Lillian Diana Gish (14 oktober 1893 – 27 februari 1993) waor ‘n Amerikaanse actries, regisseur en screenwriter.
Gish waor ‘n prominente filmster van 1912 tot de jaore 20. Ze woort veurnamelik geassocieerd met de films vaan De. W. Griffith.
Ze heet ouch väöl televisie gedoon van de vreuge jaore 50 tot de jaore 80 en heet häör carrièr aafgesjlote door mét Bette Davis te sjpele in de film The Whales of August oet 1987.
De ierste generaties Gish waore Dunkard-ministers.
Hun mam how de Majestic Candy Kitchen geopend en de medsjes heelpe met met ‘t verkoupe van popcorn aon klantj van ‘t ouwe Majestic Theater, dét daoneve laog.
De zevetien jäöriige Lillian reisde nao Shawnee, Oklahoma, wo James’s broor Alfred Grant Gish en zien vrouw, Maude, leefde.
Häör pap sjtörf in Norman Oklahoma in 1912, mer zie waor ‘n paar maond daoveur al teruuk gekomme.
Toen Lillian en Dorothy aajt genog waore, ginge ze bie ‘t theater, en reisde ze déks apaart in versjèllende producties.
Gish bleef optraeje en in 1913, tijdens ‘n oetvoering van Good Little Devil, sjtorte ze niet es gevolg vaan bloodermeuj.
Häör prestatie in dees ernstig conditie gaof häör blievende zenuwsjaoj op in versjèllende vingers.
Ze heet häör repressiever talente ten volste gebruuk en heet zich ontwikkeldj tot ‘n lijdende mer sjterke heldinne.
Met häör zus heet ze eine film geregisseerd, Remodeling Her Husband (1920), toen D. W. Griffith zien einheid op locatie naom.
Ze heet ‘t geld aafgeweze, en ‘n besjeijer Loon en percentaasj gevraog, zoedet de sjtudio ‘t geld kos gebruke um de kwaliteit vaan häör films te verbaetere, door de beste acteurs, screenwriters, enz. in te hure.
Väöl vaan de vrouwelike hoofdrolsjpelers oet de sjtille ieëuw, zoewie Gish en Pickford, waore vroom en onsjuldig. In de vreuge jaore 30 (nao de ganse aannaome vaan geluid en veur de Motion Picture Production Code woort toegepas) woorte deze rollen echter es achterhoold gezeen.
“Louis Mayer wou ‘n sjendaol enceneren (häör vaan ‘t vootsjtuk sjtorte) om sympathie veur Gish te generere, mer Lillian wilde neet zoewel op ‘t scherm es daoboete actere, en dus ging ze teruuk nao häör ierste leefde: ‘t theater.”
Toen ze teruuk kierde nao films, woort ze genomineerd veur de Academy Award veur Best Supporting Actress in 1946 veur Duel in the Zun.
Ze woort veur mierdere rollen beoug, vaan Gone with the Wind tot Ellen O’Hara, Scarlett’s mam (waat nao Barbara O’Neil Ging) tot prostituee Belle Watling (waat nao Ons Munson ging).
Ze versjeen es Dowager Empress Maria Feodorovna in de korte 1965 Broadway-musical Anya.
Ze woort geïnterviewd in de documentairereeks Hollywood: A Celebration of American Silent Film (1980).
Ze heet ‘n sjter op de Hollywood Walk of Fame op 1720 Vine Stree’t.
Op Cannes ein Gish ‘n 10 minuut doerende staonde ovatie vaan ‘t publiek.
“De aaflevering “Marry for Mieder” woort op 9 september 1943 oetgezonde.”
Ze heet in 1971 ‘n Academy Honorary Award gewonne en ‘n AFI Achievement AwarD in 1984.
De universiteit heet Gish de volgende daag de eretitel Doctor of Performing Arts gegeve.
Nao Gish häör doed in 1993 heet de universiteit geld opgehoold um de galerie oet te breie mit rendiere vaan Gish häör landgood.
De associatie tussen häör en D. W. Griffith waor zoe nauw, dét men dach det ze romantisch waore, waat noets door Gish woort erkind. Volgens kinners waore ze waal degelik korte tied same.
In de jaore 20 woort Gish’s associatie mèt Duell ‘n soort tabloidsjandaol toen heer häör aonklaogde en de details vaan hun relatie openbaar maakte.
George Jean Nathan commeneerde Gish’s acteerprestaties en vergeleke häör mèt Eleonora Duse.
Gedurende de politieke onrus in de VS vaan ‘t begin vaan de Twiede Wereldoorlog in Europa tot de aanval op Pearl Harbor bleef zie oetgesproke non-interventionistisch.
Joseph Frank Keaton (4 oktober 1895 – 1 februari 1966), professioneel bekint es Buster Keaton, waor ‘n Amerikaans acteur, komiek, regisseur, producer, screenwriter en stuntman.
Zien carrièr versjlechtere toen heer teikende bie Metro-Goldwyn-Mayer en zien artistieke onaafhankelijkheid verloor.
Väöl vaan Keaton films oet de jaore 20 woorte hoegaangesjreve, zo wie Sherlock Jr. (1924), The General (1926) en The Cameraman (1928).
“Ziene pap waor Joseph Hallie “Joe” Keaton, weem ‘n reizende show had mèt Harry Houdini, genaomp de Mohawk Indian Medicine Company of de Keaton Houdini Medicine Show Company. Ze trooje op en verkochte daoneve gepatenteerde medicijne.”
Zo wie Keaton ‘t vertèlt waor heer zès maond toen ‘t incident plaotsvong en Harry Houdini häöm zien bienaom gaof.
‘t Optrejje waor hoofzakelik ‘n comedysketch.
De handgreep vaan ‘n koffer waor in Keaton’s kleier genejd, óm te helpe mèt ‘t continue gehos.
Buster kós echter altied aan de politie laote zeen det heer geine blauw plekke of gebroke botte houw.
Soms zou ich doed zien gegange es ich neet kós lande es n’ne kat.
Toen heer zaog det ‘t publiek heidoor minder mós lache, naom heer zien beroemde druugkomische blik aon.
Hoewel heer mèt de wèt in aonraking is gewees en desastreuze muziektours in hèt Verienigd Koninkrijk heet gehad, waor Keaton ‘n rijzend sjter.
“In februari 1917 ontmoette heer Roscoe “Fatty” Arbuckle in Talmadge Studios in New York City, wao Arbuckle ónder contract waor bie Joseph M. Schnenck.”
Buster waor perfect veur zien eerste film, The Butcher Boy, en heer woort direct ingehuurd.
Keaton claimde later det heer sjnel Arbuckles twiede regisseur en de ganse komische aafdeiling waor.
De film waor gebaseerd op ‘t succèsvolle sjtuk The New Henrietta, waat al ‘n kier waor gefilmp ónder de titel The Lamb, mèt Douglas Fairbanks in de houfrol.
Heer houw ‘n serie van two-reel komedies gemaakt, boeonder One Week (1920), The Playhouse (1921), Cops (1922) en The Electric House (1922).
“Komedie regisseur Leo McCary, trukdénkend aon de vrijgevochte däög vaan slapstickkomedie, zag: “Veer probeerde allemaol elkaars gagmen te sjtele.”
Tijdens de sjpoorweegscène mèt de watertank in Sherlock Jr. braok Keaton zien nek toen ‘n stroum water vaan ‘n watertore op ‘m veel. Hè besefte zich dit pas jaore later.
Keaton personage waor ongedeerd vanwege ein open roet.
Neven Steamboat Bill, Jr. (1928) waore Keatons langste groete films Our Hospitality (1923), The Navigator (1924), Sherlock Jr. (1924), Seven Chances (1925), The Cameraman (1928) en The General (1926).
Hoewel ‘t als Keatons groetste prèstatie zou weure gezeen, woort ‘t destieds gemengk ontvange.
Zien distributeur, United Artists, stong d’rop det d’r ‘n produktiemanager waor dee de oetgave bewaakde en bepaolde verhaolelemente euverzaog.
De acteurs dege boetenlandse scripts fonetis onthouwe en laoze ‘n paar regels tegeliekertied op.
De regisseur waor dèks Jules White, weens focus op slapstick en farce d’r veur zörgde det zien films leke op White’s beroemde Three Stooges-shorts.
Regisseur White’s eis óm gebruuk te make van grove, geweldadige gags resulteerde echter in de mins inventieve komedies die heer houw gemaakt: de Columbia-shorts.
Hè houw zien lètste film El Moderno Barba Azul (1946) in Mexico gemaakt. Dit waor ‘n low-budget productie en woort pas in de jaore 80 in de VS op VHS oetgebrach, getinteld Boom in the Moon.
In In the Good Old Summertime regisseerde Keaton persoonlijk sjterre Judy Garland en Van Johnson in hun ierste scene same, wo ze op straot tegen elkaar aanbotse.
De reactie waor good genóg voor ‘t plaotselek sjtation oet Los Angeles óm Keaton zien eige live show te geve in 1950.
Buster Keaton vrouw Eleanor waor ouch in de serie te zien (mèt naome es Juliet in Buster Romeo in een klein theatervignette).
Keaton regelmaotege tv-optrejje in de jaore 50 en 60 heelpe de intrèsse in stomme films te doon opleve.
Tot in zien 50e jaore bleef Keaton mèt succès zien ouw routienes recreëre. Zoe ouch in ‘n stunt wo bij hè ein voot op taofel zat en de twiede voot d’r neve zat en zo óngemaekelik bleef stoon tot det her umveel.
“Keaton houw prints vaan de films Three Ages, Sherlock Jr., Steamboat Bill, Jr. en College (ein reel óntbraoke) en de shorts “The Boat” en “My Wife’s Relations”, die Keaton en Rohauer euver brachte op Cellulose acetaat film vaan slechter weurend nitraat.”
In ‘n reeks stomme tv-reclame voor Simon Pure Beer gemaakt in 1962 door Jim Mohr in Buffalo, New York, kaom Keaton teruk op ‘n paar gags oet zien däög vaan stomme films.
“In december 1958 waor Keaton te gas in de aaflevering “A Very Merry Christma” vaan The Donna Reed Show op ABC.”
In 1960 kierde heer veur de lètste kier teruk nao MGM, wo heer ‘n liewentemmer spelde in The Adventures of Huckleberry Finn vaan Mark Twain oet 1960.
“Hè werkt mit komiek Ernie Kovacs aon ‘n tv-pilot getinteld “Medicine Man”, woveur heer filmde op 12 januari 1962, de daag veurdat Kovacs steerf in ‘n auto-ongeluk.”
Hè reisde in ‘n railbike vaan de eine kant vaan Canada nao de aander, woobie heer zien kenmerkende pork pie hood droog en gags oetvoerde die leke op de films die heer 50 jaor ieder maakde.
In 1965 reisde heer ouch nao Italië óm ‘n rol te spele in Due Marines e un Generale, neve Franco Franchi en Ciccio Ingrassia.
Ein vaan zien sjerpste parodies is The Frozen North (1922), ‘n satirische take op Western melodrama vaan William S. Hart, zoe wie Hell’s Hingers (1916) en The Narrow Trail (1917).
‘t Publiek vaan de jaor 20 herkènde de parodie en vóng de film histeris.
De short bevatte ouch ‘n impressie vaan ‘n circusaap dee vermoedelik aafgeleid waor vaan ‘n co-billers opvoering (genaomp Peter the Great).
“Opmerking: bron spelt de benaoming vaan Keaton verkierd es “Great Stoneface”.”
Keaton houw in de vreuge jaore 20 mèt actrice Dorothy Sebastian gedate en in de vreuge jaore 30 mèt Kathleen Key.
Hè oontsnapde oet zien dwangbuus mèt truucs die hè houw gelierd vaan Harry Houdini.
Ze vroog in 1935 ‘n schejjing aon naodet zie Keaton same mèt Lea Clampitt Sewell, vrouw vaan miljonair Barton Sewell, aon tröf in ‘n hotèl in Santa Barbara.
Hè is gedurende vief jaor gestop gewees mèt drinke.
Hè bleef getrouwd tot det heer steerf.
Op z’n lètste däög opgeslote in ‘t ziekehoes waor Keaton rusteloos en heet heer eindeloos róndjgeloupe. Hè had weer nao hoes gewild.
De screenplay, door Sidney Sheldon, dee de film ouch heet geregisseerd, waor los gebaseerd op Keatons leve, mèr bevatte te väöl foute en voegde z’n drei vrouwe same tot ein.
‘t Lidmaotsjap is draon gewijd mie aondach te kriege veur Keatons leve en werk. Väöl persone oet de tv- en filmbransj hure d’r bei: acteurs, producers, auteurs, artieste, grafisch kunstenaars, muzikante en ontwerpers, mèr bevatte ouch persone die de magie vaan Buster Keaton bewonderde.
“Hirschfeld zag det moderne filmsterre lestiger te vertolke waore, det stomme film-komedians, zoe wie de Dikke en de Dunne en Keaton “d’r oet zaoge wie karikature”.”
“Filmcriticus Roger Ebert zag: “De groetste stomme clown is Buster Keaton, neet vanwege waat heer heet gedaon, maar vanwege wie heer ‘t heet gedaon.”
“Filmmaker Mel Brooks vóng Buster Keaton ‘n groete invlood: “Ich bin (Buster) väöl sjuldig op twie maniere: omdet heer zoe’n gooie lieraar waor mèr ouch es begaof minsj dee geweldige dinger deeg.”
Acteur en stuntman Johnny Knoxville citeerde Keaton es inspiratie veur ideeje veur Jackass-projekte.
Lewis waor veural ontroerd door ‘t feit det Eleanor zag det zien ouge d’r oet zaoge wie Keatons.
“In 1964 zag zie tegen ‘n interviewe det um “deze pork pie te make”, heer “begós mèt ‘n gooie Stetsen, deze aofknipde”, en daobiej de rand leet opsjtieve mèt sókkerwater.”
Zien achterouwers aon z’n paps kant waore Welsh.
Lloyd begós zien samewèrking mèt Roach, dee in 1913 zien eige sjtudio houw opgerich.
In 1919 verleet ze Lloyd um ‘n acteercarrièr te make.
Wie mie Lloyd nao Davis keer, wie mie heer häör leuk begós te vinge.
Harold Lloyd zou minder tragikomise personages spele en ieder ‘n alledaagse man mèt onfeilbaar vertrouwe en optimisme.
“Óm zien nieuw personages te make, zaot Lloyd ‘n hoorn umrande bril zónder glaze op, mèr droog heer normale kleijer. Ieder droog heer ‘n nepsnor en slech zittend kleijer es de Chaplineske “Lonesome Luke”.”
“Ze waore natuurlik, en de romance zou geluifweerdig zeen.”
Op zóndig 24 augustus 1919 poseerde heer veur reclamefoto’s in de Los Angeles Witzel Photography Studio toen heer – dach heer – ‘n nepbom op pakde en aanstaok mèt ‘n sigaret.
Lloyd waor ‘n andere sigaret aon ‘t aansteke mèt ‘t loont vaan de bom toen ‘t oontplófde. Zien geziech en boors raakde verbrand en z’n ouch raakde verwond.
Lloyd en Roach ginge in 1924 oet elkaar en Lloyd woort ‘n onaafhankelike producer vaan z’n eige films.
Al deze films woorte óntzèttend populair en verdeenstelik, en Lloyd zou in de jaore 20 ouch de bès betaolde acteur were.
In de jaore 30 waor zien ambitieuze personage niet geveulig veur ‘t publiek oet de Groete Depressie.
Op 23 maar 1937 verkoch Lloyd ‘t land vaan zien Studio, Harold Lloyd Motion Picture Company, aon de kèrk vaan Jesus Christ of Latter-day Saints.
Hè kierde teruk veur nog ein rol in The Sin of Harold Diddlebock, ‘n tragisse homage aon Lloyd’s carrièr, geregisseerd door Preston Sturges en gefinanceerd door Howard Hughes.
“Lloyd en Sturges houw versjèllende ideje vaan ‘t matriaol en houwe dèks ruzie tijdens ‘t filme. Lloyd maakde zich zörg euver ‘t feit det Sturges “de lètste twie-derde in ‘n week of minder houw gesjreve”, ouch al had heer euver ‘t ierste sjtuk drei tot veer maond gedoon.”
Sommige zaoge The Old Gold Comedy Theater es ‘n lichtere versie vaan Lux Radio Theater, en d’r kwaome bekende film- en radioberoemdhede, zo wie Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman en Alan Young.
Jaore later woorten d’r acetaat sjieve vaan 29 vaan zien shows gevoonde bie Lloyd thoes, en die circulere nu tusse radioverzaomeleers.
Hè waor ‘n Past Potentate of Al-Malaikah Shrine in Los Angeles en woort oeteindelik gekoze es Imperial Potentate of the Shriners vaan North America veur ‘t jaor 1949-50.
Lloyd kreeg de Rank and Decoration of Knight Commander Court of Honour in 1955 en Inspector General Honorary, 33°, in 1965.
Es ierste stap zou Lloyd zien verhaol sjrieve euver zien leve veur Simon en Schuster.
Hè woort bekènd um zien naakfoto’s vaan modelle, zo wie Bettie Page en strippe Dixie Evans, veur ‘n aontal mannetiedsjrifte.
“’t Waor noets de bedoeling det ze mèt de piano zouwe were gesjpeeld.”
“Ze zien dichtbie gekómme, maar neet gans bove.”
In de vreuge jaore 60 produceerde Lloyd twie compilatiefilms, mèt scenes oet zien ouwe komedies, Harold Lloyd's World of Comedy en The Funny Side of Life.
Time-Life heet versjèllende films redelik intac oetgebrach, mèt deils de muziek vaan Scharf zoe wie opgedrage door Lloyd.
De documentair Brownlow and Gill woort laote zien es ónderdeil vaan de PBS-serie America Masters, en zörgde veur nieuw intrèsse in Lloyds werk in de VS, mèr de films waore sjlech te kriege.
“In september 1930 höbbe ze ouch Gloria Freeman (1924-1986) geadopteerd en hernump tot Marjorie Elizabeth Lloyd of “Peggy”.”
Davis steerf aon ‘n hart aonval in 1969, twie jaor nao Lloyd.
In 1925, op ‘t toppunt vaan z’n carrièr, traod Lloyd touw aon de Vrijmetseleers bij Alexander Hamilton Lodge No.
In 1926 woort heer 32° Scottish Rite Mason in Los Angeles, California.
‘n Deil vaan Lloyds persoonlijk ke veurraod vaan stomme films (gesjat op $ 2 mieljoen), waor in augustus 1943 vernietig toen z’n kluis in brand vloog.
‘t Hoofgebouw en andere gebouwe woorte gesjpaard.
Lloyd woort in 1960 geïerd veur z’n beidraoge aon films mèt ‘n ster op de Hollywood Walk of Fame op 1503 Vine Street.
‘t Twiede citaat waor ‘n snauw nao Chaplin, dee toen begós mèt ‘t McCarthyism en de VS neet meer inkwaom.
Gladys Marie Smith (8 april 1892 – 29 mei 1979), bekènd es Mary Pickford, waor ‘n Canadees-Amerikaans actrice en producer die waal 50 jaor actief waor.
Häör pap, John Charles Smith, waor de zoon vaan Engelsje methodisimmigrante en houw versjèllende berope.
Óm de familie vaan häöre man tevreie te houwe, duipde de mam häör kinger es methodis, ‘t geluif vaan hunne pap.
Gladys, häör mam en twie jóngere kinger ginge via sjpoor door de VS en speelde in derderangs theaters.
In 1907 kreeg Gladys eindelik ‘n rol op Broadway: The Warrens of Virginia.
Nao Broadway houw Pickford echter gein werk mie.
Ze zaog al snel in det actere in films mekelikker waor es ‘t gestileerde actere vaan toen.
Pickford zag euver häör succès tegen Biograph: “Ich höb sjoenmaaksters, secretaresse en vrouwe vaan alle nationaoliteite gesjpeeld… Es ich noe mer in zoe väöl meugelik films zou spele, zou ich beroemde were.
In januari 1910 reisde Pickford mèt Biograph nao Los Angeles.
Acteurs woorte neet vermeld bei Griffiths bedrief.
Pickford verleet Biograph in december 1910.
Ze kierde teruk nao Broadway in de productie vaan David Belasco vaan A Good Little Devil (1912).
In 1913 ging ze allein nog mer in films spele.
Pickford verleet ‘t theater en sjloot zich aon bei Zukor.
Komediedrama’s, zo wie In the Bishop's Carriage (1913), Caprice (1913) en veural Hearts Adrift (1914), maakde häör onweerstaanbaar.
Tess of the Storm Country woort vief weke later oetgebrach.
Allein Charlie Chaplin, dee in 1916 nog mer get populairder waor es Pickford, houw ‘n soortgeliek effec op ‘t publiek.
Ze woort ouch vicepresidente vaan Pickford Film Corporation.
Umdet ze gein normale jeug houw gehad, maakde ze gere deze films.
In augustus 1918 verleep Pickford cóntrac en toen ze Zukors veurwaarde veur verlenging aofwees, kreeg ze $ 250.000 um de industrie te verlaote.
Via United Artists bleef Pickford producen en zelf spele in häör eige films. Ze kós ze ouch nao wèns distribuere.
“In deze tied maakde ze ouch Little Annie Rooney (1925), nog ‘n film wo in Pickford ‘n kind speelde, Sparrows (1926), dee Dickensian mèt de nieuw Duits expressionistestijl combineerde, en My Best Girl (1927), ‘n romantisje komedie mèt häöre toekómstige man, Charles “Buddy” Rogers.”
Zie speelde ‘n roekeloze socialite in Coquette (1929), häör ierst geluidsfilm en ‘n rol boeveur häör beroemde piepekrolle in ‘n jaore 20-bob woorte geknip.
‘t Publiek vóng ‘t lestig óm op d’r te reagere in häör meis verfijnde rolle.
Gevestigde Hollywood-acteurs waore in paniek vanwege de koms vaan geluidsfilm.
Zie stopde mèt actere in 1933 nao drei kosbare mislukkinge mèt häöre lètste film geneump Secrets.
In de Ierste Wereldoorlog promote zie de verkuip vaan Liberty Bonds, wobie zie ‘n reeks intense speeches maakde. Ze begós in Washington D.C., boe ze same mèt Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Theda Bara en Marie Dressler Bonds verkoch.
In ein speech in Chicago verkoch ze waal vief miljoon dollar aon Bonds.
Aon ‘t eind vaan de Ierste Wereldoorlog bedach Pickford de Motion Picture Relief Fund, ‘n organisasie dee acteurs in financieel nood zou helpe.
Es gevolg kós ‘t fónds in 1940 land koupe en ‘t Motion Picture Country House and Hospital bouwe in Woodland Hills, California.
Ze eiste (en kraog) deze machte in 1916, toen ze ónder cóntrac waor bie Zukor's Famous Players in Famous Plays (later Paramount).
De Mary Pickford Corporation waor kort Pickfords filmsbedrief.
Distributeur (ouch deil vaan de studio) zörgde det producties te zien waore in bioscope.
‘t Waor louter ‘n distributiebedrief det onaafhankelike filmmakers touwgaank gaof tot hun sjerme en ‘t hure vaan ongebookte cinema’s vaan anger bedrieve.
Es mejje-opriechter, producer en ster in häör eige films woort Pickford de machtigste vrouw oets in Hollywood.
Zie en Chaplin bleve tientalle jaore partners in ‘t bedrief.
De geruchte ginge det zie in de vreuge jaore 10 zwanger waor vaan Moore en ‘n miskraom of abortus houw gehad.
‘t Stèl houw jaore ‘n knipperlichrelatie.
Rónd deze tied houw Pickford ouch de griep gedurende de pandemie in 1918.
Ze ginge veur hun houweliksreis nao Europa. Fans in Londe en Paries zörgde veur relle óm ze mer te kinne zeen.
Pickford bleef ‘t deugzame mer vurige medsje beliechaome.
Boetenlandse staotshoofde en hoegwaardigheidsbeklejjers die ‘t Witte Hoes bezochte, vroge ouch dèks of ze Pickfair kóste bezeuke, ‘t landhoes vaan ‘t stèl in Beverly Hills.
Andere gaste waore George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H. G. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder, Meher Baba en nog veul mie.
Zie waore ouch continu te zien es Amerika’s officieuze ambassadeurs. Ze gaove parades, knipde lintsjes door en heelde speeches.
Op 10 january 1936 ginge ze scheijje.
Zie bekritisierde hun fysieke imperfecties, boe ónder Ronnies kleine bouw en Roxannes sjeive tenj.
Häör broor en zuster, Jack en Lottie, steerve aon ‘n alcoholvergiftiging in 1933 en 1936, respectievelik.
Pickford trok zich trök en woort ‘n kluizeneer. Ze bleef in Pickfair en ontving allein bezeuk vaan Lillian Gish, häör stiefzoon Douglas Fairbanks Jr. en ‘n paar andere luuj.
Ze versjeen in 1959 in de rechbank in ‘n zaak euver häör mejje-eigenaarsjap vaan North Carolina tv-station WSJS-TV.
“Charles “Buddy” Rogers gaof dèks tours in Pickfair, en leet dao bie de Westernbar zien dee Pickford veur Douglas Banks houw gekoch en ‘n portrèt vaan Pickford in de teikenkamer.”
Zie houw ouch nog ‘n hoes in Toronto, Ontario, Canada.
Häör hand- en vootafdrukke zien te zeen in Grauman's Chinese Theatre in Hollywood, California.
‘t Mary Pickford Theater in ‘t James Madison Memorial Building vaan ‘t Library of Congress is nao häör geneump.
‘n Proofcinema in Cathedral City, California heit The Mary Pickford Theatre en waor opgeriech op 25 mei 2001.
Dao tusse zaot ‘n zeldzame en spectaculaire nachjurk mèt kräölkes dee ze in de film Dorothy Vernon of Haddon Hall (1924) droog, ontworpe door Mitchell Leisen, häör speciale Oscar en ‘n sieraodekiske.
‘t Familie hoes waor in 1943 vernietig, en väöl vaan de steine zien aon Pickford in California bezörg.
In 1993 woort d’r ‘n Gold en Palm Star aon d’r gewijd op de Palm Springs Walk of Star.
Vaan januari tot juli 2011 houw ‘t Toronto International Film Festival ‘n verzameling vaan Mary Pickford-rekwisiete in de Canadian Film Gallery in ‘t TIFF Bell LightBox-gebouw.
‘t Waor gedoneerd aon Keene State College en weurt noe gerestaureerd door ‘t Library of Congress.
De Google Doodle vaan 8 april 2017 herdonk Mary Pickfords 125e verjaordaag.
Gloria Josephine May Swanson (27 maart 1899 – 4 april 1983) waor ‘n Amerikaans actrice, producer en zakevrouw.
Häör jonge verleefdheid op acteur Francis X. Bushman vaan Essanay Studios leide d’r touw det häör tante häör mit naom nao zien studio in Chicago.
Veur häör ierste geluidsfilm The Trespasser oet 1929 wón zie häör twiede Acadamy Award-nominasie.
Häör pap waor Zjweeds-Amerikaans en häör mam houw Duits, Franse en Poolss aafkoms.
Wie dan ouch woort ze snel es extra ingehuurd.
Häör ierste rol waor ‘n gauwe same mèt Gerda Holmes, dee mer leefst (in dee tied) $ 3,25 betaolde.
In 1915 speelde ze in Sweedie Goes to College same mèt häör toekómstige man Wallace Beery.
Vernon en Swanson houwe gooie chemie det ouch populair waor bie ‘t publiek.
Badger waor ónder de indruk vaan Swanson en bevool häör aon bie regisseur Jack Conway veur Her Decision en You Can't Believe Everything in 1918.
1920), Something to Think About (1920) en The Affairs of Anatol (1921) volgde.
Hè waor ‘n ster gewore veur zien rol in The Four Horsemen of the Apocalypse oet 1921, mèr Swanson kós häöm al sins det heer kleine rolle kreeg es aspirerend acteur.
Voor ‘t iers moch d’r gefilmp were op veul historisse plekke umtrent Napoleóng.
Toen waor Swanson ein vaan de meis gebook de sjterre.
De productie waor ‘n fiasko: Parker kós gein keuzes make en de acteurs waore neet ervare genóg.
De leijje naome wiejere stappe door hun ongenoege mèt Will H. Hays, Chairman vaan Motion Picture Producers en Distributors of America te uute.
Hays waor entoesjas euver ‘t verhaol, mèr houw specifieke probleme die móste were verhólpe.
Heer zou häöre volgende film zelf betaole en voerde gróndig ónderzeuk oet nao häör financieje.
Kennedy raode häör echter aon óm Erich von Stroheim in te hure óm nog ‘n stomme film te make, The Swamp, hernump tot Queen Kelly.
Stroheim houw mierdere maone aon ‘t script gesjreve.
‘t Filme woort in januari gestop en Stroheim óntsjlage, nao klachte vaan Swanson euver häöm en de richting vaan de film.
The Trespasser oet 1929 waor ‘n gooie productie en wón Swanson häör twiede Oscar-nominatie.
De première woort in Londe gehouwe en waor dao mit de ierst Amerikaanse geluidsfilm dee det deeg.
Perfect Understanding, ‘n komedie mèt geluid oet 1933, waor de einige film vaan dit bedrief.
Ze begós in theaters op te trejje en speelde in 1948 in The Gloria Swanson Hour op WPIX-TV.
‘t Verhaol vaan de film geit euver ‘n verdwene stomme film-actrice Norma Desmond (Swanson) dee verleef weert op mislukde screenwriter Joe Gillis (William Holden).
“Norma sjpeelt brdige mèt ‘n groep acteurs geneump “The Waxworks”.”
Normas druime euver ‘n comeback were ondermijnd, en toen Gillis ‘t probeerde oet te make, dreig zie zelfmaord te plege, maar vermaord häöm in plaats daovan.
Hoewel Swanson prottesteerde tegen ‘n screentest veur de film, waor ze blij det ze veul mie ging verdene es bie tv of in ‘t theater.
Swanson hoste later Crown Theatre mèt Gloria Swanson, ‘n tv-antologieserie boe in ze aaf en tou acteerde.
“Zie waor de ‘mystery guest’ bij What’s My Line.”
Ze maakde ‘n kenmerkende versjijning in ‘n aaflevering vaan The Beverly Hillbillies in 1966, wo bei ze häör zelf speelde.
“Acteur en sjriever Harold J. Kennedy, dee aon Yale houw gesjtudeerd en bij Orson Wells' Mercury Theatre zaot, zag det Swanson ‘n tour mós doon mèt “Reflected Glory”, ‘n Broadway-komedie mèt Tallulah Bankhead es ster.”
Nao häör succès mèt Sunset Boulevard speelde ze in ‘n trökkier op Broadway vaan Twentieth Century mèt José Ferrer en in Nina mèt David Niven.
Es Republikein steunde ze de campagnes vaan president Wendell Willkie in 1940 en 1944, en dee vaan Barry Goldwater in 1964.
Door ‘t nömme vaan medikatie gegeve door Beery, vermoedelik veur ochtendmisselijkheid, woort de foetus geaborteerd en woort ze bewusteloos nao ‘t ziekenhoes gebrach.
In 1923 heet zie de 1-jaorige Sonny Smith geadopteerd, dee ze herneumpde tot Joseph Patrick Swanson, nao häöre pap.
Ze houw ‘n kind mèt häöm gekrege veurdet de schejjing mèt Somborn definitie waor, ‘n situatie dee tot ‘n sjandaol en mäögelik tot ‘t eind vaan häör carrièr zou höbbe geleid.
Na veer maond te höbbe herstèld vaan häör abortie, kierde ze terök nao de VS es Europese adel.
Heer woort bestuurder dee Pathé (VS) in Frankriek vertegenwoordigde.
“Swanson besjreef häör zelf es ‘mentale vampier’, iemes mèt väöl niewsjierigheid nao wie dinge wèrkde en dee d’r nao streefde um ideje wirkelikheid te make.”
Ze zaoge elkaar toevallig in Paries toen Swanson woort gekleid door Coco Chanel veur häör film Tonight or Never oet 1931.
Häör vrun, die neet altijd fan vaan häöm waore, vonde det ze ‘n vergissing maakde.
Swanson dach iers det ze zou stoppe mèt actere, mèr ‘t huwelik waor vaan begin af aon problematis door Davey’s alcoholisme.
Heer waor de co-auteur (ghostwriter) vaan Billie Holiday’s autobiografie Lady Sings the Blues, de auteur vaan Sugar Blues, ‘n 1975 bestseller euver gezóndheid dee nog sjteeds weert verkoch, en de auteur vaan de Ingels versie vaan Georges Ohsawa's You Are All Sanpaku.
Swanson en häöre man raakde bekènd mèt John Lennon en Yoko One umdet ze fan waore vaan Dufty’s wèrk.
Ze woort gecremeerd en häör as opgesjlage in de Episcopal Church of the Heavenly Rest on Fifth Avenue in New York City, in ‘t beizeen vaan naoste familie.
In 1974 waor Swanson ein vaan de eregaste bie ‘t ierste Telluride Film Festival.
Vanwege de erotische aard vaan her optrejje, woorten Nielsens films gecensureerd in de VS en is häör werk neet of nauweliks bekind bij ‘t Amerikaanse publiek.
Nielsens familie heet in häör jeug dèkser verhuis toen häöre pap werk zöch.
Nielsens pap steerf toen zie veertien waor.
In 1901 woort de 21-jaor ouwe Nielsens zwanger en beveel ze vaan ‘n dochter, Jesta.
Nielsen studeerde in 1902 aaf vaan de theatersjaol.
Nielsens minimalistische acteerstijl waor good te zeen in häör versie vaan ‘n good geluivig maedje det gelok woort nao ‘n tragis leve.
Nielsen en Grad trouwde en maakde nog veer films same.
Ich besefte mich det de tied vaan korte film veurbie waor.
‘t Waore internationaole filmverkuipe die Union 8 Nielsen-films per jaor gaof.
“Ich gebruukde alle middele – en bedach zelfs niewe – um Asta Nielsen deze wereld in te bringe.”
In ‘n Russiese populariteitssjtumming in 1911 woort Nielsen gesjtump tot ‘s werelds bèste vrouwelike filmster, achter Linder en veur häör Deense collega Valdemar Psilander.
In 1921 versjeen Nielsen in de Svend Gade en regisseerde Heinz Schall Hamlet, allemaol via häör eige distributiebedrief Asta Films.
Weitensjappelik werk, zo wie de gezaghöbbende filmografie gepubliceerd door Filmarchiv Austria in 2010, vermelde ‘n dergelike film neet.
Ze speelde in Duits films tot ‘t begin vaan geluidsfilms.
Daonao versjeen Nielsen allein op ‘t podium.
Ze wis vaan de implicaties, mèr zaog d’r vaan aof en verleet Duits land in 1936.
Zie waore gescheije toen Nielsen in 1919 mèt sjepebouwer Freddy Windgårdh trouwde.
Ze begóste ‘n lange-termijn gewoenterechhuwlik det doerde vaan 1923 tot de late jaore 30.
Fred Astaire (gebore Frederick Austerlitz, 10 mei 1899 – 22 juni 1987) waor ‘n Amerikaans danser, acteur, zenger, choreograaf en presentator.
Heer heet in mie es 10 Broadway en West End-musicals, 31 musicalfilms, veer tv-special en versjèllende opnaome gesjpeeld.
Astaire’s mam waor gebore in de VS vaan Lutheraonse Duitse immigrante oet Oos-Pruse en de Elzas.
Fritz zöch werk bie ‘n brouwerij en verhuisde nao Omaha, Nebraska, wo heer woort aangenómme door de Storz Brewing Company.
“Johanna plande veur häör twie kinjer ‘n ‘act veur broor en zus’, waat toen dèks veurkwaom in vaudeville.”
Ze begóste hun opleiijng aon de Alviene Master School vaan de Theatre and Academy of Cultural Arts.
Ze lierde danse, praote en zinge ter veurbereiing op ‘n act.
In ‘n interview zag Astaire’s dochter, Ava Astaire McKenzie, det ze Fred dèks ‘n hoege hoed op zatte zodet heer groeter leek.
Es gevolg vaan de handelsgeis vaan hun pap krege Fred en Adele ‘n groet cóntrac en speelde ze bij ‘t Orpheum Circuit in ‘t midweste, weste en zuide vaan de VS.
In 1912 woort Fred ‘n episcopaal.
Vaan vaudevilledanser Aurelio Coccia lierde ze de tango, waltz en andere baldanse die door Vernon en Irene Castle beroemde waore gemaak.
Heer ontmoette iers George Gershwin, dee in 1916 es plugger wèrkde veur Jerome H. Remick’s muziekbedrief.
“Heywood Broun sjreef euver hun werk in The Passing Show oet 1918: “Op ‘n aovend det d’r väöl good gedans woort, veel Fred Astaire op… Häöm en zien partners, Adele Astaire, zörgde d’r veur det de show vreug woort gepauzeerd mèt ‘n prachtige losse dans.”
Mer tege deze tied begós Astaire’s dansvaardigheije die vaan z’n zuster te euver klasse.
‘t Tapdancen vaan Astaire waor toen ongeëvenaord.
Nao Funny Face ging Astaire nao Hollywood veur ‘n auditie (verlore gegange) bie Paramount Pictures, mèr Paramount vóng ‘m neet gesjik veur films.
‘t Eind vaan ‘t partnersjap waor traumatisch veur Astaire, mèr heer ging d’r waal vaan oetbreije.
Heer woort in 1933 ‘n paar däög aon MGM oetgeliend veur z’n belangriek Hollywood-debuut in de succèsvolle musicalfilm Dancing Lady.
“Heer sjreef aon ziene agent: “Ich zou bès nog ‘n film mèt häör make, mèr neet es team!”
‘t Partnersjap en de choreograaf ie vaan Astaire en Hermes Pan maakde vaan dans ‘n belangriek element in Hollywood-musicalfilms.
Zès vaan de nege Astaire-Rogers-musicals woorten de allerbeste voor RKO, en alle films houwe ‘n bepaolde prestige die zeer gewèns waor.
Dit gaof de illusie vaan ‘n bienao stationaire camera dee de ganse dans in ein shot filmde.
Astaire’s dansstijl leet de kieker de dansers en choreografie volledig volge.
Astaire’s twiede innovatie ging euver de cónteks vaan de dans: heer vóng det alle zang- en dansroutienes ‘n integraol ónderdeil vaan ‘t verhaol vaan de film mós zien.
“Ein zou ‘n solo vaan Astaire zien, dee heer zien ‘sock solo’ neumde.”
Ich dink Ginger Rogers waal.
Ze fakete ‘t erg väöl.
In 1976 vroog Britse talkshowhost Sir Michael Parkinson Astaire wee zien favoriete danspartner waor in Parkinson.
Ondanks hun succès waor Astaire neet bereid zien carrièr tot ein partnersjap te beperke.
In deze periode bleef Astaire de input vaan choreograve waardere.
“Ze speelde in Broadway Melody in 1940, boe in ze de oetgebreide dansroutiene dege op Cole Porter’s “Begin the Beguine”.”
Heer speelde mèt Bing Crosby in Holiday Inn (1942) en later in Blue Skies (1946).
“In de lètste film waor “Puttin’ On the Ritz” te zeen en te häöre, ‘n innovatieve zang- en dansroutiene dee onlosmakelik mèt häöm verboonde waor.”
De ierste film, You’ll Never Get Rich (1941) catapulteerde Hayworth nao roem.
“’t Bevatte ‘n duèt op Kerns “I’m Old Fashioned”, waat ‘t middelstuk vaan Jerome Robbins New York City Ballet-eerbetoon aon Astaire oet 1983 waor.”
Astaire heet deze film zelf gechoreografeerd en redelik succès behaold.
De fantas Yolanda and the Thief (1945) bevatte ‘n avant-garde, surrealistisch ballèt.
Astaire waor altied ónzeker en geluifde altied dat z’n carrièr ten einde waor. Heer verbaasder z’n publiek door aon te kondige te stoppe tijdens de productie vaan zien volgende film Blue Skies (1946).
Beide films gaove Astaire’s populariteit ‘n boost en in 1950 speelde heer in twie musicals.
Hoewel Three Little World good bekeke woort, waor Let’s Dance ‘n teleursjtèlling.
Mer vanwege de hoege kóste, wis de ierste oetgave gein wins te dreije.
Toen woort zien vrouw Phyllis plotseling krank en steerf ze aon lóngkanker.
Daddy Lóng Legs deeg ‘t slechts redelik.
Astaire’s volgende projek – zien lètste musical bie MGM, Silk Stockings (1957), same mèt Cyd Charisse – verloor ouch geld.
“De ierste vaan deze programma’s, An Evening with Fred Astaire oet 1958 wón nege Emmy Awards, ónder anjere veur “Best Single Performance by an Actor” en “Most Outstanding Single Program of the Year”.”
“De keuze houw controversiële gevolge, umdet väöl geluifde det zien dans neet ‘t soort ‘actere’ waor boeveur de award waor bedoeld.”
Ze höbbe de originele tape herstèld, de content euvergezat nao modern formaat en loker opgevöld wo de tape waor besjaodigt.
Astaire versjeen in niet-dansrollen in drei anjere films en tv-series vaan 1957 tot 1969.
Astaire’s danspartner waor Petula Clark, dee zien skeptische dochter speelde.
Astaire bleef actere in de jaore 70.
In de twiede compilatie waor heer 76 en speelde heer korte dansroutienes mèt Kelly, zien lètste dans in musicalfilms.
In 1978 speelde heer same mèt Helen Hayes in de good óntvange tv-film A Family Upside Down, wo zie ‘n ouwer koppel mèt gezóndheidprobleme speelde.
Astaire vroog zien agent häöm ‘n rol te vinde veur Galactica, vanwege z’n kleinkinjers intrèsse in de serie. De producers maakde mer al de gere ‘n speciale aaflevering mèt häöm.
“Lang nao de fotografie veur ‘t solodansnummer “I Want to Be a Dancin' Man” waor voltooid veur de film The Belle of New York oet 1952, waor besjlaote det Astaire’s besjeije kostuum neet good genóg waor en mós de scene opnieuw.”
De twie optrejjes waore frame veur frame identiek, tot ‘t subtielste gebaar.
Heer houw ‘n uniek herkènbare dansstijl beïnvlood door American Smooth-baldanse en heer zètte de standerd veur alle volgende dansmusicals.
Heer merk op det Astaire’s dansstijl consistent waor in volgende films die mèt of zónder Pan woorte gemaak.
“Dit waor bienao altied beperk tot oetgebreije fantasyscenes of ‘dream ballets’.”
“Later in z’n leve gaof heer touw: “Ich mós hos alles zelf doon.””
“Väöl dansroutienes houwe ‘n ‘gimmick’, zoe wie ‘t danse op moere in Royal Wedding of danse mèt zien sjaduw in Swing Time.”
Ze wèrkde dèks mèt ‘n pianis (dèks composer Hal Borne) die aonpassinge door gaof aon de orkestrators.
Toen alle veurbereiinge klaor waore, woort d’r snel gefilmp um kóste te bespaore.
“Heer dink altijd dat heer neet good is.”
Michael Kidd, Astaire’s co-choreograaf veur de film The Band Wagon oet 1953, kaom d’r achter det zien zörg um de emotionele motivatie achter de dans neet door Astaire gedeild woorte.
“Later v’r later de looks touwvoge.”
“Irving Berlin zaog Astaire es ‘n mannelike tolk vaan zien leedjses”, zoe good wie Jolson, Crosby of Sinatra. Neet vanwege z’n sjtum, maar vanwege de kuns óm ‘n leedsje oet te drage.”
Op z’n tóp kwam Astaire terök in de nummers vaan songwriters Cole Porter, Lorenz Hart en Eric Maschwitz, en moderne songwriters zien ouch nog altied gesjarmeerd.
In 1952 naom Astaire The Astaire Story op, ‘n veerdeils album mèt ‘n kwintet geleid door Oscar Peterson.
Bogart begós mèt actere op Broadway, en begós zien carrièr in films mèt Up the River (1930) veur Fox. Heer versjeen ouch in oondersteunende rolle, zo wie gangster.
Bogarts privédetectives, Sam Spade (in The Maltese Falcon) en Phillip Marlowe (in The Big Sleep oet 1946), woorte de modelle veur detectives in andere noir films.
Kort nao de ierste fotografie veur The Big Sleep (1946, hun twiede film same), vroog heer ‘n scheijin aon vaan z’n derde vrouw en trouwde heer mèt Bacall.
Heer bleef die ongesettelde, onstabiele personages spele, zoe wie WWII-marinecommandant in The Caine Mutiny (1954), ‘n groete hit boeveur heer nog ‘n Bèste acteur-nominatie wón.
“De naom “Bogart” is aafkómstig vaan de Nederlandse veurnaom ‘Bogaert’.”
Maud waor ‘n episcopaal vaan Ingelse aafkoms, ‘n aafsjtammeling vaan Mayflower-passegier John Howland.
“Clifford McCarty sjreef det de per-aafdeiling vaan Warner Brós. ‘t houw veranderd nao 23 januari 1900 “óm ‘t dinkbeeld te creejere det ‘n man dee op Kerstdaag gebore is, neet zoe koedaordeg kin zeen es op tv te zeen is”.”
Lauren Bacall sjreef in häör autobiografie det Bogarts verjaorde altied op Kerstdaag gevierd woort en det heer altied de grap maakde det heer daorum gein kado kreeg.
Maud waor ‘n commersjeel illustrator en houw in New York en Frankriek ‘n opleiijng gevolg, same mèt James Abbott en McNeill Whistler.
Op ‘t hoegtepunt vaan häör carrièr verdeende ze mie es $ 50.000 per jaor, erg väöl geld veur dee tied en väöl mie es häöre man verdeende: $ 20.000.
“Heer houw twee jonger zusters: Frances (“Pat”) en Catherine Elizabeth (“Kay”).”
‘n’ne Poen waor ‘n gebeurtenis in oze familie.
Heer orf vaan ziene pap ‘n neiging óm te nejje, ‘n leefde veur visse, ‘n levenslange leefde veur vare en ‘n aontrèkking nao sjterke vrouwe.
Bogart ging later nao de Phillip Academy, ‘n kossjaol boe heer op basis vaan familiekonneksies terech kós.
D’r waore mierdere reije: heer woort gesjors veur ‘t goeie vaan de directeur (of kónsjerzje) in Rabbit Pond op de kampus.
Vervolges gaof heer zich es vrijwilliger op veur de Coast Guard Temporary Reserve in 1944, wao bei heer de kust vaan California patroejeerde mèt zien jacht, de Santana.
In eine woort z’n lip gesnooje door ‘n sjerf toen z’n sjeep woort geraak.
Toen heer euver stapde op ‘n andere trein in Boston, vroog de geboeide gevangene Bogart dèkser um ‘n sigaret.
Toen Bogart eenmaal behandeld waor door ‘n dokter, houw heer al ‘n litteike.
“In plaats vaan ‘t te hechte, houwe ze ‘t verkloet.”
Zien personages en waarde oontwikkelde zich tijdens zien däög bie de mariene los vaan zien familie, en heer begós in opstand te kómme.
Bogart pakde z’n vrundsjap mèt Bill Brady Jr. (weens pap in de showbusiness zaot) op en kreeg ‘n kantoerbaon bie William A. Brady’s nieuw bedrief World Films.
Heer maakde zien debuut ‘n paar däög later es Japanse butler in Alice’s sjtuk Drifting oet 1921 (heer houw eine nerveuse zin aon dialoog) en versjeen later in mie vaan häör sjtuk.
D’r woort ouch gezag det ‘n bargevech de oorzaak waor vaan Bogarts lipsjaoj, waat euvereinkömp mèt Louise Brooks’ verhaol.
“Bogart waor neet blij mèt zien onbeduidende, vrouwelike rolle in ‘t begin vaan zien carrièr en heer nömde die “White Pants Willie”-rolle.”
Menken zag in häör scheijin det Bogart zien carrièr bove zien huwelik zat, en had ‘t euver verwaarloezing en misbruuk.
Dao ontmoette heer Spencer Tracy, ‘n Broadway-acteur dee Bogart leuk vóng en bewonderde. Ze woorte vrun en drinkkameraode.
Tracy kreeg de Groete naom, mèr Bogart versjeen op de poster.
‘n Kwart iew later wouwe de twee manne same The Desperate Hours make.
Bogart reisde op en neer tusse Hollywood en ‘t podium in New York tusse 1930 en 1935, en waor langer werkloos.
“Hoewel Leslie Howard de ster waor, zag New York Times-criticus Brooks Atkinson det ‘t sjtuk “sjattig waor… ‘n brullend Western melodrama… Humphrey Bogart deit ‘t bèste werk vaan zien carrièr.”
Warner Bros. kochte de rechte op The Petrified Forest in 1935.
Howard, dee de productierechte houw, maakde ‘t dudelik det heer wilde det Bogart mèt häöm speelde.
Toen Warner Bros. zaog det heer neet tougaof, gaove ze Bogart de rol.
“Volges Variety “waor Bogarts dreiging jus ech”.”
D’r mot get mit mien toon of dit arrogant geziech zien, waat ederein op t harnas juug.
Ondanks zien succès houw Warner Bros gein intrèsse óm Bogarts prófil te elevere.
Bogart houw dees jaore gebruuk óm zien filmpersona te ontwikkele: ‘n gewoend, stoïek, cynisch, charmant, kwetsbaar, einzaam figuur mèt ‘n erecode.
Zien gevechte mèt Warner Bros. euver rolle en geld leke op die die de studio voerde mèt de mie gevestigde en minder vörmbare sterre, zoe wie Bette Davis en James Cagney.
Zien innigste hoofdrol in dee tied waor Dead End (1937, oetgeliend aon Samuel Goldwyn) es gangster nao Baby Face Nelson.
“In Black Legion (1937), ‘n film dee Graham Greene besjreef es “intelligent en spannend, en ierlik”, speelde heer ‘n gooie man die vermengk raakde in (en vernietig woort door) ‘n racistise organisasie.”
“’t Probleem waor det ze de miene droonke en ich deze film maakde.”
Op 21 augustus 1938 ging Bogart ‘n derde turbulent huwelik aon mèt actrice Mayo Methot, ‘n laevendige en vruntjelike vrouw indeen neuchter, mèr ‘n paranoïde en agressieve vrouw indeen droonke.
Zie heet hun hoes in brand gesjtaoke, häöm mèt ‘n mets gestoke en häör polse mierdere kiere doorgesnooje.
“Volges hun vrund, Julius Epstein, “waor ‘t Bogart-Methot-huwelik ‘n vervolg op de Burgeroorlog”.”
Methots invlood woort sjteeds destructiever, en Bogart ging ouch door mèt drinke.
Toen heer dach det ‘n acteur, regisseur of studio get neet good houw gedoon, spraok heer daoreuver in ‘t openbaar.
Paul Muni, George Raft, Cagney en Robinson hoofde de rol neet, waat Bogart de kans gaof óm ‘n personage mèt diepgang te spele.
Heer wèrkde good same mèt Ida Lupino, waat Mayo Methot sjloes maakde.
Heer kós Plato, de Paus, Ralph Waldo Emerson en mie es doezend regels Shakespeare citere, en waor geabbonneerd op de Harvard Law Review.
‘t Waor gebaseerd op de roman vaan Dashiell Hammett en woort veur ‘t eerst es reeks oetgebrach in pulpmagazine Black Mask in 1929. ‘t Waor de basis vaan twie iedere films; de twiede waor Satan Met a Lady (1936) mèt Bette Davis.
Huston accepteerde Bogart gere as zien Sam Spade.
In de film, geregisseerd door Michael Curtiz en geproduceerd door Hal Wallis, speelde Ingrid Bergman, Claude Rains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid, Conrad Veidt, Peter Lorre en Dooley Wilson.
Bogart weert verantwoordelik geach veur ‘t idee det Rick Blaine sjaakspeler zou zien, ‘n metafoor veur zien relaties mèt vrun, vijande en bóndgenoet.
Bogart waor genomineerd veur Bèste hoofdrolacteur, mèr verloor tegeneuver Paul Lukas in Watch on the Rhine.
Bogart ging op United Service Organizations- en War Bond-tours mèt Methot in 1943 en 1944, mèt zjwoere trips nao Italië en Noord-Afrika (o.a. Casablanca).
“Toen ze elkaar ontmoette, waor Bacall 19 en Bogart 44. Heer nömde häör ‘Baby’.”
“V’r gaon same väöl plezeer höbbe.”
By Myself and Then Some, HarperCollins, New York, 2005.
Heer besjouwde zichzelf es Bacalls besjermer en mentor, en Bogart naom dee rol euver.
“Heer heet ouch ‘n gevoel vaan humor met ‘n óndertoen vaan minachting.”
De dialoog, veural in touwgevoogde scenes vaan Hawks, zaot vol mèt seksuele touwspelinge, en Bogart is euvertuigend es privédetective Phillip Marlowe.
‘t Waor ‘n gelukkig huwelik, mèt sjpanninge vanwege hun versjille.
“Volges Bogarts biograaf, Stefan Kanfer, waor ‘t wie ‘n film noir zónder óndersjeid.”
Zónder romantische intrèsse of happy ending, woort ‘t gezeen es ‘n risicovol projek.
“James Agee sjreef: “Bogart sjpeelt dit personage geweldig… beter es oets teveure.”
Bogart versjeen in zien lètste films veur Warners, Chain Lightning (1950) en The Enforcer (1951).
Santana houw ouch twie films zónder häöm gemaak: And Baby Makes Three (1949) en The Family Secret (1951).
Versjèllende Bogart-biograaf en actrice-sjriever Louise Brooks vonde det dees rol ‘t dichs bie de echte Bogart stong.
Beat the Devil waor ‘n soort parodie vaan The Maltese Falcon en de lètste film veur Bogart en John Huston.
Hustons leefde veur avontuur, z’n depe, lange vrundsjap (en succès) mèt Bogart en de kans óm mèt Hepburn te werke, euvertuigde de acteur um Hollywood te verlaote veur ‘n lestige film in de Belsje Congo.
Bacall kaom veur mie es veer maond en leet hun jonge zoon in Los Angeles.
“She Luxed my undies in darkest Africa.”
Hepburn, ‘n gehielonthouwe deeg ‘t neet zoe good in deze ómsjtandigheijer en verloor gewich en woort zelfs hiel krank.
Ondanks ‘t óngemaak vaan vaan de boot in moerasse en riviere sprónge, houw The African Queen kènnelik Bogarts vreuge leefde veur bote aongewakkerd. Toen heer teruk ging nao California, koch heer ‘n klassieke, mahonie Hacker-Craft dee heer altied heet gehouwe.
“Toen Bogart wón, zag heer echter: “’t Is zoe wiet vaan de Belsje Congo tot ‘t podium in dit theater.”
Jus wie in tennis höbste ‘n gooi tegestäönder of partners nuudig um ‘t bèste in dich nao bove te haole.
Hoewel heer toch get bitter is gebleve, heet heer ‘n gooi hoofdrol neergezet. Heer kreeg z’n lètste Oscar-nominatie en stong op 7 juni 1954 op de veur kant vaan Time.
Heer is ‘t soort regisseur boe ich neet gere mèt werk… de film is bagger.
“Ondanks de bitterheid waor de film ‘n succès. Volges ‘n beoordeiling in The New York Times waor Bogart ‘óntzèttend handig… de vaardigheid boemèt deze ouwe acteur de gags en dubbelzinnigheijer combineert, is ein vaan de geneugte vaan de show’.”
Heer waor óngemaekelik mèt Ava Gardner in de vrouwelike hoofdrol. Zie houw ‘t just oetgemaak mèt zien vrund Frank Sinatra en Bogart vóng ‘t irritant wie onervare zie waor.
Toen Bacall ze same aon tröf, houw ze loupe winkele. Met z’n dreie ginge ze same nao de film reize.
Heer versjeen ouch in de The Jack Benny Show, boe heer ‘n overlevende kinescoop speelde in z’n einigste tv-komedie (25 oktober 1953).
Stephen woort auteur en biograaf, en hostte ‘n tv-special euver zien pap op Turner Classic Movies.
Nao Santana waor Bogart ‘n niew bedrief begós en houw heer planne veur ‘n film (Melville Goodwin, VS) um ‘n generaal te spele en Bacall ‘n persmagnaat.
Heer spraok neet euver zien gezóndheid en ging in januari 1956 nao ‘n dokter naodet Bacall häöm houw euvertuig.
In november 1956 woort heer weer geópereerd toen de kanker waor oetgezejd.
“D’rop gegraveerd waor: “Esse get nuudig höbs , flutste mer”.”
Heer houw in de jaore 40 mèt Stella Adler gestudeerd en weurt geneump es ein vaan de Ierste acteurs dee ‘t Stanislavski-systeem vaan actere nao ‘t groete publiek heet gebrach.
Heer regisseerde en speelde in cultwestern One-Eyed Jacks, ‘n kritische en commerciele flóp, boe nao heer nog ‘n reeks mislukde films oet brach, beginnend mèt Mutiny on the Bounty (1962).
Heer weigere de award in óntvangs te nömme vanwege misbruuk en slechte weergaove vaan native Americans door Hollywood.
Volges ‘t Guinness Book of World Records kreeg Brando ‘n record vaan $ 3,7 mieljoen (veur inflatie gecorrigeerd) en 11,75% vaan de bruto opbrèngs veur 13 däög werk es Superman.
Zien oorsprong is veurnamelik Duits, Nederlands, Ingels en Iers.
Brando woort es Christelik weitesjapper opgevood.
Zie waor echter ‘n alcoholisme en mós dèks door häör man thoes were gebrach vaan bars in Chicago.
“Brando waor koeder op zien pap, en zag: “Ich waor zien naomsverwant, mèr niks waat ich deeg intresierde häöm.”
Rónd 1930 verhuisde Brando’s ouwers nao Evanston, Illinois, toen z’n paps werk häöm nao Chicago brach. In 1935, toen Brando 11 waor, ginge ze scheijje.
“Brando, dee in zien jeug ‘Bud’ woort geneump, houw ‘n soortgelieke jeug.
In de biopic Brando: The Documentary vaan TCM in 2007 dènk vreugere vrund George Englund teruk aon Brando’s ierste geacteer. Heer deeg keuj en peerd op de boerderie nao um häöm aaf te leije vaan ‘t gerink vaan zien mam.
Brando’s zus, Frances, ging weg oet California óm kuns in New York te studere.
Brando deeg ‘t good op ‘t theater en op sjaol.
De faculteit wou häöm sjorse, mèr heer woort gesjteund door de lierlinge, die det de streng voonte.
“In ‘n documentaire oet 1988, Marlon Brando: The Wild One, dènk Brando’s zus Jocelyn teruk: “Heer zou in ‘n musical spele en vóng ‘t leuk… Dus besjloot heer um nao New York te gaon en actere te studere, umdet det ‘t einigste is waat heer oets leuk heet gevónje.”
Heer heet ‘n tied bij Roy Somlyo gewoend, dee later ‘n bekroende Broadway-producer woort mèt veer Emmy’s.
Brando’s inziech in realisme waor vaan vreugs aof aon te zeen.
Volges Dustin Hoffman in ‘n online masterclass spraok Brando dèks mèt cameraluuj en andere acteurs euver hun weekend, zelfs naodet ‘t filme d’rop zaot.
Door zien gedrag woort heer vaan de New School-productie gehaold, mèr neet lang daonao woort heer óntdèk in ‘n plaatselik sjtuk.
Cornell heet häöm det jaor ouch gecast es de Messenger in häör productie vaan Jean Anouilh's Antigone.
Bankhead houw de rol aafgeweze vaan Blanche Dubois in A Streetcar Named Desire, dee Williams veur häör houw gesjreve, zoedet ze kós toere mèt ‘t sjtuk in sezoen 1946-1947.
“Wilson tollereerde Brando’s gedrag, mèr heer bereikde zien limiet toen Brando ‘n generale repetitie verknalde kort veur de open ing op 28 november 1946.”
“’t Waor geweldig,” herinnert zich ‘n castlid zich.”
De critici waore neet zoe aordig.
“Heer kreeg betere beoordeilinge bie volgende tourstops, mèr zien collega’s herinnerde zich slechts teikene vaan zien talent.”
Brand leet zien apathie veur productie zeen aon de hand vaan slechte maniere op ‘t podium.
Nao ‘n paar weke ónderweeg kwaome ze aon in Boston, en waor Bankhead klaor óm häöm te óntsjlaon.
“Pierpont sjrief det John Garield zien ierste keus waor, mèr det heer ‘ónmeugelike eise’ stèlde.”
“’t Humaniseert ‘t personage vaan Stanley umdet ‘t de brutaliteit en ónversjilligheid vaan jong luuj laot zien… ‘n Nieuwe waarde kaom oet de lezing vaan Brando, de bèste leuzing oets.”
“Heer zag: “’t Gordijn kaom umhoeg en op ‘t podium stong die eikel oet de sportsjaol, en heer sjpeelt mich.””
Brando’s ierste filmrol waor ‘n bittere verlaamde veteraan in The Men (1950).
Volges Brando kump ‘t door deze film det zien status waor veranderd vaan 4-F nao 1-F. Heer waor geopereerd aon zien kneej, boedoor heer neet meer zoe invalide waor óm te waere oetgesjlaote.
Toevallig kós de psychiater ‘n medische vrund vaan Brando.
De rol weurt gezeen es ein vaan Brando’s bèste.
De film waor geregisseerd door Elia Kazan en Anthony Quinn sjpeelt d’r ouch in.
Tijdens ozze scenes same veulde ich bitterheid tegeneuver mich. Toen Ich veurstèlde get te drinke nao ‘t werk, wiesde heer mich aaf of negeerde heer mich.
Naodet heer ‘t gewoenste effect houw, zag Kazan noets tegen Quinn det heer häöm houw misleid.
Gielgud waor zoe ónder de indruk dat heer Brando ‘n gans sezoen in Hammersmith Theatre aon booj, waat heet weigerde.
‘t Waor es ‘n ovedeur, zoe väöl hits kaom vaan ‘t sjerm.
“Brando waor neet blie mèt de beslissing vaan zien mentor, mèr ze wèrkde weer same in On The Waterfront.”
Triumph’s bedregers houwe tegenstrijdige geveules euver de bekèndheid, umdet ‘t ónderwerp ‘n groep motorbendes die ‘n klein dörp euvernumme is.
Toen Brando de rol aangebaoje kraog, nog gekrènk door Kazans verhaol aon HUAC, aarzelde heer en ging de rol vaan Terry Malloy bienao nao Frank Sinatra.
Brando wón de Oscar veur zien rol es Iers-Amerikaanse stuwadoor Terry Malloy in On The Waterfront.
“In zien beoordeiling vaan 29 juli 1954 prijsde The New York Times-criticus A. H. Weiler de film en neumde heer ‘t ‘n biezónder krachtig, sjpannend en verbeeldend gebruuk vaan ‘t sjerm.”
Heer speelde Napoleon in de film Désirée oet 1954.
Brando waor veural minachtend euver regisseur Henry Koster.
“Relaties tusse Brando en co-ster Frank Sinatra waore ouch iezig. Stefan Kanfer observeerde: “De twie manne waore tegepole: Marlon houw mierdere takes nuudig, Frank wou zich neet herhaole.”
“Frank Sinatra neumde Brando “de miest overrated acteur ter wereld” en neumde häöm ‘mompelaar’.”
“Pauline Kael waor neet ónder de indruk Van de film, mèr zag: “Marlon Brando houw zich oetgehóngerd um tolk Sakini te spele en ‘t liek d’rop det heer de stunt leuk vóng. Heer spraok mèt ‘n gek accent, lach d’r bie en deeg gekke beweginge mèt zien bein.”
“Newsweek vóng de film ‘n ‘saai verhaol’, mèr toch waor ‘t ‘n succès.”
De film wón veer Academy Awards.
“Brando waor kapot door häör doed. Biograaf Peter Manso euver de biografie vaan A&E: “Zie waor de einigste dee häöm goodkeuring kós geve, en naodet zien mam steerf, leek Marlon nurges mie um te geve.”
In The Young Lions zit Brondo’s einigste rol same mèt vrund en rivaal Montgomery Clift (hoewel ze gein scenes same houwe).
“Brando sjpeelt hoofdpersonage Rio en Karl Malden sjpeelt zien partners “Dad” Longworth.”
Brando’s gebrek aon ervaring es editor vertraogde de post-productie en Paramount naom oeteindelik de controlle.
“Toen waor ich ‘t ganse projek beu en ging ich weg.”
Brando’s aafkier vaan de filmindustrie kookde euver op de set vaan zien volgende film, Metro-Goldwyn-Mayer's remake vaan Mutiny on the Bounty, waat in Tahiti woort gefilmp.
“Regisseur Lewis Milestone claimde det de oetvoerende producers “kraoge waat ze verdeende toen ze ‘n overacterend kind compleet controlle gaove euver ‘n dure film.”
The Ugly American (1963) waor zoe’n film.
Alle andere Universal-films vaan Brando in dees periode, zoe wie Bedtime Story (1964), The Appaloosa (1966), A Countess from Hong Kong (1967) en The Night of the Following Day (1969), waore allemaol mislukkinge.
Brando versjeen ouch in de spionnethriller Morituri in 1965, waat ‘t ouch neet good deech.
Candy waor al hielemaol weerzinwèkkend veur väöl luuj, ‘n sexfarce-film oet 1968 geregisseerd door Christian Marquand en gebaseerd op de roman oet 1958 vaan Terry Southern. ‘t Is n satire op pornografische verhaole door de avonture vaan goodgeluivige heldinne, Candy, gesjpeeld door Ewa Aulin.
“In The Atlantic vaan maart 1966 sjreef Pauline Kael det Brando in zien rebelsje däög “anti-sociaal waor umdet heer wis det de maotsjappij beroerd waor. Heer waor ‘n held veur de jeug umdet heer sterk genóg waor óm ‘t neet de dulde”, mèr noe waore Brando en geliekgesjtumde “clowns die sjaomteloos hun reputasie um zeip heelpe”.”
“Ich waor euvertuigend in mien ónversjèlligheid, mer ich waor hiel geveulig, dus ‘t deeg väöl pien.”
De film kreeg gemengde reacties.
Brando houw ‘n gans hoofsjtök aon de film gewijd in zien memoir, boe in heer zag det de regisseur, Gillo Pontecorvo, de bèste waor boe heer oets mèt houw gewèrk, neve Kazan en Bernard Bertolucci.
In 1971 houw Michael Winner häöm de geregisseerd in de Britse horrorfilm The Nightcomers mèt Stephanie Beacham, Thora Hird, Harry Andrews en Anna Palk.
Heer versjloon Brando op de New York Film Critics Circle Awards vaan 1972.
Ouch One-Eyed Jacks, ‘n problematise productie die Paramount geld heet gekos toen ‘t in 1961 oet kaom, houw zich tege Brando gekierd.
“Coppola houw Brando euvertuig óm ‘n make-uptest op te neume, boe in Brando zien eige make-up deeg (heer gebruukde watte um de dikke wange vaan ‘t personage te make).”
“Brando houw zelf twiefels. Heer zag in zien autobiografie: “Ich houw nog noets ‘n Italiaon gesjpeeld, en ich dach neet det ich ‘t kós”.”
Brando woort geteikend veur ‘n lieg bedraag vaan $ 50.000, mèr in zien cóntrac kreeg heer ‘n percentaasj vaan de bruto opbreengs: 1% vaan edere $ 10 miljoon bruto euver ‘n drempel vaan $ 10 miljoon tot 5% es de film mie es $ 60 miljoon verdeende.
“In ‘n interview oet 1994 dee steit op de website vaan de Academy of Achievement stong Coppola d’rop: “The Godfather waor ‘n ondergewaardierde film toen veer ‘t maakde.”
Ze vónge de marnier boe op ich filmde mer niks.
In ‘n tv-interview mèt Larry King oet 2010 spraok Al Pacino ouch euver wie Brando’s steun häöm heelp de rol vaan Michael Corleone heelp houw, ondanks ‘t feit det Coppola häöm wilde óntsjlón.
“Heer braok ‘t ies door te toaste mèt ‘n glaas wien.”
“Caan voeg touw: “De ierste daag det veer Brando zaoge, waor ederein ónder de indruk”.”
“Umdet heer zoe väöl mach en autoriteit houw, vóng ich ‘t ‘n intresante aonpak um häöm ‘n zachaordig emes te laote spele, in tegestèlling tot Al Capone, dee ederein in elkaar sjloog mèt knuppels”.”
D’r waor eigelik gein begin.
Heer boycotte de ceremonie en sjikde inheemse rechteactivis Sacheen Littlefeather, dee gans versjeen in Apache kleijer, um Brando’s reije aon te geve. Dees waore gebaseerd op zien bezjwoer um inheemse Amerikane in Hollywood en op tv te spele.
Jus wie iedere films weigere Brando zien teks te liere veur väöl scenes. In plaats daovan sjreef heer zien teks op keertjes en plekde heer die rónd de set. Det maakde ‘t lestig veur Bertolucci óm deze oet ‘t beeld te houwe.
Mèt zien deilnaome heet heer $ 3 miljoon verdeend.
“Pauline Kael sjreef in de beoordeiling vaan The New Yorker: “De film doorbraak is d’r eindelik”.”
In 1973 waor Brando versjeurd door de doed vaan zien bèste vrund vaan vreuger, Wally Cox.
Nao ‘t ierste oer aafwezig te zien gewès, kump Clayton op paard binne en hingk heer onderstebove, opgetuig in wit herteleer, à la Littlefeather.
“Penn, dee geluifde in acteurs hun dingk laote doon, leet Marlon zien gang goon.”
In 1978 spraok Brando de Ingelse versie vaan Raoni in, ‘n Frans-Belsje documentaire geregisseerd door Jean-Pierre Dutilleux en Luiz Carlos Saldanha euver ‘t leve vaan Raoni Metuktire en probleme rónd um ‘t euverleve vaan inheemse indiaanse sjtamme in Noord-Centraal-Brazilië.
In 1979 maakde heer ‘n zeldzame tv-versjteining in de ministerie Roots: The Next Generation, boe in heer George Lincoln Rockwell speelde. Heer wón heiveur ‘n Primetime Emmy Award veur Outstanding Supporting Actor in ‘n miniserie of film.
Brando verdeende $ 1 miljoon per week veur 3 weke werk.
In de documentaire praot Coppola euver wie verbaas heer waor toen ‘n dikke Brando op kaom dage en wanhuipig besjloot Kurtz te vertolke es ‘n man dee gans vaan häöm zelf genoot, in plaats vaan ‘n vermagerde man.
Heer keerde echter teruk in 1989 in A Dry White Season, nao André Brinks anti-apartheidroman oet 1979.
Brando kreeg lof veur zien optrejje en wón ‘n Academy Award-nominatie veur Best Supporting Actor en wón de Best Actor Award op ‘t Tokyo Film Festival.
“Variety waor ouch te spreke euver Brando’s optrejje es Sabatini en zag: “Marlon Brando’s sublieme komedie tilt The Freshman nao ‘n hoeger niveau”.”
The Island vaan Dr. Moreau-screenwriter Ron Hutchinson zou later in zien memoir, Clinging to the Iceberg: Writing for a Living on the Stage and in Hollywood (2017), zegge det Brando de productie vaan de film houw geaborteerd door te sjteuke en te weigere same te werke mèt zien collega’s.
Dit waor zien lètste rol en zien einigste rol es vrouwelik personage.
“De zoon vaan de acteur, Miko, waor jaorelang Jacksons bodyguard en assistent, en ‘n vrund vaan de zenger.”
Pap aosemde de lètste däög lestig en kreeg zoersjtof touwgedeend.
Dus haolde Michael pap ‘n golfkar mèt ‘n draagbare zoersjtoftank zoedet heer volop vaan Neverland kós genete.
Heer houw ouch diabetes en leverkanker.
Zien einigste opnaomeregel woort opgenomme es ierbetoon aon de acteur.
‘n Veróntröste Brando zag tege Malden det heer bleef valle.
Kort veur z’n doed houw heer kènnelik geweigerd touwstumming te geve um sjlange zoersjtof in zien lónge aon te brènge. Det zou de einigste meneer zeen um zien leve te verlenge.
“In 1976 zag heer tege ‘n Franse journalis: “Homoseksualiteit is zoe populair det ‘t gein nieuws mie is.”
Hè claimde versjèllende romances, hoewel heer zien huwelikke, vrouwe of kinger neet besjreef in zien autobiografie.
Brando ontmoette Rita Moreno in 1954 en houwe ‘n liefdesaffaire.
Jaor naodet ‘t oet waor, speelde Moreno zien gelierde in de film The Night of the Following Day.
Zie is de dochter vaan ‘n Welsh staolwèrker vaan Ierse aafkoms, William O’Callaghan, dee inspecteur waor bie Indian State Railways.
Brando en Kashfi krege ‘n zoon, Christian Brando, op 11 mei 1958. ‘n Jaor later ginge ze scheijje.
Ze houwe twie kinger same: Miko Castaneda Brando (1961) en Rebecca Brando (1966).
Umdet Teriipaia Frans-sprekend waor, lierde Brando de taol en gaof heer tal vaan interviews in vloeiend Frans.
Brando en Teriipaia ginge in juli 1972 scheijje.
Brando houw ‘n lange relatie mèt hoeshoudster Maria Cristina Ruiz waomet heer drei kinger houw: Ninna Priscilla Brando (13 mei 1989), Myles Jonathan Brando (16 januari 1992) en Timothy Gahan Brando (6 januari 1994).
Heer heet ouch tal vaan kleinkinjer, zoe wie Prudence Brando en Shane Brando, kinjer vaan Miko C. Brando; de kinjer vaan Rebecca Brando; en de drei kinjer vaan Teihotu Brando.
Zien gedrag tijdens de film Mutiny on the Bounty (1962) versterkde zien reputasie es lestige sjter.
Galella houw Brando gevolg, dee same mèt talkshowhost Dick Cavett waor, nao ‘t opnumme vaan The Dick Cavett Show in New York City.
‘t Filme vaan Mutiny on the Bounty houw Brando’s leve veranderd: heer woort verleef op Tahiti en ‘t volk.
De orkaan vaan 1983 verwoesde väöl hoezer, zoe wie ouch zien ressort.
Bie de Federal Communications Commission (FCC) stong heer ingesjreve es Martin Brandeaux um zien privacy te besjerme.
Heer heet versjèllende fundraisers veur John F. Kennedy bie gewoend tijdens de verkezinge vaan 1960.
In de herfs vaan 1967 bezoch Brando Helsinki, Finland veur ‘n leefdadigheidsfees vaan UNICEF in ‘t Helsinki City Theatre.
Heer spraok euver kinjerrechte en ontwikkelingshulp in ontwikkelingslande.
“Ich vóng dat ich d’r achter mós kómme wie ‘t is um zjwart te zien in dit land”, zag Brando in de Joey Bishop Show op ABC-TV.”
“’t Waor ein vaan de dapperste dinger die ich oets hub gezeen, en ‘t beteikende väöl veur mich.”
“In 1964 woort brande gearrèsteerd bij ‘n ‘fish-in’ es protes vaan ‘n verbraoke verbónd wo bie indiaone visrechte krege bie Puget Sound.”
“Brando stopde de financiele steun veur de groep nao de verhoegde radicalisering in zien ouge. ‘t Ging specifieke euver ‘n sjtuk in ‘n Panther-pamflet vaan Eldridge Cleaver euver ongediscrimineerd geweld ‘veur de revolutie’.”
Sacheen Littlefeather vertegenwoordigde häöm bie de ceremonie.
‘t Evenement woort gevolg door de media in de VS en de ganse wereld.
Heer waor ouch ‘n activis tegen apartheid.
Heer steit in de American Film Institute es vierde groetste mannelike ster mèt ‘n filmdebut vaan veur of in 1950 (‘t waor 1950).
Ontvangen 19 augustus 2009. “Encyclopedia Britannica besjrif häöm es de ‘meis gevierde toneelsjpeler’ en z’n mompelende spraok waor ‘n protes tege klassieke dramatraining.”
‘t Waor ‘n ontwikkeling veur häöm es leider vaan ‘n bende en n’ne sjurk.
Zien rol es Johnny Strabler in The Wild One woort ‘n icoon. Heer woort ‘n symbool vaan rebelsheid en ouch ‘n accessoire in de vörm vaan ‘n Perfecto-motorjas, sjeive pet, sjpijkerbrook en zonnebrèl.
“De ‘I coulda been a contender’-scene oet On the Waterfront is volges auteur vaan Brooklyn Boomer, Martin H. Levinson, “ein vaan de beroemdste scenes in de film gesjiedenis en deil gewore vaan de Amerikaanse cultuur”.”
“De mós ze laote geluive detse doedgeis… Probeer te dènke aon ein vaan de mies intieme momènte in d’n leve.”
In 1999 stong heer bie de American Film Institute op nr. 8 vaan groetste mannelike sterre tijdens de Gouwe Iew vaan Hollywood.
Heer heet ‘n paar jaor in vaudeville gespendeerd es danser en komiek, tot det heer in 1925 zien ierst acteerklus kraog.
Na gooie beoordeiling teikende Warner Bros. häöm veur ‘n cóntrac veur $ 400 per week veur drei weke. Toen producers vaan de studio de ierste ciefers veur de film zaoge, woort Cagney’s cóntrac geliek verlengk.
Heer woort in 1955 veur de derde kier genomineerd veur Love Me or Leave Me mèt Doris Day.
Cagney leep in zien carrièr dèkser weg bie Warner Bros., en kaom iedere kier sterker bie ze teruk.
Heer wèrkde ‘n jaor veur ‘n onaafhankelik bedrief terwijl zien rechzaok woort aafgehanjeld. In 1942 richde heer zien eige productie bedrief, Cagney Productions, op veurdet heer zeve jaor later teruk ging nao Warner.
Cagney waor de twiede vaan zeve kinjer, boe vaan twie zeen gestorve ‘n paar maond nao de geboorte.
‘t Gezin is twie kier verhuis toen ze jong waore, de ierste kier nao East 79th Street en de twiede kier nao East 96th Street.
Ich höb medeleije mèt ‘t kint det ‘t te good heet.
Heer waor ‘n gooie sjtraotvechter en heet zien ouwere broor Harry, ‘n geneeskundesjtudent, dèkser besjermp.
Heer raakde betrokke in amateurdrama en begós es figurant veur ‘n Chinese pantomime bie Lenox Hill Neighborhood House (ein vaan de ierste vestigingshoezer vaan ‘t land) boe zien broor Harry speelde en Florence James regisseerde.
De show waor ‘t begin vaan Cagney’s 10-jaorige carrièr in vaudeville en Broadway.
Oeteindelik liende ze get geld en ginge ze terug nao New York via Chicago en Milwaukee. Ze doorsjtange gaondewaeg mislukkinge terwijl ze geld probeerde te verdene.
Jus wie mit Pitter Pater ging Cagney op auditie mèt wienig vertrouwe.
Dit waor n’ne sjlaag veur Cagney. ‘t Waor zoewiezoe al logistiek lestig vanwege ‘t feit det de baggage vaan ‘t stèl kwiet waor in ‘t sjeep en ze hun appartemint kwiet waore.
“Heer bedach zich det heer ‘n andere baan ging zeuke.”
Cagney begós ouch ‘n danssjaol veur professional en kraog toen ‘n rol in ‘t sjtuk Women Go On Forever, geregisseerd door John Cromwell, waat vier maond leep.
De show kreeg gooie beoordeilinge en woort gevolg door Grand Street Follies in 1929.
De film waor hernump tot Sinners' Holiday en oetgebrach in 1930.
Door ‘t cóntrac kós Warners häöm echter aon ‘t eind vaan edere periode vaan 40 weke laote valle, boe door heer slechts garantie houw op 40 weke inkomme.
Vanwege de gooie beoordeilinge veur zien korte filmcarrièr woort Cagney gecast es gooierik Matt Doyle tegenover Edward Woods es Tom Powers.
Product Darryl Zanuck claimde det heer d’r aon dach tijdens ‘n scriptconferentie. Wellman zag det ‘t idee kaom toen heer ‘n grapefruit op taofel zaog ligke tijdens ‘n shoot. Sjrievers Glasmon en Bright claimde det ‘t waor gebaseerd op ‘t echte leve vaan gangster Hymie Weiss, dee ‘n ómmelèt in ‘t geziech vaan zien vriendin goeide.
Ich houw noets gedruimp det ‘t in de film kaom.
“Heer heet de film dèkser gezeen allein mer um dee scene, en heer woort dèks tot zjwiege gerope umdet heer de hèl mós lache.”
Warner Bros. brach z’n twie rijzende gangstersterre, Edward G. Robinson en Cagney, snel same veur de film Smart Money oet 1931.
Naodet de film aaf waor, trok The Public Enemy volle zaole.
De hoofde vaan de studio sjtonge d’rop det Cagney hun films bleef promote, zelfs films boe heer neet in zaot. Dao waor heer tege.
‘t Succès vaan The Public Enemy en Blonde Crazy dwóng Warner Bros.
De film woort snel gevolg door The Crowd Roars en Winner Take All.
Historici discussiëre auch euver ‘t doel vaan gesjiedenis, en in wieverre ‘t effectief is om de probleme vaan vandaag vaan perspectief te veurzeen.
D’r bestaon echter versjillende interpretaties vaan wat gesjiedenis inhèlt, die ontstaon zeen oet ouwe culturele invloede en die zich door de iewe heer ontwikkeld höbbe, en die tot op vandaag in ontwikkeling blieve.
“Herodotus, ‘n Griekse gesjiedsjriever oet de 5e iew v.Chr., wurd in ‘t Westen vaak gezeen es de ‘vader vaan de gesjiedsjrieving’. maar is auch de ‘vader vaan leuges’ genómd.”
“In ‘t Middelengels beteikende ‘t woord ‘gesjiedenis’ in ‘t algemein ‘verhaol’.”
“’T moderne Duits, Frans en de meiste Germaanse en romaanse talen, die allemaol dudelek synthetisch en enorm flecterend zeen, kinne nog steeds ein woord voor zoewel ‘gesjiedenis’ es ‘verhaol’.”
“In de wäörd vaan Benedetto Croce: ‘Alle gesjiedenis is hedendaagse gesjiedenis’.”
“’T Archief vaan ‘n historicus ontsteit daorum oet ‘n algemeiner archief, boe bepaolde tekste en documente oet zeen gehoold (die mit onjuiste beweringe ‘t ‘echte verleeje’ probere weer te geve).”
De gesjiedweitesjap is soms oonder de geestesweitesjappe gesjaard, maar hei en dao auch oonder de sociale weitesjappe.
In de 20ste iew combineerde de Franse historicus Fernand Braudel algemeine gesjiedweitesjap mit aandere vakgebede, wie economie, antropologie en geografie en revolutioneerde daomit de gesjiedweitesjap.
Euver ‘t algemein zeen d’r drie bronne vaan historische kennis, die historici vaak allemaol gebruke: sjrifteleke, mondelinge en fysieke.
Archeologische vondste wère zelde op zichzelf staond gebruuk, maar wère meistal aangevöld mit mondelinge bronne.
“Mark Leone, archeologisch oonderzeuker en ambassadeur vaan ‘t historische Annapolis, Maryland in de VS, heet inzicht probere te gève in de tegestrijdegheid tösse sjrifteleke documente die ‘vrijheid’ idealisere en de fysieke bewieze vaan slavernij en inkommesongeliekheid die veurtgekomme zeen oet ‘t oonderzeuk nao de algehiele historische omgèving.”
Historici kenne zich zoewel op de details es op de groete liene richte, al wurd specialisatie op vandaag gangbaarder.
Ten derde kint ‘t goan om de vraog boerum gesjiedenis wurd gesjreve, auch wel gesjiedfilosofie genómd.
Door wie is ‘t gemaak (auteursjap)?
Wat is de bewieskrach vaan de inhawd (geluifweerdegheid)?
‘N historische methode besteit oet de technieke en richtliene die historici gebruke om aan de hand vaan primaire bronnen en aander bewies de gesjiedenis te oonderzeuke en vervolges te besjrieve.
Boe Herodotus gesjiedenis zoog es ‘t resultaat vaan godeleke interventie (‘n idee boe heer neet hielemaol zeker vaan woor), zoog Thucydides gesjiedenis es ‘t resultaat vaan de keuzes en ‘t gedrag vaan luuj en keer heer nao oerzaak en gevolg.
In ‘t ouwe en middeliewse China woor sprake vaan historische tradities en ‘n geavanceerd gebruuk vaan historische methodes.
Zien Shiji wèrde door Chinese historici oet latere dynastieje gebruuk es ‘t officiële sjabloon veur historische tekste, maar auch veur biografische literatuur.
Rond 1800 introduceerde de Duitse filosoof en historicus Georg Wilhelm Friedrich Hegel filosofie en ‘n mier seculiere benadering tot de gesjiedweitesjap.
Ibn Khaldun kóm mit ‘’n nui idee: relevant historisch materiaal mós bekeke wère op basis vaan de culturele versjille tösse tiedperke. Zo kóste de principes aan de hand boevaan ‘t materiaal bekeke wèrde ontwikkeld wère. Auch woor veur de evaluatie vaan ‘n vreugere cultuur ervaring neudeg, en neet allein good doordachte principes.
“Zien historische methode vormde auch de basis veur de gesjiedkundege waornóming vaan de staot, propaganda en systematische veuroordeile,H. Mowlana (2001). ”
“Dr. S.W. Akhtar (1997).”
Volges Ranke mós historische informatie zörgvöldeg verzameld wère, objectief bekeke wère en mit groete nauwkeuregheid beiein gebrach wère.
In de 20ste iew begóste academische historici zich minder te richte op epische en nationalistische verhaole, die meistal de staot of imposante figure verheerlekte, en hele ze zich in plaats daovaan bezeg mit objectievere en complexere analyses vaan sociale en intellectuele bewèginge.
Veul vaan de veurstanders vaan gesjiedenis es sociale weitesjap stonge of staon bekend om hun multidisciplinaire benadering.
Tot zoover woor d’r slechts ein gesjiedkundege theorie oet de koker vaan ‘n professionele historicus gekomme.
Intellectueel historici wie Herbert Butterfield, Ernst Nolte en George Mosse höbbe ‘t belang vaan ideeje in de gesjiedsjrieving bepleit.
Academici wie Martin Broszat, Ian Kershaw en Detlev Peukert probeerde te achterhole wie ‘t dageleks leve vaan geweune luuj d’r in 20ste-iews Duutsland oetzoog, mit name in ‘t nazitiedperk.
Feministische historici wie Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese en Lynn Hunt höbbe ‘t belang vaan oonderzeuk nao vreugere ervaringe vaan vrouwe bepleit.
Steun tege de postmodernistische kritiek kóm auch oet de hook vaan de Australische historicus Keith Windschuttle, die ‘t vakgebeed in zien in 1994 gepubliceerde book The Killing of History (de moord op de gesjiedenis) verdeidegde.
Historische omissies kenne op veul manere ontstaon en kenne ‘n enorme impact höbbe op historische archieven.
Awdheidkunde: specialisme dat de periode vaan ‘t begin vaan de menseleke gesjiedenis tot aan de vreuge middeliewe oonderzeukt.
Vergeliekende besjaovingsgesjiedenis: historische en grenseuverstijgende analyse vaan sociale en culturele groepe.
Cultuurgesjiedenis: vakgebeed dat vreugere culture bestudeert.
Ideejegesjiedenis: oonderzeuksgebeed dat ideeje bestudeert binne de context vaan hun cultuur en dat oonderzoekt wie deze ideeje zich in de laop der tied höbbe ontwikkeld.
Vreugmoderne gesjiedenis: vakgebeed dat ‘t tiedperk nao de middeliewe bestudeert, genaamd de Nuie Tied.
Paleografie: hulpweitesjap die ouwe gesjrifte bestudeert.
Psychohistorie: vakgebeed dat de psychologische motieve achter historische gebeurtenisse bestudeert.
Vrouwegesjiedenis: de gesjiedenis vaan vrouwe.
Heibei wère vaak iewe en decennia gebruuk es aanduiding vaan tied. De periode boe ze nao verwieze hangt aaf vaan de gebruukde jaortelling.
Heiveur make historici vaak gebruuk vaan geografie.
Om beveurbeeld oet te kenne lègge boerum de ouwe Egyptenere ‘n succesvolle besjaoving höbbe gecreëerd, mót gekeke wère nao de geografie vaan Egypte.
De gesjiedenis vaan Amerika is de gezameleke gesjiedenis vaan Noord- en Zuid-Amerika, boe-oonder die vaan Midden-Amerika en de Caraïben.
De gesjiedenis vaan de Caraïben begint bei 7.000 jaor awwe reste, de awste euverbliefsele vaan dit gebeed.
De gesjiedenis vaan Eurazië is de gezameleke gesjiedenis vaan versjillende aafzoonderleke perifere kustgebede: ‘t Midde-Ooste, Zuid-Azië, Oost-Azië, Zuidoost-Azië en Europa, mit elkaar verboonde door ‘t hart vaan de Euraziatische steppe in Centraal-Azië en Oost-Europa.
De gesjiedenis vaan Oost-Azië is ‘t oonderzeuk nao ‘t verleje dat in Oost-Azië vaan generatie op generatie is doorgegeve.
De gesjiedenis vaan Zuidoost-Azie wurd omsjreve es de interactie tösse regionale spelers en boetelandse mogendhede.
“De ‘ouwe’ sociale gesjiedenis (veur 1960) woar ‘n mengelmoes vaan oonderwerpe, zoonder centraal thema. Auch behandelde dit vakgebeed vaak politieke struiminge wie ‘t populisme, die ‘sociaal’ woore in de zin dat ze boete de elite vele.”
Dit vakgebeed bestudeert de gesjrifte en mondelinge omsjrievinge vaan de vreugere kennis, gebruke en kunst vaan ‘n groep luuj.
Dit vakgebeed binne de politieke gesjiedenis bestudeert ‘t verlaop vaan internationale betrèkkinge tösse provincies of staote.
Dit vakgebeed is vaanaof 1980 populair gewoore in de VS, Japan en aandere lande. De drievende krach heiachter woor ‘t besef dat studente mit ‘t aug op de aanhawwende globalisatie ‘n breier wereldbeeld móste höbbe.
Hoewel gendergesjiedenis ‘n relatief nui vakgebeed is, heet ‘t ‘n aanzeenleke impact gehad op de algemeine gesjiedweitesjap.
Bei Oxford en Cambridge wèrde oonderzeuk mit minèchting bekeke.
Tot en met de Tweede Wereldoorlog hadde de docente ‘t veur ‘t zègge.
Nao de Ierste Wereldoorlog onstónd oonder Amerikaanse universiteite de wil om westerse besjaoving te docere, om zo de studente ‘n band te geve mit Europa.
Veul luuj bekieke ‘t vakgebeed vaan beide oetgangspunte.
In de VS versjille lesbeuk vaan dezelfde oetgever vaan staot tot staot vaak qua inhawd.
Academisch historici höbbe vaak gevochte tege de politisering vaan lesbeuk, hei en dao mit succes.
‘N besjaoving is ‘n complexe maotsjappei boe-in sprake is vaan stedeleke ontwikkeling, sociale klasse, ‘n euverheid en symbolische communicatievorme (wie ‘t sjrift).
In die breiere zin steit ‘n besjaoving haoks op neet-gecentraliseerde stammenbesjaovinge, boeoonder de cultuur vaan nomadische veehawwers, neolithische samelevinge of jager-verzameleer. Soms is dit echter auch ‘t geval bei de culture binne de besjaoving zelf.
‘T book ‘Het civilisatieproces’ vaan Norbert Elias dateert oet 1939 en vormt op dit gebeed ‘n fundamentele verhandeling. Dit book volgt de sociale gebruke vaan de middeliewse hoofse sameleving tot aan de vreugmoderne tied.
“Verwante wäörd, wie ‘besjaofdheid’, höbbe zich in de helft vaan de 16e iew ontwikkeld.”
“Tijdens de Franse Rivvelutie (eind 18e iew/begin 19e iew) wèrde ‘t woord ‘besjaoving’ altied enkelvoudeg gebruuk en beteikende ‘t ‘de veuroetgaank vaan de mensheid in d’r gehiel’.”
“Allein in deze algemeine zin is d’r sprake vaan ‘n ‘middeliewse besjaoving’, iets wat volges Elias’ redenering ‘n contradictio in terminis is.”
“Besjaoving is in dit book rationeel en sociaal en past daodoor neet hielemaol bei de menseleke aard. “De mens kent allein volwaordeg gemaak were door terug te gaon nao óze oorspronkeleke einvoud of oerouwe einheid mit de natuur”” (zie nobele wilde).”
Besjaovinge zeen heivaan oondersjeide op basis vaan de maneer boe-op ze in hun levesoonderhawd veurzeen, hun nederzettingspatrone, hun vorme vaan euverheid, hun economische systeme, hun geletterdheid en aandere culturele kinmerke.
Veur hun levesoonderhawd is elke besjaoving afhankelek gewees vaan de landbouw. Meugeleke oetzonderinge heiop zeen vreuge besjaovinge in Peru, die meugelek afhankelek woore vaan de zee.
Graaneuversjotte zeen mit name belangriek gewees, aangezeen graan lang bewaard kent blieve.
Sommege jager-verzameleer hadde echter auch voedseleuversjotte tot hun besjikking, wie ‘n aantal inheemse volke binne de Natufische cultuur tijdens ‘t mesolithicum en in ‘t noordweste vaan de VS.
“Soms beteikent ‘t woord ‘besjaoving’ geweun ‘in ‘n stad leve’.”
In samelevinge mit ‘n euverheid zeen de versjille tösse sociale klasse groeter, boedoor ‘t klassesysteem dudeleker zichbaar is daan in aandere samenlevinge.
Besjaovinge, mit ‘n complexe sociale hïerarchie en georganiseerde euverheidsinstellinge.
Sommege luuj kochte auch grond.
Tege de vreuge iezertied hadde moderne besjaovinge geld ontwikkeld es ruulmiddel voor steeds complexer wèrende transacties.
‘T kent zeen dat deze luuj elkaar neet kinne en dat ze dit neet allemaol op hetzelfde moment neudeg höbbe.
Dat economieje complexer wèrde, beteikende neet per se dat de levesstandaard vaan de bevolking omhoegging.
De gemiddelde lengte vaan ‘n bevolking woor ‘n goeje maotstaaf om te bepaole in wieverre ze toegang had tot levesbehoefte, mit name voedsel.
Deze sjrifteleke archieve woore, net wie geld, neudeg vaanwege ‘t aantal luuj binnen ‘n stad en de complexe handel tösse luuj die elkaar neet allemaol persoenlek kende.
Denk heibei aan georganiseerde godsdeenste, ontwikkelinge op ‘t gebeed vaan kunst en ontelbare nuie veuroetgeng op ‘t gebeed vaan weitesjap en technologie.
Sommege nómme deze culture primitief, ‘n woord dat aandere luuj zeen es denigrerend.
“Vandaag de daag nómme antropologe deze volke ongeletterd.”
Maar besjaoving verspreit zich auch omdat ze op technisch en sociaal gebeed en op ‘t gebeed vaan grondstoffen domineert.
Binne besjaovinge ontwikkele zich meistal ingewikkelde culture, boeoonder ‘n euverheid die beslissinge nump, literatuur, professionele kunst, architectuur, georganiseerde godsdeenste en complexe gebruke op ‘t gebeed vaan oonderwies, dwang en controle, die bedoeld zeen om de elite in stand te hawwe.
De besjaoving boe-in iemand leef, vormt zien of hör breiste culturele identiteit.
‘T doel heivaan is om ‘t culturele erfgood en de culturele identiteit vaan de mensheid te behawwe, veural tijdens oorloge en gewapende conflicte.
“Oswald Spengler,Spengler, Oswald, De ondergang van het avondland: wereldhistorische perspectieven (1919), filosoof oet de vreuge 20ste iew, gebruukde ‘t Duitse woord ‘Kultur’ (‘cultuur’) veur wat veul luuj ‘besjaoving’ zoude nómme.”
“Volges Spengler is besjaoving “de meist externe en kunstmaotege staot boe ‘n ontwikkeld mens in kent verkere” en luidt besjaoving de oondergaank vaan ‘n cultuur in.”
“Volges Toynbee ginge besjaovinge meistal neet ten oonder weges economische of milieutechniche probleme, maar omdat ‘n “creatieve minderheid” door morele of relizjieuze achteroetgaank ‘n belangrieke oetdaging neet ‘t hoefd kós bede.”
Handelsnetwerke woore tot de 19e iew beveurbeeld veul groeter daan culturele of politieke gebede.
Volges Guillermo Algaze höbbe handelsbetrekkinge Egypte, Mesopotamië, Iran en Afghanistan in de Urukperiode mit elkaar verboonde.
Besjaovinge en samenlevinge euver de hiele wereld zeen op veul versjillende manere economisch, politiek en zelfs cultureel vaan elkaar afhankelek.
Deze centrale besjaoving wèrde later oetgebreid mit hiel Europa en ‘t hiele Midde-Ooste. De Europese kolonisatie, die tege de 19e iew ‘t Amerikaanse continent, Australië, China en Japan heiaan toevoegde, maakde hei ‘n wereldwijde besjaoving vaan.
Dit leidde tot ‘n secundaireproducterivvelutie: luuj gebruukde gedomesticeerde diere neet allein mier veur vleis, maar auch veur mèlk, wol, mest en veur ‘t trèkke vaan ploege en karre. Deze ontwikkeling verspreide zich door de Euraziatische oecumene.
“Dit gebeed heet “de inspiratie gevormd veur ‘n aantal vaan de meist belangrieke ontwikkelinge in de menseleke gesjiedenis, wie de oetvinding vaan ‘t wiel, ‘t planten vaan de ierste graongewasse en de ontwikkeling vaan ‘t cursieve sjrift”.”
Deze klimaotverandering veranderde de kosten-batenverhawding vaan plaatselek geweld tösse gemeinsjappe. Onbesjermde dörpsgemeinsjappe maakde daodoor plaats veur ommuurde stede, die in verband gebrach wère mit de ierste besjaovinge.
Veur besjaovinge hing de stedeleke rivvelutie aaf vaan sedentarisering, de domesticatie vaan graan- en diersoorte, de doer vaan nederzettinge en de ontwikkeling vaan levesstijle die sjaolveurdeile en euversjotte vaan bepaolde sociale sectore meugelek maakde.
Sommege richte zich heibei op historische veurbeelde, en aandere op algemeine theorië.
“Volges Gibbon woor de val vaan Rome ‘n “natuurlek en onontkombaar gevolg vaan overdaodeg succes.”
“In zien book ‘Römische Geschichte’ (geschiedenis vaan Rome) stelde Theodor Mommsen dat de val vaan ‘t West-Romeinse Riek in 476 (christeleke jaortelling) auch de val vaan Rome beteikende en trok heer ‘n verglieking mit de levenscyclus vaan plante: onstaon, greuje, aafsterve, oeteinvalle en ontbinde.”
In zien book ‘A Study of History’ (‘n oonderzeuk nao gesjiedenis) stelde Arnold J. Toynbee dat ‘t aantal besjaovinge veul groeter woor, dat hei auch ‘n aantal besjaovinge bei zaot die neet volledeg ontwikkeld zeen en dat besjaovinge meistal de door Mommsen besjreve cyclus doorloupe.
In de tössefase leidt de hoeger wèrende bevolkingsgroei tot ‘n dalende productie en consumptie per inwoener. Auch wurd ‘t steeds lesteger om belasting te inne, boedoor de euverheidsinkomste stagnere. Dit terwijl de euverheidsoetgaove wegens de steeds groeter wèrende bevolking oonder beheer vaan de euverheid stijge.
Secular Cycles and Millennial Trends (Inleiding tot sociale macrodynamiek: seculiere cycli en trends door de millennia heen).
‘T leger vaan Rome wèrde veur ‘t ierst herhaoldelek verslage, en Rome had steeds mier inkomste neudeg om dit leger aan te völle. Dit leidde tot ‘t oeteinvalle vaan ‘t Riek.
Volges hem kenne besjaovinge vandaag lering trekke oet de val vaan de Mayabesjaoving.
Om ‘t bestaon vaan besjaovinge te beperke, is de verhawding tösse de verbruukde en de opgewekde energie cruciaal.
Volges Koneczny kenne hybride besjaovinge neet veurbestaon. Es ‘n inferieure besjaoving binne ‘n ver ontwikkelde besjaoving dezelfde rechte krijg, zal deze in opstand komme.
In zien book ‘Dark Ages America: the End of Empire’ (Middeliews Amerika: ‘t einde vaan ‘n keizerriek) stelt cultureel historicus Morris Berman dat de eigesjappe die ‘t zakeleke en consumentistische Amerika groot höbbe gemaak, naomelek extreem individualisme, economische en territoriale oetbreiing en ‘t streve nao materiële riekdom, ‘t land tot ‘n punt höbbe gebrach boeop instorting onvermijdelek is.
Jacobs stelt dat d’r ‘n verband besteit tösse de erosie vaan deze pijlers en maatsjappeleke probleme wie de klimaotcrisis, racisme en de greujende kloof tösse erm en riek.
Heer stelt dat besjaovinge steeds mier goedere motte importere omdat ze te zwoar leune op hun eige veurraode, boedoor deze slinke.
“In de grafiek beteikent Ma ‘mieljoen jaore geleie’.)”
Väöl vaan de eerd waor gesmolte door frequente bótsinge mèt aandere hiemelliechame wat leide tot extreme völkaonisme.
