bi̱ kɛ rɔ̱ mat rɛy lätni̱ tɔ̱tɔ̱, dee muktäbni̱ tin di̱t ca̱a̱p ruaacni̱ ti̱ ŋuan luäŋ kɛ no̱o̱ŋ.
Ɛn gua̱a̱th liŋ lääri̱ ɛ jɛn buɔ̱n nath, muktäbni̱, kɛnɛ thithtɛmni̱ tin la ŋɔak laa thol, bɛ kɛ la̱t, bɛ kɛ da̱a̱k, kiɛ bɛ kɛ lätni̱ min derɛ lät kɛ.
Rɛy ruac in laa latkɛ kɛ thok kamni̱ nath tëë kɛ dup da̱ŋ rɛw ti̱ laa ja̱kɛ ni̱ rieet: riet in laa tä rɛydɛ kɛɛ luɔt kɛnɛ riet in laa kuɛ̈nkɛ kɛ ta̱a̱ in tä kɛ raan.
Nɛmɛ ɛ jɛn ŋäc kɛ duɔ̱ɔ̱p in dee naath ɛ lat ni̱ min no̱o̱ŋ ti̱ diaal tin laa tuɔɔk kɛnɛ ta̱a̱ nath.
Ruac mi̱ thuɔ̱k kä tä raar laa no̱o̱ŋɛ jiɔm mi̱ la ji̱ dhɔar ɛ jakä bi̱ tin lokɛnkɛ lat amäni̱ nhök kɛnɛ bëcdiɛn kɛrɔ̱.
Ji̱ rithääcni̱ caa thio̱rini̱ la̱t kɛ ɣöö baa ta̱a̱ ruac ŋa̱c a gɔaa.
Nɛmɛ lotɛ ni̱ kui̱c ruac "ŋäc-lotrɔ", mi̱ la bëë mi̱ lat raan rieet ti̱ nuɛnkɛrɔ̱ kiɛ rieet ŋuɔ̱tni̱ ti̱ buɔ̱buɔ̱m, rieet duëlwal, kiɛ kuën rikä mi̱ ci̱ tuɔɔk kiɛ gua̱a̱th mi̱ /ka̱n ŋa̱c a gɔaa ɛ ram in liŋ ruac.
Ɛ päär bɔ̱, kuak tin jiäk kiɛ ci̱ dɔŋ, ciee jɛn lo̱k kä ɣöö bi̱ cɛrika tɛknɔlɔji̱ mi̱ pay ben nööŋ, ɛ kɛn tin dee rik jakä tuɔɔk.
Cäätni̱ dee kɛ ciee muktäb mi̱ di̱t jicdɛ mi̱ /caa rɛydɛ ŋäc kä ɛn nɔmɔ derɛ naath nyon kɛ ram in dee naath ruac kɛ jɛ.
Dee ŋuän ni̱ ɣöö dëë rieet tɔ̱tɔ̱ päl kɛ ɣöö dëë kɛ gɛr kɛɛ rieet ti̱ kɔ̱ŋ mi̱ lotɛ rɔ̱
Kuɛ laa ɣöö, rithääc kä ruac cɛ jɛ nyoth ɛn ɣöö ruac mi̱ rɛydɛ nyon derɛ naath jakä lät rithääc gua̱a̱th in ci̱ kok ruac rɛy lɔac ran pa̱k.
Ɛ gua̱a̱th in lat raan mi̱ cɛ car kiɛ riet duŋdɛ ɣöö caa jɛ moc kɛɛ luɔt mi̱ göl ɛ ram in liŋɛ.
Nɛmɛ, kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dɔ̱ŋ, cɛ duɔ̱ɔ̱p in laa ruac kɛ ri̱c ɛmɛ gɛr kä naŋ kɛn rieet kɛ duɔ̱ɔ̱p in gɔaa kɛ kɛ kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in liŋ kɛn ɛ rɔ̱ kɛ nɛy tin kɔ̱kiɛn.
Dual kɛ kɛ ɣöö baa raan luek - Nɛmɛ ɛ jɛn in di̱i̱t in mi̱ di̱t in gaŋ ɣöö bi̱ naath rɔ̱ɔ̱diɛn liŋ.
Nɛmɛ /cɛ  bi̱ reep ni ŋa̱th ran duŋdɛ ɣöö bɛ ŋäcdu kɛ thok kɛnɛ ŋäc rietni rep.
Tää in latkɛ ni̱i̱ riet derɛ ruac /lieŋ jakä bum.
Ɛn ta̱a̱ kä ɣöö baa rieet ran liŋ lotɛ ni̱ ɣöö mi̱ ci̱ raan riet lar/ci̱ naath bi̱ lɛ rɔal kɛnɛ ɣöö /caa tin caa lat bi̱ naŋ kɛ lieŋ mi̱ dɔ̱ŋ, kiɛ min ci̱ raan ɛ lat dëë jɛ guic ɛ la rɔal, kiɛ tä riet ɛmɔ kɛ luɔ̱ɔ̱tni̱ ti̱ ŋuan mi̱ dɔ̱ŋ /ci̱ min caa lat dee wɔ̱ lɔɔc nath.
Cie kɛ min: riet, biɛl, nyuthni tekɛ kɛ luɔtni ti göl kä ciɛŋ ni̱ göl
ŋäc ruac kɛ tää ciɛŋä lotdɛ ni ŋäc mi röŋ kɛ ciɛŋ ti göl min jak ji kä bi ruac kɛ luɔt kɛ kɛ ji ciɛŋni ti göl
Te jiöth röli thin bä kä dit din nöŋ ɛ ciɛŋ ti göl kethni̱ ti göl
Ɛn ŋäc ɛmɛ guäcɛ kä ciɛŋ ti göl cet kɛ min guäth lotdɛ rɔ thin gua̱cä  wicni ti göl
Thäŋ gɔakni̱ tin latkɛ ŋäc ɛ mɛ gärkɛ, bitkɛ kä thiɛlɛ kɛ luɔc mi ruac naath
Wi̱i̱ ti göl, nyuthni ti cäät laa thöpkɛ luɔ̱tni ti gööl.
Ciök jiɛn liɛŋkɛ rɔ̱ kɛ tiɛth piɛny kɛnɛ kɔa̱m rɛy muɔ̱n
Ɛ päär bɔ̱ la kɛn kɛmickɔli̱ ti̱ kɔ̱kiɛn a käm raar ti̱ laa kɔ̱am jakä bi̱ ben kä kɛ kɛ ɣöö bi̱ kɛ ku lɛ ma̱k .
Kɛn bayɔkɛmikɔli̱ la kɛn pa̱ŋgaini̱ ɔrganidhimni̱ laa jakä jiɛc rɔ nhial kɛ duɔ̱ɔ̱p mi dɔ̱ŋ, kä mi̱ ɛn kɛmikɔl mɔlɛkio̱lä ɛmɔ /ciɛ kɛl kɛ ruac bayɔɔtikädɛ, /c; kɛn rɔ laa jiɛc nhial.
Mi̱ caa kuɔram thɛnthiŋ la̱t, ɛn bakti̱ria derɛ thiak thɛli̱ ŋa̱c, kä derɛkɛ riali̱kä kɛ duɔ̱ɔ̱p in lotrɔ.
Ɛn läär, kɛ thuɔ̱k, lätkɛ jɛ, guirkɛ jɛ kä jak jɛ kä thuɔ̱k
Läär wëë kɛɛl kɛ thuɔ̱k.
Lär de kɛ cuɔp kɛ guathdɛ, kɛ röm läri, kɛ rɛy jɔam, teleponi
Läri de kɛ mät kɛ dup ti göl kɛ jäkni diɛn kɛnɛ jek luɔ̱tni kiɛn (cätkɛ, lär de loc ɛ la nyuthni, kiɛ de jäk kɛ cäp 
Ɛn kui̱c kä min dee ben wëë kɛɛl kɛ ŋäc kä ɣöö derɛ tuɔɔk.
Ɛ wä nhiam, kä Latin te  riet ni īnfōrmātiō mi lot ni̱ ŋäc kiɛ ca̱r, duŋdɛ ɣöö ca pek in jak riet ni lär kɛ liŋlith nɛn i̱ cɛ /rɔ lɛy.
Ro̱l Greece in pay täth, ciöt ni̱  Πληροφορία ŋotdɛ lätdɛ niɛ kɛlɔ cät kɛ lär kɛ thok liŋlith. 
Ɛ duɔp ŋi̱cä mi yiɛthkɛ piɛny kɛ lät Harry Nyquist kɛnɛ Ralph Hartley  kɛ run 1920s, kɛ Claude Shannon kɛ run 1940s
Ɛntrɔpi laa thɛmɛ pek duɔ̱ɔ̱rä mi̱ dee tuɔɔk rɛy bariabɔlä mi̱ caa yuɔr thi̱n kiɛ min dee ben raar kɔɔr kä mi̱ caa la̱t. 
Gua̱th ti̱ di̱t ti̱ tä kä thio̱ri̱ kɛ kui̱i̱ lääri̱ tä rɛydɛ kɛɛ thɔth kɔɔdiŋ, algɔrithmik kɔmplɛkthiti̱ thio̱ri̱, algɔrithmik inpɔrmɛciɔn thio̱ri, kɛ inpɔrmɛciɔn-thio̱rɛtik thɛkiuriti̱.
Rɛy buɔkdɛ ëë cɔali̱ Sensory Ecology ɛn bayɔpithithith ni̱ David B. Dusenbery cɛ ti̱ti̱ cɔl i̱ tin laa yuɔrkɛ rɛc baaŋ.
Rɛy la̱t, läär laa jɛ laa naŋkɛ ɛ ithtimulay mi̱ kɔ̱c mi̱ baa kɔn ŋa̱c ɛ thɛnthöri thithtɛm mi̱ rɛlrɔ kä baa cuu kap nhial ɛ buɔ̱m in caa kuëŋ rɛy ɛ ŋot /kenkɛn lät puɔ̱ɔ̱ny ɔrganidhimä kiɛ thithtɛm.
Ɛn min laa bɔ̱ raar kä niuklɛɔtayni̱ ɛ ber mi̱ loc rɔ mi̱ laa jak la̱t kä wɔ̱ rɛy ɔrganidhimä ɛ /thiɛlɛ mi̱ go̱o̱r ɣöö tä ŋith ran jinä.
Kɛ riet in dɔ̱ŋ, lär de lar i/ ɛn lär kɛ kuic ɛmɔ ɛ mi de jek ɛ lot duɔr, cäŋ ni min ciɛ/ mi lätkɛ kɛ tet kiɛ dëë nyuɔth.
Ɛn ɣöö luɔcdɛ nöŋɛ ŋäc mi röŋ, jɔcɛ kä ram mi te lär/ŋäc
Nɛmɛ pärɛ cät kɛ min te kä 61 CD-ROM kɛ ran duŋ 2007
Yuɔ̱p jiöthni tiɛtdɛ ɣöö gɔy jiöth tin ca tɔ̱w ba kɛ tit kɛ guäth mi bär cät kɛ min görɛ
Beynon-Davies latɛ ruac kɛ kui̱i̱ cärä mi̱ läär jakä tä jicdɛ kɛ tuɔ̱ŋ ti̱ ŋuan mi̱ caa kɛ ti̱ gööl ti̱ nyoothkɛ
Pragmɛtikni̱ kuɛɛ peek kɛɛ luɔt ruac.
Kɛ rɛy rieetni̱ tin kɔ̱ŋ, pragmɛtikni̱ matɛ thok kɛnɛ la̱t.
Semantics ɛ ŋic kɛ nyuthni - min mat nyuthni kɛnɛ ta̱a̱diɛn
Guer laatni (Syntax) ɛ ŋi̱c kɛ ruac kɛ tädɛ kɛ thuɔk kɛnɛ cuŋ rietni kä ruac yiɛtni̱/nyuthni
Ɛ jɛn ne tok ŋäc bɛc lärä min cɔali  lexicographic kä lotdɛ ni görɛ rɛy bɔk riet (dictionary) min kɔan riet jek kɛ nhiam, kä inɔ lieŋ lär min biɛ jakä bɛ a lär 
Kɛ tää ruac, min lot ran ɛ latkɛ kɛ jɛ kɛ lär mi bä kɛ nyuthni ruac tin naŋ kɛ kä thok in liɛŋ kɛ ɛ nɛy tin ruac
lär in biɛl ( käp kɛ ciɛk i̱ infoVis) be kɛ kueŋ dɛ kɛnɛ tää kuɛ̈ɛ̈ni lärä, kä luäk nɛy tin kuɛn kɛ ŋiec mät diɛn kɛnɛ guɛliɛn 
Ɛ riet mi latkɛ ɛ lɔŋ kä ŋic in cɔli sociology kɛnɛ ŋic ŋäcä  ciɛŋni̱ nath tin kɔ̱ŋ kɛnɛ ŋi̱c pɛli bä  kɛ luth ŋicä waal kɛnɛ tek
Kä nɛy tin/ ken cop derɛ tää kä nɛy tin mar kiɛ nyua̱k duŋdɛ ɣöö kä nɛy tin ci cop nöŋɛ ŋäcni ti göl kɛ min min jak naath kä cuŋ kɛɛl, kiɛ tää nath kɛɛl
Durkheim cuɛɛ ciööt i̱ mɛkanikɔl kɛnɛ ɔrganik thɔlidarity nööŋ ɛ la kɛl kä thio̱ri̱ni̱kɛ tëë lätɛ rɛy wec kä The Division of Labour in Society (1893).
Kä Collins Dictionary duŋ Socioliogy, p405-6
Luɔtdɛ: ɛ ciaŋ mi röm mi wä kɛɛl kɛ tää kɛ̈l nath kamnikiɛn rɛy nɛyni tin ci cop.
Nɛy tin pɛl te nhiam cie kɛ Socrates kɛnɛ Artistotle latkɛ cuɔ̱ŋ kɛɛl a la ŋäc thukä kɛ ɣöö mi bi ran tek ɛ cop, bi ran lät kä bɛ cieŋ kɛ ciaŋ mi cuŋɛ kɛɛl kɛ naath
Kä  la̱t luthä  ŋäcä waal kɛnɛ tää tekä mɛ cɔ̱tdɛ, be kɛ ŋäc kä Immauel kant kɛ ŋäc pärä däkä 
ŋi̱c kɛ tin kueckɛ cɛ/te thin ɛn ne
Min nhiam cɛ la mi lat ŋi̱c, min thiäkdiɛn latdɛ ŋi̱c kuic cuɔ;p
Ni̱ kɛ 1953 we kä 1966 cɛ yiöw  ti $270 tanydɔr käm  duel tin dit ti 34 kɛ ŋi̱c thuɔk 
Guiri̱ ti gɔw kä lɛm be kɛ kɛ kɔr Ford
Thäŋ nath latkɛn ɛ thin i̱/mi ca kɛ lat rɛy duel in di̱t, däk ŋi̱cä cɛ la ŋäc mi lem kä ɛ mi latkɛ ɛ nɛy ti ŋäc ŋuaka leny min ca nɛn ɛ ji ruec, inɔ ciɛ / mi ɣɛl kɛ ɛ ji America
Guäth ŋi̱cä tin kɔ̱ŋ cie kɛ ŋi̱c kɛ kuic mään, duän/ nɛy tin te guär, ŋi̱c kɛ kuic nɛɛni tin lätkɛ kɔr kɛnɛ ŋi̱c kɛ kuic döri (a te rɛydiɛn kɛ ŋi̱c kɛ kuic ji Africa, ji America, ji̱ Asia tin te kä America, ji Latino, Ji Chicano kɛnɛ Diel America) ci/kɛ thäŋ ŋi̱cä duŋdɛ ɣöö la mat kɛ ruac kɛ kɛ kɛɛl
Ɛn demography kɛ thok ji Greek e wal ɛn demo lotdɛ ni̱ ɣöö naath kä graphy lotdɛ ni gɔ̱r piny, latdɛ kiɛ themdɛ kä them kuenä ŋuanä, ciä kɛ ŋuan nath
Kuen nɛni tin bec puɔ̱nykiɛn ɛ duŋ duel waal cie kɛ ram min bɛc, min de mal jek nɛɛkɛ, kɛ tin ca gɔ̱r piny kɛ kuic juäthdɛ
Ɛn pek naath lotdɛ ni ŋi̱c kɛ kuic ŋuänä naath
Kɛ run tee te dɔär, ji ŋäcä ŋuakni duel kuoth cä guäth mi bär naŋ kɛ lök kä ɣöö de pek nath a ŋäckɛ  
Kɛl kä tëë caa gɔ̱r kɛ kui̱i̱ nath ni̱ wal kɛ kui̱ ciɛɛŋä teekä mɛ pay benɛ ɛ Natural and Political Observations Made upon the Bills of Mortality (1662) mëë caa gɔ̱r ɛ  John Graunt, mëë tä rɛydɛ kɛɛ tɛibɔl kui̱i̱ ciɛɛŋä tɛɛkä mëë wal.
La̱tdɛ cɛ wic Thomas Robert Malthus ben gɛr, mëë cu gɔ̱a̱r kɛ thuɔ̱k cɛntäri̱ in 18 diɛn, cuɛɛ diɛɛr kɛ ɣöö mi̱ /ka̱n jɛ guic a gɔaa, bi̱ pek nath ŋuan kä bɛ pɛk kua̱n tiam, ka̱ bɛ naath jakä näk buɔthkɛ bi̱ kɛn ɛ can (nɛn Malthusian catastrophe).
Kuen nath dial kɛ duɔ̱p mi dɔ̱ŋ kɛ kuic ŋäcä naath
La diel jɛ guec kɛ kɔr kuenä naath dial kɛ ɣöö ba̱ pär i̱ ɛ pek ca rep kiɛ ca dak rɛy kuenä
Dup ti kɔ̱ŋ kɛ ŋäc kɛ tää naath kɛ thiec kɛ kuic guɔ̱ri, dieth, kɛnɛ gaat
Täkɛ kɛ mödëli̱ kɛ kui̱i̱ teekä (amäni̱ ɛn laip tɛibɔl, mödëël Gompertz, mödëël ha̱dhadä, Cox mödëël prɔpöciɔnal ha̱dhadä, möltipɔl dikrimɛn laip tɛibɔl, Brath rileciɔnɔl lɔgitni̱), dap (Ha̱rnɛth mödëël, Coale-Trussell mödëëli̱, pariti prɔgrɛciɔn rëciö), kuën (Thiŋgulët mi̱i̱n kä Kuën, pej mödëël), ŋo̱o̱t (ca̱p Sullivan, wi̱i̱ ti̱ ŋuan laip tɛibɔli̱), pek nath (mödëël Lee-Carter, ɛn Leslie Matrix), kɛ pɔpulëciɔn matrik (Keyfitz).
Pek dapä rɛy runi ti lɛy rɔ̱, gaattin ca dap ɛ tek rɛy gaan ti 1,000 kɛ ruɔ̱n, mää kɛnɛ run ti lɛy rɔ̱ ( cie kɛ 15-19, 20-24  me tin kɔ̱ŋ)
Bär tekä, pek runi̱ tin de ran kɛ run kɛ runi̱ tin te thin kɛnɛ tä lieth in te thin
ŋuan naath mi ci/rɔ wany, min däk kä tin ca dieth kɛnɛ tin li̱w ɛ lɔar/baŋ
Tiɛtdɛ liä in cäk cie kɛ min ca lat nhim ɛ mi kä tuɔk kä nɛy dial, derɛ nath bath
Nɛy tin gɛr thuk dueli kiɛn rɔ̱ kiɛ däkni̱ thukni dueli kiɛn kä gɔ̱r piny kumɛ/ruecni, la cɔal kɛ kɛ ɣöth tin ɣöth kä buɔn in dɔŋ kä wä kä min dɔ̱ŋ
Pek ɛ latkɛ wänɛ mɛ nyothɛ pek in thiäk (2004) e pär ɛ UN kɛ ŋuan ji wec muɔ̱n ɛ wä kä 2150(dɛ̈r=lɛm, yian=te där, tɔ̱c=te piny
ŋäc lieth ɛ ŋäc kɛ min nöŋ liä, min te kɔr kieth kɛnɛ nɛɛnni̱ tin ci̱ nɛɛ kiɛn li̱w
Nɛy tin gör ŋäc kɛ kuic ɣöth, ca jäl /cɔl i̱ ɣöth ɛ ni mi ɛ ɣöth pek thin
ŋäc kɛ kuic nath ŋieckɛ jɛ duel gɔ̱rä tin di̱t ti ŋuan wimuɔ̱n, nöŋɛ dho̱li gɔ̱rä ti ca kɔn ŋiec kɛ kuic nath, kuɛ̈n kɛnɛ pual puäny
Kɛ kuic ɛmɔ, de ran ŋi̱c läri ala mi nöŋ kɛ ɛ technology, min guickɛ i te ŋuɔtkɛ kä rɔa, kä ŋicɛ min naŋ jɛ nhiam, dakni̱ kuak lätdɛ kɛnɛ cäp nɛɛni tin lät jɛ 
Ruac jɛ kä ŋäc kɛ tuk ŋɔakni̱, ruli diɛn, gueriɛn, tɔäwdiɛn, kämdiɛn rar,lat luɔ̱tdä diɛn, luɔ̱c diɛn, kɛnɛ läth diɛn ɛ gɔa
Nɛmɛ ɛ thuɔ̱k ɛ puc mi päri jɛ kɛ cär ee tuɔkɛ ɛ A. I. Mikhailov kɛnɛ gɔär  Soviet ti kɔ̱ŋ kɛ tär-1960s.
Luɔt ŋɔaani̱ tin ku lät kɛ ta̱a̱ in tä kɛɛ kuak tin lat ni̱i̱ luɔtdiɛn kä data laa kɛ nööŋkɛ kɛ gua̱th tin laa gɔ̱a̱rkɛ lääri̱ thi̱n.
De lät ni cär kɛ kuic guäthni̱ kä guäth tɔ̱wä kä kä de lat ni guäth tɔ̱wä 
Ni̱ wal, lätdiɛn ɛ ɣöö ba waragakni̱ lät, duŋdɛ ɣöö ca ŋäc ɛ mɔ rep ɛ lɔ̱ŋ kɛ nyin käräpɛ, thurɛni̱, jɔw, kɛnɛ nyin thurɛni.
Rɛy muktäpä, ŋic läri jɔcɛ kɛ kur runi 19 kɛnɛ nyin ŋäcä ŋuakni 
Kɛ ruɔ̱n 1731, Benjamin Franklin cɛ guäth kuenä buɔkni lɛp duŋ philadelphia, min mɔ min nhiamdiɛn mi mɔ duŋ nɛɛni dial, kä kɛ pɛth cuɛ buɔ̱kni bäl kä cuɛ la gua̱th lät ji ŋäcä, nöŋɛ nɛy dial kɛl kɛ nyuɔ̱th lät ŋa̱ca
Kɛ  ruɔ̱n 1801, joseph marie Jackquard cuɛ  duŋ täk bieyni̱ kɛ ɣöö ba köc tit kä France
Kɛ ruɔ̱n 1843, Richard Hoe  cuɛ makanɛ waragakni lät, kä kɛ ruɔ̱n 1844 cu Samuel Morse jäk cuɛ waragak (Telegraph) in nhiam jäk
Kɛ ruɔ̱n 19860 cua duol nyuɔ̱r kä Karrlsrushe Technische Hochschule car kɛ ciöt ti thuɔk kɛ kuic chemistry
Kɛ ruɔn e be kɔr, cu ji Royal Society käm waragakni raar tuɔk kä London
Ji gɔärä caali̱ kɛ kuic läri lat kɛn Paul Otlet kɛnɛ Henri La Fontaine la gua̱ni ŋicä läri kɛ yiɛth diɛn piɛny kɛ International Institute of Biolography (IIB) kɛ ruɔ̱n 1895
Nɛy tin laa gɔ̱a̱rkɛ ruaacni̱ piny laa kɛn jɛ laa lär naath ɛn gɔɔy kueŋä ruaacni̱ la̱t gua̱a̱th kɛl kɛ duɔ̱ɔ̱p tɛknɔlɔji̱kä kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in derɛ luäkni̱ naath kɛ jiäk kä min görkɛ.
Otket kɛnɛ Lafontaine ca manatheni ti ŋuan cak ti lot kɛ  jak ŋuakni kä thuɔk, luey ciötni, mätni buɔ̱ni wicmuɔn, kä kɛ pɛn dɛ piny, lieŋ nath kɛ rɔ̱ wicmuɔn.
Ɛn thuɔ̱l ɛmɛ laa go̱o̱rɛ ɣöö baa warɛgakni̱ kɛnɛ kaadni̱ ti̱ rɛydiɛn gɔ̱r kä do̱labni̱ kɛ duɔ̱ɔ̱p in luaay rɔ (in ŋa̱ckɛ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw gua̱thni̱ ti̱ gööl) kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in laa jiëkɛ ni̱ ŋɔaani̱ (mëë la thiecni̱ a looc kä kɔɔpɛ ruaacni̱ tin caa thiec rɛy kaadä min caa gɔ̱a̱r nämbär.
min dɔ̱ŋ, cu däk kam ni ŋi̱cni̱ wä thuɔ̱k kä cu ŋiec läri rɔ̱ mat buɔ̱n tin kɔ̱ŋ.
Ruɔ̱n 1980s bä cu buɔ̱n ti ŋuan ti ɣɛl rɔ̱ jɔc kɛ kuic kä tin  tuɔk
Zhang, B., Semenov, a., Vos, M. Kɛnɛ Veijlaimen, j. (2014)
Nyuɔ̱th ŋuakni kɛ duɔ̱p läri ca la mi röŋ de ji gɔärä buɔkni  jɛ ŋar ɛ com mi gör kɛn wä nhiam
Kä ɛ jɛn kuic ɛmɔ dup ɛ ti ca kɛ ŋic kɛ min de kɛn ɛ nöŋ.
Kä te di kɛ kuic thöpä cuŋni kɛnɛ gäŋ nɛɛni tin kän nhök duɔ̱r?
Jɛn ɛ duɔp ŋäcä ŋuakni̱ mi tuɔk kä lät tin lät tiɛt kɛn ni̱ kueŋ cäp wänɔ kɛnɛcäp  täth kɛ nyin jɔam
Tiem läri kä makanɛ cɛ la mi ci ruey läri jak kä kuiy.
tiem läri tuɔk kɛ jɛ mi ci ran thiec läth kä makanɛ
Dee ti ŋuan ca̱a̱t kɛ thiec, dɔ̱ŋ derɛ la thiethdiɛn mi tä kɛɛ luɔt mi̱ göl.
Ɛ wä kɛ tä kä duɔr, cät kɛ, mi ca gɔär, thurɛ kiɛ tiep, jɔw, kiɛ bidiö
Gör lärä cätdɛ kɛ, duŋdɛ ɣöö te däk kɛ tiem lärä
Ŋäc ŋɔaani̱ laa jɛ laa no̱o̱ŋkɛ gua̱a̱th la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p in dee naath ku lɛ luäk kɛ lät cäärä kä laa jɛ laa muɔckɛ kɛ mi̱ nyoothɛ kä KR thithtɛm.
ŋäth kä nɛy dial ɛn ɣöö däk mi cäk cie kɛ buɔth, nyɔc nöŋ kɛ ɣöö ci puɔr ɛ te nhial ɔ lɔcdɛ jiäk kɛ ruec, kɛ kuic ɛmɔ te kac nath nhial kɛ kɔr däkni kɛ guic naath ɛ i kɛn rik ɛ ti nyuɔth ni ɣöö  /ci puɔ̱r ɛ te nhial ɔ kuär ɛ tɛt.
Ɛ cär mi cät kɛ dup ti kɔ̱ŋ min te ji Europe, cär in ɛ jɛn kuäri i kɛ nyin Kuoth; duŋ dɛ ɣöö, a/ ci cät kɛ cär ji Europe, cɛ /cuɔ̱ŋ mi /ca gak käm ruic
Ruec mi ŋun puɔ̱r ɛ te nhial ɔ ca gak ɛ ji pɛlä kä ji ŋäcä kä China a la duɔ̱p mi käp kɛ ŋarŋar luäŋä kä ruec cuɔ̱ŋ, kä kuär in te tit thin mi tɔt.
Kɛ thuɔ̱k, ruec thok duel cuɛ guek ɛ lɛm kɛ me ci kuär ti 31 rui̱c kɛ pek mi räth kä ri̱c 17. 
Me ci run wä reth, duŋdɛ ɣöö yäk ruecni kɛ bun tin kɔ̱ŋ cuɛ nath jak kä cuŋä kä cuɛ thiɛl mal
Cak ɣöö i ɛ ruec mi be Puɔ̱rä kɛ ɣöö ba rui̱c naŋ kɛnɛ ɣöö tä luäŋä Puɔ̱rä kɛ ji ɛ ɣöö bi ruec ɛ gɔa waŋ kuɔth.
Duŋ dɛ ɣöö, kɛ ɣöö ba lɔc dieli wec jak kä tɛ̈th, cu kɛn thäŋ ji Shang käm cuɔŋ kɛ ruec wicni kiɛn ti tɔani a wä kɛl kɛ ruec kɛnɛ ŋuɔ̱t ji Zhou.
Kɛ bä luäŋ kɛ rɔ̱ kä täth riethni baburi, kɛnɛ jek kɛ cäp ger riethni cɛ kɛ jak kä tä yier
Riew diɛn kɛn lät ɛ ti kɛ ti tiɛm kɛ rui̱c thukni dueli. Lät kiɛn tiɛt/tiɛm kɛ ni gɔy ruecni, luth, kɛnɛ lieŋ diɛn kɛ rɔ̱ kɛ buɔ̱n tin te piny diɛn
Lätkiɛn caa kuëŋ kä ɣöö bi̱ kɛ la̱t ni̱ nyin nɛyni̱ tin la ruëëc, bi̱ kɛ tä kɛ luth, kɛ lieŋdiɛn kɛ rɔ̱ kɛ nɛy tin tä pinydiɛn.
Ɛn rɛy wicni ɛ ti te ruec ti kuany kɛ ɛ kumɛ, ti ba lɔc kiɛn käm kumɛ.
Kɛ jɔak dɛ, mi ci rui̱c thuɔk duel ji zhou wä kɛ mi thuk ɛ, cua ben ɣɔak piny wec ji Qin, me guic ɣöö/ ci Zhou nyuän kä ci̱ rui̱cdiɛn jiäk.
Kɛ jɛn ger ɛ mɔ, cua ger kumɛ lät kä cua ɣöö i ɛ kumɛ mi nhɔakɛ kiɛ lar ɛ nath läth wa'nɔ min lar ɣöö ŋuɔ̱t di̱t jɛn kä nɛy dial, amäni kuär/ruec.
yiɛth ruec Ji Han piny ɛ tuk runi̱ ti com rɛy ruec China. 
Lotdɛ min ɛ di̱t ɛ min lot ɣöö thöp Luäŋä min be Puɔ̱rä mɔ te nhialɔ kä thuk dueli däŋ dhiec kä nɔ, thöpdɛ thok duel ji Song
Kɛn bä cua mun mi di̱t mat a leny wic ji China tee te thin ni wal kuic tar-gew.
Ciaŋ jiäk ɛ te kɛ Zhu Wen kä kɛ kɔr ɛ kɛ liang ɛ jɛn nöŋ pöc, kä ɛ jɛn jak kɛ kä ba kɛ woc kä Luäŋ.
Duŋdɛ ɣöö, Kublai Khan ɛ jɛnkuär/rui̱c mi ɣɛl/rɛl rɔ me cɛ Luäŋ Puɔ̱rä luɔ̱c jɔk kä ji thuɔk duel Yuan kɛ me te kɛ dec mi röŋ kä te kɛl kɛ ji Khitan, kɛnɛ nɛy cät tä diɛn kä thiɛlɛ kɛ tä kɛnɛ ciɛŋ ti cät kɛ ji tɛriɛn ni ji China
Ɛ duɔp ruec kä rɔ ni kɛ tukdɛ kɛnɛ pɛndɛ piny kɛnɛ ɣɔndɛ kä kuär/ruic kɛ rɔmdɛ kɛ nhök mar kɛ Puɔ̱r thin.
cuɔ̱ŋ kɛ gäk kuär/ruec thiɛlɛ jɛ guäth rɛy ŋuɔ̱tni tin ŋäckɛ
Kɛ ɣöö ram min ci leny ɛ jɛn lar ɣöö i/ɛ ŋa jek luäŋ Puɔ̱rä mɔ kä ŋa cɛ jiɛn kä jɛ mɔ, lar thäŋ ji ŋäcä kä ji China ɛ duɔ̱p mi cuɔ̱ŋ ɛ duŋ ram min ci leny, ca lat ɛ gɔa kä caal ji China mi lar jɛ "Ram min ci leny bɛ la kuär/rui̱c, bi ram min ca leny a ram lök ŋuɔ̱t"
Wec Silla lar jɛ bä i cɛ Luäŋ puɔ̱rä nhial dɔp, duŋ dɛ ɣöö jiöliɛn in ca gɔär ɛ duŋ Thuɔk duel Joseon, me ci luäŋ puɔ̱rä Nhial jak kä cär wecdiɛn
Kuär kɛl in thiek diɛn duŋ Thuɔk Duel Vietnam cu kɛn ŋi̱c Confucius dɔp a la cär wecdiɛn, me cu tä Vietnam  mi kan wic rɔ wic mi dɔ̱ŋ röli  Southeast Asia me cät kɛ min mɔ ruec kɛl kä China kä East Asia
Kɛ kɔr guäth, cua jak kä thiɛl luɔt kɛ ɣöö ci̱ kuär ji Japan(imperial House of Japan) ben rɛc ɛ ca ŋok ni kä kar ji Japan Sun goddess, Amaterasu
A cäŋ ni kɛ lɔr locä meji thin kɛ ruɔ̱n 1868, me ca kuär/ruec luɔ̱c där ruec, ɛn kuär puɔ̱nydɛ te luäŋ mi tɔt mi päri kɛ kɛnɛ ɣel/rel kuärä kä ji meiji
ŋic läri ɛ kɛl kä tin ŋieckɛ kä lätdɛ kɛ latkɛ, caal kɛnɛ min lot la dup läri jɛ, ciä kɛ läri naath dial.
ŋi̱c läri kä Australia tuɔk kɛ jɛ ŋi̱c kä dueli gɔäri tin di̱t (Victorian universities) kɛ tuk runi 1960s, bä kä duel gɔäri tin där kɛ där 1960s 
Kä duel gɔäri tin där, nyuth ŋi̱cä thurɛ tuɔk jɛ kɛ ŋi̱c ɛ la duɔ̱p ŋi̱cä dueli gɔärä ji victoria kɛ där 1960s 
Cuɛ la, kä ŋotdɛ mi bɛ la duɔ̱r kɛl mi bum kä VCE
ŋi̱c läri cɛ jɔk ɛn ɣöö kän ɛ ŋiec kä wec Ji New South Wales dueli gɔärä tin där
Harold Innis kɛnɛ Mcluhan ci kɛ la nɛy  ji Canada te ŋäc mi röŋ kä cikɛ lät ɛ lɔ̱ŋ ŋi̱c läri kɛnɛ mar kɛ kɛnɛ tä ruec kuakni kɛ rɛy runi̱ kur ti 20 (20c)
Duel gɔärä Carleton University kɛnɛ University of Western Ontario,  kɛ ruɔ̱n 1945 kɛnɛ 1946 kɛ mɔ kä kɛ, cuɛ ŋi̱c ji läri  lät
Ɛn tämɛ, riew dueli gɔärä tin di̱t thöpkɛ ŋi̱c läri kä nɛy tin kä duäc raar kä läri kɛnɛ ruac, kä ji ŋäc kä Canada ti ŋuan ci kɛ lät ɛ jɔc thin, te rɛy diɛn kɛ: Brain Massumi (Philosophy, cultural studies), Kim Sawchuk (Cultural studies, faminist, aging studies), Carrie Rentschler (feminist theory), kɛ Francois Cooren (organizational Communication)
Thöp läri ɛ ɛn ni duɔ̱r mi tum kɔn kɛ wicmuɔn kiɛ nɛy tin kɔ̱ŋ
McLuhan latɛ jɛ ɛn ɣöö “duɔ̱ɔ̱p in tä kɛɛ luɔt min dëë tɔ̱ɔ̱w ni̱ lät tin caa la̱t kɛ makanɛ" cɛ raan luäk rɛy lätni̱i̱kɛ kä "luɔt kä tɔ̱a̱w ŋɔaani̱ kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ guiir kɛn rɔ kä rɔ̱ɔ̱diɛn ɛ jɛn in /ci cieekɛ ca̱p in nhiam".
Tä dupni thöpä läri kä kɛn dial lotdɛ mi "lat rɔ" guäthni dial ɛ duɔ̱p läri mi dɔ̱ŋ
Mi la mac käräpɛ la pɛ̈tkɛ kɛ guec kurɛ kɛdhiec lätni kɛ wär kiɛ moci̱ tharbet du kɛ buay, deri we min lotdɛ kɛ lät ɛ ti̱
Cu mäni me ca mac käräpɛ gɔäri ciöt ɛ jɛn ɛn ne cua ŋäc i duɔ̱p läri
Duɔp läri tëë kɛ lua̱ŋ kɛ ɣöö caa jɛ moc kɛ gua̱a̱th ruac mi̱ "tä duɔ̱ɔ̱r rɛydɛ."   
Läri tin leth dak jɔac nath thin kä läri tin kɔ̱c ŋuan ji kɛ 
Duel gɔärä ŋi̱cä läri, communication University duŋ China, me cɔal kɛ Beijing Institute, me tuɔk kɛ ni kɛ ruɔ̱n 1954
Bourdhiu kɛ guecdɛ ɛ jɛn i television cɛ juŋ kä rɔa kiɛ lɔrɛ ciä kɛ min diew nɛ.
Rɛy ŋi̱cä kɛ ŋäc thurɛ, bä ci̱ Frankfurt kɛnɛ Berlin jɔc thin ɛ lɔ̱ŋ kɛ tä thurɛ min pay tuɔk.
Kɛl te cä gɔär kɛ nhiam ɛ me ca gɔär ɛ Helmut Kreuzer, literature Studies min lat te ca nyuɔ̱th kä Dusseldorfer Germanistentag kɛ ruɔ̱n 1976
Ɛn German Institute for Media kɛnɛ Communication Policy, ëë caa ka̱m raar kɛ ruɔ̱n 2005 ɛ rami̱ gɔ̱ɔ̱r lääri̱ Lutz Hachmeister, ɛ gua̱a̱th kɛl kä gua̱th rithääcni̱ diaal tin cuŋ kɛ thuɔ̱k mi̱ lät ni̱ nyin lääri̱ kɛnɛ ŋuɔ̱t ruaacni̱.
medienwissenschaften ɛ tämɛ ɛ ŋi̱c mi ci kök kä University kä Germany, ɛ diew dhäŋ nɛɛni tin gɔa̱r ɛ i/ gɔärɛ a diw bɛ ran jak kä wa lät kä TV kɛnɛ dup thöp läri tin kɔ̱ŋ 
Kämɛ nath run dhiec ŋicä mi ca mät kɛnɛ run rɛw kɛ thöp läri rɛy jɔam
Kä ŋic ruac lotdɛ ruac nath kamni kɛnɛ, te ram mi dɔ̱ŋ kam nath kiɛ a thiɛl ram thin, thöp läri lotdɛ ni ruac  kamni nath in tuɔmkɛ
ŋic thöpä läri ŋiec kɛ jɛ  duel gɔärä kä Erasmus University, Rotterdam, Radboud University, University duŋ Amsterdam, University duŋ Groningen, University duŋTwente, Roosevelt Academy, University  duŋ Utrecht, Amsterdam kɛnɛ Wagenignen University kɛnɛ Guäth Görä ŋäcä ( Research centre)
Duel min dit ni Punjab Lahore te pek in ci jäny ni jɛn kä kɛn dial
ŋic thöpä läri ɛ tämɛ kɛ ŋieckɛ nath kɛ kä UK kɛ liw.
Duŋdɛ ɣöö, min tiɛt kɛ kä guir ɛ mɔ cɛ thɔäŋ dupni lär dhɔäŋ jɔr- thurɛ/film, gɔär buɔ̱kni, ŋäri thurɛni kɛnɛ tin kɔ̱ŋ.
Nɛmɛ lar kä tɛthlɔac luäŋ ŋi̱cä ni Siva Vaidhyanathan, ran ŋäcä caali kɛnɛ läri, kä amäni ruac matdä me ca thöp kɛ ɛ Verklin kɛ kuic guirä kɛnɛ ŋuɔ̱t kɛ, te ca nhɔk ɛ kuär in di̱t duŋ Canoe Venture kɛnɛ ram me ci ŋäc jek kä UVA ni̱ David Verklin.
Gɔa̱r läri kä Radford ŋotdɛ lotdɛ ni ɣöö bi ran naŋ ni thöp läri (journalism, broadcasting or web production)
Ci Bergson ji wec ti liɛŋ pär kɛ min cɔlɛ nɛy tica gäk rar, ŋuɔ̱t ti ciɛk, luth thukä kɛnɛ ŋäth kuoth
Soros, George, "run thiɛlɛ ŋukä " rɛy nath (2006).
Ruec kɛ buɔm wic cɛ ŋäc ŋɔakni jak kä ŋaknɔm min jak cär mi thuɔ̱k kä thiɛl guäth kä cɛ ŋäc ŋɔakni jak kä däkɛ kä wec tin ruac kɛ kɛ buɔm
Kä wec tin ci liɛŋ, lat ŋäcä kɛnɛ thuɔ̱k mi röŋ kä ɣöö kuk ran ni nath ŋäc dɛ kä rɔa
Ɛ ɣöö ŋäc thukä kä nɛy tin la kuanykɛ naath la ja nyuɔnkɛ, ruec mi lɔr /cɛ liɛŋ thukä nöŋ
popper, duŋdɛ ɣöö kenɛ nɛy ti liɛŋ  ley ɣöö wä kɛɛl kɛ ciaŋ mi lɔr kiɛ ciaŋ kuani duŋ ɣöö kɛ cär mi röŋ kä ramɔ kä nɛy tin cieŋɛ kɛ kɛɛl. 
Muktäpni tin gueckɛ ŋuɔ̱t thin lätdiɛn ɛ ɣöö ba nɛy dial lätdikä kɛ tiɛt diɛn lät nɛɛni tin te kɛ ŋäc thin
Ciä kɛ jɛn, kä Ontario thiɛlɛ lät mi de lät a thiɛl mar kɛ ji muktäpä kökni kä Ontario 
Kä Weber, min cɔalkɛ Sociology ɛ gör ŋäcä ji wec kɛnɛ täädiɛn kä inɔ ɛlɔ̱ŋ ciaŋ diɛn kɛɛl
Ɛ riet mi läthkɛ lät kä lätdɛ ɛ lɔ̱ŋ a leny riet Florian Znaniecki ni  "Social phenomena" tin lätkɛ rɔ̱ rɛy naath kɛ ɣöö ram lät duɔ̱r rɛy naath dial cɛ bit, duŋdɛ ɣöö lätdɛ kä latdɛ min guicɛ
Nɛmɛ bä guɛckɛ ɛ la duɔ̱p in dɔ̱ŋ min nöŋɛ thuɔ̱k
Mi ci gat duel gɔärä nhɔk ni ɣöö i/cɛ  bi lät com duel gɔärä,  bi kɛn ɛ ŋäc ɛn ɣöö bɛc kɛ duel gɔärä ŋuɔ̱tni min de jɛ jak kä bɛ la luk naath
Gɔy marä ca kɛ däk kä buɔ̱n ti tɔatni ŋuɔ̱t kɛnɛ tin görkɛ
Tin görkɛ ca rik ti göl nöŋ amäni ji ŋuɔ̱t ca kɛ läth ɣɔ̱nä bä
Ɛ reth ni ɣöö dup ŋäthä ti nyin ŋuan kui̱rkɛ kamni kiɛn, gör kɛn mi de ŋäc ni kɛ kä de kɛ tit ni min camkɛ kɛ buɔ̱n ji ŋäthä
ŋäckɛ jɛ lɔ̱ŋ ɛn ɣöö dueel kuoth ti ca nyɔt bumkɛ kä  pithkɛ rɛy röl United States ɛn tämɛ 
Lät kä bä rɛy rɛy ran: (min cɔali lat lɔc ran): lät tin bä kɛ tää lɔc, nyuɔthkɛ jek ran kɛ duɔr lɔcdɛ
Kɛ luɔc mi kä tit thiɛlɛ  mi gaŋ ran kä thiɛlɛ tit
Mi ken ran tin görɛ jek la kui̱r rɛy ran
ŋäckɛ nɛnɛ kɛ tää ciɛŋä kɛnɛ tin nhɔkɛ
Ca thuɔ̱k bäkɛl ŋäc ɛ Aristole kä ŋotkɛ ruac jɔk diɛn kɛ lat ti göl
Gör ŋäcä min cɔali Micrological theories, duŋ wec guicɛ lät naath kɛlkɛli
Kɛ nɔ nöŋɛ kuer kä lät kä jakɛ guir kä te thin
Ruac kɛ kuic kä nhɔk lɔcɛ kä te luɔt cäŋ ni min ca tiam ɛ yuɔ̱p kuakni, /cɛ guɛl kɛ ruac yupä kuakni kä ramɔ
Lät kɛ tää naath: lät tin läth nath kɛ lät kɛ tä ciɛŋä diɛn, kɛ ɣöö lätkɛ kɛ dup tin lot rɔ̱ kɛ tää in te thin
Ciaŋ ɛ ciɛŋ min ci jek guäth kä tin ŋäckɛ
Tä ran kɛ käth ti ci ran ŋäc kɛ mäth kɛ guäth a ca kɛ tit thin.
Cär Cooley ni nɛn ran kɛ rɔ kä neen lotdɛ ni ɣöö cär ran kɛ rɔ be kɛ mi ci ran guic kä cɛ nɛy tin kɔ̱ŋ car kɛnɛ min car kɛnɛ kuic dan
Gɔy ciɛŋä naath "ɛ röm mari kamni naath tin cieŋ rɛy ji wec kɛl, min jak ji wec kä lät ni com"
Kɛ bak runi ti kur 19 tin nhiam, ci de Tocqueville te guec kɛ ciaŋ tekä  ji America min ɣɔn jɛ i lɛy kä nyoth gɔy ciɛŋä naath.
Wec kɛliw de gɔy jek kä nyuak lät cuŋni kɛ dial kɛɛl, kä bi̱ ramɔ kɛ ji römädɛ gɔy luäk jek,  cuɔ̱ŋkɛl kɛnɛ jälkɛl kɛ ji thiäkä
Kɛ ruac Stein (1960:1): "Pek rɔmä ji wec thin ti nhɔkɛ ni guɛl ciɛŋni kɛnɛ nyothni diɛn a thiɛl diw nyothɛ ni däk piny kamni naath kɛnɛ wec kɛliw.
Kɛn ti dial ti nyuɔthkɛ  ni ben nhial kä min lot gɔy ciɛŋä nath kɛ run ti jiɛn ti guɔ̱rkɛ rɔ̱.
Robert D. Putnam (1993) larɛ jɛ ɛn ɣöö gɔy ciɛŋä nath jakɛ mar kä te thin kɛnɛ luäk nath kɛ rɔ̱ kuicni dial kamni  döri kɛnɛ röl kä inɔ bɛ la mi thuɔ̱k kɛ gäŋ riɛkni ti nöŋkɛ ɛ tä thiäkɛ, ci lät jia̱kni̱
Kɛ guec Nan lin, ɛn gɔy ciɛŋä nath naŋ jɛ kɛ ramɔ kä rɔ̱: "läthdu kɛ nhök mari kamni nath nhiam  bä  gɔydɛ kä ji rɛy nath"
Ɛn riet ni gɔy, lät kɛ jɛ pär kɛ jɛ kɛ gɔy kuakni kɛ ɣöö gɔy ciɛŋni lat kɛ jɛ tä mi cät kɛ jɛ.
Robison, Schmid, kɛnɛ Siles (2002) ca min luɔ̱tni̱ gɔy cɛŋä naath nyɔk kɛ di̱l guec kä jek ɛn ɣöö ci riew diɛn wä kɛl kɛ tin luɔt kɛ rɔ kɛ ben de jɛ lat a gɔa
Ci kɛn ɛ lar i̱ gɔy ciɛŋä naath de lot ni tä kɛ yiey:  gɔy ciɛŋä naath kä nɛy ti kɔ̱ŋ lotdɛ ni tä kɛ yiey; nɛy ti te kɛ yiey kɛ nɛy kɔ̱ŋ nɛy ciaŋ gɔyä nɛy ti kɔ̱ŋ.
Gɔy ciɛŋä naath de te däk kɛŋäc ruac kɛ  nyuak kuakni̱
Nöŋɛ gɔy kä nɛy tin te röm, amäni guec kiɛn bä.
Kɛ cär Robert D. putman, gɔy ciɛŋä lotdɛ ni "röm kä naath kɛlkɛli- röm kä naath kɛnɛ ŋuɔ̱t culäkä, kɛnɛ tä thuɔ̱kni̱ tin jɔc thin"
Nɛmɛ jɛ kä dak ŋäthä kumɛ kɛnɛ dak matdä ji wec kɛ rɔ̱ kä ruec wec.
Ci Putman ɛ car bä i min dak gɔyä cuɛŋä dera mat män lätni̱, min jak guäth lät kä dak min jɔc kä lät ji wec cät kɛ buɔ̱n diethni̱ kɛnɛ ŋiec.
Lar Fukuyama jɛ i/cäŋ nöŋ gɔy ciɛŋä nath ti gɔw kɛ wä naath nhiam, jɛn te kɛ riɛk kä nɛy tin ci mɔ/a ji bunä mi kä car kɛ gɔy tekä naath
Ɛn tuŋ ɛ mɛ, guicɛ gɔy in jekɛ kä nɛy tin te rɛy, kɛlkɛli, kiɛ a la buɔ̱n kɛ liw, römni kiɛn.
Nɛmɛ ni gɔa nyokɛ jɛ kɛ thuɔ̱k kä nɛy ti kɔ̱ŋ kɛnɛ nyuak diɛn kɛnɛ ley in te ke ramɔ rɛy naath
Min ca jek ɛ Sheri Berman kɛnɛ Dylan Riley, amäni yup kuakni niShanker Saryanath, Nico Voigtländer, kɛnɛ Hans-Joachim Voth, ɛ kɛn i mät ni ji wec kɛ rɔ nöŋ ruec fascist
Tin jiäk kä gɔy nath kɛɛl wä kɛ kɛl kɛ ɣöö nhɔkɛ ni ɣöö mat nath rɔ̱ a ci mɔ/a ɣöö dɛm nath rɔ̱. 
Mät kɛnɛ dem nath kɛ rɔ̱ de kɛl a gɔa mi pär kɛ kɛ kiɛ de kɛ guäc.
Jack mari nyäk/til kä bum nöŋɛ jiäk ti göl cät kɛ yäk thukni dueli tin kɔ̱ŋ kiɛ jäl göli.
Ci ji German rɔ̱ läth buɔ̱ni ŋäri, buɔ̱n ti thiɛl yiöw, kɛnɛ buɔ̱n nɛɛni ti ŋäc kɛl kɛ jiäk lɔcdiɛn kɛ kumɛ kɛnɛ buɔ̱n bulökni ruec, kä nɔ dhɔäl kɛ ruec kɛ̈l Weimar kä luäkɛ Hitler kɛ ben kuärä
Cɛ lɔc diɛn woc kä Ruec kɛ̈l  Weiman
Ci ji German rɔ̱ läth buɔ̱ni ŋäri, buɔ̱n ti thiɛl yiöw, kɛnɛ buɔ̱n nɛɛni ti ŋäc kɛl kɛ jiäk lɔcdiɛn kɛ kumɛ kɛnɛ buɔ̱n bulökni ruec, kä nɔ dhɔäl kɛ ruec kɛ̈l Weimar kä luäkɛ Hitler kɛ ben kuärä
Thiɛl kä mi cäät wocɛ lɔc naath ni̱ buɔ̱n diɛn kɛnɛ ji mari, nöŋɛ bi ramɔ cieŋ kä rɔ a ci mɔ /a mätni naath
Luäŋ kä nath, min ɣɛl kɛ, de jek kä min ci ri̱c te wal kɛ kot kɛ ciaŋ kɛɛl
Ɛ cäŋ ni me ken Coleman  jɛ lat kɛ thuɔ̱k ɛn Pierre Boudhieu rɛy ruacdɛ, nɛmɛ mätdɛ kɛ ruac Bourdhieu me cɛ lar i de läth lät rɛy duel gɔärä, kä ji wec kɛnɛ rɛy ciɛŋni naath. 
Kä nɔ, ɛ guäth römä naath, puänydɛ päny ɛn nin jak ran kä bɛ te ŋäc kɛ tin lot rɔ̱ kɛ ciɛŋ naath kä bɛ kɛ cu tit bä.
Mi lat di nɛmɛ, car nɛ jɛ i ran görɛ ɣöö de rɛ gɔa rɛy naath
Kä ŋäc kɛ buɔ̱n ji wec röŋ?
Kä cätni ti ɣɛl rɔ̱ kɛ buɔ̱n määc naath mät kɛ rɔ̱ kɛ luäk kä buɔ̱n ket din kɛnɛ buɔ̱n ŋäri̱ ( kɛ ciöt kiɛn, cät kɛ min ci Putman wä diɛn thukä lar) muɔc kɛ rɔ ti dɛm kɛ rɔ̱. 
Ci Aldrich gɔy ciɛŋä naath läth lät bä kä tin de guɔ̱r kɛ kɔr rikä, kä latdɛ tin luäkɛ naath kiɛ gaŋɛ luäk kä ŋɔäth rikä, cät kɛ pek däkä, ŋuan naath guäth kɛl, gɔy kumɛ kɛnɛ luäk baŋ.
Nɛy tin cieŋ kɛ ciaŋ ɛ mɔ jek kɛn nɛ kɛn i kɛ ŋuɔ̱t ji wec kä luäŋ kɛ ciaŋ ɛ lɔr a thiɛl diɛr kɛ yiöw kiɛn, gaatkiɛn, kä jek kɛ luäk mi gör kɛn ɛ.
Kɛn kuak dial , ca lar ɛ Marx, te kɛ ji kuakni kä rɔ̱, kä cɛ lat bä i lät in lät kɛ kuak kä wec ti kuakni̱, kɛ buɔ̱n mi te ran kɛ ɣöö bɛ ŋäc luäŋä lätdɛ jäl/kɔak kɛ ɣöö thiɛlɛ kɛ kuak ti röŋ, kɛ duɔ̱p in thuɔ̱k in de lar jɛ, thiɛlɛ kɛ mi de lät kɛ kɛ
Ci Portes jekni naath dueli̱ gɔärä kä ji thuɔk duel ɛ kɛlɔ lar rɛy diɛn
Mätni kɛnɛ dem kɛ dup them ti ca rialikä, ti ca dɔp kɛ warɛgakni ji ŋäcä ti leny 300
Kä duŋ de ɣöö, thiɛlɛ duɔp them kuɛ̈ni  kɛl me de thɛm ni mat naath, kuɛ la ɣöö dup mätni naath ɛ jɛn nin gueckɛ kɛ ji ŋäcä kɛ run jiɛn kɛ läth diɛn lät kɛ gɔy ciɛŋä naath
Buɔ̱n ti te kɛ nɛy ti ŋuan (Cät kɛ buɔ̱n ruec) jek gɔy ciɛŋä thin a lenyɛ buɔ̱n mi kuiy ji kɛ, a cäŋ ni min buɔ̱n ti tɔani ti ŋuan ti kuiy ji kiɛn (cät kɛ ji wec) ŋotdɛ mätkɛ kä nöŋ kɛ mi thuɔ̱k
Ɛn ɣöö buɔ̱n marɛ kɛ ji wec i di bä te lot kä gɔy ciɛŋä nath, duŋdɛ ɣöö kɛ duɔp mi dɔ̱ŋ
ŋäcdɛ kɛ jɛ ɛn ɣöö/ci ran cuɔ̱ŋkɛɛl kä nɛy tin kɔ̱ŋ de luäŋ kɛ nöŋ, nɛy tin gör tin gör tä rɛy naath rep kɛn cuɔ̱ŋdiɛn kɛɛl kɛ nɛy tin kɔ̱ŋ, kɛnɛ muktäpni tin cuŋkɛ kɛ kuic diɛn
Kɛ ruac  gɔäri ti cät kɛ Walzer (1992), Alessandrini (2002), Newton, Stolle & Rochon, Foley &Edwards (1997), kɛ Walters, ɛ ni kɛ buɔ̱n ji wec, kiɛ kɛ thuɔ̱k, buɔ̱n in diɔ̱kdiɛn ɛ jɛn de ran rɛy naath rɔ̱ luäŋ kä de rɛ mar rɔam thin rɛy naath.
Ci mɔ / a buɔ̱n ji wec kä rɔ̱ tin ca ŋäc kɛ nöŋ gɔyä ciɛŋä kɛl, kä ruac Lyon kɛ pek in diɔ̱kdiɛn (2001), gɔy ciɛŋä kɛl cɛ bäk baŋ ɛ ni mi kɛ dup jakɛ jɛ bä kiɛ tin nhök kɛ buɔ̱n in diɔ̱k diɛn pieth
Lotdɛ ni ɣöö ba nɛy tin ca yak nöŋ rɛy ji we kɛ mi gɔy in nökɛ ɛ yuɔp kuakni wec
Ci Alessandrini mat we i̱, kä Australlia kä rɔ, wä nhiam kɛ päl ciɛŋni te wal ca guir ɛ la luɔt duɔ̱p yupä kuakni  ɛ gɔa̱r a la mi bɛc k ji wec kɛn dial kɛ läth diɛn lät kɛ gɔy ciɛŋä naath lät
Kä ciɛŋä nhiam wimuɔn, Ben Fine (2001), kɛnɛ John Harris (2001) bɛl kɛn döp gɔyä ciɛŋä naath ɛ lɔ̱ŋ ni kɛ tä dɛ i luäkɛ (rep pieth buɔ̱ni ji wec kɛnɛ  NGOs a la ti rep kɛ wä naath nhiam) kɛ thiɛl päri naath min ca nöŋ ɛ kɛ wä nhiam kɛ päl kä te wal. 
Duŋ dɛ ɣöö , gɔy ciɛŋä naath mi lɛm nöŋ nhök kɛ ciaŋ ruec ɛ lɔr
Min caa rɛydɛ diel guec a gɔaa cɛ jɔɔc ɛn ɣöö män /ci̱ kɛn laa yuɔr ɛ la nɛy ti̱ ŋuan ciee kɛɛ wutni̱.
Ta̱a̱ kɛɛl rɛy wec laa luäkɛ naath kɛɛ kuak kɛnɛ lieŋ nath kɛ rɔ mi̱ la naath ɛ jakä lät kɛɛl rɛy ruaacni̱ thiathɛni̱kiɛn.
Män thia̱gɛ ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö dee kɛn rɔ̱ɔ̱diɛn riali̱kä a /thiɛl thiec i̱ ɛ ŋa bi̱ tä nhiamɔ kiɛ jɔkɔ kä bi̱ kɛl cuu mat.
Ciee ke cäät, rami̱ tä kɛ juey thukëër derɛɛ ruaacni̱ tin ci̱ rɔ la̱t wi̱c liŋ, derɛ yio̱w jiäk, kiɛ dëë ben buum rɛy jua̱thdɛ kɛ ɣöö bi̱ jueydɛ ku lɛ gɔaa.
Ɛ wɔ̱ bɔ̱, ta̱a̱ kɛ̈ɛ̈ kɛ nɛy tin thieekɛ raan derɛ naath luäk ga̱ŋ jua̱thni̱ tin laa gaat kiɛ ŋuɛ̈tni̱ laa kääp.
Maar kɛnɛ lieŋ nath kɛ rɔ̱ɔ̱diɛn tin laa ka̱pkɛ ɛ bum ɛ ji̱ wec tin cieŋ gua̱a̱th kɛl gua̱a̱th in ŋuani̱ nɛy tin la ji̱ thuɔkduëëlɛ laa naath ɛ jakɛ kä cieŋ a gɔaa ɛ lenye ta̱a̱ in dee tä kɛ naath mi̱ kɛ nɛy ti̱ gööl kä kɛ ciaŋŋ thieekä mi̱ tä ramɔ kɛ ta̱a̱dɛ.
Ciee kɛ cäät, la̱t mi̱ ci̱ ben raar kɛ thiecni̱ ti̱ caa ka̱m gaat duël gɔ̱rä ɛ jiɛn ni̱ kä run 13 ɛ wɔ̱ ni̱ kä 18 kä Thuidɛn cuɛɛ nyoth ɛn ɣöö /thiɛl ciɛɛŋä kɛ̈ɛ̈l kɛnɛ /thiɛl ŋäthä kamni̱ nath caa kɛ thiëëk kɛ jua̱th cärä mi̱ di̱i̱t, ciee kɛ bɛ̈c cɔ̱ɔ̱ni̱ kɛnɛ ca̱r mi̱ di̱i̱t.
Rɛy ruac kɛ mi̱ gɔ̱r, ta̱a̱ in caa nhɔkni̱ la̱t kɛɛ intɛrnɛt wëë kɛɛl kɛ nhök ran kɛ ta̱a̱ kɛ̈ɛ̈l, kä nyin mɔaŋni̱ tin laa tɛth kɛ lɔc ran ci̱ kɛ wɔ̱ ɛ jiek (wɔ̱ nhial kä lät intɛrnɛtä yiärɛ ta̱a̱ kɛ̈ɛ̈l).
Nɛnɛ nyoth ɣöö de ramɔ rɔ̱ kueny naath kɛ min nhɔk lɔcdɛ jɛ kiɛ kɛ tä kɔarɛ.
Ɛn ŋaknɔm ŋotdɛ, a cäŋ ni min te mi nyoth mar mi gɔa kam gɔyä ciɛŋä naath kɛnɛ rɛy jɔam
Gör ŋäcä mi thiäk, mi lätkɛ rɛy runä 2006, nyothɛ ɛn ɣöö tin te rɛy jɔam ni ciaŋ te kɛ röm mi di̱t a leny nɛy tin wä rɛy jɔam kɛli̱.
Thäŋ ŋäcni tin kɔ̱ŋ nyoth kɛn nɛ i ŋuɛtni wä kɛ rɛy jɔam (internet) kɛ ɣöö ba ruac rep ciɛ ɣöö/  bi ruac rɛy jɔam ruac a guic naath nhiam diɛn päl.
Bɛl kɛn Coleman me ci lät kɛ pek diethni tin te thin kä gɔal, pälɛ tin kän nɛɛn ciä kɛ ɣöö dieth tin kɔ̱ŋ kɛnɛ gɔal tin te ram kɛl thin kä dieth
Kä Morgan kɛnɛ Sorensen (199) bɛl kɛ Coleman ɛ jɔc kɛ thiɛl latdä dɛ kɛ jɛ ɛ jɔc ɛn min jak dhöli duel gɔärä Catholic kä Jɔc ni luäŋ kä ɣɔ̱n a gɔa a läny kɛ dhöli dueli gɔärä kumɛ kä ɣɔ̱n mi ca pär 
Ca jek bä ɛn ɣöö gɔy täkä kɛl nöŋ mi gɔa kɛ jɛ ji wec kä luäŋ kɛ rɔ̱ kä ŋi̱c guri ŋuɔ̱tni, kä nöŋ guic thin mi ci rɔ lot
Kɛn dup ŋi̱cä ɛ ti lat kɛ gɔy ciɛŋni kɛɛl ti göl, cät kɛ läri kɛ baŋ tin de jek kamni dieth kɛnɛ di̱t tin kɔ̱ŋ.
Min cät kɛ nɛmɛ ɛ ɣöö dieth la thiekɛ rɔ̱ kɛ min gɔ̱r gaatkiɛn ɛ.
Mi thiɛlɛ gɔy kɛ naath dial kä gɔär, ŋiec kɛnɛ dieth gan tin lät ɛ lɔ̱ŋ kɛ gɔär gan, min thuɔ̱k in jek kä gɔ̱r de wä kɛɛl kɛ titi.
Cät kɛ min ca lat ɛ Tedin kɛnɛ Weiher (2010),kɛl kä tin  gɔw tin jak gat duel gɔärä kä rep luäŋdɛ kɛ rɔ ɛ mat diethni kɛ rɔ̱ kä ŋiec gaatdä
Buɔ̱n ti luäkɛ rɔ̱, a la dup gɔy täkä nath kɛl, lot kɛ jɛy nhial ciaŋä mi täkä gɔy naath min pay jek ɛ dhöli duel gɔärä
Mar gɔy kä ji thukni dueli lot kɛ guäth in pay naath ɣönh wic mi dɔ̱ŋ.
Luäk kä ji thuɔk duel nöŋ ɛ wä nhial duel gɔärä
Cuɔ̱ŋ dɛ kä kueŋ dɛ kɛ gɔy naath e bɛ kɛ guäth ciaŋä ɛ ɣöö mar nath rial jɛ i kä kä rɔam jɛ thin ɛ guath in cieŋ kɛ thin.
kä me görɛ ŋäc kɛnɛ guic ni ram ɔ kä kɛnɛ ker/däkni, duŋ ɣöö kɛ keer kɛnɛ maar tin ci mat kɛɛl guäth kɛl.
Gua̱a̱th in dɔ̱ŋ in dëë thɔciɔl kapitɔl nɛn thi̱n ɛ la duŋ gɔgrapia ɛ guɛc lät nath rɛy ŋɔaani̱ kɛnɛ ta̱a̱ in luäk kɛnɛ ni̱ kumɛni̱.
Tëë kɛ dääk mi̱ di̱i̱t kam ciɛɛŋä baaŋ kɛnɛ thɔciɔl kapitɔl in la dimɔkratik.
Rɛy kä tëë ben gɔ̱r, Kislev (2020)nyoothɛ maar kam gör in tä kɛ nhök kɛnɛ ta̱a̱ baaŋ kärɔa.
Ti̱ cäät kɛ tɔ̱tɔ̱ cuaa kɛ ben nyoth rɛy kä mi̱ ben gɔ̱r ɛ  Sarker kä Bangladesh.
Epo cuɛɛ nɛmɛ la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cɛɛ wɛlpɛɛr in laa jiëkɛ ɛ nɛy tin lät kɛn diaal kɛn nɛy tin tä kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ jia̱kɛnɛ duɔ̱ɔ̱r amäni̱ nɛy tin /thiɛl duɔ̱ɔ̱p.
Mat nath (cɔalɛ bɔ̱ i̱ buɔ̱n mi̱ tä kɛɛl kɛnɛ ciaaŋ mi̱ tä kɛɛl) laa bëë gua̱a̱th in ci̱ naath rɔ̱ɔ̱diɛn mat kɛ nɛyni̱ tin kɔ̱kiɛn ɛ la kɛl.
Ta̱a̱ kɛ̈ɛ̈l dëë jɛ ni̱ lat ɛ la gnhök kä ɣöö bi̱ naath cieŋ kä bi̱ rɔ̱ɔ̱diɛn liŋ, kä latkɛ kiɛ luäk kɛn nɛɛkiɛn tin thieek kɛ kɛ.
Ciaŋ in gɛrɔ lot dɛ ɣöö la gɛrɛ rɔ ni mäth kɛ guäth mi bär kɛ buɔ̱mdɛ kɛnɛ tädɛ kɛ bɛ buɔ̱n dɔ̱ŋ tok mi ci buɔ̱n in dɔ̱ŋ thiɛl
Ɛ ŋiec ɛ mɛ de ŋic buɔ̱n dial tin cät ciɛŋ kiɛn kä ca lat ciä mi te nhiali̱     
Rɛy görä ŋäcä, la thieckɛ ran kä buɔ̱n i bɛ mäthni kɛ tin thuɔ̱k nyoth kä ba pek diɛn pär tin rɛy buɔ̱nä kɛnɛ mäthnikɛ tin te raar
Mat kä buɔ̱n cätdɛ kɛ pek kä min nöŋ buɔ̱n kɛɛl, min cɔalkɛ i Social attraction ɛ Hogg.
Ca lat ɛ Lott kɛnɛ Lott (1965) min lat i mar kamni nath i ɛ jɛn mat buɔ̱nä mi ci buɔkni ti ŋuan kuɛn kä cɛ jek ɛn ɣöö tä ramɔ(cätkɛ, dör, thokduel, lät, run), tä ciɛŋä, luɔ̱tni ciɛŋä kɛnɛ tä ran te kɛ lot mi di̱t kä mat bunä
Kɛ min dɔ̱ŋ,nɛy ti bä guäth kɛl thiäkɛ i de  cär kiɛn cät kɛ ti göl, amäni min mat kɛ, dup ruac diɛn kɛnɛ ruec in nhɔk kɛn ɛ.
Nɛmɛ nöŋ kɛ guär naath rɔ̱ (social loafing), ɛ ŋäc mi lat ɣöö ran rɛy bunä guärɛ rɔ, kɛ ɣöö ŋäthɛ jɛ bi thäŋ naath tin kɔ̱ŋ ɛ rial thin
Dil guec in cɔali Meta-analyses min mɔ ŋäc (mi ci ŋäcni dial läth guäth kɛl) nyothɛ jɛ i te kɛ röm mi di̱t kä mat kɛnɛ luäŋ lät a gɔa.
Mi ca lar i nhök lät, te kɛ röm kɛ luäŋ lät bä, cäŋ ni min cɛ pär mat in mät nath kɛl 
Duŋ dɛ ɣöö, thäŋ buni de te kɛ mat luäŋ lät mi buni jɛn kä tin kɔ̱ŋ
Te kɛ mi nyoth ɣöö mat der a gɔy ciɛŋä kä buɔ̱n ti te kɛ ciɛŋ kɛɛl kä buɔ̱n ti cieŋ ram ɔ kä rɔa
I nɔ bä, buɔ̱n ti guɔ̱r kɛ mi com la joc lät diɛn
Nɛy ti te kä buɔ̱n mi te mat te kɛ ŋäth dak riɛk mi jek cie kɛ ciä buɔ̱n mi thiɛl mat
Ca jek ɛn ɣöö täth tiecni kɛnɛ ŋät jiɛn luäŋ kɛ rɔ̱ mi lät kɛ kɛ mat
lar gör ŋäcä kɛl jɛ ɛ ɣöö tä kɛ mat kɛ lät kä duɔ̱r repɛ cär kɛ min ba lɛl kɛ mi te mi ŋɔ̱ŋkɛ ɛ lɔ̱ŋ ɛ leny min thiɛlɛ mi ŋɔ̱ŋ kɛ 
Ca jek bä ɛn buɔ̱n ti dak mat kä kɛ kä te mi gör lät kɛ pɛth, dak gɔy lät mi päri kɛ buɔ̱n ti te mat kä lät kɛ pɛth
ŋäc in lar jɛ i buɔ̱n cärɛ (groupthink) guicɛ  jɛ  i bɛc ruac kä buɔ̱n penɛ jɛ ɣöö bɛ rɛy cärä min cɛ naŋ diel guec 
luɔ̱t in dɔ̱ŋ ɛ ɣöö naath nhɔakɛ ni ciaŋ kɛl kä i nɔ, la päl ran min te jɛ kɛ ɣöö mar gɔa.
Pek in nhök kɛ ran ɛ jɛn nin gueckɛ i nyoth mat nath
Kä min ca jek ɛ kumɛ wec rɛk loŋli̱th, te kɛ guäth dhiec ti göl kä ciaŋ matdä naath: tä kuakni̱, mar kɛ thɛm thay, mar mi tek, lät kɛɛl, mat nath thin kɛnɛ ciaŋ pärä 
Kɛn tin gör tek ɛ te kɛ kɛn ti mat naath kä kɛn tin nuth wä nhiam
Min diɔ̱k diɛn nyoth tää kɛl  mi thuɔ̱k, guil naath kɛ rɔ̱ kɛnɛ maar kamni̱ naath kɛl kɛli kiɛ kä ji wec, kiɛ maar mi lot rɔ.
Kä jɛn bä nyothɛ ɣöö lapi ran rɛk in diɛn kɛnɛ buɔm mat cäri, ŋiec kɛnɛ ciɛŋ naath kamni nɛɛni ti göl
Kɛ pek wec kɛliw ci̱ Alberkt Larsen ɛ lar i̱ Ciaŋ naath kɛl ' ɛ ŋäth kä ji wec in ŋäthkɛ kumɛ wecc - kä te kɛ ŋäc ŋuakni kɛl, min jakɛ kä ŋäth kɛ rɔ̱ kamni kiɛn.
Ker kä naath ɛ ruac Marxist (Min cät kɛ ɣöö ji wec) min thuɔ̱k, min lat dup jek kuakni kä lät kuakni, kä tiɛt dɛ tä e ken te kɛ yuɔ,p kuakni, kɛnɛ guir muktäpni kɛ kuic kuakni 
kä ŋi̱c kɛ ŋäc ciɛŋä nath, tää keri̱ te kɛ dup ti lätdɛ rɔ rɛy nath min bä kä rɔ kiɛ min nöŋ kɛ ɛ tä rɔ mɔ kä rɔa.
A / ci pär kɛ guir kä naath, min dieth ker min cätkɛ ti dial kɛ jɛ.
Nyothɛ tin luɔ̱hkɛ kɛnɛ tin guɔ̱rkɛ kamni käthni kä  ji wec.
Kä lotdɛ rɔ kä ŋäc ɛ thiäk ɛ kuic muktäpni kɛ ɣöö guir muktäpni nyothɛ kɔa̱c kɛnɛ  luäŋ kɛ nhök mi gɔa mi gɔa mi de tuɔk. 
Duɔ̱p them in duŋ in cɔali Meso, Jɛn diɛrɛ kä  ta̱ kɛɛl naäth                  
Cet kɛ nɔ, John levi Martin cɛ ŋäc lat i them tin di̱t be kɛ rar rɛy them ni ti tɔani buɔ̱n ciɛŋni̱ nath (i nɔ, cät dɛ ker nath te ca lät ɛ Claude Levi- Strauss mi mɔ anthropologist
Alexis de Tocqueville dera jɛn ram min nhiam/jiöl me lat riet "ker ciɛŋä nath"
Kɛl mi jiöl kä mi thuɔ̱k kɛ kuic keri nath ɛ me lat kɛ kɛ Karl Marx, me cu ruec, tä ciɛŋä kɛnɛ ŋäth Kuɔth pär kɛ lät ni kuakni
Emile Durkeim kɛ  guecdɛ kɛ tin tëk kɛnɛ ciaaŋ nath, ɛ la ruac ëë caa lat ɛ  Herbert Spencer kɛnɛ nɛy ti kɔ̱ŋ, nyuth kɛn naath cär gööl kɛnɛ ciɛŋ tin laa mätkɛ naath kɛɛl.
Tin kɔ̱ŋ guɔ̱r kɛ Levi - Strauss gör kɛ ŋäc kɛ ker ciɛŋä
Me ci guäth jek ɛ lɔ̱ŋ ɛ cär ee ca ɣɔn ɛ Anthony Giddens kɛ kuic keri naath kɛnɛ cär Pierre bourdhieu kɛ läth dɛ lät
Kɛ ca̱r ëë caa guic ɛ Giddens, rɛy ruac ɛmɛ, cɛ dee wɔ̱ kɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in ci̱ Jacques Derrida ɛ däk ni̱i̱ bainarini tin ku ruaacni̱  thɔthiɔlɔjini kɛnɛ anthrɔpɔlɔjini̱ cuɔ̱ŋ jɔɔdiɛn (min ŋa̱ɔkɛ ɛn ɣöö baa la̱tni̱ min ci̱ jɔɔc wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n min caa la̱t ɛ Lévi-Strauss).
ɛn nɛmɛ gör tharɛ Jacob L. Moreno
Ɛn Sociobiology ŋi̱c kɛ tä puɔ̱ny min  gör ɣöö bɛ ŋäc kä be lat ɛn tä ciɛŋä ciä kɛ gɛri leyni/ŋɔakni kɛ rɔ
Ɛn Sociobiology görɛ min nöŋ tä ciɛŋä ciä kɛ tä tɔ̱cä, ter cieŋ/guäth, käk, kɛnɛ jäl kɔa̱mni kɛl
Cɛ jek ɛn ɣöö ley bi kɛ lät kɛ duɔ̱pmi  nyoth ɣöö luäŋɛ rɔ dɛ kɛ gerɛ kɛ guäth
Tää ciɛŋä kɛ nɔ guɛckɛ jɛ ɛ la mi thuɔ̱k mi tit ca̱t ran rɛy naath
Altmann cɛ ca̱p thɔciɔbayɔlɔjikädɛ la̱t kɛ ɣöö bɛ  ta̱a̱  in tä kɛɛ rhesus macaques guic, kɛ dup tëë caa la̱t tin caaa gɔ̱a̱r piny, kä cuaa ben naŋ kɛ la̱t ɛ la "Thɔciɔlbayɔlɔjith"  niɛ kää Yerkes Regional Primate Research Center kɛ ruɔ̱n 1965.
Ɛn ne ɛ riet kä Sociobiology mi ca ben a mi ŋäckɛ ɛ lɔ̱ŋ rɛy 1975 me ci Wilson buɔ̱k gɔa̱r kɛ kuic Sociobiology: The New Synthesis, me ci guɛl mi dit nöŋ.
Duŋdɛ ɣöö ger cäkä kä tä ciɛŋä cɛ l mi nhɔkɛ ɛ biologists kɛnɛ philosophers kɛ kɔr kä me ca ger cäk kɛ rɔ ŋäc
Ci Edward H. Hagen ɛ gɔa̱r rɛy buɔ̱k min cɔalɛ i Evolutionary Psychology ɛn ɣöö sociobiology  ɛ/ cäŋ guɛl naath kä läthdɛ lät kä naath, "ɛ kɛl kä tin ca luäŋ ɛ ŋäc ŋuakni kɛ run kur tin jiɛn rɛw
Kɛ nɔ, kɛ tä ciɛŋä ɛ mɔ dɔapkɛ jɛ guäth cieŋ ran thin
Kɛ kuic ɛ mɔ, diel kɛ ni ciɛŋ rɛy ran guec, lat kɛ tin cät a ci mɔ a tin guɛl kä ciaŋ tin göl.
Ɛn gäŋ ɛ thuɔ̱k ɛ mɛ repɛ rɔ ɛ lɔŋ rɛy naath
Ci E.O. Wilson ɛ lat ɛn ger cäk derɛ tuɔk kä buɔ̱n
Mi̱ caa ji̱i̱n ɔltruidhim, ɛ jɛn ɣöö kɛn ɔltridhimni̱ bi̱ kɛlɔ rɔ ca̱k ji̱i̱n ɛltruidhimädɛ kɛ ta̱a̱dɛ kɛ ɣöö bɛ ku lɛ tëk, duŋdɛ ɣöö gua̱a̱th in ci̱ ɔltruidhim kuakiɛn thöp ɛ bi̱ kɛ rɔ̱ɔ̱diɛn dak thi̱n, kɛ ɔltruidhim laa thukɛ jɔ̱ɔ̱r kɛ lia̱a̱ kä bi̱ tin ku wee kɛ mi̱ reep kɛn rɔ̱.
Rɛy Sociobiology, kɛ nhiam lat jɛ ɛ la min guɛckɛ sociobiology min jek cäp tin gɛr cäk rɔ kɛ kɛ kɛ kä cät kɛ tä ciɛŋä min nɛnkɛ
Ɔltruidhim in tä kam kɔ̱a̱mni̱ tin tä kɛɛl kɛnɛ dɛy caa ruacdiɛn ben lat kɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p ɛmɔ.
Kä ti dial, ŋut tin de dap ɛ lɔ̱ŋ ca dɛy kiɛn nhɔk ɛ lɔ̱ŋ, kä guɛrkɛ tä dapa ɛ la mi jek mieth kɛnɛ gäŋ kä tin tɔ̱c kɛ jɛ
Gör ŋäcä kä tä cät kä ciɛŋ ran  cɛ jek ɛn ɣöö tä ciɛŋni ti cät kɛ cäp, ŋäth kɛ rɔ, dit gak, kɛnɛ dit wec calkɛ ɛ lɔ̱ŋ.
I nɔ, mi ca FEV woc kä bil duɔ̱p, bi dup bil duɔ̱pä tut tin kɔ̱ŋ mak kä min te dɔr naŋɛ guäth bär kɛ ɣöö bɛ tä ŋɛ̈nyä nyoth
Kɛ duɔl bunä ji Sociology rɛy 1976, cät kɛ me ca lar ɛ Ullica Segerstrale, Chomsky lat kɛnɛ ɛn gɔy Ɛociobiology iɛ tä cäk
Wilson latdɛ jɛ ɛn ɣöö i̱ /cɛ lot derɛ laa jɛn in dee tiɔɔk, ɛ ni̱ mi̱ ɛ jɛn min la dee tuɔɔk .
kɔk kuakni ɛ lät mi rɔm ran ɛ rɔ kɛ jekdɛ kɛ yiöw kɛ kɔkdɛ kɛnɛ kök ŋuakni (c'at kɛ kuak kɛnɛ lät)
Mi ci thuk te ŋuäl, de guän ŋuäl wä kɔr kuakni guän thuɔ̱k
Ɛ riet mi mal a larkɛ (duŋdɛ ca jɛ lar ji ŋuɔ̱tni kiɛ lät kumɛ)mi lot kɛn ni min cɔali Campany
min ɣɛl kɛ, kɛ repä mi mɔ duŋ ji kɛ̈ɛ̈ ni, tin kuany kɛ böth tin nyoth min guɔ̱rkɛ kä kuany kɛ böth lätni̱.
min cɔali lät kɛɛl (cooperation) te däk kɛn min ca gɔär piny (Corporation) kɛ te jɛn kɛ nɛy ti nhɔk jɛ ci mɔ a ji kɛ, kä pär riet kiɛn
Ciɛrkä (LLC) min ci mɔ/a duŋ nɛɛni dial, kɛnɛ dup kɔkä ŋuakni tin kɔ̱ŋ gaŋ kɛn ji kiɛn kä päk kökä kɛ lät diɛn kɛ kɔk ŋuakni kɛ dup ŋuɔ̱kni ti göl ti te kɛ kuic gäŋ
Ji kɛ̈ɛ̈ni kua  thöpɛ nyinä kiɛn mi ci ciɛrkä thöl a gäkɛ jɛ, duŋdɛ ɣöö thiɛlɛ kɛ cuŋ rɛy ciɛrkä kä 
kɛn ciɛrkäni ɛ nɔ ci kɛ lɛ ŋot kɛ lätkɛ kä Ukcäŋni min te thäŋ ŋuɔ̱tni thin kuic kä ɣöö de ŋot thin
Titdɛ ɛn ɣöö "Ltd" kɔr ciötdɛ ciɛrkäkä nyothɛ ɣöö ɛ duŋ ji kɛ̈ɛ̈ni, kä PLC nyothɛ ɣöö kuakɛ dɛ nɛy dial rɔ mat thin
kä ciɛrkä mi pek kä ji kɛ̈ɛ̈ni te pek mi gaŋ kɛ, nɔmɔ ɛ jɛn mi gaŋ kɛ.
Ciɛrkäni  ji kiɛn thiɛlɛ cɔl kuak ni kä ni ciaŋ ca kuak kiɛn lɔth
Ciɛrkäni buɔ̱li kɛnɛ nyin läri jek kɛ rep nyinä kiɛn kɛ kɔk cuɔ̱ŋä ŋäcä ŋɔani
Te rɛydiɛn kɛ kuak ti jɔc cät kɛ thurbili, bäthni, kuak duel waal, neni, kiɛ riäth nhiali
Ri̱w guäthni tɔ̱wä kiɛ ciɛrkäni kɛnɛ däk kuakni kiɛ thukni
Jekɛ rep nyinä kiɛn kɛ kɔk kuakni kɛ lät ŋäri
Ɛn duɔ̱p ŋäcä ɛ cɔ̱tdɛ tuɔkɛ ran Itali mi ŋäc kuɛ̈n (mathematician) ni Luca Pacioli kɛ ruɔ̱n 1494.
Finance de lar i ŋäc kɛ yuɔ̱p yiöwni 
Ji kökä de ran guäthdɛ yop kä rɔ kɛ kɛn puänykiɛn, kiɛ de lät läth lät ti bi kɛ lät kä kɛ.
Min cɔali Business Process management (BPM) ɛ duɔ̱p yupä mi thuɔ̱k di̱lɛ ni tin görkɛ kɛnɛ tin nhɔkɛ kɛ nɛy tin kök.
Ri̱w ciɛrkäni la̱tkɛ ɛ nɛy ti kɔ̱ŋ kɛ dup kɔkä ŋuakni ti göl cät kɛ corporation kɛnɛ partnership (tin lät ɛ gaŋ naath kɛnɛ tin ca naath gaŋ).
kɛ ruac in thuɔ̱k, ji kuakni kä matkuakni, lät kɛɛl, kɛnɛ ji kɛ̈ɛ̈ni kä kä gaŋ kɛ mi cup puɔ̱ny diɛn kä ŋuäl kɛnɛ tin gör kɛ kä muktäpni kɛ ciaŋ kɛ kɛ ɛ göl.
Kɛn riet lät kɛl (partnership) yiɛn kɛ kɛ min ca mat ni lät kɛl mi te mi ca tok, kä kɛ thäŋdɛ kɛ ŋuɔ̱t kä min cät jɛn mat 
Kɛ thäŋ dupni thölbökä, nɛmɛ nöŋɛ ɣöö de thölbök yuɔr piny kä rɛw, kɛ ɣöö kɛ nhiam thöp ciɛrkä thölbök kä rep kä min cɛ jek, kä mi wä ciɛrkä rep in cɛ jek däkä ji kuakni, bi ramɔ min cɛ mat kä nyin tin la jekɛ, kä kɛ guäth ba thöp thölbökä kä ran läth guäthdɛ
Wä rɛy naath (Going public) kɛ dup mi cɔali tuk löŋä kä nɛy dial lotdɛ ni ɣöö thäŋ kuakni bi kɛ a jin naath dial.
ŋuɔ̱t Hammurabi te lätkɛ ni kɛ ruɔ̱n 1772 BC te rɛy diɛn kɛ ŋuɔ̱t ti wä kɛɛl, rɛy ti kɔ̱kiɛn, yöw deth ŋɔakni, kɛnɛ tin käm kɛ nɛy tin tuɔ̱m kɛ kök kuakni
Kumɛ ni wec gör kɛ gɔär piny kɛnɛ thölböl kɛ ɣöö bi ciɛrkä ku lɛ lät
Ri̱w wi̱i̱ni̱ tin tä kɛ kapitɔl markɛt täkɛ kɛ kɛl mi̱ /ci̱ kɛ ŋuan.
Wic tin kɔ̱ŋ tin ci cop ɛ lɔ̱ŋ te kɛ kumɛni ti cät kɛ kɛ
Röŋ ŋuɔ̱tni kɛnɛ rep dak lieŋ diɛn kɛn ŋuɔ̱t tin tiɛt kɛ ciɛrkäni cɛ naath jak kä ŋäc kɛ ŋuɔ̱t ti göl
Ri̱w ciɛrkäni te kɛ kɛ ciöt, biɛl, kɛnɛ ti ŋieckɛ kɛ mi nöŋkɛ baŋ kä kɛk diɛn
Economic, yuɔ̱p kuakni ɛ ŋi̱c kɛ tä in te kɛ näth kɛ kuak; kɛ thuɔ̱k, lät kuakni, däk diɛn, kɛnɛ näŋ kuakni kɛnɛ lät.
Cɛ ŋäth ɛn ɣöö economists te wal la läth kɛ ŋäc in di̱t kɛ gör ŋäcä kuakni: lät kɛ kuak i di, däk diɛn, näŋ diɛn, kɛnɛ ɣöö de kuak rɔ rep
kä mi ca kör tiam kiɛ min mi di̱t tin min wä rar kä tin jekɛ, bi nɛy tin te riet (ti guɛckɛ i ŋäc kɛn min lät kɛn ɛ) ci de wä kör (ɛ cär) duŋ dɛ ɣöö de cäp mi dɔ̱ŋ gör.
ŋuɔ̱t yupä kuakni te kɛ rɛy gɔärä Boeotian poet Hesiod kä gɔär caali economic ca Hesiod puänydɛ cɔali economist in nhiam/jiöl.
Bun rɛw, tin ca cɔal i "mechantilists" kɛnɛ "physiocrats", ɛ jɔc ci kɛ lät ɛ lɔ̱ŋ kɛ wä dɛ nhiam.
jekɛ jɛ i riäŋ wec kɛ wee kɛl kɛ di̱t däpä kɛnɛ ciɛk in yian tin ca tɔ̱w/jek 
kɛn Physiocrats, ɛ buɔ̱n ji ŋäcä mi röŋ kɛnɛ gɔär kä France kɛ run ti kur 18c,  te ca car i yuɔ̱p kuakni (economic) i ɛ wiel kä min jekɛ kɛnɛ min ca lät.
Kɛn Physiocrats lat guäl thuɔ̱l thölbökä kumɛ min bɛc kɛ thölböl kä ji muɔ̱n kiɛ nɛy tin te muɔ̱n.
Smith latdɛ gɔy tin de nöŋ ɛ däkni lät, amäni rep luäŋä lät kɛnɛ rep kä kɔk ŋuakni kamni rɛk kɛnɛ rɛy cieŋ/wec kiɛ kamni wecni
Thiɛk in thiɛk kɛ rep naath kɛ rɔ̱ rɛy muɔ̱n mi dak lotdɛ ni kuɛkä min de jek kä lät mun 
Cäŋ ni min ci Adam Smith ruac kɛ min jekɛ kä lät, David Richardo (1817) ruacɛ kɛ däk kä min ca jek kamni ji muɔ̱n, lät, kɛnɛ ji kuakni.
Ricardo ɛ jɛn ram min jiöl e lar jɛ kä ciɛ jek kɛ thuɔ̱k ɛ ŋuɔ̱t ni̱ gɔy/baŋ pärä luäŋ lät, min de wec ɔ lät kä derɛ kɔk ni kuak ti de kɛ bɛc mi tɔt kɛ lätdɛ, a ci mɔ a ɣöö bɛ tit lätdɛ.
Mill nyothɛ däk kam lät guäthni kökä däŋ rɛw: däkni kuakni kɛnɛ da̱kni kä min ca jek.
Ci Smith ɛ gɔ̱r i " pek kökä kä duɔ̱r in thuɔ̱k... Ɛ lät kɛnɛ bɛc in jekɛ ni jɛ".
Luɔtdɛ min ca lat kɛ Say lätdɛ mäni run tänɛ thin ti, gaŋ jɛ ɛ gua̱l rietdä ni "riäŋ" kɛ "kuak kɛnɛ lät" mi lotni ɣöö ɛn riäŋ te rɛy dɛ kɛ ti ca thiɛp bä
Kä Robbinɛ, mi ci min te diew cä luäŋ, kä luɔtdɛ kä jɛ luäkɛ kɔn i de lat, kɛ cär mi thuɔ̱k, ŋi̱c economic, gäŋ kɛnɛ tiet, pual puäny, ter kör, kɛnɛ lät ŋuakni kɛnɛ näŋdiɛn kɛ ti lotrɔ̱ kɛ ŋic kä economics 
A cäŋ nänɛ kɛ ɣöö de naath mat thin, riew economists nhɔk kɛn ruac Robbin a cäŋ ni min cɛ guɛl nöŋ kä min lot kɛ kɛnɛ dup economics, tin bä kɛ jɛn lotdɛ ɛ mɔ
Ɛn economics ca jak kä ŋäckɛ ɛ economists te thiäk ti cät kɛ Alfred Marshal a la mi guäl economic science kä a la mi guäl political economy e wen
Jɛn däk kɛ jɛ kɛ ruac lät ɛ nöŋkɛ kä min jekɛ kä classical economics min nhɔk rep röŋä kä duɔ̱r in görkɛ kä ɛ lɔ̱ŋ kä min naŋɛ kɛ kuic nöŋä kuakni.
Cät in thiäk kä nɛmɛ ɛ ruac kä gör duɔ̱rä kä ran, min lɛy pek kökä kɛnɛ min jek ɛ kä pek in gör kɛ
Ɛn economics ɛ thiäkɛ ca lät kɛ  neoclassical economics duŋdɛ ɣöö ca liny ɛ lɔ̱ŋ kɛ min repni jɛ kiɛ mät di̱l guecdɛ mi wal, cät kɛ  econometrics, game theory, di̱l guec thiɛl ŋukä guäth kökä, kɛnɛ nyäk mi ci rɔ̱ lot, kɛnɛ dup neoclassical kɛ rep kuakni kɛnɛ di̱l guec kä nyoth kɛ pek in de jek 
Te rik thin kä economics, tin gör kɛ ŋäc diɛn kɛ ŋi̱c economic, mi naŋ kɛ cär kɛ duɔ̱r kɛl kiɛ ti ŋuan tin te tetni nɛɛni göl kɛ cuɔ̱p kä min gör kɛ ba jek rɛy ciɛŋä mi ca yiɛn.
Ɛn bok ruacɛ kɛ tin nyothɛ kuak tin jek ɛ wec kɛ guäth mi ciɛk mi pek kökä cɛ rɔ gɛr.
Keynesian economics guɔ̱r kɛ jɛ ɛ rɛw.
Jɛn ɛ lɔ̱ŋ wee kɛɛl duel gɔärä University of Cambridge kɛnɛ lät Joan Robinson
Ben Bernanke, kuär Federal Reserve, te rɛy economists tin ɛn wal liɛŋɛ kɛ di̱l guec Friedman kɛ kuic Great Depression.
Mi lat kɛ ŋäc, lot kɛ ɣöö min thiäk ni lieŋdɛ,  mi lɛy rɔ kä lotdɛ rɔ de gör nyɔk thin ɛ leny ŋäc i wen
Mödëli̱ akrɔikɔnɔmikä tëë wal ku kɛ peek kɛ ta̱th maarä kam kuakni̱ tin gööl tin caa ruɔl gua̱a̱th kɛl, duŋdɛ ɣöö mëë ku maar wee kɛ mi̱ gɛɛrɛ rɔ kɛ kɔr guäth, kɛn makrɔikɔnɔmithni̱, amäni̱ Keynesians, ci̱ kɛ mödëli̱kiɛn nyɔk kɛ gër kä maykrɔpaɔndeciɔnni̱.
Kɛ thäŋ guäthni min guɛckɛ economic ɛ mi lat rɔ, ciɛ mi kuɛn rɔ.
Duŋ dɛ ɣöö, di̱l guec ŋɔakni kä economic we mi repɛ rɔ, kä di̱tdɛ ɛlɔ̱ŋ jɔcɛ ɛ lɔ̱ŋ kä di̱l guec nyinä cäk
Kɛ nɔ, min lat rɔ denhɔk, a cäŋ ni min ɛ diew a ci mɔ a ɣöö thuɔ̱k
Bɛlbɛli kɛ gɔy ŋäcä lät kɛnɛ ɣöö min ca jek ca de nyok lätni mi cäät kɛ jɛ luäkɛ ɛ la mi thɛm min ca mat thin, min ci duer, kiɛ bäp ŋɔakni dial, a cäŋ ni min gör ŋäcä kä  economic bɛl kɛ jɛ  i ca jɛ loc kɛ min dɔ̱ŋ, kä warɛgakni tin gɔw ca lony nhɔk kɛ ɣöö gaŋkɛ cäp kɛnɛ läri
Kä applied economics, nyin lät-min jekɛ kä lät läth dupni ti cuŋ ɛ min te thin
Nɛmɛ cɛ däk kam economicɛ kɛnɛ natural sciences jakä kuiy kɛ ɣöö jakɛ them kä tee ca lat ni wal kä tuɔk ɛ jɔc.
Them mi di̱t mi cäät kɛ nɔ tuokɛ kä Neuroeconomics
Kɛ thuk köŋä mi thuɔ̱k, thiɛlɛ nɛy ti röŋ ɛ lɔ̱ŋ ti te luäŋ thuɔ̱k ti de pek kökä läth piny kɛ ti cäät.
Microeconomics ɛ ŋic kɛ kuic guäth kökä kɛl kɛ jak thuk kɛliw kä thiäk kɛ lär i tit kɔ̱ŋ tin di̱l kɛ guec thiɛlɛ mi lel kɛ thuk in dɔ̱ŋ.
ŋäc kɛ röm pärä kɛ thukni ti göl kɛnɛ ciaŋ diɛn
Mëk baa dhil la̱t  kam lätni̱ tin nhɔk raan kɛ kä ti̱ /ci̱ muɔ ti̱ wä kɛɛl
Tha̱a̱ŋ kä min dëë mat rɛy ko̱kä kɛ kui̱i̱ la̱t  paatpaatä ɛ jɛn ɣöö niɛ nup kiɛ runwaŋ in dëë thaali̱kɛ /ci̱ kɛn lɛ tä thi̱n ɛn täämɛ , kɛ ɣöö dëë ku lɛ la̱th thi̱n duɔ̱p mi dɔ̱ŋ.
Tin läthkɛ lät te rɛydiɛn kɛ tin tuɔkɛ lät cät kɛ lät kuak lät (tin la jäny kä lät kɛ lät kɛ kɛ, cät kɛ makanɛni la̱t), kɛ mun (amäni tin tä rɛydɛ).
La̱t laa te̱e̱ kɛ luɔt mi̱ ŋuani̱ tin ka̱mkɛ raar thi̱n ɛ /caa min la̱th kɛ thi̱n gɛr, kiɛ kɛɛ rieet ti̱ kɔ̱ŋ, pek in "yia̱kɛ" caa jakä kuiy.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p i̱ thia̱k, ɛn ikɔnɔmi̱derɛ la̱t ni̱ kuak da̱ŋ rɛw kärɔ̱ (kuɛɛ lat i̱ "mäc" kɛnɛ "liɛɛth").
Dak duɔ̱ɔ̱rä caa nyoth rɛy thurɛkä ɛ nɛy ti̱ nhɛk duɔ̱ɔ̱r duŋdɛ ɣöö /thiɛlɛ kɛ lua̱ŋ ɛ la nɛy ti̱ ŋuan kɛɛl ɛn ɣöö dee kɛn pek mi̱ bääl PPF (ciee kɛ gua̱a̱th in tä X thi̱n) kä kɛ duɔ̱ɔ̱p in la nɛgatib in wɔ̱ kɛ ber.
Ɛn duɔ̱ɔ̱p in wɔ̱ kɛ ber niɛ kä ɛn gua̱a̱th in cɛ cuɔ̱ŋ thi̱n ɛ jɛn in päär kɛ kam kuakni̱ da̱ŋ rɛw.
Gɛkädɛ ɛn PPF, dak ŋɔaani̱ lotɛ ni̱ ɣöö mëk kuakni̱ ti̱ ŋuan kä tin nyuakɛ ɛ nɛy ti̱ ŋuan ɛ jɛn ɣöö /ci̱ raan dee lät ɛlɔ̱ŋ kɛ kuak tin kɔ̱kiɛn.
Puɔint i̱ tä rɛy berä ( ciee gua̱a̱th ɛ tä A thi̱nɔ), derɛ lät duŋdɛ nɣöö nyooth ni̱ ɣöö la̱t wɔ̱ a gɔaa (la̱t in caa kuëŋ thi̱n cɛ jieek), ɛ la ɣöö min dëë ka̱m raar rɛydɛ derɛ rɔ rep mi̱ caa jɛ naŋ nhial dup känya ca̱ŋ-nhiam ɣɔaa ɛ wɔ̱ kä puɔint wi̱i̱ bëër.
Caa jɛ diel guec ɛn ɣöö ko̱k ŋɔaani̱ mi̱ di̱i̱t laa tuɔɔkɛ kam wi̱i̱ni̱ ti̱ tä kɛ tɛknɔlɔji̱ mi̱ cäät kɛnɛ ti̱ caa mat kɛɛl, ciee kɛ wi̱i̱ tin tä kɛ yio̱w.
Kɛl kä thithtɛmni̱ la̱t ti̱ti̱, derɛ tä kɛ lät ti̱ caa da̱a̱k kɛ kui̱i̱ nɛyni̱ ti̱ ta̱ kɛ lät ti̱ gööl, kiɛ kuak tin wɔ̱ kɛ lät ɛtɔ̱ kɛnɛ piny mi̱ da̱a̱k mi̱ tä lät ti̱ gööl rɛydɛ.
Thio̱ri̱ kɛnɛ di̱l guec rɛy wec la kɛn ta̱a̱ in bi̱ tɛ̈ kɛ kök kä min ka̱m raar thi̱n kɛnɛ min baa la̱th la kɛn min dëë kuëŋ thi̱n ɛ nyooth, kɛ ɣöö (ɛ päär) kuɛ̈ɛ̈ ko̱kä ŋɔaani̱ tin la̱th kɛ thi̱n no̱o̱ŋɛ kuɛ̈ɛ̈ ŋɔaani̱ tin bɔ̱ raar.
Kä maykrɔikɔnɔmikni̱, laa lotɛ ni̱ kök kɛnɛ min no̱o̱ŋɛ raar mi̱ ɛ markɛt in tä kɛɛ pärpɛk kɔmpɛticiɔn, mi̱ lot ni̱ ɣöö /thiɛlɛ nɛy ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ ti̱ dee tä kɛ lua̱ŋ kɛ ɣöö dee kɛn yuɔ̱th piny kiɛ dëë kap nhial.
Dimand thio̱ri laa latɛ ni̱ ɣöö nɛy tin görkɛ duɔ̱ɔ̱r dee kɛn min go̱o̱r kɛnɛ mɛk, mi̱ tä kɛ kɛ yio̱w, mi̱ tä pek yio̱o̱ni̱ thi̱n, min nhɔk raanɛ, ewɔ̱wɔ̱ inɔ.
Kɛn ŋuɔ̱t go̱rä duɔ̱ɔ̱rä latɛ jɛ, gua̱thni̱ diaal, ɛn ɣöö kök kɛnɛ pek duɔ̱ɔ̱rä min kɔakɛ rɛy thuɔ̱ɔ̱k laa wɔ̱kɛ kɛɛl.
Kä min dëë rëp thi̱n ɛ jɛn ɣöö, ɛn buɔ̱m ko̱kä min kɔakɛ ni̱ duɔ̱ɔ̱r mi̱ cɛ wɔ̱ piny laa naath ɛ jakɛ kä lua̱ŋkɛ kök (tää yio̱o̱ni̱).
No̱o̱ŋ duɔ̱ɔ̱rä ɛ jɛn min tä kam pëëk ko̱kä duɔ̱ɔ̱rä kɛnɛ min kɔakɛ min caa yio̱o̱kɛ kuëŋ jɔɔdɛ.
Ɛn tha̱plaay ɛ mi̱ laa nyoothɛrɔ ɛ la mi̱ tä kam ko̱käi̱ kɛnɛ pek duɔ̱ɔ̱rä min kɔakɛ, mi̱ /thiɛlɛ mi̱ dɔ̱diɛn mi̱ caa gɛɛr thi̱n.
Ciee kɛ min tä dimɛ̈ɛ̈n kui̱i̱ kɛl, ɛn gua̱a̱th in tä tha̱plaay thi̱n derɛ rɔ ni̱ gɛr bɔ̱, a jɛ ku ciee ɣöö ci̱ kök rɔɔdɛ gɛr kɛ ɣöö tëë kɛ ti̱ caa rëp jic duɔ̱ɔ̱rä kiɛɛ caa duɔ̱ɔ̱r ɛ mɔ ta̱a̱dɛ jakä mi̱ gɔaa.
Päär ŋɔaani̱ kä thuuk laa bëë mmi̱ ci̱ pek in caa nööŋ pa̱a̱r kɛ pek in görkɛ, be̱r in ro̱m tha̱plaay thi̱n kɛnɛ dimɛ̈ɛ̈n thi̱n ɛ jɛn caa nyothɔ kä thurɛ min tä nhial.
Ɛn rɛy ko̱kä mi̱ bääl ɛkuilibria̱m, laa ŋɔak tin caa nööŋ ɛ jakɛ ka ŋɔani̱kɛn kä pek in görkɛ.
Thukni̱ tin ŋa̱ckɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ kɔrpɔrëciɔni̱, pa̱rtnärcipni̱ kɛɛ tra̱thni̱.
Rɛy pa̱rpɛk kɔmpɛtitib markɛtni̱, caa thio̱ri kɛ kui̱i̱ tha̱plaay kɛnɛ dimɛ̈ɛ̈n rɛydɛ guic a gɔaa kä cuaa ŋa̱c ɛn ɣöö tëë kɛ ti̱ cɔali̱ prɔducäri̱, ti̱ ŋa̱ckɛ ɛ naath ɛn ɣöö ɛn ta̱a̱diɛn thi̱n /cɛ kök gɛr.
Ca̱a̱p tin kɔ̱kiɛn tin caa riali̱kä kɛ kui̱i̱ thuɔ̱ɔ̱k ɛ la tin /ci̱ pa̱rpɛk cɔmpɛticiɔn thi̱n ɛ kɛn tin cɔali̱ mɔnɔpɔlithtik cɔmpɛticiɔn, ɔligɔpɔlini ti̱ gööl, kɛ mɔnɔpɔli.
Kɛ ta̱a̱diɛn in caa lätni̱kɛ ni̱ wen, tëë kɛ dup ti̱ gööl ti̱ dëë nyoth ni̱ kui̱c ben kä mi̱ dee riɛk nööŋ amäni̱ ca̱p in dëë loorni̱jɛ.
Rɛy kä min laa cɔali̱ bihebiɔrɔl ikɔnɔmik, ɛn duɔ̱ɔ̱p ɛmɔ caa kɔn naŋ ɛ la̱a̱t tin laa guɛckɛ min tä nhiam ɛ la ca̱p mi̱ dee kɛnɛ ŋäc ni̱ min carkɛ ɛ nɛy tin /ci̱ cärkiɛn wɔ̱ kɛɛl kɛ kɛ.
Tëë kɛ lät ti̱ buɔ̱mbuɔ̱m ti̱ jɔc ɛ la ɣöö /ci̱ kɛ tä kä ikɔnɔmik kɛ kui̱i̱ kä ɣöö tä rɛydiɛn kɛɛ tha̱bjɛkni̱ ni̱ gööl, ti̱ ciee kɛ ca̱a̱p mäcni̱ tin la nyin nuklieerä, ciɛŋ luthä, thaany in tä kä thiathɛ, kɛnɛ ɛbɔluɔiɔnɛri̱ bayɔlɔji̱.
Jɛn bɔ̱ laa guicɛ kuak tin dëë tooc ni̱ kök, ta̱a̱ kuakni̱ tin tä kɛ yio̱w rɛy cɛrikani̱, buɔ̱m kɛnɛ kɔ̱a̱c kuakni̱ tin nööŋkɛ yio̱w kä ma̱rkɛtni̱, Dak yio̱o̱ni̱, kɛnɛ ŋuɔ̱t kumɛ kiɛ ŋuɔ̱t tin caa gɔ̱ar piny kɛ kui̱i̱ la̱t.
Nɛy tin laa ko̱k tin /thiɛl ŋäc kä ɣöö i̱ ɛn thurbil ɛ "lëëmuun" kiɛ ɛ mi̱ tee di̱, la kɛn kök duɔ̱rä ɛ jakä wɔ̱ piny ɛ bɛ lɛ leny ni̱ kök duɔ̱ɔ̱rä mi̱ caa kɔn ciɛŋ ni̱ wal.
Kɛn rik da̱ŋ rɛw tɔ̱tɔ̱ dee kɛn yio̱w tin dëë gaŋni̱kɛ kap nhial kä derɛ buɔ̱mdɛ yuɔ̱th piny kä ɛn nɔmɔ derɛ nɛy tin görkɛ kök juɔc raar kä ma̱rkɛt ("ma̱rkɛt mi̱ /ken thuɔ̱k").
Mi̱ gua̱c lääri̱ kä mi̱ dak gua̱th tin dëë ŋɔak wɔ̱ kɔak thi̱n bɔ̱, ɛnɔmɔ derɛ kuak tin dëë yop  jakä jiek, kä kuɛ laa ɣöö ɛnɔmɔ derɛ naath jakä gɔ̱a̱rkɛ ŋuɔ̱t piny kä dëë ca̱a̱p tin dëë gaŋ ni̱ tɔ̱tɔ̱ riali̱kä, ciee kɛ mɔ caa ca̱a̱t nhialɔ.
Tin cɔali̱ pa̱blik gudni̱ kɛɛ gudni̱ tin /caa nööŋkɛ ɛ ŋuan kä ma̱rkɛt mi̱ ko̱k nɛy diaal thi̱n.
Ciee cäät ɛmɛ, yieri̱ jɔam derɛ mi̱ jieek ka̱m raar, kä gɔ̱a̱r derɛ mi̱ gɔaa ka̱m raar (dee lät jielni̱ kuɛ̈ɛ̈, inɔnɔ)
Tëë kɛ gua̱th ti̱ ŋuan ti̱ laa kök laa tuɔckɛ kɛ di̱t duɔ̱ɔ̱rä kä bi̱ naath cuu dɔp thi̱n, ɛ /ci̱ muɔ pek yio̱o̱ni̱ kärɔa, ɛn kök ɛmɔ laa rɔ laa malɛ ri̱i̱tɛ mi̱ caa ŋɔak go̱r kiɛ mi̱ caa ŋɔak nööŋ gua̱a̱th ko̱kä..
Ti̱ cäät kɛ tin la naath ɛ jakä dɔp yio̱o̱ni̱ tin caa tuɔc piny kä markɛt derɛ laa pek yio̱o̱ni̱ tin ka̱pkɛ ɛ la̱a̱t kɛnɛ pek in caa toc mi̱ ko̱o̱ŋ naath kɛ kɔkni̱ kuakni̱.
Kɛn muɔnymuɔny ɛtɔ̱ ɛ kɛn tin ciee kɛ tin nööŋkɛ rɛɔ kɛnɛ tin naŋkɛ raar wi̱c, pek nɛyni̱ tin /thiɛl lät, mi̱ ci̱ kök wɔ̱ nhial kiɛ cɛ pɛn piny, muɔnymuɔny tin tɔatni̱ ciee käni̱ kɛnɛ yuɔ̱p ŋɔaani̱ kɛ tin tä rɛydiɛn.
Nɛmɛ cɛ diɛr in tä kɛ naath nyoth kɛ kui̱i̱ ruac ɛmɔ kɛ ɣöö penɛ naath wɔ̱ nhiam. 
Keynes cɛɛ kuɔk thi̱n ɛn ɣöö kɛn muɔnymuɔny ŋɔaani̱ tin laa görkɛ dɔ̱ŋ dee kɛ dak kɛ gua̱a̱th in ci̱ kuak wec buɔ̱mdiɛn wɔ̱ piny, kä ɛn nɔmɔ derɛ nɛy ti̱ ŋuan jakä /thiɛl la̱t kä dee wec /thiɛl mi̱ kämɛ raar mi̱ dee naath luäk.
Dup tin pay ben kɛ kui̱i̱ maykrɔɛkɔnɔmikä, min ku lɛ tä kɛ dääk kɛ duɔ̱ɔ̱p in guicɛ ni̱ ri̱tni̱ ŋɔaani̱ kɛ jɛ ɛn jɛn Keynes, ŋakɛ jɛ ɛn ɣöö min thuuk markɛt ɛ kui̱i̱ kä ɣöö /thiɛlɛ naath ŋäc mi̱ lotrɔ.
Ɛn la̱t laa matɛ ni̱ la̱a̱t ti̱ görkɛ la̱t ɛ kɛn.
Duɔ̱ɔ̱p in daan in laa  ŋa̱ckɛ ni̱ ɣöö /thiɛlɛ ɣɔw la̱t ɛ min laa guɛkɛ  ŋuan yio̱o̱ni̱  tin ka̱pkɛ ɛ nɛy tin jur naath kɛ la̱t kɛ ɣöö dee kɛn nɛy ti̱ ŋuan moc kɛ la̱t.
Ŋuan nɛyni̱ ti̱ tä cuŋä a /thiɛl la̱t derɛ ben gua̱a̱th in ri̱i̱t cɛrikani̱ wec rɔ̱ɔ̱diɛn kä bi̱ la̱a̱t lätkin cuu guic ɛ ti̱ /caa lɛ go̱r.
Yio̱w laa täkɛ kɛ nhök, luɔt, jɔac, ja̱ny, ja̱l, rëëp, di̱t pekädɛ kɛ ŋa̱th in caa ŋääthni̱jɛ ɛ naath.
Kɛ rɛy rieetni̱ tëë caa lat ɛ Francis Amasa Walker, rami̱ ŋa̱ckɛ mi̱ la ɛkɔnɔmith kɛɛ cɛntäri̱ in 19diɛn, "Yio̱w ɛ min min laa yio̱w ɛ laa lät" ("Yio̱w ɛ jɛn in la̱tkɛ ɛ yio̱w" ni̱ kä tukdɛl).
La̱tdɛ rɛy ikɔnɔmik dëë jɛ ni̱ gua̱c kɛ luël ŋɔaani̱ (luël mi̱ ci̱ yio̱w go̱o̱r).
Gua̱a̱th in ci̱ gör duɔ̱ɔ̱rä wɔ̱ ni̱ piny kä min dëë ka̱m raar rɛy ikɔnɔmikä, laa tëë kɛ kam kɛ ɣöö tëë kɛ lua̱ŋ mi̱ /thiɛl la̱t.
Ciee kɛ cäät, tääth ciëëŋni̱ dëë jɛ jur kɛ ɣöö derɛ dup wɔ̱ rep kɛ ta̱th.
Ɛn ta̱a̱ kä ɣöö dëë yio̱w laa naŋkɛ ɛ kumɛ derɛ derɛ kuɛ̈ɛ̈ mi̱ naath rɔ̱ɔ̱diɛn wɛ̈r piny rɛy wec. 
La tha̱a̱ŋ nath ɛ laa caar ɛn ɣöö mi̱ ci̱ naath rɔ̱ɔ̱diɛn wɛ̈r piny i̱ laa lapɛ a riɛk kä la nɛy tin kɔ̱ŋ jɛ laa caar i̱ /ciɛ riɛk mi̱ di̱i̱t mi̱ /thiɛlɛ mi̱ ka̱mkɛ raar.
Ɛn mɔ jɔak ɛmɔ, ruac mi̱ la thio̱ri in nhɔakɛ ɛ ji̱ wec, mödëëli̱ ti̱ guɛckɛ ni̱ ta̱a̱ in dee täkɛ ji̱ wec rɛy maykrɔikɔnɔmik, mi̱ lot ni̱ ruac kamni̱kiɛn kɛn nɛy tin ciɛ nhɔk, ji̱ thiathɛni̱, kɛ kua̱r tin tä nhial.
Laa diirɛ naath bɔ̱ ɛn pek nath kɛnɛ dääk ŋɔaani̱ tin caa jiäk rɛy ko̱kä
Laa jɛ laa latkɛ ɛn ɣöö ɛ jɛn Carlyle ɛ nëë käm ikɔnɔmithni̱ ciöt "thaath mi̱ caa ruacdɛ päl" kɛ mëë kuɛɛ warɛgak lɛ loc mëë caa gɔ̱r kɛ thuɔ̱k cɛntäri̱ in 18diɛn ɛ The Reverend Thomas Robert Malthus, mëë cuɛɛ lat ni̱ ɛ jiek ɛn ɣöö bi̱ ɣɔw tä kɛɛ buɔth, kɛ ɣöö cuɛɛ guic ɛn ɣöö pek nath bi̱ di̱tni̱jɛn kä mieth in baa nööŋ.
Ɛn maar thio̱ri̱ ikɔnɔmikä kɛnɛ lät thiathɛni̱ ɛ ruac mi̱ tëërkɛ jieekdɛ kɛnɛ gɔɔydɛ kɛ ɣöö guɛckɛ jɛ ɛn ɣöö derɛ ikɔnɔmik yia̱r, kä kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ laa jɛ laa gua̱ckɛ kɛɛ ruaacni̱ ciɛɛŋä nath kɛnɛ ta̱a̱ luthä ciɛɛŋä nath.
 Tha̱a̱ŋ jɔrnalithni̱ tin gɔ̱a̱rkɛ ruaacni̱ ikɔnɔmikni̱ caa lätkiɛn riet rɛy ruaacni̱ iknɔnɔmithni̱ tin ruac kɛ kui̱i̱ ŋuɔ̱tni̱ tin guickɛnɛ i̱ dee ciaaŋ riali̱ka̱ rɛy kumɛkä.
Ruaacni̱ ce̱tkɛ kɛ ɣöö de̱e̱ Due̱l Yi̱o̱o̱ni̱ ɛ di̱i̱t cuɔ̱ŋ kä rɔaadɛ, Puɔlɛthi̱ ni̱kɛ kɛnɛ ruaacni̱ tin latkɛ ɛ kua̱rkɛ ci̱e̱e̱ duël yuɔ̱p kuakni̱ kɛnɛ pɔlɛthi̱ni̱kɛ (yi̱o̱w kɛnɛ puɔlɛthi̱ riali̱ yi̱o̱o̱ni̱ kä) kä Walayɛ kɛ kɛn gua̱th tɛ te̱ ruaacni̱ kɛnɛ bɛ̈lbɛ̈ɛ̈li̱ thi̱n 
Kä bok gɔ̱rä ni̱ Inpuɔɔmëcin Yi̱i̱kɔnɛmik, matdɛ Mɛ̈thmɛtic Yi̱i̱kɔnɛmik Ri̱tha̱a̱c kɛnɛ Bi̱ɣäbi̱öra̱l Yi̱i̱kɔnɛmik /mi̱ matkɛ kɛ gɔ̱a̱rkä Bi̱ɣäbi̱öra̱l Thaiko̱lɛji̱ amäni̱ römdiɛn kɛɛ pääri̱ kä min cuɔali̱ Ni̱öki̱lɛthi̱ka̱l mi̱ lotni̱ ɣöö kɛ ti̱ gɔw bä kä gua̱th tindiaal tin dëë gɔ̱r kä Yi̱i̱kɔnɛmik
Ci̱ Jɔkthɔw ɛ car ɛ bum ɛn ɣöö la̱t ɛ di̱tni̱ jɛn kä Ɣo̱li̱göpöli̱, la̱tkɛ jɛ kɛ gue̱c ɛ määth kä kuaa gue̱c ɛ di̱i̱t lɛ "tärɔtit ɣa̱ɣɔt ɣɛ̈kpo̱th".
Biɛl ɛ di̱i̱t min dɔ̱ŋ ɛɛ Yi̱i̱bulucin, min lat mat kɛnɛ ŋuan kä tin te̱k kiɛɛ di̱t te̱e̱kä.
La̱tdɛ ce̱tkɛ Ɣi̱thtöri̱ le̱e̱ni̱ gɔwkɛn ɛlɛy kɛɛ ɣöö ci̱kɛn ciaaŋ ŋäcä ca̱kdɛ nyoth kä kɛ kɔrɛ, ci̱kɛ lät ti̱ ŋuan rɛy ciɛɛŋni̱ ni̱ ciaŋ ti̱ lotni̱ röm Baiɣo̱li̱ji̱ kɛnɛ ciɛŋ te̱e̱kä nyothbä
Mi̱di̱i̱cin, laa gɔ̱a̱rkɛ jɛ ɛ gɔaa ɛ I̱thlamik I̱thkɔɔlar tëë lät kä ciɛŋ Guri̱th Pi̱löthɛpär, kä I̱thtöri̱ Ca̱k jiɛyɛ kä Cär Arɛthyɔtɔliaan ce̱tkɛ kɛ ti̱e̱t kä pikthit Ɣa̱yrarki̱ kä kä tëk.
La̱t piɛny mi̱ gɔaa mi̱ paytuɔɔk mi̱ caa la̱t ɛ Swammerdam Jan tuɔɔkɛ kɛ mëë cuu naath wi̱cdiɛn lɛ riet kä ɛntɛmɔlɔji kɛ ɣöö cɛ naath luäk kɛ je̱k ca̱p kɛ lëp maikrö-ithko̱pikä kɛnɛ muɔ̱c ŋɔaani̱ biɛɛl.
Kɛ ruɔ̱n 1838. Ci̱lɛydɛn kɛnɛ Cuwan, ci̱kɛ jɛ tok i̱i̱ bi̱ kɛn ca̱r kɛl kap nhial ɛn ɣöö (1) theem in nhiamdiɛn kä ɔrgani̱dhi̱mni̱ ɛ jɛn thɛl kɛnɛ ɣöö (2) ɛn thɛl kɛl ɛmɔ tëëkɛ cät te̱e̱kä ɛ cieŋɛ mëë gua̱ckɛn rɛy cärä nɔmɔ (3) kɛn thɛli̱ diaal bɔ̱ kɛn kä dääk thɛli̱ ti̱ kɔ̱kiɛn. 
Carl Li̱nio̱o̱th cɛ gɔ̱a̱r kɛ bok dääkä kɛ cäk ŋɔaani̱ we̱cmuɔ̱ɔ̱n diaal kɛ ruɔ̱n 1735 (dääk mi̱ ci̱ lät ni̱ kä pek ëë wal amani̱ ɛn walɛ) kä kɛ ruɔ̱n 1750-ni̱, cuɛɛ ciööt thaanyni̱ le̱e̱yni̱ diaal tok kɛ muɔ̱c ciööt.
Lamak ŋääthɛ jɛ ɛn ɣöö kɛn ciɛŋ tin caa je̱k kä gua̱th tin tok ŋuak rɔ̱ɔ̱diɛn thi̱n baa kɛ ca̱l gaat tin caa dap ɛ bi̱ kɛ wä piith kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ leny ni̱ gua̱th tɛ duap kɛ kɛ thi̱n
Min nhiam kä Je̱ni̱tik ɛ a paytuɔɔk kä la̱t raam min cɔalkɛ Gɛrɛgɔr Mɛndɛl mɛɛ /ci̱ la̱tdɛ kuɛn i̱i̱nɛ, "Berthuc Uuber Pi̱lɛ̱ndhɛnɣa̱ybi̱ri̱dɛn" ("Theem Ɣa̱ybi̱ri̱didhëcin jiɛɛn kɛnɛ juaac"), kɛ ruɔ̱n 1865, min ci̱ Pi̱ri̱nci̱pɔl  Bai̱ɣo̱löji̱ Ɣi̱nɣe̱ri̱tɛn kä lat kɛɛ luɔt Jɛni̱tik ɛ thi̱a̱k
Läthni̱ ca̱ru kä Ɔrgani̱dhi̱öm ɛ paytuɔɔk ce̱tkɛ Baira̱th kɛnɛ Bakti̱i̱riaa ɛ mäni̱ je̱k kä dobol-ɣeli̱ka̱l Ithturua̱ktiɛr kä DNA ɛ Jɛmith Watthɔn kɛnɛ Pi̱rɛnthi̱th Kirik kɛ ruɔ̱n 1953, cuɛɛ laa tuk kä bën nath kä ruɔ̱n möli̱kular je̱ni̱tik.
Kɛɛ jɔak, Gɛnɔm ran puɔrɛjek, cuaa tok kɛ ruɔ̱n 1990 kɛ luɔt kä ɣöö baa pe̱k gɛɛnɔm ran kɛɛliw Mɛpiŋ.
Tëk wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n tokɛ rɔ kɛ pi̱w kä cuɛɛ ŋot thi̱n kɛ kɔr runi̱ ti̱ mi̱li̱ööni̱ di̱ɔ̱k ɛ ŋot kän ɛ ɣo̱nh raar muɔ̱ɔ̱n. 
Min caa cɔl i̱i̱ ni̱kɛlai̱ matdɛ kɛl kiɛɛ prɔtɔn ni̱ ti̱ ŋuan kɛnɛ min cuɔli̱ nurɔn.
A̱a̱tɔ̱m kä ɣe̱lɛmɛn kɛ̈lkɛ̈ɛ̈li̱ tekɛn kɛ prɔtɔni̱ ti̱ gööl ti̱ cual kɛ i̱i̱ ɣa̱tɔmik nɔmbɔr, kɛnɛ mat kä prɔtɔndɛ kɛnɛ nurɔn mi̱ lotni̱ ɔtɔm ma̱th nɔmbɔr
Cäät, Karbɔn derɛ tethi̱n  ɛla i̱thtɛbɔl ɣaytɔtɔp (karbɔn -12 kiɛ karbɔn -13) kiɛɛ ɛla raadi̱öö ɣɛ̈ktip ɣaytɔtɔp (karbɔn 14) kä dee min jɔakdiɛn de lätkä radi̱öömɛtɛrik dɛtiŋ (cetkɛ raadi̱öökarbɔn dɛtiŋ) kɛ ɣöö dee run kuak ɣɔrganikä  ŋa̱c. 
Ɣayɔnik buɔndiŋ matdɛ min cuali̱ i̱lɛ̈ktɔröi̱thta̱tik kä no̱ŋɛ caj ɣayɔn ti̱ gua̱c kɛɛl kiɛɛ kɛ kam Atɔ̱mni̱ rɔw kɛɛl ti̱ te kɛ dääk ɣi̱lɛktɛrönägɛtibi̱ti̱ mi̱ thi̱a̱k kä ɛ jɛn mat min nhiamdiɛn kä Ɣayɔɔnik kɔmpaan 
Ɛ ci̱ mɔ laa Ɣayɔnik buɔn, tɛɛ kɛ mi̱ cuali̱ köbi̱lɛn buɔn mi̱ no̱o̱ŋ ɣöö baa baa Ɣi̱lɛ̈ktɔrɔn kɛnɛ A̱a̱tɔm mat
Cäät mi̱ Ubi̱kui̱ti̱öth kä min cuɔli̱ ɣaydɔröji̱n buɔn jekɛ jɛ kam pi̱i̱ni̱ kɛnɛ mɔli̱köl
Pi̱ gɔwkɛ kɛ tëk kɛ ɣöö kɛɛ i̱pɛ̈ktip thɔ̱lbɛn ti̱ lua̱ŋkɛ dhi̱e̱y thulutkä cetkɛ thɔ̱ɔ̱di̱öm kɛnɛ kɔlɛray ɣayɔn kiɛɛ mɔli̱ki̱öli̱ ti̱ tɔani̱ kɛɛ matdiɛn kɛ aakueth thulucin
Kä kɛ ɣöö Ö-H bɔn kɛɛ po̱o̱lar, min caa cɔli̱ Ɣɔkthi̱ji̱n A̱a̱tɔm tɛɛkɛ Nägɛtip caj mi̱ tɔt kä Ɣaydɔrɔji̱n a̱a̱tɔ̱mni̱ rɛw tekɛ kɛ Puɔ̱thɛtip caj mi̱ tɔtbä
Pi̱ kɛɛ Adhe̱e̱thip kɛ ɣöö lakɛn rɔ laa mat piny kä Po̱o̱lari̱ diaal kiɛɛ Cajid möli̱köl /mi̱ /ci̱ mɔ aa pi̱
Thiak Tilicä min kuiy kɛjɛ mi̱ caa pa̱a̱r kɛ pi̱ ti̱ lawlaaw no̱o̱ŋɛ pek mölɛköl pi̱i̱ni̱ ti̱ tɔt tin no̱o̱ŋ min cuɔli̱ ki̱ri̱thtal laati̱c I̱thtɔrua̱ktiɛr kä tilic /mi̱ bi̱ dääk kamni̱ mi̱di̱i̱t nööŋ kä mölököl pi̱i̱ni̱. 
Kää nɔ, pe̱k bumä mi̱ di̱i̱t görkɛ jɛ kɛ ɣöö bɛ dääk ɣaydɔrɔji̱n bɔn kɛnɛ kam mölököl pi̱i̱ni̱ kɛ gër pi̱i̱ni̱ ti̱ lawlaaw kä ga̱th (kiɛɛ bapo̱r pi̱i̱ni̱).
Ɛ teni̱ pi̱ raar thi̱n, mɔli̱köli̱ diaal tin caa ti̱ tëk cak kɛkɛ täkɛn kɛɛ karbɔn.
Cetkɛɛ, Karbɔn A̱a̱tɔ̱m kä kɛl de̱rɛ Köbɛlɛn bɔn kɛl kä ŋuaan nööŋ, ci̱e̱e̱, Mɛthɛn, Köbɛlɛn bɔni̱ rɛw cetkɛ karbɔndayɣɔkthay kiɛɛ Köbɛlɛn bɔni̱ di̱ɔ̱k cetkɛ karbɔnmönöɣɔkthay (CO).
Kääp jɔak ɣaydɔröji̱nkä dee gɛr kɛ ɣe̱le̱mɛni̱ ti̱ gööl cetkɛ, Ɣɔkthi̱ji̱n (O), Ɣaydɔrɔji̱n (H), Pɔ̱thpɔri̱ööth (P), kɛnɛ Thälpär (S), mi̱ de̱e̱ Kɛ̈mɛka̱l bi̱iɣäbi̱öör kä Kɔmpaan ɛmɔ gɛr. 
Mi̱ ci̱ Mönöthacaray ni̱ rɛw cetkɛ Guluköth kɛnɛ Pära̱ktöth mi̱ caa kɛ mat kɛɛl, de̱e̱ kɛn Dithacɛray ci̱e̱e̱ tha̱kɛröth nööŋ
Kɛn Lipitni̱ ɛti̱ kɛɛ Ɔrganik Kɔmpaan ti̱ laa Na̱npo̱lar kɛnɛ Ɣaydɔröpöbik. 
Kä gälaycɛrɔ̱l kɛnɛ duɔl kɛɛl pɔthpëtä no̱o̱ŋkɛn min caa cɔli̱ Po̱lar kɛnɛ Ɣaydɔrɔpɔlik (kiɛɛ wi̱c) ri̱i̱jɔ̱n kä mɔli̱köl, käänɔ, pɛ̱ti̱ ɣaathit matdɛ na̱npo̱o̱lar kɛnɛ ɣaydröpɔbik (kiɛɛ juäl) ri̱i̱jɔn.  
Pɔrɔ̱tin kɛ kɛn dääk mi̱ di̱i̱t kä mɔli̱köl ɛ mat kɛɛ Ɣindhany, ka̱p prɔtinkä, Thi̱gnaliŋ mɔli̱köl mi̱ di̱i̱t, Ɣa̱ntaybuɔdi̱ kɛnɛ ithtɔ̱rua̱ktiɛr prɔtin
Min cuali̱ Po̱lari̱ti̱ kɛnɛ cɛɛny kä ro̱m kamni̱ gɛɛrɛ thulubi̱li̱ti̱ kä aminö acit. 
Riali̱kä min nhiam, matdɛ guuri̱ mi̱ rɛlrɔ kä aminö acit tin caa röm kɛɛl ɛ köbi̱lɛn kɛnɛ mat nath kä pertit bɔn. 
Mat kɛɛl Alpa he̱lik kɛnɛ be̱ta ci̱i̱t noŋɛ prɔtɔn kui̱ tuɔ̱ŋni̱ kɛ da̱ŋ di̱ɔ̱kdiaal
Min Cuali̱ Purany matdɛ (G) Adɔnany (A) Kä Pɛri̱mi̱dany no̱o̱ŋɛ mat Ko̱töthin (T), Uracil (U), kɛnɛ Thaimany.
Thel mämbɛrɛn matdɛ li̱pid baylɛyɛr, amäni̱ kɔlɔthtɛrɔ̱l mi̱n nyur kam po̱pöli̱pit kɛ ɣöö bɛ kɛ kulɛ jak kä law kɛ kɔr jɔamni̱ ti̱ gööl.
Thël membɛrɛn matkɛ rɔ̱ kä lät thëlulari̱ ti̱ ŋuan ce̱tkɛ thël adhe̱cin, tua̱w I̱lɛktirik I̱i̱nɛrji̱ kä kɛnɛ the̱l thi̱gnaliŋ mi̱ lotni̱ röm kiɛɛ mat piny kɛɛl kɛɛ ɛ̈ktɛra the̱lular i̱i̱thtɔrua̱ktiɛri̱ ti̱ nyin ŋuan ce̱tkɛ the̱l wuɔɔl, gi̱laykökal kɛnɛ thaytökɛli̱tɔn.
Ci̱ gɔ̱a̱r Ɛlbɛt ɛ lat i̱nɛ "The̱lular bue̱ldiŋ bɔlɔk" jäl ɛ kɛ pi̱e̱th tuɔɔŋä/imbɛrɛyö. 
The̱l jiɛɛn/juaacni̱ tɛɛ kɛ ɣɔrgani̱ ti̱ kɔ̱ŋ ti̱ dääk kɛ kɛ thël le̱e̱ni̱ ce̱tkɛ the̱l wuɔɔl mi̱n no̱o̱ŋ yi̱ën/kääp the̱l jiɛɛn ce̱tkɛ kɔlɔröpɛla̱th min kääp cäŋ kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ thoke̱r kɛnɛ baaköl mɛ laa no̱o̱ŋ tua̱w kɛnɛ ga̱ŋ I̱thtɔrua̱ktiɛrä ama̱ni̱ matdɛ kɛ rɔ di̱e̱e̱th kɛnɛ dääkni̱ dɛy jiɛɛn piny. 
Ci̱ ŋuɔ̱t ɛ nhiamdiɛn kä thermödaynɛmik ɛlar i̱nɛ, I̱nërji̱ laa tua̱wkɛ ni̱jɛ, cäät, caa de̱e̱ je̱k kä caa däk/ya̱r. 
Kää nɔ, le̱y göörɛ I̱nerji̱ mi̱ la̱th kɛ puɔ̱ɔ̱ny ni̱ciaŋ kɛ ɣöö bɛ ciaaŋ ɣintɛröpi̱ kä kulɛ täthi̱n.
Ni̱ ciaŋ, katɛbuɔli̱dhi̱öm laa I̱nerji̱ ɛ jäkɛ, kä Ɣanabuɔli̱thi̱öm laa I̱nerji̱ ɛ kääp ɛ.  
Riakcin kɛɛliw laa  tuɔɔk ɛ kɛɛ dup bayɣöökɛ̈mi̱kali̱ ti̱ ŋuan, ɛ tha̱a̱ŋkiɛn kɛɛ rɛɛdɔk riakcin
Aacital-kɔaa cɛ kac rɛy thitirik ɣaathid thaykäl min laa tuɔɔk rɛy kä maytökökɔndɔrial mɛtɛrik.
Pɔthpɔrɔri̱leciɔn matdɛ röm ja̱l i̱lɛctɔrɔn mi̱ la de̱p prɔtini̱ ŋuaan mɛ laa jäk Ilɛ̈ktɔrɔn kä kɔmpɛlɛ̈k kɛl ɛ wä kä mindɔ̱ŋ kɛɛ jäkni̱ I̱nërji̱  kä NADH kɛnɛ FADH2 tin la̱tdiɛn ni̱ ɣöö bi̱kɛ prɔtɔn (ɣaydɔrɔji̱n ɣayɔn dua̱c rɛy kä maytɔkɔnɔriaa membɛrɛn (kɛ̈mi̱öthmi̱öthi̱th) min no̱o̱ŋ buɔ̱m prɔtɔn.
Mi̱ thiɛlɛ jiɔm, purubat /caa dee mɛtɛbɔlaydhit ɛ ce̱lular rɛthpɛ̈rëcin duundɛ ɣöö bɛ wä kɛ duɔ̱ɔ̱p kä min cuali̱ pɛrmɛntecin.
Pɛrmɛntecin ɣɔkthay NADH to NAD+ kɛ läthdiɛn lät ɛ nyɔk kä gi̱layköthi̱th. 
Kä cuɔ̱lcuɛkni̱ cɔ̱kä jɔak, tin jiäk tɛ bä raar thi̱n ɛɛ lɛ̈ktik aacit 
Rɛy Ɣanɛrööbik gi̱layköthi̱th, NAD+ laa tuɔɔkɛ mi̱ caa ɣaydɔrɔji̱ni̱ rɛw mat kɛ purubɛt bi̱kɛ lɛ̈ktɛt nööŋ. 
Kɛ kɔr ri̱köbɛri̱, mi̱ ci̱ Ɔkci̱ji̱n te̱ thi̱n, NAD+ laa matdɛ rɔ kɛ Ɔkci̱ji̱n kä lɛ̈ktɛt kɛ no̱o̱ŋdɛ ATP. 
Kɛ gua̱th ti̱ ŋuan, Ɔkci̱ji̱n laa jiɛnɛ ɛla ti̱ jia̱k tɛ bɔ̱ raar puɔ̱ɔ̱ny. 
Ɛ nɛmɛ cäätdɛ kɛ buɔ̱m prɔtɔn-mɔtip min tuɔɔk rɛy kä maytɔkɔndɔrial mɛmbɛrɛn kä Ɛ̈ɛ̈rɔbik rɛthpɛ̈ɛ̈rɛcin.
Kä Ɣɔ̱tökärany thi̱knaliŋ. Kɛ li̱ŋgan i̱i̱pɛk, ɛ jɛn thël ɛ kɛlɔ min jäkjɛ. 
Kä Ɣukari̱yɔt (cäät, le̱y, jiɛn, pa̱ŋga̱l. Kɛnɛ prɔti̱th thël), tɛɛ kɛ thëli̱ rɛw ti̱ te kɛ dääk: Mi̱töthi̱th kɛnɛ Mɛyɣööthi̱th.
Kɛ dääk thëli̱, kɛn gaat thëli̱ la kɛnɛ laa took i̱i̱ bikɛn rɔ̱ da̱a̱k kä thël mi̱ ji̱dit.
Kɛn dääk thëli̱ da̱ŋrɛw ɛti̱, laa kɛ laa la̱th kɛ lät kɛ ta̱a̱ di̱e̱e̱th kɛ kɔr gua̱th rɛy te̱e̱kä. 
Ɛ /ci̱ mɔ aa ta̱a̱ la̱t Mi̱töthi̱th kɛnɛ Mɛyɣööthi̱th kä Ɣukari̱yɔt, baynɛri̱ pi̱i̱cin, laa naŋɛ prɔkaryɔt, kä laa tuɔɔk ɛ ɛthiɛl tuk kä I̱thpindil ɣaparata̱th kä thël. 
Mɛdɛli̱n Ɣinhe̱ritɛn kärɔaadɛ , ɛ duɔ̱ɔ̱p ɛ laa gi̱i̱n kɛnɛ truɛt laa jiɛn kä di̱ëëth kɛ wädiɛn kä gaatkiɛn. 
Min nhiam ɛ ɣöö dup dääkä geni̱tik tin cuali̱ Ɣalɛl ɛ täämɛ, kɛɛ ti̱ /caa ŋäc ɛlɔ̱ŋ kä täkɛn kɛ ta̱a̱ mi̱ dɔ̱ŋ (cäät, Biɛl ɛ cuali̱ pärpäl kɛnɛ biɛlɛ bo̱r kiɛɛ bär kɛnɛ ci̱ak/ci̱ak ca̱k), tin laa ca̱l kɛ naath ɛ di̱e̱e̱th kiɛn. 
Ɛn Mendel cuɛɛ la̱th wi̱i̱dɛ kɛ jɛn gua̱a̱th in laa gamɛt a bɔ̱ ɛ la duɔ̱ɔ̱r kɛl, kɛn alili̱ tin tä kui̱i̱ ji̱i̱ni̱kiɛn diaal laa rɔ̱ laa da̱a̱kɛ kɛ ɣöö bi̱ gamɛtɔ kap ni̱ alil kɛl kä ji̱i̱n in tä thi̱n, kä ɛ jɛn in caa gɔ̱r rɛy ŋuɔ̱tni̱kɛ kɛ kui̱i̱ dääkä ŋɔaani̱.
Kɛn niuklaitni̱  caa jɛ mat kɛ mi̱ dɔ̱ŋ rɛy dëëp kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cɔali̱ kɔbɛlan bɔn mi̱ tä kam thukärä mi̱ tä kui̱i̱ niuklɔtaid kɛnɛ jɛn pɔthpët in tä nhiam, bɛ cuu ben ɛ la jɔk thukëër mi̱ tä kɛɛ pɔthpët.
Ɛn pinydiɛn ɛmɔ caa da̱a̱k kä rɛɛw:payrimidaini̱ kɛnɛ purini̱
DNA baa cuu jakä cäät gua̱a̱th in caa dep da̱ŋ rɛw ɛti da̱a̱k.
Krɔmɔthɔm ɛɛ thi̱r mi̱ caa riali̱kä mi̱ tä rɛydɛ kɛɛ DNA kɛnɛ hithtöni̱.
Kä prɔkɛ̈riɔtni, ɛn DNA caa rɔam jii pua̱a̱ny duɔ̱ɔ̱rä niɛ rɛy thaytɔpladhim mi̱ cɔali̱ niuklɔid.
Kɛn kuak jinɛtikä tin caa kuëŋ kä DNA luɔtkɛ ni̱ ɛn jɛnɔtaɛp, ku pɛnɔtaɛp lɛ bën kä prɔti̱i̱n in ci̱ rɔ ma̱a̱t min ku taŋ jiaath ɔrganidhimkä lɛ gaŋ kä bi̱ jɛ jakä wɔ̱ nhiam., kiɛ min laa kɛ laa jakä bi̱ wa̱a̱y kiɛɛ bi̱ tä kɛ thuɔp.
Niɛ kää kɔɔd in tä kä ji̱i̱n ɛmɔ, kɛn yuani̱ tin tä kä mRNA lotkɛ ni̱ aminɔ athidni̱ tin ci̱ rɔ̱ luɔc rɛy prɔti̱i̱ni̱ kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cɔali̱ luɔ̱ɔ̱c, min ku laa bɔ̱ kä raybɔthɔmni̱.
Ca̱a̱r kɛnɛ riali̱kä jɛnɔmni̱ dëë jɛ la̱t kɛ ca̱a̱r in carkɛ ni̱i̱ DNA kɛnɛ bayɔinpɔɔmatikni̱ kɛ ɣöö baa kɛ ku lɛ mat gua̱a̱th kɛl kɛnɛ ɣöö baa jɛnɔmni̱ diaal ku lɛ cuuŋ.
Kɛn jɛnɔmni̱ prɔkɛ̈riɔtni̱ kuiykɛ, bumkɛ, kä ŋuan jicdiɛn.
Tëë kɛ dup da̱ŋ ŋuaan ti̱ laa jak duɔ̱ɔ̱r kä wɔ̱ nhiam: cuɔ̱ŋ kɛ duɔ̱ɔ̱p kɛl, dääk ŋɔaani̱, mɔpɔjɛnɛthith, kɛ pieth kiɛ ciɛɛk.
To̱ŋ thɛli̱ tin /caa rɔ̱ laa da̱a̱kɛ kiɛ thɛli̱ tin ci̱ rɔ̱ɔ̱diɛn da̱a̱k ɛ määth tin dëë rɔ̱ luäŋ kɛ dääkni̱ kä gua̱th thɛli̱ ti̱ gööl kä dee rɔ̱ teek kɛ ɣöö bɛ taŋ thɛlä mi̱ ciee jɛ luäŋ kɛ lätni̱.
Apɔptɔthith, kiɛ thɛl in caa lia̱adɛ riali̱kä, laa tuɔɔkɛ gua̱a̱th in lät kɛ min cɔali̱ mɔpɔjɛnɛthith, ciee lia̱a̱ thɛli̱ kam nämbäri̱ rɛy pi̱thä ran, in la yiɛt tetni̱ kɛnɛ yiɛt ciökni̱ laa päl wɔ̱.
Kɛn tuulkit ji̱i̱ni̱ ti̱ti̱ caa kɛ tɔ̱w rɛy payla, mi̱ lot ni̱ ɣöö kɛ ti̱ tä thi̱n ni̱ wal kä cäät kɛ rɛy gurupni̱ leeni̱ ti̱ gööl.
Kɛn ji̱i̱ni̱ tin la hɔ̱k la kɛn gua̱th tin caa luɔc laa nyooth, ciee kɛ min dee thɔ̱ɔ̱l ti̱ gööl piith kä ɛmbriɔ mi̱ wä kɛ di̱t kiɛ larba.
Tuulkit ji̱i̱n kɛl dëë jɛ nööŋ raar kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ göl mi̱ ci̱ rɔ loc, ciee kɛ mëë caa thok diɛɛt ëë di̱i̱t ëë caa jiäk ɛ Darwin mëë caa ben jakä lɛm kɛɛ BMP ji̱i̱n, kiɛ ciee mëë cuu thɔ̱ɔ̱l /thiɛl ciök mëë ci̱ ji̱i̱n mi̱ cɔali̱ Dithtɔlɛth (Dlx) ben riaw kiɛ mëë cɛ pa̱k /cɛ rɔ nyoth pua̱ny leeni̱ yiëër diaal kiɛ ley tin jäl kɛ bapdiɛn kä jäl ley tin kɔ̱kiɛn kɛ jiarkiɛn.
Ɛn ca̱r ɛmɛ nyuthɛ ni̱ naath ɣöö ɛn pieth ŋɔaani̱ laa bëë gua̱a̱th in tëë kɛ ti̱ gɛ̈rkɛ rɔ̱ gua̱a̱th in ci̱ alɛl rɔɔdɛ guɔ̱ɔ̱r kä ti̱ ŋuan niɛ rɛy ɔrganidhimni̱ tin diëthkɛ rɔ̱.
Mi̱ /thiɛlɛ cuŋ tin dee kɛ ku lɛ rɔam thi̱n, kiɛ mi̱ /ci̱ cuŋ tɔ̱tɔ̱ bum, thia̱kɛ ɛn ɣöö derɛ rɔ tiec nhial kiɛ derɛ rɔ tiec piny gua̱thni̱kiɛn diaal kɛ ɣöö kɛn alɛli̱ kɛ ti̱ thɛ̈mkɛ ni̱kɛ kä duɔ̱ɔ̱r wɔ̱ ɛ jiek.
Ɛn ɣöö bi̱ mi̱ dieeth rɔɔdɛ tɛ̈k jɔ̱ɔ̱r laa reepɛ rɔ gua̱a̱th in ku ji̱i̱n rɔɔdɛ da̱a̱k kɛ dup ti̱ gööl. 
Mi̱ kar kɛl rɔɔdɛ da̱a̱k kä rɛɛw, laa jɛ laa nyuɔthkɛ ɛ la kuɔ̱r (kiɛ ba̱k) jɔk jiaath mi̱ la paylɔjɛnɛtik.
Niɛ rɛy jiaath kɛl, mi̱ tëë kɛ gurup kä ithpiciithni̱ mi̱ caa ca̱k ciöt baa jɛ cɔl i̱ takthɔn (cäät, nɛy ti̱ naath, ley kiɛ rɛc yiëër) kä takthɔn mi̱ pith kɛ piethdɛ cɔalɛ i̱ klëëd, kä kɛ duɔ̱ɔ̱p in dɔ̱ŋ bɔ̱ cɔalkɛ jɛ i̱ mɔnɔpaylɛtik takthɔn.
Ithpiciith kiɛ gurup mi̱ thieek kɛ gurup in tä rɛydɛ kuɛ laa ɣöö tëë raar payɔjinɛtikädɛ cɔalɛ i̱ gurup in tä raar, kä ɛ jɛn in laa nyooth rɔ puɔ̱ɔ̱ny jiaath.
Rɛy ruac in caa lat ɛ Parsimony (kiɛ reet Occam), jiath in nhɔakɛni̱jɛ ɛ jɛn min /thiɛl ti̱ ŋuan ti̱ ci̱ rɔ̱ gɛɛr rɛy pi̱thädɛ ti̱ derɛ mat kɛ tin ŋuan tin kɔ̱kiɛn tin tä kä gurupni̱ tin kɔ̱ŋ.
Rɛy thi̱thtɛmä nɛmɛ, baa ithpiciith kɛl moc kɛ ciööt da̱ŋ rɛw, bi kɛl wɔ̱ kɛ jina̱th kä bi̱ min dɔ̱ŋ wɔ̱ kä ithpiciithdɛ.
Bayɔlɔjithni̱ la kɛn jɔac kɔɔd ji̱i̱nä nɛɛn ɛ la jɛn in la thuɔ̱k kä nyin wecmuɔ̱ɔ̱n diaal kä bakti̱riani̱, arkɛa, kɛnɛ ukɔraitni̱.
Kɛɛ jɔak, gua̱a̱th mi̱ ciee kɛɛ 1.7 biliön runi̱ tëë ci̱ wɔ̱, ɔrganidhimni̱ tin tä kɛɛ thɛli̱ ti̱ ŋuan cuu kɛ rɔ̱ tok kɛ päl raar, tä rɛydiɛn kɛɛ thɛli̱ ti̱ gööl kä lät kɛn ni̱ lät ti̱ gööl.
Ley diaal tin tä raar ci̱ kɛ cop a cuaa jɛ car ɛn ɣöö derɛ laa kɛn ɛ tëë no̱o̱ŋ riaw kä Late Devonian ëë ci̱ tuɔɔk.
Kɛ gua̱a̱th ëë ci̱ tëk kä riɛk ëë ci̱ tuɔɔk, arkɔthɛri̱ cuu kɛ ben ɛ la tin ley raar tin ŋuani̱kɛn; buɔ̱n kɛl kä arkɔthɛri̱, kɛn dayinɔthɛri̱, cuaa Jurasic  rɛydɛ thiäŋ kɛ gua̱a̱th ëë tä Cretaceous thi̱n.
Bakti̱ria cuɛɛ cieŋ rɛy muɔ̱ɔ̱n, yieer, gua̱th pi̱i̱ni̱ tin tä kɛ pi̱ ti̱ wac, rɛy kä ti̱ jiek, kana gua̱a̱th in lueŋni̱jɛn pint muɔ̱ɔ̱n.
Archaea matɛ ni̱ thɛli̱ prokaryote  kä cuaa kɛ kɔn c;l i̱ bakti̱ria, cuɛɛ ciöt ni̱ archaebacteria (in tä kä dhɔr Archaebacteria), cuɛɛ cua̱a̱ ciöt mi̱ ci̱ kuu /thiɛl luɔt.
Archaea and bacteria are generally similar in size and shape, although a few archaea have very different shapes, such as the flat and square cells of Haloquadratum walsbyi.
Arkɛa la kɛn lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t laa naŋ a leny kɛn yukɔrayni̱: ti̱ti̱ laa tuɔɔkɛ ni̱ kä ɔrganik kɔmpaani̱, ciee kɛɛ thukëëri̱, ɛ wɔ̱ ni̱kä amɔnia, ayɔni̱ landiitä kiɛ ɣa̱ydrɔjɛn ga̱th.
Arkɛa tëë nhiam ëë cuaa nɛn kɛ ɛkithtrimɔpil, ti̱ cieŋ gua̱thni̱ ti̱ bɛ̈cbɛ̈ɛ̈c, ciee kɛ gua̱th pi̱i̱ni̱ ti̱ tä kɛ tul mi̱ leth ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ yiër tin tä kɛɛ kadɛ tin /thiɛl rɛydiɛn mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ tëk thi̱n.
Arkɛa ɛ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy teekä wecmuɔ̱ɔ̱n.
Dhieec kä do̱r ɛmɛ ŋa̱ckɛ kɛ kɛɛl ɛ la prɔtithni̱, ti̱ la yukɔrayni̱ ɔrganidhimni̱ ti̱ guɛckɛ kɛɛ maykɔrcthkɔp kä ti̱ /cia̱a̱ juaac, pa̱ŋgai, kiɛ ley.
Prɔtithni̱ ti̱ ŋuani̱kɛn laa lap kɛ ɛ thɛl kɛl, ɛ la ti̱ laa ŋa̱ckɛ ɛ la maykɔrɔbiɔl yukɔrayni̱.
Dayinɔplajɛlɛtni̱ kɛ ti̱ tɔ̱ɔ̱c kä dëë kɛ jiäk rɛy yiëër gua̱a̱th in dee kɛn ku lɛ tëk thi̱n.
Thiliɛtni̱ kɛɛ albɔlɛtni̱ tin laa tä kɛ miem jɔk gupädiɛn in cɔali̱ thilia.
Kɛn tin laa wa̱tkɛ piny kɛ gurup prɔtithni̱ tëë ci̱ rɔ̱ ben kɛ ŋuan kɛ run ti̱i̱ bilöni̱ ti̱ 1.5 ni̱ wal kɛ kɔrɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt mëë cuu yukɔrayni̱ cuu päl.
Ithamɛnɔpili̱, tin dëë ri̱wdiɛn ŋic kɛ miem ti̱ ci̱ rɔ̱ thaac wi̱i̱diɛn kä  palajɛla da̱ŋ rɛw, kɛ tin cɔali̱ dayatɔmni̱ kɛɛ algɛi in ta̱ kɛ biɛl mi̱ li̱d.
Ɛn ridhariani̱ laa lapkɛn ɛ gurupni̱ da̱ŋ diɔ̱k: thɛrkɔdhɔani̱, puɔraminipɛrani̱, kɛ rɛdiölɛriani̱.
Algɛi tä rɛydiɛn kɛ dör ti̱ rɛl rɔ̱ ciee kɛ gɔlɔkɔpayni̱, ti̱ dëë nɛnikɛ kɛ maykrɔthkɔp ti̱ laa tä rɛy yiëër mi̱ tä kɛ pi̱ ma̱th kä laa cäätkɛ kɛɛ thɛl ëë wal ëë bä jiɛn diaal raar thi̱n.
Jiɛn raar (ɛmbriɔpayni̱) kɛn kɛ päl wi̱i̱ piɛny raar kɛ run ti̱i̱ miliöni̱ 450 ɛ wɔ̱ kä 500 tëë ci̱ wɔ̱ ni̱ wal.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dɔ̱ŋ, kɛn döör da̱ŋ diɔk tin kɔ̱ŋ kɛ jiɛn tin /cia̱a̱ bathkular kɛ ɣöö /thiɛlɛ kɛ trɛkidni̱ 
Laa kɛ laa jiëkɛ gua̱th tin tä pi̱w thi̱n ni̱ wän.
Ri̱w jiɛn tin /bathkular laa pithkɛ raar, la tä ni̱ tha̱a̱ŋkiɛn gua̱a̱th mi̱ tä kɛ pi̱w kɛ tin /ci̱ tëk tin tä rɛy yiëri̱.
Jimnɔithpämni̱ laa lapkɛn ɛ kɔnipäri̱, thaykadni̱, ginköwni̱, kɛɛ jɛnɔpayni̱. 
La kɛn nɛmɛ a lät kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cɔali̱ abdhɔptib ɣe̱te̱rɔtrɔpi̱ min ku kɛn ɛndhaymni̱ tin la kuän ɛ jakä jiɛn jic thi̱n, gua̱a̱th in /ka̱nkɛ ni̱ jur kɛɛ rɛy mɛmbrëni̱ thɛlä.
Pa̱ŋgai, kɛnɛ kɔnɔpalajɛli̱ da̱ŋ rɛw kɛɛl, kɛ ley, dëë kɛ gurup ɛ la öpithɔkɔni̱.
Pa̱ŋgai tin tä kɛ thɛli̱ ti̱ ŋuan, kɛ duɔ̱ɔ̱p in dɔ̱diɛn, täkɛ kɛ guɔ̱p mi̱ cɔali maythilam, mi̱ tä rɛydɛ kɛ pilamɛni̱ ti̱ cɔali̱ ɣa̱ypay tin ku mi̱th la jakä juɔ̱rkɛ rɛcɔ.
Ɛ /ci̱ tin kɔ̱ŋ tä thi̱n, ley laa camkɛ ti̱ tëk, yiëëkɛ kɛ jiɔm, luäŋkɛn ja̱l, dee kɛ dieth, kä dee kɛn piith kä thɛli̱ ti̱ ɣööŋ jicdiɛn, in ku la blathtula, gua̱a̱th in wɔ̱ ɛmbriɔ kɛ mi̱ di̱tɛ.
Ley dëë kɛ da̱a̱k kä gurupni̱ da̱ŋ rɛw kɛ ta̱a̱ in pith kɛ kɛ.
Rɛy prɔtɔthtɔmni̱, ɛn blathɔpɔr ɛn jɛn in laa bɔ̱ ɛ la thok, in baa ku lɛ guɔ̱ɔ̱r ɛ min bi̱ piith ɛ la liɛl.
Pua̱ny leeyni̱ ti̱ ŋuan ci̱ kɛ rɔ̱ pa̱a̱r, ku ta̱a̱ in päärkɛ kɛ laa mi̱ ci̱ rɔ roŋ kɛɛl kiɛ gua̱th da̱ŋ rɛw.
Kɛɛ jɔak, ley dëë kɛ tɛ̈k gööli̱ kɛ gua̱th tin tä tuɔ̱ŋkiɛn thi̱n ciee kɛ mith tin laa kɛn kɛ laa ŋäc ni̱ nyin pieny kiɛ rio̱p tin laa ka̱a̱pkɛ ni̱ ley tin camkɛn kɛ.
Kɛn ri̱w (~97%) rɛy leeyni̱ diaal kɛ ley tin tä yieer, ɛ la ley tin /thiɛl cɔ̱a̱a̱ jɔak.
Ley yiëër tin ŋuan tä rɛydiɛn kɛ ley ti̱ gööl ti̱ lɛ̈nykɛ pek leeyni̱ diaal tin tëk raar.
Gua̱th bayrɛthni̱ ti̱ ba̱lkɛ 6,000 caa rɛydiɛn ben lat ɛ bär.
Gua̱a̱th in /cɛ tä rɛy thɛlä mi̱ /ken bayrɛth ni̱ jiäk kiɛ gua̱a̱th in tëë kä bɛ thɛl ben dɔp, bayrɛthni̱ cieŋkɛn kärɔ̱ ɛ la pa̱rtikɔli̱, kiɛ biriɔni̱, ti̱ tä kɛɛ ji̱i̱n  (DNA kiɛ RNA), mi̱ la köt prɔti̱i̱nä mi̱ cɔali̱ kapthid, kä kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ bɛ laa ɛnbɛlɔp lipidni̱ mi̱ tä raar.
Ɛn tuk benä bayrɛthni̱ ni̱ kä tëk ëë wal /kenɛ ni̱ jɔɔc: tha̱a̱ŋkiɛn dee kɛ ni̱ jiɛn kä plathmidni̱ - tin jiɛn kä DNAtin dee ja̱l kam thɛli̱—kuaa tha̱a̱ŋkiɛn lɛ diw i̱ dee kɛ jiɛn kä bakti̱ria.
Bayrɛthni̱ dee ja̱l kɛ dup ti̱ ŋuan.
Nɔrɔbayrɛthni̱ kɛnɛ rɔtabayrɛthni̱, tin laa no̱o̱ŋ bayrɔl ga̱thrɔɛntɛritith, laa kɛ laa dɔapkɛ kɛ rɛy cia̱th - duɔ̱ɔ̱p in jäl, dëë dɔp kɛ tet - mi̱ wɔ̱ thok kiɛ kɛ kuän kiɛ kɛ pi̱w.
Ɛn cuut thithtɛm tëë kɛ taŋ, ji̱th, kɛ dɛy.
Ɛn duɔ̱ɔ̱p in jäl kɛ pi̱w rɛy mɛmbrënä laa jɛ laa jiëkɛ kɛ lua̱ŋ in dee ja̱l kɛ pi̱w kam mɛmbrënä nɔmɔ.
Ri̱w kuayni̱ jiɛn kɛ ti̱ nyuur baaŋ, ɛ ta̱a̱ mi̱ ci̱ lätkiɛn jakä käp rɔ cuɔ̱ŋ.
Inbibiciɔn ɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in nhiam in ku pi̱w lɛ jakä baa jur ɛ dɔw jiaath.
Kɛn mɔnɔmɛri̱ ti̱ti̱ jiëkɛ kɛ kä ɣa̱ydrɔlithith in tä kä ithtach, kä prɔti̱i̱n, kɛnɛ lipidni̱ tin caa tɔ̱w rɛy kɔtɔlidɔni̱ kiɛ ɛndɔithpäm.
Kɛn dɛykiɛn kɛɛ ɔrgani̱ tin ku laa dieth, kɛ duɔ̱ɔ̱p in ku laa mät kɛ ŋac kɛnɛ tuɔɔŋ.
Röm-dɛyni̱ ɛ jɛn jiɛn dɔwjiaathä kä jiathdɛ bɛ ku lɛ wɔ̱ kä dɔwjiaathä in tä jiath in dɔ̱ŋ.
Ɛn gëriɛn kɛ rɔ̱ derɛ tuɔɔk kɛɛ ji̱i̱ndɛ, kɛɛ kɛmikɔl, amäni̱ guecdɛ pua̱a̱nydɛ raar.
Kɛn pɔtɔrithɛptɛr prɔti̱i̱ni̱ la kɛn lääri̱ ti̱ ciee ɣöö mi̱ ɛ ciäŋdäär kiɛ ɛ wäär, pek in la cäŋ kɛl a naŋ, buɔ̱m in tä kɛ buay, kɛnɛ kui̱c in jiɛn ciäŋ thi̱n.
Jiɛn ti̱ ŋuan tin tä kɛ plawɛri̱ laa wɛrkɛn rɔ̱ gua̱a̱th in ci̱ buay jɔɔc kɛ kui̱i̱ kä ɣöö ŋickɛn ni̱ buay - kɔmpaani̱ tin kɔ̱a̱ckɔ̱a̱c laa kɛnɛ lät kɛ pek wa̱r, ɛ nyuuth mi̱ ŋa̱ckɛ ɛ la pɔtɔpɛriɔdidhim.
Key dëë kɛ da̱a̱k ɛ la tin gɛ̈rkɛ ŋɔak kiɛ tin liŋ rɔ̱ kɛ ŋɔak.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p in dɔ̱ŋ, let tin ciee kɛ rɛc kɛɛ guëëk liɛŋkɛ rɔ̱ kɛ ɣɔw kɛ ɣöö la kɛn pua̱nykiɛn ɛ gɛɛr (ciee kɛ kɔ̱ac kiɛ lëth pua̱a̱nydiɛn) kɛ ɣöö bi̱ pua̱ntkiɛn rɔ̱ ku lɛ liŋ kɛ jiɔm in tä kɛ thi̱n.
Kuɔ̱ɔ̱n, ɛ la cäät, laa luäŋkɛn rɔ̱ kɛ mieth ni̱ kɛ gua̱th da̱ŋ diɔ̱k mi̱ lenyni̱ mieth in mi̱th kɛɛ pɛlpɛl kɛ pual puanyni̱i̱kiɛn kɛ ɣöö dee kun mieth jakä mal jiɛɛn puɔ̱ɔ̱nydɛ kɛ pualɛ min leny ni̱ pual in ta̱ kɛɛ pɛlpɛl.
Duŋdɛ ɣöö, ɛn ta̱a̱ ɛmɔ /cɛ päär kä ley diaal tin ket kiɛ jäl nhial kɛ gɔ̱ɔ̱tkiɛn.
Kɛ pek ja̱l diɛɛt mi̱ /ken wɔ̱ nhi ɛlɔ̱ŋ, ɛn dit bɛ kuan tin tä puɔ̱ɔ̱nydɛ yi̱k jakä jiɛn kɛ pɛth kɛ ɣöö bɛ ja̱l ku lɛ lua̱ŋ nhial.
Kɛɛ jɔak, ley pi̱i̱ni̱ yiëër tin laa mathkɛ ta̱ kɛ pi̱w ti̱ la kɛ laa jakä puɔl rɛy pi̱i̱ni̱ tin /thiɛl kadɛ.
Duŋ ku ley kuän mi̱ tä kɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t kä kɛmikɔlɛ, derɛ tha̱a̱ŋ luäŋä nɔmɔ tɔ̱w ɛ la lipidni̱ kɛ bɛ la̱th lät kɛ gua̱a̱th ɛ bi̱ bënɔ kä derɛ lua̱ŋ ɛmɔ tha̱a̱ŋdɛ naŋ ɛ la glaykɔjɛn mi̱ derɛ naŋ kɛ pɛ̈th (cäät, dee ŋithdɛ lät kɛ jɛ).
Min dɔ̱ŋ in tä thi̱n kɛ kui̱i̱ duɔ̱p in laa jiɛn  kuän, ley tin cieŋ raar täkɛ kɛ bum pua̱a̱ny ti̱ ciee kɛ cueny kɛnɛ tak kɛ ɣöö bi̱ kɛ mi̱th ku lɛ jakä jiɛn.
Gua̱a̱th in ci̱ kuän jiɛɛn jic, laa wëë kä midga̱t, min ku la gua̱a̱th in nhiam rɛy jiɛc (kiɛ jic in tɔt kä ley) kä ɛ jɛn gua̱a̱th in ku kuän ɛ jiɛn thi̱n kɛnɛ juriɛn kɛ rɔ̱.
Duäŋ in guäc rɔ kä puɔ̱th laa bëë kɛ dup ti̱i̱ miliöni̱ ti̱ ciɛwciɛw tin ku jiɔm laa jäl kɛ kɛ; rɛy leeyni̱ kɛnɛ ley tin cieŋ rɛy pi̱i̱ni̱ laa kɛ a cɔalkɛ albiɔli, kä kä diit tin tä nhial ŋa̱ckɛ kɛ ɛ la atria.
Ti̱ti̱ wɔ̱ kɛ kä puɔ̱th gua̱a̱th in bi̱ kɛ rɔ̱ däk kä piny kä bi̱ kɛ lɛ wɔ̱ kɛ dup ti̱ ciɛwciɛw ti̱ la rɛwdiɛn kɛ tɛrciɛri brɔŋkai tin la rɔ̱ wa̱a̱ cot kä kartujni̱ ti̱ tɔatni̱, tin la brɔŋkio̱li̱.
Teëë kɛ dup da̱ŋ rɛw ti̱ jäl kɛ riɛm: min tä ɣo̱o̱ŋä kɛnɛ min caa gäk.
Ja̱l riɛm rɛy leeyni̱ laa bëë kɛ kam ticiuni̱ da̱ŋ rɛw: thithtɛmik ticiuni̱ kɛnɛ yiëë (kiɛ palmɔnari) ɔrgani̱.
Kä diit kɛnɛ ley, ɛn thithtɛmik kɛnɛ palmɔnari thithtɛmni̱ caa kɛ mat kɛɛl kɛ duɔ̱ɔ̱p in caa kɛ car kɛ jɛ.
Cuɔ̱ŋ kɛ tiec kä ra̱a̱l cɔ̱ɔ̱kä laa lapkɛnɛ nio̱rɔjɛnik kɛ ɣöö la kɛn thinaptik input ɛ go̱o̱r kä muɔtɔr nio̱rɔni̱. 
Cuɔ̱ŋ kɛ tiec in laa tuɔɔk dëë jɛ lat ciee  kɛɛ ŋa̱a̱r in la bɔ̱ puɔ̱ɔ̱ny ran, kiɛ tɛtɛnɛth, kiɛ peek kɛ gua̱th tin laa bëë kɛ jɛ.
Ɛn min la jɛ la tuɔɔk kä jɛn cuɔ̱ŋ ɛmɔ kɛnɛ tiec ra̱a̱l päärɛ rɛy ticiuni̱ rääl da̱ŋ diɔ̱k tin; kɔ̱ŋ.
Ley tin kɔ̱ŋ tin ciee kɛɛ luɛk, kɛnɛ närmuɔ̱ɔ̱ni̱, täkɛ räl ti̱ tä kɛ bëër, ti̱ tä kɛ pilamɛni̱ ti̱ ciw kä dho̱k ti̱ caa car ɛ la ti̱ ci̱ riy ɛ /ci̱ muɔ ti̱ ci̱ rɔ̱ car ɛ bär, ciee kɛ cɔ̱w leeyni raar kiɛ räl tin tä lɔɔc ran.
Dee kɛn lääri̱ naŋ kä dee kɛnkɛ nööŋ gua̱a̱th in ci̱ kɛ rɔ̱ nɛn thi̱n mi̱ cɔali thinapthɛth.
Thɛli̱ tin ciee kɛ thɛli̱ nio̱rɔni̱ kiɛ räl dee lo̱ckiɛn tɛɛth kiɛ dee kɛ biɛt mi̱ ci̱ kɛn duɔ̱ɔ̱r mir mi̱ bɔ̱ kä nio̱rɔn mi̱ dɔ̱ŋ.
Rɛy leeyni̱, kɛn gua̱a̱th rääl tä kɛ kɛ  thɛntrɔl närbäth thithitɛm (CNS), mi̱ mat ni̱ ŋith, cɔ̱a̱ jɔak, kɛ jɛn pɛripɛraɔl närbäth thithtɛm (PNS), min ku lɛ tä kɛ räl tin laa wɔ̱ kä jɛn CNS ɛ wɔ̱ ni̱ puɔ̱ɔ̱ny ran kɛɛliw.
Ɛn PNS caa da̱a̱k kä thithtɛmni̱ ti̱ tɔatni̱ da̱ŋ diɔ̱k, ɛn thɔmatik, autɔnɔmik, kɛ ɛntɛrik närbäth thithtɛmni̱.
Ɛn thimpathɛtik närbäth thithtɛm laa lätɛ gua̱a̱th in ci̱ riɛk ruɔɔk kɛ ɣöö bi̱ kɛn rɔ̱ ku lɛ gör buɔ̱m, ku parathimpathɛtik närbäth thithtɛm laa lät gua̱a̱th in ci̱ ɔrganidhimni̱ rɔ̱ pa̱l piny.
Närbni̱ tin jiɛn kä ŋith cɔalkɛ i̱ kraniɔl närbni̱ kuaa tin laa jiɛn kä cɔ̱a̱ jɔak lɛ cɔl i̱ ithpaynɔl närbni̱.
Kä naath, kɛn ɛndɔktrin glani̱ tin di̱tni̱kɛn ɛ kɛn thayrɔid kɛnɛ kɛn adrinɔl glani̱.
Hɔ̱rmɔni̱ dee kɛn ɛ aminɔ athid kɔmplɛkni̱, ithtɛrɔidni̱, ɛikɔthanɔidni̱, kiɛ prɔthtaglandini̱.
La kɛn ɣa̱plɔid gamɛtni̱ laa lät kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cɔali̱ mɛyɔthith.
Rɛy gua̱thni̱ ti̱ ŋuan, ɛn jermi̱ lɛyɛr in di̱ɔ̱kdiɛn, kä methödermi̱, la tuɔkɛ rɔ kamdiɛn bɔ̱.
Bi̱ ga̱thtrulɛcin  cu tuɔɔk, gua̱th in bi̱ mɔrpöjenetik ja̱l kɛ naŋdɛ kɛɛ thëll ma̱a̱th rɛy lɛyɛri̱ jermi̱ diɔ̱ɔ̱k min te  ɣɛktödermi̱, methödermi̱ kɛnɛ endödermi̱.    
Thëllular dääkdiɛn la ja no̱o̱ŋ ɣɛtrathëllular thi̱gnali̱ ce̱tkɛ mi̱ cie ta̱a̱ in piith kɛ kɛ min lɛ gɛɛr ta̱a̱ thëlli̱, kä ba cu cɔɔli̱ judhi̱ti̱rakrian thi̱gnaliŋ, kiɛ ɛ wä kä thëlli̱ tin thi̱ääk kɛ gua̱a̱ mi̱ ciɛk, min ba cu cɔɔli̱ parakrian thi̱gnaliŋ.
Kä ada̱ptib i̱mmi̱o̱n thi̱thtɛm ŋunɛ mi̱ cɛ riali̱kä mi̱ wä kä i̱thti̱mula̱thni̱ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈l kɛ ŋi̱i̱c min ŋiɛckɛ moleki̱öli̱ tëë ci̱ kɔn ben kɛ nhiam.
Baktëria tëkɛ rudi̱mentɛri̱ thi̱thtɛm rɛydɛ naŋɛ rɔ kɛ ta̱a̱ endhɛmni̱ min la gaŋɛ rɔ kɛ jua̱th tin nööŋkɛ ɛ ba̱i̱ra̱th.
Jɛwi̱d bertebi̱rɛtni̱, määni̱ naath tekɛ thi̱n, ta̱a̱ in gaŋkɛ rɔ̱ kɛ kui̱ jua̱thni ɛ mi̱  bum mi̱  ci̱ räth ɛlɔ̱ŋ , ɛ cu määni̱ ɣöö kɛnɛ tekɛ luäŋ mi̱ ŋic kɛnɛ pa̱thöji̱ni̱ kiɛ dɛw jua̱thni̱ mi̱ la nyooth kɛ ni̱ gɔaa. 
Lät ti̱ thi̱n ni̱ ciaŋ ta̱a̱diɛn, kɛ gua̱th in ci̱kɛ tuɔɔk, kɛn ŋa̱ckɛ kɛ cäkä kiɛ ta̱a̱ in ca cak raan kɛnɛ ɣöö kɛ ciɛŋ ti̱ baabni̱ nɛy dial bi̱ kɛn cu ben ɛ cieŋ ka̱nkɛ ŋi̱e̱e̱c.
Kä kɔmmi̱e̱ni̱ti̱ ɣɔrgani̱dhi̱öm in tëk (baötik) rɛy la̱tdiɛn kɛɛl kɛ tin ci̱ tëk (abaötik) bunkiɛn (c.d., pi̱w, buay, ci̱ɛr, lëth, tul piɛny̱, rɛy jɔam, aci̱di̱ti̱, kɛnɛ mun ) kɛ gua̱a̱ ciɛŋädiɛn ɛ jɛn in ba cu cɔɔli̱ ëköthi̱thtɛm.
Kɛ mi̱e̱thdiɛn kä juaac kɛ jiɛn kɛnɛ kamni̱kiɛn kärɔ̱, ley tekɛ luäŋ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy ja̱l in jäl kɛ ŋɔak kɛnɛ ja̱l mi̱thni̱ rɛy pua̱a̱nydiɛn.
Kä Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n pua̱a̱nyd'ɛ in ciɛŋkɛ mi̱ ca ta̱a̱dɛ nööŋ ɛ buay ca̱ŋ kɛnɛ töpögra̱pi̱.
Wɛɛthɛr ɛ gɛrɛ jiɔm mi̱ te thi̱n ciaŋ-ciaŋ kɛnɛ lät prethi̱pi̱tɛciin, gua̱th in bi̱ ki̱laimɛt ɛ mat wɛɛthɛri̱ kɛ kɔr gua̱th-mi̱bäär, ni̱ ciaaŋ  matdiɛn ɛ mi̱ la te thi̱n rɛy gua̱th mi̱ naŋ run ti̱ 30 kɛɛliw.  
Kɛ jɔakdɛ, piny mi̱ ɣɔ̱ɔ̱c la jakɛ juaac kä tunh kɛ ɣöö bi̱ kulɛ piith.
Pie̱thdiɛn ɛlɔ̱ŋ kiɛ puɔ̱pulëcin mi̱ repɛ rɔ rɛy gua̱th mi̱ kamdɛ ciɛk- gua̱thdɛ ba jiek kɛ la̱tdɛ kɛɛ puɔ̱pulëcin gi̱röwthi̱ rɛt ëkuaci̱ön, min la jak ni̱ ɣöö ba naŋ ni̱ tin pay dap, tin ci̱ li̱w, kɛnɛ rɛt kä tin pay ben. 
Ɛn ciaaŋ kɛɛl baölogi̱kal ɛ mi̱ lät rɛy ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ rɛw kɛɛl ti̱ cieŋ kɛɛl rɛy dhɔɔr niɛ gua̱a̱ kɛl ɛmɔ ɛ te kɛn kɛɛl. 
Kä ciaŋ kɛɛl mi̱bär-gua̱a̱dɛ ba cɔli̱ ɛ thi̱mi̱baöthith.
Lɛbɛli̱ tröpik kɛn tekɛ kɛɛ dääk rɛydiɛn ɛni̱ wɛb mi̱i̱thni̱, kä lɛbɛl in teni̱ pinyi̱ ɛ jɛn nhiamdiɛn in ji̱ëkɛ mi̱i̱th thi̱n (kiɛ autotropi̱th) cie̱ min te juaac kɛnɛ algëë min kän enërji̱ kɛnɛ inɣɔrgani̱k material naŋɛ kɛ kä ɣɔrganik kɔmpuɔɔni̱, tin ba cu cam ɛ tha̱a̱ŋkiɛn ti̱ kɔ̱kiɛn.
Kɛnɛ tin cam lɛbɛl ɛ rɛwdɛ kiɛ thɛkɔnderi̱ kɛn kɛɛ mi̱e̱th tercieri̱ kä bɛ rɔ guɔ̱r inɔ. 
Rɛy tha̱a̱ŋ thärkäli̱ bɛ cu tekɛ gua̱th tɔ̱wä ŋɔaani̱ gua̱th in bi̱ thɔpi̱thtani̱ duɔth kiɛ gua̱a̱ mi̱ ca päl kɛ kɔr gua̱th mi̱ bäär ɛlɔ̱ŋ.
Kä min ku leth jakä di̱t ɛlɔ̱ŋ ɛ ji̱ɔm tin bä raar kä gi̱rii̱naɣɔth, gua̱th bi̱ tin di̱t ni̱ kɛn kä 90% ɛ karbön daiɣɔkthai̱ kɛnɛ mëthanë.
Baödaiberthi̱ti̱ yärɛ la̱t in de lät kɛ ëköthi̱thtɛmni̱, tin la ŋun ŋɔaani̱ ti̱ gööl tin di̱t  kä görkɛ ɛ naath kɛ kui̱ mi̱e̱th.
Ni̱ wal, ɛn bɔtani̱ cuɛɛ kɔn mat ni̱ gɔ̱a̱r pa̱ŋga̱th kɛnɛ algani̱ tëë caa la̱t ɛ maykɔlɔjithni̱ kɛnɛ paykɔlɔji̱thni̱ kɛ duɔ̱ɔ̱pdiɛn ɛmɔ, kɛ jɛn gɔ̱a̱r gurupni̱ da̱ŋ diɔ̱k kä ɔrgani̱dhi̱mni̱ ti̱ti̱ min kuaa ŋäc mi̱ di̱i̱t lɛ go̱r ɛ ji̱ Kɔŋgrɛth Wecmuɔ̱ɔ̱n tin ku lɛ lät kɛɛ nyin Bɔtanikɔl.
Ka̱a̱k tëë tɔatni̱ tëë wal, tëë laa thieekɛ tiec duël kuthni̱ döri̱ diaal, laa rɛydiɛn ɛ tä kɛ dɛywal ti̱ laa tëëkɛ jua̱th nath.
Kɛn ka̱a̱k ti̱ti̱ cuaa naath luäk kɛ ŋi̱i̱c kɛnɛ ŋäc gɔ̱rä jiɛn.
Kɛ run ti̱ jɛn da̱ŋ rɛw  tëë ci̱ wɔ̱ kä 20 cɛntäri̱, kɛn bɔtanithni̱ cuaa ca̱a̱p go̱r ɛlɔ̱ŋ ti̱ dëë lät ni̱ mɔlɛkula jinɛtik, amäni̱ ginɔmikni̱ kɛnɛ pro̱tio̱mikni̱ kɛ locni̱ DNA kɛ rɔ kɛ ɣöö baa jiɛn ku lɛ kuëŋ gua̱a̱thdiɛn a gɔaa.
Ɛn bɔtani̱ mɛ pay bënë bä jɔkdɛ ni̱ kä Greece  ëë wal niɛ kää jɛn Thio̱prathtäth (c. 371–287 BCE), mi̱ ŋieeckɛ ɛ Aristotle mëë ci̱ ti̱ ŋuan ka̱m raar, cuɛɛ kɛ moc ciööt tin lotrɔ kɛkɛ, kä cuu nɛydiaal tin lät kä thaany ɛ ca̱k ciöt i̱ "Guän Bɔtani̱".
Bok mi̱ cɔali̱ De Materia Medica cuaa kuɛn ɛ nɛy ti̱ ŋuan kɛ run ti̱ ba̱lkɛ 1,500.
Kɛ där 16 cɛntäri, ka̱a̱k bɔtanikɔli̱ ti̱ ŋuan caa kɛ pith kä duël gɔ̱rä tin tä kä Italy.
Cuu kɛ pieth jiɛn kä bɔtani̱ käp ɛ la tha̱bjɛk gɔ̱rä mi̱ di̱i̱t.
Kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɛ kɛɛliw, bɔtani̱ cɛ duɔth ɛ la mi̱ ŋot kɛ buɔ̱m rɛy lätni̱ diaal rɛy wal. 
Bɔɔk cuɛ rɔ ca̱k duŋdɛ kɛ latdɛ kɛ dääk juaacni̱ kɛnɛ jiɛn.
Ɛn kuëny kɛnɛ guuri̱ kä ciɛŋni̱kiɛn dɔ̱ŋ derɛ kiyni̱ ti̱ la̱tkɛ tët ɛ la̱ ca̱p mi̱ ba ŋicni̱kɛ (kiyni̱ daignöthtik) kiɛ ɛlɔ̱ŋ thi̱ääk ɛ kɛ näci̱ral kiɛ pai̱letik ɣɔdɛr duŋ tɛdha rɛy kiyni̱ thainöptik.  
Nɛmɛ ca yiath piny ɛ la i̱thtandardaithed bainömial kiɛ tha̱a̱ŋ-rɛw ci̱o̱tdä min ca riali̱kä kɛ jɛ gua̱th in bi̱ ci̱öt cuɔ̱ŋ ɛ la jena̱th kɛnɛ ci̱öt ɛ rɛwdɛ bɛ nyoth ni̱ i̱thpethi̱thni̱ rɛy jena̱th .  
Rëp ŋäc ŋɔaani̱ kä pi̱lɛn anatömi̱, mörpölo̱ji̱ kɛnɛ thärkäli̱ kiɛ tin loc rɔ̱diɛn teekä diɛn min bi̱ copni̱ kä ɣöö ba car i̱ cɛ kɔn tekɛ ti̱ ca cak ti̱ ŋuan ti̱ cäät kam jiɛn mi̱ läny ta̱a̱ dapä mi̱ la̱tkɛ tët  ɛ Linnɛeuth.
Kä la̱t duŋ Katherii̱n Ethua (1898-1997) kä anatömi̱ jiɛn cuɛ ŋot ɛ puɔndɛcin mi̱di̱i̱t kä mödɛrn bötani̱.
Kä ŋäcdiɛn ɛn ɣöö ba ciɛŋkiɛn kulɛ ŋa̱c kɛn döör jiɛn cie min te rup jiɛn tempi̱rɛt in tekɛ ji̱thni̱ tin di̱t in la gɛrkɛ ɛ ta̱a̱ ëkölöji̱kalä thɔ̱thëcin mëë ka̱mkɛ raar ɛ Hënri̱ Candlɛr Cɔwleth, Arthur Tani̱thley kɛnɛ Predrik Ki̱lɛmɛn.
Kä jiekdɛ kɛnɛ mëë lɛykɛ ɛ la duŋ jiɛn audhi̱n ɣɔrmɔni̱ ɛ Kenneth V. Thimann rɛy 1948 cuɛ luäŋ ɛn ɣöö bɛ jiɛn piith kɛɛ kemi̱kali̱ ti̱ läthɛ thi̱n raariɛn. 
Jiɛn tëë ci̱ ben nhial rɛy 20th thäncuëri̱ kä baökemi̱thti̱ri̱ cua kɛ nööŋ ɛ ca̱a̱p nyin mödɛrn tɛkni̱kni̱ ɣɔrganik kemi̱kal anali̱thi̱th, ce̱tkɛ mi̱ cie i̱thpektröthkɔɔpi̱, krömatögri̱a̱pi̱ kɛnɛ elektröpöörethi̱th. 
Tekinölöji̱thni̱ ti̱ti̱ luäŋ kɛn baöteknölöji̱kal kɛ la̱t pua̱a̱ny pi̱lɛni̱ kɛɛliw kiɛ pi̱lɛn thëll ka̱lciɛri̱ tin pith rɛy baörɛktɔri̱ kɛ ɣöö ba kuɔ̱m ti̱ camkɛ kulɛ thɛni̱thethaithi̱, ani̱baötikni̱ kɛ pa̱rmaki̱o̱ti̱kali̱ kɔ̱kiɛn, ɛ päär bä cie mi̱ ɛ la̱t läthä diɛn lät kä jenei̱kaali̱ min ca la̱t kɛ riali̱ kuɛɛɛ̈ni̱kä kɛ kui̱  kä ɣöö ba ɣɔ̱n mi̱ bi̱ kɛn ci̱ɛk ɛ gɔaa.
Mödɛrn thi̱tɛmatiki̱th mëë go̱rɛ ɛ ɣöö nyuɔ̱thdiɛn kɛnɛ jiek maarä pai̱löjenetik kɛnɛ pi̱lani̱.
Cie min la bä ni̱kä -rɛɛw duŋ pötöthänthethi̱th, jiɛn kɛnɛ juaac ba ɣɔkdhi̱ji̱n ŋök raar rɛy atmɔthi̱pi̱e̱e̱r, ɛ jɛn ji̱ɔm min görkɛ ɛ ŋɔaani̱ diaal tin tëk kɛ jakdiɛn kä yi̱ëë kɛɛ thëlluar rethi̱pɛ̈rëcin.
Ɣi̱thtöri̱kalli̱, kɛn tin tëk diaal cua kɛ da̱a̱k cie kɛ ley kiɛ juaac kɛnɛ jiɛn kä cu bötani̱ kulɛ mat ni̱ ŋi̱i̱c ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ diaal ɛ /känɛ ley ŋic. 
Kä lat in ŋa̱thkɛ ɛlɔ̱ŋ kä kɛndial kɛn "juaac kɛnɛ jiɛn" ɛ cu määni̱ kɛn thi̱n kärɔ̱ "juaac jiɛn piɛny" kiɛn tin kuiir dɛw kiɛ embryöpaiteth, min te tin tekɛ roŋ thi̱n (gaimi̱nöthi̱permi̱ni̱, cu määni̱ jiɛn ji̱thni̱ ti̱ moth, kɛnɛ jiɛn gaakni̱) kɛnɛ tin thiɛl-gaakni̱ kiɛ dɛw kri̱ptöga̱mni̱ cu määni̱ perni̱th, clubmothɛth, li̱bɛrwuɔ̱tni̱, ɣo̱nwuɔ̱tni̱ kɛnɛ mothɛthni̱.
Kä ta̱a̱ dapä ɣɛpli̱öd min tekä embryopaiteth, ŋa̱c jɛ cie mi̱ ɛ gemi̱töpai̱te, tiidɛ pi̱e̱th di̱pli̱öd embiri̱ö i̱thpöröpai̱te rɛydɛ kä ti̱cunikɛ kɛ kui̱ teekä dɛ, määni̱ rɛy roŋni̱ ti̱a̱tni̱ jiɛn kɛnɛ juaac, gua̱th in gɛmetöpai̱te jɛn kärɔa ɛ tietkɛ jɛ ɛ di̱ëëthkɛ i̱thpöröpai̱te. 
Palaeobötani̱thni̱ ŋii̱cɛ ni̱ jiɛn kɛnɛ juaac kɛ jɛn pek ëëwal rɛy pötthi̱li̱ tëë ca gɔ̱r piny kɛ ɣöö ba lääri̱ kulɛ jiek thi̱n kɛ kui̱ laatni̱ të kɔn kɛ kui̱ ebolucineri̱ni̱ jiɛn kɛnɛ juaac.
Mɛmɛ ɛ jɛn min la cɔalkɛ ɛ ekölöji̱thni̱ i̱ ɛ lɛbel ɛ nhiamdiɛn kä tröpik.
Botani̱thni̱ bä ŋii̱cɛ ni̱ juɔli̱, min cua jiek ɛ riɛk rɛy kä puɔ̱r ka̱a̱kin, kɛɛ baölöji̱ kɛnɛ käpdiɛn cuɔ̱ŋ kɛn tin ya̱rkɛ bɛɛl rɛy puɔ̱r ka̱a̱kini kɛnɛ rɛy näci̱ral eköthi̱thtɛmni̱.
Kä lai ënërji̱ min kääpkɛ ɛ kölöröpi̱ääl ɛ mi̱ tok rɔ cie ta̱a̱ eleki̱trɔni̱ (kɛnɛ kɔɔrɛ ɛ prötɔn grɛdiant) min naŋ'ɛ kɛ la̱t mölekulethni̱ nyin ATP kɛnɛ NADPH kä tɔ̱ɔ̱wɛ jɛ kɛ gua̱th mi̱ tɔt kɛnɛ ɣöö bɛ ënerji̱ ku ja̱a̱l. 
Tha̱a̱ŋ glukööth mi̱ la looc rɔ kä i̱thta̱rci̱ min ba kulɛ wä tɔ̱w rɛy kä kölöröpi̱la̱th. 
Ɛ mi̱ göl rɛy leeni̱ (min thiɛl kölöröpi̱la̱thni̱), jiɛn kɛnɛ eukari̱yöti̱ kɛn ci̱kɛ cie mi̱ ca lät baökemikalä la̱th rɛy kölöröpi̱la̱thni̱ kiɛn, cu määni̱ patti̱ athi̱dni̱ thaini̱thethaidhiŋ ni̱ kiɛn diaal, kɛnɛ ami̱nö athi̱dni̱ tin ŋuanni̱ kɛn.
Ba̱thkulari̱ jiɛn piɛny lätkɛn li̱nyin, ɛ pöli̱mɛr mi̱ lät kɛ ɣöö jakɛ thɛkɔnderi̱ thëll  wɔɔli̱ kä bum nyin dhailɛm trakiedni̱ kɛnɛ bɛthɛthli̱ kɛ rɔmdiɛn cuɔ̱ŋ kɛ ɣöö de kɛn tɛɛth mi̱ ci̱ jiɛn pi̱w math pua̱a̱nydiɛn gua̱a̱th in ci̱ pi̱w dak.
Kɔ̱kiɛni̱, cie mi̱ ce̱tkɛ kɛ liɛɛth in gɔa indaan min te ji̱thni̱ jiɛn ti ca̱a̱t ca̱a̱t kɛnɛ liɛɛth lëmuunä kɛn ti̱ gɔw kɛ kui̱ ŋuänyä diɛn in gɔaa, kɛ ɣöö jakɛ kuan kä ŋuäny ɛ kur kɛnɛ tin ŋuɔ̱kɛ rɛy kuan (c.d., kapthaithin), kɛnɛ rɛy waal cie pa̱rmaki̱o̱ti̱kali̱ cie rɛy öpi̱öm ɛ naŋkɛ kä öpi̱öm pɔppieth.
Cie cäätdɛ, kä waal rutdä bɛcä athpi̱ri̱ ɛ acëtyl ethter duŋ thalaki̱lil athi̱d, tokɛ rɔ go̱lä rɛy ko̱kä jiɛn wi̱llɔw, kɛnɛ pɛɛny kielɛri̱ ti̱ cäät kä ce̱tkɛ kɛ ɣɛriön kɛn jiëk mi̱ ca kemi̱kali̱ la̱t kɛ mɔrpi̱i̱n mi̱ naŋkɛ kä öpi̱öm pɔppi̱.
Die̱e̱l rööl Ameri̱kani̱ la kɛnɛ lät kɛ jiɛn cie mi̱ duɔ̱ɔ̱p mi̱ jakɛ jua̱th kä gɔw kiɛ liawni̱ kɛ rɛy runi̱ ti̱ bathdɔɔri̱.
Thukär, i̱thta̱rci̱, lath, lainen, ɣemp, tha̱a̱ŋ kä ci̱e dep, ti̱bɛri̱, kɛnɛ tharbëntni̱ jiɛn ,papai̱ruth kɛnɛ pɛpar, bɛgɛtɛble ɣöyɔli̱, wak, kɛnɛ näci̱ral ra̱bbɛr kɛn kɛ cäätni̱ kä tin gɔw ti̱ la̱tkɛ jiɛn kɛnɛ juaac  kɛ kui̱ kä ɣöö ba kɛ kɔk.
Tin la̱tkɛ kɛɛ thëlluliöth cu määni̱ rayɔn kɛnɛ thëllöpaan, wɔllpɛper pɛthti̱, baöbutanɔl kɛnɛ lath maac.
Tha̱a̱ŋ ëkölöji̱thni̱ di̱t la̱tdiɛn kä data ni̱ emirikal tin jiek kɛn kɛ kä nɛy tin cieŋ ɛ gua̱a̱ ɛmɔ tin ba nyuak kɛ ji̱ ëthnöbotani̱thni̱.
Jiɛn kɛnɛ juaac la pie̱thdiɛn ɛ tekä gua̱c mi̱ ca ŋic (mun) kɛnɛ tin nööŋkɛ ɛ gɛri̱ ɣɔaa kɛrɔ rɛy gua̱th in tekɛ thi̱n duŋni̱ ɣöö thiɛlɛ mi̱ la gɛɛr ɛlɔ̱ŋ.
Kɛn ciaŋdiɛn kɛɛ kɛ tin thiääk kɛ kɛ gua̱th in tekɛ buni̱ ti̱ gööl ti̱ ŋuan, puɔ̱pulɛcini̱ kɛnɛ kɔmmie̱ni̱ti̱ni̱ min päär ruuli̱diɛn kɛ bejɛtecin.
Gregɔr Mendel cuɛ jiek i̱ kɛn ŋuɔ̱t jenetik kɛ ti̱ calkɛ ɛ mëë ŋi̱e̱e̱c kɛ ɣɔ̱ɔ̱ni̱ inɣëri̱ted  ce̱tkɛ mi̱ cie thurɛ rɛy Paitha̱m thati̱ba̱m (peath).
Cieŋni̱ min tëë nɔ, cuɛ tekɛ ciɛŋ gua̱c ti̱ tekɛ dääk kam jenetik kɛnɛ juaac jiɛn kɛnɛ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tin kɔ̱kiɛn.
Kä gua̱th bɛɛl ti̱ ŋuan ti̱ gööl tin la puɔ̱ɔ̱rkɛ ɛ jɛn in bëë raar kä li̱o̱o̱m kärɔa̱-kɛnɛ tin li̱o̱o̱m-kɛ döör kɔ̱kiɛn kam dööri̱ dɔaar kɛnɛ kuaykiɛn.
Rɛy jiɛn muɔ̱ɔ̱n ti̱ ŋuan tuut kɛnɛ ŋuɔ̱ɔ̱t dɛwkiɛn daap kɛnkɛ gööli̱ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ kärɔ̱diɛn.
Kä ta̱a̱ in la tunh to̱ŋ ci̱ökini̱ kä tacämankua̱r ɛ cäät kɛl kä kɛ.
Apɔmi̱dhi̱th kiɛ da̱p gööli̱ ɛ mi̱ la tuɔɔk rɛy kuɛ̈ɛ̈ni̱, dɔw bëë raar ɛ la mi̱ cäät ti̱a̱tdɛ ni̱ cäkä kɛnɛ jiath in kuiirɛ.
Ɛn allöpöli̱pliöd dɔ̱ŋ bëë raar kä ɣai̱bri̱thɛcin in ci̱ tuɔkk kam i̱thpi̱thni̱ rɛw ti̱ gööl.
Tha̱a̱ŋ pöli̱pli̱öd jiɛn kɔ̱kiɛn tin caa dɛw kuir bi̱ kɛ ŋot kuirkɛ bɛgi̱tɛti̱bi̱li̱ kiɛ kɛɛ kui̱r kɛ dɛw gööli̱, ba cuu nööŋni̱ ta̱a̱ mi̱ cie klönal puɔ̱pucini̱ ti̱ cäät kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱.
Ka̱mmuɔn dandeli̱ön ɛ tri̱pli̱öd min kuiir dɛw ti̱ thuɔ̱k ɛ tekɛ gööli̱ kiɛ ɛ apömi̱ktik.
Kä luëydiɛn kɛn kɔ̱kiɛn thi̱ääk kɛ ta̱a̱ ɛ ca jakɛ kä mi̱ tɔt, kä ruth (Ɣɔri̱dhathatiba) kɛnɛ Bracaipödi̱öm dithi̱tachiyɔn, cuɛ kɛ jakä model i̱thpi̱thni̱ ti̱ gɔw ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ kä ɣöö ba jenetini̱kiɛn ŋa̱c, thellular kɛnɛ mölekular baölöji̱ duŋ bɛɛl tin ciɛw ciɛw, juaac kɛnɛ tin kui̱r kɛ dɔw kɛl kɛnndial.
I̱thpi̱na̱c, peath, thöyabie̱n kɛnɛ ɛ pai̱thi̱kɔmitrella min thiɛl gaakni̱ kɛn tin la ŋie̱e̱ckɛ ni̱ ciaaŋ kä thëlli̱ pi̱lɛn baölöji̱.
Jii̱n ŋäcdɛ ɛ mi̱ la titkɛ ɛ repreththɔr pröti̱ni̱ min caa yiath pua̱a̱ny kä thailencer ri̱jini̱ min te DNA thi̱n ɛ la mi̱ gaŋɛ ɛn ri̱jin duŋ DNA kɔɔdä kɛ ɣöö ca bi̱ guëër kiɛ cɛ bi̱ ja jɔc.
Tha̱a̱ŋ epi̱jenetik cɛ nyuɔ̱ɔ̱th ɛn min gɛɛr rɔ kä kɛ i̱ jiɛnɛ rɛy ca̱kdiɛn, niɛ gua̱a̱ mɔ bi̱ tin kɔ̱kiɛn nyuur nyɔk rɛy jermi̱ thëlli̱.
Jɛn gua̱cɛ kɛ min te rɛy leeyni̱, thëlli̱ jiɛn ti̱ ŋuan, bɛ kulɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ kä tin la nyin parenkai̱ma, /ci̱kɛ li̱w baaŋ i̱nɔ, la doth töti̱pötɛn mi̱ tekɛ luäŋ kɛ ɣöö bɛ jiɛn mi̱ dɔ̱ŋ nyɔk kɛ tunh thaarɛ.
Kä kɛn algëë tekɛ bunä pöli̱pai̱letik kɛnɛ ɣöö ca kɛ la̱th gua̱th ti̱ ca da̱a̱k ɛ ŋuan, ɛ kui̱cɛ di̱i̱t thi̱ääk ni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ kɛ jiɛn ɛ länyɛ kɔ̱kiɛni̱.
Kä Kaaröpai̱te ki̱lɛthdɛ ɛ Kaaröpaitheae kɛnɛ jiath muɔ̱ndɛ kä thɔ̱b-kiŋdɔm Ɛmbryöpai̱ta kɛɛl kɛ ta̱a̱ bunä mönöpai̱letik kiɛ klade I̱thtreptöpai̱ti̱na.
Ptëri̱döpai̱tik ba̱thkular pi̱lɛni̱ min tekɛ dhai̱lɛm in thuɔ̱k kɛnɛ pai̱liɔm mi̱ nööŋ kɛ ɛ i̱thpo̱o̱r in piith rɛy gametöpai̱teth min tëk- ɛ lɔɔrɛ mëë took rɔ rɛy runä Thialurian kɛnɛ ɣöö cuɛ rɔ da̱a̱k rɛy döör ti̱ ŋuan ɛ lɔ̱ŋ kɛ jɛn gua̱th ëë jɔk kä Thailurian kɛnɛ tuk Debönian. 
Kuɛ̈ɛ̈ gamëtöpaitethnikiɛn ɛ mi̱ bëë raar kä mega̱thi̱po̱o̱ri̱ tin la doth rɛydɛ ɛn i̱thpo̱o̱r-di̱e̱thä dɛ (mega̱thi̱po̱o̱raŋia) duŋ kä i̱po̱röpai̱te, kä min la no̱o̱ŋɛ cɔɔlɛ cie endöthpro̱ri̱.
Kä kuay tëë ca ŋa̱c kɛ nhiam kä jiɛn ɛ rɛy ni̱ni̱ tëë nhiam kä pek Debönian Pamennian .
Kemikali̱ tin jiëkɛ rɛy jiɔm, muun kɛnɛ pi̱w ɛ kɛn no̱o̱ŋ metaböli̱dhi̱öm in görkɛ ɛlɔ̱ŋ ɛ jiɛn diaal.
Ɣëtërötrɔpi̱ matdɛ ni̱ kɛn ley diaal, pa̱ŋgaini̱ diaal, tin thi̱ääŋ ɛ la parathaitik ni̱ jiɛn, kɛnɛ nɔ̱n-pötöthi̱änthethtik baktëria min wä rɛy ɣɔrganik mölekulehtni̱ kɛ no̱o̱ŋɛ pötöautötrɔpi̱ni̱ kɛnɛ yi̱ëë kɛn kɛ jɛ kiɛ lät kɛnɛ rɛy ca̱k thëlli̱ kɛnɛ ti̱cuthni̱.
Jääli̱ aönikni̱ Thuɔ̱pthellular, ëleki̱ti̱rɔni̱ kɛnɛ mölekulethni̱ cie mi̱ cie pi̱w kɛnɛ endhɛni̱ tokɛ kä thëll membi̱rani̱ diaal.
Cäät elɛmɛni̱ tin go̱o̱r jiɛnkɛ kɛ  jääli̱ ŋɔaani̱ kɛn ɛ nai̱tröjen, puɔ̱thpöra̱th, pötaththi̱öm, kalthi̱öm, magni̱dhi̱öm, kɛnɛ tha̱lpa̱r.
Kɔmpuɔɔn ɛmɛ ɛ mi̱ ro̱mɛ min ca jiek ɛ cuuni̱ kɛnɛ ci̱ökiɛn kä tröpik ɛ naŋɛ jɛ kä buay kɛnɛ gi̱rabi̱ti̱.
Kä näci̱ral cai̱tökinin dhi̱e̱tin cua jiek rɛy maytapni̱, Dhi̱i̱ mɛyni̱, kɛnɛ ɣöö ɛ bä puɔ̱ri̱i̱n adɛnai̱ raar thi̱n.
Kɛ cukɛ tekä ɣöö rëpkɛ ni̱ pie̱thdiɛn kɛnɛ käm- dɛni̱kiɛn raar rɛy no̱nyä mi̱ jiäk, riali̱kä jiɛn kɛ käm cuɔ̱ŋ bärä ji̱thni̱kiɛn kɛnɛ  rɔm cuɔ̱ŋ gaakni̱kiɛn thi̱n kɛ pɛ̈ɛ̈ndiɛn.
Jɛn cua ciöt  ä kɛ  ɣö jɛn cuɛ rɔ tok rɛy käpä cuɔ̱ŋ abi̱thi̱cin kɛ pɛ̈ɛ̈n ciɛkädiɛn. 
Ki̱lɛth dɔ̱diɛn kä pai̱töɣɔ̱rmɔneth ɛ jɛn ja̱thmönateth, mëë ca woc kä ɣöyɔl duŋ ja̱thmi̱na̱m gra̱ndi̱plöra̱m min la rial jiɛn i̱kä mi̱ ci̱kɛ töl kiɛ ca kɛ jɔp kɛ ga̱ŋdɛ kɛ tin dë ɛ go̱o̱r ɛ jii̱n rɛy thi̱thtɛmä min go̱r ɣöö ruutdɛ riɛk in ci̱ tuɔɔk kä kɛ kiɛ jiɛn.
Pi̱lɛni̱ tin thiɛl-ba̱thkulari̱, kɛ li̱berwuɔ̱ɔ̱tni̱, ɣɔ̱nwuɔ̱ɔ̱tni̱ kɛnɛ tin thiɛl ci̱ök ti̱ thuɔ̱ɔ̱k /ci̱ ci̱ökiɛn-räth pinyi̱ ɛlɔ̱ŋ cie ci̱ök ba̱thkular kɛnɛ ri̱w jiɛn ti̱ ŋuan tin te rɛy pötöthänthethi̱th.
Thëlli̱ rɛy thi̱thtɛmä kɛl tekɛ lua̱ŋ kɛ ca̱k thëlli̱ kɔ̱kiɛn kɛnɛ ca̱k cuuni̱ kɛnɛ ci̱ök ti̱ bä go̱lä.
Määni̱ mi̱ ci thi̱thtɛm ɛmɔ bath bä, bi̱ kɔ̱kiɛn ŋot ni̱ ciaaŋ kɛ mi̱ nyɔkɛ rɔ̱ pi̱e̱th.
Rɛy ba̱thkular pi̱lani̱, ɛn dhailɛm kɛnɛ paili̱ɔm kɛn kɛ ti̱cuni̱ ti̱ luääkni̱ kɛn kɛ jääli̱ mi̱i̱thni̱ kam cuuni̱ kɛnɛ ci̱ökiɛn.
Ji̱th dol kɛn buayca̱ŋ kä bi̱ kɛn potöthänthethi̱th cu naŋ raar.
Andi̱jiöthi̱permi̱th kɛ dɛw-kuɛrkɛ ɛ jiɛn tin tekɛ gaakni̱ kɛnɛ tin de dɛwkiɛn rɛy ko̱mni̱kiɛn.
Tha̱a̱ŋ jiɛn di̱ëth kɛrɔ̱ mi̱ ci̱ tuut kɛnɛ ŋuɔ̱ɔ̱t gua̱a̱th mat, tha̱a̱ŋdiɛn gööli̱, kɛnɛ tin mat kɛndial.
Baölöji̱kal dääkdɛ ɛ ta̱a̱ thanytipik tɛdhönömi̱
Niɛ gua̱a̱ mɔ ni̱ ciaaŋ thanytipikni̱ ci̱ kɛnɛ mät kä dääk in tekä ɣɔrgani̱dhi̱öm, molecular pai̱jenetikni̱, mi̱ ca la̱t kɛɛ DNA thi̱kuɛnh cie data, cua mi̱ cu ŋɔaani̱ jiac nhial rɛy gua̱th ɛ thia̱k kɛ guäcdiɛn ɛ nyɔk ɛ bär nikä ta̱a̱ ebölucinɛri̱ kɛnɛ mi̱ cie ɣöö bɛ ŋot guur la̱tdɛ rɔ.
Kä ta̱a̱ in cɔalkɛ baötani̱kal ɣɔrgani̱dhi̱öm ɛ mi̱ ca kɔɔdɛ gɔ̱r piny wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw rɛy Internɛcinal Kɔɔd duŋ Nömenkila̱ciɛr kɛ kui̱ algëë, pa̱ŋgai̱, kɛnɛ jiɛn (ICN) kä mi̱ te piny kä guɛckɛ ɛ Internɛci̱nal Bötani̱kal Kɔŋi̱rɛth. 
Kä ci̱öt thanytipik duŋ jiɛn mi̱ cuŋɛ la jëna̱th diɛn kɛnɛ i̱thpethi̱ni̱kiɛn rɛydɛ kä jëna̱th, min cua jiek rɛydɛ ɛ jɛn ci̱ötdɛ kɛɛlɔ kä ɣɔrgani̱dhi̱öm kärɔa wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛɛliw.
Kä ci̱öt i̱pethi̱thni̱ kɛ ti̱ ca mat.
Kä maar ebolucineri kɛnɛ ɣeredi̱ty rɛy bun nyin ɣɛrgani̱dhiömni̱ ɛ mi̱ cɔli̱ pailöjeni̱ dɛ.
Cie cäätdɛ, i̱thpethi̱thni̱ Perethkia kɛ jiɛn kiɛ ruɔ̱p tin tek ji̱th ti̱ di̱t.
Guäc kä ɣöö maarkɛ kiɛ kɛ ji̱ kɛɛl ɛ mi̱ tekä ciɛŋkiɛn mi̱ go̱o̱r ti̱e̱t, niɛ gua̱th ëë dɔ̱ŋ jiɛn de kɛn ca̱a̱t kɛ̈l kɛɛɛ̈l rɛy ebolucinä ci̱kɛ thi̱ëëk kä ciɛŋkiɛn tuɔk kɛ rɔ̱ gööli̱ kiɛ bɔ̱kɛ nhial ɛ gööli̱.
Ɛ jɛn min jääl ciɛŋ kärɔa, min cie kɛ ta̱a̱ dapä-i̱thpaan arööli̱thni̱ duŋ kakti̱, cua ca̱a̱tdɛ mi̱ nyoothɛ kɛ kui̱ kari̱kɛ mëë tokɛ rɔ thi̱n.  
Kä dääk ɛ jɛn mi̱ tekä kɔɔd jenetik kärɔa mi̱ lät ɛ la mi̱  ŋäc ta̱a̱ in ro̱mkɛ kiɛ maar ebolucineri̱, ni̱ kä ɣöö cua la̱t ni̱ jɛ kɛ piny kɛ duɔ̱ɔ̱p ciɛŋni̱ mi cuɛ rɔ kulɛ jiɛc  thi̱n.
Cäätdni̱ kiɛ ebi̱dɛni̱ jenetikä cua nyoth ɛn maar in thuɔ̱k rɛy ebolucineri̱ cua mëë ca nɛn kä ma̱lti̱thëlled ɣɔrgani̱dhi̱öm rɛy kladögram piny- pa̱ŋgai kä cu thi̱ëëkni̱ ca̱a̱tdiɛn ɛlɔ̱ŋ kɛ ley mi̱ cu länyni̱ pi̱lɛni̱.
Kɛ ɣöö ŋäcdɛ i̱ ku ithpethi̱thni̱ pi̱lɛn kɛn maarkɛ i̱di̱ kamdiɛn kärɔ̱ ɛ cua jaki̱ ɣöö cu botani̱thni̱ bɛ cop lɔaacdiɛn ɛ gɔaa ɛn ta̱a̱ ebolucin rɛy pi̱lɛni̱.
Ci̱e̱ŋni̱ min naath ci̱kɛ go̱r ni̱ ciaaŋ i̱ bi̱kɛ tekɛ nhök rɛy näci̱rak ɣi̱thtöri̱ duŋ leeyni̱ kä cu kɛnɛ guic ɛn gua̱a̱th ëë tekɛ thi̱n, kɛnɛ ɣöö cukɛ ŋäcdiɛn la̱t kɛ döp tha̱a̱ŋ i̱thpethi̱thni̱, kä ŋi̱i̱c dhöölöji̱ min ŋa̱ckɛ cua lari̱ i̱ cië tokɛ rɔ kä Ari̱thtɔtle.       
Mödɛrn dhöölöji̱ jɛn cuɛ rɔ tok rɛy runi̱ Renai̱ththan kɛnɛ tuk runi̱ modɛrnä, kɛ Ka̱rl Linnaeuth, Antönie ban Leeuwenɣoek, Röbert Ɣooke, Ca̱rleth Darwin, Greɔr Mendel kɛnɛ nɛy ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn.
Ti̱ti̱ kɛ puɔ̱l ti̱ rɔ̱ tɛt baaŋ thärpääni̱ ti̱ ca biɛl, engiribiŋ kɛnɛ i̱thka̱pciɛri̱ rɛy Pi̱rɛɛny kɛ ni̱n ti̱ ci̱ duɔth jɔk run ti̱ 15,000 kɛ nyuɔ̱th bai̱thɔn, ji̱o̱ktuɔ̱ruɔ̱k kɛnɛ di̱e̱r kä ka̱mkɛ rɛydiɛn guäc mi̱ tekɛ tiit.
Ɛn mëë ca ŋa̱c kä ciaaŋ leeni̱ dɔaar kɛ pek ëëwal ɛ mi̱ ji̱ekɛ ɛ ta̱a̱ in guickɛ cua cu cop lɔaac kɛn ciɛŋ leyni̱ dɔaar kɛnɛ ley ciëŋ rɛydɛ ɛn Thi̱äkä Kuicuëëc Ɣɔaa, Methöpötamia kɛnɛ Ëjep, cu maäni̱ gua̱th tin piɛthkɛ kɛ thi̱n kɛnɛ muɔ̱cdiɛn ca̱a̱p, ka̱k kɛnɛ ma̱i̱.
Ari̱thtotle, rɛy tha̱ncuëri̱ min ŋuandiɛn BC, guickɛ ley cie ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ ti̱ tëk, kɛ ŋi̱i̱ckɛn i̱thti̱ra̱ciɛri̱ kiɛn, riali̱diɛn i̱kä kɛnɛ tin di̱t tëë ci̱ tuɔɔk.
Kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur ŋuaan , Roman pi̱thi̱ciani̱ Galen cuɛ ley jiaŋ kɛ kui̱ ŋi̱i̱cä pua̱a̱nyni̱kiɛn kɛnɛ lät cuŋni̱ pua̱a̱nyni̱kiɛn, kɛ ɣöö ba pua̱ny nath jiaŋ ɛ mi̱ caa lo̱k ɛ rɛy ruuni̱ tɔ̱tɔ̱ mëëdan.
Rɛy Yurɔp, la̱t Galen'ä kä anatömi̱ cuɛ ŋot känɛ räth kɛnɛ ɣöö cuɛ te i̱nɔ ɛ thiɛl gɛrɛ määni̱ mëë cɛ cop kä 16 thäncuëri̱. 
Cua kɔn gaŋ ɛ ŋuɛtni̱ wuutni̱ na̱ci̱rali̱thni̱, kɛ jɛn 18th, 19th kɛnɛ 20th thäncurëi̱, dhöölöji̱ cuɛ ben ɛ ɣöö cɛ rɔ rep rɛy gɔ̱ɔ̱rä kä oi̱e̱e̱li̱ thanytipik. 
Ben kä ti̱ti̱ nhial, cuɛ pa̱a̱r kɛ tin ci̱ ben raar kä embryölöji̱, cua kɛ thänthai̱dhed rɛy 1859 kɛ puɔ̱blikëcin thi̱o̱o̱r ebolucin duŋ Ca̱rleth Da̱rwin'ä ɛ lätdɛ jɛ ɛ la näci̱ral thelɛcin;  rɛy nɛmɛ kä cu Darwin cuɛ thi̱o̱o̱r duŋ ɣɔrganik ebolucin la̱th ɛ la ka̱th mi̱ jdi̱i̱t, ɛ latdɛ ta̱a̱ kɛ min bi̱ ben kä jɛ, kɛnɛ ŋundɛ kɛɛ ca̱a̱tdɛ ni̱ kɛ diaal tin nyothɛ i̱ jɛn ca la̱t bä. 
Darwin cuɛ thöpni̱ duɔ̱ɔ̱p mi̱ ji̱di̱t kä mörpölöjki̱ kɛnɛ pi̱i̱thi̱ölöji̱, ɛ matdɛ ni̱ kɛ rɛy  baölöji̱kal thi̱o̱o̱r mi̱ ŋa̱ckɛ: kä ɛ jɛn ɣɔrganik ebolucin thi̱o̱o̱r.
Ɛn mëë ci̱ rɔdɛ lot kɛ nhiam ɛ nëë cua mi̱ lɛɛy ni̱ ɣɔrgani̱dhiömmi̱ kɛnɛ ɣöö bɛ kɛ da̱a̱k buɔ̱ɔ̱ni̱ kɛ kui̱ ciɛŋi̱ kiɛn, tin guɛlkä kɛ kä cu määni̱ ta̱a̱ maariɛn kiɛ tin nyuakɛ, kä nɛmɛ cua jɛn pi̱e̱l duŋ tadhɔnömi̱th.
Cu cärkɛ ɛ däär kiɛ cu kɛnɛ tëë cua guicni̱kɛ kä mörpöölöji̱ duŋ leeni̱. 
Bun ti̱ti̱ ni̱ mëë cua kɛ nyɔk kɛ di̱l guäc kɛ riali̱diɛn i̱kä kɛ cuɔ̱pdiɛn gua̱a̱th ëë görkɛ kɛɛ guir ŋuɔ̱tni̱ Darwinian tin gɔw kä ŋa̱ckɛ.
Ɣömö ɛ mi̱ la jëna̱th, kɛnɛ ɣöö thapiɛɛni̱ kɛɛ epi̱thet ti̱ caa lɛɛy kiɛ ca ŋa̱c ɛ gɔaa, kɛn matdiɛn bɛ cu nööŋni̱ ciöt i̱thpethi̱thni̱.
Kä kila̱ththi̱pi̱këcin thi̱thtɛmä min länykɛ ɛ jɛn cɔɔli̱ Linneaan tadhɔnömi̱.
Kɛ gör ŋäcä pua̱a̱nydiɛn kɛnɛ la̱t thëlli̱ i̱ ɛ jɛn puɔndɛmentɛl kä baölöji̱kal thaanyni̱ diaal.
Jɛn cuɛ guic ta̱a̱ ɣɔrgani̱ kɛnɛ ɣɔrgani̱ thi̱thtɛm kɛ la̱tdiɛn kɛɛl rɛy pua̱a̱nyni̱ naath kɛnɛ ley,rɛydɛ nyɔk cua ɣöö kulɛ lät i̱di̱ gööli̱ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱.
Pi̱i̱thi̱ölögi̱kal ŋi̱i̱cdɛ cua rɛydɛ da̱a̱k tradi̱cinalli̱ kä pi̱lan pi̱i̱thiölöji'kal kɛnɛ pi̱i̱thi̱ölöji̱kal duŋ leeni̱, duŋni̱ ɣöö tha̱a̱ŋ guirä kä pi̱i̱thi̱ölöji̱kal cu kɛnɛ tin ca ŋa̱c gua̱thni̱ diaal, ɛ cuɛ thiɛl ɣöö ɛ ɣɔrgani̱dhi̱öm in diɛn ca kɔn ŋi̱e̱e̱c ɔ. 
Cie cäätdɛ, jɛn kɛɛliw cuɛ matni̱ thanyti̱thni̱ tëë ca ŋi̱i̱c mi̱ rɛlrɔ ka̱n rɛy ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ gööli̱ cie mi̱ cie mammalöji̱, ɣɔrni̱thölöji̱, ɣerpetölöji̱, kiɛ entömölöji̱, duŋni̱ ɣöö cua thi̱thtɛm ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tɔ̱tɔ̱ la̱t kɛ luɔ̱c thie̱e̱cni̱ diaal kɛ kui ebolucinä.
Ethölöji̱thni̱ cua mi̱ cu täy kä cua jɛn kärɔa mëë cuu ruac kɛ ciɛŋ ebolucin kɛnɛ ŋäc ciɛŋni̱ kɛ cuɔ̱pdiɛn lɔɔc  rɛy cio̱tdä kä näci̱ral thɛlɛcin thi̱o̱o̱rä.
Niɛ gua̱a̱ mɔ ri̱thääcni̱ ca̱a̱p la̱tdɛin cua nyooth ni̱ molekular baölöji̱ kärɔa, jɛn cuɛ thia̱k kɛ ma̱t ca̱a̱pni̱ ti̱ti̱ mi̱ bä kä jenetikni̱ kɛnɛ baökemi̱thi̱ti̱ri̱.
Baölöji̱kal thi̱thtɛmatikni̱ ɛ mi̱ ŋii̱c kɛ kui̱ kä ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ kä tëk, matdɛ tëë wal kɛnɛ ti thia̱k ti̱, kɛnɛ mar in maarkɛ kɛn ŋɔaani̱ tin tëk rɛy teekä kɛɛliw.
Jiɛn pai̱löjenetikni i̱thpethieth ɛ buɔ̱n ëë di̱tni̱ jɛn mëë kɔn ŋi̱i̱c evölucin ɣɔ̱ɔ̱n kɛ jɛ (c.d., ciɛŋ anatömi̱kal kiɛ mölekular) kɛnɛ ta̱a̱ dääkä ɣɔrgani̱dhi̱öm (baöji̱o̱gra̱pi̱).
 Baölöji̱kal thi̱thtɛmatiki̱th cɛ i̱thpi̱thiethni̱ da̱a̱k buni̱ kɛ kar diɔ̱k ti̱ cɛ lɛy.
Ɣɛkpei̱mental thi̱thtɛmatiki̱th ɛ mi̱ ŋickɛ kɛnɛ dääk leeni̱ mi̱ lätdɛ kɛ bun ëbölucini tin te i̱thpethiethni̱ thi̱n, ɛ päär bä kɛ min gɔa kä kɛ rɛy ëbolucinä kärɔa.
Kɛɛ lat baödai'berthi̱ti̱ min tekä plɛnet kɛnɛ ɣɔrgani̱dhiömmi̱ kɛ.
Tadhönömi̱ jɛn ɛ kaar kɛl kä Thi̱thtɛmatikni̱ min ruac kɛɛ ci̱ök (a) ɛ wä (d) ɛ wä nhial. 
Cieŋ min tëë inɔ, la̱tdɛ rɛy mödrnä, kɛn diaal cua kɛ käp i̱ cäätkɛ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱.ɛ
Tha̱a̱ŋdiɛn cua ŋak i̱ thi̱thtɛmatikni̱ kärɔa la ruac ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ mari̱ rɛy thaakä, kɛnɛ jɛn derɛ ca̱a̱t kɛ pai̱löjenetikni̱, la di̱t la̱tdɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ta̱a̱ ɛ lääny ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ rɔ̱ kɛ jɛ.
Thanyptipik ki̱la̱thi̱pi̱këcini̱ ɛ mi̱ luäk rɛy ŋɔaani̱ ti̱ ca kɔp kɛnɛ tho̱p lääri̱ kä thanyti̱thni̱ kɔ̱kiɛn kɛnɛ lɛymen.
Rɛy baölöji̱kä, ɛn i̱thpethiethni̱ ɛ jɛn yuni̱t in dääkɛ kiɛ ki̱la̱ththi̱pi̱kecin kɛnɛ ta̱a̱ in guɔ̱ɔ̱r kɛrɔ̱ kiɛ tɛdhɔnömik kä ɣɔrgandi̱hi̱ömni, mi̱ päär bä cie yunit duŋ baödaiberthi̱ti̱.
Rɛydɛ nyɔk bä,paleontölöji̱thni̱ la naŋni̱ ta̱a̱ ŋäcä krönöthpethiethni̱ ni̱ mëë da̱p in daap pöththi̱ rɔ kɛ jɛ ɛ mi̱ /caa luäŋ kɛ thëm.
I̱thpethiethni̱ diaal (thiɛlɛ bäyra̱thni̱ thi̱n) kɛn cɔalkɛ kä-rɛɛw, ɛ "bainömial".
Cie cäätdɛ, Baö kɔni̱thtriktɔr ɛ kɛl kä i̱thpethiethni̱ ŋuaan nyin Baö jëna̱th, kɛ kɔntriktɔr min la epi̱thet i̱thpieth'ä.
Jɛb bä, rɛy ɣɔrgani̱dhiömmi̱ ɛ min di̱e̱e̱th rɔ kä thiɛl mat kam tuɔ̱t kɛnɛ ŋuɔ̱ɔ̱n kärɔa, mi̱ ŋäc di̱e̱thä i̱thpethiethni̱ lɛɛy ɛlɔ̱ŋ, kä ki̱lɔɔn kärɔa bɛ tekɛ lua̱ŋ kɛ ɣöö ba cu laari̱ ɛ mai̱kröi̱thpethi̱thni.
I̱thpethi̱tni̱ cuɛ kɛ nɛn ni̱ rɛy runi̱ Ari̱thtɔtɛl cu määni̱ rɛy 18th thäncuëri̱ cie bunkiɛn pe̱kdiɛn ŋa̱c kɛ luëëydiɛn rɛy buɔ̱ni̱ tin di̱tni̱kɛn, cua thäp indi̱i̱t ëë cu te thi̱n.
Min cu ta̱a̱ ŋäcädiɛn räth ɛlɔ̱ŋ ni̱ rɛy 20th thäncuëri̱ kɛ rɛy jenetikni̱ kɛnɛ puɔ̱pulëcin ëkölöji̱.
Erni̱th Mari̱ cuɛ tekä ta̱a̱ die̱e̱tha̱ mëë ca lo̱k, duŋni̱ ɣöö mɛmɛ, cäätdɛ kɛ min ŋa̱ckɛ kä i̱thpethi̱thni̱ kɔ̱kiɛn, ɛ cuɛ buɔ̱m kiɛ cu mää ɣöö bum thëmdɛ.
Methɔɔd ɛmɛ cua la̱t cie mi̱ cie "ki̱la̱ththi̱kal" methɔɔd in jiëkɛ i̱thpethi̱thni̱, ce̱tkɛ mi̱ cie kɛ Linnaeuth rɛy ebölucineri̱ mëë ji̱o̱liɛn.
Ci̱e mi̱ cie ŋuɔ̱t yiatdä min di̱i̱t, mai̱kröbaölöji̱thni̱ cu kɛnɛ wä i̱ ɛn ta̱a̱ Baktëri̱ ɛmɔ kiɛ Ɣarkaea kɛ 16S ri̱böthömal RNA jene thi̱kuɛnthi̱thni̱ ti̱ cäät ɛlɔ̱ŋ kä läny 97% ti̱ go̱r kɛn kɛ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ kɛ ɣöö dë kɛ ciɛk ɛ DNA-DNA ɣai̱bri̱di̱thacin kɛ lärɛ mi̱ kɛn tekɛ kä jɛn i̱thpi̱th ɛ kɔɔlɔ kiɛ ci̱ɛ̈ɛ̈ .
Kɛn Laat mödɛrnä cua luëëydiɛn päär cie cäät la̱tdɛ kɛ kɔmputɛcinal methɔɔdni̱.
Ɛ databɛth, Barkɔɔd duŋ Laap Data I̱thi̱thɛmni̱ (BOLD), tëkɛ DNA barkɔɔd thi̱kuɛnthi̱ tokɛ jɛ ni̱ kä 19,000 i̱thpethi̱thni̱ ɛ räth.
Cie cäätdɛ, rɛy ŋi̱i̱cä ci̱ la̱t kä pa̱ŋgai̱, ŋi̱i̱c ciɛŋni̱ nukileötaid ɛ naŋkɛ ni̱ kladi̱thtik i̱thpethi̱th cuɛ nööŋni̱ mëë cu jɛ nyoth ɛlɔ̱ŋ ni̱ gua̱a̱thdɛ kɛ bendɛ raar ɛ cua ŋi̱cni̱ pek nämbäri̱ i̱thpetthi̱thni̱ pa̱ŋgai̱ mëë ŋa̱c kɛɛliw kä ŋi̱i̱c.
Nɛy tin kɔ̱kiɛn cua ruac ɛmɛ naŋ i̱, mi̱ cie "pɛ̈ɛ̈n tadhɔnömik" jiääkɛ kɛnɛ ɣöö la̱thni̱ jɛ gua̱a̱ mi̱ gua̱c guäcdɛ cie mi̱ cie "tadhɔnömik kɔntherbɛti̱dhi̱m"; tɛɛrɛ jɛ ɛ la ta̱a̱ mi̱ de nööŋni̱ i̱thpethi̱thni̱ dääk kä bɛ cu ŋic ni̱ puɔ̱pulëcin in tɔt i̱ jɛn pek lɛbɔlä, kɛ mɛmɛ lotdɛ ɣöö bi̱ kɛn cu thi̱a̱k ɛlɔ̱ŋ mi̱ ca kɛ mat rɛy li̱thä min lual in te rɛy IUCN i̱ ba wä ya̱ri̱ jɛ kɛnɛ ɣöö kɛn bi̱ guäcdiɛn jɔɔc waaŋ kɔntherbɛcin lejäthi̱lëcin ɛ gɔa kɛ kui̱ pa̱ndiŋä. 
Mi̱ ci̱ thanytipikni̱ lotni̱ duɔ̱ɔ̱r mi̱ bi̱ lät kä i̱thpethi̱thni̱ diaal rɛydɛ ɛn jëna̱th, bi̱ kɛn cu lät kɛ ci̱öt jëna̱thä ɛ thiɛlɛ ci̱öt mi̱ lɛykɛ kiɛ epi̱thet.
Läär mi̱ cie ca liŋ kä ci̱ räth cop thi̱äkä, ɛn ɣai̱pöthethi̱th dɔ̱ŋ bi̱ jɛnɛ mi̱ nyuakɛ kiɛ lökɛ.
Tadhɔn mi̱ ca rɛydɛ da̱a̱k ni̱ kä ti̱ ŋuan, ni̱ ciaaŋ ba ji̱di̱t, jɛn tadha ba cu cɔɔli̱ caa da̱a̱k.
Kä ciöt kuathi̱thpethi̱thni̱ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ lätdɛ kɛ mutɛtiŋ mi̱ pɛ̈th mi̱ cuŋ kärɔa ce̱tkɛ ba̱yra̱thni̱.
Rɛy riŋä i̱thpethi̱thni̱, mi̱ ŋot mämbäthni̱ ti̱ ca la̱th gua̱thni̱ kiɛn  ɛ thiääk kä puɔ̱pucini̱ wä kɛn kɛ mi̱ rëp kɛrɔ̱diɛn kɛ die̱e̱th ɛlɔ̱ŋ ɛ gɔa duŋni̱ ɣöö bi̱ mämbäthni̱ puɔ̱pulecini̱ tin na̱n kɛrɔdiɛn /ci̱kɛ bi̱ la̱t.
Riŋ i̱thpethi̱thni̱ kɛ jɔakdɛ bɛ cuŋ ɛ bɛc kɛɛ ɛni̱ ŋäc i̱thpethi̱thni̱ min tekä ta̱a̱ däpä min ca lo̱k.
Mi̱ ci̱ i̱thpethiëcin tekä thɛm di̱e̱e̱thädiɛn in ca lo̱k, jɛn la kuɛ jakni̱ ja̱l jene kä kuiy.
Bakteria derɛ pla̱thmi̱dni̱ gɛr kɛ bakteria duŋ i̱thpethi̱thni̱ kɔ̱kiɛn, cu määni̱ tha̱a̱ŋkiɛn ti̱ ŋa̱ckɛ i̱ na̱n maariɛn rɛy pai̱löjenetik dömɛɛni̱ ti̱ gööl, la̱tdɛ maardäiɛn kɛ anali̱thi̱th cuɛ bɛc, kä cuɛ jaki̱ min ca liŋ kä bakterial i̱thpethi̱thni̱ kä wä piny.
Riawdiɛn cuɛ ben kɛ gua̱th ti̱ ŋuan ti̱ gööl cu määni̱ tin la tuɔɔk kä bölkani̱, gɛr ɣɔaa kɛrɔ, kɛnɛ gër in te kä rɛy bäbdiitni̱ kɛnɛ atmɔthi̱perik kemi̱thti̱ri̱, kä cu kɛnɛ luɔc ɛ la ɣöö cua ta̱a̱ e̱kölöji Wecmuɔ̱ɔ̱n'ä, ati̱mɔthi̱pi̱e̱e̱r, kä muun kɛnɛ pi̱w gɛr.
Cu guääc tha̱a̱ŋkiɛn ɛ ŋak I jɛn ɛ ko̱r te thi̱n ni̱ cäkä kä go̱r ɣöö ba ta̱a̱dɛ ŋa̱c kɛn ti̱ tuɔɔk mi̱ kuɛ la no̱o̱ŋi̱ ji̱di̱tni̱ kɛ ba̱th ŋɔaani̱ tin wän kä go̱rɛ jɛ i̱ ba lɛy kɛnɛ ɣöö bɛ kulɛ däk piny gööli̱.
Kɛl kä tëë ci̱ tuɔɔk rɛy Nɔrthi̱ Amëri̱ka ɛ jɛn gumut ëë cua bil kɛ kui̱ ga̱ŋ kä Nɔrthɛrɛn kɛ ɣöö bɛ dap kɛnɛ gumut Kali̱pörnia mi̱ /ka̱n bil cu määni̱ gumut ëë ca käp kä ca yian; nɛmɛ cuɛ nöŋni̱ ruac ŋaknɔmni̱ mi̱ ŋa̱ckɛ.   
Ɛ ta̱a̱dɛ cua lɛɛy kɛ ɣöö ca nyinkɛ nyuak kɛɛl ɛ ji̱kɛ diaal tëë te thi̱n, kɛn gaat cukɛ tekɛ ɛni̱ dääk kɛ tëë ci̱ kɛn kɛ naŋ kä di̱ëëthkiɛn.
Jɛn cuɛ ca̱r duŋ tadhɔnömik bo̱thä yian piny kɛ ki̱la̱ththi̱pi̱ke̱cin kiɛ dääk mi̱ bi̱ tekä ciɛŋkiɛn tin ca nɛn kɛnɛ min derɛ nyothi̱ maarkɛn ni̱ cäkä.
Jean-Baptith Lamarki̱, rɛy Dhöölöjikkalä Pi̱löthöpi̱dɛ kɛɛ 1809, cuɛ ta̱a̱ in gɛr i̱thpethi̱thni̱ rɔ̱ kɛ jɛ lat, cuɛ ben nhial kɛ ɣöö i̱ i̱thpethi̱thni̱ gɛr kɛrɔ̱ kɛ kɔɔr gua̱th mi̱ bäär, rɛy jiɛɛna̱diɛn ëë ji̱ääk mëë bä cärä Ari̱thtɔtelian.
Jëna̱th (ba̱bdiɛn jënëra) ɛ mi̱ la tadhönömik rank kiɛ ta̱a̱ guurdi̱ɛn kɛrɔ̱ min la̱tkɛ rɛy dääkä baölöji̱kalä tin tëk kɛnɛ pöththi̱li̱ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ ɛ päär bä cie ba̱yra̱thni̱.
C.d. Panthera leo (lony) kɛnɛ Panther önka (thɔ̱a̱a̱n) kɛn i̱thpethi̱thni̱ rɛw tin te rɛy jëna̱th Panthera.
Ɛ cäät botani̱kal cua Ɣi̱bi̱thka̱th arnöttiana̱th, ɛ jɛn i̱thpethi̱th kärɔa duŋ jëna̱th Ɣi̱rbi̱thca̱th ɛ la di̱e̱l kä Ɣawaii.
Kɛn ci̱ööt tin te thi̱n kɛ tëë ca ka̱m raar ɛ Intɛrnɛcinal Kɔɔd duŋ Dhöölögi̱kal Nomenkla̱ciɛr kɛnɛ ɣöö mi̱ ciɛɛ jɛn ba̱ ɛn Intɛrnɛcinal kä Dhöölöji̱kal Nomenkla̱ciɛr (ICZN) derɛ la̱th kɛ ca̱rɛ; kɛ kɛn ci̱ööt tëë nhiamdiɛn kä tadhɔn ni̱ ti̱ cie tɔ̱tɔ̱ (cie cäät, ɛn jëna̱th) cua la̱th cie mi̱ te               "läätdä" (c.d., gua̱th in thia̱k kiɛ ca nhɔk) ci̱öt kɛ kui̱dɛ nɛ tadhɔn rɛy thi̱e̱e̱cä.
Rɛy bötani̱, cu ŋäc mi̱ cäät kɛn te thi̱n duŋni̱ ɣöö tekɛ̈ lɛbeli̱ ti̱ gööl.
Cieŋnii̱ mëë, ci̱ööt ti̱ ŋuan cua la̱th lät (ni̱ ciaaŋ /ca lotni̱ jɛ) ɛ wä kä rɛw kiɛ ɛ ŋuan kä jenera ti̱ gööl.
Ɛ ci̱öt min lotni̱ ŋɔaani̱ rɛw ti̱ gööl cua jɛn min la ɣömöni̱m.
Cieŋni̱ min, ɛn jëna̱th rɛy kiŋdɔmä kɛl jakɛ nyothɛ ci̱öt thanytipik min la̱tkɛ cie mi̱ ɛ ci̱öt jenerik (kiɛ ɛ ci̱öt kä tadhɔn rɛy bo̱thä mi̱ dɔ̱ŋ) rɛydɛ nɛ kiŋdɔm min ruac ɛ nomenki̱laciɛri̱ kɔɔd ni̱ ti̱ gööl
Kɛ jɔakdɛ, rɛy (nɔ̱n-abian) kä leeni̱ tin cieŋ yieer kä cieŋ raar, kɛn tekɛ kɛ genera ti̱ 1180, kä pek in ŋuani̱ kɛn (>300) tekɛ i̱thpi̱thi̱ni̱ 1 kärɔa, ~360 tekɛ kam 2 kɛnɛ 4 i̱thpthi̱thni̱, 260 tekɛ 5-10 i̱thpethi̱thni̱, ~200 tekɛ 11-50 i̱thpethi̱thni̱, kɛnɛ ɣöö 27 jenera kärɔ̱ tekɛ kɛ ti̱ la̱nykɛ 50 i̱thpethi̱thni̱.
Min i̱thpethi̱thni̱ tin ca la̱th kä jëna̱th ɛ jɛn bi̱ a arbi̱treri̱.