Herkinbare lui doke op huugstens 2 miljoen jaore geleie, ‘n uters klein periood op de geologische sjaol.
‘t Is gesjet dat 99 procent vaan alle soorte dee ins höbbe geleef op de eerd, mie dan vief mieljard, zien oetgestorve.
De koors vaan de eerd is constant veranderd sinds häör vörming, zjus wie ‘t leve sinds zien ierste versjijning.
De maon is gevörmp roond deze tied, woersjijnelek door ‘n bótsing vaan ‘n protoplaneet mèt de eerd.
De atmosfeer besteit oet völkaonisch en broeikasgaas.
Bacterieje beginne zoerstof te producere um de derde en huidige atmosfere vaan de eerd te vörme.
De vreuge continente Columbia, Rodinia en Pannotia, in dee volgorde, kinne höbbe bestoon in dees eon.
“‘t Leve breit ziech geleidelijk oet nao land en bekinde vörm plante, bieste en sjummels beginne op te duke, inclusief annelide, insecte en reptiele, vaandao de naom eon, dee ‘ziechbaar leve’ beteikent.”
‘t Bestoont oet waterstof en helium, gemaak kort nao de Big Bang 13,8 Ga (mieljard jaore geleie) en zwoerdere illeminte oetgegoejd door supernova’s.
Toen de wolk begós te versnelle, maakde häör impulsmomint, zwoertekrach en traogheid häör plat tot ‘n protoplanetaire sjijf, loedrech op häör rotatieas.
Nao mie krumpe ontbrande ‘n T Tauri staar dee evolueerde in de zon.
De eerd vörmde op dees meneer umtrint 4,54 mieljard jaore geleie (mèt ‘n marge vaan 1%) en waor groetendeils voltoejd binne 10-20 mieljoen jaore.
De proto-eerd greujde aon tot häör binnekant heit genóg waor um de zwoere, siderofiele metaole te smèlte.
Oet kratertèllinge op aandere hiemelliechame weurt aofgeleid dat ‘n periood vaan intense meteorietinsleeg, ‘t Late Zwoere Bombardemint, begós umtrint 4,1 Ga en opheel umtrint 3,8 Ga, op ‘t ind vaan ‘t Hadeïcum.
Bij ‘t begin vaan ‘t Archeïcum waor de eerd significant gekeuld.
Nui bewies suggereert dat de maon nog later gevörmp is, 4,48 ± 0,02 Ga of 70-110 mieljoen jaore nao ‘t begin vaan ‘t Zonnestelsel.
De bótsing leet zoeget 100 mieljoen kier mie energie vrij daan de mie recente Chicxulub inslaag, dee vermoedelijk de oetsterving vaan de neet-avische dinosaurusse heet veroerzaak.
De groete inslaaghypothese veurspelt dat de maon waor oetgeput vaan metaolmattriaol, wat zien ongewoene samestèlling verduts.
De originele koors, gevörmp toen ‘t eerdoppervlak iers stolde, verdween gans door ‘n combinatie vaan deze snelle Hadeïsche plaattektoniek en de intense insleeg vaan ‘t Late Zwoere Bombardemint.
Deze laat-Hadeïsche stökke en vreug-Archeïsche koors vörme de kerne boe-um de continente vaan huie greujde.
Kratons zien veural opgebouwd oet twie aofwisselende tiepe terreine.
Um dees reie weure greenstones soms gezeen es bewies veur subductie tijdens ‘t Archeïcum.
Noe is ‘t woersjijnelek geach dat väöl vaan de vlöchtege stoffe waore gelieverd tijdens aongreuj door ‘n proces bekind es inslaagoontgasing, boe-in inkoumende liechame verdampe bij inslaag.
Planetesimale op ‘n aofstand vaan 1 astronomische einheid (AE), de aofstand vaan de eerd tot de zon, höbbe woersjijnelek gein water bijgedrage aon de eerd, umtot de zonnenevel te heit waor um ies te vörme en de hydratatie vaan stein door waterdamp te laank gedoord zouw höbbe.
Recent bewies suggereert dat de vörming vaan de oceaone al 4,4 Ga begós kint zien. Bij ‘t begin vaan ‘t Archeïsch eon bedèkde zie al väöl vaan de eerd.
Zoe is de zon 30% helderder gewore in the lèste 4,5 mieljard jaore.
Dao zien väöl modelle, meh wieneg euvereinstumming, euver wie ‘t leve opdook oet neet-levetege chemische stoffe; chemische systeme gemaak in ‘t laboratorium voldoen gans neet aon de minimum complexiteit veur ‘n leveteg organisme.
De atmosferische samestèlling waor woersjijnelek aanders daan dee gebruuk door Miller en Urey, meh latere experiminte mèt mie realistische samestèllinge slaagde ouch drin organische molecule te synthetisere.
RNA zouw later vervaange weure door DNA, wat mie stabiel is en daodoor langere genome kint bouwe, boemèt ‘t scala aon meugelekhede dee ‘n inkel organisme kint höbbe weurt oetgebreid.
n Meujelekheid mèt ‘t metabolisme-iers scenario is ‘t vinde vaan ‘n meneer veur organisme um te evoluere.
“Oonderzeuk in 2003 melde dat montmorilloniet ouch ‘t umzètte vaan vètte zoere in ‘belle’ kint versnelle en dat de belle RNA dat aon de klei vaszaot kóste inkapsele.”
Deze LUA [lèste universele veurzaot] cel is de veurzaot vaan alle leve op eerd huie.
De verandering naor ‘n zoerstofrieke atmosfeer waor ‘n cruciale oontwikkeling.
Zie gebruukde fermentatie, de aofbraok vaan mie complexe verbindinge tot minder complexe verbindinge mèt minder energie, en gebruukde de zoe vrijgekoume energie um te greuje en ziech veurt te plante.
‘t Meiste vaan ‘t leve dat ‘t oppervlak vaan de eerd bedèk, is direk of indirek aofhenkelek vaan fotosynthese.
Um electrone in ‘t circuit te voede, weurt waterstof oet water gestrip, wat zoerstof es aofvalproduk euverliet.
De simpeler anoxygene vörm oontstoont umtrint 3,8 Ga, neet laank nao de versjijning vaan ‘t leve.
Es ierste waor de vrijgelaote zoerstof geboonde aon kalkstein, iezer en aandere mineraole.
Oondaanks dat eder cel mer ‘n menuut poortie aon zoerstof produceerde, transformeerde ‘t gecombineerde metabolisme vaan väöl celle euver ‘n lange tied de atmosfeer vaan de eerd naor zien huidige staot.
De ozonlaog absorbeerde, en absorbeert nog ummer, ‘n significante hoeveelheid vaan de ultraviolette straoling dee ins door de atmosfeer is gegaange.
Daodoor begós de eerd mie wermte vaan de zon te kriege in ‘t Proterozoïcum.
De in Zuid-Afrika gevoonde gletsjeraofzèttinge datere vaan 2,2 Ga, in welke periood zie ziech, op groond vaan paleomagnetisch bewies, kortbij de evenaor mote höbbe bevoonde.
De Huronische iestied zouw veroerzaak kinne zien door de touwgenome concentratie vaan zoerstof in de atmosfeer, dee de aofnaome vaan methaan (CH4) in de atmosfeer veroerzaakde.
De term Sniebaleerd weurt evels mie gebruuk um latere extreme iestije tijdens de Cryogene periood te besjrieve.
Kooldioxide verbint ziech met rege um gesteinte te verwere um koolzuur te vörme, wat aonsletend naor de zie weurt gespeuld, boedoor ‘t broeikasgaas oet de atmosfeer weurt oonttrokke.
‘t Domein der Bacterieje heet ziech woersjijnelek iers aofgesplits vaan de aandere levesvörme (soms Neomura geneump), meh deze veroonderstèlling is controversieel.
De vreugste fossiele mèt typische kinmerke vaan sjummels datere oet ‘t Paleoproterozoïcum, zoeget 2,4 geleie; deze miercellige benthische organisme hadde filamenteuze structure dee in staot waore tot anastomose.
Mesjiens perbeerde de groete cel de kleinere te vertere, meh sloog dao neet in (meugelek door de evolutie vaan de verdeideging vaan de prooi).
Door zoerstof te gebruke metaboliseerde ‘t de aofvalprodukte vaan de groetere cel en leide ‘t mie energie aof.
Al gaw oontwikkelde ziech ‘n stabiele symbiose tösse de groete cel en de kleinere celle binne-in.
Get soortgelieks gebäörde mèt fotosynthetische Cyanobacterieje dee groete heterotrofe celle binnedrónge en chloroplaste woorte.
Neve de gevestegde endosymbiotische theorie euver de cellulaire oersprunk vaan mitochondrië en chloroplaste, zien dao theorieje dat celle tot peroxisome höbbe geleid, spirochete tot cilia en flagelle, en dat mesjiens ‘n DNA-virus tot de celkern heet geleid, hoewel gein vaan deze theorieje algemein weurt geaccepteerd.
Umtrint 1,1 Ga waor ‘t supercontinent Rodinia ziech aon ‘t samestèlle.
Hoewel de verdeiling tösse ‘n kolonie mèt gespecialiseerde celle en ‘n miercellig organisme neet altied dudelek is, doke roond 1 mieljard jaore geleie de ierste miercellige plante op, woersjijnelek greune alge.
Paleomagnetische pole weure aongevöld mèt geologisch bewies wie orogene gordels, dee de ren vaan awwe plate markere, en vreugere distributies vaan flora en fauna.
Umtrint 1000 tot 830 Ma waor de meiste continentale massa vereineg in ‘t supercontinent Rodinia.
‘t Hypothetische supercontinent weurt soms Pannotia of Vendia geneump.
De intensiteit en ‘t mechanisme vaan allebei de iestije weure nog ummer onderzeuk en zien meujeleker te verdutse daan de vreuge Proterozoïsche Sniebaleerd.
Umtot CO2 ‘n belaankriek broeikasgaas is, keulde de klimate wereldwied.
Touwgenome völkaonische activiteit is ‘t gevolg vaan ‘t opsplitse vaan Rodinia umtrint dezelfde tied.
De nuie levesvörme, Ediacara biota geneump, waore groeter en mie versjèllend daan ins.
‘t Besteit oet drei tiedperke: ‘t Paleozoïcum, Mesozoïcum, en Cenozoïcum, en is de periood wienie miercellig leve hiel erg diversifieerde naor bekans alle organisme dee huie bekind zien.
Daodoor stijg ‘t zieniveau.
Spore vaan glaciatie oet deze periood zien allein te vinde op ‘t vreugere Gondwana.
De continente Laurentia en Baltica bótsde tösse 450 en 400 Ma, tijdens de Caledonische Orogenese, en vörmde Laurussia (ouch bekind es Euramerica).
De bótsing vaan Siberië mèt Laurussia veroerzaakde de Orogenese van Oeral, de bótsing vaan Gondwana mèt Laurussia weurt de Variscanische of Hercynische Orogenese geneump in Europa of de Alleghenische Orogenese in Noord-Amerika.
Oonderwijl de Ediacaraanse levesvörme nog primitief liekene en neet gemekelek in ‘n moderne gróp kinne weure oondergebrach, waore aon ‘t ind vaan ‘t Cambrium de meiste moderne fyla al present.
Sommege vaan deze Cambrium-gróp liekene complex, meh zien kwansijs hiel aanders daan ‘t moderne leve; veurbeelde zien Anomalocaris en Haikouichthys.
‘n Wezen dat de veurzaot vaan de vèsse zouw kinne zien gewees, of dao woersjijnelek kortbij aon verwant waor, waor Pikaia.
Vèsse, de vreugste gewervelde bieste, evolueerde in de oceaone umtrint 530 Ma.
De aijdste fossiele vaan landsjummels en plante datere vaan 480-460 Ma, hoewel moleculair bewies suggereert dat de sjummels ‘t land al kinne höbbe gekoloniseerd 1000 Ma en de plante 700 Ma.
Vinne evolueerde tot ledemaote dee de ierste tetrapode gebruukde um hun hoofde oet ‘t water te luffe um loch in te aoseme.
Oeteindelek raakde sommege vaan hun zoe good aongepas aon ‘t leve op ‘t land dat zie hun volwassen leves op ‘t land doorbrachte, hoewel zie in ‘t water oet ‘t ei kaome en trökkierde um hun eier te lègke.
Plante oontwikkelde zaode, dee hun verspreiing op ‘t land drastisch versnelde, roond deze tied (tege umtrint 360 Ma).
Nog eins 30 mieljoen jaore (310 Ma) waor dao de divergentie tösse de synapside (boe-oonder de zoogdiere) en de sauropsiden (boe-oonder de veugel en de reptiele).
‘t Trias-Jura oetstervingsevenemint op 200 Ma spaorde väöl vaan de dinosaurusse, en zie woorte al gaw dominant oonder de gewervelde bieste.
60% vaan de ongewervelde ziebieste is oetgestorve en 25% vaan alle femilies.
De derde massa-extinctie waor ‘t Perm-Trias, of ‘t Groete Sterve, wat meugelek woort veroerzaak door ‘n combinatie vaan de völkaonische Siberische Valle, ‘n asteroïde-inslaag, methaanhydraatvergasing, sjogkelinge vaan ‘t zieniveau en ‘n groete anoxische gebäörtenis.
Dit waor veroet de duujelekste oetsterving oets, mèt umtrint 57% vaan alle femilies en 83% vaan alle geslachte doedgemaak.
In ‘t vreuge Paleoceen herstèlde de eerd ziech vaan de oetsterving en naom de diversiteit vaan de zoogdiere touw.
Graaslose savanne begós ‘n groet deil vaan ‘t landsjap te euverheerse, zoogdiere wie Andrewsarchus kaome op en woorte ‘t groetste bekinde landroofdier oets, en vreuge walvèsse wie Basilosaurus naome de control euver de zieje euver.
Reusechtege hoefdiere wie Paraceratherium en Deinotherium evolueerde um euver de graaslande te heerse.
De Tethys Zie waor aofgeslote door de bótsing vaan Afrika en Europa.
Door de landbrögk kóste de geïsoleerde wezens vaan Zuid-Amerika naor Noord-Amerika migrere en umgedrejd.
De iestije leide tot de evolutie vaan de moderne mins in Saharaans Afrika en oetbreiing.
Väöl geluifde dat dao ‘n enorme migratie heet plaotsgehad langs Beringia en dat dit de reie is boerum dao huie kemele zien (dee geëvolueerd zien en oetgestorve in Noord-Amerika), peerd (dee geëvolueerd zien en oetgestorve in Noord-Amerika) en Indianen.
De herses naomen snel in umvaank touw en tege 2 Ma waore de ierste bieste vaan ‘t geslach Homo versjijnd.
‘t Vermoge um vuur te beheerse begós woersjijnelek bij de Homo erectus (of Homo ergaster), woersjijnelek teminste 790.000 jaor geleie meh mesjiens al 1,5 Ma.
‘t Is meujeleker um de oersprunk vaan de taol vas te stèlle; ‘t is neet dudelek of Homo erectus kós praote of dat dee meugelekheid pas bij de Homo sapiens is oontstande.
Sociaole vaardighede woorte complexer, taol woorte geavvenceerder en werktuge woorte oetgebreider.
De ierste lui dee teikes vaan spiritualiteit vertoene, zien de Neanderthalers (meistal geclassificeerd es ‘n apaarte soort zoonder euverlevende naokoumelinge); zie begraofde hun doeje, dèks zoonder teike vaan veujsel of werktuge.
Toen de taol complexer woort, leide ‘t vermoge um informatie te oonthawwe en euver te bringe, volgens ‘n theorie vaan Richard Dawkins, tot ‘n nuie replicator: de meme.
Tösse 8500 en 7000 v.C. begóste de lui in de Vruchtbare Ziech in ‘t Midde-Ooste mèt ‘t systematisch hawwe vaan plante en bieste: de landbouw.
In de besjaovinge dee landbouw gónge bedrieve, kós de bevolking ziech evels oetbreie door de relatieve stabiliteit en de hoegere produktiviteit dee de landbouw oplieverde.
Dit leide tot de ierste besjaoving op eerd in Soemerië in ‘t Midde-Ooste tösse 4000 en 3000 v.C.
Lui hoofde neet langer al hun tied te besteie aon wèrke um te euverleve, boedoor de ierste gespecialiseerde berope (bijv. ambachtslieden, koupliede, preesters, etc.).
Roond 500 v.C. waore dao geavvenceerde besjaovinge in ‘t Midde-Ooste, Iran, India, China en Griekenland, dee ziech soms oetbreide en soms weer in verval raakde.
Deze besjaoving oontwikkelde ziech in oorlogvoering, kuns, wetensjap, wiskunde en in de bouwkuns.
‘t Romeinse Riek woort gekerstend door keizer Constantijn in ‘t begin vaan de 4e iew en raakde in verval tege ‘t ind vaan de 5e iew.
‘t Hoes der Wiesheid woort opgeriech in Bagdad, Irak, in ‘t Abbasid-tiedperk.
In de 14e iew begós de Renaissance in Italië mèt veuroetgaank in relizjie, kuns en wetensjap.
De Europese besjaoving begós te verandere vaanaof 1500, wat leide tot de wetensjappeleke en industriële rivveluties.
Vaan 1914 tot 1918 en vaan 1939 tot 1945 waore lande euver de ganse wereld verwikkeld in wereldoorloge.
Nao de oorlog woorte väöl nuie staote gevörmp, dee oonaofhenkelekheid verklaorde of kraoge in ‘n periood vaan dekolonisatie.
Technologische oontwikkelinge zien oonder aandere kernwaopes, computers, genetische manipulatie en nanotechnologie.
Groete zörge en probleme wie kraankegheid, oorlog, ermooj, gewelddaodig radicalisme, en recentelek, de door de mins veroerzaakde klimaatverandering, zien touwgenome naormate de wereldbevolking touwnump.
De gesjiedenis vaan de minsheid, of de opgeteikende gesjiedenis, is 't verhaol vaan 't verleie vaan de minsheid.
In 't Neolithicum vóng aon tösse 10.000 en 5000 v.Chr. in de Vruchtbare Have Maon vaan 't Nabije Ooste de landbouwrivvelutie.
Naomaote de landbouw ziech oontwikkelde, woort de graonteelt gesofisticeerder en oontstoont d'r 'n arbeidsverdeiling um veujsel tösse de greujseizoene op te sloon.
't Hindoeïsme oontwikkelde ziech in de late Bronstied op 't Indiase subcontinent.
"De postklassieke gesjiedenis (de "Middeliewe", ca. 500-1500 n.Chr.) woort gekenmèrk door de opkoms vaan 't Christedom, de Islamitiese gouwe iew (ca. 750 n.Chr. - ca. 1258 n.Chr.), en de Timuride en Italiaonse Renaissance (vaanaof ca. 1300 n.Chr.)."
In de 18e iew haw de accumulasie vaan kinnes en technologie 'n kritieke massa bereik die de industriejele rivvelutie teweegbrach en 't begin inluide vaan de laatmoderne periood, die roond 1800 aonvóng en tot op hede veurtdoert.
De anatomies moderne mins oontstoont umtrint 300.000 jaor geleie in Afrika, en bereikde umtrint 50.000 jaor geleie de gedragsmaotege moderniteit.
Mesjiens al 1,8 miljoen jaor geleie, meh zeker tege 500.000 jaor geleie, vóng de mins aon vuur te gebruke veur verwerming en koke.
De paleolithiese mins leefde es jager-verzamelaar, en waor euver 't algemein nomadies.
De snelle oetbreiing vaan de minsheid nao Noord-Amerika en Oceanië voont plaots op 't huugtepunt vaan de mies recente iestied.
In de vallei vaan de Gele Rivier in Sjina woorte roond 7000 v.Chr. gierst en aandere graongewasse verbouwd; in de Yangtze-vallei woort ries al ieder, naomelek roond 8000 v.Chr. gedomesticeerd.
Metaolbewèrking woort veur 't iers gebruuk bij de verveerdiging vaan kopere wèrktuige en ornaomete roond 6000 v.Chr.
Stei waore centra vaan handel, produksie en politieke mach.
De oontwikkeling vaan stei waor synoniem mèt de opkoms vaan de besjaoving.
Deze culture voonte op versjèllende menere 't raad, de wiskunde, de bronsbewèrking, zeilbeut, 't pottenbakkersraad, geweven stoffe, de bouw vaan monumentale gebouwe en 't sjrif oet.
Typies veur 't Neolithicum waor de neiging um antropomorfe gode te verere.
Deze nederzettinge waore geconcentreerd in vruchtbare rivierdaole: de Tigris en de Eufraat in Mesopotamieje, de Nijl in Egypte, de Indus op 't Indiase subcontinent, en de Yangtze en de Gele Rivier in Sjina.
't Spijkersjrif vóng aon es 'n systeem vaan pictogramme, boevaan de picturale veurstellinge oeteindelek vereinvoudigd en abstracter woorte.
Verveur woort vergemekelek door waterwege, riviere en zieje.
Deze oontwikkelinge leide tot de opkoms vaan territoriaole staote en rieke.
Op Kreta waor de Minoïsche besjaoving tege 2700 v.Chr. 't Bronze tiedperk binnegegaange en zie weurt beschouwd es de ierste besjaoving in Europa.
In de dao-op volgende millennia oontwikkelde ziech besjaovinge euver de ganse wereld.
In India waor dit tiedperk de Vediese periood (1750-600 v.Chr.), boe-in de groondslaag woorte gelag veur 't Hindoeïsme en aandere culturele aspecte vaan de vreuge Indiase sameleving, en die eindigde in de 6e iew v.Chr.
tiedens 't vörmingsstadium in Meso-Amerika (umtrint 1500 v.Chr. tot 500 n.Chr.) voonte complexere en mie gecentraliseerde besjaovinge aon ziech te oontwikkele, veurnaomelek in wat nu Mexico, Centraal-Amerika en Peru is.
De Axiaol-tiedperktheorie vaan Karl Jaspers umvat ouch 't Perziese Zoroastrisme, meh aandere gelierde betwiste zien tiedlijn veur 't Zoroastrisme.)
Dit waore Taoïsme, Legalisme, en Confucianisme.
De groete rieke waore aofhenkelek vaan de militaire annexasie vaan groondgebeed en vaan de vörming vaan verdedigde nederzettinge um landbouwcentra te weure.
In deze periood waore d'r 'n aontal regionale rieke.
't Mediese riek maakde plaots veur opeinvolgende Iraonse rieke, boe-oonder 't Achaemeidiese riek (550-330 v.Chr.), 't Parthiese riek (247 v.Chr.-224 v.Chr.) en 't Sasaniese riek (224-651 v.Chr.).
Later stiechde Alexander de Groete (356-323 v.Chr.), vaan Macedonië, 'n veroveringsriek dat ziech oetstrekde vaan 't huidige Griekeland tot 't huidige India.
Vaanaof de 3e iew n.Chr. stond de Gupta dynastie aon 't hoof vaan 'n periood die de gouwe iew vaan 't aajd India woort.
De dao-oet veurtvloeiende stabiliteit droog bij aon 't inluide vaan de gouwe iew vaan de Hindoe-cultuur in de 4e en 5e iew.
Tege de tied vaan Augustus (63 v.Chr. - 14 n.Chr.), de ierste Romeinse keizer, haw Rome al hiersjappij euver 't groetste deil vaan 't Middellandse-Ziegebeed.
't Westeleke riek zou in 476 ten oonder gaon aon de Duitse invlood oonder Odoacer.
De Han dynastie waor in mach en invlood vergeliekbaar mèt 't Romeinse riek dat aon 't aandere eind vaan de Zijderoute laog.
Zjus es aandere rieke tiedens de Klassieke periood, bookte Han Sjina aonzeenleke veuroetgaank op 't gebeed vaan bestuur, oonderwies, wiskunde, astronomie, technologie, en väöl aandere gebede.
Ouch in Amerika oontstoonte succesvolle regionale rieke, veurtgekomme oet culture die reeds in 2500 v.Chr. waore gevestig.
De groete Maya-stadstate naome lankzaam in aontal en aonzeen touw, en de Mayacultuur verspreide ziech euver Yucatán en de omligkende gebede.
In sommige regio's waore d'r echter periode vaan snelle technologiese veuroetgaank.
Sjina's Han dynastie raakde in burgeroorlog in 220 n.C., boemèt de periood vaan de Drei keuninkrieke aonvóng, terwijl zien Romeinse tegehanger in touwnummende maote gedecentraliseerd en verdeild raakde in wat bekind steit es de Crisis vaan de Derde iew.
De oontwikkeling vaan de stijgbeugel en 't fokke vaan peerd die sterk genóg waore um 'n gans bewapende boogschutter te drage, maakde de nomade tot 'n constante bedreiging veur de mie gevestigde besjaovinge.
't Resterende deil vaan 't Romeinse riek, in 't oosteleke Middellandse-Ziegebeed, woort veurtgezat es wat men 't Byzantijnse riek ging neume.
't Tiedperk weurt gewoenelek gedateerd vaanaof de 5e-iewse val vaan 't Wes-Romeinse riek, dat oeteinveel in väöl afzoonderleke keuninkrieke, boevaan sommige later zouwe weure samegevoog oonder 't Heilige Roomse riek.
Zuid-Azieje kende 'n reeks middekeuninkrieke vaan India, gevolg door de vestiging vaan islamitiese rieke in India.
Heidoor kós Afrika touwtrejje tot 't Zuidoost-Aziatiese handelsstelsel, boedoor 't in kontak kaom mèt Azieje; dit, same mèt de moslimcultuur, resulteerde in de Swahili-cultuur.
Dit waor ouch 'n culturele strijd, boebei de Byzantijnse helleistiese en christeleke cultuur 't opnaom tege de Perziese Iraonse tradisies en de Zoroastriese godsdeens.
Vaanoet hun centrum op 't Arabies sjiereiland vóngk de moslims hun expansie aon tiedens 't vreuge postklassieke tiedperk.
Väöl vaan dit liere en deze oontwikkeling kinne in verband weure gebrach mèt eerdriekskunde.
De invlood vaan de islamitiese koupliede op de Afrikaons-Arabiese en Arabies-Aziatiese handelsroutes waor enorm.
Gemotiveerd door religie en druime vaan verovering, lanceerde Europese leiders 'n aontal kruustochte um te probere de mach vaan de Moslims trök te dringe en 't Heilige Land te hereuvere.
De Arabiese euverheersing vaan de regio eindigde in 't midde vaan de 11e iew mèt de komst vaan de Seltsjoeke, die vaanoet de Turkse thoeslande in Centraal-Azieje nao 't zuide trokke.
't Gebeed zal later de Barbariese Kust weure geneump en oonderdaak beeje aon pirate en kapers die versjèllende Noord-Afrikaonse haves zulle gebruke veur hun rooftochte tege de kusstei vaan versjèllende Europese lande op zeuk nao slaove die op de Noord-Afrikaonse merrete zulle weure verkoch in 't kader vaan de Barbariese slaovehandel.
In de 8e iew vóng de Islam aon in de regio door te dringe en woort spoedig 't einige gelouf vaan 't groetste deil vaan de bevolking, hoewel 't Boeddhisme in 't ooste sterk bleef.
Nao de doed vaan Genghis Khan in 1227 woort 't groetste deil vaan Centraal-Azieje wiejer beheers door 'n opvolgerstaot, 't Chagatai Khanaat.
De regio woort vervolgens verdeild in 'n reeks kleinere khanate die door de Oezbeke woorte opgeriech.
De barbaarse indringers vörmde hun eige nuie keuninkrieke in de euverbliefsele vaan 't Wes-Romeinse riek.
't Christedom breide ziech oet in Wes-Europa, en kloosters woorte gestiech.
Manorialisme, de organisasie vaan boere in dörpe die pach en arbeid aon edele verschuldig waore, en feodalisme, 'n politieke structuur boebei ridders en edele vaan liegere stand militaire deenste aon hun opperhere verschuldig waore in ruil veur 't rech op pach vaan landerije en landhoezer, waore twie vaan de menere um de middeliewse sameleving te organisere die ziech tiedens de Hoege Middeliewe oontwikkelde.
Italiaonse koupliede importeerde slaove um te wèrke in hoeshawwes of in de sókkerverwèrking.
Hongersnoed, pes en oorlog verweusde de bevolking vaan Wes-Europa.
Zie maakde oeteindelek plaots veur de Zagwe-dynastie die bereump is um hun in de rotse oetgehouwe architectuur in Lalibela.
Zie controleerde de trans-Saharaonse handel in goud, ivoor, zaajt en slaove.
In Centraal-Afrika oontstoonte versjèllende staote, boe-oonder 't keuninkriek Kongo.
Zie bouwde groete defensieve steine bouwwèrke zoonder mortel, wie Great Zimbabwe, hoofstad vaan 't keuninkriek Zimbabwe, Khami, hoofstad vaan 't keuninkriek Butua, en Danangombe (Dhlo-Dhlo), hoofstad vaan 't Rozvi-riek.
In de negende iew voont 'n dreipartijestrijd plaots tösse 't Pratihara-riek, 't Pala-riek en 't Rashtrakuta-riek um de controle euver Noord-India.
"De Tang-dynastie versplinterde oeteindelek echter en nao 'n have iew vaan onrust hereinigde de Song dynastie Sjina, toen 't, volgens William McNeill, 't 'riekste, mies bekaome, en mies bevolkde land op eerde' waor."
Nao umtrint 'n iew Mongoolse hiersjappij vaan de Yuan-dynastie, krege de etniese Sjineze weer de euverhand mèt de stiechting vaan de Ming-dynastie (1368).
De Nara-periood vaan de 8e iew markeerde de opkoms vaan 'n sterke Japanse staot en weurt dèks aafgesjèlderd es 'n gouwe iew.
De feodale periode vaan de Japanse gesjiedenis, gedomineerd door machtige regionale hiere (daimyos) en de militaire heisjappij vaan krijgshiere (shoguns) wie 't Ashikaga shogunaat en 't Tokugawa shogunaat, strekde ziech oet vaan 1185 tot 1868.
Silla vereuverde Baekje in 660, en Goguryeo in 668, wat 't begin markeerde vaan de periood vaan de Noordeleke en Zuideleke Staote (남북국시대), mèt Vereinegd Silla in 't zuide en Balhae, 'n opvolgerstaot vaan Goguryeo, in 't noorde.
Vaanaof de 9e iew naom 't Bagan-keuninkriek in 't moderne Myanmar 'n prominente plaots in.
De veurouwerleke Puebloans en hun veurgaankers (9e - 13e iew) bouwde oetgebreide permanente nederzettinge, boe-oonder steine bouwwèrke die tot in de 19e iew de groetste gebouwe in Noord-Amerika zouwe blieve.
In Zuid-Amerika zaoge v'r in de 14e en 15e iew de opkoms vaan de Inca's.
De weitesjappeleke rivvelutie kreeg 'n impuls door Johannes Gutenbergs introduksie in Europa vaan de bookdrukkuns, boebei gebruuk woort gemaak vaan beweegbare letters, en door de oetvinding vaan de telescoop en de microscoop.
De laatmoderne periood löp ofwel tot 't einde vaan de Twiede Wereldoorlog, in 1945, ofwel tot hede.
De vreugmoderne periood woort gekenmèrk door de opkoms vaan de weitesjap, en door steeds snellere technologiese veuroetgaank, geseculariseerde burgerleke politiek en de natiestaot.
Tiedens de vreugmoderne periood kós Europa zien dominansie hereuvere; historici discussiëre nog steeds euver de oorzake.
't Had 'n geavanceerde monetaire economie oontwikkeld tege 1000 CE.
't Genoot 'n technologiese veursprunk en haw 'n monopolie in de produksie vaan gietiezer, zuigerbalge, de bouw vaan hangbrögke, de bookdrukkuns en 't kompas.
Ein theorie euver de opkoms vaan Europa stelt dat de geografie vaan Europa 'n belangrieke rol heet gespeeld in zien succes.
Dit gaof Europa 'n zekere maote vaan besjerming tege 't gevaar vaan Centraal-Aziatiese indringers.
De gouwe iew vaan de Islam woort beëindigd door de innaome vaan Bagdad door de Mongole in 1258.
De geografie droog bij aon belangrieke geopolitieke versjèlle.
Europa daoretege waor bekans altied verdeild in 'n aontal oorlogsvoerende staote.
Bekans alle agrariese besjaovinge zien sterk beperk door hun omgeving.
De technologiese veuroetgaank en de door de handel geregeerde riekdom leide geleidelek tot 'n verruiming vaan de meugelekhede.
De maritieme expansie vaan Europa waor, gezeen de geografie vaan 't continent, groetendeils 't wèrk vaan de Atlantiese staote: Portugal, Spanje, Ingeland, Fraankriek en Nederland.
In Noord-Afrika bleef 't Saadi-sultanaat es oonaofhenkeleke Berberstaot bestoon tot 1659.
De kus vaan Swahili raakde in verval toen 't oonder 't Portugese riek kaom en later oonder 't Omaonse riek.
't Zuid-Afrikaonse keuninkriek Zimbabwe maakde plaots veur kleinere keuninkrieke wie Mutapa, Butua en Rozvi.
Aandere besjaovinge in Afrika oontwikkelde ziech in deze periood.
De Azuchi-Momoyama-periood (1568-1603) woort in Japan gevolg door de Edo-periood (1603-1868).
't Sultanaat vaan Johor, gelege op de zuidpunt vaan 't Maleisies schiereiland, woort de dominante handelsmach in de regio.
Rusland deed invalle op de noordweskus vaan Noord-Amerika, mèt 'n ierste kolonie in 't huidige Alaska in 1784, en de boetepos vaan Fort Ross in 't huidige Californië in 1812.
De industriejele rivvelutie vóng aon in Groet-Brittannië en maakde gebruuk vaan nuie produksiewijze - de febrik, massaproduksie en mechanisasie - um 'n breid scala vaan geujere sneller en mèt minder arbeidskrachte te verveerdige daan veurheen nudeg waor.
Naodet de Europeaone invlood en controle euver de Amerika's hawwe verworve, riechde de imperiaole activiteite ziech op de lande vaan Azieje en Oceanië.
De Britten koloniseerde ouch Australië, Nui-Zieland en Zuid-Afrika mèt groete aontallen Britse koloniste die nao deze kolonies emigreerde.
Binne Europa oontstoont door economiese en militaire oetdaginge 'n systeem vaan natiestaote, en etnolinguïstiese grópperinge voonte aon ziech te identificere es afzoonderleke naties mèt 't streve nao culturele en politieke autonomie.
Intösse zien de industriejele vervojling en de aontasting vaan 't milieu, die reeds aonwezig waore sinds de ontdekking vaan 't vuur en 't begin vaan de besjaoving, drasties versneld.
Ein groet deil vaan de res vaan de wereld woort beïnvlood door sterk Europees georiënteerde naties: de Vereinegde Staote en Japan.
De Ierste Wereldoorlog leide tot de ineinstorting vaan veer keizerrieke - Oostenriek-Hongarije, 't Duitse riek, 't Ottomaonse riek en 't Russiese riek - en verzwakde 't Vereineg Keuninkriek en Fraankriek.
De veurtdurende nasjonale rivaliteit, nog verergerd door de economiese onrust vaan de Groete Depressie, droog bij aon 't oetbreke vaan de Twiede Wereldoorlog.
De Kawwe Oorlog eindigde vreedzaam in 1991 nao de Paneuropese Picknick, de dao-op volgende val vaan 't Iezere Gordijn en de Berliense Muur, en de ineinstorting vaan 't Oostblok en 't Warsjaupact.
In de ierste naoorlogse decennia woorte de kolonies in Azieje en Afrika vaan de Belgiese, Britse, Nederlandse, Franse en aandere Wes-Europese rieke formeel oonaofhenkelek.
De doeltreffendheid vaan de Europese Unie woort gehinderd door 't gebrek aon rijpheid vaan häör gemeinsjappeleke economiese en politieke instellinge, einegszins vergeliekbaar mèt de ontoereikendheid vaan de instellinge vaan de Vereinegde Staote oonder de Articles of Confederation veur de goodkeuring vaan de Groondwet vaan de Vereinegde Staote die in 1789 vaan krach woort.
In de decennia nao de Twiede Wereldoorlog leide deze veuroetgaank tot straolvleegmachienes, kunssatelliete mèt ontelbare touwpassinge, boe-oonder 't Global Positioning System (GPS), en 't internet.
De wereldwijde concurrensie um netuurleke hulpbronne is touwgeomen es gevolg vaan de greujende bevolking en de industrialisasie, mèt naome in India, Sjina en Brazilië.
‘N archief is ‘n verzameling vaan eerdere gegeves veur de plek boe ‘t is opgeslage en kent gegeves in elk medium bevatte.
“Deze zeen metaforisch omsjreve es “de aafsjeiing vaan ‘n organisme” en versjille vaan documente die bewust zeen gesjreve of gemaak om ‘n bepaolde boodsjap door te geve aan latere generaties.”
Dit hèlt in dat archieven qua functie en organisatie beheurlek versjille vaan bibliotheke, auch al zeen archieve vaak in bibliotheke te vinde.
Op plekke wie Ebla, Mari, Amarna, Hattusas, Ugarit en Pylos höbbe archeologe archieve gevonde vaan honderde, en soms wel doezende, kleitablette die datere oet ‘t derde en tweede millennium veur Christus.
Deze zeen echter verlaore gegange, aangezeen gesjrifte op materiale wie papyrus en papier sneller ontbinde es steine tablette.
In Engeland heet men nao 1066 archieve ontwikkeld en methode veur ‘t oonderzeuke vaan archieve.
Hoewel d’r veul soorte archieve bestaon, maakt de meist recente census oonder Amerikaanse archivarisse in groete liene oondersjeid tösse vief soorte: academische, zakeleke (mit winstaugmerk), euverheidsgerelateerde, zoonder winstaugmerk en euverege.
Wie de collectie in deze archieve wil inzeen, mot meistal veuraaf ‘n aafspraok make. Sommege höbbe oere gewach heiveur.
Veurbeelde vaan prominente bedriefsarchieve in de VS zeen die vaan Coca-Cola (auch eigeneer vaan World of Coca-Cola, ‘n op zichzelf staond museum), Procter and Gamble, Motorola Heritage Services and Archives en Levi Strauss & Co. Deze zakeleke archieve beware ouwe documente en veurwerpe die te make höbbe mit de gesjiedenis en administratie vaan ‘t bedrief in kwestie.
Luuj die in dit soort archieve wèrke kenne euver allerlei sjoling en diploma’s besjikke (bibliothecair of gesjiedkundeg).
In de VS beheert NARA (Agentsjap veur nationale archieve) zoewel nationale archieve (gelege in Washington D.C. en College Park, Maryland) es regionale archieve, die verspreid zeen euver ‘t hiele land.
In ‘t VK is The National Archives (Nationaal Archief; bestong veurheen oonder de naam Public Record Office) ‘t officiële euverheidsarchief veur Engeland en Wales.
De archieve oonder ‘t toezich vaan SIAF (Interministeriële organisatie veur de archieve vaan Frankriek) vorme same ‘t groetste archief ter wereld.
Bisdomme, aartsbisdomme en parochies hawwe auch archieve bei in rooms-katholieke en anglicaanse kèrke.
Deze instellinge zeen vaak afhankelek vaan overheidssubsidies en privédonaties.
Veul musea hawwe archieve bei om de herkomst vaan hun stukke te bewieze.
Dit cijfer steit los vaan de 1,3% die zichzelf omsjreef es zelfstandege.
‘T doel vaan dit archief is om verhaole te verzamele vaan vrouwe die zich wille oetspreke en wille dat hun verhaole gehörd wère.
De archieve vaan organisaties (wie bedrieve of euverhede) bevatte meistal aandere gegeves, wie administratieve documente, bedriefsgegeves, memo’s, officiële communicatie en vergaderingsnotule.
Veul vaan deze sjenkinge motte nog geregistreerd wère, maar wère momenteel digitaal opgeslage en online besjikbaar gemaak veur ‘t algemein publiek.
Krachtens ‘t Verdraag inzake de besjerming vaan culturele goedere in geval vaan ‘n gewaopend conflict, in 1954 geslote in Den Haag, en ‘t twiede protocol oet 1999, zeen UNESCO en Blue Shield International internationale partners veur archieve.
“Page, Morgan M. “One from the Vaults: Gossip, Access, and Trans History-Telling.”
‘N veurbeeld heivaan is Morgan M. Page, die via podcasts en versjillende sociale media, wie tumblr, Twitter en Instagram, de transgender gesjiedenis direct mit transgender luuj deilt.
“Mit de besjikbare meugelekhede veur alternatieve archivering kent men de “traditionele opvattingen euver gesjiedenis ter discussie stelle” die binne moderne archieve heerse. Dit beujt ruimte veur verhaole die in gearchiveerde materiale zelde te vinde zeen.”
‘n Biografie, of bio, is ‘n gedetailleerde besjrieving vaan ‘t leve vaan ‘n persoon.
Biografieje zien normaal gesproke non-fictie, mèr fictie kin ouch gebruuk waere óm ‘t leve vaan ‘n persoon te besjrieve.
“Nog ‘n bekende collectie vaan ouwe biografieje is De vita Caesarum (“Euver ‘t leve vaan de Caesars”) door Suetonius, gesjreve rónd 121 nao Christus in de tied vaan keizer Hadrian.”
Kluizeneers, mónnike en priesters gebruukde sjreve in deze historisse periode biografieje.
Ein belangriek seculier veurbeeld vaan ‘n biografie oet deze periode is ‘t leve vaan Karel de Groete door zien hovelink Einhard.
Deze bevatte mie sósjale gegeves veur ‘n groet deil vaan de bevolking dan angere werke oet dees periode.
Tegen de late middeliewe woorte biografieje in Europa minder kèrk-georiejenteerd en kaome d’r biografieje vaan keuninge, ridders en tiranne.
Nao Malory stimuleerde de nuie naodruk op humanisme tijdens de Renaissance ‘n focus op seculaire ónderwerpe, zoe wie kunsteneers en diechters, en woort sjrieve in volkstaol bemoedig.
D’r zien twie angere belangrieke ontwikkelinge: de ontwikkeling vaan de drupers in de 15e iew en de greui vaan geletterdheid.
A General History of the Pyrates (1724) door Charles Johnson vörmde de populaire ideje euver pirate en is de houfbron veur väöl biografieje vaan bekende pirate.
Carlyle beweerde det de leves vaan groete minsje wezelik waore veur ‘t begriepe vaan de maotsjappij en de institute.
Boswells werk waor uniek vaanwege ‘t väöle ónderzeuk, zoe wie archiefstudies, ouggetuige en interviews, ‘t robuuste en aontrèkkeligke verhaol en de ierlike besjrieving vaan alle aspecte vaan Johnsons leve en karakter. Dees formule vörmp tot vandaog de daag de basis vaan biografieje.
‘t Aontal gedrukde biografieje greujde snel dankzij ‘n groeter waerend lezend publiek.
Tiedsjrifte begóste ‘n reeks biografisse verhaole te publicere.
“’Sociologisse’ biografieje op basis vaan de actries vaan ‘t ónderwerp es resultaat vaan de ómgeving óndersjette de individualiteit.”
‘t Convensjonele concep vaan helde en ‘t verhaol vaan succès verdween mèt de obsessie mèt psichologisse verkenninge vaan personaliteit.
“Tot op dit momènt waore Victoriaanse biografieje, zoe zag Strachey in ‘t veur woord, ‘zo vertrouwd es de cortège vaan ‘n liekbezörger’ en houw ‘t dezelfde air es ‘langzaam, funerair barbarisme’.”
‘t Book woort wereldwijd bereump vanwege de oneerbiedige en grappige stijl, de korte en nauwkeurige feite en de artistieke proza.
“Robert Graves (I, Claudius, 1934) veel op ónder de volgers vaan Strachey's model vaan ‘t ‘óntkrachte vaan biographies’.”
Rónd de Ierste Wereldoorlog waore herdrökke mèt ‘n hèlle kaf populair gewore.
Hollywood produceerde neve biografisse documentairefilms ouch commersjeel films op basis vaan ‘t leve vaan beroemde luuj.
In tegesjtèlling tot beuk en films vertèlle deze gein chronologis verhaol, mèr zien ‘t archieve vaan väöl discrete media-elemente mèt betrèkking tot ‘n individueel persoon, zoe wie clips, foto’s en artikele.
“Algemeine technieke veur ‘t sjrieve euver ‘t leve waere weitensjappelik onderzoch.”
“De informatie kin vaan ‘móndelinge gesjiedenis, persoonlike verhaole, (auto)biografieje’ kómme, of ‘daagbeuk, breve, memoranda en andere materiale’.”
In de 9e en 10e iew, naodat ‘t Karolingische Riek veel en zien grondgebeed verdeild wèrde euver individuele kriegshere en vorste, onstaonde kesteile in de Europese stijl.
Stedeleke kesteile wèrde gebruuk om de controle te hawwe euver de lokale bevolking en belangrieke reisroutes. Landeleke kesteile looge vaak op plekke die belangriek woore veur de gemeinsjap, wie moles, vruchbaar land of waterbronne.
Eind 12e iew/begin 13e iew onstong d’r ‘n weitesjappeleke benadering veur ‘t gebruuk vaan kesteile ter verdeideging.
Deze veranderinge höbbe geleid tot ‘n oeteinloupende kesteiltechnologie. Zo heet men ‘t concept vaan concentrische burchte vaan de kruusvaorders euvergenomme en heet men inspiratie gehoold oet eerdere verdeidegingswerke, wie Romeinse forte.
Hoewel buskroed al in de 14e iew zien intrede deeg in Europa, had dit pas in de 15e iew ‘n merkbare impact op de maneer boeop kestiele gebouwd wèrde. Toen wèrde artillerie naomelek krachteg genóg om door steine mör heer te breke.
Feodalisme beteikende dat ‘n leenheer ‘n leenman grond te leen gaof. In ruul daoveur mós de leenman trouw zwere aan de leenheer en veur hem vechte bei conflicte.
Kesteile hadde versjillende doele, mit militaire, administratieve en hoesvestingsdoeleinde veurop.
In zien toch door Engeland versterkte Willem de Verovereer belangrieke posities om zo ‘t grondgebeed dat heer had veroverd veileg te stelle.
‘N kestiel kós dene es vesting of gevangenis, maar auch es plek boe ‘n ridder of heer soortgenote kós ontvange.
Aandere gebede kinne soortgelieke gebouwe, die qua versteviging en aandere kinmerkende eigesjappe lieke op kestiele. Deze gebouwe zeen echter in versjillende periodes en oonder versjillende omstandeghede onstaon, höbbe zich aanders ontwikkeld en höbbe aandere invloede gehad.
Toen de Japanse en Europese culture in de 16e iew mit elkaar in aanraking kóme, woore Europese vestingwerke al euvergegange vaan kestiele op innovaties wie Italiaanse gebastioneerde vestinge en sterforte.
Om de motte te kenne make, mós grond opgegrave wère, boedoor rondom de heuvel ‘n greppel onstong. Dit wurd de slotgrach genómd en kent dreug of gevöld mit water zeen.
Veul kestiele hadde d’r ein, en de meiste zelfs mier.
Water holde men oet ‘n put of waterkelder.
Hoewel veurburchte vaak es oonderdeil vaan mottekestiele wère gezeen, wèrde ze auch gebruuk es onafhankeleke verdeidegingswerke.
“De Engelse term ‘keep’ wèrde pas vaanaof de 16e iew gebruuk. In de middeliewe nómde men ‘n groete taore ‘n ‘donjon’, of ‘turris’ in ‘t Latijns.”
De donjon woor vaak ‘t sterkste deil vaan ‘n kestiel en vormde ‘t letste toevluchtsoord es de boeteste verdeidegingslinie veel. Dat beteikende echter neet dat de donjon aanders neet gebruuk wèrde. Deze taore fungeerde naomelek auch es woentaore veur de heer die eigeneer woor vaan ‘t kestiel, of veur gaste of vertegewoordegers.
Dankzij de wandelpaajer bove de courtines kóste de verdeidegers de aanvallers oonder bekogele. Auch gaove de kantele hun extra besjerming.
Op de veurkant vaan de poort had men gein zich, en om dat op te losse wèrde de poort aan elke kant veurzeen vaan ‘n hoege taore, vergeliekbaar mit wat de Romeine ontwikkeld hadde.
De doorgaank oonder de poorttaore wèrde langer gemaak, zodat de aanvallers langer in ‘n krappe ruimte bekogeld móste wère, zoonder terug te kenne vure.
Deze wèrde waarsjienlek gebruuk om aanvallers te bekogele of om vuur mit water te kenne blusse.
Soms wèrde ‘n kleinere horizontale öpening gemaak om boogsjutters beter te kenne laote richte.
De ierste vestingwerke stamme oet de Vruchtbare Sikkel, de Indusvallei, Egypte en China, boe nederzettinge wèrde besjermd door hoege mör.
Veul aardwerke bestaon nog steeds, samen mit aanwiezinge vaan pallisades langs de greppels.
Ondanks hun primitieve aard woore ze toch effectief, en de enige maneer om heidoorheer te komme, woor groetsjaoleg gebruuk vaan belegeringswaopes en -technieke, wie bei ‘t Beleg vaan Alesia.
Bei discussies wurd de opkoms vaan kestiele meistal gezeen es reactie op aanvalle vaan de Magyare, moslims en Vikinge en es resultaat vaan de behoefte aan zelfverdeideging.
Zo woore op ‘n aontal veilege plekke veul kestiele te vinde, en in sommege grensgebede juist relatief weineg.
‘N steine hal woor neet per se bestand tege vuur, aangezeen d’r nog steeds rame en ‘n houte deur had.
‘N kestiel woor neet allein ‘n verdeidegingswerk, maar gaof de heer auch mier controle euver zien grondgebeed.
In 864 verbood Karel de Kale, koning vaan West-Francië, ‘t bouwe vaan zogenaamde ‘castella’ zoonder zien toestemming en leet heer ze allemaol aafbreke.
Zwitserland ging heibei ‘t wijst. Hei controleerde de staot naomelek neet wie kestiele bouwde, boedoor ‘t land 4.000 kestiele telde.
In 950 telde de Provence 12 kestiele, tege 1000 woor dit aontal gestege nao 30 en tege 1030 loog dit aontal bove de honderd.
‘T mottekestiel woor in ‘t begin vaan de 11e iew de meist gangbare kestielsoort in Europa, mit oetzoondering vaan Scandinavië. Dit type kestiel wurd gekinmerkt door ‘n kunstmatege heuvel mit dao-op ‘n taore omringd door ‘n palisade.
Terwijl men vaanaof de 11e iew in Noordwest-Europa nog steeds veurnaomelek hout es bouwmateriaal gebruukde, wèrde veur de bouw vaan christeleke kestiele in Spanje in die tied veurnaomelek stein gebruuk. Later zou stein euveral ‘t gangbare bouwmateriaal wère.
Veur de 12e iew woore kestiele in Denemarke net zo zeldzaam es in Engeland veur de Normandische verovering.
Veur hun oetstraoling wèrde inspiratie gehoold oet de romaanse architectuur. Soms wèrde heibei gekoze veur dubbele rame wie in klokketaores.
Kestiele vaan hout en aardwerk woore daan wel vervange door hun steine opvolgers, maar dat maakde ze zeker neet nutteloos.
Tot ‘t eind vaan de 12e iew wèrde kestiele vaak gekinmerkt door ‘n klein aontal taores, ‘n poort mit enkele defensieve elemente, wie sjeetgate en valhèkke, en ‘n donjon (meistal veerkant en zoonder sjeetgate). De vorm vaan kestiele wèrde bepaold door ‘t landsjap, wat vaak leidde tot ongelieke of gewelfde bouwwerke.
De taores stoke daan oet boete de mör en hadde op elke verdeping sjeetgate, zodat baogsjutters iedereen bei of op weeg nao de courtine kóste rake.
Boe donjons wel nog gebruuk wèrde, woore deze neet mier veerkant maar rond of polygonaal.
Deze taores zeen waarsjienlek in de 12e iew ontwikkeld en make flankeervuur meugelek.
‘T leek erop dat de kruusvaorders dankzij hun gevechte mit de Saracene en hun bloetstelling aan Byzantijnse architecture veul geleerd hadde euver verdeidegingswerke.
Mythes wèrde ontkrach, en wat James of Saint George betröf: men heet aangetoond dat heer aafkomsteg is oet ‘t Franse Saint-Georges-d'Espéranche.
“West-Europese kestielbouwers woore bekend mit Romeinse ontwerpe en wèrde hei auch door beïnvloed. Zo wèrde de late Romeinse kustforte vaan de Engelse Litus Saxonicum beveurbeeld hergebruuk. Auch imiteerde men de Romeinse architectuur bei de stadsmoer rondom ‘t Spaanse Ávila, die in 1091 is gebouwd.”
‘N veurbeeld vaan deze benadering is Kerak.
De kestiele die ze höbbe opgebouwd om hun veroveringe veileg te stelle, zeen veurnaomelek ontworpe door Syrische meister-metseleer.
‘T doel vaan kestiele woor om ‘n gebeed oonder controle te hawwe en de beweginge vaan legers te beheerse. Toch zeen in ‘t Heileg Land op ‘n aontal belangrieke strategische posities gein verdeidegingswerke gebouwd.
‘T ontwerp versjilde neet allein vaan bevel tot bevel, maar auch vaan kestiel tot kestiel. Kestiele die in deze periode zeen gebouwd, zeen wel meistal concentrisch.
Es aanvallers door de ierste verdeidegingslinie heer woore, zaote ze vas tösse de binne- en de boetemoer en móste ze de twiede moer bestorme.
Zo loog de hoefdingaank vaan kruusvaorderskestiele beveurbeeld vaak aan de zijkant vaan ‘n taore, en had ‘t laoppaad twee bochte. Heidoor doerde ‘t langer om bei de boetemoer te komme.
Veurdat de kruusvaorders kóme, woor men in Liefland en Pruuse nog neet bekend mit ‘t gebruuk vaan bakstein en mortel. Wel woore d’r in deze gebede honderde houte kestiele.
Sjeetgate maakde mör neet minder sterk, maar toch doerde ‘t tot ‘t kestielbouwprogramma vaan Eduard I veurdat deze gangbaar wèrde in Europa.
Mezekouwe vervulde dezelfde functie es de houte galerieje, maar woore waarsjienlek gein nuie variant heivaan, maar ‘n Oosterse oetvinding.
Gevechte en interacties tösse deze twee groepe leidde tot ‘n oetwisseling vaan architecturale ideeje. Vervolges nómme de Spaanse christene ‘t gebruuk vaan losse taores euver.
“De Franse historicus François Gebelin sjreef ‘t volgende: “Aan ‘t hoefd vaan de groete opleving vaan militaire architectuur stonge, wie verwach, de machtege koninge en prinse vaan die tied: de zone vaan Willem de Verovereer en hun naokommelinge, de Plantagenets, toen ze hertog vaan Normandië wèrde.”
De nuie kestiele woore euver ‘t algemein lichter gebouwd en woore weineg innovatief. Toch wèrde d’r nog steeds sterke verdeidegingswerke gebouwd, wie Raglan Castle in Wales.
Deze waopes woore te zwaor om rond te drage en aaf te vure. Wel kós men deze waopes gebruke door ze aan de achterkant te oondersteune en de laop op de rand vaan ‘t sjeetgaat te lègke.
Deze innovatie is door hiel Europa te vinde. En hoewel ‘t hout zelde hiel blijf, is d’r bei Kasteel Doornenburg nog ‘n intact exemplaar te vinde.
Aandere, en zeldzamere, soorte sjeetgate woore horizontale gleuve, die allein ziewaartse beweginge meugelek maakde, en groete veerkante openinge, die de sjutter mier bewegingsvrijheid gaove.
‘T kasteel vaan Ham is teikenend veur de trend oonder nuie kestiele, die eerdere kinmerke wie mezekouwe, hoege taores en kantele achterwege lete.
Om hun effectiviteit te verhoege, maakde men waopes steeds groeter, wat ‘t lesteger maakde om ze nao verre kestiele te verplaatse.
Veur nuie kestiele woor dit genoeg, maar veur kestiele die al bestonge mós ‘n aandere maneer gevonde wère om kanonvuur te doorstaon.
‘N oplossing heiveur woor om de bovekant vaan ‘n taore te slope en de oonderkant op te völle mit ‘t puin, zodat de waopes ‘n oppervlak hadde om op te staon.
Heioet ontstonge sterforte, auch wel ‘trace italienne’ genómd.
Naomaote dudelek wèrde dat ‘t nutteloos woor om ‘n vesting ech bestand te make tege kanonvuur, bleek de tweede optie populairder.
Spaanse en Franse kolonië höbbe in Amerika ‘n aantal echte kestiele gebouwd.
In Nui-Frankriek zeen richting ‘t eind vaan de 17e iew neve aandere verdeidegingswerke (boe-oonder forte en citadelle) auch kestiele gebouwd.
‘T landhoes en de stalle bevonde zich in ‘n verstevigde veurburcht, mit in elke hook ‘n hoege, ronde taore.
Hoewel de bouw vaan kestiele tege ‘t eind vaan de 16e iew verdween, woor ‘t neet per se zo dat gein enkel kestiel mier gebruuk wèrde.
Op aandere plekke vervulde ze nog steeds ‘n defensieve rol.
In latere conflicte, wie de Engelse Burgeroorlog (1641-1651), zeen veul kestiele opnui verstevigd, al zeen ze vervolges ontmanteld zodat ze neet mier gebruuk kóste wère.
Nuie of nepkestiele woore vaak ‘n uuting vaan de interesse die men in de romantische periode had veur de middeliewe en de hoffelekheid en maakde deil oet vaan de breiere neogotiek.
‘N middeliews interieur had hoeze namelek kawd en duuster gemaak vergeleke mit de standaard vaan die tied.
‘N soortgeliek geval woore follies, al heurde deze neet bei de landsjapsplanning. In tegestelling: deze gebouwe leke gein doel te höbbe.
‘N kestiel mit aorde vestingmör, ‘n motte en houte verdeidegingswerke en gebouwe kós gebouwd wère door ongesjoolde arbeiers.
Wieveul de bouw vaan ‘n kestiel kostte hing aaf vaan versjillende factoren, wie zien complexiteit en de transportkoste vaan de materiale.
Kestiele wie Orford, dat in de late 12e iew is gebouwd veur £ 1.400, bevinde zich in ‘t midden, en kestiele wie Dover, dat tösse 1181 en 1191 is gebouwd veur £ 7.000, zitte aan de hoegere kant.
De bouw vaan ‘n groet kestiel in deze periode kostte tösse de £ 1.000 en £ 10.000. ‘N heer mós heiveur inkomste oet versjillende domeine gebruke, wat veur hem ‘n groete financiële impact had.
Middeliewse machines en oetvindinge wie de tredkraan wèrde onmisbaar veur de bouw vaan kestiele. Auch verbeterde men de technieke oet de awdheid veur de bouw vaan houte steigers.
Veul lande hadde zoewel houte es steine kestiele. Denemarke had echter weineg steingroeves, boedoor de meiste Deense kestiele vaan aorde en hout gemaak wèrde, en later vaan bakstein.
Toen Tattershall Castle beveurbeeld gebouwd wèrde (1430-1450), woor d’r genóg stein in de buurt besjikbaar, maar koos de eigeneer, Lord Cromwell, toch veur bakstein.
Heer woor aafhankelek vaan de steun vaan zien oondergesjikte, want zoonder de steun vaan zien machtegere pachters kós ‘n heer d’r vanoet gaon dat zien mach verzwakde.
Dit gold mit name veur lede vaan ‘t koninklek hoes, die soms grond in aandere lande bezaote.
Koninkleke hoeshawwes krege in feite dezelfde indeiling es adelleke hoeshawwes, zij ‘t op ‘n veul groetere sjaol en mit prestigieuzere functies.
Kestiele fungeerde es sociale centra en vervulde ‘n belangriek esthetisch doel.
Kestiele zeen es bronne vaan architecturale trots wel es vergeleke mit kathedraole. Sommege kestiele wèrde ter decoratie zelfs veurzeen vaan tuine.
Hoefse leefde woor de erotisering vaan leefde oonder de edele.
‘N veurbeeld vaan de verhaole euver hoefse leefde die in de middeliewe verteld wèrde, is de legende vaan Tristan en Isolde.
In de middeliewe woore huweleke tösse de elites bedoeld om grondgebeed te verovere.
De oerzaak heivaan is ‘t feit dat men ‘t kestiel es oorlogsinstrument zuut, maar de meiste kestiele in Engeland, Frankriek, Ierland en Sjotland zeen nooit bei oorloge of belegeringe betrokke gewès. ‘T dageleks leve wurd heidoor vaak euver ‘t hoefd gezeen.
Zo looge veul kestiele beveurbeeld bei Romeinse wege, die in de middeliewe es belangrieke transportroutes deende. Auch kós de komst vaan ‘n kestiel leide tot de bouw vaan nuie wegenetwerke of de aanpassing vaan bestaonde.
Stedeleke kestiele woore mit name belangriek om plekke mit veul inwoeners of productie oonder controle te hawwe, veural es d’r sprake woor vaan aanvallende troepe. Zo zeen in de naosleip vaan de Normandische verovering vaan Engeland in de 11e iew beveurbeeld de meiste koninkleke kestiele in of bei dörpe gebouwd.
Landeleke kestiele droge bei aan ‘t beheer vaan ‘t landgoed vaan ‘n heer en wèrde daodoor vaak in verband gebrach mit moles en akkercomplexe. Dit gaof deze kestiele auch mier controle euver grondstoffe.
Ze fungeerde es bron vaan water en verse vis en woore daodoor praktisch, maar deende auch es statussymbool, omdat ze duur woore om te make en te oonderhawwe.
De veurdeile die de bouw vaan kestiele met zich mitbrach veur nederzettinge bleve neet beperkt tot Europa.
Nederzettinge hoofde neet per se gepland te wère, maar kóste auch oet zichzelf rondom kestiele ontstaon. Es economisch centrum en verdeidegingswerk booje kestiele namelek veilegheid en financiële veurdeile.
Meistal wèrde ze gebouwd neve meugeleke bestaonde verdeidegingswerke, wie Romeinse mör, al leidde dit soms tot de sloop vaan bouwwerke die op de gewenste locatie stonge.
Toen de Normandiërs in de 11e en 12e iew Ierland, Sjotland en Wales binnenvele, looge de meiste nederzettinge in die lande op ‘t platteland en hing de oprichting vaan dörpe vaak samen mit de bouw vaan ‘n kestiel.
Dit wees op ‘n hechte band tösse leenhere en de kerk, ein vaan de meist belangrieke middeliewse instellinge.
Bodiam Castle (14e iew) in Engeland is nog ‘n veurbeeld heivaan. Hoewel dit kestiel in ierste instantie gloednui en geavanceerd liek, lègk ‘t op ‘n plek die strategisch gezien onbelangriek is. Auch is de slotgrach ondeep, waarsjienlek mier bedoeld om bezeukers te imponeren daan es verdeideging tege approches.
Gezeen de koste woore garnizoene vaak klein, tenzij ‘t kestiel vaan groet belang woor.
In 1403 heet ‘n groep vaan 37 baogsjutters tijdens ‘n lange belegering bei Caernarfon Castle mit succes twie aanvalle vaan Owain Glyndŵrs troepe aafgewend. Dit leet zeen dat ‘n kleine groep strijdkrachte effectief kós zeen.
Oonder hem stonge ridders, die dankzij hun militaire training es ‘n soort officier fungeerde.
‘T woor efficiënter om ‘n garnizoen oet te laote hongere daan om ‘t aan te valle, veural bei de meist zwaorverdeidegde locaties.
‘N lange belegering kós ‘t leger vertrage, boedoor versterkinge kóste komme, of kós de aanvallers de kans geve om ‘n groetere strijdkrach veur te bereide veur ‘n latere aanval.
Es de aanvallers ‘n kestiel aan móste valle, kóste ze oet veul opties keze.
De trebuchet, waarsjienlek gebaseerd op de 13e-iewse pierrière, woor ‘t meist effectieve belegeringswaope veur de komst vaan ‘t kanon.
Ballista’s en springalds woore belegeringswaopes die volges hetzelfde principe wèrkde es kruusbaoge.
Ze wèrde meistal neet gebruuk tege kestiele, maar tege garnizoene.
Men graafde ‘n loapgraaf richting de muur, en zodra ‘t doelwit bereik woor, verbrende men de houte stutte die de tunnel euvereind hele.
De verdeidegers kóste ‘n contre-approche grave richting de tunnel vaan de belegereers, en es de twee tunnels samenkóme, broke d’r vuistgevechte oet.
Ze wèrde gebruuk om de kestielpaorte ope te breke, maar soms auch om door mör heer te breke, al woor dit minder effectief.
‘N belegeringstaore, soms auch wel stormtaore genómd, woor ‘n veilegere maneer om ‘n kestiel aan te valle.
De rieke vaan 't riek, of drei rieke, waore de groete orde vaan sociaole hiejerarchie die in 't christedom (christelek Europa) vaan de Middeliewe tot 't begin vaan 't moderne Europa woorte gebruuk.
De monarchie umvatte de keuning en de keuningin, terwijl 't systeem bestoont oet geisteleke (de ierste stand), edele (de twiede stand), boere en bourgeoisie (de derde stand).
"In Ingeland oontwikkelde ziech 'n twiestatesysteem dat adel en geistelekheid combineerde in ein adelek good mèt 'commons' es 't twiede good."
"In Sjotland waore de drei stande: de geistelekheid (ierste stand), de adel (twiede stand), en de Shire Commissioners, of 'burghers' (derde stand), die de burgerij, de middeklasse en de liegere klasse vertegewoordige."
Aongezeen geisteleke neet kóste trouwe, waor deze mobiliteit theoreties beperk tot ein generasie.
Huizinga De kwijning der Middeliewe (1919, 1924:47).
Burgers woorte algemein beschouwd es de liegste orde.
In väöl streke en rieke bestoonte ouch bevolkingsgróppe die boete deze specifiek aafgebakende woonkerne waore gebore.
De economiese en politieke transformasie vaan 't platteland in die periood woort ingevuld door 'n groete greuj vaan de bevolking, de landbouwproduksie, de technologiese vernuiinge en de stedeleke centra; beweginge vaan hervörming en vernuiing trachte 't oonderscheid tösse clericale en lekestatus aon te scherpe, en ouch de mach, erkind door de Kèrk, haw zien effect.
De twiede orde, zie die vechte, waor de rang vaan de politiek machtige, de ambisjeuze en de gevaarleke.
Daoneve waore de ierste en twiede stand aofhenkelek vaan de arbeid vaan de derde stand, boedoor de inferieure status vaan de derde stand des te opvallender waor.
De mieste zien in deze gróp gebore en storve ouch es deil vaan de gróp.
In mei 1776 woort minister vaan Financiën Turgot ontslage, naodet heer d'r neet in waor geslaag hervörminge door te voere.
Toen heer hen d'r neet touw kós bringe zien "ideale programma" good te keure, probeerde Lodewijk XVI de Staote-Generaal te ontbinde, meh de Derde Stand heelt vast aon zien rech op vertegewoordiging.
Umtot 't parlemet vaan Sjotland oet ein kamer bestoont, zetelde alle leie in dezelfde kamer, in tegestelling tot 't afzoonderleke Ingelse House of Lords en House of Cummons.
"Zjus es in Ingeland is 't parlemet vaan Ierland veurtgekomme oet de 'groete raad' (Magnum Concilium), bijeengerope door de hoofgouverneur vaan Ierland, bijgewoend door de raad (curia regis), magnate (leenhere) en prelate (bisjoppe en abte)."
In 1297 woorte de graafsjappe veur 't iers vertegewoordig door verkoze ridders vaan 't graafsjap (veurdien waore ze vertegewoordig door sheriffs).
Eder vaan hen waor 'n vrij man en haw specifieke rechte en pliechte, en 't rech um vertegewoordigers nao de Rieksdaag of de Estates te sture.
Veur de 18e iew haw de keuning 't rech um 'n beslissende stem oet te bringe es de Estates geliek verdeild waore.
Nao de Diet vaan Porvoo woort de Diet vaan Finland echter pas in 1863 euvernuits bijeengerope.
Roond 1400 woorte de octrooibrieve ingeveurd, in 1561 woorte de range vaan graaf en baron touwgeveug, en in 1625 woort 't Huis vaan Adel gecodificeerd es 't ierste good vaan 't land.
De hoofde vaan de adelleke hoezer waore erfeleke leie vaan de vergadering vaan edele.
Dit resulteerde in groete politieke invlood veur de hoegere adel.
In latere iewe umvatte 't good ouch lieraars vaan universiteite en bepaolde staotssjaole.
Handel waor in de stei allein touwgestande wienie de mercantilistiese ideologie de euverhand haw gekrege, en de burgers hawwe 't alleinrech um handel te drieve in 't kader vaan de gilde.
Um 'n nederzetting 'n stad te late weure, waor 'n koninkleke oorkonde nudeg die merretrechte verliende, en veur boetelandse handel waore koninklek gecharterde stapelhaverechte nudeg.
Aongezeen 't groetste deil vaan de bevolking tot in de 19e iew zelfstandige boerefamilies waore, gein horige of landeigene, is d'r 'n opmerkelek versjèl in tradisie ten opziechte vaan aandere Europese lande.
Hun vertegewoordigers in de Diet woorte indirect verkoze: eder gemeinte sjikde kezers um de vertegewoordiger vaan 'n kiesdistrict te keze.
Zie hawwe gein politieke rechte en kóste neet stumme.
In Zwede bestoont de Rieksdaag vaan de Staote tot heer in 1866 woort vervange door 'n twiekamer-Rieksdaag, die politieke rechte gaof aon ederein mèt 'n bepaold inkomme of bezit.
In Finland bestoont deze juridiese indeiling tot 1906, nog steeds op basis vaan de Zweedse groondwet vaan 1772.
Daoneve waore de industriejele arbeiders die in de stad woende neet vertegewoordig door 't veerstatestelsel.
Later in de 15e en 16e iew woort Brussel de plaots boe de Staote-Generaal bijeenkaome.
Es gevolg vaan de Unie vaan Utrech in 1579 en de gebeurtenisse die dao-op volgde, verklaorde de Staote-Generaal dat zie neet laanker gehoerzaomde aon keuning Filips II vaan Spanje, die tevens opperhier vaan de Nederlande waor.
't Waor 't bestuursniveau boe alle zake woorte behandeld die vaan belaank waore veur alle zeve provincies die deil ginge uitmake vaan de Republiek der Vereinegde Nederlande.
In de Zuideleke Nederlande voonte de lèste vergaderinge vaan de aon de Habsburgers loyale Staote-Generaal plaots in de Estates General vaan 1600 en de Estates General vaan 1632.
't Bestond neet laanker oet vertegewoordigers vaan de Staote, laat stoon vaan de Estates: alle minse woorte es geliek beschouwd oonder de groondwet vaan 1798.
In 1815, toen Nederland woort vereinegd mèt Belsj en Luxemburg, woorte de Staote-Generaal verdeild in twie kamers: de Ierste Kamer en de Twiede Kamer.
Vaanaof 1848 bepaolt de Nederlandse Groondwet dat de leie vaan de Twiede Kamer door 't volk weure gekoze (aonvankelek slechts door 'n beperk deil vaan de manneleke bevolking; sinds 1919 besteit algemein keesrech veur mannen en vrouwe), terwijl de leie vaan de Ierste Kamer weure gekoze door de leie vaan de Provinciaole Staote.
De geistelekheid woort vertegewoordig door de oonaofhenkeleke prins-bisjoppe, prins-aartsbisjoppe en prins-abte vaan de väöl kloosters.
Väöl volkere boevaan 't groondgebeed binne 't Heilige Roomse riek iewelaank oonaofhenkelek waor gewees, hawwe gein vertegewoordigers in de keizerleke rieksdaag, en daotouw behuurde ouch de keizerleke ridders en oonaofhenkeleke dörpe.
De veer groete stande waore: adel (dvoryanstvo), geistelekheid, plattelandsbewoeners en stedeilinge, mèt dao-in 'n mie gedetailleerde stratificasie.
De bourgeoisie in häör oorspronkeleke beteikenis is nauw verboonde mèt 't bestoon vaan stei, es zoedaoneg erkind door hun stedeleke charters (b.v. gemeinteleke charters, stadsrechte, Duits stadsrech), zoetot d'r gein bourgeoisie waor los vaan de burgerij vaan de stei.
"Histories gezeen dude 't middeliewse Franse woord bourgeois op de bewoeners vaan de bourgs (ummoerde merretstei), de ambachsliede, handwèrksliede, koupliede en aandere, die "de bourgeoisie" vörmde."
Gilde oontstoonte toen individuele zakeliede (wie ambachsliede, handwèrksliede en koupliede) in conflict kaome mèt hun op huur beluste feodale landhiere die hoegere hure eiste daan ieder euvereingekomme.
Zie behure miestal tot 'n familie die al drei of mie generasies bourgeois is.
De naome vaan deze families zien euver 't algemein bekind in de stad boe zie woene, en hun veurouwers höbbe dèks bijgedrage tot de gesjiedenis vaan de regio.
Deze minse leve neettemin weelderig en genete vaan 't gezelsjap vaan de groete kunstenaors vaan die tied.
In de Franse taol duidt de term bourgeoisie bekans 'n kaste op ziech aon, ouch al is sociaole mobiliteit nao deze sociaol-economiese gróp meugelek.
Hitler wantrouwde 't kapitalisme umtot 't door zien egoïsme onbetrouwbaar zou zien, en heer gaof de veurkeur aon 'n door de staot geleide economie die oondergesjik is aon de belaanke vaan 't Volk.
"Hitler zag ouch dat de bourgeoisie niks aanders weit daan winst make."
't Nut vaan deze dinge waor inherènt aon hun praktiese funksies.
Belle de Jour (Schoonheid vaan de daag, 1967) vertelt 't verhaal vaan 'n bourgeoisvrouw die ziech verveelt in häör huwelek en beslut ziech te prostituere.
In Europa weurt sinds de Middeliewe de keizerstitel gebruuk, die in die tied es geliek of bekans geliekweerdig aon die vaan paus woort beschouwd weges de posisie vaan lèsgeneumde es ziechbaar hoof vaan de Kèrk en geistelek leider vaan 't katholieke deil vaan Wes-Europa.
veur zoewiet d'r 'n strikte definitie vaan keizer besteit, is 't dat 'n keizer gein relasies heet die de superioriteit vaan 'n aandere hierser implicere en gewoenelek euver mie daan ein natie regeert.
Hun status woort officieel erkind door de Heilige Roomse Keizer in 1514, hoewel ze pas in 1547 officieel door de Russiese vorste woorte gebruuk.
Veur-Romeinse titels es Groete Keuning of Keuning der Keuninge, gebruuk door de Keuninge vaan Perzië en aandere, weure dèks es geliekweerdig beschouwd.
Tege 't midde vaan de 18e iew woort 't imperium mie vereinzelvig mèt de omvangrieke territoriaole bezittinge daan mèt de titel vaan zien hierser.
"De aajd Romeine verafsjouwde de naam Rex ('keuning'), en 't waor cruciaol veur de politieke orde um de vörm en pretensies vaan republikeinse hiersjappij te handhave."
Augustus, die es de ierste Romeinse keizer woort beschouwd, vestigde zien hegemonie door de ambten, titels en oondersjeiinge vaan 't Republikeinse Rome, die vaan oudsher oonder versjèllende persone waore verdeild, op ziech te verzamele en zoe de tot daan touw verdeilde mach in ein man te concentrere.
"'t Waor echter de informele omsjrijving vaan Imperator ('bevelhebber') die de titel woort die steeds mie de veurkeur kreeg vaan zien opvolgers."
Dit is 'n vaan de mies blievende titels: Caesar en zien transliterasies versjene in eder jaor vaanaof de tied vaan Caesar Augustus tot de troonsaofstand vaan Tsaar Simeon II vaan Bulgarije in 1946.
Ein uitzoondering vörmp de titel vaan de gesjiedenis vaan Augustinus, 'n semi-historiese verzameling biografieje vaan keizers oet de 2e en 3e iew.
Slechts wienege krege de titel, en 't waor zeker gein regel dat alle echtgenotes vaan regerende keizers de titel zouwe kriege.
In de late Republiek, zjus es in de beginjaore vaan de nuie monarchie, waor Imperator 'n titel die nao 'n groete euverwinning door hun troepe en de Romeinse senaot aon Romeinse generaals woort verliend, umtrint vergeliekbaar mèt veldmaarsjalk (hoof of aonveurder vaan 't ganse leger).
De opeinvolgende Nervan-Antonian Dynastie, die regeerde gedurende 't groetste deil vaan de 2e iew, stabiliseerde 't riek.
Drei kortstondige poginge tot afsjeiing hawwe hun eige keizers: 't Galliese riek, 't Britanniese riek en 't Palmyrene riek, hoewel 't lèste dèkser rex gebruke.
Op 'n bepaold momint waore d'r wel vief delers vaan 't imperium (zie: Tetrarchie).
De stad weurt gewoenelek Constantinopel geneump en heet tegewoordig Istanboel).
"Deze latere Romeinse 'Byzantijnse' keizers voltooide de euvergaank vaan 't idee vaan de keizer es semi-republikeins ambtenaor nao de keizer es absoluut monarch."
"De keizers oet de Byzantijnse periood gebruke ouch 't Griekse woord 'autokrator', wat 'iemes die ziechzelf regeert' beteikent, of 'monarch', dat vaan oudsher door Griekse sjrijvers woort gebruuk um 't Latijnse dictator te vertaole."
In feite waor gein vaan deze (en aandere) bijkommende epitheta en titels oets gans weggegoejd.
"Nao de tragedie vaan de gruweleke plundering vaan de stad repe de vereuveraars 'n nui 'riek vaan Roemenieje' oet, bij historici bekind es 't Latijnse riek vaan Constantinopel, boebei Kalewijn IX, graaf vaan Vlaandere, es keizer woort geïnstalleerd."
Vaanaof de tied vaan Otto de Groete woort 'n groet deil vaan 't veurmalige Karolingiese keuninkriek Oost-Franke 't Heilige Roomse riek.
Deze junior-keuning droog toen de titel vaan Romeinse keuning (keuning der Romeine).
De Heilige Roomse Keizer woort beschouwd es de ierste oonder de machhebbers.
Aardrijkskunde weurt dèks gedefinieerd in terme vaan twie takke: minseleke geografie en fysische geografie.
Vaan aajdsheer weurt aardrijkskunde geassocieerd mèt cartografie en plaotsnaome.
Umtot ruimte en plaots vaan invlood zien op ‘n groet aontal oonderwerpe, wie economie, gezoondheid, klimaat, plante en bieste, is aardrijkskunde hiel interdisciplinair.
‘t Ierste riech ziech veural op de gebouwde umgeving en de meneer boe-op lui ruimte make, bekieke, behere en beïnvlode.
‘t Vereis inziech in de traditionele aspecte vaan fysische en minseleke geografie, wie de menere boe-op minseleke samelevinge ‘t milieu conceptualisere.
De studie vaan stèlsels dee groeter zien daan de eerd zelf maakt gewoenelek deil oet vaan de astronomie of de kosmologie.
Regionale wetensjap: In de jaore viefteg oontstoont de regionale wetensjapsbeweging oonder leiing vaan Walter Isard, dee ‘n mie kwantitatieve en analytische basis wèlde beeje veur geografische vraogstökke, in tegestèlling tot de besjrievende tendense vaan de traditionele aardrijkskundeprograms.
Cartografie is gegreujd vaan ‘n verzameling teikentechnieke naor ‘n daodwerkeleke wetensjap.
Neve alle aandere subdisciplines vaan de geografie mote GIS-specialiste inziech höbbe in informatica en databasesysteme.
Geostatistiek weurt op groete sjaol gebruuk op oetereinloupende gebede, wie hydrologie, geologie, eerdolie-exploratie, weeranalyse, stadsplanning, logistiek en epidemiologie.
“De kaart wie gereconstrueerd door Eckhard Unger toent Babylon aon de Eufraat, umgeve door ‘n cirkelvörmige landmassa met dao-op Assyrië, Urartu en versjèllende stei, op hun beurt umgeve door ‘n ‘bittere rivier’ (Oceanus), mèt zeve eilande drumheer gerangsjik zoetot ze ‘n zevepuntige staar vörme.”
In tegestèlling tot de Imago Mundi is Babylon op ‘n vreugere Babylonische wereldkaart oet de 9e iew v.C. aofgebeeld es wijer noordelijk vaan ‘t middelpunt vaan de wereld, hoewel neet zeker is wat dat middelpunt mós veurstèlle.
Thales krijg ouch credit veur de veurspelling vaan zonsverduusteringe.
Dao is get discussie euver wee es ierste heet beweerd dat de eerd bolvörmig is; de eer geit naor Parmenides of Pythagoras.
Ein vaan de ierste sjettinge vaan de straol vaan de eerd woort gemaak door Eratosthenes.
De meridiane woorte oonderverdeild in 360°, mèt eder graod wijer oonderverdeild in 60 (menute).
Heer breide ‘t werk vaan Hipparchus oet, gebruukde ‘n rastersysteem op zien kaarte en naom ‘n lengde vaan 56,5 mijl aon veur ‘n graod.
Tijdens de Middeliewe leide de val vaan ‘t Romeinse Riek tot ‘n versjuiving in de evolutie vaan de geografie vaan Europa naor de islamitische wereld.
Wijer vertaolde en interpreteerde islamitische gelierde de vreugere werke vaan de Romeine en de Grieke en riechde zie mèt dit doel ‘t Hoes der Wiesheid in Bagdad op.
Abu Rayhan Biruni (976-1048) besjreef es ierste ‘n polaire equi-azimuthal equidistante projectie vaan de hiemelbol.
Heer oontwikkelde ouch soortgelieke technieke veur ‘t mete vaan de huugde vaan berg, de deepde vaan daole en de oetgestrèkheid vaan de horizon.
‘t Probleem boemèt zoewel oontdèkkingsreizigers es geografe woorte geconfronteerd, waor ‘t vinde vaan de lengde- en breiddegraod vaan ‘n geografische locatie.
De 18e en 19e iew waore de tije boe-in aardrijkskunde erkend woort es ‘n aofzonderlijk academisch disciplien, en deil góng oetmake vaan ‘n typisch universitair curriculum in Europa (mèt naome Parijs en Berlijn).
In de aofgeloupe twie iewe heet de veuroetgaank vaan de technologie mèt computers geleid tot de oontwikkeling vaan de geomatica en nuie praktieke wie participerende observatie en geostatistiek dee in ‘t instrumentarium vaan de geografie zien opgenome.
Arnold Henry Guyot (1807-1884) – heet de structuur vaan gletsjers bestudeerd en mie inziech gekrege in de beweging vaan gletsjers, veural in snelle iesstrome.
William Morris Davis (1850–1934) – vaajer vaan de Amerikaanse geografie en oontwikkeleer vaan de cyclus vaan erosie.
Ellen Churchill Semple (1863–1932) – ierste vrouweleke president vaan de Vereineging vaan Amerikaanse Geografe.
Walter Christaller (1893–1969) – humaan geograaf en oetvinder vaan de Centraole Plaotstheorie.
David Harvey (geb. 1935) – Marxististisch geograaf en auteur vaan theorieje euver ruimteleke en stedeleke geografie, winner vaan de Vautrin Lud-pries.
In sommige gevalle weert d’r óndersjeid gemaak tusse de offisjele (constitusjonele) hoofstad en de regeringszetel, waat zich urges anders bevind.
Veurbeelde zien ‘t ouwe Babylonië, Abbasid Baghdad, ‘t ouwe Athene, Rome, Bratislava, Boedapes, Constantinopel, Chang'an, ‘t ouwe Cusco, Kyiv, Madrid, Paries, Podgorica, Londe, Beijing, Praag, Tallinn, Tokio, Lissabon, Riga, Vilnius en Warsaw.
In sommige lande is de hoofsjtad veranderd veur geopolitieke reije: Finlands ierste sjtad, Turku, waat sins de middeliewe ónder Zjweeds heersjappij de hoofsjtad waor, verloor ‘t rech gedurende ‘t Groethertogdom vaan Finland mèt ‘t Russiese keizerriek.
Canada heet ‘n federale hoofsjtad, en de tien provincies en drei territoria höbbe ouch hoofstei.
“In Australië weurt de term ‘hoofstei’ dèks gebruuk um de zès hoofstei, de federale hoofsjtad Canberra en Darwin, de hoofsjtad vaan ‘t Noordelike Territorium, aon te duide.”
In tegesjtèlling tot federasies is d’r dèks gein aafzonderlike nasjonale hoofsjtad, mèr ‘n dèks is de hoofsjtad vaan ein deil vaan ‘t land ouch de hoofsjtad vaan de staat, zoe wie Londe, waat de hoofsjtad vaan Ingeland en ‘t Vereinegd Keuninkriek is.
De nasjonale hoofstei vaan Duitsland en Rusland (de stadsjtaot vaan Berlien en de federale stad vaan Moskou) zien ouch aafzonderlike sjtaote vaan beide lande.
Frankfort, Kentucky, tusse Louisville en Lexington in.
Tallahassee, Florida, gekoze es middelpunt tusse Pensacola en St. Augustine, Florida – en dan de twie groetste steie vaan Florida.
Veraanderinge in ‘t politieke rezjiem vaan ‘n land zörg soms veur ‘n nuie hoofstad.
Toen de Canarise Eilande ‘n autonome gemeinsjap woorte in 1982, woorte Santa Cruz de Tenerife en Las Palmas de Gran Canaria allebei hoofstei.
Esland: ‘t Hoeggerechshof en ‘t Ministerie vaan Ónderwies ligke in Tartu.
In geval vaan nood kin de plaots vaan constitusjonele mach nao ‘n andere stad waere verplaots. Zoe kin ‘t parlemint op dezelfde locatie zeen es de president en ‘t kabbinèt.
‘t Ganse apparaat verhuis edere zès maonde vaan de eine stad nao de andere.
Dharamshala, waat ouch ‘t hoofkwartier is vaan ‘t Central Tibetan Administration, is de twiede winterhoofstad vaan de staot.
De stad zelf weert behierd es ‘n Union-territorium.
Uttarakhand: Dehradun is de administratieve en wetgevende hoofstad, mèr ‘t Hoeggerechshof ligk in Nainital.
De bouw begós in 1960 en woort in 1966 aafgerónd.
‘t Presidensjeel palies (Malacanang Palace) en ‘t Hoeggerechshof ligke in de hoofstad, mèr de twie hoezer vaan ‘t parlemint ligke in apaarte wieke.
“Sri Lanka: Sri Jayawardenepura Kotte weert aangeduid es de administratieve hoofstad en de locatie vaan ‘t parlemint. De vreugere hoofstad, Colombo, is nu de ‘commersjele hoofstad’.”
Zuid-Afrika: De administratieve hoofstad ligk in Pretoria, de wetgevende hoofstad is Kaopstad en gerechtelike hoofstad is Bloemfontein.
Zwitserland: Bern is de federale stad vaan Zwitserland en is de hoofstad.
Just wie in Illinois en New York, wirke de mieste gekoze officiere in Zuidoos-Pennsylvania (City of Philadelphia, Bucks County, Montgomery County, Delaware County en Chester County) ‘t leefs in Philadelphia.
Israel en Palestina: Zoewel de euverheid vaan Israol es Palestina claimde Jeruzalem es hoofstad.
‘n Symboliese herlocatie vaan ‘n hoofstad nao ‘n geografiese of demografiese randlocatie kin um economiese en strategiese reije zeen (ouch waal veur hoofstad geneump).
De Ming-keizers verplaotsde hun hoofstad vaan Beijing nao ‘t Central ere Nanjing um de grens mèt de Mongole te bewake.
Delhi woort eindelik de koloniaole hoofstad nao de Coronation Durbar vaan King-Emperor George V in 1911, en bleef India’s onaafhankelike hoofstad vanaaf 1947.
Soms weurt de locatie vaan ‘n nuie hoofstad gekoze um huidige of mäögelike ruzies tusse versjèllende entiteite te stoppe, zoe wie mèt Canberra, Ottawa, Washington, Wellington en Managua.
In de periode vaan de Drei Köninkrieke vele zoewel Shu es Wu toen hun respectievelike hoofstei Chengdu en Jianye vele.
Nao de val vaan de Qing-dynastie kóste de Sjinese nasjonaliste en Sjinese communiste dankzij de decentralisasie vaan mach en ‘t verbeterde transport en communcasie de hoofstei snel verplaotse en hun leidersjapstructure in tact houwe tijdens de groete crisis vaan de Japanse invasie.
‘t Kin waere gedefïniëerd es ‘n permanente en dichbevolkde locatie mèt administratieve grenze, boe in de lede aon neet-agriculturele taoke doon.
Histories gezeen zeen sjteielinge mer ‘n klein deil vaan de minsheid. Nao twie iewe vaan ongeëvenaorde en sjnelle urbanisasie woende mie es de hèlf vaan de wereldbevolking in steie, waat groete gevolge houw veur de globale duurzaamheid.
Deze groetere invlood wou zègke det steie aonzeenlike invlood houw op globale probleme, zoe wie duurzame ontwikkeling, klimaatverandering en gezóndheid.
Daoróm waere compacte steie dèks gezeen es ‘n crusjaal element veur klimaatverandering.
Buurlande zoe wie Beijing, Londe, Mexicostad, Moscou, Nairobi, New Delhi, Paries, Rome, Athene, Seoul, Tokio en Washington, D.C. weersjpegele de identiteit en ‘t bèste vaan hun lande.
De stad kin gezeen waere es ‘n verhaol, ‘n patroon vaan relasies tusse gruup minse, ‘n produksie- en distribusieruimte, ‘n veld vaan fysieke mach, ‘n reeks verboonde beslissinge of ‘n arena vaan conflic.
Nasjonale consensus hanteert versjèllende definities, mèt factore es bevolking, dichtheid, aontal woeninge, economiese funksie en infrastructuur, um bevolkinge es steielik te classifisere.
De wederzijdse aafhankelikheid vaan stad en land heet ‘n gevolg det zoe logies is det ‘t dèks weert vergete: op globale sjaol zien steie dèks beperk tot gebaeje boe zie ‘n permanente agriculturele bevolking kinne ónderhoude.
Naomaote steie greuje in compleksiteit, zouwe groete civiele institute, vaan parleminte tot relizjieuze gebouwe, deze punte ouch dominere.
Fysieke umgevinge beperk dèks de vörm boe in ‘n stad weert gebouwd.
En ‘t kin were ingesjtèld veur optimale verdeidiging aafhankelik vaan ‘t umligkende gebied.
Deze vörm kin verandere nao langdurige greuj, mèt consentriese moere die de ouwere grenze aongeve.
In steie wie Moskou is dit patroon dudelik zichbaor.
Oetgraovinge vaan deze gebaeje höbbe ruïnes gevrónge vaan steie die aon handel, politieke of relizjie dege.
Sjina’s geplande steie woorte gebouwd volges heilige prinsiepe um es hiemele microkosmos te dene.
Deze locatie lieke sjtrik gepland, mèt ‘n minimalisties raster aon kamers veur de wèrkers en sjteeds mie oetgebreide woeninge veur de hoegere klasse.
In de volgende iewe houwe de onaafhankelike stadsstaote vaan Griekeland, veural Athene, de polis óntwikkeld, ‘n assosjasie vaan mannelike eigenaere vaan land die de stad besjtuurde.
Ónder de mach vaan ‘t keizerriek woort Rome getransporteerd en woorte d’r väöl steie (kolonieje) gesjtich. Det brach de prinsiepe vaan steielike arsjitektuur, óntwerpe en maotsjappij mèt zich mèt.
De Norte Chico-maotsjappij houw mer leefs 30 groete bevolkingcentra in waat noe de Norte Chico-regio vaan Noord-Centraal-Peru is.
De positie vaan mach in ‘t Weste versjoof nao Constantinopel en de volgende Islamitische bevolking, mèt groete steie es Baghdad, Cairo en Cordóba.
Tege de dertaende en veertaende iew woorte sommige steie machtige staote en naome ze umligkende gebaeje ónder controlle of vestigde ze oetgebreide maritieme rieke.
De groetere hoofstei vaan Wes-Europa (Londe en Paries) proffiteerde vaan de greuj vaan commesie na de opkoms vaan de Atlantiese handel.
Ingeland leep veurop en Londe woort de hoofstad vaan ‘n wereldriek. Steie rónd um ‘t land woorte strategiese produksielokasies.
Onderneimende leiders óntsjtónge door greujverbónde mèt brouwers, makelaers, de media, euverheidsambte, zoe wie burgemeisters, en dominate bedrieve.
“De resultate waore poginge tot centrale revitalisering, binnesteielike gentrificasie, de transformasie vaan de CBS nao geavanseerde werkgelegeheid, entertainment, musea en culturele lokasies, de bouw vaan sportstadiums en ontwikkeling aon de kus.”
Tot de 18e iew bestóng d’r ‘n evewich tusse landelike, agriculturele bevolking en steie mèt merrete en kleine produktie.
De culturele aontrekkingskrach vaan steie sjpeelt ouch ‘n rol in ‘t aontrèkke vaan bewoeners.
Batam, Indonesieje, Mogadishu, Somalia, Xiamen, Sjina en Niamey, Niger weure gezeen es de sjnels greujende steie ter wereld, mèt ‘n jaorlikse greuj vaan 5–8%.
De VN veursjpelt nog 2,5 miljard sjteielinge (en 300 miljoon minder plattelandsbewoeners) tege 2050, mèt 90% vaan de steielike bevolking in Azieje en Afrika.
‘n Deepe golf sjeid riek en erm in deze steie. De superrieke elite woent in aafgesjlaote gemeinsjappe en de massa woent in slechte hoezer mèt onvoldoende infrastructuur.
“En toch voere gemeinte dèks drastiese wètte oet geriech op slech gedefïniëerde euvertreijinge, zoe wie róndhaange en obstruksie, ‘t nuudig höbbe vaan vergunninge veur proteste of bewoeners sjnie vaan de sjtop laote haole.”
Dees waere dèks versjtrek, op min of meer gelieke meneer.
“De produksie-georiejenteerde vereiste zörge dèks veur ‘deensverleningsregels’, geregulariseerde prosedure vaan de lievering vaan deenste, poginge um de produktiviteitsdoele vaan steielike bureaucrate te versjleutele.”
“Robert L. Lineberry, ‘Mandating Urban Equality: The Distribution of Municipal Public Services’; in Hahn & Levine (1980).”
‘t Finansere vaan gemeintelike deenste, mèr ouch steielike herniewing en andere ontwikkelingsprojekte, is ‘n miejaorig probleem en steie pakke dit aon via verzeuke bie hoegere euverheite, regelinge mèt de privésektor en technieke es privatisering (‘t verkoupe vaan deenste in de privésektor), korporatisering (‘t vörme vaan kwasi-privé gemeintelike bedrieve) en finansialisering (‘t verpakke vaan stadsmiddele in verhandelbaore finansjele instruments).
“De impac vaan globalisering en de rol vaan multinationals in plaotselik euverheie euver de ganse wereld heet geleid tot ‘n versjuving vaan steielik beheer, weg vaan ‘t ‘steielike rezjiem’ boe bij ‘n coalisie vaan lokale intrèsse leiing geve nao economiese controlle vaan boetenaaf, waat in verband weert gebrach mèt neoliberalisme.”
Planninggereidsjappe, boete ‘t óntwerpe vaan de stad zelf, zien publieke investeringe in infrastructuur en ruimtelike verordening.
“Steie kinne ouch ruimtelike verordening, controlle euver subdivisies en ‘t regulere vaan woningbouw planne.”
Luuj die relatie dichtbie woene, kinne leve, werke en spele in apaarte gebaeje en mèt versjèllende luuj, en zoe etniese enclaves vörme, of getto’s in gebaeje vaan ermeuj.
“Door boetewieke in ‘t weste en, sjteeds dèkser, aafgesjote gemeinsjappe en andere vörme vaan ‘privatopia’, kinne lokale elite zich in veilige en exclusieve wieke versjuile.”
Deze aafgezondere proletariaat, hos 1,5 miljard luuj, 2,5 miljard tege 2030, is de sjnels greujende en nuiste sósjale klasse op de planeet.
It is ontologies geliek en neet geliek aon ‘t histories agentsjap besjreve in ‘t Communistemanifes.
Groete handelssteie zeen lang ‘t thoes gewaes vaan retail en consumpsie via winkele.
‘n Groetere arbeidsmerret zörg veur betere euvereinsjtömming tusse bedrieve en individue.
Culturele elite woene dèks in steie, same geboonde door gedeild culturele kappitaal, en spele ‘n rol in de euverheid.
“Greg Kerr & Jessica Oliver, ‘Rethinking Place Identities’, in Kavaratzis, Warnaby, & Ashworth (2015).”
Patriotiese toeriste bezeuke Agra um de Taj Mahal te zeen of New York City veur ‘t World Trade Center.
Wiezo leve anonieme luuj, de erme, onbedeilde, de onverboonde, dèks in sjlechte umstandigheie in woeninge in plaats vaan in kleine dörp of subdivisies vaan semilandelike ontwikkeling?
Degene die dao ginge woene, dege det um deil te nömme en mit te doon.
Sport sjpeelt ouch ‘n groete rol in ‘t merk vaan ‘n stad en lokale identiteit.
Belangrieke nog, d’r is ‘n enorm potensjeel op de lange termijn veur zoewel toerisme es investeringe (Kasimati, 2003).
“Oorlog brach geconsentreerde sósjaal leiersjap en politieke mach in de henj vaan ‘n minderheid mèt waopes, biegestaon door ‘n priesterdom mèt heilige krachte en mèt geheime kènnis.”
Tijdens de Twiede Wereldoorlog verklaorde nasjonale euverheie steie dèks es ope en gaove ze dees daomèt op aon de oprukkende vijand um ‘n bloodbad te veurkómme.
Zulke oorlogsvoering, ouch waal verzetsbesjtrijding geneump, umvat technieke vaan surveillance en psichologisse oorlogsvoering, mèr ouch gevechte vaan dichtbie.
Vanwege de hoege drempel zien dees net werke geklassifiseerd es natuurlike monopolies, waat wil zigke controlle euver ieder net werk door ein organisasie, privé of publiek.
“Kath Wellman & Frederik Pretorius, ‘Urban Infrastructure: Productivity, Project Evaluation, and Finance’; in Wellman & Spiller (2012).”
Sanitair, nuudig veur ‘n gooie gezóndheid in dichte bevolking, vereis ‘n wateraanveur en aafvalverwerking, mèr ouch individuele hygiène.
‘t Moderne steielike leve leunt zjwoer op de èlektrik vaan elektrise masjiene (vaan huishoudelike apperate tot industriejele en elektroniese systeme zoe wie communcasie, zaoke en euverheid) en verkeersleechter, straotlampe en verleechting binneshoes.
“Tom Hart, ‘Transport and the City’; in Paddison (2001).”
Väöl groete Amerikaanse steie höbbe nog ‘n openbaar spoorweeg, zoe wie de populaire metro vaan New York City.
Antropogene gebouwe en aafval, evenes cultivering in tuine, zörg veur fysieke en chemiese umgevinge die gein equivalent in ‘t wild höbbe. In sommige gevalle zörg dit veur oetzunderlike biodiversiteit.
Vaan ‘t ein perspectief zien steie neet ecologies duurzaam vanwege de behoefte aon middele.
Moderne steie sjtaon bekènd um ‘t make vaan hun eige microklimate, vaanwege betón, asfalt en andere kunsmatige oppervlakte, dee opwerme in de zon en regewater aafvoere.
Lochdeiltjes vergroete neerslaag mèt 5-10%.
Binne steielijke microklimate bij veurbeeld höbbe erme wieke mèt minder vegetatie meer hitte te verdure (en minder maniere um daomèt um te goon).
Doorgaons weurt dit steielijke ope ruimste geneump (hoewel dit woord neet altied greune ruimste beteikent) of greune ruimste en steielijke vergreuning.
‘t Ónderzeuk gebruukde gegeves van hos 20.000 luuj in ‘t VK.
Luuj die neet minstes twie oer haolde (zelfs es ze ein oer per week overschraode), krege neet de veurdeile.
“Veur ‘t ónderzeuk tèlde neet met de tied doorgebrach in de eigen tuin es tied in de natuur, mer de mierderheid vaan bezeuk aon de natuur waor volges de sjtudie binne 3 km vaan hoes.”
“Saskia Sassen gebruukde de term “wereldsjtad” in heur sjtudie oet 1991, The Global City: New York, London, Tokyo, um de mach, status en kosmopolitisme aan te duije, in plaats van ‘t formaat.
3 (1982): 319 wereldsteie vörme de hooksjtein vaan de global hiërarchie, en die oefene gezag oet door middel vaan hun economische en politieke invlood.
Critici vaan ‘t idee haole versjillende dimensies van macht en oetwisseling aon.
Multinationals en banken höbbe hun hoofdkwartiere in wereldsteie en daon väöl vaan hun zake in deze context.
“Nancy Duxbury & Sharon Jeannotte, ““Global Cultural Governance Policy””; Chapter 21 in The Ashgate Research Companion to Planning and Culture; London: Ashgate, 2013.”
“De Habitat I-conferentie in 1976 bespraok de “Vancouver Declaration on Human Settlements”, waat steielijk beheer aanduide es ‘n fundementeel aspect van ontwikkeling en sjtelt versjillende princiepes vas veur ‘t ónderhouwe vaan steielijke habitats.”
In januari 2002 woort de VN-commissie vaan minselijke nederzettinge ‘n euverkoepelende organisasie geneump United Nations Human Settlements Programme of UN-Habitat, ‘n lid vaan de VN-ontwikkelingsgroep.