Min la tekä Pa̱mɛli̱-kiɛ mi̱ ɛ latkɛ ɛ pa̱mɛli̱ i̱ ba ŋi̱c kɛɛliw-kɛn tin ci̱ ben nhial kä ca jiek ɛ rɛy läätdä tadhɔnömi̱thni̱.
Ni ciaŋ /cuɛ thiɛl mi̱ ca mat piny, kɛ tadhɔnömii̱thni̱ ti̱ gööl ɛ ruac kɛl go̱lä kɛ gua̱a̱ mi̱ dɔ̱ŋ.
Mikäl Nöbacek (1986) cuɛ kɛ la̱th gua̱a̱ kɛl mi̱ cäät.
/Cuɛ thuɛl ŋuɔ̱t mi̱ cu ki̱lɛth lat kɛ gua̱a̱dɛ, duŋni̱ ɣöö mi̱ cua ŋa̱c-ɛlɔ̱ŋ kä ley cuɛ thi̱ëëk kɛ ɣöö de kɛn cop lɔɔc ɛ pɛ̈th.
Rɛy botani̱, ki̱lɛthni̱ /ca kɛ malɛ latkɛ.
Ɛ /ca ŋäc, pai̱la dɔ̱ŋ ba cari̱ ɛ duŋ kä mi̱ doli̱ ɣɔrgani̱dhiömni̱ min la di̱t ɛlɔ̱ŋ kɛɛliw ka gɔa ni̱ jɛn pua̱a̱ny jiɛn.
Bä pai̱la dɔ̱ŋ bɛ cu tuɔɔk kiɛ dääkɛ rɔ mi̱ jɛn cɛ nyoth i̱ kɛn cäät kɛ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ kiɛ /ci̱kɛ.
Ɛ mëë ca lat ɛ Ba̱dd kɛnɛ Jenthen'ä, i̱ ɛn pai̱la̱m i̱ lat jɛ i̱ kɛ ciɛŋ ti̱ ca guir kä nyuak kɛ kɛ ɛ nyin kɛ diaal tin cuŋ kä tëk.
Cieŋni min te inɔ, cuɛ cie jɛn i̱ ɛ ciaaŋdɛ bɛ, jɛn cuɛ thia̱k kɛ läth kä pöththi̱l ëë ca tɔ̱w.
Cieŋni̱ min, cuɛ ŋuni̱ jɛn pöththi̱l ta̱a̱dɛ rɛy buni̱ min dii̱t duŋ pai̱la̱m i̱ bɛcɛ, cie mi̱ cɛ ciɛŋkɛ nyoth kä rɛl kɛrɔ̱ kä tha̱p-thɛt in te buunä min di̱i̱t.  
Kä tɛbol in te piny guur nɛy tëë ciɛɛluäŋni̱ rɔ̱diɛn (cär ŋaknɔmni̱) Kaba̱lie̱r-I̱thmi̱th rɛy thi̱thtɛmdɛ cuɛ pääri̱ "Plantae" kɛɛ Arkai̱pla̱thti̱da, ɛ la buɔ̱n mi̱ ca da̱a̱k kɛɛ Bi̱ri̱di̱pantae kɛnɛ algal Rödöpai̱ta kɛnɛ Glauköpai̱ta.
Kä dääk Panöpai̱ta cuɛ jɛn ëë la̱tkɛ giɛ̈ɛ̈mnɔthi̱permni̱ diaal (c.d. cu määni̱ cai̱kadi̱ni̱, ginkgöth kɛnɛ ga̱nëtöpai̱tethni̱), kiɛ kɛ kui̱ kɔni̱per kärɔä cie min tëë piny.
Pröti̱thta ɛ mi̱ la pöli̱pai̱letik tadhɔn, mi̱ kuiy nhökdɛ rɛy gua̱th-ɛ thia̱kɛ kä baölöji̱thni̱ mi̱ la̱nykɛ mëë wal.
Ka̱rli̱ Linneauth (1707-1778) cuɛ ta̱a̱ ci̱o̱tdä mi ba cɔlkɛ ɛ baölöji̱kal kuay kä cuɛ yiath piny, ɛntäämɛ la̱thkɛ jɛ lät ɛ Nömɛnkila̱ciɛ Kɔɔdni̱, rɛy 1735.
Rɛy 1937 Eduɔɔrd Cattɔn cuɛ ci̱ööt nööŋ "prökaryötë" kɛnɛ eukaryötë" kɛ dääk ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ ti̱ti̱.
Roöbert Wi̱ttɛker cuɛ kiŋdɔm mi̱ ca mat thi̱n kɛ kui̱ Pa̱ŋgai ni̱ ŋic.
Kä kiŋdɔmni̱ rɛw tëë ci̱ duɔth, Proti̱that kɛnɛ Mönera, cu määni̱ yuni̱thëllular kɛnɛ thi̱mpil thëllular kölönie̱thni̱.
Rɛy thi̱thtɛmni̱ kɔ̱kiɛn, ce̱tkɛ Lai̱nn Marguli̱th'ä thi̱thtɛm duŋ kiŋdɔmni̱ dhi̱e̱e̱c, cu pi̱lɛni̱ te thi̱n ɛ la jiɛn kɛnɛ juaac muɔ̱ɔ̱n (Embryöpai̱ta), kɛnɛ Prötökti̱that min di̱t latdɛ.
Tekinölöji̱kal cuɛ räthni̱ rɛy elekti̱rɔn mai̱krɔthkɔɔpi̱ kä jakdɛɛ ɣöö bɛ Ki̱römi̱that ka̱m raar kä Plantae kɔŋdɔm.
Kɛɛ jɔakdɛ, cua tha̱a̱ŋ pröti̱thni̱ ti̱ thiɛl mai̱tökɔndi̱ria jiek.
Thupärkiŋdɔm ɛmɛ cuɛ gua̱c kɛɛ Metakaryöta thupärkiŋdɔm, matdɛ bun eukaryötik kiŋdɔmni̱ kɔ̱kiɛn da̱ŋ dhie̱e̱c kɛɛl (ani̱malia, Prötödhuaa, Pa̱ŋgai̱, Plantai̱ kɛnɛ Ki̱römi̱thta).
Kaba̱lier-i̱thmi̱th /känɛ lɛ ŋot kɛ mi̱ nhɔkɛ pɔndɛmɛntal in gɔaa kä Eubaktëria-Arkailbaktëri̱ ɛ dääk ëë ca la̱th nhiam ɛ Woethe kɛnɛ nɛy kɔ̱kiɛn kä cua kɛ ɣɔɔr ɛ ri̱thääcni̱ ti̱ thi̱a̱k ti̱.
Kaba̱lie̱r-I̱thmi̱th /känɛ tëë görkɛ kɛ kui̱ tadha ɛ ɣöö bɛ ben ɛ la mönöpai̱letik nhɔk ("ɣölöpai̱letik" rɛy termi̱löji̱ ɣä dɛ) kɛ ɣöö bi̱ kɛnɛ ti̱ lät.
Kä räth ŋi̱i̱cä pai̱löjenetik cua Kaba̱lier-I̱thmi̱th kulɛ jakä ɣöö bɛ cari̱ kɛn pai̱la ni̱ diaal i̱ dɔ̱ŋ bi̱ kɛnɛ ɣarkedhɔani̱ (c.t. pri̱miti̱beli̱ amitökɔndriate eukaryötethni̱) rɛydɛ thuɔ̱k cu thɛkɔndɛri̱li̱ diɛn bath kɛn mai̱tökɔndria, ɛlɔ̱ŋ lätdɛ ɣöö mëë ci̱kɛ ben rɛy ɣɔrganëlli̱ ti̱ ji̱di̱tni̱: Ɣai̱dröjenɔthömethni.
Jɛn di̱tdɛ kä ŋi̱i̱c mi̱ cie RNA, Karl Woethe cuɛ car i̱ tëk dɔ̱ŋ tëë rɛy buni̱ ti̱ di̱t kä caa da̱a̱k ni̱kä diɔ̱ɔ̱k kɛnɛ ɣöö nyoothɛ kɛ cie mi̱ kɛ    "pi̱rai̱meri̱ kiŋdɔm ni̱ diɔ̱k" kä mödel kiɛ "urkiŋdɔm" mödel.
Woethe cuɛ prökaryötethni̱ da̱a̱k (mëë ca kɔn da̱a̱k kɛɛ nhiam cie ɛ Kiŋdɔm Mönrëa) rɛy buni̱ rɛw, cɔalɛ Eubaktëria kɛnɛ Arkai̱baktrëia, mëë diɛɛrɛ i̱  jenetik tëkɛ dääk ɛlɔ̱ŋ kä kɛn bun ti̱ti̱ cie kamdiɛn kɛnɛ eukaryötethni̱ diaal.    
Cukɛ nhɔk ni̱ bunmönöpai̱tik kärɔa i̱ jɛn ca car ta̱a̱ bo̱o̱thädiɛn la̱t kɛ gua̱a̱dɛ rɛy dääkä kɛnɛ ɣöö jɛn-niɛ gua̱a̱ mɔ cu ruac ɛmɛ te ɛ la mi̱ /kän kɔn met la̱th lät ni̱ wän (cuɛ cie derɛ rɔ lot "kɛn ɛ ŋuankɛ ɛ la eukaryötik 'kiŋdɔmni̱) -jiɛn cukɛ cop ɛntaäämɛ kɛ ɣöö de rɔ̱ lot kɛ dääk rɛydɛ ɛn eukaryötethni̱ ''ɛ la kɛn bun ti̱ di̱t tin cie mi̱ kɛndiaal kɛɛ mönöpai̱tik". 
Jɛn cɛɛ eukaryöteth da̱a̱k ni̱ kä bäkɛl ti̱ päär "thupärgurupni̱"
Cua cari̱ pi̱lɛni̱ kɛn na̱n römdiɛn kɛ ley kɛnɛ pa̱ŋgai̱ ni̱.
Kä ŋaknɔm wäl tëë cu jɛ lo̱k kɛ thuɔ̱k ɛ cu määni̱ ɣöö go̱o̱r kɛn intrathëllular parathaini̱ tin thiɛl mëtabo̱li̱dhi̱öm kɛnɛ ɣöö thiɛlɛ kɛ lua̱ŋ dapä raar kɛ min te kɛn rɛydɛ.
Kä rɛw tin nhiam kɛn diaal kɛɛ prökaryötik mikröörgani̱dhiömmi̱, kiɛ ri̱wdiɛn kɛ thi̱ŋgil-thëlled ɣɔrgani̱dhi̱ömin min bi̱ thëlli̱ tekɛ la mi̱ ɣööŋ kiɛ na̱n-membi̱ran buɔn ni̱kli̱öth.
Ɣalöpaali̱, kɛ ɣɔrgani̱dhiömmi̱ tin pith rɛy gua̱thni̱ ti̱ di̱t katɛdiɛn kiɛ tekɛ katɛ mi̱ di̱i̱t, kɛnɛ ɣai̱perthermöpaali̱, kɛ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tin pith rɛy gua̱thni̱ të lëth lëth ɛlɔ̱ŋ, kɛnɛ kɛ cäätni̱ Archaea.
Thai̱no̱baktëria kɛnɛ mai̱köpla̱thmath kɛn kɛ cäätni̱ rɛw kä baktëria.
Ebölucin ɛ min gɛɛrɔ rɛy ciɛŋni̱ tin calkɛ kä baölöji̱kal puɔ̱pulacini̱ kɛ kɔr dööri̱ kiɛ ri̱c ti̱ guɔ̱r kɛrɔdiɛṉ.
Ebölucin tuɔkɛ mi̱ te ebolucinɛri̱ läätdä cie mi̱ cie näci̱ral thɛlɛciɔn (cu määni̱ thɛlɛciɔn däpä) kɛnɛ ja̱l jenetikä ɛ määth kä gërɛ rɛy kä nɛmɛ, bɛ cu nööŋni̱ tha̱a̱ŋ ciɛŋni̱ ɣöö bi̱kɛ ga̱k  ɛlɔ̱ŋ kiɛ bi̱kɛ dak rɛydɛ puɔ̱pulɛciɔn.
Kä thanytipik eboluciɔn thi̱o̱o̱r ëë ca lɛl ɛ näci̱ral thɛ̈lɛkciɔn cua la̱t go̱lä ɛ Ca̱rlɛth Darwin kɛnɛ Alpred Ruththel Wallace rɛy da̱a̱r-19th thäncuëri̱ kä cua lat kɛɛliwdɛ rɛy buɔk Darwin'ä Kä tuk I̱thpethi̱thni̱ kɛrɔ̱. 
Kɛɛ jɔakdɛ, rɛy ri̱cni̱ tëë gurɔ̱diɛn ɛ tekɛ ji̱ puɔ̱pulɛciɔn kɛn bi̱kɛ cu thi̱a̱k ɛn gëriɛn ɛ cië maani̱ di̱ëëthni̱kiɛn kɛ ciɛŋkiɛn ti̱ luɔt kɛrɔ̱ tin bi̱ kɛn kɛ luäŋ ɣöö bi̱ kɛ kaän kɛnɛ di̱e̱thdiɛn kɛrɔ̱ rɛy gua̱a̱thni̱ tin te kɛn thi̱n gööli̱.  
Kä pöththi̱l in ca rekɔrdi̱ amääni̱ mëë took rɔ ni̱ kä baöjenik gra̱pait ëë nhiamdiɛn, ɛ wä kä mikröbial mat pöththi̱li̱, ɛ wä kä pöththilaithi̱d ma̱lti̱thëllura ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱. 
Mëë cua ca̱rɛ guic i̱ dë naŋ cie ta̱a̱ ŋuɔ̱tni̱ pua̱a̱ny kɛ kui̱t tin nɛn kä ci̱ tuɔɔk kä nyin ɣɔaa cuɛ pa̱a̱r cie kɛ ŋɔaani̱ ti̱ jɔc kɛndiaal kɛnɛ ɣöö ka̱n mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ ca ria̱li̱kä kä te thi̱n lɛ go̱r kɛ dääkdiɛn kɛn tin ca cak kiɛ mi̱ ca lar ɛ mi̱ tekɛ luäŋ mi̱ di̱i̱t kɛ kui̱ Ɣɔaa.
Ɛn baöloji̱ ki̱la̱ththi̱pkëciɔn cua nööŋ ɛ Ca̱rlɛth Linnaeuɛ rɛy 1735 latdɛ ŋi̱ec ɛ cɛ guic ta̱a̱ in guur nyin ɣɔaa rɔ̱ kɛ kui̱ maarädiɛn,  duŋni̱ ɣöö cuɛ ŋot guice i̱thpethi̱thni̱ cie riali̱kä inɔ kɛ min ca̱r cie bëëkä cääk.
Cär ti̱ti̱ cua ben lo̱k mëë ci̱  naci̱rali̱i̱th ɛ mi̱ ca yiath piny cie thiɛlɛ mi̱ ɣɔɔr empirikal lɛ kä tëë latkɛ .
Tha̱aŋdɛ ɛ mëë ca jiek kä Jɛn Ëththëy rɛy Pri̱ci̱puɔ̱l duŋ Puɔ̱pulɛciɔn (17980 ɛ lɛlɛ Tɔmɛth Röbɛt Maltha̱th, Darwin cuɛ ŋa̱c i̱ jɛn pi̱eth puɔ̱pulɛciɔn bɛ räthni̱ kä "kueer kɛ tin bi̱ te thi̱n" gua̱th in bi̱ tin ci̱ ciaaŋ rɔ luɔ̱tkɛ bi̱ kɛ tëkɛ kä bi̱ tin kɔ̱kiɛn cu ria̱r kiɛ riaw.    
Darwin cuɛ thio̱o̱rɛ ka̱m raar ɛ la duŋn "näci̱rak thɛlɛkciɔn" tuɔkɛ 1838 ɛ wä nhiam kä cuɛ bokdɛ gɔ̱r "bok in di̱i̱t" kɛ kui̱ ruac ëë caa ja̱l ɛ Alpred Ruththel Wallace mëë cua̱ ta̱a̱dɛ nɛn wë kɛɛl kɛ thi̱o̱o̱r rɛy 1858.
Kɛ wɔ̱dɛ nɛmɛ kä thuɔ̱k, Darwin cuɛ pröbi̱ciɔnal thi̱o̱o̱rɛ duŋ paŋenethi̱th ka̱m raar.
Kɛ latdɛ i̱ tin gɛrkɛ rɔ i̱ tuɔɔk kɛnɛ idi̱, de Brieth mëë cu thi̱o̱o̱r mutɛciɔn ka̱m raar kä cuɛ ben nööŋni̱ däk piny kam nɛni̱ tëë ci̱ eboluciɔn Darwinian nhɔk kɛnɛ baömetriciaani̱ tëë juc kɛɛl kɛ de Brieth rɛy gua̱th mi̱ ciɛk ciɛk.
Ɛn käm raar i̱thtra̱kciɛrä duŋ DNA mëë ca lɛl ɛ Jiɛmi̱th Watthɔn kɛnɛ Pra̱nthi̱th Crik kɛ luäk mëë ci Röthalindi̱ Pra̱nkli̱n ɛ la̱t rɛy 1953 cua pi̱thi̱kal mekani̱dhi̱öm nyoth kɛ kui̱ inɣeri̱tanthi̱. 
Rɛy 1973, cu eboluciɔneri̱ baölöji̱thä ni̱ Theodothiuth Dobdhani̱thki̱ cuɛ gɔ̱ri̱ "rɛy baölöji̱ thiɛlɛ mi̱ te thi̱n mi̱ wä lɔaac ɛ ni̱ tin ca nyuɔ̱ɔ̱th rɛy eboluciɔn," kɛ ɣöö cuɛ  cuɛ ta̱a̱ maarä kiɛ tëë röm kɛ ɛ cua kɛ nɛn cie thuɔ̱ɔ̱k kɛn tëë guickɛ mëdan kɛɛ nhiam rɛy näci̱ral ɣi̱thtöri̱ cie ti̱ ci̱ ro̱m kɛɛ latdiɛnrɛy ŋäcä mi̱ wicwic in lɛɛyɛ kɛ kɛnɛ thuɔ̱ɔ̱k ti̱ ŋuan ti̱ ca guic kä pi̱lanɛt ɛmɛ.
Kä thɛt in thi̱äŋ duŋ kä min la guic traitni̱ tin la̱t thurɛdɛ kɛnɛ ciɛŋ nyin ɣɔrgani̱dhi̱öm ɛ mi̱ cɔɔlɛ pënötaap dɛ.
Cie cäätdɛ, ɛn guɔ̱p mi̱ caa bo̱l mi̱ läŋläŋ mi̱ la bëë kä röm jenötaap ran'ä kɛnɛ lɛpca̱ŋ; kɛ kɔɔrɛ, kɛn gup tɔ̱tɔ̱ /ci̱kɛ wä kɛ gaat nɛɛn'i̱ tin dapkɛ kɛ.
DNA jɛn ɛ baöpöli̱mer mi̱ bäär kä mat taapni̱ bɛthni̱ da̱ŋ ŋuaan.
Tha̱a̱ŋ DNA moleki̱öl tin nyooth ɣöö lät yunit kärɔadɛ kɛn cɔalkɛ ji̱i̱ni̱; ji̱i̱ni̱ ti̱ gööl tekɛ kɛɛ thi̱kuɛnthi̱ni̱ bɛthni̱ ti̱ gööl.
Mi̱ caa DNA thi̱kuɛnthi̱ la̱th gua̱th mi̱ dääkɛ kamdiɛn kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱, ɛn ta̱a̱diɛn kɛ dääk gööli̱ kä jɛn thekuɛnthi̱ ba cɔɔli̱ allëleni̱.
Cieŋni̱ min, niɛ gua̱a̱ mɔ ɛn thi̱mpil kɔrrethpondɛn ɛmɛ min te kam allële kɛnɛ lät trait kɛn ŋuankɛ ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ ɣöö kɛn luäŋ kɛ kiɛ luäŋkɛ kɔnti̱röl ɛ kua̱nti̱tɛtib trait löthai̱ (mältipuɔl interɛktin ji̱i̱ni̱).
DNA mëthai̱lɛciɔn la̱tkɛ jɛ kɛɛ lupni̱ ki̱römatik, rɔmɛ jɛ−kärɔa kɛn lupni̱ metɛbölik , ji̱i̱n la wëë lik mi̱ ci̱ RNA cunh kɛnɛ daimɛncinali̱−diɔ̱k tin ba thurɛ prötie̱n cu nööŋ (ce̱tkɛ mi̱ cie pri̱öni') kɛn kɛ gua̱th tin caa thi̱thtɛmni̱ epi̱jenetik inɣɛritance jiek thi̱n kä lɛbel ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱. 
Kɛ cäätdɛ, ekölöji̱kal in calkɛ rɛy gua̱th in cakɛ ni̱cë thi̱n cua lat i̱ jɛn mi̱ te thi̱n ni̱ ciaaŋ kɛnɛ ɣöö la̱tdɛ luɔcɛ rɔdɛ kä ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ rɛy gua̱th in ciɛŋ kɛnɛ. 
Cieŋni̱ min ci tuk latdä dɛ gua̱c ɛn bariaciɔn in ji̱di̱t rɛy mutɛciɔn kɛnɛ ja̱l ji̱i̱nä, ri̱w ji̱nɔmni̱ cukɛ ca̱a̱t rɛydiɛn diaal kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ kä jɛn i̱thpethi̱thni̱ ɛmɔ.
Ɛ cuɔɔ̱ŋ in guickɛ  i̱ bummi̱ jɛn kä pënötai̱pik bariacin rɛy puɔ̱pulëcin ɛ mi̱ nööŋ kɛ ɛ jenɔmtai̱pik bariacin.
Bariaciɔn cuɛ bath mëë ci allëlë cop kɛ pek in ci̱ ro̱ŋ− jɛn mëë jaki̱ bath ɛ puɔ̱pulɛciɔn kiɛ wuɔ̱c anthethti̱ral allele tin te thi̱n ni̱ ciaaŋ.
Mi̱ ci̱ mutëciɔni̱ tuɔɔk, kɛn da̱ŋ ba gɛri̱ min bi̱ ji̱i̱nɛ di̱e̱th, kiɛ ba ji̱i̱n gaŋ kɛ ɣöö bɛ lät ɛ gɔa, kiɛ thiɛlɛ mi̱ bɛ gɛr.
Kɔɔpɛ kɔ̱kiɛn kä ji̱i̱n kɛn gua̱th tin di̱t kä took raw mati̱rial rɔ̱ thi̱n tin ba cu go̱r kɛ pie̱th ji̱i̱ni̱ tin ji̱di̱tni̱.
Ji̱i̱ni̱ tin ji̱di̱ni̱ bi̱ kɛn ben kä ji̱i̱ni̱ gua̱ndɔŋni̱kiɛn ɛ la mutɛti̱ni̱ ti̱ caa rɔ̱ kɔp kɛnɛ ɣöö bi̱ kɛn cu tekä ɣöö tuɔkɛ ni̱ la̱t mi̱ ji̱di̱t 
Kä do̱r in ji̱di̱t kiɛ ri̱c ji̱i̱ni̱ ɛ mi̱ bi̱ thi̱a̱a̱ŋ rɛy ji̱i̱ni̱ tin tiɛɛni̱ ti̱ ŋuaan tin caa dupli̱këd,kɛ kɛn tin caa ca̱lkɛ kɛɛ jɔakdɛ bi̱ kɛn rɔ̱ rekɔmbainiŋ kɛ bendiɛn ɛ la kɔmbianɛciɔni̱ ti̱ ji̱di̱tni̱ kɛ pa̱ŋciɔni̱ ti̱ ji̱di̱tni̱. 
Rekɔmbainɛciɔn kɛnɛ riɛththɔrti̱mɛn /ci̱kɛ allë la gɛɛr ni ciaaŋ, duŋni̱ ɣöö la kɛnɛ lätni̱ ɣöö dudiɛn thi̱ëëk kɛɛl, ba cu di̱e̱e̱thni̱ dɛw kɛ kɔmbainɛciɔni̱ allëlëni̱ mi̱ ji̱di̱t..
Kɛ nhiam cua tuɔɔk kä kɛn rɛy dapä kiɛ thɛkcuali̱ dai̱mɔrpik i̱thpethi̱thni̱ gua̱thkiɛn kɛn da̱ŋ rɛw tin dap kärɔ̱ kɛ di̱e̱thdiɛn kɛ dɔw.
Thɛkcual repröda̱kciɔn cuɛ ŋot ga̱kɛ ɛlɔ̱ŋ ɛ la duɔ̱ɔ̱p in di̱e̱e̱th eukaryötikni̱ rɔ̱ kɛ jɛ kɛnɛ ɣɔgani̱dhi̱ömni̱ mɔ̱lti̱thëllular. 
Ji̱i̱n in naŋkɛ kiɛ jäl kam i̱thpethi̱thni̱ cuɛ ben ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ ɣai̱bri̱d mat thi̱n kɛnɛ ji̱i̱n in jäl kɛ ɣɔri̱dhɔntal.
Jääli̱ ɣɔri̱dhɔntalä kɛɛ ji̱i̱ni̱ mi̱ jiɛn kä baktëria ɛ wëkä eukaryötikni̱ cte̱kɛ mi̱ cie yi̱th Thakkarömai̱thi̱thni̱ cerbai̱thiae kɛnɛ addhuki̱ bi̱i̱n weebil Kallɔthbi̱ruka̱th cainenthi̱th mëë ci̱ tuɔɔk.
Traitnii̱ ti̱ gööl naŋkɛ rɛtni̱ ti̱ gööl kä thuɔ̱rbaibal kɛnɛ di̱e̱e̱thdiɛn(buɔ̱mdiɛn gööli̱)
Kɛɛ jɔakdɛ, ɣɔrganii̱dhi̱ömni̱ tin naŋkɛ  triatni̱ ɛ la ɣöö gɔaɛ kɛ kui̱ kä tin ko̱o̱ŋ kɛkɛ kɛn bɛ cu thi̱a̱k ɛlɔ̱ŋ kä traitni̱ kiɛn kɛ wɔ̱diɛn rɛy döör in bä kɔɔr mi̱ läny tin naŋ traitni̱ i̱ mi̱ thiɛlɛ mi̱ gɔa mi̱ no̱o̱ŋɛ kɛ.
Kä mi̱n la ŋäcdɛ min di̱i̱t nɛ näci̱ral thɛ̈lɛciɔn ɛ jɛn eboluciɔneri̱ min nyooth buɔ̱m kä ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱.
Cie cäätdɛ, mi̱ ɛn ɣɔrgani̱dhiöm dɔ̱ŋ cɛ kään ni̱ gɔaa kɛnɛ ɣöö di̱e̱thɛ kɛ pɛ̈th, duŋni̱ ɣöö mi̱ dɛykɛ kɛndial kuiykɛ ɛlɔ̱ŋ kä nuänkɛ ɛ bi̱ kään buɔ̱m, ɣɔrgani̱dhi̱öm ɛmɔ dɔ̱ŋ thiɛlɛ ji̱i̱n mi̱ ro̱ŋ mi̱ cɛ thöp kɛ kui̱ ri̱c kiɛ dör tin bi̱ ben kɔɔr kɛɛ jɔakdɛ bɛ cu thiɛl buɔ̱m. 
Cäätni̱ traitni̱ tin bi̱ buɔ̱mdiɛn rɔ̱ rep kɛ kɛn ti̱ ci̱ kään ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ ɣöö ba dɛy ti̱ bi̱ buɔ̱m cu die̱th.
Cieŋni̱ min, ɛ cieŋni̱ kui̱c in wä kɛ thɛ̈lɛkciɔn /caa locɛ jɔk rɛy duɔ̱p ɛmɔ, traitni tin ci̱ bath ni̱ wal dɔ̱ŋ caa ben-nyɔk kɛ ta̱a̱ mi̱ cäät (nɛn ŋuɔ̱t Döllö'kä). 
Kä min nhiamdiɛn ɛ dɛ̈rekciɔnal thɛ̈lɛkciɔn, min lɛ jiɛn rɛy aberig ba̱li̱ö duŋ trait gua̱thni̱ ti̱ ŋuan−kɛ cäätdɛ̈, ɛ määth ɛ määth bi̱ ɣɔrgani̱dhi̱öm bääriɛn rɔ̱ rep. 
Kɛ jɔakdɛ, rɛy i̱thtabi̱lai̱dhiŋ thɛ̈lɛkciɔn bɛ cu tekɛ thɛ̈lɛkciɔn mi̱ lo̱k trial ba̱li̱ö mi̱ dii̱t ɛlɔ̱ŋ kä guutni̱ kɛ, min bi̱ ba̱riani̱ jakä kuiy kä abi̱rig ba̱li̱ö kɛnɛ kuɛ̈ɛ̈ dai̱berthi̱ti̱ kä.
Ŋäcdiɛn di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ ɛmɛ kɛɛ näciɛr jakɛ thanyti̱thni̱ i̱ bi̱ kɛnɛ lat ɛɣööŋ ɛn min la moockɛ buɔ̱m, kɛɛl, gua̱th in te näci̱ral thɛ̈lɛkciɔn thi̱n. 
Cieŋni̱ min, ɛn rɛt duŋ rekɔmbainëciɔn i̱ kuiyɛ (derɛ thi̱ëëk kɛ ëbɛni̱ rɛw kä krömodhɔm kä ri̱c).
Ɛ thɛt allëlëni̱ tin la calkɛ ni̱ ciaaŋ rɛy bunä kɛn cɔalkɛ i̱ ɣaplötaap.
Jäliɛn ɛ määth ɛmɛ bɛ cu cuɔ̱ŋ gua̱th in ci̱ allëlë ben la mi̱ caa riali̱kä, ɛ bathdɛ rɛy puɔ̱puleciɔnä kiɛ wuɔ̱cdɛ kɛ allëlini̱ kɔ̱kiɛn tin cieŋ thi̱n ni̱ ciaaŋ.
Kä neuti̱ral thi̱o̱o̱r duŋ molekular eböluciɔn cuɛ lari̱ kɛn nyin eboluciɔn tin gɛɛrɛ kɛ ti̱ bɔ̱ raar gua̱th in rialkɛ neuti̱ral mutëcini̱ i̱kä ɛ genetik dri̱p kiɛ ja̱l jenetik ɛ niyniy. 
Cieŋni̱ min, ɛ lɔ̱ŋ ɛntämɛ kä tëkɛ mi̱ ɣɔɔrɛ-ni̱ gɔaa ɛn berciɔn duŋ modelä nɛmɛ min thiääk kɛ neutral thi̱o̱o̱r, gua̱th in bi̱ mutɛciɔn dɔ̱ŋ bɛ cu lät ɛ la ɣöö të kärɔa rɛy puɔ̱pulɛciɔnä mi̱ tɔt min thiɛl rɛy puɔ̱pulaciɔnä mi̱ di̱i̱t.
Kä bɛ thiɛl mi̱ bɛc kä nämbäri̱kiɛn kɛ̈l kɛɛɛi̱ rɛy puɔ̱puleciɔnä, duŋni̱ ɣöö la cua̱ ŋa̱ckɛ ni̱ pek puɔ̱pulɛciɔnä cie lätdɛ ni̱ gɔaa.   
Kä jɛn ta̱a̱ ja̱l ji̱i̱nä thi̱n kiɛ thiɛlɛ ɛ jɛn min di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kä la cua̱  nööŋkɛ ɛ jɛn eboluciɔn.
Öppödhiŋ-prejjiɛri̱ ŋaknɔmä cua kɔn la̱t kɛ wuɔ̱c internal tendenthi̱thni̱ rɛy eboluciɔn min de tuɔɔk, amääni̱ mëë ci era mëë no̱o̱ŋ ɣöö ba nhök neutral nyɔk kɛ loc thi̱n ben. 
Niɛ gua̱a̱ mɔ, mutɛciɔn biaathni̱ ni̱ ciaaŋ la kɛ cua̱ gör rɛy modeli̱ rɛy la̱t kɔdɔn.
Läth kä ti̱ gööl kɛnɛ wuɔ̱c biaathni̱ rɛy buni̱ ti̱ gööl la cua̱ no̱o̱ŋɛ ni̱ eboluciɔn mi̱ ci̱ di̱t pua̱a̱nydɛ ɛn ji̱nɔm bi̱ lɛ pa̱a̱r.
Ca̱r kɛ kui̱ kä lät mutɛciɔn biaathni̱ tëë ci̱ tuɔɔk cuɛ luɔ̱cni̱ thi̱o̱r mi̱ göl min la duŋ kä Ɣaldane kɛnɛ Pi̱ther. 
Ɣɔrgani̱dhiömni̱ la thɛlɛkciɔn ɛ luäk kɛ ɣöö bi̱kɛ cu thi̱ëëk kɛɛl kɛn kärɔ̱, ni̱ ciaaŋ kɛ luäkdiɛn kɛ ji̱ maarädiɛn kiɛ nyuakdiɛn kɛɛl kɛ ta̱a̱ maarä thi̱mbaöthi̱th.
Mai̱kröeboluciɔn nyoothni̱ eboluciɔn in ci̱ tuɔɔk kä kɛ kiɛ të nhial kä lɛbɛl i̱thpethi̱thni̱, kärɔa ɛlɔ̱ŋ cie min te i̱thpethiaciɔn kɛnɛ ɣɛkti̱nciɔn; gua̱th in bi̱ mikroebolucinɔ nyothni̱ eboluciɔnɛri̱ min tɔt ɛlɔ̱ŋ rɛydiɛn kɛn i̱thpethti̱hni̱ kiɛ puɔ̱pleciɔn, kärɔa ɛlɔ̱ŋ cie min la gɛrɛ gua̱th ni̱ ciaaŋ rɛy allele kɛnɛ ada̱pteciɔn.  
Cieŋni̱ min, rɛy maikröeboulciɔn, kɛn traitni̱ nyin i̱thpethi̱ni̱ kɛndiaal bɛ cie mi̱ gɔwkɛ.
Ɛn mëë cu ka̱n liŋ kɛ gua̱a̱ dɛ i̱ jɛn eboluciɔn tëkɛ ti̱ yiath piny kä bɛ nööŋ, lɔɔŋ−tääm pi̱lani̱, kiɛ rɛydɛ ɛlɔ̱ŋ i̱ ba riali̱kä kɛ guir mi̱ gɔaa kɛ kui̱ "gɔɔyädɛ̈, cie rɛy ŋäthdɛ ce̱tdɛ cie orthöjenethi̱th kɛnɛ eboluciɔni̱dhi̱m; riali̱thtikaali̱ cieŋni min, eboluciɔn cue tekɛ lɔɔŋ-tääm gööl kä cuɛ thiɛl mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱w mi̱ cɛ nööŋ. 
Jɛn bä, ɛn tääm ada̱ptëciɔn dɔ̱ŋ nyoothɛ ni̱ trai in gɔa kɛ käänä ɣɔrgani̱dhiöm'ä.
Ɛn ada̱ptib trait ɛ la̱t mi̱ lotni̱ pie̱th cuŋni̱ kärɔa kɛ jɛn ɣɔrgani̱dhiöm min ci̱ rɔ luäŋ kiɛ cɛ baŋ kɛ kui̱ käänä dɛ rɔ̱ dhi̱i̱t ɛn ɣöö ba mi̱ bi̱ kää kɛnɛ ta̱a̱ di̱ethdɛ kɛrɔadɛ.
Cäätni̱ kɔ̱kiɛn ti̱ ŋa̱ckɛ kä kɛn baktëria Ethkericia köli̱  la tookɛ kɛ luäŋ mi̱ naŋni̱ thi̱trik athdi̱ cie ɛ nutri̱ɛn rɛy lɔɔŋ-tääm labörɛtöri̱ ɣɔkperi̱mɛn, Plaböbakteri̱öm la tookɛ ɛɛ nöbel endhɛm min jakɛ baktrëia ni̱ ti̱ti̱ kä pith kɛɛ bai̱-pröda̱kni̱ nyin nai̱lɔn manupakci̱ɛriŋ, kɛnɛ thöyɔl baktëri̱öm I̱thpiŋöbi̱öm la tookɛ rɛy mëtabölik in duɔ̱p ji̱di̱tä kɛɛliw min ba kulɛ woc kɛɛ thäni̱thetik pethti̱thai̱ pentakloröpënɔl. 
Kɛ kɔɔr, i̱thtra̱kciɛri̱ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ ti̱ cäät rɛydiɛn bi̱ kɛn tekɛ pa̱ŋciɔni̱ ti̱ gööl rɛy ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ ti̱ thi̱ääk.
Cieŋni̱ min, ni̱ɛ gua̱a̱ mɔ kɛn ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tin tëk kä thi̱ääk tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ tin cieŋ kɛn thi̱n, ɛ cu määni̱ cuŋkiɛn kɛ ti̱ tiɛtni̱ cu cäät tɔ̱ kiɛ cuɛ thiɛl ca̱a̱t i̱thtra̱kciɛri̱, ce̱tkɛ mi̱ cie arthröpɔd,  i̱thkuid kɛnɛ wäŋ kä tin tekɛ cɔ̱wjɔak, kiɛ ci̱ökiɛn kɛnɛ gɔ̱k arthröpɔd kɛnɛ tin tekɛ cɔ̱wjɔak,  cukɛ tekä kɛɛ ji̱i̱n in ro̱mkɛ min ri̱t bunkiɛn kɛnɛ lät; nɛmɛ cua cɔɔli̱ di̱i̱p ɣömölöji̱.  
Cäätni̱kiɛn, cu määni̱ thuedöjiiii̱, kɛ tin-ci̱ thiɛl la̱t wäŋ tin ci̱ ŋot rɛy ci̱o̱rä ɣo̱t-in cieŋ räc thi̱n, juät tin ci̱ diitkiɛn riŋ,kɛnɛ ta̱a̱ cɔ̱ɔ̱ni̱ joolä kä wɛli̱ kɛnɛ thɔ̱ɔ̱l, kɛnɛ cuŋ dapä tin te rɛy ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ kä ŋotdɛ daap kɛn rɔ̱ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ tuut go̱lä dapɛ inɔ amääni̱ ŋuɔ̱ɔ̱t. 
Cäät kɛl ɛ kërkëër Ɣölathi̱pith guɛntheri̱ Apri̱kan, min ci̱ wi̱dɛ piith ɛ la mi̱ patpat kɛ tɔ̱wni̱dɛ kɛrɔ rɛy ɣo̱tni̱ kiɛ kɔ̱k, cie mi̱ dë kulɛ nɛn kɛ ɣöö ci̱ thi̱ëëk kɛ jɛ. 
Cäät dɔ̱diɛn ɛn käni̱ endhɛɛmni̱ kä gai̱kɔlai̱thi̱th kɛnɛ dhenöbaötik metɛböli̱dhiöm kɛ ɣöö bi̱ kɛ cie i̱thti̱ra̱kciɛral pröti̱e̱n cɔɔlɛ kiri̱thtalli̱ni̱ ti̱ te niɛ rɛydiɛn kɛn ti̱äyni̱ nyiin ɣɔrgani̱dhi̱öm'ni̱. 
Ŋi̱i̱cni̱ tti̱i̱ cua nyothni̱ ɛn ebluciɔn la gɛr tukdɛ kiɛ pi̱eth cuŋni̱kɛ rɔ̱ kɛ ɣöö bɛ thuurɛ mi̱ ji̱di̱t kulɛ nööŋ, ce̱tkɛ mi̱ cie thurɛ cɔ̱kä̱ embryönik min took pie̱thdɛ rɔ jääm rɛy leeyni̱ kɔ̱kiɛn ɛ ni̱ ɣöö derɛ rɔ pie̱thdɛ rɔ tok kä pay ji̱eth cie minte ley tin luɛthkɛ.
Ti̱ti̱ gɛ̈rkɛ rɔ̱ rɛy thɛkɔd i̱thpethi̱thni̱ tëë bä kɔɔr, cuɛ rɔ ri̱t, kɛ no̱o̱ŋ ada̱ptëciɔni̱ ti̱ ji̱di̱tni̱ rɛy i̱thpethni̱ tëë nhiam. 
Niɛ gua̱a̱ mɔ, cu ta̱a̱ kɛɛl mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ cuɛ tuɔɔk kam pi̱lani̱ kɛnɛ pa̱ŋgai̱ ni̱ mai̱kɔrriɣi̱dhal tin pith ci̱ökni̱kiɛn rɛy gua̱th in ji̱ek kɛn kuändiɛn muun.
Ma̱a̱tni̱ kam ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ rɛy i̱thpethi̱thni̱ tin cäät cuɛ rɔ tok.
Guaa̱ mɔ, thëlli̱ thömatik cua jɔw thi̱knali̱ ti̱ rɔ̱ lɛy gam tin cukɛ nyuɔ̱th in bi̱kɛ piith thi̱n, kä thiɛlɛ mi̱ rɔɔdɛ gɛr kä kɛ, kiɛ li̱a̱a̱.
Tëkɛ dup ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ ti̱ jiëkɛ min la ŋäc kɛ kui̱ "i̱thpethi̱thni̱".
Cieŋni min ci̱ ti ŋuan kä ca ŋa̱c kɛ kui i̱thpethi̱thni̱ däk piny, kɛn ti̱ ŋuan ti̱ti̱ dë kɛ la̱th rɛykä kɛl kä apprɔɔcni̱ pi̱löthöpi̱kalä diɔ̱k tin di̱t: intɛrbi̱ri̱i̱diŋ, ekölöji̱kal kɛnɛ pai̱löjenetik.   
Cieŋni̱ min di̱tdɛ kɛnɛ ɣöö bär−ci̱o̱tdä dɛ, ɛn BSC ce̱tkdɛ kɛ kɔ̱kiɛn tin thiɛl mi̱ guɛl thi̱n, cie cäätdɛ kɛ ɣöö ŋäcni̱ ti̱ti̱ thiɛlɛ bi̱ lät rɛy prökaryötik, kä cuɛ nɛmɛ jakä ba cɔɔli̱ ɛ riɛk i̱pthepthi̱thni̱.
Ja̱l ji̱i̱nä dɔ̱ŋ ba jakä niyniy rɛy la̱tdɛ kɛ däkdɛ piny kɛn bariani̱ jenetikä min ji̱di̱t jɛn bä la wë kä kɔ̱kiɛnni̱.
Rɛy nɛmɛ kä, cuɛ thia̱k kɛ thiëk kɛ i̱thpethi̱thni̱ dɔ̱ŋ ni̱ ciaaŋ bi̱ kɛn cu dap ti̱ kɔ̱kiɛn, duŋni̱ ɣöö mi̱ ca ɣai̱bi̱ri̱din ti̱ gua̱c kuany kɛnɛ ɣöö kɛn i̱thpethi̱thni̱ bi̱ cu ŋot te pua̱nykiɛn kɛ dääk.
I̱thpethiaciɔn ca guic rɛy gua̱th ti̱ ŋuan kɛ kɛn kɔnti̱röli laböratröri̱ kɔndi̱ciɔnni̱ rɛw (nɛn laböratöri̱ ɣɛkperi̱mɛni̱ duŋ i̱thpethiaciɔn) kɛnɛ rɛy nëciɛr kiɛ tin ca cak.   
Jɛn mi̱ ga̱k ɛlɔ̱ŋ rɛy leeni̱ ɛ allöpa̱trik i̱thpethiaciɔn, min la tuɔɔk rɛy puɔ̱pulëciɔn ëë ca ji̱o̱grapikali̱ la̱th go̱lä ni̱ kɛɛ nhiam, ɛ mi̱ cie gua̱th ciaaŋni̱ tin te gööli̱ kiɛ ci̱kɛ ɣöth.  
Kä möt in rɛwdɛ kä i̱thpethiaciɔn ɛ jɛn peripa̱trik i̱thpethiaciɔn, min la tuɔɔk mi̱ ci buɔ̱n ɛ kuiy ni̱ jɛn rɛy puɔ̱pulɛciɔnä  ɣɔrgani̱dhiöm cɛ ben la ɣöö tëë gua̱a̱ dɛ kärɔa.
Kä möt in diɔ̱kdiɛn ɛ paratrik i̱thpethiɛciɔn.
Nɛmɛ kɛɛliw la tuɔɔkɛ mi̱ tëkɛ ti̱ caa rɔ̱ gɛr rɛy gua̱th in ciɛŋ kɛ min te parental i̱thpethi̱th'in thi̱n.
Thɛlɛkciɔn mi̱ lo̱k intɛrbri̱i̱diŋ mɛtal-thɛnthi̱ti parɛntal puɔ̱pulëciɔn min bi̱ rɔ gɛɛr ɛ määth ɛ määth rɛy gua̱thin te gaakni̱    mɛtal-ri̱dhi̱thtani thi̱n, kɛ kɔrɛ bɛ cu nööni̱ ri̱pröda̱ctib ai̱thölëciɔn ni̱ kɛɛliw.  
Ta̱a̱ mi̱ ce̱tkɛ nɛmɛ la dak ɣöö bɛ tuɔɔk ni̱ min kuiy ji̱i̱n ɛ jäl kä de min no̱o̱ŋ dääk kam buni̱ puɔ̱pulëciɔn jenetikä kulɛ woc.  
Nɛmɛ dakɛ rɛy leeyni̱ cie ɣai̱bri̱dni̱ leeni̱ kɛn ni̱ ciaaŋ kɛ ti̱ /ci dap.
Nɛmɛ la jakɛ krömödhɔmni̱  kä ɣöö ba rɔ̱ käp ɛ la rɛw kɛɛl kä parental i̱thpethi̱thni̱ kiɛn rɛy meiöthi̱th, niɛ gua̱a̱ mɔ krömödhɔmni̱ pärɛn'ä kärɔä kɛn kɛ ti̱ ci̱ cuɔ̱ŋ  ɛ la kɛɛl ni̱ wän.
Kɛ thuɔ̱k, locni̱ krömodhɔm rɛydɛ ɛn i̱thpethi̱thni̱ dɔ̱ŋ ba jɛn min thi̱a̱k kɛ no̱o̱ŋ repröda̱kciɔn ai̱thölɛciɔn, cie nuth in caa loc ɛ krömödhɔmni̱ ci̱ ta̱a̱diɛn bi̱ wä kɛɛl mi̱ kän breediŋ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ rɔ̱ luɔc. 
Cuɛ cie kɛn ley diaal kɛnɛ i̱thpethi̱thni̱ pi̱lɛn tëë ci̱ cieŋ Wii̱mɔ̱ɔ̱n i̱ cikɛ riaw ɛntämɛ, jɔac riawä diɛn cuɛ cie lɛl kɛ jɛ tët kä i̱thpethi̱thni̱ diaal.
Cieŋni̱ min cua wä pek mi̱ läny 99 pärɛthän kä i̱thpethi̱thni̱ diaal tin ci̱ kɔn cieŋ Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n i̱ ci̱kɛ riaw, pek i̱thpethi̱thni̱ mi̱ cop tri̱lli̱ön cua kɛ thɛm cie te kɛn Wi̱i̱muɔ̱ɔn rɛy gua̱th in thi̱a̱k kä ca liŋni̱ ruac kɛ kui̱ bathdɔɔrä-kɛl mi̱ pärɛthän kɛl kärɔa. 
Kä cäätni̱ tin guɛl kä nyooth tëk in nhiam Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n cuɛ ka̱n rɛy ni̱ni̱ ti̱ bi̱lli̱ön 3.5 tëë ci̱ wä, rɛy runi̱ Eoarkian Era kɛ kɔr kä mëë cu raar ji̱ölöji̱kal rɔ kum kä cuɛ cu kööt rɛy runi̱  Ɣadean Eon tëë nhiam mëë ŋɔak diaal kɛ ti̱ lawlaw. 
Jɔw ëë liŋ kä ta̱a̱ ëë ji̱ëkɛ Aɣɔthi̱ra̱lian, I̱thi̱bɛn Bliar Ɣedgeth cuɛ gɔ̱r, "Mi̱ tëk mëëdan cɛ ben nhial kɛ pɛ̈th Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, kɛ kɔr jɛn dɔ̱ŋ mëëdan derɛ cu ca̱a̱t rɛy ɣɔaa kɛɛliw."  
Kɛn pek dööri̱ leeyni̱ diaal tin te Wii̱muɔ̱ɔ̱n' ɛntämɛ tokɛ jɛ kä mi̱lli̱öni̱ 10 ɛ wä kä mi̱lli̱öni̱ 14, rɛydiɛn cua wä ca pek mi̱ cop mi̱lli̱öni̱ 1.9 ŋa̱c kɛ ci̱ötökiɛn kɛnɛ mi̱lli̱öni̱ 1.6 kɛ ti̱ ca gɔ̱r piny rɛy wargakni̱ ɛn walɛ, cu duɔthni̱ 80 perthän ɛ ti̱ thiɛlɛ ca ni̱ lat kɛ kui̱diɛn.
Kä mëë ŋa̱ckɛ ɛlɔ̱ŋ kä jak ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ kä kuiy cua mëë nhiamdiɛn kä thuɔ̱ɔ̱k ŋuaan tin ŋa̱ckɛ kɛ kui̱ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱: min nhiam, kɛn bɔ̱kɛ gua̱thni̱ ti̱ gööl mi̱ ca de luäŋ kɛ lat ɛ lökal ada̱ptëciɔn.
Ŋuandiɛn, kɛn ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ dë kɛ lɛy gööli̱ mi̱ naŋkɛ ni̱ tin nyuak kɛnkɛ kɛ la̱thdiɛn kä ta̱a̱ ni̱ dë kɛrɔ̱ guri̱kä ni̱kä bun tin tekɛ duël, mi̱ cäät karkiɛn.  
Nɛmɛ cua guic kɛ ni̱n ti̱ ci̱ duɔth jɔk kɛ ca̱r mi̱ ca la ɛ ciɛk ɛ Darwin duŋni̱ ɣöö kɛ kɔrɛ cua lo̱k.
Mi̱ pa̱a̱rkɛ anatɔmi̱ni̱ kiɛn kä pek in thia̱k kɛnɛ pen in ci̱ i̱thpethi̱ni̱kɛ riaw, palaeotölögi̱thni̱ dɔ̱ŋ dë karkiɛn kɛn i̱thpethi̱thni̱ yuɔ̱thpiny.
Ɛ lɔ̱ŋ ɛntäämɛ, cu ca̱a̱tdɛ mi̱ cua gɔɔydɛ liak rɔ tok rɛy ŋi̱i̱c baökemikal kɛ ta̱a̱ kɛ̈ tin nyuakɛ ɛ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱.
Kä thëlli̱ eukaryötik ben kam 1.6 kɛnɛ runi̱ ti̱ 2.7 bi̱lli̱öni̱ tëë ci̱ wä. 
Cu dɔ̱diɛn mi̱ kuum kä mi̱ ce̱tkɛ-thainöbaktëria ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tok ni̱ ɣöö bɛ benɛ la klöröpi̱la̱thi̱ni̱ rɛy algëë kɛnɛ pi̱lani̱.
Rɛy Ti̱o̱pthɛrpɛ̈t 2016, cu thanti̱thni̱ jɛ lat raar, kɛ pek runi̱ ti̱ milli̱öni̱ 800 ti̱ wä, i̱ cuɛ tekɛ mi̱ tɔt mi̱ ci rɔ gɛr kä jenetik rɛy moleki̱ölä kärɔa kä cua cɔɔli̱ GK-PID mëë cu jakni̱ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ bi̱ jiɛn kä thëll ɣɔrgani̱dhi̱mä kɛl kärɔa kɛ wä kä kɛl mi̱ ŋuan thëlli̱ kɛ.
Ŋɔaani̱ tëë ŋuan kä caa nööŋ nhial kɛ rep Kambriaan,  ɛ cu määni̱ ruuli̱ ɣɔkdhi̱ji̱n rɛy atmɔthi̱pi̱e̱e̱r mi̱ ka̱nkɛ kä pötöthi̱änthethi̱th.  
Artii̱pi̱cial thɛlɛciɔn ɛ jɛn thɛlɛciɔn in la̱tkɛ ŋa̱ckɛ kä min ɣɔ̱ɔ̱nkɛ ta̱a̱ däpä rɛy puɔ̱pulɛciɔn duŋ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱.
Pröti̱e̱ni̱ tin gɔw nyinkiɛn cua rɔ̱ tok ɛ määth kɛ locni̱ rɔɔni̱ mutëciɔn kɛnɛ thɛlɛciɔn (kɛ cäätdɛ min riali̱ endhiɛmni̱ i̱kä kɛnɛ ani̱buɔtdini̱) rɛy la̱tdɛ mi̱ cɔɔli̱ diɛrekti̱d eböluciɔn. 
Jakdiɛn kä dap gua̱th kɛl kɛn puɔ̱puleciɔni̱kiɛn ti̱ gööl cuɛ räc ɛ cɔr ɛmɛ dɛw ti̱ tekɛ wäŋ ti̱ gui̱c di̱e̱th, ni̱ mëë muteciɔni̱ ti̱ gööl ci̱kɛ tuɔɔk rɛy puɔ̱puleciɔni̱ tin ca na̱a̱n min cukɛ rɔ̱ die̱th rɛy ɣo̱tdi̱ ti̱ gööl. 
Jua̱th ran ti̱ ŋuan kɛn /ci̱kɛ kɛnɛ tuɔɔk ɛ la ti̱ bi̱ ja̱l, duŋni̱ ɣöö lua̱ŋkɛ ni̱ eboluciɔn.
Jɛn cuɛ gua̱thdɛ ɛn ɣöö jiek kɔn bɛc thukä teekä min lät ni̱ gɔaa kä ri̱w ani̱buɔtdi̱ kɛnɛ pek in markɛ kä liɛpkɛ kä de ben kä eboluciɔn kɛnɛ ben pa̱thöji̱ni̱ kɔn ɛ määth ɛ määth kɛ yuth cäri̱ dupni̱ la̱t piny kiɛ gör duɔ̱p mi̱ dɔ̱ŋ dë jiek jɛ kɛ ŋäc ŋɔaani̱ mi̱ di̱i̱t kɛ kui̱ kä ti̱ gööl kä jääl eböluciɔn rɛy gua̱th in te molekular lɛbel thi̱n.
Jɛn cuɛ lät kɛ cär eboluciɔnä ti̱ ca guir kɛ riali̱ rikni̱ engi̱ni̱e̱e̱riŋni̱ ikä.
Rɛy tha̱a̱ŋ wi̱i̱cni̱, mi̱ ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kä Yunai̱ted I̱thtët, kɛn diɛɛri̱ ti̱ti̱ kam thaanyä kɛnɛ kuth tin palkɛ cuɛ tɔpni̱ mac ki̱rëciɔn-eboluciɔn kɛ jakdɛ kä jäny, ɛn tin gaak pal kuthni̱ jɛ di̱tkɛ ɛlɔ̱ŋ rɛy thiathɛkä kɛnɛ duël gɔ̱rä tin ŋuan naath thi̱n.
Kä I̱thko̱pni̱ Trial mëë ca la̱t rɛy 1925 cua jak ni̱ jɛn thɔ̱bjek kä mi̱ cu dak kiɛ cu jiekdɛ buɔ̱m rɛy Amëri̱kan thekɔnderi̱ kä tɛ̈kbokni̱ baölo̱ji̱ kɛ run döör, duŋni̱ ɣöö jɛn cua nyɔk kɛ-no̱o̱ŋni̱ ɛ määth kɛ kɔrɛ kä cua mi̱ cu ŋutdɛ gaŋ kɛ jɛn rɛy l1968 kɛ mëë laar Epperthɔn v. Arkanthath.
Na̱ci̱ral thɛlɛcin ɛ kɛn tin gööl kä ci̱ kään kɛnɛ die̱thdiɛn kɛrɔ̱ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ kɛ ɣöö te penötaipe ni̱ kɛ dääk rɛydɛin..
Dääk bɛ cu te thi̱n rɛydiɛn diaal kä puɔ̱pulecin ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱.
Kä gua̱th ciaaŋä genɔm thi̱n cɛ matni̱ molekular baölöji̱ min te rɛy thëllä, thëlli̱ kɔ̱kiɛni̱, kɛ̈l kɛ̈l kɔ̱kiɛn, puɔ̱pulɛcini̱, i̱thpethi̱thni̱, ɛ päär bä cie gua̱a̱ ciaaŋä abaötik. 
Na̱ci̱ral thɛlɛciɔn ɛ jɛn cɔ̱a̱jɔak kä jɛn baölo̱ji in thi̱a̱k.
Kä ŋäcdɛ nɛ näci̱ral thɛlɛciɔn cuɛ rɔ tok kɛ ben nhiam rɛykä mi̱ thiɛl thi̱o̱o̱r mi̱ cu lät mi̱ la duŋ ɣerdi̱ti̱; kɛ jɛn rɛy runi̱ gɔ̱ɔ̱rä Darwin'ä, thaany cua thuŋ tekä ɣöö bɛ thi̱o̱o̱ri̱ modɛrnä kɛ kui̱ genetikni̱ ka̱m raar.
Kä cua ŋaknɔɔm ki̱la̱ththi̱kal nyɔk kɛ jiɛc nhial rɛy 18th thäncuëri̱ ɛ Pierre Liouth Maupertiuth kɛnɛ nɛy kɔ̱kiɛn, amääni̱ gua̱ndɔɔŋ Warwin'ä, Era̱thma̱th  Darwin.
Mëë cu cop gua̱a̱dɛ kä jɛn thi̱o̱o̱r ɛmɛ cua jiɛcni̱ ji̱ölögi̱kal kä ɣöö bɛ ni̱kä pek mi̱ di̱i̱t kɛnɛ ɣöö cɛ cär tin latkɛ kɛɛ luɔ̱ɔ̱tni̱kiɛn jakä ti̱ tiɛɛtni̱, kɛ min ci̱ rɔdɛ gɛr ɛ määth kä ca nɛn kä ɣöö bɛ tekɛ döör ti̱ ba di̱ëëth kɔɔr kɛ kui̱ dääkä i̱thkiɛlä min te kam i̱thpethi̱thni̱. 
Jɛn cuɛ te rɛy riali̱ gɔ̱rä "buɔkdɛ min di̱i̱t" kɛ ɣöö bɛ ri̱cääcdɛ thöp mëë ci̱ raan näci̱rali̱th ni̱ Alpirëd Ruththel Wallace mëë cuɛ lat ni̱ kärɔadɛ ɛn ta̱a̱ guirä kiɛ ŋuɔ̱t kɛnɛ ɣöö cuɛ lat rɛy ëthëyä i̱ jɛn cɛ jälkä Darwin kä bɛ wä löth Ca̱rlɛth Liëll.  
Rɛy gɔ̱rädɛ in diɔ̱kdiɛn duŋ 1861 Darwin cuɛ nɛy kɔ̱kiɛn ŋic−ce̱tkɛ Wi̱li̱öm Ca̱rlɛtk Wɛlli̱th rɛy 1813, kɛnɛ Pa̱trik Mɛthi̱öw rɛy 1831 − cuɛ cäär ti̱ cäät kam nhial, duŋni̱ ɣöö känkɛ lɛ  ja cup gua̱thni̱kiɛn kiɛ nyuɔ̱thdiɛn rɛy thanytipik puɔ̱pi̱lɛkëciɔn tin caa ŋa̱c.  
Rɛy wargakä mëë cɛ jälkä Ca̱rlɛth Liëll rɛy Tɛɛr 1860, Darwin cuɛ wä cä go̱ri̱ ɣöö duŋ ka̱nɛ la̱t kɛ ci̱öt i̱ "Näci̱ral Thɛ̈lɛciɔn", ɛ cie ca̱ la̱t kɛ ci̱öt "Näci̱ral Predhärbɛciɔn".
Cieŋni̱ min, näci̱ral thɛ̈lɛciɔn cuɛ ŋot guɛlɛ cie mekani̱dhi̱öm, ɛ tha̱a̱ŋdɛ cua wä i̱ ɣöö cuɛ thiɛl lua̱ŋ mi̱ latdɛ ciɛŋ tin caa guic kä ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tin tëk, kɛnɛ ɣöö cua tha̱a̱ŋdɛ naŋ i̱ cuɛ räth amaäni̱ ɣöör eboluciɔn cua buyni̱ jɛ kɛ latdiɛn jɔ̱ɔ̱r kɛ jɛ i̱ "ka̱nɛ guir" kɛnɛ thiɛlɛ-pie̱th cäkä, kä cua loc i̱ jɛn mi̱ cäät ciɛŋ kɛ min cie ɛ jɛn kɛl in ci̱ rɔ ri̱ew dup cär'i̱ tin gɔw ɛlɔ̱ŋ tin dë nhɔk ɛ thiɛl diw.
Ni̱ kɛ jɛn tuk 20th thäncuëri̱ cua ŋuɔ̱t Mendel'ä kɛ kui̱ kä tin calkɛ la̱th lät, tin-cua cɔɔli̱ mödɛn thäni̱thethi̱th, kɛn thanyti̱thni̱ diaal näci̱ral thɛlɛciɔn nhɔk cu nhɔk.
J.B.S. Ɣaldane cuɛ ta̱a̱ ŋäcɛ nööŋ raar mi̱ duŋ "min ba naŋ" ɛ näci̱ral thɛlɛciɔn.
Cieŋni̱ min, näci̱ral thɛlɛciɔn ɛ "cɔr" rɛy ŋäcä dɛ min gɛɛr rɔ rɛy pënötaap bɛ cu nööŋni̱ baŋ dapä ɛ cieŋ ɛ jɛn kiɛ /cɛ tekä trait min catkɛ ni̱ jɛ kiɛ ɣɛri̱tɛbuɔl. 
Mi̱ ɛ jɛn traitni̱ tin no̱o̱ŋ da̱pdiɛn kɛrɔ̱ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ ɛ gɔaa kɛn bä bi̱ kɛnɛ ɣeri̱tɛbuɔl kiɛ bi̱ cät te thi̱n, ɛ jɛn in,bi̱ gaat ɛ naŋ kä di̱ëëth, kɛ kɔɔrɛ bɛ cu tekɛ dääk die̱e̱thädiɛn, ɛ jɛn in, bi̱ pɛ̈thdɛ rɛ rep kɛ di̱t ni̱ määth kä pɛlpɛli̱ kiɛ algëë ni̱ ti̱ buɔ̱m buɔ̱m rɛy döör in bi̱ ben kɔɔr.     
Nɛmɛ cuɛ jakni̱  jɔacdɛ kä bi̱ tekɛ luɔt, duŋni̱ ɣöö rɛy näci̱ral thɛlɛciɔn thiɛlɛ mi̱ la cua kuany ɛ ŋa̱c kɛ.
Nɛmɛ cuɛ ŋuni̱ biɛl-mi̱ li̱t kä yaŋkuɔth ɛ cua baŋ gɔani̱ jɛn kɛ ka̱n kä ɣöö bɛ dapni̱ biɛl-li̱t kä gaatkɛ, kɛnɛ rɛy runi̱ ti̱ jiɛn dhi̱e̱e̱c cu yaŋkuɔth ɛ mi̱ cua käp, kä cua de babni̱ kɛndiaal kɛ bendiɛn ɛ la ti̱ lɔthni̱ rɛy inda̱thtirial Manca̱thtɛr 
Mi̱ ci̱ ɣɔrgani̱dh tëk kɛ pek  mi̱ nuth mi̱ päär cie i̱thpethi̱thni̱kɛ kɔ̱kiɛn, duŋni̱ ɣöö kɛn tëk kɛ pek mi̱ mat tëk dɛɛɛni kärɛɛw di̱tdiɛn, ji̱i̱ni̱kɛ bikɛn cu ben ɛ ŋuan ɛlɔ̱ŋ rɛy di̱tdɛ mi̱ bia̱ do̱o̱r in bä kɔɔr.
Ɛ dääk bɛ yi̱k la̱t kam kä mi̱ ca ŋa̱c kä "tin ci̱ kään ɛ puɔl pua̱a̱nykiɛn" kɛnɛ "tin ci̱ puɔl pua̱a̱nydiɛn rɔ̱ rep"."
Ɣaldan cuɛ ta̱a̱ la̱t ɛmɛ cɔli̱ "gëëriɛn" kiɛ min di̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy baölöji̱, nɛmɛ ba cɔɔli̱ ''pi̱äkdiɛn".
Baŋ kä ɣöö bi̱ mutëciɔn in bi̱ luäk ben ɛ mi̱ la tuɔɔk kä mämbäthni̱ rɛy puɔ̱puleciɔnä min jakɛ kä di̱t ɛ pek nämbäri̱ diaal tin ci̱ barian rɔ luɔc kɛ di̱e̱th kɛkɛ.
Rɛy ɣɛkperi̱mɛn, "rëp puɔlä pua̱a̱nydiɛn" jɛn tëkä nämbäri̱ tin caa di̱e̱thdiɛn luɔc ɛ barian kärɔa kɛ kui̱ barianä min ji̱di̱t kɛ jɔacdɛ i̱ jɛn tekɛ buɔ̱m mi̱ bɛ luäŋ pi̱e̱th rɛy gua̱th mi̱ ci̱ waal thia̱a̱ŋ thi̱n.
Ki̱tha̱ththik E duŋ Ricard Leni̱thki̱'ä köli mi̱ bäär-pek eboluciɔn ɣɛkperimɛndɛ ɛ cäätdɛ ɛ jɛn ŋi̱e̱c rɛy gua̱th mi̱ kööŋ kɛ ŋɔaani̱ thi̱n, ("tin ci̱ puɔl pua̱a̱nydiɛn rɔ̱ rep" rɛy gua̱th "kä tin ci̱ kään ɛ puɔl pua̱a̱nykiɛn").
Kä ɛ thɛlɛciɔn min dak ɣöö bɛ nuɛn kä rɛy gua̱thni̱ tra̱ni̱thiciɔn min bi̱ mödɛl in thia̱k thɔ̱p -ɣɔpti̱mal, duŋni̱ ɣöö la gɛɛrɛ ta̱a̱ trait rɛydɛ kɛ diɛ̈rɛ̈kciɔn mi̱ läny kɛl.
Baölöji̱thni̱ tha̱a̱ŋkiɛn cua ŋicni̱ taapni̱ rɛw: baibi̱e̱li̱ti̱ (kiɛ thɔ̱rbaibal) thɛlɛciɔn, min lät kɛ rëp baŋni̱  ɣɔrgani̱dhi̱öm'ä kɛ kui̱ känä dɛ, kɛnɛ da̱pdɛ kɛrɔ) thɛlɛciɔn, min bi̱ rɛt di̱e̱thdiɛn kɛrɔ̱ dhi̱t, thuɔ̱rbai in ca ŋun kiɛ caa lari̱ ci̱ kään.
Rɛy ki̱n thɛlɛciɔn kɛnɛ intragenömk kɔ̱npi̱lik, thɛlɛciɔn lɛbel-ji̱i̱nä kɛ ŋundɛ kɛɛ latdɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ti̱ lotrɔ kä ta̱a̱ la̱tdɛ min di̱i̱t. 
Ekölöji̱kal thɛlɛciɔn ɛ näci̱ral thɛlɛciɔn kɛɛ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱p lotdɛrɔ mi̱ läny dɔ̱diɛn mi̱ cie thɛlɛciɔn tɔ̱ɔ̱cä, cie mi̱ cie  thɛlɛciɔn lo̱k gankɛrɔ̱, kööŋ, kɛnɛ luc mangatdä kɛɛ ruɔɔr. 
Ciëŋŋi̱ min, ri̱w i̱thpethi̱thni̱, nhök tɔ̱ɔ̱cä ɛ jɛn in nhiamdiɛn kä tut, cie min tëë rɛy rɛc tha̱a̱ŋkiɛn kä Thaini̱gnathaidae pa̱mɛli.̱
Ni̱ mëë cuɛ pɛnithilli̱n ka̱m raar rɛy 1928, anti̱baötikni̱ ti̱ cua la̱t kɛ ga̱ŋ jua̱thni̱ baktërial.
Gër jenetik kɛrɔ ɛ mi̱ la bëë kä muteciɔni̱, ji̱i̱n bɛ nyɔk kɛ ma̱t kɛnɛ ɣöö bɛ nyɔk kɛ ca̱k rɛy karyötaap (kɛ nämbär, thurɛ, pekdɛ, kɛnɛ ca̱r krömödhɔmni̱ kɛrɔ̱ rɛci̱.
Cieŋni̱ min, mutecini̱ ti̱ ŋuan rɛy nɔ̱n-kɔɔdiŋ DNA la nööŋkɛ ni̱ yäri̱dɛ.
Gɛri̱dɛ kɛ ti̱ti̱ ni̱ ciaaŋ tekɛ mi̱ dii̱t mi̱ la wocɛ ɛlɔ̱ŋ kä pe̱nötaap ni̱kiɛn kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ kɛ ɣöö kɛn jäl kɛni̱ la̱t ji̱i̱ni̱ ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn.
Mi̱ ci̱ mutecini̱ mi̱ cie nɔmɔ ben raar rɛykä mi̱ ro̱ŋ ɛlɔ̱ŋ, näci̱ral thɛlɛciɔni̱ ba luäk niɛ pënötaapni̱ ti̱ti̱ kɛnɛ ɣöö bi̱ tin caa ɣɔ̱ɔ̱n cu däk rɛy puɔ̱pulëcinä.
Cieŋni̱ min, jɛn ta̱a̱ cäkä ɛ min ŋa̱ckɛ kä i̱thpethi̱thni̱ min guɛlɛ kɛ ɣöö ba kɛ ɛ jakä dap tëk , kä gua̱cɛ kɛ ta̱a̱ dapä eboluciɔn min te ca la̱th go̱lä, cua riɛk bä mi̱ cua ŋic ɛ Darwin.
Pënötaap la rialkɛ kä ɛ jɛn ɣɔrgani̱dhi̱m'ä jenetik min-lät (genötaap) kɛnɛ rɛy gua̱th in cieŋ ɣɔrgani̱dhi̱m thi̱n.
Ɛn cäätdɛ ɛ jɛn ABO ta̱a̱diɛnce̱tdɛ riɛm tin la anti̱jeni̱ pua̱a̱ny nath, gua̱th in allele diɔ̱k tiɛtkɛ pënötaap.
Ta̱a̱ ɛmɛ bɛ ŋot guurɛ rɔ amääni̱ ci̱ allele ɛ ti̱ rɔ̱ riali̱ka̱ kɛnɛ ɣöö bi̱ kɛnɛ cu nyuak ɛ ŋuan ɛn pënötaap  in ro̱ŋ kä cɛ thi̱a̱a̱ŋ.
I̱thtabi̱laidhiŋ thɛlɛcinɔ cua gaŋni̱ tin ŋa̱ckɛ kä jenetik, cie mi̱ cie prötien-kɔɔdiŋ ji̱i̱ni̱ kiɛ jääl ca̱riɛn kɛrɔ̱, gua̱th diaal ɛ moocɛ kɛ luäŋ mi̱ ruut kɛnɛ tin de ta̱a̱diɛn gɛr.
 tha̱a̱ŋ thɛlɛciɔn ti̱ caa cie pa̱a̱r /ci̱kɛn bä raar la ɣöö ro̱ŋ rɛydiɛn kiɛ kɛ ti̱ ca guir pa̱ny, duŋni̱ ɣöö rɔm kɛni̱ allële thi̱n däär gua̱th in loc ŋuandiɛn rɔ.
Ja̱nydɛ min gɛɛrɔ kä ellelik ɛ mi̱ tuɔɔk bä rɛy nyuɔɔnä ciaaŋädiɛn kiɛ thɛlɛciɔn min te gööli̱, min bi̱ gɔani̱ jɛn kɛɛ jenötaapni̱ tin jiɛn kä abi̱ricädiɛn kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱  (jɛn in,  gua̱c kɛnɛ min di̱tni̱-jɛn ɛlɔ̱ŋ), kä bɛ cu ben raar ɛ la bai̱mödal duŋ däkä trai ba̱liö ni̱ piny.  
Cieŋni̱ min, kɛ kɔɔr gua̱th mi̱ thiɛl mutɛciɔni̱ ti̱ ji̱di̱tni̱, ɛn jenetik bariciɔn rɛy gua̱thni̱ tɔ̱tɔ̱ ba cua woc kɛ ta̱a̱ jenetik in jäl ɛ määth.
Kä pek in bi̱ ben raar kä ŋa̱ckɛ min lät gua̱thni̱ da̱ŋ rɛw la tëëkä rɛt min tekä ben mutɛciɔni̱ tin ji̱di̱tni̱ kɛnɛ buɔ̱m in bum kɛɛ näci̱ral thɛlɛciɔn, min bi̱ lät kɛn tin /kän wä kɛɛl kɛ mutɛciɔn i̱ bi̱ ta̱a̱diɛn kulɛ te idi̱.
Kä baŋ tin derɛ gɛɛrɔ ɛ mi̱ bi̱ cu tuɔɔk kam allëleni̱ rɛw tin thiɛlɛ mi̱ cäät mi̱ ro̱mkɛ kɛ ɣöö na̱n kam diɛn.
Ɛ thɛlɛtip in bum kä yiɛckɛ la bëë rɛy ri̱jinä jenɔm gua̱a̱th in bɛ ɣaplötaap kuany ɛ mi̱ gɔaa (kɛn allëleni̱ la kɛnɛ tekɛ luɔt gua̱th in tekɛ rɛy puɔ̱pulëciɔnä kärɔa.
Bakgi̱rɔɔn thɛlɛciɔn ɛ mi̱ gua̱c kɛ duŋ thɛlɛciɔn min yiɛɛckɛ kiɛ i̱thwi̱p.
Rɛy ri̱e̱e̱tni̱ nyin pi̱löthöper Daniɛl Dennett, "ca̱r Daewin'ä duŋ eböluciɔn cɛ ji̱ääk" kɛ kui̱ näci̱ral thɛlɛciɔn min ci̱ jɛnɛ "yuni̱berthal athi̱d," mi̱ caa löonyɛ de luäŋ kɛ ga̱ŋ kɛɛ ɛni̱ lil kiɛ pul, cie jɛn bɛ thiy jɔ̱ɔ̱r kɛ pɛ̈th, tëë läätdä rɛy duɔ̱p mi̱-dhi̱i̱t ni̱ gua̱a̱dɛ kɛɛliw.
Kɛn ti̱ti̱ ci̱ rɔ̱ la̱t ti̱: ɣeri̱tabi̱li̱ti̱, gɛri̱ ta̱a̱diɛn, kɛnɛ kööŋ rɛy ŋɔaaani̱ ti̱ dak.
Cu Ɣerbert I̱thpenther kɛnɛ mëë ruac eujenikni̱ kɛ kui̱ duŋä Pranthith Galtɔn'ä rɛy lucädɛ i̱ na̱cri̱al thɛlɛciɔn i̱ ce̱tdɛ mi̱ ta̱a̱ läätdä wë ni̱ gɔa, kä cuɛ bo̱thni̱ ɣöö bɛ räth ni̱ rɛy pɛli̱ kɛnɛ rɛy ciɛŋni̱ cuɔ̱p, kä cuɛ ben ɛ jaki̱ ni̱ kölöniali̱dhi̱, eugenikni̱, kɛnɛ thöcial Dawini̱dhi̱m guec mi̱ gɔa.
Ɛn guɛl cärä mi̱ malɛ tuɔɔk rɛy wec cie min cɛ nɛmɛ jakä bum kɛ ɣöö dë luɔ̱th."
Kä cäät ëë ci̱ ŋäcdɛ pal ɛlɔ̱ŋ duŋ eboluciɔneri̱ thai̱kölöji̱,  ɛ jɛn meë cu nɛn rɛy la̱t ëë nhiaamdiɛm kä Nɔam Cɔmi̱thki̱ kɛnɛ ram ëë cuɛ guɔ̱ɔ̱r ɛ I̱thti̱bɛn Pinker, cua jɛn ɣai̱pöthethi̱th min cu ŋiɛth ran ɛ go̱ri̱ bɛ ŋuɔ̱t gi̱rammɛti̱kal nyin thuɔk näci̱ralä la̱tdiɛn tok.
Jɛn cuɛ guic i̱ kɛn ɣɔrgani̱dhi̱öömni̱ (pea pi̱lɛni̱) inɣërit traitni̱ cua la̱t kɛ duɔ̱p mi̱ lɛykɛ "bun nyini̱kiɛn'.  
Thurɛ ji̱i̱nä kɛnɛ la̱tdɛ, gɛri̱dɛ kɛrɔ, kɛnɛ däk pinydɛ kɛn cua kɛ ŋi̱e̱e̱c kɛ ta̱a̱ in te rɛy thëllä, kä ɣɔrgani̱dhi̱öm (c.d. min ci̱ ga̱k), kɛnɛ ta̱a̱ in te rɛy ŋuaanä diɛn.
Jenetik ta̱a̱ la̱tdɛ ɛ mi̱ la mat gua̱a̱th in ciaaŋ ɣɔrgani̱dhi̱ömn'i̱ thi̱n kɛnɛ tin ca jiek rɛy läätdä tin jakɛ piith amääni̱ ciɛŋkiɛn, ni̱ ciaaŋ nyuɔthkɛ jɛ i̱ cie mi̱  pi̱e̱th gua̱cɛ kɛ tin ca cak.
Kä thaany in thi̱a̱k duŋ jenetikni̱, kɛ ɣöö bi̱ ta̱a̱ ɛmɛ kulɛ cop lɔaac, cua tok kɛ la̱t Augɔthti̱nian Priar Gregɔr Mende rɛy da̱a̱r-19th thäncuëri̱.
Ŋuɔ̱tdɛ min rɛwdɛ ɛ mi̱ cuu pa̱a̱r cie mëë ci̱ Mendel ɛ ka̱m raar kiɛ pa̱bi̱li̱ci̱d.
Ɛn thi̱o̱o̱r ëë cu ko̱k rɛy runi̱ kä 19th thäncuër, kɛnɛ mëë ca la̱t ɛ la duŋ Ca̱rlɛth Darwin'ä 1859 Kä Gua̱th tin Tuɔɔk Ŋɔak thi̱n, cua kɛ ti̱ ca rɔ̱ guɛl: ɛn ca̱r min naŋkɛ cät kä di̱ëëth jɛn ɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ wicwic kɛ li̱o̱o̱m toŋni̱ kɛɛl.
Rɛy wargakädɛ "Bertha̱ce uber Plandhenaibriden" ("Ɣɛkperi̱mɛni̱ kä Plan Ɣaibraidaidhɛcin''), cuɛ nyoth rɛy 1865 ɛ wëëkä Naturpori̱thcende Berien(Thöthieti̱ Rithääcä rɛy Nëci̱ɛr) rɛy Brunn, Mendel cuɛ jiek kä tin calkɛ kä nyin ɣɔ̱ɔ̱ni̱ tëë ca la̱t rɛy pea plani̱ kɛnɛ ɣöö cuɛ kɛ lat ce̱tkɛ ta̱a̱ mɛthematikali̱.
Wi̱lliöm Batethɔn, ɛ ram cu  la̱t duŋ Mendel'ä ko̱k kä jɛ, cuɛ rie̱t jenetik jiek, ɛ jiɛn kä riet ji̱ Gi̱ri̱k jenethi̱th-, "tuk", cuɛ te thi̱n ɛ la ci̱öt kɛnɛ ɣöö cua la̱th lät kɛ nhiam rɛy ŋäcä baölöji̱kal kɛɛ 1860).
Kɛ kɔɔr runi̱ da̱ŋ 11, jɛn cuɛ ka̱m raar i̱ ŋuɔ̱ɔ̱t kärɔa teni̱ jɛn kɛ X krömödhɔm kɛnɛ ɣöö tuut tëkɛ kɛndial X kɛnɛ Y krömödhɔmni̱.
Jiɛmi̱th Watthɔn kɛn Pra̱nthi̱th Kri̱k cua riali̱ ɛn thuurɛ duŋ DNA rɛy 1953, lät kɛnɛ kɛ X-rɛy kri̱thtɛllögi̱rapi̱ la̱t Röthali̱nd Pra̱nkli̱n kɛnɛ Muaraac Wi̱lki̱ni̱th mëë cuɛ nyooth i̱ DNA tëkɛ thurɛ mi̱ ɣeli̱kal (c.d., cäät ta̱a̱dɛ kɛ kɔrki̱thki̱ri̱w).
Kä i̱thtra̱kciɛr bä cuɛ ca̱p mi̱ thi̱a̱k lar kui̱ däpädiɛn kä ti̱ ŋuan: mi̱ ca i̱thtra̱neri̱ da̱a̱k, i̱thtra̱n mi̱ ji̱di̱t kä rɛwdɛ bɛ rɔ nyɔk kɛ ben rɛy bɛthä kärɔä kä thi̱kuɛnthi̱ ithtra̱na̱ min dɔaaŋ.
Rɛy runi̱ tëë bä kɔɔr, thanyti̱thni̱ cua ɣɔ̱n i̱ bɛ cop lɔaac ku DNA rëp prötien kɛrɔ la kɔnti̱röl la lät i̱di̱.
Kɛ ŋäc mi̱ pay jiek kä moekular mi̱ duŋ kä tin la calkɛ mëë cu päl raar rɛy ri̱chääcä.
Kɛl mi̱  gɔaa kä ci̱ ben nhial cua ŋuɔ̱k- dëëp DNA thɛkuɛnthi̱ rɛy 1977 mëë cua lät ɛ Prederik Thaŋer. 
Rɛy ɣɛkperimɛni̱kɛ cuɛ ŋi̱e̱e̱c kɛ ɣɔ̱ndɛ kɛ biɛl gaakä, Mendel cuɛ kɛ guic  kɛn gaakni̱ pea plan kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ cu kɛnɛ tokni kiɛ bo̱o̱r-duŋni̱ ɣöö känɛ te kam kiɛ däär biɛɛli̱ da̱ŋ rɛw.
I̱thpethi̱thni̱ ti̱ ŋuan, määni̱ naath, tekɛ ŋɔak tin jiëkɛ kɛ cät.
Mi̱ te ɣeterɔdhi̱gɔɔthni̱ kä ji̱i̱n, ni ciaaŋ allele kɛl ba cu cɔɔli̱ ŋɔanɛ cie min pek nyinkɛ ŋɔani̱ kɛn kä pënötaap duŋ ɣɔrgani̱dhi̱m, niɛ gua̱a̱ mɔ allële min dɔ̱diɛn ba cu cɔɔli̱ kuiyɛ cie min nyinkɛ kuiyni̱ kɛn kɛnɛ ɣöö /ca kɛ guic.
Ni̱ciaaŋ a "+ " ɛ thi̱i̱mbuɔɔl mi̱ ŋa̱ck ciaaŋ, na̱n-mutant allele kɛ kui̱dɛ nɛ ji̱i̱n.
Kɛl mi̱ thi̱a̱k kä markɛ diagi̱ramni̱ min bi̱ ben raar kä li̱o̱o̱mni̱-dapä ɛ jɛn Punnett I̱thkuɛɛr.
Tha̱a̱ŋ ji̱i̱ni̱ kän kɛrɔ̱ lɛy gööli̱, jɔckɛn ɛ la jenetik mi̱ pithrɔ kɛɛl, ɛ ci̱o̱k mi̱ ba lat ni̱ walɛ rɛy bäthä nɛmɛ.)
Ji̱i̱n dɔ̱diɛn, cieŋni̱ min, la bumɛ ɛlɔ̱ŋ mi̱ tekä biɛl gaakni̱ kiɛ bi̱ kɛndial ɛ ti̱bo̱o̱r.  
Ɣɔ̱ɔ̱ni̱ thëm tëë ŋuan kɛn ka̱nrɔ̱ da̱a̱k gööli̱ (c.d. mi̱ tok kiɛ gaakni̱ ti̱ bo̱o̱r) duŋni̱ ɣöö ka̱n guɔ̱ɔ̱ri̱  ta̱a̱ mi̱ wä kɛɛl kɛ cät (e.c.bär kä raan kɛnɛ biɛl gubä).  
Kä pek gua̱th min la ji̱i̱n ɣɔrgani̱dhiöm'ä cup thi̱n kɛ ɣöö thi̱ääŋ ɛlɔ̱ŋ ba cu cɔɔli̱ ɣeri̱tɛbi̱li̱ti̱.
DNA ɛ deep mi̱ ca guir mi̱ duŋ ni̱kli̱ötaidni̱, kä rɛydɛ tëkɛ gua̱th da̱ŋ ŋuaan: adenain (A), thai̱töthian (C), guanian (G), kɛnɛ thaimain (T).
Bai̱ra̱thni̱ ci̱kɛ die̱e̱th ɛ thiɛlɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ tëë rɛydɛ kɛnɛ ɣöö caa kɛ yär ɛ ta̱a̱ lätni̱ jentik ti̱ ŋuan, ɛ jɛn bä min ca kɛ ŋic ni̱ ciaaŋ i̱ kɛn kɛɛ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ ti̱ tëk.
Thurɛ DNA ɛ min lät kɛ ta̱a̱ cätdä: nyi̱o̱k locni̱ DNA kɛ tukdɛ kɛrɔ ɛ däkpiny ithrandi̱ni̱ kɛnɛ ɣöö ɛn la̱t i̱thtra̱nd kärɔa ɛ mi̱ cie thak kiɛ gua̱a̱ kɛ kui̱ tunhä i̱thra̱n mi ji̱di̱t mi̱ bi̱kɛ cu te kɛɛl. 
I̱thra̱ndi̱ni̱ DNA ti̱ti̱ kɛn ni̱ ciaaŋ bär kɛɛ ɛlɔ̱ŋ; kä krömöthɔm ran ɛ bääri̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ, cie cäätdɛ, ɛ mi̱ cop pekdɛ mi̱lliön 247 bɛth rɛwwi̱ kɛɛl rɛy bäärädɛ.
DNA jɛn mi̱ la malɛ ji̱ëkɛ rɛy ni̱kli̱öth thëlli̱, duŋni̱ ɣöö Ruth Thager cuɛ luäk rɛydɛ di̱thköbɛrädɛ ɛn na̱nkrömuɔthömal ji̱i̱ni̱ min te raar ni̱kli̱öth.   
Niɛ gua̱a̱ mɔ bi̱ teni̱ ɣapli̱öd ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ kɛ kɔɔpɛ krömöthɔmä kɛl kärɔa, ley ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ jiɛn ti̱ ɛlɔ̱ŋ  teni̱ kɛn kɛɛ di̱pli̱öd, min te krömöthɔm kärɔa tëkɛ rɛw kɛ jɔkdɛ ɛni̱ ji̱i̱n bɛ cu tekɛ kɔɔpɛ ni̱ rɛw. 
Kä naath kɛnɛ ley ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn, ɛn Y ki̱römödhɔm tëkɛ ji̱i̱n in bi̱ rɔ cu cak kä bi̱ cu ben raar ɛ la cuɔ̱ɔ̱ŋ kɛl kä tuut min ba cu ŋicɛ. 
Ta̱a̱ ɛmɛ, ba cu cɔɔli̱ mai̱töthi̱th, ɛ jɛn mi̱ thia̱kdiɛn ɛlɔ̱ŋ kä ta̱a̱ dapä kɛnɛ ɣöö gɔa kɛ dap in te tuut kɛnɛ ŋuɔ̱ɔ̱t gööli̱ 
Eukaryötik ɣɔrgani̱dhiöm ni̱ ciaaŋ dap kɛn rɔ̱ kɛɛ mat tuɔ̱t kɛnɛ ŋuɔ̱ɔ̱t kɛ ba gaatkiɛn kulɛ die̱th kɛ ji̱i̱n mi̱ ci̱ li̱ööm kɛ ŋɔak ti̱ ji̱ëk kä di̱ëëth da̱ŋ rɛw.
Tha̱a̱ŋ baktëria daap kɛn rɔ̱ kɛ kɔnjugëcin, ɛ naŋkɛ tha̱a̱ŋ thuɔr thuɔri̱ DNA ti̱ guɔ̱lguɔ̱l kä bakteri̱öm in dɔ̱diɛn.
Ɛn duɔ̱ɔ̱p matdä mi ji̱di̱t ɛmɛ kä ji̱i̱n bɛ cuu tuɔɔk rɛy dɛɛni̱ tin ca la̱th gua̱a̱thkɛl kɛɛl.
Rɛy li̱o̱o̱mä, krömödhɔm bi̱ kɛn DNA ɛ läärɔ cu gɛr, ba allëlëni̱ cu nyɔk kɛ ca̱r kɛ duɔ̱p in bikɛ jakä wä gua̱diɛn kam krömödhɔmni̱.
Kä thai̱tölöjikal mëë la̱tkɛ li̱öömdiɛn cua riali̱kä ɛ Ɣarriet Kriegtɔn kɛnɛ Barbara McKintɔk rɛy 1931.
Kɛ la̱tdɛ gööli̱ rɛy gua̱th mi̱ na̱n, min bi̱ ben raar rɛy li̱o̱o̱mä ɛ mi̱ bi̱ di̱t ɛlɔ̱ŋ min bi̱ tin ca naŋ kɛ cät kiɛ ji̱i̱n in calkɛ kɛn bi̱kɛ cu ben raar ɛ kɛ ti̱ gööl.
Kä ami̱nö athi̱dni̱ thi̱kuɛnthi̱ bɛ cu ben ɛ la mi̱  rɛl ta̱a̱dɛrɔ kä tekɛ̈ guɔ̱ɔ̱k-di̱ɔ̱k mi̱ thurɛ min lotni̱ prötei̱n, kɛnɛ ɣöö kɛn guɔ̱ɔ̱k-diɔ̱ɔ̱k nyin pröti̱en kɛn la̱tdiɛn cäätdɛ.
Pröti̱e̱n thurɛdɛ ɛ mi̱ di̱i̱t; kä proti̱e̱n ɣëmögi̱löbin mi̱ cɛ tuɔc tekä ta̱a̱ la̱tdiɛn dääkɛ mi̱ tɔt ci̱e kɛ mi̱ kääp ŋɔak, jäälɛ, kɛnɛ ɣöö kämɛ ji̱ɔm raar to̱ŋni rɛy riɛm kä tin luäth gaatkiɛn.
Cäät, thi̱k-thell anemia ɛ juey mi̱ te rɛy riɛm raan ni̱ cäkä min nööŋkɛ ɛ bɛthä min te go̱lä rɛy gua̱a̱th kɔdiŋä kɛ β-glöbi̱n thɛkcin duŋ ɣi̱möglöbi̱n, min nööŋɛ kä ami̱nö aci̱d ɛn te kärɔa kä min gɛɛr ta̱a̱ pua̱a̱ny ciɛŋni̱ kä ɣi̱möglöbi̱nä jɔɔc ɛ lä ɣöö cɛ tekɛ dääk kɛ ɣöö cɛɛ gɛr.
Tha̱a̱ŋ thi̱kuɛnthi̱ni DNA kɛn      wä kɛ rɛy RNA duŋni̱ ɣöö /ci̱kɛ    bi̱ ben raar ɛ bi̱ kɛn luɔc ɛ la pröti̱e̱n-ce̱tkɛ RNA möli̱ki̱öli̱ kɛn cɔalkɛ i̱ na̱n-kɔdiŋ RNA.
Kä cäätdɛ mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ ɛ ko̱l jɔk nyawä in cɔali̱ Thai̱methe min cɛ moc bi̱ɛɛl.
Duŋni̱ ɣöö, kɛn mi̱e̱m- ti̱ca̱a̱r ti̱ti̱ nööŋkɛ pröti̱e̱n kä kɛn bä ji̱ëk läth kɛ pɛ̈th (ce̱tkɛ kɛ mutëciin  kiɛ gër pua̱nydiɛn jiek-läthä kɛ pɛ̈th)  kɛnɛ gër cäkädiɛn rɛy gua̱th mi̱ läth piny-ɛlɔ̱ŋ, mi̱ cɛ tuɔɔk i̱ /kän mi̱e̱m- ti̱ca̱a̱r biɛliɛn ben rɛy gua̱thni̱ tin te nyaaw thi̱n bɛ cu tekɛ lëth pua̱a̱ny mi̱di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ.
Kɛ kɔr pɛ̈ɛ̈nä kumɛ Ji̱ Wɛthɛrɛn Röman Empire, ŋäc ŋɔaani̱ Ji̱ Gi̱ri̱k kɛ ŋäcdiɛn kɛɛ nyin ɣɔaa cuɛ wä ni̱ ji̱ääk rɛy Wɛthɛrɛn Yurɔp kɛ jɛn tuk ruuni̱ ti̱ kur (400 ɛ wä kä 1000 CE) kä run Middil ɣɛg, duŋni̱ ɣöö cukɛ ŋot lätkɛ rɛy rööl Muthilimni̱ kɛ rɛy ruuni̱ I̱thla̱mik Ruɔ̱n Göldɛn .
Muɔdɛn Thaany ɛ kɛl mi̱ caa da̱a̱k ni̱ kɛ gua̱th di̱ɔ̱k ti̱ di̱t min tekɛ nɛci̱ral thaany (ce̱tkɛ, bai̱löji̱, kɛmithti̱ri̱, kɛnɛ Pi̱i̱dhik ), min ŋi̱i̱c ni̱ ta̱a̱ ca̱k ŋɔaani̱ ni̱ kɛ kɛɛliw; kä thöcɔl thaany (ce̱tkɛ, löjik, kuilkan, thai̱kölöji̱, kɛnɛ thöci̱ölöji̱), min ŋi̱i̱cni̱ ciɛŋ raanä kɛnɛ ciɛŋ nath; kä kɛnɛ puɔrmal thaany (ce̱tkɛ, löjik, mɛthematikni̱, kɛnɛ thi̱o̱reti̱kal kɔmpi̱e̱e̱tɛr thaany), min ŋi̱i̱cni̱ thi̱buɔɔli̱ tin la̱thkɛ lät kɛ guuri̱ ŋuɔ̱tni̱kiɛn.
Ŋäc in pay tuɔɔk rɛy thaanyä ɛ mi̱ cua jakä räth ɛlɔ̱ŋ ɛ ta̱a̱ go̱o̱rä thayti̱thni̱ nɛy tëë cua bum ɛ gör ŋäcädiɛn kɛ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n kɛnɛ  nhökdiɛn kɛ riali̱ rikni̱kä. 
Rɛydɛ kärɔa, jɛn cua ta̱a̱ ŋäcä ŋɔaani̱ mi̱ bi̱ naath jakä ruac kamni̱kiɛn kɛl kɛɛli̱ kɛnɛ ta̱a̱ nyuaakä kɛɛl.
Cieŋni̱ min, cuɛ /thiɛl mi̱ ca la̱t kɛ ɣöö ba min la dääk kamni̱ ŋɔaaani̱ kulɛ ŋa̱c, tin kula thuɔ̱ɔ̱k rɛy dho̱o̱ri̱, kɛnɛ kɔ̱kiɛn kä caa  ŋa̱ckɛ rɛy dho̱o̱ri̱, ce̱tkɛ mai̱thölöji̱ kɛnɛ la̱t ŋuɔ̱tni̱ rɛy makämɛni̱.
Kɛn cua kalɛndɛr mi̱ cua ŋa̱c ka̱m raar min cu rɛydɛ tekɛ päth wälrɛw, kɛl ɛ tëkɛ ni̱n ti̱ jiɛndiɔ̱k, kɛnɛ ni̱n dhi̱e̱e̱c kɛ thuɔ̱k ruunä.
Kɛ jɛn luɔt ɛmɛ, jɛn cua cu lat i̱ wutni̱ ti̱ti̱ kɛ kɛn pi̱löthöpäri̱ tëë nhiam kä /ka̱nɛ ŋa̱c ɛlɔ̱ŋŋ, kɛnɛ ɣöö bä kɛ kɛn nɛy tin nhiam tëë cu dääk nyoth "ŋɔak tin ca cak" kɛnɛ "ta̱a̱ la̱tdiɛn."
Cu gua̱c, kɛ  mëë cua ɣɔ̱n ɛn ŋäc ŋɔaani̱ min ca jiek kä tin ca cak kɛ la̱tkä ti̱ cäät kɛ kɛ (la̱t kɛ tët kiɛ tɛknölöji̱, Gi̱ri̱k tɛknë) cua nɛn ɛ thanyti̱thni̱ ji̱ ki̱la̱thi̱kal ɛ cie ɣöö ɛ mi̱ gɔa kä de rɔ lot kä artithani̱ tin tekä löwɛr thöcɔl ki̱lɛth.
Kä thi̱o̱o̱r duŋ atɔmni̱ jɛn cua ka̱m raar ɛ pi̱löthöpäri̱ Ji̱ Gi̱ri̱k Leuci̱ppa̱th kɛnɛ gat duëlgɔ̱rädɛ ni̱ Dëmökri̱ta̱th.
Jɛn mi̱thɔd kiɛ ca̱p Thökratik mi̱ cie̱ ca gɔ̱a̱r piny ɛ Platö dialögueth kä ɛ mi̱thɔd dai̱lɛktik kɛ wuɔ̱c ɣai̱pöthëthi̱th: cua ɣai̱pöthëthëthni̱ ti̱ gɔw ni̱ kɛn jiek ɛ i̱thteadili̱ min nyooth  kä wooc tin nööŋɛ guɛl kiɛ thiɛl li̱e̱ŋ.
Thökrateth cuɛ ŋii̱c in dɔaŋ latjɔ̱ɔ̱r duŋ pi̱i̱dhik mëë cu latni̱ rɔdɛ kärɔa kɛnɛ ɣöö cu rɛydɛ kärɔa- thiɛl jɔ̱ɔ̱r. 
Arithtɔtle kɛ kɔrɛ cuɛ thi̱thtɛm prögra̱mme duŋ teleölöji̱kal pi̱löthöpi̱ cak: ja̱l kɛn gër ɛ cuɛ kɛ lat cie bɛ lua̱ŋdiɛn jakä thuɔ̱k min te thi̱n ni̱ wän rɛy ŋɔaani̱, kɛ min ba ŋa̱c kä ŋɔaani̱ kɛ ta̱a̱ kɛ ɣöö tekɛ i̱di̱ kɛn ŋɔak. 
Kä Thökratethni̱ bä cu kɛnɛ kuɔk thi̱n i̱ pi̱löthöpi̱ ba kɛ yi̱k ŋickɛ kɛ ɣöö läth thiecä lät i̱ ɛ min gɔa ɛlɔ̱ŋ kä duɔ̱ɔ̱p in dë guɔ̱ɔ̱r kɛ kui̱ teekä kä raan (ɛ ŋi̱i̱c Arithtɔtle cuɛ däkä rɛy ethikni̱ kɛnɛ rɛy pöli̱tikal pi̱löthöpi̱ ).
Mödɛl Ari̱thtarcuth cua lo̱k ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö jɛn cua ŋäth i̱ bɛ ya̱ri̱ ŋuɔ̱t nyin pii̱dhikä.
Jɔ̱ɔ̱n Pilöpöna̱th, ɛ raan Bai̱dhantain kä ɛ gɔ̱a̱r rɛy 500ni̱, cuɛ thie̱cni̱ ŋi̱cä Arithtɔtle nyin Pi̱dhikä,i̱ kɛ ti̱ muɔny muɔny .
Mëë jak Arithtɔtle ɣöö thie̱c  thiec lat kɛ gua̱th da̱ŋ ŋuaan min cɛ wä " ɛŋu" ba yi̱k loc kɛ dup ŋuan kɛ ɣöö ba ŋɔak kulɛ lat kɛ thanyti̱pi̱calli̱.
Duŋdɛ ɣöö, tëë ci̱ Ari̱thtɔtle kɛ gɔ̱a̱r piny cu kɛnɛ ti̱ ca bath rɛy Wɛthɛrɛn Yurɔp ɛ nëë, cua kɛl kärɔa min ca gɔ̱r ɛ Platö ɛ jɛn cua ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ ɔ, ɛ Timua̱a̱th, min cu Platö ruac thi̱n kärɔa, min la kɛl kä tuk lätni̱ kila̱thi̱kal min la nacural pi̱löthöpi̱, cuɛ mi̱ cu ro̱ŋ kɛ ɣöö ba kuɛn rɛy Middil Ɣɛji̱ ëë nhiamdiɛn.
Thai̱riakni̱ ti̱ ŋuan cua kɛ loc ɛ buɔ̱n mi̱ ce̱tkɛ Neothtoriani̱ kɛnɛ Mönöpai̱thatethni̱.
p. 465: "ni mëë cu ruac ëë caa lat kä duŋ ibn-Ɣai̱tam kɛnɛ nɛy kɔ̱kiɛn ben nhial kä cua mëë lat guut mediabal gua̱th ëë  ca gɔ̱a̱r tetni̱ tok kä cua rɛydɛ go̱r ɛ lɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba ŋa̱c ɛ ŋak Cuaram i̱ jɛn Ibn al-Ɣai̱tam ɛ ram mim ci mödɛn pi̱dhik jiek kɛ thuɔ̱k ɛ dë guic."
Abi̱cenna kanɔn cuɛ ŋic i̱ dɔ̱ŋɛ kɛl ëë kä tin di̱t tëë caa ka̱m raar rɛy mëdi̱thin kä kɛn da̱ŋ rɛw cukɛ tekɛ lua̱ŋ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy läätdä nyini̱ ɣɛkpi̱ri̱mɛntal medi̱thin, kɛ lätdiɛn kä ki̱li̱kal ti̱riali̱ kɛnɛ ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ kɛ ɣöö ba tin go̱o̱r kɛnkɛ ji̱ekdiɛn kulɛ thi̱a̱k.
Ɛ nyɔk bä, ki̱la̱thi̱kali̱ të ca gɔ̱r ɛ Ji̱ Gi̱ri̱k cua kɛ ka̱n kä thok Jalabni̱ kɛnɛ thok Ji̱ Gi̱ri̱k kä luɔcdiɛn kä thok Ji̱ Laatin, cua lat rɛy Ji̱ kuec caam Yurɔp ɛn ka̱th indi̱i̱t min ci thanytipik cop thi̱n.
Manuthkrip kɔpɛni̱ nyin Alɣadhɛn kä buɔkni̱ Optikni̱ bä cu ruacnikiɛn rɛy Yurɔp thi̱äŋ ɛ ŋot 1240, cie ti̱ ba nyothni̱ ta̱a̱diɛn rɛy Bitellö Perthpectiba.
Kä jɔc laatni̱ tëë wal kä ɛnciɛn cua nööŋi̱ ben Renaiththan rɛy runi̱ ti̱ kur 12th kɛnɛ cuɔ̱p  thänthëthith duŋ kathöli̱cidhi̱m kɛnɛ Arithtɔtleianidhi̱m ɛ cua cɔɔli̱ I̱thkölathti̱ci̱dhi̱m rɛy wɛthɛrɛn Yurɔp, min cu ben ɛ la ji̱o̱kgrapik cɛntɛr thaanyä mi̱ji̱di̱t. 
Ɛn mëë go̱o̱r mödɛlɛ kɛ kɔnrɛ cua cɔli̱ peri̱thpekti̱bi̱dhi̱m cuɛ te lät kɛnɛ ɣöö cua ŋi̱e̱e̱c ɛ arti̱thni̱ nyin Renai̱ththan.
Nɛmɛ cu di̱tdɛ tekä thi̱örɛm min jɛn cu orbi̱tal peri̱ötni̱ kiɛ gua̱th la kɛnɛ naŋ kɛn muɔ̱ni ̱ɛ cu di̱tni̱kɛn cie ta̱a̱ röbi̱ni̱kiɛn kɛ daär in kulɛ ja̱l, min cuɛ ji̱ek i̱ /cɛ bi̱ mat kɛ modɛl Ptölemi̱ kä.
Jɛn cuɛ ji̱ek i̱ jɛn buay kɛɛliw tokɛ rɔ gua̱a̱ kɛl kä ɛ duɔ̱ɔ̱r jɔcɛ nëë ɛ la gua̱a̱thkɛl mi̱ te jɔɔk kä gi̱laa̱th i̱thpere. 
Kepler /känɛ metapi̱thi̱kni̱ nyin Arithtɔtlelian lo̱k kɛnɛ ɣöö cuɛ lat ni̱ la̱tdɛ i̱ jɛn tëë go̱rä kɛ kui̱ i̱thpeeri̱ kɛn la̱tdiɛn kɛɛl.  
Gali̱leö cuɛ lät kɛ ŋaknɔmni̱ tëë bä kä Po̱pe kɛnɛ ɣöö cuɛ kɛ la̱th rɛy jɔw ɛ la mi̱ bi̱ li̱eŋdɛ thi̱ak rɛy la̱t "Ruac Kɛ kui̱ Thithtɛmä Kuäri̱ Rɛw Wecmuɔ̱ɔ̱n", min cu jɛ lo̱k ɛlɔ̱ŋ ɛn Rui̱c Rɛɛk. 
Dethkarteth cuɛ la̱thni̱ ŋii̱cdɛ kä cär nath kɛl kɛ̈ɛ̈li̱ ka̱ cuɛ ŋak i̱  ɛ mathematik ni̱ ɣöö ba ji̱o̱metiri̱ min dë ŋi̱e̱e̱c kɛ ɣöö ba ciɛŋ ŋɔaani̱ tin cakɛni̱kɛ kulɛ ŋa̱c.
Thaany ɛ ji̱di̱t ɛmɛ cua tok kɛ guäcdɛ kärɔa cie läärɛ i̱ " ŋuɔ̱t kä tin cakɛ ni̱kɛ."
Kɛ ta̱a̱ ëë ca lat kä te rɛy laatni̱ Pranci̱th Bakɔn, cuɛ laari̱ kɛn ŋɔakdial tin gööl kɛndiaal lätkɛ jɛn päärɛ rɛy ŋuɔ̱tni̱ diaal kä tin cakɛ ni̱kɛ, ɛ /thiɛl mi̱ rɛlrɔ mi̱ te thi̱n kiɛ min jakɛ kä të thi̱n rɛy ŋɔaani kɛ̈l kɛ̈ɛ̈l.
Rɛy Bakɔn wecmuɔ̱ɔ̱n, "kä thuɔ̱k kɛnɛ min go̱rɛ pa̱ny ɛn thaany ɛ ɣöö bɛ tëk ran rep kɛ ti̱ ji̱di̱ni̱ kä ro̱ŋ", kɛnɛ ɣöö cu jɛn ruac ɛ ca lat ɛ thanyti̱thi̱ni̱ lo̱k kɛ min ŋotkɛ guur kɛn nyin pi̱löthöpi̱kal kiɛ cär yi̱ëkä tin ca guic kɛ waŋ, mëë cu ŋäthi̱ min tɔt ŋun kɛnɛ kɛ kui̱ tɛthälɔaac ran i̱ caa mi̱ räth ɛlɔ̱ŋ " lieŋdiɛn tëkɛ lɔ̱ɔ̱l, pɛl mi̱ di̱i̱t, kiɛ cär ti̱ nööŋ kɛ gɔɔy".
Dɔ̱diɛn mi̱ gɔa kä cua ka̱mraar kä cuɛ thaany jakä ɣöö ba nhɔk ɛlɔ̱ŋ ɛ cuu nɛy tëë gɔ̱rkɛ jɛ ŋuan kɛ kui̱ nɔmɔ kä.
Pi̱löthöpäri̱ enlai̱gtenmɛn cukɛ kuany lɛ̈ŋ mi̱ ciɛk duŋ thanytipik kä nɛy tëë guur kɛn kɛ - Gali̱leö, Boyle, kɛnɛ Newtɔn pri̱nthi̱pali̱-cie  mi̱ bo̱o̱thkɛ kɛnɛ nyuɔ̱th lätdi̱ kɛ jɛn ŋäc ɛmɔ  kärɔa kɛ kui̱ kä tin ca cak kɛnɛ ŋuɔ̱tkiɛn mi̱ baab ni̱ tin jɔc pua̱nykiɛn kɛnɛ thöcial pie̱e̱li̱ tin gɔ̱rkɛ ɛnwalɛ.
Ɣume kɛnɛ Ji̱ I̱thkɔttic Enligi̱tɛnmɛn cäri̱ cukɛ duɔ̱ɔ̱r ka̱mraar mi la " thaany duŋ ran", mëë cua nɛy tëë lätdɛ liŋ kɛ ɣöö ca lɛ̈ŋ i̱ ɛ Ji̱ɛmi̱th Brurnett, Adam Perguthɔn, Jɔ̱ɔ̱n Millar kɛnɛ Wi̱lli̱öm Röbɛnthɔn, kɛn diaal cua tok kɛ thanytipik ŋi̱i̱cä i̱ raan cieŋ ɛ i̱di̱ rɛy gua̱th ëëwal kɛnɛ rɛy ciɛŋni̱kiɛn tëë kɔn kɛ ɣöö dë guäc mi̱ di̱i̱t la̱th thi̱n kɛ jiek kä min no̱o̱ŋ tuk kä ɣöö bi̱ ciaaŋ gua̱th ɛ thi̱a̱k kulɛ ben.  
Jɔ̱ɔ̱n Ɣerthcel kɛnɛ Willi̱öm Wewell kɛn cua thi̱thtemmatidhed methödölöji: kä cua ri̱e̱t thanyti̱thä in jɔk cak.
Gööli̱, Gregɔr Mendel cuɛ wargakdɛ nyoth, "Bertha̱chë uber plandhenɣaibri̱dɛn" ("ɣɛkperi̱mɛnni̱ kä Hai̱bridi̱dhëci̱n Jiɛn"), rɛy 1865, min cu ŋuɔ̱t bailöji̱kä tin calkɛ ka̱mraar, cu kɛnɛ ŋɔak ti̱ cu lät rɛy modɛn genɛtikni̱. 
Kä mëë cuɛ tuɔɔk kä cuɛ atɔm jakä ɣöö ba nyɔk kɛ la̱tni̱ rɛy thukä runä da̱ŋ wäl rɛy runi̱ ti̱ kur  19th: kɛ käm raar duŋ X-rɛyni̱ kɛnɛ ɣöö ba duɔ̱ɔ̱p in ba nyɔk ɛ jiek duŋ radi̱öɣakti̱bi̱ti̱.
Ɛ nyɔk bä, kɛ di̱t läätdä  tɛknölöji̱ innöbeci̱ön cua ja pɛ̈th ɛ ko̱o̱ri̱ kɛ jɛn rɛy runä mi kuɔ̱r ɛmɔ ɛ cuɛ böthni̱ no̱o̱ŋni̱ nyinä ja̱l (ja̱l ŋɔaani̱ kärɔ̱ kɛnɛ ri̱e̱th nhial), kɛnɛ tuk ICBMni̱ kɛ käm raar, nyin ko̱o̱ŋä nhial, kɛnɛ kööŋ kɛ ta̱th mäcni̱ di̱ëënyni̱.
Kɛ ji̱ek kämä raar kɔthmik maiki̱röwɛb bɛkrɔɔn radëëcin rɛy 1964 cuɛ bo̱th ni̱ lo̱k kä I̱thtëdi̱ I̱thtɛt thi̱o̱o̱r duŋ ɣɔaa kɛ ɣöörɛ kɛ ɣöö bɛ nhɔk ni̱ Bi̱k Baŋ thi̱o̱o̱r duŋ Jɔrji̱ Lemaitre.
Mëë cɛ tuɔɔk ɛn ɣöö ci̱ la̱t  thärki̱o̱tni̱ däk piny gua̱thdial kɛ kɔr thukä runi̱ ti̱ kur ti 20th kä cua mat kɛɛl kɛnɛ nyin kɔmnikëcin tha̱ti̱liayni amääni̱ cu rubulucin mi̱ te rɛydɛ kɛ lääri̱ tɛknölöji̱ ben kä cua guɔ̱ɔ̱r gi̱löbal i̱tɛrnɛt kɛ mubaal kɔmpi̱e̱e̱tɛr, amääni̱  i̱thma̱thpuɔɔnni̱ .
Babdiɛn ɛn natural kɛnɛ thöcial thaanyni̱ kɛɛ empi̱ri̱dial thaanyni̱, cie ŋäcdiɛn di̱tdɛ kä empi̱ri̱kal öbdhärbecin kɛnɛ ta̱a̱ thɛm kɛkɛ min ba kulɛ ŋa̱c i̱ ŋotdɛ lätdɛ  ri̱thääcni̱ kɔ̱kiɛn tin la̱tkɛ la̱t mi̱ ce̱tkɛ nɔmɔ.
Kɛ cäätdɛ, pi̱thi̱kal thaany cua rɛydɛ da̱a̱k kä Pi̱dhikni̱, kɛmi̱thi̱ti̱ri̱, athtrönömi̱, kɛnɛ thaany wecmuɔ̱ɔ̱n.
Ŋotdɛ, pi̱löthöpi̱kal peri̱thpɛktibni̱ kɔnja̱ŋcin, kɛnɛ pri̱thuppöthi̱cini̱, guicdɛ piny ni̱ ciaaŋ, cuɛ ŋot lotdɛ rɔ rɛy nacɛral thaany.
Cu määni̱ mɛthematickni̱, thi̱thtɛm thi̱o̱o̱r, kɛnɛ thi̱o̱reti̱kal kɔmpi̱e̱e̱tɛr thaany.
Kä puɔrmal thaany ɛ kɛn tin cu ŋii̱c di̱t thi̱n kɛnɛ jɛn lot ɛmɔ, cuɛ tekɛ ŋaknɔm te thi̱n min tëkɛ ŋuɔ̱t min thuɔ̱k mi̱ ca kam raar kɛ kui thaanyä.
Engi̱neeriŋ ni̱ kärɔa matdɛ ni̱ ŋii̱cni̱ ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ ti̱ pi̱e̱li̱ nyin engi̱neeriŋ, la ŋɔaani̱ ti̱ gööl ɛ tekä kɛl niɛ rɛy ŋi̱i̱cni̱ kä applai̱d mɛthematikni̱, thaany, kɛnɛ ŋɔak nyin appi̱li̱këcin. 
Jɛn cuɛ lot: Thɛɛr, kä gat mi̱ tɔt mi̱ pay dap luɔtdɛ ɛŋu?".
Latdɛ pay ben ɛmɛ kä cɛ nyooth ɛ ni̱ ɣöö kɛn tin ci ben rɛy thëm i̱ kɛɛ ka̱cni̱ nyin ɣɛkpi̱ri̱mɛn kiɛ mi ɛ öbdhärbëcin.
Nɛmɛ jɛn cua tha̱a̱ŋdɛ la̱t ɛ nëë rɛy öbdhärbëcin kiɛ rɛy guäc kɛ kui̱ ŋɔaani̱ tin ca cak kä tëë ci̱ tuɔɔk kä kɛ, duŋni̱ ɣöö bä rɛy ɣɛkpi̱ri̱mɛtëcin cua ɣɔ̱ɔ̱ni̱ la̱t ti̱ nyooth tin ca cak rɛy gua̱th in tiɛt kɛ thi̱n cie mi tekä tin gɔ̱rkɛ (rɛy öbdhärbëcin thaany, ce̱tkɛ ɛ athtrönömi̱ kiɛ jeölöji̱, cuɛ lari̱ öbdhärbëcin i̱ dɔ̱ŋ ba gua̱a̱ in gaŋkɛ ŋɔak thi̱n rɛy ɣɛkpi̱ri̱mɛnä  i̱ bɛ guäl).
Mi̱ ci̱ ɣɔ̱ɔ̱n ɣai̱pöthethidh ben ɛ la mi̱ te thuɔ̱k rɛydɛ, jɛn dɔ̱ŋ ba cu mat kiɛ naŋ rɛy läätdä kä thanyti̱pik thi̱o̱o̱ri̱, kä ɣöö ca luɔtdɛ nɛn, jɛn bɛ cu cuɔ̱ŋ-kärɔa ni̱ go̱lä ɛ la mi̱ pay ben kä pay cak kiɛ mi̱  ba ŋäc ta̱a̱kä tin tuɔɔk rɛy ŋɔaani̱ diaal tin caa cak. 
Rɛydɛ nɔmɔ, thi̱o̱o̱ri̱ tuɔɔk bendiɛn raar kä mi̱ päär ɛlɔ̱ŋ kɛɛ ca guɔk piny ɛ thaanyti̱pik mi̱ ci̱e ɣai̱pöthethedh.
Nɛmɛ kɛ ɣöö ba kulɛ jiek ɛ mi̱ caa ɣɛkpi̱ri̱mɛn ka̱m tiit, kɛ lat mi̱ thiɛlɛ mi̱ baa tɛ̱̈ɛ̱̈ rɛy ŋɔaani̱, kɛnɛ ɣöö rɛydɛ go̱o̱rɛ guäc mi̱ luɔckɛ kä tin bi̱ ben raar bi̱ kɛn pa̱a̱r bä ce̱tkɛ  guutdiɛn. 
I̱thtati̱thtikni̱, ɛ kaar kä mathematikni̱, dho̱o̱li̱ kɛnɛ lëy ŋɔaani̱, min bi̱ thanti̱thni̱ jakä ɣöö luäkɛ kɛ guäc gɔɔyädiɛn kɛnɛ ro̱ŋdiɛn kɛn bi̱ ben raar kä ɣɛkpi̱ri̱mɛntal.  
Jɛn dɔ̱ŋ cuɛ guäc kɛ anti̱-riali̱dhi̱m, kä guäc in ci̱ wä ni̱ gɔaa  kä thaany /cɛ tekä ɣöö mi̱ thuɔ̱k kɛ kui̱ kä ti̱ cuŋ kärɔ̱ kä ka̱n guic ce̱tdɛ cie elɛkti̱rɔni̱.
Tekɛ duël gɔ̱rä ti̱ gööl nyin cärä rɛydɛ ɛn pi̱löthöpi̱ min latni̱ ciɛŋ thaanyä.
Nɛmɛ jɛn derɛ tuɔɔk kɛ ɣöö kɛn nämbäri̱ tin ca lat ɛ thio̱o̱ri̱ tɔ̱tɔ̱ jakɛ i̱ thiɛlɛ kɛ guut, min kɛn ca bi̱lɛ ŋa̱c kä ti̱ tekɛ guut duäcdiɛn kɛ jiek kä ɣöö bɛ nyoth mi̱ ca la̱t kɛ deda̱ktib löjik kärɔa.
Kiti̱kal racinali̱dhi̱m ɛ cua gua̱c  mëë ca lat ɛ thaany rɛy 20th-thäncuëri̱, mëë ca lat kɛɛ nhiaam Ɣaɔthi̱ralian-Bri̱ti̱c pilöthöpi̱ Karl Pöpper. 