De beleidsregels vaan banken zien dèks gerich op ‘t versjterke vaan vastgoedmarkte en technisje ondersjteuning.
Steie zien väöl vertegenwoordig in traditioneel Westerse cultuur. Ze versjiene in de Bijbel in zoewel kwaodaardige en heilige vörm, gesymboliseerd door Babylon en Jeruzalem.
Steie kinne weure gezeen es extreem of tegeneuvergesteld: zoewel bevrijend es onderdrukkend, riek es erm, georganiseerd en chaotisch.
Dit en andere politieke ideologien höbbe ‘n groete invlood op verhaole en gesjpreksthema’s euver steie.
Klassieke en middeleeuwse literatuur umvat ‘n genre vaan besjrievinge die sjtadskinmerke en de gesjiedenis behandelt.
Andere vreuge cinematische vertegenwoordiginge vaan steie in de twintigste ieuw lete ze veural zeen es technologisch efficiënte ruimste mèt vloeiende transportsysteme.
‘n Land is ‘n apaart gebied of politieke entiteit (d.w.z. ‘n natie).
‘t Is neet per se soeverein.
‘t Groetste land in de wereld op geografisch vlak is Rusland, ‘t meist bevolk is China, gevolg door India, de VS, Indonesië, Pakistan en Brazilië.
In väöl Europese lande weure de wäörd gebruuk veur subdivisies van nationale gebiede, zo wie de Duitse Bundesländer, of es minder fromele term veur ‘n soevereine sjtaat.
“D’r is gein universele euvereinkoms euver ‘t aantal “lande” in de wereld, umdet ‘n aontal sjtate ‘n betwiste soevereine sjatus höbbe.”
De maote vaan autonomie vaan neet-soevereine lande variëert hiel erg.
‘t Rapport classificeert landsontwikkeling gebaseerd op ‘t bruto inkomme per hoof vaan de bevolking (BBP).
‘t Rapport oet 2019 erkende allein oontwikkelde lande in Noord-Amerika, Europa en Azië.
De Wereldbank definieert häör regio’s es Oos-Azië, Europa en Central-Azië, Latiens-Amerikaans en de Caribbean, Midden-Oos- en Noord-Afrika, Noord-Amerika, Zuid-Azië en Sub-Saharisch Afrika.
Verkenning is ‘t zeuke nao informatie, grondstoffe of nuie gebede, mit name in de context vaan geografie of de ruimte, en versjilt dus vaan oonderzeuke en ontwikkelinge die normaal neet gericht zeen op aordeweitesjappe of astronomie.
Allein de expeditie vaan keizer Nero leek ‘n veurbereiding te zeen op de verovering vaan Ethiopië of Nubië: in AD 62 verkende twie legionairs de bronnen vaan de Nijl.
De Romeine zeen auch mierdere kere op expeditie gegaon in Noord-Europa, en zeen zelfs zo wied es China gegaon.
AD 100 - AD 166 Betrekkinge tösse China en ‘t Romeinse Rijk ontstaon.
De oetvinding die cruciaal woor veur hun expedities woor de oetlègkerkano, boemit snel en stabiel goedere en luuj verplaatst kóste wère.
Oonderzeuk oet 2011 bei Te Pokohiwi in Nui-Zeeland heet aangetoond dat Huahine in de Genootschapseilande hoegstwaarsjienlek ein vaan de vertreklande woor.
Cultureel en taolkundeg höbbe Cookeilanders en de Nui-Zeelandse Maori versjillende dinge gemein.
Tösse 1328 en 1333 zeilde heer langs de Zuid-Chinese Zee en bereikte heer veul plekke in Zuidoost-Azië en zelfs in Zuid-Azië, wie Sri Lanka en India. Auch is heer nao Australië gegaon.
Qua ontdekkingstochte lepe Portugal en Spanje in ierste instantie veurop, maar later volgde aandere Europese lande, wie Engeland, Nederland en Frankriek.
Om de extreme omstandeghede in de diepzee te kenne doorstaon, zeen geavanceerde methode en technieke neudeg.
‘N bestuurlek oonderdeil wurd echter gezeen es ‘n oonderdeil vaan de staot zelf.
De aafhankeleke gebede die vandaag nog bestaon höbbe meistal ‘n zeer hoege politieke autonomie.
In ‘t kader vaan internationaal recht wère de Cookeilande gezeen es onaafhankelek, en ‘t land beslis gehiel zelfstandeg euver binne- en boetelandse zake.
Krachtes de vrijeassociatie-euvereinkomst is Nui-Zeeland echter nog steeds gedeiltelek verantwoordelek veur ‘t boetelandbeleid en de defensie vaan Niue.
Deze lies besteit euver ‘t algemein allein oet entiteite wier status bepaold wurd door ‘n internationaal verdraag, die onbewoend zeen of die ‘n unieke autonomie höbbe en groetendeils soeverein kenne beslisse euver nationale zake.
Dit zeen jurisdicties mit ‘n onaafhankelek bestuur, al is de Britse regering gehiel verantwoordelek veur defensie en ‘t boetelandbeleid en is zie de eindverantwoordeleke die mót zörge veur ‘n good bestuur.
Gebede in ‘t Brits Kroonbezit höbbe gein zetel in ‘t Britse parlement.
Nui-Zeeland en zien aafhankeleke gebede höbbe dezelfde gouverneur-generaol en vorme same ein monarchie.
‘T Convenant to Establish a Commonwealth of the Northern Mariana Islands in Political Union with the United States is gezamelek euvereingekomme en is in 1976 goodgekeurd.
Dit creëert constant verwarring en ondudelekheid veur wie Puerto Rico’s politieke relatie mit de VS wil begriepe, definiëre en oetlègke.
“De status vaan de Nederlandse lande in de Caraïbe (Aruba, Curaçao en Sint Maarte) kent gezeen wère es ‘n soort aafhankelek gebeed of ‘neet-onaafhankeleke associatiestaot’.”
Grenze zeen geografische sjeiingsliene die gevormd wère door geografische kinmerke wie oceane of die opgesteld zeen door willekeurege politieke instellinge wie regeringe, soevereine staote, federale staote en aandere subnationale organe.
De meiste boetegrenze wère gedeiltelek of volledeg gecontroleerd, en móge allein bei specifieke grenscontroleposte euvergestoke wère. Auch is ‘t meugelek dat grensgebede gecontroleerd wère.
De meiste lande veure ‘n grensbeleid boemit ze ‘t verkeer vaan luuj, diere en goedere nao en vanoet ‘t land regulere of beperke.
Om in ‘n land te moge wèrke of verblieve höbbe vreemdelinge (luuj oet ‘t boeteland) speciale immigratiedocumente of vergunninge neudeg. Dat iemand dergeleke documente heet, beteikent echter neet dat heer of zie auch ‘t land in móg.
In de meiste lande is ‘t verbaoje om illegale drugs of bedreigde diersoorte euver de grens te verveure.
Lande die kampe mit smokkel, migratie en illegale immigratie versterke vaak hun grenze door middel vaan hekken en mör en veure officiële grenscontroles in.
Dit gebeurt vaak in ‘t Europese Schengengebeed en in landeleke deile vaan de grens tösse Canada en de VS.
Riviere: ‘n aontal politieke grenze zeen onstaon op basis vaan riviere es natuurleke grenze.
In de Hebriewse Biebel wees Moses ‘t midde vaan de rivier Arnon aan es de grens tösse de Moabiete en de Israëliete die zich in ‘t ooste vaan de Jordaan hadde gevestigd.
Veurbeelde heivaan zeen ‘t Tanganyikameer, mit de Democratische Republiek Congo en Zambia aan de westeleke oever en Tanzania en Burundi aan de oosteleke oever, en de Groete Mere, die ‘n aanzienlek deil vorme vaan de grens tösse Canada en de VS.
Gebergtes: veul lande höbbe hun politieke grenze gevormd nao gebergtes, vaak langs ‘n watersjeiing.
‘N veurbeeld heivaan is ‘t verdeidegingsbos dat de Song-dynastie in de 11e iew heet aangelag.
De grens tösse Oost- en West-Duutsland besteit politiek gezeen neet mier, maar is nog steeds zichtbaar vaanwege de historische invloed op ‘t landsjap en is cultureel en economisch nog steeds veulbaar in ‘t land.
Maritieme grenze bestaon binne de context vaan territoriale watere, aansloetende zones en exclusieve economische zones. Dit begrip omvat echter neet rivier- of meergrenze, die oonder de landsgrenze valle.
‘T lochruim vaan ‘n land leup door tot 12 zeemijle vaanaof de kus. ‘N land is zelf verantwoordelek veur ‘t besjerme vaan zien lochruim, tenzij de NAVO de vrede bewaart.
De Kármánlien wurd echter euver ‘t algemein gezeen es de verticale grens vaan ‘t lochruim.
Nationale en lokale euverhede zeen verantwoordelek veur ‘t inveure vaan grensregels, en deze kenne versjille al naogelaank ‘t land en de huidege politieke en economische omstandeghede.
Working across borders – Harnessing the potential of cross-border activities to improve livelihood security in the Horn of Africa drylands.
Grenseuverstiegend economisch personenverkeer (mit oetzoondering vaan kidnapping) kent zich veurdoon in de vorm vaan groetsjaoleg pendelverkeer.
Grenze kenne verkeer ‘n halt toerope, maar auch meugelek make, zoewel tösse es langs grenze.
Veul grensgebede moedige auch actief interculturele communicatie en dialoge en grenseuverstiegende strategieje veur economische ontwikkeling aan.
Deze vorm vaan kunst heet sinds zien gebaorte halverwege de jaore 80 biegedrage aan kwesties rondom vaderland, grenze, bewaoking, identiteit, ras, etniciteit en aafkomst(e).
Grenze kenne gevormd wère door oonder aandere taol, cultuur, sociale en economische klasse, godsdeenst en nationale identiteit.
“Deze kunsteneers doorbreke zelf vaak grenze.”
Euver ‘t algemein wurd oonder ‘t platteland of ‘n landelek gebeed ‘n geografisch gebeed verstaon dat boete dörpe en stede lègk.
Landeleke gebede höbbe doorgaons ‘n lege bevolkingsdichtheid en ‘n klein oppervlak.
In veurnamelek stedeleke regio’s woent minder daan 15% vaan de bevolking in landeleke gemeinsjappe.
Landeleke regio’s in ‘t noorde zeen veurnamelek landeleke ‘census divisions’ (gegroepeerde gemeintes) die zich in elke provincie volledeg of groetendeils bove de volgende breidtegraode bevinde: Newfoundland en Labrador, 50e; Quebec 54e; Ontario, 54e; Manitoba, 53e; Saskatchewan, Alberta en Brits-Columbia, 54e.
‘T Amerikaanse Census Bureau, de Economic Research Service vaan ‘t USDA (Amerikaans Ministerie vaan Landbouw) en ‘t OMB (Bureau veur Management en Budget) höbbe de hande ineingeslage om landeleke gebede ‘n definitie te geve.
De ‘farm bill’ (landbouwwet) vaan 2002 (P.L. 107–171, Sec.
“Volges ‘t handbook ‘Definitions of Rural: A Handbook for Health Policy Makers and Researchers’ (‘T platteland gedefinieerd: ‘n handbook veur gezondheidsbeleidsmakers en -oonderzeukers) “kenne inwoeners vaan stedeleke districte volges veul luuj gemekelek gebruukmake vaan de gezondheidsdeenste in de stadscentra binne ‘t district, die relatief geconcentreerd zeen.”
“Dit wèrde de definitie die de Goldsmith Modification hanteerde veur ‘t begrip ‘landelek’.”
“In 2019 lanceerde de regering vaan de Franse president Emmanual Macron ‘n actieplan ter oondersteuning vaan landeleke gebede, genaamd ‘Agenda Rural’.”
Sjotland gebruuk ‘n aandere definitie veur ‘t woord ‘landelek’.
De RBI (centrale bank vaan India) omsjrijf landeleke gebede es gebede mit minder daan 49.000 inwoeners (stede in tier 3 tot 6).
In Pakistan wère landeleke gebede dichbei stede gezeen es randstedeleke gebede of boetewieke.
Meugelek höbbe boetewieke ‘n eige politieke of juridische status, wat mit name ‘t geval is in de VS. Dit is echter neet euveral zo, wie in ‘t VK, boe de meiste boetewieke bestuursrechtelek gezeen deil oetmake vaan stede.
In aandere lande, wie Marokko, Frankriek en ‘n groet deil vaan de VS, blieve boetewieke vaak apaarte gemeintes of wère ze op lokaal niveau bestuurd es oonderdeil vaan ‘n groeter stedelek gebeed, wie ‘n provincie, district of gemeinte.
De terme ‘inner suburb’ en ‘outer suburb’ (respectievelek ‘centrale boetewiek’ en ‘perifere boetewiek’) wère gebruuk om oondersjeid te make tösse de dichterbevolkte gebede bei ‘t stadscentrum (die in de meiste lande neet boetewieke genómd zoude wère) en de minder dichtbevolkte gebede in de periferie.
In Nui-Zeeland besteit d’r gein juridische definitie veur boetewieke, wat soms leidt tot verwarring euver boe ze beginne en boe ze eindige.
‘T woord ‘suburbani’ wèrde veur ‘t ierst gebruuk door de Romeinse staotsman Cicero, boemit heer verwees nao de groete villa’s en wieke die de rieke patriciërs in Rome aan de rand vaan de stad hadde gebouwd.
Halverwege de 19e iew onstonge rondom Londen de ierste boetewieke, omdat de stad (toen de groetste ter wereld) euverbevolkt en voel woor gewoore.
Vaanaof 1880 bedeende ‘t netwerk auch de wiek Harrow.
“In 1915 wèrde de ‘Guide to the Extension Line’ de ‘Metro-land guide’ (pries: 1d), boemit de marketingaafdeiling vaan Met de term ‘Metro-land’ introduceerde.”
“Gedeiltelek woor dit ‘n reactie op de verbazingwekkend slechte conditie vaan veul nuie soldaote tijdes de Ierste Wereldoorlog, ‘n gevolg vaan de slechte levesomstandeghede. ‘N toenmalege hoesvestingsposter woor teikenend veur dit idee: “diech kens neet verwachte dat C3-hoeze A1-inwoeners producere”, boemit wèrde verweze nao de toenmalege militaire conditiecategorië.”
‘T rapport stelde auch verplichte minimumeise aan nuie bouw in de boetewieke, boe-oonder regulering vaan de maximale woeningdichtheid en de indeiling vaan woeninge en ‘t deeg zelfs aonbevelinge veur ‘t ideale aontal slaopkamers en aandere kamers.
In slechts tien jaor maakde boetewieke ‘n gigantische greuj door.
Levittown bleek ‘n belangriek prototype veur in massa geproduceerde woeninge.
Winkelcentra bleve deil oetmake vaan deze nuie en steeds voller wèrende boetewieke omdat men hei op ein centrale locatie terech kós veur versjillende producte en deenste.
De Highway Act (‘snelwegwet’) oet 1956 maakde $ 26 miljard vrij veur de bouw vaan 64.000 km aan snelwege, die deze winkelcentra gemekelek toegankelek maakde veur veul mier luuj.
Sommege boetewieke zeen onstaon rond groete stede boe forenze mit ‘t spoor kóste pendele nao hun werk in ‘t centrum.
‘T resultaat: ‘n explosieve greuj aan woeninge.
Inens hadde 16 miljoen in aanmerking kommende veteranen de kans om ‘n hoes te kope.
Woeningontwikkeleers kochte lege kavels aan de rand vaan de stad, bouwde op basis vaan ‘n paar ontwerpe zogenaamde ‘tract houses’ (homogene woeninge die in stroke zeen gebouwd) en verzörgde straote en nutsveurzeninge. Of lokale ambteneers maakde zich oet de veut om sjole te bouwe.
Veterane kóste d’r ein kope mit ‘n veul legere aanbetaoling.
De greuj vaan boetewieke wèrde meugelek gemaak door de ontwikkeling vaan wetgeving op ‘t gebeed vaan ruimteleke ordening, ‘redlining’ (oetsloeting vaan inwoeners vaan ‘geveerleke’ wieke) en versjillende innovaties op ‘t gebeed vaan mobiliteit.
Afro-Amerikane en aandere minderhede bleve veurnamelek aanwezeg in erme stadswieke in verval.
Nao de Twiede Wereldoorlog leidde FHA-leninge tot ‘n explosieve greuj aan woeninge in Amerikaanse boetewieke.
Door de economische greuj in de VS breide Amerikaanse boetewieke zich oet, ‘n ontwikkeling die gigantische investeringe in nuie infrastructuur en hoesvesting vereiste.
“’N alternatieve strategie is ‘t opzettelek ontwerpe vaan ‘nuie dörpe’ en ‘t in stand hawwe vaan greune gordels rondom stede.”
Dit proces is versneld gewoore door euverheidssubsidies veur de ontwikkeling vaan boetewieke en redlining door banke en aandere kredietverstrekkers.
Virginia Beach heet al lang ‘t inwoenersaontal vaan de veurnaamste buurstad (Norfolk) euvertroffe en is daomit noe de groetste stad in de hiele staot Virginia.
‘N hoeger percentage blanke inwoeners (in bepaolde gebede auch latino) en ‘n leger percentage inwoeners mit ‘n aandere etniciteit daan stedeleke gebede.
Vergeleke mit landeleke gebede höbbe boetewieke meistal ‘n hoegere bevolkingsdichtheid, ‘n hoegere levesstandaard, ‘n complexer wegenetwerk, mier keterestaurants en -winkels en minder akkers en fauna.
“Vaan deze groetstedeleke bevolking leefde in 2001 echter de helft in wieke mit ‘n lege bevolkingsdichtheid, en slechts 20% in ‘n typisch ‘stedeleke’ wiek.”
Door hiel Canada zeen oetgebreide planne geïmplementeerd om stedeleke expansie binne de perke te hawwe.
De recente bevolkingsgreuj in de drie groetste groetstedeleke gebede in Canada (Greater Toronto, Greater Montréal en Greater Vancouver) kump groetendeils veur rekening vaan gemeintes boete de stadscentra.
Oerzake heivaan zeen annexatie en ‘t groete oppervlak vaan stede.
Volges de volkstelling oet 2016 had de stad Calgary 1.239.220 inwoeners en ‘t gebeed Calgary Metropolitan Area 1.392.609 inwoeners. Heioet bliek dat verreweg de meiste inwoeners vaan Calgary Metropolitan Area binne de stadsgrenze woene.
De Britse euverheid probeert in deile vaan Zuidoost-Engeland minimumwoeningdichthede in te stelle veur nuie goodgekeurde wieke.
Boetewieke bevinde zich in Guadalajara, Mexico-Stad, Monterrey en de meiste groete stede.
“Mit de greuj vaan boetewieke in de midde en hoegere klasse, greujde auch kraakgebede in de legere klasse. Veurnaamste veurbeelde heivaan zeen de ‘opgegeve stede’ in Mexico, de ‘campamentos’ in Chili, de ‘barriadas’ in Peru, de ‘villa miserias’ in Argentinië, de ‘asentamientos’ in Guatemala en de favela’s in Brazilië.”
Teikenend veur de situatie in Zuid-Afrika is ‘t RDP (herstel- en ontwikkelingsprogramma), dat auch geleid heet tot de bouw vaan hoesvesting.
Boetewieke vorme ‘t hart vaan plekke wie Klang, Subang Jaya en Petaling Jaya.
In boetewieke motte automobiliste gebruukmake vaan ‘collector roads’ (‘n soort gebeedsontsloetingswege) om vaan ‘t eine oonderdeil nao ‘t aandere te gaon, ongeacht de aafstand.
Es ‘n collector road door ‘n verkeersongeluk of oonderhoud geblokkeerd raak, ken ‘t hiele wegenetwerk vasloupe, totdat de verstopping verholpe wurd.
Dit moedigt men aan om zelfs veur aafstande vaan ‘n paar honderd meter de auto te nómme (aafstande die door ‘t wegenetwerk ‘n paar kilometer kenne wère).
Deze twee groepe belastingbetaolers vorme ‘n groete en nog onaangeboorde bron vaan potentiële inkomste. Meugelek gaon stede zich mier op deze groepe richte, veural stede die in de probleme zitte.
Franse nummers wie La Zone vaan Fréhel (1933), Aux quatre coins de la banlieue vaan Damia (1936), Ma banlieue vaan Reda Caire (1937) en Banlieue vaan Robert Lamoureux (1953) doon in levendeg detail denke aan de Pariese boetewieke vaan de jaore 30.
De Franse filmwereld had al snel interesse in de stedeleke veranderinge die de boetewieke mit zich mitbrachte. Mit es resultaat films wie Mon oncle vaan Jacques Tati (1958), L'Amour existe vaan Maurice Pialat (1961) en Deux ou trois choses que je sais d'elle vaan Jean-Luc Godard (1967).
“’T nummer Little Boxes vaan Malvina Reynolds (1962) stik de draak mit de ontwikkeling vaan ‘t veurstedeleke leve en zien zogenaamde burgerleke en conformistische weerdes. De nummers Subdivisions vaan de Canadese band Rush (1982) en Rockin' the Suburbs vaan Ben Folds behandele auch ‘t veurstedeleke leve.”
Over the Hedge is ‘n stripverhaol gesjreve en geteikend door Michael Fry en T. Lewis en verspreid door ‘n nieuwssyndicaat.
Britse televisieseries wie The Good Life, Butterflies en The Fall and Rise of Reginald Perrin höbbe ‘t veurstedeleke leve gesjetst es ‘n good verzörgd maar medogeloos saai bestaon, en veurstedeleke bewoeners es luuj die zich te gèr wille conformere of die op ‘t rendje vaan waanzin staon.
‘N dörp is ‘n nederzetting of gemeinsjap vaan luuj die groeter is daan ‘n gehuch maar kleiner daan ‘n stad (al wurd deze term zoewel veur gehuchte es veur kleinere stede gebruuk) en die normaal ‘n paar honderd tot ‘n paar doezend inwoeners heet.
Heidoor kós men zich specialisere in versjillende vakgebede en ambachte en ontstonge veul versjillende berope.
Deze dörpe versjilde qua groette beheurlek vaan elkaar.
Desa lègke meistal in landeleke gebede, terwijl kelurahan meistal stedeleke subdivisies zeen.
‘N desa of kelurahan is ‘n subdivisie vaan ‘n ‘kecamatan’ (subdistrict), dat op zien beurt ‘n subdivisie vaan ‘n ‘kabupaten’ (district) of ‘kota’ (stad) is.
In Maleisië is ‘n ‘kampung’ ‘n plaats mit ‘n inwoenersaontal vaan 10.000 of minder.
Moslims in Maleisische of Indonesische dörpe wille dat d’r veur hun gebede wurd en dat ze in ‘t heinaomaols gezegend wère door Allah.
‘T Singaporese vasteland kinde ierst veul kampung-dörpe, maar deze zeen door moderne ontwikkelinge en snel oetbreiiende stedeleke bouw platgewalst. Kampong Lorong Buangkok is ‘t enige dörp dat nog besteit op ‘t Singaporese vasteland.
Vietnamese dörpe zeen ‘n typisch veurbeeld vaan de Aziatische landbouw.
In Slovenië wurd ‘t woord ‘selo’ gebruuk veur hiel kleine dörpe (minder daan 100 inwoeners) en in dialecte. ‘T Sloveense woord ‘vas’ wurd door hiel Slovenië gebruuk.
Meugelek is dit woord verwant mit ‘t Sanskriet, wie ‘t Afghaanse woord ‘deh’ en ‘t Indonesische woord ‘desa’.
Zo’n 46% vaan alle migrante is nao ‘n aandere stad verhoes.
De leegste bestuurleke einheid vaan ‘t Russische Riek woor de ‘volost’, die zich normaal binne ‘n ‘selo’ bevonj en versjillende dörpe aangrensde. De volost wèrde vaanaof de Soviettied opgevolgd door de ‘selsoviet’.
Terwijl boere in midden-Rusland in dörpe rondom ‘t landhoes vaan de heer woonde, leefde Kozakkegezinne vaak op hun eige boerderij (genaamd ‘khutor’).
In Oekraïne besteit echter nog ‘n kleinere soort nederzetting: de ‘selysche’ (селище).
Dit zeen kleine, landeleke plaatse die ooit mesjiens ‘n ‘khutir’ (‘n vissersnederzetting) of ‘n ‘dacha’ zeen gewès.
Om verwarring mit verstedelekte nederzettinge te veurkomme, gebruuk men heiveur de aafkorting ‘smt’.
Deze plaatse wèrde erg populair tijdens de landbouwhervorminge vaan Stolypin in ‘t begin vaan de 20ste iew.
Aafhankelek vaan de regio wère groetere dörpe auch waal ‘Flecken’ of ‘Markt’ genómd.
In gebede wie de Lincolnshire Wolds bevinde dörpe zich beveurbeeld vaak halverwege de heuvels, langs ‘n reeks waterbronne, mit rondom de oorspronkeleke strokeverkaveling. Vaak zeen deze dörpe onstaon es zoegenaamde ‘spring line settlements’ (nederzettinge langs ‘n reeks waterbronne).
‘N aontal dörpe is verdwene, wie beveurbeeld verlaote middeliewse dörpe. Soms laote ze ‘n kèrk of landhoes achter, en soms slechts ‘n paar heuvelkes in ‘t weiland.
Aandere dörpe zeen gegreujd en gefuseerd, wie Hampstead, Londen en Didsbury in Manchester. Vaak vorme deze dörpe knouppunte binne ‘t groetere gehiel vaan boetewieke.
Dörpe wère gezeen es röstege en harmonieuze plekke, wied van de moderne hectiek vaandaon, al zeen ze ‘n bietje op zichzelf gerich.
Deze dörpe (wie Murton in County Durham) woore ierst gehuchte, maar toen in ‘t begin vaan de 20ste iew ‘n kaolemien gegrave wèrde, greujde hun inwoenersaontalle snel. Vervolges bouwde de eigeneers vaan de kaolemien nuie woeninge, winkels, cafés en kèrke.
Maltby is gebouwd oonder toezich vaan Sheepbridge Coal and Iron Company en had veul aope ruimtes, mit genóg plaats veur tuine.
‘N typisch dörp had ‘n café, winkels en ‘n smid.
Sommege burgerleke parochies höbbe echter gein wèrkend parochie-, dörps- of stadsbestuur, noch ‘n wèrkende parochiebie-einkomst.
‘T Sjotse equivalent is auch ‘n gemeinsjapsbestuur, maar ondanks ‘t feit dat ze ‘n wetteleke instantie zeen, höbbe ze gein oetveurende mach.
‘T Danniyeh-district besteit oet 36 kleine dörpe, boe-oonder Almrah, Kfirchlan, Kfirhbab, Hakel al Azimah, Siir, Bakhoun, Miryata, Assoun, Sfiiri, Kharnoub, Katteen, Kfirhabou, Zghartegrein en Ein Qibil.
Dinniyeh heet ‘n oetstekende natuurleke omgeving, vol mit bosse en boumgaarde.
Syrische dörpe in ‘t zuie (Hauran en Jabal al-Druze), noordooste (‘t Syrische eiland) en in ‘t bassin vaan de rivier Orontes zeen veurnamelek aafhankelek vaan de landbouw, mit name graan, greunte en vruchte.
In mediterraanse Syrische stede wie Tartus en Latakia bevinde zich soortgelieke dörpe.
“Elke stedeleke plaats is ‘n ‘pueblo’, tenzij ‘n euverheid deze in ‘n hoegere categorie indeilt.”
Maar dit is slechts ‘n algemeine regel. Veul staote höbbe dörpe die aanzeenlek groeter zeen daan hun kleinste stede.
Soms kump ‘t oppervlak vaan ‘n dörp euverein mit dat vaan ‘n stad of ‘township’ (gebeed mit ‘n oppervlak vaan 15,6 km² tot 140,4 km²). In zo’n geval höbbe deze twee meugelek hetzelfde bestuur.
Hempstead, ‘t groetste dörp in de staot, heet 55.000 inwoeners. Dit inwoenersaontal is hoeger daan dat vaan sommege stede in New York.
Op ‘t moment vaan de volkstelling oet 2010 tèlde ‘t dörp Arlington Heights in de staot Illinois 75.101 inwoeners.
‘T grondgebeed vaan dörpe kent mierdere townships en zelfs mierdere ‘counties’ (bestuurleke einhede ein niveau oonder staote) beslaon.
Mit mier dan 32.000 inwoeners is Menomonee Falls ‘t groetste dörp.
“In Maryland kent ‘n plaats mit ‘t veurvoegsel ‘Village of...’ ‘n zelfbesturende stad of ‘n ‘special tax district’ (‘n euverheidsdeenst opgericht om ‘n specifieke deenst te verlene) zeen.”
Toentertied hadde traditionele heersers absolute mach euver hun bestuursgebeed.
Elk ‘Hausa’-dörp sting oonder leiding vaan ‘n ‘Magaji’ (dörpshoefd), die op stadsniveau verslag deed aan zien ‘Hakimi’ (burgemeister).
Waal höbbe ze lemen hoeze mit rete dake, terwijl dake vaan zinke golfplate steeds gangbaarder wère, wie in de meiste noordeleke dörpe.
Aandere höbbe ‘t geluk dat ze op laopaafstand vaan ‘n put zitte.
‘N atlas is ‘n verzameling vaan kaarte die euver ‘t algemein de aorde of ‘n bepaolde regio aafbeelde.
In deze titel heet Mercator zien definitie vaan ‘t woord ‘atlas’ verwèrk, namelek de creatie en vorming vaan ‘t hiele universum, en neet geweunweg ‘n verzameling kaarte.
‘N groete atlas liek op ‘n naoslaagwerk.
“In de cartografie verbint ‘n contourlijn (dèks ‘contour’ geneump) punte vaan gelieke huugte bove ‘n bepaold niveau, zoe wie ‘t zeeniveau.”
De gradiënt vaan de funksie is altied loedrech op de contourlijne.
Contourlijne zien geborge, rech of ‘n combinasie vaan beide lijne op ‘n kaart det de kruutsing vaan ‘n ech of hypotheties oppervlak aonguuf mèt ein of mie horizontaele vlakke.
In 1701 gebruukde Edmond Halley zulke lijne (isogone) op ‘n kaart vaan magnetiese variasie.
In 1791 gebruukde ‘n kaart vaan Frankriek door J. L. Dupain-Triel contourlijne mèt intervalle vaan 20 meter, hachures, spothuugtes en ‘n verticaol gedeilte.
Isobade woorte neet dèks gebruuk op nautiese kaarte tot die vaan Rusland in 1834 en die vaan Brittanië vanaaf 1838.
Tot 1944 gaof John K. Wright de veurkäör aon isogramme, maar ‘t woort neet breid gebruuk.
Ondanks poginge óm ein sjtandaord te kriege, höbbe al dees alternatieve ‘t euverleef.
Weerstations zien zelde persies op ‘n contourlijne geposisioneerd (es det waal zoe is, guuf dit ‘n mèt ing aon dee persies geliek is aon de waarde vaan de contour).
In de meteorologie is de barometriese druk verlieg tot zeeniveau, neet de oppervlaktedruk op lokasies op de kaart.
Isallobarre zien lijne die punte vaan gelieke drukverandering in ‘n bepaold tiedsinterval verbint.
Isallobariese gradiënte zien belangrieke oonderdeile vaan de wind naomaote de geostrofiese wind toe- of aafnump.
‘n Isotherm op 0 °C weert ‘t vruusniveau geneump.
Op basis vaan dees contoure, kriegste ‘n indruk vaan ‘t terrein.
In de cartografie is ‘n contourinterval ‘t huugteversjèl tusse aongrenzende contourlijne.
Twie of mie contourlijne die samekomme, geve ‘n klif aon.
Dèks zien contourintervelle consistent op ‘n kaart, mèr d’r zien oetzunderinge.
Of ‘t euversjteke vaan ‘n equipotensjele lijn ‘n touw- of aafnaome vaan ‘t potensjeel aongief, weert aafgeleid vaan de labels op de ladinge.
Zoere neerslaag weert op kaarte aongegeve mèt isoplate.
Contourlijne were ouch gebruuk um neet-geografiese informasie weer te geve.
Zulke isolijne zien handig veur ‘t aongeve vaan mie es twee dimensies (of aontalle) op twie-dimensionale grafieke.
Bie ‘t interpretere vaan radarbeelde is ‘n isotoop ‘n lijn vaan gelieke Doppler-sjnelheid en iso-echo ‘n lijn vaan gelieke radarreflectiviteit.
Lijnkleur is de keus vaan ‘n aontal pigmente die good zien veur ‘t display.
Lijnsoorte guuf aon of de basiscontourlijn vas, gesjtriep, punte of in ‘n ander patroon ónderbroke is veur ‘t gewenste effe.
Getalmarkeringe is ‘n marnier um aritmiese waarde vaan contourlijne aon te geve.
Es contourlijne niet numeries were gelabeld en aongrenzende lijne dezelfde sjtijl höbbe (mèt ‘tzelfde gewieg, kleur en soort), kin de richting vaan de gradiënt neet were bepaold op basis vaan allein de contourlijne.
‘n Good gelabeld contourkaart hulp de lezer um de vörm vaan ‘t terrein sjnel te zien.
De coördinate vaan andere plekke were gemete vanaaf ‘t dichsbijzijnde controllepunt.
Dit fenomeen weert datumversjuiving geneump.
Ambisjeuzere oondernumminge, zoe wie de Struve Geodetic Arc euver Oos-Europa (1816-1855) en de Great Trigonometrical Survey vaan India (1802-1871) doerde väöl langer, mèr zurgde veur mie nauwkeurige sjattinge euver de vörm vaan de aarde.
‘n Grove sjatting vaan ‘t zeeniveau is de datum WGS 84, ‘n ellips, terwijl ‘n nauwkeurigere definisie de Earth Gravitational Model 2008 (EGM2008) is, mèt minstes 2159 sferiese harmonieje.
Zónder dees kwallificaties verwies de term latitude nao de geodetiese breidegraod.
De datumversjuiving tusse twie bepaolde datums kin versjèlle tusse plekke in ein land of regio, en kin tusse de 0 en hónderde meters ligke (of kilometers op sommige aafgelege eilande).
In Sydney is d’r bij veurbeeld ‘n versjèl vaan 200 meter (700 voot) tusse GPS-coördinate in GDA (gebaseerd op de globale sjtandaord WGS 84) en AGD (gebruuk veur de mieste lokale kaarte), waat ‘n onacceptabel groet versjèl is veur sommige toepassinge, zoe wie landmeetkunde of duuke.
Umdet referensiedatums versjèllende sjtraole en middelpunte kinne höbbe, kin ‘n bepaold punt op de aarde zeer versjèllende coördinate höbbe aafhankelik vaan de datum vaan de mèt ing.
De mies gebruukde referensiedatums in Noord-Afrika zien NAD27, NAD83 en WGS84.
“Dees datum, aongegeve mèt NAD 83 … is gebaseerd op de aonpassing vaan 250.000 punte, boe ónder 600 Doppler-sattelietstations die ‘t systeme beperke tot ‘n geocentriese oorsjprong.”
‘t Is ‘t referensiekader gebruuk door de Department of Defense (DoD) vaan de VS en is gedefïniëerd door ‘t National Geospatial-Intelligence Agency (NGA) (ieder ‘t Defense Mapping Agency, dan ‘t National Imagery and Mapping Agency).
‘t Woort gebruuk es referensiekader veur ‘t oetzende vaan GPS Ephemerides sinds 23 januari 1987.
‘t Woort ‘t referensiekader veur oetzendbaone op 28 juni 1994.
WGS 84 (G873) woort ‘t referensiekader veur oetzendbaone op 29 januari 1997.
WGS 84 waor de sjtandaord datum veur coördinate in recreasionele en commersjele GPS.
‘t Longitudinaal versjèl tusse ‘n punt op de evenaar in Uganda, op de Afrikaonse plaat, en ‘n punt op de evenaar in Ecuador, op de Zuid-Amerikaonse plaat, nump ieder jaor zoe’n 0,0014 bougseconde touw.
De mieste kaarte, zoe wie vaan ein land, kump neet wiejer es ein plaat.
Ptolemy gaof häöm de credits door longitude en latitude aon te numme, in plaots vaan latitude te mete es de duur vaan ‘n zomerse daag.
Wiskundige cartografie in Europa ging wiejer naodet Maximus Planudes Ptolemy’s teks get veur 1300 vóng. De teks woort in Florence vertaold in ‘t Latiens door Jacobus Angelus rónd 1407.
Ze koze toen de mies gebrukelikke manier um ‘t sferiese coördinatesysteem op ‘n ellips in kaart te bringe, geneump ‘n aards referensiesysteem of geodetiese datum.
Φ of phi) vaan ‘n punt op ‘t aardoppervlak is de hook tusse ‘t equatorial vlak en de rechte lijn dee door det punt en ‘t middelpunt vaan de aarde geit.
Alle meridiane zien hèlfte vaan groete ellipse (dèks groete cirkels geneump) die samekomme bie de Noord- en Zuidpole.
De antipodale meridiaon vaan Greenwich is zoewel 180°W es 180°E. Verwas dit neet met de International Date Lin, dee hei vaan aafwiek op bepaolde plekke vanwege politieke en andere reije, zoe wie tusse Oos-Rusland en de verre westelike Aleoeten.
Coördinate op ‘n kaart zien dèks in breidtegraod N en lingtegraod E, aofgezet tege ‘n bepaolde plek.
In de geografiese is latitude ‘n geografies coördinaat det de noord-zuidposisie aonguuf op ‘t aardoppervlak.
Latitude weert same mèt longitude gebruuk um de persieze locatie vaan plekke op de aarde aon te geve.
De twiede stap is um de geoïde te sjatte aon de hand vaan ‘n wiskundig eenvoudiger referensieoppervlak.
Lijne vaan constant latitude en longitude same zien ‘n graticule op ‘t referensievlak.
“Umdet d’r väöl versjèllende referensie-ellipse zien, is de persieze latitude vaan ‘n plek op ‘t oppervlak neet uniek. Dit weurt oetgedruk in de ISO-sjtandaord die zet: “zónder de ganse specificasie vaan ‘t coördinaatreferensiesysteem (latitude en longitude) zien coördinate hoogoet ambigu en in ‘t sjlechste geval nutteloos”.”
‘t Vlak door ‘t midde vaan de aarde en loodrech op de rotasie-as kruus ‘t oppervlak mèt ‘n groete cirkel geneump de evenaor.
De tied variasie weurt wiejer besjpraoke in ‘t artikel euver axiale hellinge.
De situatie weert umgedrejd bie de junizonnewende, es de zo bove de Kreeftskeerkring steit.
Umdet latitude weert gedefïnieerd ten opzichte vaan ‘n ellips, is de positie vaan ‘n bepaold punt anders veur eder ellips. Iemes kin neet persies de latitude en longitude vaan ‘n geografiese plek aongeve zónder te zègke welk ellips is gebruuk.
Mèt geografiese latitude mot men oppasse.
De beoordeiling vaan de meridiaonse aafsjtandsintegraal is belangriek veur väöl studies over geodesie en kaartprojeksie.
D’r zien twee methode óm mèt door te gaon.
Bie ‘t um zètte vaan isometries of conformaal nao geodeties geve twie versies vaan Newton-Raphson dubbele nauwkeurigheid.
‘t Versjèl in ‘t plot is in bougminute.
De transformasie tusse geodetiese en Cartesiaonse coördinate is de vinde in de geografiese coördinateconversie.
Euver ‘t algemein kump ‘t wirkelike verticaol ‘t punt op ‘t oppervlak neet euverein mèt ‘t normaal veur de referensie-ellipse of ‘t normaal veur de geoïde.
Longitude is ‘n geografies coördinaat det de oos-wespositie aongief vaan ‘n plek op ‘t aardoppervlak, of ‘t oppervlak vaan ‘n sjterreliechaam.
De nul meridiaon, waat vlak langs de Royal Observatory, Greenwich, Ingeland, kump, weert sjtandaard gedefinieerd es 0° longitude.
Lokale tied (bij veurbeeld de positie vaan de zon) versjèlt per longitude, mèt ‘n versjèl vaan 15° longitude waat euverein kump mèt ‘n lokaal tiedsversjèl vaan ein oer.
‘t Princiepe is eenvoudig, mèr in de praktiek doerde ‘t iewe um ‘n betroewbare manier te vinde um longitude te bepaole. De groetste weitesjappers waore heiveur nuudig.
Zien nulmeridiaon ging door Alexandrië.
Heer gebruukde ‘n nulmeridiaon door de Canariese eilande, boedoor alle longitudewaarde positief waore.
Hindu- en moslimastronome ginge door mèt de ontwikkeling vaan dees ideeje en voogde väöl nuije locatie touw en verbeterde dèks Ptolemy’s gegeves.
In de late Middeliewe leefde de intrèsse in geografies op vanwege de touwnaome in reize en kaome luuj in contak mèt Arabiese wetensjap via Spanje en Noord-Afrika.
Christopher Columbus deeg twie poginge um maons verduusteringe te gebruke um zien longitude te bepale, de ierste op ‘t eiland Saona op 14 september 1494 (twiede reis) en de twiede in Jamaica op 29 februari 1504 (veerde reis).
‘t Waor oorsjprónkelik ‘n observasieapparaat, mèr woort in ‘n houve iew óntwikkeld tot ‘n nauwkeurig meetinstrument.
Op ‘t land kaome mie plaatse wo longitude nauwkeurig woort bepaolt (dèks mèt foute vaan minder dan ‘n graod en dèks binne 2-3°) dankzij ‘n periode vaan ontwikkeling vaan telescopes en sjlingerklokke tot ‘t midde vaan de 18e iew.
‘t Make vaan nauwkeurige observeringe in ‘n oceaandeining is lestiger es op land, en sjlingerklokke werke hie neet good.
‘t Bood twie niveaus vaan beloninge, veur oplossinge binne 1° en 0,5°.
Dit werk woort gesteund en beloend mèt doezend ponden vaan ‘t Board of Longitude, mèr heer voch d’r veur um de groetste beloening vaan £ 20.000 et kriege. Oeteindelik kreeg heer in 1773 extra betaoling na tussekómme vaan ‘t parlement.
Maanaafstande woorte vanaaf 1790 algemein gebruuk.
Men realiseerde zich sjnel det de tèllegraaf kós were gebruuk um ‘n tiedsignaal veur longitudebepaoling te sjikke.
‘t Ónderzeuk bevestige ketes vaan in kaart gebrachte locaties in Centraal- en Zuid-Amerika en Wes-Indië tot aon Japan en China tusse 1874-90.
Dit veranderde toen draadloze telegrafie in de vreuge 20e iew besjikbaar kaom.
Radionavigasiesysteme woorte nao de Twiede Wereldoorlog algemein gebruuk.
Mèt oetzundering vaan magnetiese declinasie waore ‘t allemaol praktiese methodes.
Longitude op ‘n punt kin were bepaold door ‘t tiedsversjèl tusse de locatie en Coordinated Universal Time (UTC) te berekene.
‘t Woord dichtbie weert gebruuk umdet ‘t punt misjiens neet ‘t middelpunt vaan de tied zo’ne is. Tiedzones were soms ouch politieke bepaold, dus de middelpunte en grenze ligke neet altied op meridiane vaan meervoud vaan 15°.
De internationaole sjtandaardconvensie (ISO 6709), det Oos positief is, is consistent mèt ‘n rechshandig Cartesiaans coördinatesysteem, mèt de noordpool bove.
Sindsdien zien ze de sjtandaard aanpak goon gebruke.
De geoïde is de vörm dat ‘t oceaanoppervlak zou aannumme ónder invlood vaan de zwoertekrach vaan de aarde, inclusief aontrèkkingskrach en de rotasie vaan de aarde, es andere invlode zow wie de wind en ‘t getij d’r neet waore.
‘t Is allein bekind door oetgebreide zwoertekrachmetinge en -berekeninge.
Hoewel de aarde excursies heet vaan +8848 m (Mount Everest) en -10.984 (Marianentrog), varieert de aafwieking vaan de geoïde vaan ‘n ellips vaan +85 m (Island) tot -106 m (Zuid-India), in totaal minder es 200 m.
Es de continentale landmassa’s bezejd waore mèt tunnels of kanale, zou ‘t zeeniveau vaan deze kanale euvereinkómme mèt de geoïde.
Det beteikent det es men via sjeep reis, men de deininge vaan de geoïde neet merk. ‘t Lokale verticaol (loodlijn) is altied loodrech op de geoïde en de ‘t lokale horizontaol tangensieel.
Det kump umdet GPS-satteliete, die in ‘n baon rónd ‘t middelpunt vaan de zwoertekrach vaan de aarde zitte, huugte allein kin mete relatie aon ‘n geocentries referensie-ellips.
Moderne GPS-ontvangers höbbe in ingebouwd raster in de software, op basis boevan ze mèt hun huidige positie de huugte vaan de geoïde (bijv. de geoïde EGM-96) ophaole euver de ellips World Geodetic System (WGS).
Es dee bol bedèk waor in water, zou ‘t water neet euveral dezelfde huugte höbbe.
Daorum zien väöl GPS-ontvangers veurzeen vaan opzeuktabelle veur deininge um de huugte bove zeeniveau te bepaole.
De ierste producte gebaseerd op gegeves vaan GOCE-satteliete kaom in juni 2010 besjikbaar via de gebruukersservicetools vaan ‘t European Space Agency (ESA).
De geoïde is ‘n bepaold equipotensjeel oppervlak en is lestig te berekene.
'n Globe is 'n bolvörmig model vaan de eerde, vaan 'n aander hemellichaam of vaan de hemelbol.
'n Modelglobe vaan de hemelbol weurt 'n hemelglobe geneump.
't Kin naties en groete stei toene en 't netwèrk vaan lengte- en breidtegraode.
Typies zal 't ouch de hemelbol in constellasies verdeile.
De ierste bekinde vermelding vaan 'n globe is vaan Strabo, die de Globe vaan Crates oet umtrint 150 v.Chr. besjrijft.
Väöl globes weure gemaak mèt 'n umtrèk vaan ein meter, zoetot 't modelle vaan de eerde zien op 'n sjaal vaan 1:40 miljoen.
De mieste moderne globes zien ouch bedrukt mèt parallelle en meridiane, zoetot men de coördinate vaan 'n bepaolde plaots bij benaodering kin afleze.
Vroege eerdglobes, boe-op de gehele Aajd Wereld waor aafgebeeld, woorte in de islamitiese wereld verveerdig.
Behaim waor 'n Duitse kaartemaker, navigator en koupman.
Veurdat heer de wereldbol construeerde, haw Behaim väöl gereis.
Ein aandere vreuge globe, de Hunt-Lenox Globe, ca.
't Is mesjiens de ajdste globe die de Nuie Wereld laat zien.
Ein facsimile globe boe-op Amerika te zien is, woort in 1507 gemaak door Martin Waldseemueller.
Globus IMP, elektromechaniese apparate boe-oonder globes vaan vief inch, zien vaan 1961 tot 2002 in Sovjet- en Russiese ruimtevaartuige gebruuk es navigatie-instruminte.
Deze methode um globes te make woort in 1802 geïllustreerd in 'n gravure in The English Encyclopedia vaan George Kearsley.
Deze weurt in 'n machine geplaotst die de schijf in 'n have bol vörm giet.
Deze globes waore "enorm" en hiel kosbaar.
De lèste heet 'n Sovjet kogelgat door Duitsland.
‘n Groete cirkel, ouch waal orthodroom geneump, vaan ‘n bol is de kruutsing vaan de bol en ‘n vlak det door ‘t middelpunt vaan de bol geit.
Dit spesjale geval vaan ‘n cirkel vaan ‘n bol steit in tegesjtèlling tot ‘n kleine cirkel, oftewel de kruutsing vaan ‘n bol en ‘n vlak det neet door ‘t middelpunt geit.
De oetzundering is ‘n paar antipodale punte, boeveur d’r ‘n oneindig aontal grote cirkels is.
De elngte vaan de kleine boug vaan ‘n groete cirkel is de aafsjtand tusse twie punte op ‘t oppervlak vaan ‘n bol in Riemanniaonse geometrie boe zulke groete cirkels Riemanniaonse cirkels were geneump.
Nog ‘n groete cirkel is ein dee de halfrond vaan ‘t land en ‘t water sjeid.
In de cartografie is ‘n kaartprojeksie ‘n meneer um ‘t oppervlak vaan ‘n bol plat te make um zoe ‘n kaart te teikene.
Aafhankelik vaan ‘t doel vaan de kaart zien sommige aafwiekinge acceptabel en andere neet. Daorum besjtoon d’r ouch versjèllende kaartprojeksies om de eigesjappe vaan de bol te behoude ten kóste vaan andere eigesjappe.
Projeksies zien ónder hevig aon versjèllende puur wiskundige velde, zoe wie differensjele geometrie, projectieve geometrie, enz.
In plaats daovan transformeert ‘n wiskundige functie coördinate vaan ‘n geborge oppervlak vloeiend op ‘t vlak es ‘n projeksie.
De aarde en andere groete sjterreliechame waere dèks beter gemodereerd es aafgeplatte sferoïde, terwijl kleinere objecte zoe wie asteroïde dèks onregelmaotige vörm höbbe.
Umdet ‘t geboge oppervlak vaan de aarde niet isometries op ein vlak is, leid ‘t behoud vaan vörm ónvermiejelik tot ‘n variabele sjaol en neet-proporsjonele vertegenwoordiginge vaan gebaeje.
‘t Doel vaan de kaart bepaalt welke projeksie mot waere gebruuk es basis.
Gegevenssets zien geografiese informasie. De verzameling daovan is aafhankelik vaan de gekoze datum (model) vaan de aarde.
Jus wie Tissot’s indicatrix is de Goldberg-Gott-indicatrix gebaseerd op infinitesimale en vertoent deze vervörminge in buiging en sjeifte.
Soms waere sferiese dreihoke gebruuk.
‘n Andere meneer um lokale aafwiekinge te visualisere is middels grieswaarde of kleurgradasies boebei de tint de maote vaan hokige vervörming of areaalinflasie aonguuf.
Umdet de vörm vaan de aarde onregelmaotig is, raak d’r informasie verlore in deze sjtap.
Ter vergelieking, de kins ‘n sinaasappelsjil neet vlak ligke zónder ‘t de sjeure.)
Tangensieel beteikent det ‘t oppervlak de bol raak mer neet kruus. Secans beteikent det ‘t oppervlak de bol waal kruus.
Es deze lijne paralel zien aon de latitude, zoe wie in coniese projeksies, weurt dit ‘n sjtandaard paralel geneump.
Dit geldt veur alle cilindriese of pseudocilindriese projeksies in normaal aspek.
Sjaol is constant langs alle rechte lijne vanoet ‘n bepaalde geografiese locatie.
Hèt zij sferies of ellipsvörmig, de prinsiepes gelde zonder verlees vaan algemeinheid.
‘t Ellipsvörmige model weurt dèks gebruuk voor ‘t make vaan topografiese kaarte en veur andere groete en middelgroete kaarte die ‘t landoppervlak nauwkeurig motte toene.
Vergeleke mèt de bès passende ellipsvörm zou ‘n geoïdies model belangrieke eigesjappe verandere, zoe wie aafsjtand, conformaliteit en equivalensie.
Veur onregelmaotige hemellichame, zoe wie asteroïde, were soms modelle gebruuk die vergeliekbaar zien mèt de geoïde.
De projeksies weure besjreve mèt betrèkking tot ‘t plaotse vaan ‘n enorm oppervlak in contak mèt de aarde, gevolg door ‘n geïmpliceerde sjaolingsbewerking.
“Boe de leechbron sjient langs de lijn besjreve in deze lètste beperking is waat ‘t versjèl guuf tusse versjèllende ‘natuurlike’ cilindriese projeksies.”
Dees cilinder is um de aarde gewikkeld, d’r weert op geprojekteerd en ‘r weert daonao oetgerold.
“Noord-zuidaafsjtande noch uitgerek noch samegedruk (1): equirechhokige projeksie of ‘plate carrée’.”
Sinds dees projeksie Noord-zuidaafsjtande sjaolt wederzijds aon de oos-wesoetsjtrekking, blief ‘t oppervlak behouwe ten kóste vaan vörm.
Andere meridiane zien langer es de centrale meridiaon en buige nao boete, weg vaan de centrale meridiaon.
Daorum zien d’r gelieke aafsjtande tusse meridiane langs ‘n bepaalde paralel.
De resulteerde coniese kaart heet wienig vervörming in sjaol, vörm en oppervlak in de buurt vaan die sjtandaard paralelle.
Kin were gemaak vanaaf ‘n punt vaan perspectief mèt ‘n oneindige aafsjtand vaan ‘t tangensieel punt; r(d) = c sin.
Near-sided perspectiefprojeksie, waat ‘t oetziech vaan de ruimte op ‘n begrensde aafsjtand simuleert en daorum minder daan ‘n gans halfrond toent, zoe wie gebruuk in The Blue Marble 2012).
‘t Spesjale punt of punte die tot ‘n lijn of bougsegment were oetgerèk wienie geprojekteerd.
Azimuthal equidistant: aafsjtande vaan ‘t centrum en de rand were behouwe.
Daorum zien d’r väöl projeksies veur de väöle gebruke vaan kaarte en sjaole.
Referensiekaarte vaan de wereld versjiene dèks op kaartprojeksies.
De Mercator-projeksie is ‘n cilindriese kaartprojeksie gepresenteerd door Vlaomse geograaf en kaartemaker Gerardus Mercator in 1569.
Es neve-effek vergroet de Mercator-projeksie de groete vaan objecte die wied vaan de evenaor aaf ligke.
Mer door de geometrie vaan ‘n zonnewiezer zouwe dees kaarte net zo good gebaseerd kinne zien op de soortgelieke centraal-cilindriese projeksie, ‘n beperkend geval vaan gnomoniese projeksie, de basis vaan ‘n zonnewiezer.
Dit waor echter ‘n simpel geval vaan misidentificasie.
“Mercator neumde de kaart: ‘Ein nuuj en verbeterde besjrieving vaan de aarde, gecorrigeerd veur gebruuk door matroze’.”
Versjèllende hypotheses zien geopperd, mèr wie daan ouch heet Mercators vrundsjap mèt Pedro Nunes en zien touwgaank tot Nunes’ loxodromiese tabellen häöm geholpe.
De biebehurende wiskunde is echter vanaaf 1589 óntwikkeld, mèr noets oetgebrach door wiskundige Thomas Harriot.
Twie probleme veurkaome de directe touwpassing: ‘t feit det ‘t ónmeugelik waor um de longitude op zee nauwkeurige te bepaole en ‘t feit det magnetiese riechtinge, in plaots vaan geografie riechtinge, veur nagivasie woorte gebruuk.
‘t Begós pas in de 19e iew in wereldkaarte te dominere, toen ‘t probleem vaan positiebepaoling groetendeils waor opgelos.
Vaanwege dees druk ginge oetgevers de projeksie in de 20e iew minder gebruke.
Daomèt woort de ónvermiejelike oos-wesoetsjtrekking vaan de kaart, waat touwnaom naomaote de aafsjtand vaan de evenaor touwnaom, in de Mercator-projeksie aongeveuld mèt ‘n biebehurende noord-zuidoetsjtrekking. Zoe waor eder locatie op de oos-wessjaol ‘tzelfde es op de noord-zuidsjaol, boedoor ‘t ‘n conformale kaartprojeksie woort.
Op latitudes groeter es 70° noord of zuid is de Mercator-projeksie prakties ónbruukbaar, umdet de lineaire sjaol oneindig groet weert bie de Pole.
Eiland Ellesmere ten noorde vaan de arctiese archipel vaan Canada zuut oet esof ‘t dezelfde groete heet es Australië, ouch al is Australië mie es 39 keer zoe groet.
Greunlands werkeleke oppervlak is te vergelieke mèt allein al dee vaan de Democratiese Republiek vaan Congo.
Alaska like eve groet te zien es Australië, ouch al is Australië 4,5 keer zoe groet.
Zwede like väöl groeter es Madagascar.
“’n Wereldkaart op ‘n gewoen icosahedron mèt gnomoniese projeksie.”
Es resultaat op dees kritiek gebruukde moderne atlasse neet meer de Mercator-projeksie veur wereldkaarte of gebeeje wiet vaan de evenaor. In plaots daovaan woort gekoze veur cilindriese of andere vörm vaan projeksies mèt geliek gebied.
Arno Peters zörgde veur controversie in ‘t begin vaan 1972 toen heer veurstèlde um de geneumde Gall-Peters-projeksie te gebruke um de probleme vaan Mercator op te losse. Heer claimde det ‘t zien originele werk waor zónder aon ieder werk vaan kartemakers wie Gall vaan 1855 te referere.
‘t Beriek tusse de mäögelike käözes is óngeveer 35 km, mèr veur touwpassinge op kleine sjaol (groete regio) kin dees variasie genegeerd were. Gemiddelde waarde vaan 6371 km en 40.030 km kinne were genomme veur de sjtraol en umtrèk, respectievelik.
‘n Cilindriese kaartprojeksie weurt bepaolt door de formule dee de geografiese coördinate vaan latitudes φ en longitude λ koppelt aon Cartesiaonse coördinate op de kaart mèt de oorsprong op de evenaor en de x-as langs de evenaor.
Umdet de cilinder tangentieel is aon de bol bie de evenaor is de sjaolfactor tusse bol en cilinder eenheid bie de evenaor, mèr nurges anders.
‘t Versjèl (λ − λ0) is in radiale.
Zelfs extremere aafkappinge zien gebruuk: ‘n Finse sjaolatlas woort aafgekap bij circa 76°N en 56°S, ‘n verhouding vaan 1.97.
Sjmalere sjtroke zien beter: sec 8° = 1.01, dus ‘n sjtrook mèt ‘n breidte vaan 16° (gecentreerd op de evenaor) is binne 1% of 1 in 100 nauwkeurig.
De waarde vaan e2 is óngeveer 0,006 veur alle referensie-ellipse.)
Veur ‘t bovesjtaonde model is 1 cm geliek aon 1500 km bie ‘n latitude vaan 60°.
Dit koord nump ‘n hoek in ‘t centrum in besjlaag det geliek is aon 2arcsin(cos φ sin ) en de aafsjtand vaan de groete cirkel tusse A en B is 2a arcsin(cos φ sin ).)
Veur andere liechame weurt dèks ‘n vas oppervlaktekenmerk gebruuk. Veur Mars is det de meridiaon dee door de kratser Airy-0 lup.
Veur de aarde, de maon en de zon weurt ‘t sjtandaard oetgedruk in graode vaan −180° tot +180°. Veur andere liechame weurt ‘n beriek vaan 0° tot 360° gebruuk.
De sjaol vaan ‘n kaart is de ratio vaan ‘n aafsjtand op de kaart in verhouding tot de aafsjtand op de grónd.
De ierste meneer is de ratio vaan de groete vaan de gegenereerde bol in verhouding tot de groete vaan de aarde.
Väöl kaarte vermelde de nominale sjaol en soms zelfs ‘n sjaolbalk (soms gewoen ‘sjaol’ geneump) um dit te vertegenwoordige.
In dit geval beteikent ‘sjaol’ de sjaolfactor (= puntsjaol = bepaolde sjaol).
De kaartprojeksie is belangriek bie ‘t begriepe vaan wie sjaol variëert op de kaart.
Dit is ‘n ónderzeuk vaan prakties alle bekende projeksies vaan de oudheid tot 1993.
Kleine sjaol verwies nao wereldkaarte of kaarte vaan groete regio’s, zoe wie continente of groete lande.
Kaarte mèt ‘n groete sjaol toene kleinere gebeeje in mie detail, zoe wie provinsiekaarte.
“Zoe wie heibove oetgelag gebruukde cartograofe de term ‘groete sjaol’ echter um minder oetgebreide kaarte aon te geve, kaarte die ‘n kleine gebeed toene.”
Dit weert dèks geïllustreerd aon de hand vaan de ónmeugelikheid um ‘n sinaasappelsjil op ‘n plat oppervlak te ligke zónder dees te vervörme of te sjäöre.
Andersum implicere isotropiese sjaolfactore op ‘n kaart ‘n conformale projeksie.
De kwalificasie ‘klein’ beteikent dat bie ‘n bepaolde nauwkeurigheid vaan de meting d’r gein verandering kin were gedetecteerd in de sjaolfactor bove ‘t element.
Veer zègke det dees coördinate de projeksiekaart defïniëre, en logies motte were óndersjeide vaan de ech gedrukde kaarte.
Umdet de puntsjaol variëert per positie en riechting, weert de projeksie vaan de cirkel op de projeksie vervörmp.
Door deze vervörmde ellipse op de kaartprojeksie te lègke, guuf aon wie de puntsjaol verandert op de kaart.
De ratio vaan de groete as tot de kleine as is .
De sjaol is persies (k=1) bie de evenaor, zoedet ‘t vermeinigvöldige vaan de lèngte op ‘n gedrukde kaart mèt de in versie vaan de RF (of hoofsjaol) de wirkelike umtrèk vaan de aarde guuf.
De bovenste plot toent de funksie vaan de isotropiese Mercator-sjaol: de sjaol bie de paralel is geliek aon de sjaol bie de meridiaon.
Daorum is de tangensjele Mercator-projeksie hiel nauwkeurig binne ‘n sjtrook mèt ‘n breidte vaan 3,24 graode, gecentreerd bie de evenaor.
Deze observasies triggerde de ontwikkeling vaan de transverse Mercator-projeksies, boe bei ‘n meridiaan woort behandeld ‘es ‘n evenaor’ vaan de projeksie, zoedet veer ‘n nauwkeurige kaart kriege binne ‘n korte aafsjtand vaan dee meridiaan.
De veer houfriechtinge, of houfpunte, zien de veer riechtinge vaan ‘n kompas: noord, oos, zuid en wès, dèks aongegeve mèt hun inisjale N, E, S en W.
Esse nao ‘t ooste of weste reis, kin det allein op de evenaor in ‘n rechte weeg (zónder te hoeve biesjture).
De noord pool vaan de magnetiese naold wies nao de geografiese noordpool vaan de aarde en andersum.
In ‘t midde vaan de daag ligk ‘t ten zuide vaan de kiekers in ‘t noordelik houfrond, dee ten noorde vaan de Kreeftskeerring woene, en ten noorde vaan luuj in ‘t zudelik houfrond, dee ten zuide vaan de Kreeftskeerring woene.
In dees locaties mot men iers bepaole of de zon vaan oos nao wès beweeg via ‘t noorde of zuide door de beweginge te volge. Vaan links nao rechs wil zègke det ‘r via ‘t zuide geit, terwijl vaan links nao rechs wil zègke det ‘r via ‘t noorde geit. Of de kins de sjaduw vaan de zon volge.
Vaanwege de axiale helling vaan de aarde zien d’r mer twie däög per jaor wanneer de zon persies in ‘t ooste opkeump, boe de kieker ouch sjteit.
Um dees methode in ‘t zudelik houfrond te laote werke, mot de 12 nao de zon wieze en ‘t punt in ‘t midde tusse de wiezer en 12 oer nao ‘t noorde.
Deze as kruus de hemelbol bie de noordelike en zudelike hemelpole, die veur de kieker direk bove ‘t noorde en zuide op de horizon ligke.
De resulteerde foto ónthult mierdere concentriese bouge (deile vaan perfecte cirkels) boevaan ‘t exacte midde kin were aafgeleid en die euvereinkómme mèt de hemelpool, dee direk bove de positie vaan de wirkelike pool (noord of zuide) ligke aon de horizon.
De exacte positie vaan de pool verandert gedurende doezende jaore vanwege de percessie vaan de equinoxe.
“‘t Asterisme ‘Groete Beer’ kin were gebruuk um de Poolster te vinde.”
Umdet dees ‘t ware noorde vind in plaots vaan ‘t magnetiese, is ‘t immum veur sjtoring door lokale magnetiese velde of dee aon boord ‘n sjeep.
De miest kaarte in middeliews Europa plaotse bij veurbeeld ‘t ooste (E) bovenaon.
Topografiese kaarte omvatte huugte, dèks via contourlijne.
‘t Noordpunt weurt dan ‘t punt op ‘t deil det ‘t dichs bie de noordelike hemelpool ligk.
Esde tege de riechting vaan de klok vanaf ‘t Noordpunt geis, kumste bie ‘t Wespunt, ‘t Zuidpunt en dan ‘t Oospunt.
Veural in pre-modern Europa krege cardinaole en intercardinaole riechtinge tusse 8 en 32 punte vaan ‘t kompas naome.
Systeme mèt vief cardinaole punte (veer riechtinge en ‘t midde) kómme ónder andere oet pre-modern Sjineze, Turkse, Tibetaonse en Ainu-culture.
“Sommige umvatte soms ouch ‘bove’ en ‘onder’ es riechtinge, en riechte zich daorum mie op ‘n cosmologie vaan zeve riechtinge.”
‘t Noorde weert geassocieerd mèt de Himalaya en de hemel, terwijl ‘t zuide weert geassocieerd mèt de odnerwereld of ‘t land vaan de vaders (Pitr loka).
‘t Noorde is ein vaan de vier kompaspunte of cardinaalriechtinge.
“Septentrionalis keump vaan septentriones, ‘de zeve osseploege’, ‘m naom vaan Groete Beer.”
“In Lezgian kin kefer bij veurbeeld ‘ongeluif’ en ‘noorde’ beteikene, umdet ten noorde vaan ‘n islamitiese Lezgian gebeeje zien die vreuger bewoend woorte door neet-islamitiese blanke en Turkse.”
Op eder dreijend astronomies objek guuf ‘t noorde dèks de kant aon dee versjient wienie d’r tege de klok in weurt gedreijd wienie gezeen vaan wiet langs de dreijas.
Mèt simpele generaliseringe euver ‘t ónderwerp motte es ongefundeerd were gezeen umdet ‘t waarsjienlik populaire misvattinge euver aards magnetisme.
Dees convensie is óntwikkeld door ‘t gebruuk vaan ‘n kompas, boe bei ‘t noorde bove zit.
95% vaan ‘t globale noorde heet genóg ete en ónderdaak, en ‘n funksjonerend onderwiessysteem.
“‘t Gebruuk vaan de term ‘zuide’ kin ouch relatie aon ‘n land zien, zeker in gevalle vaan mirkbaar economies of cultureel versjèl.”
De beteikenis is zelde vaan touwpassing op Bolivia, en is de meis beperkde zin geldt ‘t allein veur Chili, Argentië en Uruguay.
‘t Weste is de tegeneuver gesjtèlde riechting vaan de dreijing vaan de aarde op zien as, en is daorum de algemeine riechting boe in de zon beweeg en oeteindelik ondergeit.
In ‘t Ouwe Egypte woort ‘t weste gezien es de portaol nao de odnerwereld en is ‘t de cardinaalriechting dee in verband weert gebrach mèt de doed. Mèr ‘t heet neet altied ‘n negatieve connotasie.
In ‘t Joededom weurt ‘t weste gezien es in de riechting vaan de Shekinah (aonwezigheid) vaan God, umdet in de Joedse gesjiedenis de tabbernakel en dao op volgende tempel vaan Jeruzalem nao ‘t ooste wiezde, mèt Gods aonwezigheid in de Heilige der Heilige in ‘t weste.
De noordpoolcirkel is ein vaan de twie polaire cirkels en de noordelekste vaan de vief groete breiddecirkels dee op kaarte van de eerd zien aongegeve.
‘n Cirkel of lijn vaan latitude op aarde is ‘n klein abstrak oos-wèscirkel dee alle locaties op aarde (huugte neet met genomme) op ‘n bepaolde coördinatelijn veur latitude verbindt.
Cirkels vaan latitude zien anders es cirkels vaan longitude, waat allemaol groete cirkels mèt ‘t middelpunt vaan de aarde in ‘t midde. Naomaote de aafsjtand tot de evenaor touwnump, were de cirkels vaan latitude kleiner.
‘n Cirkel vaan latitude steit loodrech op alle meridiane.
De evenaor is de langste cirkel vaan latitude en is de innigste cirkel vaan latidude waat ouch ‘n groete cirkel is.
Op ‘n kaart zien cirkels vaan latitude waal of neet paralel en de aafsjtand d’r tusse kin variëre, aafhankelik vaan welke projeksie weert gebruuk óm ‘t oppervlak vaan de aarde op ‘n vlak weer te geve.
Op ‘n Mercator-projeksie zien de cirkels vaan latitude bij veurbeeld breier bie de pole um lokale sjaole en vörme te behouwe. Op ‘n Gall-Peters-projeksie zien de cirkels vaan latitude bie de pole echter sjmaler, zoedet vergeliekinge vaan oppervlak nauwkeurig zien.
D’r zien väöl kleinere terme, waat resulteert in versjèllende dagelikse versjuvinge vaan inkele meters in edere riechting.
54°40'N De grens tusse 19-iews Russiese gebeeje in ‘t noorde en tegenstrijdige Amerikaanse en Britse claimde op land in ‘t weste vaan Noord-Amerika.
43°30'N De grens in de VS tusse Minnesota en Iowa.
42°N Oorsjprónkelik de noord grens vaan Nieuw-Spanje.
41°N Deil vaan de grens in de VS tusse Wyoming en Utah, de grens tusse Wyoming en Colorado en deil vaan de grens tusse Nebraska en Colorado.
38°N De grens tusse de Soviet- en Amerikaanse bezèttingszones in Korea, en later tusse Noord- en Zuid-Korea, vaan 1945 tot de Koreaonse Oorlog (1950–1953).
Geografies gezeen is dit ‘n westelike oetbreijing vaan de grens tusse Virginia en North Carolina en ‘n deil vaan de grens tusse Kentucky en Tennessee.
En ouch ‘n deil vaan de grens tusse North Carolina en Georgia.
32°N Deil vaan de grens in de VS tusse New Mexico en Texas.
25°N Deil vaan de grens tusse Mauritanië en Mali.
17°N De scheijing tusse de Republiek vaan Vietnam (Zuid-Vietnam) en de Democratiese Republiek vaan Vietnam (Noord-Vietnam) tijdens de Vietnam-oorlog.
8°N Deil vaan de grens tusse Somalië and Ethiopië.
7°S ‘n Kort gedeilte vaan de grens tusse de Democratiese Republiek vaan Congo en Angola.
De kunste zeen ‘n zeer oeteinloupende verzameling menseleke activiteite die in ‘t teike staon vaan creatieve expressie, verhaole vertelle en culturele biedrage.
Heibei kent men vaordeghede en verbeeldingskrach inzette om veurwerpe en optrejjes te creëre, belevenisse en inzichte euver te bringe en om nuie omgevinge en ruimtes te make.
Auch kenne ze ‘n bepaold aspect vaan ‘n complexere kunstvorm ontwikkele of heiaon biedrage.
De ierste beteikenis vaan ‘t woord ‘kunst’ is ‘maneer vaan doon’.
De meist simpele en abstracte definitie vaan kunst is ‘n vasgelagde oetdrukking vaan ‘n weze mit geveul via of op ‘n toegankelek medium boedoor iedereen ‘t kent zeen, heure of beleve.
Zo’n aopebare beoordeiling hink vaan versjillende subjectieve factore aaf.
In ‘t awwe Griekeland gebruukde men ein woord veur alle vorme vaan kunst en ambacht, namelek ‘techne’.
In kunst oet de Romeinse awdheid wèrde gode aafgebeeld es ‘n ideaalbeeld vaan de mins, mit hun eige typerende kinmerke (wie de bliksemsjig vaan Zeus).
Typerend veur deze stijl is dat de lokale kleur vaak bepaold wurd door ‘n kader (‘n hedendaags veurbeeld is ‘t stripverhaol).
In moderne academische kringe wère de kunste meistal bei de geestesweitesjappe gesjaard, of gecategoriseerd es ‘n oonderdeil heivaan.
“’T woord ‘architectuur’ kump vaan ‘t Griekse woord ‘arkhitekton’, dat ‘meisterbouwer’ of ‘leider vaan werkzaamhede’ beteikent. Dit woord besteit oet ‘αρχι’ (‘hoefd’) en ‘τεκτων’ (‘bouwer’ of ‘tummermaan’).”
Tegewoordeg is architectuur ‘t creëren vaan ‘n complex object of systeem of ‘t opstelle vaan ‘n (impliciete) bouwteikening heivaan.
Bei geplande architectuur speelt men mit ruimte, aafmetinge, textuur, leech, sjeem of abstracte elemente om ‘n aantrekkeleke oetstraling te creëre.
Sommege aardewerke wère gezeen es beeldende kunstwerke, terwijl aandere gezeen wère es industriële of decoratieve objecte of kunstwerke oet de toegepaste kunst.
In ‘n pottebekkerij of aardewerkfabriek is ‘n aontal luuj verantwoordelek veur ‘t ontwerpe, make en versere vaan de aardewerke.
Bei teikene markeert men normaal ‘n oppervlak door mit ‘n instrument heiop te drukke of door mit ‘n instrument hei-euver te bewege.
De veurnaamste teikentechnieke zeen lijnteikene, arcering, kruusarcering, vrije arcering, droedele, stippele en blende.
Sjilderije kenne naturalistisch en representatief zeen (wie stilleves of landsjappe), maar auch fotorealistisch, abstract, verhaolend, symbolistisch (oonderdeil vaan ‘t symbolisme), emotioneel (oonderdeil vaan ‘t expressionisme) of politiek (oonderdeil vaan activistische kunst).
“’T woord ‘literatuur’ is aafgeleid vaan ‘t Latijnse woord ‘littera’ (‘’n gesjreve letter’).”
Elke discipline binne de podiumkunste is tijdelek vaan aord, wat inhoudt dat ‘t product binne ‘n bepaold tiedsbestek oetgeveurd wurd.
Mit ‘dansen’ kent men auch verwieze nao non-verbale communicatie (zie lichaamstaol) oonder luuj of dere (beveurbeeld ‘n biejedans of paringsdans), leveloze veurwerpe in beweging (beveurbeeld blaajer die danse in de wind) of bepaolde muziekgenres (‘t Engelse woord ‘dance’).
Wie muziek gemaak, gespeeld en gedefinieerd wurd en ‘t belang dat men heiaan hech, hink aaf vaan de cultuur en de sociale context.
“De componist Richard Wagner herkende dat opera versjillende disciplines bei-ein brach, get wat auch te zeen is in zien cyclus ‘Der Ring des Nibelungen’ (De ring van de neveling).”
In de late 19e ieuw en in de 20ste en 21ste iew heet men auch aandere disciplines op ‘n unieke en creatieve maneer samengevoeg, wie beveurbeeld performance art.
Veul luuj zeen John Cage neet zozeer es ‘n componist, maar mier es ‘n performancekunsteneer, al gaof heer de veurkeur aan de term ‘componist’.
Tot de toegepaste kunste heure vakgebede wie industriële vormgeving, grafische vormgeving en commerciële kunst.
Binne de maotsjappeiweitesjappe höbbe cultureel econome aangetoond dat ‘t spele vaan videospelle de interesse in traditionele kunstvorme en culturele gebruke bevordert. Dit suggereert dat videospelle ‘n gunstege invloed höbbe op de kunste.
“Mit architectuur (in ‘t Latijns ‘architectura’, aafgeleid vaan ‘t Griekse ‘ἀρχιτέκτων’, bestaonde oet ‘ἀρχι’ (‘hoefd’) en ‘τέκτων’ (‘maker’)), wurd neet allein ‘t planne, ontwerpe en bouwe vaan gebouwe of aandere constructies bedoeld, maar auch ‘t resultaat heivaan.”
Architectuur is onstonge in ‘t prehistorisch tiedperk en is veur besjaovinge op elk continent ‘n maneer gewès om hun cultuur te uite.
““Vorm volgt functie”, zo stelde Louis Sullivan in de 19e iew.”
Architectuur begós op ‘t platteland es ‘n vorm vaan volksarchitectuur. Dit woor ‘t resultaat vaan valle en opstaon, totdat men ‘t mit succes kós naomake.
Tijdens de Europese middeliewe onstonge romaanse en gothische kathedraole en abdije in pan-Europese stijl. Tijdens de renaissance gaof men echter de veurkeur aan klassieke vorme, geïmplementeerd door zichbare architecte.
De naodruk loog op moderne technieke en materiale en simpele geometrische vorme. Zo wèrde de weeg vrijgemaak veur gebouwe vaan kolossale hoegte.
‘N samehangende of harmonieuze vorm of structuur.
Sjoenegheid woor daorum ‘n intrinsiek oonderdeil vaan ‘n object gebaseerd op universele en herkenbare woerhede, en neet get wat men heiaan toevoegde.
In de 16e iew sjreef Sebastiano Serlio, Italiaanse sjilder, theoreticus en maniëristisch architect, ‘Tutte L’Opere D’Architettura et Prospetiva’ (Volledege verhandeling euver de architectuur en perspectief).
“Pugin woor ervan euvertuig dat gothische architectuur de enige “echt christeleke vorm vaan architectuur woor”.”
Moderne architecten en hun maneer vaan ontwerpe zeen door ‘n aontal filosofië beïnvloed, boe-oonder ‘t rationalisme, empirisme, structuralisme, poststructuralisme, deconstructivisme en fenomenologie.
Klassieke besjaovinge wie de Grieke en Romeine baseerde hun architectuur en ruimteleke planning neet op relizjieuze of vreugere ideale, maar op menseleke ideale. Dit leidde tot de bouw vaan nuie soorte gebouwe.
Sinds de awdheid sjrijf men al euver architectuur.
Mit name de Boeddhistische architectuur wèrde gekinmerk door ‘n groete regionale diversiteit.
‘N architect woor meistal auch ‘n meister-metseleer, of ‘Magister lathomorum’, wie ze in documente oet die tied soms genómd wèrde.
Gebouwe wèrde toegesjreve aan specifieke architecte (wie Brunelleschi, Alberti, Michelangelo en Palladio), en zo begós de obsessie mit ‘t individu.
In de 19e iew lag op officiële architectuuropleidinge, wie de École des Beaux-Arts in Frankriek, de naodruk op ‘t make vaan prachtege bouwteikeninge en wèrde d’r weineg aandach besteid aan context en haolbaarheid.
‘N nómmeswaordeg veurbeeld heivaan is de Deutscher Werkbund, in 1907 opgerich mit ‘t doel om de kwaliteit vaan machinaal gemaakde producte te verhoege.
In ‘t begin woor moderne architectuur ‘n futuristische beweging gebaseerd op oetstraling, moraliteit en filosofie.
Modernistische architecte brachte gebouwe terug tot hun kern en ruulde historische verwiezinge en decoraties in veur functionele details.
Architecte wie Mies van der Rohe, Philip Johnson en Marcel Breuer probeerde sjoenegheid te hole oet de bouwmateriale zelf, en oet moderne bouwtechnieke, boemit ze traditionele en historische vorme inruulde veur simpele geometrische vorme. Dit woor auch ‘n maneer om de bouwtechnieke en -materiale te viere die onstonge zeen dankzij de industriële revolutie, boe-oonder constructies mit ‘n staole frame, die de weeg vrijmaakde veur kolossale gebouwe.
Aan ‘t ontwerp vaan ‘n groet gebouw gaon steeds complexere veurbereidingsprocesse veuraaf. Oonderdeil heivaan zeen veuroonderzeuke nao zake wie stevegheid, duurzaamheid, kwaliteit, budget en naoleving vaan plaatseleke wetgeving.
Duurzaamheid is ‘n breid erkend probleem gewoore en heet ‘n deepgaonde impact gehad op ‘t beroep vaan architect.
Deze groete versjuuving in architectuur heet d’r auch veur gezörgd dat architectuuropleidinge mier aandach besteie aan ‘t milieu.
‘T beoordeilingssysteem LEED (leidersjap op ‘t gebeed vaan energie en milieuvriendelek ontwerp) vaan de USGBC (Amerikaanse ngo veur duurzame bebouwing) heet heibei ‘n cruciale rol gespeeld.
Dit kent auch verwieze nao ‘t oorspronkeleke ontwerp en bestemmingsplan, ‘t aanpasse heivaan aan ‘n nui doeleinde, of ‘n ontwerp dat aanzeenlek is aangepas om ‘t casco adaptief her te gebruke.
De veurnaamste werkzaamhede heibei zeen ‘t opstelle vaan ‘t veurontwerp, ‘t gedetailleerde ontwerp, de bouw vaan ‘t sjeep, testen, gebruuk en oonderhoud, tewaterlaoting en droogdokking.
Heilege architectuur kent echter auch ‘n intieme, kleinsjaolege, kortstondege en enorm persoeneleke plek zeen.
Terwijl ‘t christendom en de islam greujde, wèrde relizjieuze gebouwe steeds mier plekke om te bidde, verere en meditere.
India heet boetelandse invasies doorstaon en woor ‘t toes vaan talloze handelsroutes, mit dao-op koopliede hielemaol oet Siraf en China. Indiase stijle wère daodoor gekinmerk door versjillende boetelandse elemente.
‘N huideg veurbeeld heivaan is te vinde in Nalanda (Bihar).
Terwijl de relizjieuze gebruke veranderde, wèrde stupas geleidelek oonderdeil vaan chaitya-grihas (‘stupa-hallen’).
Boeddhistische tempels onstonge echter later en boete Zuid-Azië, boe ‘t boeddhisme vaanaof de ierste iewe (christeleke jaortelling) geleidelek aafnom. De Mahabodhitempel in Bodh Gaya, Bihar is ein vaan de ierste exemplaore heivaan.
In ‘t hindoeïsme steit de tempel symbool veur de macrokosmos (‘t universum) en de microkosmos (de mins zelf).
Deze architectuur heet zich gedurende mier dan 2.000 jaor ontwikkeld.
Auch wèrde stein vervange door bakstein, wèrde klassieke gebruke minder streng naogeleef, wèrde oetgehouwe decoratie vervange door mozaïek en wèrde complexe koepels gebouwd.
Tijdens de dynastie vaan de Omajjade leidde de ierste stijle vaan islamitische architectuur tot hypostyle of ‘Arabische’ moskeeje.
Iwanmoskeeje bevatte ein of mier iwans richting ‘n centrale binneplaats, die fungeert es gebedszaol.
Bei moskeeje mit ‘n minaret is de top van de minaret altied ‘t hoegste punt, vaak zelfs ‘t hoegste punt in de buurt rondom de moskee.
Vervolges hoolde moskeearchitecte veur de vorm vaan hun minarets inspiratie oet de klokketaore. De taores hadde in weze hetzelfde doel: de geluivege rope om te bidde.
Hoewel koepels normaal halfrond woore, hadde de Indiase Mogols uivormege koepels populair gemaak in Zuid-Azië en Perzië.
Tegeneuver de ingaank vaan de gebedszaol lègk de kiblamoer, ‘t meist visueel opvallende element binne de gebedszaol.
In de kiblamoer bevint zich ‘n nis (meistal in ‘t midde) die de kibla aangief. Dit heet de mihrab.
Vanoet de mihrab leidt de imam regelmaoteg de vief dagelekse gebede.
Dit besteit oet ‘n sjeep, transepte en ‘n altaar, dat in ‘t oosteleke gedeilte lègk (zie kathedraolplattegrond).
De meiste architectuurhistorici zeen Michelangelo’s ontwerp vaan de Sint-Pietersbasiliek es de veurlouper vaan de barokstijl. Dit is te danke aan elemente wie de breie interne ruimtes (in plaats vaan de lange en smalle sjepe), de mier speelse aanpak vaan leech en sjeem, de oetgebreide versieringe, de groete fresco’s, de aandach veur kunst in ‘t interieur en de imposante oetwendege oetstraling.
Hoewel seculiere gebouwe ‘n dudelek groetere impact hadde op de ontwikkeling vaan moderne architectuur, bestaon d’r auch ‘n aontal relizjieuze gebouwe oet de 20ste iew die ‘n oetstekend veurbeeld zeen vaan moderne architectuur.
“Deze tempel is omsjreve es ‘n “groep straoljagers” die mit hun neus nao bove wieze.”
De Independence Temple in Independence, Missouri is ontworpe door de Japanse architect Gyo Obata, die veur ‘t ontwerp vaan deze kèrk inspiratie heet gehoold oet de nautilus pompilius.
De Mariabasiliek van Licheń is echter ‘n veul traditioneler gebouw.
‘N architecturale stijl is ‘n reeks eigesjappe en kinmerke die ‘n gebouw of aandere constructie nómmeswaordeg of historisch herkenbaar make.
De meiste architecture kenne ingedeild wère in versjillende stijle, die nao verloop vaan tied verandere en zo de veranderende modetrends, euvertuiginge en godsdeenste weerspiegele. Auch kenne deze stijle zich ontwikkele aan de hand vaan nuie ideeje, technologieje of materiale die nuie stijle meugelek make.
‘T kent zeen dat versjillende stijle tegeliek populair zeen. En es ‘n stijl verandert, is dat normaal ‘n geleidelek proces boe-in architecte lere en zich aanpasse aan nuie ideeje.
Zo zeen de ideeje vaan de renaissance rond 1425 in Italië ontstaon, en höbbe deze zich in de 200 jaor daonao verspreid euver hiel Europa. De Franse, Duitse, Engelse en Spaanse renaissance woore dudelek onstaon oet dezelfde stijl, maar hadde allemaol unieke eigesjappe.
Es ‘n architecturale stijl oet de mode raak, is ‘t meugelek dat deze daonao opleef en opnui geïnterpreteerd wurd.
De stijl vaan de Spaanse missies maakde 100 jaor later ‘n heropleving door oonder de naam Mission Revival, ‘n stijl die zich later zou ontwikkele tot de Spanish Colonial Revival.
‘N veurbeeld vaan maniëristische architectuur is Villa Farnese in de stad Caprarola, in ‘t ruwe platteland boete Rome.
Via Antwerpe verspreidde renaissance- en maniëristische stijle zich door hiel Engeland, Duitsland, Noord- en Oost-Europa.
Harmonie, ein vaan de ideale oet de renaissance, maakde plaats veur vrijere en fantasieriekere denkwijzes.
Architectuurtheorie is ‘t bespreke vaan en denke en sjrieve euver architectuur.
Architectuurtheorie is vaak didactisch, en theoretici blieve vaak nauw verbonde mit academische institute of wèrke hei.
Dat beteikent echter neet dat dergeleke beuk neet bestonge, aangezeen d’r weineg beuk euver zeen vaan de awdheid.
Deze verhandeling is waarsjienlek gesjreve tösse 27 en 23 v.Chr. en is ‘t enige groete naoslaagwerk euver klassieke architectuur dat nog besteit.
Volges ‘t naoslaagwerk mós architectuur auch aan drie fundamentele regels voldoon om es architectuur gezeen te kenne wère: ‘firmitas’, ‘utilitas’ en ‘venustas’. Sir Henry Wotton heet deze regels in de 17e iew nao ‘t Engels vertaald es ‘firmness’, ‘commodity’ en ‘delight’ (structurele gesjiktheid, functionele gesjiktheid en sjoenegheid).
Omdat architectuurtheorieje ginge euver gebouwe, wèrde deze minder vaak opgesjreve.
Deze theorieje voorzoge de ontwikkeling vaan ‘t functionalisme binne de moderne architectuur.
Dit vormde in ‘t VK vervolges de basis veur art nouveau, ‘n stroming die de Wiener Secession zou inspirere. ‘N veurbeeld vaan deze stroming is ‘t werk vaan Charles Rennie Mackintosh.
De generatie oet ‘t middelste derde deil vaan de 19e iew woor gefascineerd door de meugelekhede die Semper had gecreëerd mit zien combinatie vaan ‘n indrukwekkende historische blik en methodologische granulariteit.
De ‘Modern Movement’ verwerpte deze ideeje en Le Corbusier woor ‘n fanatiek tegestander vaan deze oeteinzetting.
‘N aandere invloedrieke theoreticus op ‘t gebeed vaan ruimteleke ordening in deze periode woor Ebenezer Howard, vader vaan de tuinstadbeweging.
De term ‘moderne architectuur’ is veur ‘t ierst op papier gebruuk in de titel vaan ‘n book gesjreve door Otto Wagner. Heer gaof les aan studente en gaof hun veurbeelde van zien eige werk, dat de Wiener Secession vertegewoordegde.
Hoewel Frank Lloyd Wright eigetieds woor in zien kritiek op historische heroplevinge, ging heer mit zien theorieje, die heer te pas en te onpas publiceerde, tege de draod in.
Wright woor poëtischer en mier verankerd in ‘t 19e iewse beeld vaan de creatieve artiest es uniek genie.
Dit woor auch ‘t geval bei academische oonderwiezers wie Dalibor Vesely of Alberto-Perez Gomez. De aafgeloupe jaore heet ‘t oonderzeuk vaan ‘n nuie generatie theoretici (beveurbeeld Jeffrey Kipnis of Sanford Kwinter) dit filosofische oetgaankspunt krach beigezat.
Aandere, wie Beatriz Colomina en Mary McLeod, bekieke historische architectuur mit ‘n breiere blik en behandele auch kleinere of minder belangrieke discoursen die ‘n impact gehad höbbe op de ontwikkeling vaan architecturale ideeje.
In hun theorieje vergelieke ze architectuur mit ‘n taol, die elke keer (opnui) vormgegeve kent wère.
Sinds 2000 heet architectuurtheorie auch te make gehad mit de snelle greuj vaan urbanisme en globalisatie.
“In de aafgeloupe tien jaor is de zogenaamde ‘digitale architectuur’ onstaon.”
Architecte probere auch ‘n officiële nuie taol te ontwikkele door gebouwe te ontwerpe die organisch lieke.
Sinds de koms vaan deze nuie architecturale trends höbbe veul theoretici en architecte aan deze kwesties gewèrk. Zo höbbe ze theorieje en ideeje oetgewèrk, wie ‘t parametricisme vaan Patrick Schumacher.
Byzantijnse architectuur is de architectuur vaan ‘t Byzantijnse Riek, auch waal Oost-Romeinse Riek genómd.
De prachtege gouwe mozaïeke woore visueel gezeen einvoudeg, maar vulde de kèrke mit leech en wermte.
Sommege zuile woore auch vaan marmer.
Kostbare houte meubels, wie bedde, steul, taofels en beukplenk en zilvere of gouwe tasse mit prachtege decoraties erop seerde Byzantijnse interieurs.
Bei klassieke tempels telde allein ‘t de boetekant. Allein de priesters ginge namelek nao binne, boe ‘t standbeeld vaan de godheid aan wie de tempel woor toegewijd stong.
Veural de zuile in de Basiliek vaan San Marco (Venitië, 1071) trokke de aandach vaan John Ruskin.
De zuile in ‘t ooste wèrde soms veurzeen vaan beeldhouwwerk in de vorm vaan adeleers, liewe of lammere, maar wèrde verder hetzelfde behandeld.
De hoefdruimte vaan ‘t sjeep is veurzeen vaan rije composietzuile.
De zuile zeen verseerd mit allerlei soorte blaajer.
Aandere veurbeelde zeen oonder aandere de ruïnes vaan ‘t Groete Paleis vaan Constantinopel, de innovatieve mör vaan Constantinopel (mit 192 taores) en de Basilica Cisterne (mit honderde hergebruukde klassieke zuile).
In Istanboel bestaon nog restante oet de Paleologische tied in de vorm vaan ‘n dozien kèrke, boe-oonder mit name de Chorakèrk en de Pammakaristoskèrk.
De Kèrk vaan de Heilege Apostele (Thessaloniki) wurd gezeen es ‘n bouwwerk dat ‘t veurbeeld vormde veur de late periode, mit boetemör die verseerd zeen mit verfijnd en complex metselwerk of geglazuurd aardewerk.
Bei de ronde kèrke Kleine Hagia Sophia (Constantinopel) en de Basiliek van San Vitale (Ravenna) heet men de ruimte oonder de koepel groeter gemaak door apsisse toe te voege aan de achhook.
Deze aope ruimte is ongeveer 260 ft (80 m) laank en groetendeils 100 ft (30 m) breid en is hielemaol euverdèk door koepels.
Bei de Heilege Apostele (6e ieuw) heet men vijf koepels toegevoeg aan ‘n kruusvormege plattegrond, mit de middelste koepel es de hoegste.
Soms woor de centrale ruimte veerkant, soms achhookeg. Wie dan auch, de koepel wèrde door ach pijlers oondersteund in plaats vaan veer, en ‘t sjeep en de transepte woore in verhawwing smaller.
Aan de veurkant kump auch ‘n veerkant plein.
Metein oonder ‘t midde vaan de koepel bevond zich de ambo, boe ‘t Heileg Sjrif op verkondeg wèrde, en oonder de ambo bevond zich op de begane grond de plek veur ‘t koer.
‘T synthronon wèrde gevormd door rije vaan opgaonde banke die de boch vaan de apsis volge, mit de zetel vaan de patriarch in ‘t midde.
De boeteste koepels en gewelve woore bedek mit lood of tegels in Romeinse stijl.
In Syrische monumente die dudelek oet de vreuge islam stamme, vint men aanzeenleke Byzantijnse invloede (709–715).
De aafmetinge vaan de bakstein zeen 70 cm x 35 cm x 5 cm en deze zeen mit ‘n laog mortel vaan zo’n 5 cm aan elkaar vastgemetseld.
Missjien waal de meist unieke eigesjap vaan de Hagia Irene is ‘t opvallende contrast tösse ‘t ontwerp vaan ‘t exterieur en dat vaan ‘t interieur.
Deze stijl heet ‘n impact gehad op de bouw vaan versjillende aandere gebouwe, wie de Sint-Pietersbasiliek.
De definitieve versie vaan de Hagia Sophia, die vandaag nog steeds besteit, is gebouwd oonder toezich vaan keizer Justinianus.
Gothische architectuur is ‘n architecturale stijl die mit name populair woor in Europa, vaan de late 12e iew tot aan de 16e iew en tijdens de hoege en late middeliewe. In sommege gebede heel de stijl zelfs tot de 17e en 18e iew stand.
Toentertied wèrde de stijl auch waal es opus Francigenum genómd (letterlek
Ein vaan de typerende ontwerpelemente is de lochbaog, de veurnaamste bouwkundege innovatie.
D’r is echter gein bewies veur ‘n verband tösse Armeense architectuur en de ontwikkeling vaan de gotiek in West-Europa.
In dat leech wèrde de gotische stijl, die haoks sting op de klassieke architectuur, gezeen es de teloorgaank vaan veuroetgaank en verfiendheid.
De term ‘Saraceen’ wèrde in de 18e iew nog steeds gebruuk en verwees meistal nao alle islamitische verovereers, boe-oonder de More en de Arabiere.
Heer had zo’n hekel aan de stijl dat heer weigerde om ‘n gotisch daak op de nuie Sint-Paulus te bouwe, terwijl heer waal oonder druk gezat wèrde om dat te doon.
Versjillende sjrievers höbbe zich verzat tege deze bewering en stelle dat de gotische stijl waarsjienlek op ‘n aandere manier zien weeg nao Europa heet gevonde, beveurbeeld via Spanje of Sicilië.
Auch vaan invloed op de stijl woore theologische doctrines die vroogte om mier leech en technische verbeteringe in gewelve en steunbere, die veul hoegere constructies en groetere rame meugelek maakde.
Kruusribgewelve wèrde in bepaolde deile vaan de kathedraol vaan Durham (1093-) gebruuk en in de abdij in Lessay, Normandië (1098).
‘T hertogdom Normandië, tot de 13e iew oonderdeil vaan ‘t Angeviense Riek, had zien eige variant op de gotiek ontwikkeld.
De kathedraol vaan Bayeux (1060-70) is ‘n veurbeeld vaan de vreuge Normandische gotiek. Bei deze kathedraol heet men ‘t romaanse sjeep en koer geïntegreerd in de gotische stijl.
Vaanaof circa 1220 is men begós mit ‘t ombouwe vaan de kathedraol vaan Coutances nao ‘n gotische kèrk.
Op versjillende plekke in de awwe romaanse kèrk bouwde Suger kruusribgewelve, zodat heer ‘n aontal mör kós weghole om mier ruimte te make veur de rame.
Auch plaatste heer baove ‘t portaol ‘n rond roosvinster in de veurgevel.
De kathedraol vaan Durham is de ierste kathedraol boebei men ‘n kruusribgewelf heet gebruuk. De bouw vaan deze kruusribgewelve is in 1093 begós en in 1104 geëindeg.
Ein vaan de vermeinde bouwers vaan de kathedraol vaan Sens is Willem vaan Sens, die later nao Engeland is aafgereis. Heer woor de architect die tösse 1175 en 1180 ‘t koer vaan de kathedraol vaan Canterbury verbouwde in de nuie gotische stijl.
De koeromgaank en zijkapelle die ‘t koer vaan Saint-Denis omringe en de dubbele taores en driedubbele deure aan de westkant woore ‘n groete inspiratie veur gotische kèrke in Frankriek.
De bouwers vaan de Notre-Dame ginge nog ‘n stap wier en introduceerde lochbaoge: dikke steunbere aan de boetekant vaan de constructie, die aan de baovekant vaan de mör bevestegd zeen.
Willem de Engelsman verving zien Franse naamgenoot in 1178 en nóm ‘t werk euver.
Tiercerons (decoratieve verdeilingsribbe) lieke veur ‘t ierst in gewelve gebruuk te zeen bei de kathedraol vaan Lincoln (circa 1200).
De ierste constructie die in de vreuggotische stijl is gebouwd is de kathedraol vaan Chartres, ‘n belangrieke bedevaartskèrk ten zuie vaan Paries.
De mör wèrde veurzeen vaan glaas-in-loed, mit dao-op veurnamelek ‘t verhaol vaan de maagd Maria. In de hook vaan elk raam woor echter auch ‘t vak te zeen vaan de gildes die deze rame höbbe gedoneerd.
In Centraal-Europa woor de vreuggotische stijl te vinde in ‘t Heilege Roomse Riek. De stijl begós bei de romaanse kathedraol vaan Toul (1220-), die is verbouwd in de stijl vaan de kathedraol vaan Reims. Daonao volgde de Oze-Leeve-Vrouwekèrk in Trier (1228-), en vervolges verspreidde de stijl zich door hiel ‘t ‘Reich’, om te beginne mit de Elisabethkèrk in Marburg (1235-) en de kathedraol vaan Metz (circa 1235-).
Lancetvinsters maakde plaats veur mierdere rame mit daotösse geometrisch steine maaswerk.
De vreuggotiek wèrde auch gekinmerk door de ontwikkeling vaan groetere roosvinsters mit steine maaswerk, hoegere en langere lochbaoge die tot aan de hoegste rame kóme en beeldhouwwerk dat biebelse verhaole oetbeeldt op de gevels en de veurkante vaan ‘t transept.
Dankzij luchbaoge woore de hoege en dunne mör vaan de Franse rayonnante gotiek meugelek. Heidoor kós men steeds ambitieuzere raampartije en verseerd maaswerk make, die verstevigd wèrde mit iezerwerk.
Metseleers hadde veur de rame versjillende maaswerkpatrone ontwikkeld die ‘t lancetvinster vervinge: vaan simpel geometrisch maaswerk tot blaosbalgtraceringe en kromlieneg maaswerk.
Kèrke mit elemente oet deze stijl zeen oonder aandere Westminster Abbey (1245-), de kathedraole vaan Lichfield (nao 1257-) en Exeter (1275-), de abdij vaan Bath (1298-) en ‘t achterkoer vaan de kathedraol vaan Wells (circa 1320-).
Mit name ojieve wèrde vaak gebruuk.
Veurbeelde vaan flamboyante Franse constructies zeen oonder aandere de westeleke gevel vaan de kathedraol vaan Rouen en mit name de gevels vaan Sainte-Chapelle de Vincennes (jaore 1370) en ‘t koer vaan de abdij vaan Mont-Saint-Michel (1448).
Deze stijl zoog veur ‘t ierst ‘t daagleech in de kloesters en de door William de Ramsey gebouwde kapittelzaol (circa 1332) vaan de awwe St Paul's Cathedral in Londen.
Perpendicular, soms auch waal Rectilinear genómd, bestong drie iewe laank; trap mit waaiergewelve vaan ‘t Christ Church in Oxford, gebouwd rond 1640.
Dankzij de militaire expeditie vaan Karel VIII nao Napels en Milaan (1494), en in ‘t bijzonder de inspanninge vaan Lodewijk XII en Frans I (1500–1505) om Milaan en Genua weer oonder Frans bewind te kriege, hadde de Franse koninge directe kennis vaan de nuie Italiaanse stijl.
Mit ‘t kestiel vaan Blois (1515-24) introduceerde men de aope trap en de loggia, typerend veur de renaissance.
Oonder Hendrik VIII en Elizabeth I bleef Engeland groetendeils onbewus vaan de architecturale ontwikkelinge op ‘t vasteland.
In 1570 publiceerde Shute ‘t ierste Engelstaolege book euver klassieke architectuur.
De spitsbaog is gein oetvinding vaan de gotische architectuur. In ‘t Nabije Ooste wèrde dit element al iewelaank gebruuk in pre-islamitische én islamitische architectuur, namelek veur baoge, galerije en kruusribgewelve.
Soms hadde ze auch ‘n praktischer doel, wie in ‘t sjeep en de zijbeuke vaan de kathedraol vaan Durham (gebouwd in 1093). Hei woore ze bedoeld om de gordelbaoge op dezelfde hoegte te kriege es de kruusribbe.
Romeinse en romaanse gebouwe woore gemaak mit halfronde tongewelve, die ‘t gewich rechstreeks nao oonder duide, wat vroog om dikke mör en kleine rame. Gotische kruusribgewelve bestonge echter oet gebaoge en diagonaal gekruuste ribbe.