Pöpper cuɛ ben nhiaal kɛ wuɔ̱c beri̱piabili̱ti̱ kɛɛ palthi̱piabi̱li̱ti̱ cie jɛn lɔc thaanytipik thi̱o̱o̱ri̱ kɛnɛ wuɔ̱cdɛ kɛ inda̱kcin kɛɛ paithi̱pi̱këcin cie ca̱p kä empi̱ri̱kal methɔd.
Ruac dɔ̱diɛn, ini̱thtrumɛntalidhi̱m, guicɛ ni̱ la̱t thi̱o̱o̱ri̱ min cie ini̱thtrrumɛni̱ kɛ kui̱ latdä dɛ kɛnɛ ma̱rkä min bi̱ tuɔɔk.
Min te kɔɔr ini̱thtrumɛntali̱dhi̱ ɛ lätni empirili̱dhi̱m, kɛ mëë ca lar kɛ latjɔ̱ɔ̱r thi̱o̱o̱rä thantipikä mëë ci̱ wä gɔɔyä i̱ kä ɛŋu jɛn cɛ lar kɛ kui̱ nyinä obtherbabɛl kɛ ta̱a̱diɛn cuŋä kärɔ̱ i̱ ɛ thuɔ̱k.
Te paradi̱gi̱m mɔ kɛ thi̱e̱e̱cni̱ ti̱ cɛ da̱a̱k, tin go̱o̱rɛ, kɛnɛ ta̱a̱ in ba locni̱kɛ.
Jɛn in, min ca kuany ɛ paradi̱gi̱m in pay ben i̱ jɛn tëkä öbtherbɛciini̱ kiɛ ti̱ guickɛ, ɛ mi̱ cieŋ kɛn öbtherbɛciini̱ kɛn la̱t lo̱k kä bɛkgi̱rɔɔnä meë wal kä paradi̱gi̱m.
Min di̱tni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ ɛ dääk kam naci̱ral kɛnɛ thupernaci̱ral gua̱thni̱ tin tuɔɔk latdɛ thi̱n kɛnɛ ɣöö thaany duŋ methödölöji̱clli̱ kä jiɛn lat ŋɔaani̱ rɛydɛ kɛ kui̱ naci̱rali̱ kiɛ tin ca cak ɛ mi̱ ba gaŋ.
Jɛn in, thiɛlɛ thi̱o̱o̱r mi̱ ciɛɛ met ŋic kä guurɛ ŋɔak cie thaany kɛ nhökdɛ kɛ min ca lat ɛ pailli̱bi̱li̱dhi̱mɛ.
Ŋäc ŋɔaani̱ in pay ben kä thaany cɛ malɛ tuɔkɛ ɛn ɣöö bɛ cu gɛri̱ ŋɔak diaal rɛy kä min ŋäc kɔnɛ.
Ŋäc ŋɔaani̱ rɛy thaanyä la bëë ɛ määth kɛ tin liɛŋkɛ kä ci̱thethi̱th tin tuɔɔk rɛy ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ ti̱ gööl kä la̱tkɛ ɛ ri̱thääcni rɛy kari̱ thaanyä ti̱ gööl; jɛn ce̱tkɛ kɛ min go̱o̱ri̱ köt duɔ̱ɔ̱rä mi̱ läny yuɔ̱rɛ.
Pi̱löthöpär Barri̱ I̱thtruɔd cuɛ duɔ̱ɔ̱r mat thi̱n i̱, cieŋ min gɔaa kɛ kui̱ kä "ŋäc ŋɔaani̱" i̱ ɛ kööŋ, mi̱ bum jiekdɛ kɛnɛ ɣöö jakɛ ram min kui̱c thuɔ̱k i̱ bɛ thuɔ̱k jiek kɛ ta̱a̱dɛ rɛy go̱o̱rä ko̱o̱ŋä.
Nɛmɛ ɛlɔ̱ŋ kä jɛn in tekä mai̱körɔkɔpik pi̱e̱e̱li̱ thaanyä ti̱ ŋuan (c.d. thai̱kölöji̱, pi̱i̱dhi̱kal kɔthmölöji̱).
Ni̱kɛ rɛy gua̱th ëë cu mat nämbäri ̱pi̱ri̱ödi̱kali̱ tëë lät ŋa̱ckɛ pe̱kdiɛn rɔ̱ dhi̱t.
Cieŋni̱ mëë juɔri̱nali̱ni̱ cukɛ ŋa̱c ni̱ thuk ti̱ 39 kärɔ̱, cua indi̱dhɛd arti̱kɔ̱li̱ ti̱ 91 wi̱i̱kä kuɔ̱r ka̱m raar kɛ thok Liŋli̱ni̱. 
Thaany magdhi̱n min cie Thanyti̱th mi̱ Ji̱di̱t, Thaany & Bie, kɛnɛ Amrëi̱ka Thanytipik go̱o̱rɛ ɣöö kɛn ba tiit kɛ kui̱ kuëndiɛn ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ jak gua̱thni̱ tin di̱tɛ thi̱n moc kɛ nɔ̱n-tɛkni̱kal cie ri̱thääc, amääni̱ tin kɔ̱ŋ kä ŋa̱ckɛ i̱ ci̱ ŋɔak tuɔɔk thi̱n kɛnɛ rɛy ŋi̱i̱cni̱ tin ci̱ räth ɛlɔ̱ŋ 
Kɔmmerciali̱ kɔ̱kiɛn ti̱ ŋuan kɛ wɛyni̱diɛn, jɛn mi̱ la tuɔk ni̱ gɔaa kä ben bɛ ji̱ääk, dɔ̱ŋ derɛ pɛn rɛy kä ti̱ti̱.
Thanti̱thni̱ ti̱ ŋuan cukɛ ŋot rɛy lätni̱ gua̱thni̱ ti̱ gööl kä kuilkan ce̱tkɛ mi̱ cie akademia, inda̱thti̱ri̱,kuumɛ, kɛnɛ mat buni̱ tin lät ni̱ baaŋ.
Kɛ cäätdɛ, Ki̱rithti̱n Ladd (1847-1930 cuɛ rɔ lot kɛ ɣöö bɛ wä gɔ̱r ɛ Ph. D. prögi̱ra̱m cie "C. Ladd"; Ki̱ri̱thti̱n "Kitty" Ladd cuɛ tëë görkɛ thuk kɛndiaal rɛy 1882, duŋ ni̱ ɣöö cua ka̱m di̱grii̱dɛ kärɔa rɛy 1926, kɛ kɔr la̱tdɛ mëë cɛ rɛy aljɛbra duŋ löjikä rep kiɛ jaa di̱t (guic truth table), kɔlɔr bi̱jiin, kɛnɛ thai̱kölöji̱.
Rɛy thukä runi̱ ti̱ kur 20th, cuɛ tuɔɔk ɛn ɣöö ba män jakä lät kɛnɛ  wuɔ̱c ŋɔaani̱ tin la no̱o̱ŋ kɛɛ tɛktɛk kam wuutni̱ kɛnɛ män kä nɔmɔ ɛlɔ̱ŋ cuɛ män ti̱ ŋuan jakä ɣöö te thi̱n kä cukɛ ben la thanyti̱thi̱ni̱, duŋni̱ ɣöö cuɛ ŋot /ci̱kɛ päär rɛy pi̱e̱e̱li̱ tin gɔ̱rkɛ; kɛ tuk runi̱ ti̱ kur 21th cu bai̱löji̱ni̱ mään ti pay ben ŋuan ɛ läny kɛ  nuth,niɛ gua̱th ɛmɔ 80% ti̱ PhDni̱ rɛy pi̱i̱dhikni̱ cua kɛ ka̱m wuutni̱
Kä ben rɛy bunä cua lëp ɛni̱ raan, dɔ̱ŋ ba ŋɔak go̱r ti̱ bi̱ thi̱äŋ kä nyin thanyti̱pik kä ci̱ thuɔ̱k thi̱n, kiɛ dɔ̱ŋ ɛ luth mi̱ ca ŋun kɛ kuën.
Thaany puɔlɛthii̱dɛ mää täämɛ ruacɛ kɛ riali̱kä rikni̱ tin di̱t min bi̱ näci̱ral thaanyni̱ te thi̱n.
Kä cäät calä mi̱ cu ko̱k ɛlɔ̱ŋ kä rɛydɛ te Great Wall duŋ Chai̱na, mëë cu thuɔ̱k kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur ti̱i̱ bathdɔɔri rɛw kɛ luäk mi̱ ji̱ëk wi̱c mi̱ cua ŋun ɛ dai̱nathi̱ni̱ ti̱ gööl, kä cu määni̱ Grand Kanal mi̱ ca la̱t Kiir Yangtdhe, ɛ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kä cua tok ɛ kuurr mi̱ ci̱ thuɔ̱k kä ɣai̱draulik ɛ Thuncu Ao 7th runti̱.
Riali̱kä dɛ, mëë cua la̱t ɛ kuumɛ wec, ta̱a̱ kɛɛl kiɛ mat tetni, kiɛ bun kɔ̱kiɛn, cua kuak ti̱ ŋuan kä ro̱ŋ thöp.
Kä kuak tin cua ŋun ɛ kumɛ no̱o̱ŋɛ tha̱a̱ŋkiɛn rɛy i̱thda̱thi̱ti̱ri̱ni̱ tin di̱t, kɛnɛ ri̱thäädɛ cuɛ rɛy thöcial thaan kɛnɛ nyin yumani̱ti̱ni̱ kiɛ ŋi̱i̱cni̱ ciɛŋni̱ raanä.
Ŋɔak til ŋuan de kɛ lät kɛ gurkä min ca kuëŋ nhiam ɛ thaany cie min bo̱o̱th bunä nyi̱e̱e̱ri̱- gɔ̱a̱ri̱, cu kɛnɛ nɛy ti̱ cua tin ŋäth kuthkɛ duɔ̱c dual,pöthmöderni̱i̱th thɔbjekti̱bidhi̱m, kɛnɛ dual kɛ min dë nhɔk kɛ kui̱ lätni̱.
Ɛn ɣɛkpi̱ri̱mɛn ɛ la̱t go̱o̱rä ŋäcä kɛ duɔ̱ɔ̱p luäkä kiɛ la ca̱a̱tdɛ kɛ jiek kä min kueckɛ kiɛ ɣaipöthedhi̱th. 
Ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ ba lat i̱ mat jɛ kä ɣɔ̱ɔ̱ni̱ kɛ na̱ŋ makni̱kɛ kä  bɛgaat duëlgɔ̱rä luäk kɛ ŋɔcdiɛn kɛrɔ̱ thi̱n ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ nhök ŋɔaani̱ tin gɔ̱a̱r kɛn kɛ, cie ja̱ny rɛy ki̱lɛ̈ɛ̈th kɛɛ thaakni̱ ti̱ ŋuan.
Ɣɛkpi̱ri̱mɛn la̱tdɛ min di̱t ɛlɔ̱ŋ te ga̱ŋ thi̱n, min ca la̱th kɛ ɣöö bɛ min de rɔ gɛr kä bariabuɔli̱ jakä kuiy mi dɔ̱ŋ kä läny ga̱ŋ bariabolä mi̱ cuŋ kärɔa.
Ri̱thääci̱ɛri̱ bä lätkɛn ɣɔ̱ɔ̱ni̱ ɣɛkpi̱ri̱mɛnteci̱ön ŋi̱i̱cni̱ tin te thi̱n kiɛ ɣai̱pöthethidh tin pay ben kɛ ɣöriɛn kiɛ jakdiɛn kä ka̱a̱cni̱.
Mi̱ caa ɣɛkpi̱ri̱mɛn la̱tni̱ kuurä kɛɛ tiit, min bi̱ ben raar kä ɣai̱pöthedhith ni̱ ciaaŋ bɛ ɣɔɔr kiɛ bɛ nyoth i̱ /ci̱ɛɛ thuɔ̱k.
Rɛy mëdithin kɛnɛ thöcial thaanyni̱, kä ɣɛkpi̱ri̱mɛntal ri̱thääc tekɛ dääk mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy ŋi̱i̱cni̱kiɛn.
Ɛ rɛy ŋi̱i̱cä mi̱ te kɛɛl la tuɔɔkɛ bi̱ di̱tni̱ ɣöö /ca ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ loc kä ti̱ ŋuaan,duŋni̱ ɣöö ŋi̱i̱cni̱ gööli̱ dɔ̱ŋ dë kɛ mat rɛy thi̱thtɛmatik kɛl kɛ nyɔak guäcdiɛn kɛnɛ meta-anali̱thi̱th.
Dɔ̱ŋ kɔnɛ rɛy duɔ̱p ɛmɛ jäny duɔ̱ɔ̱rä kɛ gua̱a̱th mi̱ bäär kä kɛ jɔakdɛ ba thuɔ̱k mi̱ te päl lɔaac piny thi̱n kä ɛ määth bɛ cu copni̱ kä guutdɛ mi̱ ci̱ tin lɛpkɛ jɔɔc; niɛ gua̱a̱ mɔ te rɛy latjɔ̱ɔ̱rä kä mi̱ canɛ te jinädan bi̱ thuɔ̱k jɔɔc min  wooc /thiɛl matdä kɛnɛ raili̱ kɛ tin diɛwkɛ.
Rɛy la̱t ɛ bɛc ɛmɛ kɛ ɣöö ba kulɛ jak wä gɔɔyä, kä raan kärɔa /cɛ bi̱ pa̱l ruëëc i̱ jɛn ni̱ ciaaŋ bɛ lät kɛ tin caa la̱tdɛ kiɛ tin liŋɛ - rɛy "ciɛŋni̱ ti̱ ji̱äk" kɛnɛ ɣöö bɛ te "kɔ̱a̱clɔaac" - kä kɛɛ jɔakdɛ bɛ cu tekɛ tiit rɛy duɔ̱p in lätdɛ  ɣai̱pöthedhedh.
Bakɔn cuɛ go̱ri̱ ca̱p mi̱ rie̱tni̱ la̱t kä ɣöö ba ɣɔbdhärbëcini̱ , kiɛ ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ a luɔc kiɛ locni̱diɛn.
Kɛ cäätdɛ, Galileö Gali̱li̱e (1564-16420) cuɛ thaak thɛm pa̱ny ɛ puc kä cuɛ ɣɛpi̱ri̱mɛn kɛ ɣöö thäämni̱ cuɔ̱ŋ ɛ thiw kä cuɛ kɛ gok kɛ ta̱a̱ ram mi̱ ci̱ riŋ ɛlɔ̱ŋ mi̱ cɛ wä lɔ̱ŋɛ bɛ cu tɛɛth.  
Rɛy tha̱a̱ŋ kä tin ŋi̱e̱e̱ckɛ (c.d., thai̱kölöji̱ kiɛ thaany ti̱athɛkä), ɛ 'ɣɛkpi̱ri̱mɛn mi̱thuɔ̱k' mi̱ la ca̱p  go̱r ŋäcä ciɛŋni̱ min bi̱ rɛy tekɛ ŋɔak da̱ŋ rɛw.  
Ɛ cäätdɛ mi̱ gɔa dɔ̱ŋ derɛ la ɣɔ̱n waal.
Kä min ben raar rɛy ŋɔaani̱ tin ca liɔm kɛ rëpdiɛn ni̱ ciaaŋ la tuɔkɛ kä thɛrkä la̱tdiɛn, kiɛ dɔ̱ŋ ba kɛl jie̱k cɛ nööŋni̱ ta̱a̱ kɔ̱kiɛni̱ ti̱n caa li̱a̱a̱p, jɛn ba cu woc kɛ ɣöö cɛ ben kɛ ben mi̱ dɔ̱ŋ rɛy ɣɛkpi̱ri̱mɛnä ɛ la mi̱ ji̱äk (tha̱a̱ŋ ka̱a̱thni̱kɛ rɛy la̱tdiɛn ɛ ɣɔ̱ɔ̱n kɛ kɛ dɔ̱ŋ ca naŋ kä ti̱ kɔ̱kiɛn kä tha̱mpɔ̱l ɛmɔ).
Ɛn nɛgɛtip kɔnti̱röl la cua̱ bëë raar ɛ la nɛgɛtip kiɛ mi̱ kac.
Ni ciaaŋ ɛlɔ̱ŋ kä ba̱li̱öm duŋ nɛgɛtip kɔnti̱röl la ciɛŋ kɛ jɛ cie ɛ "bɛkgi̱rɔɔn" Ba̱li̱öm kä ŋotkɛ min bi̱ ben raar kä ca ɣɔ̱n tha̱mpɔ̱lä.
Dho̱o̱li̱ duëlgɔ̱rä la muɔc kɛ tha̱mpuɔli̱ ti̱ lawlaw kä te rɛydiɛn kɛ ti̱ kueckɛ (ka̱m kɛ dho̱o̱li̱) kɛɛ nyin pöröti̱e̱n.
Dho̱o̱li̱ ba puɔ̱thɛtip kɔnti̱röl tha̱mpuɔ̱l la̱t gööli min tekɛ pöröti̱e̱ni̱ i̱thtandar ti̱ ŋuan kɛ ɣöö cu li̱a̱a̱p. 
Kä ɛthëy jɛn ɛthëy mi̱ti̱r mi̱ thɛm kɛ bi̱ɛɛl min bi̱ i̱thpekti̱röpötömi̱ti̱r pek pörötinä kulɛ thɛm kɛ ŋi̱e̱cdɛ biɛɛl ti̱ gööt kä ci̱ ben raar kɛ ɣöö ca pöröti̱n möli̱ki̱öli̱ li̱a̱a̱p kɛnɛ möli̱ki̱öl duŋ dayä .
Rɛy kä nɛmɛ, ɛn ɣɛkpi̱ri̱mɛn ba go̱ri̱ tuɔk kɛ ɣöö ba bun tha̱mpuɔ̱ɔ̱li̱ rɛw kiɛ diɔ̱k ɛ wä nhiam la̱t ti̱ cie päärkɛ ɛ yit ɛlɔ̱ŋ pa̱ny kä ta̱a̱diɛn, min lot ni̱ ɣöö ta̱a̱ thëm rɛy ɣɔ̱ɔ̱ni̱diɛn i̱ bɛ kulɛ ca̱a̱t kiɛ wä kɛɛl kä bun tha̱mpuɔ̱li̱ tɔ̱tɔ̱ kɛ kui̱ kä ɣöö min ba liŋ baa kɛlɔ mi̱ ɛn min caa la̱th mi̱ cäätdɛ kä kɛndiaal.
Mi̱ ci̱ kɛl rɛy buni̱ tɔ̱tɔ̱ ben cie min görkɛ, tin caa ɣɔ̱ɔ̱n kä ɣɛkpi̱ri̱mɛntɛr ba cua laari̱ ci̱kɛ ca̱a̱t ɛ ni̱ mi̱ tëkɛ kɛl mi̱ go̱o̱r ɣöö bɛ bariabɔl woc. 
Nɛmɛ bɛ kulɛ nyoth i̱ meë tëkɛ mi cɛ gɛr kä ta̱a̱ in caa thɛmɛ kiɛ yopɛ ɛ la̱a̱t kɛnɛ ɣöö /ca ŋäcdɛ bi̱ ka̱n kä ta̱a̱ min ca thɛmɛ.
Kɛn ɣaii̱poöthetheth ŋuɔ̱n kɛɛ luɔ̱ɔ̱tni̱ ti̱ ba kulɛ lat mi̱ ci̱ rɔ la̱t, kiɛ markɛ min bi̱ ber raar rɛy laätdä.
Kä ɣai̱pöthethith mi̱ baŋ /thiɛlɛ mi̱ lat kɛ kuidɛ kiɛ bi̱ dë luä ma̱rɛ kä min ci̱ rɔ la̱t mi̱ bi̱ rɛydɛ tekɛ luɔt kɛ ɣöö ba ŋäcdɛ kulɛ go̱rɛ kɛ gua̱a̱ dɛ.
Mëë la̱t kä de rɔ lot, cu kɛnɛ ɣɔ̱n ruuli̱diɛn kɛ datani̱ kɛ kui thi̱thtɛmä rɛy duɔ̱p mi̱ ce̱tkɛ nɔ kä matkɛn ba̱riabɔli̱ diaal kɛ kui̱ kä ɣöö de kɛ ji̱ekdiɛn, kɛnɛ gua̱th in cɛ gɛr rɛy tha̱a̱ŋ ba̱riabɔli̱ kä tit la ŋot ni̱ ta̱a̱diɛn kɛ ɣöö bä ba̱riali̱ kɔ̱kiɛn bi̱ jɔcdiɛn cua̱ mi̱ thia̱k thia̱k.
Ni̱ ciaaŋ, duŋdɛ ɣöö, tëë kɛ ti̱ cäät kam tha̱a̱ŋ ba̱riabɔli̱, min la yuth gɔɔy piny kɛn nɛci̱ral ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ kä jɛnɛ wä ta̱a̱dɛ kɛɛl kɛ guutdɛ rɛy gua̱th in la̱tkɛ kɔnti̱rölled ɣɛkpi̱ri̱mɛn.
Kɛ cäätdɛ, ɛ rɛy athitironomi̱ jɛn cuɛ jɔɔc i̱ cɛ rɔ lot, mi̱ thëm ɣai̱pöthethi̱th " Kuɛli̱ kɛ puɔ̱ɔ̱r ti̱ ci̱ piɛɛny kä ɣai̱di̱röji̱n", kä tukdɛ  kɛ puɔ̱ɔ̱t tin di̱t nyin ɣaidi̱röji̱n. kɛnɛ kɔr la̱tdɛ kä ɣɛkpi̱rimɛn kɛ ɣöö bɛ lip derɛ jääny kɛ run ti̱ bi̱lli̱öni̱ kɛ bendɛ ɛ la kuɛl.
Min lotdɛ, pi̱e̱e̱l duŋ ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ kɛn kɛ tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ ba nɛn cie tekɛ ti̱ kɔ̱ŋ go̱lä kä dë ŋäth mi̱ länyɛ laboratöri̱ ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱.
Rɛy gua̱thni̱ ti̱ti̱ni̱, ŋi̱i̱cni̱ obdherbecinal tekɛ kɛɛ ba̱li̱öm kɛ ɣöö kɛn ni̱ ciaaŋ laar kɛnɛ i̱ ɣai̱pöthethɛthi̱th dɔ̱ŋ bɛ thëm kɛ randɔmidhed ɣɛkpri̱meni̱ kiɛ kɛ ruuli̱ data ti̱ ji̱di̱tni̱.
Ɛ matkɛ nɛmɛ thi̱n, ŋi̱i̱cni̱ obdherbecinal (c.d., rɛy bai̱löji̱kal kiɛ thöcial thi̱thtɛmni̱) ni ciaaŋ la tëkɛ ba̱riabɔli̱ kä bi̱ buɔ̱m ɛn ɣöö ti̱ ta̱a̱ luäŋ kɛɛ lat kiɛ kɛ kɔnti̱röl.
Ɛ thiɛlɛ i̱thtathti̱thti̱kal mödɛl min nyuuth ŋɔaani̱ kɛɛ randɔmi̱dhëcin, kä mi̱ ca die̱l guäc kɛ i̱thtathti̱thti̱kal bi̱ la̱tdɛ cu di̱t kä tha̱bjektip mödɛl.
Kɛ cätdɛ,  kɛ ŋi̱i̱c epi̱demiölöji̱kal kä kɔlöm ka̱nthɛr la cua̱ tuɔkɛ ɛn ɣöö nyothɛ jɛ i̱ tëkɛ mi̱ ji̱ek kɛ ta̱a̱ kɛɛl kɛ na̱ŋ brökköli̱, niɛ gua̱a mɔ bi̱ ɣɛkpri̱ri̱mɛni̱ ɛ cu ji̱ek i̱ thiɛlɛ mi jiëkɛ kä jɛ.
Kɛ ɣɔ̱ndɛ kɛɛ ɛni̱ randɔmidhed, tha̱a̱ŋ dääkädiɛn bëë kä miin, kä mi̱ ca jɛn, bɛ cua̱ ɣöö ɛn randɔmi̱dhëcin bɛ cu lari̱ bun ɣɛkpi̱ri̱mɛnta tekɛ kɛɛ miin ba̱liöm mi̱ thi̱ääk, kɛ kui̱ thänti̱ral li̱mit theorɛmä  kɛnɛ  inekuɔ̱li̱ti̱ Markɔbä.
Kɛ lo̱k kä tɔ̱tɔ̱ tin no̱o̱ŋ ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ bi̱kɛ kɛ gɔɔy, pi̱thi̱ciaani̱ cukɛ ɣɔ̱ɔ̱n thɛm rɛy mëdikal la̱t- läär kɛ kui̱ Muktäp Ti̱tdä Mi̱thni̱ kɛnɛ Wal rɛy U.S.   ba duɔ̱ɔ̱r nhɔk - kɛ ta̱a̱dɛ kɛnɛ ɣöö mi̱ cuŋɛ ɛ la jɛn kɛ min ba nyoth ɛ randɔmidhe.
Jɛn bä kɛ baabdɛ /ciɛɛ ethikal ( kɛnɛ ɣöö ni̱ ciaaŋ /cɛ te kä ŋut) kɛ la̱t  rɔndɔmi̱dhed ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ kä mi̱ gɛrɛ duŋ tha̱bi̱thtandar kiɛ mi̱ la̱t ɛ ji̱äk, ce̱tkɛ arthenik ɛ no̱o̱ŋɛ kä /ci̱ jiɛn jiic ran kɛ yäri̱ puɔlä pua̱a̱ny.
Ɛn labɛratöri̱ pi̱i̱dhi̱kä dɔ̱ŋ bɛ tekɛ nyin athëlɛrɛtɔr kiɛ Ba̱ki̱öm camber, niɛ gua̱a̱ mɔ ɛn mɛtalluri laböratöri̱ bɛ tekɛ appɛrɛta̱th kɛ ji̱o̱o̱m kiɛ thi̱i̱y mɛtali̱ kiɛ kɛ kui̱ thëm bumädiɛn.ɛ
Thayti̱thni̱ rɛy pi̱e̱li̱ kɔ̱kiɛn bɛ ŋot lätkɛ laböratöri̱ni̱ kɔ̱kiɛn ti̱ gööl. 
Cieŋni̱ min ca go̱ri̱ ba mi̱ ŋa̱thkɛ ɛn lab cie ɛ gua̱a̱ mi̱ dë gaŋ kɛ kui̱ ŋi̱e̱e̱cni̱, ɛn ri̱et "laboratöri̱ " jɛn bä ci̱ la̱tdɛ rɔ rep ɛlɔ̱ŋ rɛy gua̱thni̱ la̱t ce̱tkɛ mi̱ cie Libiŋ Labni̱, Pab Labni̱, kiɛ Ɣakeri̱thpëëthni̱, min bi̱ naath röm thi̱n kɛ kui̱ la̱t riali̱k rikni̱ nath i̱kä kiɛ la̱t prötötaap, ta̱a̱ la̱t kɛɛl kiɛ nyuak ŋuakni̱ kɛɛl ɛ päär.  
Laböratöri̱ ɛmɛ cua cak meë cu Pai̱göra̱th ɛ la̱th lät ɣɛkpi̱ri̱mɛn min ɣɔ̱nɛ kɛ lieŋ ji̱öthni̱ kɛnɛ tho̱tni̱ ciɛyni̱.  
Kä laböratöri̱ duŋ alkɛmi̱kali̱ mëë te piny muɔ̱ɔ̱n ni̱kɛ rɛy runi̱ ti̱ kur 16 cua kulɛ ben ŋa̱c rɛy runä 2002.
Laböratöri̱ ɣadhatni̱ dɔ̱ŋ bi̱ lueŋ te thi̱n ce̱tkɛ; diɛy jua̱thni̱; tin ma̱r, kiɛ nyin radiöɣɛktipni; maciini̱ ti̱ jäl; jɛn bä tekɛ leth mi̱ di̱i̱t; rëtni; magnɛtikni̱ pi̱e̱li̱ ti̱ buɔ̱m buɔ̱m kiɛ dɛy bɔlttɛcni̱ ti̱ di̱t ɛlɔ̱ŋ.
Kä Ɣɔki̱pɛci̱nal Thäpɛti̱ kɛnɛ Hääli̱th Ɛdmini̱thti̱rëci̱ön (OSHA) rɛy Yunit I̱thtëti̱th,  ŋic kɛn ciɛŋ laboratöri̱ tin rɛlrɔ̱ gua̱th ɛ lätdɛ, tëkɛ guir mi̱ te cuŋä ɛ ɣɔkpɛcinal kɛ kui̱ kɛmikali̱ diaal tin jiäk kä bëë raaar rɛy laboratöri̱ni̱ kɛ ɣöö ba kɛ yik tit ɛ gɔa.  
Rɛy kä ɣöö ba Ca̱r Kemi̱kal Ɣai̱gi̱i̱nä mi̱ lot rɔ kulɛ jiek kɛ kui̱ bi̱dhɛnɛthä min la̱tkɛ kiɛ laböratöri̱, jɛn derɛ wä kä thiɛl mi̱ käpɛ cuɔ̱ŋ mi̱ ŋa̱ckɛ tin go̱o̱r i̱thtandard kɛ, ba yi̱k di̱e̱l guäc ɛn thi̱ko̱rɛti̱ dɛ , ciaaŋ puɔl pua̱a̱ny kɛnɛ tin ba lät lät kɛ rɛy dhɔɔr ɛmɔ kɛnɛ ɣöö ba lueŋdɛ kɔn go̱r.
Ɛ nyɔk bä, buɔ̱n in diɔ̱kdiɛn bɛ guäcdɛ yi̱k la̱th thi̱n kɛ ŋunɛ kɛ min bɛ nööŋ "guääc raar" min ŋun guäc mi̱ ji̱di̱t rɛy ciëŋ kɛnɛ rik tin dɔ̱ŋ bi̱ tuɔɔk kä kuekɛ kiɛ kɛ dhötdiɛn i̱ mi̱ la tuɔɔk ni̱ ciaaŋ.
Ŋii̱cdɛ la bɛcɛ kä tin ŋot la̱tkɛ go̱o̱rɛ ɣöö ba yi̱k ka̱m tiit rɛy gua̱thni̱ laböratöri̱kä .  
Kɛ cätdɛ, buɔ̱n rithääcä kɛl dɔ̱ŋ bi̱ kɛn gua̱th mi̱ bi̱kɛ wä thi̱n kɛ la̱t ri̱thääcä kɛ ŋi̱i̱cdiɛn mi̱ ca guir mi̱ nhɔk kɛnɛ kärɔ̱ rɛy ca̱ŋ kɛl kä juɔk, duŋni ɣöö bunkɔ̱kiɛn ba la̱tni̱   pröjek bunä min ca ŋun.
Ɛn Lökɛtɔr ɛ ram ca la̱th kä Laboratöri̱ kä te wi̱i̱ nath ɛ ŋäcɛ gua̱a̱th min te ɛni̱ raan rɛy Laboratöri̱ thi̱n, mi nyothkɛ ɛ thi̱gnal dubuurä in ca la̱th pua̱a̱nynikiɛn kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ .
Rɛy ŋii̱cni̱ enthhögga̱pikä, kɛl in ca jiek kä kɛ, kamni̱kiɛn kɛn la̱a̱t, kilɛth kärɔardɛ (ji̱ ri̱thaäcni̱, bööthkiɛn...) tekɛ di̱gi̱ri̱ni̱ ti̱ gööl ti̱ caa ka̱mkɛ, min guɛl kä laboratöri̱.
Mi̱ guickɛ tin gööl kä nyuaak kɛn kɛ kamni̱kiɛn kɛn ji̱ mukta̱a̱p, de kɔnɛ ŋa̱c kɛn gua̱a̱thkiɛn tin kääp kɛ rɛy bunä nɔmɔ.
Bä kɛ min bɛ nööŋ kiɛ bi̱ ben raar thi̱n ɛn ta̱a̱ bo̱o̱thä ɛ min ba liŋ kä Lökɛtɔr kɛ ɣöö la ji̱ëk laat ti̱ ŋuan kä jɛ, ti̱ lat ji̱ mukta̱a̱p kɛnɛ cuŋkiɛn.
Guir Bo̱o̱thä nath jɛn bä wä kɛ kɛɛl kɛ tom cäri̱ kä tɛknölöji̱ni̱ .  
Kä cäätdɛ, ɛn luur nath la ba̱cɛ ɛ guic tëkɛ luɔt, cei jɛn luäkɛ la̱a̱t mukta̱a̱p kɛ jäkni̱diɛn rɛy la̱t kɛ cäŋ kɛɛliw.
Mi̱ ci̱ ji̱ mukta̱a̱p tekɛ juey ɛ jɛn in bi̱ ŋɔak gɛr ɛ maäth ni̱ lätkiɛn, guuri̱ ŋuɔ̱tni̱, luth, mi̱ kääthrɔ kɛnɛ ta̱a̱ bo̱o̱th in wän, kɛnɛ ɛ ku wä wɔ̱.
Nyin piɛny, ɛ mi̱ ŋa̱c kɛ i̱ rɛydɛ di̱tɛ, kɛn nyin ɣɔa, tin jɔc, ŋɔaani̱ wecmuɔ̱ɔ̱n kiɛ ɣɔw.
Cieŋni min raan ɛ cuɔ̱ɔ̱ŋ kä nyin wecmuɔ̱ɔ̱n, lät ran ni̱ ciaaŋ kɛ ti̱ moc kɛ dääk go̱lä kɛnɛ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n tin kɔ̱kiɛn kä tuɔɔk kiɛ lät rɔ̱ diɛn.
Kä min dë ŋa̱c kɛ kui̱ nyinä wecmuɔɔ̱n kɛɛliw, kä ɣɔw in jɔc, ɛ kɛl kä ti̱ ŋuan ti̱ ci̱ rep ɛlɔ̱ŋ kɛ ëë te thi̱n ni̱ tukä; jɛn cua tok kɛɛ tëë ciɛ lat ɛn ca̱k wecmuɔ̱ɔ̱n ɛ pi̱löthöpäri̱ pre-Thökratik (cieŋ ni̱ min ɣɔw ɛmɛ tëkɛ dai̱na̱mik dai̱mäncin  kiɛ ti̱ ŋuan kä gɛ̈r kɛ rɔ̱  ɛ kɔr, cei̱ kɛ kui Ɣi̱rɛkli̱ta̱th), kɛnɛ ɣöö të thi̱n ni̱ ciaaŋ cie yio̱w tëë ca jiek ni̱ mëë.
Duŋdɛ ɣöö, guäc in lot rɔ kɛɛ nyin ɣɔaa, thi̱ääkɛ kɛ kɛl in ca lat ɛ prethökratik, mëë ci̱ ben nhial nyɔk rɛy gua̱th ɛ kɛl ɛ, cuɛ ce̱tkɛ guurɛ ni̱ Ca̱rlɛth Darwin.
Jɛn ɛ mi̱ naŋ luɔtdɛ rɔ kä "näci̱ral enba̱rɔnmɛnt" kiɛ dɔar mi̱ yur- lei̱ dɔar, pääm, ruɔ̱p, kɛnɛ baab kä tin kɔ̱kiɛn kä kuec kɛɛ raan kä känɛ met rët kɛ rɛydiɛn, kiɛ tin ci̱ li̱w kɛ pɛ̈th ɛ cieŋ min ci̱ raan rët kɛ gëëkdiɛn.
Kɛn ki̱laimatikni̱ rɛw tin cua  ciɛŋkiɛn ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kɛ kɛn pölar rijiini̱ rɛw tin di̱t pa̱ny, rɛw tin thi̱ääk lëth dhuuni̱kiɛn, kä min go̱li̱ ekuatörial tröpikal ɛ wä kä tha̱btröpikal ri̱jin.
Kä min ci̱ duɔth teni̱ kɔ̱nti̱nɛtni̱ kɛnɛ dhuɔ̱ɔ̱li̱, kɛ mun mi̱ di̱i̱t kä gua̱a̱ ciaaŋä rɛy Nɔthɛrɛn Ɣemi̱thpi̱e̱e̱r.
Kä rɛydɛ cuɛ ŋot lätdä,kɛ lɛyɛr mi̱ dho̱k duŋ pla̱thtik mɛntɛl kɛnɛ ayi̱rɔn-mi̱ ca thiääŋ kɛ kɔɔr min la no̱o̱ŋ magnɛtik pi̱e̱l. 
Ga̱k päämni̱ gua̱a̱ kɛɛl cua mëë nhiamdiɛn ëë ca pälɛ nɛn kɛ cuär piɛny kɛrɔ kiɛ tunh dɛ wi̱i̱ pa̱a̱m dɔ̱diɛn.
Jɔam tin wä raar kɛnɛ lät bulkɛni̱ nööŋ kɛn pri̱mordial ati̱mɔthpi̱e̱e̱r.
Tuk kɔ̱nti̱nɛtni̱, cu kɛn rɔ da̱a̱k kä cua rɔ̱ nyɔk kɛ ma̱t ɛ la piny Wecmuɔ̱ɔ̱n kä thurɛdiɛn cuɛ gɛ̈r kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur ti̱ mi̱lliöni̱, mëë ci̱kɛ kɔn te kɛɛl cukɛ ben ɛ la thubpärkɔntinɛt.
Rɛy runi̱ kä Neoproterodhiok era, jiɔm mi̱ kɔ̱c cɛ kui̱c in di̱tni̱ jɛn Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kum ɛ dur rɛy glacieri̱ kɛnɛ aci̱ ci̱i̱tni̱.
Kä riaw ŋɔaani̱ min di̱t ɛ jɔak cuɛ tuɔɔk rɛy runi 66 milli̱ön tëë ci̱ wä, mëë ɛ röm pääm tëë ci̱ pɛ̈ɛ̈n cua jɛn no̱o̱ŋ riaw kɛ na̱n-abian dai̱na̱thɔri̱ kɛnɛ repi̱taali̱ ti̱ di̱t kɔ̱kiɛn, duŋni̱ ɣöö cu kääni̱ lei̱ tin tiɛtni̱ ce̱tkɛ lei̱ tin luɛthkɛ.
Kä guuri̱ kɛ tuk benä te̱e̱kä ran, kɛnɛ cuɔ̱p puɔ̱r ka̱a̱kini̱ kɛ ciɛŋ nath tin kɔ̱kiɛn kä cua ya̱ri̱ Wecmuɔ̱ɔ̱n ɛlɔ̱ŋ mi̱ läny tëk ëëwal kä ci̱ kɔn te thi̱n, cuɛ kɛ ya̱r ɛ baabɛ nyin ɣɔaa kɛnɛ ta̱a̱ pua̱a̱nyni̱ organi̱dhimni̱ kɔ̱kiɛn ɛ paär bä cie ya̱ri̱ jɔamni̱ rɛy ɣɔaa kɛɛliw..
Kɛn thi̱n lɛyɛri̱ nyin gäthä tin kuɔ̱m kɛ Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ɛ rɔmkɛ gua̱thni̱kiɛn ɛ gi̱ra̱bɛti̱.
Kä ödhɔn lɛyɛr tëkɛ luäŋ mi̱ dii̱t kɛ min la naŋɛ tha̱a̱ŋ kä alti̱rabai̱lɛt (UV) radiacinni̱ tin la cup ni̱ piny.
Terrɛthti̱rial jiɔmdɛ la bëë ɛlɔ̱ŋ ni̱ pinyi̱ tha̱a̱ŋ pua̱a̱ny atmɔthi̱pi̱e̱e̱r, kɛnɛ min la cua̱ lätdɛ ɛ la thi̱thtɛm mi̱ nyɔk leth kɛ däkä piny gua̱thni̱.
Jɛn bä,  mi̱ thiɛlɛ leth in nyɔk dääkä piny ɛ löny bäpdiitni̱ kɛnɛ atmɔthi̱pi̱e̱e̱r, kä tröpikni̱ de kɛn lëth ɛlɔ̱ŋ, kä amääni̱ pölar ri̱jiini̱ de kɛn cu kɔ̱a̱c ɛlɔ̱ŋ.
Juaac wecmuɔɔ̱n dänydiɛn la kuɛ tekä ta̱a̱ in gɛr ɣɔw rɔ kɛ jɛ rɛy jiɔmni̱ ti̱ gööl,kɛnɛ min bɛ tuɔɔk i̱ gɛɛrɔ ɛn ɣɔw ɛ thia̱k kɛ kɔr ruuni̱ kä tëkɛ mi̱ la woc, kä kɛn juaac kä ama̱a̱ni̱ le̱i̱ tin të tëkdiɛn kä mi̱e̱th kä juaacni̱ kɛnɛ ta̱a̱ in pi̱th kɛ kɛ.  
Kä min tekä lɛ̈ɛ̈ŋ tin caa tɔ̱w, ɛn piny ɛ mi̱ ŋa̱ckɛ  i̱ tëkɛ pek mi̱ duɔth jɔc kä ci̱ tekɛ rɛ̈ɛ̈th mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy ɣɔaa kɛɛliw, cu määni̱ rɛy ruunä Ɣaac. 
Cuɛ tekɛ wi̱c ti cua̱ ŋa̱ckɛ pekdiɛn ti̱ cɛ tuɔɔk thi̱n, jiɛnɛ kä ti̱röpi̱kal ki̱lai̱mɛt in tekä ekuatɔr ɛ wä kä pölar ki̱lai̱mɛt rɛy nɔthɛrɛn kɛnɛ thɔthɛrɛn ɛ cuɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ.
Nɛmɔ cua nyoth cie mi̱ ɛn ɣɔw wilɛ rɔ kä ɔrbi̱tni̱.
Pi̱w cua kumni̱ 71% piny Wii̱ mɔɔɔ̱n.
Kä gua̱th ti̱ kuiyni̱ kɛn kä ociɛɛni̱ cua kɛ cɔli̱ yi̱ëër tin di̱t, lööli̱, bayni̱ kɛnɛ ci̱ööt kɔ̱kiɛn.
Jɛn /ka̱nɛ ŋa̱c mi̱ puɔ̱l Tai̱tan thi̱ääŋkɛ kiɛr, cieŋni̱ min gua̱a̱ in te Tai̱tan thi̱n ca ŋuɔ̱k ɛ kiɛr ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ.
Kä cɛ ga̱k ɛn ɣöö tekɛ ŋɔaani̱  ti̱ gööl  läkɛ-raan gua̱th pi̱ni̱ ɛ ca kɛ lɛ̈ɛ̈y buni̱ cie puɔ̱l, cu amääni̱ pi̱w ka̱a̱kni̱ kɛ pi̱te̱h ŋɔaani̱ ti̱ tekɛ lɔ̱ɔ̱l, puɔ̱l rɛc ca kɛ riali̱kä kɛ pi̱eth rɛc kɛ kɔkdiɛn kä thuk kɛnɛ puɔ̱l thölari̱ kɛ kui̱ tɔ̱wä thermal i̱nërji̱kä.  
Kiɛr tin tiɛtni̱ dɔ̱ŋ bä cɔlkɛ kɛ ciööt ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn, kɛn tekɛ kɛ̈ɛ̈k kiɛ yua̱l lööli̱, yua̱l kiɛri̱, dhurɛ, tɔa̱ri̱, kɛnɛ wuɔl wuɔli̱; cuɛ thiɛl ci̱öt kɛl mi̱ cua baab kɛndial min dɔ̱ŋ dë cu cɔli̱ ɛ kir.
Kä lëydiɛn kɛnɛ ta̱a̱ ciaaŋädiɛn ɛ mi̱ jiek kä nyin piɛny ti̱ ŋuan rɛy gua̱a̱thni̱ diaal ti̱ thi̱ääk kä cäät jɔaam kiɛn.
Kä min dë ŋa̱c kä mat kɛndialɛ rɛy nyinä ɣɔaa ɛ jɛn cär kɛ kui kä tin tëk diaal kɛ ciaaŋdiɛn kamnikiɛn kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ rɛy gua̱thni̱ tin ca kɛ cak thi̱n. 
Tëk dɔ̱ŋ dë lari̱ i̱ mi̱ thi̱a̱k thi̱a̱k kɛ kui ciɛŋni̱kiɛn kɛn nyin ɣɔaa diaal tin tëk.
Kɛ ɣöö nɔ, /ci̱kɛ ciɛŋ diaal kä ca liŋ kɛ kui̱ te̱e̱kä ba käp tɔ̱ i̱ kɛ gua̱thkiɛn kä luɔt kɛrɔ̱ 
Kä min ca guic di̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy jeopi̱dhi̱lögi̱kal min ca lar, i̱ jɛn baöi̱thpi̱e̱r ɛ jɛn glöbal eköli̱gi̱kal thi̱thtɛm min te ti̱dial tin tëk rɛydɛ kɛnɛ ta̱a̱ maariɛn, ɛ cu määni̱ ta̱a̱diɛn kɛɛl kɛ ɛlɛmɛni̱ kɔ̱kiɛn tin la nyin li̱thöi̱thpi̱e̱r (pääm), ɣai̱di̱röi̱thpi̱e̱r (pi̱w), kɛnɛ atmɔthpi̱e̱r (rɛy jiɔm) .
Ca döör ti̱ läny milliön rɛw kä juaac kɛnɛ jiɛn kɛɛ lei̱ tin  tëk pekdiɛn ŋa̱c määni̱ walɛ, kɛnɛ ɣöö cu määni̱ nämbäriɛn in thuɔɔ̱k te thi̱n ɛ kɛndöör ti̱ tok ɛ kä mi̱lli̱öni̱ ɛ ni kä milli̱öni̱ 50. 
Döör tëë /kän gua̱a̱ ciaaŋädiɛn rɔ̱ ŋic kɛ ta̱a̱diɛn kɛnɛ ɣöö kä ci̱ kɛn kööŋ lɛ luäŋ kɛ kui̱ tëkdiɛn cie ta̱a̱ kä tin kɔ̱kiɛn cua jɛn riaŋdiɛn ɛ ŋuy. 
Mi̱ ta̱a̱ teekä min bi̱ tëk ben thi̱n mi̱ cɛ ca nööŋ ɛ pötöthinthɛthi̱th kɛɛ i̱nërji̱ min jiɛn kä cäŋ ɛ jɛn dɔ̱ŋ bi̱ ta̱a̱ in jak ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn ɣöö ba tëkdiɛn cu tok thi̱n ɛn nɔmɔ.   
Maiki̱röörgani̱dhi̱m kɛn kɛɛ thi̱gil-thëlli̱d örganidhi̱m min baabdiɛn kɛɛl ɛ mackrɔthi̱kɔpik, kä kuiy ni̱ jɛn kä waŋ ran min nɛn kɛ.
Di̱ëthdiɛn kɛ̱rɔ matdɛ pɛ̈th kɛnɛ bendiɛn ɛ ŋuan kɛɛl. 
Ni̱kɛ jɛn gua̱th ɛmɛ, cua cu ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kɛ min ca lat ɛ Plantae kä cu maäni̱ bun kɔ̱kiɛn ti̱ ci̱ ro̱m, kɛɛ pa̱ŋgai̱ kɛnɛ bun nyin algaë ti̱ ŋuan cua kɛ woc kä kiŋdɔm in ji̱di̱t.
Rɛy dupni̱ ti̱ ŋuan tin ca lɛɛyni̱ juaac kɛnɛ jiɛn ɛ reginal plörathni̱, min, ji̱ëk luɔtdɛ rɛy ŋi̱i̱cni̱, cuɛ pöthi̱l plöra mat thi̱n bä, dhiap juaacni̱ tëë ci̱ kɔn te te̱e̱kä rɛy runi̱ kä pek ëëwal.
Tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ nyin "nëtip plörä" kɛ ɛ thuɔ̱k pa̱ny ca latdiɛn tok ni̱ rɛy runi̱ ti̱ kur tëë ci̱ wä ɛ nɛy ci̱ ja̱l kä jiɛn wi̱c kɛl kiɛ rɛy muɔ̱ɔ̱n kɛl wekɛ gua̱a̱ dɔ̱diɛn, kɛnɛ cukɛ cu ben la cieŋ rɛy gua̱thni̱ tɔ̱tɔ̱, kiɛ na̱ci̱ral plöra ni̱ rɛy gua̱th ëë ci̱ kɛnɛ lar ɛ nëë.
lei̱ lɛ̈ɛ̈y kɛrɔ kɛ ta̱a̱ ciɛŋni̱kiɛn ti̱ ŋuan ɛ jɛn nɔmɛ kɛɛliw muoc kɛ dääk ɛlɔ̱ŋ ɔ kɛ ŋɔaani̱ kɔ̱kiɛn tin tëk. 
Kɛn bä jɔɔc dääkdiɛn kɛ juaac kɛnɛ jiɛn, algaë, knɛ pa̱gai̱ kɛ thiɛlɛ cëll wɔlli̱.
Tëkɛ kɛn ni̱ ciaaŋ mi̱e̱thdiɛn lɔ̱ŋɛ jiicdiɛn.
Ɛn min caa ŋi̱e̱e̱c kä cua jie̱k rɛy Nyinä ɣɔaa kɛ jɛn 2020 cuɛ ka̱m raar i̱ anthröpögi̱nik gua̱a̱th ɛ cɛ naŋ kɛɛliw (Raan- ŋɔaani̱ tin cɛ la̱t) ɛ mi̱ läny thiɛkdiɛn tin diaal kä tëk wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n, kä kɛ pla̱thtikni̱ kärɔ̱kän gua̱a̱th in di̱i̱t kä muɔ̱n diaal kä amääni̱ mat le̱e̱yni̱ yiëër.
Kɛ luɔt mi cie ta̱a̱ ɛmɔ, duŋdɛ ɣöö, cu tin no̱o̱ŋ raan kɛ kui̱ ciaaŋä cuɔ̱p täy ɛ la ti̱ ca yiath kä ɣöö gɛɛr kɛni̱ ta̱a̱ piɛny.
Naath tekɛ tet mi̱ di̱i̱t riaw juaacni̱, jiɛn kɛnɛ lei̱, kɛ pek mi̱ pek mi̱ cop döör ti̱ 1 mi̱lli̱ön cukɛ riaw rɛy runi̱ da̱ŋwäl ɛ räth kä jiɛn bäŋuan kärɔ̱ diɛn.
Gɛri̱ ko̱kä kɛrɔ rɛy thuɔ̱ɔ̱k kɛ kui̱ ŋɔakni̱ kɔn kɛ tin de nööŋ kɛnɛ ɣöö niɛ gua̱a̱ mɔ kä bɛ cu tuɔɔk ɛn ɣöö ci̱ ŋɔak kɔn bi̱ lɛ pa̱t kiɛ ba rɔ̱ rep. . 
Kuumɛni̱ /ka̱nɛ luäŋ kɛ ga̱ŋ kɛn tin nööŋ kɛ dak nyin kuilkanä ti̱ti̱ kiɛ dup tin yärkɛ.
Tha̱a̱ŋ lätni̱ ti̱ ŋot la̱tkɛ, ce̱tkɛ ka̱k kɛnɛ ma̱y rɛc, kɛn lätkɛ kɛ kui̱ te̱e̱kä kɛnɛ mi̱ lɔɔri̱, ni̱ ciaaŋ kɛ nɛy ti̱ gööl.
Kɛn nyin ɣɔaa kɛ ti̱ ca nyoth kɛnɛ ɣöö ca thuɔ̱riɛn nhɔk ɛlɔ̱ŋ ɛ ji̱ thuurä, pötögra̱pi̱, ta̱a̱th, kɛnɛ litɛreciɛri̱ kɔ̱kiɛn kɛ nyuɔ̱th bumdiɛn min ci nɛy ti̱ ŋuan rɔ̱ pa̱a̱r kɛ kɛ kɛnɛ ɣöö nööŋkɛ lɔ̱ɔ̱l.
Nɛci̱ral kɛnɛ dɔr cuɛ käp ɛ la thɔ̱bjekni̱ di̱t rɛy era ni̱ ti̱ wuan kä i̱thtöri̱ wecmuɔ̱ɔ̱n.
Cieŋni̱ min nyin ɣɔaa tekɛ lɔ̱ɔ̱l ɛ puany kɛkɛ rɛy buɔk diin Ji̱ Juuth kɛnɛ Bok Job, thuɔ̱riɛn kɛn lei̱ dɔaar cuɛ ben ɛ la mi̱ cu ga̱k kä ta̱a̱th rɛy 1800ni̱, kä cuɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy läätni̱ Ji̱ Römantik mubilmɛnt.
Kɛɛ luɔtdɛ mi̱ ce̱tkɛ nɔ cu thaany in cu di̱tni̱ jɛn kä teni̱ jɛn nhiam ɛ la mi̱ cua ŋäth i̱ ɛ "pi̱i̱dhik"- kä kɛ kui̱ ci̱ötdɛ nɔmɔ cua mi̱ ŋiɛc  i̱ ŋotdɛ cie mi̱ lotdɛ ni̱ ɣöö ɛ mi̱ "ŋi̱i̱cni̱ nyin ɣɔaa".
Kä nyin ɣɔaa tin nɛnkɛ ɛ jɔc ɛntäämɛ ŋa̱th jɛ cop kɛn pe̱k mi 4.9 perɛthän kärɔa muun kɛɛliwdɛ. 
Kä ciɛŋ ŋɔaani̱ kɛnɛ nua̱a̱y in te thi̱n ni̱ ciaaŋ min guickɛ rɛy ɣɔaa jɛn cɛ päl ɛ mi̱ ca guɔ̱r kɛ lat-ni̱ gua̱a̱dɛ pa̱ny rɛyni̱ ŋuɔ̱t pi̱dhi̱kalä ni̱ kɛ luɔtdɛ.
Cuɛ thiɛl mi̱ ca jiek mi̱ cu jɛ lat ɛn dääk in dë ŋa̱c kam nhial kɛnɛ rɛy jiɔm Wecmuɔ̱ɔ̱n, cie min jiɔm la wëë mi̱ kuiyɛ gua̱thni̱ tin luɔcluɔc kiɛ räth alti̱ti̱ödɛ puorä.
Tekɛ ji̱ɔm  thi̱n bä, plathi̱ma kɛnɛ tur, cu mä meteori̱ tin tiɛɛtni̱.
Cieŋni̱ min Wi̱cmuɔɔ̱n ɛ jɛn mun in lɛp cäŋ thi̱n kärɔa kä ŋa̱c kɛ i̱ luäk tëk, cuɛ tekɛ nyoothɛ ɛn ɣöö rɛy rööl mi̱ na̱n ni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ kä Ma̱ri̱  cua pua̱ny pi̱ni̱ ti̱ lawlaw jiek wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱ndɛ.
Mi̱ tëk te rɛy Ma̱ri̱ kɛɛliw, jɛn derɛ cu thia̱k kɛ ɣöö ci̱ë ca yiiath piny muɔ̱ɔ̱n gua̱a̱th in te pi̱w thi̱n kä ŋotkɛ tekɛ thi̱n.
Guäc ŋɔaani̱ ɛ mi̱ ŋot lätdɛ kɛ ɣöö ta̱a̱ go̱rä kɛ gua̱th in took laat rɔ̱ thi̱n.
Ɛn la̱t thëm mëë cɛ tokɛ ben  nhial cuɛ jak ni̱ ɣöö i̱ tɔ̱wdiɛn kä la̱tkɛ kɛnɛ pääri tin caa la̱thläth rɛy thaakni̱ ti̱ tööl kɛnɛ gua̱th, ɛ nɛy ti̱ gööl.
Rɛy thëmdiɛn cua nämbär min tekä i̱thtandar yunitni̱ jakä bi̱ pa̱a̱r kɛ tin ca guic kä ca kuɛn.
Kɛn thanytipik ini̱thtrumɛni̱ cua kɛ riali̱kä kɛ ɣöö ba luäŋ ran luäk kɛ kui̱ guäc ŋɔaani̱, ce̱tkɛ mi̱ thɛmkɛ thiɛkdiɛn, thaakni̱, telɛthi̱kɔpethni̱, maiki̱röpethni̱, thärmömi̱ti̱ri̱, kɛmara̱thni̱, kɛnɛ tɛp ri̱kɔrdɛrni̱, kä cu määni̱  luɔ̱cdiɛn kä ta̱a̱ mi̱ de kɛ liŋ kɛ jɛ kɛn tin /guic kɛ nyin guäcdiɛn, ce̱tkɛ mi̱ cie indikɛtɔr dai̱, böltmi̱ti̱ri̱, i̱thpekti̱römi̱ti̱ri̱, inpa̱rɛd kɛmara ni̱, othci̱llöthkɔpeth, intɛrperömi̱ti̱ri̱, geigerr, kuonteri̱, kɛnɛ radiö ri̱cibɛri̱.
Cie cäät, jɛn ɛ /ca rɔdɛ a lotdɛ kɛ ɣöö ba pi̱rɛjiɛr jiɔm in te rɛy ci̱ökni̱ thurbiɛli̱ mi̱ ka̱n tha̱a̱ŋdɛ kan ja bä raar ɛn jiɔm, kä ɛjɛn gua̱th in la pi̱rɛjiɛr ɛ gɛrkɛ thi̱n. 
Kɛ cäätdɛ, kä cuɛ̈ɛ̈k paradɔk cu cuɛ̈k kɛl wä ja̱l kɛ ja̱l mi̱ thi̱a̱k gua̱a̱ tekɛ buay ɛlɔ̱ŋ kä lunydɛ jɔk cieŋ cu kuɛ̈ɛ̈ ni jɛn kä cuɛ̈k in ci̱ duɔth cieŋ.
Kuanta̱m mekanikni̱: Rɛy Kuanta̱m mekani̱kni̱, min la di̱t la̱tdɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r kä ŋɔaani̱ tin tiɛɛtni̱ diaal, jɛn /cɛ rɔ lot ɛn guäc thi̱thtɛmä mi̱ /ci̱ thi̱thtɛm rɔ gɛr, kɛnɛ "obdhärbɛr" ba yi̱k ŋic bä i̱ jɛn tekä thithtɛm in ca guic.
Ŋäc raanä cuɛ ben kɛ gua̱th ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ, min tekɛ ta̱a̱ mi̱ ca ŋäc i̱ kɛ ti̱ jɔc, kä bi̱ ri̱wdiɛn wä mi̱ cuŋkɛ lɔɔc ɛ määth kɛn data ni̱ kɛ ŋäcdiɛn kɛnɛ ɣöö bi̱ ti̱e̱mdiɛn cu te thi̱n bä, kä tin kɔ̱kiɛn bi̱kɛ cuu ruëëc.
Kɔr kä mi̱ caa kɛn tin ci̱ tuɔɔk nyɔk kɛ ti̱e̱m, tin te kam ti̱i̱mä diɛn dɔ̱ŋ ba kɛ cu thääŋ ɛ "ruac ŋaknɔmä " data ni̱ rɛy cärä kɛ ɣöö bi̱ min gör kulɛ ro̱ŋ kä mddɛl; nɛmɛ cɔalɛ nyɔak mɛmöri̱ kɛ riali̱kä.
Rɛy thai̱kölöji̱, nɛmɛ cɔalɛ i̱ ɛ biath mi̱ ca kɔnpääm.
Kɛ cäät ɛmɛ, bi̱ canɛ ram min guic ŋɔak jakä ce̱tkɛ kɛɛ gua̱n gatdä mi̱ duääc gat; kä min bi̱ tuɔɔk kɛ kɔrɛ dɔ̱ŋ ba guic i̱ bɛ ce̱tkɛ mi̱ ɣɔa kiɛ mi̱ jiääk.
Rithääc ɛ " mi̱ cakɛ thi̱n kɛnɛ ɣöö ɛ la̱t mi̱ ta̱a̱dɛ naŋkɛ jɛ kɛ rëpdɛ kɛ ŋäc ŋɔaani̱ min te thi̱n ni̱ wän".
Ɛn ɣɔ̱n ini̱thtumɛni̱ i̱ ba ŋa̱c kɛn i̱ ŋot la̱tdiɛn, go̱rɛ ka̱a̱th, kiɛ ɣɛpi̱ri̱mɛni̱, ri̱thaäc dɔ̱ŋ bɛ ɛlɛmɛni̱  luɔc ɛ la ti̱ ŋuan kɛ kui̱ pröjekni̱  tin görkɛ kiɛ kä pröjekni̱ cie mi̱ ɛ jɛn kɛɛli̱w.
Nɛmɛ ɛ jɛn duɔ̱ɔ̱r in tuɔɔk- ta̱a̱ ciɛŋni̱ kɛ thi̱n.
Rɛy läätdä ɣɛkpi̱ri̱mɛnä, jɛn tuɔɔkɛ ɛn ɣöö ba guic ɛ jɔc kiɛ kɛ piny ɛn ri̱thääc kä ci̱ la̱t thuɔ̱k kä thɔbjek(ni̱) , c.d., rɛy laboratöri̱ kiɛ rɛy pi̱e̱e̱lä, dɔki̱mɛni̱ nyin methödölöji̱, min bä raar, kɛnɛ guutdiɛn kä ɣɛkpi̱ri̱mɛn, kiɛ tin ca ŋun ɛ la tin ca loc ɛ nöbɛl kä tëë ci̱ ben raar kä lät tëë wal.
Ɛn di̱gi̱ri̱ min took ri̱thääc rɔ thi̱n jɛn tëkä tin di̱t kä bo̱th kä arti̱kɔ̱l  tin ka̱m kɛ raar  ɛ la jɔrnali̱ rɛy duëli̱ go̱rä  kɛn ɣöö ɛ mi̱ la nyiɛth kɛ la̱tdɛ piny ɛ ca kɔn guic ɛ  peer ri̱biew.
Rithääc ɛmɛ la ŋunɛ laäri̱ thanytipik kɛnɛ thi̱o̱o̱ri̱ kɛ kui latdä nyinä ɣɔaa kɛnɛ ciɛŋ wecmɔ̱ɔ̱n.
Thantipik rithääc de jɛ kɛ ti̱ de pinydɛ rɛy kä ti̱ ca lɛy ti̱ gööl kɛ  mëë ca liŋ kä ŋi̱i̱cdiɛn kɛnɛ läthni̱diɛn lät rɛy buɔkni̱ tin gɔ̱a̱rkɛ.
Gɔ̱a̱r ciɛŋni̱ raanä ni̱ ciaaŋ /ci̱ kɛnɛ go̱o̱rni̱ jäk in lot rɔdɛ kɛ luɔc thiecä, duŋni̱ ɣöö ni̱ kɛ görɛ, la kɛn cuɛ guic ni̱ rik kɛnɛ laar tin latkɛ kui̱dɛ kiɛ tin ca gör piny.
Ɣi̱thtöriani̱ cukɛ lät kɛ tuk ŋɔaani̱ kɛnɛ ŋɔak kɔ̱kiɛn ti̱ nyoothkɛ kä ca min ci̱o̱k lat kɛ kɛn di̱el tiet, kɛnɛ kɔrɛ ba cu gɔ̱a̱r piny ɛ la mi̱ ci̱ tuɔɔk ni̱ wal kä. 
Kä ri̱thääc mi̱ la la̱tkɛ  kɛ tumni̱ nyinä kɛ ti̱n di̱t kä kɔn te thi̱n ni̱ wänɛ ɛ ŋa̱c kɛ tɔpik in ruacɛ kɛ kui̱dɛ. 
Kɛɛliw, ɛn ɣai̱pöthethith ɛ mi̱ la la̱tkɛ kɛ ma̱a̱riɛn min ba guäcdɛ kulɛ ɣɔ̱n  kɛ tin bi̱ ben raar kä ɣɛkpi̱ri̱mɛn.
Nɛmɛ mi̱ go̱rɛ thok mi̱ ka̱m tiit min bi̱ ri̱thääciɛri̱ la̱t kɛ ŋiec kä ɣaipöthetheth mi gɔa bä kä tekɛ ti̱ ca guec thi̱n rɛydɛ.
Cie guaäc ŋɔaani kɛ gua̱a̱diɛn la jakɛ jɛ kä ŋa̱c kɛɛ thaak, kɛ ɣöö ɛn ɣaipöthethith dɔ̱ŋ /cɛ bilɛ ŋot kɛ mi̱ marɛ kɛ gua̱a̱ dɛ.
Artithtik ri̱thääc cua mi̱ ca lat rɛy duëlgɔ̱rä Do̱nyä kɛnɛ Thirka̱th (Dani̱ och Thirka̱thcögithkolan, DOCH), I̱thtɔkɣo̱m kɛ ta̱a̱ in guɔ̱r kɛrɔ̱ - Artithtik ri̱thaäc ɛ mi̱ cua ŋäcdɛ go̱r kɛnɛ ɣɔ̱n thëmdɛ kɛ luɔt dë ŋäc ŋɔaani̱ jiek thi̱n rɛydɛ kä kɛn ŋi̱i̱cni̱ artithtick tin la nyinkɔn.
Artithtik rii̱thääc go̱rɛ ni̱ mi̱ reep ŋäc ŋɔaani̱ kɛnɛ duɔ̱p in bɛ tekɛ cuɔ̱p lɔac kɛ latdɛ kɛɛ nyin thuurɛni̱ kiɛ nyuɔ̱thdiɛn.
Kɛ mëë ca liŋ kä arti̱th Ɣakan Töpal, rɛy arithtith ri̱thääc, "cieŋni̱ min di̱tdɛ ɛlɔ̱ŋ mi̱ länyɛ ŋi̱i̱cni̱ kɔ̱kiɛn, ŋic ɛ la methɔd mi̱ luäŋ ɣöö bɛ nyooth ɛn dääk kä tin pay ben kɛnɛ ta̱a̱ gɔɔyä ŋɔaani̱ tin /ca liip i̱ bɛ nööŋ ɛ kɛn.
Bakgi̱rɔɔn ri̱thääc bɛ tek ti̱ matdɛ thi̱n, cäät, ji̱o̱grapikal kiɛ pröthi̱jɛral ri̱thääc.
Kä li̱terɛciɛr rebiäw la nyuɔth kɛ ni̱ tëë ci̱ thöl rɛy ri̱thääcä ëë nhiam min ci̱ ŋuni̱ ɣöö i̱ jɛn ca ŋi̱e̱e̱c la̱t kɛ duɔ̱pdɛ.
Kä thie̱e̱cni̱ rithääcä dɔ̱ŋ dë rɔ̱ car kɛ tin tekä Ɣai̱pöthethi̱th.
Kä ri̱thäächɛr( i̱) kɛɛ jɔakdɛ bi̱ kɛn kɛ yi̱k di̱e̱l kɛnɛ luɔ̱c data ni̱ ti̱ latkɛ kɛ dup i̱thtati̱thtikalä methɔdni̱ ti̱ gööl, kɛ la̱tdɛ kɛ min cɔali̱ empirikal ri̱thääc.
Cieŋni̱ min, tha̱a̱ŋ ri̱thääciɛri̱  ruaackɛ kui̱ ri̱bärthi̱ apprɔac: kɛ tuk go̱rä mi nyoothkɛ kɛnɛ latdiɛn, wä kɛ "nhiam" kɛ lienydiɛn kɛ rik ri̱thääcä min ci̱ tuɔɔk rɛy go̱rä dɛ kɛnɛ guäc dɛ nyɔk ɛ ji̱ li̱terɛciɛr ri̱bi̱äw.
Kuɔ̱li̱tɛtib ri̱thääc ɛ mi̱ la ga̱k ɛlɔ̱ŋ kä lät cie mi̱ ɛ methɔd mi̱ lat kɛni̱ jɛ ri̱thääc ɛ la duɔ̱p mi̱ thia̱k thi̱a̱k kɛ kui̱ kuantitɛtib ri̱thääc ɣai̱pöthetheth tin bä kɔɔr. 
Kuanti̱tɛtib ri̱thääc ɛ mi̱ yiath kä pi̱löthöpi̱kal kɛnɛ thi̱o̱o̱ri̱kal min cuŋɛ la pothi̱ri̱bi̱dhi̱m.ɛ
Kuanti̱tɛtib ri̱thääc ɛ mi̱ lätni̱ thëm ɣai̱pöthetheth ɛ naŋɛ jɛ kä thi̱o̱o̱r kiɛ mi̱ ca pek kä tindiaal kä ci̱ tuɔɔk luäŋ kɛ mi̱ marɛ tin gɔw ni̱ kɛn.
Mi̱ caa babi̱ jɛ ɛn min görkɛ kä ri̱thääc ɛ ɣöö bi̱ nɛy diaal te thi̱n kä kɛn ŋuankɛ, kɛn ri̱thacäiɛri̱ ba pek mi̱ bi̱ naath jakä kuanykɛ kɛɛ pröbabi̱e̱lɛti̱ tha̱mpiliŋ la̱th thi̱n .
Thɛkɔndëri̱ data ɛ data ni̱ tin ci̱ kɔn te thi̱n ni̱ wal, ce̱tkɛ thɛtha̱th data, tin ba nyɔk kɛ läth lät kɛ kui̱ ri̱thääc.
 Methɔd ɛmɛ tekɛ ti̱ jiëk thi̱n tin kɛ ɣöö la̱t methɔdä kɛl kärɔa cɛ rɔ de lot. 
Nɔ̱n-empi̱ri̱kal ri̱thääc /ciɛɛ mi̱ la guiɛc i̱ ba naŋkɛ ɛ empi̱ri̱kal ri̱thääc kɛ ɣöö kɛn dɔ̱ŋ bi̱kɛ lät gua̱a̱ kɛl kɛ jak ri̱thääc apprɔacä kä bum.
Kä tiel ŋuɔ̱tni̱ rithääcä ɛ mi̱ cua ŋot thi̱n rɛy wi̱i̱cni̱ kɛnɛ ɣöö cuɛ thiɛl ŋuɔ̱t mi̱ cua la̱th piny kɛɛl kɛ ɣöö dë kulɛ la̱t i̱di̱.
Ɛ cieŋ te apprɔac thi̱n, kɛ läth ŋuɔ̱tni̱ lät nyin ethikal thi̱o̱o̱r kɛ lëydɛ kɛɛ töpikni̱ tin guɛl ɛ jɛn ba cu ŋa̱c cie ɣöö ɛ appilaid ethikni̱ kɛnɛ ri̱chääc ethikni̱ mi̱ de guic cie ta̱a̱ duŋ applaid ethikni̱ kɛ ɣöö ethikal thi̱o̱o̱r ɛ applaid rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n - in thuɔ̱k min la gua̱th rithääcä.
Rithääc ethikni̱ ɛ jɛn min ca la̱t ɛlɔ̱ŋ cie ŋa̱ckɛ rɛy medikal ri̱thääc, kä ɛ jɛn Kɔde ëë te thi̱n kɛ 1964 rɛy Ɣelthinki̱ Di̱ki̱lärecin. 
Meta-rithääc jɛn kärɔa ruacɛ kɛ ŋie̱c kä ti̱ jiäk, methodöloji̱kal mi̱ tekɛ diw, kɛnɛ rik kɔ̱kiɛn amääni ̱tin thiɛl luɔt. 
Gɔa̱a̱r Peri̱peri̱ cukɛ kɛn bɛ̈cdɛ jiek ɛlɔ̱ŋ kɛ bänydiɛn raar kɛnɛ duŋ thuɔk rɛy ri̱thääcä ɛ cu amääni̱ käm buɔkni̱ gɔ̱rä raar.
Kɛ kui̱ päärä thiathɛkä, wii̱c Wɛthɛrɛn cua kɛ nyoth- ɛlɔ̱ŋ rɛy wec-kɛl kɛn ŋi̱i̱cni̱, kɛ ŋäcdiɛn kɛɛliw cuɛ tekä Wɛthɛrɛn Yurɔp, Kɛnɛda, Aɣɔthi̱ralia, kɛnɛ New Dhi̱i̱lɛnd.
Ŋii̱cni̱ mi̱ pek rɛy wec kɛl ɛ ciɛk de  nööŋni̱ ɣöö /ci̱ nɛy diaal thi̱n, mi̱ lot ni̱ ɣöö min bi̱ ben raar dɔ̱ŋ cɛ nɛy ti̱ ŋuan kɔ̱kiɛn bi̱lɛ cop thi̱n kiɛ röl.
Gua̱thni̱ ti̱ ŋuan, kɛn pi̱e̱r ri̱biäw ta̱a̱ la jakä nɛy tin ci̱ thuɔ̱k gɔ̱rädɛ te thi̱n rɛy pi̱e̱li̱ ɛ kɛlɔ kɛn nɛy ti̱ la̱r kɛ lär ɛ edi̱tɔri̱ kä tho̱p ɣöö ba guic ɛ gɔ̱a̱r kɛ la̱t in ca la̱t ɛ nɛy ti̱ ce̱tkɛ kɛ ɛn min ba jiääkɛ kɛnɛ diɛw diɛwni̱ kɔ̱kiɛn riali̱kä, kä nɛmɛ ni̱ ciaaŋ la̱tdɛ thiɛlɛ mi̱ yuɔrkɛ piny thi̱n.
Cie cäätdɛ, ji̱ dhɔar ɛmɛ lɔ̱ŋ ba kɛ ŋic kɛ tho̱pdiɛn kɛ laat bun tin ca ŋa̱c kɛ ta̱a̱ maarä mi̱ gɔa mi̱ bi̱ kɛnɛ tok.
Kä thi̱thtɛm tëe gööli̱ ɛlɔ̱ŋ kä ɛni̱ pi̱e̱l kɛnɛ ɣöö jɛn bä gɛrɛ rɔ, min la te niyniy ni̱ ciaaŋ.
Nyin ri̱thääcä ti̱ti̱ cua kɛ jiek rɛy databɛthethni̱ ɛ jɔɔc kɛ kui̱ kä ti̱ti̱ kɛnɛ gɔ̱a̱riɛn.
Kä tin ca ka̱mraar ɛ ca nhɔk i̱ cie ci̱kɛ tekɛ lua̱ŋ kɛ kui̱ ŋa̱cä ŋɔaani̱ kiɛ ta̱a̱ dääkä ri̱thääthni̱ ɛlɔ̱ŋ kam pi̱e̱e̱li̱, kɛnɛ ti̱ caa pi̱ri̱n kɛ ta̱a̱ elɛkto̱rönik . 
Bi̱dhi̱nɛkni̱ mödëli̱ tekɛ kɛɛ dääk rɛy elɛkto̱ro̱nik enbärɛmɛn. 
Ri̱thääciɛri̱ ti ŋuan ti̱ di̱t ( ce̱tkɛ kua̱r buni̱) la naŋ kɛn thaakni̱ ŋuan kɛ gör kɔakni̱ kiɛ yio̱w kɛ kui̱ ri̱thääcä kä bun tin ŋua̱n kɛ luäk.
Kä thanyti̱pik methɔd ɛ ɣɛkpi̱ri̱mɛn methɔd mi̱ görkɛ ni̱ ŋäc ŋɔaani̱ mëë ci̱ thaanyä ciɛŋ kɛ diaal lat kɛ bendɛ nhial ni̱ kɛ jɛn guut 17th thäncuëri̱ (kɛ ŋäc kä tëë ca la̱th lät rɛy runi̱ ti̱kur kä ci̱ duɔth jɔc).
Tëkɛ ti̱ ca guir kä kɛ ŋuɔ̱t thanyti̱pik methɔd, cie dääk in tekä ka̱a̱th diaal kä guɔ̱ɔ̱rkɛ rɔ̱ rɛy lätni̱ kɛdiaal ɛn thanytipik enterpraitheth.
Ɛn Ɣai̱pöthɛthith i̱ ɛ ruaacni̱, ti̱ naŋkɛ kɛ̈ ŋäc ŋɔaani̱ mi̱ ca jiek kɛ min tekɛ go̱rä luɔɔc ti̱ ba loc thi̱e̱e̱cni̱.
Kɛn tëkɛ mi̱ bɛc rɛydiɛn kä läärɛ ɛn ɣöö i̱ ba kulɛ lat ɛ la mi̱ naŋkɛ kä methɔd, la cua̱ tëë nɔ.
Kä rie̱t "thanytipik methɔd" cuɛ tuɔɔk rɛy runi̱ ti̱ kur 19th, mëë ci̱ mukta̱a̱p ŋi̱i̱cni̱ thaanyä ben nhial kɛ tukdɛ kɛnɛ ri̱e̱e̱tkɛ tin ba ŋi̱i̱c yiath piny kɛ kɛ ɛ cuɛ kei̱ mi̱ ɣööŋ nööŋ kam thaanyä kɛnɛ nɔ̱n-thaany, ce̱tkɛ mi cie "thanytipik" kɛnɛ "thuedöthaany", cuɛ jɔɔc. 
Guac 2003 , kɛnɛ Tow 2010 cukɛ gua̱c kɛ min ca ŋak ɛ Peyerabɛnä; riali̱ rikni̱, kɛnɛ ji̱ ri̱thääcni̱ bi̱ kɛnɛ nɛy ti tiit kɔakiɛn gua̱th in tekɛ go̱rä ŋäcädiɛn.
Pi̱löthöpäri̱ Röbɛrt Nola kɛnɛ Ɣöward Thankey, rɛy buɔkdiɛn kɛ 2007 min duŋ Thi̱o̱o̱ri̱  Thaanytipik Methɔd,cuɛ laari̱ ŋaknɔm ruac  min tekä thanytipik methɔd ŋot tëë thi̱n, kä ŋaknɔm in ca lat ɛ Peyerabend, cieŋni̱ min  tëkɛ ci̱o̱o̱k mi̱ Lo̱k Methɔd, cuɛ tha̱a̱ŋ ŋuɔ̱tni̱ methɔdä nhɔk kɛnɛ ɣɔ̱ndɛ kɛɛ meta methödölöji̱ kɛ ŋäc ŋuɔ̱tni̱ tɔ̱tɔ̱ mi̱ bi̱ ro̱ŋ.
Kä ɛlɛmɛni̱ tin jɔc rɛy thaytipik methɔd kɛn kɛɛ empiricidhi̱m.
Jɛn thaytipik methɔd gaakɛ cär tin tekɛ nyuuth, pöli̱tikal kiɛ ŋi̱i̱cni̱ kuthni̱, ciɛŋ dööri̱, tin ŋa̱th ɛlɔ̱ŋ, tin ŋca̱ ɛ nɛy diaal, kiɛ thi̱o̱o̱t ti̱ ŋuot kä ca la̱thni̱ mi̱ de rɔ lot kɛ ɣöö bi̱ thuɔ̱k te rɛydiɛn ni̱ kärɔaa dɛ.
Ɛ känɛ kä 16 thäncuëri̱ ɛ wä nhiam, ɣɛkprimɛni̱ cua kɛ lat ɛ Pranthi̱th Bakɔn, kɛnɛ läthdiɛn lät ɛ Giambattithta della Porta, Jɔɣanɛth Kepler, kɛnɛ Gali̱li̱ö Galilei̱.
Cie rɛy go̱o̱rä gua̱thni̱ tin kɔ̱kiɛn, thaany (kɛ rɛy thanytipik methɔdä) derɛ thiääŋ kɛ ŋäc ŋɔaani̱ tëë nhiam kɛnɛ ka̱m kä ti̱ buɔ̱m buɔ̱m raar tin ŋa̱c rɛy töpikni̱kiɛn kɛ ŋi̱i̱cdiɛn ni̱ ciaaŋ.
Mödɛl ɛmɛ dɔ̱ŋ ba naŋi̱ i̱ jɛn guicɛ  jɛ piny nɛ thanyti̱pik rebolucin :."
Kɛl mi̱ dɔ̱ŋ ŋäthkɛ ba wä i̱ wäl in pay ben jɛn bɛ juey in tekɛ tha̱a̱ŋ nath rɛy nɛɛni̱ ti̱ ŋuan jakä gɔaa, cie min ɣɔ̱n kɛ wal rɛy ki̱li̱nikni̱ ni̱ ciaaŋ. 
Kɛn tin markɛ kɛ tin la liɛpkɛ kɛ kui̱ the̱m kɛ tin bɛ nööŋ kɛ kɔrɛ ɣɔ̱nä thëmdɛ.
Kä dääk kam kä tin liɛpkɛ cariɛn piny kɛnɛ thuɔ̱kiɛn min bi̱ ɣai̱pöthethith bɛ lat ɛ gɔa kä data ni̱ tin ci̱ ben raar rɛy thëmdiɛn kɛ ɣɛkpri̱mɛn
Bɛ tekä buɔ̱m ɣɛkpi̱ri̱mɛnä, mi̱ dɔ̱ŋ nyo̱o̱k ta̱a̱dɛ rɔ kä go̱o̱r ruuli̱ ŋɔaani̱ ti̱ ro̱ŋ kä bi̱ jɛ nyoth kɛ luɔ̱c thi̱e̱e̱cni̱ kɛ guir mi̱ gɔa, kiɛ riali̱kä kɛ tin ba locni̱ thieeni̱ kɔ̱kiɛn ti̱ lɛ̈y kɛrɔ, ti ba luoc  ɛni̱ thiecn kɛl mi̱ ca thiec ɛ bär ɛlɔ̱ŋ.
X-ray mi̱ la lɛɛy nyin DNA mëë cua ka̱m raar ɛ Plorence Bell rɛy PH.D thethi̱thdɛ (1939) cukɛ ca̱a̱t kɛ (cieŋni̱ min /cɛ gɔa cie) "Pötö 51", duŋni̱ ɣöö ri̱thääc ɛmɛ cua nyon ɛ mëë ci̱ tuɔɔk ɛ la Ko̱r Wecmuɔ̱ɔ̱n II.
Kornyoot 1952-Watthɔn cuɛ luäŋ kɛ gua̱a̱ dɛ kä cuɛ jiek ɛn X-ray thuurɛ dɛ duŋ TMV nyothɛ lëy in cɛ la̱t mëë naŋɛ duŋ Ɣelik:."
Ma̱r ɛmɛ cua la̱t kɛ mɛthematikni̱, kä cuɛ na̱n ɛ la mi̱ cuŋ kärɔa kɛ riɛk baölöji̱ te rɛy la̱t ɛntämɛ.
DNA i̱ /ciɛɛ Ɣelik,"
Cie cäätdɛ, kä nämbäri̱ cua jiek kä tin cuŋ ɛ la i̱thti̱randi̱ni̱ rɛy cuɔ̱ɔ̱kä jɔak kä Ɣelik (bɛc cuɛ 2 tin cuŋ woc, duŋni̱ ɣöö Watthɔn tiit ëë cɛ ka̱n kɛ thëmdɛ ɛ bum ɛlɔ̱ŋ), ɛ gua̱a̱ in tekɛ thi̱n kɛn rɛw tin te kɛɛl( rɛy cɔ̱ɔ̱kä jɔak kiɛ raarɛ kä cɔ̱ɔ̱ jɔaak), ɛkw.
Duŋni̱ ɣöö Wilkin cuɛ nhɔk i̱ bɛ lɔ̱ la̱t kɛ kɔr mëë ci̱ Prankin jiɛɛn:."
Jɛn kɛnɛ Krik kɛ kɔrɛ cu kɛn mödɛlinɛ ka̱mraar, cua la̱t kɛ läär ɛmɛ ɛ räth kɛ mëë wän in ŋa̱ckɛ kä ca lat kɛ kui̱ kä min la̱tkɛ DNA ni̱, mëë ciɛ naŋ ɛlɔ̱ŋ ɛ  ŋuɔ̱t Cargappä duŋ bɛth rɛwni̱:.
Kɛ kui̱ min ci̱ ben raar mi̱ gɔaɛ kiɛ ga̱a̱c naath kɛ jɛ, thaytipikni̱ kɔ̱kiɛn dɔ̱ŋ ba ɣɔ̱n kɛ ɣöö min ci̱ ben raar luɔc kä ti̱ ŋuan kɛn kärɔdiɛn, ɛlɔ̱ŋ mi̱ ci̱ kɛn tin ci̱ ben raar nɛn i̱ gɔwkɛ kɛ lätkiɛn.
/Ci̱ pi̱e̱r ri̱biäw a ŋic ɛn ɣöö ca tin ci̱ ben raar nyɔk kɛ guäc, ɛni̱ mi̱, latdɛ nɛy tin ca nyɔk kɛ guäc, kä ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ kɛn kärɔ̱ mi̱ ta̱a̱diɛn wëë kɛɛl kɛ min ca ŋun ɛ la̱a̱tkiɛn (tekä latdɛ ca nööŋ ɛ ɣɛkpi̱ri̱mɛntɛri̱).
Kɛn methɔdölöji̱kali̱ ɛlɛmɛni̱ ti̱ti̱ kɛnɛ ta̱a̱ riali̱ la̱tdiɛn i̱kä kɛn nyin ɣɛkpi̱rimɛntal thaanyni̱ ni ciaaŋ cu lat ciɛŋni̱kiɛn ce̱tkɛ mi̱ la̱ny kɛ thöcial thaanyni̱.
Kä ɛlɛmɛni̱ tin te nhial kɛn ni̱ ciaaŋ ca kɛ ŋii̱c rɛy thi̱mtɛmä gɔ̱ɔ̱rä cie "kɛ thanytipik methɔd".
Cie cäät, mëë ci Eini̱thtien cuɛ I̱thpëcial kɛnɛ Jeneral Thi̱o̱o̱ri̱ duŋ Relɛti̱bi̱ti̱ ka̱m raar, jɛn /cuɛ thiɛl duɔ̱p mi̱ cɛ ɣɔ̱n kɛ lo̱k kiɛ tɛ̈mdiɛn raar kɛn Principai Newtɔn. 
Kä thi̱thtɛmatik, tiit ruuli̱ kɛ nyin thëm kiɛ kuën kä pek ŋɔaani̱ tin dë rɔ̱ lot ni̱ ciaaŋ ɛ jɛn in bɛc kɛ dääk kam pthuedo-thaany, ce̱tkɛ mi̱ cie alkemi̱, kɛnɛ thaany, ce̱tkɛ mi̱ cie kemi̱thti̱ri̱ kiɛ baölöji̱.
Thiɛl kä ti̱ cua ŋa̱c dɔ̱ŋ ba duäcni̱kɛ kɛ na̱ŋkä tin kueckɛ ɛ la nyin nɛɛni̱ të ciɛɛ la̱t kɛ̈l kɛ̈ɛ̈l kä caa lo̱k ɛ kɛn.
Kä ta̱a̱ in lär rɛy latdä ŋɔaani̱ ni̱ ciaaŋ tekä pääri̱diɛn kɛ min te cuŋä kiɛ ithtandardni̱: kä la̱t latdä diɛn kɛn gua̱th tin naŋ kɛ kɛ "di̱tdɛ̈ " ɛlɔ̱ŋ cuɛ tekä la̱tdɛ kɛ ŋɔaani̱ tin ca täth ɛ ran, ce̱tkɛ mi̱ cie kɛl in tekɛ ki̱lögra̱m min la Plati̱num-iridium in ca tɔ̱w rɛy laboratöri̱ rɛy Pi̱raanthai.
Thanyti̱pik kuanti̱ti̱eth kɛn ni̱ ciaaŋ la ta̱a̱diɛn latkɛ ɛ yunitni tin thɛm kɛ kɛ min kɛ kɔrɛ dɔŋ ba cu ŋa̱c ri̱e̱e̱tni̱ kä yunitni̱ kɔnbencinal pi̱dhikä mi̱ latkɛ ruac la̱tdɛ.
Jɛn mɛjiɛrmɛn cuɛ run ti̱ bathdɔɔri̱ naŋ, tuɔɔkɛ kä Caldean, Indian, Perthian, Greek, Arabik, kɛnɛ athtronömɛri̱ Ji̱  Yurɔp, cua tëë ca nɛn kɛ kui̱ Wecmuɔ̱ɔ̱n kɛndiaal tɔ̱w.
Kɛ̈ guäcdɛ kɛ Merkuri̱ ti̱ gööl cuɛ ja̱l ɛmääth kam Newtonian thi̱o̱o̱r kɛnɛ obdherbacin cua duɔ̱ɔ̱r kɛl ni̱ cu tuɔɔk kä Albert Einthi̱tien cie mi̱ cɛ rɔ lot kɛ thëm ëë nhiam kä thi̱o̱o̱rɛ duŋ Jeneral relɛti̱bi̱ti̱.
Thanytipikni̱ cuɛk lɔɔr ɛni̱ duɔ̱r mi̱ tekɛ kɛ-mi̱ ca cak mi̱ rɛl kɛnɛ,cär tin bä go̱lä kä pi̱e̱li̱ kɔ̱kiɛn, cu määni̱ inda̱ktip redhɔniŋ, Bayethian inperence, kɛnɛ ɛ ku wä wɔ̱- ni̱ kä tin de ca̱a̱t kä de latdiɛn rɔ luot kɛ kui̱ kä tin ci̱ tuɔɔk piny ŋi̱i̱cä.
Thanytipikni lät kɛn ni̱ ciaaŋ kɛɛ ri̱e̱e̱t ti̱ti̱ kɛ nyuɔ̱th thi̱o̱o̱rä min ŋa̱ck i̱ guuri̱ thuɔ̱ɔ̱k duŋni̱ ɣöö kɛ la̱tdɛ inɔ cerɛ kɛ mi̱ thia̱kɛ kɛnɛ ɣöö ɛ mi̱ puɔl la̱tdɛ.
Jɛn ɛ migɔa mi̱ ci̱ min ben raar rɛy thëm ce̱tkɛ mi̱ cie ca mari̱ dɔ̱ŋ kuekɛ  ɛntäämɛ.
Mi̱ ɛn kɛn tin liɛpkɛ /ka̱n kɛ jiek ɛ kɛ guäcdiɛn kiɛ ɣɛkpi̱ri̱mɛn, kä ɣaipöthethi̱th bɛ ŋot ɛ mi̱ /ca bi̱ ɣɔ̱n kɛ thëm kɛnɛ bɛ liep kɛ jɛn ta̱a̱ ɛmɔ ɛ /ciɛɛ thanytipik rɛy gua̱th mi̱ ŋa̱ckɛ i̱ gaŋ kɛ jɛ.
Nɛmɛ cuɛ lotni̱ ɣöö DNA X-rayä lëy nyinä kɛ dɔ̱ŋ bɛ a ' thurɛ x'.
Tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ ɛn ɣɛkpi̱ri̱mɛni̱ kɛn la la̱tkɛ kɛ duɔ̱p mi̱ jiääk kiɛ kɛn /ka̱n kɛ ri̱ali̱kä ɛ gua̱thdiɛn mi̱ pa̱a̱rkɛ kɛ ɣɛkpiri̱mɛ mi̱ ca riali̱kä.
Ca̱a̱p ti̱ti̱ la̱t dääk in te kam tha̱mpuɔli̱ ti̱ ŋuan, kiɛ obdherbɛcini̱, kiɛ ŋuan nath, mi̱ pinydɛ kɛ dup ti̱ ŋuan, kɛ nën kä tin la dääk kiɛ ɛŋu ci̱ duɔth ɔ kä cäät.
Paktɔr anali̱thi̱th jɛn ɛ ca̱p kɛl kɛ jiek paktɔrä min di̱tni̱ jɛn rɛy paktɔri̱ tin ca rɔ̱ gɛr.
Mää mi̱ naŋi̱ riäy nhial kä New Yɔ̱k wi̱ kä Pari̱th jɛn ɛ ɣɛkpi̱ri̱mɛn min caa ɣɔ̱ɔ̱n kä aerödai̱na̱mi̱kal ɣai̱pöthetheth mëë cua la̱t rɛy ta̱th ria̱y nhial.
Pranki̱lin cuɛ ŋa̱c kɛ pɛ̈th kɛn tin tekɛ diw tin ruac kɛ ta̱a̱ nyinä pi̱i̱ni̱.
Mi̱ /känɛ ben nhial ɛ la ɣai̱pöthethith mi̱ nhɔkɛ dɔ̱ŋ bɛ thanyti̱thni̱ böth kä ɣöö ba nyɔk-kɛ lätni̱ ɛn thɔbjek kɛɛ tiit ba ŋa̱c.
Thanti̱thni̱ kɔ̱kiɛn dɔ̱ŋ bi̱ kɛn ri̱thääcni̱kɛn tok kɛnɛ la̱thdɛ rɛy gua̱th ɛni̱ gua̱th in cuuŋɛ thi̱n.
Kä la bɛcɛ,ɛn ɣɛkpi̱ri̱mɛn kɛnɛ thiooi̱kal in bi̱ ben raar ba yi̱k  nyɔk kɛ no̱o̱ŋi̱ ɛ nɛy kɔ̱kiɛn rɛy thanyti̱pik kɔmmienɛti̱.
Kä latdɛ min gɔaa tëkä la̱t ma̱riɛn, kä gɔa ni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ kä mi̱ la luoc rɔ nɔ, kɛnɛ ɣöö jɛn ɛlɔ̱ŋ bɛ ŋot kɛ mi̱ latdɛ biɛl kä min nyoothɛ kä läny nyinkɛ tin dë lɛɛlɛ.
Moödɛli̱ thanyti̱pik kä ɛ thia̱k rɛydiɛn tekɛ dääk mi̱ räth kä ɣöö ba kɛ kɔn thɛm kɛ ɣɛkpi̱ri̱mɛntali̱ kɛnɛ ɣöö ba pek mi̱ ni̱ndi̱ naŋ ɛ kɛn, kɛ nhökdiɛn rɛy thanyti̱pik kɔmmie̱nɛti̱.
Mi̱ ca cäät mi̱ ce̱tkɛ kɛ nɔmɛ jiek, bi̱ thi̱o̱r mi̱ ji̱di̱t  dɔ̱ŋ dë ka̱m raar, kiɛ (mi̱ ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ ni̱ ciaŋ) ɛ jɛn bi̱ min ca jiek thi̱o̱r ëë wal kulɛ riali̱kä kɛ ɣöö bi̱ lat kä min pay tuɔɔk kulɛ ro̱ŋ.
Cie cäät, ŋuɔ̱t Newtɔn'ä cua kɛ lat kɛɛ run ti̱ bathdɔɔri̱ ɛ thantipik obdherbecini̱ tin la ji̱ nhial ɛ ro̱ŋ ɛlɔ̱ŋ.
Ni̱ mëë thio̱o̱ri̱ tin ji̱ditni̱ cua mat ŋɔaani̱ diaal ɛlɔ̱ŋ mi̱ läny tëë ci̱ ben kɛ nhiam, kä kɛ kɔrɛ cua latdɛ räth ɛ di̱t kä läny ta̱a̱ kä tëë kɔn, thi̱o̱o̱r tin ci̱ ben kɔɔr cu teni̱ i̱thtandari̱ kiɛn nhial  kɛ latdiɛn ɛ la guäcdinɛ kɛ pe̱k mi̱ di̱i̱t mi̱ läny tëë guurkɛn kɛ.
Gua̱th ci̱ riali̱kä dɛ thuɔ̱k kɛnɛ thi̱thtɛm in thi̱a̱k ɛ tekɛ cär ti̱ ŋuan thi̱n kä ca ŋɔaan ti̱ ŋuan lɛy kä cua tin ro̱mkä kɛ jiek, jɛn tho̱pɛ luɔɔc ti̱ ro̱ŋ kɛ ruɔ̱tdɛ kɛɛ ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r mi̱ guɛl kɛ jɛ".
Jɛn cie cɛ gɔa ɛ dɔ̱ŋ ba nɛn duŋni̱ ɣöö cuɛ cie bi̱ ja̱nydɛ kuɛ̈ɛ̈.
Kä methɔd min la duŋ priöri̱-min kapni̱ ti̱ gɔw nhial kä kuiy ji̱äkɛ duŋni̱ ɣöö cär tëë cɛ nööŋ nhial cukɛ ce̱tkɛ mi̱ ba̱l ɛ thu, cuɛ jiɛcni̱ ruaacni̱ nhial kɛnɛ pääri̱ ŋɔaani̱ ti̱ ca liŋ rɛy ri̱e̱e̱tni̱ tin " ɛŋu ba mat kɛɛ luɔtdɛ."
Min cu guutdɛ cie mi̱ na̱nɛ, kiɛ thia̱kɛ, cie ɛn thuɔ̱k kärɔadɛ kä ji̱ kiɛ ɣän kiɛ min thöp nɛy ti̱ ca pekdiɛn ŋa̱c.
Min naŋk kä la̱t duɔ̱ɔ̱rä buɔ̱m, Pierce cuɛ na̱ŋ duɔ̱ɔ̱rä ŋic ɛmi̱ cie ci̱ guut, kɛ tin te rɛy thëm, kɛ ta̱a̱ päärä thuɔ̱ɔ̱kni̱ rɛy kä ɣai̱pöthethi̱th.
Ni̱ ciaaŋ ɛlɔ̱ŋ, cieŋɛ min ca riali̱kä-ɛ gɔaa ca̱r maarɛ jɛ ji̱ääk.
Pierce, Ca̱rlɛth Th.(1902), mëë ca la̱t ɛ Karnegie, guic MS L75.329330, ɛ känɛ Di̱ra̱p D duŋ Memior 27: "Kɛɛjɔakdɛ", kä jiekdɛ cuɛ thia̱k kɛ latdɛ kɛ ti̱ bi̱ tuɔɔk ɛ pɛ̈th kiɛ kɛ kɔrɛ, mi̱ ci̱ kɔn rɔ̱ bi̱ rik kɔnkärɔ̱ kɛ ca̱k duɔ̱ɔ̱rä.
Mëë cɛ nööŋ, ɛn lätdi duɔ̱ɔ̱rä kɛ buɔ̱m, min cua jɛn thie̱c in di̱tni̱ jɛn kä ɣeuretik, kä ɛ jɛn thiec ɛ nhiam duŋ ɣeuretik, min ba bo̱th ɛ kuilkanä mi̱ ka̱mkɛ tiit."
Kä ɣaipöthethi̱th, kɛ ta̱a̱dɛ ca gaŋ, go̱rɛ ɣöö bɛ tekɛ lät ti̱ la̱thkɛ läätdä mi̱ biɛ böth kɛ thëm cäri̱ kɛnɛ, rɛy thaanyä, min lät kɛnɛ kärɔ̱ ɛ la thanytipik tɛthni̱.
Eini̱thtien, Albert (1936,1956) ram kɛl dɔ̱ŋ bɛ lar "kä raar wecmuɔ̱n in kuekɛ ɛ mi̱ dë nyinkɛ cop lɔaac."
Latdiɛn kɛn ti̱ti̱ bëëkä methölöji̱kal na̱ci̱rali̱dhi̱m ɛ la ta̱a̱ mi̱ thi̱a̱k min dɔ̱ŋ ba thaany kulɛ ŋa̱cɛ.
Jɛn cuɛ nyin thaanyä la̱tdiɛn guic gɔwkɛ kɛ thöci̱ölojikal kɛnɛ ci̱kɛ ruac i̱ thaany te i̱di̱ kiɛ dɔ̱ŋ bɛ la̱tkɛ jɛ rɛy gua̱thni̱ kɛnɛ rɛy ciɛŋ nɛɛni̱ kɔ̱kiɛn.
Jɛn cuɛ Ci̱o̱kä 1 lɛp kɛ latdɛ kɛ pua̱ny Gölgi̱ kɛnɛ  tëë tuɔɔk lo̱kdinɛ thi̱n cie mi la̱tdɛ jɛ kɛ ca̱a̱p bi̱ɛli̱ ŋɔaani̱, kɛnɛ lat duŋ Braɣe kɛnɛ Kepler guäc bakä ɣɔaa  kä cuɛ nɛn ɛ "ci̱kɛ päär" känyca̱ŋ cieŋni̱ min tuɔk kɛn kä pi̱thiölöjikal mi̱ cäät ɔ.
Rɛy nyinä ɣɔaa, jɛn cuɛ lari̱ mi ɛ kui̱ ɛni̱ methɔd mi̱ ca lɛy kiɛ ta̱a̱ thaanyä, ramkɛl derɛ jiek ɛ la lɛ̈ŋ mi̱ ci̱ ko̱k kä ci̱ rɔ luɔc ɛ cuɛ ya̱ri̱ jɛ kä kui̱cɛ jɛ i̱ ce tekɛ lua̱ŋ kɛ ben thaanyä nhial. 
Kä Pöthmodɛrnith latjɔɔ̱rɛ kɛɛ thaany kɛn kärɔ̱ cua duɔ̱ɔ̱r mi̱ latkɛ ni̱ jɛ kä cuɛ kuok ni̱ kɛ kä thiɛl lieŋ. 
Mödɛli̱, rɛydiɛn thaany kɛnɛ mathematikni̱, go̱o̱rɛ ɣöö ba mi̱ te rɛci̱ kɛnɛ ɣöö bɛ yi̱k mi̱ la kac (mi̱ luäŋ kɛ ɣöö ba nyoth i̱ ɛ kac). 
Cie cäät, kä ŋäc tɛkni̱kalä min ci̱ ben nhial ɛ duŋ thaakä rɛy thaany, kɛnɛ thiɛl thaakä cua  ɣɔllmark duŋ töpikä mathematikal.
Wargak Eujene Wigneer'ä , Anri̱i̱thönɛbɔl Eppɛktibinɛth kä Mɛthematikni̱ rɛy Na̱ci̱ral Thaanyni̱, mi̱ cua ŋa̱c-ɛlɔ̱ŋ kä ca käp rɛy riɛkä Nobel Pridhe-winning Pi̱thi̱ki̱thti̱.
Rɛy  Purupni̱ kɛnɛ Ri̱putɛcini̱, Lɛkɛtɔth cuɛ ŋuɔ̱t ti̱ ŋuan kä thi̱ak ŋun kɛ kui̱ go̱rä purupni̱ kɛnɛ kɔ̱ɔ̱ntɛrɛdha̱mpɔl kä kɔnjɛŋciɛri̱ 
Nɛmɛ dɔ̱ŋ latdɛ i̱ ɛ ŋu thanyti̱thni̱ bä ni̱ ciaaŋ
Maɣwaɣ, NJ: Lawrence Erlbuam Aththöciate.
Nɛmɛ jɛn in cɔɔli̱ Naththim Ni̱kölath Taleb "Anti̱-pragi̱li̱ti̱"; niɛ gua̱a̱ mɔ tha̱a̱ŋ thi̱thtɛmni̱ cua kɛ jiek ci̱kɛ jiäk rɛy nath, tɛktɛk nath,thiɛlɛ guirä, kä cu thanyti̱pik methɔd läny niɛ buɔ̱m ɛmɔ kiɛ bɛcdɛ- cua luäk ni̱ jɛ kä ta̱a̱ mi̱ ce̱tkɛ thiɛl guirä nɔmɔ rɛy dupni̱ ti̱ ŋuan (jin ɛ anti-pragile).
Ti̱ti̱ ca bendiɛn lip ti̱ cuɛ ji̱ ri̱thääc btöh kä ɣöö bi̱ kɛnɛ ɣɔ̱n kɛ riali̱kä ɛn min caar kɛ kɛn in tekɛ riɛk rɛy methɔdä diɛn.
Ɛn thanytipik thi̱o̱r ɛ mi̱ la latni̱ ta̱a̱ nyinä wecmuɔ̱ɔ̱n kɛnɛ ɣɔw in ca ti̱ ŋuan luɔc kɛ ɣɔ̱ɔ̱ni̱diɛn kɛ thëm kɛ go̱r ŋäcädiɛn rɛy la̱t thanytipik methɔd, la̱t jɛ kɛ prötokɔ̱l min ca nhɔk duŋ öbdherbëcin, mɛjiɛri̱mɛn, kɛnɛ guäc kä tin ci̱ ben raar ɛ nyɔk. 
Yiɛthpiny thanytipik thi̱o̱o̱ri̱ cue tekɛ mi̱ cu buɔ̱m ɛlɔ̱ŋ kä ca guic bɛcɛ kɛnɛ ɣöö derɛ ŋäc ŋɔaani̱ thanytipik dhi̱i̱t.
I̱thti̱bɛn Jɛy Guoldi̱ cuɛ gɔ̱r ɛ la mi̱ "… tin la thuɔ̱ɔ̱k kɛnɛ thi̱o̱o̱ri̱ kɛn kɛ ti̱ tekɛ dääk, /cɛ te kɛ ta̱a̱ bo̱o̱thä min la tëkɛ ti̱n rëpkɛ.
Kä luɔt rie̱tdä thanytipik thi̱o̱rä (ni̱ ciaaŋ gua̱cɛ kɛnɛ thi̱o̱r in latkɛ rɛy ŋi̱i̱cni̱ tin la nyin thany ɛ mi̱ tekɛ dääk mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ thok in ŋa̱ckɛ kä ruac in latkɛ kä duŋ thi̱o̱rä.
Ni̱ ciaaŋ rɛy ruaacni̱, thi̱o̱r dɔ̱ŋ de latni̱ tin cuŋ kä thiɛlɛ mi̱ nyothkɛ i̱ de kɛnɛ thuɔ̱ɔ̱k kɛnɛ ta̱a̱diɛn ɛ la ti̱ markɛ ni̱ kɛ, kä mi̱ ɛ rɛy thaanyä gua̱th in latkɛ ni̱ ti̱ ca kɔn thɛm kä ci̱ ŋa̱thdiɛn räth ɛlɔ̱ŋ. 
Tha̱a̱ŋ thi̱o̱o̱ri̱ kɛn ti̱ ca yiathpiny-ɛgɔa min cië thiɛlɛ mi̱ di̱t ci̱ rɔ met gɛr (cie cäät, thanytipik ce̱tkɛ mi̱ cie ebölucin, ɣeliöcenntirik thi̱o̱r, thell thi̱o̱r, thi̱o̱r duŋ plɛte tektönikni̱, jerm thi̱o̱r ɣuŋ jua̱thni̱, ɛkw.).
Thantipik thio̱o̱ri̱ni̱ kɛn luäŋ kɛɛ thëm kɛnɛ la̱t mariɛn ɛ la kac.
Kä lat ŋäc ŋɔaani̱ ciɛŋni̱ thanyni̱pik, cu maäni̱ thi̱o̱ri̱ni̱, ɛ jɛn lua̱ŋ in la̱tkɛ  kɛ ɣöö ba kɛ naŋɛ ɛ la ka̱cni̱ kiɛ min ca mar i̱ bi̱ ben ba luäŋ kɛ thëm.
Jɛn ɛ mi̱ ca ɣɔr-ɛlɔ̱ŋ ɛ ŋɔaani̱ tin cuŋ kärɔ̱ kä kɛɛ ,ca̱a̱tdɛni̱kiɛn ni̱ ɣöö bi̱ tukdiɛn ɛ kɛl.
Kä thio̱o̱r duŋ baölojikal ebolucin ɛ mi̱ läny ni̱ ɣöö "i̱ ɛ thi̱o̱o̱r baaŋ bɛ".
Nɛmɛ ŋunɛ ti̱ ba nyoth mi̱ wä kɛɛl kiɛ mi̱ gua̱c kɛ ɣai̱pöthethi̱th.
Nɛmɛ jɛn naŋɛ run ti̱ ŋuan, cie jɛn dɔ̱ŋ bɛ bɛc kiɛ buɔ̱m kɛ ruuli̱ cäätdɛ ni̱ ti̱ ro̱ŋ.
Kä ɣöö bi̱ cäätdɛ tekɛ lua̱ŋ ɛ mi̱ ba die̱l guäc ɛ nɛy tin lät kä thanytipik, kɛnɛ ɣöö min di̱t ɛlɔ̱ŋ ɛ ɣɛkprimɛni̱ mi̱ kɛ ti̱ ca luɔc kɛ guäc ɛ bun ti̱ gööl ti̱ lät kärɔ̱ ɛ la kɛn.
Rɛy kemi̱thti̱ri̱, tëkɛ athi̱d-bɛth ni̱ ti̱ ŋuan ti̱ thio̱o̱ri̱ni̱ kä ŋuɔ̱nkɛ  kɛ latdɛ mi̱ ci̱ räth ɛlɔ̱ŋ kä te piny na̱ci̱ral athi̱dik kɛnɛ bɛthik kɔmpuɔni̱, duŋni̱ ɣöö kɛn tekɛ kɛ luɔt kɛ ma̱r ciɛŋni̱ kemikalikiɛn.
Nhök kä min latkɛ ɛ thio̱o̱r thiɛlɛ mi̱ go̱o̱r ɣöö kɛn ti̱ ŋuan kä cɛ mar i̱ ba kɛndiɛn thɛm, ɛ ni̱ mi̱ jɛn tëkɛ ca̱a̱tdɛ ni̱ ti̱ ɣɔɔrɛ kä ro̱ŋkɛ ɛ jɛn dɔ̱ŋ bɛ kulɛ tuɔɔk.
Jäkni̱ dɔ̱ŋ ba go̱ri̱ mi̱ tɔt kiɛ mi̱ di̱t min ci̱ rɔ gɛr kä jɛn thi̱o̱o̱r, kiɛ cɛ thiɛl kɛl kä kɛndial mi̱ ci̱ ro̱o̱ŋ latdɛ min ca jiek rɛydɛ thi̱o̱o̱r'ä ɛ ŋotdɛ te thi̱n kä lätdɛ.
Mi̱ ca min de thio̱o̱r riali̱kä kiɛ laat kɔ̱kiɛn ce̱tkɛ mi̱ dakɛ kɛ kui̱ kä tin ci̱ pay ben raar kä thi̱o̱o̱r, kä kɔrɛ dɔ̱ŋ dë nyɔk ni̱ gör thi̱o̱o̱rä mi̱ ji̱di̱t.
Nɛmɛ ɛ ɣöö mi̱ ŋot latdɛ gɔa ni̱ jɛn kä të thi̱n kä kɔ̱kiɛn tin ci̱ tuɔɔk, cie mi̱ ca nyoth ɛ tin cɛ luäŋ kɛ ma̱r rɛy ruacni̱ kä tin kɔ̱kiɛn.
Kɛ kɔr gerädɛ, kä thio̱o̱r in ca nhɔk bɛ tin ci̱ tuɔɔk cu lat ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö cɛ tekɛ luäŋ ma̱r mi̱ di̱i̱t (Mi̱ jɛn känɛ la̱t, kä tin ca rɔ̱ gɛr kɛn ba na̱ŋdiɛn cu päl); lat ɛ ji̱di̱t ɛmɛ kɛ kɔrɛ ba rɛydɛ tat ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba gɛɛr kiɛ riali̱kä ɛ nyɔk.
Cie cäätdɛ, elɛkti̱rikthi̱ti̱ kɛnɛ magnɛti̱dhi̱m ŋa̱ckɛ ɛntäämɛ nɛ ɣöö kɛ rɛw ti̱ tuɔɔk rɛy kä kɛl, ba cu laar cie  elektirömagnɛti̱dhi̱m.
Nɛmɛ cua nyɔk kɛ riali̱kä ɛ ca̱k nuki̱lie̱r pucin, rɛy gua̱th indi̱i̱t min took enerji̱ Ca̱ŋ rɔ thi̱n. 
Kɛ wuɔ̱cdɛ nɛ min rɛlrɔ cäätdä buayä aether, Eini̱thtien cuɛ lat rëp thaakä kɛnɛ ruɔ̱l bäärä duɔ̱ɔ̱rä rɛy thëmdɛ cäät kɛ tuk ja̱lɛ-min la jɛn, kä duɔ̱ɔ̱r nyothɛ rɔ kɛ bi̱löthi̱ti̱ mi̱ päär, min riŋdɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p, mi̱ ca thɛm kɛ tin guic jɛ.
Eini̱thtien cuɛ rɔ tɛ̈t kɛ ba̱bdiɛn kɛn ŋuɔ̱t tin /ci̱ rɔ̱ ɛ gɛɛr kä ŋɔaanidiaal tin cɛ nyoth, mi̱ kula bendiɛn raar kɛ ja̱liɛn.
Cu määni̱ tin ci̱ thiɛk cukɛ te luäŋ gira̱bi̱tɛcinal kä ŋɔaani̱ tin te wa̱nɔ ɛ ja̱a̱lkɛ ɛ "tocɛrɔ" kä ji̱o̱mtrikal "gua̱a̱dɛ" ɛ wä 4D thaak-nhial.
Cieŋni̱ min, ŋuɔ̱t thanytipik kɛn latkɛ ni̱ nyin ɣɔaa bɛ kɛ kulɛ te idi mi̱ tekɛ piny rɛy gua̱a̱thni̱ ti̱ caa ŋa̱c.
Ɛn min ŋa̱ckɛ kä ca liŋɛ jiäk ɛ min thi̱o̱o̱ri̱ thanytipik kɛ cär ti̱ ŋa̱ckɛ guutdiɛn kä ɛmääth bɛ kɛ cop rɛy ŋuɔ̱tni̱ thanytipik mi̱ ci̱ kɛnɛ data ni̱ ti̱ ro̱ŋ kɛnɛ mi̱ tekɛ kɛɛ ca̱a̱tdɛ ti̱ nyooth kä ca mat kɛɛl.
Kɛn thio̱o̱ri̱ni̱ kɛnɛ ŋuɔ̱t dɔ̱ŋ tekɛ luäŋ kɛ lär ŋɔaani̱ i̱ kɛɛ ka̱a̱cni̱ mi̱ päär pekdiɛn kɛn ca̱a̱tdɛni̱kiɛn.
Guir-in ji̱o̱liɛn ɛ löjik ɛ mi̱ cie ce̱tkɛ kɛ thok in ŋa̱ckɛ.
Kä tëë ci̱ tuɔɔk cua kɛ lat ɛ thio̱o̱ri̱, mi̱ kɛn dɔ̱ŋ caa guäcdiɛn bi luäŋ kɛ ŋäc kɛ nëndiɛn (cie cäät, atɔmni̱ kɛnɛ radiö wɛbɛ), cua kɛ naŋ cie ɛ ŋäc thioretikalä.
Kä kɛn tɔ̱tɔ̱ "cua kulɛ naŋni̱ guäc thio̱o̱ri̱ni̱" ɛ la mi̱ cua lat kɛ jɛn jɔw ɛmɛ.
Ramkɛl dɔ̱ŋ derɛ la̱t kɛ thok kɛ latdɛ kɛ mödel; cieŋni̱ min, ɛn thio̱o̱r ɛ jɛn mödel (kiɛ ɛ ruuli̱ ti̱ cäät nyin mödeli̱), kɛnɛ mi̱ /ciɛɛ jɛn lat mödelä. 
Kä mödel parami̱ti̱ri̱, c.d., ŋuɔ̱t Newtɔn'ä nyin Gira̱bi̱tecin, ŋäcɛ ɣöö kɛn gua̱th kɛnɛ belöci̱ti̱eth  gɛɛr kɛn rɔ̱ i̱di̱ kɛɛ thaak.
Kä rie̱t "themantik" nyoothni̱ duɔ̱p min mödel cuŋkɛ ɛ la wicmuɔ̱ɔ̱n in thuɔ̱k.
Lät enji̱neeriŋni̱ cua dääk in kam " mödɛli̱ mɛthematikni" kɛnɛ "mödɛli̱ pi̱dhi̱kal"; ka min ba kulɛ la̱t mödɛl duŋn pi̱dhik kɛ ɣöö ba jakä kuiy ɛ mëë ca cak kɛ nhiam ɛ mödɛl mɛthematikal ɛ la̱tkɛ jɛ kɛɛ kɔmpi̱e̱e̱tɛr thɔpwɛɛr pakɛge, ce̱tkɛ ŋɔaani̱ tin la̱tkɛ kɔmpi̱e̱tɛr di̱dhaany kɛ kɛ. 
Tëkɛ tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ ti̱ latkɛ kɛn luɔtkɛ rɔ̱ kɛndiaal kɛ kui  empirikal ɛn caa lar ( c.d mi̱ larkɛ kä guickɛ i̱ kɛnɛ thi̱n kɛ thuɔ̱ɔ̱k.
Nɛmɛ dɔ̱ŋ derɛ thi̱a̱k ce̱tkɛ guäcdiɛn min la thi̱o̱o̱r ɛ lät kɛ ma̱rkä ti̱ bi̱ ben kɛ gua̱a̱thkiɛn, tin cäätni̱kiɛn kä ca mar mi̱ ci̱kɛ ben raar ɛ gɔaa kiɛ mi̱ cikɛ ti̱ ba thɛm kɛ ta̱a̱ in guic kɛkɛ.
Ɛn thio̱o̱r mi̱ cɛ ŋɔak mar kɛ gua̱a̱ diɛn kä ci̱ tin ca laar mi̱ lätkɛ, kɛnɛ ɣöö mi̱ känɛ mar kɛ gua̱a̱thdiɛn kä lääriɛn baaŋ thiɛlɛ mi̱ ciɛɛ nyoth i̱ lätdɛ.
Kä Ɣɔthi̱puɔɔn Engi̱li̱c Dikcineri̱ (OED) kɛnɛ rɛy jiɔm Wikcineri̱ cua nyooth kɛn tin jie̱kɛ kä Laatin cte̱kɛ mi̱ cie latkɛ kɛ ni̱ baaŋ bɛ ("yuthdiɛn thi̱n, mi̱ naŋiɛ kärɔa, ŋi̱ecdiɛn, käni̱diɛn"), min la duɔ̱ɔ̱p in matkɛ jɛ-("kɛ, ɛ wä nhiam,niɛ") kɛnɛ latdiɛn baaŋ bɛ (kɛ na̱ŋ).
Kä rie̱t cua mi̱ took rɔ kä cɛ kɔn te lät rɛy ruaacni̱ kuthni̱ cie mi̱ "ba naŋ nhial rɛy ciëŋ mi bo̱o̱r", niɛ mi̱ ce̱tkɛ "kɛ luɔ̱ɔ̱r Nyami̱ thiɛl luum naŋdɛ rɛy cieŋŋ mi̱ bo̱o̱r, kɛ ɣöö bi̱ puɔ̱ny cu lɔar kä ji̱äk", (1297 CE) duŋni̱ ɣöö jɛn cuɛ thi̱a̱k bä kɛ la̱t mi̱ nyuɔthkɛ jɛ i̱ "naŋ  rɛy bunä" kiɛ "naŋ rɛy määthä".
Kɛ ɣöö ba ŋäth /ca bi̱ yi̱k kuɛni̱ kärɔa mi̱ kɛn tin bi̱ ben raar ci̱ ma̱riɛn tekɛ bɛc thi̱n; jɛn ba laari̱,mi̱ thi̱o̱or känɛ thie̱c lat kɛ gua̱a̱dɛ, kɔn banɛ yi̱k lip ni̱ min ci̱ tuɔɔk mi̱ wëë kɛɛl kɛnɛ thi̱o̱o̱r- ɛn min ci̱ tuɔɔk mi̱ bɛɛ thi̱o̱o̱r wä nyoth ɛ puc i̱ ɛ kac.