Om de ziewaartse druk tege de mör op te vange, gebruukde men ierst steunbere, en later luchbaoge.
Ze woore erg lesteg te bouwe, en kóste maar ‘n beperkte aafstand euverbrugge.
‘T systeem boebei ‘t gewich vaan de gewelve gedrage wèrde door aafwisselende zuile en pilaore, wèrde vervange door simpele pilaore, die allemaol hetzelfde gewich drage.
De ierste variant vaan deze nuie gewelve had ‘n extra rib, ‘n ‘tierceron’ genómd, die neet oetlöp op de sloetstein.
Deze gewelve imiteerde vaak de vorme vaan ‘t complexe maaswerk oet laatgotische stijle.
‘T netgewelf woor ‘n aandere soort. Deze gewelve bestonge oet aanvullende decoratieve ribbe die tösse of op de dwarsribbe woore geplaatst en die drieheuk of aandere geometrische vorme maakde.
‘N veurbeeld heivaan is ‘t kloester vaan de kathedraol vaan Gloucester (circa 1370).
Later wèrde ze auch gebruuk bei de Notre-Dame vaan Paries, in Sens en in ‘t Engelse Canterbury.
In de vreuggotiek ontwikkelde men ‘n nui soort gewelf, boebei ‘n centrale zuil omringd wèrde door mierdere smallere kolomme die aan deze zuil vaszaote en die tot aan ‘t gewelf lepe. Deze smallere kolomme wère auch waal colonnets genómd.
In Engeland wèrde gegroepeerde kolomme vaak verseerd mit steine ringe en pilare mit beeldhouwwerk in de vorm vaan blaajer.
Sommege zuile hadde in plaats vaan ‘n Korintisch kapiteel ‘n knopkapiteel.
Bei latere bouwwerke hadde de steunbere vaak mierdere baoge, die ‘t gebouw allemaol op ‘n aandere hoegte ondersteunde.
De baoge hadde auch nog ‘n praktisch doel. Dankzij de ingebouwde kanale veurde ze namelek regewater vaan ‘t daak aaf, dat via de mond vaan steine waterspuwers nao boete leep. Deze waterspuwers had men in rije op de steunbere geplaatst.
Ze vervulde auch ‘n praktisch doel. Vaak boje ze plaats veur ‘n belfort, boemit ze fungeerde es klokketaore. Deze klok wèrde geluid om gebedsdeenste aan te kondige en zo de tied aan te gève, om luuj te waarsjouwe veur vuur of vijandeleke aanvalle en om speciale aangelegenhede te viere wie militaire euverwinninge en kroeninge.
De bouw vaan ‘n kathedraol duurde vaak jaore en woor enorm doer. Tege de tied dat de taore gebouwd kós wère, woor ‘t enthousiasme aafgezwak en woore aandere stijle in de mode geraak.
Es men de tweede bouwteikening had gevolg, woor Chartres nog oetbundeger gewoore. Bei deze teikening woore ‘t transept en ‘t altaar omringd door zeve taores.
De vreuggotische kathedraol vaan Laon heet ‘n veerkante lantaarntaore baove de viering, twie taores aan de westkant en twie taores aan ‘t eind vaan de transepte.
In Normandië hadde kathedraole en belangrieke kèrke vaak mierdere taores, die door de iewe heen gebouwd zeen. Zo heet de Abbaye aux Hommes in Caen (bouw begós in 1066) nege taores en spitse, die op de gevel, de transepte en in ‘t midde zeen geplaatst.
‘N variatie op de spits woor de vieringspits: ‘n smalle, speerachtege spits die meistal geplaatst wèrde op de plek boe ‘t transept ‘t sjeep kruust.
De kathedraol vaan Amiens heet ‘n taore.
Deze is in 1786 weggehaold in ‘t kader vaan ‘n programma om de kathedraol te moderniseren, maar is weer truuk gezat mit ‘n nui ontwerp vaan Eugène Viollet-le-Duc.
In de Engelse gotiek wèrde de grote taore vaak geplaatst boe ‘t transept en ‘t sjeep elkaar kruisen. Deze taore waor auch veul hoger es de aandere.
Vaan 1493 tot 1501 heet John Wastell, die eerder aan de King’s College in Cambridge heet gewirk, op de kathedraol vaan Canterbury ‘n vieringtaore gebouwd.
Om de taore de steun te gaeve die d’r nödig had, moosj d’r in ‘t midde vaan de kruusing ‘n biezondere dubbele baog gemaak wère.
In 1724 begós de bouw weer, op basis vaan ‘n ontwerp vaan Nicholas Hawksmoor, naodat Christopher Wren in 1710 ‘n ontwerp had ingedeend. In 1727 stopde de bouw weer.
In de 13e eeuw is de bouw vaan de Dom vaan Keulen begós, die de plattegrond vaan de kathedraal vaan Amiens volgde. Maar in de gotische periode zeen allein de apsis en de voot vaan ein vaan de taores aafgemaak.
De taore vaan ‘t Munster vaan Ulm kint ‘n soortgelijke gesjiedenis: de bouw begós in 1377, is in 1543 gestop en is pas in de 19e eeuw aafgerond.
Bij de kathedraol vaan Burgos is meer inspiratie gehaold oet Noord-Europa.
Plaatmaaswerk woor de ierste vorm vaan maaswerk en koom op in ‘t latere gedeilte vaan de vreuge gotiek of de hooggotiek.
Maaswerk had neet allein ‘n decoratief doel, maar woor auch praktisch. De steeds groter wèrende rame vaan gotische gebouwen hadde namelek zo veul meugelek steun veur de wind neudig.
“T meist verfiende veurbeeld vaan steine maaswerk woare de twelfde-eeuwse rame in de kathedraol vaan Chartres en ‘t roosvinster vaan de kathedraol vaan Lincoln, auch waal ‘t ‘aug vaan de deke’ genómd.”
Steine maaswerk, ‘n belangriek decoratief aspect vaan gotische stijle, is kort nao 1211 veur ‘t ierst gebruuk in de kathedraal vaan Reims, in de door Jean D'Orbais gebouwde straolkapel.
Nao 1240 wèrde steine maaswerk gangbaar en begós ‘t steeds complexer en lichter te wère.
In de rayonnante gotiek wèrde bei maaswerk auch twee soorte kroonlieste gebruuk, terwijl eerdere stijle kroonlieste vaan ein formaat gebruukde, maar mit raamstijle vaan versjillende formate.
In de geometrische stijl leide de raamstijle vaak tot motieven mit gebaoge pilare.
De raamstijle leepe vervolgens oet op Y-vormige verwaaieringen die auch versierd woore mit motieven.
In de latere gotiek (14e eeuw) wèrde vorktracering versierd mit ojieve. Zo maakte men complexe en netachtige ontwerpe genaamd ‘reticulated tracery’ (roosachtig maaswerk).
Deze vorme wère auch visblaose, mouchettes of snuite genómd.
Het Perpendicular streefde veural nao verticaliteit en ruilde de elegante lijnen vaan het Curvilinear in veur onaafgebroke raamstijle mit horizontale dwarsbalke en pilare.
Deze dwarsbalke wèrde vaak veurzeen vaan kleine kantelen.
Dit wèrde vaak gebruuk om de gevels mit te bedekke. Auch woore de binnenmör vaan ‘t sjeep en ‘t koor bedek mit blinde arcades.
2 Gewelve Ton of kruis Kruisrib Kruisribgewelve ontstinge in ‘t Romaanse tiedperk en wèrde in ‘t gotische tiedperk verder ontwikkeld.
‘T hart vaan de kèrk is ‘n laank sjeep, boe de parochianen bidde. Daoneve heet de kèrk auch ‘n dwars gedeilte, genaamd de transept. En in ‘t oosten bevindt zich ‘t koor, auch waal ‘t priesterkoor of presbyterium genómd. Dit gedeilte woor meistal gereserveerd veur de geesteleke.
‘N gaank, genaamd de kooromgang, omcirkelde ‘t koor.
De eerdere kathedrale, zoals de Notre-Dame, hadde zesdeilige kruisribgewelve mit kolomme en zuile, terwijl latere kathedralen veerdeilige kruisribgewelve mit dezelfde kolomme hadde, die sterker en simpeler woore.
Transepte woore in de vreuge Franse gotische architectuur meistal kort, maar in de rayonnante gotiek wèrde deze langer en kregen deze grote roosvinsters.
In Engeland wèrde meer waarde gehech aan transepte en woore de plattegronde meistal veul complexer dan die vaan Franse kathedraole. Zo wèrde Mariakapels, achtheukige kapittelzale en aandere gebouwe toegevoeg (heioonder staon plattegronde vaan de kathedraol vaan Salisbury en de York Minster).
De kathedraole hadde meistal veer niveaus.
Daobaove bevint zich ‘t triforium, ‘n smallere galerij die auch extra dikte en steun beujt.
Dit systeem is gebruuk in de kathedraol vaan Noyon, de kathedraol vaan Sens en aandere vreuge gebouwe.
Omdat d’r gein tribune meer wèrde gebruuk, kóste de arcades hoger gebouwd wère.
In Engeland wèrde get wat heiop liekent gebruuk in de kathedraol vaan Salisbury, de kathedraol vaan Lincoln en de kathedraol vaan Ely.
Dit woor meugelek dankzij de ontwikkeling vaan luchtbaoge, die ‘t gewich vaan ‘t daak euverdroge nao de steunpilare neve de mör.
Bei de kathedraol vaan Beauvais wèrde de grens vaan gotische technologie bereik.
Gotische gevels zeen gebaseerd op romaanse gevels.
‘T sculptuur vaan de middelste timpaan woor toegewijd aan ‘t Letste Oordeil, dat vaan de linkertimpaan aan de Maagd Maria en dat vaan de rechtertimpaan aan de Heilige die in deze kathedraol vereerd wèrde.
“Ze volgde de leer van de heilige Thomas Aquinas, namelek dat sjoonheid ‘n ‘hermenie vaan contraste’ woar.”
In Engeland wèrde in plaats vaan roosvinsters vaak gekaoze veur verschillende lancetvinsters.
De portale woore verseerd mit hoge wimberge veurzeen vaan concentrische baoge gevuld mit sculptuurwerk.
De taores woore verseerd mit hun eige baoge, die vaak veurzeen woore vaan pinakels.
Bei Franse kathedraole loog de naodrök op de hoogte vaan de gevel, terwijl die bei Engelse kathedraole, mit name in de vreugere gotiek, vaak loog op de breidte.
Heer nom aafstand vaan de Franse naodrök op hoogte, gebruukde gein zuile of beeldhouwwerk in de gewelfde portale en bedèkde de gevel mit kleurrieke mozaïeke van biebelse taferele (de huidige mozaïeke stamme oet ‘n latere periode).
De beroemde bronze deure van ‘t Baptisterium San Giovanni zeen gemaak door de beeldhouwer Andrea Pisano (1330–1336).
Om ‘t koor en de oostkant vaan de kathedraol bevint zich meistal ‘n (dubbele) kooromgang, auch waal ‘t ‘deambulatorium’ genómd, zodat de parochiane en bedevaartgangers gemekelek en vrei rond kóste laope in de oostkant.
“De nuie combinatie van kruisribgewelve en steunbere is veur ‘t ierst gebruuk door Abbot Suger om de dikke mör te vervange door glaas-in-loed. Zo kós wat heer ‘goddelek leech’ nómde dat gedeilte vaan de kèrk binnenkomme.”
Vaan dit soort kapelle zeen d’r drie bei de kathedraol van Chartres, zeve bei de Notre-Dame vaan Paries, de kathedraol vaan Amiens, de kathedraol vaan Praag en de Dom vaan Keulen en nege bei de Italiaanse Sint-Antoniusbasiliek.
“In ‘t edict vaan ‘t tweede Concilie vaan Nicea (787) wèrde ‘t volgende oetgerope: “Religieuze aafbeeldingen moge neet aan de verbeelding vaan kunsteneers euvergelaote wère, maar mote gebaseerd zeen op de principes vaan de katholieke kèrk en religieuze traditie.”
Terwijl de stijl zich ontwikkelde, begós ‘t beeldhouwwerk steeds meer op de veurgrond te staon.’T begós de zuile vaan ‘t portaal te bedeke en langzaam baove de portale oet te stijge, totdat de ganse gevel bedek woor mit in nisse geplaatste beeldhouwwerke. Veurbeelde heivaan zeen de transepte vaan de kathedraol vaan Wells en de kathedraol vaan Amiens, boe zelfs de binnekant vaan de gevel heimit bedek is.
Heimit begós een trend vaan complexe iconografie, die aandere kèrke zouwe volge.
Op de westelijke gevel vaan de Notre-Dame vaan Paries gief ‘t timpaan baove ‘t middelste portaal ‘n levendig beeld vaan ‘t Letste Oordeil, mit zondaars die nao de hel gestuurd wère, en vrome christene die nao de hemel gebrach wère.
De versjrikkinge vaan de hel wère zelfs nog duujeleker aafgebeeld.
Dit woor allemaol oonderdeil vaan de visuele boodsjap veur de analfabete geleuvige: wie aafweek vaan de kèrkleer, kreeg mit dit gevaor te make.
In de 19e eeuw wèrde deze tijdens een restauratie vervangen door gotische figure, ontworpe door Eugène Viollet-le-Duc.
Volgens religieuze leringe in de middeleeuwe woor al ‘t leech goddelek. De gesjrifte vaan de zesde-eeuwse mysticus Pseudo-Dionysius de Areopagiet zeen hei mit name ‘n veurbeeld vaan, wiens book ‘De Coelesti Hierarchia’ populair woor oonder Franse monnike.
De rame aan de noordkant stinge vaak in de sjeem en woare verseerd mit aafbeeldinge vaan ‘t Ouwe Testament.
Mit glaasechteg email wèrde de details op ‘t glaas gesjilderd. Heinao wèrde ‘t email in ‘n aove aan ‘t glaas gehech.
Aandere kapelle door Europa heer zoude Sainte-Chapelle volge.
Helder glaas wèrde oondergedompeld in gekleurd glaas, en daonao wèrde stukke vaan ‘t gekleurde glaas weggesjoerd om tot precies de goeie kleur te komme.
Ein van de meist beroemde flamboyante gebouwe woor de Sainte-Chapelle de Vincennes (jaore 1370), mit z’n breie rame die tot aan ‘t plafond reike.
De rame vaan glaas-in-loed woore enorm ingewikkeld en duur.
De roos stong symbool veur de Maagd Maria, en wèrde mit name gebruuk in kèrke die aan hör zeen toegewijd, boeoonder de Notre-Dame vaan Paries.
Neve de Notre-Dame vaan Paries lik La Conciergerie, boevaan de bouw in 1119 is begós. Tot 1417 woor dit de veurnaamste verbliefplaats vaan de Franse keuninge.
De ontwikkeling vaan artillerie maakte dit gebouw echter snel euverbodig. In de 15e eeuw is ‘t fort omgebouwd nao ‘n comfortabel woonpaleis.
‘T oudste veurbeeld dat nog besteit is waarsjienlek de Mob Quad van Merton College, oonderdeil vaan de Universiteit vaan Oxford, die tusse 1288 en 1378 is gebouwd.
Bei ‘t Queen’s College in Oxford is in de jaore 1140 auch zo’n soort academisch klooster gebouwd, waarsjienlek ontworpe door Reginald Ely.
Sommige colleges, wie ‘t Balliol College in Oxford, gebruukde ‘n militaire stijl aafkomstig vaan gotische kastele en woore beveurbeeld veurzeen vaan kantele.
“In 1447 sjreef heer dat d’r wèlde dat zien kapel “””groot en imposant wèrde, mit sjoene liene, zoonder de euverdaod vaan drukke kroonlieste.”””
De mör hadde vanbinne op twee verdepinge wenjelpaajer, ‘n gekantelde borstwering en oetstekende mezekouwe om belegeraars mèt te besjtoke.
Kastele woore omringd door ‘n depe slotgracht mit ein ophaolbrug.
‘N good bestaond veurbeeld heivaan is ‘t Château de Dourdan, gelège in de buurt vaan Nemours.
Deze transformatie heeld compromissen in, aangezeen Latiense kèrke richting ‘t oosten gebouwd wère, en moskeeën juist richting Mekka.
De Lala Mustafa Pasha-moskee in Famagusta, Noord-Cyprus.
De gotische stijl begós verouderd, lelek en zelfs onbesjaaf genómd te wère.
In Ierland wèrde gotische architectuur in de 17e en 18e eeuw nog gebruuk, beveurbeeld veur de kathedraol vaan St. Columb (aafgerond in 1633), de kathedraol vaan de Onbevlekte Ontvangenis in Sligo (1730) en de kathedraol vaan Down (1790-1818).
Tusse 1722 en 1745 bouwde Nicholas Hawksmoor de twee westeleke taores vaan Westminster Abbey, en luidde daomit ‘n nui hoofdstuk in veur de neogotiek.
Deze periode vaan breiere waardering (1855-1885) steit in Brittannië bekend es de hoog-Victoriaanse gotiek.
Vanaaf de tweede helft vaan de 19e eeuw wèrde ‘t in Brittannië gebrukeleker om neogotiek te verwèrke in gebouwe die neet door de kèrk of de euverheid gebruuk wère.
“Landjsjapsarsjetekke wirke aan sjtructure en externe ruumtes in 't landjsjapsaspect van 't óntwerp – groot of klein, sjtedelik, veursjtedelik en lanjelik, en mit 'helle' (geboewde) en 'zachte' (geplante) materialen, wobie raekening woort gehawte mit ecologische duurzaamheid.”
Ze kènne ouch veurstjelle bekieke om toesjtömming te gaeve veur contracte veur de boewwerkzaamhede en d'r toezich op te hawte.
De eesjte persoon dae 'n landjsjap maakde waor Joseph Addison in 1712.
Aan 't ènj van de 19e eeuw begooste professionele landjsjapsóntwerpers de term landjsjapsarsjetek te gebroeke, en waor dees verankerd naodat Frederick Law Olmsted, Jr. en Beatrix Jones (later Farrand) en angere de 'American Society of Landscape Architects' (ASLA) oprichtte in 1899.
Hun projekte kénne insjpecties tot de ecologische beoordeiling van versjillende ruumtes veur plannings- of beheerdoele omvatte.
Hun wirk kump tot oetdrukking in gesjreeve beleids- en sjtrategieverklaoringe, en hun take omvatte masterplanninge make veur nuuje ontwikkelinge, landjsjapsevaluaties en -beoordeilinge, en 't veurbereide van landjsjapsbejeer of beleidsplanne.
In de lëtste jaore is de behoufde aan en interesse in therapeutische tuine toegenomme.
Hie-ónger valle Central Park in New York, Prospect Park in Brooklyn, en 't Emerald Necklace-parksysteem in New York en Boston.
Ze waor designconsultant veur 'n twelfderlei universiteiten, wo-ónger: Princeton in Princeton, New Jersey; Yale in New Haven, Connecticut; en 't Arnold Arboretum for Harvard in Boston, Massachusetts.
Sjtadsplanners zeen gekwalificeierd om take onaafhankelik van landjsjapsarsjetekke oet te veure, en euver 't algemein kenne studente aan de handj van 't curriculum van landjsjapsarsjetekprogramma's geine sjtadsplanner waere.
Roberto Burle Marx in Brazilië cómbineierde de internationale sjtiel en inheemse Braziliaanse plante en cultuur veur 'ne nuuje esthetiek.
Hae maakde 'n systeem populair wobie de lage van 'n locatie woorde geanalyseierd om 'n volledig beeld te kriege van de kwalitatieve eigensjappe.
Naodat de AILA dit erkende, begooste landjsjapsarsjetekke de titel 'Registered Landscape Architect' in zös sjtaote en gebieter bènne Australië te gebroeke.
Bènne NZ kénne lede van NZILA, zodra ze hun professionele diploma höbbe ontvange, de titel 'Registered Landscape Architect NZILA' gebroeke.
ILASA haet es missie om 't beroup van landjsjapsarsjetek te bevurdere en hoge maotsjtaef van professionele deinste aan de leje te beie, en om 't beroup van landjsjapsarsjetek te vertaegeweurdige bie kwesties die de belange van de leje van 't instituur kénne beïnvloede.
Op 't momènt zeen d'r viefteen geaccrediteierde programma's in 't Verenigd Keuninkriek.
“In 2008 lanceierde de LI 'ne grote aanwerving mit de naam 'I want to be a Landscape Architect' om luuj enthousiast te make veur de opleiding tot landjsjapsarsjetek.”
Daobie is 't in versjillende sjtaote verplich om 'n sjtaotsexame aaf te legge en te haole.
Taege de 6e eeuw v.Chr. koum 't zandj al tot de kneie van de sjtandjbeelder van de hoofdtempel.
'n Plan om de tempels te redde waor gebaseierd op 't idee van William MacQuitty om 'n heldere dam róndjóm de tempels te boewe, wobie 't water op dezelfde heugde woort gehawte as dat van de reveer de Nijl.
Ze waore d'rvan euvertuug dat 'n verheuging van de tempel het effek van erosie op de zandjsjtein door de woestijnwèndj zou vermindere.
Tusje 1964 en 1968 woort de volledige locatie veurzichtig in grote blokke gesjnee (tot 30 ton, gemiddeld 20), aafgebraoke, getild en weier ineingezat op 'n nuuje locatie dae 65 maeter hoger en op 200 maeter aafstandj vanaaf de reveer loog, in ein van de grootste oetdaginge op t gebied van archeologische techniek in de gesjiedenis.
Väöl bezuikers koume ouch mit 't vleigtuug aan op 'n vleigveldj dat speciaal waor geboewd veur 't tempelcomplex, of mit de wage vanaaf Aswan, de dichtstbiezeende sjtad.
De kolossaole sjtandjbeelder langs de wandj aan de linkerkantj drouge de witte kroon van Opper-Egypte, wobie die aan de angere kantj de dubbele kroon van Opper- en Neder-Egypte drouge (Egyptische kroon).
Op 't beruimpste reliëf sjteit de keuning op zien kótsj wobie hae piele op zien rennende viejandje sjoot die gevange waere genómme.
D'r zeen aafbeeldinge van Ramses en Nefertari mit de heilige beut van Amun en Ra-Horakhty.
Deze datums zeen nao verluid de verjaordaag van de keuning en de kroning, respectievelik.
Volges beraekeninge die zeen gemaak op basis van de heliakische opkóms van de sjter Sirius (Sothis) en inscripties die archeologe höbbe gevónje, waor dees datum waarsjienlik 22 oktober.
Dit waor de tweede keer in de aue gesjiedenis van Egypte dat 'ne tempel woort gewijd aan 'n keuningin.
De beelder van de keuningin sjtinge naeve die van de farao, maar waore noots langer dan zien kneie.
De kapitele van de pilare drage 't gezich van de godin Hathor, dit type kolom sjteit bekend as Hathorisch.
Aan de zuuelike en naordelike wénj van dees kamer bevénje zich twee seierlike en poëtische basreliëfe van de keuning en zien partner die papyrusplante aan Hathor gaeve, die woort aafgebeeld als 'n ko op 'n boot dae in 'n papyrussjtroek vaart.
Ze denke dat gein van de huidige geboewe van veur de 17e eeuw zeen, want ze zeen waarsjienlik mit dezelfde boewmeneiere en óntwerpe gemaak als in de eeuwe daoveur.
Angere kasbahs en ksour waore langs dees route te vénje, wie de Tamdaght in 't naorde dae kortbie lëk.
De geboewe van 't dörp sjtaon same bènne 'n verdedigingsmoer mit houktore en 'n poort.
‘t Dörp haet daobie versjillende gemeinsjappelike geboewe wie 'n moskee, 'n karavanserai, 'n kasbah (vestingmoer wie bie 'n kesjteel) en de maraboet van Sidi Ali of Amer.
‘t Woort gemaak van leemsjteine en drek, dèks gemengd mit angere materiale zodat 't baeter blif zitte.
De Aswan Dam, of sjpecifiek sinds 1960 de Hoge Aswandam, is de grootste sjtuwdam in de welt, en is euver de Nijl in Aswan, Egypte, geboewd tusje 1960 en 1970.
De Hoge Dam hèi, sjus wie bie de eerdere implementatie, 'n aanzeinlik effek op de economie en cultuur van Egypte.
Dees natuurlike euversjtrouminge versjilde, aangezeen in jaore mit hoog water alle gewasse verwoes kooste rake, in taegesjtelling tot jaore mit laag water wat grootsjalige dreugte en hóngersjnood koos veroorzake.
In plaatsj daovan hèi 't Nile Valley Plan van de Britise hydroloog Harold Edwin Hurst de veurkeur, dae veursjtelde om water op te sjlaon in Sudan en Ethiopië, wo väöl minder verdamping is.
Oorspronkelik wolle de Verenigde Sjtaote en de USSR helpe bie de ontwikkeling van de dam.
Taege dae tied waor de VS bang dat communisme nao 't Midde-Ooste zou verspreide, en zoog deze Nasser als 'n natuurlike leider van 'n anticommunistische pro-kapitalistische Arabische Liga.
Naodat de VN kritiek hèi op 'n inval van Isreäel taege Egyptische troepe in Gaza in 1955, realiseierde Nasser zich dat hae neit besjouwd koos waere als leijer van de pan-Arabisch nationalisme als hae zien landj neit koos waere taege Israël.
Nasser ging neit akkoord mit dees veurwaarde en vroog de USSR om hulp.
Dulles waor nog kaojer euver de diplomatische erkenning van China, wat in direc conflic sjtong mit 't beleid inzake de insjloeiting van communisme van Dulles.
Hae waor ouch geïrriteerd door de neutrale houding van Nassar en poginge om op twee paerd te wedde tijdens de Koue Oorlog.
De enorme sjtein- en kleidam is ontworpe door de Soviet Hydroproject Institute dat haet samegewirk mit 'n paar ingenieurs oet Egypte.
Aan de angere kantj zörgde de dam d'rveur dat 'n groot gebied ónger water koum te sjtaon wodoor 100.000 luuj weg mooste.
De beoordeiling van de koste en veurdeile van de dam blif controversieel, zelfs teentalle jaore naodat d'r vaerdig waor.
Es ver neit kieke nao de negatieve milieu- en sociaal effekte van de dam, zeen de köste nao sjatting in sjlechs twee jaor trukverdeind.
'n Angere kieker waor 't hie neit mit èns en zei dat de dam aafgebraoke moos waere.
De dam haet de effekte van euversjtrouminge, zoals die in 1964, 1973 en 1988, kénne taegegehawte.
'n Nuuje vusjbranche is róndjóm 't Nassermeer ontsjtaon, maar 't is lestig omdat 't wiedeweg van belangrieke merte lig.
Ongeveer 'n hauf miljoen gezinne höbbe zich op dees nuuje lènj gevestigd.
Op eerder geïrrigeierd landj sjteeg de ougs omdat water besjikbaar gemaak koos waere bie dreuge periodes.
In Sudan zeen 50.000 tot 70,000 Sudanese Nubiërs verhoes vanaaf de aue sjtad Wadi Halfa en de omliggende dörper.
De euverheid ontwikkelde 'n irrigatieprojek, dat 't 'New Halfa Agricultural Development Scheme' heisjde, om ketoen, vruchte, sókkerreet en angere gewasse te verboewe.
Hoesvesting en veurzienige zeen geboewd veur 47 dörper die kortbie mekaar louche in Aut-Nubië.
De voedingswaerd die 't sediment aan 't landj hèi toegevoeg waor sjlechs 6.000 ton kaliumchloride, 7.000 ton fosforpentoxide en 17.000 ton sjtikstof.
De verzilting noum ouch toe omdat de aafsjtandj tusje 't oppervlak en 't grondjwater klein genóg waor (1–2 m aafhankelik van de baomtoesjtwandj en temperatuur) om water omhoog te haole door verdamping, zodat de relatief kleine concentraties van zout in 't grondjwater zich na 'n aantal jaor op de baom zou verzamele.
Taege 1950 waor sjlechs 'n klein deil van Opper-Egypte neit geconverteierd van bassin (laag transmissie) nao blievende (hoog transmissie) irrigatie.
S. haematobium is sinds dae tied volledig verdwene.
Dit hawt in dat de ongebroekde opsjlaag opgevuld zou waere nao 300-500 jaor als 't sediment zich op 'tzelfde tempo zou opboewe in de res van 't meergebied.
Nao de boew van de dam, gruijde waterplante väöl vlotter in 't heldere water, ouch door achterbliefsele van mës.
De vusjerie in de Middellandjse Zee en in brak meerwater noum aaf naodat de Dam vaerdig waor, omdat de voedingssjtoffe die van de reveer de Nijl nao de Middellandjse Zee sjtroumde achter de Dam bleeve hange.
'n Zörg veur de boew van de Hoge Dam waor de muigelike daling in de sjtroumaafwaartse reveerpeil van Dam als gevolg van erosie dae waor veroorzaak door de sjtroum van sedimentvrie water.
Dit haet ouch 'n negatief effek gehad op de brikbranche, dae oet honderde febrikke besjtóng die Nijl-sedimentaafzettinge langs de reveer gebroekde.
Omdat 't water minder troebel is, kump zonleich deeper in 't water van de Nijl.
De boew ving aan in 1995 en, naodat USD 220 miljoen waor gesjpendeierd, woort 't complex officieel geäöpend op 16 oktober 2002.
De resterase van de nuuje bibliotheek waor neit allein opgepak door angere luuj en bureaus, maar kreeg ouch sjteun van Egyptische politici.
Doordat UNESCO in 1986 d'rbie betrokke raakde, zörgde dit d'rveur dat 't projek internationale aandach kreeg.
Dit team van arsjetekke besjtóng oet teen leje die veur zös lenj sjtonge.
De eesjte toezègkinge veur de projecfinancseieringe zeen toegezag tijdens 'n conferentie in 1990 in Aswan: USD 65 miljoen, wovan 't grootste deil aafkomstig waor van MENA-sjtaote.
In 2010, kreeg de bibliotheek 'ne donatie van 500,000 beuk van de nationale bibliotheek van Frankriek, de Bibliothèque nationale de France (BnF).
De hoof-laeszaal sjteit ónger 'ne 32 maeter hoog daak mit glaze penele, gekantjeld richting de zee wie 'ne zonnewiezer, en haet 'ne diamaeter van zo'n 160 maeter.
De collectie van 't Museum der Egyptische oudheden besjteit oet zo'n 1316 kunsveurwerpe en gaef 'n beeld van de Egyptische gesjiedenis van 't tiedperk van de farao's tot de verouveringstochte van Alexander de Grote tot de Romeinse besjaving veur de opkóms van de Islam in Egypte.
Microfilm: Dit deil bevat microfilms van zo'n 30.000 zeldzame manuscripte en 50.000 documente, plus 'ne verzameling van The British Library van zo'n 14.000 Arabische, Persische en Turkse manuscripten, wat besjouwd wurt als de grootste verzameling van Europa.
In 2010 kreeg de bibliotheek echter nog èns 500,000 beuk van de Bibliothèque nationale de France.
De Grote moskee van Djenné is een grote 'banco' of adobegeboew dat door väöl arsjetekke wurt gezeen als ein van de heugtepunte van de Soedanees-Sahelse arsjetektuur.
't Eesjte document wo-in de moskee woort genuimp is de Tarikh al-Sudan van Abd al-Sadi wo-in de eesjte gesjiedenis te vénje is, waarsjienlik op basis van de mónjelinge euverlevering oet hauverwaeges de zeventeende eeuw.
Zien directe opvolger boewde de tores van de moskee en daonao boewde de volgende sultan de omringende moer.
Dit waor 't geboew dat Caillié zoog.
De nuuje moskee waor 'n groot, laag geboew zónger tore of verseiering.
De verboewing waor in 1907 vaerdig door dwangarbeit ónger leiding van Ismaila Traoré, hoof van de metselaersgilde van Djenné.
D'r besjteit ónenigheid euver wieväöl invloed de Franse op 't óntwerp van de verboewde moskee höbbe gehad.
Hae vónj dat de kegels d'rveur zörgde dat 't geboew op 'ne barok tempel veur 'n god leek.
Hae zei ouch dat de lokale luuj zo ontevrei euver 't nuuje geboew waore dat ze 't neit wolle pótse, en dit allein wolle doon es ze angesj in de gevangenis zoue belanje.
De grotere tombe aan de zuudkantj bevat 't euversjot van Almany Ismaïla, 'n belangrieke imam van de 18e eeuw.
In sommige gevalle zeen de oorsjprónkelike oppervlakke van 'n moskee mit plavuze bedek, wodoor de historische oetsjtraoling weg is en in sommige gevalle de sjtructurele integriteit van 't geboew is verpes.
In 1996 haet Vogue magazine 'ne modeshoot in de moskee gehawte.
‘t is toegankelik via zös trappe, die elk zeen veurzeen van pieke.
De bedmoer of 'qibla' van de Grote Moskee is gerich nao 't ooste nao Mecca en kiek oet euver de mert van de sjtad.
De kegelvormige tore of pieke baovenop elke minaret zeen aafgewirk mit ein of meerdere sjtruusvogel-eier.
De kleine, onregelmatig geplaatsjte rame van de naordelike en zuuelike wenj laote weinig natuurlik leich door in de hal.
De imam veurt de gebaeter van de mihrab in de grotere centrale tore oet.
Aan de rechterkantj van de mihrab in de hooftore sjteit 'n tweede niche, de praeksjtoul of minbar, dae de imam gebroekde om te praedige tijdens ziene praek op vriedig.
De wenj van de galeries die op de bénneplaatsj oetkieke zeen gekenmerk door doorgange in een boogvorm.
In plaatsj van 'ne centrale niche, heij de mihrabtore oorsjprónkelik 'n paar grote nisse die 'tzelfde waore als de ingangsboge van de naordelike wandj.
Ze mótte 'n paar daag oetharde maar regelmaotig waere geroerd, 'n taak dae dèks aan jónges woort gegaeve die in 't mengel sjpele en daodoor de inhoud menge.
Aan 't begin van 't festival woort 'n race gehawte om te zeen wae 't gips als eesjte nao de moskee ként brénge.
In 1930 is 'ne inexacte replica van de Djenné moskee geboewd in de sjtad Fréjus in Zuud-Frankriek.
De oorsjprónkelike moskee hèi de leiding euver ein van de belangriekste islamitische leercentra in Afrika tijdens de middeleeuwe, mit doezenderlei sjtudente die de koran koume besjtudeiere in de madrassas in Djenné.
Op 20 januari 2006 zörgde de aanblik van 'n aantal mansluuj die op t daak van de moskee aan 't hakke waore veur 'n rel in 't dörp.
De groep trok in de moskee de ventilatore d'roet die de Amerikaanse ambassade tijdens de oorlog in Irak heij gepresenteierd en ging vervolges 't dörp plundere.
De Grote Sfinx van Gizeh, dae dèks de Sfinx van Gizeh of geweun de Sfinx woort genuimp, is 'n beeld van 'ne sfinx, 'n mythisch weze, van kalksjtein.
Daobie lieke de houk en locatie van de zuuelike wandj van de omheining te suggereiere dat de brök tusje de Piramide van Chefren en de Valleitempel al besjtóng veurdat de Sfinx is gepland.
Toen de Stele in 1925 opnuuj is opgegrave, zeen de tekste aafgebladderd en verwoes wo-in nao Khaf woort gerefereierd.
De sekte van de Sfinx bleef besjtaon tot in de middeleeuwe.
Alexandria, Rosetta, Damietta, Cairo en de Piramiden van Gizeh zeen dèks besjreeve, maar neit per se oetgebreid besjreeve.
“Zeve jaor naodat André de Thevet (Cosmographie de Levant, 1556) nao Gizeh waor gewaes, besjreef hae de Sfinx als ''t hoof van 'ne kolos, gemaak door Isis, dochter van Inachus, en de geleefde van Jupiter'.”
De Sfinx van Johannes Helferich (1579) is 'n róndjborstig vroumisj mit 'n mager gezich en 'n pruuk mit sjteil haor; 't einige veursprong op Thevet is dat 't haor op de infula-lèntjer van de hooftooi leke.
Hoewel bepaolde deile van de Stela waarsjienlik nauwkeurig zeen, woort deze doorgank ontkrach door archeologisch bewies en gezeen als historisch revisionisme oet 'ne latere periode, 'n bewuste naomaak gemaak door de lokale priesters om de moderne Isis-tempel 'ne aue historie te gaeve dae d'r noots haet gehad.
“Oet recente ondékkinge liek 't d'r echter sjterk op dat t neit veur de regeierperiode van Chefren, in de veerde dynastie, is geboewd.”
“Maspero meinde dat de Sfinx ''t autste monument in Egypte waor'.”
'n Deil van de hooftooi is in 1926 d'r vanaaf gevalle vanwege erosie dae deepe sjpäör in zien nek hèi achtergelaote.
De laog wo-in 't hoof is gehouwe is väöl heller.
In angere verhaole woort gezag dat de Mammelukken d'rachter zoute.
Volges al-Maqrīzī, geluifde väöl luuj oet de omgaeving dat 't zandj dat 't Plateau van Gizeh bedekde 'ne sjtraof waor veur de verminking van al-Dahr.
Al-Minufi zei dat de kruutstoch van Alexandrië in 1365 goddelike sanctie waor veur ein soefi sjeik van de khanqah van Sa'id omdat hae de naas hèi aafgebraoke.
't Idee woort gezeen als pseudoarcheologie door academici, omdat d'r gein tekstueel of archeologisch bewies is dat dit de rae waor veur de richting van de Sfinx.
D'r besjteit ein lange gesjiedenis van sjpeculatie euver verburge kamers ónger de Sfinx, door esoterisch fegoere wie H. Spencer Lewis..
Ze denke dat 't de op ein na meist bezuikde historische locatie is in Egypte; allein de Piramiden van Gizeh waere dèkker bezuik.
De drie angere deile, de Tempel van Moet, de Tempel van Mentoe en de aafgebraoke Tempel van Anton, zeen neit toegankelik veur 't pebliek.
De oorsjprónkelike tempel is verwoes en deils herboewd door Hatsjepsoet, hoewel angere farao's d'romhaer höbbe geboewd om de focus of richting van 't heilige gebied te verangere.
De boew van de tempels is in 't Middenriek gesjtart en veurtgezat in de tied van de Ptolemaeën.
De gode loupe oetein van 'n aantal van de eesjte die aanbeie woorte tot gode die 'n sjtuk later in de gesjiedenis van de cultuur oet 't Aue Egypte aanbeie woorte.
Dees architrave zeen muigelik nao dees heugde getild mit behulp van 'ne hefboum.
Als ze sjteine hèie gebroek veur de oprieplate, hèie ze väöl minder materiaal hoove te gebroeke.
't Lëtste sjniewirk is oetgevuierd naodat de trommels zeen geplaatsjt, zodat dees neit zoue verranneweiere.
't Liek d'rop dat de sjtad Thebe neit ech van belang waor véúr de elfde dynastie, en de eerdere tempel waor waarsjienlik erg klein, mit sjriene die gewijd waore aan de eejste goden van Thebe, de aerdgodin Moet en de god Mentoe.
Amun (dae soms ouch Amen woort genuimp) waor 'ne lange tied de lokale besjirmgod van Thebe.
Grote boewwerkzaamheje in de Tempel van Amon vónje plaatsj tijdens de achteende dynastie, toen Thebe de hoofsjtad van 't Aue Egypte woort.
'n Anger projek op de locatie van heur, de Rooie Kapel van Karnak of Chapelle Rouge, waor bedoelt als 'n sjrien en sjtóng eesj waarsjienlik tusje de twee obeliske.
't Sjteit bekend als de onaafgemaakde obelisk en laot zeen wie ze obeliske maakde.
De lëste grote aanpassing aan de indeiling van de Tempel van Amon waor de boew van eesjte pyloon en de enorme omheiningswenj die de gans tempel omsjloete, beide geboewd door Nectanebo I van derteende dynastie.
't Karnak-tempelcomplex is veur 't eesj besjreeve door 'ne onbekende Venetiaan in 1589, al bevat zien besjrieving geine naam veur 't complex.
't Wirk van Protais euver hun reize is oetgegaeve door Melchisédech Thévenot (Relations de divers voyages curieux, editie 1670–1696) en Johann Michael Vansleb (The Present State of Egypt, 1678).
Nao de opgraving en resterase van 't Johns Hopkins-universiteitsteam, ónger leiding van Betsy Bryan (zeen hieónger) is de Tempel van Moet toegankelik gemaak veur 't pebliek.
In 2006 presenteierde Betsy Bryan heur bevénjinge van 'n festival wobie d'r dudelik väöl alcohol woort gedronke.
Dees bevénjinge zeen in de Tempel van Moet gedaon. De rae hieveur waor dat wienee Thebe 'ne prominentere plaatsj kreeg, Moet de oorlogsgodinne Sekhmit en Bastet haet aangenomme als 'n aantal van heur aspecte.
In 'n latere mythe mit betrekking tot 't jaorlikse zate Sekhmet festival, creëerde Ra, die taege dae tied de zonnegod van Opper-Egypte waor, zien gedaante oet 'n oug van zien moder, om de sjterfelike die zich taege 'm keerde te verwoeste (Neder-Egypte).
De Luxortempel is 'n grote tempel oet 't Aue Egypte en lig op de oostelike oever van de reveer de Nijl in de sjtad dae taegeweurdig Luxor heisj, (veurmalig Thebe) en is ongeveer geboewd in 1400 v.Chr.
Veer van de grote dodetempels die door vruigere reizigers zeen bezuik zeen de Tempel van Seti I in Qurna, de Tempel van Hatsjepsoet in Deir el Bahri, de Tempel van Ramses II (ouch 't Ramesseum genuimp) en de Tempel van Ramesses III in Medinet Haboew.
Aan de achterkantj van de tempel ligge kapelle die zeen geboewd door Amenhotep III van de 18e dynastie en Alexander.
Dit soort zandjsjtein woort de Nubische zandjsjtein genuimp.
“Alexander Badawy, 'Illusionism in Egyptian Architecture', Studies in the Ancient Oriental Civilization, 35 (1969): 23.”
Langs de lane zeen stations opgezat veur ceremonies, zoals 't fees van Opet, die erg belangriek waore veur de tempel.
Lalibela is 'n sjtad in 't Lasta-distric van de zone naord-Wollo in de regio Amhara, Ethiopië.
Veur christene is Lalibela ein van de heiligste sjtae van Ethiopië, mit allein Aksum ónger zich, en 'n centrum van baewaeg.
De name van versjillende plekke in de moderne sjtad en de algemeine indeiling van de oetgehouwe rotskirke zeen nao verluid gebaseierd op name en patrone dae Lalibela haet opgemirk in zien jonge jaore in Jerusalem en 't Heilige landj.
't Christelik gelouf haet d'rveur gezörg dat väöl plekke biebelse name höbbe, zelfs de reveer van Lalibela sjteit bekend als de reveer de Jordaan.
Portugese pestoor Francisco Álvares (1465–1540) ging mit de Portugese ambassadeur mit tijdens zien bezuik aan Dawit II in de jaore 1520.
De volgende gemelde Europese bezuiker van Lalibela waor Miguel de Castanhoso, dae haet gedeend als soldaot ónger Cristóvão da Gama en haet Etheopië in 1544 verlaote.
“De pilare zeen ouch oet de berg gehouwe.),”
D'r besjteit controverse euver wienee sommige kirke zeen geboewd.
Zien verslaag besjreef twee soorte volkshoesvesting in de regio.
't Katharinaklooster, officieel 't heilige klooster van de Sinaïberg, is 'n oosters-orthodox klooster op 't sjeereilandj Sinaï, aan de monding van 'ne kloof aan de voot van de Sinaïberg, kortbie 't dörp Sint-Katharina in Egypte.
“'t Katharinaklooster lig in de sjeem van 'ne groep van drie berge; Ras Sufsafeh (muigelik 'de berg Horeb' ca.1 km westelik), Jebel Arrenziyeb en Jebel Musa, de 'biebelste berg Sinaï' (top ca. 2 km zuuelik).”
Catharina haet zelf d'r zelf veur gezörg dat de boew begoos.
“'t Klooster is geboewd in opdrach van keizer Justinianus I (heerste in 527–565), dat de Kapel van het Brandende Braambos (ouch bekend als 'Sint-Helenakapel') omsjloet, in opdrach van keizerin-gemalin Helena, moder van Constantijn de Grote, op de plek wo Mozes 't brennende braambósj gezeen zou höbbe.”
De plek is heilig veur 't christendom, de islam en 't jodendom.
Tijdens de zevende eeuw zeen de geïsoleierde christelike kloezenaesj van de Sinaï oetgesjakeld: allein 't versjterkde klooster bleef euver.
Vanaaf 't momènt van de Eesjte Kruutstoch, trok de aanwezigheid van kruutsvaarders in de Sinaï tot 1270 de aandach van Europese christenen en noum 't aantal pelgrims die 't klooster bezuikde toe.
De exacte administrateeve status van de kirk bènne de oos-orthodoxe kirk is ondudelik: door sommige, wo-ónger de kirk zelf, woort dees gezeen als autocefaal, door angere als 'n autonome krik dae ónger de Grieks-orthodoxe kirk van Jerusalem.
In 2003 óntdèkde Russische geleerde de akte van sjènking veur 't manuscript dat waor óngerteikend door de Raad van Caïro mitochion en aartsbisjop Callistratus op 13 november 1869.
Palimpsests sjtaon d'rom bekend dat ze eine keer of dèkker woorte gebroek door de eeuwe haer.
't Doerde ongeveer ach minute om elke pagina gans te scanne.
De grote iconische collectie besjteit oet 'n aantal sjtukke oet de 5e (muigelik) en de 6e eeuw, die erg uniek zeen; 't klooster is neit aangetas door de Byzantijnse beeldersjtried en noots geplunderd.
't Grootste doel van de Foundation waor 't behoud van de arsjetekturele geboewe, sjilderieje en beuk.
De omvang laot de relatieve veursjpood in dae tied zeen.
't Is geboewd op de locatie van 'n auere, kleinere tempel dae ouch waor gewijd aan Horus, hoewel 't eerdere geboew richting 't oos-weste sjting, en neit richting 't naord-zuue wie de huidige locatie.
De Tempel van Horus woort neit meer gebroek als 'n religieus monument nao de vervolging van heidene door Theodosius I en de ban van neit-christelik gelouf bènne 't Romeinse Riek in 391.
Door de eeuwe haer is de tempel begrave geraak tot 'n deepte van 12 maeter ónger woestijnzandj en lage van reveerslib aafkomstig van de Nijl.
In 1860 begoos Auguste Mariette, 'ne Franse Egyptoloog, 't wirk om de Tempel van Horus oet 't zandj te haole.
Great Zimbabwe is 'n middeliewse stad in de zuidoosteleke heuvels vaan Zimbabwe bij Lake Mutirikwe en de stad Masvingo.
Men gelouf dat Great Zimbabwe deende es koninklek paleis veur de plaotseleke vors.
Ze woorte gebouwd zoonder mortel (druge stein).
De ierste bevestigde bezoeke vaan Europeaone datere vaan 't einde vaan de 19e iew, en 't oonderzeuk vaan de site vóng aon in 1871.
't Gebeed vaan Groet-Zimbabwe waor al in de 4e iew n.Chr. bewoond.
David Beach meint dat de stad en häör staot, 't keuninkriek Zimbabwe, bleujde vaan 1200 tot 1500, hoewel 'n get vreugere datum veur häör oondergaank weurt gesuggereerd door 'n besjrijving die in 't begin vaan 1500 aon João de Barros is euvergeleverd.
Ze stoon bekind es 't Heuvelcomplex, 't Valleicomplex en de Groete Omheining.
't Valley Complex is verdeild in de Upper en Lower Valley Ruins, mèt versjèllende periode vaan bewoening.
't Zwoertepunt vaan de mach versjoof vaan 't heuvelcomplex in de 12e iew nao de groete omheining, de bovevallei en ten slotte de oondervallei in 't begin vaan de 16e iew.
Aandere kunsveurwerpe zien speksteine beeldsjes (boevaan d'r ziech ein in 't British Museum bevint), eerdewèrk, iezere gongs, bewèrkt ivoor, iezer- en koperdraod, iezere sjóffels, bronze speerpunte, kopere stave en smeltkroeze, en gouwe kralen, ermben, hangers en mantels.
Deze internasjonale handel kaom boveop de plaotseleke handel in landbouwprodukten, boebei veural 't vee 'n belangrieke rol speelde.
Portugese handelare huurde in 't begin vaan de 16e iew euver de euverbliefsele vaan de middeliewse stad, en d'r zien verslage beweerd 'ne vaan gesprekke mèt en aontekeninge vaan sommige vaan hen, die Groet Zimbabwe in verband brachte mèt de goudproduksie en de laanke-aofstandshandel.
Heer beweerde dat 't beeldsje in plaots daovaan dateerde oet de dao-op volgende Ptolemeïsche tied (ca. 323-30 v.Chr.), toen in Alexandrië gevestigde Griekse koupliede Egyptiese antiquiteite en pseudo-antiquiteite exporteerde nao zuidelek Afrika.
Bent haw gein formele archeologiese opleiding, meh haw hiel väöl gereis in Arabië, Griekeland en Klein-Azieje.
Zie höbbe 'n tradisie vaan aajd Joedse of Zuid-Arabiese aafstamming via hun manneleke lijn.
De Lemba-claim woort ouch gemeld door 'ne William Bolts (in 1777, aon de Oostenriekse Habsburgse autoriteite), en door 'ne A.A. Anderson (die sjreef euver zien reize ten noorde vaan de Limpopo-rivier in de 19e iew).
Zie haw iers drei proefpötte gemaak in wat afvalhuip waore gewees op de boveste terrasse vaan 't heuvelcomplex, boebei zie 'n mengeling vaan onopvalled eerdewèrk en iezerwèrk haw aongetroffe.
Caton Thompson kondigde onmiddelek häör Bantoe oorsprongstheorie aon op 'n bijeenkoms vaan de British Association in Johannesburg.
't Radiokoolstofbewies besteit oet 'n reeks vaan 28 metinge, boevaan alle, behalve de ierste veer, oet de begintied vaan 't gebruuk vaan die methode en die nu es onnauwkeurig weure beschouwd, de chronologie vaan de 12e tot de 15e iew oondersteune.
't Weghole vaan goud en kunsveurwerpe bij amateuropgravinge door vreuge koloniaole antiquariate gief wijdverbreide sjade, mèt naome opgravinge door Richard Nicklin Hall.
Preben Kaarsholm sjrijf dat zoewel koloniaole es zwarte nasjonalistiese grópperinge ziech berepe op 't verleie vaan Groet Zimbabwe um hun visie op 't hede vaan 't land te oondersteune, via de media vaan de populaire gesjiedenis en vaan fictie.
Pikirayi en Kaarsholm suggerere dat deze presentasie vaan Groet Zimbabwe deils bedoeld waor um vestiging en investeringe 't in gebeed aon te moedige.
In 1980 woort 't nuie internasjonaal erkinde oonaofhenkeleke land hernoemd nao de plaots, en 't bereumpde speksteine beeldhouwwèrk vaan de vogels woort oet de Rhodesiese vlag en 't wapesjèld behawwe es nasjonaal symbool en aafgebeeld in 't nuie Zimbabwaonse veendel.
Ein veurbeeld vaan 't ierste is 't bookje vaan Ken Mufuka, hoewel 't wèrk zwoer bekritiseerd is.
't Woort opgeriech um de rieke gesjiedenis vaan dit land te bewaren, dat door de globalisering 'n duustere touwkoms tegegóng.
Oppe locatie zeen versjillende arsjetekturele sjtiele te vénje, die doon denke aan de sjtiele oet Midde-Mexico en de Puuc- en Chenes-regio oet de naordelike Maya-laagvlakte.
De sjtad hèi muigelik de meist diverse bevolking in de Mayawelt, 'n factor dae waarsjienlik haet biegedrage aan de versjillende arsjetekturele sjtiele oppe locatie.
“'ne Muigelike vertaling veur Itzá is 'tovenaar (of betovering) van 't water, 'wobie its (itz), 'tovenaar' en ha, 'water' beteikent.”
Bie dees vorm wurt 't fonemische versjil tusje ch' en ch behoute, aangezeen 't basiswoord chʼeʼen (wat echter neit in de Mayataal wurt benaodruk) begint mit 'n postalveolaire ejectieve affricaat.
“Van deze cenotes is de 'Cenote Sagrado' of Heilige Cenote (ouch bekend als de Heilige Bron of de Offerbron) 't beruimpst.”
“In plaatsj daovan zou de politieke organisatie van de sjtad de sjtructuur van 'n 'multepal' systeem mótte höbbe, wat woort gekenmirk als heersjap mit 'n raad dae oet leje van aafsjtammelinge van eliteheersers besjtóng.”
't Waor echter pas aan 't ènj van de klassieke periode en taege 't begin van 't verval dat de locatie 'ne belangrieke regionale hoofsjtad woort en 't politieke, socioculturele, economische en ideologische laeve centraliseierde en domineierde in de naordelike Maya-laagvlakte.
Ze zegge dat Hunac Ceel haet veursjpelt dat hae aan de mach zou kómme.
Hoewel d'r enig archeologisch bewies besjteit dat Chichén Itzá op 'n bepaold momènt is laeggeroof en geplunderd, liek d'r meer bewies te zeen dat dit neit door Mayapán is gedaon, althans neit toen Chichén Itzá 'n actieve sjtadscentrum waor.
Naodat de elitaire activiteite van Chichén Itzá stopde, woort de sjtad neit direc verlate.
Montejo keerde in 1531 truk nao Yucatán mit versjterking en zette zien oetvalsbasis op in Campeche aan de weskus.
Francisco de Montejo, el mozo, koum oeteindelik aan bie Chichén Itzá, dat hae de nuuje naam Ciudad Real gouf.
Maonje ginge veurbie, maar d'r koum gein versjterking.
Taege 1535 waore alle Sjpanjaarde van 't sjeereilandj Yucatán verdreve.
In 1860 haet Désiré Charnay Chichén Itzá geïnsjpecteierd en versjillende foto's genómme dae hae in Cités et ruines américaines (1863) haet gepubliceierd.
“Augustus Le Plongeon nuimde 't 'Chaacmol' (later 'Chac Mool' genuimp, wat de term is gewoorde om dit soort beeldhouwirk oet Mesoamerica te besjrieve).”
In 1894 koch de Amerikaanse consul veur Yucatán, Edward Herbert Thompson, de Hacienda Chichén, wo de ruïnes van Chichén Itzá bie heurde.
Thompson sjteit veural bekend om de oetbaggering van de Cenote Sagrado (Heilige Cenote) van 1904 tot 1910, wobie hae artifacten vónj van goud, koper en bewirkde jade, plus de eesjte veurbeelder oots van wat men meint dat pre-Columbiaanse sjtof en houte waopes van de Maya's waore.
De Mexicaanse Revolutie en de dao-op volgende onsjtabiele euverheid, plus de Eesjte Wereldoorlog, zörgde d'rveur dat 't projek teen jaor vertraging opleip.
In dezelfde tied haet de Mexicaanse euverheid El Castillo (Piramide van Kukulcán) en de Grote Balsjpelbaan opgegrave en gerestereierd.
Thompson, dae toen in de Verenigde Sjtaote waor, is noots meer trukgegange nao Yucatán.
In 1944 oordeilde 't Mexicaanse hooggerechshof dat Thompson gein wette hèi euvertreje en woort Chichén Itzá wederom aan zien erfgename toegeweze.
De eesjte is gesjponsord door de National Geographic en de tweede door partecleiere belange.
De sjtad is geboewd op verranneweiert terrein, dat kunstmatig is verheug zodat de grote arsjetekturele groepe geboewd kooste waere, wobie de meiste meute is gestaoke in 't verheuge van 't gebied veur de Piramide van Kukulcán, en de Las Monjas-, Osario- en hoofgroepe in 't zuud-weste.
Väöl van dees sjteine geboewe waore oorsjprónkelik in rooie, greune, blauwe en paarse kleure geverf.
Sjus wie Gotisje kathedraole in Europa, zörgde kleure veur 'n geveul van volledigheid en veur 'ne grotere symbolische impact van de geboewe.
't Geboew in Puuc-sjtiel bevat de sjtandaard baovegevel dae is verseierd mit mozaïek (wat heurt bie deze sjtiel), maar haet moere van metselwirk die angesj zeen dan de arsjetektuur dae bie 't bènnelandj van Puuc-heurt, wo fien fineier väöl veurkump.
Óngeraan de balustrades van de naord-oostelike trappe bevénje zich oetgehouwe koppe van 'n sjlang.
Nao versjillende valse sjarte óntdèkde ze 'ne trap ónger de naordkantj van de piramide.
De Mexicaanse euverheid haet 'ne tunnel opgegrave vanaaf de basis van de naordelike trap, tot de eerdere trap van de piramide nao de verborge tempel, en haet deze geäöpent veur toeriste.
In ein paneel is ein van de sjpelers onthoof; oet de wónje kump blood dat oetzuut wie sjpartelende sjlange.
In 't zuue lig nog 'ne väöl grotere tempel, waal in puin.
Dao-in lig 'ne grote moersjildering van 'n veldjsjlaag, wovan väöl is verwoes.
't Is geboewd in 'ne sjtielcómbinatie van Maya's en Tolteken, mit 'ne trap dae nao elk van de veer kenj geit.
Aan de bènnekantj óntdèkde archeologe versjillende grote kegels die oet sjtein zeen gehouwe, wovan 't doel onbekend is.
“De naam is gebaseierd op versjillende altaore baovenop 't geboew die waere óngersjteund door oetgehouwe mènkes mit de erm ómhoog, die 'atlantes' waere genuimp.”
Dit complex is te vergelieke mit Tempel B dae lig in Tula, de Tolteekse hoofsjtad, en liek 'ne vorm van cultureel contac tusje de twee regio's aan te gaeve.
Dees tempel omsjloet 'n eerder geboew dat de 'Tempel van de Chac Mool' woort genuimp.
In 't zuue van 't Patio van doezend kolomme lig 'ne groep van drie kleinere geboewe die mit mekaar zeen verbónje.
'n Deil van de bäövesjte gevel mit 'n motief van x'en en o'en is veur 't geboew te zeen.
De Temple van Xtoloc is 'n onlangs gerestereierde tempel boete 't Osario Platform.
Tusje de Xtoloc-tempel en de Osario ligge versjillende geboewe: 't Platform van Venus, dat qua óntwerp liek op 't geboew mit dezelfde naam naeve Kukulkan (El Castillo), 't Platform van de graftombes en 'n kleiner, róndj geboew zónger naam.
“De Casa Colorada (Sjpaans veur 'rood hoes') is ein van best bewaarde geboewe van Chichén Itzá.”
In 2009 haet de INAH 'ne kleine balsjpelbaan gerestereierd dae aansjloot op de achterwandj van de Casa Colorada.
De naam van dit geboew is lang door de lokale Maya's gebroek, en sommige auteurs zegge dat 't vernuimp is nao 'n sjilderie van 'n deer euver sjtucwirk dat neit meer besjteit.
“De Sjpanjaarden nuimde dit complex Las Monjas ('De nonne' of 't Nonneklooster), maar 't waor 'n euverheidspalèis.”
In dees tekste woort dék 'ne heerser mit de naam Kʼakʼupakal genuimp.
De naam is gebaseierd op de wenteltrap van sjtein bènnenin.
De lange westelike gevel haet zeve doorgange.
't zuudelike oetènj van 't geboew haet ein ingang.
In ein van de kamers, kortbie 't plafond, is 'n gesjilderde handjaafdruk.
De locatie van de grot is bekend in moderne tieje.
E. Wyllys Andrews IV haet de grot ouch verkent in de jaore 30 van de 20e eeuw.
Op 15 september 1959 óntdèkde José Humberto Gómez, 'ne lokale gids, 'n valse wandj in de grot.
Nog veurdat 't book waor gepubliceierd, reisden Benjamin Norman en Baron Emanuel von Friedrichsthal nao Chichén naodat ze Stephens hèie ontmoet, en beide höbbe hun eige bevénjinge gepublicceierd.
In 1923 äöpende gouverneur Carrillo Puerto officieel de sjnelwaech nao to Chichén Itzá.
In 1930 woort 't Mayaland Hotel geäöpent, ten naorde van de Hacienda Chichén, wat is euvergenomme door de Carnegie Institution.
In 1972 vuierde Mexico de 'Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueológicas, Artísticas e Históricas' (Federale wet inzake monumente en archeologische, artistieke en historische Locaties) in, wobie de pre-Columbiaanse monumente, wo-ónger die van Chichén Itzá, ónger federaal eigenaarsjap woort geplaatsj.
Tourgidsen laote ouch 'n uniek akoestisch effek heure bie Chichén Itzá: ze klappe mit de henj veur de trap van de El Castillo-piramide wat zörg veur 'ne echo dae liek op 't geluid van 'ne vogel, vergeliekbaar mit dae van de Quetzal volges Declercq.
INAH, dat de locatie beheerd, haet d'rveur gezörg dat versjillende monumente neit toegankelik zeen veur 't pebliek.
't geboew waor oorsjprónkelik 'n projek van William H. Reynolds, onroerendgoodóntwikkelaar en veurmalig senator van New York, en is geboewd door Walter Chrysler, hoof van de Chrysler Corporation.
In 1952 is 'ne bieboew geboewd en 't jaor d'rop is 't geboew verkoch door de familie Chrysler mit versjillende latere eigenaesj.
't tiedperk is gekenmirk door flinke sociale en technische verangeringe.
“'t Jaor daonao is Chrysler oetgeroupe tot 'Persoon van 't jaor' door Time Magazine.”
Nao 't ènj van de Eesjte Wereldoorlog begooste Europese en Amerikaanse arsjetekke einvoudige óntwerpe te zeen als 't perfecte veurbeeld van 't moderne tiedperk en art-decowolkekrabbers als 'n symbool van veurtgang, innovatie en moderniteit.
Renolds sjting veur zien betrokkeheid bie de planning van 't geboew bekend om zien oprichting van 't pretpark Dreamland op Coney Island.
In 1927, nao meerdere jaore vertraging opgeloupe te höbbe, noum Reynolds de arsjetek William Van Alen aan om dao 'n geboew mit veertig verdeepinge te óntwerpe.
Van Alen en Severance vulde mekaar aan, wobie Van Alen 'n originele, fantasierieke arsjetek waor en Severance 'ne sjlumme zakeman waor dae ging euver de financiën van de firma.
't Veursjtel is twee waeke later opnuuj aangepast, mit officiële plannen veur 'n geboew mit 63 verdeepinge.
't Chanin Building mit 56 verdeepinge daonaeve waor ouch ónger constructie.
Dees planne zeen in juni 1928 goodgekeurd.
Hae sjtelde in plaatsj daovan 'n anger óntwerp veur 't Reynolds Building veur, dat in augustus 1928 is gepubliceierd.
Op 28 oktober is 'n contrac toegeként en de sjloop is op 9 november aafgerondj.
Van ènj 1928 tot begin 1929 zeen d'r meerdere aanpassinge van 't óntwerp doorgevuierd.
Op 'n lager punt is 't óntwerp beïnvlood door de intentie van Walter Chrysler om van 't geboew 't hoofkantoor van Chrysler Corporation te make, en hiedoor zeen versjillende arsjetekturele details gebaseierd op de autoproducte van Chrysler, zoals de motorkap-ornamente van de Plymouth (zeen ).
De boew van 't geboew is op 21 januari 1929 aangevange.
Ondanks dat 't sjtaolwirk mit 'n tempo van zo'n veer verdeepinge per waek is geboewd, zeen gein boewluuj gesjtorve tijdens de boew van 't sjtaolwirk van de wolkekrabber.
“40 Wall Street en 't Chrysler Building noume 't taege mekaar op veur de óngersjeiding van 't grootste geboew in de welt.”
Op 23 oktober 1929, 'ne waek naodat 't de heugde van 't Woolworth Building hèi euvertroffe en 'ne daag veurdat de catastrofale beurscrash van 1929 plaatsvónj, is de piek inein gezat.
Zelfs de New York Herald Tribune, dae in principe continu euver de boew van de tore sjreef, hèi pas een paar daag nao de installatie van de piek get d'r euver gepubliceierd.
“In de lobby van 't geboew hink 'n bronze bördje mit de teks 'in recognition of Mr. Chrysler's contribution to civic advancement'.”
't Chrysler Building waor getaxeierd op $ 14 miljoen, maar waor vriegesjteld van sjtadsbelasting volges 'n wet oet 1859 dae belastingvriesjtelling gouf aan locaties die eigendóm waore van de Cooper Union.
De tevreieheid van Van Alen euver dees prestaties noum waarsjienlik aaf toen Walter Chrysler op 'n later momènt weigerde om zien arsjetekturele köste te betale.
De rechzaak taege Chrysler hèi de reputatie van Van Alen als arsjetek flinke sjaa toegebrach, en same mit de effekte van de Crisis van de joare 1930 en negatieve kritiek, veur gezörg dat zien carrière veurbie waor.
In 1944 deende 't bedrief planne in om 'n bieboew van 38 verdeepinge aan 't ooste van 't geboew te boewe, aan 666 Third Avenue.
De sjteine veur 't oorsjprónkelike geboew woorte neit meer gemaak en mooste speciaal waere naogemaak.
De familie verkoch 't geboew in 1953 aan William Zeckendorf veur de vasgesjtelde pries van $ 18 miljoen.
Toen waor 't geboew 't grootste onroerend good dat te koup waor in de gesjiedenis van New York.
In 1961 zeen de roesvriesjtaole elemente van 't geboew, wo-ónger de wiezer, top, watersjpuwers en ingangsdeure, veur 't eesj gepolies.
't Bedrief koch 't geboew veur $ 35 miljoen.
De resterase van de piek is in 1995 aafgerondj.
De sjoonmaak ontving de Lucy G. Moses Preservation Award van New York Landmarks Conservancy veur 1997.
Volges berichte waor de Abu Dhabi Investment Council in juni 2008 aan 't óngerhanjele om 't economisch belang van 75% van TMW te koupe, plus 'n belang van 15% in 't geboew van Tishman Speyer Properties en 'n aandeil van 't Trylons retailgeboew daonaeve veur $ 800 miljoen.
Dit zörgde veur 'n aafname van 21% in 't totale energieverbroek van 't geboew, 'n aafname van 64% in 't waterverbroek en 'n percentage van 81% van aafval dat woort gerecyclet.
“De ethiek vaan de filosofische praktiek.’”
“‘Filosofie is rationeel kritisch dinke, vaan ‘n min of mie systematische soort euver de algemeine aor vaan de wereld (metafysica of existentietheorie), de rechveerdeging van gelouf (epistemologie of kinnestheorie), en ‘t leie vaan ‘t leve (ethiek of weerdetheorie).”
De metafysica vervingk de ongefundeerde veroonderstèllinge dee in ‘n dergeleke opvatting beslote ligke door ‘n rationeel en georganiseerd gehiel vaan euvertuiginge euver de wereld es gehiel.
In de 19e iew leide de greuj vaan modern onderzeuksuniversiteite tot professionalisering en specialisering vaan de academische filosofie en aandere disciplines.
In ‘tegen de logici’ besjreef de Pyrrhonistische filosoof Sextus Empiricus de versjèllende menere boe-op de awwe Griekse filosofe de filosofie hadde verdeild, boebij heer opmèrkde dat Plato, Aristoteles, Xenocrates en de Stoïcijne ‘t eins waore mèt deze dreideiling.
Aandere awwe filosofische tradities dee door Socrates woorte beïnvlood waore ‘t cynisme, cyrenaïsme, stoïcisme en academisch scepticisme.
Einege belaankrieke middeliewse dinkers zien St. Augustine, Thomas Aquinas, Boethius, Anselm en Roger Bacon.
Einege belaankrieke filosofe zien Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume en Kant.
De Babylonische astronomie bevatde ouch väöl filosofische speculaties euver kosmologie, dee de Grieke beïnvlood zouwe kinne höbbe.
De latere Joedse filosofie stoont oonder sterke Westerse intellectuele invlode en umvatde ‘t werk vaan Moses Mendelssohn dee de Haskalah (de Joedse Verleechting) inlojde, ‘t Joeds existentialisme en ‘t Reform Joededom.
Islamitische filosofie is ‘t filosofische werk dat zien oersprunk heet in de islamitische traditie en meistal in ‘t Arabisch weurt gedoon.
Vreuge islamitische filosofie oontwikkelde Griekse filosofische tradities in nuie innovatieve riechtinge.
‘t Werk van Aristoteles waor zier invloodriek oonder filosofe wie Al-Kindi (9e iew), Avicenna (980 - juni 1037) en Averroes (12e iew).
Ibn Khaldun waor ‘n invloodriek dinker in de gesjiedenisfilosofie.
Indiase filosofische tradities deile versjèllende sleutelbegrippe en ideeje, dee op versjèllende menere weure gedefinieerd en door de versjèllende tradities weure geaccepteerd of geweigerd.
Indiase filosofie weurt meistal gegrópeerd op basis vaan hun relatie tot de Veda’s en de ideeje dee dao-in gevat zien.
“De sjaole dee ziech aonslete bij de gedachte vaan de Upanishads, de zoegenaomp ‘orthodoxe’ of ‘Hindoeïstische’ tradities, weure dèks ingedeild in zès darśana’s of filosofieje: Sānkhya, Yoga, Nyāya, Vaisheshika, Mimāmsā en Vedānta.”
Zie weerspiegele ouch ‘n tollerantie veur ‘n versjeieheid aon filosofische interpretaties binne ‘t Hindoeïsme, oonderwijl zie dezelfde groondslaag deile.
“Dao zien ouch aandere strouminge dee dèks es ‘Hindoe’ weure gezeen, hoewel neet noedzakelek orthodox (umtot zie versjèllende gesjrifte es normatief kinne acceptere, wie de Shaiva Agama’s en Tantra’s), boe-oonder versjèllende strouminge vaan ‘t Shavisme wie Pashupata, Shaiva Siddhanta, non-duaal tantrisch Shavisme (d.w.z. Trika, Kaula, etc.).”
“De oontkinning dat ‘n mins ‘n ‘zelf’ of ‘ziel’ heet, is woersjijnelek de bereumpste boeddhistische lier.”
“De Jain filosofie is ein vaan de twie euvergebleve ‘onorthodoxe’ tradities (same mèt ‘t Boeddhisme).”
De Jain gedachte stèlt dat alle bestoon cyclisch, ieweg en ongeschape is.
In deze streke oontwikkelde de boeddhistische gedachte ziech tot versjèllende filosofische tradities dee versjèllende taole gebruukde (wie Tibetaans, Chinees en Pali).
De filosofie vaan de Theravada-sjaol is dominant in Zuidoost-Aziatische lande wie Sri Lanka, Birma en Thailand.
Nao de doed vaan de Boeddha begóste versjèllende grópe zien belaankriekste lieringe te systematisere, boebij zie oeteindelek alumvattende filosofische systeme oontwikkelde dee Abhidharma woorte geneump.
Dao waore väöl sjaole, subsjaole en tradities vaan boeddhistische filosofie in ‘t awwe en middeliewse India.
Deze filosofische tradities oontwikkelde metafysische, polletieke en ethische theorieje wie Tao, Yin en yang, Ren en Li.
‘t Neo-confucianisme góng ‘t oonderwiessysteem dominere tijdens de Song-dynastie (960-1297), en de ideeje daovaan deende es de filosofische basis vaan de keizerleke exames veur de gelierde officiële klasse.
Tijdens latere Chinese dynastieje wie de Ming-Dynastie (1368-1644) en de Koreaanse Joseon-dynastie (1392-1897) woort ‘n herlevend Neo-Confucianisme oonder leiing vaan dinkers wie Wang Yangming (1472-1529) de dominante dinksjaol, en woort ‘t door de keizerleke staot bevorderd.
In de moderne tied naome Chinese dinkers ideeje vaan de Westerse filosofie euver.
Zoe is ‘t Nuie Confucianisme, geleid door figure wie Xiong Shili, zier invloodriek gewore.
“‘n Aandere trend in de moderne Japanse filosofie waor de ‘Nationale Studies’ (Kokugaku) traditie.”
In de 17e iew oontwikkelde de Ethiopische filosofie ‘n sterke literaire traditie, boevaan Zera Yacob ‘n veurbeeld waor.
‘n Aander kenmerk vaan de inheemse Amerikaanse wereldbeelde waor hun oetbreiing vaan de ethiek tot neet-minseleke bieste en plante.
De theorie vaan Teotl kint gezeen weure es ‘n vörm vaan Pantheïsme.
Neettemin bliek oet rapporte vaan ‘t Amerikaanse Ministerie vaan Oonderwies oet de jaore negeteg dat meh wieneg vrommese in de filosofie terech zien gekoume, en dat de filosofie ein vaan de minst gendervertegewoordigde vakgebede in de geisteswetensjappe is, boebij volgens sommege studies tösse de 17% en 30% vaan de filosofische faculteite oet vrommese besteit.
“Zuug ouch ‘Kenmerke en attitudes vaan docente en personeel in de geisteswetensjappe.’”
‘t Oonderzeuk in de ierste plaots wie me ‘n good leve kint leie en wat de norme vaan de moraol zien.
Epistemologe oonderzeuke vermeinde bronne vaan kinnes, boe-oonder perceptuele ervaring, reie, memorie en getuigenis.
‘t Oontstoont al vreug in de pre-Socratische filosofie en woort geformaliseerd mèt Pyrrho, de stiechter vaan de vreugste Westerse sjaol vaan filosofisch scepticisme.
‘t Empirisme lègk de naodrök op woernummend bewies via zintuigleke ervaring es de bron vaan kinnes.
Rationalisme weurt geassocieerd mèt a priori kinnes, dee oonaofhenkelek is van de ervaring (wie logica en wiskunde).
De metafysica umvat de kosmologie, de studie vaan de wereld in häör gehiel, en de ontologie, de studie vaan ‘t zien.
Essentie is ‘t gehiel vaan eigensjappe dee ‘n veurwerp make tot wat ‘t in wezen is en zoonder wat ‘t zien identiteit verluis, terwijl touwval ‘n eigensjap is dee ‘t veurwerp heet, zoonder wat ‘t veurwerp toch zien identiteit kint behawwe.
Umtot gezoond riddenere ‘n essentieel illemint is vaan alle wetensjappe, sociaole wetensjappe en geisteswetensjappe, woort logica ‘n formele wetensjap.
New York: Oxford University Press.
De meiste studente vaan de academische filosofie goon later evels werke in de rechte, de journalistiek, de godsdeens, de wetensjappe, de polletiek, ‘t bedriefsleve of versjèllende kunste.
In de analytische filosofie oonderzeuk de taolfilosofie de eerd vaan taol, de relaties tösse taol, taolgebrukers en de wereld.
Deze sjrijvers woorte gevolg door Ludwig Wittgenstein (Tractatus Logico-Philosophicus), de Wiener Kreis en de logisch positiviste, en Willard Van Orman Quine.
Heer bekritiseerde ‘t conventionalisme umtot ‘t leide tot de bizare consequentie dat alles conventioneel kint weure aongeduid mèt ongeach welke naom.
Daotouw wees heer drop dat samegestèlde wäörd en zinne ‘n reeks korrekhede höbbe.
Tege ‘t ind vaan de Cratylus had heer evels touwgegeve dat dao ouch sociale conventies in ‘t spel waore en dat ‘t idee dat foneme individuele beteikenisse hadde, foute bevatde.
Heer sjeide alle dinger in categorieje vaan soorte en geslachte.
“Umtot Aristoteles evels vaan meining waor dat deze geliekenisse woorte gevörmp door ‘n werkeleke vörmeuvereinkoms, weurt ‘r dèkser besjouwd es ‘n veurstäönder vaan ‘gemaoteg realisme’.”
Deze lektón waor de beteikenis (of zin) vaan edere term.
In de Middeliewe waore dao versjèllende opmèrkeleke taolfilosofe.
De sjaolastici van de hoege middeliewe, wie Ockham en John Duns Scotus, besjouwde logica es ‘n scientia sermocinalis (wetensjap vaan de taol).
De versjijnsele vaan vaagheid en dobbelzinnegheid woorte intensief geanalyseerd, en dit leide tot ‘n touwnummende belangstèlling veur probleme in verband mèt ‘t gebruuk vaan syncategorematische wäörd wie en, of, neet, indien, es en eder.
De suppositio vaan ‘n term is de interpretatie dee dao in ‘n bepaolde cónteks aon weurt gegeve.
Zoe ‘n classificatiesjema is de veurluiper vaan ‘t moderne oondersjeid tösse gebruuk en vermelding, en tösse taol en metataol.
n Oonderdeil vaan de gewoene zin is ‘t lexicale woord, dat is samegestèld oet zelfstandege naomwäörd, werkwäörd en bijvoogleke naomwäörd.
De filosofische semantiek concentreert ziech meistal op ‘t compositionaliteitsbeginsel um de relatie tösse beteikenisvolle deile en hiele zinne te verdutse.
‘t Is meugelek um ‘t concept vaan functies te gebruke um mie te besjrieve daan allein wie lexicale beteikenisse wèrke: zie kinne ouch weure gebruuk um de beteikenis vaan ‘n zin te besjrieve.
“‘n Propositionele functie is ‘n bewèrking vaan taol dee ‘n entiteit (in dit geval, ‘t peerd) es inveur nump en ‘n semantisch feit es oetveur gief (d.w.z. de propositie dee weurt weergegeve door ‘‘t peerd is roed’).”
Is taolverwerving ‘n speciaole faculteit in de geis?
t Ierste is ‘t behavioristische perspectief, dat stèlt dat neet allein ‘t euvergroete deil vaan taol gelierd weurt, meh dat ‘t gelierd weurt via conditionering.
Nativistische modelle bewere dat dao in de herses gespecialiseerde apparaote zien dee ziech touwlègke op taolverwerving.
“De taolkundige Sapir en Whorf suggereerde dat taol de mate beperk boe-in lede vaan ‘n ‘taolgemeinsjap’ euver bepaolde oonderwerpe kinne dinke (‘n hypothese dee parallel löp in George Orwells roman Nineteen Eighty-Four).”
‘t Tegeneuvergestèlde vaan ‘t standpunt vaan Sapir-Whorf is de opvatting dat gedachte (of, ruimer gezeen, mentaole inhaajd) veurrang heet op taol.
n Aander argumint is dat ‘t meujelek is oet te lègke wie teikes en symbole op pepier get zinvols kinne veurstèlle, tenzij dao ‘n soort beteikenis aon weurt gegeve door de inhaajd vaan de geis.
n Aander traditie vaan filosofe heet geperpeerd aon te toene dat taol en gedachte oonlosmakelek mètein verboonde zien - dat ‘t ein neet verduts kint weure zoonder ‘t aander.
Tot op zekere huugde suggerere de theoretische groondsleeg vaan de cognitieve semantiek (inclusief ‘t begrip “semantisch kader”) de invlood vaan taol op gedachte.
Dao zien studies dee aontoene dat taole bepaole wie lui causaliteit begriepe.
“Spaans- of Japanssprekende zalle evels ieder zègke ‘de vaas braok ziechzelf’.”
Spaans- en Japanssprekende rappelere ziech de agente vaan touwvallege gebäörtenisse neet zoe good es Engelssprekende.
In ein studie woorte Duits- en Spaanstaolige gevraog veurwerpe te besjrieve dee in dee twie taole ‘n tegegestèlde geslachstouwkinning höbbe.
“Um ‘n ‘brögk’ te besjrieve, dee vrouwelek is in ‘t Duits en mannelek in ‘t Spaans, zagte de Duitstaolige ‘prachteg’, ‘illegant’, ‘fragiel’, ‘vreiig’, ‘sjoen’ en ‘slaank’, en de Spaonstalige ‘groet’, ‘gevierlek’, ‘laank’, ‘sterk’, ‘stevig’ en ‘torehoeg’.”
Of eder boete-eerds wezen vruntelijk of vijandig waor, woort bepaold door zekere subtiele kinmerke, meh de deilnummers woort neet vertèld wat deze waore.
Veur de res bleve de aliens naomloos.
Dao woort geconcludeerd dat ‘t beneume vaan veurwerpe us hölp ze te categorisere en te oonthawwe.
Op dit gebeed zien de volgende oonderwerpe vaan belaank: de eerd vaan synonymie, de oersprunk vaan beteikenis zelf, us begrip vaan beteikenis en de eerd vaan compositie (de vraog wie betekenisvolle einhede vaan taol zien samegestèld oet uit kleinere betekenisvolle deile, en wie de beteikenis vaan ‘t gehiel weurt aofgeleid oet de beteikenis vaan zien deile).
De ideationele beteikenistheorie, dee meistal in verband weurt gebrach mèt de Britse empiricus John Locke, beweert dat beteikenisse mentaole veurstèllinge zien dee door teikes weure opgerope.
(Zuug ouch Wittgenstein’s beeldtheorie vaan de taol.)
Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
De referentietheorie vaan beteikenis, ouch bekind oonder de verzamelnaom semantisch externalisme, besjouwt beteikenis es geliekweerdeg aon dee dinger in de wereld dee daodwerkelek mèt teikes verboonde zien.
De traditionele formulering vaan zoe ‘n theorie is dat de beteikenis vaan ‘n zin de methood is um deze te verifiëre of te falsifiëre.
In deze versie besteit ‘t begrip (en dus de beteikenis) vaan ‘n zin in ‘t vermoge vaan de touwhuurder um ‘t bewies (wiskundig, empirisch of aanderszins) vaan de woerheid vaan de zin te herkinne.
‘n Pragmatische beteikenistheorie is eeder theorie boe-in de beteikenis (of ‘t begrip) vaan ‘n zin weurt bepaold door de gevolge vaan de touwpassing devaan.
Gottlob Frege waor ‘n veurstäönder vaan ‘n gemedieerde verwiezingstheorie.
Zoe ‘n gedachte is abstract, universeel en objectief.
Referente zien de objecte in de wereld boe wäörd nao verwieze.
“Heer besjouwde eigenaome vaan ‘t heibove besjreve soort es ‘verkorte definitieve besjrievinge’ (zuug Theorie vaan de besjrievinge).”
Zoe ‘n zinsdeile beteikene in dee zin dat dao ‘n object is dee aon de besjrieving voldeit.
Volgens Frege heet eder verwiezende oetdrökking zoewel ‘n zin es ‘n referent.
Oondaanks de versjèlle tösse de opvattinge vaan Frege en Russell, weure zie in ‘t ginneraol euver ein kamp gesjeerd es descriptiviste euver eigenaome.
“Dink aon de naom Aristoteles en de besjrievinge “de groetste lierling vaan Plato”, “de groondlègker vaan de logica” en “de lieraar vaan Alexander”.”
Heer kint höbbe bestoon en totaal neet bekind zien gewore aon ‘t naogeslach of heer kint in zien kindertied zien gestorve.
Meh dit is zier cóntra-intuïtief.
‘t Is oonvermijelek dat dao vraoge koume euver umligkende oonderwerpe.
David Kellogg Lewis stèlde ‘n weerdeg antwoord veur op de ierste vraog door ‘t standpunt touw te liechte dat ‘n conventie ‘n rationeel ziechzelf in stand hawwende regelmaotegheid in gedrag is.
Noam Chomsky stèlde veur dat de studie vaan taol kós weure gedoon in terme vaan de iech-taol, of interne taol vaan persoene.
‘n Vröchbare bron vaan oonderzeuk is de studie vaan de sociaole umstandeghede dee tot beteikenisse en taole leie of demèt verboonde zien.
De veroonderstèllinge dee aon eder theoretische visie ten groondslaag ligke, zien vaan belaank veur de taolfilosoof.
Retorica is de studie vaan de specifieke wäörd dee lui gebruke um ‘t riechtege emotionele en rationele effek te bereike bij de luusteraor, um te euvertuige, te provocere, te vertedere of te oonderwieze.
‘t Heet ouch touwpassinge op de studie en interpretatie vaan ‘t rech, en hölp inziech te geve in ‘t logische concept vaan ‘t domein vaan ‘t discours.
“‘t Idee vaan taol weurt dèks in verband gebrach mèt dat vaan logica in zien Griekse beteikenis es ‘logos’, wat betoog of dialectiek beteikent.”
Heidegger combineert fenomenologie mèt de hermeneutiek vaan Wilhelm Dilthey.
Sein (zien) beveurbeeld, ‘t woord zelf, is verzaodeg mèt mierdere beteikenisse.
“Heidegger beweert dat sjrieve mer ‘n aonvulling is op spreke, umtot zelfs lezers tijdens ‘t leze hun eige ‘gesprek’ construere of bijdrage.”
“In Woerheid en Methood besjrijf Gadamer taol es “‘t medium boe-in inhawwelek begrip en euvereinstumming plaotsvinde tösse twie lui.”
“Paul Ricœur daotegeneuver stèlde ‘n hermeneutiek veur dee, euvernuits aonsletend bij de oersprunkeleke Griekse beteikenis vaan de term, de naodrök lag op de oontdèkking vaan verborge beteikenisse in de dobbelzinnige terme (of ‘symbole’) vaan de gewoene taol.”
‘t Stèlt hun in staot veurdeil te hole oet de externe wereld en deze effectief te manipulere um beteikenis veur ziechzelf te creëre en deze beteikenis aon aandere euver te drage.
Inkele belaankrieke figure in de gesjiedenis vaan de semiotiek zien Charles Sanders Peirce, Roland Barthes en Roman Jakobson.
De 19e iewse romantiek lag de naodrök op ‘t minselek handele en de vrije wèl bij de constructie vaan beteikenisse.
Humanistische opvattinge weure ter discussie gestèld door biologische theorieje euver taol, dee taole es netuurleke fenomene besjouwe.
In ‘t Neo-Darwinisme besjouwe Richard Dawkins en aandere veurstäönders vaan culturele replicatortheorieje taole es populaties vaan geisvirusse.
“Sommege zègke dat de oetdrökking steit veur ‘n echte, abstracte universeel in de wereld geneump ‘rotse’.”
“Deze kwestie kint weure verduts es veer de stèlling ‘Socrates is ‘n maan’ oonderzeuke.”
Deze twie dinger zien op de ein of aandere meneer mèt ein verboonde of euverlappe mèt ein.
“‘n Aander perspectief is ‘maan’ te besjouwe es ‘n eigensjap vaan de entiteit ‘socrates’.”
Inkele vaan de mies prominente leie vaan deze traditie vaan formele semantiek zien Tarski, Carnap, Richard Montague en Donald Davidson.
Zie geluifde neet dat de sociaole en praktische dimensies vaan linguïstische beteikenis kóste weure gevat door poginge tot formalisering mèt behölp vaan de instruminte vaan de logica.
Väöl vaan zien ideeje zien euvergenome door theoretici wie Kent Bach, Robert Brandom, Paul Horwich en Stephen Neale.
In Word and Object vreug Quine de lezer ziech ‘n situatie veur te stèlle boe-in heer geconfronteerd weurt mèt ‘n tot daan touw oongedocumenteerde gróp inheemse lui, en boe-in heer moot perbere de oetspraoke en gebare vaan de leie te begriepe.
‘t Einegste wat kint weure gedoon is de oeting te oonderzeuke es ‘n deil vaan ‘t totale linguïstische gedrag vaan ‘t individu, en vervolgens deze woernumminge te gebruke um de beteikenis vaan alle aandere oetinge te interpretere.
Veur Quine, zjus veur Wittgenstein en Austin, is beteikenis neet get dat verboonde is mèt ‘n inkel woord of ‘n inkele zin, meh ieder get wat, es ‘t al kint weure touwgesjreve, alleein kint weure touwgesjreve aon ‘n ganse taol.
“De specifieke gevalle vaan vaogheid dee taolfilosofe ‘t mies intrèssere zien dee boe-in ‘t bestoon vaan ‘grensgevalle’ ‘t kwansijs oonmeugelek maak um te zègke of ‘n predicaat woer of neet woer is.”
De filosofie vaan wiskunde is de tak vaan filosofie det de aonname, funderinge en implicaties vaan wiskunde ónderzeuk.
Tegewoordig is ‘t ‘t doel vaan sommige wiskundige filosofe um versjlaag te bringe euver deze onderzeuksvörm en ‘t produk, terwijl andere ‘n rol veur zichzelf benaodrökke dee wiejer geit es eenvoudige interpretasie en mie geit euver kritiese analyse.
Grieks filosofie euver wiskunde woort sjterk beïnvlood door hun ónderzeuk nao geometrie.
“Daorum kin 3 bij veurbeeld ‘n bepaolde väölvoud aon einhede beteikene, en waor dit daorum neet ‘ech’ ‘n getal.”
Deze vreuge Griekse ideje euver getalle woorte later onderstebove gehaold door de óntdèkking vaan de irrasjonaliteit vaan de veerkantswortel vaan twie.
De legende geit det mede-Pythagoreane zoe getraumatiseerd waore door dees óntdèkking det ze Hippasus houwe vermoord óm häöm te sjtoppe mèt ‘t verspreide vaan zien aafvallige idee.
“‘t Is ‘n ingewikkelde puzzel det aon de eine kant wiskundige woerheije ‘n intresante ónvermiejelikheid höbbe mer aon de andere kant de bron vaan hun ‘woerheid’ ongriepbaor blief.”
Drei sjaole, formalisme, intuïsionisme en logicisme, kaome rónd dees tie op, gedeiltelik es antwoord op de greuiende zörg det wiskundige en analyse neet tegemoot kaome aon de zekerheid en sjtrengheid det veur leef woort genomme.
Naomaote de iew versjtreek bleef de ierste focus vaan zörg touwnumme en zörgde ‘t veur ‘n open verkenninge vaan de fundamenteele grondsjtellinge vaan de wiskunde. De axiomatiese aonpak waor sinds de tied vaan Euclid in 300 v.Chr. de vanzelfsjprekende basis veur de wiskunde.
Jus wie in de natuurkunde ontsjtande d’r in de wiskunde nuije en ónverwachse ideje die veur groete veraanderinge zouwe zörge.
“Ich dink neet det de moeilikheije mèt filosofie in combinasie mèt klassieke wiskunde vaan vandaog echte probleme zien. Ich dink det de filosofiese interpretasies vaan wiskunde die veer kriege veurgesjotteld verkierd zien en det ‘filosofiese interpretasie’ get is waat de wiskunde neet nuudig hèt.”
Väöl wirkende wiskundige zien wiskundige realiste. Ze zien zichzelf es oontdèkkers vaan natuurlik veurkómmende objecte.
Bepaolde prinsiepes (bijv. veur eder twie objecte is d’r ‘n verzameling objecte die besjtaon oet persies die twie objecte) kin geliek gezeen were es woer, mèr de continuümhopthese kin onbesjlisbaor blieve op basis vaan dergelike prinsiepes.
Zoewel Plato’s grot es Platonisme höbbe beteikenisvolle en niet allein oppervlakkige verbande, umdet aon Plato’s ideje de enorm populaire Pythagoreaone vaan ‘t Ouwe Griekenland veuraofginge, die geluifde det de wereld, lètterlik, besteit oet getalle.
Deze visie liek op väöl dinge die Husserl euver wiskunde heet gezag en óndersjteune Kants idee det wiskunde syntheties a priori is.)
Volwaordig Platonisme is ‘n moderne variasie vaan Platonisme, waat ‘n reaksie is op ‘t feit det vaan versjèllende sets vaan wiskundige entiteite kin were beweze det ze besjtaon aafhankelik vaan de gebruukde axiome en sjtoringsregels (de wèt vaan ‘t oetgesjlaote midde en ‘t keuzeaxioma bij veurbeeld).
Verzameling-theoreties realisme (ouch verzameling-theoreties Platonisme), ‘n positie verdedig door Penelope Maddy, is de visie det verzameling-theories euver ein universum vaan verzamelinge geit.
“Ze kinde de paradox touw aon ‘vicieuze cirkulariteit’ en bouwde ‘n vertakte theories op um daomèt um te gaon.”
Zelfs Russell zag det dees axiom neet logies waor.
Frege houw ‘t viefde begins èl nuudig um ‘n expliciete definitie te geve vaan de getalle, mèr alle eigesjappe vaan getalle kinne were aafgeleid vaan Hume’s beginsel.
De wirkende wiskundige kin heimèt waal doorgaon mèt zien of häör werk en dergelike probleme aon filosofe of weitesjappers euverlaote.
“Hilbert wou de consistensie vaan wiskundige systeme aontoene op basis vaan de aonname det de ‘eindige rekenkunde’ (‘n subsysteem vaan de gebrukelikke rekenkunde vaan de positieve geheel getalle, gekoze vaanwege ‘t feit det ‘t filosofies neet controversieel is) consistent waor.”
Um aon te toene det alle axiomatiese systeme vaan de wiskundige consistent zien, mot men eers d’r vanoet gaon det de consistensie vaan ‘n systeme vaan de wiskunde op ‘n meneer sterker is daan ‘t systeem det es consistent mot were beweze.
Andere formalists, zoe wie Rudolf Carnap, Alfred Tarski en Haskell Curry zaoge wiskunde es ‘t ónderzeuk nao fromele axiomsysteme.
Wie mie spelle v’r besjtudere, wie beter.
De groetste kritiek op formalisme is det de feitelike wiskundige ideje die wiskundige bezig houwe wiet verwijderd zeen vaan de heibove vermelde tekenreiksmanipulasiesjpelle.
Brouwer, de opriechter vaan de beweging, stèlde det wiskundige objecte óntsjtón door de a priori vörm vaan de wil det de percepsie vaan empiriese objecte informeert.
De axiom vaan keuze weert in de mieste intuïtionistiese verzaomelingstheorieje aafgeweze, mèr in sommige versies weert ‘t geaccepteerd.
In deze visie is wiskunde ‘n oefening vaan minsjelike intuïsie, gein sjpel det weert gesjeeld mèt beteikenisloze symbole.
Alle andere gehele getalle weure gedefïniëerd door hun plaots in ‘n sjtructuur, de getalle reeks.
De centrale claim hèt echter allein mer betrèkking op waat veur soort entiteite ‘n wiskundig objek is, en neet waat voor besjtaon wiskundige objecte of structure höbbe (in andere wäörd, neet hun ontologies).
Structure höbbe ‘n ech mer abstrak en immaterieel besjtaon.
Structure besjtaon in zoverre es sommige concrete systeme dees oetdrage.
Zoe wie nominalisme óntkènt de post rem-aonpak ‘t besjtaon vaan abstracte wiskundige objecte mèt eigesjappe anders daan hun plaots in ‘n relationele sjtructuur.
‘t Weert gezag det wiskunde neet universeel is en neet ech besteit, behalve in de geis vaan minse.
De minsjelike geis heet echter gein speciale claim op realiteit of aonpakke heiveur besjtaonde oet wiskunde.
De meis touwgankelike en beruchte visie op dit perspectief is Where Mathematics Comes From, vaan George Lakoff en Rafael E. Núñez.
“Franklin, James (2014), ‘An Aristotelian Realist Philosophy of Mathematics’, Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), ‘Mathematics as a science of non-abstract reality: Aristotelian realist philosophies of mathematics,’ Foundations of Science 25.”
De Euclideaonse rekenkunde óntwikkeld door John Penn Mayberry in zien book The Foundations of Mathematics in the Theory of Sets vèlt ouch in de tradisie vaan Aristoteliaons realisme.
“Edmund Husserl bekritisierde in ‘t ierste volume vaan zien Logical Investigations, geneump ‘The Prolegomena of Pure Logic’, ‘t psychologism en wou häöm zelf hei vaan distansjere.”
Daorum motte elektrone besjtaon, umdet de natuur kunde euver elektrone motte praote um oet te legge wie gloeilampe werke.
‘t Is ‘n argumint veur ‘t besjtaon vaan wiskundige entiteite es de bèste oet ligk veur ervaring, boemèt wiskunde neet anders is es andere weitesjappe.
Dit borduurde voort op de sjteeds populairdere sjtèlling oet de late 20e iew det d’r gein beweze fundering vaan de wiskunde besteit.
‘n Wiskundig argumint kun onwoerheid euverdrage vaan de conclusie tot ‘t oetgangspunt, jus zoe good wie de woerheid.
Heer gaof ‘n gedetailleerd argumint heiveur in New Directions.
Es wiskunde jus zoe empiries is wie andere weitesjappe, suggereert dit det de resultate jus zoe feilbaar zien, en is de wiskunde jus zoe veurwaardelik.
Veur ‘n wiskundige filosofie dee de tekortkomminge vaan Quine’s en Gödel’s aonpak probere te euverwinne door miedere aspecte te gebruke, zuug daan Realism in Mathematics vaan Penelope Maddy.
“Heer begós mèt de ‘tusseheid’ vaan Hilbert's axioms um ruimte de karakterisere zónder dees de coördinatisere. Vervolges voogde heer extra relasies touw tusse punte um ‘t werk te doon det ieder door vectorvelde woort gedoon.”
Volges dit zien d’r gein metafysiese of epistemologiese probleme inherent aon de wiskunde.
“Hoewel volges ‘n empiriese visie de beoordeiling ‘n soort vaan vergelieking mèt de ‘realiteit’ is, benaodrökke sósjaal constructiviste det de riechting vaan wiskundig ónderzeuk weurt gedicteerd door de wil vaan de sósjale groop dee dit oetvoert of door de behoefte vaan de maotsjappij dee ‘t financiert.”
Mer sósjaal constructiviste zigke det wiskunde in feite hiel ónzeker is. Naomaote de wiskunde evolueert weurt de status vaan iedere wiskunde in twiefel getrokke en gecorrigeerd zoe wie vereis of gewèns door de huidige wiskundige gemeinsjap.
De sósjale aard vaan de wiskunde weurt benaodrök door de subculture.
“Sósjaal constructiviste zien ‘t proces vaan ‘wiskunde beoefene’ es de beteikenis invulle, terwijl sósjaal realiste ‘n gebrek aon minsjelike capaciteit zien um te abstrahere of aon collectieve intelligensie vaan wiskundige det ‘t begrip vaan ‘t echte universum vaan wiskundige objecte belemmert.”
Meer recent heet Paul Ernest expliciet ‘n sósjaal-constructivistiese wiskundige filosofie geformuleerd.
De gereidsjappe vaan de linguïstiek weure bij veurbeeld neet dèks touwgepas op de symboolsysteme vaan de wiskunde, oftewel wiskunde weert op ‘n aonzeenlik andere manier beoefend es andere taole.
De methode óntwikkeld door Frege en Tarski veur de studie vaan de wiskundige taol zien echter aonzeenlik oetgebreid door Tarski’s student Richard Montague en andere taolkundige die in formele semantiek wirke um aon te toene det ‘t versjil tusse wiskundige en natuurlike taol neet zoe groet is es ‘t mesjiens liek.
“De aonname det ‘alle’ entiteite die in weitesjappelike theorieje veróndersjtèlle were, zoe wie getalle, es ech motte were geaccepteerd, weert gerechvaerdig door confirmasieholisme.”
Field oontwikkelde zien visies in fictionalisme.
‘t Argument leunt op ‘t idee det ‘n bevreidigend naturalisties verhaol of beeld vaan gedachteprocesse ten aonzeen vaan herseprocesse ‘n wiskundige redenering kin were gegeve.
Nog ‘n argument is det abstracte objecte op ‘n neet-causale meneer relevant zien veur de wiskunde, en neet analoog aon percepsie.
Ze geve twie veurbeelde vaan bewies veur de irrasjonaliteit vaan .
“Paul Erdős waor zeer bekènd veur zien idee vaan ‘n hypotheties ‘book’ det de meis elegante en sjoene wiskundige bewieze bevatte.”
Um dezelfde reij höbbe wiskundige filosofe echter gezóch nao de karakterisasie vaan waat ‘t eine bewiessjtök gewinster maak es ‘t andere, terwijl beide logies klinke.
De filosofie vaan de geis is ‘n tak vaan de filosofie dee de ontologies en aard vaan de geis en de relasie mèt ‘t lief besjtudeerd.
Dialisme en monisme zien twie centrale sjaole vaan gedachte euver ‘t geis-liefprobleem, mèr d’r zien ouch genuanceerde ideje ontsjtange die neet gans in de eine of andere cattegorie passe.
“Hart, W.D. (1996) ‘Dualism’, in Samuel Guttenplan (org) A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford, 265-7.”
Pinel, J. Psychobiology, (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) The Synaptic Self: How Our Brains Become Who We Are, New York:Viking Penguin.
“‘Psychological Predicates’, in W. H. Capitan and D. D. Merrill, eds.,”
Ten twiede zien bewuste sjtaote vaan bewustheid neet logies in neet-reductieve fysicalisme.
Door emes verlange nao ‘n sjtuk pizza zal ‘t lief vaan dee persoon bij veurbeeld op ‘n bepaolde meneer en in ‘n bepaolde riechting bewege um te kriege waat dees persoon wil.
“Robinson, H. (1983): ‘Aristotelian dualism’, Oxford Studies in Ancient Philosophy 1, 123–44.”
Ze zouwe zeker óntkinne det de geis simpelweg in de hersene zit, of andersum. ‘t Idee det d’r sjlechts en ontologiese entiteite mitspeelt vinde ze te mechanisties of ónbegriepelik.
Emes kin dus vraoge wie ‘n verbrande vinger bij veurbeeld veult, of wie ‘n blauw loch d’roet zuut, of wie sjoene muziek klink.
D’r zien qualia betrokke in dees mentale gebeurtenisse die lestig tot get fysieks zien teruk te bringe.
Dialisme ligk daorum oet wie bewustzijn de fysieke realiteit beïnvlood.
Kènnis weurt echter tegegehouwe door redenering vaan begin tot cónsequent.
‘t Basisidee is det emes zien lief kin veursjtèlle, en daorum ‘t besjtaon vaan emes z’n lief kin bedinke, zónder det de bewuste sjtaot mèt ‘t lief weert geassocieerd.
Andere wie Dennett zigke det ‘t idee vaan ‘n filosofiese zombie ‘n ónsamehangend, of onwaarsjienlik, concep is.
‘t Idee is det mentale touwstande, zoe wie geluive en verlanges, causaal verband houw mèt fysieke touwstande.
“‘t Argument vaan Descartes is aafhankelik vaan de verondersjtelling det waat Seth ‘dudelike en heldere’ ideje in de geis nump, woer zien.”
Cambridge, MA: MIT Press (Bradford) Joseph Agassi beweert bij veurbeeld det miedere weitesjappelike óntdèkkinge sinds de vreuge 20e iew ‘t idee vaan spesjale touwgang tot d’n eige ideje höbbe ondermijnt.
Deze visie woort veural verdeidig door Gottfried Leibniz.
Deze opkómmend eigesjappe höbbe ‘n onaafhankelike ontologiese status en kinne neet were terukgebrach tot, of were oetgelag es, ‘t fysieke substraot vaan boe ze vandan kómme.
Epifenomenalisme is ‘n doctrine dee es ierste door Thomas Henry Huxley woort geformuleerd.
Deze visie is verdeidig door Frank Jackson.
Panpsychisme is de visie det alles ‘n mentaal aspek heet, of det alle objecte ‘n uniform centrum vaan ervaring of perspectief höbbe.
“‘n Veurbeeld vaan deze oeteinloupende maote vaan vrijheid weurt gegeve door Allan Wallace, dee zèt det ‘t ‘door ervaring dudelik is det emes fysiek óngemaekelik kin zeen es dees persoon bij veurbeeld ‘n work-out deit, mèr toch mentaal blij kin zien. Of andersum’.”
Mentale touwsjtande kinne veraanderinge in fysieke sjtaot veroorzake, of andersum.
Ervaringsdualisme weert geaccepteerd es ‘t concepkader vaan Madhyamakaons boedisme.
Door ‘t onaafhankelike zelfbesjtaon vaan alle fenomene die in ozze ervaring de wereld vörme te óntkinne, wiek de Madhyamakaonse visie aaf vaan zoewel ‘t substansiedualisme vaan Descartes en ‘t substansiemonisme, oftewel fysicalisme, det de moderne weitesjap karakterisere.
Fysicalisme of ‘t idee det materia de innigste fundamenteele substansie vaan de realiteit is, weurt inderdaod expliciet aafgeweze door ‘t boedisme.
Hoewel de eerste dèks massa, locatie, sjnelheid, vörm, groete en tal vaan andere fysieke kemerke heet, zien dit doorgaons neet kemerke vaan mentale fenomene.
De fundamenteel aafwiekende aard vaan de realiteit ligk al twie millennia ten gróndsjlaag aon oosterse filosofieje.
Fysicalisties monisme sjtelt det de innigste besjtaonde substansie fysiek is.
Hoewel puur ideaolisme is, zoe wie door George Berkeley, neet gebrukelik is in moderne Westerse filosofie, is d’r ‘n verfijndere variant geneump panpsychisme, waat sjtelt daat mentale ervaringe en eigesjappe mesjiens ten gróndsjlaag ligke aon fysieke ervaringe en kemerke. Dit weert umhels door sommige filosofe, zoe wie Alfred North Whitehead en David Ray Griffin.
‘n Derde meugelikheid is um te acceptere det ‘t besjtaon vaan ‘n basissubstansie noch fysiek noch mentaal is.
Introspectieve rapporte euven ‘t mentale leve det in emes um geit, zien neet ónder hevig aon zorgvuldig ónderzeuk ten aonzeen vaan nauwkeurigheid en kinne neet were gebruuk um veurspellende algemeinheije te vörme.
Paralel aon deze psychologiese ontwikkelinge is de filosofiese gedragsleer (soms logiese gedragsleer) óntwikkeld.
Deze filosofe sjtèlle det, es mentale touwsjtande materieel zien mer niet gedragsmaotig, dat mentale touwsjtande waarsjienlik identiek zien aon de interne sjtaot vaan de geis.
Theorieje vaan tokenidentiteit sjtèlle det ‘t feit dat ‘n bepaolde touwsjtande in de geis verbonde is mèt sjlechts ein mentale touwsjtande vaan ‘n persoon neet hoof te beteikene det d’r ‘n absolute correlasie is tusse soorte mentale touwsjtande en touwsjtande in de geis.
Ten sjalotte heet Wittgenstein’s idee vaan beteikenis es nut geleid tot ‘n versie vaan funksionalisme es ‘n theorie vaan beteikenis, wiejer óntwikkeld door Wilfrid Sellars en Gilbert Harman.
De vraog is daan of d’r nog sjteeds ‘n neet-reductief fysicalisme kin zien.
“Davidson gebruuk de thesis vaan superveniënsie: mentale touwsjtande superveniëre op fysieke touwsjtande, mèr zien d’r neet reduceerbaar aon.”
De geis geit vaan ‘t eine momènt nao ‘t andere, oftewel de geis hèt ‘n identiteit vaan tied.
‘n Analogie vaan de ik zou de vlam vaan de keerts zien.
De vlam leet ‘n soort continuïteit zien in det de keerts neet oet geit zolang de vlam brand, mèr de vlam heet gein identiteit vaan ‘t eine momènt in tied nao ‘t andere.
Op dezelfde meneer is ‘t ‘n illusie det emes dezelfde persoon is es de persoon dee in de mörge nao sjaol ging.
Dit is analoog aon fysieke eigesjappe vaan de geis, boe oet ‘n mentale touwsjtand ontsjteit.
De Churchlands roepe dèks ‘t lot op vaan andere, foutieve en populaire theorieje en ontologiese die gedurende de gesjiedenis zeen ontsjtange.
Sommige filosofe bewere det dit kump door ‘n onderligkende conceptuele verwarring.
‘t Mot just gewun geaccepteerd were det de minsjelike ervaring op versjillende menere kin were besjreve, bij veurbeeld in ‘n mentaal of biologies vocabulair.
De geis is simpelweg de verkierde context veur ‘t gebruuk vaan ‘n mentaal vocabulair. De zeuk toch nao mentale touwsjtande vaan de geis is daorum ‘n foutcattegorie of ‘n soort misvatting.
En ‘t is kenmerkend vaan ‘n mentale touwsjtand det ‘t ‘n ervaringskant heet, bij veurbeeld vaan pien.
Allein ‘t besjtaon vaan cerebrale gebeurtenisse is neet genóg óm oet te lègke wiezoe ze vergezeld gaon door corresponderende kwallitatieve ervaring.
Dit volg de sjtèlling euver de meugelikheid vaan reductieve oetlag.
De 20-iewse Duitse filosoof Martin Heidegger bekritisierde de ontologiese aonname die aon zoe’n reductief model ten gróndsjlaag laoge, en claimde det ‘t ónmeugelik waor óm op zoe’n meneer ervaring oet te lègke.
Dit probleem vaan ‘t oetlègke vaan introspectieve aspecte vaan mentale touwsjtande in de ierste persoon en bewustzijn in ‘t algemein in de derde persoon en kwantitatieve neurologie weert de verklaorende kloof geneump.
D’r zien twie apaarte cattegorieje betrokke en de ein kin neet were gereduceerd aon de ander.
Veur Nagel kin de weitesjap subjectieve ervaringe nog neet oetlègke umdet ‘t nog neet de benuudigde kènnis heet bereik.
Deze eigesjep vaan mentale touwsjtande hilt in det ze inhoud en semantiese reference höbbe en dat d’r gein woerheidswaarde aon kinne were touwgekind.
Mer mentale ideje of oordeile zien woer of onwoer, dus wie kinne mentale touwsjtande (ideje of oordeile) natuurlike processe zien?
Es ‘t feit woer is, is ‘t idee woer. Anders is ‘t onwoer.
Umdet mentale processe nauw verbonde zien mèt liefsprocesse, spele de besjrievinge die natuurweitesjappe euver de mins vörme ‘n belangrieke rol in de filosofie vaan de geis.
In ‘t veld vaan neurobiologie zien d’r väöl subdisciplines die euver de relasie vaan mentale en fysieke touwsjtande en procese gaon. Zintuiglike neurofysiologie ónderzeuk de relasie tusse de processe vaan percepsie en stimulasie.
Ten slotte besjtudeerd evolusjonaire biologie de oorsjprong en ontwikkeling vaan ‘t minsjelike zenuwsjtalsel en, veur zoewiet dit de basis vaan de geis is, besjrif ‘t ouch de ontogenetiese en fylogenetiese ontwikkeling vaan mentale fenomene, beginnend bie de meis primitieve stadia.
‘n Eenvoudig veurbeeld is vermeinigvöldiging.
Deze vraog is väöl opgekómme bie filosofiese debatte vanwege ‘t ónderzeuk nao kunsmatige intelligensie (AI).
‘t Doel vaan ‘n sjterke AI is echter ‘n computer mèt ‘n bewustzijn det geliek is aon de mins.
De turingtes heet väöl kritiek gekrege: de bekindste is waarsjienlik ‘t Sjinese kamer-gedachte-experiment geformuleerd door Searle.
Psychologiese ónderzeuk de wètte die deze mentale touwsjtande aon andere binde of mèt invoere en oetvoere vaan ‘t minsjelike organis me.
‘n Wèt vaan de psychologiese vaan vörm zèt det objecte die in dezelfde riechting bewege, gezeen were es gerelateerd aon elkaar.
‘t Umvat ónderzeuk nao intelligensie en gedrag, mèt ‘n focus op wie informasie weert getoend, verwèrk en getransporteerd (in faculteite wie percepsie, taol, geheuge, reije en emosie) in zenuwsjtelsels (mins of ander dier) en machiens (computers).
Wie dan ouch versjèlt Hegels werk radicaol in stijl mèt de de Anglo-Amerikaonse filosofie.
Fenomenologie, bedach door Edmund Husserl, riech zich op de inhoud vaan de minselike geis (zuug noëma) en processe die ozze ervaringe vörme.
Dit is ‘t geval veur materialistiese deterministe.
Sommige numme deze reijevoering nog ‘n stap wiejer: luuj kinne neet zelf bepale waat ze wille en waat ze doon.
“De luuj die dit sjtandjpunt aonnumme, suggerere det de vraog ‘Zien veer vrij?’”
‘t Is niet gepas um vrijheid de identificere mèt indeterminisme.
De meis belangrieke compatibilis in de gesjiedenis vaan de filosofie waor David Hume.
Deze filosofe bevestige det de baon vaan de wereld ofwel a) neet volledig weert bepaold door natuurwette, boe bei natuurwette were op gevange door fysiek onaafhankelik agentsjap, b) allein weert bepaold door indeterministiese natuurwette, of c) weert bepaold door indeterministiese natuurwette in lijn mèt de subjectieve meuite vaan fysiek neet-reductief agentsjap.
Ze sjtèlle ‘t volgende: es ozze wil neet door get weert bepaold, dan verlange v’r waat v’r verlange puur op kans.
‘t Idee vaan ‘n zelf es ‘n onveranderlike essensjele kern is aafgeleid vaan ‘t Christelike idee vaan ‘n ziel.
De Mantranga, ‘t belaankriekste bestuursorgaan vaan deze staote, bestoont oet de keuning, de ierste minister, de opperbevelhöbber vaan ‘t leger en de opperpriester vaan de keuning.
De Arthashastra gief ‘n oeteinzètting euver de wetensjap vaan de polletiek veur ‘n wies heerser, ‘t beleid veur boetelendse zake en oorloge, ‘t systeem vaan ‘n spioenestaot en de bewaking en economische stabiliteit vaan de staot.
De belaankriekste filosofieje in dee periood, Confucianisme, Legalisme, Mohisme, Agrarisme en Taoïsme, hadde eder ‘n polletiek aspect in hun filosofische sjoale.
‘t Legalisme bepleitde ‘n zier autoritaire regering gebaseerd op draconische straove en wètte.
“Evels in de late aajdheid had de ‘traditionele’ Asharitische visie op de Islam in ‘t ginneraol gezegevierd.”
In het westerse dinke weurt evels in ‘t ginneraol aongenome dat ‘t ‘n specifiek gebeed waor, dat mer eige waor aon de groete filosofe vaan de Islam: al-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), İbn Sina (Avicenna), Ibn Bajjah (Avempace) en Ibn Rushd (Averroes).
Zoe weure de ideeje vaan de Khawarij in de allerierste jaore vaan de islamitische gesjiedenis euver Khilafa en Ummah, of dee vaan de sjiitische islam euver ‘t begrip Imamah besjouwd es bewieze vaan polletiek dinke.
‘t Aristotelisme kaom tot bleuj toen in de Islamitische Gouwe Iew ‘n vervolg oontstoont vaan de peripatetische filosofe dee de ideeje vaan Aristoteles touwpasde in de cónteks vaan de Islamitische wereld.
“Aandere belaankrieke polletieke filosofe oet dee tied zien oonder aandere Nizam al-Mulk, ‘n Perzische gelierde en vizier vaan ‘t Seltsjoekse Riek, dee de Siyasatnama, of ‘t ‘Book vaan de Regering’ in ‘t Engels, heet gesjreve.”
Mesjiens de mies invloodriek polletieke filosoof vaan ‘t middeliewse Europa waor Thomas van Aquino dee holp bij de herintroductie vaan de werke vaan Aristoteles, dee allein via Islamitisch Spanje nao Katheliek Europa waore euvergebrach, same mèt de commentare vaan Averroes.
Aandere, wie Nicole Oresme in zien Livre de Politiques, oontkinde cattegorisch dit rech um ‘n oonrechveerdige heerser umver te werpe.
Dat werk en ouch De Verhandelinge, ‘n strenge analyse vaan de klassieke aajdheid, höbbe väöl invlood gehad op ‘t moderne polletieke dinke in ‘t Weste.
In eder geval gief Machiavelli ‘n pragmatische en einegszins consequentialistische kiek op polletiek, boebij good en slech mer middele zien um ‘n doel te bereike, naomelek ‘t verwerve en behawwe vaan abselute macht.
Deze theoretici woorte gedreve door twie fundamentele vraoge: ten ierste, mèt welk rech of oet welke noedzaak vörme lui ‘n staot; en ten twiede, wat de bèste vörm veur ‘n staot zouw kinne zien.
“De term ‘regering’ zouw verwieze nao ‘n specifieke gróp lui dee de instèllinge vaan de staot bezatte, en de wètte en verordeninge maakde boe-aon de lui, inclusief ziezelf, geboonde waore.”
‘t Kint ouch weure opgevat es de vrije-merretgedachte touwgepas op de internationale handel.
De mies oetgesproke criticus vaan de kèrk in Fraankriek waor François Marie Arouet de Voltaire, ‘n representatieve figuur vaan de Verleechting.
“Mien einegste spiet in sterve is dat ik uuch neet kin bijstoon in deze nobele oondernumming, de sjoenste en mies respectabele dee de minseleke geis kint aonwieze.”
Locke stoont op ‘t punt de vaajerlek gefundeerde polletieke theorie vaan Sir Robert Filmer te weerlègke ten gunste vaan ‘n netuurlek systeem wat gebaseerd is op de netuur in ‘n bepaold gegeve systeem.
In tegestèlling tot de euverheersende visie vaan Aquino op de verlossing vaan de ziel vaan de erfzun, geluif Locke dat de geis vaan de mins in deze wereld kump es tabula rasa.
Allewel me ziech zörge zouw kinne make euver vrijheidsbeperkinge door welwèllende monarche of aristocrate, is de traditionele zörg dat wienie heersers polletiek gein verantwoording versjöldeg zien aon de geregeerde, zie zalle regere in hun eige belaank, in plaots vaan in ‘t belaank vaan de geregeerde.
Rechveerdegheid impliceert pliechte dee volmake pliechte zien, d.w.z. pliechte dee samehaange mèt rechte.
Heer gebruuk “On Liberty” um de geliekheid vaan manne en vrouwe in de maotsjappij te bespreke.
De Vrijheid vaan de Awwe waor de participerende rippublikeinse vrijheid, dee de börgers ‘t rech gaof direk invlood oet te oefene op de polletiek via debatte en stumminge in de volksvergadering.
De Awwe Vrijheid waor ouch beperk tot betrekkelek kleine en homogene samelevinge boe-in ‘t volk gemekelek op ein plaots bijein kós koume um openbare aongelegenhede te regele.
In plaots daovaan zouwe de kezers vertegewoordigers keze, dee in ‘t parlement naomens ‘t volk zouwe euverlègke en de burgers zouwe vrijware vaan de noedzaak vaan daogelekse polletieke betrokkeheid.
In Leviathan zat Hobbes zien doctrine oetein euver de stiechting vaan staote en wettige regeringe en ‘t creëre vaan ‘n objectieve wetensjap vaan de moraol.
In dee staot zouw eder persoen rech höbbe op, of ‘n vergönning veur, alles in de wereld.
Gepubliceerd in 1762, woort ‘t ein vaan de mies invloodrieke werke vaan polletieke filosofie in de westerse traditie.
“Deginnege dee ziech de meisters vaan aandere wane, zien inderdaod groetere slaove daan zie.”
De industriële revolutie brach ‘n parallelle revolutie in ‘t polletieke dinke teweeg.
In ‘t midde vaan de 19e iew woort ‘t marxisme oontwikkeld, en ‘t socialisme in ‘t ginneraol kraog ummer mie steun vaan de bevolking, veural vaan de steieleke arbeidersklasse.
In tegestèlling tot Marx, dee in ‘t historisch mattriaolisme geluifde, geluifde Hegel in de fenomenologie vaan de geis.
In de Anglo-Amerikaanse wereld begóste anti-imperialisme en pluralisme roond ‘t begin vaan de 20e iew aon belaank te winne.
Dit waor de tied vaan Jean-Paul Sartre en Louis Althusser, en de euverwinninge vaan Mao Zedong in China en Fidel Castro in Cuba, meh ouch de gebäörtenisse vaan mei 1968, leide tot ‘n groetere belangstèlling veur revolutionaire ideologie, veural bij Nui Links.
Koloniaolisme en racisme waore belaankrieke kwesties dee oontstoonte.
De opkoms vaan ‘t feminisme, de sociaole beweginge vaan LGBT en ‘t ind vaan de koloniaole euverheersing en vaan de polletieke oetsleting vaan minderhede wie Afro-Amerikane en seksuele minderhede in de oontwikkelde wereld heet daotouw geleid dat feministisch, postkoloniaol en multicultureel dinke belaankriek zien gewore.
Rawls gebruukde ‘n gedachte-experimint, de oersprunkeleke positie, boe-in representatieve partije vaanachter ‘n sluier van oonweitendheid beginsele vaan rechveerdigheid keze veur de basisstructuur vaan de sameleving.
Geliektijeg mèt de opkoms vaan de analytische ethiek in ‘t Anglo-Amerikaanse dinke, ontstoonte in Europa tösse de jaore viefteg en tachteg versjèllende nuie lijne vaan filosofie geriech op de kritiek vaan bestaonde samelevinge.
“Langs einegszins aandere lijne lagte ‘n aontal aandere continentaole dinkers - nog ummer in hoege maote beïnvlood door ‘t marxisme - nuie accente op structuralisme en op ‘n ‘trökkier nao Hegel’.”
‘n Aander debat oontwikkelde ziech roond de (versjèllende) kritieke op de liberaole polletieke theorie vaan Michael Walzer, Michael Sandel en Charles Taylor.
Communitariste zien veurstäönder vaan mie lokale controle en vaan ‘n economisch en sociaol beleid dat de greuj vaan sociaol kappitaol bevordert.
n Paar euverlappende polletieke perspectieve dee tege ‘t ind vaan de 20e iew zien oontstande, zien ‘t rippublicanisme (of neo- of civic-rippublicanisme) en de capaciteitebenaodering.
Veur ‘n rippublikein is allein al de status vaan slaof, oongeach wie dee slaof behandeld weurt, verwerpelek.
Zoewel de vermogensbenaodering es ‘t rippublicanisme besjouwe käös es get boeveur middele mote weure vrijgemaak.
Opmerkelek vaanwege de theorieje dat lui sociaole bieste zien, en dat de polis (aajd-Griekse stadstoat) bestoont um ‘t gooje leve tot stand te bringe wat bij zulke bieste pas.
Burke waor ein vaan de groetste veurstäönders vaan de Amerikaanse Revolutie.
Chomsky is ‘n väöraonstaond criticus vaan ‘t Amerikaanse boetelends beleid, neoliberalisme en hedendaogs staotskappitaolisme, het Israëlisch-Palestijnse conflict, en de mainstream-nuitsmedia.
William E. Connolly: holp de postmoderne filosofie in de polletieke theorie te introducere, en bevorderde nuie theorieje euver pluralisme en agonistische democratie.
Thomas Hill Green: moderne liberaole dinker en vreuge veurstäönder vaan positieve vrijheid.
Zien vreuge werk waor sterk beïnvlood door de Frankfurter Schule.
Heer pleitde veur ‘n vrije-merret-kappitaolisme boe-in de belaankriekste rol vaan de staot drin besteit de rechsstaot te handhave en de spóntaone orde te laote oontstoon.
David Hume: Hume bekritiseerde de sociaole kontraktheorie vaan John Locke en aandere es berustend op ‘n mythe vaan ein of aandere feiteleke euvereinkoms.
Mies bekind door de Oonaofhenkelekheidsverklaoring van de Vereinegde Staote.
Waor vaan meining dat ‘n internationaole organisatie nudeg waor um de wereldvrei te bewaore.
Heer week aof vaan Hobbes in dee zin dat heer, oetgaonde vaan de veroonderstèlling vaan ‘n sameleving boe-in morele weerde oonaofhenkelek zien vaan ‘t euverheidsgezag en breid gedeild weere, pleitde veur ‘n euverheid mèt mach dee beperk is tot de besjerming vaan persoenelek höb.
Ein vaan de groondlègkers vaan ‘t westerse marxisme.
Gaof ‘n oeteinzètting vaan staotkunde in ‘n realistisch standpunt in plaots vaan te steune op ideaolisme.
Es polletiek theoreticus geluifde heer in de sjeiing der machte en stèlde heer ‘n oetgebreide reeks controlle en woerbörg veur dee nudeg zien um de rechte vaan ‘n individu te besjerme tege de tirannie vaan de mierderheid.
“Introduceerde ‘t concept vaan ‘repressieve desublimatie’, boe-in sociaole control neet allein kint werke door direkte control, meh ouch door manipulatie vaan verlange.”
Creëerde ‘t begrip ideologie in de zin vaan (woere of valse) euvertuiginge dee vörm geve aon en control oetoefene op sociaole handelinge.
Mencius: ein vaan de belaankriekste dinkers vaan de Confucianistische sjaol. Heer is de ierste theoreticus dee ‘n samehaangend betoog hèlt veur ‘n verpliechting vaan regeerders tegeneuver geregeerde.
“Montesquieu: Analyseerde de besjerming vaan ‘t volk door ‘n ‘machsevewiech’ in de staotsindeiling.”
Zien vertolkers höbbe gedebatteerd euver de inhaajd vaan zien polletieke filosofie.
Plato: Sjreef ‘n lange dialoog De Rippubliek boe-in heer zien polletieke filosofie oeteinzat: burgers mote in drei cattegorieje weure verdeild.
Ayn Rand: Stiechter vaan ‘t Objectivisme en de drievende krach achter de Objectivistische en Libertarische beweginge in ‘t midde vaan de twintegste iew in Amerika.
De regering mós op dezelfde meneer en um dezelfde reie vaan de economie weure gesjeie es vaan de relizjie.
“Adam Smith: zouw de moderne economie höbbe gestiech; verdutsde ‘t oontstoon vaan economische veurdeile oet ‘t eigebelaank (‘de oonziechbare hand’) vaan ambachtslede en handelere.”
Socrates: Weurt in ‘t ginneraol besjouwd es de groondlègker vaan de westerse polletieke filosofie, via zien gesproke invlood op Atheense tiedgenote; aongezeen Socrates noets get heet gesjreve, is väöl vaan wat veer euver häöm en zien lier weite aofkomsteg vaan zien bereumpste lierling, Plato.
Max Stirner: Belaankriek dinker binne ‘t anarchisme en de belaankriekste vertegewoordiger vaan de anarchistische strouming dee bekind steit es ‘t individualistisch anarchisme.
Aandere vörme vaan sociaole filosofie zien de polletieke filosofie en de jurisprudentie, dee ziech groetendeils bezighawwe mèt de staots- en regeringssamelevinge en hun functionere.
Pre-Socratische filosofie, ouch bekind es vreuge Griekse filosofie, is de awwe Griekse filosofie vaan veur Socrates.
Hun werk en gesjrifte zien bekans gans verlore gegaange.
De pre-Socratische filosofie begós in de 6e iew v.C. mèt de drei Milesiërs: Thales, Anaximander, en Anaximenes.
Xenophanes is bekind um zien kritiek op ‘t antropomorfisme vaan gode.
De Eleatische sjaol (Parmenides, Zeno vaan Elea, en Melissus) volgde in de 5e iew v.C.
Anaxagoras en Empedocles gaove ‘n pluralistisch beeld vaan wie ‘t universum waor gesjöp.
“‘t woort veur ‘t iers gebruuk door de Duitse filosoof J.A. Eberhard es ‘vorsokratische Philosophie’ in de late 18e iew.”
De term heet naodeile, want versjèllende vaan de pre-Socratici waore zier geïntrèsseerd in ethiek en wie ‘s te ‘t bèste leve kins leie.
Volgens James Warren weurt ‘t oondersjeid tösse de pre-Socratische filosofe en de filosofe van de klassieke periood neet zoezeer aofgebakend door Socrates, meh door de geografie en de tekste dee bewaord zien gebleve.
De gelierde André Laks oondersjeit twie tradities vaan sjeiing tösse pre-Socratici en Socratici, dee trökgoon tot de klassieke tied en doorloupe tot hui.
Väöl vaan de werke zien getiteld Peri Physeos, of Euver de Netuur, ‘n titel dee woersjijnelek later door aandere auteurs is touwgekind.
Wat hun interpretatie nog meujeleker maak, is de duustere taol dee zie gebruukde.
Theophrastus, de opvolger vaan Aristoteles, sjreef ‘n encyclopedisch book Opinion of the Physicists dat ‘t standaardwerk waor euver de pre-Socratici in de aajdheid.
Gelierde gebruke noe dit book um nao de fragminte te verwieze mèt behulp vaan ‘n coderingssysteem dat Diels-Kranz-nómmering weurt geneump.
“Denao volg ‘n code dee aongief of ‘t fragmint ‘n getuigenis is, gecodeerd es ‘A’, of ‘B’ es ‘t ‘n rechstreekse quote vaan de filosoof is.”
‘t Pre-Socratische tiedperk deurde zoeget twie iewe, gedurende welke ‘t ziech oetbreiende Perzische Achaemenidische Riek ziech nao ‘t weste oetrèkde, oonderwijl de Grieken oprukde in de handel en de zierótte, en Cyprus en Syrië bereikde.
De Grieke kaome in 499 v.C. in opstand, meh woorte oeteindelek in 494 v.C. verslage.
Versjèllende factore höbbe bijgedrage tot ‘t oontstoon vaan de pre-Socratische filosofie in ‘t awwe Griekenland.
n Aandere factor waor ‘t gemaak en de frequentie vaan ‘t intra-Griekse reize, boedoor ideeje ziech vermingde en woorte vergeliek.
‘t Democratische polletieke systeem vaan oonaofhenkeleke poleis droog ouch bij tot de opkoms vaan de filosofie.
De ideeje vaan de filosofe waore, tot op zekere huugde, antwoorde op vraoge dee subtiel aonwezeg waore in ‘t werk vaan Homerus en Hesiod.
Zie weure besjouwd es veurloupers vaan de pre-Socratici, umtot zie ziech wèlle bezeghawwe mèt de oersprunk vaan de wereld en de traditionele folklore en legende systematisch wèlle rangere.
De ierste pre-Socratische filosofe reisde ouch oetgebreid nao aandere len, wat beteikent dat ‘t pre-Socratische dinke zoewel in ‘t boeteland es in eige land wortele had.
De pre-Socratische filosofe deilde de intuïtie dat dao ein inkele verklaoring waor dee zoewel de miervoudegheid es de inkelvoudegheid vaan ‘t gehiel kós verdutse - en dee verklaoring zouw neet de direkte actie vaan de gode zien.
Väöl zeukde nao ‘t mattriaolprinciep (archè) der dinger, en de methood vaan hun oontstoon en verdwiene.
In hun poginge um de kosmos te begriepe bedachte zie nuie terme en begrippe wie ritme, symmetrie, analogie, deductionisme, reductionisme, mathematisme vaan de netuur en aandere.
‘t Kint ‘t begin of de oersprunk beteikene mèt de oondertoen dat dao ‘n effek is op de dinger dee volge.
Dit kint te wiete zien gewees aon ‘n gebrek aon instruminte, of aon ‘n tendens um de wereld te zien es ‘n einheid, oondeconstrueerbaar, zoetot ‘t oonmeugelek zouw zien veur ‘n extern oug um minuscule fracties vaan de netuur oonder experimintele control woer te numme.
Systematisch umtot ze perbeerde hun bevindinge universeel te make.
De pre-Socratici waore gein atheïste; meh zie minimaliseerde de maote vaan betrokkeheid vaan de gode bij netuurversjijnsele wie oonweer of verwijderde de gode gans oet de netuurleke wereld.
De ierste fase vaan de pre-Socratische filosofie, mèt naome dee vaan de Milesiërs, Xenophanes en Heraclitus, bestoont oet ‘t verwerpe vaan de traditionele kosmogonie en poginge um de netuur te verklaore op basis vaan empirische woernumminge en interpretaties.
De Eleatici waore ouch moniste (dee geluifde dat dao meh ein dink besteit en dat al ‘t aandere mer ‘n transformatie daovaan is).
Heer weurt besjouwd es de ierste westerse filosoof, umtot heer de ierste waor dee gebruuk maakde vaan de reie, vaan bewieze en vaan ginneraolisere.
Thales kint vaan Fenicische aofkoms zien gewees.
Thales, evels, brach de geometrie veuroet mèt zien abstracte deductieve redeneringe dee universele ginneraolisaties bereikde.
Thales bezeukde Sardis, wie väöl Grieke toen, boe astronomische verslage woorte bijgehawwe en gebruukde astronomische woernumminge veur praktische zake (oliewinning).
Heer sjreef de oersprunk vaan de wereld touw aon ‘n illemint in plaots vaan aon ‘n goddelek wezen.
Heer behuurde tot de elite vaan Miletus, waor riek en waor ‘n staotsmaan.
In antwoord op Thales postuleerde heer es ierste beginsel ‘n oongedefinieerde, oonbeperkte substantie zoonder eigensjappe (apeiron), boe-oet de primaire tegegestèlde, werm en kaajd, vochtig en druug, woorte gedifferentieerd.
Heer is ouch bekind um zien speculaties euver de oersprunk vaan de minsheid.
Heer sjreef ouch ‘n book euver de netuur in proza.
Heer waor ‘n bereisd diechter wiens primaire intresses theologie en epistemologie waore.
‘n Bereump oetspraok vaan häöm waor dat es osse, peerd of liewe kóste teikene, zie hun gode zouwe teikene es osse, peerd of liewe.
Xenophanes gaof ouch neturalistische verklaoringe veur versjijnsele wie de zon, de regeboag en Sint-Elmsvuur.
Allewel Xenophanes ‘n pessimist waor euver ‘t vermoge vaan de mins um tot kinnes te koume, geluifde heer ouch in geleieleke veuroetgaank door kritisch dinke.
Heraclitus stèlde dat alle dinger in de netuur in ‘n staot vaan gestiedege beweging zien.
Vuur weurt water en eerd en umgedrejd.
Dao beweert Heraclitus dat veer neet twie kier in dezelfde rivier kinne stappe, ‘n standpunt dat weurt samegevat mèt de slogan ta panta rhei (alles stroump).
‘n Aander sleutelbegrip vaan Heraclitus is dat tegegestèlde ziech op de ein of aandere meneer spiegele, ‘n lier dee einheid vaan tegegestèlde weurt geneump.
Heraclitus’ lier euver de einheid der tegegestèlde suggereert dat de einheid vaan de wereld en häör versjèllende deile weurt bewaord door de spanning dee door de tegegestèlde weurt opgewèk.
n Fundamenteel idee in Heraclitus is logos, ‘n aajd Grieks woord mèt versjèllende beteikenisse; Heraclitus zouw bij eder gebruuk in zien book ‘n aandere beteikenis vaan ‘t woord gebruuk kinne höbbe.
Inkele tientalle jaore later mós heer Croton oontvlöchte en nao Metapontum verhuize.
Zie brachte zien ideeje wijer en kaome tot de bewering dat alles oet getalle besteit, dat ‘t universum door getalle is gemaak en dat alles ‘n weerspiegeling is vaan analogieje en geometrische verhawwinge.
Hun levenswijs waor ascetisch, zie oonthele ziech vaan alderhand plezere en veujsel.
Aandere pre-Socratische filosofe spotde mèt Pythagoras vaanwege zien gelouf in reïncarnatie.
‘t Pythagoreanisme beïnvlode latere christeleke strouminge wie ‘t neoplatonisme, en zien pedagogische methode weure door Plato aongepas.
Volgens Aristoteles en Diogenes Laertius waor Xenophanes de liermeister vaan Parmenides, en dao weurt euver gediscussieerd of Xenophanes ouch es Eleaticus moot weure besjouwd.
Heer waor de ierste dee concludeerde dat de eerd bolvörmeg is.
Parmenides sjreef ‘n meujelek te interpretere gediech, genaomp On Nature or On What-is, wat vaan groete invlood is gewees op de latere Griekse filosofie.
‘t Gediech besteit oet drei deile, ‘t proëmium (d.w.z. veurwoord), de Weeg der Woerheid en de Weg der Meining.
De Weeg der Woerheid woort toen, en weurt ouch noe nog, vaan väöl groeter belaank geach.
Daorum zien alle dinger boevaan veer dinke dat ze woer zien, zelfs veerzelf, valse veurstèllinge.
De godin liert Kouros zien redenering te gebruke um te begriepe of versjèllende beweringe woer of neet woer zien, boebij heer zintuige es misleiend aofwijs.
Zeno en Melissus zatte de gedachte vaan Parmenides euver de kosmologie voort.
Heer perbeerde oet te lègke boerum veer dinke dat versjèllende neet-bestoonde objecte bestoon.
Anaxagoras woort in Ionië gebore, meh waor de ierste groete filosoof dee nao Athene emigreerde.
Anaxagoras waor ouch vaan groete invlood op Socrates.
Dao zien versjèllende interpretaties euver wat heer meinde.
Alle veurwerpe waore mingsels vaan versjèllende illeminte, wie loch, water, en aandere.
Nous woort ouch besjouwd es ‘n bouwstein vaan de kosmos, meh ‘t besteit allein in levende wezens.
Anaxagoras oontwikkelde ‘t Milesiaanse dinke euver epistemologie en streefde nao ‘n verklaoring dee veur alle netuurversjijnsele geldig zouw kinne zien.
Volgens Diogenes Laertius sjreef Empedocles twie beuk in de vörm van gediechte: Peri Physeos (Euver de netuur) en de Katharmoi (Zuveringe).
“Heer zèt ouch Anaxagoras’ gedachte voort euver de veer ‘wortele’ (d.w.z. klassieke illeminte), dat zie door te minge alle dinger um us heen sjöppe.”
Deze twie krachte zien tegegestèld en door in te werke op ‘t mattriaol van de veer wortele vereinege zie ziech in hermenie of sjäöre zie de veer wortele oetein, boebij ‘t resulterende mingsel alle dinger is dee bestoon.
Zie zien ‘t mies bekind um hun atomaire kosmologie, allewel hun dinke väöl aandere gebiede vaan de filosofie umvatde, wie ethiek, wiskunde, esthetiek, polletiek, en zelfs embryologie.
Democritus en Leucippus waore sceptisch euver de betrouwbaarheid vaan euze zintuige, meh zie waore devaan euvertuig dat beweging besteit.
Atome bewege in de leegde, höbbe interactie met ein, en vörme de pluraliteit vaan de wereld boe-in veer leve, op ‘n zuver mechanische meneer.
Democritus concludeerde dat, aongezeen alles oet atome en leegde besteit, versjèllende vaan euze zintuige neet ech zien meh conventioneel.
Zie vele ‘t traditionele dinke aon, vaan gode tot moraol, en maakde zoe de weeg vrij veur wijere veuroetgaank vaan de filosofie en aandere disciplines, wie drama, sociaole wetensjappe, wiskunde, en gesjiedenis.
De sofiste oonderweze retorica en wie probleme vaanoet versjèllende geziechspunte benaoderd kinne weure.
Gorgias sjreef ‘n book genaomp Euver de Netuur, boe-in heer de Eleatica’s begrippe van Wat-is en Wat-is-neet aonveel.
Antiphon placeerde ‘t netuurrech tegeneuver de wèt vaan de stad.
Heer perbeerde zoewel de versjeieheid as de einheid vaan de kosmos te verdutse.
Diogenes vaan Apollonia kierde trök nao ‘t Milesiaanse monisme, meh mèt ‘n get illegantere gedachte.
Oonderwijl Pythagoras en Empedocles hun zelfverklaorde wiesheid in verband brachte mèt hun goddelek geïnspireerde status, perbeerde zie stervelinge te onderriechte of aon te spore de woerheid euver het netuurleke riek te zeuke - Pythagoras door middel vaan wiskunde en geometrie en Empedocles door bloetstèlling aon ervaringe.
Zie vele de traditionele veurstèllinge van gode aon dee Homerus en Hesiod hadde vasgestèld en stèlde de Griekse volksgodsdeens oonder de loep, boemèt zie ‘t schisma tösse netuurfilosofie en theologie inlojde.
‘t Theologische dinke begint bij de Milesiaanse filosofe.
Xenophanes stèlde drei veurwaarde aon God: heer moot door en door good zien, oonsterfelek en qua uterlek neet op de mins liekene, ‘tgeen groete invlood had op ‘t westerse relizjieuze dinke.
Anaxagoras beweerde dat kosmische intelligentie (Nous) leve gief aon de dinger.
‘t Waor Hippocrates (dèks gepreze es de vaajer vaan de geneeskunde) dee de twie domeine sjeide - meh neet volledig.
De ummer veranderende netuur weurt samegevat door Heraclitus’ axioma panta rhei (alles is in beweging).
De pre-Socratici perbeerde de versjèllende aspecte vaan de netuur te begriepe door middel vaan rationalisme, woernumminge en ‘t geve vaan verklaoringe dee es wetensjappelek kóste weure besjouwd, boedoor wat ‘t westerse rationalisme woort, oontstoont.
Anaximander stèlde ‘t princiep vaan de voldoende reie veur, ‘n revolutionair argumint dat ouch ‘t princiep zouw oplievere dat niks oet niks voortkump.
Xenophanes lieverde ouch kritiek op de antropomorfe godsdeens door op rationele wijs de inconsistentie vaan de aofbeeldinge vaan de gode in de Griekse volksgodsdeens te benaodrökke.
Ouch aandere pre-Socratici perbeerde ‘n antwoord te vinde op de vraog nao de oersprunk en gaove versjèllende antwoorde, meh de ierste stap nao wetensjappelek dinke waor al gezat.
‘t Filosofische dinke vaan de pre-Socratici heet latere filosofe, historici en kemediesjrievers sterk beïnvlood.
De naturaliste maakde indrök op de jonge Socrates en heer waor geïntrèsseerd in de zeuktoch nao de substantie vaan de kosmos, meh zien belangstèlling verslapde toen heer ziech mie en mie góng riechte op epistemologie, däög en ethiek in plaots vaan op de netuurleke wereld.
“Cicero analyseerde zien opvattinge euver de pre-Socratici in zien Tusculanae Disputationes, umtot heer de theoretische eerd vaan ‘t pre-Socratische dinke oondersjeide vaan ierdere ‘wijze’ dee geïntrèsseerd waore in mie praktische zake.”
Aristoteles bespraok de pre-Socratici in ‘t ierste book vaan de Metafysica, es inleiing op zien eige filosofie en de zeuktoch nao de archè.
Francis Bacon, ‘n 16e-iewse filosoof dee bekind steit um zien veuroetgaank op ‘t gebeed vaan de wetensjappeleke methood, waor woersjijnelek de ierste filosoof vaan de moderne tied dee in zien tekste oetgebreid gebruuk maakde vaan pre-Socratische axioma’s.
“Friedrich Nietzsche bewonderde de pre-Socratici zier en neumde hun “tiranne vaan de geis” um hun tegestèlling aon te geve en zien veurkäör tege Socrates en zien opvolgers.”
Volgens zien verhaol, dat in väöl vaan zien beuk weurt besjreve, waor ‘t pre-Socratische tiedperk ‘t glorieus tiedperk vaan Griekenland, wijl de zoegenaomp Gouwe Iew dee denao volgde volgens Nietzsche ‘n tiedperk vaan verval waor.
Hoewel deze periood - in ‘t begin bekind es de Lente- en Herfstperiood en de periood vaan de Strijende Staote - in ‘t lèste deil doorspek waor mèt chaos en bleudige veldsleeg, weurt zie ouch wel de Gouwe Iew vaan de Chinese filosofie geneump umtot dao ‘n breid scala aon gedachte en ideeje woort oontwikkeld en vrijelek besproke.
Taoïsme (ouch Daoïsme geneump), ‘n filosofie dee de naodrök lègk op de Drei Zjuwiele vaan de Tao: compassie, gemaotegheid en nederigheid, oonderwijl ‘t Taoïstische dinke ziech in ‘t ginneraol concentreert op de netuur, de relatie tösse de minsheid en de kosmos; gezoondheid en ‘n laank leve; en wu wei (actie door niks doen).
Agrarisme, of de Sjaol vaan Agrarisme, dee ‘t utopische communalisme en egalitarisme vaan de boere veurstoond.
Gelierde vaan deze sjaol waore gooje redenaors, debaters and tactici.
“De Sjaol vaan de ‘Kleine Gesprekke’, dee gein unieke dinksjaol waor, meh ‘n filosofie dee waor opgebouwd oet alle gedachte dee woorte besproke door en voortkaome oet normale lui op straot.”
‘t Confucianisme waor bezunder sterk tijdens de Han Dynastie, boevaan de groetste dinker Dong Zhongshu waor, dee ‘t confucianisme integreerde mèt de gedachte vaan de Zhongshu Sjaol en de theorie vaan de Vief Illeminte.
In ‘t bezunder weerlagte zie de veroonderstèlling vaan Confucius es ‘n goddeleke figuur en besjouwde häöm es de groetste wiesgeer, meh gewoen ‘n mins en sterveling.
‘t Boeddhisme arriveerde in China roond de 1e iew n.C., meh ‘t deurde tot de Noordeleke en Zuieleke, Sui en Tang Dynastieje veurdat ‘t aonzeenleke invlood en erkinning verwerfde.
Dit leit tot ‘t oonderzeuk nao ‘t eine wezen dat ten groondslaag ligk aon de versjeieheid vaan empirische versjijnsele en de oersprunk vaan alle dinger.
Zeve Rishis - Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kasyapa, Vasishtha, Viswamitra.
De Aajdgriekse filosofie oontstoont in de 6e iew v.C. en markeerde ‘t ind vaan de Griekse Duustere Iewe.
‘t Behandelde ‘n groete versjeieheid aon oonderwerpe, boe-oonder astronomie, epistemologie, wiskunde, polletieke filosofie, ethiek, metafysica, ontologie, logica, biologie, retorica en esthetica.
Dudeleke, oonoonderbroke lijne vaan invlood loupe vaan de awwe Griekse en Hellenistische filosofe nao de Romeinse filosofie, de vreug-islamitische filosofie, de middeliewse scholastiek, de Europese Renaissance en het tiedperk vaan de Verleechting.
Meh zie lierde ziechzelf te redenere.
“Thales inspireerde de Milesiaanse filosofiesjaol en woort gevolg door Anaximander, dee beweerde dat ‘t substraot of de archè neet water of ein vaan de klassieke illeminte kós zien, meh in plaots daovaan get ‘oonbeperks’ of ‘oonbepaolds’ waor (in ‘t Grieks, de apeiron).”
“In tegestèlling tot de Milesische sjaol, dee ein stabiel illemint es de archè besjouwt, lierde Heraclitus dat panta rhei (‘alles stroump’), boebij vuur ‘t illemint is dat ‘t kortste bij deze iewege flux steit.”
‘t Zien, zoe betoogde heer, impliceert per definitie iewegheid, wijl allein dat wat is, kint weure gedach; ‘n dink dat is, kint daoneve neet mie of minder zien, en dus is de rarefactie en de verdiechting vaan de Milesiërs oonmeugelek mèt betrèkking tot ‘t Zien; tenslotte, aongezeen beweging vereis dat dao get besteit los vaan ‘t bewegende dink (d.w.z.
Ter oondersteuning heivaan perbeerde Parmenides’ lierling Zeno vaan Elea aon te toene dat ‘t begrip beweging absurd waor en es zoedaoneg neet bestoont.
Leucippus stèlde ouch ‘n ontologisch pluralisme veur mèt ‘n kosmogonie gebaseerd op twie hoofilleminte: ‘t vacuüm en atome.
“Allewel de filosofie al veur Socrates bestoont, neump Cicero häöm ‘de ierste dee de filosofie oet de hiemel heet laote neerdaole, in de stei heet geplaots, in de gezinne heet geïntroduceerd, en verpliech heet ‘t leve en de moraol, ‘t gooje en ‘t kwaaje te oonderzeuke.’”
‘t Feit dat väöl gesprekke boebij Socrates betrokke is (wie verhaold door Plato en Xenophon) indege zoonder tot ‘n vaste conclusie te zien gekoume, of aporetisch, heet de discussie euver de beteikenis vaan de Socratische methood gestimuleerd.
Socrates lierde dat niemand verlangk wat slech is, en es iemand dus get deit wat werkelek slech is, moot dat oonvrijwèlleg zien of oet oonweitendheid; bijgevolg is alle däög kinnes.
De groete staotsmaan Pericles waor evels diech verboonde mèt deze nuie gelierdheid en ‘n vrund vaan Anaxagoras, en zien polletieke tegestäönders sloge touw door gebruuk te make vaan ‘n conservatieve reactie tege de filosofe; ‘t woort ‘n misdaod um de dinger bove de hiemele of oonder de eerd te oonderzeuke, oonderwerpe dee es goddeloes woorte besjouwd.
Socrates is evels de einege persoen dee op groond vaan deze wèt is aongeklaog, veroordeild en de doedstraof heet gekrege in 399 v.C. (zuug Proces tege Socrates).
Plato neump Socrates es de belaankriekste gesprekspartner in zien dialoge, en oontlient dao-aon de basis vaan ‘t Platonisme (en bij oetbreiing ‘t Neoplatonisme).
Zeno vaan Citium pasde op zien beurt de ethiek vaan ‘t kynisme aon um ‘t stoïcisme te verwoorde.
Same mèt Xenophon is Plato de belaankriekste bron vaan informatie euver ‘t leve en de euvertuiginge vaan Socrates en ‘t is neet ummer gemekelek ‘n oondersjeid te make tösse de twie.
Allewel de hiersjappij vaan ‘n wies maan te verkeze zouw zien bove de hiersjappij vaan de wèt, kint ‘t neet aanders of de wijze weure geoordeild door de oonverstendege, en dus weurt in de praktiek de hiersjappij vaan de wèt noedzakelek geach.
Plato’s dialoge höbbe ouch metafysische thema’s, boevaan de bekindste zien theorie vaan de vörme is.
‘t Vergeliek de meiste lui mèt lui dee vasgeboonde zitte in ‘n grot, dee allein kieke nao sjeme op de mör en gein aander beeld höbbe vaan de werkelekheid.
Es deze reizigers daan de grot weer zouwe binnegoon, zouwe de lui binne (dee nog mer vertrouwd zien mèt de sjeme) neet in staot zien um beriechte euver deze ‘boetewereld’ te geluive.
Bertrand Russell, A History of Western Philosophy (New York: Simon & Schuster, 1972).
“Heer bekritiseert de regimes besjreve in Plato’s Rippubliek en Wètte, en verwijs nao de theorie vaan vörme es ‘lege wäörd en poëtische metafore’.”
Antisthenes waor geïnspireerd door ‘t ascetisme vaan Socrates, en besjöldegde Plato vaan hoegmood en verwaondheid.
‘t Woort gestiech door Euclides vaan Megara, ein vaan de lierlinge vaan Socrates.
‘t Pyrrhonisme plaots ‘t bereike vaan ataraxia (‘n touwstand vaan geliekmodegheid) es de meneer um eudaimonia te bereike.
“Zien ethiek waor gebaseerd op ‘‘t naojaoge vaan plezeer en ‘t vermije vaan pijn’.”
Hun logische bijdrage zien nog ummer trök te vinde in de propositionele calculus vaan hui.
Deze sceptische periood vaan ‘t awwe Platonisme, vaan Arcesilaus tot Philo vaan Larissa, woort bekind es de Nuie Academie, allewel sommege antieke auteurs weiere oonderverdeilinge touwveugde, wie ‘n Midden-Academie.
Wijl ‘t doel vaan de Pyrrhoniste ‘t bereike vaan ataraxia waor, hele de Academische sceptici nao Arcesilaus ataraxia neet langer es ‘t centrale doel.
In ‘t Byzantijnse Riek woorte Griekse ideeje bewaord en bestudeerd, en neet lang nao de ierste groete oetbreiing vaan de Islam gaove de Abbasidische kaliefe evels touwstumming tot ‘t verzamele vaan Griekse manuscripte en heurde vertaolers in um hun prestiesj te verhoege.
Middeliewse filosofie is de filosofie dee tijdens de Middeliewe bestoont, de periood dee ziech zoeget oetstrèk vaan de val vaan het West-Romeinse Riek in de 5e iew tot de Renaissance in de 15e iew.
Mèt de meugeleke oetzunderinge vaan Avicenna en Averroes besjouwde de middeliewse dinkers ziechzelf hielemaol neet es filosofe: veur hun waore de filosofe de awwe heidense sjrievers wie Plato en Aristoteles.
Ein vaan de mies besproke zake oet dee tied waor dee vaan gelouf tegeneuver reie.
Me is in ‘t ginneraol dreuver eins dat ‘t aonvingk mèt Augustinus (354-430) dee streng tot de klassieke periood behuurt, en indeg mèt de blievende heropleving vaan de gelierdheid aon ‘t ind vaan de èlfde iew, bij ‘t begin vaan de hoege middeliewe.
In latere periode woorte mónnike gebruuk veur de opleiing vaan bestuurders en kèrkeleke.
Väöl vaan ‘t werk vaan Aristoteles waor oonbekind in ‘t weste in deze periood.
Augustinus weurt besjouwd es de groetste vaan de kèrkvaajers.
Mie daan doezend jaor laank waor dao emperkes ‘n Latijns werk op ‘t gebeed vaan theologie of filosofie boe-in zien gesjrifte neet woorte geciteerd of boe-in zien autoriteit neet woort ingerope.
Heer woort consul in 510 in het keuninkriek vaan de Ostrogote.
Heer sjreef commentare op deze werke en op de Isagoge vaan Porphyry (‘n commentaar op de Cattegorieje).
Roond deze periood oontstoonte versjèllende lierstellege controverse, wie de kwestie of God sommege had veurbestump veur ‘t heil en aandere veur de verdommenis.
Is de hostie ‘tzelfde es ‘t historische liechaam vaan Christus?
In deze periood waor dao ouch ‘n opleving vaan de gelierdheid.
Later oonder Abbo van Fleury (abt 988-1004), hoof vaan de gerifformeerde abdijsjaol, beleefde Fleury ‘n twiede bleujperiood.
In ‘t begin vaan de 13e iew waor ‘t huugdepunt vaan ‘t herstèl vaan de Griekse filosofie.
Mechtege Normandische keuninge verzamelde kinneslui oet Italië en aandere gebede aon hun hove es teike vaan hun prestiesj.
De universiteite oontwikkelde ziech in de groete stei vaan Europa in deze periood, en rivaliserende geisteleke ordes binne de kèrk begóste te strije um de polletieke en intellectuele control euver deze centra vaan oonderwiesleve.
De groete vertegewoordigers vaan ‘t dominicaanse dinke in deze periood waore Albertus Magnus en (veural) Thomas vaan Aquino, wiens kunstege synthese vaan Grieks rationalisme en christeleke lier oeteindelek de kathelieke filosofie góng bepaole.
“Aquinas leet zien wie ‘t meugelek waor um väöl vaan de filosofie vaan Aristoteles euver te numme zoonder te vervalle in de ‘foute’ vaan de commentator Averroes.”
‘t Probleem vaan ‘t koedaordege: de klassieke filosofe hadde gespeculeerd euver de eerd van ‘t koedaordege, meh ‘t probleem wie ‘n almechtege, alweitende, leefhöbbende God ‘n systeem vaan dinger kós sjöppe boe-in ‘t koedaordege besteit, oontstoont veur ‘t iers in de Middeliewe.
Vaanaof de veertiende iew evels maakde ‘t touwnummend gebruuk vaan wiskundige riddenering in de netuurfilosofie de weeg vrij veur de opkoms vaan de wetensjap in de vreugmoderne periood.
In unne iedere periode, sjreve sjrievers wie Peter Abelard commentare op ‘t werk vaan de Awwe Logica (Aristotle’s Cattegorieje, Euver Interpretatie, en DFe Isagoge vaan Porphyry).
(‘t woort ‘moodwèl’ waor neuj leve ingeblaoze door Franz Brentano, dee vaan plan waor um middeliews gebruuk te weerspiegele).
“De naom ‘Renaissance filosofie’ weurt gebruuk door de gelierde vaan intellektuele gesjiedenis um te referere naor de gedachte in de periode in Europa ruwweg gesjet tusse 1355 en 1650 (de daotum versjuif naor veure veur centraal en noord Europa en veur gebiede zoe wie Spaons Amerika, India, Japan, en China oonder Europese invlood).”
De veroonderstèlling waor tot Aristotle’s werk fóndeminteel waor veur filosofie te begriepe, ging neet eweg tijdens de Renaissance, daorveur bleuje d’r sjus neuj vertaolinge op, en commentare, en aander interpretaties vaan zien werk, zoe wel in ‘t Latijns es in ‘t plat.
Dat lèste, zoe wie in moderne debatte, onderzeuk de veurdeile en de naodeile vaan bepaalde filosofische meininge en interpretaties.
Plato, allein direk bekind via twie en ‘n haaf gesprekke in de Middeliewe, woort bekind via mierdere Latijnse vertaolinge in vieftiende iews Italië, welke same ginge in de hiel invloodrijke vertaoling vaan zien complete werk door Marsilio Ficino in Florence in 1484.
Neet alle Renaissance humaniste volgde zien veurbeeld in alle zake, mer Petrarch draagde bij aon ‘t oetbreide vaan ‘t kroniek vaan zien tied (heidense gediechte woorte ierst gezeen es liechzinneg en gevaarlek), get tot in de filosofie ouch gebäörde.
Aandere beweginge vanoet de awwe filosofie zien ouch de hoofstroum trök in gekaome.
De positie kaom onder townummende drök te staon in de Renaissance, gezeen mierdere dinkers beweerde tot de classificaties vaan Thomas neet accuraat waore, en tot ethiek ‘t belangriekste deil vaan moraliteit waor.
Zoe es veer gezeen höbbe, zie geluifde tot filosofie onder de vleugel vaan rethoriek gebrach kos weure.
in 1416-1417, Leonardo Bruno, de miest väöraonstaonde humanist vaan ziene tied en kanselier vaan Florence, vertaolde Aristotle’s Ethiek obbenuits in unne vloeiendere, idiomatisch en klassiek Latijn.
De drijvende euvertuiging waor tot filosofie bevrijd mos weure vaan ‘t technisch jargon zoe tot mie lui ‘t zouwwe kinne leze.
Desiderius Erasmus, de groete Hollendse humanist, bereide zelf unne Griekse versie vaan Aristoteles veur, en oetindelik moste die die filosofie les gaove in de universiteit op z’n minst doen es of ze Grieks koste.
Toen eindelik waor bepaold, evels, tot Italiaans un taol waor mit literaire verdeenste dee ‘t gewiech vaan filosofische discussies kos drage, woorte mierdere poginge ziechbaar in dee richting, in ‘t bezunder vanaof de 1540er jaore.
Veer wete tot debatte euver de vrijheid vaan wil bleve opbreke (beveurbeeld, in de bekinde oetwisselinge tusse Erasmus en Martin Luther), tot Spaonse dinkers ummer mie geobsedeerd woorte mit ‘t idee vaan nobiliteit, tot duellere ‘n praktiek waor wat väöl literateur heet veroorzaak in de zestiende iew (waor ‘t touwlaatbaar of neet?).
Veer motte neet vergete tot de mieste filosofen vaan dee tied op z’n minst nominaal, es neet vroom, christen waore, tot de zestiende iew zoewel protestantse es katholieke reformaties heet gezeen, en tot de Renaissance filosofie zien toppunt bereik in de periode vaan de Dertig Jaorige Oorlog(1618–1648).
Concluderend, wie eeder aander momint in de gesjiedenis vaan ‘t dinke Renaissance filosofie kin neet euverwoge weure get volledig nuits te höbbe bijdrage of tot ‘t veur iewe de conclusies vaan zien veurgangers heet herhaold.
Moderne filosofie is filosofie ontwikkeld in d’n moderne tied en weurt geassocieerd mit moderniteit.
Tege de 17e en 18e iew waore de belangriekste figure in de filosofie vaan de geis, epistemologie, en metafysiek ruwweg verdeild in twie hoof gróppe.
De ‘Empririste,’ in contras, waore euvertuig tot kennis mos beginne mit ‘ne zintuiglike ervaring.”
Aander belangrieke figure in de politieke filosofie zien Thomas Hobbes en Jean-Jacques Rousseau.
Kant veroorzaakte unne störm vaan filosofisch werk in Duitsland in ‘t begin vaan de negentiene iew, beginnende mit Duits idealisme.
Karl Marx eigende zich zoewel Hegel’s filosofie vaan gesjiedenis es ouch de empirische ethiek dee dominant in Brittannië woar tow, transformeerde Hegel’s noties naor ‘n pure mattriaolistische vörm, en lag daormit de basis veur de ontwikkeling vaan ‘n wetensjap vaan de samenleving.
Arthur Schopenhauer naom idealisme tot de conclusie tot de wereld niks mie waor daan de zinneloeze wisselwèrking vaan beelde en winse zonder aofloup, en waor veurstander vaan atheisme en pessimisme.
Descarted bepleitte tot väöl dominante scholastieke metafysische doctrines sloepeteg of vals woare.
Heer prebeerde zoe väöl wie meugelek zien euvertuiginge opzij te zette, um te bepaole of heer get zeker wis.
Vanoet deze basis bouwde heer zien kinnes weer op.
Terwijl historicisme ouch de rol vaan ervaring erkint, versjèlt ‘t vaan empirisisme door d’r vaan oet te gaon tot zintuigelike gegevens neet begrepe kinne weure zonder de historische en culturele umstandeghede boe in de observaties gemaak zien te euverwege.
“Zoe is empirisisme es ierste en belangriekste gekarakteriseerd door ‘t idee tot geobserveerde data ‘veur zichzelf sprik’, onderwijl de concurerende euvertuiginge spreke dit idee tege.”
In aander wäörd: empirisisme es ‘n concept mot opgebouwd weure same mit aander concepte, die same ‘t meugelek make um belangrieke versjille te make tussen versjillende ideale die ten grondslag lègke aon wetensjap vendaog de daag.
epistemologisch, idealisme manifesteert ziech es skeptisisme euver de meugelekheid get te wete tot geis onaofhenkelek is.
‘t Umschrijf ‘n proces boe theorie onttrokke weurt oet de praktijk, en daan weer weurt losgelaote op de praktijk um zoe wie me zeet intellizjente praktijk te make.
Brian Leiter (2006) webpagina “Analytisch” and “Continentale” Filosofie.
Hedendaagse filosofie is de huidige periode in de gesjiedenis vaan Westerse filosofie dee begint in ‘t begin vaan de 20e iew, mit greujende professionalisatie vaan de disciplien en de opkomst vaan de analytische en continentale filosofie.
Duitsland waor ‘t ierste land tot filosofie verprofessionaliseerde.
Boe bij kump, in tegestelling tot väöl wetensjappe boe d’r unne gezonde industrie waor vaan beuk,tiedsjrifte, en tèllevisie shows mèt es doel de wetensjap populairder te make en de technologische rizzeltaote vaan ‘n wetensjappelek veld te communicere mit ‘t algemein publiek, werk vaan professionele filosofen geriech aon ‘n publiek boete ‘t werkveld blijf zeldzaam.
Eeder afdeiling organiseert ‘n groete jaorlekse conferentie.
De organisatie is oonder andere verantwoordelik veur ‘t administrere vaan de belangriekste oondersjeiinge vaan ‘t beroop.
“ Dees ontwikkeling waor ongeveer tegeliekertied mit ‘t werk vaan Gottlob Frege en Bertrand Russel, höldegende ‘ne neuje filosofische methood gebaseerd op de analyse vaan taol via moderne logica (daorum de term ‘analytische ‘).”
“Sommege filosofen, zoe wie Richard Rorty en Simon Glendinning, bepleite tot dees ‘analytisch-continentaal’ kloof strijeg is mit de ganse disciplien.”
Achteraof, analytische en continentale filosofen verschille vaan meining euver ‘t versjil vaan ‘t belang en de invloed vaan latere filosofen op hun eige tradities.
Alhoewel, sinds analytische en continentale filosofie zulk sterk versjillende meininge höbbe euver de filosofie nao Kant, continentale filosofie weurt dèks begrepe tot ‘t in ‘n breier zin elke nao-Kant filosofen of bewegingen bevat die belangriek zien veur de continentale filosofie mer neeet analytische filosofie.
Dus continentale filosofie neigt naor historisisme, boe bei analytische filosofie d’r naor neigt um filosofie te behandele in terme vaan discrete probleme, gesjik um los vaan zien historische oersprunk geanalyseerd te weure.
De groetste orthodoxe sjaole versjijnde örgens tusse de start vaan uzze jaortelling en ‘t Gupta Riek.
Dees relizjie-filosofische tradities woorte later gegroepeerd onder de neumer vaan Hindoeisme.
Westerse scholieren besjouwe Hinduisme es ‘ne fusie of synthese vaan diverse Indiase culture en tradities, mit diverse oersprung en geine inkele opriechter.
Indiaase filosofe ontwikkelde ‘n systeem vaan epistemologische riddenatie (pramana) en logica en onderzeukde onderwerpe zoe es Ontologie (metaphysiek, Brahman-Atman, Sunyata-Anatta), betrowbare middele vaan kennis (epistemologie, Pramanas), waarde systeem (axiologie) en aander oonderwerpe.
Latere ontwikkelinge bevatte de ontwikkeling vaan Tantra en Iraans-Islamitische invloede.
Traditioneel gezeen accepteert Nyāya vier Pramanas es betrowbare middele vaan kennisvergaring – Pratyakṣa (perceptie), Anumāṇa (gevolgtrekking), Upamāṇa (vergelieking en and analogie) en Śabda (woort, getuige, of betrouwbare experts oet het verlede of hede).
Dees filosofie waor tot ‘t universum te reducere waor tot paramāṇu (atome), welke neet kepot te kriege zien (anitya), oonziechbaar, en ‘n speciaol dimensie höbbe,genaomd “klein” (aṇu).
Later Vaiśeṣikas (Śrīdhara en Udayana en Śivāditya) voegde ‘n cattegorie tow abhava (non-existentie).
Door hunne focus op tekstuele studies en interpretaties, ontwikkelde Mīmāṃsā ouch theorieën euver filosofie en de filosofie vaan taol welke aander Indiaase sjaole beinvloede.
De oondersjeiende kenmerke vaan Jain filosofie bevat ‘n geis-liechaam dualisme, ontkenning vaan ‘n sjöppende en almachtige God, karma, ‘n iewegdurend en ongemaak universum, geweldloosheid, de theorie vaan de mierdere kante vaan de woerheid, en moraliteit gebaseerd op de bevrijing vaan de ziel.
‘t Weurt ouch wel ‘n model vaan filosofisch liberalisme geneump vanwege de vasthoudendheid tot woerheid relatief is en mierdere kante heet en vanwege de bereidheid um ziech aon alle meugeleke geziechspunte vaan rivelerende filosofieën te sjikke.
Cārvāka filosofen zoe wie Brihaspati waore hiel kritisch op aandere filosofie sjaole vaan dee tied.
“t is de dominante filosofische traditie in Tibet en Zuidooste Aziatische lande wie Sri Lanka en Burma.
Latere Boeddistische filosofische tradities ontwikkelde ingewikkelde fenomenologische pyschologieën genaomd ‘Abhidharma’.
“Dees traditie heet bijgedrage aon wat in de Indiaase filosofie ‘n ‘espistemoplogische wending’ geneump weurt.”
Belangrieke representante vaan Boeddistisch modernisme bevat Anagarika Dharmapala (1864–1933) en de Amerikaanse bekierling Henry Steel Olcott, de Chinese modernist Taixu (1890–1947) en Yin Shun (1906–2005), Zen gelierde D.T. Suzuki, en de Tibetaanse Gendün Chöphel (1903–1951).
Antropologie is de weitesjappeleke studie vaan de minsheid, die ziech bezeghèlt mèt minselek gedrag, minseleke biologie, culture en samelevinge, zoewel in 't hede es in 't verleie, mèt inbegrip vaan vreugere minsesoorte.
Biologiese of fysiese antropologie bestudeert de biologiese oontwikkeling vaan de mins.
Versjèllende kortstondige organisasies vaan antropologe waore reeds gevörmp.
Toen de slaovernij in Fraankriek in 1848 woort aafgesjaft, woort de Société opgeheve.
Veur hen waor de publicasie vaan Charles Darwin's On the Origin of Species de openbaring vaan alles wat zie aonvóngen te vermoeden.
D'r waor 'n onmiddelleke störmloup um 't in de sociaole weitesjappe te bringe.
"Zien definitie woort nu 'de studie vaan de minseleke gróp, beschouwd es 'n geheel, in zien details, en in relasie tot de res vaan de natuur'."
Heer oontdèkde 't spraakcentrum vaan 't minselek brein, dat vendaog nao häöm Broca's gebeed weurt geneump.
De lèste twie deile woorte postuum gepubliceerd.
Heer benadrukt dat de vergeliekingsgegeves empiries motte zien, verzameld door experimente.
Waitz waor invloodriek oonder de Britse etnologe.
Vertegewoordigers vaan de Franse Société waore aonwezig, meh neet Broca.
Veurdien noemde Edward ziechzelf etnoloog, daonao antropoloog.
Ein opmerkeleke oetzundering waor de Berliense Vereineging veur Antropologie, Volkenkunde en Prehistorie (1869), opgeriech door Rudolph Virchow, bekind um zien felle aonvalle op de evoluusjoniste.
De belangrieke theoretici behuurde tot deze organisasies.
De praktiese antropologie, 't gebruuk vaan antropologiese kinnes en techniek um specifieke probleme op te losse, heet häör intrej gedaon; zoe zou de aonwezigheid vaan begraove slachoffers de insjakeling vaan 'n forensies archeoloog kinne stimulere um de oeteindeleke scène te reconstruere.
Dit is veural prominent gewees in de Vereinegde Staote, vaan Boas' arguminten tege de 19e-iewse rasse-ideologie, via Margaret Mead's pleidooi veur gendergeliekheid en seksuele bevrijding, tot de huidige kritiek op post-koloniaole oonderdrökkinge en de bevordering vaan multiculturalisme.
In Groet-Brittannië en de lande vaan 't Gemeinebes euverheers de Britse tradisie vaan sociaole antropologie.
Culturele antropologie is de vergeliekinde studie vaan de versjèllende menere boe-op minse beteikenis geve aon de wereld um hen heer, terwijl sociaole antropologie de studie is vaan de relasies tösse individuen en gróppe.
D'r besteit gein hel en vast oonderscheid tösse deze categorieje, en zie euverlappe elkaar in aonzeenleke maote.
Dit project weurt dèks oondergebrach op 't gebeed vaan de etnografie.
Participerende observoatie is 'n vaan de fundamentele methode vaan de sociaole en culturele antropologie.
De studie vaan verwantsjap en sociaole organisaotie is 'n centraal aondachspunt vaan de socioculturele antropologie, aongezeen verwantsjap 'n minselek universeel gegeve is.
Etnografie beschouwt ervaring oet de ierste hand en sociaole cónteks es belangriek.
Etnomusicologie kin weure gebruuk op hiel oeteinloupende gebede, wie oonderwies, politiek, culturele antropologie, enz.
Economiese Antropologie blijf, veur 't groetste deil, geriech op uitwisseling.
"'t Ierste vaan deze gebede betrof de 'pre-kapitalistiese' samelevinge die oonderworpe waore aon evoluusjonaire 'tribale' stereotype."
Wiezoe zien de oontwikkelingswèrkers zoe bereid de gesjiedenis en de lesse die dao-oet kinne weure getrokken, te negere?
Binne de verwantsjap heb je twie versjèllende families.
Antropologie hèlt ziech dèks bezeg mèt feministe oet neet-westerse tradisies, wier perspectieve en ervaringe kinne versjèlle vaan die vaan blanke feministe in Europa, Amerika en elders.
"De politieke antropologie oontwikkelde ziech es 'n disciplien die ziech in de ierste plaots bezegheelt mèt politiek in staotloze samelevinge, 'n nuie oontwikkeling vóng aon vaanaof de jaore 1960 en is nog steeds gaonde: antropologe voonte aon steeds mie 'complexe' sociaole settings te bestudere boe-in de aonwezigheid vaan staote, bureaucrasieje en merrete zoewel etnografiese verslage es analyses vaan lokale versjienselen binnedrong."
Ten twiede voonte antropologe aon ziech laankzamerhand op disciplinaire wijze bezeg te hawwe mèt staote en hun instellinge (en mèt de relasie tösse formele en informele politieke instellinge).
't Weurt soms gegrópeerd mèt socioculturele antropologie, en soms beschouwd es oonderdeil vaan materiejele cultuur.
't Is ouch de studie vaan de gesjiedenis vaan versjèllende etniese gróppe die vendaog al daan neet bestoon.
"Versjèllende sociaole processe in de westerse wereld en in de derde wereld (de lèste is 't gebrukeleke aondachsgebeed vaan antropologe) brachte de aondach vaan 'specialiste in andere culture'" dichter bij hoes."
't Is 'n interdisciplinair gebeed dat raakvlakke heet mèt 'n aontal aandere disciplines, boe-oonder antropologie, ethologie, geneeskunde, psychologie, diergeneeskunde en zoölogie.
't Is de studie vaan de mins in de oudheid, wie gevoonde in fossiele bewieze vaan hominide, wie versteininge vaan kneuk en vootaofdrökke.
In 1989 heet 'n gróp Europese en Amerikaonse weitesjappers op 't gebeed vaan de antropologie de European Association of Social Anthropologists (EASA) opgeriech, die fungeert es 'n belangrieke beroepsorganisasie veur in Europa wèrkzame antropologe.
Dit is de opvatting dat culture neet motte weure beoordeild nao de weerde of standpunte vaan aandere, meh onpartiedig motte weure oonderzeuk op hun eige veurweerde.
Franz Boas maakde publiekelek bezwoer tege de Amerikaonse deilnaome aon de Ierste Wereldoorlog, en nao de oorlog publiceerde heer 'n korte oeteinzetting en veroordeiling vaan de deilnaome vaan versjèllende Amerikaonse archeologe aon spionaasj in Mexico oonder hun dekmantel es weitesjappers.
Tegeliekertied biedt David H. Price's wèrk euver de Amerikaonse antropologie tiedens de Kawwe Oorlog gedetailleerde verslage vaan de vervolging en 't ontslag vaan versjèllende antropologe weges communistiese sympathieje.
Talrieke resoluties boe-in de oorlog in al zien aspecte woort veroordeild, woorte mèt 'n euverweldigende mierderheid aongenomme op de jaorlijkse bijeenkomse vaan de American Anthropological Association (AAA).
De Association of Social Anthropologists of the UK and Cummonwealth (ASA) heet bepaold weitesjappelek oonderzeuk ethies gevaarlijk geneump.
Ein vaan de hoofkenmerke is dat de antropologie de neiging heet 'n relatief mie holistiese besjrijving vaan versjienselen te geve en in hoege maote empiries te wèrk te gaon.
Deze dynaomiese relasies, tösse wat ter plaotse kin weure woergenomme en wat kin weure woergenomme door väöl plaotseleke woernumminge te verzamele, blieve fundamenteel in eder vörm vaan antropologie, of 't nu geit um culturele, biologiese, linguïstiese of archeologiese woernumminge.
Op biologies of fysies gebeed kinne minseleke metinge, genetiese monsters en voedingsgegeves weure verzameld en in de vörm vaan artikele of monografieje weure gepubliceerd.
Wiejere culturele oonderverdeilinge volgens wèrktuigtype, wie Olduwan of Mousteriaan of Levalloisiaan helpe archeologe en aandere antropologe bij 't begriepe vaan belangrieke tendense in 't minselek verleie.
'n Culturele norm codificeert geaccepteerd gedrag in de sameleving; heer dient es richtlijn veur gedrag, kleiaasj, taol en gedrag in 'n situatie, die es model dient veur de verwachinge in 'n sociaole gróp.
Daotouw behure expressieve vörm es kuns, muziek, dans, rituele en religie, en technologieje es 't gebruuk vaan wèrktuige, koke, oonderdaak en kleiaasj.
't Niveau vaan culturele verfijning is soms ouch gebruuk um besjaovinge te oonderscheide vaan minder complexe samelevinge.
Massacultuur verwies nao de massaproduksie en massamediaole vörm vaan consumptiecultuur die in de 20e iew opkaome.
In de ruimere sociaole weitesjappe stelt 't theoreties perspectief vaan 't cultureel materialisme dat de minseleke symboliese cultuur veurtkomt oet de materiejele omstandighede vaan 't minselek leve, aongezeen de mins de veurweerde schept um fysiek te euverleve, en dat de basis vaan de cultuur weurt gevoonde in geëvolueerde biologiese disposisies.
In die zin hech 't multiculturalisme weerde aon de vreedzame coëxistensie en 't wederzijds respect tösse versjèllende culture die op dezelfde planeet woene.
"In 1986 sjreef de filosoof Edward S. Casey: "'t Woord cultuur zelf beteikende in 't Middel-Ingels 'bewèrkde plaots', en hetzelfde woord geit trök op 't Latijnse colere, 'bewoene, verzörge, bewèrke, verere' en cultus, ''n cultus, in 't bezunder 'n religieuze.'"
"Dus 'n tegestelling tösse 'cultuur' en 'besjaoving' weurt miestal geïmpliceerd door deze auteurs, zelfs es 't neet es zoedaoneg weurt oetgedruk."
Dit vermoge oontstoont mèt de evolusie vaan de gedragsmoderniteit bij de mins umtrint 50.000 jaor geleie en weurt dèks geach uniek te zien veur de mins.
Rein Raud heet, veurtbouwend op 't wèrk vaan Umberto Eco, Pierre Bourdieu en Jeffrey C. Alexander, 'n model vaan culturele verandering veurgesteld dat gebaseerd is op beweringe en biedinge, die weure beoordeild op hun cognitieve adequaatheid en al daan neet weure bekrachig door de symboliese autoriteit vaan de culturele gemeinsjap in kwestie.
Cultuurherpositionering beteikent de reconstruksie vaan 't culturele concep vaan 'n sameleving.
Sociaole conflicten en de oontwikkeling vaan technologieje kinne veranderinge in 'n sameleving teweegbringe door de sociaole dynaomiek te wijzige en nuie culturele modelle te bevordere, en generasieve aksie aon te moedige of meugelek te make.
Ouch omgevingsfactore kinne 'n rol spelen.
Oorlog of concurrensie um hulpbronne kinne vaan invlood zien op de technologiese oontwikkeling of de sociaole dynaomiek.
"Westerse restaurantketens en culinaire merke wekten nieuwsgierigheid en fascinatie op bij de Sjineze toen Sjina eind 20e iew zien economie openstelde veur de internasjonale handel. '"
Heer betooge dat deze onvolwasseheid neet veurtkomt oet 'n gebrek aon inzicht, meh oet 'n gebrek aon moed um zelfstandig te dinke.
"Daoneve stelde Herder 'n collectieve vörm vaan Bildung veur: "Veur Herder waor Bildung de totaliteit vaan ervaringe die 'n volk 'n samehangende identiteit en 'n gevoel vaan gemeinsjappeleke bestemming versjaften."
Volgens deze dinkriechting heet eder etniese gróp 'n eige wereldbeeld dat neet vereinegbaor is mèt de wereldbeelde vaan aandere gróppe.
Heer stelde veur dat 'n weitesjappeleke vergelieking vaan alle minseleke samelevinge zou aontoene dat versjèllende wereldbeelde oet dezelfde basiselemente bestoonte.
"'n Bepaolde meneer vaan leve, vaan 'n volk, 'n periood of 'n gróp.'"
"Mèt aandere wäörd, 't idee vaan 'cultuur' dat ziech in de 18e en begin 19e iew in Europa oontwikkelde, weerspiegelde de ongeliekhede binne de Europese samelevinge."
Volgens deze dinkwijze zou men sommige lande en naties es mie besjaof daan aandere kinne classificere en sommige minse es mie gecultiveerd daan aandere.
Aandere 19e-iewse critici höbbe, in naovolging vaan Rousseau, dit oonderscheid tösse hoegere en liegere cultuur aanveerd, meh zaoge de verfijning vaan de hoege cultuur es corrumperende en onnetuurleke oontwikkelinge die de wezeleke aard vaan de mins vertroebelen en vervörme.
In 1870 paste de antropoloog Edward Tylor (1832-1917) deze ideje vaan hoegere versus liegere cultuur touw um 'n theorie veur te stelle euver de evolusie vaan religie.
"Veur de socioloog Georg Simmel (1858-1918) verwees cultuur nao "'t cultivere vaan individuen door middel vaan uterleke vörm die in de loop vaan de gesjiedenis zien geobjectiveerd."
Neet-materiejele cultuur verwies nao de neet-fysieke ideje die individuen höbbe euver hun cultuur, mèt inbegrip vaan weerde, geloufssysteme, regels, norme, moraal, taol, organisasies en instellinge, terwijl materiejele cultuur 't fysieke bewies is vaan 'n cultuur in de veurwerpe en architectuur die zie make of höbbe gemaak.
"Culturele sociologie woort euvernuits oetgevoonde in de Ingelssprekinde wereld es 'n product vaan de culturele wènding vaan de jaore 1960, die structuralistiese en postmoderne benaoderinge vaan de sociaole weitesjap inluide."
"Cultuur is sindsdien 'n belangriek begrip gewore in väöl takke vaan de sociologie, boe-oonder resoluut weitesjappeleke gebede es sociaole stratificasie en sociaole netwèrkanalyse."
zie zaoge consumptie- en vrijetiedspatrone es bepaold door de produksieverhoudinge, boedoor zie ziech ginge richte op klasseverhoudinge en de organisasie vaan de produksie.
't Weert sindsdien sterk geassocieerd mèt Stuart Hall, die Hoggart opvolgde es directeur.
Deze praktijke umvatte de menere boe-op minse bepaolde dinge doen (wie televisie kieke of oet ete gaon) in 'n bepaolde cultuur.
"Televisiekieke um 'n publiek perspectief op 'n historiese gebeurtenis te bekieke mot neet es cultuur weure beschouwd, tenzie men verwies nao 't medium televisie zelf, dat cultureel gekoze kin zien; meh sjaolkindere die nao sjaoltied mèt hun vrienden nao de televisie kieke um "erbij te hore" komt zeker in aonmerking, umtot d'r gein gegroonde reie is veur iemes z'n deilnaome aon deze praktijk."
"Cultuur" umvat veur 'n cultuurweitesjapper neet allein de tradisjonele hoege cultuur (de cultuur vaan heersende sociaole gróppe) en de populaire cultuur, meh ouch alledaogse beteikenisse en praktijke."
Nao 't einde vaan de jaore 1970 höbbe weitesjappers in 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote einegszins versjèllende versies vaan culturele studies oontwikkeld.
't Oondersjeid tösse Amerikaonse en Britse strouminge is echter vervaagd.
't Zwoertepunt vaan 'n orthodox marxistiese benaodering ligk op de produksie vaan beteikenis.
Aandere benaoderinge vaan culturele studies, wie de feministiese culturele studies en latere Amerikaonse oontwikkelinge op dit gebeed, distansjere ziech vaan deze opvatting.
Cultuurpsychologe vónge aon te probere de relasie tösse emosies en cultuur te oonderzeuke, en te beantwoorde of de minseleke geis oonaofhenkelek is vaan cultuur.
Anderzijds probere sommige oonderzeukers te zeuke nao versjèlle tösse de persoenelekhede vaan minse in versjèllende culture.
Beveurbeeld, minse die opgreuje in 'n cultuur mèt 'n telraam zien opgeleid mèt 'n kenmerkende redeneerstijl.
't Verdraag vaan Den Haag inzake de besjerming vaan culturele geujere in geval vaan 'n gewaped conflict en 't UNESCO-Verdraag inzake de besjerming vaan culturele diversiteit höbbe in hoofzaak betrèkking op de besjerming vaan cultuur.
In 't kader vaan 't internasjonaal rech probere de VN en de UNESCO heiveur regels op te stelle en te handhave.
't Doelwit vaan de aonval is de identiteit vaan de tegestander, en daorum weure symboliese cultuurgeujere 'n hoofdoelwit.
'n Festival is 'n gebeurtenis die gewoenelek door 'n gemeinsjap weurt gevierd en boebei 'n kenmerkend aspect vaan die gemeinsjap en häör godsdeens of cultuur centraal steit.
Neve religie en folklore is 'n belangrieke oersprunk de landbouw.
Festivals höbbe dèks 'n specifiek gemeinsjappelek doel, mèt naome 't herdinke of bedaanke vaan gode, godinne of heilige: ze weure patroonsfeeste geneump.
In 't aajd Griekeland en Rome waore feeste wie de Saturnalia nauw verboonde mèt sociaole organisasie en politieke processe, alsouch mèt religie.
"In 't Midde-Ingels waor 'n "festival dai" 'n religieuze feesdaag."
"De term 'fees' weurt in 't gewone seculiere taolgebruuk ouch gebruuk es synoniem veur 'n groete of oetgebreide maaltied."
De belankriekste religieuze festivals wie Keersmes, Rosj Hasjana, Diwali, Eid al-Fitr en Eid al-Adha dene um 't jaor aaf te slete.
'n Vreug veurbeeld is 't festival dat door de Egyptiese farao Ramesses III woort ingesteld ter viering vaan zien euverwinning op de Libiejers.
D'r zien talrieke soorte festivals in de wereld en de mieste lande viere belangrieke gebeurtenisse of tradisies mèt tradisjonele culturele evenemente en activiteite.
Aajd Egyptiese festivals kóste zoewel religieus es politiek zien.
Mèt 't Sed-fees beveurbeeld woort 't dertigste jaor vaan de hiersjappij vaan 'n Egyptiese farao gevierd en daonao um de drei (of veer in ein geval) jaor.
In de christeleke liturgiese kalender zien d'r twie hooffeeste, die bekind stoon es 't fees vaan de Geboorte vaan de Heer (Keersmes) en 't fees vaan de Verrijzenis (Paose), meh in bekans alle lande die oonder invlood vaan 't christedom stoon, weure kleinere feeste gevierd ter ere vaan plaotseleke patroonheilige.
In Sri Lanka en Thailand weure boeddhistiese religieuze festivals gehawwe, wie Esala Perahera.
Filmfestivals umvatte de vertoening vaan versjèllende films, en weure gewoenelek jaorlijks gehawwe.
D'r zien ouch specifieke drankfestivals, wie 't bereumpde Oktoberfest in Duitsland veur beer.
De aajd Egyptenare vertrouwde op de seizoensgebonde inundasie door de rivier de Nijl, 'n vörm vaan irrigatie, die vruchtbare groond opleverde veur gewasse.
't Dree Festival vaan de Apatanis die in 't Lower Subansiri District vaan Arunachal Pradesh woene, weurt eder jaor vaan 4 tot 7 juli gevierd door te bide veur 'n euvervloedige oogst.
Ein feesdaag is 'n daag die door 't gebruuk of door de wet is aafgekondig en boe-op de normale activiteite, mèt naome zake of wèrk, mèt inbegrip vaan sjaol, weure oonderbroke of verminderd.
De maote boe-in de normale activiteite door 'n vakantie weure beperk, kin afhange vaan plaotseleke wette, geweente, 't soort wèrk dat men doet of persoonleke keuzes.
In de mieste moderne samelevinge höbbe feesdäög echter zjus zoe good 'n recreatieve funksie es aandere weekinddäög of -activiteite.
In sommige gevalle kin 'n feesdaag allein nominaol weure geobserveerd.
't Moderne gebruuk varieert geografies.
Zoe weurt op 14 december de Daag vaan de Aap gevierd, op 19 september de Internasjonale Daag vaan de Pirate (Talk Like a Pirate Day) en op 30 september de Daag vaan de Godslastering.
"Jehovah's Getuige herdinke jaorlijks 'de herdinking vaan de doed vaan Jezus Christus', meh viere gein aandere feesdäög mèt 'n religieuze beteikenis, wie Paose, Keersmes of Nuijaor."
Ahmadi-moslims viere ouch de Daag vaan de Beloufde Messias, de Daag vaan de Beloufde Hervörmer en de Daag vaan Khilafat, meh in tegestelling tot wat dèks weurt gedach, weure gein vaan beide es feesdäög beschouwd.
Keltiese, Noorse en Neopaganiese feesdäög volge de volgorde vaan 't Rad vaan 't jaor.
Onderzeukers in bioarcheologie combinere de veerdighede vaan minseleke osteologie, paleopathologie en archeologie, en hawwe dèks rekening mèt de culturele en mortuariumcontext vaan de euverbliefsele.
Evoluusjonaire psychologie is de studie vaan psychologiese structure vaanoet 'n modern evoluusjonair perspectief.
De minseleke gedragsecologie is de studie vaan gedragsaonpassinge (foerageergedrag, veurtplanting, ontogeie) vaanoet evoluusjonair en ecologies ougpunt (zie gedragsecologie).
Paleoantropologie is de studie vaan fossiele bewieze veur de evolusie vaan de mins, boebei veurnaomelek gebruuk weurt gemaak vaan euverbliefsele vaan oetgestorve hominine- en aandere primatesoorte um de morfologiese en gedragsveranderinge in de minseleke aafstamming te bepaole, alsmede de omgeving boe-in de minseleke evolusie plaotsvoont.
De naam is zelfs betrekkelek nui, want 't is al mie daan 'n iew "fysiese antropologie", en sommige beoefenaars gebruke die term nog steeds.
Sommige redacteure, zie heioonder, höbbe 't gebeed nog deper geworteld daan de formele weitesjap.
Dit woort 't belangriekste systeem boemèt gelierde de volgende 2000 jaor euver de natuur dachte.
Heer sjreef ouch euver fysionomie, 'n idee ontliend aon gesjrifte in 't Hippocrasies Corpus.
In de 19e iew lagte Franse fysies antropologe, oonder leiding vaan Paul Broca (1824-1880), de naodrök op craniometrie, terwijl de Duitse tradisie, oonder leiding vaan Rudolf Virchow (1821-1902), de naodrök lag op de invlood vaan milieu en ziekte op 't minselek lichaam.
Heer verlag 't zwoertepunt vaan de raciaole typologie nao de studie vaan de minseleke evolusie, boebei heer vaan classificasie euverstapte op evoluusjonaire processe.
'n Ras is 'n gróppering vaan minse op basis vaan gedeilde fysieke of sociaole eigesjappe in categorieje die door de sameleving euver 't algemein es versjèllend weure beschouwd.
De moderne weitesjap beschouwt ras es 'n sociaole construksie, 'n identiteit die weurt touwgekind op basis vaan regels die door de sameleving zien opgesteld.
Weer aandere bewere dat ras oonder de minse gein taxonomiese beteikenis heet umtot alle levende minse tot dezelfde oondersoort behure, de Homo sapiens sapiens.
In Zuid-Afrika erkinde de Wet op de Bevolkingsregistrasie vaan 1950 allein blanke, zwarte en kleurlinge, later kaome daar indiane bij.
't Census Bureau vaan de Vereinegde Staote heet planne veurgesteld, meh vervolgens ingetrokken, um 'n nuie categorie touw te voege veur de classificasie vaan volkere oet 't Mide-Ooste en Noord-Afrika in de U.S. Census 2020, vaanwege 'n geschil euver de vraog of deze classificasie mot weure beschouwd es 'n blanke etniciteit of es 'n afzoonderlijk ras.
"De vaststelling vaan raciaole grenze geit dèks gepeerd mèt de oonderwerping vaan gróppe die es raciaol inferieur weure beschouwd, wie de "one-drop rule" die in de 19e iew in de Vereinegde Staote woort touwgepas um degeen mèt einige maote vaan Afrikaonse aafstamming oet te slete vaan de dominante raciaole gróppering, die es "blank" woort gedefinieerd."
"Volgens geneticus David Reich maog ras daan 'n sociaole construksie zien, versjèlle in genetiese aafstamming die touwvalleg correlere mèt väöl vaan de hededaogse rasseconstruksies zien ech."
Aandere diminsies vaan raciaole grópperinge zien gedeilde gesjiedenis, tradisies en taol.
Sociaoleconomiese factore, in combinatie mèt vreuge meh blievende opvattinge euver ras, höbbe geleid tot aonzeenelek lijde binne achergestelde raciaole gróppe.
Racisme heet tot väöl tragedies geleid, boe-oonder slaovernij en genocide.
Umtot in sommige samelevinge raciaole grópperinge nauw samehange mèt patrone vaan sociaole stratificasie, kin veur sociaole weitesjappers die sociaole ongeliekheid bestudere, ras 'n belangrieke variabele zien.
Zoe pleitde John Hartigan Jr. in 2008 veur 'n visie op ras die ziech in de ierste plaots riech op cultuur, meh die de meugeleke relevansie vaan biologie of genetica neet negeert.
Zoe is 't idee vaan ras, wie wij dat vendaog begriepe, oontstoon tiedens 't historiese proces vaan explorasie en verovering dat de Europeaone in kontak brach mèt gróppe oet versjèllende wereldeile, en vaan de ideologie vaan classificasie en typologie die in de natuurweitesjappe weurt aongetroffe.
D'r oontstoont 'n reeks volksgelouve die erfeleke lichameleke versjèlle tösse gróppe in verband brachte mèt erfeleke intellectuele, gedragsmaotege en morele kwaliteite.
De classificasie vaan 1735 vaan Carl Linnaeus, oetvinder vaan de zoölogiese taxonomie, verdeilde de minseleke soort Homo sapiens in continentale variëteite europaeus, asiaticus, americanus en afer, eder geassocieerd mèt 'n aander humeur: respectieväölk sanguinies, melancholies, choleries, en flegmasies.
"Blumenbach mèrkde ouch de graduele euvergaank in versjieninge op vaan de 'ne gróp nao de aangrenzende gróppe en suggereerde dat "de 'ne variëteit vaan de minsheid zoe gevoelig euvergeit in de aandere, dat men de grenze tösse hen neet kins aofbakene"."
Veurts woort aongevoord dat sommige gróppe 't rizzeltaot kinne zien vaan vermenging tösse vreuger oonderscheide populasies, meh dat zorgvuldig oonderzeuk de veurouwerleke rasse zou kinne oonderscheide die ziech hawwe vereinegd um gemegde gróppe te vörm.
Nuie studies vaan de cultuur en 't opkommende gebeed vaan de populasiegeetica oondermijnde de weitesjappeleke status vaan 't raciaole essetialisme, boedoor rasantropologe hun conclusies euver de bronne vaan fenotypiese variasie moste herzeen.
Studies vaan de minseleke genetiese variasie toene aon dat minseleke populasies neet geografies geïsoleerd zien, en dat hun genetiese versjèlle väöl kleiner zien daan die tösse vergeliekbare oondersoorte.
Andreasen citeerde boumdiagramme vaan relasieve genetiese aofstande tösse populasies gepubliceerd door Luigi Cavalli-Sforza es basis veur 'n fylogeetiese boum vaan minseleke rasse (p. 661).
Marks, Templeton, en Cavalli-Sforza concludere allemaol dat genetica gein bewies levert veur minseleke rasse.
Beveurbeeld, mèt betrèkking tot de huidskleur in Europa en Afrika, sjrijft Brace: Tot op de daag vaan vendaog verlöp de huidskleur onmerkbaar vaan Europa nao 't zuide roond 't oosteleke einde vaan de Middellandse Zie en laanks de Nijl nao Afrika.
"Heer stelde wiejer dat men de term ras kós gebruke es men oonderscheid maakde tösse 'rasversjèlle' en 't 'concep ras'."
Kortom, Livingstone en Dobzhansky zien 't dreuver eens dat d'r genetiese versjèlle tösse minse bestoon; zie zien 't d'r ouch euver eens dat 't gebruuk vaan 't rasconcept um minse in te deile, en de meneer boe-op 't rasconcept weurt gebruuk, 'n kwestie vaan sociaole convensie is.
"Zoewie de antropologe Leonard Lieberman en Fatimah Linda Jackson opmèrken, 'dishermoniese patrone vaan heterogeiteit vervalse eder besjrijving vaan 'n populasie alsof die genotypies of zelfs fenotypies homogeen zou zien'"."
"De antropoloog William C. Boyd oet 't midde vaan de 20e iew definieerde ras es: "Ein populasie die significant versjèlt vaan aandere populasies wat betröf de frequensie vaan ein of mie gene die ze bezit."
Daoneve heet de antropoloog Stephen Molnar gesuggereerd dat de oneinigheid vaan de clines onvermijdelek leidt tot 'n vermenigvuldiging vaan rasse die 't concep zelf nutteloos maak.
Joanna Mountain en Neil Ries waarsjouwde dat mesjiens oets zal weure aongetoond dat genetiese clusters euvereinkomme mèt fenotypiese variasies tösse gróppe, meh dat dergelieke veroonderstellinge veurbarig zien umtot de relasie tösse gene en complexe kenmerke nog steeds slecht weurt begrepe.
"Edere categorie die men bedink zal onvolmaakt zien, meh dat belet men neet um ze te gebruke of 't feit dat ze nut heet."
Heibij woort oetgegaange vaan drei populasiegróppe die door groete geografiese aofstande vaan elkaar gescheide zien (Europees, Afrikaons en Oost-Aziaties).
"Antropologe wie C. Loring Brace, de filosofen Jonathan Kaplan en Rasmus Winther, en de geneticus Joseph Graves, höbbe betoog dat, hoewel 't zeker meugelek is um biologiese en genetiese variasie te vinde die ruwweg euvereinkeump mèt de grópperinge die gewoenelek weure gedefinieerd es "continentale rasse", dit woer is veur bekans alle geografies versjèllende populasies."
Weiss en Fullerton höbbe opgemerk dat es men allein ieslanders, Maya's en Maori's zou bemonstere, d'r drei afzoonderleke clusters zouwe oontstoon en alle aandere populasies zouwe kinne weure besjreve es ziende klinies samegesteld oet bijmenginge vaan Maori, Ieslands en Maya geneties materiaol.
Daoneve bepaole de genomiese gegeves neet of men oonderverdeilinge (d.w.z. splitters) of 'n continuüm (d.w.z. lumpers) wins te zien.
"Neve empiriese en conceptuele probleme mèt 'ras', waore evoluusjonaire en sociaole weitesjappers ziech nao de Twiede Wereldoorlog sjerp bewust vaan wie euvertuiginge euver ras woorte gebruuk um discriminasie, apartheid, slaovernij en genocide te rechveerdige."
Craig Venter en Francis Collins vaan 't Nasjonal Institute of Health höbbe in 2000 gezamenelek de kartering vaan 't minselek genoom aongekondigd.
't Is neet weitesjappelek.
"Antropoloog Stephan Palmié heet betoog dat ras "gein ding is, meh 'n sociaole relasie"; of, in de wäörd vaan Katya Gibel Mevorach, "'n metoniem", "'n minseleke oetvinding boevaan de criteria veur differetiasie noch universeel, noch vastligkend zien, meh altied zien gebruuk um versjèlle te behere."
Dao woort de raciaole identiteit neet beheers door starre aafstammingsregels, wie de "one-drop rule", wie in de Vereinegde Staote 't geval waor.
Deze type vloeie in elkaar euver es de kleure vaan 't spectrum, en gein enkele categorie staot dudelek los vaan de res.
New Jersey: Prentice Hall Inc, 1984.
"In de Europese cónteks oonderstreep de historiese weerklank vaan 'ras' de problematiese aard daovaan."
"'t Concept vaan raciaole oersprunk berus op 't idee dat minse kinne weure gescheide in biologies versjèllende 'rasse', 'n idee dat euver 't algemein door de weitesjappeleke gemeinsjap weurt verworpe."
In de Vereinegde Staote höbbe de mieste minse die ziechzelf es Afro-Amerikaons identificere einige Europese veurouwers, terwijl väöl minse die ziech es Europees-Amerikaons identificere einige Afrikaonse of Amerindiaonse veurouwers höbbe.
De criteria veur lidmaatsjap vaan deze rasse lepe aon 't eind vaan de 19e iew oetein.
"Indiaone weure nog steeds gedefinieerd door 'n bepaold percentaasj "Indiaons blood" (bloodkwantum geneump)."
Deze regel heelt in dat minse vaan gemegd ras, meh mèt 'n dudeleke Afrikaonse aafstamming, es zwart woorte beschouwd.
"De term 'Hispanic' es etnoniem oontstoont in de 20e iew mèt de opkoms vaan de migrasie vaan arbeiders oet de Spaanssprekinde lande vaan Latijns-Amerika nao de Vereinegde Staote."
Drei factore, land vaan academiese opleiding, studieriechting en leeftied, bleke significant te zien in 't oonderscheide vaan de antwoorde.
In 2007 oondervreug Ann Morning mie daan 40 Amerikaonse biologe en antropologe en voont aonzeenleke meiningsversjèlle euver de aard vaan ras, boebei gein vaan beide gróppe 'n mierderheid veur ein standpunt haw.
"Hoewel heer veur beide zijde gooie arguminten ziet, liek de ganse ontkinning vaan 't tegebewies groetendeils veurt te komen oet sociaol-politieke motieve en hielemaol neet oet weitesjap."
In 'n gedeilteleke reaksie op Gill's verklaoring, zag Professor vaan biologiese antropologie C. Loring Brace dat de reie dat leke en biologiese antropologe de geografiese oersprunk vaan 'n individu kinne bepaole, kin weure oetgelag door 't feit dat biologiese kinmerke klinies verdeild zien euver de planeet, en dit neet te vertaole is nao 't concep vaan ras.
Fysiese antropologiese tekste beweerde dat biologiese rasse bestoon tot de jaore 1970, toen zie aonvónge te bewere dat rasse neet bestoon.
"In februari 2001 vroog de redaksie vaan Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine aon "auteurs um ras en etniciteit neet te gebruke es daar gein biologiese, weitesjappeleke of sociologiese reie veur is."
Morning (2008) bekeek de biologiebooke vaan middelbare sjaole in de periood 1952-2002 en voont aonvankelek 'n soortgeliek patroon: in de periood 1983-92 ging slechts 35% rechstreeks in op ras, terwijl dat aonvankelek 92% waor.
In 't algemein is 't materiaol euver ras versjove vaan oppervlaktekinmerke nao genetica en evoluusjonaire gesjiedenis.
"In 't beste geval kin men concludere dat biologe en antropologe nu eve verdeild leke in hun opvattinge euver de aard vaan ras."
33 oonderzeukers vaan gezondheidsdeenste oet versjèllende geografiese regio's woorte oondervraog in 'n studie oet 2008.
Väöl sociologe riechde ziech op Afro-Amerikaonen, in die tied negers geneump, en beweerde dat zie inferieur waore aon blanke.
In 1910 publiceerde de Journal 'n artikel vaan Ulysses G. Weatherly (1865-1940) dat opreep tot blanke supremasie en segregasie vaan de rasse um de raszuverheid te besjerme.
In zien wèrk betooge heer dat sociaole klasse, kolonialisme en kapitalisme de ideje euver ras en rassecategorieje höbbe gevörmp.
In 1978 betoogde William Julius Wilson (1935-) dat ras en raciaole classificasiesysteme aon beteikenis inleverde, en dat in plaots daovaan sociaole klasse nauwkeuriger besjreef wat sociologe ieder es ras hawwe opgevat.
"Eduardo Bonilla-Silva, hoeglieraar Sociologie aon de Duke University, merkt op: "Iech beweer dat racisme mie daan wat ouch 'n kwestie vaan grópsmach is; 't geit euver 'n dominante raciaole gróp (blanke) die ernaar streeft häör systematiese veurdeile te handhave en minderhede die vechte um de raciaole status quo te oondermijnen."
In kliniese settings weurt soms rekening gehawwe mèt ras bij de diagnose en behandeiling vaan mediese aandoeninge.