Ɛn thio̱o̱r mi̱ /ca bi̱ nyoth kɛ ŋäcdɛ i̱ thuɔ̱k kiɛ kac rɛy kä ɛni̱ mi̱ ci̱ tuɔɔk jɛn /ciɛɛ duŋ thanytipic. 
Tha̱a̱ŋthi̱o̱o̱ri̱ni̱ ti ca thɛm kä thuɔ̱ɔ̱k, mëë cua wä dɔ̱ŋ bi̱ kɛnɛ kac, dɔ̱ŋ cukɛ ŋot rɔmkɛ ɛ gɔɔy nyinädiɛn - cie cäät kɛ ben pöth ɣo̱k (kɛ kɔr thukä) tha̱a̱ŋ ɣai̱pöthethi̱th ti̱ ca rep kiɛ ca lat ni̱ kɛ bɛ, kiɛ ca thio̱o̱r pöth ɣo̱k latdɛ luoc kɛ duɔ̱p woocni̱ min jiääk.
Pöpper cuɛ gok i̱ laat ti̱ti̱ ɛ laarɛ jɛ i̱ gua̱th di̱t latjɔ̱ɔ̱rä  thi̱o̱o̱rä thanytipik kä thi̱n i̱ kɛn nyinkɛ ɛ "ka̱a̱cni̱, kiɛ jiääkɛ, kiɛ thɛm kɛrɔ̱".
Pi̱löthöpäri̱ ti̱ ŋuan kɛnɛ ɣi̱thtöriaani̱ nyin thany  ɛ cuɛ tekɛ, duŋni̱ ɣöö, cu mëë ca ŋaknɔm Pöpper'ä latdɛ ni̱ thi̱o̱o̱t ɛ mi̱ cie te kac rɛydɛ kä ji̱ääkɛ kɛ ɣöö, cie Pilip Kitcer cuɛ lat raar, mi̱ ci̱ ram kɛl ɛ naŋɛ bum ɛn guäc Pöpperian kɛɛ "thi̱o̱o̱r", kä öbdherbëcini̱ Urana̱th mëë jiekɛ rɛy 1781 dera "kac" kelethtial mekani̱kni̱ Newtɔn'ä
Pekundi̱ti̱: "Ɛ thi̱o̱o̱r indi̱i̱t kä thanytipik, mi̱ ce̱tkɛ Newtɔn, cuɛ duɔ̱p to̱l kɛ kui̱ ri̱thääc....
Kä ɛni̱ thaak, la thiecni̱ ti̱ ŋuan ɛ bä nhial ɛlɔ̱ŋ mi̱ läny min luɔcdɛ ɛntäämɛ.
Päär latdɛ kɛ thi̱o̱o̱ri̱ kɔ̱kiɛ , cu maäni̱ Popper'ä, Kitcer cuɛ nyoth ɛ jɔc ɛn thi̱o̱r bɛ min bi̱ ben raar rɛy obdherbe̱cinal yi̱k ruac kɛ tin bi̱ tuɔɔk kɛ kɔrɛ.
Jɛn dɔ̱ŋ ba yi̱k la̱th piny ɛ la ŋuɔ̱t thi̱thtɛmä mi̱ ca gɔ̱r, kɛnɛ jɛn bi̱ ŋuani̱ thuɔ̱ɔ̱kɛ ɛn thio̱o̱r ɛ lɔ̱ŋ kɛɛliw ɛ ba la̱th piny ce̱tkɛ rɛy ri̱e̱e̱tni̱. 
Kä mɛthematikal mi̱ ca lɛy kɛ lat ki̱la̱thikal electromagnɛtik thio̱o̱r ri̱e̱t mi̱ "ŋuɔ̱t duŋ elektromagnɛtidhi̱m," no̱o̱ŋɛ ka̱th in gɔa kɛnɛ nyɔkɛ kɛ rëp kɛn tin nyooth i̱ luäkɛ kɛ.
Ɛn cäät in jɔkdiɛn dɔ̱ŋ dera radiacin rɛ̈ɛ̈kcin puɔɔth.
Ɛn thanytii̱th ɛ jɛn ram min ci̱ ri̱thääc thanytipikä la̱t kɛ rëp ŋäc ŋɔaani̱dɛ rɛy ŋi̱i̱cä min cɛ mɛk kä nhɔkɛ.
Thanytipikni̱ runi̱ ti̱ gööl (kɛnɛ tëe cu te thi̱n ɛ ŋot kɛ, naci̱ral pi̱löthöpäri̱, mathematiciani̱, naci̱ral ɣi̱thtöriani̱, naci̱ral thi̱ölöjiaani̱, enji̱neeri̱, kɛnɛ nɛy kɔ̱kiɛn tin ci̱ tetkiɛn mat thi̱n kɛ ben thaanyä nhial) kɛn tekɛ rɛy gua̱thni̱ dho̱o̱ri̱ ti̱ gööl, kɛnɛ tin ŋa̱thkɛ rɛy ciɛŋni̱ nath,ethikali̱ tin tekɛ lua̱ŋ, kɛnɛ epithtemik tin gɔw ca kɛ yiath kɛɛl kɛ thanyti̱thni̱-kɛnɛ tëë caa nööŋɛ kɛn-tekɛ mi̱ ca gɛr rɛy gua̱a̱th mi̱ bäär. 
Pröto-thanyti̱thni̱ nyin I̱thla̱mik Göldɛn Age cua kɛ käp i̱ kɛ pöli̱mathni̱, tekɛ rɛydɛ kɛ ɣöö cuɛ thiɛl ti̱ cu röm kɛ ŋi̱i̱cni̱ thanyti̱thni̱ modɛrnä .
Ruaacni̱ tin dë thuɔ̱k nyoth  cukɛ jakä cup ɛ kɛ duɔ̱p löjikalä mi̱ ɣööŋ ɛ lotni̱diɛn kɛɛliw cua baŋ mi̱ naŋkɛ kɛ cie kɛ thuɔ̱ɔ̱k.
Dethkarteth ciɛɛ pioneer duŋ analaitik jio̱metiii̱ kärɔa mëë cɛ ka̱mraar, amääni̱ thi̱o̱o̱r duŋ mekanikni̱ kɛnɛ räth cärädɛ kɛ kui tuk ja̱l lieeyni̱ kɛnɛ ta̱a̱ in cua ŋa̱c kä kɛ.
Jɛn cuɛ ti̱ ŋuan ti̱ ro̱ŋ ŋun kɛ jiekdɛ kɛ ki̱la̱ththi̱kal mekanikni kɛnɛ göröɛ kɛ buay kɛnɛ  nyin guäc kiɛ nyin.
Jɛn cuɛ jiek ɛn ca̱c  min lät kä tuɔ̱y tuɔ̱y jɔk duŋ guɛk kä jääl ri̱ŋkɛ kä moocɛ buɔ̱m rɛy pua̱a̱nydɛ kɛɛliw.
Ladhdhɛrö I̱thpallandhani̱ ɛ ramkɛl kä nɛy tëë cu tekɛ luäŋ ɛlɔ̱ŋ rɛy ɣɛkpi̱ri̱mɛntal pii̱thi̱ölöji̱ kɛnɛ thaanyni̱ näci̱ral. 
Cieŋni̱ mëë, cuɛ mi̱ ca ŋa̱c kɛ ta̱a̱ mi̱ nyooth ram in la thɛnyti̱th kɛnɛ ram min in ci mɔ a thanyti̱th.
Cuɛ tekɛ nuth mi̱ tɔt kɛ nɛy tëë cu  riet i̱ bi̱ gɔ̱a̱riɛn jakä räth rɛy lätni̱ gɔ̱rä akɛdemia, kɛ ŋa̱th mi̱ tɔt kä ca la̱th rɛy lätni̱ kä inda̱thti̱ri̱, kumɛ, kɛnɛ gua̱th tin lät nath thi̱n kä thiɛlɛ mi̱ ji̱ëkɛ.    
Cu kɛnɛ nyoth nath ɛ bum ɛlɔ̱ŋ kɛ kui thuukä.
Tha̱a̱ŋ thanytipikni̱ cuke te nhök kɛ läth ŋäcä thanytipik lät kɛ kui luäk puɔlä pua̱a̱ny nath, kä dör,wi̱cmuɔ̱ɔ̱m, nyin ɣɔaa, kiɛ inda̱thti̱rieth (thanyti̱thni̱ akɛdemik kɛnɛ thayti̱thni̱ inthda̱thti̱rial).  
Ti̱ti̱ cu kɔthmölöji̱ kɛnɛ baölöji̱, kä ɛlɔ̱ŋ möli̱kular baölöji̱ kɛnɛ yumɛn jenɔme projek te thi̱n.
Kä ji̱kiɛn cuɛ ŋuan wutni̱ ɛ matkɛn mään ni̱ kärɛɛw.
Tëë ci̱ tuɔɔk kä ca ŋa̱c ɛ cu määni̱ ma̱a̱r thupernöbɛ, pa̱t gamma rɛyä, kuatha̱ri̱, bladhaari̱, puldhaari̱, kɛnɛ kɔthmik maikröwɛbe bɛkgi̱rɔɔn radaicin.
Athti̱rönömi̱ ɛ jɛn kɛl mi̱ dɔaŋ kä  thaanyni̱ näci̱ral.
Rɛy gua̱th ëë ci̱ wä, athti̱rönömi̱ te rɛydɛ kɛ ti̱ ŋuan cie mi̱ däk piny cie athtrömetiri̱, kɛlethtial nabi̱gɛcin, kɛnɛ la̱t kalɛndɛri̱.
Obdherbɛcinal athtirönömi̱ ɛ mi̱ lätni̱ gör data ni̱ kä öbdherbɛcini̱ nyin athtirönömi̱kalä. 
Kɛn pi̱e̱li̱ tti̱i̱ luäk kɛnrɔ̱ kärɔ̱ kɛ luäk mi̱ ro̱ŋ.
Kɛ latdɛ rɛy di̱kcineri̱ min thuɔ̱k, "athti̱riönömi̱" nyoothɛ ti̱ "ŋɔak ti̱ ba ŋi̱e̱e̱c kɛnɛ tin te raar Wecmuɔ̱ɔ̱n'ä atmɔthi̱pie̱e̱r kɛnɛ ciɛŋ pua̱nyni̱kiɛn kɛ ciɛŋ kɛmikali̱kiɛn, " niɛ gua̱th ɛmɔ "athtiröpi̱i̱dhikni̱" nyoothɛ ni̱ ɣöö ɛ kaar kä athtirönomi̱ mi̱ ŋi̱i̱cni̱ "ciɛŋ, ta̱a̱ pua̱a̱nydiɛnn, kɛnɛ ta̱a̱ in lät dai̱namik ɛ ŋɔak tin la nyin kelɛthtial kɛnɛ tin tuɔɔk".
Tha̱a̱ŋ pi̱e̱li̱, ce̱tkɛ mi̱ cie athtrometi̱ri̱, kɛ athti̱rönömi̱ ni̱ ɣöö de kɛnɛ athti̱röpi̱dhikni̱.
Kä obdherbecini̱ ti̱ti̱, cär tëë nhiam kɛ kui̱ möcini̱ kiɛ tin jäl kɛ nhial mëë cua kɛ la̱t, kɛnɛ tin ca cak ce̱tkɛ Cäŋ, Pay kɛnɛ Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n min te rɛy Ɣɔaa tëë ca jäl ɛ pi̱löthöpi̱kalli̱.
Ɛn mëë cu ben nhial kɛɛ nhiam kä cu di̱ni̱ jɛn cua tuk mɛthemati̱kal kɛnɛ thanytipik athtromi̱, min cua tok kam Ji̱ Bäbilɔn, mëë cu duɔ̱p lɛp kɛ kui̱ athtromi̱kal ciɛŋni mëë cu ben nhial rɛy cuɔ̱p nɛɛni̱ kɔ̱kiɛn kä cu jɛ guɔ̱ɔ̱r. 
Athtironomi̱ Ji̱ Gi̱ri̱k cua kɛ këkni̱ kɛ nhiam rɛy go̱rädiɛn kɛ ra̱ci̱nal, lat pi̱dhi̱kal kɛ kui̱ kelethtial ëë ci̱ tuɔɔk.
Ɣappɛrka̱th bä cuɛ katalɔg ni̱ ti̱ kuɛli̱ 10220 cak, kɛnɛ tëë ci̱ ta̱a̱diɛn jɔɔc ɛlɔ̱ŋ ti̱ la nyin nɔthɛrɛn ɣemi̱thpie̱e̱r ka̱nkɛ kä athti̱rönömi̱ni̱ Gi̱ri̱k.
Ji̱ɔrji̱ Bon Peuerbac (1423-1461) kɛnɛ Rejiomontana̱th (1436-1476) luäk la̱t athtironomikal kɛ ria̱likä ini̱thtrumental mi̱ wä Kɔpernika̱th'ä bendɛ nhial ɛn ɣeliothäntrik mödɛl kɔr ruuni̱ ti̱ jiɛn cuɛ kulɛ ben.
Rɛy 964, cu Andromeda Gala̱thi̱, gala̱thi̱ min dii̱t rɛy mi te rɛy Bunä Lökal, cuɛ lat ɛ Ji̱ Muɔ̱thilimni̱ Perthian athtronomer Abd al-Raɣman al-thupi rɛy Buɔkdɛ duŋ Pidhed I̱thtari̱. 
Anthtronomeri̱ rɛy gua̱th ëë ca ci̱ööt Arabikni̱ ti̱ ŋuan nööŋ kä ŋot thin kɛ kui̱ la̱t kuɛli̱ kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱.
Thɔŋɣai̱  Ɣithtörian Maɣmud Kati cuɛ gɔ̱r piny ɛ meti̱o̱r cuɛ nyoth kɛ Tho̱o̱r 1583.
Kepler ɛ jɛn thi̱thtɛm ëë ji̱o̱liɛn mëë cua ka̱m raar kä cuɛ ŋɔak lat kɛ gua̱thkiɛn kɛn nyin nhial tin thi̱ääk kɛ Cäŋ. 
Kä athtronomer mi̱ raan Liŋlie̱th Jɔ̱ɔ̱n Plamithteed cuɛ bun kuɛli̱ ti̱ cäät ti̱ la̱nykɛ 3000 jiek, Kä buɔ̱n kuɛli̱ ti̱ cäät kä cu räth ɛlɔ̱ŋ cua kɛ jiek ɛ Ni̱kɔla̱th Luɔath de Lakaille.
La̱t ɛmɛm cua rɛydɛ ben guic ɛ Jöthɛo-Luɔath Lahraŋe kɛnɛ Pierre Thaiman Laplake, kɛ jakdiɛn kɛ pua̱ny nyinä nhial kɛnɛ pay kɛ ɣöö ba pe̱kdiɛn ŋa̱c kɛ ta̱a̱  jäliɛn.
Kuɛli̱ cua kɛ ŋäthi̱ i̱ cäätkɛ rɛy Wecmuɔ̱ɔ̱n in te Cäŋ thi̱n, duŋni̱ ɣöö lëthdiɛn, ta̱a̱ pua̱nydiɛn,kɛnɛ   di̱t pua̱a̱nyni̱kiɛn tëkɛ dääk ɛlɔ̱ŋ.
Thi̱o̱retikal anthtronomi̱ böth kä ɣöö cua ŋa̱c i̱ tëkɛ ŋɔak ti̱ te thi̱n nhial ce̱tkɛ ti̱ cie puɔ̱l ti̱ca̱a̱r kiɛ bilɛ̈k ɣo̱li̱ kɛnɛ neutrɔn i̱thtaari̱ kiɛ kuɛli̱ ti̱ te go̱lä cie tin ca nɛn kä ci̱ tuɔɔk cie Kuadhari̱, puldhari̱, bladharri̱, kɛnɛ radio̱ ga̱la̱dhieth.
Anthtirönomi̱ guäcdiɛn dɔ̱ŋ ɛ mi̱ baa da̱a̱k rɛy gua̱thni̱ tin caa cop ɛ elɛktrönagnɛtik i̱thpekti̱ra̱mä kɛ kɔr kä mi̱ ci̱ guäcdiɛn thuɔ̱k.
Cieŋni̱ min tha̱a̱ŋ radiö wɛbni̱ la ka̱mkɛ raar ɛ jɔc ɛ nyin athtirönomi̱kal, ɛ bɛ cu nööŋni̱ thermal raar, radiö wɛbni̱ ti̱ ŋuan kä bä raar kɛ ti̱ la nɛnkɛ kɛ min ci̱ ben raar kä thi̱ni̱crötrɔn radiacin, min nööŋkɛ ɛ elɛktörɔni̱ örbi̱tni̱ magnɛtik pi̱e̱e̱li̱.
 Guäc ëë ci̱ ben kä Wade-pi̱e̱l Inpararɛd Thɔ̱rbɛy Ɣɛkiplöri̱r (WISE) cue tekɛ gɛɛrɛ kä ga̱la̱ktik protöthtari̱ tëë ŋuan kä ka̱n met nɛn kɛnɛ buɔ̱n kuɛ̈li̱ min tekɛ rɛydɛ.
Thurɛ ni̱ guäcdiɛn cua tok kɛ thuɔ̱r kɛ tet ɛ nëë.
A̱lti̱rabaölɛt athti̱rönomi̱ ɛ jɛn cu rɔ lot kä ŋäc go̱rä  thermal radiɛcin kɛnɛ i̱thpekti̱ral emi̱ccin lanyni̱ min bä kä kuɛli̱ ti̱ yi̱ël kä leth (OB kuɛli̱) tin riaw rɛy wɛb ba̱nä ɛmɛ.
Rɛɛyni̱ gamma dɔ̱ŋ cua kɛ guic ɛ jɔk ɛ tha̱ti̱li̱ay ce̱tkɛ min cie Kɔmpitɔn Gamma Rɛɛy Öbdherbɛtöri̱ kiɛ ɛ tëlɛthkɔpeth in ca riali̱kä ɛ cɔalɛ atmɔthi̱pi̱e̱e̱r Cerenkɔb telɛthkɔpeth.
Gi̱ra̱bi̱tecional-wɛbe athti̱ronomi̱ ɛ pi̱e̱l mi̱ ci̱ ben raar kä athti̱rönomi̱ min ca thöp la̱t gi̱ra̱bi̱tecional-wɛbe kɛ ruuli̱ go̱o̱rädiɛn kɛn data ni̱ tin ca guic rɛy ŋɔaani̱ ti̱ na̱n kä ŋuan.
Ɣii̱thtröi̱kalli̱, kɛ ŋäc gua̱thni̱ tin tekɛ thi̱n pa̱ny ɛn Cäŋ, Pay, Muɔ̱n kɛnɛ Kuɛli̱ cua gɔa rɛy kelethtial nabi̱gɛcin (la̱tdɛ kɛ kuak kelethtial kɛ böthdɛ kɛ ja̱r yi̱ëër) kɛnɛ la̱tdiɛn kɛn  kalɛndari̱.
Kä thëm gua̱thni̱ tin päl kuɛli̱ thi̱n duŋ kuɛli̱ tin thi̱ääk cuɛ nyothni̱ gua̱th tin tekɛ thi̱n ni̱ nhial ɛ na̱n ɛlɔ̱ŋ ɛn min la thɛ̈mkɛ na̱n Nhial kɛ jɛ. 
Mi̱ ca modɛli̱ di̱e̱l tie̱t kɛ guir mi̱ gɔaa kɛn ba ŋuni̱ mi̱ reepni̱ ŋäc kä cupɛ ni̱ lɔaac mi̱ länyni̱ min läät rɔdɛ.
Kä guäcdiɛn kɛn tin ci̱ tuɔɔk la markɛ modɛl kä jakɛ athti̱rönomi̱ kä kuäny kam ŋɔaani̱ ti̱ ŋuan kä de rɔ̱ luot kiɛ tɛɛr kä modɛli̱ cie dɔ̱ŋ teni̱ kɛl kɛ luäŋ kɛ lat mi̱ gɔa kɛ min ci̱ tuɔɔk.
Rɛy tha̱a̱ŋkä tin tuɔɔk, min dii̱̱t in tekɛ data ni̱ ti̱ ŋuan kɛ gua̱a̱ mi̱ baär dɔ̱ŋ bɛ bo̱thni̱ ɣöö ba modɛl cu päl ni̱ kɛɛliwdɛ.
Kɛ ɣöö athtronomi̱ jɛn ɛ thɔ̱bjek mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ, ɛn athtronomopi̱dhiki̱thti̱ni̱ ɛ mi̱ lät rɛy ŋi̱ci̱ni̱ ti̱ ŋuan rɛy pi̱dhikni̱, rɛydɛ te mekanikni̱, elektrömagnɛtidhi̱öm, i̱thtati̱thtikal mekanikni̱, thermödai̱namikni̱, kuanta̱m mekani̱kni̱, relɛti̱bi̱ti̱, nuki̱lier kɛnɛ pa̱rti̱kal pidhikni̱, kɛɛ atɔmik kɛnɛ möli̱ki̱öl pi̱dhikni̱ thi̱n.
Kä riet "athtrokɛmi̱thtiri" dɔŋ ba la̱th kä kɛn Thölar Thi̱thtɛm kɛnɛ intɛri̱thtellar mëdiöm.
Kä thok ɣɛdhöbaölöji̱ ɛ mi̱ cäät. 
Guäcdiɛn kɛɛ i̱thkiɛl-indi̱i̱t kɛn tin te Nhial, ɛ kar mi̱ cɔali pi̱dhikal kɔthmöli̱ji̱, la ŋunɛ latdɛ mi̱ räth kä cup lɔaac ɛn tukdiɛn kɛrɔ̱ kɛnɛ pi̱e̱th nyinä kɔthmöth kiɛ nyin nhial.
Kɛn ka̱a̱th ta̱a̱ pua̱a̱ny thuurɛ ni ̱ŋɔaani̱ cu bendiɛn tuɔɔk nhial ɛ cu ta̱a̱ dääkä thiɛkä pua̱nyni̱kiɛn ɛ minit.
Ɛn mat gi̱ra̱bi̱tecional ba rɔ̱ dol buni̱ cie röök, la kɛn kam ɛ päl baaŋ. 
Pi̱e̱e̱li̱ pi̱dhikni̱ ti̱ ŋuan cua ŋi̱i̱cni̱ ɣɔaa nhɔk ɛlɔ̱ŋ ɛ kɛn.
Jɔak, kä kɔrɛ cu di̱tni̱ jɛn kɛ kui̱ kä ɣöö cua i̱thkel -indi̱i̱t min cua nyothni̱ kɔthmöth ŋa̱c.
Cie ciöt in ca ŋun, ɛn elliptikal ga̱la̱dhi̱ cuɛ thuurdɛ däärɛ-ri̱w mi̱ la duŋ ellipthe.
Elli̱ptikal ga̱la̱dhini̱ ŋuankɛ kä jiëkɛ kɛ däär buni̱ ga̱la̱ktik, kɛnɛ ɣöö dɔ̱ŋ tuɔɔk kɛn rɛy ro̱mä ga̱la̱dhini̱ tin di̱t.
I̱thpiral gala̱dhi̱ni̱ ni̱ ciaaŋ gua̱thni̱ ti̱ ŋuan la jiëkɛ ɛ la tin caa göl piny ɛ buay kuɛli̱ tin dɔŋ.
Ɛ kui̱c mi̱ kuartɛr kä ga̱la̱dhi̱ni̱ diaal kɛɛ i̱rregular, kɛnɛ ɣöö ɛn thurɛ min cie pekuliar kä ga̱la̱dhi̱ni̱ dɔ̱ŋ bëë kä dhiɛcni̱ diɛn kɛrɔ̱. 
Ɛn radiö ga̱la̱dhi̱ ɛ mi̱ lät kä riaw ni̱ buaydɛ ɛlɔ̱ŋ kä buay biɛli̱ kä tha̱a̱ŋ radiö, kä ɛ mi̱ bëë raar ɛ la mi̱di̱i̱t mi̱ bäär kiɛ buäl mi̱ di̱i̱t.
Kä I̱thkiɛl-Indii̱t thuurɛ dɛ kä kɔthmɔth jɛn cuŋɛ buni̱ kɛnɛ ɣöö ɛ ga̱la̱dhi̱ni̱ ti̱ ca rɔ dol kɛɛl.
Rɛy da̱a̱rɛ ɛn Dääk Ɣɔaa ɛ jɛn därɛ, ɛ thuurdɛ-mi̱ patpat mi̱ cɛ go̱l kɛ ti̱ cɛ tuɔm kä ɛ jɛn in ŋa̱thkɛ i̱ te bi̱lɛk ɣo̱l indi̱i̱t ni̱ däärɛ.
Kä pua̱nydɛ ca wil ɛ buay kuɛli̱ ti̱ dɔŋ, pa̱pulacion kuɛli̱ II, kä cu määni̱ bun kuɛli̱ ti̱ ŋuan ti̱ ci̱ li̱öm ɛlɔ̱ŋ ɛ jɛn cua kulɛ cɔɔli̱ gi̱löbular kila̱thtɛri̱ kiɛ buɔ̱n kuɛli̱ ti̱ caa göl piny. 
Ti̱ti̱ tuɔk kɛ rɔ̱ cie mi̱ ɛ kɔmpak pre-i̱thtellar kɔɔr kiɛ tol mi̱ca̱r, tin li̱ööm kä cukɛ pa̱t (mëë te rɛydiɛn cua jiek ɛ Jean Lɛŋthi̱) kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛɛ kɔmpak prötöthi̱taari̱
Kɛn bun ti̱ti̱ la kɛnɛ däkpiny ɛ määth, kä bi̱ kuɛli̱ rɔ̱ mat kä kuɛli̱ tin ŋuan kä Dääk Ɣɔaa.
Kuɛli̱ 7-18 cua rɔ̱ tok ɛ bɔ̱kɛ raar rɛy gua̱th mi̱ ci̱ thiääŋ kɛ tur kɛnɛ tol, kä cua cɔɔli̱ cie molekular puɔ̱ɔ̱ri̱ ti̱ di̱t.
Pek in cu di̱tni̱ jɛn kä elɛmɛni̱ tin thiɛkni̱ kɛn kä ɣai̱di̱röji̱n kɛnɛ Ɣi̱liöm cua cak dääriɛn kɛn kuɛli̱.
Kɛ kɔr ruuni̱, ɛn jiɔm ɣai̱di̱röji̱n ni̱ kɛɛliwdɛ cuɛ rɔ gɛ̈ɛ̈r ɛ cuɛ ben ɛ la  ɣi̱li̱öm, kä cu kuɛli̱ rɔ cuu tok kɛ ca̱k. 
Kä jiɛɛn lɛyɛri̱ tin te raariɛn cuu mi̱ cie tol rɔ cak rɛy puɔ̱ɔ̱rä nhial.
Nɛmɛ cua ruɔ̱n ɣöthi̱llacin -11 rɛy ni̱ni̱ päläca̱ŋ.
Kä Cäŋ cɛ tekɛ gua̱th ti̱ cuu gɛ̈ri̱ dɛ rɔ luɔc rɛy buɔyädɛ min ci̱ ta̱a̱dɛ rɔ nyoth kä nyin Wecmuɔ̱ɔ̱n ɛlɔ̱ŋ. 
Wii̱ lɛyɛrä nɛmɛ ɛ gua̱a̱ mi̱ ciwciw te thi̱nɔ kä cɔalɛ krömɔthi̱pi̱e̱e̱r. 
Wii̱ kɔɔrä ɛ teni̱ radiacin dhun, gua̱th in bi̱ plathma enërji̱ naŋ kɛ ta̱a̱ radiacinä.
Ɛn thölar jiɔm më thi̱n inɔ kä  plathma pa̱rtikäli̱ la ri̱tdɛ rɔ ɛ wä ciw kui̱c in bä Cäŋ thi̱n amääni̱, meë cuɛ cop pekdiɛn raarɛ ɛlɔ̱ŋ, jɛn cupɛ ni̱kä Ɣeli̱öpuɔthe.
Kä planɛtni̱ cukɛ ben rɛy ruuni̱ ni̱ ti̱ bi̱liöni 4.6 tëë ci̱ wä kä protoplanetary di̱thki̱ min ca go̱l ɛ Cäŋ ëë ji̱o̱liɛn.
Kä planɛtni̱ cuɛ kɛ ŋot bathkɛ nhial, kiɛ bɔ̱kɛ raar,kä ŋɔaani̱ tëë ci̱ duɔth rɛy gua̱th ëë tekɛ ma̱a̱r ti̱ di̱t ɛlɔ̱ŋ, cua nyoothɛ ɛ ŋëët ti̱ ŋuan kä ca jiek gua̱th in te Pay thi̱n. 
Ta̱a̱ ɛmɛ cuɛ nööŋi̱ pääm kiɛ metallik kɔre, ti̱ ca go̱l ɛ mɛntɛl kɛnɛ raariɛn cua mi̱ bumbum.
Ri̱w planɛtni̱ kɛnɛ mooni̱ cu kɛn lëth mi̱ dii̱t ɛlɔ̱ŋ nööŋ mi̱ cu tuɔɔkni̱ ma̱a̱r ji̱ölo̱jik ce̱tkɛ bolkani̱dhi̱m kɛnɛ tɛkto̱nikni̱.
Athti̱rothi̱tati̱thti̱kni̱ ɛ mi̱ läät la duŋ I̱thtati̱thtikni̱ bɛ wä kä athtiropidhikni̱ kɛ lieny kä ti̱ ŋuan nyin öbdherbɛcionalä athtiropi̱dhikal data ni̱. 
Köthmökemi̱thti̱ri̱ ɛ mi̱ ŋii̱cci̱ kemikaai̱ tin jiëkɛ rɛy Thölar Thi̱thtɛm, cu määni̱ gua̱th tok ɛlɛmɛni̱ rɔdiɛn thi̱n kɛnɛ dääkni̱ in tekä aithötɔpe rɛci̱öni̱.
Gua̱th lätni̱ athtironomi̱ kɛn cua kɛ yiath piny rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n kɛnɛ ɣöö tekɛ prögi̱ra̱mni̱ ti̱ ŋuan kɛ luäk ji̱ la̱tdɛ kɛ rialidiɛn i̱kä kɛnɛ thuɔ̱k progi̱ra̱mi̱ guäc ɛ cu määni̱ nɛy diaal tin ca ŋɔak guic rɛy Meththier (ŋɔaani 110) kiɛ Ɣerthcel 400 ti̱ bun puɔɔni̱ ti̱ gɔw rɛy nhial kɛ wäär.
Lät nɛɛni̱ tëë ŋuan ɛlɔ̱ŋ tëë lätni̱ kɛn baaŋ cua kɛ nɛn kä wɛblɛŋthi̱ni̱, duŋni̱ ɣöö cua ɣɛkpirimɛn mi̱ tɔt ɛlɔ̱ŋ kɛ wɛblɛŋthi̱ni̱ tin te raar biɛɛli̱ tin te kɛɛl kä nɛn kɛ.
Kɛn nɛy ti̱ ŋuan kä la̱a̱tni̱ athtironomeri̱ lät kɛn kɛ ɣo̱mɛde telethi̱kɔɔp kiɛ radio telethkɔɔp tëë tuɔkɛ la̱tdiɛn kɛ athti̱ronomi̱ ri̱thääc duŋni̱ ɣöö ci̱kɛ ga̱k ɛntämɛ tetni̱ la̱a̱tni̱ (c.d. cie Maal-kɛl Telɛthkɔp).
Luɔɔc thie̱e̱cni̱ ti̱ti̱ dɔ̱ŋ ba go̱ri̱ dë mi̱ ji̱di̱t yiath piny- kɛnɛ nyin thëm-ini̱thti̱rumɛni̱ nhial, kɛnɛ mi̱ lotdɛ ba ti̱ ji̱di̱tni̱ ka̱m raar rɛy thi̱o̱trtika̱ kɛnɛ ɣɛkpirimɛntal kä pi̱dhikni̱.
Cua go̱rɛ ɣöö i̱ ba rɛydɛ diany ɛlɔ̱ŋ kɛ ŋa̱c benädiɛn kɛn kuɛli̱ kɛnɛ planɛtni̱.
Mi̱ jɛn i̱nɔ, kä latdɛ ɛn Permi̱ Paradɔk ɛŋu?
Kä ta̱a̱ ca̱k duɔ̱ɔ̱rä min ca̱r kɛnɛ enërji̱ ɛ ca̱r kiɛ da̱rk ɛ ŋu?
Kä ga̱la̱dhie̱th ëë nhiam bëë idi̱?
Athtröbaölöji̱, kɛ nhiaam ŋa̱c kɛ ni̱ jɛ i̱ ɛ ɣɛdhöbaölöji̱, ɛ mi̱ te kam pi̱e̱e̱li̱ nyin thanytipik min ŋi̱i̱cni̱ tukdiɛn, ebolucin ëë nhiam, däk ŋɔaani̱ piny, kɛnɛ  ɣɔw in bi̱ ben kɔɔr.
Kä tuk kɛnɛ tëk ebolucin ëë jio̱liɛn ɛ mi̱ /ca de da̱a̱k gööli̱ rɛy ŋi̱i̱cä athtrobaölöji̱ .
Baökemi̱thi̱ri̱ dɔ̱ŋ cua tok ɛ ciɛk kɔɔr kä Bi̱g Baŋ, 13.8 run ti̱ bi̱li̱ön të ci̱ wä, rɛy ruuni̱ epɔc mi̱ gɔa ciaŋ mëë te Ɣɔw kɛ run ti̱ 10-17 milliön kärɔ̱.
Cieŋni̱ min , Wecmuɔɔ̱n ɛ jɛn kärɔa la gua̱th in te rɛy ɣɔaa min ŋäc raan tëtdɛ.
Kä ci̱öt ɣɛdhobaölo̱ji̱ cua riali̱kä ɛ ji̱ baölöji̱thni̱ mo̱li̱kular kɛnɛ ram mëë cu muc naŋ Nöbel Praidhe Jɔcua Lederbergi̱.
Kä ciöt ɣɛdhöbaölöji̱ ɛntämɛ lätdɛ rɛy tin ŋa̱ckɛ ɛlɔ̱ŋ,  kɛ luɔtdɛ "baölöji̱ mi̱ ŋi̱i̱c kä tin thiɛl kemi̱thti̱ri̱ thi̱n", mi̱ bɛ a ɣɛktraterrethtrial kiɛ terrethtrial (mi̱ lot min cɛ nööŋ rɔ) kɛ tukdɛ.
Cieŋni̱ min ca ŋic ni̱ kä kɛɛl ɛ tëë raar rɛy nyinä thanytipik tin di̱t kä go̱rɛ, athtrobaölöji̱ cuɛ ben ɛ la pi̱e̱e̱l in ŋi̱i̱c kɛ kui̱dɛ.
Rɛy 1959, NATHA cuɛ pröjek ɣɛdhöbaölöji̱ min nhiamdiɛn yi̱o̱wkɛ ŋun, kɛnɛ rɛy 1960, NATHA cuɛ Prögra̱m Ɣɛdhöbaölo̱ji̱ ka̱mraar, ɛntämɛ cua kɛl kä ɛlɛmɛni̱ ŋuan tin di̱t nyin NATHA 'ä rɛy Athtrobaölöji̱ Progra̱m ɛ thi̱a̱kɛ. 
Räthdɛ rɛy pie̱e̱li̱ nyin athtronomi̱, öbdherbɛcional athtronomi̱ kɛnɛ ɣöö cuɛ ti̱ ŋuan ti̱ di̱t ɣɛktremöpiileth jiek kɛ buɔ̱mdiɛn mi̱ rɛlrɔ kɛ ɣöö bi̱ kɛnɛ kulɛ luäŋ pi̱e̱th rɛy gua̱thni̱ ti̱ ŋuɛ̈th ŋuɛ̈th Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, cuɛ böthni̱ ɣöö ɛn tëk dɔ̱ŋ bɛ rɔ lot kɛ pi̱ethdiɛn gua̱thni̱ tin te ɣɛktraterrethtrial thi̱n nhial.
Cua jäl riali̱kä kɛ kui̱ go̱rä kɛ tin tëk muun Ma̱ri̱ min ba la̱t kɛɛ Baikiŋ progra̱m kɛnɛ Beagle 2 ɛ kulɛ wä nyoth.
Rɛy thukaä kɛɛ 2008, cu Pöenik lander cuɛ mun mi̱ caa ciɛŋni̱ wal kɛnɛ gua̱th ciaaŋä juaacni̱ kɛ pe̱k ɛ thi̱a̱k mi̱ cieŋ mai̱ki̱röbiali̱ ti̱ tëk rɛy muɔ̱ɔ̱n Ma̱ri̱, kä cua go̱r amääni̱ ta̱a̱ pi̱i̱ni̱ thi̱n ɛn wi̱ni̱.
Kɛɛ Kur 2011, NATHA cuɛ Thaany Laboratöri̱ Mari̱ ka̱m raar kɛ kui̱ jäl mi̱ ba naŋni̱ Kuriöthi̱ti̱ röbɛr, min bi̱ wä yën kä Ma̱ri̱ ɛ cuɛ cop kɛɛ Tho̱o̱r 2012 kä  Gale krater.
Kɛl ëë ca lar i̱ ci̱ tuɔɔk kɛɛ nyin teekä tëë ŋuan kä di̱t të cu ben rɛy ga̱la̱dhi̱ ä dan kä cu la̱tdiɛn tekä karbön kemi̱thti̱ri̱ni̱, cie kɛn tin tëk diaal ci̱ ben tɔ̱ Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n.
Kɛ thuɔ̱k ɛn karbon atɔmni̱ käpɛ rɔ kɛɛl kɛ karbön atɔmni̱ kɔ̱kiɛn min biɛ jakä täthɛ mi̱ bäär ɛlɔ̱ŋ kä tekɛ moleki̱leth ni̱ ti̱ gööl ti̱ ŋuan.
Ɛ di̱ɔ̱kdiɛn mëë larkɛ ni̱ jɛ bɛ cuɛ di̱t kä planɛtni̱ i̱ wil kɛn Cäŋ-cie kuɛli̱ kɛ kui̱ kä ɣöö dɔ̱ŋ derɛ rɔ lot ɛn nhiali̱ ba gua̱a̱th ciaaŋä.
Kɛ guutdɛ, cua nämbäri̱ nyin ini̱thtrumɛni̱ täth kɛ ŋäc pekä gëëk-Wecmuɔɔɔ̱n kä ɣɛkdhöplanɛtni̱ cuu kɛnɛ ti̱ ca ŋic, mëë cua ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ ɛ duŋ NATHA 'ä kɛ Gör Terrethtirial Planɛt (GTP) kɛnɛ ESA'ä Darwin prögi̱ra̱mni̱, kä cua kɛndiaal lo̱k.
Drake cuɛ tok kɛ kämdɛ raar kɛ ekuacion mi̱ cie ɛ ruac mi̱ cua lat kä Gi̱ri̱i̱n Bɛŋki̱ kɔnpi̱rɛn, duŋni̱ ɣöö tha̱a̱ŋ läätdä dɛ kɛ bendɛ raar cua kɛ naŋ ɛ ti̱ ca ŋa̱c kɛnɛ ɣöö cuɛ wä kɛɛl kɛ thi̱mplithtik kiɛ ŋaknɔmi̱ni̱  thuädöthanytipik. 
Kä jiekdiɛn kɛn ɣɛkti̱remöpi̱i̱leth, kɛn ɔrgani̱dhi̱mni̱ ti̱ tëk rɛy gua̱th mi̱ bɛc ciaaŋdɛ ɛlɔ̱ŋ, cuɛ jɛn mëë cua go̱r ɛ la ri̱thääc elɛmɛnt kɛ kui̱ athti̱röbaölöji̱th, cie kɛn gua̱th da̱ŋ ŋuan tin dë ŋa̱c mi̱ la pek teekä rɛy ta̱a̱ planɛteri̱: kä buɔ̱m kɛ pani̱thpermai, kɛ yäri̱ min ba nööŋ ɛ ja̱l nath, kɛnɛ görkä tin ci̱ riaw kɛnɛ tin ŋon thi̱n rɛy teekä min tekä ɣɛkti̱raterrethti̱rial .
Cu määni̱ tëk rɛy bäbdiitni̱ ni̱ rɛci̱ ɛ wä luäŋ, gua̱th in ci̱ buayca̱ŋ de met cop thi̱n, cieŋni̱ mëë kɛn cuaa mi̱thkiɛn jiek kä ŋɔak tin ci̱ li̱w kä ci̱ di̱ŋ kä jiɛn wi̱i̱ pi̱ni̱ kiɛ jiek kɛnɛ kä mi̱eth leeni̱ cie mëë ca la̱t. kɛnɛ görkä tin ci̱ riaw kɛnɛ tin ŋon thi̱n kä tëk ɣɛkti̱raterrethti̱rial 
Kemɔthi̱nthethith rebolucionidhed jɛn ɛ ŋi̱i̱c duŋ baölöji̱ kɛnɛ athtiröbaölöji̱ kɛ nyuɔ̱thdɛ kɛ tëk in /ci̱ cäŋ go̱r; jɛn go̱rɛ pi̱w kärɔa kɛnɛ nua̱a̱y ŋɔaani̱ kɛ ɣöö bi̱kɛ kulɛ tëk.
Kä ɣɔrgani̱dhi̱mni̱ wät ti̱ buɔ̱m buɔ̱m cua kɛ kuany kɛ kui̱ LAPE pröjek, ɛ Amir Alɛdhandɛr Deinökökka̱th radiödurani̱, Bathi̱lla̱th thɔ̱tili̱th, yi̱th Thakaarömai̱thëth therebi̱thiae, kuay ti̱ bä kä Arabidöpthith thaaliana ('mooth-ear kreth'), cie mi̱ cie ɛ lei̱ in thiɛl cɔ̱a̱a̱ jɔak Tardigrade. 
Moon Jupi̱tɛr'ä, Yurɔp, kɛnɛ moon Thaturn'ä, Enkelada̱th, kɛn ɛntäämɛ cua kɛ ŋic i̱ kɛ gua̱th tin ŋot tin tëk thi̱n rɛy teekä ɣɛkti̱raterrethtiriaal rɛy Thölar Thi̱thtɛm kɛ ɣöö te pi̱w bäbdiitni̱ piny gua̱thni̱ tin bi̱ radi̱öjenik kɛnɛ tai̱dal lëth kɛ luäkdiɛn kɛ jak pi̱w kä te thi̱n.
Kä tur kɔthmik cuɛ däk piny nhial kɛɛliw kä tekɛ kɔmpi̱lɛk ɔrganik kɔmpuɔɔni̱ ("amɔrpuɔth ɔrganik thölidni̱ mi̱ ca matkɛ arɔmatik-alipatik i̱thti̱ra̱kci̱ɛr") min cu rɔ cak kärɔa, kɛnɛ pɛthdɛ, ɛ la̱tdɛ kuɛli̱.
PAHni̱ cuɛ cie mi̱ cua kɛ  jiek ɛ ci̱kɛ ben kɔɔr kɛ pɛ̈th Biŋ Baŋ, cukɛ däk piny ɛlɔ̱ŋ nhial, kä cua kɛ pa̱a̱r kɛ kuɛli̱ tin pay ben kɛnɛ ɣɛdhöplanɛtni̱.
Ɣɛkperi̱mɛntal athtroekölöji̱ cuɛ ŋuak tin te muɔ̱ɔ̱ni̱ nhiaal, kɛ la̱tdɛ kɛ thäämni̱ nyin nhial rɛy meteri̱o̱raiteth.
Kä jɛn i̱thkiɛl indii̱t, kɔthmi̱ökölöji̱ cuɛ go̱o̱ri̱ ŋäc teekä min te nhial kɛ rɛy ruuni̱ kɔthmölöji̱kalä
Ci̱ ŋii̱cdɛ räth rɛy kɔthmökemi̱thti̱ri̱, baökemi̱thti̱ri̱ kɛnɛ ɔrganik ji̱ökemi̱thti̱ri̱.
Tha̱a̱ŋ rööli̱ Wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n, ce̱tkɛ mi̱ cie Pilbara rɛy Wɛthɛrɛn Ɣɔthi̱ralia kɛnɛ McMurdö Di̱rai̱ Ba̱lli̱ni̱ rɛy Antari̱ti̱ka, kɛn bä ka̱pkɛ kɛ i̱ kɛɛ nyin ji̱ölöjikal anlöji̱ni̱ rööl Ma̱ri̱, kɛnɛ mi̱ cie, dɔ̱ŋ ba la̱t kɛ jiek laatni̱ ti̱ biɛ laari̱ ɛn tëk ëëwal kä Ma̱ri̱ dë kulɛ go̱r i̱di̱. 
Kɛ thuɔ̱kdɛ, jɛn bɛ cie mi̱ bɛ thiëëk kɛ ta̱a̱ teekä min ci̱ tuɔɔk gua̱a̱thni̱ diaal ɛ bɛ ca̱a̱t kɛn tin te Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, rɛydɛ kɛɛliw mi̱ /ciɛɛ jɛn rɛy la̱tä dɛ.
Rɛw kärɔa kä na̱ci̱ral atɔmni̱, karbön kɛnɛ thilikɔn, cua kɛ ŋa̱c i̱ kɛ kɛn cɔ̱wjɔk kä möleki̱öli̱ ɛ kɛn ci̱ thi̱ääŋ ɛlɔ̱ŋ kɛ jääli̱ laatni̱ baölöji̱kal. 
Kä ŋuan tin cuŋ ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ teekä rɛy Thölar Thi̱thtɛm ɛ Planɛt Ma̱ri̱, ɛ Jöbian moon Yurɔp, kɛnɛ Tha̱turni̱ mooni̱ Taitan kɛnɛ Enkelada̱th.
Kä jɛn Marcian Löw tämperɛciɛri̱ kɛnɛ löw pri̱ciɛr, pi̱w ti̱ lawlaw cukɛ cie mi̱ di̱tni̱ katɛdiɛn ɛlɔ̱ŋ.
Cäŋkä 11 Ti̱o̱pindi̱i̱t 2013, NATHA cukɛ lari̱ ci̱ kɛn duɔ̱ɔ̱r jiek " liɛt-mi̱ cie mi̱nɛrali̱" (i̱thpethi̱pi̱kalli̱, pallöthilikateth), ni ciaaŋ matkɛ kɛɛ ɔrganik mati̱riali̱, rɛy gua̱th in ca raarɛ kum ɛ ɣac kä Yurɔp.
Tha̱a̱ŋ thanyti̱pikni̱ caar kɛnɛ i̱ jɛn lotdɛ rɔ kä ɣaidrökarboni̱ ti̱ lawlaw ti̱ti̱ dɔ̱ŋ bi̱kɛ gua̱a̱ pi̱i̱ni̱ guäl rɛy thëlli̱ tin tëk ti̱ tekɛ dääk kɛ tin te Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n.
Cuɛ thiɛl mi̱ ca ŋa̱c kä ta̱a̱ abaötik nhial min bi̱ kɛ nyoth i̱ de kɛn kulɛ te thi̱n.
Yamato 000593, ɛ jɛn meti̱o̱rate min rɛwdɛ in di̱i̱t mi̱ bä kä Ma̱ri̱, cua jiek wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n rɛy 2000.
Cäŋkä 05 Duɔ̱ŋ 2011, Ricaat B. Ɣoober, ɛ thanti̱th duŋ Marcal I̱thpëth Pi̱lai̱ Thäntɛr, cuɛ yamni̱ görɛ ɛ känɛ kɔn ŋa̱c ɛn mai̱ki̱röpöththi̱l min cäät kɛ thaiyanöbateria min CI1 karbönaciöthmeti̱o̱rate rɛy kä Pringe Jɔarnar duŋ Kɔthmölöji̱, ɛ lɛ̈ŋ mi̱ ci̱ ko̱k mëë lat rɛy jiɔm kä mi̱daini̱ tin di̱t.
Kä ca̱a̱tdɛ ni̱ perkilörateth tëë ca jiek rɛdɛ ɛn thölar thi̱thtɛm, kɛnɛ ɣöö cua kɛ jieknikä kɛn Ma̱ri̱.
Cua ca̱a̱p ti̱n bi̱kɛ nyoth ka̱mraar kɛnɛ rëp thaakä kɛ kui̱ guäc mi̱ bi̱ thiɛl diw kɛ jiekä tin tëk ti̱ ŋuan kä planetari̱ thi̱thtɛmni̱, kɛnɛ ɣöö dɔ̱ŋ bi̱ ri̱ŋdiɛn ca̱a̱t kɛɛ nyinkɔn.  
Kɛ görkä ɣöö ba kɛn ɣɔrgani̱dhi̱mni̱ jiek tin luäŋrɔ̱ kɛ tëk nhiaal rɛy gua̱th mi̱ jäl kɛnɛ rɔmdiɛn kɛ tët thi̱n kɛ gua̱a̱ mi̱ bäär.
Ruɔ̱t ciaaŋmi̱ jiäk ɛmɛ derɛ kɛ jakä ɣöö amääni̱ rɛy ji̱ääk nhial bä de kɛn rɔ̱ luäŋ kɛ tëth thi̱n, cieŋni̱ min la ebulucin gaŋɛ tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ tin dë cam cie mi̱ cie analögueth in la wä kä tëk ɣɛktiraterrethtirial. 
Kä mëë ci̱ i̱po̱ri̱ do̱ny cuɛ kɛ jakä ɣöö bi̱kɛ ciaaŋ rɛy gua̱th ɛ bɛc ɛmɔ rut niɛ gua̱a̱ mɔ cuɛ tuɔɔk bä cu thëlluar rɔ nyɔk kɛ pie̱th. 
Kɛn landɛri̱ da̱ŋ rɛw cukɛ ca̱a̱t, bä  kɛn ɣɔ̱n thëm da̱ŋ rɛw jäkä rɛy gua̱thni̱ rɛw kä Ma̱a̱r'i̱ thɔ̱rpëth; Baikiŋ 1 thi̱ääkɛ kɛ ekuatɔr kɛnɛ Baikiŋ 2 cuɛ räth kä nɔrth.
Rɛy athti̱ronomi̱kä, ɛn ɣɛktincin ɛ na̱ŋ kɛnɛ dak elɛktrömagnɛtik radiacin mi̱ nööŋkɛ ɛ tur kɛnɛ tol kam min bä ŋɔaani̱ athtironomikal raar kɛnɛ guäcdiɛn.
Kɛ kui̱ kuɛli̱ tin thi̱ääk kɛ Dääk Ɣɔaa nhial kɛnɛ ɣöö kɛn rɛy ruuni̱ ti̱ bathdɔɔri̱ parthɛkni̱ Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, cu bathdiɛn jɔɔc kä ba̱ndi̱ duŋ prekuɛnci̱th (pötömi̱trik thi̱thtɛm) cuɛ cie mi̱ ɛ 1.8 magni̱ti̱öd per kilöparthɛc.
Cuɛ rɔ ri̱t ɛ la mi̱lual kɛ ɣöö ci̱ buay tol jakä riaw kɛnɛ ŋɔaani̱ kɔ̱kiɛn tëë te däär rɛy kuɛli̱.
Rɛy thundukä pötömetrik thi̱thtɛmä ɛlɔ̱ŋ (duɔ̱ɔ̱pba̱ndi̱) ɛ kɛn tin la lätkɛ kuën magni̱ti̱öd duŋ buayä dɔ̱ŋ pek lati̱ti̱öd pekdiɛn ŋa̱c kɛnɛ ta̱a̱ jiɔm in lät rɔ rɛy terrethtirialä.
Kɛ latdɛ ɛlɔ̱ŋ ɛlɔ̱ŋ, kɛn tin te däär riawkɛn kɛɛ wɛbelɛŋthi̱ni̱ ti̱ buɔ̱m buɔ̱m kä ciɛk, la guɛckɛ kɛ mi̱ ca lɛl kɛ caa̱p nyin i̱thpektiröthkɔpi̱.
Kä pek in ci̱ riaw dɔ̱ŋ bi̱ ŋuanni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ mi̱ läny nɛmɛ rɛy dupni̱ ti ɣööŋ kiɛ ti̱ ca ŋa̱c.
Cie jäkdɛ, mi̱ dua̱ckɛ na̱n kɔthmik jɛn ba gɔa ɛlɔ̱ŋ kɛ data ni̱ kuɛli̱ kɛ wä diɛn thi̱äkä-inpared (duŋ kä min la pi̱lter kiɛ pa̱thbandi̱ Ks ɛ i̱thtandar mi̱ räth) gua̱th in bi̱ dääkdiɛn kɛnɛ pek in ci̱ riaw bi̱ kɛn kuɛ̈ɛ̈, kɛnɛ ɣöö bi̱ rɛci̱öni̱ cie wä kɛ kä R(Ks): 0.49±0.2 kɛnɛ 0.528±0.015 cukɛ jiek kɛ gua̱thkiɛn ɛ bun ti̱ cuŋ gööli̱.
Dääk ɛmɛ cua guic kɛ nhiam rɛy kä 1960ni̱, duŋni̱ ɣöö gua̱a̱ ëë tuɔɔk kɛn thi̱n ŋotdɛ känɛ cop lɔaac.
Rɛydɛ ɛn SMC, dääkdiɛn cuɛ bɛc ɛlɔ̱w thiɛlɛ ca nɛn cie 2174 Å kɛnɛ buɔmdɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ na̱nɛ-UV cuɛ riaw rɛy kuɛli̱ kä cuɛ ben kɛ ta̱a̱ Bar kɛnɛ mi̱ päär kɛ riaw ultirabailɛt mëë ca nɛn ɛlɔ̱ŋ rɛy gua̱th ëë thiɛlɛ tëk kä Wiŋ.
Göriɛn kɛn tin ci̱ rɔ̱ rɔkkɛɛl kä ci riaw rɛydiɛn kɛn LMC kɛnɛ SMC min bi̱ kɛn ca̱a̱t kɛ tin ca jiek kä DääK Ɣɔaa kɛnɛ goriɛn kɛn tin ca rɔ̱ rɔk kɛɛl rɛydɛ ɛn Dääk Ɣɔaa jɛn ba guic ɛlɔ̱ŋ cie tin ca jiek kä LMC2 thuperciɛl kä LMC kɛnɛ rɛy kä SMC Bar min jak ɣöö bi̱ luɔcdɛ in ji̱di̱t ben nhial.
Riawdiɛn ɛmɛ tekɛ ka̱a̱th diɔ̱k ti̱ di̱t:Raylieg in wuɔckɛ ɛ jiɔm möli̱ki̱öli̱, min wuɔckɛ ɛ dääk ŋɔaani̱, kɛnɛ min naŋkɛ ɛ molekular.
Kä pek ɛ cie ci̱ riaw bi̱ kuɛ̈ɛ̈ mi̱ ca  guic kɛ öbdherber'ä dheni̱th kä bi̱ teni̱ jɛn nhial ɛlɔ̱ŋ kä ɣɔri̱dhɔn.
Kä Drake cuɛ tekɛ diw mi̱ dii̱t ɛɛɔ̱ŋ kɛ kui̱ ɣöö rɛy thapient gua̱th in dɔ̱ŋ nhial te tëk thi̱n.
Nɛmɛ cuɛ jakni̱ göriɛn i̱ tuokɛ kɛ tin täämɛ kɛnɛ lɛ̈ŋ kɛ kui̱ teekä ɣɛktiraterrethtirial, kä amääni̱ görɛ määth ɛn pɛ̈l teekä ɣɛktiraterrethtirial.
Kɛ kɔr runi̱, thuurɛ ni̱ thanyä cua cär thanytipik nööŋ, cua ca̱a̱t cie derɛ rɔ lot ɛlɔ̱ŋ, kɛnɛ nath jäkä tekɛ nhök rɛydɛ kɛnɛ ɣöö ba car ɛn tëk in tekä nhial wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱ni̱ tin kɔ̱ŋ.
Kɛ kui̱diɛn kɛn ŋaknɔmi̱ ti̱ti̱, tëë cua la̱t ɛ thanyti̱thni̱ ce̱tkɛ ram mi̱ cie Karl Thagan kɛnɛ I̱thti̱bɛn Ɣawkiŋ, cie mi̱ ta̱a̱diɛn ca ŋa̱c ɛ gɔa kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱ ce̱tkɛ ram cie Wini̱thtɔn Ca̱rci̱i̱l, jɛn dɔ̱ŋ bɛ thiɛl ɛn ɣöö ca tëk bi̱ met jiek gua̱a̱thni̱ kɔ̱kiɛn mi̱ bääl Wecmuɔ̱ɔ̱n.
Tëk dɔ̱ŋ cɛ tuɔɔk gööli̱ rɛy gua̱thni̱ ti̱ ŋuan ɛn rɛy nhial ɛmɛ.
Min pek kɛl kä ɣɔrgani̱dhi̱öm dɔ̱ŋ be tekɛ mekani̱dhi̱m rɛy gua̱th in teke thi̱n mi̱ wooc ko̱r, mi̱ jakɛ tekɛ kɛɛl, kɛnɛ rɔmdɛ kɛ lät ɣɔrgani̱dhiöm thi̱n.
Tëk tekä ammönia (ni̱ ɣöö derɛ tekä pi̱w) cuɛ lar i̱ dɔ̱ŋ derɛ rɔ lot, cieŋni̱ min nɛmɛ la di̱ŋɛ kä kuiy ni̱ gɔɔydɛ kä pi̱w.
Pek mi̱ cie 95% kä ŋɔaani̱ tin tëk la̱tkɛ kɛɛ ɛlɛmɛni̱ bäkɛl kärɔ̱: karbön, ɣai̱di̱röji̱n, nitröji̱nn, ɣɔdhi̱ji̱n, puɔ̱thi̱pöra̱th kɛnɛ tha̱lpär.
Kä karbön atɔm tekɛ luäŋ mi̱ rɛlɛ kɛ la̱tdɛ kɛɛ kemikal da̱ŋ ŋuan ti̱ buɔ̱m buɔ̱m ti̱ rɔkɛ atɔmni̱ kɔkiɛn, ɛ cu määni̱ karböni̱ atɔmni̱ kɔ̱kiɛn.
 Kɛ mëë ci̱ ben kä NATHA 'ä 2015 Athtrobaölöji̱ I̱thtrateji̱, "tëk in te muɔ̱ni̱ kɔ̱kiɛn ɛ lɔ̱ŋ cuɛ ca̱a̱t kɛ mi̱ te mikrɔbɛni̱, kɛnɛ ɛni̱ tin diaal kä tëk gua̱a̱ mi̱ dɔ̱ŋ ɛ cuɛ cie jiɛnɛ kɛnɛ ɣöö dɔ̱ŋ ji̱ëkdɛ kä tëk mikrɔbial.
Rik Kölwɛ̈ll, ɛ ram kɛl kä Deep Karbön Obtherbɛtöri̱ tii̱m mi̱ bä kä Örɛgɔn I̱thtat Yuni̱berthi̱ti̱, cuɛ BBC ji̱ök: "Ɣän carä jɛn'i̱ dɔ̱ŋ derɛ lotdɛ rɔ kɛ loc rɛy gua̱thni̱ planɛni̱ kɔ̱kiɛn kɛnɛ mooni̱kiɛn kɛ ciaaŋ, ɛlɔ̱ŋ ni̱ mëë ci̱ kɔnɛ nɛn ɛn wa̱nɛ Wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kɛn ɣɔrgani̱dhi̱öm de kɛn lätkiɛn la̱t ɛ na̱n kɛ buay ca̱ŋ mi̱ naŋɛ ni̱ enerji̱ mi jiɛn kä pääm ni̱ pinydiɛn ɛ luäŋ ɛlɔ̱ŋ". 
Kä pani̱thpermia ɣaipöthethith cuɛ lar i̱ tëk guaa̱ dɔ̱ŋ rɛy Thölar Thi̱thtɛm dɔ̱ŋ bɛ tekɛ gua̱th mi̱ tokɛ rɔ thi̱n.
Rɛy kä 19th thäncuëri̱ jɛn cua ta̱a̱dɛ nyɔk kɛ guäc rɛy mödɛrnä ɛ thanyti̱thni̱ ti̱ ŋuan, ɛ cu maäni̱ Jönith Jakɔb Berdheliuth (1834), Kelbin (1871), Ɣermann bon Ɣelmɣoltdh (1879) kɛnɛ, cu tha̱a̱ŋdɛ ben kɔɔr, ɛ Ithbante Arreniuth (1903).
Kɛl kä thanytipik ëë nhiam mi̱ ca go̱r rɛykä tɔpik cuɛ jɔɔc rɛy 1878 Amëri̱kan artikäl ɛ cuutdɛ "Kä jɛn Moon ciɛŋ jɛ?"
Lëth kɛnɛ prɛjjiɛred gua̱thni̱ rɛy Moon'ä ni̱ rɛydɛ dɔ̱ŋ ŋotdɛ tekɛ pi̱w ti̱ lawlaw. 
Cuɛ tekɛ nyoothɛ i̱ Ma̱ri̱ ci̱kɛ lëth kɛnɛ ɣöö ci̱kɛ kɔn ɣɔ̱c ni̱ wal:kööt-yi̱ëëri̱, polar ɣaci̱ kapni̱, bolkanööth, kɛnɛ mi̱nërali̱ min tok rɔ rɛy pi̱i̱ni̱ cua kɛndial jiek.
Kä tul dɔ̱ŋ ɛ mi̱ ca nööŋɛ ɛ ɣaci̱ bolkanööthni̱ kiɛ ɛ ɣaci̱ in thia̱k kɛ  piny tha̱blimatiŋ ( jiɛɛnɛ kä thölid wäkä ga̱th).
Jɛn derɛ rɔ lot mi̱ Ji̱ Yurɔpa dɔ̱ŋ dë ɛeröbik makröpuana luäk  kɛ la̱tdɛ kɛ ɣɔdhi̱ji̱n mi̱ ca cak ɛ rɛyni̱ kɔthmik tin i̱̱ pɛn wi̱i̱ ɣacä.
Kɛ cäŋkä 11 Ti̱o̱pindi̱i̱t 2013, NATHA cua laari̱ kɛ jiek kä "liɛt-mi̱ cie minerali̱" i̱thpëthi̱pkalli̱, paillöthilikateth), ni ciaaŋ ca mat kɛ ɣɔrganik mati̱riali̱, kä raarɛ mi ca thi̱äk ɛ ɣaci̱ Yurɔpa. 
Tha̱a̱diɛn cua ŋak i̱ ca mi̱ ca̱a̱tɛ dɛ mi̱ cie mikröbial mi̱ tëk tëë kä Ma̱ri̱.
Rɛy 1996, läär mi̱ guɛl kä larɛ jɛ i̱ ca thuurɛ mi̱ cäät kɛ nanöbaktëria cua kɛ jiek rɛy metio̱raai̱te, ALH84001, ta̱a̱ mi̱ cie päm pɛn kä Ma̱ri̱
NATHA la̱a̱tkɛ kɛ pɛ̈th cua NATHA  na̱a̱n kɛ tin tɛɛr thanytipi̱kni̱'kɛ kɛnɛ ɣöö cu kɛnɛ luɔ̱c jɔk ɛn mëë ca tokɛ bɛc kä jakä rɛy jiɔm.
Jɛn cua riali̱kä kɛ gui̱l kä tëë wal kɛnɛ tin thia̱k tin cieŋkä Ma̱ri̱ kɛ la̱tdiɛn kɛ nyin thanytipik ini̱thtrumɛni̱ ti̱ gööl.
Cieŋni̱ min, cɛ räth ɛlɔ̱ŋ luäŋdɛ rɛy go̱rä dɛ kɛnɛ jiek buayä kä pääm tin tiɛɛni̱ wi̱cmuɔ̱ɔ̱ni̱ tin thia̱k kɛ kuɛli̱ cua rɔ̱ lot ɛ ŋot mi̱ ce̱tkɛ i̱thpektrothkɔɔpik methɔd dë la̱t guäc ɣɛktrathölar planɛtni̱.
Kɛɛ Tho̱o̱r 2011, mëë ca jiek ɛ NATHA, cuɛ tekä ŋi̱i̱c duŋ meti̱o̱rateth mëë ca jiek Wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, cuɛ laar i̱ DNA kɛnɛ RNA kɔmpönɛtni̱ (adenine, guanine kɛnɛ ɣɔrganikni̱ möli̱ki̱ölni̱ tin cie kɛ), bɔlɔkni̱ tin pie̱th kɛ kui̱ teekä cie min ŋäc kɔnɛ, dɔ̱ŋ cɛ tuɔɔk kä ɣɛktraterrethtrial nhial rɛydɛ raar.
Kɛɛ Tho̱o̱r 2012, kɛnɛ rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n mëë ji̱o̱liɛn, athtronomeri̱ kä Kɔpenaɣagɛn Yuniberthi̱ti̱ cuɛ laari̱ ca kɛ jiek ɛ thokär moli̱ki̱öl, glaikölaldeɣaide, rɛydiɛn ɛ na̱n kä thi̱thtɛm kuɛli̱.
Kä Kepler i̱thpëëth telethi̱kɔɔp bä  cuɛ pek mi̱ cop bathdɔɔri̱  kɛndi̱dɛt planɛtni̱ jiek, ɛ cua pek mi̱ 11%  ɛ dɔ̱ŋ de kɛnɛ ka̱a̱cni̱. 
Kä planɛtni̱ tëë ŋuan cua kɛ luay kä jɛn NATHA Ɣɛdhöplanɛt Arkɛ̈b ɛ DENI̱TH-P J082303.1-491201 b, kɛ pek looc rɔ ni̱kä 29 kä di̱t Jupi̱tɛr, cieŋni̱ mëë ca lar kɛɛ lat planɛtä ɛlɔ̱ŋ, jɛn ɛ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö bɛ kula planɛt kɛnɛ dɔ̱ŋ ba mi̱ lɔw mi̱ cäk ni̱ ɣöö ba jɛn. 
Kɛl mi derɛ nyoth planɛt kiɛ nhial i̱ të tëk thi̱n ɛpuc ɛ rɛy atmɔthi̱pie̱e̱r min te ɣɔdhi̱ji̱n mi̱ ro̱ŋ, ni̱ mëë ɛn ga̱th ci̱ ga̱kni̱ jɛn kɛnɛ ɣöö kɛɛliwdɛ dɔ̱ŋ cɛ bi̱ jääny ɛlɔ̱ŋ ɛ thiɛl min te thi̱n kä bi̱ loc thi̱n ɛ nyɔk.
Cieŋni̱ mi̱ ca lari̱ jɛ kärɔa ɛn kɛl rɛy bi̱li̱öni̱ kä kuɛli̱ ti̱ti̱ i̱ tekɛ kä planɛtni̱ kɛ̈ luäk kɛn tëk, derɛ tekɛ tha̱a̱ŋkiɛn ti̱ 6.25 billi̱ön ti̱ luäk-tëk kä planetɛri̱ thi̱thtɛm rɛy yunɛbääth in ca guic.
Kä ŋɔak tëë ca tɔ̱w ti̱ dë ŋäc tëk ran kä ɣɛktiraterrethtirial ti̱ cua jiek rɛy buɔkni̱ anciɛnt nyin Jaini̱dhi̱öm. 
Muɔ̱thi̱lini̱ Mediebal cua gɔ̱r cie Pakhr al-Din al-Rdhi̱ kɛnɛ Muɣammad al-Bakir ɣɔɔrɛ kɔthmik plurali̱dhiöm kɛ tin tekä Ku'an.
Mëë cuɛ jɔɔc ɛ gɔa i̱ Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n cɛ kɔn tekɛ mun kɛl mi tëk ti̱ ŋuan ti̱ ca de luäŋ kɛ kuën nhial ɛn wi̱ni̱, cu thi̱o̱o̱r duŋ ɣɛktiraterrethti̱rial teekä jɛ tok kɛ mi̱ bɛ lat ɛ töpik rɛy thanytipik kɔmmi̱enɛti̱.  
Kä ɣöö ba ɣɛktraterrethtirial kulɛ ŋa̱c i̱ thuɔ̱k  cuɛ ŋot däkä piny ɛ la min diɛwkɛ cie min cuɛ jaki̱ thantipik kä pɛ̈th kɛ gör ŋɔaani.
Kä ca̱r teekä in tekä Ma̱ri̱ cuɛ böthni̱ raan Bri̱ti̱c mi̱ cu gɔ̱ɔ̱r H.G.Welli̱ kɛ gɔ̱r nobelä Kä Ko̱r Wi̱i̱cni̱ rɛy 1897, laarɛ mäk ɛ ci̱ ɛliɛɛni̱ tëë bä kä Ma̱ri̱ kä cukɛ riŋ kä planɛtn'i̱ ɛ wuockɛ gɔɔydiɛn.
Ŋäthɛ ɣɛktiraterrethtirial i̱ mi̱ ŋot thi̱n ɛ /ca ŋäth rɛy thuedöthaanyä, kä kɔni̱thpi̱rathi̱ thi̱o̱o̱ri̱ni̱, kɛnɛ lɛ̈ŋ tin ci̱ ko̱k, gua̱th ŋa̱c kɛrɔa "Area 51" kɛnɛ nɛy tin ci̱ ŋäcdiɛn ko̱k. 
Wɔɔrd kɛnɛ Brɔwnlee cua kɛ lɛp kɛ kui̱ tin took rɔ̱ kä planɛtni̱ kɔ̱kiɛn ti̱ /ci̱ tekä ti̱ gɔw nyin Wecmuɔ̱ɔ̱n-tin cie ta̱a̱ ciɛŋni̱ (cie mi̱ ce̱tkɛ DNA kɛnɛ karbön).
Mi̱ ca kɔn gui̱l ɛliɛɛni̱,kä min de ben kɛ kɔɔrɛ derɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ ɛ bɛ cie mëë ci̱ Köla̱mba̱th cop rɛy Amëri̱ka, mëë kän ben ɛ la mi̱gɔaa kä Di̱e̱e̱l Amëri̱kani̱", jɛn cuɛ lar.
KOTHPAR bä cuɛ guir riali̱kä kɛ kui̱ ga̱ŋ planetɛri̱.
Jɛn bä, kɛ mëë ca laar ɛ nɛy tëë ciɛ loc, i̱ cuɛ " thiɛl läär mi̱ ro̱ŋ kɛ lärɛ i̱ ɛni̱ ca̱a̱t mi̱ ca tɛ̱̈ɛ̱̈ kɛ ɣöö bɛ nɛn ɛ nɛy'i̱ diaal".
Nhial:buay cua jɛn tuk magniti̱ti̱ödni̱ ti̱ gööl.
Kömet Borrelli̱, kɛn biɛɛl cua buaydiɛn nyuɔ̱th ɛ magni̱ti̱öd ni̱ diɔ̱k ti̱ ca ja̱k ɛ räth ɛlɔ̱ŋ (cuec). 
Kä i̱thkiɛl ɛ lɔga̱rithmik kɛnɛ latdɛ i̱ ce̱tkdɛ kɛ min ka̱th kɛl kä magni̱tiöd la gɛrɛ ta̱a̱ buayä dɛ kä  no̱o̱ŋɛ duŋ rutdä min dhi̱e̱e̱cdiɛn kä rut duŋ 100, kiɛ derɛ pa̱a̱r bä kɛ 2.512.
Athtironomeri̱ cua mgani̱tiöd latdɛ  la̱t kɛ rɛw ti̱ tekɛ dääk: appa̱a̱rɛn magni̱ti̱öd kɛnɛ abthölut magni̱ti̱öd. 
Kä abthölut magni̱tiöd cuɛ buay in ca cak kɛ lat min ca woc ɛ ŋɔaaai̱ kɛnɛ latdɛ i̱ päärɛ kɛ apparɛnt magni̱ti̱öd min dɔ̱ŋ tekä duŋdɛ mi̱ jɛn cua kɛ la̱th kä kam in jiɛn Wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n, 10 pärthɛkni̱ kɛ kui̱ kuɛli̱.
Kä la̱t telɛthkɔɔpä kɛ kämdɛ raar cuɛ tin di̱t ti̱ti̱ nyoth tëë ka̱n pekdiɛn nɛn kɛ gua̱a̱diɛn-kuɛli̱ cukɛ päl ɛ la ti̱ kuiy kɛ rɛy telɛthkɔɔpä.
Kä mi̱ ci̱ nägɛtib ba̱liö ni̱ ŋuan, kä bi̱ duɔ̱ɔ̱rä cu buay ɛlɔ̱ŋ.
Kuɛli̱ tekɛ kɛɛ magni̱ti̱öd mi̱ te kam 1.5 kɛnɛ 2.5 cɔal kɛɛ thɛkɔn-magni̱ti̱öd; tëkɛ tha̱a̱ŋ kuɛli̱ buaydiɛn länyɛ 1.5, min kɛɛ pääth-magni̱ti̱öd kuɛli̱ (guic luëëy buayädiɛn kɛn kuɛli̱).
Abthölute magni̱tiöd  i̱ duŋ ŋɔaani̱ kä thölar thi̱thtɛm kɛn luɔc kɛrɔ̱ kä ɛ na̱n in tekä AU 1.
Kä min thia̱k ɛlɔ̱ŋ kä jɛn tɛknölöji̱ ɛ kɛn tin ca ka̱m raar kɛnɛ läthdiɛnɛ kɛn ci beṉ laätdä. 
Jɛn cɛ luäk ɛn bendɛ nhial wii̱c tin  ro̱ŋ kuakiɛn ɛlɔ̱ŋ (cu määni̱ glöbal ekɔ̱nömi̱ ɛ walɛ) kɛnɛ ɣöö cɛ jakni̱ leijiɛr ki̱lɛth kä bä nhial.
Cäätni̱ cu määni̱ ben nhial kɛ ɣöö ba ŋäth i̱ ci̱kɛ ro̱ŋ kɛ pek in dë la̱t ɛ raan, kɛnɛ tin ba rut kä baöethikni̱.
Kä ciötd'ɛ cu luɔtdɛ rɔ gɛr rɛy tukä runi̱ ti̱ kur ti̱ 20th mëë Ji̱ Amëri̱ka thöcial thanyti̱thni̱, cu kɛnɛ tok kɛ Thori̱thtien Beblen, cuɛ cär tëë ŋa̱ckɛ ɛ Ji̱arman i̱ Tekinik luɔc kä "tekinölöji̱." 
Rɛy 1937, cu thöci̱ölöji̱th mi̱ raan Amërika ni̱ Rean Bain cuɛ gɔ̱r i̱ "tekinölöji̱ i̱ baabɛ ni̱ kuak diaal, maciini̱, kuak mi̱e̱th, mäc, ini̱thtirumɛni̱, duël, bie̱e̱ni̱, kuak lieŋ kɛnɛ kuak ja̱l kä cu määni̱ la̱t kuurä min ci̱ kɔnɛ ka̱m raar kɛnɛ lätdɛ lät."
Rɛy gua̱th ɛ thia̱kɛ ɛlɔ̱ŋ,  i̱thkölari̱ cuɛ naŋ kä pi̱löthöpäri̱ Ji̱ Yurɔp "tekinikuë" kɛ rëpdɛ ɛn luot tekinölöji̱ ɛn ɣöö bɛ räth ni̱ kä ta̱a̱ mi̱ yiɛthni̱ rɔ kä ini̱thti̱rumɛntal, cie rɛy la̱t Puokuali̱ti̱'dɛ kä tekinölöji̱thni̱ min te go̱lä (tekinikuë de thöi̱).
kɛ ca̱k ŋɔaani̱ ti̱ bi̱ luäk kiɛ riali̱ rikni̱kä "kɛnɛ " ɛ maciin, tha̱a̱ŋ ekuipmɛnä, methɔɔd, ɛkw.,
Kä ciötdɛ ɛ mi̱ te läätdä gua̱thni̱ ti ŋuan kɛ lëëydɛ ɛn ɣöö ba pie̱l mi̱ thuɔ̱k ɛn tekinölöji̱, kiɛ kɛ nyuɔ̱th tekinölöji̱ i̱ di̱tdɛ kiɛ ɛ mi̱ lät kɛɛ elɛkitöro̱nikni̱, ni ɣöö cɛ babni̱ tɛkinölöji̱ kɛɛliw.
Rɛy läätni̱dɛ, tɛknölöji̱ nyoothɛ ni̱ ŋɔak la̱t kɛnɛ macini̱ tin dɔ̱ŋ bi̱ lät kɛ riali̱ rikni̱ rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n- in thuɔ̱k.
W.Briɛn Anthur cuɛ latdii̱ teknölöji̱ rɛydɛ catädɛ ɛ lɔ̱ŋ kɛ duɔ̱p mi̱ cie "mi̱ lotni̱ thi̱äŋ kä mi go̱o̱r raan."
Mëë ca kɛ mat kɛ ciöt  i̱ dɔ̱ŋ, mi̱ cie "mëdikal teknölöji̱" kiɛ " i̱thpëth teknölöji̱," jɛn cuɛ nyothi̱ ruac ŋäc ŋɔaami̱ kɛ kui pi̱e̱l'i̱ rɛw kɛnɛ ŋɔak."
Ɛ nyɔk bä, teknölöji̱ ɛ laa̱t duŋ mathematikki̱, thaany, kɛnɛ ɣatti̱ kɛ kui̱ ɣöö bɛ tëk luäk cie min ŋa̱c kɛ.
Enji̱neeriŋ ɛ guir-mi ca yiathpiny kɛ ta̱a̱ ta̱th kɛnɛ la̱t ŋɔaani̱ kɛɛ i̱thɛthtɛm mi̱ rialkɛ tin ca cak kä tuɔɔk kɛ kui̱ läthädiɛn lät kɛ ta̱a̱ raanä, gua̱thni (duŋdɛ ɣöö ciɛɛ ni̱ ciaaŋ) kɛ la̱tdiɛn kɛ tin ci̱ ben raar kɛnɛ ca̱a̱p tin bä kä thaany.
Cie cäät, thaany min ŋii̱cɛ kɛ ja̱l elɛktirɔni̱ rɛy eletrikal kɔnda̱ktɔri̱ ɛ la̱tkɛ kɛ ŋɔaani̱ tin thi̱nni̱-wän kɛnɛ ŋäc ŋɔaani̱.
Kä lät tin ro̱m kam thaanyä kɛnɛ tekinölöji̱, rɛydɛ kärɔa, cua mi̱ ca kɔn ŋak ɛ thanyti̱thni̱, Ɣi̱thtöriani̱, kɛnɛ la̱a̱tthiathɛni̱ rɛy thukä runi̱ ti̱ kur ti̱ 20th, rɛydɛ gööli̱ kɛ ɣöö ŋaknɔm ruacdɛ cuɛ jiɛcni̱ ŋun kuakni̱kɛ kɛ kui̱ läätni̱ ti̱ thi̱a̱k kɛnɛ appi̱lai̱ thaany.
Nɛy tëë nhiam cukɛ tuɔɔk ɛ mää kä döör pörɛgiŋ ɣo̱minidni̱ mëë cu kɛnɛ ci̱ökrɛwdɛ, kɛ ŋiɛth mi̱ di̱i̱t mi̱ cie kɛl wi̱i̱kä diɔ̱ɔ̱k mi̱ ca pa̱a̱r kɛ ŋiɛth nɛɛni̱ ti̱ thi̱a̱k ti̱. 
Kä mëë ca ji̱o̱pni̱ päämni̱ ti̱ riaŋ luäŋ kɛ riali̱kä cua mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kä cuɛ repni̱ ji̱öp ruɔ̱ɔ̱p ɛ räth gua̱thni̱ ti̱ di̱t kɛ kui̱ puɔ̱r ka̱a̱kni̱.
Kä mëë kɔn ŋa̱cni̱ jɛ kɛɛ nhiam mi̱ ca la̱t kɛɛ ruɔ̱t bumä putdä jiɔm cua kɛnɛ deep babuurä; mëë cua liŋ kä ca nɛn piny babuurä kä bötni̱ Naalä rɛy ni̱ni̱ ɛ wä kä 8th-millɛni̱öm BCE.
Kɛ mëë ca liŋ kä ɣarki̱o̱löji̱thni̱, ɛ wi̱i̱l cua riali̱kä rɛy gua̱th mi̱ cie 4000 BCE cuɛ cie cuŋɛ kärɔa kɛnɛ ɣöö cuɛ te thi̱n bä rɛy Methöpötamia (rɛy Irak-ɛntämɛ), kɛ Nɔthɛrɛn Kuakatha̱th (Maykop ka̱lciɛr) kɛnɛ Däär Yurɔp.
Ɛlɔ̱ŋ ɛntäämɛ, kä ŋa̱ckɛ-di̱tni̱ jɛ ɛn wooden wii̱l rɛy wecmmɔɔɔ̱n cua jiek rɛy kä LjubIjana marcheth duŋ I̱thlöbenia.
Kä Thameriani̱ ɛncient cukɛ lät kɛ Pötter'i̱ weel kɛnɛ ɣöö mi̱ dɔ̱ŋ ca jiek ɛ kɛn.
Kä wi̱i̱li̱ kartni-rɛw tëë nhiam cua kɛ ka̱m raar kä trabi̱öth kɛnɛ läthdiɛn lät ëë nhiam rɛy Methöpotamia kɛnɛ I̱ra̱n rɛy 300 BCE.
Ɛ bathtub guäcdɛ cäätdɛ kɛ mödɛrn ɛmɛ kä tɛ̈t jɛ piny muɔ̱ɔ̱n kä Palathe duŋ Knöththöth.
Kä lööli̱ tëë nhiam kä cua tɛt kɛ riŋ pi̱ni̱ kɛ piny ɛ rɛy wec kä Ro̱o̱m kuɛla Kloaka Madhi̱ma; cua la̱tdiɛn la̱t kɛ rɛy thäncuëri̱ni̱ bäkɛl BCE kä cukɛ ŋot lät mää walɛ.
Tɛknölöji̱ mediabal cua nɛn lätkɛ ni̱ maciin ti̱ thi̱ak thiak (cie mi̱ ce̱tkɛ lɛbɛl, muthmaa̱̱ri̱, kɛnɛ thääm) cua kɛ ma̱a̱t kɛ ɣöö bi̱ kɛnɛ kuak ti̱ gööl, ce̱tkɛ ga̱a̱röö, thäämni̱ jiɔm kɛnɛ thaakni̱, kɛ ben yuni̱berthi̱ti̱ni̱ thithtɛm nhial kɛnɛ däk cäri̱ thanytipik piny kɛnɛ läthdiɛn lät.
Tukdɛ rɛy Yunaited Kiŋdɔm rɛy 18th tha̱ncuëri̱, cu Inda̱thti̱rial Reboluciön cua jɛn pek ëë cua ŋɔak cak nyin tekinölöji̱kalä mi̱ ci̱ räth ɛlɔ̱ŋ, kä cuɛ di̱t rɛy puɔ̱ɔ̱r ka̱a̱kni̱, tëd da̱a̱bni̱, metɛlluurji̱, kɛnɛ kuak ja̱l, nööŋk ɛ jiek i̱thtiem pawɛr kɛnɛ däk läätni̱ paktöri̱ piny gua̱thni̱ diaal ti̱ kɔ̱kiɛn. 
Kä bendɛ nhial rɛy tekinölöji̱ cuɛ bo̱thni̱ la̱t I̱thkaiki̱ra̱peri̱ kɛnɛ rëp rɛ̈kni̱ kɛrɔ̱ mëë ciaaŋ di̱t ja̱l kɛ ka̱pdiɛn kɛɛ mötɔri̱ kɛnɛ däthdiɛn kɛ kuak. 
Kä 20th thäncuëri̱ cuɛ nööŋni̱ mi̱ ba ŋɔak cak kiɛ täth rɛydɛ.
Inpormëciön tekinölöji̱ kɛ kɔɔrɛ cuɛ nööŋni̱  ɣöö cu intɛrnɛt tuɔɔk rɛy 1980ni̱, kɛ ti̱ cuɛ nyoth rɛy runi̱ ti̱ti̱ kä inpormëciön Ɛji̱.
Manɛpa̱kciɛri̱ ti̱ gööl kɛnɛ la̱t ca̱a̱pni̱ kɛ guir kɛɛl cua la̱tdiɛn gro̱ kɛnɛ rɔm tha̱a̱ŋ tɛknölöji̱ni̱ jidi̱tni̱ thi̱n, kɛnɛ rɛy inda̱thti̱ri̱ni̱ cua luäk tok kɛnɛ käm ŋɔaani̱ raar ti̱ räth ɛlɔ̱ŋ ni̱ kä döör tin bi̱ ben kɛ rëp kuakni̱ ti̱ gööl kɛ kui̱ läätdä.
Trani̱thyumani̱ti̱th kɛɛliwdɛ ŋa̱thkɛ jɛ i̱ min bi̱ teknölöji̱ tin buɔ̱m buɔ̱m kulɛ thuuk  kɛ jɛ, kɛnɛ min la kɔnɛ a nyooth ni̱ ciaaŋ i̱ ɛ riɛk kä raan ɛn nɔmɔ ba̱ jɛn bumɛ ɛ cɛ nya̱a̱n.
Cu kɛnɛ lar min bɔ̱ kä tin nööŋkɛ ɛ tin ŋa̱c i̱ bi̱ tuɔɔk rɛy nath ɛ mi̱ la  dhi̱i̱tni̱ tekinölöji̱kal ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba mi̱ lɔar kɛnɛ ta̱a̱ puɔl pua̱a̱ny rɛy cäri̱. 
Jɛn cuɛ tekɛ ŋa̱th kɛ nyuɔ̱th tekinɔlɔji̱ rɛy duɔ̱p min 'thiɛl duɔ̱p mi̱ de kɔn pën wooc kɛ ciɛw tin kuokɛ kɔn ɣöö ba jɛn teknölöji̱ guic ɛ ji̱äk kiɛ, ɛ ŋu de ben cie mi̱ cäätkɛ, kɛ ɣöö barnɛ rɔ̱ cie thiɛl mi̱ de kɔn luäk kä jɛ'.
Guicɛ jɛ i̱ derɛ min lot lät tɛknɔlɔji̱ jɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ la ɣöö '/thiɛlɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dee kɔn giɛŋ rɛy kä mi̱ kueckɛ mi̱ dee naath jakä wɔ̱ nhiam baaŋ ciee kɛ cio̱o̱r kɛ tɛknɔlɔji̱ kiɛ, mi̱ dee bën kä niɛ jɛn kɛl ɛmɔ, kɛ ɣöö bɛ laa mi̱ dee ta̱a̱dɛ naath lɛ dhal kɛ kueer mi̱ di̱i̱t kɛ jɛ.
Ram ëë jɔak ëë laa gaak ta̱a̱ ciɛŋä nath ni̱ Neil Postman cɛ ca̱p mi̱ dee nɛy tin laa lät kɛɛ kuak tin caa täth da̱a̱k kɛ nɛy tin laa lät kɛ tɛknɔlɔji̱, amäni̱ mi̱ cɛ ben cɔl i̱ ji̱ "tɛknɔpɔlini̱", ti̱ tä ni̱ cärkiɛn naŋ ɛ tɛknɔlɔji̱ kɛnɛ tin dee naath naŋ nhiam kä thaany. Kɛn nhaɔkɛ ni̱ ti̱ /ci̱ naath dee näk kiɛ ti̱ /ci̱ ta̱a̱ ciɛɛŋä nath kɛnɛ cär nɛyni̱ wecmuɔ̱ɔ̱n diaal dee yia̱r.
Nikolas Kompridis cɛ jiek tin dëë nööŋ ɛ tɛknɔlɔji̱ min pay ben gɔa̱r piny, ciee kɛ ca̱a̱p kɛ kui̱i̱ nyinä ji̱i̱ni̱, nanɔtɛknɔlɔji̱, bayɔlaji min la thindhɛtik, kɛ rɔbɔtikni̱.
Ram in dɔ̱diɛn in gaak lät ti̱ti̱ ɛ wut mi̱ cɔali̱ Hubert Dreyfus, mi̱ ci̱ buɔkni̱ gɔ̱r ciee kɛ jɛn bok in cɛ gɔ̱r i̱ On the Internet and What Computers Still Can't Do.
Rɛy kä mëë cɛ gɔ̱r, ɛn Jared Bernstein, mi̱ ci̱ kɔn gɔ̱a̱r kä ci̱ lät Gua̱a̱th Yupä Yio̱o̱ni̱ kɛnɛ Ŋuɔ̱t tin Bumni̱kɛn, cɛ thiec ɛlɔ̱ŋ kɛ mɛ dee tɛknɔlɔji̱ mi̱ wɔ̱ nhiam jakä bi̱ rik nööŋ kä tin dee markɛt jakä bum.
Cɛɛ ŋaknɔmni̱ da̱ŋ rɛw nööŋ ti̱ derɛ ku lɛ ɣɔɔr ni̱i̱ rieetkɛ.
Ɛ thuɔ̱k, ɛn la̱t kɛɛ makanɛni̱ laa yia̱rkɛ lät tin dëë la̱t kɛ tet duŋdɛ ɣöö lät tin di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ laa lätkiɛn ɛ tä kɛɛ luɔt bɔ̱ kɛ ɣöö cerkɛ kɛ lät tin la̱tkɛ kɛ tɛknɔlɔji̱, kä ŋɔak tin laa la̱tkɛ kɛ tet, ɛ la tin " laa go̱o̱rni̱ mi̱ baa ca̱a̱t ɛ thia̱k kɛnɛ ca̱r mi̱ jɔɔc" amäni̱ ɛn täämɛ ŋotkɛ /cc gua̱a̱thdiɛn dee guäl ɛ makanɛni̱.
Ɛn tɛknɔlɔji laa guɛckɛ jɛ kɛɛ tiit ɛlɔ̱ŋ; kɛ ruac in caa lat ɛ Hughes, "Tɛknɔlɔji̱ ɛ la̱t mi̱ bɔ̱ kɛ ta̱a̱ cärä raami̱ tä kɛ  ŋith,"
Ci̱ kɛnɛ caar ɛn ɣöö i̱ tɛknɔlɔji̱ dëë jɛ mal luäŋ kɛ gaŋ ɛ thia̱kkuɛ laa ɣöö ɛn ca̱a̱r ɛmɔ ɛmi̱ dëë rɛydɛ jɔl ni̱ kɛ thiec.
Thɔliuciɔnidhi̱m ɛ ca̱r mi̱ lot ni̱ ɣöö riɛk kɛɛliw mi̱ dee naath jiäk dëë jɛ luäŋ kɛ wuɔ̱c, ɛ tɛ̈thlɔaac mi̱ di̱i̱t kɛ kui̱i̱ tɛknɔlɔji̱kä kä di̱i̱tni̱ tɛ̈thlɔaac nath ɛlɔ̱ŋ kɛɛ intɛrnɛt.
Benjamin R. Cohen kɛnɛ Gwen Ottinger ci̱ kɛn luɔ̱ɔ̱tni̱ tɛknɔlɔlji̱kä ca̱a̱t bɔ̱.
Ɛn tɛknɔlɔji̱ bɔ̱ laa jɔɔcɛ rɛy lätni̱ tin la̱tkɛ kɛ kui̱i̱ leeyni̱ dɔaar tin /ci̱ raan tä thi̱n.
Ɛn lua̱ŋ ran kɛ ɣöö derɛ lät kɛɛ kuak ɛ mi̱ caa kɔn caar ɛ la jɛn ta̱a̱ ëë tä kɛ jinäth in ku laa Homo.
Kɛ ruɔ̱n 2005, rami̱ laa guic tëk in tä nhiam, ɛ la wut mi̱ cɔali̱ Ray Kurzweil cɛ jɛ nɛn ɛn ɣöö ɛn ta̱a̱ in bi̱ tä kɛ tɛknɔlɔji̱ bɛ laa mi̱ bi̱ kumni̱ "Gër GNR" kɛɛliw piny kɛ kui̱i̱ teekää jinɛtikni̱ diaal, nanɔtɛknɔlɔji amäni̱ rɔbɔtikni̱, bi̱ ku lɛ di̱tni̱ duŋ rɔbɔtikni̱ kä kɛn da̱ŋ diɔ̱k diaal.
Nɛy ti̱ naath ci̱ kɛnɛ ku thuŋ tok ɛn ɣöö baa GNR gɛr.
Ri̱w nath ŋääth kɛnɛ ɛn ɣöö ta̱a̱ in bi̱ tä kɛ rɔbɔtikni̱ bɛ 'leny ni̱ tin caa täth ɛ raan kɛ  ɣöö bɛ kɛ leny kɛ ŋäc ŋɔaani̱.'
Ɛn tëk in tä nhiam caa guic ɛ  laa mi̱ caa nyinkɛ ca̱a̱t kɛ ti̱ caa riali̱kä kɛ ɣöö bi̱ kɛ /thiɛl luɔt, kuɛ laa ɣöö, ɛn mi̱ caa la̱t kɛ kui̱i̱ kä ɣöö bɛ /thiɛl luɔt caa jɛ guic ɛ la "ca̱p mi̱ jiek mi̱ riali̱kä kɛ kui̱i̱ thuɔ̱ɔ̱k." 
Kɛn jinɛtikni̱ bɔ̱ caa rɛydiɛn diel guec a gɔaa, kä ci̱ nɛy tin naath jinɛtik ɛnjinieeriŋ rɛydɛ diel guec bɔ̱ kɛ pek mi̱ räth nhiam.
Ri̱w nath caar kɛnɛ ɛn ɣöö i̱ ɛn jinɛtik ɛnjinieeriŋ bɛ naath jakä bum pua̱nykiɛn kiɛ bi̱ pua̱nykiɛn jua̱a̱th ti̱ dee kɛ jiäk puɔ̱ɔ̱t.
Caa jɛ ŋäth ɛ nɛy tin laa tëk nhiam laa nɛ̈nkɛ ɛn ɣöö ɛn nanɔbɔt tɛknɔlɔji̱ bɛ nɛy ti̱ naath ka̱m buɔ̱m mi̱ bi̱ kɛ "duɔ̱ɔ̱r la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p in go̱o̱r kɛnɛ ɛ tuɔɔk ni̱ kä waŋ mɔlɛkio̱lɛr in tɔt kɛnɛ waŋ atɔm in tɔt."
Ɛn rɛy ruac ɛmɛ, ɛn täämɛ, laa mi̱ ci̱ gua̱a̱thdɛ thuɔ̱k, ciee kɛɛ "makanɛ thuɔ̱rbiɛɛl" dëë lar ɛn ɣöö lotɛ ni̱ makanɛ mi̱ caa kɔn tɛɛr ko̱o̱ri̱ (ciee kɛɛ kuiinbäär).
Kɛn makanɛni̱ tin bumni̱kɛn cuaa kɛ wɔ̱ ŋa̱c ni̱ kä Near East ëë wal.
Landiit in laa thämkɛ pääm kiɛ ti̱ thiɛ̈kthiɛ̈ɛ̈k ɛ päär bëë ben jɔɔc ni̱ kɛɛ nhiam kɛ run ti̱i̱ 5,000 tëë ci̱ wɔ̱ kä Near East, gua̱a̱th ëë caa naŋ ɛ la mi̱ thɛ̈mkɛ ŋɔak kä laa kap ɣa̱a̱c ti̱ thiakthiaak nhial kä ciaaŋ ji̱ Egypt ëë wal rɛy tɛknɔlɔji̱kädiɛn.
Ɛn muthma̱a̱r ɛ jɛn ëë nhiam ëë thia̱k latdɛ mëë tuɔɔkɛ ni̱ lät makanɛni̱, cuɛɛ wɔ̱ jɔɔc kɛɛ nhiam ni̱ kä Mesopotamia gua̱a̱th ëë tä Neo-Assyrian thi̱n kɛɛ (911-609) BC.
Rami̱ kuäär kä la̱a̱t tëë lät kɛɛ Pharaoh, mi̱ cɔali̱ Djosèr, laa diɛw kɛ jɛ ɛn ɣöö ɛ jɛn ëë tääth Pyramid of Djoser (ɛ la Pyramid ëë laa kɔatkɛ) kä Saqqara niɛ rɛy Egypt kɛ kam runä 2630–2611 BC.
Kɛn kar ji̱ Kush kɛ gua̱a̱th ëë ta̱a̱th kɛ ni̱ Läŋ kam 3700 kɛnɛ 3250 BC cu kɛn luäk kuthni̱ täth ɛn wa̱nɔ. Puɔ̱l kɛnɛ gua̱th tëë laa dha̱a̱ri̱ kɛɛ la̱a̱ŋ laa buɔ̱lkɛ thi̱n cuaa kɛ la̱t bɔ̱ kɛ jɛn ruɔ̱n kuri̱ da̱ŋ Bärɔwdiɛn BC kä Kush.
Tha̱a̱ŋ lätni̱ tëë caa la̱t ɛ Archimedes amäni̱ tëë caa la̱t ɛ Antikythera kɛ lät ti̱ laa görkɛ ŋäc mi̱ di̱i̱t kɛ ɣöö kɛ ti̱ laagɛ̈rkɛ kɛ dup ti̱ gööl, tëë kɛ ŋuɔ̱t la̱t da̱ŋ rɛw kɛ kui̱i̱ la̱t makanɛkä tëë ci̱ naath ku lɛ luäk kɛ ta̱th gatɔaar kɛ jɛn gua̱a̱th ëë ci̱ Inda̱thtriɔl Rɛbɔluciɔn ben,kä ku naath ŋot kɛ mi̱ lät naath kɛ kɛ amäni̱ walɛ rɛy lätni̱ ti̱ ŋuan ciee kɛ rɔbɔtikni̱ kɛnɛ ɔtɔmɔtib ɛnjinieeriŋ.
Ɛn cio̱o̱k in laa wiɛnkɛ, min laa riɛɛthkɛ ni̱i̱ lath, ɛ jɛn ëë kɔan täthni̱jɛ, kä ɛ jɛn kɛl ëë kuaa took ni̱ lät diaal kɛ tuk Inda̱thtriɔl Rɛbɔluciɔn kɛɛ cɛntäri in wäl bädäkdiɛn.
Cɛ cääk din da̱ŋ ŋuaan kuɛ̈n piny, amäni̱ nɛy tin laa pua̱tkɛ buɔ̱l ti̱ caa la̱t kɛɛ makanɛ, ɛn ca̱p ɛmɔ laa kɛ laa jakä duääckɛ bul kɛ jiööth ti̱ gööl.
Ɛ /ci̱ kui̱i̱ la̱t tä thi̱n ɛn rɛy nɛmɛkä, kɛn yunibäthiti̱ni̱ tin gɔ̱r naath thi̱n /ka̱n la̱tdiɛn met ŋäth ɛn ɣöö i̱ derɛ tä kɛɛ luɔt rɛy tɛknɔlɔji̱kä.
Ta̱th lo̱o̱lä ɛ kɛl mi̱ bum mi̱ caa la̱t kɛ jɛn gua̱a̱th ëë tuɔɔkɛ lät Inda̱thtriɔl Rɛbɔluciɔn.
Jɛn bɔ̱ cuɛɛ rɔɔdɛ luäŋ ɛ la tääth makanɛni̱ kä cuaa rami̱ gɔ̱ɔ̱r ruaacni̱ thaany tin tä rɛy ɣɔaa.
Smeaton bɔ̱ cuɛɛ lät makanɛni̱ rep kä cuɛɛ kɛ cop ni̱ kä ta̱th makanɛɛ gatɔaar ni̱ Newcomen mi̱ laa lät kɛ tul pi̱i̱ni̱..
Samuel Morland, mi̱ la rami̱ ci̱ mɛ̈thimɛ̈tik la̱t kä rami̱ ci̱ kartucni̱ pi̱i̱ni̱ kɔn la̱t, cuɛɛ warɛgakni̱ ti̱ cɛ gɔ̱r ba̱ny kä muktäb in ku laa Vauxhall Ordinance kɛ kui̱i̱ thurɛkä kartucni̱ kɛ ɣöö dee Thomas Savery kɛ ku lɛ lɔ̱ɔ̱ kuɛn.
Ram ëë tääth landiit ni̱ Thomas Newcomen, mëë kɔn makanɛ min ku tul pi̱i̱ni̱ laa wɔ̱ raar kɛ jɛ täth ni̱ kɛɛ nhiam thi̱n kɛ ruɔ̱n  1712, /ka̱n jɛ ŋa̱c ɛn ɣöö derɛ laa rami̱ caa kɔn ŋieec kɛ la̱t ɛmɔ.
Kɛn cär ti̱ gɔw tɔ̱tɔ̱ cuaa kök landiitä jakä wɔ̱ piny, kä cuu ja̱l kɛ jio̱k tuɔruɔk kɛnɛ ja̱l kɛ kubri̱ cuu thia̱k.
Kä niɛ mëë caa makanɛ mi̱ laa lät kɛ tul luäŋ kɛ lätni̱, cuu ria̱th tin lät kɛɛ makanɛni̱ tin laa lät kɛ tul ja̱a̱liɛn cuu thia̱k kä cuu baabuuri̱ kɛnɛ ria̱th yiëër tin kɔ̱kiɛn ja̱a̱liɛn cuu pual.
Ɛn Inda̱thtriɔl Rɛbɔluciɔn mëë cɛ ben cuɛɛ naath jaka̱ görkɛ kuak landiitni̱ tin dëë ku lɛ lätni̱ makanɛni̱ ti̱ ci̱ jieek, ɛn nɔmɔ bɔ̱ cuɛɛ naath lɛ jakä baa kuak makanɛni̱ lɛ täth bɔ̱.
Makanɛni̱ tëë ri̱trɔ̱ kä rɔ̱ɔ̱diɛn tuɔkɛ la̱tdiɛn kɛ tuk cɛntäri̱ runi̱ da̱ŋ wäl bäŋuandiɛn.
Kuën nath ëë caa la̱t kä United States kɛ ruɔ̱n 1850 cuaa jɛn tukdɛ ɛn ɣöö bɛ la̱t mi̱ cɔɔl ji̱kɛ rɔ̱ɔ̱kiɛn i̱  "ɛnjinieer" ku gɔ̱a̱r piny kä cuɛɛ pek nɛyni̱ ti̱i̱ 2,000 gɔ̱a̱r piny.
Kɛ ruɔ̱n 1890, cuɛɛ tä kɛ ɛnjinieeri̱ ti̱i̱ 6,000 tin laa ta̱thkɛ tiec, tin laa bökɛ pääm piɛny, tin la̱tkɛɛ makanɛni̱ amäni̱ tin la̱t kɛɛ kaarabɛ.
Ɛn tuk la̱t kaarabɛkä kɛ run 1800-ni̱ tɔ̱tɔ̱ tookɛ Alessandro Volta, kɛɛ Michael Faraday, kɛɛ Georg Ohm kɛ lät ti̱ kɔ̱kiɛn ti̱ ci̱ kɛn kɛ la̱t,  kɛ tɛlɛgrap mi̱ lät kɛɛ kaarabɛ mëë cuaa la̱t kɛ ruɔ̱n 1816 kɛɛ muɔtɔr mi̱ lät kɛɛ kaarabɛ mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1872.
Ɛrɔniutikɔl ɛnjinieeriŋ kuɛɛ lät kɛ ta̱th ria̱th nhiali̱, ku ɛrɔthi̱pëth ɛnjinieeriŋ lɛ lät kɛ kui̱i̱ ria̱thni̱ diaal tin nhial rɛy ɣɔaa kɛɛliw amäni̱ ta̱thdiɛn.
Ni̱ wal, ta̱th baabuuri̱ yiëër kɛnɛ bo̱k päämni̱ kɛ kɛn lät ɛnjinieeriŋä da̱ŋ rɛw tëë tä thi̱n.
Kɛ kɔr kä tɔ̱tɔ̱, kɛn ɛnjinieeri̱ ti̱ ŋuan cuu kɛ ŋot kɛ mi̱ görkɛ ŋäc ŋɔaani̱ ti̱ pay ben kɛ pek la̱tdiɛn kɛɛliw.
Rɛy ciɛɛŋä kɛɛliw /cɛ rɔ̱ŋ ɛn ɣöö dëë duɔ̱ɔ̱r täth mi̱ gɔaa kä bɛ pa̱k ɛ /caa kɔrɛ cop lɛɛr kɛ ta̱th ŋɔaani̱ tin dee ku lɛ wɔ̱ kɛ tin go̱o̱r kuak tɔ̱tɔ̱ kɛ.
Genrich Altshuller, kɛ kɔr kä mëë cɛ pek nɛyni̱ tëë tä kɛɛ warɛkgakni̱ ti̱ laa nyooth ɣöö ci̱ raan duɔ̱r täth kɛ ca̱a̱rɛ ku gɔ̱a̱r piny, cuɛɛ cäät kä naath ɛn ɣöö mi̱ caa lät mat kɛɛl, laa gɔɔy didhaanyädiɛn laa "tä ni̱ piny", ku didhaany in gɔaani̱jɛn ɛ min tä ni̱ nhial min leny ni̱ tin kɔ̱kiɛn, min /caa dee gak ɛ naath.
Laa kɛ laa thɛ̈mkɛ kɛ ɣöö bi̱ kɛ ku lɛ lät kɛ duɔ̱ɔ̱p in görkɛ.
Ciee kɛ min caa lät nyinä thuɔ̱ɔ̱k la̱th kä kɔmpiutɛr kɛ ɣöö bɛ naath luäk la̱t, amäni̱ ɛnjinieeriŋ bɔ̱ caa jɛ moc kɛ tɛknɔlɔji̱ mi̱ bi̱ jɛ luäk kɛ la̱t kä kɔmpiutɛr bɔ̱.
Laa luäkɛ ɛnjinieeri̱ kɛ ca̱a̱p tin dee kɛn 3D, 2D, amäni̱ ca̱a̱pkiɛn tin kɔ̱kiɛn tin dee kɛn mɔdɛli̱kiɛn didhaany kɛ jɛ.
Duɔ̱ɔ̱p in dëë jiäk ni̱i̱ ruaacni̱ ti̱ti̱ kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in dëë dääk ni̱ kɛ kä naath baa jɛ kɔn riali̱kä kɛɛ thɔpwɛɛr mi̱ baa kuak diaal tɔ̱tɔ̱ kɔn kuëŋ thi̱n.
Kä niɛ ta̱a̱dɛ kärɔa bɔ̱, ɛn ɛnjinieeriŋ tëë kɛ ti̱ ŋuan ti̱ matɛ kɛ ji̱ wec, kɛ ta̱a̱ ciɛɛŋä ran amäni̱ duɔ̱ɔ̱p in tëk kɛ raan.
Tëë kɛ lät ɛnjinieeriŋä ti̱ gua̱c kɛ tin carkɛ ɛ naath.
Ɛnjinieeriŋ ɛ jɛn kɛl in gɛɛr ti̱ diaal tin naŋ tëk ran nhiam.
Tëë kɛ ti̱ ŋuan ti̱ derɛ nyon kɛ kui̱i̱ yupä kuakni̱ kɛnɛ kumɛ, amäni̱ ta̱a̱ in dee cieŋ kɛ raan kɛ nɛy tin thieekɛjɛ.
Kɛ thaanytithni̱ bɔ̱ go̱o̱rɛ ɣöö dee kɛn la̱t ɛnjinieeriŋä ti̱m kɛ la̱t, ciee kɛ didhaany kuakni̱ tin dëë thɛm ni̱ ŋɔak kiɛ tiec tin ɣɔ̱a̱nkɛ ni̱ ta̱th.
Kɛɛ nhiam, laa tookɛ la̱t kɛ tin ŋa̱ckɛ luɔtdiɛn a gɔaa, duŋdɛ ɣöö niɛ kɛn tin ŋa̱ckɛ la̱tdiɛn bɔ̱ laa kueŋdiɛn naath a dhal, ni̱ kɛ jɛn duɔɔ̱p in görkɛ.
Min nhiamdiɛn laa päärɛ kɛ min dëë ŋuɔ̱t mɛ̈thimɛ̈tik kuëŋ ji̱ duɔ̱ɔ̱rä, ku min jɔakdiɛn laa go̱o̱ri̱ ɣöö dëë tɛknɔlɔji̱ kuëŋ thi̱n kɛ ɣöö bɛ ku lɛ lät.
Rami̱ la physicist derɛ ŋi̱i̱c go̱r mi̱ dëë rëp wi̱i̱ ŋi̱i̱cädɛ in wen.
Cäät kɛl kä nɛmɛ ɛ läth nämbäri̱ tin laa pa̱a̱rkɛ kɛɛ nämbär in thieekɛ duɔ̱ɔ̱p kuenä in tä kɛɛ Navier–Stokes min nyooth ja̱l in jäl kɛ riey nhial, kiɛ ta̱a̱ in tä kɛɛ Finite ɛlɛmɛnt in ku naath lɛ lät kɛ jɛ mi̱ kuɛ̈nkɛ ti̱ bum rɛydiɛn.
Ɛnjinieeri̱ laa lätkɛn lät kɛ mi̱ bɔ̱ni̱jɛn wi̱i̱diɛn kɛnɛ mi̱ laa go̱o̱ri̱ ta̱th kɛ tet.
Kä kɛ ɣöö didhaany laa göörɛ ni̱ mi̱ dee wɔ̱ lɔɔc nath kä mi̱ bi̱ tä kɛɛ luɔt rɛy la̱tdɛ, gɔaaɛ ɛn ɣöö bɛ tä tuɔ̱ŋkɛ ti̱ caa thëëm amäni kuak la̱tdɛ diaal tin derɛ go̱r.
Ɛ jɛn ku kɛn ɛ lɛ gɔ̱ɔ̱r ni̱i̱ mɛ̈thimɛ̈tikɔ, physics, chemistry, bayɔlɔji̱ kɛ la̱t makanɛkä mɔ.
La̱t wal in pay derɛ lät ti̱ ŋuan tin tä pua̱nyni̱i̱ nath gua̱a̱diɛn guäl kɛ ɣöö dëë cuŋ pua̱a̱ny ran gɛɛr kɛɛ kuak ti̱ la̱tkɛ kɛ tët ciee kɛ, tin laa tuɔɔmkɛ rɛy ŋithä kɛnɛ tin la räl pua̱a̱ny ran ɛ jakä bum.
Kɛn dup da̱ŋ rɛw tɔ̱tɔ̱ luäk kɛn naath kɛ wuɔ̱c rikni̱ diaal tin wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n.
Ca̱a̱p la̱t ɛnjinieeriŋä kiɛ Ka̱a̱p lätni̱ ɛnjinieeriŋä ɛ la̱t mi̱ rɛlrɔ mi̱ ku lät kɛ kui̱i̱ ruaacni̱ ɛnjinieeriŋ diaal tin tä ɛn wa̱nɔ.
Ɛnjinieeri̱ tin lät rɛy la̱t ɛmɔ nbi̱ kɛ dhil tä kɛ ŋäc mi̱ di̱i̱t mi̱ lueŋlueŋ ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱i̱ la̱t ɛmɔ kä bi̱ kɛ laa nɛy ti̱ lät ca̱a̱riɛn a gɔaa kɛ kui̱i̱ ŋuɔ̱tni̱ kuakni̱ tin lät kɛ kɛ.
Arti̱pi̱cial intelli̱jenci̱ (AI) jɛn ɛ pɛ̈l mi̱ nyuɔ̱kɛ kɛɛ ɛ maciin, cie mi̱ gua̱cɛ kɛ pɛ̈l däpä min nɛnkä kä raan kɛnɛ lei̱
Ri̱thääc AI cuɛ ɣɔ̱ɔ̱n kɛnɛ  ɣöö cuɛ ti̱ ŋuan kä ca latgua̱thni̱ ti̱ gööl ɛ thiɛlɛ jɔw kɛl mi̱ cukɛ mat lo̱k rɛy teekä dɛ, cu määni̱ mi̱ de ca̱a̱t kɛ ŋiɛth, riali̱ rikni̱ ran ikä, puɔrmal löjik, ŋäc ŋɔaani̱ ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ köp ciɛŋni̱ li̱eeni̱.
Kä ŋɔaani̱ tin go̱rɛ bɛ ŋa̱c ɛn AI rɛy ri̱thäächä cu määni̱ luɔc duɔ̱ɔ̱rä mi̱ te luɔt, nyuɔ̱th ŋäc ŋɔaani̱, tuk cärä, gör ŋäcä, ta̱a̱ in lät kɛ thok in cakɛ, lieŋ in de liŋ ŋɔak kɛnɛ mi̱ dë luäŋ kɛ jääli̱ amääni̱ läätni̱ ŋɔaani̱.
AI bä cua nyoth rɛy kɔmpi̱e̱tɛr thaany, thaikölöji̱, liŋguthtikni̱, pi̱löthöpi̱, kɛnɛ pie̱e̱li̱ kɔ̱kiɛn ti̱ ŋuan.
Kä ŋii̱c mekani̱kal kiɛ "puɔrmal" cu lat luɔ̱ɔ̱tni̱ rɛ tok kɛ pi̱löthöpäri̱ kɛnɛ mɛthematci̱aani̱ rɛy ruuni̱ tëë wal.
Kä thethi̱th Turiŋ-Duëlkuɔth, kɛ ti̱ ca jiek kɛɛl rɛy neuröbaölöji̱, inpörmecin thi̱o̱o̱r kɛnɛ cai̱bernetikni̱, nɛmɛ cuɛ ri̱thääciɛri̱ jakä ɣöö bi̱ kɛnɛ guic i̱ derɛ rɔ lot kɛ läätni̱ eletröni̱k ŋithä.
Nɛy tëë ca jiek thi̱n Allen Newell (CMU), Ɣerbert Thaiman (CMU), Jɔ̱ɔ̱n Mikatthi̱ (MIT), Ma̱rbin Mini̱thki̱ (MIT) kɛnɛ Anthur Thɛmuɛl (IBM) cukɛ ben ɛ nɛy tëë tokɛ kɛnɛ bööth ri̱thääcä AI.
Ji̱ AI'ä tëë tokɛ cukɛ tekɛ ŋa̱th kɛ mi̱ bi̱ ben: Ɣerbert Thaiman cuɛ mari̱, "ɛn maciin ba mi̱ bi̱ tekɛ lua̱ŋ", niɛ rɛy ruuni̱ ti̱ jiɛn rɛw, ɛni̱ la̱t mi̱ la̱tkɛ ɛ raan bɛ la̱t".
Cuɛ wä ni̱ määth kɛnɛ rɛy 1974, rɛy lucä latjɔ̱ɔ̱rä mëë lat Thɛr Ji̱ɛmi̱th Lagi̱thill kɛnɛ mëë lät rɔ dɛ kä kuɔkɛ thi̱n ɛ Ji̱ US Kɔŋreth kɛ luäk pröjekni̱ ti̱ ŋuan kä bi̱ ŋɔak nööŋ ɛlɔ̱ŋ, kɛn ji̱ US kɛnɛ kumɛ ji̱ Bri̱ti̱c  cua ɣɛkplörɛtöro̱ ri̱thääcä ŋok rɛy AI.
Kɛ 1985, kä thuk kɛ kui̱ AI cuɛ cop kä pek mi̱ läny bi̱lliöni̱ dɔllari̱.
Cu kɔmpi̱e̱e̱tɛri̱ pɛ̈th, ca algɔrithmik riali̱kä, kɛnɛ la̱t data ni̱ ti̱ ŋuan kɛ luäŋ ŋi̱i̱cädiɛn rɛy maciinä kɛnɛ ta̱a̱ ëë ca ŋa̱c kä kɛ; kɛ ŋi̱i̱c data-ɣa̱ŋɛri̱ methɔɔdä mi̱ cu räth cua tok kɛ ɣöö bi̱ bööthni̱ kɛ ni̱e̱rɛ kɛɛ benci̱markni̱ kɛ rɛy gua̱a̱th mi̱ cie 2012. 
Ɛn AI caa lät tëë cɛ la̱t lɛ ben da̱a̱k kä tuɔ̱ŋ ti̱ ko̱o̱ŋ kärɔ̱ɔ̱diɛn ti̱ caa kuëŋ pinydɛ, ti̱ /caa rɔ' luäŋ kɛ lieŋ kɛ ruac kamni̱kiɛn kärɔ̱ɔ̱kiɛn.
Ɛn rithääc ɛmɔ cuaa lät gua̱thni̱ da̱ŋ diɔ̱k: Carnegie Mellon University, Stanford, kɛɛ MIT,kä ciee kɛ min caa nyooth piny ɛn wa̱nɔ, tä gua̱a̱thɔ kɛ ca̱pdɛ in lɛɛlɛ ni̱ rithääcdɛ.
Cu kɛn lätdiɛn moc kɛ ciööt ti̱ ŋuan: ciee kɛ, mi̱ tä kɛ puɔ̱ny, mi̱ caa kuëŋ guäth, mi̱ tä kɛ ta̱a̱dɛ kiɛ mi̱ wëë kɛ wɔ̱ nhiam.
Ɛn thok mɛ̈thimɛ̈tikä kɛl ëë ci̱ kɛnɛ gɔ̱r kä ci̱ kɛn ɛ nyuak kɛn diaal cuɛɛ kɛ moc lieŋ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ rɛy lätni̱i̱kiɛn ti̱ gööl (ciee kɛ mɛ̈thimɛ̈tik, ɛkɔnɔmik kiɛ la̱t in la̱tkɛ ni̱i̱ rithääc). 
Ɛn täämɛ tin diaal tin bä raar kä tin caa thɛm laa bɔ̱kɛ ɛ la ti̱ caa pekdiɛn ŋa̱c, kä kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ (ɛ bɛc bɔ̱) laa kɛn rɔ̱ laa dieeth.
Kɛn algɔradhimni̱ ti̱ti̱ ci̱ kɛn jɛ nyoth ɛn ɣöö /ci̱ kɛ rɔ̱ŋ kɛ mi̱ dëë rik ti̱ di̱t ti̱ ŋuan luäŋ kɛ wuɔ̱c kɛ ɣöö laa "ma̱rkɛ kɛɛl": bɔ̱kɛ raar ɛ määth kä wɔ̱ riɛk kɛ mi̱ lɛmɛ.