D'r is 'n aksief debat gaonde oonder biomediese oonderzeukers euver de beteikenis en 't belaank vaan ras in hun oonderzeuk.
Leie vaan dit lèste kamp basere hun arguminten dèks op 't potensieel um op 't genoom gebaseerde gepersonaliseerde geneeskunde tot stand te bringe.
Zie stelle dat 'n te groete naodrök op genetiese bijdrage aon gezondheidsversjèlle versjèllende risico's inhèlt, wie 't versterke vaan stereotype, 't bevordere vaan racisme of 't negere vaan de bijdrage vaan neet-genetiese factore aon gezondheidsversjèlle.
"'IC' steit veur 'Identificasiecode'; deze items weure ouch wel Phoenix-classificasies geneump."
"In väöl lande, wie Fraankriek, is 't de staot bij wet verbode um gegeves op basis vaan ras bij te hawwe, boedoor de politie dèks opsporingsberichte oetveerdigt mèt etikette es "donkere huidskleur", enz."
Velen beschouwe 't de facto opstelle vaan rasseprofiele es 'n veurbeeld vaan institusjoneel racisme bij de rechshandhaving.
"Massa-gevangenisstraf is ouch, "'t groetere web vaan wette, regels, beleid, en geweente die de es crimineel bestempelde minse controlere, zoewel in es boete de gevangenis."
Väöl oonderzeuksrizzeltaote leke 't dreuver eens te zien dat de invlood vaan 't ras vaan 't slachoffer op de beslissing um 'n slachoffer vaan geweld tege vrouwe te arrestere, meugelek 'n raciaole veuringenommeheid ten gunste vaan blanke slachoffers kin inhawwe.
Sommige studies höbbe gerapporteerd dat rasse mèt 'n hoege maote vaan nauwkeurigheid kinne weure geïdentificeerd aon de hand vaan bepaolde methode, wie die weder door Giles en Elliot is oontwikkeld.
"De studie concludeerde dat 'De verdeiling vaan genetiese diversiteit in huidskleur atypies is, en neet kin weure gebruuk veur classificasiedoeleinde."
Culturele antropologie is 'n tak vaan de antropologie die ziech bezeghèlt mèt de studie vaan culturele variasie oonder minse.
Bij de behandeiling vaan deze vraog vele de etnologe in de 19e iew oetein in twie strouminge.
"Sommige veurstanders vaan "oonaofhenkeleke oetvinding", wie Lewis Henry Morgan, veroonderstelde daoneve dat euvereinkomste beteikende dat versjèllende gróppe dezelfde stadia vaan culturele evolusie hawwe doorloupe (Zie ouch klassiek sociaol evoluusjonisme)."
Morgan geloufde, zjus es aandere 19e iewse sociaole evoluusjoniste, dat d'r 'n min of mie geordende progressie waor vaan primitief nao besjaof.
"Hoewel 19de-iewse etnologe 'diffusie' en 'oonaofhenkeleke oetvinding' es ziech oetsletende en concurrerende theorieje besjouwde, bereikde de mieste etnografe al snel 'n consensus dat beide processe veurkomme en dat beide plausibel kinne verklaore wiezoe d'r interculturele euvereinkomste zien."
"Boas verwoorde 't idee veur 't iers in 1887: '...besjaoving is neet get absoluuts, meh ... is relatief, en ... euze ideje en opvattinge zien slechts woer veur zoewiet euze besjaoving geit."
Cultuurrelativisme impliceert specifieke epistemologiese en methodologiese beweringe.
Cultuurrelativisme waor deils 'n reaksie op westers etnocentrisme.
Dit begrip vaan cultuur stelt antropologe veur twie probleme: ten ierste, wie te ontsnappe aon de onbewuste ben vaan de eige cultuur, die onvermijdelek 'n verteikend beeld geve vaan euze woernumming vaan en reaksies op de wereld, en ten twiede, wie zin te geve aon 'n onbekinde cultuur.
Ein vaan die methode is die vaan de etnografie: in feite pleitde zie d'rveur gedurende laankere tied mèt minse vaan 'n aandere cultuur same te leve, zoetot zie de plaotseleke taol kóste lere en, althans gedeiltelek, in die cultuur kóste weure opgenomme.
Zien benaodering waor empiries, scepties ten aonzeen vaan euvergeneralisasies, en vermijde poginge um universele wette vast te stelle.
Heer waor vaan meining dat eder cultuur in häör bezunderheid moest weure bestudeerd, en stelde dat interculturele generalisasies, wie die in de natuurweitesjappe weure gemaak, neet meugelek zien.
Tot zien ierste generasie studente behuurde Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir en Ruth Benedict, die eder riek gedetailleerde studies maakde vaan inheemse Noord-Amerikaonse culture.
De publicasie vaan Alfred Kroeber's leerbook Antropologie (1923) beteikende 'n keerpunt in de Amerikaonse antropologie.
Oonder invlood vaan psychoanalytiese psychologe es Sigmund Freud en Carl Jung perbeerde deze auteurs te begriepe wie individuele persoenelekhede woorte gevörmp door de breiere culturele en sociaole krachte boe-in zie opgreujde.
De economiese antropologie, wie beïnvlood door Karl Polanyi en beoefend door Marshall Sahlins en George Dalton, daagde de standaard neoklassieke economie oet um rekening te hawwe mèt culturele en sociaole factore, en gebruke Marxiaonse analyse in de antropologiese studie.
In euvereinstumming mèt de tied woort 'n groet deil vaan de antropologie gepolitiseerd door de Algerijnse Oonaofhenkelekheidsoorlog en 't verzet tege de oorlog in Vietnam; 't marxisme woort 'n steeds populairdere theoretiese benaodering in de disciplien.
In de jaore 1980 woort in beuk es Anthropology and the Colonial Encounter stilgestaan bij de ben vaan de antropologie mèt koloniaole ongeliekheid, terwijl de imminse populariteit vaan theoretici es Antonio Gramsci en Michel Foucault kwesties vaan mach en hegemonie in de sjienwerpers plaotste.
Deze interpretasies motte vervolgens weure trökgekoppeld nao de opstellers, en de gesjikheid daovaan es vertaoling mot steeds weer weure bijgesteld, 'n proces dat de hermeneutiese cirkel weurt geneump.
David Schnieder's culturele analyse vaan Amerikaons verwantsjap is eve invloodriek gebleke.
De methode vint häör oersprunk in 't veldoonderzeuk vaan sociaole antropologe, mèt naome Bronislaw Malinowski in Groet-Brittannië, de studente vaan Franz Boas in de Vereinegde Staote, en in 't latere stadsoonderzeuk vaan de Chicago School of Sociology.
Walnut Creek, CA: AltaMira Press.
Um verben te lègke die oeteindelek zulle leide tot 'n beter begrip vaan de culturele cónteks vaan 'n situatie, mot 'n antropoloog ope stoon um deil oet te make vaan de gróp, en bereid zien um zinvolle relasies mèt de leie daovaan te oontwikkele.
Veurtot mèt participerende observasie kin weure aongevónge, mot 'n antropoloog zoewel 'n plaots es 'n chapiter vaan studie keze.
Heidoor kin de antropoloog ziech beter in de gemeinsjap vestige.
't Groetste deil vaan de observasie vaan de deilnummers is gebaseerd op gesprekke.
In sommige gevalle make etnografe ouch gebruuk vaan gestructureerde observasie, boebei de observasies vaan 'n antropoloog weure gestuurd door 'n specifieke reeks vraoge die heer of zie perbeert te beantwoorde.
Dit help um de studiemethode te standeerdisere wienie etnografiese gegeves euver versjèllende gróppe weure vergelieke of nudeg zien veur 'n specifiek doel, wie oonderzeuk veur 'n beleidsbeslissing vaan de euverheid.
Wee de etnograaf is, heet väöl te make mèt wat heer of zie oeteindelek euver 'n cultuur zal sjrijve, want eder oonderzeuker weurt beïnvlood door zien of häör eige perspectief.
Deze benaoderinge zien echter euver 't algemein neet succesvol gewees, en moderne etnografe keze d'r dèks veur hun persoonleke ervaringe en meugeleke veuroordeile in hun gesjrifte op te numme.
Ein etnografie is 'n gesjrif euver 'n volk, op 'n bepaolde plaots en in 'n bepaolde tied.
Ein typiese etnografie zal ouch informasie bevatte euver de fysiese geografie, 't klimaat en de habitat.
Boas' studente wie Alfred L. Kroeber, Ruth Benedict en Margaret Mead baseerde ziech op zien opvatting vaan cultuur en cultureel relativisme um de culturele antropologie in de Vereinegde Staote te oontwikkele.
Vandaag de daag hawwe sociaol-culturele antropologe ziech mèt al deze elemente bezeg.
"Amerikaonse 'culturele antropologe' riechde ziech op de meneer boe-op minse hun visie op ziechzelf en hun wereld oetdrukde, veural in symboliese vörm, wie kuns en mythe."
Monogamie, beveurbeeld, weurt dèks aongepreze es 'n universele minseleke eigesjap, meh oet vergeliekind oonderzeuk blijkt dat dit neet 't geval is.
Door deze methodologie kin mie inzicht weure verkrege in de impact vaan wereldsysteme op lokale en mondiaole gemeinsjappe.
"Ein etnografie op versjèllende locasies kin beveurbeeld 'n 'ding' volge, wie 'n bepaold good, terwijl 't door de netwèrke vaan 't mondiaole kapitalisme weurt getransporteerd."
Ein veurbeeld vaan multi-sited etnografie is 't wèrk vaan Nancy Scheper-Hughes euver de internasjonale zwarte merret veur de handel in minseleke organen.
Oonderzeuk op 't gebeed vaan verwantsjapsoonderzeuk heet dèks raakvlakke mèt versjèllende antropologiese deilgebede, boe-oonder mediese, feministiese en publieke antropologie.
Dat is de matrix boe-in minsekindere in de euvergrote mierderheid vaan de gevalle weure gebore, en hun ierste woordsjes zien dèks verwantsjapsterme.
D'r zien groete versjèlle tösse de gemeinsjappe wat betröf huwelekspraktijk en -weerde, zoetot d'r väöl ruimte is veur antropologies veldwèrk.
De huwelekspraktijk in de mieste culture is echter monogamie, boebei ein vrouw mèt ein man getrouwd is.
D'r zien soortgelieke fundamentele versjèlle boe 't de veurtplantingsdaad betröf.
De versjuiving geit trök tot de jaore 1960, mèt de herweerdering vaan de basisprincipes vaan verwantsjap door Edmund Leach, Rodney Neeham, David Schneider, en aandere.
Deze versjuiving woort nog versterkt door de opkoms vaan 't twiede-golf feminisme in 't begin vaan de jaore 1970, dat ideje introduceerde euver huweleksoonderdrukking, seksuele autonomie en hoeseleke oondergesjikheid.
"In die tied waor d'r de opkoms vaan 't 'Derde Wereld-feminisme', 'n beweging die stelde dat verwantsjapsstudies de genderverhoudinge in oontwikkelingslande neet geïsoleerd kóste oonderzeuke, meh ouch oog moste höbbe veur raciaole en economiese nuances."
In Jamaica weurt 't huwelek es instituut dèks vervange door 'n reeks partners, umtot erme vrouwe in 'n klimaat vaan economiese instabiliteit neet kinne rekene op regelmaotege financiële bijdrage.
Mèt deze technologie zien vraoge gereze euver verwantsjap mèt betrèkking tot 't versjèl tösse biologiese en genetiese verwantsjap, aongezeen surrogate 'n biologiese omgeving veur 't embryo kinne beeje terwijl de genetiese ben bij 'n derde partij blieve.
D'r is ouch sprake gewees vaan veurtplantingstoerisme en lichaamscommodificasie, boebei minse economiese zekerheid trachte te verkriege door hormonale stimulasie en 't oogsten vaan eicelle, wat potensieel sjadeleke procedures zien.
Ein punt vaan kritiek is dat 't kader vaan de verwantsjapsstudies vaanaof 't begin väöl te gestructureerd en te formalisties waor, en berusdte op 'n dich taolgebruuk en strenge regels.
'n Groet deil vaan deze oontwikkeling kin weure touwgesjreve aon de touwnaome vaan antropologe die boete de academiese wereld wèrke en 't touwnummende belaank vaan globalisering in zoewel instellinge es 't antropologiese veld.
De twie soorte instellinge die in de antropologie weure gedefinieerd, zien totale instellinge en sociaole instellinge.
De antropologie vaan instellinge kin vakboonde analysere, bedrieve vaan kleine oondernumminge tot corporasies, de euverheid, mediese organisasies, oonderwies, gevangenisse, en financiële instellinge.
Institusjonele antropologe kinne de relasie tösse organisasies oonderling of tösse 'n organisasie en aandere deile vaan de sameleving bestudere.
Mie specifiek kinne antropologe specifieke gebeurtenisse binne 'n instelling analysere, semioties oonderzeuk verriechte, of de mechanisme analysere boemèt kennis en cultuur weure georganiseerd en verspreid.
Dit nuie tiedperk zou väöl nuie technologiese oontwikkelinge mèt ziech meebringe, wie de mechaniese opnaome.
Current Anthropology 43(Supplemet):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
"Woolard, in häör euverziech vaan 'code switching', of de systematiese praktijk vaan 't aafwissele vaan taolvariëteite binne 'n gesprek of zelfs 'n enkele uiting, vint dat de oonderligkende vraog die antropologe stelle euver de praktijk - wiezoe doen ze dat? - 'n dominante linguïstiese ideologie weerspiegelt."
Aandere taolkundige höbbe oonderzeuk verriech op 't gebeed vaan taolkontak, taolbedreiging en "Ingels es wereldtaol".
't Werk vaan Joel Kuipers oontwikkelt dit thema mèt betrèkking tot 't eiland Sumba, Indonesië.
Heer is naomelek vaan meining dat 't idee vaan 't veurbeeldige centrum 'n vaan de drei belangriekste bevindinge is vaan de linguïstiese antropologie.
Daorum zulle deze taole nao 'n paar generasies mesjiens neet mie gesproke weure.
Um de beste documentasiepraktijke te volge, motte deze gegeves dudelek weure geannoteerd en veilig weure beweerd in ein of aander archief.
Taolrevitalisering is de praktijk vaan 't euvernuits in gebruuk numme vaan 'n taol.
De cursus heet tot doel inheemse en neet-inheemse studente vertrouwd te make mèt de taol en cultuur vaan de Lenape.
't Aonmoedige vaan diegene die de taol al kennen um häör te gebruke, 't vergroete vaan de gebruuksdomeine en 't verhoege vaan 't algemeine prestiesj vaan de taol zien allemaol oonderdeile vaan 't trökwinne vaan de taol.
Sociaole antropologie is de studie vaan gedragspatrone in minseleke samelevinge en culture.
Britse en Amerikaonse antropologe, oonder wie Gillian Tett en Karen Ho, die Wall Street bestudeerde, bode 'n alternatieve verklaoring veur de financiële crisis vaan 2007-2010 veur de techniese verklaoringe die geworteld zien in de economiese en politieke theorie.
Deze oontwikkeling woort nog versterk door Franz Boas' introduksie vaan 't cultuurrelativisme, boe-in heer stelde dat culture gebaseerd zien op versjèllende ideje euver de wereld en daorum allein good begrepe kinne weure in terme vaan hun eige norme en weerde.
"In 1906 woort de Congolese pygmee Ota Benga door de Amerikaonse antropoloog Madison Grant in 'n kouw din de Bronx Zoo gestop, bestempeld es "de oontbrekende sjakel" tösse 'n orang-oetan en 't "blanke ras" - Grant, 'n vermeerd eugenetist, waor ouch de auteur vaan The Passing of the Great Race (1916)."
De antropologie vóng aon um ziech steeds mie te oonderscheide vaan de netuurleke historie en tege 't einde vaan de 19e iew vóng de disciplien aon ziech oet te kristallisere in häör moderne vörm - in 1935 waor 't beveurbeeld meugelek veur T.K. Penniman um 'n gesjiedenis vaan de disciplien te sjrijve getiteld Hoonderd jaor antropologie.
"Neet-Europese samelevinge woorte dus gezeen es evoluusjonaire 'levende fossiele' die bestudeerd kóste weure um 't Europese verleie te begriepe."
Zoewie Stocking opmèrk, heelt Tylor ziech echter veural bezeg mèt 't besjrijve en in kaart bringe vaan de verspreiding vaan bepaolde elemente vaan de cultuur, in plaots vaan mèt de groetere funksie, en heer leek in 't algemein oet te gaon vaan 'n Victoriaons idee vaan veuroetgaank, in plaots vaan 't idee vaan neet-riechtingsgeboonde, multilineaire culturele verandering dat door latere antropologe woort veurgesteld.
Zien vergeliekinde studies, 't mies invloodriek in de talrieke edisies vaan The Golde Bough, analyseerde wereldwijd euvereinkomste in religieus gelouf en symboliek.
De bevindinge vaan de expedisie stelle nuie norme veur etnografiese besjrievinge.
Aandere intellectuele groondlegkers zien W. H. R. Rivers en A. C. Haddon, wier oriëntatie de hededaogse parapsychologieje vaan Wilhelm Wundt en Adolf Bastian weerspiegelde, en Sir E. B. Tylor, die de antropologie definieerde es 'n positivistiese weitesjap in naovolging vaan Auguste Comte.
A. R. Radcliffe-Brown publiceerde ouch 'n baonbrekend wèrk in 1922.
"Dit waor veural 't geval mèt Radcliffe-Brown, die zien agenda veur sociaole antropologie verspreide door les te geve aon universiteite in 't Britse Riek en Gemenebes."
Heer waor vaan meining dat inheemse terme die in etnografiese gegeves woorte gebruuk, ten behove vaan de lezer moste weurde vertaold in Anglo-Amerikaonse juridiese terme.
Afdeilinge sociaole antropologie aon versjèllende universiteite höbbe de neiging ziech te concentrere op ongelieksoortige aspecte vaan 't vakgebeed.
Ein volk is 'n pluraliteit vaan persone, besjouwd es 'n gehiel.
Veer staote - Massachusetts, Virginia, Pennsylvania en Kentucky - neume hun eige 't Gemenebes in bijsjrifte bij rechszake en in gerechteleke procedures.
In sommege deile vaan de wereld heet de etnologie ziech oontwikkeld laanks onaofhenkeleke wege vaan oonderzeuk en pedagogiese doctrine, boebij de culturele antropologie veural in de Vereinegde Staote dominant is geweurde, en de sociaole antropologie in Groet-Brittannië.
"De 15e-iewse verkinning vaan Amerika door Europese ontdekkingsreizigers speelde 'n belangrieke rol bij 't formulere vaan nuie opvattinge euver 't Aovendland (de westerse wereld), wie de notie vaan de 'Aander'."
De structurele antropologie vaan Lévi-Strauss leide tot de kritiek op opvattinge euver 'n lineaire veuroetgaank, of de pseudo-tegestelling tösse "samelevinge mèt 'n gesjiedenis" en "samelevinge zoonder gesjiedenis", die te aofhenkelek woorte geach vaan 'n beperkde opvatting vaan de gesjiedenis es ziende opgebouwd oet accumulatieve greuj."
De beweringe vaan 'n dergeliek cultureel universalisme zien echter bekritiseerd door versjèllende 19e- en 20e-iewse sociaole dinkers, boe-oonder Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser, en Deleuze.
Ein etniese gróp of etniciteit is 'n gróp minse die ziech mèt elkaor identificere op basis vaan gemeinsjappeleke kenmerke die hen oondersjeie vaan aandere gróppe, wie 'n gemeinsjappelek gehiel vaan tradisies, veurawwers, taol, gesjiedenis, maotsjappij, cultuur, natie, godsdeens of sociaole behandeling binne hun woengebeed.
't Lidmaotsjap vaan 'n etniese gróp weurt miestal bepaold door 'n gemeinsjappelek cultureel erfgood, aofkoms, oersprunksmythe, gesjiedenis, vaderland, taol of dialek, symboliese systeme wie religie, mythologie en rituele, keuken, kleiaasjstijl, kuns, of fysiek veurkomme.
Door taolversjuivinge, acculturasie, adopsie en religieuze bekering kinne individue of gróppe in de loup vaan de tied vaan de 'ne etniese gróp naor de aandere euvergaon.
De vörming vaan 'n afzoonderleke etniese identiteit, hetzij door splitsing, hetzij door samevoging, weurt etnogeese geneump.
"In 't vreugmoderne Ingels en tot 't midde vaan de 19e iew woort etnies gebruuk um heide of heides te betekene (in de zin vaan ongelieksoortige "naties" die nog neet deilnaome aon de christeleke oikumene), wie de Septuagint ta ethne ("de naties") gebruukde um 't Hebriewse goyim te vertaole es "de naties, neet-Hebriewse, neet-Joede"."
"In de 19e iew woort de term gebruuk in de beteikenis vaan 'eige aon 'n ras, volk of natie', 'n trökkeer naor de oersprunkeleke Griekse beteikenis."
"etnies, a. en n.") aofhenkelek vaan de cónteks kin de term nasjonaliteit synoniem zien mèt etniciteit of synoniem mèt staotsburgersjap (in 'n soevereine staot)."
Of etniciteit es 'n cultureel universeel gegeve kin weurde aongemerk, hink tot op zekere huugte aaf vaan de exacte definitie die weurt gehanteerd.
Volgens Thomas Hylland Eriksen woort de studie vaan etniciteit tot veur kort beheers door twie versjèllende debatte.
De instrumintalistiese benaodering daoretege behandelt etniciteit hoofzakelek es 'n ad hoc elemint vaan 'n polletieke strategie, gebruuk es 'n middel veur belaankegróppe um secundaire doelen te bereike, wie beveurbeeld 'n touwnaome vaan riekdom, mach of status.
Constructiviste zien nasjonale en etniese identiteite es 't produk vaan historiese krachte, die dèks recent zien, zelfs wienie de identiteite es ajd weurde veurgesteld.
Dit gebeurt in de cónteks vaan debatte euver multiculturalisme in lande es de Vereinegde Staote en Canada, die 'n groete immigrantenbevolking oet väöl versjèllende culture höbbe, en postkolonialisme in 't Caribies gebeed en Zuid-Azieje.
Ten derde vlooide grópsvörming veurt oet de drang naor monopolisering vaan mach en status.
Barth ging wiejer daan Weber in 't benaodrökke vaan de geconstrueerde aard vaan etniciteit.
"Heer wilde aofsjeid numme vaan antropologiese nosies vaan culture es begrensde entiteite, en etniciteit es primordialistiese ben, en deze vervange door 'n focus op 't raokvlak tösse gróppe. '"
"Heer is 't eens mèt Joan Vincent's observasie dat (in Cohen's parafrase) "Etniciteit... kin weurde versmald of verbreid in terme vaan begrenzing in relasie tot de specifieke behoefte vaan polletieke mobilisasie."
Etniese gróppe woorte gedefinieerd es sociaole in plaots vaan biologiese entiteite.
Veurbeelde vaan versjèllende benaoderinge zien primordialisme, essetialisme, perenialisme, constructivisme, modernisme, en instrumintalisme.
"Essensjalisties primordialisme'' stèlt wiejer dat etniciteit 'n a priori feit is vaan 't minselek bestaon, dat etniciteit veurafgaot aon eder minseleke sociaole interaksie en dat zie daodoor onveranderd blijf."
"'t Verwantsjapsprincordialisme stèlt dat etniese gemeinsjappe 'n lengsel zien vaan verwantsjapseenhede, die in weze veurtkomme oet verwantsjaps- of clanben, boebij de keuze vaan culturele teikes (taol, godsdeens, tradisies) juist weurt gemaokt um deze biologiese verwantsjap aon te toene."
"Geertz' primordialisme, mèt naome aongehange door de antropoloog Clifford Geertz, stèlt dat de mins in 't algemein 'n euverweldigende mach touwkint aon primordiaole minseleke 'gegevehede' wie bloodben, taol, territorium en culturele versjèlle."
"Smith (1999) oonderscheidt twie varianten: 'continu perenialisme', dat beweert dat bepaolde naties gedurende hiel laanke periood höbbe bestaon, en 'recurrent perenialism', dat ziech riech op de opkoms, ontbinding en 't euvernuits verjiene vaan naties es 'n trökkerend aspèk vaan de minseleke gesjiedenis."
Volgens deze opvatting is 't begrip etniciteit 'n instrumint dat door polletieke gróperinge weurt gebruuk um middele wie riekdom, mach, groondgebeed of status te manipulere in 't belaank vaan hun specifieke gróp.
"'t "Instrumintalisties perenialisme" zuut etniciteit in de ierste plaots es 'n väölzijdig instrumint dat versjèllende etniese gróppe en grenze door de tied heer identificeert, meh lègk etniciteit oet es 'n mechanisme vaan sociaole stratificasie, wat beteikent dat etniciteit de basis is veur 'n hiejerarchiese ordening vaan individue."
Volgens Donald Noel oontsteit etniese stratificasie allein es specifieke etniese gróppe in kontak komme mèt ein aander, en allein es die gróppe weure gekinmèrk door 'n hoege maote vaan etnocentrisme, competisie en differensjele mach.
Voortbordurend op de theorie vaan Noel mot d'r 'n zekere maote vaan differensjele mach aonwezig zien veur 't oontstaon vaan etniese stratificasie.
De versjèllende etniese gróppe motte strijde um 'n gemeinsjappelek doel, wie mach of invlood, of 'n materieel belaank, wie riekdom of groondgebeed.
Zie stèlt dat etniese gróppe slechts producten zien vaan minseleke sociaole interaksie, en slechts in stand weurde gehawwe veur zeuver zie es geldige sociaole constructe in samelevinge weurde gehandhaof.
Zie stelle dat etniese homogeniteit veurdien neet es 'n ideale of noedzakeleke factor woort besjouwd bij 't smeie vaan grootsjalige samelevinge.
Leie vaan 'n etniese gróp bewere euver 't algemein dat hun cultuur in de loup vaan de tied is blieve veurtbestaon, hoewel historici en cultureel antropologe höbbe gedocumenteerd dat väöl vaan de wäörd, praktijke en norme die de continuïteit mèt 't verleie implicere, vaan betrèkkelek recente datum zien.
"'t Is gebaseerd op 't begrip 'cultuur'."
Deze opvatting oontstoont es 'n meneer um de slaovernij vaan de Afro-Amerikaone en de genocide op de inheemse Amerikaone te rechvaordige in 'n maotsjappij die officieel waor gebaseerd op vrijheid veur allemaol.
Väöl vaan de mies veuraonstaonde weitesjappers oet die tied naome 't idee vaan rasseverschil euver en stelde vas dat blanke Europeaone superieur waore.
In plaots vaan de gemarzjinaliseerde status vaan gekleurde minse in de Vereinegde Staote touw te sjrijve aon hun inherènte biologiese inferioriteit, sjreef heer deze touw aon hun onvermoge um ziech te assimilere in de Amerikaonse cultuur.
Zie betoge in Racial Formasjon in the United States dat de etniciteitstheorie oetsletend gebaseerd waor op de immigrasiepatrone vaan de blanke bevolking en gein rekening heelt mèt de unieke ervaringe vaan neet-blanke in de Vereinegde Staote.
Assimilasie, boebij de specifieke kenmerke vaan 'n inheemse cultuur weurde aafgebouwd um ziech te vermenge mèt de cultuur vaan 't gastland, wèrkde veur sommege gróppe neet es antwoord op racisme en discriminasie, meh wel veur aandere.
"Ze culmineerde in de opkoms vaan natiestate, boe-in de veroonderstelde grenze vaan de natie samevele (of idealiter samevele) mèt de staotsgrenze."
Natie-staote umvatte echter altied bevolkingsgróppe die um de ein of aandere reie vaan 't nasjonale leve zien oetgeslote.
Multi-etniese staote kinne 't rizzeltaot zien vaan twie tegegestelde gebeurtenisse: ofwel de recente creasie vaan staotsgrenze die aafwieke vaan de tradisjonele stamgebede, ofwel de recente immigrasie vaan etniese minderhede in 'n veurmaolige natie-staot.
"Staote es 't Vereineg Keuninkriek , Fraankriek en Zwitserland höbbe vaanaof hun opriechting versjèllende etniese gróppe gekind en höbbe evenins 'n aonzienleke immigrasie gekind, wat heet geleid tot wat men neump "multiculturele" samelevinge, veural in de groete stei."
Hoewel deze categorieje door de bot weurde besproke es behurend tot de openbare, polletieke sfeer, weurde zie in hoege maote gehandhaofd binne de privé-, familiaole sfeer.
Veur Weber (1864-1920) woorte ras en etniciteit in de ierste plaots besjouwd es twie aspecte vaan einzelfde zaak.
Volgens deze opvatting mot de staot gein etniese, nasjonale of raciaole identiteit erkinne, meh in plaots daovaan de polletieke en juridiese geliekheid vaan alle individue aafdwinge.
In de 19e iew oontwikkelde ziech de polletieke ideologie vaan 't etnies nasjonalisme, toen 't begrip ras woort gekoppeld aon nasjonalisme, iers door Duitse theoretici, boe-oonder Johann Gottfried von Herder.
Eder bevorderde 't pan-etniese idee dat deze regeringe allein land verwerfde dat altied al door etniese Duitsers bewoend waor gewees.
De kolonisasie vaan Azieje woort groetendeils beëindig in de 20e iew, mèt nasjonale onaofhenkelekheids- en zelfbesjikkingsstreve euver 't ganse continent.
Ein aontal Europese lande, boe-oonder Fraankriek en Zwitserland, verzamele gein informasie euver de etniciteit vaan hun ingezate bevolking.
Tiedens de Europese kolonisasie arriveerde de Europeaone in Noord-Amerika.
Digitale etnografie beujt väöl mie meugelekhede um versjèllende culture en samelevinge te bestudere.
Relasjonele etnografie is 't bestudere vaan velde in plaots vaan plaotse of processe in plaots vaan verwèrkde minse.
't Doel is gegeves op zoedaonege wijze te verzamele dat de oonderzeuker 'n minimale hoeveelheid persoonleke veuringenommeheid in de gegeves lègk.
Interviews weurde dèks opgenomme en later getranscribeerd, zoetot 't interview zoonder aontekeninge kin weurde veurtgezat, meh alle informasie later beschikbaor is veur 'n ganse analyse.
Ondanks deze poginge tot reflexiviteit kin gein enkele oonderzeuker gans onbeveuroordeild zien.
Deze informante weurt door de bot gevraogd aandere informante te identificere die de gemeinsjap vertegewoordige, dèks door middel vaan sniewbal- of kettingsteekproeve.
2010) oonderzeuke de ontologiese en epistemologiese veuroonderstellinge die ten groondslag ligke aon etnografie.
"Krities-theoretiese oonderzeukers behandele machskwesties in de relasie oonderzeuker-oonderzeuker en de verbandehn tösse kinnes en mach."
Ein beeld kin in de fysieke wereld weurde opgenomme vaanoet 't perspectief vaan 'n bepaold individu, veurnaomelek gebaseerd op de ervaringe vaan dat individu in 't verleie.
't Idee vaan 'n beeld berus op de verbeelding en weurt door kindere op 'n hiel spontane en natuurleke meneer gebruuk.
Culturele en sociaole antropologe hechte allewijl väöl waorde aon 't doen vaan etnografies oonderzeuk.
"Etnografieje weurde ouch wel "case studies" geneump.'"
't Veldwèrk hèlt miestal in dat men 'n jaor of laanker in 'n aandere sameleving verblijf, mèt de plaotseleke bevolking sameleeft en hun leveswijze leert kennen.
Benedict's ervaringe mèt de zuidwesteleke Zuni pueblo motte weurde besjouwd es de basis vaan häör vörmend veldwèrk.
Ein typiese etnografie perbeert holisties te zien en volg door de bot 'n schema mèt 'n korte gesjiedenis vaan de cultuur in kwestie, 'n analyse vaan de fysieke geografie of 't terrein dat door 't bestudeerde volk weurt bewoend, mèt inbegrip vaan 't klimaot, en dèks mèt inbegrip vaan wat biologiese antropologe habitat neume.
Verwantsjap en sociaole structuur (mèt inbegrip vaan leeftiedsclassificasie, peer groups, geslach, vrijwillege vereineginge, clans, moieties, enzoveurt, indien deze bestaon) weurde doorgaons opgenomme.
Rite, rituele en aandere bewieze vaan godsdeens höbbe al laank de belaankstelling en staon soms centraol in etnografieje, veural wienie deze in 't openbaor weurde oetgevoerd, zoetot bezeukende antropologe ze kinne zien.
Es beveurbeeld binne 'n gróp minse knipouge 'n communicasief gebaor waor, probeerde heer iers vas te stelle wat 'n knipoug zou kinne betekene ('t zou mierdere dinge kinne betekene).
"Geertz volgde weliswaor nog steeds 'n soort tradisjonele etnografiese sjets, meh ging daoboete en spraok euver 'webbe' in plaots vaan 'contoure' vaan cultuur."
Writing Culture heet bijgedrage tot veranderinge in zoewel de antropologie es de etnografie, die dèks weurde umsjreve in terme vaan "postmodern", "reflexief", "literair", "deconstruksief" of "poststructureel" vaan aard, in die zin dat de teks heet bijgedrage tot 't benaodrökke vaan de versjèllende epistemiese en polletieke hacheleke situasies die in de oge vaan väöl beoefenaors etnografiese veurstellinge en praktijke plaogde.
Mèt betrèkking tot dit lèste punt woort Writing Culture 'n centraol punt um te oonderzeuke wie etnografe versjèllende culture en samelevinge kóste besjrieve zoonder de subjectiviteit vaan de bestudeerde individue en gróppe te ontkinne en dit tegeliekertied te doen zoonder aonspraok te make op absolute kinnes en objectieve autoriteit.
Aongezeen 't doel vaan etnografie is de gedeilde en aongelierde patrone vaan wäörd, gedraginge, euvertuiginge en taol vaan 'n cultuurdeilende gróp te besjrieve en te interpretere, merke Harris, (1968), en ouch Agar (1980) op dat etnografie zoewel 'n proces es 'n rizzeltaot vaan 't oonderzeuk is.
"Sociologe Sam Ladner stèlt in häör book, dat 't begriepe vaan consumente en hun verlaankes 'n versjuiving in 'standpunt' vereist, ein die allein etnografie beujt."
"Door de gebrukerservaring in 'n 'natuurleke' omgeving te beoordeile, versjaft etnologie inziech in de praktiese touwpassinge vaan 'n produk of deens."
De conferensie "Ethnographic Praxis in Industry" (EPIC) is heivaan 't bewies.
"Jaber F. Gubrium en James A. Holstein's (1997) monografie, The New Language of Qualitative Method, besprik vörm vaan etnografie in terme vaan hun "methods talk."
"Fine beweert dat oonderzeukers miestal neet zoe ethies zien es ze bewere of bewere te zien en dat eder baon menere inhèlt um dinge te doen die ongepas zien veur aandere um te weite."
"Heer beweert dat "illusies" essesieel zien um 'n beroepsreputasie te behawwe en potensieel mie bietende gevolge te vermijde."
In de ethiese code weurt opgemerk dat antropologe deil oetmake vaan 'n breder weitesjappelek en polletiek netwèrk, alsook vaan de minseleke en natuurleke omgeving, boe-euver mèt respect mot weurde gerapporteerd.
Oonderzeukers numme bekans-ficties en make d'r feite vaan.
In wèrkelekheid zal 'n etnograof altied 'n bepaold aspèk misse umtot heer neet alwetend is.
Inheemse volkere, ouch wel ierste volkere, aboriginals, inheemse volkere of autochtone volkere geneump, zien cultureel oondersjeie etniese gróppe die inheems zien in 'n plaots die gekoloniseerd en bewoend is door 'n aandere etniese gróp.
"Volkere weurde door de bot es 'inheems' umsjreve wienie zie tradisies of aandere aspecte vaan 'n vreuge cultuur in stand hawwe die mèt 'n bepaolde streek geassocieerd weurt."
Inheemse volkere weurde nog steeds geconfronteerd mèt bedreiginge veur hun soevereiniteit, economies welzien, taole, kinnes en touwgaank tot de hulpbronne boevaan hun cultuur aofhenkelek is.
Sjattinge vaan de totale wereldbevolking iean inheemse volkere loupe door de bot oetein vaan 250 mieljoen tot 600 mieljoen.
Es verwiezing naor 'n gróp minse kaom de term inheems veur 't iers in gebruuk door Europeaone, die häöm gebruukde um de inheemse volkere vaan de Amerika's te oondersjeie vaan de tot slaof gemaakde Afrikaone.
In de jaore 1970 woort de term gebruuk es 'n meneer um de ervaringe, probleme en strijd vaan gróppe gekoloniseerde minse euver internasjonale grenze heer mèt elkaor in verband te bringe.
Deze situasie kin blieve bestaon zelfs wienie de inheemse bevolking groeter is daan die vaan de aandere inwoeners vaan de regio of de staot; 't bepaolende begrip hei is d'r 'n vaan aafsjeiing vaan besluutvörmings- en regelgevingsprocesse die einige, althans titulaire, invlood höbbe op aspecte vaan hun gemeinsjaps- en landrechte.
In 'n rapport vaan de Vereinegde Naties oet 2009, gepubliceerd door 't Secretariaot vaan 't Permanente Forum veur Inheemse Kwesties, staot te leze iewelaank, sinds de tied vaan hun kolonisasie, verovering of bezètting, höbbe inheemse volken gesjiedenisse vaan verzet, interaksie of samewèrking mèt staote gedocumenteerd, boe-oet hun euvertuiging en vastberadenheid bliek um te euverleve mèt hun oondersjeie soevereine identiteit.
Deze minse woorte door sjrijvers oet de oudheid ofwel gezeen es de veurawwers vaan de Grieke, ofwel es 'n vreugere gróp minse die Griekeland bewoende veur de Grieke.
De kruustochte (1096-1271) waore gebaseerd op deze ambisie vaan 'n heilige oorlog tege wie de kèrk es ongelouvige besjouwde.
De raod heelt echter vol dat veroveringe "legaol" kóste plaotsvinde es neet-christene weigerde ziech te sjikke naor de keerseneng en 't Europese natuurrech.
In de 14e en 15e iew krege de inheemse volkere vaan wat noe de Canariese Eilande weurde geneump, bekind es Guanchen (die al sinds 't tiedperk veur Christus op de eilande hojsde) de aondach vaan de kolonisatore.
In 1402 begoste de Spanjaorden de eilande binne te valle en te kolonisere.
De indringers brachte verwoesting en ziekten euver de Guanchen, wier identiteit en cultuur es gevolg daovaan verdwene.
"Zoewie Robert J. Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt en Tracey Lindberg stelle, oontwikkelde de doctrine ziech in de loup der tied 'um de euverhiersing vaan neet-christeleke, neet-Europese volkere en de confiscasie vaan hun land en rechte te rechvaordige.'"
De Spaonse keuning Ferdinand en keuningin Isabella huurde Christoffel Columbus, die in 1492 woort oetgezonde, in um nuie lande te kolonisere en oonder de Spaonse kroon te bringe.
"Alexander verliende Spanje alle land dat 't oontdèkde, zolaank 't neet ieder in bezit waor gewees vaan 'n christeleke eigenaor."
Väöl conquistadores vreesde blijkbaor dat de inheemse volken, es zie de keuze krege, 't christedom zouwe aonvaorden, boedoor 't wettelek neet zou zien touwgestaon hun land binne te valle en hun bezittinge te ontvreemde.
Umtot Ingeland en Fraankriek in 1493 katholieke lande waore, trachte zie de doctrine vaan de oontdèkking te "herinterpretere" um hun eige koloniaole belaanke te dene.
"Landclaims woorte gemaokt door symboliese 'ontdekkingsrituele' die woorte oetgevoerd um de legale claim vaan de koloniserende natie op 't land te illustrere."
In 1774 probeerde kapitein James Cook de Spaonse landaonsprake op Tahiti ongeldig te make door hun bezitsmerke te verwijdere en vervolgens Ingelse bezitsmerke op te zette.
Dit concep formaliseerde 't idee dat land dat neet woort gebruuk op 'n meneer die de Europese rechssysteme goodkeurden, openstond veur Europese kolonisasie.
Naomaote de "regels" vaan de kolonisasie woorte opgenomme in de juridiese doctrine die door de Europese koloniaole mogendhede woort euvereingekomme, breide de methode um aonspraak te make op inheems land ziech snel oet.
Nauwkeurige raminge vaan de totale wereldbevolking vaan inheemse volkere zien hiel meujelek te make, gezeen de meujelekhede bij de identificasie en de variasies en onvolkommehede vaan de besjikbare tellingsgegeves.
Dit umvat ten minste 5.000 versjèllende volkere in mie es 72 lande.
Sommege zien ouch geassimileerd door aandere bevolkingsgróppe of höbbe väöl aandere veranderinge oondergaon.
De hiel diverse en talrieke etniese gróppe boe-oet de mieste moderne, onaofhenkeleke Afrikaonse staote bestaon, umvatte versjèllende volkere wier situasie, cultuur en leveswijze es veehawwers of jagers-verzamelaors euver 't algemein gemarzjinaliseerd zien en aafgezoonderd vaan de dominante polletieke en economiese structure vaan de natie.
De gevolge vaan de historiese en veurtdurende Europese kolonisasie vaan Amerika veur de inheemse gemeinsjappe zien euver 't algemein vrij ernstig gewees, boebij väöl autoriteite 'n aonzienleke bevolkingsafnaome sjatte die hoofzakelek te wiete is aon ziekte, landroof en geweld.
In de zuideleke staote Oaxaca (65,73%) en Yucatán (65,40%) is de mierderheid vaan de bevolking inheems, wie gerapporteerd in 2015.
"De benaominge 'indiaon' en 'eskimo' zien in Canada in onbruuk geraak."
't Meis opmèrkelek waor de verandering vaan Aboriginal Affairs and Northern Development Canada (aonDC) in Indigeous and Northern Affairs Canada (INAC) in 2015, dat vervolgens in 2017 woort opgesplits in Indigeous Services Canada en Crown-Indigeous Relasjons and Northern Development Canada.
Volkere vaan de First Nasjons oonderteikende tösse 1871 en 1921 11 genummerde verdrage in 'n groet deil vaan wat noe Canada heet, behalve in deile vaan British Columbia.
't Autonome gebeed Groenland binne 't keuninkriek Denemarke is ouch de thoeshave vaan 'n erkinde inheemse en mierderheidsbevolking vaan Inuit (ongeveer 85%) die ziech in de 13e iew in 't gebeed vestigde en 't inheemse Dorset-volk en de Groenlandse Norse bevolking verdreve.
In Spaons- of Portugeisalige lande weurde terme gebruuk es índios, pueblos indígenas, amerindios, povos nativos, povos indígenas, en, in Peru, Comunidades Nativas (inheemse gemeinsjappe), veural bij samelevinge in 't Amazonegebeed wie de Urarina en de Matsés.
Inheemse volkere komme veur op 't ganse groondgebeed vaan Brazilië, hoewel de mierderheid vaan hen leeft in reservate veur Indiaone in 't noorde en 't centrum-weste vaan 't land.
Es gevolg vaan de Armeense genocide vaan 1915 woene d'r mominteel mie Armeniejers boete hun veurawwerlijk vaderland.
't Argument kaom in 't Israëlies-Palestijnse conflik in de jaore 1990, mèt Palestijnen die de inheemse status opeiste es 'n reeds bestaonde bevolking die verdreve woort door Joedse nederzettinge, en die mominteel 'n minderheid vörmp in de staot Israël.
"In Rusland weurt de definitie vaan "autochtone bevolkingsgróppe" betwis, boebij groetendeils weurt verweze naor 'n aontal inwoeners (minder daan 50.000) en gein rekening weurt gehawwe mèt zelfidentificasie, de oersprunk vaan autochtone bevolkingsgróppe die 't land of de regio behojsde nao de invasie, de kolonisasie of de vasstelling vaan de staotsgrenze, en de kenmerkende sociaole, economiese en culturele instellinge."
De Tibetanen zien inheems in Tibet.
In Hong Kong weurde de inheemse bewoeners vaan de New Territories in de gezamenleke Sjinees-Britse verklaoring gedefinieerd es minse die via de manneleke lijn aafstamme vaan 'n persoon die in 1898, veur de Convensie veur de oetbreiing vaan Hong Kong Territory.
De Cham zien 't inheemse volk vaan de veurmaolige staot Champa die door Vietnam woort vereuverd in de Cham-Vietnamese oorloge tiedens Nam tiến.
De Khmer Krom zien de inheemse bewoeners vaan de Mekong-delta en Saigon, die door Vietnam vaan de Cambodjaonse keuning Chey Chettha II woorte gekoch in ruil veur 'n Vietnamese prinses.
Dit probleem weurt gedeild door väöl aandere lande in de ASEAN-regio.
De inheemse volkere vaan Mindanao zien de Lumad-volkere en de Moro (Tausug, Maguindanao Maranao en aandere) die ouch in de Sulu-archipel leve.
Deze gróppe weurde dèks same es Inheemse Australiejers aongeduid.
In de loup vaan de 20e iew woorte versjèllende vaan deze veurmaolige koloniën onaofhenkelek en vörmde ziech natiestate oonder plaotseleke controle.
De euverbliefsele vaan ten minste 25 miniatuurminse, die tösse 1000 en 3000 jaor geleie leefde, woorte onlaanks gevoonde op de eilande Palau in Micronesië.
Volgens de volkstelling vaan 2013 make de Māori in Nui-Zieland 14,9% oet vaan de bevolking vaan Nui-Zieland, boebij minder daan de helf (46,5%) vaan alle Māori inwoeners ziech oetsletend es Māori identificeert.
Väöl nasjonale leiders vaan de Māori oonderteikende 'n verdraag mèt de Britten, 't Verdraag vaan Waitangi (1840), dat in sommege kringe weurt gezeen es de vörming vaan de moderne geopolletieke entiteit die Nui-Zieland is.
Deze kwesties umvatte 't behoud vaan cultuur en taol, landrechte, eigedom en exploitatie vaan natuurleke hulpbronne, polletieke vaststelling en autonomie, aontasting en invasie vaan 't milieu, ermoede, gezoondheid, en discriminasie.
De situasie kin nog wiejer weurde verward wienie d'r 'n gecompliceerde of betwiste gesjiedenis vaan migrasie en bevolking vaan 'n bepaolde regio is, die aonleiding kin geve tot gesjille euver 't primaot en de eigedom vaan 't land en de hulpbronne.
Ondanks de diversiteit vaan de inheemse volkere kin weurde opgemerk dat zie gemeinsjappeleke probleme en vraogstökke höbbe in hun omgaank mèt de hiersende, of binnedringende, sameleving.
Opmèrkeleke uitzoonderinge zien de Sakha- en Komi-volkere (twie noordeleke inheemse volkere vaan Rusland), die noe hun eige autonome republieke binne de Russiese staot höbbe, en de Canadese Inuit, die 'n mierderheid vörm op 't groondgebeed vaan Nunavut (opgeriech in 1999).
Door deze aofwiezing woort oeteindelek erkind dat d'r 'n reeds bestaond rechsstelsel bestoont dat door 't Meriam-volk woort touwgepas.
Op 11 oktober 2011 ontvangen.
Zowel hindoes es Cham höbbe oonder de huidige Vietnamese regering te make gehad mèt religieuze en etniese vervolging en beperkinge op hun gelouf, boebij de Vietnamese staot eigedomme vaan Cham in beslag heet genomme en Cham heet verbode hun religieuze euvertuiginge nao te leve.
In 2012 stormde de Vietnamese pelitie in 't dörp Chau Giang 'n Cham-moskee binne, stool de elektriese generator en verkrachde ouch Cham-meisjes.
In 2012 verklaorde Indonesië: "De regering vaan Indonesië steunt de bevordering en besjerming vaan inheemse volken wereldwijd ... Indonesië erkint echter neet de touwpassing vaan 't concep vaan inheemse volken ... in 't land".
De Vietnameze waore oersprunkelek gecentreerd roond de delta vaan de Rode Rivier, meh ginge euver tot veroveringe en vereuverde nuie gebede wie Champa, de Mekong-delta (vaan Cambodja) en de Centrale Hoeglande tiedens Nam Tien.
De enorme umvaank vaan de Vietnamese Kinh-koloniste die de Centrale Hoeglande zien binnegestroump, heet de demografie vaan de regio ingriepend gewijzig.
En gein eliminasie vaan de 'ne cultuur door de aandere.”
Inheemse volkere woorte bestempeld es primitieve, wilde of onbesjaofde.
"Sommege filosofe, wie Thomas Hobbes (1588-1679), besjouwde de inheemse bevolking es slechts "wèlle"."
Op 13 december 2013 ontliend aon Internet Archive.
In de VN-Verklaoring euver de rechte vaan inheemse volke, die in 2007 door de Algemee Vergadering is aongenomme, is 't zelfbesjikkingsrech vaan inheemse volken vastgelègk, dat versjèllende rechte impliceert mèt betrèkking tot 't beheer vaan natuurleke hulpbronne.
Olieboringe kinne doezende jaore cultuur vaan de Gwich'in verneetige.
Ontwikkelingsprojecte wie de bouw vaan damme, pijpleidinge en de ontginning vaan hulpbronne höbbe groete aontallen inheemse bevolkingsgróppe ontheemd, dèks zoonder dat compensasie woort geboje.
Deze vrouwlui weurde ouch economies aofhenkelek vaan mannen wienie zie hun middele vaan bestaon verlere.
Zoe verzet 't Munduruku-volk in 't Amazone-regewoud ziech mèt hulp vaan Greenpeace tege de bouw vaan de Tapajós-dam.
D'r weurde twie hoofscenario's veurgesteld: 'n vreuge oetbreiing tot Centraol-Afrika en 'n enkele oersprunk vaan de verspreiding die dao-oet veurtkomt, of 'n vreuge splitsing in 'n ooswaortse en 'n zuidwaortse verspreidingsgolf, boebij de 'ne golf euver 't Congobekke naor Oos-Afrika trèk en de aandere zuidwaorts laanks de Afrikaonse kus en 't Congostroomstelsel naor Angola trèk.
Oet de veeterminologie die in gebruuk is bij de relatief wienege moderne Bantoe-pastoralistegróppe kin weurde aafgeleid dat de verwerving vaan vee wellicht aofkomsig is vaan Centraol-Soedaniese, Kuliak- en Koesjities-sprekende bure.
Neet wiet vaan de Mutirikiwi-rivier bouwde de Monomatapa-keuninge 't Great Zimbabwe-complex, 'n besjaoving die trökgeit op de veurawwers vaan 't Kalaanka-volk.
De Swahili-cultuur die oet deze oetwisselinge is veurtgekomme, vertoent väöl Arabiese en Islamitiese invloode die in de tradisjonele Bantoe-cultuur neet te vinde zien.
"Nao de Twiede Wereldoorlog naome de regeringe vaan de Nasjonale Partij dat gebruuk officieel euver, terwijl de greujende Afrikaonse nasjonalistiese beweging en häör liberale bondgenote in plaots daovaan de term 'Afrikaons' gebruukde, zoetot 'Bantoe' vereinzelvig woort mèt 't beleid vaan apartheid."
"Euvernuitse associasie mèt apartheid brach de term in diskrediet, en de Zuid-Afrikaonse regering stapte euver op de polletiek aontrekkeleke meh histories bedriegleke term 'etniese thoeslande'."
In Swati is de stam -ntfu en 't zelfstandeg naomwoord is buntfu.
Neet alle Baske zien Baskies-sprekende.
"moderne Baskiese esan) en 't achervoogsel -(k)ara ('meneer (um get te doen)')."
Heer noteert de naom vaan de Baskiese taol es enusquera.
Hoewel zie ziech door hun isolemet in sommege opziechte geneties oondersjeie, zien de Baske nog steeds hiel typies Europees wat hun Y-DNA- en mtDNA-sequensies en wat enkele aandere genetiese loci betröf.
Oet studies vaan de Y-DNA haplogróppe is echter gebleke dat de euvergrote mierderheid vaan de moderne Baske op hun directe manneleke lijnen 'n gemeinsjappeleke aafstamming höbbe mèt aandere Wes-Europeaone, naomelek 'n dudelek euverwich vaan de Indo-Europese haplogróp R1b-DF27 (70%).
"Ondanks zien hoege frequensie bij Baske is de Y-STR interne diversiteit vaan R1b-DF27 dao lieger, en resulteert 't in recentere leeftiedssjattinge", wat impliceert dat 't vaan elders naor de regio woort gebrach."
De verzameling mtDNA- en Y-DNA-haplogróppe die dao woort bemonsterd, versjèlde aonzienelek vaan hun moderne frequensies.
't Is dèks zoe dat zoe'n 4500 jaor geleie bekans al 't Y-DNA-erfgood vaan Iberiese vermenging vaan Mesolithiese jager-verzamelaors en Neolithiese boere woort vervange door de R1b-lijn vaan Indo-Europese herders oet de steppe, en dat 't Baskiese genetiese oondersjeiingsvermoge 't rizzeltaot is vaan iewelaanke geringe bevolkingsumvaank, genetiese drif en endogamie.
Mattias Jakobsson vaan de Uppsala Universiteit in Zwede analyseerde geneties materiaol vaan ach minseleke skelette oet de Steintied die woorte gevoonde in de El Portalón grot in Atapuerca, Noord-Spanje.
De bevindinge woorte gepubliceerd in Proceedings of the Nasjonal Academy of Sciences of the United States.
Deze gemengde gróp bleek ouch veurawwers te zien vaan aandere moderne Iberiese volkere, meh terwijl de Baske nao deze tied nog millennia laank relatief geïsoleerd bleve, leide latere migrasies naor Iberië tot dudeleke en extra vermenging in alle aandere Iberiese gróppe.
D'r zien voldoende aonwijzinge um de hypothese te oondersteune dat zie in die tied en later aajd variejeteite vaan 't Baskies spraoke (zie: Aquitanies).
't Keuninkriek vaan Pamplona, 'n centraol Baskies riek, later bekind es Navarra, oonderging 'n proces vaan feodalisasie en waor oonderhevig aon de invlood vaan zien väöl groetere Aragonese, Castiliaonse en Franse bure.
Verzwaak door de Navarrese burgeroorlog veel 't groetste deil vaan 't riek oeteindelek veur de aonval vaan de Spaonse legers (1512-1524).
Neettemin genote de Baske 'n groete maote vaan zelfbestuur tot de Franse Rivvelutie (1790) en de Carlisteoorloge (1839, 1876), toen de Baske de troenopvolger Karel V en zien nakomelinge steunde.
De autonome gemeinsjap ('n begrip dat in de Spaonse groondwet vaan 1978 is vastgelègk), in 't Baskies bekind es Euskal Autonomia Erkidegoa of EAE en in 't Spaons es Comunidad Autónoma Vasca of CAV (in 't Ingels: Basque Autonomous Community of BAC), besteit oet de drei Spaonse provincies Álava, Biskaje en Gipuzkoa.
"'t Weurt soms eenvoudig aongeduid es "Baskeland" (of Euskadi) door sjrijvers en euverheidsinstansies allein gezeen die drei westeleke provincies, meh ouch wel 'ns louter es 'n handige afkorting wienie dat in de cónteks neet tot verwarring leidt."
"Mèt naome de Franse term "Pays Basque" ("Baskeland") verwijs, bij gebrek aon nadere kwalificasie, ofwel naor 't ganse Baskeland ("Euskal Herria" in 't Baskies), ofwel neet zelde specifiek naor 't noordeleke (of "Franse") Baskeland."
"Mèrk op dat in historiese contexte Navarra kin verwieze naor 'n groeter gebeed, en dat de huidige noordeleke Baskiese provincie Neder-Navarra ouch kin weurde aongeduid es ('n deil vaan) Nafarroa, terwijl de term 'Hoog-Navarra' (Nafarroa Garaia in 't Baskies, Alta Navarra in 't Spaons) ouch weurt aongetroffe es 'n meneer um te verwieze naor 't groondgebeed vaan de huidige autonome gemeinsjap."
Kennis vaan 't Spaons is verpliech volgens de Spaonse groondwet (artikel nr.
De kinnes vaan 't Baskies, die tiedens de dictatuur vaan Franco ten gevolge vaan de officiële vervolging jaorelaank is aafgenomme, nömp weer touw ten gevolge vaan 'n gunstig officieel taolbeleid en de steun vaan de bevolking.
Alleen 't Spaons is 'n officiële taol in Navarra, en 't Baskies is allein mede-officieel in de noordeleke regio vaan de provincie, waor de mieste Baskies sprekende Navarreze zien geconcentreerd.
Ein groet deil vaan deze bevolking hojs in of nabij de stedeleke gordel Bayonne-Anglet-Biarritz (BAB) aon de kus (in 't Baskies zien dit Baiona, Angelu en Miarritze).
Miljoene Baskiese aafstammelinge (zie Baskies-Amerikaons en Baskies-Canadees) woene in Noord-Amerika (de Vereinegde Staote; Canada, veurnaomelek in de provincies Newfoundland en Quebec), Latijns-Amerika (in alle 23 lande), Zuid-Afrika, en Australië.
Nao sjatting leve tösse 2,5 en 5 mieljoen Baskiese aafstammelinge in Chili; de Baske höbbe 'n belangrieke, zoe neet de groetste invlood gehad op de culturele en economiese oontwikkeling vaan 't land.
't Bestond veurnaomelek oet 't gebeed dat noe de staote Chihuahua en Durango is.
In Guatemala zien de mieste Baske al zès generasies laank geconcentreerd in 't departemet Sacatepequez, Antigua Guatemala, Jalapa, terwijl sommege naor Guatemala-Stad zien gemigreerd.
Bambuco, 'n Colombiaonse volksmuziek, heet Baskiese wortels.
Edero, Nevada, sponsort 'n jaorlijks Baskies festival dat de dans, de keuke en de cultuur viert vaan de Baskiese volkere vaan Spaonse, Franse en Mexicaonse nasjonaliteit die sinds 't einde vaan de 19e iew in Nevada zien aongekomme.
Sommege vaan de groetste ranches vaan Noord-Amerika, die woorte gestiech op groond vaan deze koloniaole landsubsidies, zien in deze regio te vinde.
D'r is 'n gesjiedenis vaan Baskiese cultuur in Chino, Californië.
Zie zien gemeinelek aafstammelinge vaan koloniste oet Spanje en Mexico.
Dit geveul vaan Baskiese identiteit, verboonde mèt de plaotseleke taol, besteit neet allein op zien eige.
Zoewie in väöl Europese staote sluit 'n regionale identiteit, of die noe vaan 'n taol is aafgeleid of neet, de nasjonale identiteit neet oet.
Iech höb vrun die ziech mèt polletiek bezeghawwe, meh dat is niks veur miech.
D'r zien hiel wieneg Baskiese eintaolege: in weze zien alle Baskiese sprekers aon beide zijde vaan de grens twietaoleg.
't Baskies zou 'n geneties geïsoleerde taol zien, in tegestelling tot aandere Europese taole, die bekans allemaol tot de breie Indo-Europese taolfamilie behure.
Thoes is in deze cónteks synoniem mèt familiaole wortels.
Zjus es in aandere culture hing 't lot vaan aandere familieleie aaf vaan de bezittinge vaan 'n familie: rieke Baskiese families hawwe de neiging um alle kindere op de 'n of aandere meneer te oonderhawwe, terwijl minder welgestelde families mesjiens slechts ein bezitting hawwe um aon ein kind te oonderhawwe.
Veural nao de opkoms vaan de industrialisasie leide dit systeem tot de emigrasie vaan väöl Baske op 't platteland naor Spanje, Fraankriek of de Amerika's.
Sommege gelierde en commentatore höbbe getrach deze punte mèt elkaor te verzoene door aon te numme dat patrilineaire verwantsjap 'n innovasie is.
Zie kaome oet 't Franco-regime mèt 'n nui leve ingebloze taol en cultuur.
De regio waor 'n bron vaan missionarisse wie Francis Xavier en Michel Garicoïts.
Lasuén waor de opvolger vaan de franciscaoner pater Junípero Serra en stiechde 9 vaan de 21 nog bestaonde Californiese missies laanks de kus.
Tege de tied dat Hendrik III vaan Navarra ziech tot 't katholicisme bekeerde um keuning vaan Fraankriek te weurde, waor 't protestantisme vrijwel verdwene oet de Baskiese gemeinsjap.
Volgens 'n enkele opiniepeiling gelouft allewijl slechts get mie es 50% vaan de Baske in God, terwijl de res agnos of atheïs is.
Volgens de 'ne kaom 't christedom in Baskeland aon in de 4e en 5e iew, volgens de aandere pas in de 12e en 13e iew.
"In die zin is 't christedom 'vreug' aongekomme."
Volgens ein euverlevering reisde zie um de zeve jaor tösse 'n grot op de berg Anboto en 'n grot op 'n aandere berg (de verhole loupe oetein); 't weer waor naat es zie in Anboto waor, druug es zie in Aloña, of Supelegor, of Gorbea waor.
D'r weurt gezag dat wienie zie samekaome in de hoege grotten vaan de heilige pieke, zie de störm veroorzaokde.
De legende spreke ouch vaan väöl en euvervloedige geiste, wie jentilak (equivalent aon reuze), lamiak (equivalent aon nimfe), mairuak (bouwers vaan de cromlechs of steincirkels, letterlek More), iratxoak (imps), sorginak (hekse, priesteres vaan Mari), enzoveurt.
"D'r is 'n bedrieger geneump San Martin Txiki ('Sint Maorten de Mindere')."
De jentilak ("reuze") daoretege zien 'n legendaries volk dat de verdwijning verklaort vaan 'n volk oet de Steintied dat in de hoeglande leefde en gein kinnes haw vaan iezer.
Al mie es 'n iew laank höbbe gelierde oetgebreid gediscussieerd euver de hoege status vaan Baskiese vrouwlui in de wetbeuk, en euver hun posisies es rechters, erfgenaome en scheidsrechters in de ante-Romeinse, middeliewse en moderne tied.
Navarra heet 'n afzoonderlijk autonomiestatuut, 'n omstreie rangasie die is opgesteld tiedens de euvergaank vaan Spanje naor de democrasie (de Amejoramiento, 'n "opwaordering" vaan zien vorige status tiedens de dictatuur).
Polletieke, linguïstiese en culturele loyaliteit en identiteit zien in Navarra hiel complexe aongelegehede.
De mieste sjaole die oonder 't Baskiese oonderwijssysteem valle, gebruke 't Baskies es 't belangriekste oonderwijsmedium.
't Verlange naor mie autonomie of onaofhenkelekheid komt daoretege veural veur bij linkse Baskiese nasjonaliste.
Zie besjouwe hun eige es cultureel en veural taolkundig versjèllend vaan hun omringende bure.
Miguel de Unaomuno waor 'n bekind romansjrijver en filosoof aon 't eind vaan de 19e en in de 20e iew.
Heer riechde ouch de Chileense Vakbondsvereiging op um 'n vakbeweging te bevordere die gebaseerd waor op de sociaole leer vaan de katholieke kèrk.
De historiese aonwezigheid vaan de San in Botswana is veural dudelek in 't noorde vaan Botswana, in de regio Tsodilo Hills.
Vaan de jaore 1950 tot de jaore 1990 sjakelde de San-gemeinsjappe euver op landbouw es gevolg vaan door de euverheid opgelegde moderniseringsprogramma's.
"Bepaolde San-gróppe zien 'n vaan de 14 bekinde "veurawwerleke bevolkingsclusters", dat wil zègke "gróppe vaan volkere mèt gemeinsjappeleke genetiese veurawwers, die 'n gemeinsjappeleke etniciteit höbbe en euvereinkomste vertoene in zoewel hun cultuur es de eigesjappe vaan hun taole."
Vertegewoordigers vaan San-volkere höbbe in 2003 verklaord dat zie waor meugelek de veurkeur geve aon 't gebruuk vaan dergelieke individuele grópsnaome bove 't gebruuk vaan de collectieve term San.
Iech bleef Bushman gebruke, en iech woort versjèllende kiere publiekelek gecorrigeerd door de rechsjapenen.
"In plaots daovaan waor de vertegewoordiger vaan de San-raod onvermurwbaor dat d'r gein koed of sjaoj waor berokkend aon hen of de San-gemeinsjap mèt de meneer boe-op (Die Burger) 't woord 'boesman' publiceerde."
De verwantsjap tösse San is vergeliekbaor mèt de verwantsjap tösse Eskimo's, mèt dezelfde reeks terme es in Europese culture, meh gebruuk ouch 'n naomregel en 'n leeftiedsregel.
Kindere höbbe gein sociaole verpliechtinge neve 't spele, en vrije tied is hiel belangriek veur San vaan alle leeftieden.
Zie numme belangrieke beslissinge in familie- en grópsverband en eise 't eigedom op vaan waterpoelen en foerageergebede.
Druugde kinne väöl maond doere en waterpötte kinne opdruge.
In dit gaat weurt 'n laanke holle graasstengel gestoke.
't Vreuge veurjaor is 't meujelekste seizoen: 'n heite, druge periood nao de keule, druge winter.
Vrouwlui verzamele fruit, besse, knolle, bosunne en aander plantaordig materiaol veur de consumptie vaan de gróp.
Aofhenkelek vaan de locasie consumere de San 18 tot 104 soorte, boe-oonder sprinkhaone, kevers, rupse, motte, vlinders en termiete.
Deze haplogróppe zien specifieke subgróppe vaan de haplogróppe A en B, de twie vreugste takke op de minseleke Y-chromosomeboum.
De mies divergente (ajdste) mitochondriaole haplogróp, L0d, is geïdentificeerd mèt zien hoogste frequensies in de Zuid-Afrikaonse San-gróppe.
De San zien in 't bezunder getroffe door 't binnedringe vaan land dat vaan aajdsheer door de San-volkere bezej woort door mierderheidsvolkere en neet-inheemse landbouwers.
't Verluus vaan land is 'n belangrieke oerzaak vaan de probleme boemèt de inheemse bevolking vaan Botswana te kampe heet, en mèt naome vaan de verdrijving vaan de San oet 't Centraol Kalahari Natuurreservaot.
Dit zou royalty's touwkinne aon de San veur de veurdeile vaan hun inheemse kinnes.
Vaan der Post greujde op in Zuid-Afrika, en haw 'n respectvolle leveslaanke fascinasie veur inheemse Afrikaonse culture.
"Gedreve door 'n leveslaanke fascinasie veur deze 'verdwene stam', publiceerde Vaan der Post in 1958 'n book euver deze expedisie, getiteld De verlore wereld vaan de Kalahari."
Zien vreuge film The Hunters, oetgebrach in 1957, toent 'n giraffenjach.
Zien zuster Elizabeth Marshall Thomas sjreef versjèllende beuk en talrieke artikele euver de San, deils gebaseerd op häör ervaringe mèt deze minse toen hun cultuur nog intak waor.
"Dit woort gerecenseerd door Lawrence Vaan Gelder veur de New York Times, die zag dat de film "'n daod vaan behoud en 'n requiem" is."
De BBC-serie The Life of Mammals (2003) bevat videobeelde vaan 'n inheemse San oet de Kalahari-woestijn die in barre woestijnomstandighede op 'n koedoe jaog.
Door hun geliekenisse kinne de wèrke oet San de reie veur de aajd grotsjèlderinge illustrere.
De film woort geregisseerd door Jamie Uys, die 'n decennium later trökkierde mèt The Gods Must Be Crazy, waat 'n internasjonale hit bleek te zien.
James A. Michener's The Covenant (1980), is 'n wèrk vaan historiese fictie mèt Zuid-Afrika es middelpunt.
In Norman Rush' roman Mating oet 1991 is spraoke vaan 'n Basarwa-kampemet in de buurt vaan de (dinkbeeldige) stad in Botswana waor de hoofzaak ziech afspeelt.
In 2007, publiceerde David Gilman The Devil's Breath.
De verloofde vaan de hoofpersoon vaan The No.
De Germaonse volkere waore 'n historiese gróp minse die in Midde-Europa en Scandinavië leefde.
In discussies euver de Romeinse periood weurde de Germaonse volkere soms Germani of aajd Germaone geneump, hoewel väöl gelierde de twiede term problematies vinde, umtot deze identiteit suggereert mèt moderne Duitsers.
Daoretege besjreve Romeinse auteurs veur 't iers Germaonse volkere in de buurt vaan de Rijn in de tied dat 't Romeinse riek zien euverhiersing in die regio vestigde.
De Romeinse poginge um 't groete gebeed tösse Rijn en Elbe te integrere eindigde roond 16 n.Chr., nao de groete Romeinse nederlaog in de Slaag bij 't Teutoburgerwoud in 9 n.Chr.
In de 3de ieuw beheerse de Germaons-sprekende Gote de Pontiese steppe, boete Germanië, en begoste 'n reeks zee-expedisies nao de Balkan en Anatolië tot aon Cyprus.
Archeologie toent in plaots daovaan 'n complexe sameleving en economie in gans Germanië.
Vaan aajdsheer weurde de Germaonse volkere besjouwd es bezitters vaan 'n rech dat beheers weurt door de begrippe vete en bloodvergelding.
De aajd Germaons-sprekende volkere deilde woersjijnelek 'n gemeinsjappeleke poëtiese tradisie, alliterasieve verzen, en latere Germaonse volkere deilde ouch legende die stamden oet de Migrasieperiode.
Zelfs de taol boevaan zie is aafgeleid is omstreie, mèt veurstelle vaan Germaonse, Keltiese en Latijnse, en Illyriese oersprunk.
Ongeach de taol vaan herkoms, woort de naom via Keltiese sprekers aon de Romeine doorgegeve.
In de late oudheid woorte allein de volkere in de buurt vaan de Rijn, veural de Franke, en soms de Alemannen, door Latijnse of Griekse sjrijvers Germani geneump.
Terwijl Romeinse auteurs neet consequent Kelties sprekende volkere uitsloten, of de Germaonse volkere es de naom vaan 'n volk behandelde, vatte deze nuie definitie, door de Germaonse taol es veurnaomste criterium te gebruke, de Germaone op es 'n volk of natie mèt 'n stabiele grópsidentiteit die mèt de taol verboonde waor.
"Sommege gelierde die de Vreuge Middeliewe bestudere lègke noe de naodrök op de vraog of de Germaonse volkere hun eige es 'n etniese einheid zaoge, terwijl aandere wieze op 't bestaon vaan Germaonse taole es 'n histories feit dat kin weurde gebruuk um Germaonse volkere te identificere, ongeach of zie hun eige es 'Germaons' zaoge."
"Goffart vint daorum dat de term Germaons gans mot weurde vermijd ten gunste vaan 'barbaors', behalve in taolkundige zin, en historici es Walter Pohl höbbe d'r ouch veur gepleit de term te vermijde of te gebruke mèt 'n zorgvuldige oetlègk."
In Caesars verslaag waor 't dudelekste kinmèrk vaan de Germaone dat zie ten ooste vaan de Rijn hojsde, tegeneuver Gallië aon de weskant, 'n vaststelling die heer in zien gesjrif mèt historiese oetweidinge diech.
Tacitus wis soms neet zeker of 'n volk Germaons waor of neet; heer uitte zien onzekerheid euver de Bastarnae, die d'r volgens häöm uitzaoge es Sermate meh spraoke es Germaone, euver de Osi en de Cotini, en euver de Aesti, die leke op Suebi meh 'n aandere taol spraoke.
De Bove-Donau deende es zuideleke grens.
't Is ondudelek of deze Germaone 'n Germaonse taol spraoke, en mesjiens waore 't wel Keltiese sprekers.
Tacitus blijf melding make vaan Germaonse stamme op de westeleke oever vaan de Rijn in de periood vaan 't vreuge keizerriek, wie de Tungri, Nemetes, Ubii, en de Batavi.
Heidoor geïnspireerd weurde deze drei gróppe soms ouch gebruuk in ouwere moderne taolkundige terminologie, in 'n poging um de indeilinge vaan latere Germaonse taole te besjrieve).
Herminones of Hermiones in 't binneland, boe-oonder de Suevi, de Hermunduri, de Chatti, de Cherusci volgens Plinius.
"Anderzijds sjrijft Tacitus in dezelfde passaasj dat sommege gelouve dat d'r aandere gróppe zien die eve ajd zien es deze drei, boe-oonder 'de Marsi, Gambrivii, Suevi, Vandilii."
"Strabo, die ziech veurnaomelek riechde op Germaone tösse de Elbe en de Rijn, en de zonen vaan Mannus neet neump, oondersjeie ouch de naome vaan Germaone die neet Suevies zien, in twie aandere gróppe, wat drei hoofindeilinge impliceert: 'kleinere Duitse stamme, wie de Cherusci, Chatti, Gamabrivi, Chattuarii, en neve de oceaon de Sicambri, Chaubi, Bructeri, Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani."
Tiedens de pre-Germaonse taolperiood (2500-500 v.Chr.) is de proto-taol vrijwel zeker beïnvlood door linguïstiese substraote die nog steeds merkbaor zien in de Germaonse fonologie en 't lexicon.
D'r is ouch 'n groete invlood in de woordesjat vaan de Keltiese taole, meh 't groetste deil daovaan liek vaan väöl latere datum te zien, boebij de mieste lienwäörd veur of tiedens de door de Wet vaan Grimm besjreve klankversjuiving veurkaome.
Hoewel 't Proto-Germaons via de vergeliekinde methode zoonder dialek is gereconstrueerd, is 't vrijwel zeker dat 't noets 'n uniforme proto-taol is gewees.
De vreugste rune-inscripsies (Vimose kam, Øvre Stabu speerpunt), aonvankelek geconcentreerd in 't moderne Denemarke en gesjreve mèt 't Elder Futhark-systeem, weurde gedateerd in de twiede haaf vaan de 2e iew n.C.
De samevoging vaan onbeklèmtoende Proto-Germaonse klinkers, boevaan spraoke is in rune-inscripsies oet de 4e en 5e iew n.C., wies d'r echter ouch op dat 't Primitief Noors gein directe veurgenger vaan Wes-Germaonse dialek kin zien gewees.
"In de late 3de iew n.Chr. waore taolkundige divergensies, wie 't verluus vaan de Wes-Germaonse eindmedeklinker -z, al opgetreie binne 't "euvergebleve" Noordwesteleke dialekcontinuüm."
De opnaome vaan de Bourgondiese en Vandaolse taole in de Oos-Germaonse gróp is weliswaor plausibel, meh nog onzeker vaanwege hun sjaorse attestasie.
'n Sameleving is 'n gróp individue die betrokke zien bij veurtdurende sociaole interaksie, of 'n groete sociaole gróp die hetzelfde ruimteleke of sociaole gebeed deilt, en die door de bot oonderworpe is aon hetzelfde polletieke gezag en dezelfde dominante culturele verwachtinge.
Samenlevinge stelle gedragspatrone op door bepaolde handelinge of uitinge aonvaordbaor of onaonvaordbaor te achte.
In zoeverre 'n sameleving samewèrkt, kin zie häör leie in staot stelle veurdeil te behole op menere die aanders op individuele basis meujelek zouwe zien; zoewel individuele es sociaole (gemeinsjappeleke) veurdeile kinne aldus weurde oondersjeie, of in väöl gevalle blieke zie elkaor te euverlappe.
"Dit waor op zien beurt aafgeleid vaan 't Latijnse woord societas, dat op zien beurt waor aafgeleid vaan 't zelfstandeg naomwoord socius ('kameraod, vrund, bondgenoot'; bijvoegleke vörm socialis), gebruuk um 'n band of interaksie tösse partijen te besjrieve die vrundsjappelek, of op zien mins burgerlijk zien."
"In de jaore 1630 woort 't gebruuk in verwiezing naor "minse geboonde door buurt en omgaank bewus vaan 't sameleve in 'n geordende gemeinsjap."
Deze structure kinne versjèllende gradaties vaan pelitieke mach höbbe, aofhenkelek vaan de culturele, geografiese en historiese umstandeghede boemèt deze samelevinge te kampe höbbe.
Stammegemeinsjappe boe-in in beperkde maote spraoke is vaan sociaole rang en prestiesj.
Deze culturele evolusie heet 'n deepgaond effect op de gemeinsjapspatrone.
Stei veranderde in stadstaote en natiestaote.
Umgekierd kinne leie vaan 'n sameleving ouch leie vaan die sameleving die häör norme euvertreie, mijde of tot zondebok make.
Sommege samelevinge verliene status aon 'n individu of 'n gróp minse wienie dat individu of die gróp 'n bewoonderde of gewinste handeling verriech.
Hoewel de mins in de loup vaan de gesjiedenis väöl soorte samelevinge heet opgeriech, zien antropologe geneig de versjèllende samelevinge in te deile naor de maote boe-in versjèllende gróppe binne 'n sameleving ongelieke touwgaank höbbe tot veurdeile wie hulpbronne, prestiesj of mach.
Sommege jagers- en verzamelaorsgemeinsjappe in gebede mèt euvervloedige hulpbronne (wie 't tlingitvolk) leefde echter in groetere gróppe en vörmde complexe hiejerarchiese sociaole structure wie 't opperhoofmansjap.
De stande binne de stam zien betrèkkelek geliek, en beslute weurde genomme op basis vaan algemeine euvereinstumming.
D'r zien gein polletieke ambten mèt echte mach, en 'n opperhoof is slechts 'n persoon mèt invlood, 'n soort adviseur; daorum zien stammeconsolidaties veur collectieve aksie neet gouvernementeel.
Umtot hun voedselveurziening väöl betrouwbaorder is, kinne pastorale samelevinge groetere bevolkinge oonderhawwe.
Sommege minse weurde beveurbeeld ambachsliede, die gereedsjappe, wapes en juwele producere, neve aandere veurwerpe vaan waarde.
Deze families kriege dèks mach door hun touwgenomme riekdom.
De wilde vegetatie weurt gekapt en verbrand, en de as weurt es meststof gebruuk.
Zie kinne enkele jaore later naor 't oersprunkeleke land trökkere en 't proces euvernuits aonvange.
De groette vaan de dörpsbevolking hink aaf vaan de hoeveelheid land die beschikbaor is veur de landbouw; dörpe kinne dus variejere vaan slechts 30 tot wel 2000 inwoeners.
Sociologe gebruke de oetdrukking landbouwrivvelusie um te verwieze naor de technologiese veranderinge die ziech reeds 8.500 jaor geleie veurdege en die leide tot 't verbouwe vaan gewasse en 't hawwe vaan landbouwhoesdiere.
In agrariese samelevinge oontstoont 'n groetere maote vaan sociaole gelaogheid.
Naomaote de voedselveurraode echter verbeterde en vrouwlui 'n kleinere rol ginge spele bij de voedselveurziening vaan 't gezin, woorte zie steeds mie oondergesjik aon de man.
D'r verscheen ouch 'n systeem vaan hiersers mèt 'n hoege sociaole status.
De verkinning vaan Amerika door Europa waor 'n vaan de impulse veur de oontwikkeling vaan 't kapitalisme.
Dit leide tot verdere drastiese verbeteringe vaan de efficiëntie.
Door dit groetere euversjoot woorte alle ieder besproke veranderinge in de domesticasierivvelusie nog oetgesprokener.
De ongeliekheid woort echter nog groeter daan veurheen.
Geografies bestriek 't op zien mins de lande vaan Wes-Europa, Noord-Amerika, Australië en Nui-Zieland.
Ein vaan de aondachsgebede vaan de Europese Unie is de informasiemaotsjappij.
Sommege academiese, professionele en weitesjappeleke vereineginge neume hun eige genootsjappe (beveurbeeld de American Mathematical Society, de American Society of Civil Engineers, of de Royal Society).
Ein gemeinsjap is 'n sociaole einheid ('n gróp levende wezes) mèt gemeinsjappelekheid wie norme, godsdeens, wäörd, gehojsen of identiteit.
In die zin is 't synoniem mèt 't concep vaan 'n aajd nederzetting - of dat noe 'n gehuch, dörp of stad is.
De mieste reconstruksies vaan sociaole gemeinsjappe door archeologe beruste op 't principe dat de sociaole interaksie in 't verleie woort bepaold door de fysieke aofstand.
Gein enkele gróp is oetsletend 't ein of 't aander.
Socialisasie weurt in de ierste plaots beïnvlood door 't gezin, via welk kindere iers de norme vaan de gemeinsjap liere.
Beoefenaors vaan gemeinsjapsoontwikkeling motte zoewel begriepe wie ze mèt individue motte wèrke es wie ze de posisie vaan gemeinsjappe binne de cónteks vaan groetere sociaole instellinge kinne beïnvloede.
Op 't kruuspunt tösse gemeinsjapsoontwikkeling en gemeinsjapsopbouw bevinde ziech 'n aontal programma's en organisasies mèt instruminte veur gemeinsjapsoontwikkeling.
Leigte: Geit veurbij aon de poginge um te herstelle, te hele en te bekere vaan 't chaosstadium, wienie alle minse in staot weurde um hun eige gekwettheid en gebrokeheid te erkinne, die de mins gemein heet.
"De drei basistype vaan gemeinsjapsorganisasie zien basisorganisasie, coalitievörming en 'institusjonele gemeinsjapsorganisasie' (ouch wel 'breie gemeinsjapsorganisasie' geneump, 'n veurbeeld heivaan is gemeinsjapsorganisasie op basis vaan gelouf, of gemeinsjapsorganisasie op basis vaan congregasie)."
Opgehaold op: 22 juni 2008.
Community organizing kin ziech op mie richte daan allein 't oplosse vaan specifieke probleme.
Dergelieke gróppe vergemekeleke en stimulere besluutvörming op basis vaan consensus, boebij de naodrök ligk op de algemeine gezoondheid vaan de gemeinsjap in plaots vaan op 'n specifieke belaankegróp.
Identiteitsgebaseerde gemeinsjappe: variejere vaan de lokaolegróppe, subculture, etniese gróppe, religieuze, multiculturele of pluralistiese besjaoving, of de globaole gemeinsjapsculture vaan vandaog.
Relasies tösse leie in 'n virtuele gemeinsjap zien miestal geriech op informasie-oetwisseling euver specifieke chapiters.
“Academici in de geestesweitesjappe heite ‘geleerde in de geestesweitesjappe’.”
In de geestesweitesjappe bestudeert men lokale tradities en probeert men bepaolde persone, gebeurtenisse of tiedperke te begriepe. Heibei heet men oug veur de desbetreffende gesjiedenis, literatuur, muziek en kunste.
Antropologie laot zich neet in ein vaan deze categorieje indeile (wie bepaolde gesjiedkundege vakgebede). Auch leune versjillende studiegebede in de antropologie op ein of mier vaan deze vakgebede.
“’T woord ‘anthropos’ (‘άνθρωπος’) stamt vaan ‘t Griekse woord veur ‘mins’ of ‘persoon’.”
Dit hèlt in dat antropologe altied rekening hawwe mit de biologische, taolkundege, historische en culturele aspecte vaan ‘n probleem, auch al specialisere ze zich meistal in maar ein deilgebeed.
In hun zeuktoch nao holisme bestudere de meiste antropologe ‘n volk grondig. Heibei make ze gebruuk vaan biogenetische, archeologische en taolkundege data en kieke ze rechtstreeks nao hun gebruke.
Archeologie kent gezeen wère es ‘n sociale weitesjap, maar auch es ‘n vakgebeed vaan de geestesweitesjappe.
Veul vaan de 20ste- en 21ste-iewse filosofie woor gerich op ‘t analysere vaan taol, en op de vraog of oze filosofische verwarringe inderdaad, wie Wittgenstein stelde, ‘n gevolg zeen vaan os vocabulaire. Zo heet men in ‘t kader vaan de literatuurtheorie de retorische, associatieve en organiserende functie vaan taol bestudeerd, en höbbe historisch taolkundege oonderzoch wie taole zich in de loup der tied höbbe ontwikkeld.
“Recht is omsjreve es ‘n “regelgevend kader”, ‘n “interpretatief concept” om rechveerdegheid te creëre, ‘n “bemiddeleer” veur de belange vaan luuj en zelfs es “de mach vaan ‘n leider, die krach bijgezat wurd door meugeleke straove”.”
Wette zeen politiek omdat ze gemaak wère door politici.
“”Oud-Griekse filosofie woor oonderverdeild in drie weitesjappe: natuurkunde, ethiek en logica”, aldus Immanuel Kant.”)”
‘T shintoïsme, ‘t taoïsme en aandere natuur- of volksgodsdeenste höbbe gein ethische code.
‘N geluifssysteem impliceert ‘n zekere maote vaan logica boe godsdeenste neet euver besjikke vanwege interne tegestrijdeghede, gebrek aan bewies en onwaorhede.
De mins heet deze neudeg om menseleke kwesties te kenne begriepe.
‘T hindoeïsme, shintoïsme en inheemse en volksgodsdeenste zeen religieje zoonder oprichter.
Es traditionele godsdeenste gein passend antwoord höbbe op nuie probleme, ontstaon nuie godsdeenste.
Luuj mit ‘n relevant beroop (wie tekstsjriever en theatertechnicus) drage auch bei aan podiumkunste.
Dit heit performancekunst.
Mit ‘t woord ‘danse’ wurd auch verweze nao non-verbale communicatie (zie lichaamstaol) tösse luuj of diere (biejedans, paringsdans enz.) en leveloze objecte in beweging (beveurbeeld blaajer die in de wind danse).
In de middeliewe oefende de kèrk druk oet op Byzantijnse en gotische kunst om neet de werkelekheid aaf te beelde, maar biebelse waorhede.
Typerend veur deze stijl is dat de lokale kleur vaak bepaold wurd door ‘n kader (‘n hedendaags veurbeeld is ‘t stripverhaol).
Bei teikene markeert men normaal ‘n oppervlak door mit ‘n instrument heiop te drukke of door mit ‘n instrument hei-euver te bewege.
In ‘n artistieke setting omvat sjildere auch teikene, t samenstelle vaan ‘n compositie en aandere visuele activiteite om de expressie en ‘t concept vaan de kunsteneer werkelekheid te make.
In ‘t Weste denkt men bij rouwe aan de kleur zwart, maar elders kent dat wit zeen.
“’T woord ‘rood’ kent beveurbeeld verwieze nao allerlei soorte rood.”
Dit proces begós mit ‘t kubisme, dat technisch gezeen neet tot sjildere beheurt.
Nao ‘t behaole vaan hun diploma höbbe veul luuj daorum ‘n aontal jaor neudeg om te bedenke wat ze wille gaon doon. Heidoor höbbe ze in ‘t begin vaan hun carrière ‘n leger inkomme, in tegestelling tot aafgestudeerde vaan carrièregerichte opleidinge, die sneller toetreje tot de arbeidsmarkt.
Oet empirisch bewies bliek echter auch dat aafgestudeerde in de geestesweitesjappe nog steeds aanzeenlek meer verdene dan werknummers zoonder opleiding in ‘t hoger oonderwies en dat ze evevöl werkplezeer ervare es collega’s oet aandere vakgebede.
Kiek men echter nao wievöl geestesweitesjappediploma’s d’r oetgereik wère in verhouding tot ‘t totale aontal diploma’s, dan zuut men dat de geestesweitesjappe in populariteit aafnumme.
De euverheidssteun veur de geestesweitesjappe is völ kleiner dan die veur aandere vakgebede, wie STEM- of gezondheidsopleidinge.
Volges hen zou dit begrip geliekgezinde luuj mit ‘n soortgelieke culturele achtergrond bei-ein bringe en luuj verbinde mit ‘t filosofisch verleje.
Narratieve verbeelding wurd neet allein in de maotsjappij toegepas, maar is auch ‘n belangriek hulpmiddel bei ‘t bepaole vaan veroonderstèlde beteikenisse in de gesjiedenis, cultuur en literatuur.
‘T poststructuralisme heet zich verzat tege de maneer boe-op men in de geestesweitesjappe oonderzeuk deit, namelek door beteikenisse, intenties en auteursjap te achterhole.
Daoneve is kritisch dinke ‘n vaordigheid die men auch op aandere manere kent verwerve, al is ‘t ongetwiefeld ‘t rizzeltaot vaan ‘n opleiding in de geestesweitesjappe.
Deze voldoening steit haoks op de steeds groeter wèrende privatisering vaan vrijetied en de onmiddelleke bevrediging die typerend zeen voor de Westerse cultuur. Dit pas bei de vereiste vaan Jürgen Habermas veur de onversjilligheid tegeneuver maotsjappeleke status en ‘t rationele verzet tege nog onbesproke oonderwerpe, ‘n fenomeen dat auch plaatsvoont in de publieke sfeer vaan de bourgeoisie.
Ondanks de breie kritiek op de geestesweitesjappe höbbe sommige in de exacte weitesjappe ‘n terugkeer vaan de geestesweitesjappe bepleit.
‘T is henjeg om de gesjiedenis vaan filosofie te kènne.”
“Communicatie (aafgeleid vaan ‘t Latijnse woord ‘communicare’, dat ‘deile’ of ‘in verband mit’ beteikent) is “’n ougesjienlek antwoord op de pieneleke kloof tösse de eige persoon en de ander, tösse privé en opebaar en tösse de innerleke gedachtes en ‘t gesproke woord.”
‘T vormgeve vaan de boodsjap (verdere interne of technische euverweginge euver wat de persoon precies wil oetdrukke).
Ruus, natuurlek of in sommege gevalle menselek (zij ‘t opzettelek of per ongeluk), beginne ‘n impact te höbbe op de kwaliteit vaan de signale tösse de zender en ein of mierdere ontvangers.
De vermeinde boodsjap interpreteren en begriepe.
Veurbeelde vaan intentie zeen vriewillege en opzetteleke beweginge wie de han sjudde en knipouge, maar auch onvrijwillege, wie zweite.
Gesjreve tekste bevatte auch non-verbale elemente, wie ‘t handsjrif, de maneer boe-op de wäörd zeen ingedeild en ‘t gebruuk vaan emoticons om emoties euver te bringe.
Non-verbale communicatie tösse luuj kent oonder aandere bedoeld zeen om get aan te völle of te verdudeleke, get te benaodrukke of te versterke, get te vervange, get te beheerse en regulere en om de denotatieve boodsjap te weerlègke.
Veur ‘n volwaordege communicatie motte alle non-verbale kanale (wie ‘t lichaam, ‘t gezich, de stum, de oetstraling, aanrakinge, aafstand, timing en aandere elemente oet de omgeving) tijdes ‘n ein-op-ein interactie geactiveerd wère.
“Non-verbaal gedrag is ‘n potentieel universele taol.”
De mins leert taole normaal ‘t snelst tijdes de kindertied.
Kunsttaole, wie ‘t Esperanto, programmeertaole en versjillende wiskundege formalismes, zeen neet per se gebonde aan de eigesjappe die etnische taole mit elkaar deile.
Taolkundege eigesjappe zeen oonderheveg aan regels.
In tegestelling tot wat völ luuj dinke wère gebaretaole (wie ASL, de Amerikaanse gebaretaol) gezeen es ‘n verbale vorm vaan communicatie. ‘T vocabulaire, de grammatica en aandere taolkundege structure vaan gebaretaole höbbe namelek alle neudege eigesjappe die gesproke taole auch höbbe.
Communicatie is daorum ‘n proces boebei men ‘n beteikenis vörmp en euverbrink om zo tot ‘n gedeild begrip probere te komme.
‘N kanaal, boe-aan men de signale aanpas zodat ze euvergebrach kènne wère.
‘N bestumming; de plek boe de boodsjap aankump.
Gein ruimte veur versjillende doeleindes.
Gein ruimte veur situationele contexte.
Deze handelinge kènne zich in allerlei communicatievorme veurdoon.
Syntactisch (officiële eigesjappe vaan teikes en symbole).
Gezeen deze naodeile stelde Barnlund in 2008 ‘n transactioneel communicatiemodel veur.
Deze twiede benadering vaan communicatie heit ‘t constitutieve model, auch waal de constructionistische benadering genómd. Bei deze benadering zuut men de maneer boe-op ‘n individu communiceert es bepaolende factor veur de maneer boe-op ‘n boodsjap wurd geïnterpreteerd.
‘T kent zeen dat de zender en de ontvanger door versjille in plaatseleke gebruke, culture of genders aandere filters höbbe. Meugelek vervörmp dit de beoogde beteikenis vaan de boodsjap.
Hoewel ‘t model oetgeit vaan ‘n soort codebook, wurd dit nurges oetgewèrk, wat conceptueel gezeen völ probleme creëert.
Bedrieve mit beperkte middele beperke zich meugelek tot maar ‘n paar vaan deze activiteite, terwijl groetere organisaties d’r meugelek ‘n allesomvattende communicatie op naohawwe.
Persone, organisaties en systeme die informatie verzamele, verwèrke, verspreie of op basis heivaan handele vorme same de informatie-omgeving.
Bei verbale interpersoonleke communicatie wère twie soorte boodsjappe verstuurd: ‘n inhoudeleke boodsjap en ‘n relationele boodsjap.
Deze theorie oonderzeuk wie luuj de oorzake vaan gebeurtenisse en gedrag oetlègke.
Ope en eerleke communicatie creëert ‘n sfeer boe-in gezinslede hun versjille kènne bespreke en hun leefde en waardering veur elkaar kènne deile.
Oonderzeukers ontwikkele theorieje om inzich te kriege in communicatief gedrag.
“’N aander veurbeeld vaan dergeleke obstakels is communicatie die neet pas bij de kennis vaan de ontvanger, beveurbeeld es iemand ambigu of complex juridisch taolgebruuk hanteert, medisch jargon gebruuk of omsjrievinge gief vaan ‘n situatie of omgeving die de ontvanger neet begrip.”
Slech functionerende of verawwerde apparatuur en veural ‘t gebrek aan initiatieve vanoet ‘t management om nuie technologie te introducere kènt auch zörge veur probleme.
‘N veurbeeld heivaan is ‘n ondudeleke organisatiestructuur, boedoor luuj neet weite mit wie ze motte communicere.
‘T is aan te raoje om dit te vermije door boe meugelek alternatieve wäörd te gebruke.
Communicatief oonderzeuk heet echter aangetoond dat verwarring oonderzeuk geluifweerdeg kènt laote lieke boe overtuiging tekortsjut.
Heibei communiceert de zender ‘n woord of gedachte maar gief de ontvanger hei ‘n aandere beteikenis aan.
Dit heet de maneer boe-op jongere communicere en hun vermoge zeen om mit aandere te communicere en ‘n band op te bouwe aanzeenlek veranderd.
Angst veur kritiek - Dit is ‘n groet obstakel veur effectieve communicatie.
Dit is neet allein good veur dien zelfvertrouwe, maar auch veur dien taolgebruuk en vocabulaire.
Auch bepaolde houdinge kènne communicatie hindere.
Es de semantische weerde of beteikenis vaan ‘n teike te make kènt kriege mit ruus of es d’r sprake is vaan meerdere beteikenisse die ‘t lesteg make om de boodsjap te begriepe, kènt men probere ruus en verkeerde interpretaties terug te bringe. Dit heit ‘verdudeleke’.
Zo geve versjillende culture versjillende beteikenisse aan wäörd, kleure en symbole.
Culturele aspecte vaan communicatie begriepe hèlt in dat se besjiks euver kennis vaan versjillende culture zodat se effectief kèns communicere mit luuj oet aandere culture.
Keelgeluide heure hei auch bei. Grensoverstijgende cultuurversjille höbbe ‘n groete invloed op al deze veurbeelde vaan parataol.
Dit concept versjilt vaan cultuur op cultuur: de geaccepteerde ruimte versjilt namelek per land.
Veurbeelde vaan dit concept zeen pauzes, stiltes en vertraogde reacties tijdens ‘n interactie.
Dezelfde gebare en houdinge höbbe in versjillende lande ‘n aandere beteikenis.
Via hun wortels communicere plante mit wortelstokbacterieje, sjummels en insecte in de grond.
Tegeliekertied producere ze geurstoffe om parasiete aan te trekke, die deze herbivore aanvalle.
De biochemicalieje leide tot ‘n specifieke respons vanoet de sjummel, terwijl diezelfde chemische molecule neet tot ‘n respons leide es ze gein deil oetmake vaan biotische boodsjappe.
Bacterieje kènne aan de hand vaan quorum sensing de celdichtheid aanveule en hun genexpressie heiaan aanpasse.
In breie zin is informatie verwèrkde, georganiseerde en gestructureerde data.
Informatie en data wère gezeen es elkaars verwante.
Informatie kènt euver ‘n bepaolde tied euvergebrach wère (via dataopslaag), maar auch euver ‘n bepaolde aafstand (via communicatie en telecommunicatie).
Mit ‘t oug op euverdrach en interpretatie kènt informatie op versjillende manere geëncodeerd wère. Zo kènt men informatie beveurbeeld encodere in ‘n reeks teikes, of deze euverdrage door middel vaan signale.
Onzekerheid is omgekeerd everedig mit de kans dat zich get veurdeit.
Baovedeen bestong ‘t woord ‘īnfōrmātiō’ al in ‘t Latijns, dat hei ‘concept’ of ‘idee’ beteikende. In wieverre dit vaan invloed is gewès op de ontwikkeling vaan ‘t Engelse woord ‘information’ is echter ondudelek.
In ‘t hededaagse Grieks besteit ‘t woord ‘Πληροφορία’ (‘informatie’) in alledaags gebruuk nog steeds.
De werke vaan Harry Nyquist en Ralph Hartley in de jaore 20 en die vaan Claude Shannon in de jaore 40 höbbe de grondslaag gevörmp veur dit vakgebeed.
Entropie is ‘n maotstaaf veur de maote vaan onzekerheid bei de weerde vaan ‘n willekeurege variabele of bei de oetkomst vaan ‘n willekeureg proces.
Belangrieke disciplines binne de informatietheorie zeen oonder aandere broncodering, algoritmische complexiteit, algoritmische informatietheorie en informatie-theoretische beveiliging.
De biofysicus David B. Dusenbery nómde deze inputs in zien book ‘Sensory Ecology’ (Zintuigleke ecologie) causale inputs.
In de praktiek wurd informatie meistal verspreid in de vorm vaan zwakke stimulanse, boeveur ‘n organisme of systeem gespecialiseerde zintuige neudeg heet. Daoneve motte deze stimulanse versterk wère door energie-inputs veurdat deze vaan praktisch nut kènne zeen veur ‘n organisme of systeem.
De nucleotidesequentie is ‘n reeks die de vorming en ontwikkeling vaan ‘n organisme beïnvloedt, zoonder dat dao ‘n bewuszeen veur neudeg is.
In die zin kènt informatie auch gezeen wère es ‘n weergave, auch al is die informatie dao neet veur gemaak of gepresenteerd.
Of dat antwoord auch informatie oplevert, hink aaf vaan de persoon die ‘t antwoord krijg.
Dit steit geliek aan bijna 61 CD-ROM’s per persoon in 2007.
‘N good archiefbeheer zörg d’r veur dat archieve zolaank es ze neudeg zeen betrouwbaar blieve.
Beynon-Davies lègk ‘t begrip ‘informatie’, dat oet versjillende dimensies besteit, oet in terme vaan teikes en systeme die drejje om signale en teikes.
Pragmatiek drejt om ‘t doel vaan communicatie.
In aandere woorde: pragmatiek vörmp de brögk tösse taol en handelinge.
Semantiek is ‘n vakgebeed dat zich bezighèlt mit de beteikenis vaan symbole; ‘t verband tösse symbole en gedrag.
Syntaxis is ‘n gebeed dat zich bezighèlt mit de vorm vaan communicatie, namelek de logica en grammatica achter teikesysteme.
Heer introduceert heibei ‘t concept vaan lexicografische informatiekoste: de meujte die ‘t ‘n dictionairgebruker kos om gegeves te vinde en vervolges te begriepe om zo informatie te kènne creëre.
In situaties boe-in luuj mit elkaar communicere, uite ze hun intenties door middel vaan boodsjappe. Deze boodsjappe bevatte verzamelinge mit elkaar samehangende teikes oet ‘n taol die de bij de situatie betrokke partije gezamelek begriepe.
Bei informatievisualisatie berekent men gegeves om deze vervolges visueel weer te geve. Dit helpt gebrukers om patrone en onregelmaoteghede te herkenne.
De term weurt algemein gebruuk in de sociologie en de aandere sociaole weitesjappe, alsmede in de filosofie en de bio-ethiek.
In oontwikkelingsmaotsjappije kin 't hoofzakelek gebaseerd zien op verwantsjap en gedeilde wäörd, terwijl mie oontwikkelde maotsjappije versjèllende theorieje verzamele euver wat bijdraog tot 'n geveul vaan solidariteit, of beter gezag, sociaole cohesie.
Durkheim introduceerde de terme mechaniese en organiese solidariteit es oonderdeil vaan zien theorie euver de oontwikkeling vaan samelevinge in The Division of Labour in Society (1893).
Collins Dictionary of Sociology, p405-6.
Definitie: sociaole cohesie, gebaseerd op de aofhenkelekheid die de individue vaan elkaor höbbe in mie oontwikkelde samelevinge.
Vreug-antieke filosofe wie Socrates en Aristoteles bespreke solidariteit es 'n deugd-ethies kader, umtot men um 'n good leve te leide handelinge mot verriechte en ziech mot gedrage op 'n meneer die solidair is mèt de gemeinsjap.
De moderne praktijk vaan de bio-ethiek is sterk beïnvlood door 't concep vaan de Categoriese Imperatief vaan Immanuel Kant.
Buitenlandse studies waore zoe good es onbestaond.
De ierste woorte veurstanders vaan gebeedsstudies, de lèste vaan de moderniseringstheorie.
Vaan 1953 tot 1966 heet zie 270 mieljoen dollar bijgedrage aon 34 universiteite veur gebeeds- en taolstudies.
Aandere groete en belangrieke programma's volgde op dat vaan Ford.
Aandere benaodrökde echter dat toen zie einmaol gevestig waore op universiteitscampusse, gebeedsstudies 'n väöl breiere en diepere intellectuele agenda begoste te umvatte daan die door de regeringsinstansies waor veurzeen, en dus neet op Amerika geriech waore.
Aandere interdisciplinaire oonderzeuksgebede wie vrouwluistudies, genderstudies, gehandicaptestudies, LGBT-studies en etniese studies (mèt inbegrip vaan Afro-Amerikaonse studies, Aziatiese Amerikaonse studies, Latino studies, Chicano studies en Native American studies) make gein deil oet vaan gebeedsstudies meh weurde soms same mèt deze studies in de discussie opgenomme.
Demografie (vaan 't veurvoogsel demo- oet 't Ajdgrieks δῆμος (dēmos) dat "'t volk" beteikent, en -grafie oet γράφω (graphō) dat "sjrijve, besjrieve of mete" beteikent) is de statistiese studie vaan bevolkingsgróppe, in 't bezunder vaan de mins.
De demografiese gegeves vaan patiënte vörmp de kern vaan de gegeves veur eder mediese instelling, wie kontakinformasie veur patiënte en noedgevalle en gegeves oet 't medies dossier vaan de patiënt.
De term demografie verwijs naor de algemeine studie vaan de bevolking.
In de Middeliewe besteie christeleke dinkers väöl tied aon 't weerlègke vaan de klassieke ideje euver demografie.
Ein vaan de vreugste demografiese studies in de moderne periood waor Natural and Political Observasjons Made upon the Bills of Mortality (1662) vaan John Graunt, dat 'n primitieve vörm vaan sterftetabel bevat.
Zien wèrk beïnvloode Thomas Robert Malthus, die aon 't eind vaan de 18e iew sjreef te vreze dat, indien neet in toom gehawwe, de bevolkingsgreuj de greuj vaan de voedselproduksie zou euvertreffen, hetgeen zou leide tot steeds groetere hongersnoed en ermeuj (zie Malthusiaonse catastrofe).
Ein volkstelling is de aandere gebruikeleke directe methode um demografiese gegeves te verzamele.
Nao 'n volkstelling weurde analyses oetgevoerd um te sjatte in hoeverre d'r spraoke is gewees vaan euver- of oondertelling.
Aandere indirecte methode in de hededaogse demografie zien 't vraoge naor breurs, zusse, ouwers en kindere.
Zie umvatte modelle vaan sterfte (mèt inbegrip vaan de sterftetabel, Gompertz-modelle, hazards-modelle, Cox-proportionele hazards-modelle, multiple decremet life tables, Brass-relasjonele logits), vruchtbaorheid (Hernes-model, Coale-Trussell-modelle, pariteitprogressierasjo's), huwelek (Singulate Mean at Marriage, Page-model), invaliditeit (Sullivan's methode, multistate life tables), bevolkingsprognoses (Lee-Carter-model, de Leslie-matrix), en bevolkingsmomintum (Keyfitz).
De leeftiedsspecifieke vruchtbaorheidsciefers, 't jaorlijkse aontal levendgeborene per 1.000 vrouwlui in bepaolde leeftiedsgróppe (door de bot de leeftiedsgróppe 15-19, 20-24 enz.)
De levesverwachting is 't aontal jaore dat 'n persoon op 'n bepaolde leeftied bij 't huidige sterfteciefer naor verwachting nog zal leve.
'n Stasjonaire bevolking is 'n bevolking die zoewel stabiel is es onveranderlek in umvaank ('t versjèl tösse 't ruwe geboorteciefer en 't ruwe sterfteciefer is nul).
Mèrk op dat 't ruwe sterfteciefer wie heibove gedefinieerd en touwgepas op 'n ganse bevolking 'n misleidende indruk kin geve.
Personen die hun etnies zelfetiket verandere of wier etniese indeiling in de euverheidsstatistieke in de loup vaan de tied verandert, kinne weurde besjouwd es migrerende persone of persone die vaan de 'ne bevolkingssubcategorie naor de aandere verhoezer.
De figuur in dit deil toent de mies recente (2004) VN-prognoses veur de wereldbevolking tot 't jaor 2150 (roed = hoeg, oranje = gemiddeld, greun = lieg).
Sterfte is de studie vaan de oorzake, gevolge en meting vaan processe die vaan invlood zien op de doed vaan leie vaan de bevolking.
Migrasie-oonderzeukers neume verplaotsinge neet "migrasies" tenzij zie einegszins permanent zien.
Demografie weurt allewijl aon väöl universiteite euver de ganse wereld gedoceerd en trèk studente aon mèt 'n inisjele opleiding in sociaole weitesjappe, statistiek of gezoondheidsstudies.
"In dit opziech kin men de informasieweitesjap zien es 'n antwoord op 't technologies determinisme, 't gelouf dat de technologie ziech "oontwikkelt volgens häör eige wette, dat zie häör eige potensieel realiseert, slechts bepèrk door de besjikbare materiejele middele en de creativiteit vaan häör oontwikkelaors."
Zie heet betrèkking op 't gehiel vaan kinnes mèt betrèkking tot de oersprunk, de verzameling, de organisasie, de opslag, 't trökvinde, de interpretasie, de euverdrach, de transformasie en 't gebruuk vaan informasie.
Dit geldt mèt naome in verband mèt 't concep dat A. I. Michailov en aandere Sovjet-auteurs in 't midde vaan de jaore 1960 höbbe oontwikkeld.
In de informatica-academiese programma's oontstaon definities die gebaseerd zien op de aard vaan de instruminte die weurde gebruuk um zinvolle informasie oet gegeves aaf te leide.
't Kin weurde gebruuk um te redenere euver de entiteite binne dat domein en kin weurde gebruuk um 't domein te besjrieve.
Vaan aajdsheer wèrke zie mèt gedruk materiaol, meh deze vaordighede weurde steeds mie touwgepas op elektronies, visueel, audio- en digitaol materiaol.
Institusjoneel gezeen is de informasieweitesjap in de 19e iew oontstaon, same mèt väöl aandere sociaol-weitesjappeleke discipliene.
In 1731 riechde Benjamin Franklin de Library Company of Philadelphia op, de ierste bibliotheek in hen vaan 'n gróp burgers, die al snel oetdijde bove 't domein vaan de beuk en 'n centrum vaan weitesjappeleke experimente woort, en boe openbare tentoenstellinge vaan weitesjappeleke experimente woorte gehawwe.
In 1801 vint Joseph Marie Jacquard in Fraankriek 'n ponskaortsysteem oet um de wèrking vaan 't weefgetouw te controlere.
In 1843 oontwikkelde Richard Wie de rotatiepeers, en in 1844 sjikde Samuel Morse 't ierste openbare telegraofberiech.
In 1860 woort in de Techniese Hochschule vaan Karlsruhe 'n congres gehawwe um de haolbaorheid te bespreke vaan 'n systematiese en rasjonele nommeclatuur veur de chemie.
't Volgende jaor begon de Royal Society mèt de publicasie vaan häör Catalogue of Papers in Londe.
Väöl historici vaan de informasieweitesjap neume Paul Otlet en Henri La Fontaine es de vaders vaan de informasieweitesjap mèt de opriechting vaan 't Internasjonaol Instituut veur Bibliografie (IIB) in 1895.
Documentaliste lagte de naodrök op de utilitaire integrasie vaan technologie en techniek ten behove vaan specifieke sociaole doelen.
Otlet en Lafontaine riechde talrieke organisasies op die ziech bezegheelte mèt normalisasie, bibliografie, internasjonale vereineginge, en bijgevolg internasjonale samewèrking.
Deze verzameling umvatte gestandaordiseerde papiere blajer en kaarte die in speciaol ontworpe kasten woorte opgeborge volgens 'n hiejerarchiese index (die wereldwijd informasie verzamelde oet diverse bronne) en 'n commersjele deens veur 't opzeuke vaan informasie (die sjrifeleke verzeuk beantwoorde door relevante informasie vaan indexkaarte te kopiejere).
Daoneve begoste de tradisjonele grenze tösse discipliene te vervage en slote väöl informasieweitesjappers ziech aon bij aandere programma's.
In de jaore 1980 oontstoonte ouch talrieke belaankegróppe um op de veranderinge te reagere.
Zhang, B., Semeov, A., Vos, M. en Veijlainen, J. (2014).
"Deile via sociaole media is zoe invloodriek geweurde dat oetgevers 'aordig motte spele' es ze succes willen höbbe."
"'t Is daorum dat deze netwèrke zien gerealiseerd veur 't potensieel dat zie beeje. '"
Wie zit 't mèt 't touwkinne vaan privileesje en 't bepèrke vaan touwgaank veur onbevoogde gebrukers?
't Is 'n opkommende disciplien en praktijkgemeinsjap die ziech riech op 't samebringe vaan principes vaan design en architectuur in 't digitaole landsjap.
"Geautomatiseerde informasie-opvraogsysteme weurde gebruuk um wat men neump "information overload" te vermindere."
Ein proces veur 't opvraoge vaan informasie begint wienie 'n gebruiker 'n zeukopdrach in 't systeem invoert.
In plaots daovaan kinne versjèllende objekte euvereinkomme mèt de zeukopdrach, mesjiens waal in versjèllende maote vaan relevansie.
Aofhenkelek vaan de touwpassing kinne de gegevesobjekte beveurbeeld tekstdocumènte, afbeeldinge, audio, mind maps of video's zien.
't Zeuke nao informasie is verwant mèt, meh versjèllend vaan, 't opzeuke vaan informasie (IR).
Logica weurt gebruuk um 'n formele semantiek te levere vaan de wijze boe-op redeneerfunksies motte weurde touwgepas op de symbole in 't KR-systeem.
't Waor ouch 'n algemein gelouf dat natuurrampe wie hongersnoed en euverstrouminge godeleke vergeldingsmaotregele waore die tekene waore vaan 't ongenóge vaan de Hiemel mèt de hierser, zoetot d'r dèks opstande volgde nao groete rampe umtot 't volk deze rampe zag es tekene dat 't Mandaot vaan de Hiemel waor ingetrokke.
't Concep is in zekere zin vergeliekbaor mèt 't Europese concep vaan 't godeleke rech vaan keuninge; meh in tegestelling tot 't Europese concep verlient 't gein onveurwaardelek rech um te hierse.
't Mandaot vaan de Hiemel woort door filosofe en gelierde in Sjina dèks ingerope es 'n meneer um machsmisbruuk door de hierser aon ben te lègke, in 'n systeem dat wieneg aandere controles kinde.
De dynastie heet 'n laanke periood gedoerd, boe-in 31 keuninge regeerde euver 'n periood vaan 17 generasies.
Nao verloup vaan tied leide 't misbruuk dat de hiersers maakde vaan de aandere sociaole klasse echter tot sociaole onrus en instabiliteit.
Zie creëerde 't Mandaot vaan de Hiemel um hun rech op hiersjappij te verklaore en veroonderstelde dat de einige meneer um 't mandaot te behawwe waor um good te hierse in de oge vaan de Hiemel.
Um 'n deil vaan de burgers tevreie te stelle, stoonde zie echter touw dat sommege begunstigde vaan Shang hun kleine keuninkriek en bleve besture in euvereinstumming mèt de Zhou-regels en veursjrife.
Zie blonke ouch oet in scheepsbouw, wat hen, same mèt hun oontdèkking vaan de navigasie aon de hiemel, tot oetstekende zeeliede maakde.
De mieste vaan deze wèrke zien commentare op de veuroetgaank en de polletieke beweging vaan de dynastie.
Hun wèrke benaodrökde veural 't belaank vaan de hiersende klasse, respect, en hun relasie mèt de liegere klasse.
Binne deze districte waore administrateurs die door de regering woorte beneump, in ruil daoveur moste zie trouw blieve aon de belangriekste binnelandse regering.
Toen de mach vaan de Zhou dynastie tenslotte afnaom, woort deze weggevaag door de Staot Qin, die voont dat de Zhou zwak waore geweurde en hun hiersjappij onrechvaordig.
Tiedens deze reformasie woorte bestuurleke veranderinge doorgevoerd en woort 'n systeem vaan wetticisme oontwikkeld dat stelde dat de wet oppermachtig is euver ieder individu, inclusief de hiersers.
De vestiging vaan de Han-dynastie markeerde 'n groete periood in de gesjiedenis vaan Sjina die gekenmèrk woort door belangrieke veranderinge in de polletieke structuur vaan 't land.
Ein belangriek doel waor de euverdrach vaan 't Mandaot vaan de Hiemel via deze vief dynastieje en dus naor de Song dynastie te rechvaordige.
Zie bezate ouch aonzienelek mie groondgebeed daan 'n vaan de aandere Sjinese staote die aoneingeslote in 't zuide hawwe bestaon.
't Wrede gedrag vaan Zhu Wen en de latere Liang waor 'n bron vaan groete verlegeheid, en dus woort d'r druk oetgeoefend um hen oet te slete vaan 't Mandaot.
Kublai Khan waor echter de einige onversjèllege hierser toen heer 't Mandaot vaan de Hiemel opeiste euver de Yuan Dynastie, aongezeen heer 'n aonzienelek leger haw en deil oetmaakde vaan 't Khitaonse volk, zjus es väöl aandere mèt dezelfde achergroond, aongezeen zie neet dezelfde tradisies en cultuur hawwe es hun Sjinese tegestanders.
't Waor vaan 't begin tot 't einde louter polletiek en 'n poging vaan de keizer um 'n gunstige houding ten opziechte vaan de Hiemel te handhave.
't Recht op opstand is in gein enkele officiële wet verankerd.
"Aongezeen de winner degene is die bepaolt wee 't Mandaot vaan de Hiemel heet verkrege en wee 't heet verlore, besjouwe sommege Sjinese gelierde 't es 'n soort euverwinnersrechspraok, 't bès gekarakteriseerd in 't populaire Sjinese gezègkde 'De winner weurt keuning, de verlerer weurt vogelvrij' (Sjinees: "成者爲王，敗者爲寇")."
Vaan 't keuninkriek Silla weurt ouch gezag dat 't Mandaot vaan de Hiemel heet aongenomme, meh de vreugste verslage zien vaan de Joseon Dynastie, die vaan 't Mandaot vaan de Hiemel 'n blievende staotsideologie maakde.
De latere en mie gecentraliseerde Vietnamese dynastieje naome 't Confucianisme euver es staotsideologie, hetgeen leide tot 't oontstaon vaan 'n Vietnamees tributair systeem in Zuidoos-Azieje dat waor gemodelleerd naor 't Sjinese Sinocentriese systeem in Oos-Azieje.
In latere tiede waor dit neet mie nudeg umtot 't keizerlijk hoes vaan Japan beweerde in 'n onoonderbroke lijn aaf te stamme vaan de Japanse zonnegodin, Amaterasu.
Zelfs nao de Meiji Restaurasie in 1868, toen de keizer weer in 't centrum vaan de polletieke bureaucrasie woort geplaotst, haw de troen zelf hiel wieneg mach ten opziechte vaan de Meiji oligarchie.
Mediastudies is ‘n discipline en vakgebeed dat de inhaajd, gesjiedenis en invloed vaan versjillende media bestudeert, mit name de massamedia.
In Australië onstong mediastudies es ‘n vakgebeed binne Victoriaanse universiteite in de vreuge jaore zesteg en binne middelbare sjole halverwege de jaore 60.
Halverwege de jaore 60 wèrde ‘n vreuge variant vaan filmstudies oonderdeil vaan ‘t oonderbouwcurriculum op Victoriaanse middelbare sjole.
Sindsdeen is ‘t ‘n belangriek oonderdeil vaan ‘t VCE gewoore, en is ‘t dat nog steeds.
In de staot New South Wales liek mediastudies gein oonderdeil te zeen vaan ‘t curriculum op middelbare sjole.
Harold Innis en Marshall McLuhan zeen Canadese academici die beroemd zeen dankzij hun beidrages aan de media-ecologie en politieke economie in de 20ste iew.
Carleton University en de University of Western Ontario höbbe programma’s of sjole opgerich die specifiek gerich woore op de journalistiek (in 1945 en 1946 respectievelek).
Tegewoordeg beje de meiste universiteite ‘n academische opleiding in media en communicatie aan en drage völ Canadese academici actief bei aan dit vakgebeed. Veurbeelde heivaan zeen Brian Massumi (filosofie en cultuurstudies), Kim Sawchuk (cultuurstudies, feministische en ouderenstudies), Carrie Rentschler (feministische theorie) en François Cooren (organisatorische communicatie).
‘N medium is alles boemit veer communicere mit de wereld of mit aandere luuj.
Volges McLuhan heet “fragmentatie, ‘n techniek die de kern vörmp vaan machinetechnologie,” de maneer boe-op luuj wèrke en mit elkaar communicere opnui vormgegeve. De kern vaan automatiseringstechnologie steit hei haoks op volges hem.
Bei alle media is ‘t zo dat de inhaajd vaan ‘n medium altied ‘n aander medium is.
Stel dat se leech gebruuks om dien bureau te verlichte, of om voetbal te kieke. Dan zou se kènne zègke dat dit de inhaajd vaan ‘t leech is.
Pas es ‘t leech gebruuk wurd om ‘n merknaam aaf te beelde wurd ‘t gezeen es ‘n medium.
‘T effek vaan ‘t medium is sterk omdat ‘t ‘n aander medium inhaajd gief.
Bei heite media is d’r sprake vaan weinig deilname en bei keule media vaan völ deilname.
De Communication University of China, die is opgerich in 1954 en vreuger ‘t Beijing Broadcasting Institute hèdde.
Volges Bourdieu beed televisie völ minder autonomie of vrijheid dan veer dinke.
Auch op ‘t gebeed vaan filmstudies lepe Frankfurt en Berlien veurop in de ontwikkeling vaan nuie perspectieve wat bewegende media betröf.
Ein vaan de ierste publicaties die deze nuie koers heet geproduceerd is ‘n bookdeil bewèrk door Helmut Kreuzer: ‘Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft’ (Literatuurstudies - Mediastudies). In dit bookdeil wère de presentaties samegevat die op de Düsseldorfer Germanistentag vaan 1976 gehawwe zeen.
‘T Duitse ‘Institut für Medien- und Kommunikationspolitik’ (Instituut veur media- en communicatiebeleid) is in 2005 opgerich door de media-academicus Lutz Hachmeister en is ein vaan de weinege onaafhankeleke oonderzeuksinstellinge gerich op kwesties rondom media- en communicatiebeleid.
‘Medienwissenschaften’ is ein vaan de meist populaire opleidinge aan Duitse universiteite. Völ studente gaon d’r namelek onterech vaanoet dat deze opleiding automatisch leidt tot ‘n televisiecarrière of ‘n aandere carrière in de mediawereld.
Deze opleiding besteit oet ‘n viefjaorege geïntegreerde opleiding en ‘n twiejaorege opleiding in Electronic Media.
Terwijl communicatieweitesjappe gerich zeen op de maneer boe-op luuj communicere, ongeach of dit via of zoonder media is, behandele mediastudies meistal allein communicatie via media.
Opleidinge in communicatieweitesjappe (of aafgeleide opleidinge daovaan) wère aangeboje aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, de Radboud Universiteit, Tilburg University, de Universiteit van Amsterdam, de Rieksuniversiteit Groningen, de Universiteit Twente, ‘t University College Roosevelt, de Universiteit Utrecht, de Vrije Universiteit Amsterdam en Wageningen University & Research.
De oudste faculteit is die aan de University of the Punjab in Lahore.
Opleidinge mediastudies zeen nu in hiel ‘t VK te vinde.
Bei dergeleke opleidinge wère bepaolde media soms echter boete besjouwing gelaote, wie films, beuk, videospelle enz.
Dit is deils te danke aan de koms vaan professor Siva Vaidhyanathan, cultureel historicus en media-academicus, en de oprichting vaan de Inaugural Verklin Media Policy and Ethics Conference, die oonder leiding steit vaan David Verklin, CEO vaan Canoe Ventures en alumnus vaan de University of Virginia.
Wie ‘n major mediastudies aan Radford deit, focust zich nog steeds op journalistiek, oetzende, advertere of online producties.)
Bergson stelde 'n ope sameleving tegeneuver wat heer 'n geslote sameleving neumde, 'n geslote systeem vaan wet, moraol of godsdeens.
"Soros, George, "'t Tiedperk vaan feilbaorheid," Public Affairs (2006)."
't Totalitarisme dwong kinnes tot polletiek, wat krities dinke onmeugelek maakde en leide tot de verneetiging vaan kinnes in totalitaire lande.
In de geslote sameleving leide aonsprake op zekere kinnes en ultieme woerheid tot de poging um ein versie vaan de wèrkelekheid op te lègke.
Umtot de percepsie vaan de wèrkelekheid door 't electoraot gemekelek kin weurde gemanipuleerd, leidt 'n democrasies polletiek debat neet noedzakelek tot 'n beter begrip vaan de wèrkelekheid.
Popper identificeerde de ope sameleving echter neet mèt democrasie, noch mèt kapitalisme of 'n laissez-faire economie, meh dèks mèt 'n kritiese instelling vaan 't individu tegeneuver 'n gemeinsjappelek grópsdinke vaan welke aard daan ouch.
Regelgevende colleges zien rechspersone die tot taok höbbe 't openbaor belaank te dene door de oetoefening vaan 'n beroep te reglemetere.
Zoe maog beveurbeeld gein enkele wèrknummer in Ontario in 'n verpliech vak wèrke zoonder lid te zien vaan 't Ontario College of Trades.
Voor Weber is sociologie de studie vaan maotsjappij en gedrag en mot daorum kieke naor de kern vaan interaksie.
"De term is praktieser en umvattender daan Florian Znaniecki's "sociaole fenommeen", aongezeen 't individu dat sociaole aksie oonderneump neet passief is, meh ieder actief en reactief."
Dit weurt ouch besjouwd es 'n alternatief middel wienie de secundaire gevolge zien beëindig.
Es de student d'rveur kiest um 't neet good te doen op de universiteit, weit heer dat 't meujelek zal zien um touwgelaote te weurde tot de rechtestudie en oeteindelek 't doel te bereike um advocaot te weurde.
Value Relasjon is oonderverdeild in de subgróppe commands en demands.
Deze eise höbbe tot versjèllende probleme geleid, zelfs 't juridies formalisme is op de proof gesteld.
In de maote dat d'r väöl religieuze bedrieve zien die mèt elkaor concurrere, zulle zie geneig zien ziech te specialisere en tegemoet te komme aon de bezundere behoefte vaan bepaolde segmente vaan religieuze consumente.
't Is bekind dat strikte kèrke sterk zien en greuje in de hededaogse Vereinegde Staote, terwijl liberale kèrke achteroetgaon.
Affectieve acties (ouch wel emotionele acties geneump): acties die weurde oondernomme vaanwege 'iemes z'n emosies, um uiting te geve aon persoonleke geveulens.
Bij ongecontroleerde reactie is d'r gein trökhawwendheid en is d'r gebrek aon discretie.
Wienie ambisies neet weure voldoon, is d'r interne onrus.
Ein väöl veurkommend veurbeeld zien gedrags- en rasjonele keuzehypothese.
Deze zès begrippe woorte door Aristoteles vasgesteld en zien nog steeds 't chapiter vaan versjèllende lezinge.
Micrologiese theorieje vaan economie besjouwe handelinge vaan 'n gróp individue.
Heidoor weurde aonbieders concurrerend en oontsteit d'r orde in de economie.
De rasjonele-keuzetheorie weurt weliswaor steeds mie gekoloniseerd door econome, meh versjèlt toch vaan de micro-economiese opvattinge.
Traditionele handelinge: handelinge die weurde verriech op groond vaan tradisie, umtot zie veur bepaolde situasies altied op 'n bepaolde meneer weurde verriech.
Ein gehojse is 'n praktijk die berus op vertrouwdheid.
Ein gehojse is 'n reeks stappe die geleidelek en soms zoonder bewustzien weurde aongelierd.
't Idee vaan Cooley's Looking Glass Self is dat os geveul vaan eigewaorde ziech oontwikkelt es v'r aandere observere en euverdinke en wat zie vaan euze daode vinde.
"Sociaol kapitaol zien 'de netwèrke vaan relasies tussen minse die in 'n bepaolde sameleving leve en wèrke, boedoor die sameleving doeltreffend kin funksjonere."
In de ierste haaf vaan de 19e iew haw de Tocqueville waorneuminge euver 't Amerikaonse leve die 't sociaol kapitaol leke te sjetse en te definiejere.
De gemeinsjap es gehiel zal profitere vaan de samewèrking vaan al häör deile, terwijl 't individu in zien vereineginge de veurdeile zal vinde vaan de hulp, de sympathie en de gemeinsjap vaan zien bure.
"In de wäörd vaan Stein (1960:1): "De pries veur 't in stand hawwe vaan 'n sameleving die culturele differensjasie en experimente aonmoedig, is oontegezègkelek de aonvaording vaan 'n zekere maote vaan desorganisasie, zoewel op individueel es op sociaol niveau."
Al deze besjouwinge höbbe opmèrkelek bijgedrage tot de oontwikkeling vaan 't concep sociaol kapitaol in de daoropvolgende decennia.
Robert D. Putnaom (1993) suggereerde dat sociaol kapitaol samewèrking en wederzijds oondersteunende relasies in gemeinsjappe en naties zou vergemekeleke en daorum 'n waordevol middel zou zien um väöl vaan de sociaole stoornisse die inherènt zien aon moderne samelevinge, beveurbeeld criminaliteit, te bestrijde.
"Nan Lin's concep vaan sociaol kapitaol heet 'n mie individualistiese benaodering: "Investeringe in sociaole relasies mèt verwachte opbringste op de merret."
De term kappitaol weurt gebruuk nao analogie vaan aandere vörm vaan economies kappitaol, aongezeen sociaol kappitaol soortgelieke (zie 't minder meetbare) veurdeile zou höbbe.
Robison, Schmid, en Siles (2002) höbbe versjèllende definities vaan sociaol kapitaol oonder de loep genomme en kaome tot de conclusie dat väöl definities neet aon de formele eis vaan 'n definitie voldege.
Zie stelle veur sociaol kapitaol te definiejere es sympathie: 't veurwerp vaan de sympathie vaan 'n aander heet sociaol kapitaol; wie sympathie heet veur aandere, versjaf sociaol kapitaol.
Sociaol kapitaol oonderscheidt ziech ouch vaan de economiese theorie sociaol kapitalisme.
"'t Creëert waorde veur de minse die verboonde zien, en ouch veur umstanders."
"Volgens Robert D. Putnaom verwijs sociaol kapitaol naor "connecties tösse individue - sociaole netwèrke en de norme vaan wederkerigheid en betrouwbaorheid die dao-oet veurtkomme."
Dit bliek oet 't geringere fiducie in de euverheid en de geringere maote vaan burgerparticipasie.
Putnaom suggereert ouch dat 'n vaan de hoofoorzake vaan de afnaome vaan sociaol kapitaol 't touwtrejje vaan vrouwlui tot de arbeidsmerret is, die zou kinne correlere mèt tiedsbeperkinge die de betrokkeheid vaan maotsjappeleke organisasies wie ouwer-lieraarsvereiginge belemmere.
Fukuyama suggereert dat sociaol kapitaol weliswaor gunstig is veur de oontwikkeling, meh dat 't ouch koste mèt ziech meebrengt veur neet-grópsleie, mèt onbedoelde gevolge veur 't algemein welzien.
Deze diminsie is geriech op de veurdeile die veurtvloeie oet de configurasie vaan 't netwèrk vaan 'n actor, hetzij individueel, hetzij collectief.
Dit weurt 't bès gekarakteriseerd door 't fiducie in aandere en hun medewèrking en de identificasie die 'n individu binne 'n netwèrk heet.
Oonderzeuk door Sheri Berman en Dylan Riley, alsmede door de economme Shanker Satyanath, Nico Voigtländer, en Hans-Joachim Voth, höbbe burgervereiginge in verband gebrach mèt de opkoms vaan fascistiese beweginge.
De negatieve gevolge vaan sociaol kapitaol weurde dèkser in verband gebrach mèt bonding daan mèt bridging.
Verbindend en euverbrögkend sociaol kapitaol kinne produksief samewèrke es ze in evewiech, meh ze kinne elkaor ouch tegewèrke.
De versterking vaan insulaire ben kin leide tot oeteinloupende effecte wie etniese marginalisering of sociaol isolemint.
"Duitsers stortde ziech op hun clubs, vereineginge en beroepsorganisasies oet frustrasie euver 't falen vaan de nasjonale regering en polletieke partijen, en holpe zoe de Weimar Republiek te oondermijne en Hitlers machseuvernaome te vergemekeleke."
Ze waore erg in hun eige gekierd in de Weimar Republiek.
Robert Putnaom suggereert in zien latere wèrk ouch dat sociaol kapitaol en de daormee samehangende greuj vaan 't publieke fiducie weurde aafgeremp door immigrasie en touwnummende raciaole diversiteit in gemeinsjappe.
Gebrek aon homogeiteit leide ertoe dat minse ziech tröktrokken oet zelfs hun naoste gróppe en relasies, boedoor 'n geatomiseerde sameleving oontstoont in plaots vaan 'n samehangende gemeinsjap.
Minselek kapitaol, 'n particuliere hulpbron, kós weurde aongesproke via hetgeen de vorige generasie via sociaol kapitaol haw vergaord.
Hoewel Coleman in zien discussie noets ech ingeit op Pierre Bourdieu, vèlt dit same mèt Bourdieu's argumentasie in Reproduction in Educasjon, Society and Culture.
't Is dus 't sociaole platform zelf dat iemes oetrus mèt de sociaole realiteit boe-aon heer gewind is geraak.
Um dit te illustrere, veroonderstelle v'r dat 'n individu zien plaots in de maotsjappij wins te verbetere.
Is de civil society 'n adequate theorie?
Typiese veurbeelde zien dat criminele bendes binded sociaol kapitaol creëre, terwijl kore en bowlingclubs (vandaor de titel, want Putnaom klaogde euver hun neergaank) euverbrögkend sociaol kapitaol creëren.
Aldrich past de ideje vaan sociaol kapitaol ouch touw op de groondbeginselen vaan herstel nao rampe, en besprik factore die herstel bevordere of belemmere, wie de umvaank vaan de sjaoj, de bevolkingsdiechheid, de kwaliteit vaan de euverheid en de hulpverliening.
minse die op deze meneer leve, veule dat dit de norme vaan de maotsjappij zien en zien in staot hun leve te leide zoonder ziech zörg te make euver hun krediet, hun kindere, en oontvange liefdadigheid indien nudeg.
"Alle vörm vaan 'kapitaol' waore veur Marx allein in hen vaan kapitaliste en heer benaodrökde de basis vaan arbeid in de kapitalistiese maotsjappij, es 'n klasse die besteit oet individue die verpliech zien hun arbeidskrach te verkopen, umtot zie, in welke zin vaan 't woord daan ouch, neet euver voldoende kapitaol beschikde um dat aanders te doen."
Portes neump es veurbeeld 't schenken vaan 'n studiebeurs aon 'n lid vaan dezelfde etniese gróp.
D'r weurde bonding- en bridging-subsjaole veurgesteld, die in mie es 300 weitesjappeleke artikele zien euvergenomme.
D'r besteit echter neet ein kwantitatieve meneer um de maote vaan cohesie te bepaole, meh waal 'n verzameling vaan sociaole netwèrkmodelle die oonderzeukers in de loup vaan de decennia höbbe gebruuk um sociaol kapitaol te operasjonalisere.
Gróppe mèt mie leie (wie polletieke partijen) drage mie bij aon de hoeveelheid kapitaol daan gróppe mèt minder leie, hoewel väöl gróppe mèt wieneg leie (wie gemeinsjappe) nog steeds 'n aonzienleke bijdrage levere.
Wie 'n gróp ziech verhèlt tot de res vaan de sameleving beïnvloedt ouch 't sociaol kapitaol, meh op 'n aandere meneer.
In 't besef dat men mesjiens neet in staot is de sympathie vaan aandere te beïnvloeden, kinne persone die d'rbij wille höre, handele um hun eige sympathie veur aandere en de organisasies of instellinge die zie vertegewoordige, te vergroete.
Volgens auteurs es Walzer (1992), Alessandrini (2002), Newtown, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (1997), en Walters, is 't via de civil society, of beter gezag, de derde sector, dat individue in staot zien relasjonele netwèrke op te zette en te oonderhawwe.
Neet allein is gedocumenteerd dat 't maotsjappelek middeveld bronne vaan sociaol kapitaol produceert, volgens Lyons' Third Sector (2001) komt sociaol kapitaol in gein enkele vörm veur oonder de factore die de greuj vaan de derde sector meugelek make of stimulere.
"'t Doel is um diegene die gemarzjinaliseerd zien vaan de beloninge vaan 't economiese systeem te re-integrere in de gemeinsjap."
"Alessandrini is 't daomèt ins en zeet dat, 'mèt naome in Australië, 't neoliberalisme is umgewèrk tot economies rasjonalisme en door versjèllende theoretici en commentatore is aongemèrk es 'n gevaor veur de sameleving es gehiel, vaanwege 't gebruuk dat daovaan weurt gemaokt um sociaol kapitaol aon 't wèrk te zette.'"
Op 't gebeed vaan de internasjonale oontwikkeling höbbe Ben Fine (2001) en John Harriss (2001) zwoere kritiek geuit op de misplaotste aonwènding vaan sociaol kapitaol es 'n veroondersteld woondermiddel (door beveurbeeld maotsjappeleke organisasies en NGO's es oontwikkelingsactore te promote) veur de ongeliekhede die 't gevolg zien vaan de neoliberale economiese oontwikkeling.
Hoegere niveaus vaan sociaol kapitaol leide echter tot mie steun veur democrasie.
Ein zorgvuldige evaluatie vaan deze fundamentele factore wies d'r dèks op dat vrouwlui neet in dezelfde maote stumme es manslui.
Sociaol kapitaol beejt 'n sjat aon middele en netwèrke die polletiek engagemet vergemekeleke.
Vrouwlui organisere ziech dèkser op minder hiejerarchiese wijze en riechte ziech mie op 't bereike vaan consensus.
Iemes die aon kanker lijdt, kin beveurbeeld informasie, geld of morele steun kriege die heer of zie nudeg heet um de behandeling te doorstaon en te herstelle.
Boete dat kin sociaol kappitaol in de buurt ouch bijdrage aon ‘t opvaange vaan gezoondheidsversjèlle oonder kinder en adolescente.
De relaties en netwèrke die weure oonderhawwe door ‘n etnische minderheid in ‘n geografische regio boe ‘n hoeg percentaasj vaan de inwoeners tot dezelfde etnische gróp behuure, zouwe kinne leie tot beter gezoondheidsrizzeltaote daan verwach op basis vaan aander kinmerke op individueel -en wiekniveau.
Rizzeltaote vaan ‘n enquête oonder 13 tot 18-jaorege lierlinge in Zwede leete beveurbeeld zien dat ‘n lieg sociaol kappitaol en lieg sociaol vertrouwe verboonde zien aon hoeger percentages vaan psychosomatische klachte, musculoskeletale pijn en depressie.
In ein oonderzeuk waor d’r ‘n positief verband tösse informatief gebruuk vaan ‘t internet mèt ‘t vörme vaan sociaol kappitaol door iemes, en bij sociaal-recreatief gebruuk waor ‘n negatief verband (‘n hoegere maote vaan zoe’n gebruuk had verband met lieger niveaus vaan sociaol kappitaol).
Dit beteikent dat lui selectief kinne zien mèt welke aander lui ze wèlle verbinde, gebaseerd op bepaolde intrèsses en achtergrónde.
Dees riddenering geit nog steeds op, allewel ‘t mierendeil aon bewies ‘n positieve verbinding liet zien tösse sociaol kappitaol en ‘t internet.
Oet recent oonderzeuk, oetgeveurd in 2006, bliek dat internetgebrukers dèkser euver breier netwèrke besjikke daan lui die neet of amper vaan ‘t internet gebruuk make.
Aander oonderzeuk tuint aon dat jonger lui ‘t internet gebruke es ‘n aonvöllend communicatiemiddel, in plaots vaan dat onlinecommunicatie persoenelek contact vervingk.
Ze bekritisere Coleman, dee allein ‘t aontal awwers aonwezeg in de familie gebruukde en ‘t oonziechbare effèk vaan mie oonopvallende dimensies verwaarloosde, zoewie steefawwers en versjèllende soorte vaan einawwergezinne.
Morgan en Sorensen (1999) dage Coleman rechstreeks oet veur zien gebrek aon ‘n duudelek mechanisme um oet te lègke wiezoe lierlinge vaan kathelieke sjaole beter prestere daan lierlinge vaan openbaar sjaole bij gestandaardiseerde prestatietoetse.
‘t is gebleke dat allewel sociaol kappitaol ‘n positief effek kin höbbe op ‘t oonderhawwe vaan ‘n alumvattende traditionele gemeinsjap op confessionele sjaole, ‘t ouch de negatieve gevolge vaan boetesporeg controlere mèt ziech mètbringk.
Dees sjaole begeve ziech in ‘n aander soort sociaol kappitaol, zoe-es informatie euver kanse binne de oetgestrèkte sociaole netwèrke vaan awwers en aander volwassene.
De euvereinkoms tösse dees state is dat awwers mie betrokke waore bij de sjaoling vaan hun kinder.
Zoonder sociaol kappitaol op ‘t gebeed vaan oonderwies, lierare en awwers die ‘n verantwoordelekheid op ziech numme in de opleiding vaan ‘n lierling, de umvaankrieke invloed vaan hun keend z’n academische oontwikkeling kin vaan dees factore aofhaange.
“Wie Tedin en Weiher (2010) stèlle, “ein vaan de mies belaankrieke factore in ‘t bevordere vaan slagingskanse vaan lierlinge is ‘t actief deilnumme door awwers bij de opleiding vaan ‘n keend.”
Oondersteunende netwèrke, es ‘n vörm vaan sociaol kappitaol, zien nudeg um cultureel kappitaol te activere dat pas aongekoume lierlinge bezitte.
Etnische solidariteit is veural belaangriek in relatie tot wienie immigrante zjus terechgekoume zien in de oontvaangende gemeinsjap.
Etnische steun is ‘ne impuls academisch um academisch succes te behoole.
Zien belaankriekste argumint veur ‘t classificere vaan sociaol kappitaol es ‘n geografisch idee is dat de relaties vaan lui gevörmp weure en gestalte kriege door de buurte boe ze in woene.
Heer loert in zien oonderzeuke neet nao de individuele deilnummers aon dees structure, mer nao wie de structure en de sociale verbindinge die dao-oet oontstoon euver ruimte weure verdeilt.
Nog ‘n aander gebeed boe sociaol kappitaol gezeen kin weure es ‘n specialisatie binne de eerdriekskunde is door ‘t analysere vaan deilnumming aon vrijwèllegerswerk en de oondersteuning vaan versjèllende euverhede.
D’r is ‘n aonzeenlek verband tösse vrije tied en democratisch sociaol kappitaol.
In ‘n latere studie liet Kislev (2020) de relatie zien tösse ‘t verlange nao romantische relaties en vrijgezèl zien.
Vergeliekbare rizzeltaote kaome nao väör in ‘n cross-sectioneel oonderzeuk oetgeveurd door Sarker in Bangladesh.
Epo deeg dit door de welvaartciefers vaan oondernummers die wel en gein touwgaank hadde te vergelieke.
Saamhuregheid (ou’wel groepscohesie en sociale cohesie geneump) oontsteit es leie vaan ‘n sociaol gróp oonderein door ben verboonde zien en mèt de gróp es gehiel.
Cohesie kin nog specifieker gedefiniëerd weure es de neiging vaan ‘n gróp um ‘n einheid te vörme oonderwijl ze nao ‘n doel touwwèrke of de emotionele behooftes vaan häör leie te bevreidege.
Zien dynamische karakter verwijs nao wie ‘t geleidelek in de laop vaan de tied verandert vaan sterkde en vaan vörm, vaanaof ‘t momint ‘n gróp gevörmp weurt tot wienie ze oetein is gevalle.
Dees definitie kin touwgepas weure op de mieste gróppe die oonder de bovestaonde geneumpde grópdefinitie valle.
Tijdens ‘n oonderzeuk vraogde ze grópsleie um al hun gooj vrun te benumme en berekende ze de verhouding tösse keuzes vaan in de gróp en boete de gróp.
Grópscohesie is vergeliekbaar mèt ‘n soort vaan grópsaontrèkkingskrach dee, volges Hogg, bekind steit es sociale aontrèkkingskrach.
Lott en Lott (1965), die interpersoonleke aontrèkkingskrach aonhole es grópscohesie, verriechde ‘n oetgebreide beoordeiling vaan de literatuur en voonte dat bij einlinge de euvereinkomste in achtergroond (beveurbeeld ras, etniciteit, beroep, leeftied), mentaliteit, norme en weerdes en persoenlekheidskinmerke euver ‘t algemein ‘n positieve verbinding höbbe met grópscohesie.
Daobij make vergeliekbare achtergrónde ‘t woersjijneleker dat leie soortgelieke meininge höbbe euver versjèllende zake, oonder andere grópsdoelstèllinge, communicatiemethodes en ‘t type leiersjap dat gewins is.
Dit weurt dèks veroorzaak door ‘social loafing’, ‘n theorie die zeet dat individuele leie vaan ‘n gróp in werkelekheid minder meujte doen umtot ze geluive dat ‘t versjèl weurt goodgemaak door aander leie.
De mieste meta-analyses (studies die rizzeltaote vaan väöl aander studies samevatte) laote zien dat d’r ‘n relatie is tösse cohesie en prèstatie.
Es ‘t gedefiniëerd weurt es wèrkbereidheid, is ‘t ouch gekoppeld aon prestatie, zij ‘t in mindere maote es aontrèkkingskrach daan cohesie.
Sommege gróppe kinne evels ‘n sterkere cohesie-prestatie relatie höbbe daan aandere.
D’r is bewies dat cohesie sterker verboonde zouw kinne zien mèt ‘t prestatieniveau vaan gróppe die sterk oonderling aofhaankeleke rolle höbbe daan veur gróppe boe de leie onaofhaankelek zien.
Boete dat waore gróppe mèt hoege prestatiedoele extreem productief.
Leie vaan hechte gróppe zien ouch optimistischer en lije minder aon sociale probleme daan leie vaan neet-hechte gróppe.
‘t bleek dat metseleers en timmermanne mie tevreie waore es ze in ‘n samehaangende gróppe wèrkde.
Ein oonderzeuk leet zien dat cohesie es werktouwwijding de besluitvörming vaan ‘n gróp kin verbetere es de gróp onder stress steit, mie daan wienie ze neet oonder stress steit.
Oet ‘t oonderzeuk bleek dat teams mèt wienig cohesie en väöl haos slechter prèsteerde daan teams mèt väöl cohesie en väöl haos.
De theorie vaan grópsdinke stèlt dat drök de gróp verhindert um kritisch nao te dinke euver de beslissinge die ze make.
‘n aander reie is umtot lui de gróp apprèciëre en daodoor mie bereit zien touw te geve aon drök um ziech aon te passe um hun relaties te behawwe en te verbetere.
Vaan de maote vaan sympathie veur aander leie woort veroonderstèlt de indicatie te zien veur de grópscohesie.
Volges de door in opdrach vaan de euverheid opgestèlde State of the English Cities themarapporte, zien d’r vief versjèllende dimensies vaan sociale cohesie: materiële umstandeghede, loupende relaties, solidariteit, inclusie en geliekheid.
Deze basisbenudegdhede vaan ‘t leve vörme de fundering veur ‘n sterk sociaol netwèrk en zien belaankrieke aonwiezinge vaan maotsjappeleke veuroetgaank.
“De daarde dimensie verwijs nao de positieve interacties, oetwisselinge en netwèrke tösse einlinge en gemeinsjappe of “actieve sociale relaties”.”
‘t umvat ouch ‘t idee dat lui tot ‘n stad behure en de krach vaan gedeilde ervaringe, identiteit en weerdes tösse lui met versjèllende achergroonde.
Op ‘n maotsjappelek niveau definieert Albrekt Larsen sociaole cohesie ‘es ‘t geluif - vaan börgers in ‘n wèllekäöreg land - dat ze ‘n morele gemeinsjap vörme, boedoor ze elkaar kinne vertouwe’.
Sociaole formering is ‘n Marxistisch concèp (synoniem vaan ‘maotsjappij’) verwiezend nao de concrete, historische formulering tösse de kapitalistische meneer vaan produceren, ‘t behawwe vaan pre-kapitalistische menere vaan productie en de institutionele cónteks vaan de economie (doorverwijspagina).
Binne de sociale weitesjappe is sociale structuur de verwove sociale aofsprake in de maotsjappij die zoewel aofkomsteg es bepaolend zien veur de acties vaan einlinge.
“‘t contrasteert mèt “sociaol systeem”, dat verwijs nao de hoofstructuur boe-in dees versjèllende patroene geworteld ligke.”
‘t bepaolt de standaarde en patroene vaan relaties tösse de versjèllende institute vaan de maotsjappij.
‘t is ouch belaankriek bij de huidesdaogse bestudering vaan instèllinge, umtot de structuur vaan ‘n instelling de flexibiliteit, vermoge um te verandere, enz. zouw kinne bepaole.
Op mesoniveau betref ‘t de structuur vaan sociaole netwèrke tösse einlinge en instèllinge.
“John Levi Martin heet beveurbeeld ‘n theorie geformuleerd dat bepaolde structure op macroniveau opdoeme es versjijnsels vaan culturele instèllinge op microniveau (beveurbeeld wie “structuur” dat liet zien wienie gebruuk door Claude Levi-Strauss).”
“Alexis de Tocqueville waor vermoedelek de ierste dee de term “sociaole structuur” gebruukde”.”
Ein vaan de ierste en mies oetgebreide oeteinzèttinge vaan sociaole structuur kaom vaan Karl Marx, dee ‘t politieke, culturele en religieuze leve aon de meneer vaan productie (‘n oonderligkende econmische structuur) koppelde.
Émile Durkheim, veurtbouwend op de euvereinkomste tösse biologische en sociaole systeme gepopulariseerd door oonder andere Herbert Spencer, introduceerde ‘t idee dat versjèllende sociale instèllinge en werkwijze ‘n rol späölde in ‘t verzekere vaan de functionele integratie vaan de maotsjappij door de assimilatie vaan versjèllende oonderdeile in ‘n vereineg en zelf-reproducerend gehiel.
Aandere volge Lévi-Strauss in ‘t zeuke vaan ’n logische ordening vaan culturele structure.
De mies invloodrieke poginge um ‘t concèp vaan sociale structuur te combinere mèt otonomie zien de structuratietheorie vaan Anthony Giddens en de praktijktheorie vaan Pierre Bourdieu.
De analyse vaan Giddens löp, in dit opziech, hiel nej parallel aon de deconstructie vaan de binaire die ten groondslaag ligke aon klassieke sociologische en antropologische riddenering (mèt naome de ginneraoliserende tendens vaan ‘t structuralisme vaan Lévi-Strauss).
Dit woort oonderzeuk door Jacob L. Moreno.
Sociobiologie is ‘ne tak vaan biologie dee perbeert sociaol gedraag in evolutionaire cónteks te oonderzeuke en verklaore.
Sociobiologie oonderzeuk sociaol gedraag wie paoringspatroene, territoriaole gevechte, roedeljaoge en de bijekörfgemeinsjap vaan sociaole insekte.
‘t veurspelt dat bieste ziech zalle gedrage op menere die op evolutionair vlaak succesvol bleke in de laop der tied.
Gedraag weurt daordoor gezeen es ‘n poging um iemes z’n gene in de populatie te behawwe.
“Altmann oontwikkelde zien eige methode vaan sociobiologie um ‘t sociaole gedraag vaan resusape te oonderzeuke en woort aongestèld es “sociobioloog” bij ‘t Yerkes Regional Primate Research Center in 1965.”
“In ierste instantie ‘n speciaolistische term, “sociobiologie” raakde alom bekind in 1975 toen Wilson z’n book Sociobiology: The New Synthesis oetbrach dat ‘n heftige controverse veroerzaakde.”
Daorentege is de invlood vaan evolutie op gedraag al vaan intresse gewees veur biologe en filosofe sinds zjus nao de oontdèkking vaan evolutie zelf.
“Edward H. Hagen sjrijf in The Handbook of Evolutionary Psychology dat sociobiologie, oondaanks de publieke controverse euver de touwpassinge op lui, “ein vaan de weitesjappeleke triómfe vaan de twintegste iew is.””
“Dees eigesjappe waore daorum woersjijnelek “flexibel” aon de umgeving boe de soort zich oontwikkelde.”
Zoedoende zien ze dèks geïntrèsseerd in instinctief, of intuïtief gedraag, en in ‘t verklaore vaan de euvereinkomste in plaots vaan de versjèlle tösse culture.
Deze awwerleke besjerming zouw dèkser veurkoume in de populatie.
E.O. Wilson beweerde dat evolutie ouch op gróppe inwèrkde.
Es altruïsme genetisch bepaold is, daan mote altruïstische einlinge hun eige altruïstisceh genetische eigensjappe reproducere um altruïsme te laote euverleve, mer es altruïste hun middele verkwansele aon neet-altruïste in plaots vaan aon hun eige soort, neige altruïste oet te sterve en de aandere touw te numme.
Binne de sociobiologie weurt ‘n sociaol gedraag iers oetgelag es ‘n sociobiologische hypothees door ‘n evolutionaire stabiele strategie dat bij ‘t geobserveerde gedraag pas.
Altruïsme tösse sociaole insekte en nèsgenoete is op zoen meneer oetgelag gewore.
Euver ‘t algemein waardere vrouwkes mèt mie baringskanse naokoumelinge minder en ze kinne ouch baringskanse regele um ete en besjerming vaan partners te maximalisere.
Oonderzeuke nao minselek gedraag höbbe euver ‘t algemein oetgeweze dat gedragsmaotege eigesjappe wie creativeit, extraversie, agressiviteit en IQ zier erfelek zien.
Dus es FEV genetisch weggenome weurt vaan ‘t moesgenoom, zalle manneleke muis metein aander mennekes aonvalle, terwijl hun wèlle soortgenote aonzeenlek langer de tied numme um vijandig gedraag te vertoene.
Tijdens ‘n bijeinkoms in 1976 vaan de Sociobiology Study Group pleitde Chomsky, zoewie besjreve door Ullica Segerstråle, veur ‘t belang vaan ‘n door sociobiologie ingegeve opvatting vaan de minseleke aard.
Wilson beweerde ouch dat heer noets geïmpliceerd heet wat ‘t mós weure, allein wat daodwerkelek ‘t geval is.
Oondernumme is de handeling um iemes z’n inkaome of geld te verdene mèt ‘t producere of koupe en verkoupe vaan producte (zoewie geujere en deenste).
Es ‘t bedrief sjölde heet kinne de sjöldeisers achter de persoeneleke bezittinge vaan de eigeneer heengoon.
De term weurt ouch dèks informeel (mer neet door advecaote of ambtenere) gebruuk um nao ‘n bedrief te verwieze.
‘n private corporatie mèt winstoogmerk is eigendom vaan de aondeilhawweers, die ‘n raod vaan bestuur keze um de corporatie te leie en ‘t leidinggevend personeel aon te stèlle.
‘n coöperatie versjèlt vaan ‘n corporatie doordat ‘t leie heet, gein aondeilhawwers en ze de bevoegdheid vaan de besluutvörming deile.
Limited liability companies (LLC), limited liability partnerships en aandere specifieke soorte vaan bedriefsorganisatie besjerme hun eigenere of aondeilhawwers vaan faillisseminte door zake te doen oonder ‘n apaarte juridische rechtspersoen mèt bepaolde gerechteleke beveileging.
De leie garrandere de betaoling vaan bepaolde (miestal nominale) bedrage es ‘t bedrief geliquideerd weurt, mer höbbe aanders gein economische rechte in verhouding tot ‘t bedrief.
Dit type bedrief maag neet mie gevörmp weure in ‘t Vereineg Keuninkriek, al stoon d’r nog altied regelinge veur in de wèt um ze te laote bestoon.
“Lèt op dat “Ltd achter de naom vaan ‘t bedrief beteikent naomloos vennootschap en PLC (public limited company) gief aon dat de aondeile wiedverbreid bezit weure.”
In ‘n stiechting zien dit de garantstèllers.
Particuliere bedrieve höbbe gein bäörsgenoteerde aondeile en höbbe dèks beperkinge op ‘t verhandele vaan aondeile.
Entertainmentbedrieve en massamediabedrieve genere veurnaomelek winst oet de verkaop vaan intellectueel eigendom.
Ze bevatte oonder andere geujere wie oto’s, bösse, medische apparate, glaas of vleegmachiene.
De mieste winkels en catalogusbedrieve zien distribiteurs of verkuipers.
Zie make hun winst door geujere en deenste te verkoupe die mèt sport te make höbbe.
‘t moderne vèld woort vasgestèld door de Italiaonse wiskundige Luca Pacioli in 1494.
Financiën kin ouch gedefiniëerd weure es de weitesjap vaan geldbehier.
Eigenere kinne zelf hun eige bedrieve leie, of managers aonnume um dat veur ze te doen.
Business process management (BPM) is ‘ne holistische managementwèrkwijze gefocus op ‘t aofstumme vaan alle aspekte vaan ‘n organisatie op de winse en behooftes vaan klante.
Väöl bedrieve weure bestuurd door ‘n aofzunderleke entiteit zoe-es ‘n corporatie of ‘n partnersjap (ofwel mèt of zoonder gelimiteerde aonspraokelekheid).
“Euver ‘t algemein gesproke zien aondeilhawwers in ‘n corporatie, limited partners in ‘n limited partnersjap en leie vaan ‘n limited liabilty company besjermp tege persoeneleke aonspraokelekheid veur de sjölde en obligaties vaan de entiteit, dat wèttelek gezeen besjouwt weurt es ‘n gesjeie “persoen””.”
De veurwaardes vaan ‘n partnersjap zien deils geregeld via ‘n partnersjapeuvereinkoms es dat weurt opgestèld en deils via de wèt vaan de jurisdictie boe ‘t partnersjap is gevesteg.
In sommege belastingstèlsels kin dit aonleiding geve tot zoegenaompde dubbele belastingheffing, umtot de ierste corporatie belasting betaolt euver de wins en daan es de corporatie de wins oetkiert aon de eigenere, mote einlinge dividend opnumme in hun inkoume es ze hun persoeneleke belastingaonslaag doen, boenao ‘n twiede kier inkoumensbelasting weurt geheve.
De “bäörsgaank” wat bekind steit es ‘n proces dat primaire emissie weurt genump, beteikent dat ‘n deil vaan ‘t bedrief eigendom zal weure vaan börgers.”
De Code vaan Hammurabi dateert beveurbeeld oet oongeveer 1772 v.Chr en bevat die verwieze nao, oonder andere, verzendkoste en transacties tösse handeleers en makeleers.
Lokale jurisdictie zouw ouch speciale vergönninge en belastinge kinne vereise allein veur ‘n bedrief te runne.
De mieste lande mèt kappitaolmerrete höbbe d’r op z’n mins eine.
Aandere westerse lande höbbe vergeliekbare touwziechhawwers.
De profilering en touwnummende complexiteit vaan de wètte die bedrieve riggelere, höbbe ‘n touwnummende specialisering in ‘t oondernummingsrech veroorzaak.
De mieste bedrieve höbbe naome, logo’s en vergeliekbare branding methodes die baat zouwe kinne höbbe vaan registratie.
Economie is de sociaole weitesjap die bestudeert wie lui omgoon mèt weerde; um perceis te zien, de productie, distributie en consumptie vaan geujer en deenste.
Heer bevestegde dat veurege economen hun oonderzeuke miestal centreerde op ‘n analyse vaan welvaart: wie welvaart oontsteit (productie), weurt gedistribueerd; en wie welvaart kin greuje.
Es de oorlog neet te winne is of de verwachte koste neet opwege tege de veurdeile, goon de beslissende hoofdrolspeulers (devaan oetgaond dat ze rationeel zien) mesjiens noets veur ‘ne oorlog (de käös) mer verkinne ze liever aander alternatieve.
“Economische veursjrifte kaome veur in de werke vaan Boeotiaanse diechter Hesiodos en versjèllende economische historici höbbe Hesiodos zelf umsjreeve es de “ierste econoom”.”
“Twie gróppe, die later “mercantiliste” en “fysiocrate” woorte geneump, beïnvloodde de daoropvolgende oontwikkeling vaan ‘t oonderwerp mie direk.”
‘t stèlde dat de riekdom vaan ‘n land aofhóng vaan de wieväölheid goud en zilver.
Fysiocrate, ‘n gróp vaan 18de-iewse Franse dinkers en sjrievers, oontwikkelde ‘t idee vaan de economie es ‘n circulaire strouming vaan inkomste en aofzat.
Fysiocrate pleitde veur ‘t vervaange vaan administratief gezeen deure belastinginzameling mèt ‘n inkele belasting op ‘t inkouwe vaan landeigenere.
Smith besprik potentiële veurdeile vaan specialisering door middel vaan taakverdeiling, inclusief touwgenome arbeidsproductiviteit en winste oet handel, of dat noe is tösse stad en land of tösse lande.
De krach vaan ‘n gaw greujende bevolking tege ‘n beperkte wieväölheid land beteikende ‘n trökloupend rendemint op arbeid.
Wijl Adam Smith de totstandkouming vaan inkoume benaodrökde, riechde David Ricardo (1817) ziech op de verdeiling vaan inkoume tösse landeigenere, arbeiders en kapitaliste.
Ricardo waor de ierste dee ‘t principe vaan comparatief veurdeil neumde en bewees, boe volges ‘tgeen eeder land ziech zouw mote specialisere in ‘t producere en exportere vaan geujere umtot ‘t relatief liege productiekoste heet, in plaots vaan te leune op de eige productie.
Mill wees nao ‘n wezelek versjèl tösse de twie rolle dee de merret heet: touwwiezing vaan middele en verdeiling vaan inkomste.
“Smith sjreef dat “de echte pries van alles ... is de inspanning en meujte um ‘t te verkriege”.”
Say’s definitie heet de euverhand gehad tot euze tied, gered door ‘t woord “riekdom” te vervaange door “geujere en deenste”, wat beteikent dat welvaart ouch neet-materiële veurwerpe kin bevatte.”
“Veur Robbins waor de onvolledigheid opgelos en zien formulering stèlt us in staot aof te kóndege, mèt ‘n good gewete, oonderwies-economie, veilegheid en beveilegingseconomie, gezoondheidseconomie, oorlogseconomie en netuurlek productie, distributie en consumptie-economie es gegronde thema’s vaan de economische weitesjap.”
Ofsjoen alles behalve unaniem zouwe de mieste gevestegde econome ‘n versie vaan Robbins z’n formulering aonvaarde, allewel d’r väöl serieuze bezwoere zien geneump tege de umvang en methode vaan economie, veurtkoumend oet die formulering.
“De term “economie” woort gepopulariseerd door neoklassieke econome wie Alfred Marshall es ‘n beknóp synoniem veur “economische weitesjap” en ter vervenging vaan ‘t ierdere “politieke economie”.”
‘t stapde aof vaan de arbeidstheorie vaan weerde, euvergenome vaan klassieke econome ten gunste vaan ‘n grensnuttheorie vaan weerde aon de vraogende kant en ‘n mie algemeine theorie vaan koste aon de aonbodskant.
‘n rechstreeks veurbeeld heivaan is de consumintetheorie vaan individuele vraog, dee sjeit wie prjize (es koste) en inkoume de gevraogde wieväölheid beïnvlode.
De moderne, gangbare economie geit wijer op de neoklassieke economie mer mèt väöl verbeteringe die ofwel iedere oonderzeuke aonvölle of veralgemeine, zoewie econometrie, speultheorie, oonderzeuk nao falende merretwèrking en onvoldoende concurrentie en ‘t neoklassieke model vaan economische greuj um te oonderzeuke wie langetermien factore ‘t nationaol inkoume beïnvlode.
D’r besteit ‘n economisch probleem, oonderworpe aon oonderzeuk door de economische weitesjap, dat es ‘n beslissing (käös) weurt gemaak door ein of mie speulers die bestaonsmiddele behiere um ‘t bès meugeleke rizzeltaot te behole oonder aofgebakende rationele veurwaardes.
‘t book riech ziech op bepaolende factore vaan ‘t nationaol inkoume op de korte termien es prijze relatief onflexibel zien.
Binne de Keynesiaonse economie zien d’r twie opvolgers.
‘t weurt euver ‘t algemein gekoppeld aon de Universiteit vaan Cambridge en ‘t werk vaan Joan Robinson.
Ben Bernanke, veurmaleg veurzitter vaan de Federal Reserve, is ein vaan de econome die vendaog de daag de analyse vaan Friedman euver de oerzake vaan de crisis vaan de jaore 30 doorgaons goodkäört.
Bij ‘t opstèlle vaan theorieje is ‘t doel um d’r te vinde die minstens es simpel zien in informatievereiste, perceizer in veurspellinge en vröchbaarder zien in ‘t generere vaan aonvöllend oonderzeuk daan iedere theorieje.
Vreugere macro-economische modelle waore mie geriech op de relaties tösse samegevoogde factore, mer toen de relaties door de tied heen veranderde formuleerde macro-econome, inclusief de nuie Keynesiaone, opnui hun modelle op micro-economische groondsleeg.
Soms is ‘n economische hypothees allein kwalitatief, en neet kwantitatief.
‘t vakgebeed vaan experimentele economie is greujende en ‘t gebruuk vaan netuurleke experimente nump touw.
Oonder dusdaonege umstandeghede kin ‘n hypothees erkinning kriege, zij ‘t ‘n verwachting in plaots vaan ‘n zekerheid.
Kritiek gebaseerd op de professionele standaard en de non-reproduceerbaarheid vaan resultate actere es aonvöllende controles tege veuroordeil, foute en euver-ginneraolisere, al is väöl economisch oonderzeuk besjöldeg vaan neet reproduceerbaar te zien en zien gerenommeerde journaliste besjöldeg vaan ‘t reproducere zoonder de formule en gegeves aon te lievere.
In de touwgepasde economie zien input-outputanalyses die gebruuk make vaan lineaire programmering methodes vrij gebruukelek.
Dit heet ‘t laankdoorege oondersjeid tösse economie vaan netuurweitesjappe verminderd umtot ‘t daodwerkeleke experiminte meugelek maak vaan wat iers besjouwd woort es axioma’s.
Vergeliekbare empirische experiminte kaome veur in de neuro-economie.
In perfect concurrerene merrete zien gein deilnummers groet genóg um de merretpositie te höbbe um de pries vaan ‘n inwisselbaar produk vas te stèlle.
In de micro-economie weurt oonderzeuk gedon nao apaarte merrete door ‘t economisch systeem te versimpele en door aon te numme dat activiteit in de merret dee oonderzeuk weurt, neet aander merrete beïnvlood.
Binne de algemeine evewiechstheorie oonderzeuke ze versjèllende merrete en ‘t gedraag daovaan.
Käözes mote gemaak weure tösse aontrekkele mer wederzeids exlusieve handelinge.
‘n deil vaan de koste um pretzels te make is dat zoewel de blom es de mörge neet langer besjikbaar zien um op ‘n aander meneer gebruuk te weure.
Middele die gebruuk weure in ‘t productieperces zien oonder andere primaire eleminte vaan productie wie arbeid, kappitaol (deurzaom geproduceerde geujere die gebruuk weure in de productie, wie ‘n al bestaonde febrik) en land (inclusief netuurleke grondstoffe).
“Efficiëntie weurt verbeterd es mie productie weurt vervaardeg zoonder de benuudegde middele te verandere, of mèt aander wäörd, de wieväölheid “verspilling” is verminderd.”
“In ‘t sumpelste veurbeeld kin ‘n economie mer twie producte fabricere (beveurbeeld “gewere” en “boter”).”
Sjaarste is geripprizzenteerd in de aofbeelding door lui die wèlle mer neet in staot zien in de totaliteit um wijer es de PMG (zoewie X) te consumere en door de negatieve helling vaan de curve.
De helling vaan de curve gief op ‘n bepaold punt de wisselwèrking weer vaan de twie geujere.
Same mèt de PMG impliceert sjaarste dat ‘t keze vaan mie es ein good in z’n totaliteit gezeen beteikent minder met ‘t aander good te mote doen.
‘n punt binnenin de curve (es wie bij A) is meugelek, mer steit veur ‘n inefficiënte productie (verspilling vaan middele), zoewie productie vaan ein of mie geujer touw zouw kinne numme door op de curve nao ‘n punt in noordoosteleke riechting te bewege.
D’r is vasgestèld dat ‘n groete wieväölheid vaan handel plaotsvint tösse regio’s, zelfs mèt touwgaank tot vergeliekbare technologieje en ‘n mix vaan middele, inclusief lande met hoeg inkoumes.
Tösse eeder vaan dees productiesysteme, kin d’r ‘n euvereinkoumende arbeidsverdeiling zien mèt versjèllende wèrkgróppe die gespecialiseerd zien, of vergeliekend versjèllende types vaan kappitaol es materiaol en gesplits landgebruuk.
Theorie en observatie stèlle de veurwaardes op zoedat de merretprijze vaan aofzat en productiemiddele ‘n bestömming vaan productiefactore keze door comparatief veurdeil, zoedat de (relatief) goojekoupe productiemiddele nao goojekaope aofzat goon.
In de micro-economie is ‘t van touwpassing op pries en aofzatvasstèlling veur ‘ne merret mèt perfecte concurrentie, inclusief de veurwaarde dat d’r gein koupers of verkoupers groet genóg zien um de mach te höbbe prijze te bepaole.
De vraogtheorie besjrijf individuele consuminte es rationele kezers vaan de de mies gewinste wieväölheid vaan eeder good, gelèt op inkoume, prijze, väörkeure, enz.
De wèt vaan vraog stèlt dat, euver ‘t algemein, pries en wieväölheid gevraog in ‘ne merret umgekierd verbonde zien.
Daoneve nump koupkrach touw door de prieszakking en vergroet de meugelekheid um te koupe (‘t inkoume effek).
Aonbod is de relatie tösse de pries vaan ‘n good en de wieväölheid besjikbaar veur verkoup op dat momint.
Aonbod weurt miestal geripprizzenteerd es ‘n verbinding tösse pries en wieväölheid, es aandere umstandeghede neet verandere.
Zjus wie aon de vraogkant, kin de positie vaan aonbod verandere, door ‘n verandering in pries vaan ‘n productiemiddel of door ‘n technische veuroetgaank.
Economisch evewiech kump veur es ‘t besjikbare aonbod eveväöl is es de gevraogde wieväölheid, zoewie de krusing vaan de vraog en aonbod curves in de aofbeelding heibove.
Mèt ‘ne pries bove ‘t evewiech, is d’r ‘n euversjoot aon de wieväölheid aonbod vergeleke met de gevraogde wieväölheid.
De mies gangbare soorte bedrieve zien corporaties, partnersjappe en truste.
In perfek volkoume merrete die bestudeerd weure in de vraog en aonbod theorie, zien d’r väöl producente die gein van alle aonzeenlek de pries beïnvlode.
Gangbare merretstructure die neve volkoume mededinging oonderzeuk weure zien oonder andere monopolistische concurrente, versjèllende vörme vaan oligopolie en monopolie.
Gezeen de versjèllende vörme zien d’r mierdere menere um onzekerheid en de reacties vaan economische agente drop te ripprizzentere.
In de gedraagseconomie is ‘t gebruuk gewore um de strategieën die agente koze te modellere in de umgaank met aandere, weens belange op z’n minst gedeiltelek naodeilig zien veur die vaan ziechzelf.
‘t heet kinnelek väöle touwpassinge boete de economie in diverse thema’s wie de formulering vaan nucleaire strategieën, ethiek, politieke weitesjappe en evolutionaire biologie.
‘t oonderzeuk ouch de priesaonduiing vaan financiële instruminte, de financiële structuur vaan bedrieve, de efficiëntie en zwaakheid vaan financiële merrete, financiële crisisse en daoraon verbonde euverheidsbeleid en riggelering.
“Klante zoonder kinnes of ‘ne oto ‘n “citroen” is, oonderdrökke de pries vaan wat ‘ne gooje twiedehandsoto zouw mote zien.”
“Beie probleme kinne verzekeringskoste laote stijge en efficiëntie laote vermindere door aanders welwillende handelere vaan de merret te verdrieve (“incomplete merrete”).”
Informatiesymmetrie en incomplete merrete kinne oetmónde in econmische inefficiëntie mer vörme ouch ‘n meugelekheid veur ‘t verbetere vaan de efficiëntie door merret, wèttelek en riggeleringsoplossinge wie heibove besproke.
Collectieve geujere zien geujere die oondervertegenwoordig zien in ‘n doorsnei merret.
Lochvervojling kin beveurbeeld ‘n negatief neve-effek veurtbringe en oonderwies kin ‘n positief neve-effek veurtbringe (minder misdaodegheid, enz.).
In väöl gebede is einege vörm vaan priesstarheid gepostuleerd um rekening te hawwe mèt wieväölhede in plaots vaan prijze, um op korte termien veranderinge aon te bringe aon de vraogkant of de aonbodkant.
Veurbeelde vaan zoe’n priesstarhede in bepaolde merrete zien oonder andere salarisse in arbeidsmerrete en aongepaste prijze die aofwieke vaan volkoume mededinging.
Zoe’n verzamelde gegeves zien oonder andere nationaol inkoume en aofzat, de werkeloesheid, inflatie en apaarte gegeves wie totale consumptie en investeringsoetgaves en hun oonderdeile.
Heimèt woort ‘n laankdorend probleem euver oonregelmaotege oontwikkelinge vaan ‘tzelfde oonderwerp aongepak.
Keynes beweerde dat de totale vraog nao geujere neet genóg kin zien tijdens economische recessies wat leit tot ‘n oonnudeg hoege werkeloesheid en ‘t verlees vaan potentiële aofzat.
De nui-klassieke macro-economie stèlt dat, in tegestèlling tot de Keynesiaonse kiek op de conjunctuurcyclus, verklaort merretruiming mèt onvolledige informatie.
De beroopsbevolking besteit allein oet wèrknummers die actief op zeuk zien nao ‘n baon.
Klassieke variante vaan werkeloesheid koume veur es de salarisse te hoeg zien veur werkgevers zoetot ze gein nui wèrknemers mie aon wille neume.
Groete wieväölhede vaan structurele werkeloesheid kin veurkoume es ‘n economie nao aander industrieën euvergeit en arbeiders hun awwer vaardighede neet langer gezeuk weure.
Geld weurt euver ‘t algemein geaccepteerd, is relatief consistent in weerde, is deilbaar, geit lang mèt, flexibel qua aonbod en heet ‘n lange levesdoor mèt massaal publiek vertouwe.
“In de wäörd vaan Francis Amasa Walker, ‘n bekinde 19e-iewse econoom: “Geld is wat geld deit” (“geld is dat geld deit” waor ‘t origineel).”
De economische functie devaan kin tegeneuver ruilhandel (‘n neet monetaire ruil) gezat weure.
Es de totale vraog oonder de potentiële aofzat vaan de economie vèlt, is d’r ‘n productie-euversjoot boedoor sommege arbeiders binne ‘t productieperces oontslage weure.
Wèrkeloeze hoezebouwers kinne beveurbeeld aongenome weure um otoweeg oet te breie.
De effekte vaan fiscaal beleid kinne beperk zien door euvermaotege euverheidsingriepe.
Sommege econome dinke dat ‘t ingriepe door de euverheid altied ‘n probleem is wijl aandere ‘t neet ‘n groet probleem vinde es de aofzat achterblijf.
De lèsgeneumpde, ‘n oonderdeil vaan de publiekekäöstheorie, modelleert gedraag oet de publieke sector parallel aon de micro-economie, mèt oonder andere interacties tösse geïntrèsseerde stummers, politici en ambtenere.
‘t besjefteg ziech ouch mèt de gruutde en verdeiling oet handelsopbringste.
“D’r weurt dèks gezag dat Carlyle economie “de lugubere weitesjap” es bijnaom gaof in ‘n reactie op de late 18e-iewse tekste vaan de Ierweerde Thomas Robert Malthus, dee de soombere veurspelling deeg dat hoongersnoed zou plaotsvinde aongezeen de vewachte bevolkingsgreuj groeter waor daan de touwname van greuj in de voedselveurzening.”
De nawwe relatie tösse economische theorie en praktijk mèt de polletiek is ‘n bron veur oneinegheid boedoor zelfs de mies pretentieloze, oorspronkeleke basisprincipes vaan economie besjadeg of vervörmp kinne rake, en weurt dèks verwisselt mèt bepaolde sociaole agenda’s en weerdesysteme.
Sommege academische economische tiedsjrifte höbbe hun poginge um de consensus vaan econome euver bepaolde beleidsprobleme opgeveurd, in de houp ‘n beter geïnformeerd polletieke umgeving te creejere.
Probleme wie aofhaankelekheid vaan de centraole baank, ‘t centraole baankbeleid en de retoriek in ‘t discours vaan de beleidsveurders euver de centraole baank of de aofbakeninge vaan ‘t macro-economische beleid (monetair en fiscaal) vaan de staot, zien ‘t middelpunt vaan oneinegheid en kritiek.
‘t vakgebeed vaan informatie-economie umvat zoewel mathematisch-economisch oonderzeuk en ouch gedraagseconomie, geliek wie oonderzeuke in gedraagspsychoogie, en versturende factore veur de neoklassieke oetgaankspunte die oonderzeuksoonderwerpe zien vaan ‘n aonzeenleke wieväölheid oonderzeuke in väöle vakgebede vaan economie.
“Joskow had sterk ‘t geveul dat ‘t belaankrieke werk in de oligopolie gedoon woort door officieuze observaties wijl officiële modelle denao woorte ingevöld.”
Nog ‘n groet thema is evolutie, welke de einheid en diversiteit vaan ‘t leve verklaort.
Zien werke zoe es Gesjiedenis vaan Bieste waore veural belangriek umtot ze zien naturalistische lesse laote zien, en later mie empirisch werk riechte ziech op biologische oorzake en de diversiteit vaan ‘t leve.
Medicijn waor veural good bestudeerd door Islamitische gelierde die wèrkde in Griekse filosofische tradities, terwijl netuurleke gesjiedenis sterk leunde op Aristotelische gedachte, veural bij ‘t vas hawwe aon ‘n vaste hiërarchie vaan ‘t leve.
Onderzeuke door Jan Swammerdam gaof nui interesse in entomologie en holp de basis technieke vaan microscopische dissectie en kleuring te ontwikkele.
Toen, in 1838, Schleiden en Schwann begóste ‘t noe universele idee te promote tot (1) de basis einheid vaan organisme de cell is en (2) tot individuele celle alle eigensjappe vaan leve bevatte, al waore ze tege ‘t idee tot (3) alle celle kaome vaan ‘t deile vaan aandere celle.
Carl Linnaeus publiceerdee ‘n basale taxonomie veur de netuurleke wereld in 1735 (variaties daor vaan weure sindsdien gebruuk), en introduceerde in de 1750er jaore wetensjappeleke naome veur al zien soorte.
Lamarck waore euvertuig tot dees verworve kenmerke daan kos wijer gegeve weure aon ‘t bies zien jonge, welke zie wijer ontwikkele en vervolmake.
“De basis vaan moderne genetica begos mit ‘t werk vaan Gregor Mendel, heer presenteerde zien werk , ‘Versuche über Pflanzenhybriden’ (‘Experimente op Plant Hybridizatie’), in 1865, welk de princiepes vaan biologische erfenis es basis veur moderne genetica besjreef.”
De focus op nuie soorte vaan model organismes zoe es virusse en bacterië, same mit de ontdekking vaan de dubbele spiraalvormige structuur vaan DNA door James Watson en Francis Crick in 1953, markeerde de transitie naor ‘t tiedperk vaan moleculaer genetica.
Tot slot, ‘t Minselek Genoom Project is in 1990 gestart mit es doel ‘t generieke minselike genoom in kaart te bringe.
Leven op Eerd begós mit water en bleef daor veur ongeveer drie billioen jaor veurtot ‘t naor land migreerde.
de nucleus is gemaak vaan eine of mierdere protone en ‘n aantal neutrone.
‘t Atoom vaan eeder specifiek element bevat ‘n uniek aantal protone, welke bekind is es zien atomisch nummer, en de som vaan zien protone en neutrone is ‘t massa nummer vaan de atoom.
Koolstof, beveurbeeld, kin bestoon es ‘n stabiele isotoop (koolstof-12 of koolstof-13) of es ‘n radioactieve isotoop (koolstof-14),de lètste kin gebruuk weure in radiometrieke datering (specifiek radiokoolstof datering) um de leeftied vaan organisch mattriaol te bepaole.
Ionische binding bevat de electrostatische aontrekking tusse tegeneuvergesteld gelaoje ion, of tusse twie atone mit sjerp versjillende electronegativiteite, en is de ierste interactie dee plaots vint tusse ionische componente.
In tegestelling tot ioninge bindinge, ‘n covalente binding bevat ‘t deile vaan electronische pare tusse atome.
Neet te misse veurbeeld is vaan ‘n hydrogene binding is te vinde tusse water molecule.
Water is belangriek veur leve umtot ‘t ‘n effektieve oplosser is, in staot um opgeloste stoffe wie natrium en chloride ione op te losse of aander klein molecule um waterige oplossing te vörme.
Umtot de O-H bindinge polair zien, heet ‘t zuurstof atoom ‘n lichte negatieve laojing en de twie waterstof atome höbbe unne lichte positieve laojing.
Water is ouch plakkend gezeen ‘t kin vas plakke aon de oppervlakte vaan elke polair of gelaojie neet-water molecuul.
De liegere dichtheid vaan ies ten opzichte vaan vloeibaar water kump door ‘t liegere aantal water molecule tot de kristalle rasterstructuur vörmt, wat väöl ruimte tusse de water molecule laot.
Dus, ‘n groee wieväölheid energie is nudig um de waterstofbinding tusse water molecule los te make en um vloeibaar water um te zitte naor gas (of water damp).
Mit es oetzondering water, bekans alle molecule dat eeder organisme maak bevat koolstof.
Beveurbeeld, ‘n inkele koolstof atoom kin vier inkele covalente bindinge vörme zoe es in methaan, twie dubbele covalente bindinge zoe es in koolstofdioxide, of ‘n dreivoudige covalente binding zoe es in koolstofmonoxide (CO).
“n Koolwaterstof ruggegraat kin weure vervange door aandere elemente zoe es zuurstof (O), waterstof (H), fosfor (P), en sulfur (S), welke ‘t chemisch gedrag vaan de verbinding kin verandere.
Wienie tot twie monosaccharides zoe es glucose en fructose same verbonde weure,kinne ze ‘n disaccharide zoe es sucrose vörme.
Dees lipides zien organische verbindinge welke groetendeils neet-polair en hydrofobisch zien.
De glycerol en phosphaat grópe same zien de polaire en hydrofiele (of hoof) regio veur de molecule terwijl de vette zuren de nonpolaire and hydrofobische (of start) regio zien.
Eiwitte zien de mies diverse vaan de macromolecules, welke enzymes, transport eiwitte,groete signaolerende molecules, antilichame, en structurele eiwitte bevatte.
De polariteit en de laojing vaan de zij kèttele heet ‘n effek op de oplosbaarheid vaan aminozure.
De ierste structuur besteit oet ‘n unieke volgorde vaan aminozure die covalent same gebonde zien door peptide bindingen.
De vouwe vaan alfa helixe en beta blaajer geve ‘n eiwit ziene drie dimensionale of tertiaire structuur.
De purines bevatte guanine (G) en adenine (A) terwijl de pyrimidines cytosine (T), uracil (U), en thymine (T) bevatte.
‘n Cell membraan besteit oet ‘n lipide dubbele laog,inclusief cholesterols dee tusse phospholipides zitte um hunne vloeibaarheid in versjillendetemperature te behawwe.
Cell membrane zien betrokke bij diverse cellulaire processe zoe es cell adhesie, opslaon vaan èllentrische energie, en cell signaolering en diene es ‘t vastpak oppervlakte veur versjillende extracellulaire structure zoe es de cell muur, glycocalyx, en cytoskeleton.
“De Albert Tekste discussiëre euver woe tot de ‘cellulaire bouwblokke’ bewege um ontwikkelende embryos te vörme.”
Plant celle höbbe extra organelles welke ze ondersjeije vaan dierlike celle zoe es ‘n cell muur dee steun gief aon de plant cell, chloroplasts dee zonleech ougste um sókker te make, en vacuoles die opslag geve en structurele steun meh ouch betrokke zien in de reproductie en aofbreke vaan plantzaode.
Volgens de ierste wet vaan thermodynamiek, energie weurt geconserveert, mit aander weurt, kin neet gemaak of vernietigt weure.
Daordoor, ‘n organisme heet constante invoer vaan energie nudig um ‘n liege staat van entropie vol te hawwe.
Gewoenelek, catabolisme laot energie los, en anabolisme verbruuk energie.
De euverkoepelende reactie vint plaots in ‘n serie biochemische stappe, boe vaan sommege redox reacties zien.
Acetyl-Coa kump de citrische zuur cyclus binne,welke in de mitochondrial matrix plaots vint.
Oxidatieve fosforylatie besteit oet de electron vervoerkèttel, welke ‘n serie is vaan vier eiwit complexe die electrone vervoere vaan de eine complex naor de aander, en zoe energie los laote vaan NADH en FADH2 wat gekoppeld is aon ‘t pompe vaan protone (waterstof ione) door ‘t binnenste mitochondriaal membraan (chemiosmosis), wat ‘n proton bewegende krach genereert.
Es zuurstof neet present is, pyruvate zou neet weure gemetabolizeert door cellulaire ademhaling meh zou ‘n process vaan fermentering ondergaon.
Fermentatie oxideert NADH naor NAD+ boe door ‘t hergebruuk kin weure in glycolysis.
In skelet spiere, ‘t afval product is melkzuur.
Gedurende anaerobische glycolysis, NAD+ hergenereert es pare vaan waterstoff koppele mèt pyruvaat um lactaat te vörme.
Tijdens ‘t herstel, es zuurstof besjikbaor kump, klamp NAD+ ziech vas aon waterstof vaan lactaat um ATP te vörme.
In de mieste gevalle, zuurstof is los gelaote es afvalproduct.
Dit gebäört tegeliekertied mèt de proton-bewegende krach die in ‘t ganse binnenste mitochondrial membraan gegeneert weurt across the inner mitochondrial membrane in aerobe ademhaling.
In autocrine signaolering, ‘t ligand beinvloed dezelfde cell tot ‘t los laot.
In eukaryotes (i.e., bies, plant, schimmel, en protist celle), d’r zien twie versjillende type cell divisie: mitosis en meiosis.
Nao cell divisie, elke dochter cell begint de interfase vaan ‘n nuie cyclus.
Beide cell divisie cylcusse weure gebruuk in ‘t process vaan seksuele reproductie op einig punt in zien levenscyclus.
In tegestelling tot de processe vaan mitosis en meiosis in eukaryotes, binaire splijting in prokaryotes vint plaots zonder de formatie vaan e spindelapparaat op de cell.
Mendeliaanse erfenis, specifiek, is ‘t process boe bij gene en eigensjappe vaan de awwers naor de jonge weurt weijer gegeve.
‘t Ierste is tot genetische eigensjappe, welke noe alleles geneump weure, diskreet zien en alternatieve vörme höbbe (beveurbeeld paors tege wit or groet tege dwerg), eder georve vaan ein of twie awwers.
Mendel merkte op tot tijdens de formatie vaan gamete, tot de alleles vaan eeder gen ziech vaan mekaar sjeie zoe tot eeder gameet mer alein allele draag veur eeder gen, wat weurt gezag in zien wet vaan segregatie.
De nucleotides verbinde ziech aon ein in ‘n kèttel door covalente bindinge tusse de sókker vaan eine nucleotide en ‘t phosphaat vaan de volgende, mèt ‘n afwisselende sókker-phosphaat ruggegraat es rizzeltaot.
De bases zien verdeilt in twie gróppe: pyrimidines en purines.
DNA weurt gekopiëerd es de twie straanke los kaome vaan ein.
‘n Chromosoom is ‘n georganizeerde structuur dee besteit oet DNA en histones.
In prokaryotes, de DNA weurt vas gehawwe binne e onregemaoteg gevörmt lichaam in de cytoplasma genaomd de nucleoide.
De genetische informatie dee in ‘t DNA opgeslage is representeert ‘t genotype, terwijl ‘t fenotype vaan de synthese vaan eiwitte kump die ‘n organisme zien structuur en ontwikkeling controleert, of dat ziech gedraag wie ‘n enzymes dee specifieke metabolische paajer katalyseert.
In de genetische code, dees mRNA straanke specificere de volgorde vaan de aminozuren binne in de eiwitte in ‘n proces genaomd vertaoling, welke gebäört in ribosomes.
Sequentiebepaling en analyse vaan genome kin gedaon weure door hoege doorveur DNA sequentiebepalinge en bioinformatica um de functie en structuur vaan ganse genome te kinne montere en analysere.
De genome vaan prokaryotes zien klein, compact, en divers.
D’r zien vier hoof processe die ten grond lègke aon ontwikkeling: Determinatie, differentiatie, morphogenesis, en groei.
Stam celle zien ongedifferentieert of gedeiltelek gedifferentieert cells dee kinne differentiën naor versjillende type celle en onbeperk ziech kinne verspreide um mie dezelfde stam celle te make.
Apoptosis, of ‘n geprogrammeerde cell doed vint ouch plaots gedurende morphogenesis, zoe es de doed vaan celle tusse vingers in minselek embryonische ontwikkeling, wat de individuele vingers en tiene bevrijdt.
Dees toolkit gene zien good geconserveerd tusse phyla, wat beteikent tot ze aajd zien en erg lieke op ein in wied los verspreide bieste gróppe.
Hox genes bepaole boe herhaolde deile, zoe es de wervels vaan slange, zulle greuje in ‘n ziech ontwikkelend embryo or larve.
‘n Toolkit gen kin ziech ute in ‘n aander patroen, zoe es de snavel vaan Darwin’s groete grond vink vergroet waor door ‘t BMP gen, of toen lange de bein verlore toen de Distal-less (Dlx) gene onder oetgedruk woorte of hielemaol neet mie oetgedruk woorte op plekke boe aander reptile hun ledemaote wel bleve vörme.
Dit perspectief heelt in tot evolutie plaots vint wienie tot d’r veranderinge zien in de allele-frequenties binne ‘n populatie vaan krusende organisme.
Wienie tot selècterende krachte neet aonwezig zien of relatief zwaak zien, allele frequencies zien daan eve aonnummelek naor bove of oonder te drijve bij eeder opvolgende ginneratie umtot de alleles onderworpe zien aon bemonsteringsfoute.
Veurtplantingsisolatie heet ouch de neiging te vergroete door genetische versjille.
Wienie tot un lijn in twie split, weurt ‘t gerepresenteert es un node (of split) in de phylogenetische boum.
Binne ‘ne boum, elke gróp vaan ‘n soort dat ‘n naomsbepaoling heet is ‘n taxon (beveurbeeld lui, primate, zoogdiere, of gewervelde) en ‘n taxon dat besteit oet alle evolutionaire afstammelinge is ‘n clade, ouch bekind es ‘n monofyletische taxon.
‘n Soort of gróp dee nauw verwant is aon de ingróp meh fylogenetisch boete is weurt de boetegróp geneump, wat es e referentiepunt in de boum gebruuk weurt.
Gebaseerd op ‘t princiep vaan Parsimony (of Occam’s mets), de veurkäörsboum is dee de minste evolutionaire veranderinge nudig heet um de veurkäör te höbbe euver alle kenmerke in alle gróppe.
Gebaseerd op dit systeem, krijg eeder soort twie naome, ein veur de genus en de aander veur de soort.
Biologe besjawwe de aonwezigheid vaan de genetische code es bewies veur ‘n universele gemeinsjappelijke veurawwer vaan alle bacteriëen, archaea, en eukaryotes.
Later, ongeveer 1.7 miljard jaor gelije, multicellulaire organisme begoste te versjijne, mit versjillende celle dee aandere speciale take vervulde.
Land plante waore zoe succesvol tot men dink tot ze höbbe bijdrage aon ‘t Late Devoniaanse oetstervings evenement.
Tijdens ‘t herstel nao dees catastrophe, woorte archosaurusse de miest aonwezige land gewervelde; eine archosaur gróp, de dinosaurusse, domineerde de Jura en de Krijt periodes.
Bacteriën waore te vinde in groond, water, zure hete bronne, radioactief afval, en de diepe biosfeer vaan ‘t aard oppervlakte.
Archaea vörme ‘t aander domein vaan de prokaryotic celle en waore initeel geclassifeerd es bacteriën, en krege de naom archaebacteria (in ‘t Archaebacteria rijk), ‘n term dee neet mie gebruuk weurt.
Archaea en bacteriën zien ongeveer geliek in gruutde en vörm, ouch al zien ‘n paar archaea aanders gevörmd, zoe es de platte en de veerkante celle vaan Haloquadratum walsbyi.
Archaea gebruuke mie energie bronne daan eukaryotes: dit vaan organische verbindinge, zoe es sókkers, tot ammonia, metaal ione of zelfs waterstof gas.
De ierste geobserveerde archaea waore extremofiel, leefde in extreme omgevinge,zoe es hete bronne en zaajt mere zonder aandere organisme.
Archaea zien ‘n groet deil vaan ‘t leve op Eerd.
Vief vaan dees clades zien same ouch bekind es protiste, welke veurnamelek microscopische eukaryotische organisme zien dee gein plante, sjummels of bieste zien.
De mieste protiste zienunicellulair, wat ouch bekind is esmicrobiotische eukaryotes.
Dinoflagellates zien fotosynthetisch en kinne gevonde weure in de oceaan boe ze ‘n rol höbbe es belangriekste producente vaan organisch mattriaol .
Ciliates zien alveolates dee mierdere haor-achtige structure bevatte genaomd cilia.
De opgravinge zien gróppe vaan prostiste dee begose oetein te groeie ongeveer 1.5 miljard jaor gelije kort nao ‘t ontstaon vaan de eukaryotes.
Stramenopiles, boe vaan de mieste gecattegoriseerd kinne weure door de aonwezigheid vaan tuub haore op de langere vaan de twie flagella, en diatoms en broen alge bevatte.
The rhizariane bestoan oet drei hoof gróppe: cercozoane, foraminiferane en radiolariane.
Alge umvatte versjillende losse clades zoe es glaucophytes, die microscopische zeutwater alge zien die misjiens wel qua vörm leke op de vreugere unicellulaire veurganger vaan Plantae.
Land plante (embryophytes) versjene ierst in first appeared in groond umgevinge ongeveer 450 tot 500 mieljoen jaor gelije.
Daor tegeneuver steit, de aander drei clades zien nonvasculaire pante gezeen ze gein tracheides höbbe.
Ze höbbe de neiging gevonde te weure in gebiede boe water good disponibel is.
De mieste non vasculaire plante zien grond gebonde, boe bei mer un paar in zeutwater umgevinge greuje en gein inkele leef in de oceaan.
Gymnosperms bevatte conifere, cycades, Ginkgo, en gnetophytes.
Dat doen ze door ‘n geproces genaomd absorptieve heterotrofie boe bij ze ierst digestieve enzyme aofstoete die groete veujsel molecule kepot make veurtot ze dee kinne absorbere via de cell membrane.
Sjummels, same mit twie aandere lijne, choanoflagellates en bieste, kinne gegróppeerd weure es opisthokonts.
Multicellulaire sjummel, daor in tege,höbbe ‘n liechaam genaomd mycelium, wat besteit oet ‘n massa vaan indivuele tuub filamente genaomd hyphae dee ht towstaon tot voedingstof opname kin plaotsvinde.
Mit ‘n paar oetzonderinge, bieste kinne organisch mattriaol consumere, zuurstof aoseme, kinne bewege, kinne ziech seksueel veurtplante, en greuje venoet unne holle bol celle, de blastula, tijdens embryonische ontwikkeling.
Bieste kinne weure ondersjeie in twie gróppe gebaseerd op hunne ontwikkelingskenmerke.
In protostomes, de blastopore make de mond, welke daan gevolg weurt door ‘t make vaan de anus.
De liechame vaan de mieste bieste zien symmetrisch, boe bij de symmetrieradiaal of bilateraal is.
Tot slot, bieste kinne weure ondersjeie gebaseerd op ‘t type en de locatie vaan de aonhangsels zoe es antennes veur de omgeving te kinne veule of klawwe um de prooi te vaange.
De mierderheid (~97%) vaan de diersoorte zien ongewerveld, dat zien bieste die geine wervel kolom ( ouch bekint es de ruggegraat ) bezitte of ontwikkele, afgeleid vaan de notochord.
Väöl ongewervelde taxa höbbe ‘n groeter aontal en mie diversiteit aon soorte daan de ganse subphylum vaan gewervelde.
Mie daan 6.000 virus soorte zien in detail besjreve.
Wienie tot ze neet in ‘n besmette cel zien of in ‘t proces ‘n cel te besmette bestaon virusse in ‘n staot vaan oonaofhenkeleke deiltjes, of virions, dee bestaon oet ‘t genetisch mattriaol (DNA of RNA), ‘n eiwit laog genaomd capsid, en in sommege gevalle ‘n boetense envelop vaan lipides.
De oersprunk vaan virusse in de evolutionaire gesjiedenis vaan ‘t leve is oondudelek: sommege höbbe ziech missjien ontwikkeld vanoet plasmides—stökke DNA dat tusse celle kin bewege—terwijl aander ziech missjien ontwikkeld höbbe vanoet bacteriën.
Virusse kinne ziech op mierdere menere verspreije.
‘t Norovirus en rotavirus, väöll voorkomende oorzake vaan virale gastro-enteritis, weure verspreidt via de fecale-orale route, passeert vaan hand-tot-moond contact of in veujsel of water.
‘t Sjeutsysteem besteit oet stam, blaajer, en blomme.
De riechting vaan water beweging euver ‘n semipermeabel membraan weurt bepaald door ‘t water potentieel euver dat membraan.
De mieste plante zaode zien miestal slaopend, e toestand boe in de normale activiteite vaan ‘t zaad gepauzeerd is.
Imbibitie is de ierste stap in kieming, boe bij water opgenome weurt door ‘t zaod.
Deze monomere kaome oet de hydrolysise vaan zetmeel, eiwit, en lipide dee zien opgeslage of inde cotyledone of in de endosperm.
Hun blomme zien organe die veurtplanting facilitere, miestal door mechanismes veur de vereniging vaan sperma en de eier te geve.
Kruisbestuiving is ‘t euverdrage van polle vaan de helmknop vaan de eine blom naor ‘t stigma vaan de aandere blom vaan ‘n aander indivudeel vaan ‘tzelfde soort.
Dees veranderinge weure missjien beïnvloed door genetisch, chemisch, en fysieke factore.
De fotoreceptor eiwitte geve informatie door zoe es of ‘t daag of nach is, wie lang de daag doort, de intensiteit vaan ‘t disponibele leech, en de bron vaan leech.
Väöl bleujende plante bloeie op ‘t gesjikte tiedstip door de leech geveulige compontente dee reagere op de lengte vaan de nach, ‘n fenomeen bekind es fotoperiodisme.
Bieste kinne weure geclassificeerd es wetgever of towgever.
In constras, bieste zoe wie vèsse of kwakvorse zien towgevers umtot zie hunne interne omgeving (zoe es liechaams temperatuur) passend make aon de externe umgeving.
Muis, beveurbeeld, kinne drie kier mier veujsel daan knijns ete relatief aon un gewiech umtot de basale stofwisseling per gewiechtseenheid in muis groeter is daan in knijns.
Echter, de relatie is neet lineair in bieste dee zwumme of vlege.
Mit liege vleeg snelhede, ‘n vogel mot ‘n hoege stofwisseling hawwe um in de loch te blieve.
Tot slot, zeutwater bieste höbbe liechaamsvloeistoffe die hyperosmotisch zien veur zeutwater.
Es ‘n bies veujsel eet dat te väöl chemische energie bevat, daan zal ‘t ‘t mieste vaan dee energie opslaon in de vörm vaan lipides veur toekomstig gebruuk en ‘n deil vaan dee energie zal ‘t opsloan es glycogeen veur direk gebruuk (beveurbeeld um te voldoen aon de energie behoofte vaan de herses).
aonvullend aon ‘t spijsverteringskanaal, höbbe gewervelde bieste accessoire kliere zoe es de lever en de alvleesklier es deil vaan hun spijsverteringsysteem.
Es ‘t de maog verlaot, trejt veujsel de midde derm binne, dee ‘t ierste deil vaan de derm (of de kleine derm in zoogdiere) en is ‘t belangriekste gebeed vaan spijs vertering en absorptie.
Gas oetwisseling in de longe gebäört in mieljoene kleine loch tuutsjes; in zoogdiere en reptiele weure dees alveoli geneump, en in veugel zien ze bekind es atria.
Dees kaome de longe binne boe ze vertakke un ummer smaller weurende secundaire en tertiaire bronchiën dee vertakke in mierdere kleinere tuub, de bronchioli.
D’r zien twie versjillende types vaan bloodsumloupe: ope en tow.
Circulatie in bieste vint plaots tusse twie soorte weefsel: systemisch weefsel en aosem (of long) organe.
In veugel en zoogdiere, de systemische en long systeme zien verbonde in series.
skelèt spier sametrekkinge zien neurogeen umtot ze synaptische invoer nudig höbbe vaan motor neurone.
De sametrekking dee gemaak weurt kin weure umsjreve es ‘n zenuwtrekking, sommatie, of tetanus, afhaankelek vaan de frequentie vaan actie pontentieel.
‘t Mechanisme vaan sametrekking is geliek in alle drei de spier weefsels.
Aander bieste zoe es weekdiere, en nematodes, bezitte sjuins gestriepte spiere, die ‘n band vaan dikke en dunne filamente bevatte dee spiraalvörmig in plaots vaan transveraal gearrangeert zien, zoe es in skelèt of hart spiere vaan gewervelde.
Ze kinne informatie ontvange of oetzende op plekke vaan kontak genaomd synapse.
Celle zoe es neurone en spiercelle kinne opgewonde of geremp weure es ze ‘n signaol ontvange vaan ‘n aandere neuron.
In gewervelde, ‘t zenuw stelsel beiste oet ‘t centale zenuw stelsel (CNS), wat de herses en ruggegraat bevat, en ‘t perifere zenuw stelsel (PNS),wat de zenuwe bevat die ‘t CNS verbinde mit elk aander deil vaan ‘t liechaam.
‘t PNS is verdeild in drei losse sub systeme, ‘t somatisch, ‘t autonomisch, en ‘t enterisch zenuwsysteem.
‘t Sympatisch zenuwsysteem weurt geactiveerd es d’r noedgevalle zien um energie te mobilisere, terwijl ‘t parasympatisch zenuwsysteem geactiveerd weurt es organismes in ‘n ontspanne staat zien.
Zenuwe die direk venoet de herses kaome weure craniale zenuwe geneump terwijl die wat oet de ruggegraat kaome spinale zenuwe geneump weure.
Specifiek in minse, ‘t groete endrocine kliere zien de schildklier en de bijnier klier.
Hormone kinne be amino zuur complexe, steroides, eicosanoides, leukotrienes, of prostaglandines zien.
Ze producere haploid gamete door meiosis.
In de mieste gevalle, ‘n derde laog, de mesoderm, ontwikkelt ziech ouch tusse ze in.
Gastrulatie kump veur, boe bij morfogenetische beweginge de cell massa verandere naor ‘n drei kiemlaoge dee besteit oet ectoderm, mesoderm en endoderm.
Cellulair differentiatie weurt beïnvloed door extracellulaire signale zoe es groei factore dee oetgewisseld weure naor neve lègkende celle, wat juxtracrine signalering geneump weurt, of naor neve lègkende celle euver ‘n korte aofstand,wat paracrine signalering geneump weurt.
‘t Aonpassende immuun systeem gief ‘n towgespitste reactie op eedere stimulus door te liere molecule dee heer ieder al es is tegekaome te herkinne.
Bacteriën höbbe ‘n primitief immuun systeem in de vörm vaan enzymes dee besjerming beeje tege virus infecties.
gewervelde bieste mit kake, inclusief minse, höbbe ‘n nog verfijnert verdedigingsmechanisme, inclusief de meugelekheid um ziech zoe aon te passe tot ze nog efficiënter pathogene kinne erkinne.
Vaste actie patrone, beveurbeeld, zien genetisch bepaold en gestereotypeerd gefiemel dat plaots vint zoonder ‘t ierst te liere.
De gemeinsjap vaan levetege (biotische) organisme same mit de neet levetege (abiotisch) componente (zoe es water,leech, radiatie, temperatuur, vochtigheidy, atmosfeer, zuurte, en groond) vaan hun omgeving weurt ‘n ecosysteem geneump.
Door ziech mit plante te voede en mit mekaar, bieste speule ‘n belangrieke rol in de beweging van materie en energie door ‘t systeem.
De fysieke omgeving vaan Eerd weurt gevörmt door zonne energie en topografie.
Wer is de daag-tot-daag temperatuur en neerslag activiteit, terwijl klimaat de lange termijn gemiddeldes vaan weer is, typisch gemiddeld genome euver ‘n periode vaan 30 jaor.