Tin dëë go̱r kɛ ti̱ dee raan luäk kɛ ca̱r ti̱ ciee kɛ: kuak, ca̱a̱r ŋɔaani̱ kɛ thiëëkdiɛn kamni̱i̱kiɛn; ta̱a̱ ciɛɛŋä, tin laa tuɔɔk, ta̱a̱dɛ kɛnɛ gua̱a̱th; min tookɛ kɛ ta̱a̱ in ci̱ ben kɛ jɛ;min ŋa̱ɔkɛ kɛ kui̱i̱dɛ (min ŋäckɔnɛ kɛ kui̱i̱ kä min ŋäc nɛy tin kɔ̱kiɛnɛ); kɛ ti̱ ŋuan ti̱ kɔ̱kiɛn, ti̱ /ka̱n rithääc a gɔaa.
Ciee täämɛ, mi̱ ruac naath kä caa dit kɛk rɛy rieetni̱, la naath cua̱a̱ caar ni̱ ley mi̱ tä kɛ gɔ̱t min laa kɛt diit kɛ jäl nhial kɛ gɔ̱ɔ̱tkɛ.
/Thiɛlɛ lɔjik mi̱ dëë lat i̱ tä rɛydɛ kɛ thuɔ̱k kiɛ tä rɛydɛ kɛ kac kä tin diaal tin /ca kui̱i̱diɛn in dɔ̱ŋ thi̱n.
rithääc in caa la̱t kɛ kui̱i̱ AI cɛ jɛ guicɛ ɛn ɣöö mi̱ görkɛ makanɛ mi̱ bi̱ tä kɛ ŋith (ciee kɛ Cyc) lotɛ ni̱ ɣöö baa ɛnjinieeriŋ mi̱ di̱i̱t la̱t - baa jɛ kɔn täth, ni̱ kɛ tet, baa makanɛ mi̱ bum tääth kä baa lɛ kɔn ka̱m gua̱a̱th mi̱ baa ku lɛ nɛni̱ ta̱a̱ in bi̱ tä kɛ jɛ ɛ /kän raan makanɛ mi̱ dɔ̱ŋ ni̱ taäth.
Go̱o̱rkɛn duɔ̱ɔ̱p mi̱ dee kɛn ɛ nɛɛni̱ tëk in tä nhiam - ta̱a̱ in bi̱ tä kɛ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛ ɣöö dee kɛn ciaaŋ ku lɛ gɛɛr mi̱ /ciɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in lotrɔɔdɛ (kiɛ "min tä kɛɛ luɔt") rɛy kuakni̱ diaal tin tä thi̱n.
Nɛmɛ go̱o̱rɛ ɛjɛnt mi̱ /ci̱ bi̱ bi̱ guic ni̱ nyin ɣɔaa kä bi̱ tëk in tä nhiam nyooth kärɔa duŋdɛ, ɛn ɛjɛnt ɛmɔ rɛy lätni̱ diaal laa di̱lɛ guec kä bɛ rɔ cuu ŋic kɛ lät tin la̱tkɛ.
Nyin ɣɔaa diaal caa kɛ kuëŋ gua̱thni̱i̱kiɛn kɛ duɔ̱ɔ̱p in jiɛnkɛ thi̱n, kä laa bɔ̱kɛ kɛ kɔr kä mi̱ cɛ tä kɛ ti̱ ŋuan ti̱ ci̱ prɔgram kɛ nɛn ti̱ cäät kɛ tin cɛ nɛn rɛy kä tɔ̱ caa car piny tɔ̱. 
Kɛn thio̱ri̱ni̱ tin caa kuëŋ kä kɔmpiutɛr ɛ la tin ku naath lɛ luäk kɛ tin buɔ̱mbuɔ̱m tin dee naath dhal, ciee kɛ (pek data in görkɛ), kiɛ kɛ dup ti̱ ŋuan ti̱ kɔ̱ŋ ti̱ /ci̱ kuak ti̱ ŋuan dee naŋ.
Dup ti̱ ŋuan ti̱ pay jiäk laa kɛn ɛ wee riet mi̱ locrɔɔdɛ kä ti̱ ŋuan ɛ jɛn riet in dee rɔ lot min dëë kuëŋ gua̱a̱th ɛmɔ. 
Tëë kɛ dup ti̱ pay ben ti̱ dee ca̱a̱p diaal ɛti̱ mat gua̱a̱th kɛl, kä dee kɛn min görkɛ nööŋ raar kɛ duɔ̱ɔ̱p in lotrɔ kä pek pëc kɛl kiɛ derɛ paragrap.
Ɛn rɔbɔt in pay täth in laa jäl kärɔa, mi̱ caa jɛ kuëŋ gua̱a̱th mi̱ derɛ ja̱l thi̱n kä tëë kärɔa, derɛ gua̱a̱th in tëë thi̱n ŋa̱c, duŋdɛ ɣöö /cɛ kuak pua̱a̱ny raami̱ tä kɛ juäy dee ŋa̱c, ciee kɛɛ kuak tin tä rɛy gupä raami̱ yiëë.
Cäät kɛl kä ti̱ti̱, tëë kɛ ti̱ caa kuëŋ rɛy rɔbɔtni̱ ti̱ laa luäkɛ kɛ ruac kɛ naath kä dee kɛ muɔɔŋ kɛ naath ɛ baa naath jakä dɔalkɛ to̱k; laa kɛ laa jakɛ kä bi̱ kɛ min caar raanɛ ŋa̱c, kiɛ kam rn kɛnɛ kɔmpiutɛr.  
Dëë ta̱a̱ pɛlä makanɛkä luäŋ kɛɛ lat kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ jɛ̈nyjɛ̈ny kiɛ mi̱ thia̱k, kɛ dup ti̱ tä kɛ maan (ciee kɛ lɔjik kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ gɔaa mi̱ /ci̱ kuak ti̱ ŋuan dee naŋ)?
Kiɛ banɛ naŋ ni̱ algɔridhimni̱ tin dee kɔn ka̱m min "ŋäc ŋɔak" tin dee naath luäk ( ciee kɛ, dup tin diɛw ) kuɛ laa ɣöö dee kɛ laa ti̱ dee ca̱r ciee kɛ raan?
Stuart Russell kɛnɛɛ Peter Norvig ci̱ kɛnɛ guic ɛn ɣöö ri̱w nɛyni̱ tin la̱tkɛ rithääc kɛ kui̱i̱ AI "/ci̱ kɛn diɛɛr kɛ ta̱a̱ in bi̱ tä kɛ AI—pek kɛn kɛ ɣöö ci̱prɔgram ɛmɔ lät, /ci̱ kɛn ku diɛɛr mi̱ ku yiɛnɛ cɔl i̱ ɛ mi̱ nyiɛth ni̱ ŋäc ŋɔaani̱ ran kiɛ kuaa jɛn ŋäc ŋɔaani̱ in thuɔ̱k." 
Ɛn ŋäc ŋɔaani̱ in pay la̱t cɛ jɔɔc ɛn ɣöö bɛ ŋäɔ ŋɔaani̱ nɛyni̱ ti̱ naath tiam.
Min tä kam makanɛni̱ kɛnɛ la̱t tetni̱ ŋotɛ bum rɛydɛ. 
Tä ramɔ kɛ duɔɔpdɛ min themkɛjɛ; ciee cäät ɛmɛ, Michael Osborne kɛnɛ Carl Benedikt Frey guic kɛnɛ ɛn ɣöö 47% kä lät tin la̱tkɛ kä U.S. tä kɛ "rɛy rikä mi̱ di̱i̱t" kɛ ɣöö ŋuani̱ tin lät kärɔ̱ɔ̱diɛn, kuaa la̱t raam in la OECD lɛ guic ɛ la 9% kärɔa kä U.S. min kuaa lɛ lar i̱ tä "rɛy rikä mi̱ di̱i̱t".
Kɛ pek i̱ bäär in bi̱ bën, kɛn thaanytithni̱ ci̱ kɛn ɛ ca̱a̱t ɛn ɣöö bi̱ kɛ ŋot kɛ mi̱ ku kɛn lät la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ /ci̱ kuak kɛnɛ yio̱w ti̱ ŋuan bi̱ naŋ kä bi̱ kɛ rik ti̱ ŋuan ti̱ dee tuɔɔk gaŋ kɛ bën tɛknɔlɔji̱kä in pay tuɔɔk.
Ɛn rɛy buɔkdɛ mëë caa gɔ̱r i̱ Superintelligence, ɛn pilɔthɔpär ni̱ Nick Bostrom cuɛɛ ŋaknɔm nööŋ mi̱ latɛ ɛn ɣöö i̱ ɛn artipiciɔl intɛlijɛn bɛ laa riɛk kä rami̱ raan.
Bostrom bɔ̱ laarɛjɛ kä ti̱ ŋuan ɛn ruac kä ɣöö kueŋkɛ buɔ̱m teekä ran rɛy lätni̱ tin caa rep kɛ kui̱i̱ AI bɛ laa mi̱ bɛc ɛlɔ̱ŋ.
Ɛn rɛy buɔkdɛ ni Human Compatible, ɛn Stuart J. Russell ëë la gɔ̱ɔ̱r rithääcni̱ kɛ kui̱i̱ AI, cuɛɛ tha̱a̱ŋ ruaacni̱ gam kä tëë laaa diɛɛr kɛɛ Bostrom kä wëë kɛ mi̱ no̱o̱ŋɛ ca̱r kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dee lät ni̱i̱ makanɛ mi̱ dee tä kɛɛ luɔt kä raan, mi̱ dee lot ni̱ tin dee raan mam kä dee gua̱c kɛ naath, ti̱ dee rɛydiɛn tä kɛɛ nyin ŋi̱i̱cä thi̱n.
Kɛn nɛy tin gɔ̱a̱a̱r tin lät kɛ kui̱i̱ AI gua̱c cärkiɛn, kɛ pek mi̱ lɛm kä nɛy tin diɛɛr kɛnɛ nɛy tin /ci̱ diɛɛr kɛ riɛk in baa nööŋ ɛ AI mi̱ bi̱ buɔ̱mdɛ raan leny.
 Mark Zuckerberg in ku laa  CEO kä Facebook ŋääthɛjɛ ɛn ɣöö AI bɛ "dup ti̱ ŋuan ti̱ gɔw lɛp," ciee kɛ ɣöö baa jua̱th jakä jiɛn pua̱nyni̱ nath kä baa thuɔ̱rbiɛɛli̱ tin bi̱ ja̱l kärɔ̱ gaŋ.
Amäni̱ Musk bɔ̱ laa moocɛ cɛrikani̱ tin laa la̱tkɛ artipiciɔl intɛlijɛn ciee DeepMind and Vicarious kɛ ɣöö bi̱ kɛ "ku lɛ guic ni̱ min lät rɔ kä artipiciɔl intɛlijɛn."
Rithääc kɛ kui̱i̱ la̱t ɛmɛ lot kɛn ni̱ kui̱i̱ ŋuɔ̱tni̱ tin dëë la̱t rɛy makanɛkä, artipiciɔl mɔrɔl ɛjɛntni̱, amäni̱   ruaacni̱ kɛ kui̱i̱ AI tin lotni̱ ruaacni̱ kɛ kui̱i̱ cuŋni̱ ran. 
Gua̱a̱th cɛ cop kɛ ɣöö baa makanɛni̱ moc kɛ ŋuɔ̱t ti̱ bi̱ naath lät kɔɔriɛn.
Rithääc kɛ kui̱i̱ ŋuɔ̱tni̱i̱ tin dëë kuëŋ kä makanɛni̱ ɛ ruac mi gɔaa ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö derɛ tin ŋɔ̱ɔ̱ŋ naath kɛ kui̱i̱ makanɛni̱ tin jäl kärɔ̱ɔ̱diɛn. - dëë jɛ ni̱ lar bɔ̱ ɛn ɣöö ta̱th makanɛni̱ ti̱ /ka̱n riali̱kä kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ tä kɛ ŋuɔ̱t ɛ jɛn in nyoon naath rɛy lätni̱ makanɛni̱ ti̱ tä kɛ ca̱a̱r.
Ɛ naath ɛ /ci̱ caar ɛn ɣöö i̱ dëë kɔn ciɛŋ a gɔaa ɛ makanɛni̱ kiɛ rɔbɔtni̱ kɛ ɣöö /caa kɔn dee par ɛ kɛn. Kɔn nɛy ti̱ naath tä kɔn kɛ ta̱a̱ dan mi̱ rɛl rɔ kɛ kɔn mi̱ (/ci̱ AI jɛ nyuak kɛ kɔn). 
Ca̱r kɛl mi̱ dee lät kɛ kui̱i̱ kä nɛmɛ ɛ jɛn ɣöö baa AI in nhiamdiɛn in ŋäc ŋɔak kɔn jakä bi̱ ɛ laa 'AI mi̱ liŋrɔ kɛ raan' kä bɛ tä kɛ lua̱ŋ mi̱ bɛ kääp ni̱ AI tin bi̱ jɛ wɔ̱ guɔ̱ɔ̱r.
"Diɛwäjɛ ɛn ɣöö ɛn diɛɛr mi̱ di̱i̱t bëë kä duer in di̱i̱tnijɛn min caa luäŋ ni̱ kɛ dääk kä AI-ni̱ tëë pay la̱t kɛnɛ di̱t ŋithä in caa tääth ni̱ kuak tin liŋ kɛ jɛ."
La̱t ɛmɛ go̱o̱rɛ ɣöö dëë jɛ guɛc thi̱n kɛ ɣöö dëë jiek tin dee tuɔɔk kä AI ku lɛ luäŋ kɛ ga̱ŋ.
Ɛn riɛk ɛmɛ cuɛɛ rɔɔdɛ ben jakä mi̱ ku tä thi̱n mëë cɛ ben tuɔɔk kä Mary Shelley Frankenstein, mëë cɛ ben jɔɔc ɛn ɣöö ci̱ mi̱ caa täth ɛ raan rɔ ben luɔ̱c gua̱ndɛ ɛ la riɛk.
Isaac Asimov cɛ bok mi̱ cɔali̱ Three Laws of Robotics kɛnɛ cäätni̱ ti̱ ŋuan gɔ̱r, mëë ci̱ ben jɔɔc ɛlɔ̱ŋ ɛ bok ëë ci̱ rɔ luay kä ti̱ ŋuan, ɛ la "Multivac" mëë cɛ gɔ̱r kɛ kui̱i̱ 
Kɛɛ 1980-ni̱, rami̱ laa ŋɔaani̱ laa thuur mi̱ cɔali̱ Hajime Sorayama cuaa thiri̱i̱thni̱ pilimädɛ mi̱ cɔali̱ Sexy Robots thur kä cuaa kɛ ka̱m raar kä Japan ɛ nyoothɛ ta̱a̱ ran ni̱ kɛ räl pua̱a̱ny rɛy gupä landditni̱ kä kɛ kɔrɛ ɛn bokdɛ ni̱ "the Gynoids" cuɛɛ guɔ̱ɔ̱r ni̱ mëë caa kɔn la̱th rɛy pilimä ɛ George Lucas kɛnɛ lät ti̱ kɔ̱ŋ.
Bayɔtɛknɔlɔji̱ di̱i̱t rɛydɛ ɛlɔ̱ŋ kä bayɔlɔji̱, matɛ lät ŋɔaani̱ diaal tin tëk kɛnɛ ɔrganidhi̱mni̱ kɛ ɣöö baa kɛ ku lɛ la̱t kiɛ baa kɛ lät ni̱ duɔ̱ɔ̱r.
Ɛn The American Chemical Society cɛ bayɔtɛknɔlɔji̱ gɔ̱r ɛ la kueŋ ɔrganidhi̱mni̱ bayɔlɔji̱kä, thithtɛmni̱, kiɛ dup tin laa lät kɛɛ cɛrikani̱ ɛ wɔ̱ ni̱ kä ŋi̱i̱c kɛ  kui̱i̱ lätni̱ thaany teekä kɛnɛ yuɔ̱p kuakni̱ tin tä kɛɛ luɔt amäni̱ ɔrganidhi̱mni̱  ciee kɛɛ nyin wal, bɛl, kɛ ɣɔ̱k.
Bayɔɛnjinieerŋ ɛ kueŋ ŋuɔ̱tni̱ lät ɛnjinieerŋä kɛnɛ tin tëk kärɔ̱ ɛ wɔ̱ ni̱ kä ri̱ŋ pua̱a̱ny, thɛl kɛnɛ mɔlɛkio̱li̱.
Kɛ ta̱a̱ ëë laa pur kɛ naath ni wal, kɛn puɔ̱ɔ̱r ka̱a̱kni̱ tëë wal laa kuay tin gɔŋni̱kɛn a liny, tin luɔtkɛrɔ̱ kɛ pieth kɛ bi̱ bɛl tin gɔwni̱kɛn ciɛk rɛydiɛn kɛ ɣöö mi̱ waa kɛ wɔ̱ ŋɛr, bɛ cuaa mieth mi̱ bi̱ cuu rɔ̱ŋ kɛ nɛy diaal. 
Kɛn lät ti̱ti̱ cuaa kɛ mat rɛy  länyä kɔaŋ kɛ jɛn gua̱a̱th ëë dan.
Ɛn rɛy la̱t ɛmɛ karbɔhaydrëtni̱ tin tä rɛy bɛɛl cu kɛ rɔ̱ ri̱i̱t ɛ la kɔaŋ, ciee kɛ ɛthanɔl.
Ɛ cieŋɛ mëë /ke̱n duɔ̱ɔ̱p in laa jiɛn kɛ mi̱ caa läny wɔ̱ lɔɔc nath, amäni̱ mëë cuu Louis Pasteur ku lɛ ben lät thi̱n kɛ ruɔ̱n 1857, ŋotɛ ɛ jɛn bayɔtɛknɔlɔji̱ in nhiam mi̱ jak kuän kä bɛ laa mi̱ dɔdiɛn. 
Ti̱ti̱ wɔ̱ kɛn kɛɛ ruaacni̱ tëë wɔ̱ kɛɛ thio̱ri̱ ëë caa la̱t ɛ Darwin kɛ kui̱i̱ ŋɔaani̱ diaal tin tëk wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n.
Kɛ 1928, cuu rami̱ cɔali̱ Alexander Fleming möl Penicillium, in ku la pith rɛy mi̱i̱thni̱ ti̱ jääŋ ben jiäk.
Ɛn MOSFET (landiit in ku rɔ laa kääp kɛ mac kä tamiin) cuaa la̱t ɛ Mohamed M. Atalla kɛnɛ Dawon Kahng kɛ ruɔ̱n 1959.
Ɛn BioFET in nhiam ɛ ayɔn mi̱ la mac ɛ kääp kä tamiin (ISFET), cuaa jɛ ben la̱t ɛ Piet Bergveld kɛ ruɔ̱n 1970.
Kɛ jɛn där 198o-ni̱ tɔ̱tɔ̱, kɛn  BioFET ti̱ kɔ̱kiɛn ci̱ kɛ ku thuŋ wɔ̱ nhiam, amäni̱ min laa ŋua̱a̱ckɛɛ ga̱th, ɛ la FET (GASFET), min laa ŋua̱a̱ckɛ ni̱ duäŋ FET (PRESSFET), kɛmikɔl in laa nyooth mac in ku laa (ChemFET), kɛ min laa nyooth ISFET (REFET), mi̱i̱th tin ci̱ rɔ̱ jak ɛ la FET (ENFET) kɛ min caa buɔ̱mdɛ gɛɛr in ku laa FET (IMFET).
Gör mi̱ di̱i̱t mi̱ reep rɔ kɛ kui̱i̱ jäthä guɛckɛ jɛ ɛ la ruac mi̱ gɔaa ɛlɔ̱ŋ kui̱i̱  bɛyɔtɛklnɔlɔji̱kä, kɛ ɣöö ɛn Muktäb in lät kɛ kui̱i̱ Ɛnärji̱ cɛ jɛ thɛm ɛn ɣöö mi̱ ci̱ naath lät kɛɛ ɛthanɔl kä U.S. dee gör jäthä rɔ tieec piny kɛɛ 30% kɛ kɔr 2030.
TKƐ: Thɛ Kɛmikɔl Ɛnjinieer, (816), 26–31.
Cäät mi̱ dɔ̱diɛn ɛ jɛn riali̱kä jiɛn ti̱ dëë pith gua̱a̱thdiɛn mi̱ caa la̱th gua̱a̱thdɛ kärɔa (kiɛ ti̱ /ka̱n moc kɛ kɛmikɔl)
Kɛ kui̱c in dɔ̱ŋ, ri̱w ŋɔaani̱ tin lät kɛ bayɔtɛknɔlɔji̱ ku kɛn mat ni̱ maykrɔɛrganidhi̱mni̱ tin laa lak tin ci̱ jieek kä lakɛ.
Amäni̱ la̱t ëë ci̱ wɔ̱ nhiam kɛ kui̱i̱ hɔ̱rmɔni̱, kur thɛli̱, tin kui̱i̱r kɛ buɔ̱m pua̱a̱ny ran, siRNA kɛnɛ tin laa thɛ̈mkɛ puɔ̱ɔ̱ny ran.
La̱t kɛl ɛ lätni̱ kuayni̱ tin laa ciɛk gua̱a̱th mi̱ /thiɛl nhial, mi̱ cäät kɛ ca̱a̱r mi̱ pay bën, ca̱a̱r kɛ ca̱a̱p tin dee puur kɛ naath kɛnɛ yuɔ̱p ŋɔaani̱.
Ɛn luɔt pa̱rmathɔjɛnɔmikni̱ ɛ ɣöö baa duɔ̱ɔ̱p mi̱ baa yoop ni̱ wal, kɛ wäl in wɔ̱ kɛ riɛm pua̱a̱nydɛ, kɛ ɣöö bi̱ la̱t ku lɛ wɔ̱ a gɔaa kɛ min dee wɔ̱ ɛ jiek derɛ kuɛ̈ɛ̈ ɛlɔ̱ŋ.
Ɛn bayɔtɛknɔlɔji̱ in pay bën ɛ mi̱ dëë tääthni̱ wal kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ thia̱k kä tä kɛ yio̱w ti̱ tɔt.
Thëm riɛm laa jua̱th tin ci̱ cuit rɛy riɛm ran a ŋalɛ nyoothɛ, kä dëë jɛ la̱t bɔ̱ mi̱ görkɛ pek (riɛm man gatä kɛnɛ gua̱n gatä) kiɛ rɛy ciɛɛŋä baaŋ dëë kar ran go̱r kɛ jɛ.
Kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱, ɛn thëm laa jɛ laa la̱t kɛ mi̱ tëë kɛ ti̱ ci̱ rɔ̱ gɛr rɛy jua̱thni̱ tin laa dɔapkɛ kä naath.
Cɛrikani̱ tin lät nyin bayɔtɛknɔlɔji̱ dee kɛn naath luäk kɛ la̱t mi̱i̱thni̱ kɛ kui̱i̱ teekä in tä nhiam kɛ ɣöö ɛee kɛn mi̱i̱th ti̱ luɔtkɛrɔ̱ buɔ̱m pua̱a̱ny ran riali̱kä amäni̱ puɔ̱r bɛɛl rɛy rɛ̈ɛ̈k.
10% kä ka̱a̱k wecmuɔ̱ɔ̱n caa kɛ pith kɛ mi̱i̱th ti̱ tä kɛ GMO kɛ ruɔ̱n 2010.
Kɛn ca̱a̱p ɛ ti̱ ci̱ kɛ mi̱i̱th ti̱ pay ben ti̱ tä kɛ ta̱a̱ mi̱ göl nööŋ , ti̱ caa rɛydiɛn täth kɛ ta̱th mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ lenyni̱ ca̱a̱p tëë wal kɛ ɣöö liɛny kɛ kɛ kä liamkɛ kä ma̱a̱t kɛ to̱ŋkiɛn ti̱ baa yiɛn kä baa piith kɛɛl.
Kɛnɛ ti̱ti̱ caa kɛ riali̱kä kɛɛ ɣöö /ci̱ kɔ̱a̱m kɛ bi̱ cam kä caa kɛ moc kɛ wal ti̱ jak pua̱ny nath kä bum.
Ɛ ŋot bɔ̱, kɛn nɛy diaal tin cieŋ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n derɛ buɔ̱m ɛlɔ̱ŋ ɛn ɣöö derɛ laa kɛn tin dëë thaanyti̱thni̱ leny kɛɛ lat kä ɣöö i̱ mi̱i̱th GM i̱ gɔwkɛ kɛ tëk ran.
Duŋdɛ ɣöö,tëë kɛ nɛy ti̱ mi̱i̱th GM lo̱k dɛ dup ti̱ ŋuan, amäni̱ diɛɛr kɛ kui̱i̱ jɔam, mi̱ dee kuän mi̱ bɔ̱ kä bɛl tin piɛthkɛ kɛ GM gɔaa kɛ tɛ̈k ran, mi̱ kɛn mi̱i̱th ti̱ piɛthkɛ kɛ GM kɛ ti̱ dee rɔŋ kɛ kui̱i̱ buath wecmuɔ̱ɔ̱n, kɛ diɛɛr nath kɛ kui̱i̱ kä ɣöö kɛn ɔrganidhi̱mni̱ tä kä ŋuɔ̱t kä ca̱a̱r raam ëë bɔ̱ nhial kɛ jɛ.
Tä dääk thi̱n kam wi̱i̱ni̱ kɛ tin gaŋkɛ kuan tin caa gɛɛr kɛ tɛknɔlɔji̱. Kä wi̱i̱ tin jɔc tä kɛ kɛ dää mi̱ di̱i̱t kam US kɛnɛ Europe.
Mat wii̱i̱ni̱ Yurɔp dääkɛ ruac in nhɔk ni̱ ɣöö baa ka̱ak pur kä Yurɔp kɛnɛ ruac in nhɔk ni̱ ɣöö baa kuan ɛtɔ la̱t wi̱c kä baa kɛ nööŋ wi̱c
Ɛn pieth in ca pith ni kuan ɛtɔ̱ mi ci̱ guath in görkɛ ni̱ yio̱w tin laa ŋuɔ̱nkɛ kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ dhieec baa kɛ la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p mi bi̱ kɛ kööŋ thi̱n a päär
Klɔniŋ lotɛ ni ta̱a̱ in caa cak ni̱ raan kiɛ leykɛɛ nyin ca̱k ti̱ cäät kɛ ta̱a̱ in laa daapkɛ ni ley kiɛɛ la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p raar.
 Jɛn laa la̱t kɛ jɛ kɛ gua̱th ti̱ gööl ama̱ni̱ lät tin jiɛni̱ kä jinɛtik piŋgɛrprintiŋ ɛ wɔ̱ ni̱ kä waŋ prɔti̱i̱nä in diit rɛy la̱tdɛ.
Kɛɛ nhiam la DNA ingörkɛ kɔn a lɛ̈ɛ̈ykɛ,kɛ ɣöö baa pek in görkɛ ku lɛ jiäk.
Kɛ kɔr kä min caa thuuk kɛ cot rɛy kä min görkɛ laa jɛ cua̱a̱ la̱thkɛ kä thɛl.
Gua̱a̱th in la thɛli̱ ti̱ gööl a pith thi̱n, laa kɛn a läthni̱ klɔniŋ riŋni̱ (thilindɛr).
Ɛn lat ɛmɛ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ la cɔal kɛ jɛ i̱ "rithääc  klɔniŋ" kiɛ "thɛrapiutik klɔniŋ".
Thɛrapiutik klɔniŋ laa jɛ laa jiekɛ kɛɛ ɛmbryonik kä kuɔ̱r thɛlä kɛ ɣöö guɛckɛ jɛ i̱ derɛ jua̱th woc ciee kɛ juey thokëër kɛnɛ Aldhɛimɛr.
Ɛn luɔt in kuaa SCNT lɛ  kan kɛ jɛ kä klɔniŋ ɛ ɣöö kɛn pua̱ny thɛli̱  laa thia̱kɛ kɛ ɣöö dee naath mal lät kɛ kɛ kä lab.
Kɛn tuɔ̱ŋ bi̱ kɛ rɔ̱ jiɛ̈c nhial   kä thɛl in tä kä niukliath, kɛ jɛn duɔ̱ɔ̱p in dee thɛl diethä wutä rɔ jiɛ̈c nhial bɔ̱ kä niukliath. 
Kɛn thɛli̱ dëë kɛ mal tɔ̱w kɛ pɛ̈th kiɛ dëë kɛ kuëŋ kä lab kɛ ɣöö dëë dɛ la̱th läth cäŋ kɛl
Nɛmɛ laa thɛl -kɛl gatä cua̱a̱ no̱o̱ŋɛ.
Ɛmbriɔni̱ tin ci̱ bën raar a gɔaa laa kɛ laa kuëŋkɛ pua̱nyni̱i̱ ji̱kiɛn, ciee kɛ yaŋ kiɛ rɔaam dɛ̈ɛ̈l mi̱ ruac naath kɛ kui̱i̱ ɣɔ̱ɔ̱k.
Kɛl mi gɔaa mi̱ dɔ̱ŋ kä SCNTɛ ɣöö caa jɛ guic ɛ la mi̱ dee naath luäk kɛ ɣöö dëë ley tin ci̱ thia̱k kɛ riaw wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n cuu klɔn kɛ jɛ.
Ɛ ni̱ ɛmbriɔni̱ da̱ŋ diɔ̱k kärɔ̱ɔ̱diɛn ci̱ kään tɔ̱ amäni̱ mëë caa kɛ daap, kä ɛ kɛl karɔa cuu tɛ̈kɔ amäni̱ gua̱a̱th di̱tädɛ.
Duŋdɛ ɣöö, kɛ ruɔ̱n 2014 ji̱ rithääcni̱ lat kɛ ni̱ ruac kɛ kui̱i̱ lätni̱ ti̱ gɔw tëë caa nyoth ɛ klɔniŋ kɛ rët mi̱ cua̱a̱ bärɔw ɛ wɔ̱ kä bädäk kä wäl kä kɛ ruɔ̱n 2016, cɛrika duŋ Kuria Thuuan Bayɔtɛk cuaa lat ɛn ɣöö cɛ ɛmbriɔni̱ ti̱ 500 klɔn kɛ cäŋ kɛl.
Athɛkcuɔl riprɔda̱kciɔn ɛ ca̱k nath kiɛ lɛy mi laa bëë kä rɔaadɛ rɛy nyinä teekä ti̱ ŋuan, amäni̱ ri̱w jiɛn kɛ tha̱a̱ŋ kɔ̱a̱mni̱.
Ɛ la cäät, tha̱a̱ŋ dɛɛyni jiɛn kä Yurɔp laa nyooth kɛn ni̱ klɔni̱ tin caa pith ɛ la ti̱ caa to̱ŋkiɛn tuɔ̱ɔ̱m kɛ pek runi̱ ti̱ bathdɔɔri̱ da̱ŋ rɛw.
Jiɛn ti̱ ŋuan, juaac, jɛn tin kɛ yuaan, kɛ jiɛn tin ciw ji̱thkiɛn, kɛ jiɛn tin kɔ̱ŋ tin laa pith kɛ kɔ̱ runi̱ kärɔ̱ɔ̱diɛn.
Rɛy jiɛn, parthɛnɔgɛnɛthith lotɛ ni ca̱k jiaath karɔa ɛ tuɔɔk ni̱ kä thɛl tooŋä mi̱ /ka̱n ni̱ kuɛm, kä ɛn ca̱p ɛ mɔ cɔalɛ i̱ apɔmikthith
Klɔni̱ ti̱ ciee kɛn tɔ̱tɔ̱ /caa kɛ mal a ŋiɛckɛ kɛ min cäät kɛn rɛydiɛn kä dee kɛ tä kɛɛ niukliath rɛydiɛn kä  DNA.
Ɛmbriɔ in cakrɔ kärɔaadɛ min ci̱ rɔ bak kiɛ ɛmbriɔ in bɔ̱ ɛ la cuɛ̈k, duɔ̱ɔ̱p mi̱ la  gaat ti̱ cuɛ̈ɛ̈k ɛ no̱o̱ŋ raar ti̱ jiɛn kä waŋ ɛmbriɔ kɛl, /caa jɛ naŋ kɛ duɔ̱ɔ̱p kɛl in laa la̱t kɛ ni̱ klɔniŋ.
Ɛmbriɔ ëë caa ca̱k ciöt i̱ Döli̱  cuaa cak kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cuɔt kɛ ni̱ jɛ gua̱a̱th dapä rɔɔmä.
Caa jɛ klɔn ka Röthlin Inthitiöt kä Ithkɔtlan ɛ thaanytith mi̱ la raan Britain, Sɛr Ayan Wilmut kɛnɛ Ki̱i̱th Kampbɛll kä cuɛɛ cieŋ ɛn wa̱nɔ ni̱ kɛ gua̱a̱th däpkädɛ kɛ ruɔ̱n 1996 amäni̱ lia̱a̱dɛ kɛ ruɔ̱n 2003 mëë cɛ tä kɛ run bäkɛl.
Ɛn Döli̱ cuɛɛ jɔɔc ɛ la mi̱ tä kɛɛ luɔt kɛ ɣöö cɛ lua̱ŋ nyoth ɛn ɣöö thɛl mi̱ di̱i̱t tä kɛɛ ji̱i̱n, mi̱ caa riali̱kä kɛ ɣöö bɛ nyoth ni̱ waŋ mi̱ rɛlrɔ rɛy ji̱i̱näädɛ, dëë jɛ ben nyɔk kɛ jakä pith ɛ la ɔrganidhi̱m mi̱ pay ben raar.
Ɛn ca̱k lɛ̱̈ɛ̱̈ɣ in nhiam kɛ duɔ̱ɔ̱p klɔniŋä (mëë bɔ̱ raar rɛy rɔɔmä)cuu gɔɔydɛ ben raar mi̱ cuu ɛmbriɔni̱ ti̱ la 29 kä 277  kä toŋ tin ci̱ rɔ̱ kuɛm, ti̱ cuu dɛy rɔɔmä da̱ŋ diɔk nööŋ raar thi̱n däpädiɛn, cuu kɛl kä kɛn diaal tëk
Kɛ min ŋa̱ckɛ, ɛ cieŋɛ̈ mëë klɔni̱ tëë nhiam kɛɛ guëëk, /thiɛlɛ guɛk mi̱ ci̱ lɛm ci̱ caa met cak duɔ̱ɔ̱p mi̱ naŋ kɛ thɛl kä puɔ̱ny niukliath.
Duŋdɛ ni̱ ɣöö, kɛn ji̱ rithääcni̱ tin kɔ̱ŋ tin tä Ayan Wilmut thi̱nɛ, ɛ la jɛn ram ëë bo̱o̱th ji̱ la̱tdɛ kɛ ca̱k Döli̱, latɛjɛ ɛn ɣöö lia̱a̱ Döli̱ ni̱ kuɛɛkädɛ tuɔɔkɛ kɛ juey ëë tä rɛy puɔ̱ɔ̱thkɛ ɛ /ciɛ kui̱i̱ kä ɣöö caa jɛ cak kɛ duɔ̱ɔ̱p klɔniŋä
Thaanytithni̱ wec Thɔbiɛt, Chaylakyan, Bɛprɛnthɛp, Thibiridöba, kɛ Nikitin, ci̱ kɛn kun mi̱ cɔali̱ Maca cak kɛ duɔ̱ɔ̱p klɔniŋä.
Tä ti̱ ŋuan thi̱n tin caa la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cak rɔ̱ kärɔ̱  ti̱ laa bëë ɛ la cuɛ̈ɛ̈k .
Jio̱k: Ithna̱pi, mi̱ la tuut jiöök mi̱ la̱t kɛ rɛy wec mi̱ cɔali̱ Apganithta̱nJiok ɛ jɛn jio̱k ëë nhiam ëë caa cak kɛ klɔniŋ (2005).
Mo̱k yiëër mi̱ cɔali̱ Samrupa, ɛ jɛn ëë mo̱k yiëër in nhiam ëë kuaa klɔn.
Jamɛl: mi̱ cɔali̱ Injadh (2009) ɛ jɛn jamɛl in nhiam ëë caa klɔn.
Dɛl: (2001) Thaanytithni̱ duël gɔ̱rä in di̱i̱t kä No̱thwɛth A&F (2001), cuu kɛn ɛ luäŋ  ɛn ɣöö cuaa dɛl cak in ku laa thɛl dɛ̈ɛ̈l mi̱ di̱i̱t mi̱ ŋuɔ̱ɔ̱t.
La̱tkɛjɛ kä Chayna kɛ ruɔ̱n 2017 kä cuaa ben lar kɛ ruɔ̱n 2018.
Kɛ ruɔ̱n 2020, cuu buɔ̱n thaanytithni̱ ŋuɔ̱ɔ̱t mi̱ cɔali̱ Wila, mi̱ ci̱ ben li̱w kɛ däär 1980-ni̱ kä cuɛɛ /thiɛl kuɛ̈ɛ̈ mi̱ cɛ ba̱ny piny mi̱ tëk.
?Cɛ lot ni̱ duɔ̱ɔ̱p in wen in laa dap kɛ naath kɛnɛ ga̱m cuɛ̈ɛ̈ni̱ ti̱ cäät.
Cätni ɛn täämɛ, kɛn thaanytithni̱ /ci̱ kɛn ɛ go̱o̱r ɛn ɣöö dëë raan cak kɛ duɔ̱ɔ̱p klɔniŋä kɛ ɣöö ŋääth kɛnɛ ɛn ɣöö mi̱ tëë kɛ mi̱ wɔ̱ tuɔɔk bɛ ruaacni̱ ti̱ ŋuan nööŋ kɛ kui̱i̱ ŋuɔ̱tni̱ kɛnɛ ɣöö dee wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ɛ lar i̱ baa la̱t  klɔniŋä tieec piny.
Kä min ku cär ji̱ wecmuɔ̱ɔ̱n a lotni̱ ruaacni̱ duël Kuɔth kɛ ciaaŋ in wen,  kɛn thiecni̱ tin bëë nhial jiɛnkɛ kä nɛy tin /ci̱ muɔ ji̱ duë Kuɔth bɔ̱.
Nɛy tin lo̱k klɔniŋ, diɛɛr kɛn kɛ ɣöö tɛknɔlɔji̱ /kenɛ ni̱ cop gua̱a̱th in dëë jɛ  lar kɛ jɛ i̱ derɛ raan gaŋ kä rik tin dëë nööŋ ɛ klɔniŋ mi̱ ci̱ ŋar kɛ kɛ (derɛ naath jakä tä kɛ kar ti kuak puanyni̱i̱kiɛn kɛ riŋdiɛn mi̱ dëëla ŋɛ̈rkɛni̱jɛ), amäni̱ diɛɛr nath kɛ duɔ̱ɔ̱p in dee klɔniŋ naath jakä mät kɛɛl kɛ ji̱ dho̱ri̱i̱kiɛn ama̱ni̱ nɛy diaal tin cieŋ kɛɛl.
Nɛmɛ bɔ̱ laa jɛ laa cɔalkɛ i̱ "Kɔnthärbëciɔn klɔniŋ".
Ɛn klɔniŋ cɛ naath moc kɛ ŋa̱th ɛn ɣöö ca̱a̱p ti̱ cäät (mi̱ kuëŋkɛ man gatä thi̱n kiɛ ley in cakɛ cak gat man gatä)dëë jɛ ni̱ la̱t kɛ ca̱k leeyni̱ tin wɔ̱ kɛ riaw wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n.
Kɛ ruɔ̱n 2002, jinɛtithithni̱ kä Authtrëlia gua̱a̱th nyuuthä nath kɛnɛ ley dɔaar cuaa lar ɛ kɛn ɛn ɣöö ci̱ kɛn DNA mi̱ cäät kɛ mëë ta̱ kä thaylathiin (Tathmɛnia in la kuac) kɛ gua̱a̱th ëë ci̱ riawkɛjɛ kɛ run ti̱  65, kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cɔali̱   pɔlimɛrath chëëinriakciɔn. 
Kɛ 2003, kɛ gua̱a̱th in jio̱liɛn,   ley mi̱ ci riaw wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, ɛ la jɛn Payrɛniɛn ibɛkmɛ caa ciötdɛ kɛk nhialɔ cakɛni̱jɛ kɛ klɔniŋ, kä Thɛntɛr Tɛknɔlɔji̱kä Kua̱n kɛnɛ Rithääc kɛ kui̱i̱ Aragɔn, kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ caa thɛlɛ tɔ̱w kä caa guɔ̱p niukliathädɛ mëë caa them ni̱ kɛ ruɔ̱n 2001 dhi̱l rɛy  tilijä kɛnɛɛ thɛl -tooŋä dɛ̈ɛ̈l .
 ("Mëë ci Mamɔthni̱ Luny Jɔk"), 5 kä Pay Rɛw 2015 (nööŋkɛ raar kɛ cäŋ kä 6 kä Pay Bäŋuan 2015) Riɛk in dɔ̱ŋ cuaa tëk mamɔthä in caa täth:ley ɛ tɔ̱ laa tëkɛ nyuëy juaacni̱ kɛnɛ maykrɔbayɔta in tä jiidiɛn kɛ ɣöö bi mi̱i̱th ku lɛ jiɛɛn jiidiɛn..
Kɛ kui̱c ɛmɔ ci tha̱a̱ŋ nath ɛ lar ɛn ɣöö ɛn jɛn cɛ mal dɔŋ kɛ pɛ̈th ɛ lɛ leny ni̱ ley tin kɔ̱kiɛn tin diëth kɛ tët, kɛ ɣöö cɛ mal li̱w ɛ kuiy kɛ run da̱ŋ 6 ti̱ /ci̱ da̱a̱ run tin dee cuu li̱w kɛ dɔdɛ̈ɛ̈l kɛ kɛn run ɛtɔ̱.
Duŋdɛ ɣöö, käm gatä raar ɛ ŋotɛ kuiyɛ kɛnɛ lia̱a̱ gatä ɛ ŋot ɛ kuiy raar ŋot kɛ ni̱ thi̱n rɛy klɔniŋä ɛlaɔ̱ ɛ leny ta̱a̱dɛ ni̱ dap kɛ duɔ̱ɔ̱p in ŋa̱ckɛ kiɛ gör gätä mi̱ laa luakɛ thi̱n (IVF).
Ɛn ca̱r kɛ kui̱i̱ klɔniŋä ciee kɛ jɛn klɔniŋä ran, cɛ lät nyinä thaanyä ti̱ ŋuan jakä la̱t kɛ.
Lät ti̱ ŋuan nyooth kɛn ta̱a̱ ëë cakɛ ni̱ raan kɛ duɔ̱ɔ̱p klɔniŋä min dëë thɛlpiɛth kä ticiuu kiɛ waŋ DNA; Ɛn ta̱a̱ in cakɛ ni̱ raan derɛ cuu pɛ̈th kiɛ dɔ̱ŋ derɛ piith ɛ määth kɛ ta̱a̱ in laa tä kɛɛ ɛmbriɔ ran gua̱a̱th dapä mi̱ cakɛ kɛ tët
Pilimni̱ thaanyni̱ tin laa carkɛ kɛ ŋith ciee kɛ Matrik kɛnɛ Ko̱o̱ri kuɛli̱:Ber in II --Mäkni̱ klɔni̱ nyoothɛ gua̱a̱th in kuaa jic rankɛ duɔ̱ɔ̱p in dëë jɛ la̱t kɛɛ tɛŋni̱ makanɛkä.
Cuaa nämbär rialikä ɛ Kaaril  Chächie̱l kɛ kui̱i̱ täläbidhiöönä, mi̱ caa riali̱kä ɛ ji̱ BBC kɛnɛ ji̱ HBO Pilimni̱
Cuɛɛ piith kä laa diiwɛ kuɛ̈ɛ̈ nho̱kä man kɛ jɛ ni̱ ciaŋ, mi̱ /ci̱ cäät kɛ jɛ kä cuu li̱w kɛ run bäŋuan ɛ /kenɛ ni̱ ben wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n.
Kɛ ruɔ̱n 1976 Ira Lɛbin kɛ bokdɛ ni̱ Kɛn Dhɔɔl tin Bɔ̱ Kä Bradhil kɛnɛ pilimdɛ kɛ ruɔ̱n 1978, Jothɛp Mɛŋgɛlɛ la klɔniŋ ɛ naŋɛ kɛ bɛɛ cɔpi̱ni̱ Adöp Hitlɛr.
Kä Diktöör Wuu, do̱r ëliɛn mi̱ tä kɛɛ bi̱i̱ köör puɔ̱ɔ̱nydɛ, dëcni̱ köör ti̱ cɔali̱ Thantörani̱ cuaa kɛ ben nyuɔ̱th naath kɛ ruɔ̱n 1973 rɛy pilimä mi̱ laa rɛydɛ a tä kɛɛ pilimni̱ ti̱ ŋuan "Ji̱ Ko̱o̱ri̱ kɛ Guaath".
Ca̱r kä ɣöö kɛn dëcni̱ dëë kɛ klɔn kɛ kui̱i̱ köör cuaa rɛy ben diel guec kä "Nyaa Diktöör" (2008), mëë cuaa DNA Diktöörä naŋ  kɛ ɣöö baa ŋuɔ̱ɔ̱t mi̱ dee ko̱r tɛr cak mi̱ cɔali̱ Jɛni.
Kɛ 2005 bok mi̱ caa gɔ̱r ɛ Kadhuɔ Icigurɔ, /Cuu Ɣä Jakä Wɔ̱ kɛnɛ jɛn pilim ëë caa la̱t kɛ ruɔ̱n 2010 caa la̱t ɛ la ti̱ ciëë dee tuɔɔk ni̱ wal gua̱a̱th ëë cuaa raan cak kɛ tët kɛ ɣöö bɛɛ ɔrgani̱kɛ ka̱m gaat tin la naath tin daapkɛ kɛ tët, ɛ cieŋɛ mɔ ŋäckɛn ŋɔakɔ kä ŋäckɛn min lät rɔɔdɛ mɔ puɔ̱ɔ̱nydiɛn.
Rɛy buɔk mi̱ caa la̱t kɛ kui̱i̱ teekä min tä nhiam Klaud Atlath kɛnɛ pilim, kɛl kä tin cɛ lat rɛydɛ ruacɛ kɛ kui̱i̱ mi̱ nyooth ni̱  ta̱a̱ in baa cak ni̱ raan mi coɔali̱ Thɔnmi~451, ram kɛl kä nɛy ti̱i̱ miliöni̱ ti̱ cakɛ kɛ tët "tɛŋjiɛc",mi̱ bi̱ naath luäk kä da̱p gan.
Rɛy pilimä "Kɔn", kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt a /ken 1980 ni' cop, ci̱ kumɛ Amɛrika ji̱ wecdɛ cak ɛ cäät kɛ ji̱ wec Amɛrika kɛ ɣöö be kɛ nɛy tin cäät kɛ kɛ tëë caa dap kɛ tët ku lɛ luäŋ kɛ ka̱a̱p, ciee kɛɛ buudu döli̱.
Kɛ rɛy runi̱ ti̱ti̱, cuu nɛy tin caa cak naath ma̱k kɛ ko̱r kä cuu kɛn ɛ luäŋ ɛn ɣöö ni̱ kɛn nɛy tin cäät kɛ kɛ tin caa daap kɛ tët na̱k piny ɛ kui̱c kɛn ɛ.
Ji̱i̱ni̱ cakɛ woc rɛy leeyni̱ tin cäät kɛ kɛ, gua̱th leeyni̱ diaal (kä cakɛ ley ti̱ tä kɛɛ ɔrganidhimni̱ ji̱i̱ni̱ ti̱ gööl), amäni̱ rɛy leeyni̱ diaal ti̱ gööl.
Jinɛtik ɛnjinieeri̱ bi̱ kɛn ji̱i̱ni̱ dhil kuëŋ gua̱th ni̱ ti̱ gööl kɛn ji̱i̱ni̱ tin go̱o̱r kɛnɛ ɛn ɣöö baa tuɔm rɛy ɔrganidhimä bi kɛnɛ cuu mat kɛɛ ɛlɛmɛni̱ ji̱i̱ni̱ tin kɔ̱kiɛn, amäni̱ prɔmötɛr kɛnɛ tärminëtɛr ri̱jiɔn kä kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ kɛ thɛlɛktäbɔl markɛr.
Harbät Bɔyɛr kɛnɛ Ithta̱nɛli̱ Kɔhɛn cuu kɛn ɔrganidhim mi̱ cakɛ kɛ tët cak kɛ ruɔ̱n 1973, bakti̱ria jua̱th mi̱ /caa luäŋ kɛ näk ɛ wäl in cɔali̱ Kanɔmthiin.
Ley in nhiam ëë caa cak kɛ ji̱i̱n mi̱ caa la̱th rɛy ko̱kä ɛ jɛn Glöpi̱c (2003) kä ley in nhiam ëë cuaa cak ëë cuaa ben nhɔk ɛn ɣöö dëë jɛ cam cuɛɛ ɛ jɛn rec in la AkuaAdbantëj  kɛ ruɔ̱n 2015.
Cuaa pa̱ŋgai cuaa kɛ ben ɛnjinieer kɛ duɔ̱ɔ̱p in kɛl in görkɛ.
Tëë kɛ mi̱ caa lar ɛ la ca̱r bɔ̱ ɛ la duɔ̱ɔ̱p mi̱ dëë wooc ni̱ bayrulɛn ji̱i̱n kä bayrɛth kɛ ɣöö dëë bakthi̱i̱n ku lɛ la̱t.
Tin ŋuani̱kɛn caa kɛ ɛnjinieer kɛ ɣöö bi̱ kɛn juaac gaŋ kɛ jua̱th tin dëë nööŋ ɛ kɔ̱a̱m.
Ley bumɛ ɛn ɣöö dëë kɛ gɛr kä tin ŋuani̱kɛn ŋotkɛ tä kɛ rɛy la̱t kä rithääc.
Ɣɔ̱k caa kɛ gɛr kɛ tët kɛ ɣöö bi̱ naath nöŋ yio̱w ti̱ gɔŋ mi̱ waa kɛ wɔ̱ kɔak, bi̱ kɛ ri̱ŋ mi̱ gɔaa nööŋ, bi̱ kɛ cak ti̱ tä kɛ tin görkɛ nööŋ, bi̱ pua̱nykiɛn jua̱a̱th gaŋ, kä bi kɛ jääny kɛ tëk.
Cieŋ ni̱ min ŋot ji̱i̱n ran in la juey ɛ wooc a /kenɛ ni̱ jiɛn, caa jɛ la̱t ɛ la mi̱ bi̱ jua̱th ti̱ /ka̱n mal ŋa̱c puɔ̱ɔ̱ny ran ti̱ ciee kɛ /thiɛl buumä pua̱a̱ny mi̱ ci̱ rɔ dhiɛl puɔ̱ɔ̱ny, kɛnɛ kɔnjɛnital amɔrɔthith ëë la duŋ Lɛbɛr, ku lɛ woc.
Tin kɔ̱kiɛn tin diɛɛr kɛ naath ɛ kɛn ŋuɔ̱t kɛnɛ tin caa kuëŋ rɛy la̱t tin caa jakä bɛc kä bum ɛlɔ̱ŋ, lööth kuan tin caa ji̱i̱ndiɛn gɛr, ga̱ŋ kuan tin laa nööŋkɛ, muɔ̱c teekä kɛ cuŋ kɛnɛ duɔ̱ɔ̱p in dee lät kɛ naath.
Wi̱i̱ ti̱ ŋuan caa ŋuɔ̱t tɔ̱tɔ̱ la̱th lät kɛ ɣöö bi̱ kɛ ku lɛ lät kɛ kɛ.
Luɔt in di̱i̱t in jɔc kɛ jinɛtik ɛnjinieeriŋ derɛ mat ni̱ ca̱k lɛ̱ɛ̱ɣ kɛlkɛlɛli̱  kɛnɛ dup tin kɔ̱kiɛn tin laa cakɛ ni̱ ley kiɛ naath.
Kɛ cäät, kuay bɛl mi̱ cɔali̱ tritikal cuaa jɛ pith kä lab kɛ ruɔ̱n 1930 kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ gɛɛr ni̱ ji̱i̱n dɛ
Bayɔtɛknɔlɔji̱ in pay la̱t cuaa lɛ nyɔk kɛ luɔ̱c ɛ la "In bitro niukliath athid tɛkni̱i̱k, amäni̱ min matni̱ diɔkthayribɔniukliac athid (DNA) kɛnɛ tuɔ̱m niukliak athid rɛy thɛlä kiɛ arganɛli̱ kiɛ döp thɛli̱ mi̱ bääl ni̱ jɛn takthɔnɔmik pamili."
Kɛn luɔ̱ɔ̱tni̱ tɔ̱tɔ̱ ku kɛ peek rɛy la̱t ɛlɔ̱ŋ a lenyɛ ni̱ jɛn ɛn duɔ̱ɔ̱r in la̱tkɛ, mi̱ lot ni̱ ɣöö derɛ tä kɛɛ GMÖni̱ kɛ na̱n-GMÖni̱ ti̱ tä kɛ jinɔtaipni̱ kɛnɛ pɛnɔtaipni̱ ti̱ ciee kɛ.
Laa no̱o̱ŋɛ rik bɔ̱ gua̱a̱th in waa kɛ mi̱ cakɛ dup ti̱ pay jiäk kɛ kui̱i̱ ca̱k.
Jinɛtik ɛnjinieeri̱ bi̱ kɛn ji̱i̱ni̱ tin lät kɛn kɛ kui̱i̱diɛn dhil da̱a̱k kä tin kɔ̱kiɛn kɛ ɣöö bi̱ kɛn kɛ ku lɛ cuɔt rɛy ɔrganidhimä min lät kɛn jiidɛ.
Ɛn ji̱i̱n ɛ mɔ laa jɛ kua̱a̱ mat kɛ kɛɛ ɛlɛmni̱ ji̱i̱ni̱ tin kɔ̱kiɛn, amäni̱ prɔmötɛr kɛnɛ tärminëëtɛr ri̱i̱jiɔn kɛ thɛlɛktäbɔl markɛr.
DNA laa jɛ laa cuɔt kɛ rɛy thɛl lɛ̱ɛ̱ɣ kɛɛ maykrɔinjɛkciɔn, ɛn wa̱nɔ ɛ jɛn gua̱a̱th in dëë jɛ tom thi̱n kɛ duɔ̱ɔ̱p niuklia thɛl wëë ni̱ kä niukliath, kiɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p bayɔl bɛktɛri̱
Rɛy juaacni̱, nɛmɛ laa jɛ laa la̱t kɛ kɛ duɔ̱ɔ̱p ticiuu ka̱lcɛrä.
Ni kɛ pek ëë wal, ɛn jinɛtik matiröl in pay cak laa jɛ laa pekdɛ gua̱a̱th mi̱ caa jɛ tuɔm thi̱n rɛy jɛnɔmä.
Tëë kɛ dho̱r da̱ŋ ŋuaan kä niukliathni̱ tin caa ɛnjinieer kɛ tët: mɛganiukliathni̱, dhi̱ŋki̱ niukliathni̱, tranthkripciɔn ɛktibëtɛr-laik ipɛktɛr niukliathni̱ (TALENs), kɛnɛ jɛn Cas9-guideRNA thithtɛm (mi̱ naŋkɛ kä CRISPR).
Kɛɛ 1972, Puɔl Bärg cuɛɛ rɛkɔmbinan DNA mɔlɛkio̱l in nhiam ta̱th kä bayrɛth mi̱ naŋɛ kä gɔɔk cuɛɛ jɛ mat kɛ jɛn lambda bayrɛth.
Ɛn bakti̱ria mëë ci̱ rɔ luäŋ kɛ mät kä plathmid cuɛɛ rɔ ben luäŋ kɛ tëk mëë caa kanamaythiin kuëŋ thi̱n
Kɛɛ 1974, Rudölp Yanic cuɛɛ kun mi̱ la tuut kä ŋuɔ̱ɔ̱t täth kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ no̱o̱ŋɛ  ni̱ DNA mi̱ göl rɛy ɛmbriɔkädɛ, cuɛɛ cua̱a̱ jɛn ley in nhiam wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n in la tuut kä ŋuɔ̱ɔ̱t.
Kuɔ̱ɔn ti caa ji̱i̱ni̱kiɛn woɔ (cɔal kɛ jɛ i̱ kun mi̱ caa kuɛ̈t raar) cuaa täth kɛ ruɔ̱n 1989.
Kɛ ruɔ̱n 1983, jiɛn tëë kuaa ɛnjinieer kɛ tët kɛɛ nhiam cuaa kɛ täth ɛ Maykɔl W. Bɛban, Richard B. Plabɛl kɛɛ Mɛrɛ-Dɛl Chiltɔn.
Kɛ ruɔ̱n 2000, cuaa ruth mi caa moc kɛɛ Bitamin A lɛ ben jakä jiath in nhiam kɛ ɣöö baa pith kɛ mi̱i̱th ti̱ caa rëp rɛydɛ.
Insulin in caa la̱t kɛ bakti̱ria, in caa gɔ̱r i̱ humulin, cuaa ben nhɔk ɛn ɣöö baa jɛ ka̱m raar ɛ Muktäb Kuan kɛnɛ Wal kɛ ruɔ̱n 1982.
Kɛ ruɔ̱n 1994 cuaa Kaljiin nhök ɣöö bɛɛ Plabr Thar ɛ la duŋ tomatomä ka̱m eaar, ɛ jɛn kuän in nhiam kä mi̱i̱th tin caa la̱t kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ caa gɛr.
Kɛ ruɔ̱n 2010  cuu thaanytithni̱ kä J. Krɛig Bɛktɛr Inthitiöt ɛ lar ɛn ɣöö ci̱ kɛn ji̱i̱n bakti̱riakä in nhiam  cak.
Cuaa kɛ wɔ̱ ka̱m raar kä thuuk Amɛrika kɛ ruɔ̱n 2003.
Ji̱i̱ni̱ kɛnɛ ruaacni̱ tin kɔ̱kiɛn kɛ kui̱i̱ ji̱i̱ni̱ tin tä gua̱thni̱ diaal rɛy ɔrganidhimni̱ dëë kɛ mat kä plathmid kä dëë kɛ cuɔt rɛy bakti̱riakä kɛ ɣöö dëë kɛ tɔ̱ɔ̱w kɛnɛ kui̱i̱ kä ɣöö dëë kɛ gɛɛr.
Plathmidni̱ ti̱ ŋuan ti̱ caa la̱t ni̱ wen la kɛn DNA ɛ luäŋ kɛ tiec kä bakti̱ria ɛ thia̱k ɛlɔ̱ŋ.
Thaanytithni̱ dee kɛn ji̱i̱ni̱ luäŋ kɛ ma̱t kɛ bakti̱ria kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ thia̱k ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö dee kɛn prɔti̱i̱n rɛydɛ yia̱r kɛ ɣöö dee kɛn min tuɔɔk rɛydɛ nɛn rɛy thithtɛmni̱ mɔlɛki̱olä.
Bakti̱ria caa kɛ ka̱n ɛ la ti̱ dëë kuan la̱t kɛ kɛ ni̱ kɛ pek mi̱ bäär, kä yuaankɛ ca kɛ ben la̱t kä caa kɛ liny kɛ kui̱i̱ lätni̱ kä cɛrikani̱.
Ri̱w bakti̱riani̱ tin lät kuan kɛɛ laktik athid bakti̱ria, kä ɛn wa̱nɛ ɛ jɛn gua̱a̱th in ci̱ ri̱w rithääcni̱ kɛ kui̱i̱ kuan tin la̱tkɛ kɛ tët-kɛ la̱t baktiria wɔ̱ thi̱n.
Tin ŋuani̱kɛn caa kɛ la̱t kä Amɛrika kä cieŋɛ min tä ŋuɔ̱t thi̱n tin dee naath nhök la̱t kä Yurɔp, kɛ ruɔ̱n 2015 /thiɛlɛ kuan ti̱ la̱tkɛ kä bakti̱ria ti̱ tä thi̱n ɛn täämɛ.
Kɛn baktëria piɛthkɛ kɛ kɛnɛ ɣöö ba pröti̱e̱n in gör kulɛ thiy rɛydiɛn.
Prötieni̱ ti ŋuan ti̱ti̱ kɛnɛ ka̱n rɔ̱ lot kiɛ cu jiekdiɛn buɔ̱m kɛ ca̱a̱p baaŋ inɔ kä kɛn cuɛ dak ɛn ɣöö de kɛn lueŋ jiek kä pa̱thöji̱ni̱, cuɛ kɛ puɔl pua̱nykiɛn. 
Raar mëdithin kɛn cua la̱tni̱ bendiɛn kɛ baöpi̱o̱li̱. 
Cu määni̱ ca̱r kä ɣöö ba jiɛc bakteria gɛr dɔ̱ŋ ɛ kɛnɛ wuɔckɛ ni̱ bakteria in jiääk, kiɛ la̱tjɛ kɛ bakteria kɛ gërɛ kiɛ rëp endhɛɛmni̱ tin dak kiɛ prötie̱n.
Jakɛ bakteria ɣöö ba kölöni̱ nööŋ min ŋun lɔɔŋ-tääm thuluciɔn, duŋni̱ ɣöö bɛ diɛr jiɛc nhial kɛ kui̱ tiitdä cie röm pua̱a̱ny ran kɛnɛ bakteria min ka̱n cop lɔaac ɛ gɔa cie lieŋ wall rɛy ciëŋ.
Bakteri̱a ni̱ runi̱ ti̱ kur cukɛ ŋot läätdɛ̈ rɛy puɔ̱r ka̱a̱kni̱
kɛ mëë cɛ räth rɛy jenetik enji̱ni̱eeriŋ, cua kɛn bakteria mani̱pulɛtid kɛ rëp kä ɣöö bi̱ kɛ ŋuan kɛnɛ dhie̱t gua̱thni̱ ciaaŋädiɛn.
Ptheudömöna̱th kumɛ bakteria kɛ no̱o̱ŋ kä prɔth bi̱kɛ ya̱r kɛɛ ni̱kliatiŋ pi̱ni mi̱ wä rɛy ɣacä krithtaali̱ gua̱th in tekɛ thi̱n.
lätkɔ̱kiɛn tin la̱t kɛ riali̱kä jenetikalli̱  cu maäni̱ baöremediaciɔn, gua̱th in bakteria bi̱ kɛ la̱t kɛ naŋ lueŋä kä ta̱a̱ mi̱ kuiy tɔdhikdɛ.
Rɛy 1980 arti̱th Jon Dabi̱th kɛnɛ jenetai̱thi̱ Dana Boyd cuɛ Germanik thi̱mbuɔl kɛ kui ŋutni̱ () cua naŋ kä bainari̱ kɔɔd kɛnɛ kɔrɛ cua cop rɛy DNA thekuɛnthi̱, min cua ka̱m raa ɛ la Ethkericia köli̱. 
Ri̱thääciɛri̱ cua nɛmɛ la̱t kɛ ga̱ŋdiɛn kɛ tin la tuɔɔk; cu määni̱ gua̱th tin kua targɛt, la̱th gua̱thni̱, kɛnɛ pek in bi̱ ji̱i̱n jɔɔc kɛ ben raar kɛ jɛ.
Cieŋni̱ min ŋot tukdɛ ɛ la ɣöö tekɛ ka̱th in ɣɔ̱ɔ̱ni̱ jɛ, cuɛ tekɛ tha̱a̱ŋ lätni̱ tin ci̱ wä gɔɔyä kɛ la̱tdiɛn kɛɛ ji̱i̱n thera̱pi̱ kɛ gër ji̱i̱ni̱ tin dak.
Cie 2018, cuɛ tekɛ nämbär thɔ̱bi̱thtancial kä ki̱li̱ni̱kal traitni̱ ti   cu ɣɔ̱ndiɛn te läätdä, cu maäni̱ min wuɔckɛ ɣemöpi̱lia, gli̱öbla̱thtöma, krönik granulömatouth di̱dhi̱thi̱, krai̱thtik paibröthi̱th kɛnɛ ka̱nthɛri̱ kɔ̱kiɛn.
Ɣerpeth thimplɛk bai̱ra̱thni̱ la̱tkɛ bektɔri̱ ti̱ jäny, tekɛ lua̱ŋ mi̱ naŋ kɛnɛ pek mi̱ länyni̱ 30kb kɛnɛ lätkɛ kɛɛ kɔɔr gua̱th mi̱ bäär, cieŋni̱ min kɛn kuiy ji̱i̱ni̱kiɛn tin cup kä bektɔri̱ kɔ̱kiɛn.
Bai̱ra̱thni̱ kɔ̱kiɛn cukɛ lät ɛ la bektɔri̱ cu määni̱ alpabai̱ra̱thni̱, plabai̱bai̱ra̱thni̱, meathleth bai̱ra̱thni̱, raɣabdöbai̱ra̱thni̱, Newka̱thtel di̱dhi̱thi̱ bai̱ra̱th, pödhbai̱ra̱thni̱, kɛnɛ pai̱körnbai̱ra̱thni̱.
Nɛmɛ thiɛl mi̱ la yärɛ kä bai̱ra̱thni̱ mi̱ bɛ gɛr, la jɔcɛ cie min nööŋkɛ ɛ näci̱ral immi̱o̱n kɛnɛ ɣöö bi̱kɛ cu thiɛl baŋ mi̱ jiek kɛnɛ la̱t yäridiɛn kɛ ŋɔak,  min dɔ̱ŋ bi̱ wä tuɔɔk kä tha̱a̱ŋ wal tumä.
Kä wäl tumä ci̱ gɔa ɛlɔ̱ŋ kɛ wuɔ̱c Ti̱berkölöthith, ɛ Bathi̱lla̱th Kalmetter−Guerin (BCG) Bakthi̱n, gäŋɛ gua̱th mi̱ tɔt kärɔa.
Becktɔri kɔ̱kiɛn tin-di̱tdiɛn tumä ca kɛ thuŋ nhɔk kɛnɛ ɣöö cua ŋɔaani̱ ti ŋuan la̱t kä kɛ. 
Rɛy 2004, ri̱thäärciɛri̱ cua lat raar i̱ bai̱ra̱thni̱ tin ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ wuɔckɛ ta̱a̱ cieŋ kɛɛ thëlli̱ ka̱nthɛrä ka̱rɔa dɔ̱ŋ ba duɔ̱ɔ̱p mi̱ ba näk ti̱o̱muɔri. 
Bai̱ra̱th cua tuɔm pua̱a̱ny jiaath ɔrɛnyä kɛ wucɔ̱ thi̱tra̱th greeniŋ di̱dhi̱thi̱ min cuu dieth yuɔ̱th piny kɛ 70% ni̱ kɛɛ 2005.
Bai̱ra̱thni̱ tin cua riali̱kä jeneti̱kalli̱ tin la̱tkɛ kui̱ dapä leeni̱ kɛ rɛy i̱mmi̱o̱nökɔntrathepciɔn cua kɛ cak rɛy laböratɔri̱ mi̱ cie tin kɔ̱kiɛn tin la̱tkɛ kɛ guäc ka̱a̱th dapä leeni̱.
Riali̱ mai̱dhöma bai̱ra̱th i̱kä kɛɛ Jenetik cuɛ ben nhial kɛ kui̱ ga̱ŋ pɛlpɛli̱ Ji̱ Yurɔp rɛy Iberian peninthula kɛnɛ luäk ti̱tdä diɛn kiɛ guäcdiɛn rɛy Aɣɔthi̱ralia. 
Jɛn lotdɛ kɛ enji̱nie̱r baktëri̱öpëgni̱ kɛ la̱t riali prötien i̱kä gua̱thni̱kiɛn kɛnɛ ma̱tdiɛn rɛy pattɛni̱ ti̱ caa lɛy (ɛ tekinikue mi̱ cɔali̱ peg nyuuthä).
Kɛ kui̱ läätni̱ inda̱thi̱trial, yeathni̱ la matkɛ kɛ bakterial kɛ ɣöö ba jaki̱ thi̱ŋgil-thelled ɣɔrgani̱dhi̱öm min bi̱ läätni̱ dɛ thia̱k kɛnɛ piethdɛ kɛ prötieni̱ tin caa riali̱kä tin jiëkɛ rɛy eukaryöti̱thni̱.
Mi̱ cɛ malölaktik permentɛciɔn rep ɛ ro̱ŋ kä kɛɛl, niɛ gua̱a̱ mɔ kɔ̱kiɛn la̱t kämä raar ethyl karbamat kɔmpuɔɔni̱ min bɛc ni̱ ji̱äk rɛy permɛntɛciɔn gar.
Cɛ ce̱tkɛ baktëria kɛnɛ bai̱ra̱thni̱ kɛn la thi̱a̱kɛ ɣöö ba kɔ̱a̱m luɛŋ kɛɛ  thëmdiɛn kärɔa, cieŋni̱ kɛn /ci̱ kemi̱kaliɛn ro̱ŋ ɛ la mi̱ thi̱äŋ pethti̱thaidɛ.
Mi̱n la nhɔk kɛ ɛn ɣöö ba targɛt kɛ kui̱ käpdɛ cuɔ̱ŋ baölöji̱kal ɛ nyi̱i̱th, jɛn mi̱ la jääl juäth ti̱ näk naath ni̱ lɔ̱ŋ, cu määni̱ maleria, yallöw pi̱ber kɛnɛ dɛŋgue pi̱ber.
Ca̱a̱p dɔ̱diɛn ɛ mat prötieni̱ kä pa̱ŋgai minbi̱ jääli̱ malaria kä gaŋ kɛ ri̱wdɛ rɔ dup kiɛ wuɔ̱th pla̱thmödi̱öm ni̱ kɛɛliwdɛ.
Jiɛn ti̱ ŋuan kɛn kɛ pluri̱potent, lotdɛ ni̱ jɛn thi̱ŋgil thell la bëë kä jiɛn mi̱ ci̱ di̱t mi̱ ci̱ gua̱a̱ ŋër cop kɛnɛ ɣöö te rɛy gua̱th in derɛ jiath mi̱ dɔ̱diɛn cak kiɛ kuir.
Mëë di̱t kä ci̱ räth ɛlɔ̱ŋ rɛy ti̱cuthni̱ ka̱lciɛr kɛnɛ thellular mekani̱dhi̱öm kɛ kui̱ jiɛn ti̱ ŋuan tin tuɔɔk kä thi̱thtɛm in ka̱m kɛ  tap thi̱n.
Dɔ̱diɛn mi̱ di̱i̱t kä model ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ kä thiek kɛ jenetik enji̱ni̱eriŋ ɛ Arabaidöpith thaliana.
Rɛy ri̱thääcä, kɛ jiɛn kua kɛ enji̱nieri̱d kɛ luäk jiekä lätni̱ tha̱a̱ŋ ji̱i̱ni̱ tin caa lɛy.
Cɛ ce̱tkɛ mutɛjeni̱thith, jrnrtik enji̱nieriŋ woc min görkɛ ɛ thiɛl mi̱ nyoonɛ kä kɔ̱kiɛn rɛy ɣɔrgani̱dhiömni̱.
Ca̱a̱p cäri̱ kɔ̱kiɛn cu maäni̱ ɣöö ba ji̱i̱n matkɛɛl kɛnɛ prömötɛr in bumni̱ jɛn kɛnɛ ɣöö ba cu guic ɛn min bi̱ tuɔɔk mi̱ ca miɛɛt ɛlɔ̱ŋ,  kɛ guäc kä ɣöö ba ji̱i̱n ca cup gua̱th ti̱ gööl kɔ̱kiɛn kiɛ rɛy la̱tdiɛn kɛɛ ka̱a̱th ti̱ gööl.
Kä jeneti̱kalli̱ mi̱ ca riali̱kä kɛɛ nhiam ɛ caa mi̱ kɛ lɔ̱ɔ̱l kɛ naŋdɛ kä thuk cua mi̱ cu biɛlɛ rɔ gɛr.
Jeneti̱kalli̱ kɔ̱kiɛn tëë cua moc lɔɔ̱l cu määni̱ Kraithanthema̱m kɛnɛ Petunia.
Kä Papaya riŋi̱thpɔt ba̱ra̱th cuɛ däk kä jiɛn papaya ni̱ diaal rɛy Ɣawaii rɛy runi̱ ti̱ kur ti̱ jiɛn da̱ŋ rɛw amääni̱ mëë jiɛn tra̱ni̱thjenik papaya cuɛ kɛ moc ptha̱thöji̱n-mi̱ mockɛ ruɔ̱tdɛ.
Kuay thɛkɔnd jenereciɔn cuɛ go̱r i̱ ba ta̱a̱diɛn riali̱kä, ni̱ ciaaŋ la cua̱ gɛrkɛ tia̱tdiɛnikiɛn.
Kuay GM cukɛ te luäŋ kɛ riali̱ ciɛkä bɛɛl kɛ jakdiɛn kɛ kɔa̱m  ä kuiy, cuɛ dhi̱tni̱ ciɛkdiɛn ɛ la ti̱ di̱t kɛnɛ ruɔ̱tdiɛn kɛ diɛɛri̱ tin la nöŋkɛ ɛ abaötik ni̱ ti̱ gööl.
Kä mëë cu di̱t ɛlɔ̱ŋ kä kuay GM cua kɛ riali̱kä kɛ ruɔ̱tdiɛn kɛ thɛlɛkti̱d ɣɛrbi̱thaidni̱, ni̱ ciaaŋ kɛɛ glaipöthɛt kiɛ glupöthi̱nɛt bɛth kɛlä.
Pek mi̱ tɔt la kɛn ji̱i̱ni̱ in gɛɛr prötieni̱ bi̱ji̱tɛtib kiɛ juaac inthekti̱thaidal. 
Perthän Gm mi̱ kuiyi ni̱ jɛn kä kɛl duŋ kuaayni̱ tëkɛ kɛn traitni̱ kɔ̱kiɛn, määni̱ min ruut ba̱yreth të thi̱n, kɛ ja̱ny kä min wooc buɔ̱m thëlli̱ kɛnɛ min gɛɛr thurɛ ni̱ jiɛn.
Jiɛn kɛnɛ thëlli̱ kiɛn cua kɛ enji̱ni̱erdi̱ jeenti̱kali̱ kɛ käm baöpa̱rmaki̱o̱ti̱kali̱ raar rɛy baöriaktɔri̱, kɛ ta̱a̱ la̱t mi̱ cɔɔli̱ pa̱rmiŋ.
Wal ti̱ ŋuan tekɛ pua̱nyni̱ jiɛn tin ca cak ɛ jɛn cuɛ räth ni̱ kä ɣöö ba wal la̱tkɛ kɛ gëriɛn jeneti̱kalli̱ kiɛ naŋdiɛn kä i̱thpethi̱thni̱ jiɛn kɔ̱kiɛn kɛ ɣöö ba pek mi̱ di̱i̱t jiek rɛydiɛn.
Kɛn bä cieŋni̱ mëë dɔ̱ŋ thëëpkɛ cu lueŋdiɛn kuɛ̈ɛ̈.
Wal tumä kɛn bum la̱t kämdiɛn raar, jääliɛn, kɛnɛ tietdiɛn, bä tekɛ thi̱thtɛm mi̱ dɔ̱ŋ derɛ kɛ jakä bëë raar rɛy dho̱ri̱ tin ciɛŋkɛ kɛ cuɔ̱pdiɛn ni̱ kä can kɛnɛ gua̱th tin kän cop ɛlɔ̱ŋ. 
Ta̱a̱ tɔ̱wädiɛn rɛy jiɛn jak pek in naŋkɛ ɛ kɛn kä mi̱ tɔt cie kɛn dɔ̱ŋ bi̱ däkdiɛn kɛ piny thi̱a̱k kɛ ɣöö ca gua̱th tɔ̱wä bi̱ lɛ go̱r, kä /ci̱kɛ thi̱äy bi̱ go̱r bä, kɛnɛ ta̱a̱ thi̱n kɛ kɔɔr gua̱th mi̱ baär.
Cie rɛy 2008 kärɔa cuɛ apprupni̱ riali̱kä jeneti̱kalli̱ da̱ŋ diɔ̱k, rɛy USA kɛɛliw. 
Kanada: Briɛnwɛbiŋ Jɛnëë Nhiam kä tra̱ni̱thjenik leeni̱ tin luɛthkɛ cua ka̱m raar kɛ tuɔ̱m bai̱ral DNA rɛy toŋni̱ kä kɔrɛ cua toŋ piɛth pua̱nyni̱ ŋutni̱ leeni̱. 
Kä ka̱m raar duŋ kä CRISPR-Cas9 ji̱i̱n mi̱ ku rɛy thi̱thtɛmä nyɔk kɛ guäc mi̱ cie thi̱a̱k kä pɛ̈th mi̱ duɔ̱p riali̱ jerm thëlli̱ kä, cuɛ rɔ lot ɛ naŋɛ ni̱ nuth thaakä min de lät riali̱ jeneti̱kali̱ duŋ leeni̱ tin luɛthkɛ kä.
Genetikalli̱ mödi̱pai̱ ɛn kuɛn cuɛ mëë la malɛ la̱tkɛ kä lei̱ tin luɛth kɛ rɛy baömedikal ri̱thääc, cie kɛn kɛ ca ŋɔak ti̱ ŋuan naŋ kɛnɛ ɣöö thia̱k gëriɛn kɛrɔ̱.
Rɛy 2009, thanyti̱thni̱ cua lari̱ ci̱ kɛnɛ luäŋ ɛ cɛ rɔ lot kɛ naŋdiɛn kɛ  ca̱kä rɛy döör mi̱ dɔ̱ŋ (marrmöthetni̱) ɛ la min ji̱o̱liɛn. 
latdɛ mi̱ cuŋ cua jiek ɛ caa thuk  rɛy rɔɔmni̱, kuɔ̱ndhuɔ̱r, kuɔ̱ni̱ kɛnɛ ley kɔ̱kiɛn.  
Yuman alpa-1-antaitripthin ɛ prötie̱n dɔ̱diɛn min cua ka̱m raar kä det kɛnɛ ɣöö ba raan cu wä jakä gɔa kɛ jɛ mi̱ dak mi̱ cie nɛmɛ kä jɛ.
Puɔ̱th kuɔ̱ndhuɔ̱r ti̱ ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ kä kuɔ̱ndhuɔ̱ɔ̱ri̱ cua naŋdiɛn pua̱a̱nyni̱ nath nhɔk kɛ pie̱thdiɛn thi̱n.
Cua ley enji̱nieeri̱d kɛ jakdiɛn kä pith kɛ pɛ̈th, puɔl pua̱ny kɛnɛ ruɔ̱t jua̱thni̱.
Ɛ kundhur kiɛ pi̱g GM cua cɔɔlii̱ Enbairopi̱g cua cak kɛ ɣöö bɛ te luäŋ daijethtiŋ pi̱lan puɔ̱thpöra̱th mi̱ bi̱ läny ni̱ kundhur min ŋa̱ckɛ ni̱ wän.
Nɛmɛ bɛ te luäŋ mi̱ luäk mään tin dak cak thiinkiɛn duŋni̱ ɣöö cua go̱rni̱ ɣöö bi̱ gaatkiɛn cak thiin luɛth mi̱ länyni̱ puɔrmula.
Cu kɛnɛ lat ɛn ɣöö ɛn jenetik enji̱nieeriŋ dɔ̱ŋ derɛ mi̱ dë la̱t kɛ luuc leeni̱ tin ci̱ riaw jɔk.
Jɛn cua la̱t kɛ jak jenetik mi̱ tekɛ di̱thɔrderi̱ ce̱tkɛ thäbier kɔmbainid immiööödeei̱ciɛntti̱, kɛnɛ Leber'ä kɔnjeni̱tal amuaröthi̱th.
Jermlaany ji̱i̱n thera̱pi̱ la bëë raar ɛni̱ mi̱ gɛɛrɔ kä inɣɛri̱tɛbuɔl, min ci̱ diɛɛr nööŋ rɛydɛ ɛn thanytipik kɔmmieni̱ti̱.
Akuaka̱lciɛr ɛ mi̱ la̱ piɛthkɛ kä inda̱thti̱ri̱, rɛy gua̱th in thia̱k ɛmɛ no̱o̱ŋɛ pek mi̱ läny nuth rɛc tin camkɛ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw.
Bun ti̱ ŋuan cua dherara̱c la̱t ɛ kɛn mi̱ bi̱ lueŋ ŋic kɛ thi̱ëëkdɛ kɛɛl kiɛ matdiɛn kɛnɛ pluorethɛn prötieni̱ kɛ ji̱i̱ni̱ tin lät rɛy gua̱th mi̱ tekɛ lueŋ.
Jɛn tuɔk kɛ la̱t ɛ buɔ̱n kɛl kä bun kɛ ɣöö bɛ lueŋ ŋic, duŋni̱ ɣöö /ciɛɛ kɛl kä rɛc ornamental tin kɔkɛ, cuɛ jɛn ley ëë nhiamdiɛn mi̱ ca riali̱kä jeneti̱kalli̱ kä cua ŋa̱c ɛ nɛy diaal cie pɛt rɛy 2003 jɛn cua nööŋ kɛ kui̱ ko̱kä rɛy dɛ ɛn USA.
Dherara̱c jɛn ɛ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ modelä kɛ kui̱ la̱t debelömɛntal, rejenerɛciɔn, jenetikni̱, ciɛŋ, di̱dhi̱thi̱ mekani̱dhi̱öni, kɛnɛ ɣɔ̱n thëm tɔdhi̱thi̱ti̱.
GM rɛc cua la̱t kɛ kap nhial wi̱i̱-kämɛ piethä ɣɔ̱rmɔn raar kɛ la̱tdɛ rɛy akuaka̱lciɛr i̱thda̱thti̱ri̱ kɛ rëp benä ŋɔaani̱ raar kɛ pɛ̈th kɛnɛ lua̱ŋ mi̱ jak mai̱ rɛc kä kuiy rɛy ŋɔani̱ dɔaar.
Jɛn cuɛ kulɛ jiek ɛn apprubal regulɛtɔri̱ rɛy 2015, ɛn mëë nhiam kä nɔ̱n-plant GMO kuan kɛ naŋdiɛn kä thuk kɛ kui̱ ko̱kä.
Drotho̱piila cuɛ te läätdä kɛ kui̱ ŋiiiä jenetikii̱ kɛnɛ inɣɛritantni̱, pieth gua̱thni̱ tuɔŋni̱, ciɛŋ, kɛnɛ wä dɔŋä.
Malaria-redhi̱tan nyi̱eth cua ka̱m raar rɛy labo̱ratöri̱ kɛ la̱th ji̱i̱nä min bi̱ malaria parathait piethdɛ jakä kuiy kɛnɛ kɔrɛ cua endöni̱ki̱liithni̱ cieŋ la̱t kɛ däk ji̱i̱nä nɔmɔ kä piny kɛ pɛ̈th rɛy tutni̱ puɔ̱puleciɔn (cua ŋa̱c cie mi̱ jääl ji̱i̱n).
Apprɔɔc dɔ̱diɛn la̱tkɛ i̱thterail teknikni̱ kɔ̱a̱mni̱, gua̱th in ba tut enji̱nieerid kɛndial kɛ ɣöö ka̱mkɛ dapdiɛn raar, kɛ jak ŋuandiɛn kä mi̱ tɔt.
Apprɔɔc ɛmɛ cäätdɛ kɛ ca̱p in ɣɔ̱ɔ̱n kɛ ɣöö pën kɛ nyi̱i̱thdap kɛ jɛ, gua̱th in ba tut tra̱ni̱thpuɔɔmi̱d kɛ ji̱i̱n min gaŋ ɛni̱ ŋuɔ̱ɔ̱t kɛ cuɔ̱pdiɛn gua̱th dapä.
Rɛydɛ nɛmɛ kä tha̱a̱ŋ pi̱nki̱ bɔllwɔrm tëë cua pën dap kɛ radiaciɔn tëë cua enjinieerid jenetikali̱ kɛ ca̱k rɛd pluorethen prötien mi̱ cu la̱t ri̱thäärciɛri̱ jakä thi̱a̱k kɛ tietdiɛn.
Cuɛ tekɛ lua̱ŋ bä kɛ la̱t thilk pröda̱kciɔn maciineri̱ mi̱ la̱tkɛ prötieni̱ kɔ̱kiɛn ti tekɛ luɔt.
Ɛ manpalɛ̈ɛ̈kni̱ GM tin cua dieth kɛ dra̱g Kanuma, mi̱ endhiɛm min ciɛŋkɛ mi̱ kueckɛ ta̱a̱dɛ, rɛy toŋni̱ cua nhɔk ɛ US regulɛtöri̱ appröbal rɛy 2015.
Ti̱ti̱ kɛ kɛn pröpödhali̱ ti̱ bi̱ lwä lät jenetik enji̱ni̱eriŋ kɛ guäc cɛɛn tɔɔdni̱ rɛy Aɣɔthti̱ralia.
Jɛn cuɛ ce̱tkɛ cɛ thia̱k la̱t i̱thtɛbɔl tra̱ni̱thjenik nematɔɔd kɛɛl kɛ RNAi cu kɛn kuak ti̱ di̱t ti̱ cu lät rɛy ŋi̱i̱cä ji̱i̱ni̱kiɛn.
Tra̱ni̱thjenik nematɔɔd cuɛ lät kɛ ŋi̱i̱c ŋäcä bai̱ra̱thni̱, tɔdhikölöji̱, di̱dhi̱thi̱ni̱, kɛnɛ ŋiec gua̱th mi̱ tekɛ lueŋ.
Pla̱twɔrmni̱ cukɛ tekɛ lua̱ŋ mi̱ käm kɛn rɔ̱ raar kärɔ̱ rɛy thellä kɛl kärɔa.
Cua braitel wɔrm, mari̱i̱n annelid, riali̱kä nyɔk kɛɛ ji̱i̱n.
Kä käm raar regulatɔri̱ min guickɛ kɛ  ɛ mi̱ ca wi̱dɛ la̱th kä jenetik enjinieeriŋ cua tok rɛy 1975, kä Athilöma̱r, Kali̱pornia.
Jɛn ɛ mi̱ ca mat piny wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw kɛ tiet na̱ŋ ji̱i̱nä, la̱tdɛ kɛnɛ la̱tidiɛn jenetikalli̱ kɛn ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱.
Ɣɛkperimɛni̱ ti̱ ŋuan bä görkɛ permi̱ciɔn kä bun näciɔnal reguletöri̱ kiɛ leji̱thlɛciɔn.
Tëkɛ mi la mi̱ thia̱k-yuniberdhal thi̱thtɛmä kɛ kui̱ guäc kɛ min de bɛc kiɛ ji̱äk mi̱ tekɛ mi̱ ca mat kä GMOni̱ kɛnɛ ji̱ buni̱ laböratɔri̱ kɔ̱kiɛn amääni̱ kɔmmieni̱ti̱.
Wi̱i̱c ti̱ gööl la̱tkɛ kɛ ci̱öt gööli̱ ti̱ latkɛ lebeli̱ kɛnɛ ta̱a̱ daäkä kä tin görkɛ kä ɛ ŋu mi̱ dë la̱t kä lɛbel kärɔa. 
Cie cäätdɛ, ɛn kuɛ̈ɛ̈ /ciɛɛ mi̱ dë cu carni̱ jɛn i̱ ba lät kuän mi̱ dɔ̱ŋ /ka̱nɛ ni̱ guic ɛ ji̱ kuam tin tekɛ lua̱ŋ kɛ gɔɔy kuan.
Wi̱i̱c ti̱ ŋuan /ca nhɔk ɛn ɣöö ba GMO ka̱lti̱bɛciɔn ri̱thääc la̱t kɛɛ GMOni̱.
Niɛ gua̱a̱ kärɔa cuɛ apprub ni̱ GMOni̱ ti̱ tɔt kɛ ka̱lti̱bɛciɔn rɛy EU pek nämbärä duŋ GMOni̱  cua apprub kɛ kui̱ naŋdiɛn wi̱i̱diɛn kɛnɛ ta̱a̱ la̱tdiɛn.
Kä puɔlɛthi̱ Ji̱ US /ci̱ wi̱dɛ tekä ta̱a̱ la̱tdiɛn ce̱tkɛ wi̱i̱c tin kɔ̱kiɛn ɛlɔ̱ŋ, guicɛ jɛ kä tin bɛ̈c bɛ̈c  kä ca ŋäth in gɔwkɛ kä thanytipik kɛnɛ la̱th ŋäcädɛ lät duŋ thɔ̱bi̱thtancial ekuibɛlɛnthi̱.
Kɛl mi̱ cukɛ diir ɛ ta̱a̱ regulɛtɔri̱ mi̱  ci̱ wä mi̱ kɛn tin bä raar kä GM i̱ ba kɛ yi̱k lɛbeli̱d.
Kä thiɛl lieŋ ɛmɛ cuɛ kɛ mat thi̱n amääni̱ mi̱e̱thkiɛn, la̱a̱tkiɛn, baötekinölöji̱, kɔmpanɛni̱, regulɛtɔri̱ kumɛkä, nɔ̱n-gɔbernmɛntal ɣɔrgɛnaidheciɔni̱, kɛnɛ thanyti̱thni̱. 
Cu diɛɛr mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ tekä ta̱a̱ puɔlä pua̱a̱ny kɛnɛ gua̱th ciaaŋä kɛ kui̱ GMOni̱.
Cieŋni̱ min, Ji̱ wec kɛn kuiy nhökdiɛn ɛlɔ̱ŋ mi̱ la̱nykɛ ɛ thanyti̱thni̱ kɛ läriɛn kɛ kuan GM i̱ gɔwkɛ.
Ja̱l Ji̱i̱nä kam kuɛ̈ɛ̈ni̱ GM kɛnɛ jiɛn tin lua̱ŋ kɛrɔ̱, kɛ rëp la̱tdɛ ɛ di̱i̱t-itheptrum ɣerbi̱thaid, cuɛ dhi̱t ni̱ riɛk duŋ ɣɛrbi̱thaid redhi̱tan rɛy puɔ̱pulɛciɔni̱ juɔl. 
Rɛy ɣöö dɔ̱ŋ de kɛn tin diɛɛri̱ ti̱ti̱ tha̱a̱ŋ GMOni̱ latdiɛn kuɛl jiɛc nhial cuɛ traitni̱ la̱t kɛ luäk käpä däkä pinydiɛn cuɔ̱ŋ.
Diɛɛri̱ enbairɔnmental kɔ̱kiɛn cu maäni̱ kuɛ̈ɛ̈ rɛy baödai̱berthi̱ti̱, kɛnɛ  rëpdɛ rɛy thekɔnderi̱ pethti̱ni̱ (nɔ̱n-targɛtid pethti̱ni̱) kɛnɛ eboluciiɔn duŋ redhi̱thtan inthɛk pethtini̱.
Kä min ca nööŋ ɛ kuay Bt kɛ luäk kä nɔ̱n-target ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ cuɛ ben riɛk rɛy nath kɛ kɔr wargakä 1999 mëë cua ŋun kɛn i̱ tekɛ lueŋ ɛ wä ni̱ kä yaŋkuɔth möna̱rki̱. 
Kɛ lua̱ŋ kä ɣöö ba raan enji̱nier jenetikalli̱ ɛnta̱mɛ lotdɛ rɔ kä kɛ diɛɛri̱ kɛ kui̱ ciɛŋni̱ ethikal ni̱ wal i̱ jɛn teknölöji̱ ɛmɛ wë ni̱, kiɛ mi̱ ba la̱th läätdä ɛ thuɔ̱k kɛɛliw.
Laath 2006 kä rigɔr duŋ ta̱a̱ läätdä regulatɔri̱ kɛ kui̱ tietdä däkä kuan rɛy kɔmpani̱ni̱ tin lätkɛ kɛnɛ thelli̱ GMOni̱, kɛ rëp la̱tdä mi̱ ba jiek kä riali̱kä jenetik, kiɛ diɛr kɛ läth lätni̱ ɣerbi̱thaidni̱ kɛ glaipöthɛt.
GMOni̱ cuɛ cop ni̱kä pek mi̱ cie cuɛ jɔɔc wääŋni̱ naath i̱ gɔa rɛy gɔɔyä kuan, cuɛ ta̱a̱ dualä kulɛ jɔɔc rɛy kuan ti̱ thia̱k cie mi̱ cie Böbain i̱thpɔnyipuɔm enthepaalpa̱thi̱ kɛnɛ i̱thkandɔli̱ kɔ̱kiɛn ti̱ cu kumɛ rɔ mat thi̱n rɛy Yurɔp, cuɛ wä piny.
Jenetik enji̱ni̱eeriŋ, cɔalkɛ jɛ bä i̱ jenetik mödi̱pikeciɔn kiɛ jenetik mani̱pulɛciɔn, ɛ jɛn min ku ɣɔrgani̱dhiömn'i̱ nyɔk kɛ riali̱kä kɛ la̱tdɛ kɛɛ baötekinölöji̱.
Ɛ kɔni̱tra̱k ɛ mi̱ la la̱tkɛ ni̱ ciaaŋ kɛnɛ ɣöö ba cu wä la̱th kä DNA ɛmɛ rɛy ɣɔ̱thä ɣɔrgani̱dhiömä.
Kä DNA in ji̱di̱t ba cu la̱th randɔmi̱li̱, kiɛ min görkɛ kä ca lɛy mi̱ tha̱a̱ŋ pua̱a̱ny jenɔm.
Rudɔlp Jeani̱thki̱ cuɛ GM leeni̱ in nhiamdiɛn la̱t mëë cuɛ la̱thni̱ DNA dɔ̱diɛnä mi̱ kueŋɛ kä muɔɔth rɛy 1974. 
Kuan ti̱ ca riali̱kä jenetikalli̱ cua kɔkdiɛn tok ni̱ kɛɛ 1994, kɛ mëë ca lar kä Plabr Thabr tomatö.
Rɛy 2006 Thalmɔn mi̱ cua rialikä kɛɛ ɣɔ̱rmɔn mi̱ ca pith cua kɛ kɔk.
Mi̱ ca ji̱i̱ni̱ käm raar kɛ luäŋ kä kɔ̱kiɛn tin tuɔɔk jɛn derɛ rɔ lot kɛ ca̱k model leeni̱ ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ nyin yuman di̱dhi̱thi̱ni̱. 
Kɛ bendɛ nhial rɛy ko̱kä kɛn kuay tin ca riali̱kä jenetikaali̱ cuɛ jakni̱ ɣöö ba mi̱ luäk kɛ kui̱ kuilkanä kä loor tet puɔ̱ɔ̱ri̱ bɛɛl wi̱i̱cni̱ ti̱ gööl, duŋni̱ ɣöö cua jɛn mëë cua̱ tuk mi̱ di̱i̱t kɛ ɣöö bi̱ thiɛllieŋ te thi̱n in ci̱ tekinölöji̱ göl piny.
Ja̱l Ji̱i̱nä, tekɛ mi̱ no̱o̱ŋɛ kä tin caa-targɛt kä ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱, ga̱ŋ ti̱e̱tdä dääkä kuan kɛnɛ cuŋkiɛn kɛn gɔ̱a̱r kɛ kui̱ kuakni̱kiɛn cua kɛ jiɛc nhial la rik ti̱ buɔ̱m buɔ̱m.
Nɛmɛ cuɛ pɛ̈th ɛlɔ̱ŋ, ɛ mi̱ de la̱t kɛ la̱th ɛni̱ ji̱i̱n mi̱ ka̱nkɛ kä ɛni̱ ɣɔrgani̱dhi̱öm (määni̱ kɛl mi̱ naŋkɛ kä dɔmiɛni̱ ti̱ gööl) kɛnɛ ga̱ŋ ji̱i̱ni̱ kɔ̱kiɛn ti̱ /caa go̱r bä kɛ matdiɛn thi̱n.
Wal, tuɔɔm kɛnɛ kɔ̱kiɛn ti̱ ca la̱t cua kɛ ŋɛɛr kä ɣɔrgani̱dhi̱ömni̱ tin ca enji̱ni̱eeri̱d kɛ käm ŋɔaani̱ raar.
Thäni̱thetik baölöji̱ cuɛ päl ɛ bok ŋi̱i̱cä min naŋni̱ jenetik enji̱ni̱eeriŋ ɛ la ka̱th mi̱ bi̱ räth kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ thäni̱thedhid materiali̱ ti̱ la̱tkɛ tët rɛy ɣɔrgani̱dhi̱öm.
Mi̱ ca jenetik material mi̱ naŋkɛ kä i̱thpethith mi̱ dɔ̱diɛn ca mat kä ɣɔ̱th, ɣɔrgani̱dhi̱öm min bi̱ ben raar cɔalɛ tra̱ni̱thjenik.
Rɛy 1973 Ɣerbert Böyer kɛnɛ I̱thtanley Köɣen cua tra̱ni̱thjenik ɣɔrgani̱dhiöm mëë nhiamdiɛn cak ɛ lät kɛnɛ kɛ läth anti̱baötik redhi̱thtan ji̱i̱ni̱ rɛy pla̱thmid duŋ kä Ethkeri̱ccia köli̱ bakteri̱öm.
Rɛy 1976 Jenetɛk, kä jenetik enji̱ni̱e̱riŋ kɔmpanɛ mëë nhiam, cua yiɛth piny ɛ Ɣerbert Böyer kɛnɛ Röbert I̱thwanthɔn kɛ kɔr runä cu kɔmpanɛ protien ran ka̱m raar kiɛ la̱t (thömatöthtatin) rɛy E.köli.
Cua inthuli̱i̱n la̱t kɛ bakteria mi̱ cua apprubi̱d dɛ ŋun ɛ Pud kɛnɛ Dra̱g Admini̱thtrɛciɔn (FDA) rɛy 1982.
Kä Pi̱puɔl Repuɔ̱blik duŋ Caina cua jɛn wec ëë nhiam mëë ci̱ tra̱ni̱thjenik pi̱lani̱ naŋ ko̱kä kiɛ thuk ko̱kä, kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛɛ bai̱ra̱th-redhi̱thtan töbakkö rɛy 1992.
Rɛy 1995, Bt Pötatö cua apprub in gɔaɛ ɛ Ji̱ Enbärɔnmɛntal Prötekciɔn Ajenci̱, kɛ kɔr kä mëë cua apprub ɛ jɛn FDA, kɛ jakdɛ kä pethtithaid ëë nhiam ka̱ cua la̱t ɛ duŋ kuaayni̱ cuɛ kulɛ wä apprub rɛy US.
Jenetik I̱thkri̱ni̱ mi̱ la naŋkɛ raar kɛ ɣöö ba buɔ̱m ji̱i̱ni̱ ŋa̱c kɛnɛ räth bä ni̱kä thëm ɣɔ̱nä mi̱ lät ɣöö ɛ mi̱n diɛn lotrɔ ɛlɔ̱ŋ kä ba cua naŋ ni̱ jɛ.
Thegmeni̱ ti̱ti̱ kɛ kɔrɛ ba kɛ kulɛ woc rɛy jel elektröpörethi̱th.
Mi̱ ca ji̱i̱ni̱ tin la̱th go̱lä yian rɛy pla̱thmid min kɛ kɔrɛ ba kɛ cu wä li̱ɔɔm rɛy bakteri̱öm.
Ti̱ti̱ cu määni̱ prömötɛr kɛnɛ terminɛtɔr ri̱jin, min tookɛ kä guut tra̱ni̱thkri̱pciɔn thi̱n.
Lua̱ŋ ɛmɛ dɔ̱ŋ bɛ cu jɔɔc rɛy bateria kɛ rɛy i̱thti̱reth (c.d thermal kiɛ elektrik cɔk), min reep thëll membran'ä permeabi̱li̱ti̱ mi̱ wä kä DNA;mi̱-naŋ DNA bɛ cu mat kɛ jenɔm kiɛ bɛ cu jiɛɛn cie ɣɛktrakrömöthömal DNA.
Rɛy jiɛn Dna ni̱ ciaaŋ la̱thkɛ läätdä Agröbakteri̱öm-mediatid tra̱ni̱thpuɔrmɛciɔn, naŋɛ baŋ Agrobakteri̱ömni̱ T-DNA thekuɛnthi̱ min jak la̱th näci̱ral jeneik material rɛy thëlli̱ jiɛn.
Rɛy jiɛn nɛmɛ ɛ mi̱ cua thuk kɛ rɛy la̱tdɛ kɛɛ ti̱cuth kälciɛr
Thelektɛbuɔl makeri̱ lätkɛ ɛ la ɣöö da̱kɛ ni̱ thelli̱ ti̱ ca tra̱ni̱thpuɔmi̱d kä a̱ntra̱ni̱puɔmid.
Ɣɔ̱ɔ̱ni̱ thëm ti̱ti̱ cua krömöthomal gua̱thdɛ kɔnpääm ɛ kɛn kɛnɛ kɔɔpɛ ji̱i̱nä nämbärä min ca la̱th.
Kä jenetik material ɛ ji̱di̱t ɛ mi̱ de la̱th ramdɔmili̱ rɛydɛ min te jenɔm thi̱n kiɛ gua̱th caa nɛɛ kä jɛn I görkɛ.
Kä locni̱ ji̱i̱nä rɔ kɛ min kuɛ targɛt la di̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ rëpdɛ kɛrɔ rɛy edi̱tiŋ jenɔmä.
TALEN kɛnɛ CRISPR kɛ kɛn rɛw tin la la̱tkɛ lät kɛnɛ ɣöö luäk kɛn kɛ̈l kɛ̈ɛ̈li̱.
GMOni̱ ti̱ caa kɔmmercialaith ɛlɔ̱ŋ kɛn kɛ ti̱ la̱thkɛ kui̱ ruutdä duɔ̱rä kɛnɛ ɣerbi̱thaid mi̱ lua̱ŋkɛ ga̱ŋ kuɛ̈ɛ̈ni̱ jiɛn.
Muɔth ɣaidröma̱th, matdɛ thëlli̱ kɛɛl kɛ ca̱kdɛ kɛ mönöklonal ani̱buɔdi̱ni̱, cua jiek kɛ rɛy jenetik enji̱ni̱eeriŋä kɛ ca̱k mönöklonal ani̱nuɔdi̱ni̱ pua̱a̱ny ran.
Jenetik enji̱nieeriŋ jɛn bä la̱tkɛ modeli leeni̱ kɛ jɛ kɛ kui̱ jua̱thni̱ ti ba nööŋ raan.
Mi̱ woocɛ kiɛ jakɛ kä gɔa thɛm ɛ nyɔk kɛ kɛn mödeli̱ muɔthni̱ ti̱ti̱.
Rɛy 2015 cuɛ bai̱ra̱th la̱th kä ji̱i̱n mi̱ thiɛl juey tuom pua̱a̱ny gupä thëlli̱ dhöl mi̱ cuc kɛ juey gupä mi̱ kän met tuɔɔk kiɛ nɛn, epidermöliathi̱th bullötha, kɛ ɣöö bɛ piith, kä kɔrɛ cua guɔ̱p gɔɔydɛ rep kɛɛ 80 perthän pua̱a̱ny gup'ä dhöl min ca ya̱r ɛ bɛc jua̱th.
Cuɛ tekɛ guic i̱ dɔ̱ŋ jɛn teknölöji̱ ɛ mi̱ caa bi̱ met lät jak jua̱thni̱ kä gɔaa, duŋni̱ ɣöö cua mi̱ dhi̱i̱tni ŋɔak, riali̱kɛ i̱kä kiɛ gɛri̱ ta̱a̱ raanä mi̱ jɔc kɛ jɛ, ada̱ptɛbi̱li̱ti̱, intelli̱jenthi̱, ciɛŋ kiɛ ta̱a̱ ciɛŋni̱.
Cuɛ lar ɛn ɣöö cuɛɛk ti̱ nyi̱är, Lulu kɛnɛ Nana, cua kɛ dap kɛ kɔr juɔkni ti tɔt tëë nhiam.
Kɛ gua̱th in thia̱k, riali jermlaany nikä ca ŋok rɛy wi̱i̱cni̱ ti 40.
Baktëria ni̱ kɛn thi̱a̱k la̱tdiɛn, thia̱k pie̱thdiɛn, klönal, diethkɛ ɛ ŋuan kɛ pɛ̈th, thia̱k gɛri̱diɛn kɛnɛ ɣöö tɔ̱wkɛ gua̱th mi̱ lëthdɛ tëkä-80% kɛɛliw inɔ ni̱ ciaaŋ. 
Nɛmɛ derɛ ɣöö tekɛ mi̱ ci̱rɔ gɛr kä pënötaap nyin ɣɔrgani̱dhi̱ömni, gua̱th ni̱ bi̱ ji̱i̱ni̱ ma̱a̱t kɛn kärɔ̱.
Rɛy duɔ̱pdɛ min thiak kɛ käm kɛɛ ji̱i̱n kɔɔpɛ kä in dë go̱r raar kɛ jɛ, ca gɛɛr kɛ ɣöö cɛ lät.
Nɛmɛ laa luäkɛ ram in lät thëm duɔ̱ɔ̱rä kɛ ɣöö bɛ min ci̱ duɔ̱ɔ̱r jakä jiäk nɛn rɛydɛ kä ɛn wa̱nɔ baa lät ji̱i̱ni̱ tɔ̱ caa jiak tɔ̱ cuu ŋa̱c rɛydiɛn.
Duɔ̱ɔ̱p in thia̱knijɛn, kä la min nhiam in laa lät kɛ naath, ɛ "alanaain ithkaniŋ", gua̱a̱th in ci̱ ji̱i̱n cuɔ̱ŋ thi̱n baa thɛm kɛ aminɔ athid alanaain in /thiɛlɛ mi̱ wɛl rɔ rɛydɛ.
Ɛn la̱t ɛmɔ cäätɛ ni̱ kɛ jɛn yɔ̱ɔ̱t piny kä ɛnjinierriŋ, kuɛ laa ɣöö ta̱thdɛ caa riali̱kä kɛ ɣöö bɛ la̱t in kä ji̱i̱n rep, kä laa jɛ laa la̱tkɛ ɛ la ɣöö baa kɔpi̱-ni̱ tin tä kä ji̱i̱n nööŋ kiɛ baa tuɔm ni̱ thindhɛthith in tä kä ji̱i̱n ti̱ ŋuan.
Duɔ̱ɔ̱p kɛl mi̱ dëë lɛl ni̱ nɛmɛ ɛ jɛn ɣöö baa guälni̱ wild-taap kä ji̱i̱n kɛɛ 'puciɔn' ji̱i̱n, ɛ la wild-type ji̱i̱n in ci̱ rɔ gua̱c gua̱a̱th kɛl kɛ waŋ prɔti̱i̱nädɛ (GFP) min tɔ̱c min ku ji̱i̱n mi̱ caa riet laa nyooth.
Nɛy tin lät kɛ kui̱i̱ kä tin guɛckɛ tin ŋal jɔɔc kä ji̱i̱n görkɛ ɣöö baa jɛn ŋa̱c ɛ wini kɛnɛɛ nɛy caa prɔti̱i̱ni̱ tɔ̱ caa jiäk tɔ̱ la̱t thi̱n.
Tha̱a̱ŋ ji̱i̱ni /ci̱ kɛn a lät a gɔaa rɛy bakti̱riakä, kɛ kui̱c ɛmɔ ɛn kamirɛ, thɛl kɔ̱a̱mni̱ kiɛ thɛl leeyni dee kɛ lät kɛ naath.
Ri̱w maykrɔbni̱ tin rɛydiɛn liɔm kɛ ti̱ kɔ̱ŋ dëë kɛ ni̱ la̱th kɛ bayɔmiŋ kɛnɛ bayɔrɛmɛdiëciɔn, kɛ buɔ̱mdiɛn kɛ tiecdiɛn kɛ landiitni̱ ti̱ thiakthiak gua̱thnii̱kiɛn kä bɛ kɛ cuu mat gua̱a̱th kɛl ɛ la kɔmpaund mi̱ kuany ɛ thia̱k.
Bɛl tin /caa luäŋ kɛ ca̱a̱m ɛ kɔ̱a̱m kiɛ ɛ bayrɛthni̱ caa kɛ la̱t kiɛ kɛnɛ la̱t kɛ ni̱
Kɛɛ 2016 cuaa Salmon ji̱i̱ni̱ pua̱a̱nydɛ gɛr kɛ hɔ̱rmɔni̱ mi̱ derɛ jakä di̱i̱t kɛ pɛ̈th.
Thöyɛbien kɛnɛ canola cuaa ji̱i̱ni̱kiɛn ben gɛr kɛ ɣöö bi̱ kɛn thëëd mi̱ gɔaa kɛ tëk ran nööŋ. 
Nööŋ ji̱i̱nä kɛ rɛy rääl in dee ku lɛ wɔ̱ kɛɛ bayrɛth caa ben la̱th cäärä ɛ la duɔ̱ɔ̱p mi̱ dëë gaŋ ni̱ ti̱ dee naath ma̱k amäni ɣöö dëë ley diaal toom kɛ ɣöö /ci̱ jua̱th kɛ dee lɛ jiäk.
Kueŋ lätni̱ ji̱nɛtik ɛnjinieerŋä rɛy tɔ̱ɔ̱wä ŋɔaani̱ ɛ mi̱ latkɛni̱jɛ kɛ thok kä /ka̱nɛ ni̱ la̱th lät.
Ɛn duɔl ëë caa dol cɛ ŋuɔ̱t nööŋ ti̱ baa guɔ̱ɔ̱r lɔrä kɛ kui̱i̱ tɛknɔlɔji̱i in lät kui̱i̱ nyinä teekä.
Wi̱i̱ ti kuɔ̱r kɛl widɛ jiɛn da̱ŋ dhieec widɛ bärɔw kɛɛ membäri̱ kä ɛn jɛn Protocol kä ɛ jɛn in laa wi̱i̱ ti̱ ŋuan a lät kɛ jɛ kɛ kui̱i̱ ŋuɔ̱tni̱ tin lät kɛ kɛ.
Ri̱w wiini̱ ti̱ ŋuan tin /caa puɔ̱r mi̱i̱thni̱ tin la GMO laa nhökɛ nɛy tin la̱t kɛɛ rithääc wi̱i̱ni̱i̱kiɛn. 
Emily Marden, Risk and Regulation: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture, 44 B.C.L. Rev. 733 (2003) The European Union ɛ jɛn in ku rɔɔdɛ rɛl ɛ la min tä kɛ ŋuɔ̱t tin bɛcni̱kɛn kɛ kui̱i̱ GMO wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw.
Duɔ̱ɔ̱r kɛl mi̱ diir naath kä mi̱th tin cɔali̱ GM ɛ ruac kɛ ɣöö dëë jɔk warɛgakädiɛn moc kɛ ciöt.
Ruaacni̱ ti̱ti̱ caa naath jakä gua̱c wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n, cɛɛ rɔal nööŋ, kä cɛ tha̱a̱ŋ wi̱i̱ni jakä kuëŋkɛ ŋuɔ̱t ti̱ bɛ̈cbɛ̈ɛ̈c rɛy mi̱i̱thni̱i̱kiɛn.
Ɛ cieŋɛ mëë ci̱ naath täkɛɛ diɛwdiɛwni̱, kɛ kui̱i̱ yupä kuakni̱ ci̱ ti̱ ŋuan ɛ nyooth ɛn ɣöö ɛn pieth bɛɛl tin caa moc kɛɛ GM iɛ mi̱ gɔaa kɛ kui̱i̱ ji̱ ka̱a̱kni̱.
Ri̱w kä tin dee tuɔɔk rɛy ɣɔaa kɛ kui̱i̱ mi̱i̱thni̱ GM dee kɛ run ti̱ ŋuan naŋ kɛ ɣöö baa kɛ ku lɛ ŋa̱c kä ku kɛ lɛ jɔɔc rɛy lätni̱ puɔ̱r ka̱a̱kni̱.
Pilimni̱ ti̱ kuiy caa ca kɛ lar ruac ji̱i̱nɛtik ɛnjinieeriŋä,  ku lɛ tä ni̱ The Boys mëë la̱tkɛ kɛ ruɔ̱n 1978 kä Brazil kɛnɛ ruɔ̱n 1993 ëë la̱tkɛ ni̱ Jurassic Park, kä kɛn da̱ŋ rɛw tɔ̱tɔ̱ cuaa naath ŋieec, kä cuaa nyuɔ̱th ŋɔak, kä cuɛɛ tä kɛɛ pilimni̱ kɛ kui̱i̱ thaany.
Nanɔtɛknɔlɔji̱, mi̱ caa käp ɛ ciɛk ɛ la nanɔtɛk, ɛ la̱t duɔɔrä mi̱ tä wi̱i̱ atɔmik, mɔlɛkiulɛr, kɛnɛ thupɛrmɔlɛkiulɛr kɛ kui̱i̱ la̱t kɛ cɛrikani̱.
Ɛn luot ɛmɛ nyoothɛ ni̱ ɣöö ɛn min dee tuɔɔk kä pek in jɔc kä makanɛ ɛ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ mi̱ caa jɛ thɛm kɛ waŋ in guɛckɛ ni̱ kuɔntam, kɛ kui̱c ɛmɔ ɛn luɔtdɛ cuɛɛ rɔ ri̱i̱t kä min görkɛ cuɛɛ ben kä min kuaa lɛ rithääc kä matɛɛ kuak tɛknɔlɔji̱kä kɛnɛ nyin rithääcä diaal tin lät kɛ jɛ amäni̱ kuak tin rɛlrɔ̱ tin laa bɔ̱ kɛ piny gua̱a̱th in caa pekdiɛn thɛm.
Ɛn rithääc kɛnɛ la̱t kɛ kui̱dɛ ci̱ kɛ wɔ̱ gua̱thni̱ ti̱ ŋuan, ɛ jiɛn ni̱ kä kuak tëë pay gëër kɛ kui̱i̱ pi̱thikä ɛ wɔ̱ ni̱ kä ca̱p mi̱ göl mi̱ pay ben mi̱ laa rol mɔlɛkiolɛr kärɔaadɛ, mi̱ lät kuak ti̱ tä kɛ tuɔŋ ti̱ pay ben ɛ wɔ̱ ni̱ kä waŋ nanɔ in tɔt.
Ɛn riet ni̱ "nanɔ-tɛknɔlɔji̱" kɔnɛ nööŋ Norio Taniguchi kɛ ruɔ̱n 1974,ɛ cieŋɛ mëë /ken nɛy ti̱ ŋuan jɛ la̱th lät.
Ɛn bën nanɔtɛknɔlɔji̱ ɛ la la̱t mi dëë gɔ̱r kɛ ruɔ̱n 1980-ni̱ bëë kɛ röm cärä Drexler kɛnɛ lät wec, tëë caa la̱t kä cuu jɔɔc rɛy wec, kɛ jɛn jɔac lätni̱ tëë la thɛ̈mkɛ rɛy kuakni̱ nanɔtɛknɔlji̱kä tëë ci wɔ̱ nhiam ɛ cuaa ca̱r nath kap nhial ɛ kɛn kɛ jɛn kui̱i̱ ruaacni̱ atɔmikä.
Lät tëë caa la̱t kɛ kui̱i̱ lätni̱ nyin microscope tëë caa la̱t ɛ  Gerd Binnig kɛnɛ Heinrich Rohrer kä IBM Zurich Research Laboratory cuu kɛn Nobel Prize kä Physics jiäk kɛ ruɔ̱n 1986.
Kɛ nhiam ɛn C60 /ka̱n kɛ kɔn cɔl i̱ nanɔtɛknɔlɔji̱; ɛn ciöt ɛmɔ cuaa ben naŋ ɛ la mi̱ lot ni̱ la̱t kɛ kui̱i̱ karbɔn nanɔtio̱bni̱ (kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ cɔalɛ i̱ kartuj grapeënä kiɛ Bucky tio̱bni̱) tëë nyooth ɣöö dëë kɛ la̱th rɛy lätni̱ nanɔ tin lät kɛ mac.
Kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ wal tëë tä nhiam, dup tëë ci̱ wɔ̱ nhiam kɛ kui̱i̱ tɛknɔlɔji̱  cuaa naath luak kɛ lätni̱  landiitä–ɔkthaid–mi̱ kääp mac ɛ la taamin (MOSFET) min laa kɛ laa no̱o̱ŋ piny waaŋ nanɔ in tɔt, in kuiyni̱jɛn kä 20 nm kɛ bär thuɔkdɛ, tookɛjɛ ni̱ kä FinFET (taamin in la tuŋ maac laa kääp),mi̱ tä kɛ tuɔ̱ŋ da̱ŋ diɔk, mi̱ la na̱n-planar, kɛ bab mi̱ la dobol kä MOSFET.
Cuu naath bɛn gua̱c kɛ kui̱i̱ ciöötni̱ kɛnɛ luɔ̱ɔ̱tni̱ lätni̱ nanɔtɛknɔlɔji̱ni̱, ti̱ caa ben ŋuɔk raar ɛ ruac mi̱ caa gɔ̱r ɛ ji̱ Royal Society kɛ kui̱i̱ nanɔtɛknɔlɔji̱.
Kɛn kuak ɛ tɔ̱ laa lapkɛ ɛ ti̱ lot ni̱ lät nyinä matitiöli̱ nanɔ kä /caa lot ni̱ tin ka̱pkɛ nyin atɔmä.
Nööŋkɛ jɛ ɛ la gate-all-around (GAA) FinFET tɛknɔlɔji̱.
Nɛmɛ matɛ ni̱ la̱t ɛmɛ kɛnɛ lät tin ci̱ räth nhiam.
Ɛn pek in täni̱jɛn kui̱i̱ piɛny caa jɛ riali̱kä kɛ pek atɔmni̱ (ha̱ydrɔjɛn ɛ jɛn in tä kɛɛ atɔmni̱ tin kuiyni̱kɛn, tin dee cop ni̱ robɛ nm kä kaynɛtik dayami̱ti̱r) kɛ ɣöö ɛn nanɔtɛknɔlɔji̱ bɛɛ kuakɛ yi̱k täth ɛ tuɔɔk ni̱ kä atɔm kɛnɛ mɔlɛki̱lɛr.
Mi̱ caa waŋ rɛydɛ lat kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dɔ̱ŋ, ɛn pek in tä kä nanɔmi̱ti̱r mi̱ caa jɛ pa̱a̱r kɛɛ mi̱ti̱r päärɛ kɛ ruɔŋ in la pek di̱tä wecmuɔ̱ɔ̱n.
Kɛ duɔ̱ɔ̱p in jiɛn "piɛny - wɔ̱ nhial", la matiriöli̱ kɛnɛ kuak laa kɛ laa ta̱thkɛ ɛ tuɔɔk ni̱ kä tin tä rɛy mɔlɛkio̱lä a la tin la rɔ̱ laa rol kärɔ̱ɔ̱diɛn kɛ duɔ̱ɔ̱p kɛmikɔlä kɛ rɛy guɔ̱tni̱ tin ŋiɛckɛ ni̱ mɔlɛkio̱l.
Cäät kɛl ɛ ɣöö la gua̱a̱th in ku lɛ tä piny rɔɔdɛ laa reep kɛ duɔ̱ɔ̱p makanɛkä, kɛɛ leth kɛnɛ kuak tin la matiriöli̱ a jakä duääc rɔ̱.
Kɛn matiriöli̱ tin tä kä nanɔ tin ku rɔ̱ lɛ duääc laa kɛn rik laa no̱o̱ŋ bɔ̱ mi̱ ci̱ kɛ röm kɛ bayɔmatiriöli̱.
Ɛn ruac kɛ ŋiec nyinä  mɔlɛkio̱l ɛ mi̱ dii̱t mi̱ bum ɛlɔ̱ŋ: kɛn mɔlɛkio̱l dëë kɛ täth kɛ ɣöö dëë min nämbär in görkɛ kiɛ min caa riali̱kä jakä bɔ̱nijɛn nööŋ raar kɛ ɣöö dëë mɔlɛkio̱li̱ tin tä kamdɛ ku lɛ gaŋ kä tin la na̱n-kɔbalɛn.
Kɛn dup tin laa jiɛn piny -ɛ waɔ̱ nhial bi̱ kɛ yi̱k tä kɛ lua̱ŋ kɛ ɣöö bi̱ kɛn kuak täth kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ cuŋ kä /ci̱ yio̱w ti̱ ŋuan bi̱ naŋ ti̱ dee leny ni̱ dup nhial-ɛ wɔ̱ piny, kuɛɛ laa ɣöö dëë kɛ tiɛ̈m gua̱a̱th in waa kɛ mi̱ rëpkɛ pekdɛ kɛnɛ pek di̱tä jiɛcdɛ min görkɛ. 
Ta̱th ŋɔaani̱ kɛ duɔ̱ɔ̱p nanɔ ɛmɛ /cɛ thieek kɛ, kä bɛ rɔɔdɛ la rɛlɛ kä, ca̱a̱p tɛknɔlɔji̱ni̱ tin pay ben tin laa ta̱a̱th kɛ nanɔmatirio̱li̱ tin ciee kɛ kartujni̱ karbɔnä kɛnɛ wäŋ nanɔ tin kuiy.
Caa jɛ car ɛn ɣöö ɛn cuɔ̱p rɛy nanɔtɛknɔlɔji̱ be ta̱th ŋɔaani̱ jakä thia̱k kɛ dup, ti̱ dɔ̱ŋ dee lät kɛ ŋuɔ̱t bayamimɛtik.
Ni wen rɛy ciɛɛŋä laa bumɛ ɛn ɣöö dëë ŋɔak rol kɛ waŋ atɔmä, kɛ ɣöö laa go̱o̱rɛ ɣöö bi̱ raan atɔmni̱ kɔn pa̱a̱r kɛɛ atɔmni̱ tin kɔ̱ŋ kɛ pekdiɛn amaɔ'ni̱ dhökdiɛn.
Ɛn nɛmɛ cuɛɛ naath jakä luëëlkɛɛ warɛgakni̱ gua̱a̱th gɔ̱rä kä ACS publication Chemical & Engineering News kɛ ruɔ̱n 2003.
Cuu kɛn kuak mɔlɛkio̱li̱ da̱ŋ diɔ̱k ti̱ rɛ̈lkɛrɔ̱ täth ti̱ cuaa duɔ̱ɔ̱p in lät kɛ kɛ ku lɛ käp kɛ tëët ni̱ gua̱a̱th in tä thi̱n kä dɛthtɔp mi̱ caa bo̱ltëjä gɛr: ɛ la nanɔtio̱b nanɔmuɔtɔr, kɛ jɛn nanɔɛlɛktrɔmɛkanikɔl ɔthilëëtɔr in ku jɛ laa jakä bi̱ makanɛɛdɛ rɔ luäŋ kɛ päl piny kɛ jɛ.
Kɛn nanɔmati̱i̱riöli̱ mi̱ caa ayɔn ja̱a̱l kɛ pɛ̈th bɔ̱ laa cäät ta̱a̱diɛn kɛ nanɔayɔnikni̱ kɛnɛ nanɔɛlɛktrɔnikni̱. 
Mati̱i̱riöli̱ tin tä kä waŋ in tɔtdiɛn kä nanɔ ciee kɛ nanɔpilɛri̱ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ laa kɛ laa la̱tkɛ thɛl thɔlɛrä min ci̱ kök tieec piny kä thɛli̱ thɔlaɛrä tëë caa kɔn la̱t kɛɛ thilikɔn.
Kɛɛliw ɛlɔ̱ŋ, mölekular thɛlp-athembɛli̱ goo̱r kɛnɛ i̱ bi̱ kɛn lät kɛ tin caa ŋa̱c nyin thupra̱mölekurar kemi̱thi̱ti̱ri̱, kɛnɛ ŋi̱e̱c molekular rɛydɛ kärɔa, kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ thi̱ŋgil-moleki̱öl kɔmpënɛni̱ tin ca rɔ̱ guir ni̱ kärɔ̱diɛn kɛ bëndiɛn ɛ la tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ ti̱ dë lät lät ti̱ gɔw. 
Magnetöredhi̱thtanc-bɛth kä hardi̱ drabni̱ cua thuŋ la̱th kä thuk min de ro̱ŋ kɛ latdɛ, cie la̱t atɔmik lɛyer depöthi̱ciiɔn (ALD) tekinikui̱ ni̱.
Mi̱ guic ni̱ aiön biemni̱ derɛ material cu woc ɛ jɔc, kiɛ amäni̱ material tin de thiap mi̱ dɔ̱ŋ luɔt kɛrɔ kɛ ga̱thni̱ të wal kɛn de kɛ la̱th thi̱n rɛy gua̱thɛ kɛlɔ.
Ti̱ti̱ kɛ kɔɔrɛ cua kɛ la̱t cie thi̱ŋgil-mölekular kɔmpönɛni̱ rɛy nanöelektro̱nik di̱bai̱.
Molekular nanötekinölöji̱ ɛ apprɔɔc mi̱ cua nööŋ nhial min bi̱ lät thi̱ŋgi̱ moleki̱öl gɛr rɛy ga̱ŋdɛ mi̱ thiɛl diw, kɛ dup ti̱ naŋkɛ rɔ̱ ce̱tkɛ tëë ci̱ tuɔɔk. 
Kɛn ŋääth kɛnɛ i̱ nanöröbotni̱ ba la̱th rɛy läätni̱ waal.
Kɛ ɣöö tekɛ dääk (c.d. atɔmik) ta̱a̱ ŋɔaani kɛnɛ tin de rɔ lot kɛ pie̱th ɣɛkpönɛncial, ka̱th ɛmɛ cua guic cie mi̱  ɛ bëdhik kä i̱nda̱thti̱rial reboluciɔn in dɔ̱diɛn.
Mi̱ ci̱ diamɛnciɔnali̱ti̱ wä kɛ wä piny, bi̱ thɔ̱rpëth-ɛ wä kä-ba̱liö raci̱ö bɛ cu wä kɛ wɔ̱ nhial kä bɛ cu öbdherbi̱d.
Cieŋni̱ min ŋäcdɛ cuɛ ca̱a̱t kɛ i̱thkanniŋ kɔnpökal mikröi̱thkɔɔpi̱ mëë caa ka̱m raar ɛ Ma̱rbin Mi̱ni̱ki̱ rɛy 1961 kɛnɛ jɛn i̱thkanniŋ akuɔ̱thtik mikrökɔɔpi̱ (SAM) mëë ka̱m raar ɛ Ka̱lbin Kuate kɛnɛ ji̱ la̱tdɛ rɛy 1970, i̱thkanniŋ mikröthi̱kɔɔpi̱ ëë ji̱di̱t kä caa ŋäth kɛ ɣöö tekɛ rethöluciɔn mi̱ di̱i̱t, ni mëë kän kɛn wɛblɛŋthi̱ duŋ buayä dɛ moc pek. 
Cieŋni̱ min, mɛmɛ cuɛ ŋot lätdɛ ɛ määth kɛ ɣöö jäl i̱thkanniŋ belöthi̱ti̱ duŋ mikröthkɔɔpi̱ ɛ niy niy.
Buɔ̱n dɔ̱diɛn duŋ nanötekinölöji̱kal tekni̱ki̱uni̱ cu määni̱ nɛy tin lät kɛ pa̱bri̱këciɔn nanötio̱bni̱ kɛnɛ nanöwaryiri̱, nɛy tin lät kɛ themi̱kɔnda̱tɔr pa̱bri̱këciɔn ce̱tkɛ mi̱ cie altrabi̱ölɛt li̱thögra̱pi̱ mi̱ luäŋ luäŋ, elektrɔn bi̱em lti̱högra̱pi̱, guic kɛni̱ ai̱ö bi̱em maciiniŋ, nanöi̱mpri̱nt li̱thögra̱pi̱, atɔmik lɛyer depöthi̱ciɔn, kä ɛ räth ɛlɔ̱ŋ cu määni̱ molekular thɛlp-aththemi̱bɛli̱ tekni̱ki̱uni̱ ce̱tkɛ mi̱ cie nɛy tin lät kä dai-blɔk köpöli̱meri̱.
I̱thkanniŋ pröb mikröthkɔɔpi̱ ɛ ca̱p mi̱ gɔa ɛlɔ̱ŋ kɛ kɛn ciɛŋkiɛn kɛnɛ thai̱ni̱thethi̱th duŋ nanömateriali̱.
Kɛ la̱tdɛ, cie cäät, ciɛŋ -tin caa nyoth ɛ i̱thkanniŋ apprɔɔc, atɔmni̱ kiɛ möleki̱öli̱ bi̱kɛ jäl rɛy gua̱a̱th kɛɛl k i̱thkanniŋ pröb mikröthkɔɔp tekni̱kuethni̱.
Tekni̱ki̱uthni̱ ti̱ti̱ cu määni̱ kemi̱kal thänthei̱th, thɛlp-aththembɛli̱ kɛnɛ pöthi̱ciɔnal aththembɛli̱.
Ri̱thääciɛri̱ mëë tekɛ kä Bell Telɛpuɔɔn Labörɛtɔri̱ni̱ ce̱tkɛ Jɔ̱n R. Arthur.
MBE cuɛ jakni̱ thanyti̱thni̱ ɣöö ba atɔm la̱tdɛ yiath piny atɔmi̱kaali̱ tin lɛyeri̱ kɛn tin buɔ̱m buɔ̱m kä, rɛy la̱tdɛ, cua täth ɛ la kɔmpi̱lɛk i̱thtra̱kciɛri̱. 
Bɛndɛgni̱ kɛn la thi̱a̱ŋkɛ kɛɛ thi̱lber nanöpärti̱käl kɛ gɔɔy kä mi̱ cɛ tɛp kɛ pɛ̈th.
Nanötekinölöji̱ dɔ̱ŋ tëkɛ luäŋ kɛ jakdɛ kɛ lät medikal kä thi̱a̱k thi̱a̱k kɛnɛ läthdiɛn rɛy lätni̱ ti̱ ce̱tkɛ mukta̱a̱p tin la̱tkɛ kɛ rɛydiɛn kɛnɛ ciëëŋ.
Plati̱näm ɛntäämɛ la̱t kɛ jɛ cie min te di̱thɛl enji̱n katalai̱dhi̱ rɛy enji̱ni̱ ti̱ti̱.
Ɣɔkdhi̱dɛciɔn in bä kɔɔr bɛ kalai̱dhi̱t ɣɔkdhi̱diadhethni̱ kä ɣai̱drökarbɔni̱ kɛnɛ karbon mönödhi̱dai kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ karbon daiɣɔkthai̱ kɛnɛ pi̱w. 
Da̱ni̱c kɔmpanɛ Innöbɛciɔni̱Pönden cuɛ yio̱w DKK mi̱lli̱ömni̱ 15 la̱th kä ri̱thääc kɛ gör katalai̱thi̱ mi̱ ji̱di̱t mi bi̱ kula gɛrɛ ɛ cua la̱t kɛɛ nanötekinölöji̱.
Mi̱ ci̱ katalai̱thi̱ thɔ̱rpëth'ä rɛy gua̱th ɛmɔ min cɛ däk piny thi̱n  kä ŋuänyɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ, ro̱ŋdɛ lotni̱ ɣöö ci̱ katali̱thi̱ i̱ ca mi̱ di̱i̱t. 
Kɛɛ jɔakdɛ, ta̱th nanö pa̱rti̱ka̱l bɛ repni̱ gɔɔy kä min bɛ nööŋ rɛy di̱ethel enji̱i̱n katalati̱hi̱− kɛ luɔcdɛ bɛ cop ni̱ kä ɣöö bɛ ŋuäc ɛmɔ woc−kä bɛ cu thiɛl mi̱ di̱t naŋɛ. 
Mi̱ rialkɛ I̱thkappöldini̱ kä, ri̱thaäcr bi̱ kɛnɛ ɣɔ̱n i̱ nyiathkɛ ta̱a̱ nanöi̱thkiɛl duŋ thëlli'i̱ mikröenba̱rɔnmɛn kɛ jɔac kä tin guɛl kä kɛ ɛ wä piny ni̱ karkiɛn tin luɔt kɛrɔ̱. 
TSMC cuɛ tok ɛn käm raar & nm prɔɔthi̱th rɛy 2007, kɛnɛ Tha̱mthɔ̱ŋ cuɛ tok ɛ kämdɛ raar kɛ 5 nm prɔɔthi̱th rɛy 2018. 
Kɛ kui̱ luɔ̱ɔ̱tni̱ ti̱ti̱, tha̱a̱ŋ buni̱ cukɛ te ruac kɛ kui̱ kä ɣöö ɛn nanötekinölöjö ɛ mi̱ dë guic ɛ kumɛ.
Tha̱a̱ŋ naöpa̱rti̱käli̱ nööŋkɛ ti̱ dŋɔ̱ ka̱n cari̱ bi̱ ben raar kä kɛ.
Ruɔ̱c jɔam nanöpa̱rti̱käli̱ kɛnɛ nanöpaiberi̱ la nööŋni̱ jua̱th tin la bɛ̈cdiɛn ɛ tuɔɔk lɔaac, c.d. pi̱bröthi̱th.
Ɛ mëë di̱i̱t ëë ca ŋi̱e̱e̱c kä cua ka̱m raar rɛy in thi̱ak rɛy Nëciɛr Nanötekinölöji̱ cuɛ lari̱ ta̱a̱ tha̱a̱ŋ karbon nanöti̱o̱bni-kɛpötheri̱ gan kɛ kui̱ "nanötekinölöji̱ reboluciɔn"−bi̱ kɛn cie mi̱ ba riɛk nööŋ cie mi̱ caa athbethtɔth jiɔmdɛ naŋ rɛc kɛ pek mi̱ ro̱ŋ ɛlɔ̱ŋ.
Da̱bieth (2008) cuɛ kap nhial i̱ go̱rɛ ɣöö ba dup guir tin ba lat ka̱th tin ba lätni̱ kɛn ti̱ti̱ bi̱ ben rɛy gua̱th mi̱ ciɛk ciɛk.
Cie min bɛ nööŋ, tha̱a̱ŋ akademikni̱ cukɛ ci̱öt kɛ ɣöö be tekɛ ŋuɔ̱tn ti̱ ba tit ɛ ŋot la̱t, kɛ ja̱nydɛ kä thuk kɛ kui̱ apprubal, cuɛ rep ni̱ guirɛ kɛnɛ rëp data ni̱ ti̱ cua ben raar kɛ gööriɛn rɛy ciɛŋni̱ nanotekinölöji̱ tin caa ta̱a̱diɛn lɛy.  
Ni̱ki̱liär tɛknölöji̱ ɛ tɛknölöji̱ mi̱ ca te ni̱ki̱li̱a atɔmic thi̱n ɛ ca kɛ li̱a̱a̱p kɛɛl kɛ görɛ kɛ min bɛ nööŋ.
Jɛn, Pierre Kurie kɛnɛ Marie Kurie cua tok kɛ ɣöö ba ŋäc kä tëë ci̱ tuɔk di̱el guäc ɛ nyɔk.
Tha̱a̱ŋkiɛn kɛn radiaciɔn ni̱ ti̱ti̱ bi̱ cu wä kɛ rɛy ŋɔaani̱ tin ŋa̱c ni̱ wän, kɛnɛ ɣöö kɛndial bi̱ kɛnɛ ti̱ jiäk kɛ yäri̱diɛn kɛ pek mi̱ di̱i̱t.
Kä ɛ määth cuɛ wä mi̱ ŋa̱c kɛ jɛ ɛn radiaciɔn min nööŋkɛ ɛ radiöɣɛktib dekɛy i̱ cɛ kɔnɛ aiönni̱dhiŋ radiaciɔn, kɛnɛ ɣöö jɛn cu kua̱nti̱ti̱ni̱ kɛ kuɛ̈ɛ̈ ni̱ lɔ̱ŋ kɛ wa̱ŋdiɛn dɔ̱ŋ bɛ cu nööŋni̱ yäri̱ mi̱ bi̱ te thi̱n kɛ kɔɔr-gua̱th mi̱ bäär. 
Cie mëë cu atɔm ben la mi̱ cuu cop lɔaac ni̱ gɔa, ɛn ta̱a̱ duŋ radiöɣɛktib cua mi̱ ci̱ rɔ lɛy.
Alpaɣa dekɛy ɛ mi̱ caa ni̱ki̱li̱er la̱th kä alpaɣa pa̱rti̱käl , min tekɛ protɔni̱ rɛw kɛnɛ neutrɔni̱ rɛw,mi̱ päär kɛɛ ni̱ki̱li̱öth ɣeliöm.
Radaiciɔn mi̱ ce̱tkɛ nɛmɛ mi̱ bɛc bɛc ni̱ lɔ̱ŋ kɛnɛ ɣöö mi̱ caa luäŋ kɛ ga̱ŋ.
Kä aberige nämbärä duŋ neutrɔni̱ min la kämɛ raar kɛ ni̱kliöth min la wä mär ni̱ ni̱ki̱liöth dɔ̱diɛn mi̱ naŋ rɔ cie k. ba̱liöthni̱ nyin k mi̱ di̱tni̱ jɛn kä 1 mi̱ lotni̱ ta̱a̱ ma̱rädɛ min bɔ̱ raar ŋuan nuetrɔni̱ kɛ ɛ länykɛ pek in naŋɛ, kä kɛ kui̱ ɛmɔ bɛ cu cie ɛ thɛlp-thɔ̱thtɛniŋ cɛɛn ri̱akciɔn.
Mi̱ tëkɛ dekɛyni̱ ti̱ ro̱ŋ kɛ pɛ̈th kɛ naŋdiɛn kä cɛɛn riakciɔn, kä di̱tdɛ bɛ nööŋni̱ mi̱ bɛc bɛc, kɛnɛ ɣöö ɛn nërji in bɛ ŋök raar la cua̱ däkɛ piny kɛ ɛlɔ̱ŋ kä / caa lɛ luäŋ kɛ käp cuɔ̱ŋ, ni̱ ciaaŋ bi̱ cuu ma̱a̱r ni̱ jɛn.
Rɛy la̱t pröjek kä, röm ma̱rikiɛn  mëë la min nhiamdiɛn cu kɛnɛ ria̱li̱kä,  kɛnɛ ɣöö tuk cära̱diɛn cuɛ cie mi̱ görkɛ ni̱ la̱t mäcni̱ ɛ / kän min bi̱ kuën kä elektrikthi̱ti̱ lɛ guic bä.
Cieŋni min, ɛn bɛ̈c kä ɣöö cɛ di̱t  mi̱ la tuɔɔk kärɔa gua̱th in ci̱ neutrɔni̱ jakä jäny cu kɛnɛ mat thi̱n, kɛ kɔɔrɛ dɔ̱ŋ dë riakciɔn kiɛ ma̱a̱rɛ ka̱p cuɔ̱ŋ, cie cäätdɛ ɛ caa nööŋi̱ neutrɔn-abdhärbɛri̱ kiɛ wuɔ̱cdiɛn.
Mi̱ ci̱ ni̱ki̱li̱öth ben raar ɛ la mi̱ puɔl puɔl mi̱ la̱ny kɛ ɛ airɔn ɛmɔ,  enerji̱  bɛ ben raar na̱rmali̱; mi̱ ci̱ ni̱ki̱li̱öth thiɛk ɛlɔ̱ŋ mi̱ läy airɔn ɛmɔ, ënerji̱ kɛɛliw bɛ cu te thi̱n.
Kä elɛmɛni̱ tin thiak thiak kä gɔw ti̱ cu duɔth, kä ni̱kel ɛ wä kä yuraniöm ɛ räth, cua kui̱ thupernöba ni̱kli̱öthänthethi̱th, kä ɛ jɛn R-prɔtheth.
Buɔmni̱ ɣai̱di̱röji̱n jiek kɛn buɔ̱mdiɛn yäri̱ ŋɔaani̱ mi di̱i̱t ɛmɔ kä puciɔn, duŋni̱ ɣöö ënërji̱ diɛn ɛ mi̱ caa luäŋ kɛ kɔnti̱röl.
Cieŋni̱ min, kɛn di̱bai̱ ti̱ti̱ la̱tdiɛn naŋɛ enerji̱ mi̱ di̱i̱t ni̱ lɔ̱ŋ.
Ma̱r ni̱ki̱li̱er cua tok kärɔa rɛy ka̱a̱thni̱ theori̱ti̱kalä rɛy runi̱ Köör Wecmuɔ̱ɔ̱n II, mëë thanyti̱thni̱ tekɛ kä Manaɣattan Pröjek (böthkɛ jɛ ɛ Eduat Teller) cua ta̱a̱ jiek ci̱ë ɛ ca̱p mi̱ la̱tkɛ ni̱ jɛ buɔm. 
Määni̱ di̱bayni ni̱kilier ti̱ tiɛɛtni̱ de kɛn de ma̱a̱riɛn däk piny rɛy rɛ̈ɛ̈k, macdɛ kɛnɛ radiacciɔn. 
Mac mi̱ ce̱tkɛ nɔ ba yi̱k ka̱p cuɔ̱ŋ kä kɛɛl kiɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ thɔ̱bkritical pi̱ththali̱ ti ŋuan kä ba yi̱k la̱t ɛn wa̱nɔ, kɛ kɔrɛ bɛ jakni̱  ɣöö ma̱rɛ (bɛ ŋɔaani̱ cu löl raar piny) kɛ wakdɛ.
Ai̱thötɔp duŋ yuraniöm, ciötdɛ ɛ yurani̱öm-235, ɛ mi̱ la tuɔɔk baaŋ i̱nɔ kɛnɛ ɣöö ciɛɛ mi̱ ro̱ŋ kärɔa, duŋni̱ jɛn ni̱ ciaaŋ la ji̱ëkɛ jɛ cɛ li̱ööm kɛ ai̱thötɔp yurani̱öm-238 kɔ̱kiɛn ti̱ ro̱ŋ.
Duɔ̱p in lotrɔ, ɛn elɛmɛn pla̱töniöm cuɛ cie jɛn aithtöɔp min ro̱ŋ kärɔa kɛ ta̱a̱ la̱t duɔ̱ɔ̱rä mi̱ dë kulɛ lät lät.
Kɛn cua ni̱ki̱lie̱r wi̱puɔn ëë nhiamdiɛn rɛy ɣɔ̱n kɛ kɔɔd-ci̱ötdä "Tri̱ni̱ti̱", ɛ thi̱a̱k kɛɛ Alamögördö, New Medhi̱kö, cäŋkä 16 Pay yei̱tni̱, 1945.
Cua da̱k mi̱ di̱i̱t mi̱ ka̱n met nɛn kɛnɛ li̱a̱a̱ mi̱ di̱i̱t mi̱ bä kä mac kɛl mi̱ caa yɔ̱t, ɛn kumɛ Ji̱ Japaan cua tetdiɛn kap nhial kɛ ɣöö cɛ kɛ däk ɛ kɔ̱r, cuɛ cua̱ jɛn thuɔ̱k Köör Wecmuɔ̱ɔ̱n II.
Kɛ kɔr runi̱ da̱ŋ ŋuaan kärɔ̱, kɛɛ Tho̱o̱r cäŋkä 29, 1949, kɛn Thöbiɛɛt Yuni̱ön cua macdiɛn mi̱ cu däk piny mëë nhiamdiɛn ɣɔ̱n.
Ɛ mäc radiölöji̱kal tekɛ ta̱a̱ ni̱ki̱li̱eer maac in ca la̱t kɛ ɣöö bɛ ŋɔaani̱ ti̱ ji̱äk kä ni̱ki̱lier däkä piny rɛy gua̱thni̱ tin te enërji̱ thi̱n.
Niɛ gua̱a̱ mɔ naŋkɛ i̱ mi̱ thiɛl luɔt ɛ kɔnbenciɔnal mi̱li̱teri̱, ce̱tkɛ min ci̱ diɛɛr nööŋ kɛ kui̱ ni̱ki̱li̱e̱r terro̱dhi̱m.
Kä duɔl cua matni̱ ba ni̱ki̱li̱e̱ri̱ ɛ ɣɔ̱nkɛ piny muɔ̱ɔ̱n.
Kɛ kɔrɛ mëë caa Kɔmpreɣenthib Tɛth Ban Tri̱ti̱ thaany rɛy 1996(min cu cie duŋ 2011 mëë caa wä thiɛlɛ mäk kɛ buɔ̱m), kɛn wi̱i̱c diaal cukɛ rɔ̱ yaac i̱ ɣɔ̱n ni̱ki̱lie̱ri̱ i̱ ba ka̱p cuɔ̱ŋ.
Rɛy Ko̱ld Köör kɛɛliw, kɛn nɛy tin buɔ̱m buɔ̱m kä nyi̱e̱e̱ny cuke tääth kɛ arthenali̱ ni̱ki̱li̱eri̱ ti̱ di̱t ɛlɔ̱ŋ, ti̱ ro̱ŋ kɛ ɣöö dë pek cop mi̱lli̱ön kä naath näk.
Ni̱ki̱lier pawɛr tin täämɛ cua kɛ thɛm de pek mi̱ cop 15.7% duŋ elɛkti̱ri̱thi̱ti̱ wecmuɔɔ̱n (rɛy 20040 kɛnɛ dua̱c kɛ ria̱thnhiali̱ ti̱ ca riali̱kä ɛ bum kɛnɛ thɔ̱bmari̱i̱ni̱ (ni̱ mëë ɛlɔ̱ŋ ekɔnömikni̱ kɛnɛ ɣöö cua tha̱a̱ŋ wäthni̱ pën i̱ ci̱ ni̱ki̱lier pawɛr bi̱ ja̱a̱l thi̱n kɛ babuuri̱).
Medikal kɛnɛ dental x-rɛy imijeri̱ la̱t kɛ ni̱ köbalt-60 kiɛ gua̱th x-rɛy kɔ̱kiɛn.
Kɛndiaal tekɛ tuk gua̱th mi̱ tɔt kä 241Am min bi̱ ben kɛ no̱o̱ŋdɛ kɛ kɔni̱thɛtan ka̱rɛn mi̱ tɔt. 
Dɔ̱diɛn mi̱ garkɛ kɔ̱a̱m kɛ jɛ ɛ i̱thteri̱lai̱ tekni̱kue kɔ̱a̱mni̱, gua̱th in bɛ̱ tut kɔ̱a̱mni̱ ba kɛ jakä ci̱ dap kɛɛ radiaciɔm kɛnɛ ɣöö ba kɛ lony, bä kɛn bi̱ cu täyɛ thiɛl dɛy,kɛ jak ŋuandiɛn kä kuiy. 
Kä gua̱th tin tuɔɔk radaiciɔn thi̱n cua mat thi̱n mää la̱tdiɛn kɛ radiöai̱thötɔp gamma rɛy thɔrthi̱, X-rɛy jenerɛtɔri̱ kɛnɛ elɛkti̱rɔn aththälɛtɔri̱.
Cie cäätɛ jɛn bä la̱tdɛ kä tin /ci̱ɛ̱ɛ̱ kuan, cie mi̱ cie kuak medikal, ti̱o̱pni̱ kɛ kui̱ gäthä-paplaany,ɣɔ̱thɛth kɛ kui̱ jakä rɛy duëël- kä le̱th, ki̱thni̱ tin kamkɛ kuan, autöböbaal pa̱a̱rti̱, dep kɛnɛ kɛbɔli̱ (i̱thölɛciön), ci̱ök ŋɔaani̱, kɛnɛ määni̱ jemi̱thto̱ni̱.
Mai̱krɔörgani̱dhiömmi̱ /ci̱kɛ bi̱ ŋot kɛ tëk kɛnɛ ɣöö bi̱ maligani̱kiɛn cu cuɔ̱ŋ kiɛ lät pathöjenik.
Jiɛn /ci̱kɛ bi̱ ŋot kɛ mi̱ rɔalkɛn kiɛ ta̱a̱ dɔɔŋädiɛn.
Kä riali̱ kua̱n ikä min gɔa kɛɛ ao̱naidhiŋ radaicin ɛ jɛn thuɔ̱kdɛ pa̱ny, jɛn bi̱ enrëji̱ di̱t kɛ ja̱lɛ kä atɔmni̱ ɛlɔ̱ŋ, jɛn bɛ moleki̱öli̱ däkä piny kɛnɛ rëp aönaidhɛci̱ön (kɛ kɔrɛ kä ci̱öt) min /ca de nööŋ kɛ ɣöö ca jakä leth.
Cieŋni̱ min, kɛ la̱t ciötdä diɛn,dɔ̱ŋ ba pa̱thcueridhëcin, kɛ latdɛ i̱ kuan ti̱ ca i̱rradiated la no̱o̱ŋɛ guɛl, kɛ ɣöö pa̱thcueridhëcin kɛnɛ i̱rradiacin kɛn kɛ rɛw ti̱ ta̱a̱diɛn tekɛ dääk mi̱ di̱i̱t, cieŋni̱ min tukdɛ kɛnɛ guutdiɛn dɔ̱ŋ bɛ ca̱a̱t rɛydɛ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱.
Marie Kurie cuɛ li̱a̱a̱ jiek kä apla̱thtik anëmia min ba̱ raar kä ɣöö cɛ döpdɛ kɛ jɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ. 
Ɛn nuth kä tëë ci̱ li̱w kä ɣi̱röthi̱ma kɛnɛ Nagathali̱ li̱wkɛ kɛɛ run rɛw ɛ wä kä dhie̱e̱c ɛ wä nhiam kɛ mëë dɔpkɛ ni̱ jɛ.
Ɛn ni̱ki̱li̱e̱e̱r mi̱ lɛɛny piny bɛ ti̱ti̱ bɛc bɛc ɛlɔ̱ŋ kɛ nööŋ raar nyin ni̱kili̱e̱e̱r rɛy muɔ̱ɔ̱n in la̱tkɛ jɛ thi̱n.
Kɛn ti̱n bä raar kä la̱t määcni̱ cua ti̱ cäätkɛ jɛ ti̱ ci̱ kɔn tuɔɔk ben kä Windi̱thkiɛn rɛy Yunaited Kiŋdɔm kɛnɛ SL-1 rɛy Yunaited I̱thtedni̱.
Kä ci̱o̱o̱k dɔ̱diɛn rɛy tra̱ni̱thyumɛni̱th ri̱thääcä ɛ dëë raan kulɛ gaŋ i̱di̱ kɛ mi̱ no̱o̱ŋɛ ɣöö bɛ bath, cie mi̱ ce̱tkɛ ko̱r  ni̱ki̱li̱e̱e̱r kiɛ wuɔ̱p athteri̱öd.
Kɛ ŋa̱thdɛ cuɛ lɛp ni̱ duɔ̱p gua̱a̱th  la̱t gɔ̱ɔ̱rä Bri̱ti̱c mi̱ pi̱löthöpär Madh More kɛ tuk kä ɣöö ba ŋuɔ̱tkɛ ŋäth ɛn tra̱ni̱thyumani̱dhi̱m cie pi̱e̱wcɛri̱th pi̱löthöpär rɛy 1990, kɛnɛ riali̱dɛ ikä rɛy Kali̱pörnia ɛ duel gɔ̱a̱rä cärä mëë ci̱ piith ni̱ wal kä ci̱ tra̱ni̱thyumani̱th räth wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw.
Rɛy ruacdɛ, Dethkarteth cuɛ nɛn ɛ la duɔ̱ɔ̱r mi wäl mi̱ ji̱di̱t kɛ luäkdiɛn kɛ rëp teekä ŋɔaani̱ kɛnɛ jak cäri̱ kä bum.
St. Li̱o̱n cuɛ tekɛ mi̱ cɛ thöp kä comɛ nyaaldɛ ni̱ Mëri̱ Chelley'ä nöbɛl Prankeni̱thtien.
Rɛydɛ kɛ̈rɔɛɛ, jɛn cuɛ nhɔk ni̱ ɣöö bɛ ka̱mi thaany eujenikni̱, ektöjenethi̱th(ca̱kdɛ kɛnɛ ja̱a̱ny teekä rɛy  gua̱th in la̱tkɛ ɛ raan), kɛnɛ läth jenetikni̱ läätdä kɛ kui riali̱ ciɛŋni̱ ran i̱kä, ci̱e mi̱ cie puɔlä p 
Cär ti̱ti̱ cu kɛnɛ tëë cu ga̱k kä cuut ruac rɛy tra̱ni̱thyumani̱th ni̱ mëëdan mää täämɛ.
Rɛy kuakni̱ kɛnɛ min ca laarɛ ɛ raan, Noboru Kawadheo cuɛ ŋuni̱ i̱ jɛn: Kɛ kɔɔr runi̱ ŋuan kä cuɔpkɛ jiɛn, kɛ mëë ci̱ nyin lieŋ wä kɛ mi̱ rëp kɛrɔ̱, ɛni̱ raan bɛ tekɛ "ŋiɛth mi̱ jiekɛ wɛb" rɛy ji̱e̱thdɛ, min biɛ naŋ ɛ jɛc kɛnɛ ɣöö ba jɛn min bi̱ nɛy tin kɔ̱kiɛn ɛ cari̱ kɛ kui̱dɛ kɛnɛ ɣöö bɛ car inɔ bä kɛ kui̱diɛn.
Rɛy 1966, FM-2030 (kɛ nhiam ɛ F. M Ethpandiari̱), ŋi̱i̱cɛ pi̱e̱wciɛrti̱th" ŋäc mi̱ ji̱di̱t kä raan" kɛ Jɛn Duelgɔ̱rä in Paitok, rɛy New Yɔ̱k Ci̱ti̱, cua tok kɛ ŋi̱e̱c nɛɛni̱ tin ca lät tekinölöji̱e̱th la̱th lät, ciɛŋ teekädɛ kɛnɛ guäcdɛ wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n cuɔ̱pdɛ kɛɛ pöthyumani̱ti̱ ciɛ "tra̱ni̱thyuman".  
FM-2030 kɛnɛ Bita-More cua duɔ̱ɔ̱li̱ tok kɛ pɛ̈th kɛ kui̱ tra̱ni̱thyumani̱thni̱ rɛy Lɔɔth Anjɛlɛth, mëë cu dho̱li̱ duëlgɔ̱rä te thi̱n tëë bɔ̱kä rɛy ŋi̱i̱cä FM-2030 kɛnɛ li̱e̱e̱ŋ ti̱ bɔ̱kä Bi̱ta-Mor'ä artithtik pröda̱kcini̱.
Mëë cua guic kärɔa ɛ mi̱ ro̱ŋ kä de päär kɛ min rääp ŋäc raanä kɛ  nyin tekinölögi̱thni̱ rɛy ŋi̱i̱cä dɛ kɛnɛ cuɔ̱pdɛ rɛy wi̱i̱cni̱ kɔ̱kiɛn.
Nɛmɛ cuɛ duɔth Wi̱cmuɔ̱ɔ̱n ɛ la Tra̱ni̱thyumani̱th Aththöciacin cie ɛ jɛn ci̱ böth kä rɛy ɣɔaa kɛɛliw kä bun tra̱ni̱thyumani̱thni̱.
Ɛn Mormom Tra̱ni̱thyumani̱th Aththöciëcin cua yiɛth piny rɛy 2006.
Tra̱ni̱thyumani̱th cuɛ min ŋäckɛ kä ebolucineri̱ mockɛ kɛ diɛɛr, cu määni̱ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ cua ɣɔ̱n kɛ ca̱k lɛ̱̈ɛ̱̈ mi̱  pɛl ɛlɔ̱ŋ kɛ duɔ̱p mi̱ rëpkɛ ŋäc tietdä dɛ (c.d baölöji̱kal ɣapli̱p), duŋni̱ ɣöö cɛ bi̱ ŋot thi̱n kä "pöthyumɛn in bi̱ ben" cie mi̱ ɛ jɛn lɔc ebolucinä min go̱o̱rɛ.
Niɛ gua̱a̱ mɔ ce̱tkɛ "ka̱lcɛral pöthyumani̱dhi̱m" bɛ cie mi̱ ba kuak ŋun kɛ nyök cäärä kɛ min te kam nath kɛnɛ rëp maciini̱ ɛlɔ̱ŋ ti̱ ba ŋɔak nyoth kɛ guaa̱̱diɛn, tra̱ni̱thyumani̱dhi̱m kɛnɛ pöthyumani̱dhi̱mni̱ ti̱ cäät kɛ, rɛy guäc nɛmɛ kä, mi̱ /ci̱ ŋäcdɛ min thuɔ̱k bäny piny duŋ kä "autönömuɔ̱th li̱beral thɔbjet", cuŋni̱ ɣöö kɛn ba dhi̱i̱t ni̱ nyinkɛ "prerögɛtibethni̱" rɛykä min bi̱ pöthyuman ɛ nööŋ.
Cieŋni̱ min, kɔ̱kiɛntin tin ci̱ räth ŋak kɛnɛ ɛn pöthyumani̱dhi̱m, mi̱ jɛn bɛ kula pi̱löthöpi̱kal kiɛ ta̱a̱ acti̱bi̱th, wuɔ̱cdɛ peek in tekä  thöcial ja̱thtik, kɛ bendɛ raar kä mukta̱a̱p tin ca nyɔk kɛ riali̱kä kɛ kui̱ nath kɛnɛ kämdɛ raar kä enlaitemɛn ëë ci̱ kɔn te thi̱n, kɛ wä dɛ kä min nhɔkɛ kɛ ɣöö bɛ nyoth ɛ cupɛ ni̱ thi̱n kɛ kui̱ läätdä pua̱a̱ny ran ɛ bɛ räthni̱ rɛy dupni̱ ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ ti̱ ba tëk  ran moc gɔɔy.   
Tra̱ni̱thyumani̱thni̱ ti̱ ŋuan tekɛ jinä kɛ guäc kɛ min bi̱ rɔ luäŋ kä bi̱ ben kɛ kui̱ tekinölöji̱ni̱ tëë ruɔ̱ni̱ kɛnɛ ca̱a̱p thöcial thi̱thtɛmä tin ji̱di̱tni̱ kä wä ben kɛ ɣöö ba tëk kɛɛliw riali̱kä, niɛ gua̱a̱ mɔ go̱o̱rɛ la̱t kuakni̱ ti̱ thuɔ̱k kä ran kɛ tin biɛ jiek kɛ ɣöö baa ta̱a̱diɛn ŋa̱c i̱ ro̱ŋkɛ kɛnɛ gɔɔy latdädiɛn ɛ wuɔc kɛ min carkɛ kɛnɛ min guɛckɛ kä guɛl.    
Tha̱a̱ŋ thi̱o̱o̱ri̱thi̱ni̱ cie mi̱ cie Ray Kurdhwiel carɛ jɛ ɛn pek in te tekinölöji̱kal innöbecin thi̱n i̱ pɛ̈thɛ kɛnɛ ɣöö kɛ kɔr runi̱ 50 min bɛ nööŋ dɔ̱ŋ /ci̱ bi̱ räthni̱ kɛ ɣöö bɛ di̱t ɛn radikal tekinölöji̱kalä kärɔa, duŋni̱ ɣöö derɛ rɔ lot ɛn tekinölöji̱kal i ba jɛn kɛɛlɔ, min dɔ̱ŋ bi̱ kui̱c in di̱t ni̱ jɛn kä ta̱a̱ in ca cak raan rɔ gɛr. 
Cie cäätdɛ, Bɔthtrɔn cue tekɛ mi̱ cɛ gɔ̱r ɛlɔ̱ŋ ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ ŋɔaani̱ tin bi̱ ben kä ba bɛ̈c nööŋ rɛy ciɛŋni̱ ran, amääni̱ min dɔ̱ŋ ba ŋɔak cak ɛ tekinölöji̱ni̱ tin jiɛc rɔ̱ kiɛ tin wä ben.
Nyuɔ̱th nɛmɛ kä, Ɣawkiŋ cu ŋi̱i̱cdɛ di̱t kä la̱t-kärɔa jenöme raanä kiɛ tin ba luäk (c.d.,ŋiɛth-kɔmpi̱e̱tɛrä mi̱ ruac) kɛ luäk pɛɛlä ran kɛnɛ yuth gaak piny , ɛ thiɛlɛ min derɛ jɛ läth  rɛy ciɛŋni̱ cuɔ̱p raanä mi̱ dɔ̱ŋ biɛ lɛ jakä dɔ̱r ɛlɔ̱ŋ kɛ matdiɛn kɛ ɣöö bɛ kään kä thi̱thtɛm min thiɛl päl pinyä dɛ wëë kɛ mi̱ dhi̱i̱tdɛ ni̱ rɔ, kä bɛ cu ben ɛ la da̱k naath.  
Ji̱ cäri̱ ti̱ti̱ cu kɛnɛ ŋak ɛn min de rɔ luäŋ kɛ mi̱ ba lat rɛy ciɛŋni̱-ti̱ dɔapkɛ ni̱ kɛ min bi̱ nööŋni̱ duɔ̱ɔ̱p mi̱ /ci̱ rɔ de met lot kä min de rɔ lot kä naath kɛ̈l kɛɛɛ̈li̱ kärɔ̱ kɛ ɣöö de kɛ ruac kärɔ̱kiɛn kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ /ci̱ tekä tin caa latni̱ wän baaŋ bɛ raar. 
Kɛ rɔmdɛ thi̱n, cu tra̱ni̱thyumani̱thni̱ ti̱ ŋuan kä ci̱ ko̱k ruac kɛ kui̱dɛ, ce̱tkɛ rami̱ cie Dan Agin, nyoothɛ ni̱ laat latjɔ̱ɔ̱rä tra̱ni̱thyumanidhi̱m'ä, ɛ ram mi̱ kɔn tekä thiathɛ kɛnɛ ɣöö kɛɛ jɔkdɛ cuɛ ben, cie "baökɔndherbɛtibi̱th" kiɛ "baöluddaiteth",kɛ ci̱öt ɛ guurɛ cuɛ ŋun ɛ wä kä jɛn 19th thäncuëri̱ ɛ la antai-inda̱thtrialaidhëcin thöcial mubi̱mɛn min guäc kɛ gër läätni̱ tin la̱tkɛ ɛ raan ɛ maciini̱.
Kä mi̱ cie jɛ  cuɛ tuɔɔk mëë ci̱ naath tekɛ ŋɔak ti̱ ca la̱th rɛy rääl kɛ kui̱ luäkä rɛy gua̱thni̱ la̱t kɛnɛ rɛy duëli̱ ŋi̱i̱cä gɔ̱ɔ̱rä kɛ ɣöö ba ŋa̱c.
Immɔrtali̱dhiöm, ɛ ta̱a̱ tɛthälɔaac mi̱ di̱t ŋa̱thɛ kä tin tëk kɛ yuth teekädiɛn nhiam kɛ tekinölögi̱kal jakɛ kä cieŋ ɛ la do̱raari̱ ɛ mi̱ de rɔ lot kä nhɔk kɛ jɛ, kɛnɛ ruac ri̱thääcä kɛ kämdɛ raar ɛn min biɛ kulɛ nyoth i̱ thuɔ̱k.   
Mɛthematikni̱ (bëëkä Gi̱ri̱k: ) cu määni̱ ŋii̱c mi̱ ce̱tkɛ töpikni̱ mi̱ cie kuanti̱ti̱ (thi̱o̱o̱r nämbäri̱), thuurɛ ni̱ (aljebi̱ra), i̱thpëëth (ji̱o̱meti̱ri̱), kɛnɛ gër (anali̱thi̱th).
Mi̱ ci̱ thuurɛ mɛthematikal modeli̱ ti̱ gɔw ɛ ci̱kɛ tuɔɔk i̱ kɛ thuɔ̱ɔ̱k, bi̱ laat mɛthematikal la̱t kɛ ŋun ŋäcä kiɛ ma̱rkä tin bi̱ tuɔɔk kä naciɛr kiɛ tin ca cak.
Kä ri̱thääc cuɛ go̱ri̱ ba rik mɛthematikalä rialikä kɛ dɔ̱ŋ dë rut naŋ kiɛ thäncuëri̱ni̱  kɛ kui̱ go̱r mi̱ ko̱k ko̱k.
Mɛthematikni̱ bendɛ nhial cuɛ niyniy amääni̱ mëë cuɛ cop kä Renaiththan, cu tëë ca ka̱m raar kä mɛthematikal röm kɛ ji̱di̱ni̱ thanytipik tëë ca cak kä cuɛ rep ni̱ rɔ kɛ pɛ̈th rɛy nyinä mɛthematikal kɛ jiekdiɛn min cu ŋot wë kɛ wä ɛ amääni̱ɛ täämɛ.
Cie cäätdɛ min ja jiek kä kuën cɔ̱ɔ̱ni̱, rɛydɛ nyɔk kɛ ɣöö ba ŋic i̱ ba nyin pi̱dhik kuɛn i̱di̱, nɛy tëë wal dɔ̱ŋ ci̱ kɛnɛ ŋa̱c bä ɛn ɣöö ba pek ŋɔaani̱ kuɛn, cie cäŋ-ni̱n, gɛri̱ ɣɔaa kɛrɔ, kiɛ run.
Kɛ tuk runi̱ ti̱ kur 6th BC kɛ jɛn Paithagöriani̱, kɛ mɛthemi̱ti̱ciani̱ Gi̱ri̱k cuɛ Ji̱ Gi̱rik tëë wal ɛ tok ɛn thi̱thtɛm kuenä kä mathɛmatikni̱ cie ɛ thɔbjäk mi̱ tekɛ lätkɛ go̱lä.
Kä mɛthematikni̱ mëë la la̱tkɛ rɛy Archi̱medethni̱ (c. 287-212 BC) duŋ Thairakuthe cua jɛn ëë cu di̱t ni̱ jɛn ɛlɔ̱ŋ.
Kä Ɣi̱ndu-Arabik numeral thi̱thtɛm kɛnɛ ŋuɔ̱t tin ba kulɛ lätɛ, rɛy la̱tdɛ ni̱ ciaaŋ ɛnwalɛ wi̱i̱muɔɔɔ̱n, cuɛ rɔ tok kɛ pek  millenni̱ömä ëë nhiam ɛ wëë kä wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n Wɛthɛrɛn i̱nɔ bä cie rɛy mɛthematikni̱ I̱thla̱mikni̱.
Kä mëë ca ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ kä ci̱ kɛnɛ la̱r kɛn Ji̱ I̱thla̱mik ɛ kämdiɛn raar kɛ aljɛbi̱ra.
Kɛ jɛn rɛy runi̱ tëë nhiam kɛ pek ɛ thia̱k, mɛthematikni cua tok kɛ kämdɛ raar ɛ la ka̱th mi̱ pɛ̈thkɛ rɛy Wɛthɛrɛn Yurɔp.
Mëë cu rɔ lot ɛlɔ̱ŋ kä mɛthematikni̱ kɛ jɛn 19 thäncuëri̱ cua raan Jiɛrman mi̱ mɛthemi̱ti̱cian Karl Priedrik Guath, jɛn cuɛ tekɛ lua̱ŋ rɛy ŋɔaani̱ ti̱ ŋuan cie mi̱ ce̱tkɛ aljɛbra, anali̱thi̱th, di̱pperɛncial ji̱o̱meti̱ri̱, matrik thi̱o̱o̱r, thi̱o̱o̱r nämbär, kɛnɛ i̱thtati̱thtikni̱.
Mɛthematikal di̱thköbëri̱ cuɛ ŋot kɛ mi̱ guurɛ rɔ määni̱ walɛ.
Rɛydɛ kärɔa, mathëmatikë tëkɣënë  lotdɛ ni̱ " jɛn mɛthemati̱kal ɣarti̱."
Kɛ thok Liŋli̱thni̱, ɛn ciöt mɛthematikni̱ naŋɛ rɔ ɛ la rie̱t kɛl.
Cieŋni̱ mëë, Arti̱htɔtɛl bä cuɛ ŋa̱c ɛn ɣöö lätdɛ kä kuanti̱ti̱ kärɔa dɔ̱ŋ känɛ luäŋ kɛ dääk ɛn mɛthematikni̱ kä thaany cie pi̱dhikni̱; rɛy guäcdɛ, kɛ ca̱rɛ kɛnɛ ŋi̱i̱c kuanti̱ti̱ i̱ mi̱ cie te "go̱lä rɛy cäärä" kärɔa kä thɛt in tekä ri̱i̱l mɛthematikni̱.
Ɛn ta̱a̱dɛ injui̱cinithi̱m go̱lä ɛ min lo̱k ŋi̱e̱c tha̱a̱ŋ cääri̱ mɛthematikni̱ i̱ de kɛn gɔw kɛ min caa lat rɛykä tin kɔ̱kiɛni̱.  
Ɣathii̱kell Kurrii̱ cuɛ mɛthematikni̱ lat i̱ mi̱ thi̱a̱k cie "thaany mi̱ ca thi̱thtɛmdɛ ŋa̱c".
Pöpper bä cuɛ ŋic i̱ ɛn " ɣän bä thi̱thtɛmdɛ nhɔk cie empirikal kiɛ thanytipik kärɔa mi̱ jɛn derɛ luäŋ kɛ thëm rɛy la̱tdɛ.
Kɛ ɣöö dë ŋa̱c kɛnɛ ɣɛkperi̱mɛntecin bä tekɛ lua̱ŋ ɛlɔ̱ŋ kɛ ben cɔnja̱ŋcini̱ rɛydiɛn ɛn mɛthematikni̱ kɛnɛ thanyni̱ (kɔ̱kiɛn).
Cie cäätdɛ, kɛn pi̱dhi̱ji̱th Ricard Peynman ɛ jɛn ëë jiek ta̱a̱ mëë no̱o̱ŋ integral duŋ kuantum mëkani̱thni̱ kɛ la̱t matdä ri̱i̱dhɔni̱ mɛthematiki̱thni̱ kɛnɛ nyin pi̱dhi̱kal tin ca ŋa̱c kɛ gua̱thkiɛn, kä cua thi̱o̱o̱r te ŋɔaani̱ thi̱n ɛnwalɛ 'kä, ɛ la mi̱ ŋot- wë kɛ ben  nhial kä thanytipik thi̱o̱o̱r min ɣɔ̱nɛ i̱ bɛ ŋuan tin bum kä nyin ca̱k mat, kɛ ɣöö bɛ kulɛ ŋot no̱o̱ŋɛ mɛthematiki̱th ti̱ bɛɛr naath.
Ɛn dääkdiɛn ɛ mi̱ la la̱tkɛ kam pi̱o̱o̱r mɛthematiki̱th kɛnɛ applaid mɛthemati̱ki̱th.
Cie rɛy gua̱a̱thni̱ ŋi̱i̱cni̱ ti̱ ŋuan, kä rëp ŋäcä ŋɔaani̱ rɛy runä thanytipik kä cuɛ nööŋ ni̱ ŋäc mi̱ ko̱k ko̱k mi̱ ro̱ŋ: ɛntäämɛ gua̱th tin la i̱thpecialaidhid rɛy mɛthematiki̱th cop kɛn kur kɛnɛ ɣöö rɛy gua̱th ɛ thia̱k ca   Thɔbjetni̱ Mɛthematiki̱th Da̱a̱k ɛ naŋ pek tekɛ pecni̱ 46. 
mɛthemi̱ti̱ciani̱ ti̱ ŋuan cukɛ ruac kɛ thuɔ̱ɔ̱k tin la nyin mɛthematikni, 
G.H. Ɣa̱rdi̱ rɛydɛ Ɛ Mɛthemati̱cian'ä Apölöji̱ latdɛ tin ŋa̱thkɛ i̱ aethetikni̱ ti̱ti̱ ca la̱tdiɛn nhɔk, rɛydiɛn kärɔ̱, kɛn ro̱ŋkɛ kɛ ɣöö ba ŋi̱i̱c pi̱o̱o̱r mɛthemati̱ki̱th duɔ̱pdɛ jiek kɛ kɛ.
Ɛ thiörem  i̱ latddi̱ ciɛŋ duɔ̱ɔ̱rä ɛ te ti̱ti̱ di̱t lätkɛn kɛɛl kɛ jɛ.
Euler (1707-1783) ɛ jɛn ëë tekɛ luäŋ kɛ kui̱ nötɛciini̱ ti̱ ŋuab kä ŋot lät määniɛ walɛ.
Cɛ ce̱tkɛ thok in cak, gua̱th in bi̱ naath ɛ pa̱a̱r rɛy gua̱th ti̱ ŋuan ɛn riet (cie yaŋ) kɛ ta̱a̱ pua̱a̱nydɛ min nɛnkɛ kä jɛn duɔ̱ɔ̱r, kɛn thi̱buɔli̱ mɛthematikni̱ jɔckɛ rɛy cärä kärɔa, thiɛlɛ kɛ puɔ̱ny mi̱ nɛnkɛ.
Thok in ruac kɛɛ mɛthematikal bä cuɛ ciööt ti̱ ŋuan mat cie ɣomeomɔrpi̱dhim kɛnɛ intëgirɛbɔl min thiɛl lot mi̱ dɔ̱ŋ raar mathematikni̱.
Mɛthemi̱ti̱ciaani̱ nyuɔthkɛ nɛmɛ ɛ jɔc min lat thokɛ kɛnɛ löjik i̱ ɛ mi̱ cie "raigɔr".
Nɛmɛ ɣöö ba min diɛwkɛ lo̱k "thi̱örɛmni",  inti̱ucini̱ tin di̱t latdiɛn kä tin diɛwkɛ, min ci̱ cäätni̱ ti̱ ŋuan kä kɛ ci̱kɛ tuɔɔk rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱ kä tëë latkɛ.
Kä ɣöö ɛn raigɔrä ca liŋ ɛ ji̱äk ɛ cu nööŋni̱ ɣöö cua tha̱a̱ŋ ŋɔaani̱ ŋa̱c kɛ duɔ̱p mi̱ ji̱äk kä mɛthematikni̱.
Kɛ kui̱c in dɔ̱diɛn, cu mëë luäk ɣöö bi̱ pruup nyoth i̱ ɛ thuɔ̱k cuɛ dieli̱ kɛndiaal guäc tin /ca de ŋun rɛy pruupä mi̱ ca gɔ̱rä-kɛ tet, kɛnɛ  ŋundɛ kɛ tha̱a̱ŋdiɛn ti̱ thuɔ̱ɔ̱k nyin lɔŋ prupni̱ ce̱tk kɛ min tekä Piel-Thɔmpthɔn thɛörem.
Mi̱ rëp kɛ ti̱ti̱ tin di̱t ruac thi̱n ɛlɔ̱ŋ, ti̱ti̱ kɛn bä pinydiɛn ca da̱a̱k kɛ min lat römdiɛn kɛ tin kɔ̱kiɛn ɛ took kɛn rɔ̱ kä mɛthematikni̱ kä cukɛ kulɛ dääk piny rɛy pi̱e̱e̱li̱ kɔ̱kiɛn: ɛ wä kä löjik, ɛ wä kä thɛt thi̱o̱o̱r (puɔndecini̱), ɛ wä kä empirikal mɛthematikni̱ min te thaanyni̱ ti̱ gööl (applai̱ mɛthematikcni) kɛnɛ täämɛ ɛlɔ̱ŋ ɛ wä kä ŋi̱i̱c raigɔruoth min ka̱n ŋa̱c.
Tha̱a̱ŋ kä tin ci̱ gua̱c kiɛ ka̱n mat kɛ kui̱ puɔndëcini̱ mɛthematikni̱ ŋotkɛ ɛmääni̱ walɛ.
Cie mi̱ ce̱tkɛ, jɛn min te cieŋ Gölel'ä thiöremni̱ tin gäm tin ( inpuɔrmalli̱) lat ɣöö ɛni̱ puɔrmal thi̱thtɛmä mi̱ lät ɛ gɔaa jɛn tëkɛ ari̱thmetik ni̱ ti̱ thi̱a̱k, mi̱ lotdɛ rɔ (luɔtdɛ de thiörɛmni̱ nyoth i̱ kɛndiaal bi̱ kɛnɛ thuɔ̱ɔ̱k), min cie derɛ gääm (mi̱ lotni̱ ɣöö tekä thiörɛmni̱ ti̱ thuɔ̱ɔ̱k ti̱ ca de nyoth rɛy thi̱thtɛmä  ɛmɔ).
Lojik mödɛrn ɛ mi̱ ca rɛy da̱a̱k kä rekurjin thi̱o̱o̱r, model thi̱o̱o̱r, kɛnɛ pruup thi̱o̱o̱r, kɛnɛ römdɛ thi̱a̱k ɛlɔ̱ŋ kɛɛ thi̱o̱retikal kɔmpie̱e̱tɛr thaany, kä päärɛ bä cie kɛtegöri̱ thi̱o̱o̱r.
Kɔmpi̱o̱tabi̱li̱ti̱ thi̱o̱o̱r guicɛ ɛ ni̱ pekdiɛn kɛn thi̱o̱retkal mödeli̱ tin gööl kä nyin kɔmpi̱e̱tɛr, cu määni̱ mödel mi̱ ŋa̱ckɛ-ɛlɔ̱ŋ-kä ɛ Turiŋ maciin.
Läth läätdä na̱ci̱ral nämbäri̱ mëë cua nhɔk bä cu räthni̱ jɛn ni̱ kä tra̱ni̱thpai̱nati̱ nämbäri̱, mëë jak ŋäc "inpie̱ni̱ti̱" kä mi̱ thi̱a̱k thi̱a̱k.
Kɛ kɔɔrɛ mi̱ ci̱ bunɛ ŋie̱e̱c kɛɛl, riŋni̱, pi̱e̱e̱li̱ kɛnɛ thi̱thtɛmni̱ kɔ̱kiɛn kä ŋa̱c rɛy cäri̱; kɛɛl kɛ ŋi̱i̱c mi̱ cie nɔ (kɛ thuurɛ kä dɛ min ca lat ɛ aljebriak öperaci̱öni̱) 
Traigönömetiri̱ jɛn ɛ kaar kä  mɛthematiki̱th min latdi̱ röm kam  thaini̱ kiɛ gëëkɛ kɛ guɔ̱kɛ kiɛ ɣɛŋgi̱li̱ traiŋgili̱ kɛɛ traigönömeti̱rik pa̱ŋcini̱th.
Kɔnbɛk kɛnɛ dii̱thkiret ji̱o̱meti̱ri̱ cua kɛ ka̱m raar kɛɛ riali̱ rikni̱ kä rɛy nämbäri̱ thi̱o̱o̱rä kɛnɛ pa̱ŋcinal anali̱thi̱th duŋni̱ ɣöö ɛntämɛ kɛn la̱tkɛ ɛ la ti̱ guic kɛni̱ kɛ waŋ rɛy öpti̱mai̱dhëcin kɛnɛ rɛy kɔmpi̱e̱e̱tɛr thaany.
Lie gurupni̱ kɛn cukɛ lät kɛ ŋii̱c nhial, thurɛ  i̱, kɛnɛ min gɛɛr rɔ.
Cu pa̱ŋcini̱ rɔ̱ ben nhial ɛn gua̱a̱ mɔ cie mi̱ ɛ jɛn ŋäc in di̱i̱t kä lat ta̱a̱ gɛri̱ pua̱a̱nydiɛn.
Kɛl kä pa̱ŋcinal anali̱thi̱thni̱ ti̱ ŋuan ɛ jɛn kuanta̱m mekaniki̱thni̱.
I̱thtati̱thti̱ciani̱ (lätdɛ cie mi̱ ɛ tha̱a̱ŋ pröjek ri̱thääcä) "ca̱k data ni ti̱ tekɛ luɔt" kɛ ra̱ndɔm tha̱mpuɔl kɛnɛ ra̱ndömadhed ɣɛkperi̱mɛni; kä la̱t tha̱mpuɔlä i̱thtati̱thtikal kiɛ ɣɛkperilmɛn la data ni̱ a lɛɛyɛ kɛ anali̱thi̱th (ɛ ŋot data ni̱   
Ŋi̱i̱cni̱ nämerikal anali̱thi̱th methɔɔd kɛ kui̱ rikni̱ rɛy anali̱thith kɛ la̱tdɛ kɛ pa̱ŋcin anali̱thith kɛnɛ  apprödhi̱mëcin thi̱o̱o̱r; nämerikal anali̱thith cuɛ räth amääni̱ ŋi̱i̱c duŋ approdhi̱mëcin kɛnɛ di̱thkreti̱thɛcin ɛ cuɛ wä ɛlɔ̱ŋ kä cuɛ tiit mi̱ gɔa go̱r kɛ kui̱ ërrathni̱ kɛ ruuldi̱ɛ.
Kä Cernë Medal cua nööŋ rɛy 2010 kɛ ŋiec kä tin caa la̱t rɛy teekä.
Li̱th ɛmɛ cua ti̱ ŋuan ti̱ di̱t jiek thi̱n ɛ cu nɛy tëë ci̱ ŋäcdiɛn ko̱k ŋuani̱ mɛthemati̱ciaani̱, kä cu rik ti̱ cop kɛ bäŋuan ŋot kɛ mi̱ /ka̱nkɛ luäŋ kɛ riali̱kä mää walɛ.
Kä ba̱li̱ö duŋ Pi cuɛ mëë nhiam ɛ cɛ kalculët ɛ jɛn.
Jɛn ɛ paithagöreani̱ mëë lat ci̱öt i̱ "mɛthematikni̱", kɛnɛ nɛy tëë ci̱ mɛthematikni̱ ŋi̱e̱e̱c kɛ kui̱ kä mëë cɛ tok ɛ la jɛn.
Kɛ ɣöö cu  guɛl thiathɛni̱ te thi̱n, kä nɛy teë la Kuri̱cini̱  rɛy Aledhandria cua jɛ la̱t ɛ ji̱ääk, cua käp i̱ waa jɛn tëkɛ tek thi̱n, ɛ wuɔckɛ tin te ŋuäätdɛ kɛɛn ɣöö cua ri̱ŋdɛ ka̱m raar kɛ miitdɛ pua̱a̱ny laaditni̱ da̱ŋ rɛw (cu tha̱a̱ŋkiɛn ɛ lari̱ tin la kuɔ̱mkɛ wi̱c duëël).
Luäk kɛ ɣöö ba tin ca gɔ̱r nyin thanytipik luɔc kä thuk kɔ̱kiɛn cuɛ te läätdä kɛ mëë ruec tha̱a̱ŋ kalipi̱thni̱, kɛnɛ mëë cu rɔ̱ ri̱t ɛ ci̱ gɔ̱a̱a̱r tha̱a̱ŋkiɛn ben ɛ laät ti̱ di̱t kɛ luäŋ kɛ luɔ̱c kɛnɛ ɣöö cua luäŋ jiek rɛydɛ kɛ kui̱ guuri̱ la̱t mi̱ jakɛ thaanyni̱ kɔ̱kiɛn kä bi̱ ben nhial kɛ jɛ .
Ɛn mëë cua ŋa̱c kä gɔ̱a̱a̱r ti̱ ŋuan ɛ la̱tdiɛn piny rui̱cä Muɔ̱thilimni̱ rɛy ruuni̱ mediebal ɛ jɛn ni̱ ciaaŋ cu kɛnɛ pöli̱mɛthni̱.
Kɛ jɛn rɛy runi̱  tra̱nthi̱ciön ɛ cuɛ di̱t ɛlɔ̱ŋ kä peudal kɛnɛ ekkli̱thiathti̱kal ka̱lciɛr ɛ wä kä thekular kɛl ëë läny kɛl, mɛthematiciani̱ ti̱ cua ŋa̱c kɛ lät kɔ̱kiɛnni̱: Luka Paci̱öli̱ (ram mëë no̱o̱ŋ kuën yi̱o̱o̱wni̱); Nikkölö Pontan Tartagli̱a (engi̱ni̱e̱e̱r mi̱ cua ŋa̱c kä ɛ bokki̱pär); Gerölamö Kardanö (ram mëë nhiamdiɛn ɛlɔ̱ŋ kä cuu pröbabi̱e̱li̱ti̱ kɛnɛ bai̱nömial ɣɛkpänciɔn); Pra̱ndhi̱öth Biete (Lɔwyɛr). 
Kɛn yuni̱berthi̱ti̱ni̱ Bri̱ti̱c rɛy gua̱th  ɛmɔ cua tha̱a̱ŋ apprɔɔcni̱ ti̱ ŋa̱c kɛ ɛ yuni̱berthi̱ti̱ni̱ Ji̱ I̱talia kɛnɛ Ji̱ Jiɛrman, duŋni̱ ɣöö cuɛ cie kɛn kɛkɛ ku thuŋ nhɔk kɛ lɔariɛn mëë ca jiek rɛydiɛn kɛnɛ mëë ci̱ rɔ gɛr kɛ la̱tkä mi̱ go̱o̱r raanɛ ɛ la jɛ kä cua rɔ tok kɛ Ruɔ̱n Enlai̱gi̱tɛmɛn,  kä cu kɛnɛ laat tëë cua Ɣumboldt bɛr. 
Dho̱o̱li̱ dɔ̱ŋ ba ri̱thääc la̱t rɛy themi̱nɛri̱ kiɛ labörɛtɔri̱ni̱ kɛnɛ ɣöö cua thëthëth duŋ dɔktɔral ka̱m raar ɛlɔ̱ŋ kɛɛ ruaacni̱ thanyti̱pik.
Mɛthemi̱ticiaani̱ kɛnɛ ji̱ appilaid mɛthemi̱ticiaani̱ cua kɛ käp i̱ kɛn bi̱ kɛn tekä rɛɛw kä  STEM (thaanym tekinölöji̱, enji̱neeriŋ, kɛnɛ mɛthematikni̱) läätkiɛn.
Kä cu ji̱ i̱thtati̱thtik thi̱e̱e̱cni̱ jiɛc nhial kɛ kui̱ yi̱o̱wni̱, ɛ cu määni̱ nɛy tëë  la la̱a̱t rɛy pɛnciɔn rɔ̱ mat thi̱n kɛ gööriɛn kɛ ŋɔak tin la thöpkɛ ram mi̱ ci̱ wä maac kɛnɛ dup tin bi̱ kɔmpɛnɛ lät la̱t kɛkɛ ɛ bɛ copni̱ kä pek mi̱ di̱i̱t min bi̱ nyinkɛ tin gathɛ rikiɛn ɛ ti̱ puɔl puɔɔl tin dë luäŋ kɛ rial thi̱n.
Kä ɣierögi̱lɛi̱pik thi̱thtɛm kɛɛ numërali̱ Ji̱ Ëjëp, cuɛ cie nämërali̱ Röman tëë ci̱ ben kɔɔr, kä took kɛnrɔ̱ kä ta̱a̱ min la kuɛnkɛ ŋɔaani̱.
Nämbäri̱ thi̱thtɛmä tëë nhiam tin cu pöthi̱cinal nötecin /ci̱kɛ deci̱mal, amääni̱ɛ ɛn thedhagethi̱mal (bɛth 60) ɛ thi̱thtɛm duŋ nämerali̱ Ji̱ Bäbalönia, kɛnɛ baigethi̱mal (bɛth 20) thi̱thtɛm ëë cua lat ɛ Maya nämerali̱. 
Mëë cu te nhiam cua la̱t Euklid kɛ pek 300 BC, cu Ji̱ Gri̱i̱k ŋi̱i̱c rɛy mɛthematikni̱ kɛ rëpdɛ kɛ pi̱löthöpi̱kal kɛnɛ tin ŋa̱thkɛ ɛ ji̱ kuthni.
Kä anciɛn Gi̱ri̱kni̱ thiɛlɛ biɛl mi̱ nyooth dhɛrö cu määni̱ mëë cɛ cop ruunä Ɣellɛnithtik. Kä kɛn cu la̱tni̱ thi̱buɔli̱ thɛtni̱ diɔ̱k ti̱ gööl cie di̱jitni̱: thɛl kɛl ɛ gua̱a̱ yunitni̱, kɛl kɛ kui̱ gua̱a̱ wääli̱, kɛnɛ kɛl in dɔ̱ŋ kɛ gua̱a̱ kuri̱,
Kä da̱a̱diɛn in bär duŋ algöri̱thi̱m cuɛ ca̱a̱t, kä ɛn di̱jin-kɛ-dijin i̱thkuɛr rut algörithi̱m, mëë cu te läätdä ɛlɔ̱ŋ rɛy runi̱ ti̱ kur ti̱ 20th, cua ŋa̱c kä Arki̱medeni̱ (jɛn ram mëë dɔ̱ŋ ciɛ nööŋ).
Kä ɛnciɛn Cai̱ni̱thni̱ ci̱ ŋi̱i̱c ari̱thmëtikdiɛn räth ni̱ rɛy ni̱ni̱ kä Caŋ Daina̱thi̱ kɛnɛ ɣöö cuɛ ŋot te thi̱n amääni̱ Taŋ Daina̱thi̱, jiɛnɛ kä bedhik nämbräi̱ ɛ wä kä aljɛbra in di̱i̱t. 
Kɛ kui̱ gua̱a̱ kuri̱, kɛn kɛ kɔɔrɛ cua nyɔk kɛ lätni̱ kɛɛ thi̱buɔli̱ kɛ gua̱a̱ yunitni̱, kä ɛ ku wä wɔ̱.
Kä ɛnciɛn Caini̱th cu kɛnɛ nɛy tëë ca jiek kɛ nhiam ni̱ kɛ luɔtdɛ pa̱ny, mi̱ ci̱ cop lɔaac, kɛnɛ ɣöö cu kɛn negɛtib nämbäri̱ la̱th lät.
Kä duŋdɛ cuɛ tuɔɔk kɛɛl kɛ, Thairiak bi̱cop Thebera̱th Theböka̱t (650 AD) cuɛ lar, "Indiani cukɛ ca̱pdiɛn ka̱m raar duŋ kalculecin mëë ci̱ thiɛl ri̱et mi̱ cu jɛ lat ɛ ro̱ŋ.
Kä Arabni̱ bä cukɛ ca̱p ɛ ji̱di̱t ɛmɛ ŋa̱c kɛn ɣöö cua cɔli̱ jɛn ɛ Ɣethab.
Kä bendɛ nhial ɛn aljebra rɛy mediabal wi̱i̱muɔ̱ɔ̱n I̱thla̱mik, kɛnɛ ɣöö bä rɛy Renaiththan Yurɔp, cuɛ ben raar la mi̱ di̱i̱t kä duɔ̱ɔ̱p mi̱ thi̱a̱k rɛy duäcä decimal nötɛcin. 
Ari̱thmetik ba yi̱k ŋa̱c kɛ guäc kä min ca nööŋ ɛ thekuɛnthe min ci̱ rɔ la̱t kiɛ duŋ öperɛcini̱kɛ.
Cie cäätdɛ, di̱ji̱tal kɔmpi̱e̱tɛri̱ ba la̱y ɛ nyɔk ɛn matkɛ mi te thi̱n- kä jäl kɛ kui̱ läthä thɔ̱pti̱rɛkcinä lät,ɛ nööŋ kɛ methɔɔd'ni̱ rɛw ti̱ thi̱ääŋɛ kä cuŋ ɛ la matkɛ mi̱ ca gua̱c, min bɛ cu thi̱a̱k ɛlɔ̱ŋ kɛ läthni̱ dɛ läätdä kɛ ɣa̱twɛ̈ɛ̈r (negɛcin).
Locrɔ kiɛ mälti̱puɔlkecinɛ bä ɛ mat nämbäri̱ rɛw rɛykä nämbärä kɛl, kä ɛjɛn jäkdɛ,
Mi̱ ca ca̱a̱ cie nämbäri̱ la̱th jɔɔ bëër, bi̱ locrɔ ɛ nämbär mi̱ di̱tni̱ jɛn kä 1, larɛ x, bɛ pa̱a̱r cie mi̱ cie ri̱cɛ ŋɔaani̱ diaal ɛ jiɛnɛ kä 0 ɛ cäätkɛ, rɛy duɔ̱p mi̱ ce̱tkɛ nɔ jɛn nämbär 1 ɛmɔ kärɔadɛ ɛ ri̱äc gua̱a̱ in te x thi̱n ni̱ wän.
Ɛni̱ da̱a̱kɛ mi̱ da̱a̱kɛ kä dhɛröö ɛ mi̱ kueckɛ jäkdɛ.
Kä puɔndɛmɛntal thëörɛm duŋ ari̱thmetik cuɛ jɛn ëë nhiam mëë ca ŋäth ɛ Karl Priedrik Guath.
Puɔthi̱ciɔnal nötɛciɔn (jɛn bä ŋa̱c kɛ jɛ cie mi̱ ɛ "pi̱lëth-ba̱li̱ö nötɛciɔn") mi̱ nyoothni̱ ɣöö bɛ cuɔ̱ŋ kɛ kui̱diɛn kiɛ nämbäri̱ tin ca enkɔɔdiŋ min ca la̱t kɛ jɛn thi̱i̱mbuɔɔl mi̱ päär  kɛ dääk in te kä guuri̱ magni̱ti̱öd (c.g., ɛn "gua̱a̱ kɛlä",  "gua̱a̱ wäli̱", "gua̱a̱ kuri̱") kɛnɛ ɣöö, kɛɛ radik puɔnt, la̱t jɛ kɛ kɛn thi̱i̱mbuɔɔli̱ tin päär kɛ cuɔ̱ŋdiɛn ɛ la pi̱rɛkciɔni̱ (c.d,."gua̱a̱ wäli̱", "gua̱a̱ kuri̱').
Kä la̱t 0 ce̱tdɛ kɛ mi̱ rɔmni̱ guaa̱th thi̱n, kä kɛ kui̱ ɛmɔ, ɛn la̱t puɔthi̱ciɔnal nötɛciɔn ɛ jɛn mëë nhiam kä cua̱ ca̱a̱tɛ dɛ rɛy gɔ̱rä Jiɛɛn mëë bɔ̱kä India ɛ caa cuutdɛ  la̱th in Lökabi̱baɣaga, ni̱nkɛ 458 AD kä cua jɛn kärɔa rɛy tukä 13th thäncuëri̱ mëë cuu tekɛ cär ti̱ti̱, cua jääli̱ dɛ lööth kɛ rɛy i̱thkɔlari̱ci̱pni̱ nyin wecmuɔ̱ɔ̱n Arabik, cua kɛ naŋ rɛy Yurɔp ɛ Pai̱böna̱kki̱ ɛ lätdɛ jɛ kɛɛ Ɣi̱ndu-Arabik nämëral thi̱thtɛm.
Kä jäk cua duäc ɛ nyökɛ ni̱ matkɛ duŋ thi̱gil dijitni̱ ɛ ka̱n jɛ kä nämbär in te gua̱a̱ mi̱ naŋ pek mi̱ päär, jiɛnɛ kui̱c cuëc ɛ wëë kui̱c caam.
Ɛn di̱jit kuec cuëëc ɛ jɛn ba̱li̱ö gua̱th in thi̱a̱k, kä bi̱ jäk dɛ ɛn thɔ̱bthekuɛn min la mat di̱ji̱tni̱ kuec caam rɔ räp kɛɛ bali̱ö thɛkɔn (kui̱ccaam ɛlɔ̱ŋ) di̱jit, min ni̱ ciaaŋ ɛ kɛl (mi̱ ciëë dhɛrö).
Ɛ ma̱lti̱plikecin tɛbuɔl mi̱ tekɛɛ röwni̱ wäl kɛn kɔlömni̱ wäl ba guɔ̱ɔ̱ri̱ rɔ̱ ɛ la di̱jitni̱ rɛwkɛɛl.
Ca̱a̱p ti̱ cäätkɛ tekɛ thi̱n kɛɛ ŋuɔkɛ kɛnɛ da̱a̱kɛ.
Rɛy termi̱löji̱ mɛthematikalä, ciɛŋ ti̱ti̱ cua kɛ lat cie ga̱kdɛ, kɛnɛ li̱th ëë wän ɛ mi̱ cua lat cie.
Ɛn matdiɛn tekä rɛy buni̱ kɔlömni i̱ ɛ 25. 
Öperɛcin ɛmɛ cuɛ ɛ mi̱ laa rɔa loc mi̱ la̱tkɛ jɛ kɛɛ ba̱li̱öömni̱ rɛy kɔli̱ömni̱ ci̱liŋni̱, kɛ ka̱a̱th addi̱cinalä mi̱ ba matni̱ ba̱li̱öm min ca naŋ nhiam kä ka̱n jɛ kä pennieth kɔli̱öm.
Kä boklɛt kɛl kärɔa min tekɛ pecni̱ ti̱ 150 cɛ dua̱cni̱ locrɔ rɛydɛ ɛ tokɛ "kä kɛl ɛ wä kä bathdɔɔri̱ wäl kä guɛl kökdiɛn ɛ jiɛn kä pärthiŋ kɛl ɛ wä kä puɔɔn kɛl".
Ŋi̱i̱c ɛmɛ kɛ tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ ba cɔɔli̱ cie algöri̱thi̱m.
Jɛn bä, ari̱thmetik cua la̱t ɛ I̱thkölari̱ I̱thla̱mik kɛ kui̱ ŋi̱i̱cä läätdä ŋutni̱ ti̱ thi̱ääk kɛ Dhakat kɛnɛ Irth.
Matkɛ (ni̱ ciaaŋ ca la̱th ɛ la thi̱i̱mbuɔl pla̱thä) ɛ kɛl kä ŋuaan nyin opërɛcionni̱ arti̱hmetik, kä kɔ̱kiɛn cu kɛnɛ ŋuɔkɛ, locrɔ kɛnɛ da̱a̱kɛ.
Rɛy aljɛbra, rɛy gua̱th dɔ̱diɛn kä mɛthematikni,  matkɛ ɛ dë la̱t bä kä ŋɔaani̱ ti̱ nɛnkɛ ce̱t mi̱ cie bɛctɔri̱, matrikni̱, thɔ̱bi̱thpëëth kɛnɛ thɔ̱pgurupni̱.
Mi̱ la̱tjɛ kɛ naŋkɛ mat kä guutdɛ-nd jäk rɛydɛ "matdɛ'',"ŋɔaani̱ ti̱ ba kulɛ mathi̱n".
"Tha̱m" kɛnɛ tha̱mmand" jiɛnkɛ kä ci̱öt Laatin tha̱mma ''min di̱i̱tdiɛn, kä te nhiam" kɛnɛ ɣöö ɛ rie̱t mi̱ mat ɛ la tha̱mmare.
Kä jɛn ci̱öt in jɔak kä Middil Thok Liŋli̱e̱th "addi̱n" kɛnɛ "addiŋ" cua kɛ jakä ŋäckɛ ɛ Cuacer.
Päär cäätdɛ kɛ, ba yi̱k lat a+b+c bi̱ latdɛ lotni̱ ɣöö (a+b) + c kiɛ a + (b+c)?
Määni̱ tha̱a̱ŋ leeyni̱ cua nyoth i̱ tekɛ kɛ pek ŋäcä mi̱ ma̱t ŋɔaani̱, di̱tɛ ɛlɔ̱ŋ kä ley tin lueth.
Kɛ min ca jiek kä cua ŋa̱c rɛy la̱t matkɛ, gaat la kɛnɛ maalɛ ŋäc kɛ pɛ̈th ɛn matkɛ ɛ duɔ̱ɔ̱lkɛ ni̱ ŋɔaani̱ ti̱ ba mat ɛ kuɛ̈nkɛ kɛ kä tuɔk jɛ kä nämbärɛ di̱i̱t, rɛydɛ inɔ, ba tok kɛɛ diɔ̱k kɛnɛ kuëndiɛn "ŋuaan, dhi̱e̱e̱c."
Dhɛrö: Ni̱ mëë dhɛrö ɛ mi̱ ŋiɛc kɛ kä matkɛ, mat dhɛrö i̱ thiɛlɛ luɔt.
Mi̱ ci̱ ramkɛl deci̱mal pirɛkcini̱ car nhial ɛ la̱nykɛ rɔ̱, kɛɛ decimal puɔɔny rɛy gua̱th mi̱ päär.
Mi̱ ci̱ tin maa̱tkɛ kɛn wiɛl kɛrɔ̱ ɛ kɛ rɛw ti̱ pɛ̈th ɛ riŋ ɛ bär ɛ ciw, kɛn ba kɛ mat kɛ dääkdiɛn.
Jɛn cuɛ la̱t kɛɛ duŋ gi̱ra̱bɛti̱-luääk kä min rɔm mekani̱dhiöm.
Mi̱ ŋuɔkɛ, kä öperɛtɔr bɛ lätni̱ mi̱ ca kɔn la̱t ɛ la kalkulɛtɔr Pathkal'ä kɛ rëpdɛ ɛlɔ̱ŋ, min cuɛ go̱o̱ri̱ ka̱a̱th ti̱ ŋuan ti̱ cie addi̱cin.
Kɛn XOR kɛnɛ AND gëët kɛ ti̱ cuŋɛthiw kɛ ŋäc di̱jital löjik kɛ ɣöö bɛ thärki̱o̱tni̱ tin ca mat thi̱n kɛɛliw pekdɛ ŋa̱c mi̱ rietdɛ dɔ̱ŋ ca rɛydɛ mat kɛ kɔmpilɛk löji̱kal öperɛcini̱ ti̱ ŋuan. 
Tëë ŋuan të cua la̱th lät kɛn, kɛ thuɔ̱k, cuɛ kɛnɛ ɣai̱bri̱dni̱ duŋ diɔ̱kni̱ dedhanyni̱ tëë jɔak.
Ɣanati̱thi̱pɛti̱d ari̱thmetik te ɛ jɛn la no̱o̱ŋ ɣöö bi̱ prögi̱ram tekɛ ërra̱thni̱.
Na̱ŋdɛ i̱nɔ, ɛn min ca lat nhial ɛ jɛn appli̱kecin duŋ kä rekärjin thi̱örɛm kä thɛt N2 in ca la̱th kä ŋa̱ckɛ pekdɛ.
Mi̱ ci̱ a kiɛ b ɛ dhɛrö, jɛn ba naŋ cie ɛ jɛn ai̱denti̱ti̱.
Gua̱a̱ mɔ, ɛn themi̱gurup ba cu nööŋ ɛ kɛn näci̱ral nämbäri̱ kɛnɛ ɣöö ɛn gurup bɛ cua̱ addi̱tib gurup duŋ interjiɛri̱.
Kä kɔmmutɛti̱bi̱ti̱ kɛnɛ aththöciëti̱bi̱ti̱ nyin ri̱i̱l addi̱cin bi̱ kɛnɛ immediati̱; ba ri̱i̱l nämbärä 0 lat i̱ jɛn ba thɛt duŋ negɛtib ra̱cinali̱, jɛn bi̱ guäcdɛ cu thia̱k kɛ ɣöö ba addi̱tib ai̱denti̱ti̱.
Kɛl bɛ yi̱k nyok kɛ thuɔ̱kdɛ i̱ jɛn öperɛcin nɛmɛ i̱ ca lat-ɛ gɔaa, di̱t ɛlɔ̱ŋ ruacdɛ kä kö-Kuaci̱i̱ thekuɛnthi̱.
Kä thɛt interjeri̱  modulö 2 tëni̱ jɛn kɛ ɛlɛmɛni̱ 2; kä ta̱a̱ läätdä matkɛ naŋ jɛ kɛ mëë ca ŋa̱k rɛy löjik Boolean min cie ''ɣɛkluthib kiɛ "pa̱ŋcin.
Ti̱ti̱ kɛnɛ nööŋkɛ ni̱ rɛw ti̱ gööl mi̱ baabkɛ matkɛ duŋ näciral nämbäri̱ ɛ wä ni̱ kä tra̱ni̱pianaiti̱.
Ti̱ti̱ kɛn cua baabni̱ kɛ mälti̱pli̱kecin ɛlɔ̱ŋ mi̱ läny addicin kiɛ matkɛ.
kɛ thuɔ̱k, mi̱ na̱nnegɛtibni̱ nämbäri̱ rɛw a kɛnɛ b kɛn tekɛ kɛɛ magni̱ti̱öd mi̱ göl, kɛ kɔrɛ bi̱ matdiɛn ba mi̱ cie de pa̱a̱r kɛ di̱tdiɛn.
Jɛn cuɛ matni̱ ɛ määni̱ ca̱r matdä duŋ nämbärä kärɔa, min jɛn kärɔa, kɛnɛ kɛɛ matkɛ baaŋ, min ɛ dhɛrö.
Intëgi̱rɛcin ɛ duɔ̱ɔ̱r duŋ "tha̱mmɛcin" mi̱ guurɔdɛ, kiɛ mi̱ no̱o̱ŋɛ ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ mi̱ baabɛ, wi̱i̱ kä ti̱ ŋuan ti̱ gööl.
Li̱nii̱r kɔmbai̱nɛcin kɛn kɛ ti̱ gɔw la̱tdiɛn cie min tekɛ rɛy matkɛ mi̱ wä wɔ̱ nhiam kä ci̱ tha̱a̱ŋ ŋuɔ̱tni̱ tin duäc kɛ jɛ kä ŋa̱c te thi̱n, ce̱tkɛ mi̱ cie li̱ööm cäri̱ rɛy ko̱o̱ŋä thi̱o̱o̱ri̱ kiɛ tin ca la̱th ɛ tekɛ wi̱i̱ ŋɔani̱ kɔ̱kiɛn rɛy kua̱nta̱m mekani̱kni̱.
Da̱a̱kɛ ɛ kɛl kä ŋuan tin ku ari̱thmetik lɛ lätkɛ kɛ, kɛn dup tin tuɔ̱ɔ̱mkɛ nämbäri̱ kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛɛ nämbäri̱ ti̱ ji̱di̱tini̱.
Tin ba dääkɛ Eukli̱diaan (in min ci̱ duɔth) kulɛ nööŋ ɛ kɛn kä ba cu cɔɔli̱ Eukli̱diaan dɔmiɛni̱ kɛnɛ ɣöö amääni̱ riŋni̱ pöli̱nömial in /ca rɛydɛ ŋäc (min no̱o̱ŋ mälti̱pli̱kecin kɛnɛ addi̱cin wi̱kä puɔrmulani̱ bariabuɔl-kɛl). 
Biɛl da̱a̱kɛ kä nɛmɛ jɛn bä la la̱tkɛ jɛ kärɔadɛ kɛ cuɔ̱ŋdɛ kɛ lätni̱ da̱a̱kɛ kä kärɔa, cie mi̱ ɛn gua̱a̱ mɔ i̱ bɛ cie ta̱a̱ in ca lɛl kiy duŋ kalkuletɔr.
Dääk ŋɔaani̱ piny ni̱ kä ti̱ ŋuan rɛy gua̱th ɛ kɛɛlɔ kä nyuak kɛl kärɔa pekdɛ cuɛ räthni̱ kä ca̱r mi̱ la 'cunkiŋ' ɛ ta̱a̱ duŋ da̱a̱kɛ ka̱ gua̱th in bi̱ kɛl rɔ nyök kɛ locni̱ ɛlɔ̱ŋ kä jiɛn di̱bai̱thɔr ɛ jiɛnɛ kiɛ bëë kä jɛnɛ di̱vai̱dɛn ni̱ kärɔadɛ.
Ɛ ram min de lät kɛ tɛ̈buɔli̱ lɔga̱ri̱thi̱m kɛ dääk nämbäri̱, ɛ ŋuɔkɛ kɛn nämbär'i̱ lɔga̱ri̱thi̱mni̱,  kɛ kɔɔrɛ bɛ cu guic nhial kɛɛ ani̱lɔga̱ri̱thi̱m min ciɛ nööŋ.
Tha̱a̱ŋ prögra̱mmiŋ laŋgi̱öcni̱, mi̱ cie C, la naŋɛ dääk intejiɛr cie min ci̱ tuɔɔk ɛ la 5 in te nhial, kä jɛn jäkdɛ bä ɛ jɛn interjiɛr. 
Cäätdiɛn, dääkɛ kuec cuëëc kä b bai̱ (ca gɔ̱r) i̱ ɛ jɛn jäk kä y rɛydɛ ekuaciɔn.
Cie cäätdɛ cu määni̱ aljebra̱thni̱ matrik kɛnɛ lajebra̱thni̱ kuanterniön. 
La̱thkä mi̱ cie duäc nɔmɔ kä rɛy  ri̱w kalkulëtɔri̱ no̱o̱ŋɛ ni̱ läär mi̱ tekɛ diw.
Ni̱ gua̱a̱ mɔ nɛmɛ wuɔ̱c yuthɛ di̱t nämbäri̱ rɛw piny, locni̱dɛ nɛmɛ kä no̱o̱ŋɛ nämbäri̱ rɛw ti̱ kuiy ti̱ guɔ̱ɔ̱r kɛrɔ̱ amääni̱ ɣöö ci̱ nämbäri̱ rɛw pa̱a̱r ɛ juc. 
Kä thuɔ̱k min bi̱ GCD baa duäc ni̱ ciaaŋ rɛy duɔ̱p ɛmɛ kɛ ŋäcdɛ i̱ ɛ ai̱denti̱ti̱ Bedhuot'ä.
Mi̱ ci̱ ta̱a̱dɛ rɔ lot, ɛn alöri̱thi̱m cɛɛ  ka̱a̱th ti̱ läny dhi̱e̱e̱c ti̱ loocrɔ̱ kɛ nämbäri̱ duŋ di̱ji̱tni̱ (bɛth 10) mi̱ la inter in kuiy ni̱ jɛn.
Kä Eukli̱diaan alöri̱thi̱m tëkɛ appli̱këcini̱ ti̱ gɔ̱rkɛ ni̱ kɛ kɛnɛ ti̱ la̱tkɛ ni̱ kɛ.
Kä Eukildiaan algöri̱thi̱m dɔ̱ŋ cua kɔn la̱t kɛ duäc Di̱öpaantiaan ekuacini̱, cte̱kɛ mi̱ görkɛ nämbäri̱ tin ro̱ŋ kɛ ɣöö luɔ̱c kä wä kɛɛl kɛ mëë caa larɛ ɛ thi̱örɛm ri̱mɛndɛr duŋ Cai̱ni̱thni̱, kɛ lätni̱ pi̱rɛkcini̱ mi̱ wä wɔ̱, kɛnɛ gör akkurɛt ra̱cinal apprödhëcini̱ kä ri̱i̱l nämbäri̱.
Kä gi̱rëtɛth ka̱muɔɔn di̱baithɔr ni̱ ciaaŋ gɔ̱rkɛ jɛ ce gcd(a,b) kiɛ, thi̱a̱k ɛlɔ̱ŋ, cie (a, b), cieŋni̱ min nötɛciɔn in te kɔɔr ɛ ŋuan luɔ̱ɔ̱tni̱kɛ ɛn ai̱di̱e̱l rɛy riŋä intejiɛri̱, min bi̱ cu ca̱a̱t cie thi̱ääk ɛ kɛ GCD.
Kɛ cäätdɛ, cɛ bi̱ a 6 kiɛ 35 ɛn praam nämbär, ni̱ min kɛn da̱ŋ rɛw tekɛ kɛɛ pi̱raam paktɔri̱ rɛw: 6= 2 × 3 kɛnɛ 35= 5 × 7.
Paktɔriadhëciɔn duŋ intejiɛri̱ ti̱ di̱t ɛ mi̱ cua ŋäth mi̱ ca wä ba duäc la lapɛ riɛk mi̱ bɛc ɛlɔ̱ŋ, kɛnɛ ɣöö ci la̱tdɛ ga̱k ɛlɔ̱ŋ kä kri̱ptögra̱pik prɔtöko̱o̱li̱ min la tekä nyinkɛ tin /ca rɔ̱ malɛ luɔtkɛ.
Ɛn thɛt li̱ni̱e̱e̱r integral kɔmbainɛciɔni̱ diaal duŋ a kɛnɛ b kɛ thuɔ̱kdɛ bɛ pa̱a̱r cie thɛt duŋ ma̱lti̱pli̱kɛciɔni̱ diaal kä g (mg, gua̱th in m ɛ mi̱ la intejer).
Rɛy ri̱e̱e̱tni̱ kɔ̱kiɛn, ma̱lti̱puɔ̱lni̱ nyin nämbäri̱ tin kuiyni̱ kɛn rk−1 kɛn ba kɛ ŋot kä nämbär in di̱i̱t rk−2 amääni̱ ɛn remiɛnder rk bi̱ kuɛ̈ɛ̈ ni̱ jɛ kä rk−1.
Kɛ kui̱c ɛmɔ, c di̱baideth min la i̱ni̱cial remiɛnder r0, niɛ gua̱a̱ mɔ r0 = a - q0b = mc - q0nc = (m-q 0n)c.
Mi̱ canɛ ɣɔ̱n kɛɛ nhiam kɛ naŋdɛ kä talethni rɛktagular bi̱ b-by-b i̱thkuɛr rɛktaŋulari̱ taleth; cieŋni̱ min, jiɛnɛ kä r0-by-rethi̱duël rektaŋular ɛ ɣa̱ntali̱d, gua̱th in bi̱ r0 < b. Kɛ kɔrɛ bi̱ ɣɔ̱ndan kɛ taal rethiduël rɛktaŋular kɛɛ r0-by-r0 talethni̱ i̱thkuɛr. 
Kä thiörem min ci̱ latdɛ nɛ Eukli̱dian di̱bi̱ciɔn la̱th piny kɛ lärɛ ɛn ta̱a̱ mi̱ cie nɔ kä kuɔciɛn kɛnɛ remiɛnder ni̱ ciaaŋ tëë thi̱n kɛnɛ ɣöö la te nɔmɔ kɛ ta̱a̱dɛ.
Kɛ kɔr thukä locni̱ thuurɛ ni̱kɛ, ɛn ba̱riabuɔl b bɛ remiɛnder rɔm piny rk, gua̱th ni̱ bi̱ ba̱riabuɔl nyin kɔɔrɛ rɔam piny rk−1.
Kɛn mɛthemi̱ti̱ciani̱ kɛnɛ ɣi̱thtöriani̱ B.L van der Waerder cuɛ lari̱ jɛn Bok VII bëë raar kä tɛkbok mi̱ tekɛ thi̱o̱o̱ri̱ nämbäri min ca gɔ̱r ɛ mɛthemi̱ti̱ciaani̱ rɛy duelgɔ̱rä duŋ Pai̱thagöra̱th.  
Kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur, algöri̱thi̱m Euklid'ä cua jiek gua̱thni̱ ti̱ gööli̱rɛy Indiaa kɛnɛ rɛy Cai̱na, cu nhiamdɛ ɛ ɣöö Di̱öpaantian ekuacin riali̱ka̱ mëë bä nhial rɛy athtronomi̱ kɛnɛ la̱t kalendari̱ kɛ gua̱a̱diɛn pa̱y. 
Kä Eukli̱dian algöri̱thi̱m cua mëë lat nämerikalli̱ kɛ nhiam kä cua ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ rɛy Yurɔp rɛy thɛkɔnd i̱ddi̱cin duŋ Bacet'ä Problemeth Plaithanthni̱ et delektabbleth (Pleathant kɛnɛ injöyɛbuɔl prɔblɛmni̱, 1624).
Rɛy 19th thäncuëri̱, kä cu Eukli̱dian alöri̱thi̱m cuɛ copni̱ kä käm thithtɛm nämbärä mi̱ ji̱di̱t raar, cie mi̱ cie interjɛri̱ Guaththian kɛnɛ intejɛri̱ Eitheni̱thtien.
Pi̱tɛr Guthtab Lejuene Diriklet mëë cie kɔn Euklidian algörithim lat kɛ nhiam mi̱ päär kɛɛ bëthik min tekä thi̱o̱o̱r nämbäri̱ ɛlɔ̱ŋ.  
Cie cäätdɛ, Dedekind cua mëë nhiam mi̱ ŋa̱c i̱ thuɔ̱k ɛ Permat'ä-rɛw i̱thkuɛr thi̱örɛm la̱tkɛ kɛ yunik paktɔriadhe̱cin duŋ Guaththian interjiɛri̱.
Appli̱këcini̱ kɔ̱kiɛn nyin Euklid'ä algöri̱thim cua kɛ ka̱m raar rɛy runi̱ ti̱ kur 19th.
Nöbel intejɛri̱ ti̱ ŋuan relecin algöri̱thi̱m cua kɛ ka̱m raar, ce̱tkɛ mi̱ päär kɛ algörti̱hi̱m duŋ Ɣelamna Perguthɔn kɛnɛ R.W. Puɔrkad (1979) kɛnɛ LLL algöri̱thi̱m. 
Kä ŋa̱a̱r cukɛ jɛ riet kɛ wuɔ̱c m mälti̱puɔl duŋ paalä min tɔt kä ka̱nkɛ jɛ kä min di̱i̱t.
Ɛ jakɛ u kä ɣöö bɛ rɔ lot i̱ tekɛ dääk rɛy intejeri̱, ɛn pa̱mɛli̱ inpai̱nai̱t jäkdɛin dɔ̱ŋ bɛ ben kä rɛy jäkärɔadɛ (x1,y1).
Rɛy pi̱e̱lä mɛmɛ, kɛn jäkni̱ tin ɛni̱ mɛthematikal ɛ läätrɔ (matkɛ, ŋuɔkɛ, locrɔ, kiɛ da̱a̱kɛ ) ɛ mi̱ modulö mi̱ yuthni̱ 13 piny; jɛn in, locrɔ duŋ 13 kɛn ba matni̱kɛ kiɛ ŋokni̱kɛ amääni̱ mi̱ ci̱ jäk ben rɛydɛ mi̱ läny 0-12.
Ɛntäämɛ larɛ bɛ i̱ jäkni̱ titi̱ läthni̱ kɛndiaal i̱ kɛɛ nyin N amääni̱ mi̱ ci̱ M-1.
Kɛ cäätdɛ, kä pröbabieli̱ti̱ duŋ kuociɛn duŋ 1, 2, 3, kiɛ 4, ɛ bɛ thi̱ëëk 41.5%, 17.0%, 9.3% kɛnɛ 5.9% päärkɛ.
Kɛl mi̱ cu dak kɛ ruac go̱rä GCD duŋ näciral nämbäri̱ rɛw a kɛnɛ b duäcdiɛn diaal kɛnɛ tin cäätkä da̱kɛni̱kiɛn; kä GCD ɛ jɛn min da̱kɛdiɛn in di̱i̱t ɛ nyuaak kɛnɛ.
Cie min ca nɛn nhial, kä GCD päärkɛ kɛɛ ja̱k pi̱raam paktɔri̱ tin nyuakɛ ɛ nämbäri̱ rɛw a kɛnɛ b. Methɔɔd in te thi̱n ɛntäämɛ duŋ pi̱raam paktöraidhecin kɛn bä dakɛ; modɛrni̱ kri̱tögi̱rapi̱ thi̱thtɛm ni̱ ti̱ ŋuan cukɛ tekä jɛn dakdiɛn ɛmɔ.
GCD Leɣmer'ä algöri̱thim lätdɛ päärɛ kä pri̱ci̱pi̱li̱ kɛ diaal cie mi̱ cie bai̱neri̱ algöri̱thim kɛ pɛth duäcä GCD rɛy arbi̱trɛri̱ bɛthni̱.
Kä Eukli̱dian algörti̱hi̱m naŋkɛ kɛ duäc li̱ni̱e̱e̱r Diöpaantain ekuacini̱ kɛnɛ Cai̱ni̱thni̱ cukɛ ŋot kɛ mi̱ ka̱n riɛk pöli̱nömial luäŋ kɛ jɛ; kä pi̱rɛkcini̱ tin ŋot dee kɛ lat bä kɛ jɛn pöli̱nömiali̱. 
Ɛni̱ Eukli̱dian dɔmiɛn i̱ ɛ paktɔraidhecin dɔmiɛnä mi̱ göl (UFD), cieŋni̱ min locjɔkdɛ ɛ /ciëë thuɔ̱k.
Ɛ Eukli̱dian dɔmiɛn in ciaaŋ ɛ jɛn pri̱nci̱pal aidial dɔmiɛn (PID), ɛn integral dɔmiɛn rɛydɛ min ɛni̱ ai̱diaal ɛ mi̱ pri̱nci̱pa̱l ai̱diaal.
Numerɛtɔri̱ kɛnɛ denɔmi̱nɛtɔri̱ kɛn lätkɛ rɛy pi̱rɛkcini̱ tin /ca ŋäc ɛlɔ̱ŋ, cu määni̱ kɔmpuɔɔn pi̱rɛkcini̱, kɔmpi̱lɛk pi̱rɛkcini̱, kɛnɛ mi̱dhed numërali̱.
Kä ci̱ötdɛ cua rɔ tok la mi̱ la̱tkɛ dääk pi̱rɛkcini̱ ti̱ti̱ kɛ kämdiɛn raar kä thedhagethi̱mal pi̱rɛkcin mëë ca la̱t rɛy athtronomi̱.
Nɛmɛ cua lat rɛy tɛ̈kbokä Dhɛ Gi̱rɔɔn duŋ Ɣarti̱ni̱ kɛ run ti̱ kur 17th.
Kä jäk pi̱rɛkcinä  kɛnɛ reci̱prökali̱kɛ ɛ 1, gua̱th in bi̱ reci̱prökal ɛ jɛn mälti̱plikɛtib inbärthi̱ duŋ pi̱rɛkcinä.
Kä min ci̱ duɔth bɛ cu ben ɛ la nämërɛtɔr kä tha̱a̱ŋ pi̱rɛkcinä.
Ni̱ mëë 5×17 (=85) ɛ mi̱ di̱tni̱ jɛn kä 4×18 (=72), kä ɛ jɛn jäk päärä dɛ.
Ni̱ mëë kɛl wi̱kä diɔ̱k ɛ kuartɛr mi̱ kɛl wi̱kä wälrɛɛw, rɛw wi̱kä di̱ɔ̱kni̱ ɛ kuartɛr mi̱ la rɛw wi̱kä wälrɛwni̱.
Tha̱a̱ŋ gua̱thni̱ ɛn mi̱ thiɛl pek mi̱ ɛ deci̱mal mi̱ nyo̱o̱krɔ ɛ mi̱ go̱o̱r cop gua̱a̱ mi̱ päär kɛn.
Kä Ji̱ Ëjep cukɛ lät kɛ pi̱rɛkcindiɛn rɛy BC.
Methɔɔdiɛn cuɛ nööŋni̱ jäk mi̱ päär cie mödɛrn methɔɔd.
Ɛn mödɛrn pi̱rɛkcin cua latdɛ ŋa̱c cie mi̱ cie baɣi̱nnara̱thi̱ cuɛ ce̱tkɛ mi̱ tokɛ rɔ rɛy India rɛy la̱t Aryabɣatta, Braɣmagupta, kɛnɛ Baɣathi̱kara.
Rɛy mɛthematikni̱, modular ari̱thmetik ɛ mi̱ la thi̱thtɛm duŋ ari̱thmetik kɛ kui intiljiɛri̱, gua̱th in bi̱ nämbäri̱ kɛ "kuɔ̱m piny" mi ci̱kɛ cop kä ba̱li̱ömni̱ ti̱ ŋa̱ckɛ, ba cu cɔali̱ modula̱th.
Ɛni̱ pi̱rɛkti̱ka̱l appli̱keciɛn mi̱ kua kalkulet ni̱ cɛktha̱mni̱ rɛydɛ kɛn tin nyooth thi̱rial nämbäri̱.  
RSA kɛnɛ Diappiɛ−Ɣellmɛn lätkɛn kɛɛ mödular ɣɛkpönɛnciaciɔn.
Jɛn cuɛ la̱t ɛ la̱t ni̱ gua̱a̱ dɛ kɛ läth poli̱nömail laätdä ɛ cua jɛn di̱baidhɔr indi̱i̱t in cua ŋa̱c ɛlɔ̱ŋ, cäätdɛ kɛ li̱near aljebra kɛnɛ Gröbner bɛdhik algöri̱thi̱mni̱ wi̱i̱ intejeri̱ kɛnɛ kɛn ra̱ciɔnal nämbäri̱. 
Kä mödulö öperɛciɔn, cie min ca lat rɛy prögi̱ramiŋ thukni̱ ti̱ ŋuan kɛnɛ kalkulɛtɔri̱, ɛ jɛn cua appi̱li̱kɛciɔn duŋ mödular arthi̱metik min ni̱ ciaaŋ lätdɛ rɛy ruac ɛmɛ.
Kä methɔɔd ka̱thtiŋ min wockɛ bäŋuan ca ŋun ɛ la mi̱ cɛɛkkɛ kɛ pɛ̈th duŋ deci̱mal ari̱thetik kɔmpie̱tɛciɔni̱ mi̱ la̱tkɛ kɛ tet. 
Ɛ lii̱near thi̱thtɛm duŋ kɛngi̱ruenthi̱ni̱ ɛ mi̱ ca riali̱kä rɛy runä pöli̱nömial kɛ ta̱a̱ mi̱ cie mëë ca lät duŋ Gauththian eliminɛciɔn, kɛ latdɛ kɛɛliw  wër nɛn li̱near kɔngi̱ruenthi̱ thi̱örɛm.
Kä mälti̱pli̱këciɔn duŋ intejeri̱ (cu mäni̱ negɛtib nämbäri̱), ra̱ciɔnal nämbäri̱ (pi̱rɛkciɔni̱) kɛnɛ ri̱i̱l nämbär min ca lɛy ɛ thi̱thtɛmatik jenerɛlaidhɛciɔn duŋ bethik in ci̱ nɛmɛ lɛy.
Kä jäk ni̱ ba nööŋ ɛ mɛjiɛrmɛni̱ da̱ŋ rɛw ɛ jɛn min pay ben kä duŋ mɛjiɛrmɛn.
Kä inbääth operɛciɔn duŋ mälti̱pli̱kɛciɔn ɛ jɛn di̱bi̱ciɔn.
Kä di̱bi̱ciɔn duŋ nämbäri̱ mi̱ dɔ̱ŋ ci̱ mɔa jɛn dhɛrö la jɛn kärɔadɛ bɛ paaa̱r kɛ 1.
Läth nɛmɛ kä lät duŋ mälti̱pi̱keciɔn ɛ mi̱ bi̱ nööŋi̱ ɣöö bɛ tekɛ luɔ̱ɔ̱tni̱ ti̱ gööl mi̱ cɛ tuɔɔk ɛn ɣöö ba ba̱riabuɔli̱ dööp kɛ ci̱öt mi̱ bi̱ ca̱a̱t kɛ ba̱riabuɔl in dɔ̱ŋ, mi̱ ɛn ci̱öt ba̱riabuɔ in te nhiam parenthethi̱th dɔ̱ŋ bɛ ca̱a̱t kɛ ci̱öt pa̱ŋciɔnä, kiɛ dë rɛydɛ kulɛ jiek kɛ gua̱thdɛ pa̱ny min bi̱ la̱tkɛ guuri̱diɛn kɛrɔ̱.
Kä nämbäri̱ tin ba kulɛ luɔc kɛndial la babkɛ ciötkdiɛn i̱   "paktɔri̱".
Jɛn bä ɛn min bëë raar kä mälti̱pli̱keciɔn cɛ tekä guuri̱ paktɔri̱ kɛrɔ̱, ɛn dääk in te kam "mältipli̱kand" kɛnɛ "mälti̱plier" gɔa ɛ kärɔa kä elemɛnteri̱ lɛbel kɛnɛ rɛy tha̱a̱ŋ mälti̱plikeciɔn algöri̱thi̱mni̱, ce̱tkɛ mi̱ cie lɔŋ mälti̱pli̱keciɔn.
Kä jäk in bi̱ raar kä mälti̱pli̱këcin ɛ cɔɔli̱ i̱ ɛ prödakdɛ.
I̱thlaai ruul ɛ mi̱ la jak nämbäri̱ ɣöö ba kɛ duäc kɛ pɛ̈th ni̱ kɛ gua̱a̱diɛn da̱ŋ diɔ̱k pa̱ny.
Kä genɛral thi̱o̱o̱r ɛ mi̱ la ŋuɔ̱nkɛ ɛ dai̱menciɔnal anali̱thi̱th.
Kɛn kɔmpi̱lɛk nämbäri̱ thiɛlɛ kɛ ŋuɔ̱t kɛ guuri̱diɛn kɛrɔ̱.
Ɛn gua̱th ɛmɛ te tɔn kɛ ai̱denti̱ti̱ 1, cie gua̱cɛ kɛ buɔ̱n in te piny addi̱ciɔn gua̱th in bi̱ ai̱denti̱ti̱ ni̱ kärɔadɛ ba 0.
Mi̱ guic kɛ nɛmɛ, ba naŋni̱ jɛn thɛt duŋ inberti̱bɔul i̱thkuɛr matrai̱ni̱ kɛ daimenciɔn in caa ŋun wi̱i̱ pi̱e̱lä in caa ŋun.
Thuɔ̱k dɔ̱diɛn mi̱ ŋa̱ckɛ kä derɛ pa̱a̱r kɛ kɛn intejeri̱ tin te piny mälti̱plikecin ɛ /ciɛɛ buɔ̱n−määni̱ mi̱ ci̱ kɔn dhɛ̈rö pa̱l raar.
Rɛy mɛthematikni̱, ɛn perthäntic (bëëkä Laatin per thenta̱m "mi̱ da̱a̱kɛ wi̱kä kuɔ̱r") ɛ nämbär kiɛ rɛci̱ö mi̱ latkɛ cie pi̱rɛkciɔn kuurä.
Mëë cua kɛ duäc kɛn pi̱ɔrɛkcini̱ ti̱ti̱ cuɛ pa̱a̱r kɛ duäcdɛ kɛ perthentig.
Gua̱th latkɛ ruac kɛ kui̱dɛ ɛn perthäntig, jɛn ɛ gɔa kɛ ɣöö ba lɛy i̱ ɛ ŋu thiäa̱kɛ kɛ (c.d., i̱ ɛŋu mi̱ la matdiɛn min la kɔrrethpuɔɔndiɛn ɛ wä kä 100%).
Gua̱th in latkɛ duŋ "10%" mi̱ te nhia̱" kiɛ mi̱ ɛ "10% te piny" rɛy kua̱nti̱ti̱, ɛn luɔc latdɛ ni̱ ciaaŋ ɛ jɛn ɣöö nɛmɛ ɛ mi̱ thi̱ääk kɛ ini̱cial ba̱li̱ö kä kua̱nti̱ti̱ nɔmɔ.
Mi̱ cäät min nyuɔɔn thi̱n cie ŋäc in te kam perthän (run) kɛnɛ perthäntig puɔɔnyni̱ tin de tekɛ lua̱ŋ kɛ no̱o̱ŋdiɛn kɛ thiɛl mi̱ di̱i̱t mi̱ ca lat raar ɛ jɔarna̱li̱thni̱ kɛ kui̱ ben kuanyä raar, cie cäätdɛ, latdɛ kɛndial kɛn laat tti̱ ji̱di̱ni̱ kɛnɛ dääk kɛ perthätigni̱ tëë nhiam cie läär ëë ci̱ ben raar.  
Kä ciöt ɛ mi̱ cua naŋkɛ kä Laatin mi̱ lotni̱ per thenta̱m.
Gi̱rammar kɛnɛ i̱thtali̱ nyooth kɛnɛ ni̱ ciaŋ ɛn dääk mi̱ cie ɣöö de perthäntigni̱ kulɛ gɔ̱r i̱di̱.
Mi̱ ci̱ interɛth rɛt wä piny ɛ lɔ̱ŋ, ɛn nämbär 0 ba mat thi̱n ɛ ni̱ mi̱ ɛn intɛrɛth rɛt ɛ mi̱ kuiyni̱ jɛn kä 1%.c.d. "% Treaciɛri I̱thtɔk," ciɛɛ "% Treaciɛri̱ I̱thtɔk".).
Päärkɛ, kɛ perthäntig ti̱i̱mä min ci̱ juɔ̱c, ɛn pirɛkciɔn ŋa̱a̱ri̱ tin ci̱ käla̱b ɛmɔ juɔ̱c kɛ jɛ, jɛ bä ni̱ ciaaŋ latdɛ ce̱tdɛ kɛ dethi̱mal pröpörciɔn; ɛ ti̱i̱m min tekɛ. Cɛ juɔ̱cni̱ kä 500 perthäntig bɛ tekɛ juc 50% nyin ŋa̱a̱ri̱kiɛn. 
Thɔ̱btrɛkciɔn jɛn bä guurɛ ŋuɔ̱t predi̱tɛbuɔlä tin la la̱tkɛ öperɛciɔni̱ ti̱ thiäk, cie ei̱ie̱tkɛ addiciɔn kɛnɛ mälti̱pli̱keciɔn.
Mi̱ la̱tkɛ näci̱ral nämbäri̱ kɛ thɔ̱btrɛkciɔnɛ kɛl mi̱ thia̱k thi̱a̱k kä lät nämerikal.
Min ca nɛn thi̱n, ɛn nämbär in ŋuɔkɛ ba cu ŋa̱c i̱ ɛ jɛn thɔ̱btraɣen, niɛ gua̱a̱ mɔ ɛn nämbäri̱ ɛ ca ŋok kä jɛ ɛ bi̱ kula minuend.
Thɔ̱ntra̱kciɔn " ɛ rie̱t thuɔk Li̱ŋli̱e̱th mi̱ naŋkɛ kä riet Laatin thɔ̱btra̱ɣere, min loocrɔ ɛ la matrie̱tni̱ kä thɔ̱b "tuɔɔk piny" kɛnɛ traɣere "kämdɛ raar".
Ɛ tokɛ kä pöthi̱ciɔn 3, jɛn thiɛlɛ ka̱a̱th ti̱ bɛ kuany ɛ wä kui̱c caam bɛ cuɔ̱ŋ kä diɔ̱k, bä.
Mi̱ nyoothkɛ operɛciɔn mi̱ cie nɔ, kɛn laanyni̱ ba kɛ yi̱k yuɔ̱th jɔk.
Ɛn di̱jit in bo̱th 
Rɛydiɛn kɛn wäl'i̱ 0 ɛ mi̱ kuiy ni̱ jɛn kä 1, bɔ̱ ɛn 0 ɛ mi̱ rëpkɛ kɛ 10, kɛnɛ ɣöö bɛ tekɛ dääk kɛ 1, min ɛ 9, ɛ mi̱ ca gɔ̱r piny rɛy gua̱a̱th in te wäl'i̱.
Kä thɔ̱btrɛciɔn kɛ kɔrɛ bɛ wä rɛy gua̱th kuur, gua̱th in 6 ɛ ci̱ bi̱ kuɛ̈ɛ̈ ni̱ jɛn kä 5, bɔ̱ ɛn dääkdiɛn ɛ mi̱ ba cu gɔ̱r piny kɛɛ jäk'ni̱ gua̱a̱ kuur'i̱.
Ni̱ ɣöö ciëë cɛ la̱t ni̱ wän jɛn cuɛ repni̱ thɔ̱btraɣɛn dijit kuur'ä kɛ kɛl.
Kä jäk ɛ 1, kɛnɛ ɣöö ɛ mi̱ ca gɔ̱r piny kä min ca nööŋ kä bëë raar rɛy gua̱th kuur'i̱.
Thio̱rɛm ɛmɛ cua gut ɛ Pier de Permat rɛy 1637 rɛy marji̱n duŋ kɔɔpä Ari̱thmetika, gua̱th ëë cuɛ ŋak i̱ jɛni̱ ɛ mi̱ ŋa̱cä prupdɛ mëë ci̱ kɔn ɛ mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ ro̱ŋdɛ kä ma̱rjin.
Kä biɛɛl dhie̱e̱c theorem, min tekɛ prup elementɛri̱ mi̱ ciɛk ciɛk, cuɛ lari̱ kɛn biɛɛl cukɛ kɛ bi̱äl mapä kɛnɛ ɣöö cua kɛ prup rɛy guutdä 19th thäncuëri̱; cieŋni̱ mëë, kɛn biɛɛl ŋuaan cu ro̱ŋdiɛn luɔc ɛ la ɣöö cua mi̱ bum ɛ tet ni̱ lɔ̱ŋ.
Ɛ jɛn theorem indi̱i̱t mëë ca purup kɛ kɔmpi̱e̱tɛr.
Kä ɛ nyɔk bä, ɛni̱ map mi̱ caa luäŋ cie de ca̱a̱tdiɛn wä kɛɛl bɛ yi̱k tekɛ tha̱a̱ŋdɛ mi̱ ba guice ce̱tkɛ kɛl kä ti̱ti̱ mapni̱ 1,936.
Jɛn puɔrmulatid mëë nhiam rɛy 1908, ɛɛ I̱thteini̱dh kɛnɛ Tietdhe.
Ɛ ba̱rieti̱ V wi̱i̱ painait pie̱e̱li̱ kɛ q ɛ elɛmɛni̱ tin tekɛ painait nämbäri̱ kä ra̱ci̱ɔnal puɔnyni̱, cie päärɛ cie puɔnyni̱ tin te wi̱i̱kä ɛni̱ pai̱nai̱t pie̱l kɛ qk elɛmɛni̱ tin te pi̱e̱lɛ ɛmɔ rɛydiɛn.
Ɛn tukdɛ took ɛ Ɣënri̱ Pöinkɛɛr, ɛn theorem in ruac kɛ kui̱ i̱thpëthä min la guɛckɛ cie mi̱ ɛ i̱thpëth mi̱ tekɛ dai̱menciɔnali̱-diɔ̱k duŋni̱ ɣöö ɛ mi̱ ce tuɔ̱ɔ̱m, jɔc di̱tdɛ, kɛnɛ ɣöö thiɛlɛ këthni̱ kiɛ kei̱ (ɛ mi̱ gäk kɛ mani̱pöl-3).
Cuɛ pek mi̱ cuu thiëëkni̱ thäncuër naŋ kɛ la̱t mɛthemati̱ciani̱ kɛ kui̱dɛ, Gri̱göri̱ Perelman cuɛ prup dɛ nyoth ɛ rɛydɛ te̱kɛ wargakni̱ diɔ̱k cua kɛ ka̱m raar rɛy 2002 kɛnɛ 2003 kä arDhib.
Perelman cuɛ tha̱a̱ŋ prupä nɛmɛ thuk.
Cuɛ latkɛ piny, jɛn cuɛ thie̱k mi̱ ɛni̱ riɛk mi̱ dë jäkdɛ bi̱ëri̱pai̱ kɛ pɛ̈th ɛ kɔmpi̱e̱tɛr dɔ̱ŋ bɛ cu riali̱kä ɛn kɔmpietɛr; cu guutdɛ a ɣöö jɛn mi̱ cuu thiɛl jäk rɛy latdɛ kɛɛliw.
Jɛn ka̱n kɔn prup ɛn kɛl ɛ la kac, duŋni̱ ɣöö jɛn ɛ cua ŋäth ɛlɔ̱ŋ i̱ ɛn kɔnjeciɛr ëë nhiam i̱ cua thuɔ̱k kä cu rɛwdɛ mëë te kɔɔr ɛ kac.
Ni̱ɛ gua̱a̱ mɔ, ɛn Köllatdh kɔnjeciɛr, min ruac kɛ mi̱ ɛ kiɛ ciɛɛ tha̱a̱ŋ thekuɛnthi̱ni̱ ti̱ caa lɛy nyin interjeri̱ ti̱ caa woc, cua ɣɔ̱n kɛ injeri̱ diaal ɛ wä ni̱ kä 1.2 × 1012 (cuɛ länyni̱ tri̱lli̱ön). 
Ca̱a̱tdɛ ni̱kɛ ɛn nɔmɔ dɔ̱ŋ de kɛnɛ ti̱ ŋuan ɛlɔ̱ŋ, ce̱tkɛ  mi̱ cie bi̱eri̱pi̱keciɔn duŋ kɔnthekuɛnthi̱ni̱ nyini̱kɛ kiɛ bɛ buɔ̱m ɛlɔ̱ŋ kɛ tuumni̱diɛn kɛ jäkni̱ tin caa nɛn.
Methɔɔd kɛl mi̱ ca prup, la la̱thkɛ jɛ gua̱th in teni̱ nämbär painait kärɔa mi̱ bi̱ copni̱ kä ɣöö bi̱ cäätdiɛn pa̱a̱r, cua cɔɔli̱ cie mi̱ ɛ "brute puɔɔth": rɛy apprɔɔcä nɛmɛ, tëë ci̱ tuɔɔk kä ca rɔ̱ lot cua kɛ naŋ kɛnɛ ɣöö cuɛ thiɛl cäätni̱ ti̱ päär kä kɛ̈ ti̱ cuɛ nyoth.
Kä kɔni̱öm ɣai̱pöthethi̱th, min ɣɔ̱nɛ jɛ i̱ bɛ ŋa̱c in min thi̱ääk kä pai̱nai̱t thɛtni̱ ti̱ caa lɛy, cuɛ nyoth cie cuŋɛ go̱lä kɛ thɛt in caa nhɔk ni̱ wän kɛɛliw duŋ Dhermelö−Praenkɛ adhi̱öm mi̱ la thɛt thi̱o̱o̱r. 
Pek mi̱ tɔt rɛy theorilthni̱ diiw kɛ Riemann ɣaipöthethi̱ mi̱ ɛ thuɔ̱k.
Kä löji̱thtik map ɛ mi̱ la pöli̱nömial mappiŋ, ni̱ ciaaŋ la tëë kɛɛl kɛ cäät arketai̱pal i̱ ku ciɛŋ rɔlä rɔ̱ lɛ jiɛc i̱di̱ kɛ tok kɛ jɛ ɛ mi̱ thi̱a̱k thi̱a̱k kä nɔ̱n-li̱near daina̱mi̱kal ekuaciɔni̱.
Keple cuɛ prup i̱ ɛ jɛn min la li̱mit duŋ rɛci̱ö kä kɔni̱theki̱ötib kä nämbäri̱ Pai̱na̱kki̱.
Kɛ kui̱ luɔ̱cni̱ rɛw nɛmɛ repredhentɛciɔn dɛ dɔ̱ŋ bɛ cu nööŋni̱ rik.
Kɛ cäätdɛ, kɛn rɛw repredhentɛciɔni̱diɛn 0.999… kɛnɛ 1 kɛn päär rɛy ŋäcä min kɛn cuŋkɛ ɛ la nämbär mi̱ cäät.
La̱tdɛ kɔmpi̱e̱tɛri̱ kɛnɛ thuperkɔmpi̱e̱tɛri̱, tha̱a̱ŋ mɛthematikal kɔni̱thtani̱, cu määni̱ π , e, kɛnɛ jɛn i̱thkuɛr rut duŋ 2, mëë ca kɔn duäc kɛ di̱ji̱tni̱ ti̱ länyni̱ bi̱lli̱öni̱ ti̱ kuɔ̱r kɛl.
Tha̱a̱ŋ kɔni̱thtani̱ tekɛ dääk ɛlɔ̱ŋ kä min te thi̱n ni̱ ciaaŋ kä nötɛciɔn mi̱ jdi̱i̱t mi̱ cua jiek i̱ jɛn cuɔ̱ŋ kɛ lat luɔ̱cni̱kiɛn.
Tha̱a̱ŋ gua̱thni̱, ɛn thi̱i̱mbuɔl in cuŋ ɛ la kɔni̱th mi̱ naŋni̱ wi̱cmuɔ̱ɔ̱n kɛɛliw.
0 (dhɛrö) ɛ nämbär, kɛnɛ ɣöö ɛ nämerikal di̱jit mi̱ lät ɛ cuŋɛ la nämbär rɛy nämbärali̱.
Ciööt kɛ nɛ nämbär 0 kɛɛ thok Liŋli̱e̱e̱th ɛ te dhɛrö thi̱n, nuɔ̱ɔ̱l (UK), nuɔɔl (US;), ni̱l, kiɛ-rɛydɛ ri̱tdä gua̱th ba dääkdɛ ŋa̱c kä kɛɛl kɛ gɔ̱rɛ di̱jit kɛnɛ  wurup "0-ɣö kiɛ ö.
Kɛ kui̱ kä min ŋa̱ckɛ kä jɛ i̱ thiɛlɛ mi̱ te jɛ, kɛn rie̱e̱t tin larkɛ i̱ thiɛlɛ luɔt kɛnɛ thiɛlɛ kɛn ni̱ ciaaŋ latkɛ.
Jɛn ni̱ ciaŋ rɛy yiɔ̱tdä ruac kɛɛ tɛlɛpoon nämbäri̱ cɔɔlɛ öɣ.
Kä thi̱i̱mbuɔɔl nfr, lotdɛ ni̱ mi̱gɔaa, cua te rɛy la̱t kɛ nyuɔ̱th lɛbɛl bɛthä rɛy ta̱th wuɔ̱thni̱ muɔ̱ni̱ kɛnɛ pi̱rami̱dni̱, kɛnɛ ɣöö cua kam ti̱ na̱n na̱a̱n thëëm kɛ jɛ mi̱ thi̱ääk kɛ bɛth laany ci̱e mi̱ cie tëë nhial kiɛ pinydɛ kä laany ɛmɔ.
Kä  pi̱lëthɣo̱ldɛr Ji̱ Bäbi̱lɔn ciɛɛ dhɛrö mi̱ thuɔ̱k kɛ ɣöö jɛn caa la̱th kärɔadɛ, kiɛ jɛn caa läth kä guut nämbärä.
Kɛ jɛn AD 150, Ptolemi̱, cua la̱tdɛ ɛ Ɣippaark;th kɛnɛ Ji̱ bäbi̱lɔn, cua mi̱ naŋ ɛ la thi̱i̱mbuɔɔl ɛn dhɛrö rɛy la̱tdɛ kä mɛthematikal a̱thtrönomi̱ kä cua cɔɔli̱ Thani̱tɛdhi̱th Mɛthematika, kä nyɔk cua ŋa̱c cie Almagethi̱.
Nɛmɛ cua nyɔk kɛ lätni̱ rɛy AD525 rɛy tɛ̈buɔlä ekui̱bɛlɛt,mëë cua luɔckä Laatin nulla kiɛ "thiɛl" ɛ Diöni̱thiuth, kɛɛl kɛ nämbäri̱ Röman.
Kä Lɔkabi̱baɣaga ɛ mi̱ ci̱ Jain gɔ̱r kä kɔthmölöji̱ thɔ̱rbaibiŋ rɛy mediabal Thani̱thkrit mëë took luɔ̱cdɛ kɛ thok mi̱ dɔ̱ŋ ɛ Pra̱krit, mëë ca ni̱n kɛ lat rɛydɛ wëë kä 458 AD (Thaka era 380), cuɛ lät cie decimla pi̱lëth-ba̱li̱ö i̱thtɛm, ɛ cu määni̱ dhɛrö.
Rɛy 813, al-Kawari̱dhmi̱ cuɛ lät kɛ nämerali̱ Ɣi̱ndu rɛy a̱thtrönömikal tɛbuɔɔli̱ kɛ".
Bok ɛmɛ kɛ kɔrɛ cuɛ loc kɛ thok Ji̱ Laatin rɛy runi̱ ti̱ kur 12th ɛ ca ciötdɛ gɔ̱a̱r piny i̱ Algöri̱tmi̱ de nämerö Indörum.
Ɣän cä guɔ̱ɔ̱r ɛ cuɛ räth ɛlɔ̱ŋ kɛnɛ ɣöö cua̱ tekɛ ŋäc mi̱ cä thöp-kä-cä jiek rɛyŋaknɔmi̱ ruaacni̱.
Ɣän cä la̱t mi̱ dii̱t la̱t kɛ gɔ̱r buɔk ɛmɛ rɛydɛ kɛɛliw cuɛ cie bɛ cop lɔaac cie ta̱a̱ ɛ cä ŋäcɛ, jɛn cɛɛ da̱a̱k kɛ ci̱ök da̱ŋ wäl dhie̱e̱c rɛydɛ.
Kɛn kuɛ̈ɛ̈n Ji̱ India da̱ŋ bäŋuaan kɛ: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254−254 ɛ te 0 thi̱n cie näci̱ral nämbär, rɛy gua̱th in jɛn ɛ näci̱ral nämbär kärɔa min /ciɛɛ puɔ̱thi̱tib.
Cie mi̱ ɛ ba̱liö kiɛ ɛ  ämmär, dhi̱rö cɛ päär cie dhi̱rö di̱jit, kɛ la̱tdɛ rɛy nämeral thi̱thtɛmni̱ kɛ pöthi̱ciɔnal nötɛciɔn.
Kä nämbär 0 dɔ̱ŋ kiɛ dɔ̱ŋ ca bi̱ ŋic kiɛ naŋ ɛ la näci̱ral nämbar, duŋni̱ ɣöö jɛn ɛ intejer, kɛnɛ ɣöö kɛ kɔrɛ ɛ ra̱ciɔnal nämbär kä ba ri̱i̱l nämbär (ɛ päär bä cie aljebraik nämbär kɛnɛ kɔmpi̱lek na̱mbär).
Jɛn cɛ bi̱ a praam kɛ ɣöö jɛn tekä inpainai̱t nämbär nyin paktɔri̱, kɛnɛ ɣöö cɛ bi̱ tekä kɛndial kɛ ɣöö jɛn cɛ bi̱ nyoth i̱ ɛ prödak praam nämbäri̱ (cie 0 ni̱ ciaaŋ bɛ yi̱k ɛ kɛl kä paktɔri̱).
Ruuli̱ ti̱ti̱ lätkɛ kɛ kui̱ ɛni̱ rii̱l kiɛ kɔmplɛk nämber x, ɛni̱ mi̱ ca lar kɛ ta̱a̱ mi̱ dɔ̱ŋ.
Kä pa̱ŋciɔn kardi̱nali̱ti̱, la̱t jɛ kä emi̱pti̱ thɛt, kɛ ɣöö luucɛ emi̱pti̱ thɛt jɔk ɛ nyɔk ɛ la ba̱liö, gua̱th in ba cu la̱th ɛ la 0 elɛmɛni̱. 
Rɛy abi̱thtrak aljebra, 0 la thia̱kɛ ɛɛɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba denöt ɛ ɛlɛmɛn dhɛ̈rö, min ɛ neutral elɛmɛn kä addi̱ciɔn (mi̱ ca i̱thtra̱kciɛrɛ lɛy gua̱th görkɛ jɛ) kɛnɛ abdho̱rbiŋ elmɛn kɛɛ mälti̱plikeciɔn (mi̱ caa lɛy).
Kɛ kui̱ tha̱a̱ŋ kua̱nti̱ti̱ni̱, ɛn dhɛ̈rö lebɛlɛ näci̱ralli̱ ɛ jɛn dääkɛ kɛ lɛbɛli̱ tin kɔ̱kiɛn, gua̱th in kä kɔ̱kiɛni̱ jɛn bɛ wä mi̱ repɛ rɔ kiɛ bi̱ min ca kuay ni̱ jɛ bɛ kuɛ̈ɛ̈. 
Jɛn cua nyoth i̱ jɛn ɛ kɛl mi̱ cäät kɛɛ neutrɔni̱ ŋuaan da̱ŋ ba mi̱ cuŋ ɛ ro̱ŋ kɛ ɣöö de ŋik kiɛ naŋi̱ ɛ atɔm mi̱ tekɛ cuŋkɛ go̱lä.
Cie cäätdɛ, kɛn elɛmɛni̱ nyin arrɛy kɛn kɛ nämbered ti̱ tookɛ kä 0 rɛy C, kɛ kui̱ ɛmɔ kɛ kui̱ arrɛy duŋ n ai̱tämni̱ bɛ rɔ cu guɔ̱ɔ̱r ɛn arrɛy ɛ thiɛlɛ ɣöö bɛ tok kä 0 ɛ wä kä.
Rɛy databɛthni̱, jɛn lotdɛ rɔ kɛ kui̱ pi̱e̱e̱li̱ min thiɛl ba̱li̱ö.
Kɛ kui̱ pi̱e̱e̱li̱ nɛmɛ cɛ te baaŋ kiɛ la i̱thti̱riŋ mi̱ ɣööŋ.  
Ɛni̱ kɔmpi̱o̱tɛciɔn min mat ba̱li̱ö dhɛröni̱ diaal kä jäk lapɛ baŋ.
Rɛy Puɔmula Wa̱n, mi̱ ram in la Ca̱mpi̱öön Wecmuɔ̱ɔ̱n ɛ /cɛ lɛ ŋot ko̱o̱ŋä rɛy Puɔrmula Wa̱nä rɛy runä mëë te kɔɔr runä ëë bo̱thɛ jɛ, 0 ɛ mi̱ la ka̱mkɛ gäär kɛl rɛy gëëri̱ bunä mëë te ram ëë ci̱ naath kɔn läny rɛydɛ.   
Ji̱gɔ̱rätai̱piŋä kɛ tukdiɛn kɛɛ nhiam thiɛlɛ ta̱a̱ thurɛkä mi̱ caa moc kɛɛ dääk kam O kɛnɛ 0; tha̱a̱ŋ mödeli̱ thiɛlɛ kiy mi̱ la̱th go̱lä kɛ kui̱ 0 dijitdä.
Kä di̱jit 0 kɛ jɛn dɔt in te däär cuɛ ce̱tkɛ mi̱ jɛn tuɔɔkɛ cie mi̱ duɔ̱p dɔ̱diɛn kä IBM 3270 mi̱ nyoothɛ kɛnɛ ɣöö cuɛ ŋot të thi̱n kä tha̱a̱ŋ mödern cie Andalë Mönö, kɛnɛ rɛy tha̱a̱ŋ ri̱a̱thnhiali̱ kɛ caa̱̱p ti̱ la ka̱pkɛ gua̱th kɛ jɛ.
1 (kɛl, jɛb bä cɔalɛ yunit, kɛnɛ yuni̱ti̱) ɛ nämbär kä ɛ nämerikal di̱jin in lät kɛ ɣöö bɛ cuɔ̱ŋ ɛ la nämber rɛy nämerali̱.  
Rɛykä min ca mat piny biɛɛli̱ kiɛ thanyni̱  ɛn dhɛrö /ciɛɛ puɔ̱thi̱tib kiɛ negɛtib, 1 ɛ jɛn in nhiam kä min tɔtdiɛn rɛy puɔ̱thi̱tib intejiɛr.   
Ɛlɔ̱ŋ mi̱/ci̱ kɛndiaal ɛ nyin 1 dɔ̱ŋ ba ŋotni̱ jɛ kä nɛmɛ.
Mi̱ te inɔ kä inti̱jiɛr kɔɔr dhɛrö.
Jɛn cua naŋ kaä Yurɔp kɛɛ Magɛreb kɛnɛ Anduthia rɛy runi̱ Mi̱ddil Ɣɛc (Middle Ages), kɛ rɛy läätni̱ gɔ̱a̱ri̱ ɛ ca gɔ̱r kɛ Arabic.
Ta̱a̱diɛn min /ci̱ lät ɛ bäär ɛ wä nhial kä dijit 1 ni̱ ciaaŋ min ci̱ /bi̱ lät ɛ cuŋɛ jɛ kä i̱thti̱rɔk kɛ rëtdɛ mi̱ ri̱i̱wa ɛ wä kä dijit 7 kä lotdɛrɔdɛ .
Kɛ latdɛ, 1 ɛ magni̱tiöd,mi̱ tekɛ ba̱li̱öm mi̱ thuɔ̱k, kiɛ buɔ̱n yunitdä kɔmpi̱liɛk nämbär, yunit bɛktɔr, kɛnɛ mi̱ ɛ yunit ma̱trik (ɛlɔ̱ŋ ni̱ ciaaŋ cɔalɛ i̱ ɛ ai̱denti̱ti̱ ma̱trik).
Rɛy kategöri̱ thi̱o̱o̱r, 1 ɛ tha̱a̱ŋ gua̱a̱thni̱ la lätdɛ kɛ tho̱p kä min la guut duɔ̱ɔ̱rä kategöri̱.
Ni̱ min pinydɛ kiɛ bɛthdɛ 1 kä ɛdhi̱pönential pa̱ŋcin(x) ni̱ ciaaŋ päärɛ kɛ 1,jɛn locjɔkdɛ /cɛ lätt (min dɔ̱ŋ dë cu cɔli̱ lɔga̱ri̱thi̱m min bɛthdɛ 1 mi̱ /cɛ te thi̱n).
Ɛ cätkɛ jɛ, bɛktɔri̱ ni̱ ciaaŋ ba kɛ jakä kuiy ɛ la yunit bɛktɔri̱ (cäät, bɛktɔri̱ duŋ magni̱tiöd kɛl), kɛ ɣöö  luocni̱dɛ ni̱ ciaaŋ tëkɛ ti̱ ŋuan ti̱/ci̱ lät. 
Ɛ jɛn min nhiam bä kɛnɛ nämbär rɛy kä Pibönakki thɛkuɛnthi (0 bɛ te ɛ la Dhëröth) kɛnɛ ɣöö ɛ jɛn la̱ nämbär in nhiam rɛy mathɛmatikal thi̱kuɛnthi̱ni̱ ti̱ ŋuan.
Cieŋ ɛ jɛn taa̱dɛ nɔ, aljɛbra min te thin ba käp ɛ la pi̱e̱l (field) mi̱ teni̱ jɛn kɛɛ ɛlɛmɛn kɛl, min/ciɛɛ min te go̱lä (singleton) kä /ciɛɛ thɛt ɛ puc.
Ɛn bainëri̱ kɔdi̱ ɛ luëëy (sequence) kɛlä kɛnɛ 0 min lät kä kɔmpi̱e̱tɛri̱ kɛ cuɔ̱ŋdiɛn ɛ la ɛni̱ data.
 +1 ɛ elɛktirik ca̱rji̱ duŋ pöthitrɔni̱ kɛnɛ prɔtɔni̱.
Kä Neopai̱thagörean pi̱löthöpi̱ Ni̱kömacuth raan Geratha ɛ cuɛ laari̱ kɛl /ciɛɛ kuɛn kiɛ nämbär, duŋni̱ ɣöö tuɔɔk na̱mbär kä jɛ.
Kɛ Kɛn Kuɛ̈ɛ̈n KƐL i̱ ɛ 2014 ɛ di̱t mi̱ bëë kä Tɛlɛbi̱cin gan TV min ca nyoth i̱ ɛ Lëdhi̱Tɔwni̱, min cua ciötdɛ ko̱k cie meme.
Rɛy ma̱tni̱ kuët kuurɛkä (kuurɛ ci̱ötni̱) kä kuɛ̈ɛ̈n 1 ni̱ ciaŋ la ka̱m kɛ jɛ kääp-yaaŋ.
1 ɛjɛn kuɛ̈ɛ̈n in ca jaki̱ kuiyni̱ jɛn min la̱tkɛ ɛ ŋa̱a̱r nyin Nɛcinal Ɣɔ̱kɛy Li̱e̱gi̱ (NHL); kä Li̱e̱gi̱ cɛ lo̱k i̱ bɛ lät kɛ 00 kɛnɛ 0 rɛy guut runi̱ 1990ni̱ (kä kuɛ̈ɛ̈n in di̱i̱t ca jakä ɣöö bɛ a 98).
Ɛni̱ randɔm mi̱ guurɔ duŋn dijitni̱ jɛn tekɛ mi̱ wa̱ ɛ bär kä luaayɛ rɔ pinyɛ ɛ jɔɔc ɛ mi̱  /ciɛɛ ra̱ndɔm, kɛ latdɛ kä  inpianai monkɛy theörɛm.
Rɛwdɛ, ni̱ mëë tekɛ nämbäri̱ ti̱ ca /luäŋ kɛ duäc kɛ kɔmpa̱th kɛnɛ cuɔ̱ŋdɛ bär jɛn /cɛ rɔ bi̱ lot kɛ läthdɛ ɛ la "i̱kuɛr kä thärkäl".
Kä athti̱rönömer mi̱ raan Ji̱ India Aryabɣata cuɛ lät kɛ pe̱k mi̱ 3.1416 rɛy Äryabɣati̱ya (499 AD)ɣä dɛ.
Kä athti̱rönömer raan Ji̱ Perthia Jamci̱d al-Käcai̱ cuɛ ben nhial 9 thedhagethi̱mal diji̱ni̱, mi̱ de pa̱a̱r kɛ de̱ci̱mal dijitni̱ 16, rɛy 1424 lätdɛ ɛ la poli̱gɔn mi̱ te 3*228 gëëkni̱,min cu cuɔ̱ŋ  kɛ länydɛ kɛ tin kɔ̱ŋ wi̱i̱-muɔ̱ɔ̱n kɛ run ti̱ 180.
Ti̱ti̱ cu pën kɛnɛ ɛn ɣöö /ci̱ la̱t bi̱ ŋot kä inpai̱nai̱ thi̱ri̱thni̱.
Cie riali̱dɛ i̱kä ɛ nyɔk ɛ Thalamin kɛnɛ Bi̱rɛnti̱, jɛn bä cua nyothi̱ cie ɛ Bi̱rɛnti̱-Thalamin algöri̱thmi̱
Nɛmɛ ɛ gua̱c kɛ rɛy inpia̱nai̱ thi̱ri̱thni̱ kiɛ iterɛtip algöri̱thmi̱ni̱, min rɔmɛ kɛnɛ lätdɛ kam-kuɛ̈ɛ̈ni̱ di̱jini̱ amääni̱ mi̱ cɛ jäkdɛ min jɔk ben.
Ce̱tkɛ ta̱a̱ti̱mä lua̱kdiɛn cɔalɛ mnemönikni̱.
Kä dijitni̱ kɛn ce̱tkɛ ta̱a̱diɛn kɛ jiɛn ti̱ di̱t ti̱ ca tuɔ̱ɔ̱m cie döŋ wec-duëël.
Ɛn nämërikal di̱ji̱t ɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ te go̱lä ( single symbol) kä lätdɛ kärɔa (ce̱tdɛ kɛ "2") kiɛ tekɛ kɛɛl (ce̱tdɛ "25), kɛ cuŋɛ ɛ kɛ gua̱a̱ nämbäri̱ rɛy läätdä nämberal.
Ɛn ta̱a̱ ca̱r nämbär të ɛ la kɛl mi̱ cäät rɛy di̱jin kä inti̱jɛr kärɔa ɛ tokɛ kä dhërö ɛ wä kä, kä ɛ /ci̱, ta̱a̱ la̱t radidh nämber te thi̱n.
Kä nämbäral tëë nhiam cukɛ pa̱a̱r ɛlɔ̱ŋ kɛ tin thi̱a̱k kiɛ mödɛn ɛmɛ, määni̱ bendɛ piny kä gi̱lai̱pi̱th cɛ kɔn cuŋɛ ɛ la di̱jitni̱.
Kä Mayath cɛ kɔnɛ lät kɛ i̱ kɛɛ dhërö  .
Kä thi̱thtɛm nämbärali̱ Thai ɛ mi̱ cäät kɛ duŋ Ɣi̱ndu-Arabik nämbäral thi̱thtɛm /thiɛli̱ thi̱mbuɔli̱ tin cuŋ ɛ la di̱jitni̱.
Nyuak kɛn bɛth 3 kä ta̱a̱ la̱tdiɛn.
Gɔ̱a̱a̱r buɔkni̱ ti̱ ŋuan rɛy runi̱ ti̱ 300 të ci̱ duɔth jɔk, cu kɛnɛ ŋa̱c ɛn min de ro̱ŋ kɛ ɣöö bɛ cuɔ̱ŋ kɛ riali̱ gua̱a̱ decimalä.
Cäätdɛ, 111 (bathdɔr kɛl, kuɔ̱r kɛl kɛnɛ wäl-kɛl) jɛn ɛ repunit.
Mi̱ matkɛ kuën yiɛtni̱ da̱ŋ wäl thi̱n, tha̱a̱ŋ ciɛɛŋ röli̱ cukɛ kuën kɛ jɛ, ɛn kam yi̱ɛtni̱ kɛnɛ yiɛt tin di̱t ɛ cu määni̱ yiɛt ci̱ökni̱.
Rɛy ruuni̱ tëë wal kä I̱thto̱o̱n ɣɛc rɛy buni̱ di̱e̱e̱li̱  kä Ji̱ Amëri̱ka,kuɛɛn kɛn ŋa̱a̱ri̱ guma̱a̱rä kɛ jɛ, lät ran kärɔa, kɛnɛ kök kä ti̱ gɔw.
Ni̱kɛ tuk runi̱ kɛ gua̱a̱th mi̱ ci̱e 3500 BC,lit ti̱ ca täth cua kɛ wä mi̱ pa̱l kɛ ɛmääth kɛ la̱t kɛɛ nämbäri̱ kɛ wuɔ̱thdɛ kɛ thanyni ti̱ ca guɔ̱l guɔ̱kni̱ kɛ liɛt (tukdɛ ɛ mi̱ ca toth gööli̱ kiɛ buɔ̱ni̱) tëë cua bul kɛ kɔrɛ.
Kɔni̱e̱puɔmni̱ thanyni̱ nämbäri̱ te cu ca̱a̱t kɛ nämbäri̱  thanyni̱ ti̱ ca gul kɛn cua kɛ woc kä ɣöö cu ŋotni̱ matkɛ thany-bali̱öm min cuŋ ɛ la thany ge̱kä  nämbäri̱.
Nämbärali̱ Thedhagethi̱mal cu kɛnɛ guɛɛl radidh i̱thethtɛm min bi̱ kulɛ ŋot ɛ la bɛth 10 in lotrɔ kɛnɛ bɛth 6 thi̱kuɛnce  kuneipuɔmä ri̱wni̱ jiɛn kɛnɛ min cäät nyuurɛdɛ kɛ dupuur. 
Ca̱a̱t nämbäri̱ di̱ëënyni̱ kɛnɛ min thɛm kɛ ruth cuɛ jɔɔc ɛn ɣöö cu kɛnɛ kɛl mi ca mat kɛɛl kɛn kuen ti̱ti̱.
Kɔnbenciönal tallieth kɛ ti̱ la bum luɔ̱cdiɛn kɛnɛ dääkdiɛn ɛlɔ̱ŋ.
Ji̱ Juuth cua tok kɛ ta̱a̱ la̱tdiɛn mi̱ cäät ( nämbäri̱ Ɣɛburuw), kɛ të ca  cäätni̱kiɛn ŋa̱c i̱ kä cu kɛnɛ gi̱ri̱äkni̱ ɛ bä kä 100 BC.
Kä Maya Thäntiral Amërika cua la̱t kɛ guël bɛthä mi̱ 18 kɛnɛ thi̱thtɛm bɛthä mi̱ 20, mëë dɔpkɛ ni̱ jɛ kä Olmek, cu määni̱ ɣöö cuɛ  räth ce̱tkɛ  gua̱th kiɛ pöthi̱ci̱önal nötaci̱ön kɛnɛ gua̱a̱ dhɛ̈rö.
Ɛn ŋäc kä ɣöö ba ŋɔak tuɔ̱m kiɛ ba ŋɔak yian kɛɛl kɛnɛ bi̱ɛɛl cua nööŋ ɛ raan I̱thpiɛny mi̱ ram kɛl kä nɛy tëë käpkɛ wi̱i̱c kɛ buɔ̱m rɛy run ti̱ kur 16, kä jɛn /känɛ kään cieŋni̱ mëë thi̱a̱kɛ cuɛ ŋot ɛ kuip- ce̱tdɛ duŋ ri̱kɔtdiŋ ja lätdä mää walɛ rɛy wec Andean.
Dhërö läth lätdɛ min nhiamdiɛn rɛy Indiani̱ kɛ runi̱ ti̱ kur CE 7th ɛ Braɣmagupta. 
Ji̱ thuɔk Arabic cmɛthemati̱ciani̱kiɛn cukɛ la̱tdiɛn räth ni̱ kä deci̱mal pi̱, rɛkcini̱ kɛnɛ ɣöö cu Muɣammɛd ibn Muth al-kwaridhmi cuɛ latdɛ min di̱tni̱ jɛn gɔ̱r rɛy 9th century (run ti̱ kur).
Kä bai̱nëri̱ thi̱thtɛm (base 2),cua ka̱m-raar rɛy  runi̱ ti̱ kur 17 ɛ Göttpri̱e̱d Liebnidh
Kä ŋɔaani̱(variables) tin ba ekuɛcin kulɛ wä go̱r rɛydiɛn cɔal kɛ i̱ cakɛŋäc(ti̱/ca pekdiɛn ŋäc),kɛnɛ ɣöö  tin /ca pe̱kdiɛn ŋäc mi̱ ci̱kɛ ekuëcin nööŋ ba kɛ cu cɔli̱ jäkni̱ ëkuëcin (solutions of the equation).
Ɛ kɔndi̱cinal ëkuëcin la lapɛ a thuɔ̱k rɛy ba̱liömmi̱ te ca nyoth ni̱kɛ kä ba̱rai̱buɔli̱.
la̱t kɛ jɛ ni̱ ciaaŋ kui̱c-cuëc ekuëci̱önä kɛ ɣöö ba lari̱ ba la̱thni̱ dhëröö thi̱n.
Ɛn ekuëciön analögi̱öth la tekä i̱thkɛl min ba thi̱ɛkdiɛn kulɛ kuëŋ rɛydɛ.
Nɛnɛ ɛjɛn ëë tuook cärɛ ɛn aljɛbriak  jeo̱metri̱, kä kui̱c in gɔaa ɛlɔ̱ŋ kä mɛthematikni̱.
Mi̱ go̱ri̱ ɣöö bi̱ ekuëciön duäc kä min te cieŋ, ram kɛl ɔ̱̱ŋ bɛ lät kɛ algöri̱thmik kiɛ ji̱o̱metrik tɛkni̱kini̱ min took rɔ kä li̱near aljɛbra kiɛ mathɛmatikal anali̱thi̱th.
Ekuëcini̱ ti̱ti̱ bum ta̱a̱ rɛydiɛn kɛndial;kä ram derɛ go̱r ni̱ ciaaŋ kɛ ji̱ek kä min te thi̱n kiɛ /thiɛl jäkädɛ ,kɛnɛ, mi̱ tekɛ thi̱n, ba cu kuɛni̱ nämbäri̱ jäkni̱kɛ ɛn min görkɛ.
Rɛy latdä dɛ, x, y kɛnɛ z kɛn kɛndial ta̱a̱diɛn tëkɛ daäk (kɛ nɛmɛ kɛɛ ri̱i̱l na̱mbäri̱) kɛn cuŋkɛ la thärkular wi̱ëcni̱, kɛnɛ ɣöö kɛl kä x, y kɛnɛ z tekɛ dääk kä thiɛk.
Kɛ jɔkdɛ, kä ekuaciön kɛ R /cɛ nyothh i̱ jɛn min la ekuaci̱ön thärkälä kɛɛliw.
Kä min la latkɛ kɛ görkä ɣöö bi̱ jäkdiɛn ben, mi̱ cɛ tuɔɔk i̱ ɛ parameteri̱, biɛ cu lat ɛn min kui̱ci̱ ni̱kɛ ta̱a̱ duŋ parateri̱, jɛn bä ɛn nɛmɛ ba cu cɔaalɛ dua̱ckɛ ni̱ ekuaci̱ön.
Mi̱locɛrɔdɛ kiɛ ɛ dääkɛ kä kui̱ni̱ kɛ dial kä jɛn ekuaciön ɛ la tin ca ŋun ɛ /thiɛlɛ dhërö thi̱n.
Ɛn aljɛbriak ekuaciön mi̱ ɛ yuni̱bariatë ɛ ni̱ mi̱ tëkä bariatë kɛl kärɔa.
Rɛy mɛthematikni̱, kä thi̱o̱o̱r duŋ li̱ni̱e̱e̱r i̱thi̱thtɛm ɛ jɛn in thi̱a̱k kɛnɛ ɣöö ɛ jɛn di̱t la̱tdɛ kä li̱e̱e̱r aljɛbra, ɛ thɔbjet mi̱ ŋi̱e̱e̱ckɛ ɛlɔ̱ŋ rɛy mödɛnä mɛthematikni̱.
Puɔrmali̱dhim ɛmɛ jakɛ kɛ kä ba gua̱thkiɛn kɛnɛ ɣöö bɛ ta̱a̱ ciɛŋni̱kiɛn tin ku lät könik ɛ ruac thi̱n nyoth.
Kɛ guäcdɛ ɛn nɛmɛ, min ca ŋun ɛ Dethkarteth, ro̱ŋɛ kɛnɛ riali̱dɛ i̱kä kɛn ji̱o̱metri̱ tëë cak kä anciɛn Gi̱ri̱k ɛ mɛthematiciani̱kiɛn.  
Ɛn ɣɛkpönencian Di̱öpanti̱i̱n ekuaci̱ön ɛ kɛl kä tin /ca ɣɛkpöneni̱ nyin täämni̱ ekuaci̱öni̱kiɛn ɛ ŋa̱ckɛ.
Aljɛbriak ji̱o̱mëti̱ri̱ gua̱th ɛ thi̱a̱kɛ jɛn tëkɛ thi̱n la mi̱ tekɛ ca̱a̱p ti̱ ŋuan kä aljɛbi̱ra in te thi̱n, di̱tdɛ ɛlɔ̱ŋ kä kɔmmutatib aljɛbra, kɛ ta̱a̱ thuɔk in bɛ latdɛ kɛn rik tin la nyin ji̱o̱meti̱ri̱.
Ɛn röm in tekä pi̱lane jɛn ɛ duŋ aljɛbriak mi̱ cɛ tuɔc kiɛ ki̱o̱b mi̱ kɔndinatëthni̱kɛ ro̱ŋ kä pöli̱no̱mial ekuaci̱ön ɛ ca ŋun.
Rɛy pi̱o̱o̱r mɛthematikni̱,  ɛn dääk kä ekuäci̱öni̱ tëë ca ŋi̱e̱e̱c cua tok  ɛ la ɣöö kɛ laat ti̱ ŋuan ti̱ gööl, ɛlɔ̱ŋ ŋi̱i̱c cuɛ di̱t kɛ kui̱ kä ɣöö ba jäkni̱kiɛn ji̱ek - thɛtni̱  pa̱ŋcini̱ tin bi̱ ro̱ŋ kä jɛn ekuaci̱ön.
Li̱ni̱e̱e̱r ekuaci̱öni̱ min te gööli̱,            kä jɛn bɛ tekɛ jäkni̱ ti̱ baa mat bä  kɛnɛ ɣöö ba nyɔk kɛ luoc kɛɛ köëppi̱ciɛni̱, kɛ nyuɔ̱thdiɛn-pa̱ny kɛnɛ cuɔ̱pdiɛn lɔac, kä bɛ cu cie̱ mi̱ thi̱ääk-ta̱a̱ jäkni̱kiɛn tin jɔc.
PDEni̱ jɛn min la lɛ̈lkɛ mi gör kɛ ɣöö ba ŋɔaani̱ ti gööl tin tuɔɔk lat ce̱tkɛ jɔw, lëth, elɛktröi̱thtatikni, elɛktrödai̱namikni̱, ja̱l lawlaw, ela̱thtikci̱ti̱, kiɛ kuata̱m mekani̱kni̱.
Ɛn jäk kɛ toth ŋɔaani̱ tin ca ŋun kä /ca pe̱kdiɛn ŋäc min bi̱ i̱kuëciön kulɛ nööŋ kɛ ta̱a̱dɛ kɛ jakdɛ kä ɣöö ba thuɔ̱k.
Kä duɔl jäkni̱diaal nyin i̱kuëci̱ön ɛ duɔl jäkädiɛn(its solution set).
Kɛ ta̱a̱ la̱tdɛ la di̱tdɛ rɛy kä nɔmɔ,  kɛ duäcdɛ ɛn ekuaci̱ön min dɔ̱ŋ bi̱ tekɛ ɣöö gör ɛni̱ duɔ̱ɔ̱r kä bi̱ ben raar ɛ jäk ( kä mi̱ ca go̱ri̱ jäk kɛl bä ro̱ŋɛ), kɛn jäkni̱diaal, kiɛ ɛ mi̱ bi̱ ro̱ŋ ɛ la jäkdɛ mi̱ räth ɛ wë ni̱ kä ciɛŋkiɛn, ce̱tkɛ mi̱ cie të rɛydɛ ɛn intɛrbal ɛ ca ŋun.
Rɛy  kä mi̱ cätkɛ nɔ, /thiɛlɛ jäkini̱ ti̱ dë lɛ kuɛ̈n piny.
Kä dääk rɛydɛ ɛ mi̱ di̱t i̱kuëciöni, kɛnɛ ɣöö bä mi̱ kɛ ti̱ ca̱a̱p duäcdiɛn ɛ mi̱ gɛrkɛ (corresponding methods).
Nɛmɛ dɔ̱ŋ dera ɣöö i̱ /thiɛlɛ ŋäc mathɛmi̱kalä mi̱ ro̱ŋ;tha̱a̱ŋ rikni̱ cua kɛ kulɛ luäŋ kɛ riali̱kä kɛ kɔr runi̱ ti̱ kur. 
Pöli̱nömiali̱ ci̱kɛ päl rɛy guaa̱thni̱ ti̱ ŋuan kä mɛthɛmatikni̱ kɛnɛ thaany.
Kɛn ri̱e̱e̱t rɛw ti̱ti̱ cu gɔ̱a̱r-buɔkni̱(authors) ti̱ ŋuan kɛ la̱t ɛ guääl kɛnkɛ .
Kɛ min ŋa̱ckɛ, ɛn ciöt pöli̱nömial ɛ P, /ciɛɛ p(x), duŋni̱ ɣöö ɛ mi̱ la̱t kɛ ni̱ pa̱ŋcinal nötɛcin P(x) cuɛ tekɛ ni̱n mi̱ cu dääk kam pöli̱nömial kɛnɛ  ta̱a̱dɛ kɛn pa̱ŋcin ɛ /ka̱nɛ ŋa̱c.
Cieŋni̱ mëë cuɛ te nɔ, dɔ̱ŋ de ram kɛl ɛ la̱t inɔ rɛy gua̱th mi̱ matka kɛnɛ locrɔ jie̱k (min ɛ, ɛni̱ de̱p).
Pöli̱nömialni̱ ti̱n kuiy di̱gri̱i̱ diɛn cua kɛ moc kɛ ci̱ööt ti̱ caa lɛy.
Kä pöli̱nömial 0, min ka̱pkɛ i̱/thiɛlɛ täämni̱(ŋɔak wi̱i̱dɛ) pa̱ny, ba cɔli̱ ɛ dhërö pöli̱nömial.
Kɛ ɣöö ɛn di̱grii̱ duŋä mi̱ /thiɛl dhërö thi̱n ɛ jɛn di̱gri̱i̱ in di̱t ɛlɔ̱ŋ mi̱ duŋ kä ɛni̱ tääm (term), bi̱ pöli̱nömial cu tekɛ di̱gri̱i̱ (degree) ni̱ rɛw.
Pöli̱nömial ba da̱a̱k ɛ nämbäri̱ nyin täämni̱ kɛn tin /ci̱ dhërö kä tukdɛ kiɛ köpi̱ciɛn, bä ɛn tääm kɛl kä pöli̱nömial cɔlɛ mönömial, kä ɛn rɛw-tämä ba cɔli̱ ɛ bai̱nömial, kɛnɛ min la di̱ɔ̱k-tämni̱ ba cɔali̱ trai̱nömial.
Mi̱ ca  jɛ la̱th lätdä kɛ ɣöö bɛ kulɛ nööŋ ɛ pa̱ŋcin ,kä dɔmɛn ca bi̱lɛ gaŋ bä.
Ɛ pöli̱nömial mi̱ te rɛykä kɛl mi̱ /ca ŋäc ba cɔali̱ yuni̱bariat kiɛ bariatkɛl pöli̱nömial, mi rɛydɛ pöli̱nömial tekɛ ti̱ la̱nykɛ kɛl ti̱ /ca ŋäc ba cɔli̱ ma̱lti̱bariat kiɛ bariatni̱ ti̱ ŋuan.
Mi̱ ca thi̱äŋ kɛ kɔmpi̱lɛk nämbäri̱,kä i̱rrëdi̱o̱thi̱bɛl paktɔri̱ bi̱ kɛnɛ li̱ni̱är.
Mi̱ teni̱ di̱gri̱i̱ nhial ɛ länyɛ kɛl, jɛn gi̱ra̱a̱p /cɛ bi̱ lɛ tekɛ ɛni̱ athi̱mpi̱tɔt.
Rɛy elɛmɛnteri̱ aljɛbra,ca̱a̱p duäcä ce̱tkɛ kä kuadratik puɔrmula ca ŋi̱e̱e̱c i̱ ba kɔn la̱tkɛ ni̱ di̱gri̱ni̱ tin nhiam kɛnɛ di̱gri̱i̱ ɛ rɛwdɛ rɛy ba̱riabɔl kɛl kä pöli̱nömial ekuaci̱öni̱. 
Cieŋni̱ min, görɛ- rutdä algöri̱thmi̱ni̱ dɔ̱ŋ ca kɛ duäc kɛ gör nämbäri̱kal kɛ ma̱a̱r  poli̱nömial  tutdä min la nyooth ɛni̱ di̱gri̱i̱.
Ni̱kɛ jɛn 16 thäncuëri̱, puɔrmulani̱ ti̱ cäät (dua̱c ki̱o̱b rutni̱ rɛy matkä i̱thkuɛr ruutni̱), duŋni̱ ɣöö cuɛ bɛ̈c  ɛlɔ̱ŋ kɛ ŋäc i̱thkuɛr min tekɛ di̱gri̱i̱ diɔ̱k kɛnɛ ŋuan (guic ki̱o̱bik ekuëci̱ön kɛnɛ kuartik ëkuëci̱ön).
Rɛy 1830, Ëbarithtë Galiöth cuɛ mat piny i̱ kɛn ekuaci̱öni̱ tin bo̱th kɛ di̱ri̱i̱ tin la̱nykɛ ŋuan /ca kɛ bi̱ luäŋ kɛ duäc kɛ radicali̱, kɛnɛ lär ɛ kɛ ekuaciöni̱ kɛl kɛɛli̱, dɔ̱ŋ kɛl ba wä mi̱ jɛn ca luäŋ kɛ duäc ɛ radikali̱, kɛnɛ, mi̱ jɛn inɔ, duäc ɛ.
 Cieŋ ni̱ min ɛ thuɔ̱k, puɔrmulani̱ tin duäc kɛ ekuaciöni̱ nyin di̱gri̱i̱ 5 kɛnɛ 6 ca ka̱m raar ɛ la bok (guic kuintik pa̱ŋci̱ön kɛnɛ thɛdhtik ekuaci̱ön). 
Kä algöri̱thi̱mni̱ tin thiäŋ nyinkiɛn ɛlɔ̱ŋ thi̱a̱k duäcdiɛn (kä kɔmpi̱e̱e̱tɛr) pöli̱no̱mial ekuaci̱ön ni̱ nyin di̱gri̱i̱ ɛ la̱nykɛ 1,000 (guicɛ  Rut-panydiŋ algöri̱thmi̱).
Kɛ kui̱ thɛtä pöli̱nömial ekuaciöni̱ rɛy kä ti̱ ŋuan /ca kɛ malɛ ŋäckɛ, kɛn kɛ lgörithmni̱ tin biɛ lari̱ dɔ̱ŋ tekɛ mi̱ nyoothɛ i̱ min dë ŋäckɛ ɛ  nämbär duŋ jäkä kɔɔmpi̱lɛk ŋun,  kɛnɛ, mi̱ nämbär ɛmɛ ɛ pai̱nai̱t, kɛ mi̱ jäkdiɛn duäc kɛ kɔmputiŋ. 
Ɛ pöli̱nömial ekuaciön min bi̱ la̱t di̱t kɛ nhökdɛ kɛl kärɔa rɛy jäkni̱ min ba kɛn intëjeri̱ tɔ̱tɔ̱ diaal kulɛ cɔɔli̱ ɛ Di̱öpaantiin.
Kä köëppi̱ciɛni̱ dɔ̱ŋ de kɛ naŋ cie mi̱ kɛ ri̱i̱l nämbäri̱, kä  ri̱i̱l-balöm pa̱ŋci̱öni̱.
Nɛmɛ päärɛ kɛ lat kä ɣöö ɛŋu päärɛ mat li̱ni̱e̱e̱ri̱ ɛ cua cu cɔl i̱ pöli̱nömiali̱.
Mi̱ cɛ tuɔɔk ɛn ɣöö köëppi̱ciɛni̱ rɛy riŋä, "nɔ̱n-kɔni̱thtan" ba yi̱k woc ɛ "nɔ̱n-kɔni̱thtan kiɛ nɔ̱n-yunit" (latdiɛn kɛɛl cuɛ mat kä ɛ köëppi̱ciɛni̱ mi̱ tekɛ rɛy pi̱i̱lä kiɛ gua̱a̱ cuŋädiɛn).
Mi̱ kɛn köëppi̱ciɛni̱  tekɛ la nyin  inti̱jiɛri̱, raci̱önal nämbäri̱ kiɛ pai̱nai̱t pi̱e̱l, tekɛ algöri̱thm ni̱ kɛ ɣɔ̱n  i̱rredi̱o̱ththi̱bol kɛnɛ duäcdiɛn paktöraidhëci̱ön rɛykä i̱rredi̱o̱thi̱bol pöli̱nömial (guic Paktöraidhëci̱ön pöli̱nömiali̱).
Kä ciɛŋ tin lat ta̱a̱ pöli̱nömial min la matirik kiɛ li̱ni̱e̱e̱r öperɛtɔr tëkɛ lääri̱ öperɛtɔrä eigenbɛli̱öömni̱).
Ci̱ëŋni̱ mëë, ɛn ëlegan kɛnɛ prakti̱kal nötaci̱ön tin lät kɔn kɛ kɛ ɛnwalɛ tuɔɔk bendiɛn rɛy runi̱ ti̱ kur 15. 
Nɛmɛ "kɔmpi̱leteth kä I̱thkuɛr", min ɣo̱thɛ kui̱c cuëc kɛ jakdɛ ɛ la pärpɛk i̱thkuɛr.
Dethkarteth theörɛm cɛ lar inɛ kɛ ɛni̱ ŋuan tin la görkɛ ( tin la luɔtni̱kɛ pa̱ny) kä thärkäl, radii ni̱kiɛn bi̱ kɛn ro̱ŋ ɛ la kuadratik ëkuaci̱önä.
Mɛthëmati̱ciani̱ Babi̱löniani̱ ɛ bä kä thirka 400 BC kɛnɛ Cai̱nithni̱ mɛthemati̱ciani̱ ɛ bä kä thirka 200 BC cukɛ lät kɛ ca̱a̱p di̱ththeci̱ön ti̱ duäckɛ kuadratik  ekuaci̱ön puɔ̱thitip rutni̱ . 
Euki̱lid, kä ɛ raan Gi̱ri̱k mi̱ mɛthemati̱cian, cuɛ ca̱p kiɛ mi̱thɔd abithti̱rak ji̱o̱mëtirical ka̱m raar rɛy 300 BC.
Al-Kawari̱mi̱ cuɛ räthɛ ɛlɔ̱ŋ kɛ ɣöö bɛ kuadratik ekuaci̱ön jakä mi̱ ci̱ jäkni̱kɛ ro̱ŋ päny rɛydɛ kɛɛliw, kɛ nhök kɛlä kiɛ jäkni̱ nämbäri̱kali̱ rɛw kä ɛni̱ kuadratick ekuaci̱önä, niɛ gua̱th ɛmɔ cuɛ te lätdä kɛ no̱ŋ ji̱o̱metrik purupni̱  .
Abu Kämil Thujä ibn Athlam (I̱jëp, 10th cenrueey) ɛ jɛn ran ëë nhiam rɛydɛ kä ci̱ i̱rraci̱önal nämbäri̱ nhɔk ( ni̱ ciaŋ rɛydɛ ta̱a̱dɛ bɛ cie̱ i̱thkuɛɛr rut, ki̱o̱b rut kiɛ puɔth ru) cie mi̱ kɛ jäkni̱ kuadratik i̱kuëci̱öni̱ kiɛ cie köi̱ppi̱ci̱ani̱ rɛy kä i̱kuëci̱ön.
Jɛn mëë cɛ ji̱ek cuɛ di̱t ɛ lɔ̱ŋ kä la̱t Al-Kaaɛwari̱mi̱
cieŋni̱ mëë te nɔ, kɛ tha̱a̱ŋ duäcä kuadiratic cu thëëmdɛ wä kɛ ben piny kɛ mat kuɛ̈ɛ̈n thi̱n ti̱ /ci̱ mɔ ɛ kɛn, cu duäc in thiäa̱k kɛ duɔ̱ɔ̱r cuɛ ŋot kɛ mi̱ rep ɛ rɔ.
Ca̱p in la̱tkɛ kɛ kui̱ kuɛ̈ɛ̈ni̱ kɛ  cuɛ ŋot tëë thi̱n kä cɔalɛ Pɔrɔthapa̱rɛɛthi̱th, jɛn cua duɔ̱p mi̱ thi̱a̱k, kɛ ɣöö /cɛ gua̱th mi̱ lɛ naŋ, cetkɛ mi̱ locrɔdɛ kɛnɛ tin la̱thkɛ wi̱i̱ nämbäri̱ kɛ kämdiɛn(Pawɛr) raar kɛnɛ rut
Kä duäc algari̱thimi̱ kɛ ɣöö ba jek ɛn min görkɛ bi̱ ben raar, ɛ bɛ cua mi̱ di̱i̱t kä kuɛ̈ɛ̈n tin cuŋ kä aljɛbi̱ra, kɛnɛ ɣöö cuɛ la̱t mi̱ gɔa kui̱ thëëm kä nɛy tin kuɔ̱ɔ̱r, Pi̱dhik kɛnɛ Kɛmi̱thiri̱, kɛ kɔmpi̱tɛr thaany, kɛ Kuilkan kiɛ yuɔ̱p kuakni̱.
kɛ min de ben raar kä I̱tɛgɛral cetdɛ kɛ ciɛk duŋ i̱tɛgɛrni̱, kiɛ tha̱a̱ŋ thurɛ algɛbi̱rakä,  Tha̱a̱ŋ cääri̱ tin kɔ̱ŋ cua kɛ ka̱m raar, cetkɛ Li̱ni̱är i̱kuëci̱ɛn min te wi̱dɛ kɛ mi̱ cetkɛ ci̱ɛk(riŋ).
Nɛmɛ cuɛ jakä bi̱ thuk diaal kɛnɛ cär tin kɔ̱ŋ kɛ ɣöö ba kɛ cu ŋa̱c.
cu ca̱p ɛmɛ  cu cɔali̱ ɛ mi̱ ca ku thuŋ ŋa̱c(ɣandɛrdi̱tɛrmi̱n) kiɛ 
Cu Ca̱p in rɛwdɛ cu te kɛ ta̱a̱dɛ mi̱ göl, kiɛ bendɛ mi̱ dɔ̱ŋ, cua cu cɔali̱ mi̱ te kam bëëri̱ da̱ŋrɛw(Mi̱ kɛɛk ro̱m da̱ŋrɛw thi̱n)
Kɛn i̱kuëci̱ɛni̱ da̱ŋ ti̱ti̱ cukɛ cu tekɛ jek ɛ kɛl ɔ.
Kä min ca go̱r kui̱c caam kä i̱kuëci̱n, jɛn la cuŋ ɛ kɛ cuɔ̱ŋdɛ go̱lä ni̱ ciaaŋ.
Kä mi bɛ nööŋ bɛ kɛl mi̱ kuiy mi̱ baa ŋa̱c kɛ kɛl mi̱ kuiy mi̱ /ca bi̱ ŋa̱c.
Kä min di̱ɔ̱kdiɛn, ba beer  ma̱t min dɔ̱ŋ kä bi̱ kɛ rɔ̱ cu loc kɛnɛ min dɔ̱ŋ.
Niɛ gua̱th ɛmɔ, ca̱p in ji̱ëk kɛ thi̱thɛmati̱ric  ɛ thuɔ̱k cuɛ lat i̱ ɛ Ma̱tiric dëë duäc ni̱ kä rɛɛw kɛ pɛ̈th cetkɛ  mëë ca lat ɛ Kölɛthkiy kɛ ɣöö dëë kɛ da̱a̱k gööli̱
Cuɛ ŋot tëkɛ kɛɛ dääk , cua jɔw ɛ naŋ kɛ ni̱ ciaaŋ ɛ la ca̱ŋ mi̱ di̱i̱t, mi̱ de gua̱a̱th mi̱ bäär ɛ naŋ kɛnɛ ɣöö dë kulɛ timni̱ jɛ.
Cu nɛmɛ bööthni̱kɛ kä ki̱liɛth duŋ I̱tɛrɛtib Thi̱thɛm
Rɛy Mɛthä, ti̱ guɔ̱r kɛrɔ̱ kɛɛ latdɛ. ɛ mat kä  ti̱ ŋuaan ti̱/thiɛl pek, kɛl kɔɔr kä min dɔ̱ŋ, ɛ ɣöö bɛ pekdiɛn in ca ŋun ni̱ tukädɛ kulɛ nööŋ.
Ɛ matkɛ ti̱ /ci̱ päär rɛy Mɛthä, tin /caa peekdiɛn ŋäc la la̱tkɛ kɛ rɛy ŋɔaani̱ ti̱ göl ɛ lɔ̱ŋ, cetkɛ Pi̱dhik, Kɔmpietɛr thaany, I̱taadi̱th-tik kɛnɛ guir yi̱o̱ni̱
Kä dhi̱röö Pa̱rɛdɔk mëë ca la̱t ɛ Achilɛth kɛnɛ Kuɛ̈ɛ̈t, cuɛ nyooth ɛn nɛmɛ i̱ ɛ mat ŋɔaakni̱ ti̱ /thiɛl guut. Cu Achi̱lɛth ɛ riŋ kɔɔr Kuɛ̈ɛ̈t, mi̱ cɛ cop gua̱th in te Kuɛ̈ɛ̈t thi̱n kɛ min tok kɛ wuɔ̱ɔ̱r,bi̱ kuɛ̈ɛ̈t copɛ la rɛwdɛ; mi̱ cop ɛ nyɔk kä rɛwdɛ, bi̱ Kuɛ̈ɛ̈t cop gua̱a̱th in di̱ɔ̱ɔkdiɛn, amääni̱ mëë cuɛ te nɔ.
Ŋaknɔm ɛmɛ /cɛ matɛdiɛn nyooth ɛn ɣöö de kaa 2(cieŋni̱ min tëë nɔ), duŋni̱ ɣöö cuɛ nyooth i̱ de kɛ thi̱a̱k ɛ määth kɛ 2.
Ɣɔ̱n ɛ ca̱a̱t  kä kɔmberjɛn Tɛth ɛ Wi̱e̱ri̱thi̱jɛci̱ ɛ M-tɛth,  Abɛl tɛth, Kɔnberjɛn Tɛth ,  Tɛth Di̱ni̱ kɛnɛ Kuaci̱  ki̱ritɛri̱ön
Kä min tuumkɛ ɛnɣöö bi̱kɛ ca̱a̱t jɔkä min ci̱kɛ ruok kä gääkɛ(jɛn ɛ mi̱ thiääŋ) kä të piny rɛy kä di̱thki̱ min tuum:guirɛkɛ, tuumɛ kɛ ɛ cäätkɛ kä ɛ thi̱äŋ kä min te kɛn rɛydɛ(thɛt)
Hi̱lbɛt-Pönkɛ̈ɛ̈r ɛ ti̱ guɔ̱rkɛrɔ̱ kä jɛn ɛ mi̱ la ŋa̱c kɛ gi̱rɛd aljɛbi̱ra kɛ jɛn
Rɛy runi̱ ti̱ kur ti̱ bathdɔɔri̱ 17, cu Ji̱ɛmi̱th Gɛri̱göri̱ la̱t la̱t mi̱ tuokɛ ni̱ jɛn, ɛ la dɛci̱mal(la ca̱p mi̱ tuomkɛ ŋɔak kaamni̱kiɛn) kä kuɛ̈ɛ̈n ti̱ /thiɛl pek kä guɔ̱r kɛrɔ̱, cua ka̱mraar kɛ gua̱th ti̱ ŋuaan ɛ Malɔɔri̱n 
Kɔaac(1821) cuɛ ŋot te ni̱ kä jɛn Tɛth(ɣɔ̱n ɛmɔ) ɛ la Kɔnberjɛnthi̱ ; cuɛ nyooth i̱ mi̱ ci̱ rɛw ti̱ guurɔ̱ ca kɛ la̱thkɛɛl, min bi̱ ben raar,jɛn /cɛɛ de nööŋ kɛ gua̱a̱thdɛ. Ɛnwa̱nɔ cuɛ tuok kɛ ɣöö bɛ mi̱ lotrɔ la̱t
Ɛn ɣöö ba ca̱p mi̱ de kɛ mat jiek, ɛ ɣöö de kɛ mat dothni̱ kɛ tin te gööli̱ kä guɔ̱rkɛ rɔ̱, cua mi̱ cu rɔ lot kä cuɛ Kɔnberjɛn rep
Gɔ̱ɔ̱r mi̱ raan Indian jɛn la lätdɛ kɛ ca̱ŋ mi̱ dääkni̱kɛ gööli̱ ni̱ kɛ run tëë ci̱ duɔth jɔk kur baathdɔɔri̱ 12
rɛy ruac in ca lat min de rɔ lot kɛ thi̱ëëdiɛn kɛn ŋɔak,cua jɛ la̱t lät ni̱ ciaaŋ kɛ ɣöö bɛ nyooth i̱ la̱tdiɛn wë kɛɛl.
Kɛ kui̱ la̱thkä min dɔ̱ŋ lät (cetkɛ Tɔ̱ɔ̱wri̱eetni̱ kiɛ Kɔmpi̱e̱tɛr tin lät ŋɔak rɛydɛ kä/ca kɛ de thiap kɛ tët, min lät kɛ kui̱ i̱thi̱pi̱rɛtci̱i̱t ni̱ ciaaŋ la lätdɛ ni̱ mi̱ di̱i̱t )
Mi̱ pa̱a̱r kɛ jɛ kɛɛ Pi̱k-öbɛr kɛ dääkdiɛn ɛ di̱i̱t kɛnɛ dääkdiɛɛ ɛ kuiy la no̱o̱ŋ ɛ ta̱a̱ mi̱ wää kuɛ̈ɛ̈ kä thi̱ääk
Kä kɛn,kɛ ɣöö dëë lat ɛ thi̱ääkɛ, ɛ /ci̱ëë mi̱ thia̱k-thi̱a̱k, /thiɛlɛ mi̱ de ti̱ ŋa̱ckɛ pekdiɛn de kɛ mat, luoc, nämbäri̱ ti̱ te wi̱ nämbäri̱ kɔ̱kiɛn kiɛ lɔkgari̱thimi̱ ɛ derɛ kɛ ŋun kɛ gua̱thkiɛn, duŋni̱ ɣöö jɛn lotdɛ rɔ kɛ gör kɛ  ɣöö dëë jekdiɛn jiek mi̱ la̱t jɛ kɛɛ, Intɛgi̱ral kɛnɛ Li̱mit kä Kalkulath 
Kä intɛgi̱ral min ca lat ni̱ wän kä matdɛ Duäc Ti̱ranthɛndɛntal thi̱n,duŋdɛ ɣöö Duäc Gamma jɛn bä, ji̱ɛnɛ kä  Duäc Intɛgi̱ral min la Ɛljɛbi̱ra ka̱rɔa.
kɛ görkɛ ɣöö ba pekdiɛn ŋäc, tha̱a̱ŋ jekni̱ kä ti̱ kuec pek dääkädiɛn, dëë kɛ pa̱a̱r bä mi̱ ca kɛ duäc kɛ gamma .
Kɛ mëë cɛ lat ni̱ wal kä ca gɔ̱ɔ̱r piny ɛ Pilip J. David, kä jɛn ci̱o̱o̱k ëë cɛ naath läny kɛ jɛ kɛ ruɔ̱n 1963 ɛ caa moc muc, cuɛ ti̱ ŋuan ti̱ ca cak luɔ̱cjɔk kɛ kui̱   mɛthkä ni̱ kɛɛ  bathdɔɔri̱ 18
 Ni̱ ɣöö dëë go̱r ni̱ mi̱ la thuɔ̱k kä nyoothkɛ gööli̱, jɛn cuɛ rɔ dɛ lot kɛ ɣöö cua go̱rni̱ mi̱ matni̱kiɛn diaal kɛ nyoothkɛ kɛ mi̱ ca kɛ duäc kɛ gamma.
cieŋ ni̱ mëë cɛ te i̱nɔ, /ken duäc kɛɛ gamma ro̱ŋ kɛ ɣöö derɛ ŋɔak tin görkɛ ɣöö ba duäc kä ba jekdiɛn jek gööli̱ kä i̱kuëëci̱ɛn
Kä Bo̱r-Mɔllɛrup Tho̱o̱rɛm, jɛn thi̱ääk ɛ kä thia̱k ɛ ɣöö bɛ Lɔgari̱thmic nyoth mi̱ ca duäc kɛ ɛni̱ duäc kɛ no̱o̱ŋdɛ  kɛ gamma
Ci̱e̱ I̱lɛtöröni̱c kɔmpi̱e̱tɛr mëë ci̱kɛ te wa̱nɔ, cua tɛbolni̱ cu ka̱m raar kɛ 1950ni̱ ,cua ta̱blɛtni̱ gööl kɛ kui̱ la̱t gammakä cukɛ te thi̱n kɛ ɣöö ba mëë görkɛ ji̱e̱k, amääni̱ tɛboolni̱ mi̱ nyooth ɛ pa̱ny, kä tekɛ kuɛ̈ɛ̈n da̱ŋ 12 pua̱nydɛ,kä tekɛ gua̱a̱th di̱ci̱mɔl ba̱, bëë kä ji̱ America Muktäp Kuenä Kuakni̱ .
Rɛy thaanyä, Pɔrmula(ca̱p in nyooth min görk) ɛ duɔ̱p mi̱ ji̱ëk kɛ lääri̱ kɛ ta̱a̱ in guicni̱ kɛ kiɛ kɛ ta̱a̱ thuuri̱kiɛn ci̱e̱ min tekɛ rɛy mɛ̈thä kɛn pɔrmula ni̱ kiɛ kɛ̈mi̱kal pɔrmula.
Rɛy mɛthä, pɔrmula kɛɛliwdɛ nyoothɛ ni̱ ɣöö ba kɛl ŋa̱c i̱ päärɛ kɛ min dɔ̱ŋ rɛy mɛthä, ɛ jɛn in di̱tni̱ jɛn, kä ɛ jɛn la thi̱örɛm mɛthä.
Nɛmɛ na̱ŋdɛ, kä pɔrmula min thi̱a̱k, min thi̱ëëkɛ ŋɔak kɛ jɛ, la  kuiyɛ, jɛn lotdɛ ni̱ ɣöö rɛy mɛthä, ɛ pɔrmulɛ  mi̱ de pɛ̈th ɛ lɔ̱ŋ kä di̱tdɛ, kɛnɛ ɣöö tëëkɛ dup ti̱ ŋuan 
kɛ cäät ɛmɛ, H2O nɛmɛ ɛ kɛmi̱kal pɔrmula pi̱i̱ni̱,latdɛ jɛ kä möli̱kööl kɛl tëkɛ ɣai̱döröji̱ atɔmni̱   rɛw(H) kɛɛ ɣɔkdhi̱ji̱i̱n atɔm kɛl(O).
Rɛy I̱mi̱piri̱kal pɔrmulani̱, ti̱ti̱ la cäätkɛ kä Ɛlɛmɛni̱ tin di̱t kä tekɛ kɔɔri̱ atɔmni̱, kä ɛlɛmɛni̱ tinkɔ̱ŋ rɛy kɔmpuɔn(mi̱ ca ɛlɛmɛni̱ 2 kiɛ 3 mat kɛɛl), bi̱ ka rɛci̱öö( ɛlɛmɛn bo̱o̱thni̱kɛn)
tha̱a̱ŋ io̱nik kɔmpuɔɔni̱, cieŋ tekɛ i̱nɔ, /cakɛ de gɔ̱r ɛ la i̱mpi̱ri̱kal pɔrmuulani̱ kɛ ɣöö teni̱  kuɛ̈ɛ̈n  diaal(nämbääri̱diaal) thi̱n kärɔ̱a̱.
Ti̱ti̱ kɛ pɔrmuulani̱ ti̱ ŋuaan, ɛ te mɔli̱kular pɔrmuularni̱ kɛnɛ kɔndɛnthɛd(min yuthɛ piny)pɔrmuula(min li̱ɔɔmkɛ) thi̱n.
la̱tkiɛn tuokɛ rɔ̱ ɛ la ca̱r, kɛ ta̱a̱ ɛ min no̱o̱ŋ pua̱nykiɛn  dääk jɛn kuɛ të puɔ̱ɔ̱ny kä min dɔ̱diɛn .
Nɛmɛ latdɛ jɛ i̱ ''Gi̱ra̱a̱p" kɛ ŋɔak da̱ŋrɛw ti̱ cäät.
Mi̱ ci̱ dɔmi̱ɛn kɛnɛ ködɔmɛɛn kɛn tekɛ kä nämbääri̱ tin thuɔ̱ɔ̱k(real number) cetkɛ rɛw ti̱ cäät ɛ tɔ̱, dëë cari̱ de kɛ röm gua̱th kɛl min la rɛy Kaltithian 
Mi̱ cɛ tuook, dë kɛ ŋa̱c kɛ pa̱ŋciin(la̱tdiɛn), duŋni̱ ɣöö nɛmɛ ni̱ ciaaŋ tɔ̱ɔ̱yɛ lat in lät kɛ pa̱ŋciin.
Thurɛ(map) ɛ ɛni̱ ti̱ ci̱ röm kä tekɛ, kɛɛ ködɔmɛɛn, rɛydɛ bɛ, cu te tha̱a̱ŋ kä ti̱ cäät ɛ tɔ̱,guäcdiɛn rɛy buɔkni̱ tëë wal, kä ködɔmɛɛn lätdɛ ɛ la ɣöö nyoothɛ ni̱ ti̱ cäät, kä te nämääri̱ tin thuɔ̱ɔ̱k kɛnɛ nämbääri̱ ti̱ gööl kärɔ̱a̱. 
Cäät mi̱ dɔ̱ŋ mi̱ ŋa̱ckɛ, ɛ pa̱ŋciin mi̱ tekɛ diw/kiɛ /ciɛ no̱o̱ŋ kɛ pekdɛ.
Pawɛr thi̱ri̱i̱th(nämääri̱ wi̱i̱ nämbääri̱ kä guur kɛn rɔ̱)ba duäc kɛɛ nämbäär in tëë wi̱i̱dɛ kɛ ɣöö bi̱ kɛn mi̱ dɔ̱ŋ kulɛ wä nööŋ.
Kɛ kɔrɛ, dëë jakä reepɛ rɔ dɛ ɛn nämbäär in te ŋɔak wi̱i̱dɛ.
 Nɛmɛ derɛ duɔ̱ɔ̱r cak mi̱  cuŋ kɛ ɛgua̱a̱th pa̱ŋciinä
Nɛmɛ ɛ kanɔni̱kal mi̱ lot ni̱ mi̱ nööŋkɛ mi̱ di̱i̱t kä mi̱ tɔt kɛ jɛ.
kɛ jɛn gua̱th ëëdan, la kuɛnkɛ ni̱ ŋɔak tin took rɔ̱ mi̱ la thuɔ̱k kärɔ̱a̱, kɛnɛ ɣöö kɛn pa̱ŋciini̱ diaal laa cua̱ guickɛ i̱ gɔwkɛ.
kɛn pa̱ŋciini̱ ɛnwalɛ lätkɛ gua̱athni̱ tin te mɛth thi̱n
Nɛmɛ ɛ jɛn ɛ gua̱c kä ti̱rai̱gönömɛtric pa̱ŋciin kɛ ɣöö latdɛ kä nyin ti̱raigönömɛtiric tekɛ gua̱a̱th mi̱ bi̱ ti̱raigönömɛtirik pa̱ŋciin ɛ mönöto̱nik
Jɛn tëkɛ luot kɛ ŋäc kä pa̱ŋciini̱ ti ŋuan, kä lɛɛyɛ rɔdɛ mi̱ kuɛnkɛ kɔmpi̱lɛk pa̱ŋciin, ci̱e̱ anali̱tik pa̱ŋciin
cetkɛ pa̱ŋciin ɛmɔ cɔalɛ Pi̱ri̱thi̱pɔ̱l bali̱öm pa̱ŋciin.
La̱t pa̱ŋciin ɛ la̱t pa̱rɛdi̱gim jɛn lätdɛ kɛ riali̱diɛn i̱kä, kɛ kɛ tin te pingdiɛn kärɔ̱a̱, bɛ kulɛ ci̱eri̱ ni̱ kɛ pa̱ŋciin mɛthä.
/Thiɛli̱ thok in ruac kä kɔmpie̱tɛr kɛ jɛ, "pa̱ŋciin"tëkɛ min latkɛ ni̱ ciaaŋ ɛ mɛthmi̱tic min la luotdɛ rɛy kɔmpi̱e̱tɛr thaany
Kɛn ri̱e̱e̱tkɛ de kɛn rɔ̱ gɛ̈ɛ̈r kä tha̱a̱ŋ ŋuɔ̱tni̱(mi̱ päärni̱ ŋɔak, ŋotni̱kɛ, kɛnɛ mi̱ kapni̱kɛ ), kɛn kɛ adhi̱öni̱ cääri̱ kɛnɛ mi̱ cakɛ loc ɛ la ŋuɔ̱t tin dua̱c kɛ mɛth.
Ni̱ko̱lath Cukuɛt cuɛ lät kɛ ɣɛkpönɛnciali̱ ti̱ te kɛɛl , kɛ kur bathdɔɔri̱ 15, kɛ kɔɔrɛ cu Hɛnrikɔ̱th Girammati̱ɔ̱th kɛnɛ Mikääl I̱tipɛl lät bä kɛ kɛ , kɛ ruɔ̱n bathdɔɔri̱ 16
kɛ jɛn nɔmɔ, cu kɛn pölinömialni̱ cu gɔ̱a̱r, cäät kɛ, 
Kä min ben raar thi̱n ni̱ ciaŋ la bëë ɛ la nämbäri tin thuɔ̱k,kɛnɛ ɣöö bɛ kɛ nyooth ni̱ nhial i̱ kɛ intɛgɛr ɣɛkpönɛni̱ bi̱kɛ ŋot ɛ la thuɔ̱k kɛɛ jɛn lat ɛmɛ kɛn ɣɛkpönɛni̱ tin la thuɔ̱ɔ̱k. 
Pa̱ŋciin päärkɛ ni̱ ciaaŋ kɛ ruut kä pua̱thi̱tip ri̱i̱l radicandini̱
Nɛmɛ ɛ jɛn gua̱th in took mɛthɛmitick thi̱o̱r thi̱migurup rɔ thi̱n.
Kɔn bi̱ lɛl ɛ woc ɛ nyɔk kɛ thɛt N kɛ Kardi̱nal n kɛ ɣöö ba Vn ji̱ek, ɛ cieŋ /ca mi̱ la thɛt kuany kä kaldinali̱ty n,nɛmɛ latdɛ jɛn kärɔa ɛ räthkä Ithömɔrhi̱thi̱m
Ni̱kɔlath Buurbaki̱, Ɛlɛmɛni̱ mɛthi̱matikni̱, Thi̱o̱r Thɛtdä, I̱piriŋ-Bɛklag,2004, III.&3.5.
I̱tirɛtiŋ titrɛciin räthɛ kä Ɣɔpi̱rɛciin(ta̱a̱ in lätkɛ kɛ) mi̱ dɔ̱ŋ, ɛ wä i̱nɔ, ɛ duɔ̱p mi̱ ŋa̱ckɛ ci̱öt Ɣai̱per-ɣɔpirɛciin
Rɛy kä ta̱a̱ in lätkɛ jɛ,ɛn ɣɛkpönɛncial pa̱ŋciinni̱ gɛɛr kɛnrɔ̱ ɛ päär rɛy kä dirɛ(vairable) in te kärɔa kä gɛrɛrɔ ɛ päärɛ(nɛmɛ ɛ, rëp pärdhäntic kiɛ ŋuɔ̱kdɛ kɛrɔ) rɛy kä dirɛ min /ci̱ te kärɔa.
Kä la̱t in lät kɛ Pa̱ŋciinä nɛmɛ la räthkɛ kä rep ɣɛkpönɛncial kɛ rɔ kiɛ bi̱ ɣɛkpönɛncial ji̱ääk.  
Cäätdɛ,jɛn lätdɛ la ɣöö te ɛlɛmɛn jɔɔk ɛlɛmɛnä min dɔ̱ŋ(surjective) pa̱ŋciin te nɔ ni̱ ciaaŋ
Kɛ kɔrɛ,bɛ mi̱ ci̱ä dep cu nööŋ kɛ lät ni jälkɛ kɛɛl, cetkɛ,
Ɛn ca̱p la̱t(nötëciin) ɛmɛ ba cu cɔali̱ pöthpi̱k nötëciin.
Kä dääkni̱ thɛtdni̱ kɛɛ pa̱ŋciin ceri̱ mɔripidhimni̱ kä ɛ dääk pi̱rɔtöti̱pi̱kalä 
Cetkɛ, deci̱bɛl(dB) ɛ kɛl mi̱ lät kɛɛ lat rɛci̱ö ci̱e̱ lɔgari̱dhimni̱, ɛ lɔ̱ŋ bä kɛ kui̱ thi̱knal pawɛr kɛnɛ ampili̱töt(rɔal jɔw, ɛ cäät mi̱ te thi̱n ni̱ ciaaŋ) 
Cuɛ kɛ luäk kɛ ta̱a̱ in la guäl jɔm thuomrɔ kɛ jɛ, cuɛ cu jɔɔk ɛ ta̱a̱ mi̱ dëë kuɛni̱ jɛ,kiɛ de pekdiɛn ŋa̱c mi̱ ca kɛ da̱a̱k, lärɛ tha̱a̱ŋ rɛy thayköpi̱dhik ɛntäämɛ kä lär,kä luäkɛ rɛy ŋaknɔmni̱ kiɛ rɛy makämɛni̱
Kä intɛgɛr in te kɔɔr, ɛ 4 jɛn ɛ kuɛn kä nämbaäri̱ kä 1430.
Kɛ pe̱k ëë nhiam më ci̱ Nɛpi̱e̱r duɔ̱ɔ̱r cak, cuɛ tekɛ ca̱a̱p ti̱ kɔ̱kiɛn ti̱ cäät cärkiɛn(lätkiɛn) cetkɛ ti̱ guɔ̱ɔ̱rkɛ rɔ̱ kiɛ ti̱ ca tharbët mi̱ guiirkɛ, kä cua rep kɛ la̱t ɛ Jɔth Burgi̱ kɛ kur ti̱ bathdɔɔri̱ 1600
Ruac kɛ nämbäri̱ jɛn go̱rɛ thurɛ ni̱ ti̱ ŋuan kɛ ɣöö ɛ mi̱ ŋuɛth-ŋuɛth mi̱ /ci̱ duɔ̱ɔ̱r rɛt thi̱n ɛ thi̱a̱k kä lɔgari̱thim ɛ ŋa̱ckɛ, kä cuɛ nyothi̱ A̱rki̱medeth cetdɛ kɛ "guuri̱ nämbäri̱"
cetkɛ jɛn ca̱p ɛmɔ cɔalɛ pɔrɔthaphaerethith
Kɛ cäät, cambɛl kärɔa min tekä ci̱ɛl(shell) duŋ nautilus s jɛn min thi̱e̱e̱k ca̱a̱tdɛ kɛ kɛl in gurɛ,pa̱a̱rkɛ jɛ kɛ Paktɔr ɛ /ci̱ rɔdɛ gɛɛr(constant)
Lɔga̱ri̱thimithni̱ cakɛ tuɔm kä ɣöö cäätdɛ kärɔa
Jɛn lätdɛ ɣöö ba pek in ci̱ ji̱ɛɛn ŋa̱c gua̱a̱th in lät i̱lɛkti̱rik thi̱knal(signal), kä bɛ pek mac lat kɛ jɔw rɛy puɔ̱ɔ̱nydɛ,kɛnɛ ɣöö bɛ buay cu naŋ gua̱a̱thni̱ kɛ spectrometry(thɛmɛ buaydɛ) kɛnɛ optics(te lät kɛ guäc duɔ̱ɔ̱rä)
Vinegar(jɔw mi̱ nööŋkɛ ɛ ti̱ law-laaw raar kɛ jɛ, cetkɛ löny kɔaŋ) ni̱ ciaaŋ tëkɛ PH mi̱ la 3
"Ŋuɔ̱t" ɛmɛ, ɛ cieŋ i̱nɔ, jɛn kuiy thuɔ̱kdɛ  ɛ lɔ̱ŋ kä tin pay la̱t kɛ gua̱a̱th ɛ thi̱a̱k ɛ, cetkɛ  Steven's Power law(ŋuɔ̱t duŋ I̱thi̱bɛn )
Mi̱ ci̱  lɔga̱rithim ra̱ndɔm ba̱riɛ̈blɛ(vairable) la rɔdɛ a dääkɛ cetkɛ ta̱a̱ in wän,kä bi̱ bi̱ri̱ɛ̈bɛl ɛ lat i̱ dääkɛ rɔdɛ ɛ la lɔg-nɔrmal 
cetkɛ ta̱a̱ in pay tuɔɔk, cäätdɛ ɛ la pa̱ŋciin mi̱ ku lät kä kɛl kärɔa, ɛ la Pa̱rɛmi̱ti̱r mi̱ bi̱ pekdɛ duɔ̱ɔ̱rä mar.
Päärkɛ, kɛ lɔga̱ri̱thi̱m mi̱ rɔ tok buni̱ kɛ pe̱k in /ci̱ te buni̱ kä pe̱kdiɛn ɛmɔ, ba dääkä nuthdiɛn, kä bi̱ pe̱kdiɛn rɔ tok ɛ /kän jäkdiɛn ɛ /känɛ ni̱ jɔɔc.
Lai̱punɔb ɛkpönɛni̱ lätkɛ ɛ la ɣöö bɛ lɔkga̱ri̱thi̱m jaa thɛɛmɛ di̱gri̱(degree) köi̱ticiti̱ mi̱ la dynamic thi̱thɛm(system) 
Kä thi̱epiniki(Sierpinski) tirɛ̈ŋgil(mi̱ tekɛ guɔ̱ɔ̱k da̱ŋdi̱ɔ̱k) ba cu kum ɛ  kɔpɛni̱kɛ da̱ŋdi̱ɔ̱k tin la puɔ̱nydɛ kärɔa, ɛ te pek kɛl kɛ nuth bäärä tukädɛ
 Cäät ɛ dɔ̱diɛn kä P-adic lɔga̱ri̱thim, ɛ pa̱ŋciin(ta̱a̱ la̱tdiɛn) mi̱ jak ni̱ p-adik ɛkpönɛncial kä ɣöö bɛ luocjɔk
Bɛ ka̱mni̱ ɛkpönɛntial raar kä bɛ lɛl ni̱ kɛ gua̱a̱thdɛ, duŋni̱ ɣöö bɛ da̱a̱kkni̱ lɔga̱ri̱thi̱m gööli̱ kä ŋa̱ckɛ bä, ɛn ɣöö la bumɛ ɛ lɔ̱ŋ duäcädɛ rɛy tha̱a̱ŋ buni̱ .
I̱thɛkuɛr rut(suare root) kä nämbäri̱ kiɛ kuɛ̈ɛ̈n tin /ci̱a̱a̱ thuɔ̱ɔ̱kiɛn(negative) dë kɛ lat rɛy kä thi̱et(rëpdiɛn) nämbäri̱ ti̱ gööl kɛrɔ̱
Rɛy Indiankɛ pek ëë wal,ɛn ŋäc kä duɔ̱ɔ̱r kɛ ruacdɛ kɛnɛ läthdɛ lät kä I̱thkuɛɛr kɛnɛ I̱thkuɛɛr rut ɛ mi̱ cua̱ jɔk kä ɛ mi̱ dɔaŋ cetni̱kɛ Thulba Thutrath(Sulba Sutras)kɛ ni̱n ti̱ wä ɛ tuok ɛ kä 800-500 BC(jɛn lotdɛ rɔ  kɛ gua̱a̱th ëë nhiamdiɛn)
Kä wargak Jim cäätdɛ kä cuŋɛ ɛntäämɛ ɛ thurɛ I̱thkuɛɛr rut
Jɛn latdɛ jɛ ɛ la mi̱ gɔa ni̱ jɛn kä ŋa̱c ɛ te thi̱n kä deviation min lät rɛy probability theory(min lät kɛ ma̱r ŋɔaani̱) kɛnɛ kuëndiɛn(statistic)
Ga̱k ɛ ɛlɔ̱ŋ kä kalculɛtɔri̱ ɛn i̱thkuɛɛr rut kiy(key).
Kɛ gua̱a̱th in cuääŋ ɣöö bɛ  I̱thikuɛɛr duäc kɛ n digits kä ba ŋa̱c kɛ pääri̱dɛ kɛ ɣöö ba loc kä rɛɛw kɛ nämbäri̱ n-digit kä.
Kä rik(problems) Hi̱bert  kɛ rik ti̱ jiɛn da̱ŋ rɛw wi̱dɛ di̱ɔ̱k rɛy mɛthɛmi̱tikni̱ cua ka̱m raar ɛ raan German mi̱ gɔ̱ɔ̱r mɛthɛmitik Hilbert kɛ 1900.
Kɛ kui̱ rikni̱ tin kɔ̱ŋ, cetkɛ min 5diɛn,  nɛy tin pɛ̈l-pɛ̈ɛ̈l tekɛ ŋa̱c ëë wal kä ci̱ kɛn mat kä kɛl,kɛnɛ ɣöö ba luocdɛ nhɔk kɛ min ca ŋun,duŋni̱ ɣöö ro̱mɛ kɛ kɛnɛ rik tin ŋot kä /ka̱ni̱ kɛ ni̱ riali̱kä .
Ti̱ti̱ kɛ rik rɛw kä /cia ɣöö /ka̱nkɛ riali̱kä kärɔa, duŋni̱ ɣöö de thuɔ̱k te rɛydiɛn kɛ jɛn mi̱ thi̱a̱k(modern) kä tin  te wa̱nɔ(standards)
Kä rik ti̱ ji̱ɛn da̱ŋ rɛw wi̱dɛ kɛl tin kɔ̱ŋ,ca ca̱r la̱th thi̱n kɛ riali̱diɛn i̱kä kɛ guut runi̱ ti̱ bathdɔɔri̱ ti̱ ji̱ɛn rɛw,kɛn rik tɔ̱tɔ̱ kä cuɛ ŋot ŋickɛ kkɛ, kɛ  ɣöö bi̱ gɔwni̱ kɛn ɛ lɔ̱ŋ 
Hilbert cuɛ cieŋ kɛ run 12 kɛ kɔr kä mëë cu Kurt Gödel theorem ɛmɛ ka̱m raar,duŋdɛ ɣöö /cuɛ ci̱ee ɣöö/thiɛlɛ mi̱ ca gɔ̱a̱rpiny thi̱ mi̱ cu la̱t Gödel loc.
Rɛy latdä cäärdɛ ɛmɛ, latdɛ jɛ ɛni̱ ri̱ɛk mi̱ te rɛy  mɛthɛmitikni̱ bɛ yi̱k tekɛ luoc kiɛ riali̱dɛ i̱kä, Hilbert cuɛ nhɔk ɛn ɣöö derɛ rɔ lot ɛn ɣöö de luoc duɔ̱ɔ̱rä jek mi̱ nyoothɛ i̱ mëë te thi̱n ni̱ tukädɛ i̱ /ci̱ëë mi̱ de rɔdɛ met lot
Min nhiamdiɛn kä ti̱ti̱ cua ŋa̱c ɛ Bernard Dwok; cuɛ nyothni̱ mi̱ tekɛ dääk ɛ lɔ̱ŋ kä rɛw tin nhiam,via l-adic cohomlogy, cua ŋun ɛ Alɛdhandɛr Grothendieck.
duŋdɛ ɣöö, kä tëë ci̱ Weil kɛ mar cuɛ/thiɛl mi̱ nyoothɛ, rɛy ŋäcädiɛn, ɛ lɔ̱ŋ cuɛ cetni̱kɛ kɛl kä rik Hilbert, kä Weil /känɛ kɛ la̱th cärädiɛn ɛ la ŋi̱i̱cni̱ kɛ kui̱ mɛthɛmitikni̱ 
Erdös ni̱ ciaaŋ la tho̱pɛ muc yi̱o̱tni̱ ;kä pek mucä nɔmɔ lɛ kuɛ di̱t kä ta̱a̱  in la la jiek ɛ buɔ̱m rikä kiɛ bɛ̈cdɛ.
Kä jɔkdiɛn jak ɣöö ba lat rɛy ji̱ɔm, ɛn de  pakto(facto) kɛ 21 thäncueri̱ analöji̱(analogue) kä riɛk Hilbert ɛ mi̱ rɛy diɛn kɛn muc da̱ŋ bärɔɔw ɛ la nyin Millenium(ga̱k runi̱ ti̱ kur rɛw) ɛ rik te ca kuany kɛ jɛn 2000 ɛ Clay
Kä Riemann mëë ca la̱th ɛ gua̱a̱th ɛmɔ (Hypothesis) cua mi̱ gɔa mi̱ cua ŋa̱c kä te rɛy rikni̱ Hilbert ,tëë ca gɔ̱a̱rpiny ɛ I̱thmël(smale list),rik ca gɔ̱a̱piny ɛ muc ɛ Millennium, kɛnɛ mëë ci̱ Weil ɛ la̱t/kä thiɛlɛ ca̱a̱tdɛ(conjucture), rɛydɛ kɛ guäcdɛ tëkä geometric
1931,1936 3rd cua ŋun ɛni̱ rɛw ti̱ la polyhedra bi̱ pekdiɛn bɛ pa̱a̱r, jɛn ni̱ ciaaŋ lotdɛ rɔ kɛ ɣöö bɛ min nhiam ŋuok rɛykä ti̱ ŋuan kä ŋa̱ckɛ pekdɛin kɛ ɣöö ba tha̱a̱ŋ(töl) polyhedral mi̱ bi̱ kulɛ nyɔk kɛ ca̱a̱t kɛɛ rɛwdɛ
_ 12 cu Theorem duŋ Kronecker-weber re̱p kä Abelian kɛ ɣöö ba ɛni̱ rational nämbäri̱ rep kä di̱tkä gua̱a̱th in tekɛ thi̱n.
1959 15th Rigorouth cuɛ duŋ I̱thcubɛrt ji̱e̱k min la enumerative kalkula̱th(ca̱culus)
1927 18th(a) kä cuɛ tekɛ polyhedron mi̱ cu nhɔk ni̱ anisohydral kärɔa mi̱ kuɛɛni̱ mi̱ te guɔ̱kdiɔ̱k(three dimensions)? (b) Kä cuɛ mi̱ te di̱ naŋ kɛ tɔ̱a̱w  I̱thi̱pi̱er(sphere)?
Ɛn nämbär ɛ duɔ̱ɔ̱r kɛl kä mɛthɛmitikal kɛ ba la̱t ɛ la mi̱ ba kuɛɛn, ba thɛm, kɛnɛ ɣöö ba pekdɛ cu ŋa̱c
 Mi̱ ŋa̱c kɛ gua̱a̱th ni̱ diaal, kä nämbäri̱  ɛ ɣöö bɛ cuɔ̱ŋ ɛ la duɔ̱ɔ̱r( kiɛ symbol)kä cɔalɛ nämberali̱; cäät, "5" ɛ nämberal(kuɛɛn)ɛ mi̱ cuŋ ɛ la dhi̱e̱e̱c.
Kä duäcni̱(calcualtions) kɛ nämbäri̱ bakɛ la̱t kɛ arithmetical, jɛn ŋa̱c ɛ lɔ̱ŋ kä, matkɛ, ŋuɔkɛ, locrɔ, da̱kɛ kɛnɛ exponsntiation(ɛkpönɛnciali̱kiɛn)
Gilsdorf, Thomas E.cuɛ ta̱a̱ mɛthɛmitikni̱ ëë wal lat: cuɛ la̱t ɛ mi̱ cuɛ ŋi̱e̱e̱c rɛy kä Otomieth kɛnɛ Inkath, John Wiley & Gaatkɛ, Pɛt(pay rɛw) 24, 2012.Restivo,S. Mɛthɛmitickni̱ rɛy Nath kɛnɛ lɛ̈ɛ̈ŋ, Thaany ɛ ruac kɛ ti̱ nɛnkɛ kä thiapkɛ & lät tin la̱tkɛ rɛy ji̱ɔm, Kur(pay wällkɛ) 30, 1992.
Kɛ gua̱a̱th ëëdan kɛ run ti̱ kur ɛ la 19th cua tok kɛ ti̱ ŋuokɛ ti̱ ŋuan ka̱mraar kä tha̱a̱ŋ nämbäri̱ wä lätkiɛn kɛɛl ,kɛnɛ ɣöö dɔ̱ŋ cua kɛ nɛn ɛ räthkɛ kä mi̱ cua ŋa̱c.
Kä kuën in kuɛn kɛkɛ /thiɛlɛ mi̱ ŋa̱ckɛ pe̱kdiɛn kɛ jɛ( cieri̱ kɛ pe̱k ɛ thia̱k ɛ kä decimal notation,) kä cuŋɛ ɛ la ɣöö nyooth ɛ pe̱k nämbäri̱ ti̱ ŋuan.
Brahmaguptakä Brämasphutasiddhänta ɛ jɛn bok in nhiamdiɛn mi̱ lat ɣöö baŋ(dhɛɛröö) i̱ ɛ kuɛ̈ɛ̈n kä kuɛ̈ɛ̈n(nämbär), niɛ gua̱äth ɛmɔ,Brahmagupta ni̱ ciaaŋ cuɛ cu la̱th lät i̱ ɛ jɛn duäcdɛ min nhiam in ji̱ëkɛ kɛ ɣöö ba dhɛɛröö ŋa̱c.
Rɛydɛ cäätdɛ kɛ Vein, Pänini(runi̱ ti̱ kur 5BC) cua baŋ(kiɛ lɔar)la̱t käcuɛ la̱t tok kä Ashtadhyayi, cuɛ jɛn cäät in nhiamdiɛn kä algebraic grammar kɛ thok Sanskrit(guics bä kä Pingala)
Ni̱ kɛ jɛn 130 AD, Ptolemy,cuɛ wä wi̱i̱ ji̱ Hipparchus kɛnɛ Ji Bäbɛlɔn, cu kɛn duɔ̱ɔ̱r lɛl mi̱ cuŋ ɛ la 0( mi̱gulgul mi̱ tɔt kä bärɛ ɛ cier ta̱a̱dɛ tuooŋ) rɛydɛ ɛ sexagesimal mi̱ ba ŋäcni̱ jɛ ɛ lanämbäral mi̱ dɔ̱ŋ cua naŋni̱ ba̱ kiɛ urup(alphabettic) Ji̱gi̱ri̱k ɛ la nämbɛral.
Diophantuthä' nɛy tëë cɛ ruac kɛkɛ ɛ nëë ɛ raan Indian mi̱ ci̱ thuɔ̱k kä mɛth kä cɔalɛ Branagupta,, cu kɛn ruack thi̱n ɛlɔ̱ŋ, rɛy Brähmasphutasidhänta kɛ 628, kä jɛn cuɛ lät kä negative(ti̱ /ci̱e̱ thuɔ̱ɔ̱k) nämbäri̱ kɛ ɣöö bi̱ duäc ɛ duäckɛ kuadratic bɛ ben raar, min ŋot thi̱n määni̱ walɛ.
kɛ jɛn gua̱th ɛ mɔ nyɔk, cu Ciayniith nämbäri̱ tin negative cu nyoth kɛ thuɔ̱riɛn kɛ diagonal mi̱ teni̱ nämbäri̱ tin lotrɔ̱ kä/ci̱ dhɛɛröö /te thi̱n ɛ la nämbäral kä nämbäri̱ tin thuɔ̱ɔ̱k 
Ji̱gi̱ri̱k tin la kila̱thi̱kal kɛnɛ Ji̱ indian mɛthɛmiticiani̱ cu kɛn Theory ka̱mraar mi̱ cua ŋie̱e̱c duŋ national nämbäri̱, ɛ la cuɔ̱ŋkɛl kä ɛ Theory mi̱ baapni̱ nämbäri̱ diaal.
Kä ŋäc deci̱mal pi̱rɛkciin() thi̱e̱e̱k ɛ lɔ̱ŋ kɛ  gua̱a̱th in la di̱ci̱mal notaciin ɛ te thi̱n(decimal palace-value notation);kɛ rɛw ci̱e̱rkɛ mi̱ bɔ̱kɛ raar kä buni̱ ti̱ guɔ̱rkɛrɔ̱(tandem)
duŋnɛ ɣöö, Pai̱thagörath cɛ ŋäth la̱th kä nämbäri̱ tin thuɔ̱ɔ̱k, kä /cɛ yuth-thi̱n i̱ nämbäri̱ tin /ci̱ mɔ a thuɔ̱ɔ̱k i̱ tekɛ thi̱n.
Ni̱kɛ jɛn kur ti̱ bathdɔɔri̱ 17th, mɛthɛmitikɛciɛni̱ kɛndiaal la kɛn deci̱mal pi̱rɛkcin ɛ lät kɛ pe̱k ɛ thia̱k.
Rɛy 1872, Thi̱o̱o̱ri̱ tëëca ka̱mraar ɛ karlWeierstras(ɛ gat duël-gɔ̱ɔ̱rädɛ E.Kɔthak,)Eduart Heine,Jɔrji̱ Kantɔr,kɛnɛ Richard Dedekind ɛ jɛn ëë cua nööŋ bɔ̱.
Weirithtirath,Kantɔr, kɛnɛ Heine ci̱kɛ thi̱o̱o̱r mi̱ rauc kɛ kui̱ kuɛɛni̱ tin /ca pe̱kdiɛn ŋäc kiɛ /thil guut, kä cu Dedekind cuɛ ca̱a̱rɛ lat ɛ la ciɛk, kä cua kui̱ kuɛ̈ɛ̈ni̱ tin ŋa̱ckɛ pe̱kdiɛn kɛ  ca̱p in de duäc ni̱ pe̱kdiɛn kɛnɛ ɣööde kɛ moc kɛ dää kɛn rational nämbäri̱ kɛ bun rɛw kä tekɛ kɛ ŋɔak ti̱ nyooth kɛ
Kɛ gua̱a̱th ɛmɔ jɛn cuɛ rɔdɛ lot ɛ në kɛ ɣöö cuɛ go̱r ni̱ ɣöö bɛ ŋa̱c ni̱ pek  thɛtdä duŋ algebraic nämbäri̱(Mi̱ bi̱ polinömailni̱ diaal duäc)
Arithtɔtil cɛ lat cetni̱kɛ ta̱a̱ ëë wal ëë la dua̱ckɛ mɛthɛmitical /mi̱ thil guut ɛ Ji̱ Kui̱c cuec ɣɔaa.
duŋni̱ ɣöö,mëë ci̱ ben kɔrɛ kä di̱tni̱ jɛn rɛy theory cua la̱t ɛ Jɔrgi̱ Kantɔr; rɛy runi̱1895 jɛn cuɛ ka̱mraar ɛ la bok kɛ kui̱ theory duŋ thɛtdä mi̱ pay tuɔɔk, cuɛ ja ŋa̱ckɛ, kä cuɛ cu te rɛykä tin kɔ̱ŋ, cuɛ nämbäri̱ diaal cu duäc ni̱ gua̱thdiɛn kɛnɛ ɣöö cu mar ni̱ pekdiɛn.
Kä ji̱o̱mi̱ti̱rikal ɛ thia̱kɛ, cu ta̱a̱dɛ latni̱ nämbäri̱/tin thil guut, cua ŋun ɛ ti̱ cäät  kä jɛn nööŋni̱ "ti̱ ro̱m gua̱a̱th kɛl(ti̱ cäätkä kɛ) kä nämbäri̱ tin/thil guut
Cu ca̱r kä ɣöö bi̱ graphic bɛ cu cuɔ̱ŋ ɛ la mi nyooth nämbäri̱ ti̱ gööl, cuɛ cu ben raar kɛ jɛn 1685,rɛy Walis's De algebra tractatus.
Rɛy 240 BC, Eräthtɔthinith cu la̱t ɛ la duɔ̱ɔ̱r(Sieve) duŋ Eratothinith kɛ ɣöö bɛ prime nämbäri̱ da̱a̱kkɛ pɛ̈th.
Tin kɔ̱ŋkiɛn luocc ɛ la dääk prime ɛ te duŋ Euler mëë ciɛ nyoth i̱ mi̱ ca prime naŋ ɛ ca luɔckɛ jɔk(reciprocal), kɛnɛ Gɔldi̱bɛ̈k mi/ci̱  cäät mëë  cuɛ lat i̱ mi̱ ca nämbäri̱ ti̱ ro̱ŋ kä di̱t mat bi̱ kɛ cu pa̱a̱r kɛ mat pi̱raam ni̱ rɛw
Kɛ ta̱a̱ in wän/ëë wal, kä natural nämbäri̱ tin guɔ̱r kɛrɔ, tok ɛ kɛ 1(0 /ca kuɛn ɛ la nämbär kä Ji̱Gi̱ri̱k tëë wal.
Rɛy kä nɛmɛ tekɛ lätdɛ kɛ gua̱th 10, tin cuŋ kä ɛk thuɔ̱kiɛn ɛ la natural nämbär ɛ te gua̱thdiɛn thi̱n ɛ la 1, kä kuɛ̈ɛ̈n tin kɔ̱ŋ tekɛ gua̱th mi̱ lockɛ ni̱ kä wäl ɛ jɛn gua̱thdiɛn kɛ kuɛ̈ɛ̈n ɛ wä kui̱c cuec
Nägɛtib(/ti̱ cie thuɔ̱k)nämbaäri̱ la gɔ̱a̱r kɛ kɛ duɔ̱ɔ̱r mi̱ nyoothni̱ ŋuokɛ(ɛ bɛl ŋuok ɛ kä)
Ɛ jɛn ëë ci̱ Z cu ben.
de di̱tni̱ pirɛkciinni̱ kä kɛ, kuiyni̱ kɛn, kiɛ päärkɛ kɛ 1 de kɛnɛ positive, negative, kiɛ 0
Kä paragrapni̱ ti̱ guɔ̱rkɛ(luaayrɔ̱) rɔ̱ di̱t ruacdiɛn ɛlɔ̱ŋ kä nämbäri̱ tin thuɔ̱ɔ̱k(real).
Ta̱a̱diɛn, cäätdɛ,nuth kä kɛl ɛ (tha̱a̱ŋkä) ɛ 0.5.  kɛl wi̱i̱kä dhi̱e̱e̱c ɛ 0.2 kɛl wi̱i̱kä-wäl ɛ 0.1,kɛnɛ kɛl wi̱i̱kä wäl-dhi̱e̱e̱c ɛ 0.02.
/Ci̱ɛɛ cäätni̱ ti̱ti̱ kärɔ, duŋni̱ ɣöö ɛ pek in di̱tni̱ jɛn kä kuɛ̈ɛ̈n tin thuɔ̱ɔ̱k diaal kɛ ti /ca dääk ɛ pɛn thi̱n ɛ juc/gi̱m) kɛ  kui̱c ɛ  mɔ /ci̱kɛn rɔ̱ bi̱ luoc kɛnɛ /thiɛlɛ duɔ̱p mi̱ ba dɛcimal numiral rie̱tkɛ jɛ.
Cieŋ ni̱ mëë /ci̱ kuɛ̈ɛ̈n ɛ bä kɔɔr gua̱a̱th decimal thia̱k ɣöö derɛ riaw, kɛn kuɛ̈ɛ̈n ti̱ guɔ̱r kɛrɔ̱ /ci̱kɛ lɛ ŋuot tekɛ kɛ luot
Kɛ cäät, 0.999..., 1.0,1.00. 1.000,...,kɛndiaal cuŋkɛ ɛ natural nämbär 1.
Kɛ jɔkdɛ, mi̱ ci̱ kɛn digitni̱ diaal rɛy numberal ɛ 0, kä nämbär ɛ 0, kɛnɛ mi̱ ci̱ digitni̱ diaal rɛy numeral /thiɛl guut kɛ 9's ,ji̱ biɛ naŋ kui̱c cuer gua̱a̱ decimalä,kä matdɛ kɛl thi̱n kɛ gua̱a̱ 9's in/thiɛl pek kui̱c caam.
Ta̱a̱diɛn kɛn real nämbäri̱ tekɛ piny(subset)kä kɔmpi̱lɛk nämbäri̱
Mi̱ jak la̱tdɛ kä jɔc ɛ lɔ̱ŋ ɛn algebera theorem  ɛ ŋicɛ kɔmpilɛk nämbäri̱ kɛ mat  algebraicaaly kɛrɔ̱ gua̱a̱th mi̱ te gäkä, lotdɛ ɛni̱ polynomial mi̱ tek kɔmplɛkni̱ kä bi̱ kɔmpi̱ci̱ɛni̱ cu tekɛ rut rɛy kɔmpi̱lɛk nämbäri̱
Kɛn pi̱raamɛni̱ cakɛ kuɛ̈ɛ̈n kɛ gua̱a̱ mi̱ bäär mi̱ läny run ti̱ 2000 kä cuɛ thie̱e̱cni̱  ŋuan ji̱ɛc nhiaal, cua locni̱ ti̱ tɔt kä kɛ kärɔ̱a̱
 Nämbäri̱ tin thuɔ̱ɔ̱k ti/ci̱ mɔ a ra̱ciinal nämba̱ri̱ cɔalkɛ kɛ i̱ nämba̱ri̱ ti̱/ci̱ rɔ̱ luäŋ kɛ dääk.
Kä duäcdiɛn kɛn nämbäri̱ bɛ cuɔ̱ mi̱ thia̱k kä kɛndiaal kä ta̱a̱ duäc kɛ arithmetic, amääni̱ duäc rutni̱ pöli̱nomial, kä i̱nɔ, bi̱ kɛ cua̱ nämbäri̱ te gäkä gua̱a̱th ɛmɔ te kɛn kɛ real aljɛbi̱riak nämbäri̱ 
Kä luot kɛl ɛ ɣöö / thi̱ɛlɛ algorithm mi̱ ca ta̱a̱dɛ ɣɔ̱n kɛ ɣöö ba nämbäri̱ rɛw duäc kɛ jɛ. 
Kä duäc nämbäri̱ kuɛ te kä min ca ŋun, ɛni min ca ŋun kɛ ɣöö ba duäc lotdɛ, duŋni̱ ɣöö prime nämbär la no̱oŋɛ ni min gɔani̱ jɛn kä mɛthɛmitcal.
Kɛ nhiam ɛ nëë la ŋuni̱ luëëydiɛn kɛn thɛt, kuɛla ɣöö jɔak ɛntäämɛ ŋunɛ ni̱ pe̱kdɛ.
Nɛmɛ la jakɛ kɔmpi̱lɛk nämbär ɛ Kartɛthian Pi̱lɛɛn, ba cu cɔl i̱ kɔmpilɛk pi̱lɛɛn(guäcdɛ kɛ ta̱a̱dɛ).
Kä kɔmpi̱lɛk na̱mbäri̱ tin nyothkɛ pek duɔ̱ɔ̱rä no̱o̱ŋ  buɔ̱n kɛl mi̱ gul-gul(thärkäl) kä kɛ.
Rɛy dɔmi̱ɛnyä min ci̱ gëëkɛ raar bil kuɛ nyothni̱ bi̱ɛl kɛnɛ buaydɛ.
Kä la̱t kɛ kui̱ rikni̱ ti̱ti̱ kä polynomailni̱ bɛ räth ni̱ kä guutdɛ kä algebra thearem, min nyoth nämbäri̱ ti̱ gööl, kä min  bi̱ ben raar bɛ a pöli̱nömial i̱kuëciin mi̱ tekɛ di̱ki̱ri̱i̱r kɛl kiɛ ɛ wä nhiam.
Wi̱thɛläs mëë cɛ nyoth kä cɛ ŋa̱c rɛy duël-gɔ̱ɔ̱rädɛ kä Kɔpanɛɣagɛn, /cieŋ ni̱ mëë /känɛ wä ɛlɔ̱ŋ.
Mëë ca gɔ̱a̱r kɛ thia̱k kɛ kɔrɛ kä thi̱o̱o̱r kɛɛliw ɛ te Richard Dedekind, Ɔttö Ho̱ldɛr,felix Klein, Henri Poincare, Hermann Schwarx, Karl Weierstrass kɛnɛ nɛy ti̱ kɔ̱kiɛn thi̱n.
La̱t kɛ ɣöö ba maari̱ nämbäri̱ /ka̱nɛ la̱t lät ɛlɔ̱ŋ amääni̱ mëë ci̱ Leonhard Euler(1707-1783) kɛnɛ Carl Friedrich Gauss(1777-1855)ci̱kɛ la̱tdiɛn la̱t.
Kä intirjɛri̱ ɛ kɛn la buɔ̱n in kuiyni̱ jɛn kä tekɛ kɛ riŋ mi̱ te kɛ näci̱rɔal nämbäri̱
Ɛ jɛn la phototype kä ŋɔaani̱diaal cetkɛ thuurɛ algebraic
I̱ti̱jɛr ti̱ ca pe̱kdiɛn pa̱a̱r(fixed legth) kä nyinkiɛn(ti̱ te pinyiɛn) bakɛ naŋ riɛc kiɛ bakɛ thöp rɛy thok in lät kɛ Inti̱jɛri̱ (cetkɛ, Algɔl68,C, Jaba,Delphi̱,ɛku.wä.wɔ̱).
Ti̱ti̱ thi̱ääk ta̱a̱diɛn kɛ rational nämbäri̱ kɛnɛ gua̱a̱th in tekɛ thi̱n kä lätkɛ kɛɛl,ka/cakɛ läth lät rɛy mɛthɛmitikni̱ ɛ la kɛ luotdiɛn.
Ni̱ min ci̱ traingle(tekɛ tuɔ̱ŋ di̱ɔ̱k kiɛ guɔ̱ɔ̱k diɔ̱k) ɛ mi̱ päär guɔ̱kɛ da̱ŋrɛw(Ithɔthi̱ɛlɛth, a=b)
Mi̱ ci̱ C ɛ mi̱ caar-caar kiɛ luäŋrɔ dääk(ti̱ pɛn thi̱n), ba C dääkä kä rɛw ɛ la inti̱rjɛr
Gɛɛr 4y2 kɛ c2 rɛy Ikuëcinä min nhiam(c2=2b2) bɛ kɔn nöŋ 4y2=2b2.
Ni̱ min ci̱ b2 luäŋ rɔdɛ kɛ dääk, b bɛ cua̱ mi̱ lua̱ŋ kɛ dääk
Cieŋ të i̱nɔ, nɛmɛ gua̱cɛ kɛ ɛn ma̱r ɛmɔ, kɛ ɣöö/thiɛlɛ kɛ ti̱ nyuaakɛ kä ba da̱a̱k.
Hippatha̱th,cieŋ ni̱ mëë /känɛ la̱tdɛ liak:cetkɛ mëë ca lat ɛ ramkɛl mi̱ pɛl-pɛl,jɛn cuɛ la̱tni̱ mi̱/ci̱ mɔ ɛ jɛn , kä kɔr ɛ cua cu lo̱k ni̱ kä kɛɛl ɛ ji̱kɔaarɛ ɛ ba la̱th ni̱ gua̱a̱th mi̱ ca de jiek thi̱n...."kɛ jɛn cɛ nöoŋni̱ ɛlɛmɛn mi̱ gak ni̱ tëë diaal la̱t rɛy ɣɔaa...ŋuɔ̱t mi̱ wä i̱  rɛy nyinä ɣɔaa dë kɛ jakä kuiy kɛn nämbäri̱ diaal amääni̱ ratio ni̱ kiɛn.
Kɛ nyuur ɛmɛ,kɛ ɣöö ba bëër(line) tin te gööli̱(segment) kulɛ ŋic:beer ba da̱a̱k kä nuth(ŋuok duɔ̱ɔ̱rä),kä nuth ɛmɔ ba da̱a̱k kä nuth, ɛn nuth nuthä nɔmɔ ba da̱a̱k kä nuth, ɛ ku wä wa̱.
Nɛmɛ ɛ jɛn ci̱ Dhɛnö thuɔ̱k nyoth kɛ jɛ.
Rɛy cäri̱ Ji̱gi̱ri̱k, Mi̱/kan kɛl lotdɛ jiek kɛ gua̱a̱thdɛ /cɛ rɔ bi̱ lot ɛn ɣöö ba min dɔ̱kiɛn jiek , kɛ kui̱c ɛ mɔ cuɛ räth kä ɣöö ciëë caa  go̱o̱r ɛ nëë. 
Kä makni̱ti̱ötni̱(gääynëën)"...jɛn /ciɛ nämbär, duŋni̱ ɣöö cuŋ ɛ la mi̱ te go̱lä cetkɛ beer tin te ŋuookni̱, guɔ̱ɔ̱k,ɣäp-ɣääpdɛ kɛnɛ gua̱a̱th in no̱o̱ŋ da̱a̱k kä kɛ,cet kɛ ɣöö bi̱ kɔnɛ cu lat  ɛ gurɛ rɔ i̱nɔ.
Kɛ ɣöö/ka̱n pekdiɛn thɛm kɛn makni̱ti̱öni̱, Yi̱dɔdha̱th kɛ kɔrɛ cuɛ kɛ luäŋ kɛ kuën kɛn da̱ŋ rɛw min ŋa̱ckɛ pekdɛ kɛn min /ca pekdɛ ŋäc kɛ latdɛ kɛ rɛci̱ö i̱ ɛ duɔ̱ɔ̱r kä makni̱ti̱öt, kä wä kɛ ɛ päärkɛ kamdiɛn kɛn da̱ŋ rɛw kam raci̱öni̱
Kä min/ca pekdɛ ŋäc cua ɣɔ̱n rɛy kä ɛlɛmɛni̱ Wukilid, Bok X, Kɛ min ŋun kä 9.
Kɛ thuɔ̱k, rɛy kä ti̱ ŋuan ti̱ tuook ɛn ben aljɛbi̱riak cua loc gööli̱ ɛ la duɔ̱ɔ̱r kä Jio̱mi̱ti̱rik
Cua tim i̱ tëëkɛ tha̱a̱ŋkiɛn ti̱ thia̱k ca̱a̱riɛn rɛy thi̱o̱rä min te thi̱n i̱ tekɛ diw kɛ thuɔ̱k in bɛ nööŋ kɛnɛ duɔ̱p in bi̱ ŋot görkɛ thuɔ̱k kɛnɛ ma̱riɛn kɛn ka̱a̱cni̱ kä thi̱o̱o̱r(cär) ɛ mɔ
Kä i̱nɔ,Ji̱lɛ̈ɛ̈ŋni̱ Karl benjamin Boyer cɛ gɔ̱r i̱nɛ "tɛɛri̱ tɔ̱tɔ̱ /ci̱kɛ gɔw kɛ ɣöö /thiɛli̱ mi̱ nyotothkɛ i̱ kɛ thuɔ̱ɔ̱k kɛnɛ ɣöö /ci̱kɛ thuɔ̱k bi̱ di̱e̱th.
Mɛthɛmi̱ti̱ciɛni̱ cetkɛ Brahmagupta(rɛy 628 AD) kɛnɛ Bhäthkara I (rɛy 629 AD) cu kɛn cärkiɛn mat thi̱n rɛy kä nɛmɛ cetkɛ mëë ca laa̱t ɛ mɛthɛmiti̱ciɛni̱ kɔkiɛn të guur kɛn kɛ.
Kɛ ruɔ̱n 1872 Cua thi̱o̱r Karl Weierthrath ëë ben raar gui̱c(Ɛ gaat duël-gɔ̱ɔ̱rädɛ Erntht Kɔththak) I̱duard Ɣiɛnɛ(ɛ Kiri̱lli̱ Jɔrnal 74),Jɔrji̱ Kantɔr(Annɛlin,5),kɛnɛ Ricaɣat Didikinid
Weirithti̱rathi̱,Kantɔr, kɛnɛ Heine  thi̱o̱ri̱kiɛn mi̱ ruac kɛ kui̱ kuɛ̈ɛ̈ni̱ tin /ca pe̱kdiɛn ŋäc kiɛ /thil guut, kä cu Dedekind cuɛ ca̱a̱rɛ jie̱k kɛ ɣöö ba ŋuɔ̱k ɛ ci̱ɛk(Ki̱ni̱tit)rɛy lätdiɛn kɛɛliw kä kuɛ̈ɛ̈ni̱ tin ŋa̱ckɛ pe̱kdiɛn(ra̱cinal nämbäri̱) kɛ dääkdiɛn ɛ la bun rɛw kɛ li̱ëydiɛn kɛ ciɛŋkiɛn.
Di̱ri̱kɛlɛt cɛ duɔ̱ɔ̱r mat thi̱n ɛ ca̱r,cetkɛ nɛydiaal të ci̱ cäärkiɛn mat kɛ mëë görkɛ ɛn ɣöö ba la̱t.
Nɛmɛ cɛ nyoth ɛni̱ inti̱jɛr tëëkɛ mi̱ rɛlɛ kɛ naŋdɛ kä nämbäri̱ tin nhiam(nämbäri̱ tin cuŋ ɛ thiw)
Mi̱ nyuothkɛ nɛmɛ, bi̱ kɔninti̱jɛri̱ n dääkä m(gua̱a̱th in m /ci̱ëë baŋ/dhi̱röö
Kä mi̱ /kän 0 met jɔɔc,bi̱ aljɔri̱thimith rɔ thi̱ëëk kɛ m-1 kɛɛ ka̱a̱p ti̱/ci̱ min ci̱ duɔth kä di̱tni̱ jɛn kä kɛl te thi̱n
Rɛy mɛthɛmi̱tikni̱, kä näci̱ral nämbäri̱ kɛ kɛn tin lät kɛ kui̱ kuenä(cetkɛ "te gi̱ri̱e̱ni̱ bäkɛl wi̱i̱tharbëtdä'') kɛnɛ thäpdiɛn(cetk "nɛmɛ ɛ jɛn rɛk in dɔ̱diɛn rɛy wec").
Kɛn tin rep lɔathdiɛn kɛrɔ̱ lätɛ na̱cɛrɔal nämbäri̱ ɛ cäät ɛ dɔapkɛ rɔ̱ rɛy kä nämbär tin la̱t kɛɛl
Kä mëë nhiamɛ ëë ci̱ räth kä ta̱a̱ ëë carkɛ ni̱ jɛ ɛ lät thuurɛni̱ të cuɔ̱ŋ ɛ la nämbäri̱