Mèt es rizzeltaot, natte umgevinge laote weelderige vegetatie greuje.
De greuj vaan de populatie gedurende korte termijn intervalle kin weure bepaold door de bevolkingsgreuj vergelieking te gebruuke, dee rekening hawt mèt geboorte, sterfte, en immigratie getalle.
‘n Biologische interactie is ‘t effek tot ‘n paar organismes wat same leef in ‘n gemeinsjap op mekaar heet.
‘n Lange termijn interactie weurt symbiose geneump.
D’r zien versjillende trofische niveau’s binne eeder veujsel web, mit es liegste niveau de ierste producente (of autotrofe) zoe es plante en alge wat energie en inorganisch mattriaol umzitte in organische componente, die gebruuk kinne weure door de res vaan de gemeinsjap.
En die tot secundaire consumente ete zien tertiaire consumente enzovoorts.
In sommege cyclusse zien d’r opslagruimtes boe ‘n substantie blief of is aafgezonderd veur ‘n langere periode.
De groetste veroorzaker vaan opwerming is de oetstoet vaan broeikas gasse, boe vaan mie daan 90% besteit oet koolstofdioxide en methaan.
Biodiversiteit beïnvloed de functionaliteit vaan ecosysteme, die diverse dienste verliene boe vaan lui afhenkelek zien.
Botanie umvat tradisjeneel ouch de studie nao sjummels en alge door mycologe en fycologe. De sjtudie vaan dees drei groepe organisme is veural de intrèsse vaan ‘t International Botanical Congress.
Middeliewse fysieke tuine, dèks behurend bie kloosters, houwe ouch medicinale plante.
Deze tuine zörgde d’r veur det de academiese studie vaan plante meugelik waor.
In de lètste twie decennia vaan de 20e iew höbbe botaniste de technieke vaan moleculaire genetiese analyse gebruuk, boe ónder genomica, proteomeca en DNA-sequensies, um plante nauwkeuriger te classifisere.
“Moderne botanie vind zien oorsprong in ‘t Ouwe Griekeland, specifieke bie Theophrastus (zoe’n 371–287 v.Chr.), ‘n student vaan Artistoteles dee väöl prinsiepes heet bedach en besjreve en in de weitesjappelike gemeinsjap weert gezeen es de ‘Vader vaan de Botanie’.”
De Materia Medica woort 1500 jaor väöl geleze.
In ‘t midde vaan de 16e iew waore d’r väöl botanisse tuine bie Italiaonse universiteite.
Ze zaoge de greuj vaan botanica es ‘n academies ónderwerp.
In dees periode bleef botanica sjterk ondergesjik aon genegeneeeskunde.
Bock bedach zien eige systeem veur ‘t classifisere vaan plante.
De keus en volgorde vaan de teikens kin kunsmatige zien in sjleutels die puur ontworpe zien veur identificasie (diagnostiese sjleutels) of mie verband houwe mèt de natuurlike of fyletiese volg orde vaan de taxa in synoptiese sjleutels.
Dit zörgde veur ‘n gestandaardiseerd binomiaal of twiedeilig naomgevingssjema, boe bei de ierste naom de genus vertegenwoordigde en de twiede ‘t soort binne in de genus.
Touwnummende kènnis vaan de anatomie, morfologie en levenscycli vaan plante hèt geleid tot ‘t besef det de mie natuurlike affiniteite tusse plante waore daan ‘t kunsmatige veurplantingssysteem vaan Linnaeus.
‘t Werk vaan Katherine Esau (1898–1997) op ‘t gebeed vaan plantenanatomie nog sjteeds ‘n groete fundering vaan de moderne botanie.
‘t Concep det de samesjtèlling vaan plantgemeinsjappe, zoe wie ‘t gemaotigde loofbos, veranderd volges ‘n proces vaan ecologiese opvolging is óntwikkeld door Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley en Frederic Clements.
De óntdèkking en identificasie vaan de natuurlike planthormone door Kenneth V. Thimann in 1948 zörgde d’r veur det plantegroei door extern touwgepaste chemicalieje kós were gereguleerd.
Ontwikkelinge in de biochemie vaan plante oet de 20e iew woorte gedreve door moderne technieke vaan organis-chemiese analys, zoe wie spectroscopie, chromatografie en electroforese.
Deze technologieje maak ‘t biotechnologies gebruuk meugelik vaan ganse plante of plantcelculture die in bioreactors greuje um pesticide, antibiotica of andere medicijne te make. D’r is ouch de praktiese touwpassing vaan geneties gemodificeerde gewasse veur verbeterde oogs.
Moderne systematica hèt es doel fylogenetiese relasies tusse plante te óntdèkke en beoordeile.
Als neveproduk vaan fotosynthese geve plante zoersjtof aof in de atmosfeer, ‘n gaas det door vrijwel alle laevende wezes weert gebruuk vuur aosemholing.
Histories gezeen woorte alle laevende wezes geclassificeerd es ofwel bies of plant, en ging plantkunde euver de sjtudie vaan alle organisme waat gein bieste waor.
“De strikste definitie vaan ‘plant’ umvat allein de ‘landplante’ of embryofyte, oftewel zaodplante (naaktzadige, zoewie dennebuim en bloeiende plante) en de vrijzadige cryptogamme, zoewie vares, wolfsklauw, levermos, hoornblaad en mosse.”
De seksuele haploïde fase vaan embryofyte, gametofyte geneump, voedt de oontwikkelend diploïde embrysporofyte in ‘t weefsel veur zeker ‘n deil vaan z’n leve, zelfs in zaodplante, boe de gametofyte zelf weurt gevoed door de sporofyte.
Palaeobotaniste besjtudere ouwe plante in fossiele veur informasie euver de evolusjonaire gesjiedenis vaan plante.
Dit is waat ecologe ‘t ierste trofiese niveau numme.
Botaniste besjtudere ouch ónkroed, waat ‘t groet probleem in de landbouw is, en de biologie en controlle vaan plantpathogene in landbouw en natuurlike ecosysteme.
‘t Leech det de chlorofyl vink is in weze in de vörm vaan elektrone (en later ‘n protongradiënt) dat weert gebruuk um molecule vaan ATP en NADPH te make waat energie tijdelek opsleit en transporteert.
‘n Deil vaan de glucose weert umgezat nao zetmeel, waat in de chloroplast weert opgesjlage.
In tegesjtèlling tot bieste (die gein chloroplasts höbbe) höbbe plante en eukaryote väöl biochemiese rolle euvergedrage aon hun chloroplaste, boe ónder ‘t aonmake vaan hun vètzoere en de meiste aminozoere.
Vasculaire landplante make lignine aon, ‘n polymeer det weert gebruuk um secundaire cel moere vaan xyleemtracheïde en vate te versjterke zodet ze neet in elkaar sjtorte es ‘n plant water opzuig.
Andere, zoe wie essensjele olieje es pepermuntolie en citroenolie, zien handig vanwege hun aroma, of smaak (bijv. capsaïcine) en es medicijn zoe wie opium.
De piensjtiller aspiring is de acetyl ester vaan salicylies zoer, oorsjprónkelik gevoonde in de bast vaan wilge, en väöl opiaatpiensjtillers wie heroine were verkriege door chemiese modificasie vaan morfine verkriege oet opiumpapaver.
Indiaone gebruukde doezende jaore versjillende plante um ziektes te behandele.
Sókker, zètmeel, linne, hennep, sommige soorte touw, hout en sjpaanplate, papyrus en papier, plantaardige olieje, was en natuurlike rubber zien veurbeelde vaan commersjeel belangrieke materiale gemaak vaan plante of bijproducte.
Producte gemaak vaan cellulose zien ónder andere rayon en cellofaan, behangliem, biobutanol en sjeetkatoen.
Sommige ecologe gebruke empiriese gegeves vaan inheemse luuj verzameld door ethnobotaniste.
Plante zien aafhankelik vaan bepaalde edafiese (bodem) en klimaatfactore in hun ómgeving, mèr kinne dees factore ouch aonpasse.
Ze communicere mèt hun bure op versjèllende ende sjaole in groepe, bevolkinge of gemeinsjappe die same vegetasie vörme.
Gregor Mendel heet de genetiese wètte vaan erfelikheid óntdèk door geërfde eigesjappe, zoe wie vörm, in Pisum sativum (erwte) te ónderzeuke.
Toch zien d’r ‘n aontal apaarte genetiese versjèlle tusse plante en andere organisme.
De väöl gecultiveerde variante vaan tarwe zien ‘t resultaat vaan miedere inter- en intraspecifieke krusinge tusse wilde soorte en hybride.
In väöl landplante were de mannelike en vrouwelike gametes geproduceerd door apaarte individue.
De vörming vaan sjtengels en knolle in eerappele is ein veurbeeld.
Apomixis kin ouch veurkómme in ‘n zäödsje, waat ‘n zäödsje produceert det ‘n embry bevat dee geneties geliek is aon de ouwer.
‘n Allopolyploïde plant kin ‘t resultaat zien vaan ‘n hybridisasie tusse twie versjèllende soorte.
Sommige plantpolyploïde die anders steriel zien, kinne zich vegetatief of via zaodapomixis veurtplante, boe bei ze kloonpopulasies vaan identieke individue vörme.
De gewun’ne paardeblom is ‘n triploïde dee zaod via apomicties zaod produceert.
De sequensjering vaan ‘n paar andere relatie kleine genome, vaan ries (Oryza sativa) en Brachypodium distachyon heet d’r ‘n belangriek modelsoort vaan gemaakt veur ‘t begriepe vaan genetiese, cellulaire en moleculaire biologie vaan graan, graas en einzaodlobbie in ‘t algemein.
Sjpinazie, erwte, sojabone en ‘n mos Physcomitrella patens were dèks gebruuk um plantcelbiologie te ónderzeuke.
Genexpressie kin ouch were gecontroleerd door repressieve ei witte die zich binde aon sjtille gebaeje vaan ‘t DNA en veurkómme det det gebeed vaan de DNA-code weert oetgedruk.
Bepaolde epigenetiese verandering zien erfelik gebleke, terwijl andere opnuuj were ingesjtèld in de kiem celle.
In tegesjtèlling tot bieste zien väöl plantcelle, veural die vaan de parenchyma, neet wezelik anders en blieve ze totipotent mèt de meugelikheid um ‘n nuuje apaarte plant te doon óntsjtón.
De alge zien ‘n polyfyletiese groep en heure in versjèllende divisies thoes. Sommige zien mie gerelateerd aon plante es andere.
De charofyte klasse Charophyceae en ‘t subriek Embryophyta vaan landplante vörme same de monofyletiese groep of clade Streptophytina.
Pteridofytiese vasculaire plante mèt ech xyleem en floëem die were voortgeplant door sjpore die ontkieme in vrijlevende gametofyte höbbe zich gedurende de Suluur geëvolueerd en in versjèllende aafsjtamminge gediversificeerd gedurende de late Siluur en vreuge Devoon.
Hun gereduceerd gametofyte höbbe zich óntwikkeld vaan megaspore behouwe in spoorproducerend orgaone (megasporangia) vaan de sporofyt, ‘n touwsjtand bekind es endosporie.
De vreugs bekende zaodplante kómme oet de lètste periode vaan de Devoon Famenniaan.
Chemicalieje verkriege oet de loch, bodem en water vörme de basis veur de metabolisme vaan alle plante.
Heterotrofe umvat alle bieste, sjummels, volledig parasitaire plante en neet-fotosynthetiese bacterieje numme organiese molecule op geproduceerd door foto-autrofe en respirire deze of ze gebruke dees veur de bouw vaan celle en weefsel.
De subcellulaire transport vaan ione, elektrone en molecule, zoe wie water en enzyme, vind plaots in celmembrane.
Verbele vaan elemente die plante nudig höbbe veur transport zien sjtiksjtof, fosfor, kalium, calcium, magnesium en zjwavel.
Deze samesjtèlling vergemekelik de tropiese redaksies vaan sjeute en wortels riechting leech en zwoertekrach.
De natuurlike cytokinine zeatine waor óntdèk in maïs, Zea mays, en is ‘n aafgeleid vaan purine adenine.
Ze zien betrokke in de promotie vaan ontkieming en kiemrus in zaode, ter regulering vaan planthuugte door sjtamverlenging en bleuj te controlere.
‘t Is zoe geneump umdet men oorsjprónkelik dach det ‘t abscissie kós controlere.
Nog ‘n klasse vaan fytohormone zien de jasmonate, es ierste gevoonde in de olie vaan Jasminum grandiflorum, waat wondreaksies in plante reguleert door de expresse vaan gene te deblokkere die in vereis zien in de systematies verworve resistensiereaksie op ‘n pathogen aonval.
Neet-vasculaire plante, de levermos, ‘t hoornblaad en mosse, producere gein bojemdoordringende vasculaire wortels en ‘t groetste deil vaan de plant deit aon fotosynthese.
Celle in eder systeem kinne celle vaan de ander make en onveurzene sjeute of wortels make.
Moch ein vaan de systeme verlore goon, kin de ander ‘t dèks opnuuj make.
In vasculaire plante zien ‘t xyleem en floëem ‘t geleidende weefsel det stóffe tusse de sjeute en wortels vervoerd.
Blajer verzamele zonleech en voere fotosynthese oet.
Bedekzaodige zien zaodproducerende plante die blomme make en bedèkte zaode höbbe.
Plante plante zich seksueel, aseksueel of beide veur.
Biologies classificatie is ‘n vörm vaan weitesjappelike taxonomie.
Hoewel weitesjappers ‘t neet altied ins zien euver ‘t classifisere vaan organisme, heet moleculaire fylogenetica, waat DNA-sequensies es gegeves gebruuk, geleid tot väöl recent revisies in de evolusie en is de verwachting det dit zoe blief.
De naomgeving vaan botaniese organisme is versjleutele in de International Code of Nomenclature veur alge, sjummels en plante (ICN) and weert touwgepas door ‘t International Botanical Congress.
De weitesjappelike naom vaan ‘n plant is de genus en de soort binne de genus, waat resulteert in ein wereldwijde naom veur eder organisme.
De combinasie is de naom vaan de soort.
De evolusjonaire relasies en erfelikheid vaan ‘n groep organisme weert fylogenie geneump.
De soort Pereskia zien bij veurbeeld buim of sjtruke mèt prominente blajer.
‘t Beoordeile vaan relasies op basis vaan gedeilde kenmerke mot veurzichtig gebeure, umdet plante door convergerende evolusie op elkaar kinne lieke ouch al zien de kemerke aafzonderlike ontsjtange.
Allein aafgeleid kenmerke, zoe wie de sjtekelproducerende areole vaan cactusse, beje bewies vaan erfelikheid vaan ‘n gedeilde veurouwer.
‘t Versjèl is det de genetiese code zelf weert gebruuk um evoluusjonaire relasies te bepaole, in plaots vaan det ‘t indirek weert gebruuk via de kenmerke die ‘t creejeert.
Geneties bewies suggereert det de woere evoluusjonaire relasie vaan meercellige organisme is zoe wie in de óndersjtand cladogram. Sjummels ligke zoe dichter bie bieste es bie plante.
Ónderzeuke nao wie plantesoorte tot elkaar in verhouding sjtoon guuf botaniste ‘n beter begrip vaan ‘t evolusieproces vaan plante.
Ouch al zien lui altied al geïnteresseerd gewees in de netuurleke gesjiedenis vaan de bieskes om hun heen, en dee kennis gebruukte um bepaolde soorte tam te make, men kin zigge tot de officiële studie vaan zoölogie zien oersprunk vint bij Aristotle.
Moderne zoölogie heet zien oersprunk tijdens de Renaissance en de vreuge moderne periode, mit Carl Linnaeus, Antonie van Leeuwenhoek, Robert Hooke, Charles Darwin, Gregor Mendel en väöl aander lui.
D’r zien grot sjèlderije, graveringe en beeldhouwwerk in Fraankriek die 15.000 jaor trugk gaon die bizons, peerd en herte in zorgvuldig details weergief.
Awwe kinnes vaan wilde bieste is geillustreerd door de realistische afbeeldinge vaan wilde en tamme bieste in ‘t nabije Ooste, Mesopotamië en Egypte, inclusief veeteelt praktijk en technieke, jaoge en vèsse.
Aristotle, in de vierde iew veur Christus, zaog bieskes es leventege organismes, en bestudeerde hunne structuur, ontwikkeling en vitale versjijnsele.
Veer honderd jaor later, de Romeinse arts Galen ontleedde bieske um hunne anatomie te bestudere en de functies vaan de versjillende onderdeile, umtot ontleding vaan minseleke kadavers verbooje waor in dee tied.
In Europe, Galen’s werk op ‘t gebied vaan anatomie bleef veur lange tied oneuvertroffe en onoetgedaag tot in de 16e iew.
Terwijl ‘t ierst tot ‘r riek vaan de hiere netuuroonderzeukers huurde, gedurende de 18e, 19e en 20e iew, zoölogie woort steeds mie unne professionele wetensjappeleke disciplien.
Dees ontwikkelinge, meh ouch ‘t rizzeltaot vaan embryologie en paleontologie, woorte samegebrach in de 1859 publicatie van Charles Darwin’s theorie vaan evolutie door natiurleke selèctie; heij in plaotste Darwin de theorie vaan organische evolutie op nuie voot, door ‘t process te explicere boe in ‘t kin gebäöre, en observationeel bewies veur te lègke tot ‘t zoe is gebäörd.
Darwin gaof nui riechting aon morfologie and fysiologie, door ze same te voege in ‘n gemeinsjappelikke biologische theorie: de theorie vaan organische evolutie.
‘n Vreuge noedzaak waor ‘t identificere vaan organisme en ze gróppe volgens hunne kenmerke, versjille en relaties, en dit is ‘t veld vaan de taxonomist.
Zien ideeje waore gecentreerd roontelum de morfologie vaan bieste.
Dees gróppe zien sindsdien gereviseerd um de samehang mit ‘t princiep vaan Darwin euver gemeinsjappelekke afstamming te verbetere.
Homo is de genus, en sapiens de specifieke epitheton, beide gecombineerd zien de soort naom.
‘t Dominante classificatie systeem weurt de Linnaeaanse taxonomie geneump.
De structuur en functie vaan celle begriepe is fóndeminteel veur alle biologische wetensjappe.
‘t Is geriech op wie tot organe en orgaan systeme samewèrke in ‘t liechaam vaan minse en bieste, same mit wie tot ze los vanein wèrke.
Fysiologische oonderzeuke weure traditioneel verdeilt in plant fysiologie en bieste fysiologie, mer sommege princiepes vaan fysiologie zien zoe universeel, ongeach welk specifiek organisme weurt bestudeert.
Beveurbeeld, euver ‘t algemein zien wetensjappers betrokke die speciaal opleiding höbbe gevolg veur specifieke organisme zoe es mammalogie, ornithologie, herpetologie, of entomologie, mer gebruke die orgamise es systeme um algemeine vraoge euver evolutie te beantwoorde.
Ethologiste zien veural bezörg euver de evolutie vaan gedrag en ‘t begriepe vaan gedrag in terme vaan de theorie vaan netuurleke selèctie.
Terrwijl oonderzeukers technieke beoefene specifiek veur moleculaire biologie, is ‘t normaal um dees te combinere mit methodes vaan genetica en biochemie.
Biologische systematiek is de studie vaan diversificatie vaan levetege vörme, zoewel in ‘t hede es in ‘t verlede, en de relatie tusse levetege dinger door de tied.
phylogenetische buim vaan soorte en hoegere taxa weure gebruuk om de evolutie vaan kenmerke te bestudere (beveurbeeld anatomische of moleculaire kenmerke) en de verdeiling vaan organisme (biogeografie).
Biologische systematiek classificeert soorte door drei specifiek takke te gebruuke.
Experimentele systematiek identificeert en classificeert bieste gebaseerd op de evolutionaire gróppe boe oet ‘n soort besteit, en ouch wie belangriek zie in de evolutie zelf zien.
De biodiversteit vaan de planeet en zien organisme explicere.
Taxonomie is dat deil vaan Systematiek dat ziech bezig hèlt mit de onderwerpe (a) en (b) heij bove.
Mer, in modern gebruuk, kinne ze allemaol gesjouwt weure es synonieme vaan mekaar.
Sommege bewere tot systematiek allein specifiek mit de relaties door de tied heer ziech bezig hèlt, en tot dat synoniem kin zien mit phylogenetiek, breier umgoan mit de gesuggereerde hierarchie vaan organisme.
Wetensjappelekke classificatie zien hulpmiddele in ‘t opslaon en verslaon vaan informatie naor aandere wetensjappers en leke.
In biologie, ‘n soort is de basis gróp vaan classificatie en ‘n taxonomische rang vaan ‘n organisme, mer ouch ‘n gróp vaan biodiversiteit.
Daor bove op, paleontologen gebruuke ‘t concept vaan de chronosoort gezeen fossiele veurtplanting neet oonderzoch kin weure.
“Alle soorte (behalve virusse) weurt unne twieledige naom gegeve, ‘n ‘binomial’.”
Beveurbeeld, Boa constrictor is ein vaan veer soorte vaan de genus Boa, met constructor es de soort zien epitheton.
Ouch, oonder organisme die allein a-seksueel veurtplante, ‘t concept vaan ‘n veurtplantende soort breek los, en eeder kloon is potentieel ‘n micro soort.
Soorte woorte gezeen vanaof de tied vaan Aristotle tot de 18e iew es vaste cattegorieje die in ‘n hierarchie verdeilt koste weure, de groete kèttel vaan zien.
Dat begrip woort behuurlik oetgebreidt in de 20e iew door genetica en populatie ecologie.
Ernst Mayr benadrukte veurtplantings isolatie, mer dit, wie aander soort concepte, is meujelek tot bekans onmeugelek te teste.
“Dees methode woort gebruuk es ‘n ‘klassieke’ methode vaan soort bepaoling, zoe es mit Linnaeus vreug in de evolutionaire theorie.”
Es voesregel, microbiologe zien d’r vaan oet gegange tot soorte bacteriën of archaea met ribosomaal RNA gen sequenties die mie daan 97% op mekaar lieke gecontroleerd motte weure door DNA-DNA hybridisatie um te bepale of ze tot ‘tzelfde soort huure of neet.
Moderne aonpakke vergelieke de sequentie geliekheid door computationale methodes te gebruuke.
‘n Database, Barcode of Life Data Systems (BOLD), bevat DNA barcode sequentries vaan mie daan 190.000 soorte.
Beveurbeeld, in ‘n studie gedaon mit sjummels, ‘t bestudeerde vaan nucleotide karakters gebruuk makende vaan cladistieke soorte zörgde veur de mies accurate rizzeltaote in ‘t erkenne vaan de talrijke sjummel soorte vaan alle concepte die bestudeert zien.
“Meh aandere verdedige dees aonpak, en besjouwe ‘taxonomische inflatie’ pejoratief en numme de tege gestelde meining es ‘taxonomisch conservatisme’; bewere tot ‘t politiek opportuun is om soorte te splitte en kleine populaties te erkenne op soortniveau, umtot dit beteiken tot ze mekkeliker touwgeveug kinne weure es zijnde in gevaar op de IUCN roej liest en conservatieve wetgeving en financiering kin aon trèkke.”
Es wetensjappers bedoele tot get vaan touwpassing is op alle soorte binne ‘n genus, daan gebruuke ze de genus naom zoonder de specifiek naom of epitheton.
Es weijer informatie besjikbaar kump, kin de hypothese oonderbouwt of aofgeweze weure.
‘t Opdeile vaan ‘n taxon in mierdere, dèks nuie, taxa weurt splitse geneump.
De term quasisoort weurt soms gebruuk veur snelle muterende entiteite zoe wie virusse.
In ring soorte, es lede vaan naburige populaties in ‘n breie doorlopende verdeiling kruise mèt succes mer lede vaan mie aofgelege populaties doen dat neet.
Ring soorte zien dus ‘n probleem veur soort concepte die gebaseerd zien op veurtplantings isolatie.
Soortvörming heet ‘n mate vaan veurtplantings isolatie nudig, ‘n gereduceerde gen stroum.
Bacteriën kinne plasmides mit bacteriën vaan aander soorte oetwissele, inclusief sommege die bliekbaar wied gerelateerd zien in aander phylogenetische domeine, wat analyse vaan hun relatie meujelek maak, en ‘t concept vaan bacteriële soorte verzwaak.
Massa oetsterven had versjeie oorzake inclusief völkaonische activiteit, klimaot verandering, en veranderinge in de oceanische en atmosferische chemie, en zie hadde daorveur groete effekte op Eerd’s ecologie, atmosfeer, land oppervlak en water.
Sommege woernummers bewere tot d’r ‘n inherent conflik is tusse ‘t verlange um ‘t proces vaan soortvörming te begriepe en de behoofte um te identificere en categorisere.
Ein vaan de klassieke gevalle in Noord Amerika is dat vaan de besjermde gevlekte uil welke kruiste mèt de neet besjermde Califoria gevlekte uil en de gestriepte uil; dit heet geleidt tot zjuristische debatte.
‘n Vörm waor te ondersjeie door dat ‘t gedeild woort mit alle leie, de jonge erfde eeder variatie dee ze missjiens hadde vaan hun awwers.
Heer vestigde ‘t idee vaan taxonomische hierarchie vaan classificatie gebaseerd op woernumbare eigensjappe en waor van plan um netuurleke relaties te besjawwe.
Jean-Baptiste Lamarck, in zien 1809 Zoological Philosophy, besjreef de transmutatie vaan soorte, stelde veur tot ‘n soort kós verandere euver tied, in ‘n radicaole aofwieking vaan Aristoteliaans dinke.
Genus ( miervoud genera) is ‘n taxonomische rang gebruuk in de biologische classificatiie vaan levedege en fossiele organisme zoe wel es ouch virusse.
Beveurbeeld Panthera leo (liew) en Panthera onca (jaguar) zien twie soorte binne de genus Panthera.
‘n Botanisch veurbeeld zouw Hibiscus arnottianus zien, ‘n specifieke soort vaan de genus Hibiscus dee inheems is in Hawaii.
“Besjikbaore naome zien die die gepubliceerd zien in euvereinstumming mit de Internationale Code vaan Zoölogische Nomenclature en neet op ‘n aander meneer oonderdrök weure door aander beslissinge vaan Internationale Commissie veur Zoölogische Nomenclature (ICZN); de ierste zulke naom veur welke taxon daan ouch (beveurbeeld ‘n genus) zouw daan geselècteerd motte weure es de ‘valide’ (mèt aander weurt, huidige of geaccepteerde) naom veur de desbetreffende taxon.”
In plantkunde bestaon soortgelieke concepte mer mit aander label.
Echter, väöl naome zien touwgeweze (miestal neet expres) aon twie of mierdere genera.
‘n Naom wat twie versjillende dinger beteikent is ‘n homoniem.
Echter, ‘n genus wat in ein riek ‘n wetensjappeleke naom maag höbbe tot es generieke naom weurt gebruuk (of de naom is vaan ‘n taxon in ‘n aander rang) in ‘n riek dat geregeerd weurt door ‘n aandere nomenclature code.
Beveurbeeld, in (neet vlegende) reptiele, die ongeveer 1180 genera höbbe, de mieste daorvaan (>300) höbbe mer ein soort, ~360 höbbe tusse de 2 en 4 soorte, 260 höbbe 5-10 soorte, ~200 höbbe 11-50 soorte, en mer 27 genera höbbe mie daan 50 soorte.
Welke soorte ‘n genus kriege touwgeweze is ‘n bitsje wèllekäöreg.
Wat tot ‘n femilie behuurt - of tot ‘n umsjreve femilie überhaupt mot weure erkent - weurt veurgesteld en bepaold door praktiserende taxonomiste.
Dèks is d’r gein exak euvereinstumming, boe bei versjillende taxonomiste eeder ‘n aander positie innumme.
Michael Novacek (1986) voegde ze op dezelfde positie in.
D’r zien gein objectieve regels veur ‘n klasse te besjrieve, mer veur bekinde bieste is d’r woersjijnelek wel euvereinstumming.
In plantkunde, klasses weure zelde besproke.
Informeel, phyla kinne weure gezeen es ‘n gróp organisme gebaseerd op generieke specialisaties vaan liechaam’s planne.
Dus phyla kinne weure samegevoeg of oet ein gehaold es ‘t dudelek weurt tot ze femilie zien vaan mekaar of neet.
In de definitie vaan Budd en Jensen, ‘n phylum weurt gedefinieerd es ‘t gróp eigensjappe dee gedeild weurt door zien levetege representant.
Echter, umtot ‘t gebaseerd is op eigensjappe, kin ‘’t mekelek weure touwgepas op fossiele gegevens.
Echter, um te bewieze tot ‘n fossiel huurt bij de kroen groep vaan ‘n phylum is meujelek, umtot ‘t ‘n unieke eigensjap mot vertone dee huurt tot ‘n oonder gróp vaan de kroen groep.
“De tabel heij oonder volg ‘t invloodrieke (mer umstrede) Cavalier-Smith systeem in ‘t verglieke vaan ‘Plantae’ mèt Archaeplastida, ‘n gróp dee Viridiplantae en de alge Rhodophyta en Glaucophyta divisies bevat.”
De divisie Pinophyta maag gebruuk weure veur alle gymnosperme (dat wil zègke inclusief cycades, ginkgos en gnetophytes), of veur allein conifere zoe es heij oonder.
Protista is ‘n polyphyletische taxon, dee minder acceptabelis veur moderne biologe daan in ‘t verleie.
Carl Linnaeus (1707–1778) lag de gronslag veur de moderne biologische nomenclature, noe gereguleerd door de Nomenclature Codes, in 1735.
“In 1937 introduceerde Édouard Chatto de terme ‘prokaryote’ en ‘eukaryote’ um versjil te kinne make tusse dees organisme.”
Robert Whittaker herkinde ‘n extra riek vaan de sjummels.
De twie euvergebleve rieke, Protista en Monera, bevatte unicellulaire en sumpele cellulaire kolonies.
In aander systeme, zoe ess Lynn Margulis’s systeem vaan vief rieke, de plante bevatte allein de land plante (Embryophyta), en Protoctista heet ‘n breier definitie.
Technologische veuroetgang in electron microscopie heet ‘t splitse vaan de Chromista vaan ‘t Plantae riek touw gestande.
Eindelek, sommege protiste die gein mitochondria hadde woorte oontdèk.
Dit superriek laog tegen euver ‘t Metakaryota superriek, de vief aander eukaryotische rieke (Animalia, Protozoa, Sjummelsi, Plantae en Chromista same voogend.
Cavalier-Smith accepteerde ‘t belang vaan de fóndemintele Eubacteria–Archaebacteria split neet mie dee veurgesteld waor door Woese en aandere en gesteund woort door recent oonderzeuk.
“Cavalier-Smith accepteerde de veurwaarde veur taxa um es monofyletisch (‘holofyletisch’ in zien terme) gezeen te weure neet mie es ziende valide.”
De veuroetgang vaan of phylogenetische oonderzeuke stond Cavalier-Smith touw ziech te realisere tot allephyla boevaan gedach woort tot ze bij archezoans (beveurbeeld primitieve amitochondriate eukaryotes) huurde eigelek in twiede instantie hun mitochondria hadde verlore,typisch door ze in neuie organelles te verandere: Hydrogenosomes.
“Gebaseerd op zulke RNA oonderzeuke, Carl Woese dach tot leve kós verdeilt weure in drei groete divisies en refereerde naor ze es ‘t ‘drei primaire rieke’ model of ‘t ‘ur riek’ model.”
Woese verdeilde de prokaryotes (hei väör geclassificeerd es ht Monera Riek) in tie gróppe, genaom Eubacteria en Archaebacteria, benaodrökkend tot d’r zoe väöl genetische versjille tusse de twie gróppe waor es tusse ein vaan de twie en alle eukaryotes.
“Zie hele tot allein monophyletische gróppe geaccepteerd zouwe motte weure es formele range in de classificatie en tot – terwijl dees aonpak ieder onpraktisch waor (boe door ‘t nudeg waor ‘lètterlek dozijne eukaryotische rieke te höbbe) – ‘t noe meugelek waor um eukaryotes te verdeile in ‘mer ‘n paar groete gróppe die woerrsjijnelek allemaol monophyletisch zien’.”
“’t Verdeilde de eukaryotes in dezelfde zès ‘supergróppe’.”
Vaan plante weurt gedach tot ze wie femilie zien vaan bieste en sjummels.
De tien argumente heij tege bevat ‘t feit tot ze obligaat intracellulaire parasiete zien dee gein metabolisme höbbe en neet ziech kinne kopiëre boete ‘n gast cel.
De ierste twie zien alle prokaryotische microorganisme, of groetendeils ein-cellige organisme wee zien celle ‘n verkröppelde of neet membraan gebonde nucleus höbbe.
Halofiele, organisme die good gedeije in hiele zaajte umgevinge, en hyperthermofiele, organisme die good gedeije in extreem heite umgevinge, zien veurbeelde vaan Archaea.
Cyanobacteriën en mycoplasmas zien twie veurbeelde vaan bacteriën.
Evolutie is verandering in geërfde eigensjappe vaan biologische populaties euver op mekaar volgende ginneraties.
Evolutie vint plaots es evolutionaire processe zoe es netuurleke selèctie (inclusief seksuele selèctie) en genetische drift reagere op dees variatie, wat rizzelteert in bepaolde eigensjappe die ummer dèkser of zeldzaomer veurkaome binne ‘n populatie.
De wetensjappeleke theorie vaan evolutie door netuurleke selèctie waor los vaan mekaar bedach door Charles Darwin en Alfred Russel Wallace halverwege de 19e iew en waor in detail besjreve in Darwin’s book Euver de Oersprunk vaan Soorte.
Dus, in mekaar opvolgende ginneraties vaan leie vaan ‘n populatie is de kans groeter tot ze weure vervange door de naokoumelinge vaan awwers mèt gunstige eigensjappe die ‘t meugelek maak veur ze um te euverleve en veurt te plante in hun desbetreffende umgevinge.
De fossiel gegevens bevatte ‘n veurtgang vaan vreuge biogenische grafiet, tot microbieel mat fossiele, tot versteinde multicellulaire organisme.
t Zeukde verklaoringe veur netuurleke fenomene in terme vaan fysieke wètte dee ‘t zelfde zien veur alle ziechbare dinger en dee ‘t bestaon vaan ‘n netuurleke categorie of goddeleke kosmische orde neet nudig höbbe.
De biologische classificatie geïntroduceerd door Carl Linneaus in 1735 erkinde expliciet de hierarchische netuur vaan relaties vaan soorte, mer betrachte soorte es vas volges goddelek plan.
Dees ideeje woorte veroordeilt door de gevestigde netuuroonderzeukers es spikkelatie dee empirisch bewies misde.
“Gedeiltelek beïnvloed door ‘n Opstèl euver ‘t Princiep vaan Populatie (1798) door Thomas Robert Malthus, Darwin veel op tot populatie greuj zouw leie tot ‘n ‘strijd veur existentie ‘ boe in gunstige variaties zouwe winne terwijl aandere sterve.”
“Darwin oontwikkelde zien theorie vaan ‘netuurleke selèctie” vanaof 1838 en sjreef zien ‘groet book’ euver ‘t oonderwerp toen Alfred Russel Wallace häöm ‘n versie vaan bekans dezelfde theorie sjikde in 1858.”
Hei um oontwikkelde Darwin zien veurluipege theorie euver Pangenesis.
Um te explicere boe nuie variante vaan dan kaome, oontwikkelde de Vries ‘n mutatie theorie dee veurde naor ‘n tijdeleke breuk tusse die die Darwiniaanse evolutie accepteerde en biometriciane die ‘t eins zien mèt de Vries.
De publicatie vaan de structuur vaan DNA door James Watson en Frencis Crick mèt cóntributie vaan Rosalind Franklin in 1953 demonstreerde ‘n fysiek mechanisme veur erving.
“In 1973, evolutionaire biologoog Theodosius Dobzhansky sjreef tot ‘niks in de biologie logisch is behalve in ‘t leech vaan de evolutie,’ umtot ‘t leech heet gesjijnd op de relaties vaan wat ierst onsamenhangende feite in de netuurleke gesjiedenis leke tot noe naor ‘n samenhangend verklaorende instantie vaan kinnes dee väöl woernumbare feite euver ‘t leve op dees planeet besjrijf en veurspelt. “
De complete set vaan woernumbare eigensjappe boe oet de structuur en ‘t gefiemel vaan ‘n organisme besteit weurt zien fenotype geneump.
Beveurbeeld, zon gebroende huid ontsteit door de interactie tusse ‘t genotype vaan ‘n persoen en zonleech; dus, zonnebrand weurt neet doorgegeve naor de kinder vaan lui.
DNA is ‘n lange biopolymeer dee besteit oet veer types vaan bases.
Poorties vaan ‘n DNA molecuul dee ‘n inkel functionerende eindheid specificeert weure gene geneump; versjillende gene höbbe versjillende volgordes vaan bases.
Es de DNA volgorde op ein plek versjilt tusse individuele, de versjillende vörme vaan dees volgorde weure alleles geneump.
Echter, terwijl dees sumpele correspondentie tusse ‘n ellele en ‘n eigensjap in sommege gevalle wèrk, de mieste eigensjappe zien ingewikkeld en weure gecontroleerd door kwantitatieve eigensjap loci (mierdere gene die interactie höbbe).
DNA methylation markerende chromatin, zelf onderhawwende metabolische lösse, gene die tot zwiege weure gebrach door RNA bemeujenis en de drei dimensionele bouw vaan eiwitte (zoe es prions) zien gebiede boe epigenetische erf systeme zien oontdèk op organismisch niveau.
Beveurbeeld, ecologische erving door ‘t proces vaan niche constructie weurt gedefinieerd door de regelmaotege en herhaolde activiteite vaan organisme in hun umgeving.
Oondanks de constante introductie vaan nuie variaties via mutatie en gen strouming, de mieste vaan de genome vaan ‘n soort zien identiek in alle individuele vaan dat soort.
‘n Substantieel deil vaan de phenotypische variatie in ‘n populatie weurt veroerzaak door de genotypische variatie.
Variaties verdwijne wienie tot ‘n nuie allele ‘t punt vaan fixatie heet bereik - wienie tot ‘t of verdwijnt oet de populatie of boe ‘t de veurzaot vaan de allele gans vervingk.
Es mutatie plaots vint, daan kinne ze ‘t produk vaan ‘t gen verandere, of ‘t gen d’r vaan weerhawwe um te functionere, of um gein effek te höbbe.
Extra kopieje vaan gene zien ‘n groete bron vaan ruw mattriaol wat nudig is veur nuie gene um te evoluere.
Nuie gene kinne weure gegenereerd vanoet in veurzaot gen wienie tot ‘n dubbele kopie muteert en ‘n nuie functie krijg.
De ginneratie vaan nuie gene kin ouch bevatte tot klein deile vaan mierdere gene weure gekopieerd, boe bei dees fragminte weure same gevoeg um nui combinaties mèt nuie functies te vörme.
Hercombinatie en hersortere verandert de frequenties vaan de allele neet, mer verandert daorveur in de plaots welke alleles bijein huure, en produceert jonge met nuie allele combinaties.
De ierste koste zien tot in seksueel dimorfische soorte allein ein vaan de twie geslachte jonge kin draage.
Toch is seksuele veurtplanting de miest veurkaome meneer vaan veurtplanting in eukaryotes en multicellulaire organisme.
Gen euverdrach tusse soort bevat ouch de formatie vaan hybride organisme en horizontale gen euverdrach.
Horizontale euverdrag vaan gene vaan bacteriën tot eukaryotes zoe es de ges Saccharomyces cerevisiae en de adzuki boene kever Callosobruchus chinensis heet plaots gevoonde.
Versjillende eigensjappe geve versjillende euverleving en veurtplanting snelhede (differentiële fitheid).
Daordoor höbbe organisme mit eigensjappe dee hun ‘n veurdeil geve bove de concurrentie mie kans dees eigensjappe door te geve aon de volgende ginneratie daan die mèt eigensjappe die neet ‘n veurdeil door geve.
‘t Centrale concèp vaan netuurleke selèctie is de evolutionaire fitheid vaan ‘n organisme.
Beveurbeeld, es ‘n organisme good kin euverleve en ziech snel veurtplant, mer zien jonge zien allemaol te klein en zwaak um te euverleve, dit organisme zouw wieneg genetisch bijdrage aon touwkomstige ginneraties en zou dus ‘n liege fitheid höbbe.
Veurbeelde vaan eigensjappe die de fitheid kinne vergroete zien versterkte euverleving en groetere vruchbaarheid.
Echter, zelfs es de riechting vaan selèctie umkiert op dee meneer, eigensjappe die in ‘t verleie verlore waore zulle missjiens neet her-evolueren in dezelfde vörm (zuug Dollo’s wet).
De ierste is ‘n directionele selèctie, dee ‘n versjuiving is in de gemiddelde weerde vaan ‘n eigensjap euver langere tied - beveurbeeld, organisme die lankzaam langer weure.
Eindelek, in ‘t stabiliserende selèctie is d’r ‘n selèctie tege extreme eigensjap weerdes aon beide kante, wat zörg veur ‘n aofname in varantie rond ‘n gemiddelde weerd en minder diversiteit.
Dit breier begrip vaan netuur stèlt wetensjappers in staot um specifieke krachte aof te bakene die, same, netuurleke selèctie vörme.
Echter, de snelheid vaan hercombinere is lieg (umtrint twie evenemente per chromosoom per ginneratie).
‘n Paar alleles dat gewoenelek georve weurt in ‘n gróp weurt ‘n haplotype geneump.
Dees drif stopt es ‘n allele oeteindelek vas weurt, of door te verdwijne vaan de populatie of door de aandere alleles gans te vervange.
De neutrale theorie vaan moleculaire evolutie stèlt veur tot de mies evolutionaire verandere ‘t rizzeltaot zien vaan ‘t vas légke vaan neutrale mutaties door genetische drif.
Echter, ‘n recentere en beter oondersteunde versie vaan dit model is de bekans neutrale theorie, boe ‘n mutatie dee effektief neutraol zou zien in ‘n klein populatie neet noedzakelek neutraal is in ‘n groete populatie.
‘t Aontal individuele in ‘n populatie is neet kritisch, daorveur is ‘t ‘n maot dee bekind steit es de effektieve populatie umvaank.
De aonwezigheid of aofwezigheid vaan gen strouming verandert fundamenteel de laop vaan evolutie.
Dit argumint vaan tegenstrijdige-drök woort lang gebruuk um de meugelekheid vaan interne neiginge in de evolutie te verwerpe, tot ‘t moleculaire tiedperk nuie interesse in neutrale evolutie gaof.
Beveurbeeld, mutatiebias weurt dèks gebruuk in modelle euver codon gebruuk.
Versjillende inveug versus verwijder biases in versjillende taxa kin leie tot de evolutie vaan versjillende genoom gruutte.
Modern dinke euver de rol vaan mutatie biases rifflecteert ‘n aander theorie daan dee vaan Haldane en Fischer.
Organisme kinne ouch reagere op selèctie door mèt elkaar same te wèrke, miestal door femilie te helpe of in wederkiereg veurdeilige symbiose.
Macroevolutie refereert aon evolutie dee plaots vindt op of bove ‘t niveau vaan soorte, specifiek soortvorming en oetsterve; boe bij microevolutie refereert aon kleiner evolutionaire veranderinge binne in ‘n soort of populatie, specifiek veranderinge vaan allele frequencies en aonpassing.
Echter, in macroevolutie, de eigensjappe vaan ‘n ganse soort kinne belangriek zien.
“n Dèks veurkoumend misverstand is tot evolutie ‘n buut, lange termijn planne, of ‘n innerlijke neiging naor ‘veuroetgang’ heet, zoe wie weurt gezag in euvertuiginge zoe wie orthogenesis en evolutie, realistischer is ‘t echter, tot evolutie gein lange termijn doele heet en neet noedzakelek groetere complexiteit ginnereert.”
Ouch, de term aonpassing kin refererde aon ‘n eigensjap wat belangriek is veur de euverleving vaan ‘n organisme.
‘n Aonpassende eigensjap is ‘n aspect vaan ‘t oontwikkelingspatroen vaan ‘t organisme wat ‘t meugelek maak of de kans vergroet tot ‘t organisme euverleef en ziech veurtplant.
Aander opvallende veurbeelde zien de Escherichia coli bacterie dee de meugelekheid heet ontwikkeld um citroen zoer es veujing te gebruuke in ‘n lange termijn lab experimint, Flavobacterium wat ‘n nui enzym evolueerde wat ‘t meugelek maak veur dees bacterie um op ‘n bij produc vaan nylon fabricaasj te greuje, en de groond bacterie Sphingobium dee ‘n ganse nuie metabolische weeg evolueerde dee de synetische pesticide pentachlorophenol kin aofbreke.
Daordoor, structure mèt ‘n soortgelieke interne organisatie kinne versjillende functies höbbe in verwante organisme.
Echter, sinds alle levende organisme in mier of mindere maote verwant zien aon mekaar, zelfs organe die wienig of gein structurele euvereinkomste lieke te höbbe,zoe es geleedpotige, inktvis en gewervelde ouge, kinne leune op ‘n gedeilde set vaan homologeuze gene die ‘n samestèlling en functie bepaole, dit weurt diepe homologie geneump.
Veurbeelde zien pseudogene, de neet-functionele euverbliefsele vaan ouge in blinde grot visse, vleugels in veugel die neet kinne vlege, de aonwezigheid vaan heup kneuk in walvèss en slange, en seksuele eigensjappe in organisme die -a-seksueel reproducere.
Ein veurbeeld is de Afrikaanse hagedis Holaspis guentheri, dee ‘n extreem platte kop oontwikkelde um in reetse te kinne verstoompele, zoe es gezeen kin weure este kieks naor zien naoste femilie.
‘n Aander veurbeeld is de rekrutering vaan enzymes van glycolysis en xenobiotische metabolisme um es structurele eiwitte te diene geneump crystallines binne in de lenze vaan de ouge vaan organise.
Dees studies höbbe aongetoend tot evolutie de oontwikkeling kin aonpasse um nui structure te make, zoe es embryonische kneuk structure dee ziech oontwikkele tot kake in aander bieste in plaots vaan deil vaan ‘t midde oer in zoogdiere te vörme.
Dees veranderinge in ‘t twiede soort daan, in wisselwèrking, zörgde veur veranderinge in ‘t ierste soort.
Beveurbeeld, ‘n extreme samewèrking besteit tusse plante en de mycorrhizal sjummel dee greujt op hun wortele en de plant help veujing oet de groond op te numme.
Coalities tusse organisme vaan ‘tzelfde soort zien ouch al geëvolueerd.
Hei, somatische celle reagere op specifieke signaole dee instructies geve euver of ze motte greuje, blieve wie ze zien, of sterve.
“D’r zien mierdere menere boe op ‘t concept vaan ‘soorte’ gedefinieerd kin weure.”
Oondanks de diversiteit in versjillende soorte concèpte, dees versjillende concepte kinne weure geplaotst in ein vaan de drei breie filosofische aonpakke: kruising, econologisch en phylogenetisch.
Oondanks ‘t breie en lange termijn gebruuk, de BSC is sjus wie aandere neet zoonder controverse, beveurbeeld umtot dees concepte neet touwgepas kinne weure op prokaryotes, dit weurt ‘t soorte probleem geneump.
Gen strouming kin ‘t proces vertraoge door de nuie genetische variante ouch naor de aandere populaties te verspreie.
In dit geval, nauw verwante soorte kinne regelmaotig kruise, mer hybrides weurt tege geselècteerd en ‘t soort zal oetgestorve blieve.
Soortvörming is mierdere kiere geobserveerd zoewel in gecontroleerde laboratorium umstandeghede (zie laboratorium experiminte vaan soortvörming) en in de netuur.
De mies veurkoumende in bieste is de allopatrische soortvörming, wat veur kump in populaties die initieel geografisch geïsoleerd zien, zoe es door habitat fragmintatie of migratie.
De twiede modus vaan soortvörming is peripatrische soortvörming, wat veurkump es klein populaties vaan organisme geïsoleerd rake in ‘n nuie umgeving.
De derde modus is parapatrische soortvörming.
Euver ‘t algemein kump dit veur es d’r ‘n drastische verandering in de umgeving heet plaotsgevonde in de habitat vaan de awwer soorte.
Selèctie tege kruise mèt de metaol geveulege awwersoort populatie produceert ‘n geleideleke verandering in de bleujtied vaan ‘n metaol resistente plant, welke oeteindelek complete veurtplantingsisolatie produceert.
Dees vörm is zeldzaom gezeen zelfs ‘n klein wieväölheid gen strouming kin genetische versjille tusse deile vaan ‘n populatie weg haole.
Dit is neet gebrukelek in bieste umtot bieste hybrides miestal onvröchbaar zien.
Dit steit touw tot chromosome vaan eeder awwersoort ‘n euvereinkomsteg paar kin vörme tijdens meiosis, gezeen eeder awwerchrosomoom al gerepresenteerd weurt door ‘n paar.
Inderdaod, dubbele chromosome binne ‘n soort kinne ‘n gebrukeleke oorzaak vaan veurtplantingsisolatie zien, gezeen de hèlf vaan de dubbele chromosome neet euvereinkaome wienie tot gekruus weurt mit neet dubbele organisme.
Bekans alle bieste en plant soorte die op Eerd höbbe geleef zien noe oetgestorve, en oetsterve liek ‘t oeteindeleke lot te zien vaan alle soorte.
Oondanks tot ‘t oetsterve vaan ‘n gesjatte mie daan 99 procent vaan alle soorte die oets op Eerd geleef höbbe, vaan ongeveer 1 biljoen soorte weurt gesjat tot ze noe op Eerd leve boe vaan mer ein doezendste vaan eine procent besjreve is.
‘t Vreugste onbetwiste bewies vaan leve op Eerd is vaan minstens 3.5 miljard jaor geleie, tijdens ‘t Eoarcheaanse tiedperk nao tot ‘n geologische koors begos te stolle nao de ieder gesmolte Hadeïsche iew.
“Commentaar lieverende op de Australische bevindinge, sjreef Stephen Blair Hedges,‘Es leve relatief vlot op Eerd zou zien ontstoon, daan zou ‘t in ‘t universum gebrukelek kinne zien.’”
Sjettinge euver ‘t aontal vaan the huidige soorte op Eerd gaon vaan 10 mieljoen tot 14 mieljoen, boe vaan ongeveer 1.9 mieljoen besjreve zien vendaog te daag in ‘n centraole database, wat tot ongeveer 80 procent neet besjreve laot.
Dees gemeinsjappeleke aofstamming vaan organisme waor es ierste aofgeleidt vaan vier sumpele feite euver organisme: ierst, ze höbbe geografische spreiing dee neet oetgelach kin weure mèt lokale aonpassinge.
Veerde: organisme kinne geclassificeerd wuere door deze euvereinkomste te gebruuke in ‘n hierarchie vaan geneste gróppe, geliekend ‘n femilie boum.
Dit beeld stump aof vaan ‘n idee dat kort geopperd woort door Darwin mer daornao waor achtergelaote.
Door de anatomie te vergelieke vaan zoewel moderne es oetgestorve soorte, paleontologe kinne de lijne vaan die soorte aofleie.
Recenter, bewies voor gemeinsjappeleke oafstamming is gekoume vaan ‘n studie vaan biochemische euvereinkomste tusse organisme.
De eukaryotische cel is tusse de 1.6 en 2.7 miljard jaor geleie versjene.
‘n Aandere euverspeuling vaan cyanobacteriaal achtige organisme leide tot de vörming vaan chloroplaste in alge en plante.
In jannewarie 2016, wetensjappers rapporteerde tot, ongeveer 800 mieljoen jaor geleij, ‘n kleine genetische verandering in ‘n inkele molecuul genaomd GK-PID missjiens ‘t heet meugelek gemaak tot organisme koste gaon vaan ‘n inkele cel organisme tot eine vaan mierdere celle.
Versjillende veroerzakers vaan de Cabriaanse explosie zien veurgesteld gewore, inclusief de huiping vaan zuurstof in de atmosfeer door fotosynthese.
Kunstmaotige selèctie is de moodwèllege selèctie vaan eigensjappe in ‘n populatie vaan organisme.
Eiwitte mèt weerdvolle eigensjappe zien geëvolueerd door herhaoldeleke run vaan mutaties en selèctie (beveurbeeld veranderde enzymes en nuie antiliechame) in ‘n process genaomd gedirigeerde evolutie.
D’r zien jonge geproduceerd mèt functionerende ouge door versjillende populaties vaan dees blinde vès te kruse mit ein, gezeen versjillende mutaties höbbe plaots gevoonde in de geïsoleerde populaties die geëvolueerd zien in versjillende grotte.
Vöäl minse krenkdes zien neet gein statische fenomene, mer zien in staot te evoluere.
‘t Is meugelek tot veer ‘t end vaan ‘t effektieve leve vaan de mieste disponibele antibiotica en door de evolutie en evolueerbaarheid vaan euze ziektekieme te veurspelle en door strategieën te oontwikkele die dat aof remme of vermije vereist depere kinnes vaan de complexe krachte die evolutie veroorzake op moleculair niveau.
Heer gebruukde evolutionaire strategieën um complexe technische probleme op te losse.
In sommige lande, mèt naome de Verneinegde Staote, dees spanninge tusse wetensjap en relizjie höbbe de huidige creatie-evolutie controverse aongewakkerd, ‘n relizjieus conflict dee ziech riecht op polletiek en openbaar oonderwies.
De Scopes Trial beslissing vaan 1925 zörgde dr veur tot ‘t oonderwerp zelde in Amerikaanse secundaire biologie tekstbeuk veur kaom veur ‘n ginneratie, mer geleidelek woort ‘t weer geïntroduceerd later en woort ‘t veur de wet besjermt mèt de 1968 Epperson v. Arkansas beslissing.
Netuurleke selèctie is de differentiële euverleving en veurtplanting vaan individuen es gevolg vaan versjille in fenotypie.
Variaties bestaon in alle populaties vaan organisme.
De umgeving vaan ‘n genoom bevat de moleculaire biologie in de cel, aandere celle, aander individue, populaties, soorte, mer ouch de abiotische umgeving.
Netuurleke selèctie is de hook stein vaan moderne biologie.
‘t Concept vaan netuurleke selèctie woort oersprunkelek oontwikkeld in de aofwezigheid vaan ‘n gooje theorie vaan erfelekheid; tegeliekertied mèt ‘t sjrieve vaan Darwin, wetensjap had nog gein moderne theoriën euver genetica.
De klassieke arguminte woorte weer geïntroduceerd in de 18e iew door Pierre Louis Maupertuis en aandere, inclusief de grampeer vaan Darwin, Erasmus Darwin.
‘t Succes vaan dees theorie verhoegde ‘t bewuszien vaan de groette sjaol vaan geologische tied en maakde ‘t idee plausibel tot kleine verandereringe die bekans neet te zien zien in opvolgende ginneraties gevolge kinne producere op ‘n sjaol vaan versjille tusse soorte.
“Heer waor in ‘t proces vaan ht sjrieve vaan zien ‘groet book’ um zien oonderzeuk te presentere toen de naturalist Alfred Russel Wallance onaofhenkelek ‘t princiep bedach en umsjreef in ‘n opstel wat heer naor Darwin sjikde um door te sjikke naor Charles Lyell.”
In de 3e editie vaan 1861 erkinde Darwin tot aandere—zoe wie Willam Charles Welles in 1813, en Patrick Matthew in 1831—soortgelieke ideeën hadde veurgesteld, mer ze of neet oontwikkeld hadde of ze neet hadde geprizzenteerd in belangrieke wetensjappeleke publicaties.
“Darwin hat spiet vaan ‘t gebruuke vaan de term ‘Netuurleke Selèctie’ in ‘n breef naor Charles Lyell in September 1860, umtot heer de veurkäör gaof aon de term “Netuurlek Behoud’.”
“Echter, netuurleke selèctie blijf controversieel es ‘n mechanisme, gedeiltelek umtot ‘t es te zwaak woort gezeen um de breie geobserveerde eigensjappe vaan levendege organisme te verklaore, en gedeiltelek umtot zelfs de veurstanders vaan evolutie meujte hadde mèt de ‘oongestuurde’ en neet-progessieve netuur, ‘n antwoort dee gekarakteriseerd woort es de einige miest significante obstakel um ‘t idee te acceptere.”
Mèt de integratie vaan evolutie en de wètte vaan Mendel euver erfenis in ‘t begin vaan de 20e iew, de zoegenaomde moderne synthesis, woort netuurleke selèctie euver ‘t algemein geaccepteerd door wetensjappers.
“J.B.S. Haldane introduceerde ‘t concept vaan de ‘koste’ vaan netuurleke selèctie.”
“Echter, netuurleke selèctie os ‘blind’ in dee zin tot veranderinge in fenotypie ‘n veurtplantings veurdeil kin oplevere, oanaofhenkelek d’r vaan of dee eigensjap geërf kin weure.”
Es de eigensjappe dee dees individuele ‘n veurtplantings veurdeil geve ouch geërf kinne weure, dat is, vaan awwers naor jonge kin weure door gegeve, daan is d’r ‘n diffirentiële veurtplanting, dat is, ‘n klein bitsje groeter aondeil vaan snelle haoze of efficiënte alge in de volgende ginneratie.
Dit gief de indruk vaan doel, mer in netuurleke selèctie is d’r gein opzetteleke keuze.
Dit gaof duuster gekleurde motte ‘n betere euverleving kans um duuster gekleurde jonge te producere, en in mer viefteg jaor vanaof de ierste duustere mot dee gevange woort, bekans alle motte in industrieel Manchester waore duuster.
Es ‘n organisme haaf zoe lang leef es aandere vaan zien soort, mer heet twie kier zoe veul jonge die ‘t euverleve tot ze volwasse zien, zien gene kaome daan steeds dèkser veur in de populatie vaan volwassene in de volgende ginneratie.
“‘n oondersjeid mot gemaak weure tusse ‘t concept vaan ‘euverveling vaan de fitste’ en ‘verbetering vaan conditie’. ”
“Haldane neump dit proces ‘vervanging’ of doorgaons in de biologie weurt dit ‘fixatie’ geneump’.”
De kans tot ‘n wederzijdse veurdeilige mutatie plaots vindt in ‘n lid vaan de populatie hingk aof vaan ‘t ganse aontal kopieën vaan dee variant.
“In dit experiment, ‘verbetering vaan conditie’ hingk aof vaan ‘t aontal kopieën vaan ‘n bepaolde variant veurtot ‘n nuie variant kin versjijne dee in staot is te greuje in de volgende hoegere drugs concentratie regio.”
“Richard Lenski’s classieke E. Coli lange termijn evolutie experiment is ‘n veurbeeld vaan aonpassing in ‘n umgeving mèt veul concurrentie, (’ verbetering vaan conditie’ tijdens ‘euverleving vaan de fitste’).”
Dees ongewoenleke oonderbrekende selèctie speult ouch op tijdens veranderingsperiodes boe de huidige modus sub-optimaal is, mer verandert de eigensjap in mie daan eine riechting.
Somme biologe herkinne mer twie types: levensvatbaarheid ( of euverleving) selèctie, wat es doel heet ‘n organisme zien kans um te euverleve te vergroete, of fecunditeit(vruchbaarheid of veurtplantings (selèctie, wat es doel heet de snelheid vaan veurtplanting te vergroete, gief euverleving.
in verwante selèctie en introgenomische conflicte beejt selectie op gen niveau ‘n betere verklaoring veur ‘t oonderligkend proces.
Ecologische selèctie is netuurleke selèctie via eeder aander middel daan seksuele selèctie, zoe es verwante selèctie, concurrentie, en infanticide.
Echter, in sommige soorte, partner keuze is veurnamelek door de manslui, zoe es in sommge vèsse in de femilie Syngnathidae.
Sinds de oontdèkking vaan penicilinne in 1928, weurt antibiotica gebruuk om bacteriële ziektes te bestrije.
genetische variatie is ‘t rizzeltaot vaan mutaties, genetische recombinaties en veranderinge in ‘t karyotype (‘t nummer, de vörm, de groette en interne arrangemente vaan de chromosome).
Echter, väöl mutaties in neet-coderende DNA höbbe sjäöjeleke effekte.
Veranderinge in dees höbbe dèks groete effekte op ‘t fenotype vaan de individueel umtot ze de functie vaan väöl aander gene riggelere.
Es zoe ‘n mutaties zörge veur ‘n betere conditie, daan heet netuurleke selèctie ‘n veurkäör veur dees fenotypes en de nuie eigensjap verspreid ziech door de populatie.
Echter, ‘t is zoe intrinsiek aon ht concept vaan ‘n soort tot d’r tege hybrides geselècteerd weurt, wat de evolutie vaan veurtplantingsisolatie tege wèrk, ‘n probleem dat erkint woort door Darwin.
Fenotype weurt bepaold door ‘n organisme zien genetische samestèlling (genotype) en de umgeving boe in ‘t organisme leef.
‘n Veurbeeld is ‘t ABO blood typ antigen in minse, boe drei alleles ‘t fenotype besture.
Dit proces kin daor gaon tot de allele vas is en de ganse populatie de fittere fenotype deilt.
Stabiliserende selèctie besjermt functionele genetische functies, zoe es eiwit-coderende gene of regel gevende sequenties, euver langere tied door selèctie drök tege sjäöjeleke variante.
Sommige vörme vaan ballancerende selèctie zörge neet tot ‘t vas weurt, mer hawwe ‘n allele in tusseligkende frequenties in ‘n populatie.
Onderhaajd vaan allelische variaties kin ouch plaots vinde door versteurende of diversifiërende selèctie, wat de veurkäör gief aon genotypes die afwieke vaan ‘t gemiddelde in eeder rieching (dat is, ‘t tegeneuvergestèlde vaan euver dominantie) en kin es rizzeltaot ‘n bimodale verdeiling vaan eigensjap wierde höbbe.
Echter, nao ‘n periode zoonder nuie mutaties, de genetische varatie op dees locaties weure oetgepoejert door genetische drift.
De precieze oetkomst vaan de twie processe hingk aof vaan de snelheid boe mit nuie mutaties plaots vinde en aof vaan de krach vaan de netuurleke selèctie , wat ‘n functie is vaan hoe onveurdeilig de mutatie bliek te zien.
De kans tot zoe ‘n hersjikking plaots vindt tusse twie alleles is umgekierd evenredig aon de aofstand tusse ze.
‘n Krachtige selèctieve veeg heet ‘n regio vaan ‘t genoom boe de positieve geselècteerde haplotype (de allele en zien naoberse) de einige zien die in essentie nog leve in de poputatie es rizzeltaot.
Achtergroond selèctie is ‘t tegeneuvergestilde vaan ‘n selèctieve veeg.
“In de woorde vaan de filosoof Daniel Dennet, ‘Darwin’s gevaarleke idee’ vaan evolutie door netuurleke selèctie is ‘n ‘universeel zoer,’ wat neet beperk kin blieve tot welk voertuig of container, umtot ‘t vlot naor boete leek, en zien weeg wèrk naor steeds breier weurende umgevinge.”
“Dees conditities zien: erfelekheid, varaties vaan type, en concurrentie veur bepèrkte bronne.
De interpretatie vaan Herbert Spencer en de eugenetische advocaot Francis Galton vaan netuurleke selèctie es noedzakelek professief, leidend tot veroonderstèlde veuroetgang in intellizjentie en besjaoving, wat ‘n rechveerdeging woort veur kolonialisme, eugenetica en sociaal Darwinisme.
“‘t Raciale idee es de basis veur euze staot heet in dit opziech al väöl bereik.’”
‘t mies prominente veurbeeld vaan evolutionaire psychologie, opvallend wiet gevorderd in ‘t vreuge werk vaan Noam Comsky en later door Steven Pinker, is de hypothese tot ‘t minselek brein ziech heet aongepas um de grammaticaole regels vaan netuurleke taol ziech eige te make.
“Heer observeerde tot organisme (erwt plante) eigensjappe erfde via oonopvallende ‘einhede vaan erfenis’.”
Gen structure en functies, variatie, en verdeiling weure bestudeerd in de cónteks vaan ‘n cel, ‘t organisme (beveurbeeld dominantie), en in de cónteks vaan ‘n populatie.
Genetische processe wèrke same mèt ‘n organisme zien umgeving en ervaringe um de oontwikkeling en wijs vaan doen te beïnvloede, heij weurt dèks naor gerefereerd es netuur tege opveujing.
De moderne wetensjap vaan genetica, zeukende um dit proces te begriepe, begós mèt ‘t werk vaan de Augsteinse mónnik Gregor Mendel halverwege de 19e iew.
Zien twiede wet is ‘tzelfde es wat Mendel publiceerde.
‘n populaire theorie tijdens de 19e iew, en door Charles Darwin’s 1859 Euver de Oersprunk vaan Soorte geïmpliceerd, waor vermenging vaan erfenis: ‘t idee tot individuele ‘n glitserege mix vaan de eigensjappe vaan hun awwers kriege.
“In zien artikel ‘Versuche über Pflanzenhybriden’ (‘Experimeente op plante-hybrides’), gepresenteerd in 1865 aon de Naturforschender Verein (Vereiniging veur Natuuroonderzeuk) in Brünn, traceerde Mendel de erfelikke petroene vaan versjèllende eigensjappe in erwte-plante en besjreef ze op wiskundige wijze.”
“William Bateson, unne veurstander vaan Mendel’s werk, bedach ut woord genetika in 1905 (ut bijvoogelik naomwoord genetisch, aofgeleid vaan ut Grieks woord genesis —γένεσις, ‘origine’, is veurlaoper vaan ut zelfstandig naomwoord en woord veur ut ierst gebruuk in biologische zin in 1860).”
In de volgende 11 jaor oontdekde zie tot vrouwlui allein ut X-chromosoom hadde en manslui zoewel X- es Y chromosome.
James Watson en Francis Crick bepaolde de struktuur vaan DNA in 1953, gebruukmaakend vaan ut röntgenkristallografiewerk vaan Rosalind Franklin en Maurice Wilkins, dat aongaof tot DNA un spiraalvörmige structuur heet (d.w.z. de vörm vaan unne körkentrèkker).
De structuur suggereerde ouch un einvoudige methode veur replikaasie: es de strenge weure gesjeije, kinne veur elke streng nuij partnerstrenge weure gerekonstrueerd op basis vaan de sequentie vaan de aw streng.
In de daoropvolgende jaore perbeerde wetensjappers te begriepe wie DNA ut proces vaan eiwitproduksie regelt.
Met ut vernuijde moleculaire begrip vaan euvererving kwaom d‘r un eksploosie aon onderzeuk.
Un belangrieke oontwikkeling waor de ketenterminaasie in ut op volgorde zette vaan DNA in 1977 door Frederick Sanger.
In zien expeerimeente die de eigensjappe veur blommekleur bestudeerde, merkte Mendel op tot de blomme vaan elke erwteplant paors of wit waore, mer noets unne euvergaank tösse de twie kleure.
Väöl soorte, boeoonder lui, höbbe dit euverervingspetroen.
Es organisme heterozygoot zien es gen, weurt dèks éin allel dominant genump umtot die eigensjappe ut fenotype vaan ut organisme dominere, terwijl ut aandere allel recessief weurt genump umtot die eigensjappe afneume en neet weure woergenome.
“Dèks weurt un ‘+’-symbool gebruuk um ut gebruukelikke, neet-mutante allel veur un gen te markere.”
Ein vaan de mies gebruukte diagramme um ut resultaat vaan kruusinge te veurspelle, is ut Punnett-veerkant.
Sommige gene sortere neet oonaofhaankelik vaan elkaar, wat un genetische koppeling aontoent, un oonderwerp wat later in dit artikel weurt besproke.)
Un aander gen bepaolt daorentege of de blomme kleur höbbe of wit zien.
Väöl eigesjappe zien gein discrete kinmerke (beveurbeeld paorse of witte blomme), mer zien in plaots daovaan continue kinmerke (beveurbeeld minselikke lengte en huijdskleur).
De maote boein de gene vaan un organisme bijdrage aon un complekse eigesjap weurtt erfelikheid genump.
DNA is samengesteld oet un kete vaan nucleotiden, boevaan d‘r veer soorte zien: adenine (A), cytosine (C), guanine (G) en thymine (T).
Virusse kinne ziech neet veurtplante zoonder unne gashier en weure neet beïnvloed door väöl genetische processe, dus weure ze miestal neet es levende organisme besjowd.
Deze structuur vaan DNA is de fysieke basis veur euvererving: DNA-replikasie dupliceert de genetische informaasie door de strenge te splitse en eeder streng te gebruuke es un sjabloon veur de synthese vaan un nuije partnerstreng.
Deze DNA-strengen zien dèks extreem laank; ut groetste minselikke chromosoom is beveurbeeld oongeveer 247 miljoen basenpare laank.
DNA weurt miestal gevoonde in de kern vaan celle, mer Ruth Sager holp bij de oontdekking vaan neet-chromosomale genen die boete de kern woorte gevoonde.
Oonderwijl haploïde organisme mer éin kopie vaan eeder chromosoom höbbe, zien de mieste bieste en väöl plante diploïde en bevatte ze twie vaan eeder chromosoom en dus twie kopien van eeder gen.
Bij luij en väöl aander bieste bevat ut Y-chromosoom ut gen wat de oontwikkeling vaan de specifieke mannelikke kenmerke in gaank zet.
Dit proces, mitose genaomp, is de einvoudegste vörrem vaan veurtplanting en vörremp de basis veur oongeslachtelijke veurtplanting.
Eukaryote organismen gebruke dèks seksuele reproductie um naokeumelinge te generere die un mingsel vaan genetisch materiaol bevatte wat is geërfd vaan twie versjèllende awwers.
Sommige bacterië kinne conjugasie ondergoon, boebij un klein cirkelvörmig stökske DNA op un aander bacterie weurt euvergedrage.
Zoe kinne nuij combinasies vaan gene oontstaon in de naokaomelinge vaan e köppelke.
Tijdens de kruusing wissele chromosome stökke DNA oet, boedoor de gen-allele tösse de chromosome effectief weure gesjöd.
De ierste cytologische demonstraasie vaan kruusing woord in 1931 door Harriet Creighton en Barbara McClintock oetgevoerd.
Veur un wellekeurige lange aofstand is de kans op kruusing groet genog um de euvererving vaan de gene in feite oongecorreleerd te laote zien.
De specifieke volgorde vaan aminozure resulteert in un unieke drieijdimensionaal structuur veur dat eiwit, en de drieijdimensionaal structure vaan eiwitte zien gerelateerd aon hun functies.
Proteïnestructuur is dynamisch; ut eiwithemoglobine buijg in innigszins versjèllende vörme umtot ut de opname, ut transport en de aofgifte vaan zuurstofmolecule in ut blood vaan zoogdiere vergemeekelik.
Sikkelcelanemie is beveurbeeld un genetische krenkde bij de mins die het gevolg is vaan un eenkel baseversjèl binne ut coderende gebied veur ut β-globinegedeilte vaan hemoglobine, boedoor un eenkel aminozuurverandering weurt veroerzaak die de fysieke eigensjappe vaan hemoglobine verandert.
Sommige DNA-sequenties weure in RNA getranscribeerd, mer weure neet vertaold in eiwitproducte - dergelikke RNA-molecule weure neet-coderend RNA genump.
Un interessant veurbeeld is de kleur vaan de vach vaan de Siamese kat.
Mer deze eiwitte die doonker haor producere, zien temperatuurgeveulig (d.w.z. ze höbbe un mutasie die temperatuurgeveuligheid veroerzaak) en denaturere in umgevinge met un hoegere temperatuur, boebij ze gein doonkerhaorpigmint producere in gebiede boe de kat un hoeger liechaamstemperatuur heet.
Nao de val vaan ‘t Wes-Romeinse Riek, naom de kinnes vaan Greekse oetvindinge euver de wereld in Wes-Europa aof tijdens de vreuge iewe (400 tot 1000 n.Chr.) vaan de Middeliewe, mer woort in de wereld vaan de moslims bewaord in de Islamitsche gouwe tied.
Moderne weitesjap weurt doorgaons verdeilt in drei groete takke die bestoon oet de netuurweitesjap (beveurbeeld biologie, sjeikunde en netuurkunde), die de netuur oonderzeuke in de breiste zin vaan ‘t woord; de sociaole weitesjap (beveurbeeld economie, psychologie en sociologie), die einlinge en maotsjappije oonderzeuke; en de formele weitesjapp (beveurbeeld logica, wiskunde en theoretische informatica), die ziech besjeftege mèt teikens die geleid weure door regels.
Nuie kinnes in de weitesjap weurt oontwikkelt door oonderzeuk vaan weitesjappers die gemotiveerd zien door nuisjieregheid euver de wereld en ‘n verlange um probleme op te losse.
‘t waor mèt naome ‘t soort kinnes dat lui oonderling mèt elkaar kinne bespreke en deile.
D’r woort evels gein consistent bewös oondersjeid gemaak tösse kinnes vaan zoe’n dinger, die in eeder gemeinsjap gelle, en aander vörme vaan collectieve kinnes, zoewie mythes en rechssysteme.
Ze oontwikkelde zelfs ‘ne officiële kelender die twelf maond had, eeder daarteg daog, en vief daog aon ‘t ind vaan ‘t jaor.
“Weges dees reie weurt d’r gezag dat dees manne strik genome de ierste filosofe waore en ouch de ierste lui um duudelijk oondersjeid te make tösse “netuur” en “traditie”.”
Daorentege woorte de poginge um mèt de kinnes vaan netuur, de netuur te imitere (kunsmoateg of technologie, Greeks technē) door klassieke weitesjappers gezeen es ‘n mie geschikde intresse veur ‘ne ambachsmaan oet ‘n liegere sociaole klasse.
De atoomtheorie woort oontwikkeld door de Greekse filosoof Leucippus en ziene student Democritus.
De Socratische methode, umsjreeve door Plato’s dialoge, is ‘n dialectische methode vaan ‘t eliminere vaan hypotheses: betere hypotheses weure gevoonde door stèlselmaoteg degene te identificere en eliminere die tot tegenstèllinge leie.
Socrates bekritiseerde de awwere vörm vaan de bestudering vaan netuurkunde umtot ‘t te speculatief waor en te wienig zelfkritiek had.
Aristoteles creejeerde later ‘n systematische lier vaan teleologische filosofie: beweging en verandering weurt umsjreeve es de actualisering vaan meugelekhede die al aonwezeg zien in dinger, aofhaankelek vaan welke type dinger ‘t zien.
De socratiste benaodrökde ouch dat de filosofie draon geweend mós rake um de praktische vraog vaan de bès meugeleke meneer veur ‘n mins um te leve te bedinke (‘n studie die Aristoteles opdeilde in ethiek en polletieke filosofie).
‘t model vaan Aristachus woort wiedverbreid aofgeweze umtot d’r woort gedach dat ‘t de netuurkundige wètte zouw sjendelere.
John Philoponus, ‘ne Byzantijnse gelierde in de zesde iew, trok de netuurkundelier vaan Aristoteles in twiefel en wees op de gebreke devaan.
“Aristoteles’ z’n veer oerzake sjreve veur dat de vraog “wiezoe” op veer menere beantwoord mós kinne weure um dinger weitesjappelek oet te lègke.”
De originele tekste vaan Aristoteles ginge evels oeteindelek verlore in Wes-Europa en mer ein teks vaan Plato waor algemein bekind, de Timaeus, wat de einege dialoog vaan Plato waor en ein van de inkele originele werke oet de klassieke netuurleke filosofie besjikbaar veur lezers in ‘t Latien in de vreuge Middeliewe.
Väöl Syrische vertaolinge woorte gedoon door gróppe wie de nestoriane en monofysiete.
“P. 465: “allein es de invlood vaan ibn al-Haytam en aandere op de standaard vaan late middeliewse fysieke tekste serieus oonderzeuk is, kin Schramm’s bewering dat ibn al-Haytam de daodwerkeleke oetvinder vaan de moderne netuurkunde beordeilt weure.””
De canon vaan Avicenna weurt besjouwd es ein vaan de mies belaankrieke publicaties in de geneeskunde en ze höbbe beie ‘n groete bijdrage gelieverd aon de touwpassing vaan experimenteel medicijne, door klinisch oonderzeuk en prove um hun beweringe te bewieze.
Boete dat begóste Greekse tekste vertaold te weure vaan ‘t Arabisch en Greeks nao Latien, wat ‘n hoeger niveau vaan weitesjappelek debat oplieverde in Wes-Europa.
Exemplaore vaan ‘t manuscript vaan Alhazen’s Book Der Optometrie woorte door Europa verspreid veur 1240, zoe bleek umtot ‘t waor opgenome in Perspectiva vaan Vitello.
De aonwas vaan antieke tekste veroerzaakde de Renaissance in de 12de iew en ‘t opbleuje vaan ‘n synthese vaan kathelicisme en aristotelisme wat bekind raakde es scholastiek in Wes-Europa, dat ‘n nui geografisch centrum woort vaan weitesjap.
‘n perspectief vaan visie, later bekind es perspectivisme, woort verkind en bestudeerd door de kunsteneere vaan de Renaissance.
Dit waor gebaseerd op ‘n stèlling dat de umlouptije vaan planete langer zien umtot hun sfere wijer verwijderd zien vaan ‘t middelpunt vaan beweging, wat zoe-es heer oontdèkde neet euverein kaom met ‘t model vaan Ptolemy.
Heer voont dat al ‘t leech vaan ‘n inkel punt oet ‘t tafferiel woort aofgebeeld op ‘n inkel punt aon de achterkant vaan de glaze bol.
Kepler zwoor Aristotelische metafysica neet aof en besjreef zien werk es ‘n zeuktoch nao de musica universalis.
“Galileo had arguminte gebruuk vaan de paus en zètte die es de stum vaan ‘ne sumpele in ‘t werk “Dialogue Concerning the Two Chief World Systems”, dat Urbanus VIII zier beleidegde.”
Descartes benaodrökde persoenelek gedachtegood en betoogde dat wiskunde in plaots vaan meetkunde gebruuk zou mote weure um netuur te oonderzeuke.
“Dees nuie weitesjap begós ziech te zien es ‘t umsjrieve vaan “de wètte vaan de netuur”.”
In de stijl vaan Francis Bacon naom Leibniz aon dat versjèllende soorte dinger allemaol volges dezelfde basiswètte vaan de netuur werke, mèt gein speciale formele of finale doele veur eeder soort dink.
“In de wäörd vaan Bacon, “’t daodwerkeleke en legitieme doel vaan weteinsjap is ‘t sjinke vaan nui oetvindinge en riekdom aon ‘t minseleke leve” en heer raojde weitesjappers aof um oongriepbare filosofische of spritituele ideeje nao te streve, boevaan heer geluifde dat ze wienig aon minselek gelök bijdroge boete “de waan vaan fijnzinnige, verheve of aongenaome speculatie”.”
‘n aandere belaankrieke oontwikkeling waor ‘t popularisere vaan weitesjap oonder de touwnummend beleze bevolking.
Verleechtingsfilosofe koze ‘n korte gesjiedenis aon weitesjappeleke veurgengers - in principe allein Galileo, Boyle en Newton - es de gidse en garantstèllers veur hun werk vaan ‘t einduiig concèp vaan netuur en netuurwètte op eeder fysisch en sociaol vakgebeed in de tied.
“Hume en aander Sjotse verleechtigsdinkers oontwikkelde ‘n “weitesjap vaan de mins”, dat door de gesjiedenis heen geneump woort in ‘t werk vaan sjrievers oonder andere Jamers Burnett, Adam Ferguson, John Millar en William Robertson, die allemaol ‘n weitesjappelek oonderzeuk sameveugde mèt wie minse ziech gedroge in prehistorische en primitieve culture, mèt ‘n sterk bewöszien vaan bepaolde moderne veuroordeile.”
Zoewel John Herschel es William Whewell systematiseerde methodologie: de lèsgeneumpde bedach de term weitesjapper.
“Gregor Mendel prizzenteerde zien paper, “Versuche über Planzenhybriden” (“Experiminte op Plantekrusing”) aofzunderlek in 1865, dat de principes vaan biologische erfelekheid sjetsde en deent es de basis veur huidesdaogse genetica.”
De versijnsele die de deconstructie vaan ‘t atoom meugelek zouwe make, woorte oontdèk in ‘t leste decennium vaan de 19de iew: de oontdèkking vaan röntgenstraoling inspireerde de oontdekking vaan radioactiviteit.
Daoneve leide ‘t väöle gebruuk vaan technologische innovaties, gestimuleerd door de oorloge vaan deze iew, tot revoluties veur transport (oto’s en vleegmachiene), de oontwikkeling vaan intercontinentaole rakette, ‘n ruimtewèdloup en ‘n nucleaire wapeswèdloup.
De oetvinding vaan de kosmische achtergroondstraoling in 1964 leide tot de aofwiezing vaan de Steady-statetheorie ter faveure vaan de Oerknaltheorie vaan Georges Lemaître.
Wiedverbreid gebruuk vaan geïntegreerde sjakeling in ‘t lèste kwaart vaan de 20ste iew, gecombineerd mèt communicatiesatelliete, leide tot ‘n revolutie in de informatietechnologie en de opkoms vaan ‘t wereldwije internet en mobiel computergebruuk, inclusief smartphones.
Zoewel netuurleke es sociaole weitesjappe zien empirische weitesjappe, umtot hun kinnes is gebaseerd op empirische observaties en in staot is um getes te weure op geldegheid door aander weitesjappers die oonder dezelfde umstandeghede werke.
Beveurbeeld fysische weitesjap kin oonderverdeilt weure in netuurkunde, sjeikunde, astronomie en eerdweitesjappe.
Toch weure filosofische perspectieve, vermoedes en presupposities dèks vergete mer blieve ze nudeg in natuurweitesjap.
‘t umvat wiskunde, systeemtheorie en theoretische informatica.
De formele weitesjap zien daorum a priori disciplines en heidoor is d’r ‘n meiningsversjèl of ze daodwerkelek ‘n weitesjap vörme.
Engineering zelf besteit oet ‘n reeks aon mie gespecialiseerde vakgebede vaan techniek, eeder mèt ‘n mie specifieke naodrök op bepaolde gebede vaan touwgepaste wiskunde, weitesjap en versjèllende touwpassinge.
“Heer antwoorde: “Menier, wat is ‘t nöt vaan ‘n pasgebore keend?””
Deze nuite oetlègk weurt gebruuk um veurspellinge te make die falsifieerbaar zien en getes kinne weure door ‘n eperimint of observatie.
Dit weurt deils gedoon door observering vaan netuurleke versjijnsele, mer ouch mèt experiminte boemèt geperbeerd weurt netuurlijke gebäörtenisse oonder gecontroleerde umstandeghede gepast veur ‘t vakgebeed te simulere (binne de observeerbare weitesjappe, wie astronomie en geologie, zouw ‘n verwachte observatie de plaots in kinne neume vaan ‘n gecontroleerd experimint).
Es de hypothees ‘t oonderzeuk euverleef, kin ‘r euvergenome weure nao ‘t kader vaan ‘n weitesjappeleke theorie, ‘n logisch beriddeneerd zelf-consistent model of kader um ‘t gedraag vaan bepaolde netuurleke versjijnsele te umsjrieve.
In dee trant weure theorieje geformuleerd volges väöl vaan dezelfde weitesjappeleke principes es hypotheses.
Dit kin bereik weure door veurziechteg experimenteel oontwerp, transparantie en ‘n gróndeg peerreview proceduur vaan zoewel de experimintele rizzeltaote es de conclusies.
Statestiek, ‘n tak vaan wiskunde, weurt gebruuk um data te analysere en same te vatte, wat weitesjappers in staot stèlt um de betrouwbaarheid en spreiing vaan hun experimintele rizzeltaote te beoordeile.
‘t kin tegeneuver anti-realisme gezat weure, de opvatting dat ‘t succes vaan weitesjap neet aofhingk vaan secuur te zien euver onobserveerbare dinger wie elektrone.
D’r zien versjèllende strouminge binne de weitesjapsfilosofie.
Dit is nudeg umtot ‘t aontal veurspellinge dat die theorieje make oneindeg is, wat beteikent dat ze neet aofgeleid kinne weure vaan de begrensde wieväölheid aon bewies door allein deductie te gebruke.
Kritisch rationalisme is ‘n tegestrijege 20ste-iewse benaodering vaan weitesjap, es ierste geformuleerd door de Oosterieks-Britse filosoof Karl Popper.
Popper stèlde veur um verificatie te vervaange door falsifieerbaarheid es ‘t oetgaankspunt vaan weitesjappeleke theorieje en inductie te vervaange door vervalsing es de empirische methode.
‘n aander methode, instrumintalisme, benaodrök ‘t nöt vaan theorieje es instruminte um versijnsele oet te lègke en te veurspelle.
Kortbij ‘t instrumintalisme steit ‘t constructief empirisme, boeveur ‘t belaankriekste criterium veur ‘t succes vaan ‘n weitesjappeleke theorie is wat ‘t zeet euver observeerbare entiteite woer is.
Eeder paradigma heet z’n eige specifieke vraoge, doele en interpretaties.
Dat wil zègke dat de käös veur ‘n nui paradigma gebaseerd is op observaties, ouch al weure die observaties gedoon in ‘t leech vaan ‘t awwe paradigma.
‘t belaankriekste punt is dat ‘n versjèl tösse netuurleke en bovenetuurleke verklaoringe gemaak zouw mote weure en dat weitesjap methodologisch gebonde zouw mote zien aon netuurleke verklaoringe.
Dat wil zègke dat gein inkele theorie strik gezeen oets es zekerheid weurt besjouwd umtot weitesjap ‘t concep vaan fallibilisme accepteert.
Nuie wetensjappeleke kinnes móndt zelde oet in enorme veranderinge vaan eus bezej.
Kinnes in de weitesjap weurt opgedoon door ‘n geleideleke samesmèlting vaan informatie oet versjèllende experiminte door diverse takke vaan weitesjap; ‘t liek mie op ‘ne klum daan op ‘n sprong.
“Filosoof Barry Stroud voogde touw dat, allewel de bèste definitie veur “kinnes” bestrijt weurt, sceptisch zien en op de meugelekheid ingoon dat iemand ‘t verkierd heet vergeliekbaar is mèt ‘t good te höbbe.”
Dat is veural ‘t geval in de mie macroscopische takke vaan weitesjap (beveurbeeld psychologie, fysische kosmologie).
Sinds dee tied is ‘t totale aontal van actieve periodieke geleidelek touwgenome.
Oondaanks dat d’r tiedsjrifte in 39 taole zien, weurt 91 percent vaan de mètgerekende artikele gepubliceerd in ‘t Ingels.
Weitesjapstiedsjrifte wie New Scientist, Science & Vie en Scientific American veurzien in de behooftes vaan väöl breiere lezersgróp en geve ‘n neet-technische samevatting vaan populaire vakgebede vaan oonderzeuk, mèt oonder andere opmerkeleke oontdèkkinge en veuroetgeng in bepaolde takke vaan oonderzeuk.
Versjèllende soorte vaan commerciële advertenties, variërend vaan raasj tot bedrog, zouwe in dees categorieje kinne valle.
Väöl weitesjappers streve ‘n carrière nao in versjèllende sectore vaan de economie, wie de academische wereld, de industrie, euverheid en gooj doele.
“Christine Ladd (1847-1930) kós beveurbeeld ‘n doctoraot beginne es “C. Ladd””; Christine “Kitty” Ladd voltoejde de benudeghede in 1882, mer kreeg häöre böl pas in 1926 nao ‘n carrière die algebraïsche logica (loer de woerheidstabèl), kleurvisie en psychologie bestreek.”
Aon ‘t ind vaan de 20ste iew naom ‘t aontal vrouweleke weitesjappers sterk touw door de actieve werving vaan vrouwe en de bestrijing vaan institutionele discriminatie op basis vaan geslach, mer groete versjèlle in geslach zien in sommege vakgebede euvergebleve; aon ‘t begin vaan de 21ste iew waor mie de hèlf vaan nui biologe vrouwe, wijl 80% vaan doctoraote in de netuurkunde aon manne weure gegeve.
Lidmaotsjap kin touwgaankelek veur eederein zien, kin vraoge um weitesjappeleke geloufsbreve, of kin ‘n touwgekinde ier zien door beneuming.
Weitesjappelek beleid geit dus euver ‘t ganse terrein aon kwesties dat te make heet mèt netuurwetensjappe.
Belaankrieke historische veurbeelde zien oonder andere de Chinese Moer, euver ‘n periode vaan twie millennia voltoejd mèt staotssteun vaan versjèllende dynastieje, en ‘t Groete Kenaal vaan de Yangtzerevier, ‘n reusechteg stäölke waterbouwkunde begós door Sunshu Ao (孫叔敖 zevende iew).
Zoe’n percesse, die oetgeveurd weure door euverhede, corporaties of stiechtinge, zien de bestumming vaan sjaarse middele.
‘t deil euverheidsfinanciering is in bepaolde industrieje hoeger en euverhiers in oonderzeuk nao sociaole weitesjap en geistesweitesjappe.
Väöl factore kinne deene es aspekte vaan de polletisering vaan weitesjap wie populistisch anti-intellektualisme, vermeinde bedreiginge aon religieuze gelouve, postmodernistisch subjectivisme en angs veur zakeleke belange.
‘n experimint is ‘n proceduur oetgeveurd um ‘n hypothees te bevestege of te weerlègke.
Experiminte kinne toetsrizzeltaote umhoeg bringe en ‘n lierling helpe um mie betrokke en geïntrèsseerd te rake in de stof dee ze liere, veural es ze euver langere tied gebruuk weure.
Experiminte bevatte doorgaons gecontroleerde umstandeghede, die zien ingeriech um de effekte vaan alle aander variabele, behalve de einege onaofhaankeleke variabele, te beperke.
Oonderzeukers gebruke ouch experiminte um bestaonde theorieje te teste of um nuie hypotheses te bevestege of oontkrachte.
Es ‘n experimint secuur is oetgeveurd, oondersteune of weerlègke de rizzeltaote miestal de hypothees.
In de geneeskunde en de sociaole weitesjappe varieert ‘t euverwiech aon experiminteel oonderzeuk sterk langs de disciplines.
‘n inkel oonderzeuk umvat doorgaons gein herhaolinge vaan ‘t experimint, mer aofzunderleke oonderzeuke kinne samegevoeg weure door literatuuroonderzeuk en meta-analyses.
Zoe koume veer op dees meneer oeteindelek tot de woerheid dee ‘t hart bevredeg en bereike geleidelek en veurziechteg ‘t ind boe zekerheid versjijnt; wijl door kritiek en veurziechtegheid veer mesjiens de woerheid griepe dee meiningsversjèlle verjaog en betwiefelde zake oplos.
“In dit perces vaan kritische besjouwing zouw de mins zelf neet mote vergete dat heer neig nao subjectieve meininge – door “veuroordeile” en “coulance” – en moot dus kritisch zien op zien eige meneer vaan hypotheses opstèlle.”
Bacon wouw ‘n methode die oetging vaan herhaolbare observaties of experiminte.
Galileo Galilei (1564-1642) maot beveurbeeld perceis de tied en experiminteerde zoetot heer accuraote metinge en conlusies kós make euver de vaart vaan ‘n vallend liechaam.
In sommege disciplines (beveurbeeld psychologie of polletieke weitesjappe) is ‘n ‘ech experimint’ ‘n methode vaan sociaol oonderzeuk boe d’r twie soorte variabele zien.
‘n good veurbeeld zouw ‘n klinisch oonderzeuk zien.
De rizzeltaote vaan herhaolde steekprove kinne dèks gemiddeld genome weure, of es ein vaan de herhaolinge duudelek inconsistent mèt de rizzeltaote vaan de aander prove, kin ‘t aofgedoon weure es ‘t rizzeltaot vaan ‘n fout tijdens ‘t experimint (‘n stap vaan de testproceduur zouw mesjiens euvergeslage kinne zien bij dee proof).
‘n negatieve variabele steit bekind um ‘n negatief resultaat te geve.
“In de mieste gevalle weurt de weerde vaan de negatieve variabele behandelt es ‘n “achtergroond” weerde um de vaan de testrizzeltaote aof te trèkke.”
D’r kin aon studente ‘n vlooibaar staol gegeve weure boe ‘n (veur de student) onbekinde wieväölheid proteïne in zit.
Studente zouwe versjèllende postieve controlestaole, die versjeidene verdunninge vaan de proteïnestandaard bevatte, kinne make.
De tes is ‘n kleurmetingstes boe-in ‘ne spectrofotometer de wieväölheid proteïne kin mete in staole door ‘n kleurverbinding, gevörmp door de interactie tösse proteïnemolecule en molecule vaan ‘n touwgevoogde kleurstof, te detectere.
In dit geval begint ‘t experimint door twie of mie tesgróppe te make die probabilistisch geliek zien, wat beteikent dat gemete kinmerke ‘tzelfde zouwe mote zien tösse alle gróppe en dat de gróppe op dezelfde meneer zouwe mote reagere es ze ‘n gelieke behandeling zouwe kriege.
Op ‘t momint dat geliekweerdege gróppe zien gevörmp, perbeert de oonderzeuker ze identiek te behandele op de eine variabele nao dee heer of zie wil isolere.
Dit verzekert dat einege effekte op de vrijwèlleger door de behandeling zelf koume en gein reactie zien op ‘t besef dat heer behandelt weurt.
Dees hypotheses stèlle reies veur um ‘n versjijnsel te verklaore, of um de rizzeltaote vaan ‘n handeling te veurspelle.
De nölhypothees is dat d’r gein verklaoring of veurspellende weerde is veur ‘t fenomeen door de riddenering dat ‘t nog weurt oonderzeuk.
Veur zoewied meugelek perbere ze data te verzamele veur ‘t systeem op ‘n meneer zoedat de bijdrage vaan alle variabele vasgestèld kin weure en boe de effekte vaan variatie bij bepaolde variabele oongeveer geliek bleef, zoetot de effekte vaan aander variabele oondersjeid kinne weure.
Miestal is d’r evels get correlatie tösse dees variabele, wat de betrouwbaarheid vermindert vaan netuurleke experiminte in verhouding tot wat geconcludeerd zouw kinne weure es ‘n experimint in gecontroleerde umstandeghede waor oetgevoord.
In de astronomie is ‘t beveurbeeld duudelek onmeugelek es de hypothees “Stare zien ingeklapde wolke vaan waterstof” getes weurt, um te beginne mèt ‘n groete wolk vol waterstof en vervolges ‘t experimint oet te veure door ‘n paar mieljaar jaor te wachte veurtot ‘t ‘n staar vörmp.”
Weges dees reie weurt vaan veldoonderzeuk soms gezag dat ‘t ‘n hoeger externe geldegheid heet daan labaratoriumoonderzeuke.
In dees situaties höbbe observationele oonderzeuke weerde umtot ze dèks hypotheses oppere die getes kinne weure mèt gerandomiseerde experiminte of door nuie data te verzamele.
Boete dat bevatte observationele oonderzeuke (beveurbeeld in biologische of sociaole systeme) dèks variabele die lesteg te kwantificere of controlere zien.
Zoonder ‘n statistisch model dat ‘n objectieve wèllekäöregheid weergief, is de statistische analyse gebaseerd op ‘n subjectief model.
Epidemiologische oonderzeuke nao dermkaanker laote beveurbeeld stèlselmaoteg positieve correlaties zien mèt broccoliconsumptie, wijl experiminte gein veurdeil voonte.
Veur elek gerandomiseerd oonderzeuk kin d’r oeteraard einege variatie op ‘t gemiddelde verwach weure, mer de randomisering verzekert dat de experimintele gróppe gemiddelde weerdes höbbe die kortbij ein ligke door de centraole limietstèlling en de Markov-ongeliekheid.
Um umstandeghede te vermije die ‘n experimint väöl minder nötteg make, kwantificere en randomisere de artse die de klinische oonderzeuke oetveure - beveurbeeld veur goodkäöring vaan de Amerikaonse Food and Drug Administration - de covariabele die vasgestèld kinne weure.
‘t is euver ‘t algemein ouch onethisch (en dèks illegaol) um gerandomiseerde experiminte te doen euver de effekte vaan oondermaotse of sjäöjeleke behandelinge, wie de effekte vaan de innaome vaan arseen op de minseleke gezoondheid.
‘n netuurkundig labbertorium zouw ‘n deilkesversneller of ‘n vacuümkamer kinne bevatte, wijl ‘n metallurgisch labbertorium apparate kin höbbe veur ‘t gete of raffinaasj metaole of um hun sterkde te teste.
Weitesjappers in aander vakgebede zalle nog aander soorte labbertoriums gebruke.
“Oondaanks de oonderligkende gedachte vaan ‘t labbertorium es ‘n beslote ruimte veur experts, weurt de term “labbertorium” ouch steeds dèkser gebruuk veur werkplaotse wie Living Labs, Fab Labs of Hackerspaces, boe lui ein tegekoume um te wèrke aon maotsjappeleke probleme of prototypes te make, door same te wèrke of door middele te deile.”
Dit labbertorium is oontstande toen Pythagoras ‘n experimint oetveurde roond de toene vaan geluid en vibraties vaan snaore.
‘n 16de-iews oondergrónds alchemielabbertorium woort per oongelök oontdèk in ‘t jaor 2002.
De risico’s vaan ‘n labbertorium zouwe oonder andere vergifte kinne zien; pathogene; brandbare, ontplofbare of radioactieve materiaole; bewegende machines; extreme temperature; lasers, sterke magnetische velde of hoegspanning.
De Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in de Vereinegde Staote, dat de unieke kinmerke vaan labbertoriums inzeet, heet ‘n proceduur opgestèld veur beroopsmaotege bloetstèlling aon gevaarleke chemicalieje in labbertoriums.
In ‘t bepaole vaan ‘t gooje plan veur chemische hygiène vaan ‘n bepaold bedrief of labbertorium, is ‘t noedzakelek um de vereiste te begriepe vaan de proceduur, ‘t evaluere vaan de huidege veilegheid, gezoondheid en ecologische werkwijze en ‘n beoordeiling vaan de gevare.
“Aonvöllend weurt ouch ‘n evaluatie vaan ‘n externe partij gebruuk um ‘n objectieve “meining vaan boete” te kriege die ‘n nuie kiek gief op gebede en probleme die veur leef genome weure of boe euverheen gekeke weurt oet gewoente.”
Training is vaan essentieel belang veur ‘t aonhawwend veilig blieve kinne wèrke in ‘t labbertorium.
Ein oonderzeuksgróp heet beveurbeeld ‘n planning dat ze eine daag per week oonderzeuk doen nao hun eige oonderwerp vaan intresse, mer dat ze de res vaan de week aon ‘n grópsprojek wèrke.
‘ne plaotsbepaoler is ‘ne wèrknummer vaan ‘n labbertorium dee verantwoordelek um te weite boe eeder lid vaan ‘t labbertorium op eeder momint is, gebaseerd op ‘n uniek signaol dat oetgezonde weurt vaanoet de badge vaan eedere medewèrker.
Door etnografische oonderzeuke is gebleke dat oonder ‘t personeel, eeder cattegorie (oonderzeukers, behierders...) ‘n aandere maote vaan bevoogdheid heet, dee versjèlt per labbertorium.
Door te loere nao versjèllende interacties oonder ‘t personeel, kinne veer hun sociaole positie binne de organisatie vasstèlle.
‘n cónsequentie vaan deze sociaole hiërarchie is dus dat de plaotsbepaoler in versjèllende maote informatie vrijgief euver ‘t personeel en hun rechte.
Sociaole hiërarchie heet ouch ‘n verband mèt opvattinge euver technologieje.
‘n receptionist zouw beveurbeeld de badge es get nöttegs zien, umtot ‘t help ‘t personeel te vinde gedorende de daag.
‘t personeel veult z’ch niet op hun gemaak es regels roond bevoogdheid, verpliechtinge, respek, informele en formele hiërarchie veranderd weure.
“In de breiste zin vaan ‘t woord is natuur de natuurleke, fysieke en tasbare wereld.”
De mins maak oonderdeil oet vaan de natuur, maar wat de mins deit wurd vaak los gezeen vaan aandere natuurleke gebeurtenisse.
‘T begrip natuur begós mit ‘t kleinsjaolege gebruuk vaan ‘t woord ‘φύσις’ door presocratische filosofe (al had dit woord toentertied ‘n dynamische kant, mit name veur Heraclitus) en verspreide zich vervolges snel. Daonao is ‘t idee vaan natuur oetgebreid, en wèrde natuur gezeen es ein gehiel, ‘n fysieke wereld.
Tegeliekertied onstong echter ‘n vitalistische kiek op de natuur, ein die mier leek op ‘t presocratische perspectief. Drievende krach heiachter woor Charles Darwin.
“‘T woord wurd vaak geïnterpreteerd es de ‘natuurleke omgeving’, of de wildernis: wilde dere, stein, bosse en euver ‘t algemein alles wat de mins neet aanzeenlek heet veranderd of wat ondanks dit ingriepe blief bestaon.”
Zien meist opvallende klimatologische eigesjappe zeen twie groete poolgebede, twie relatief smalle gemaotegde klimaotzones en ‘n groete regio rond de eveneer mit ‘n tropisch tot subtropisch klimaot.
De rest besteit oet continente en eilande, boevaan de meiste bewoonde gebede in ‘t noordelek halfrond lègke.
‘T binneste vaan de planeet blief actief, mit de asthenosfeer, ‘n dikke en flexibele laog gesteinte, en ‘n kern vaan iezer die ‘n magnetisch veld creëert.
Rotse onstaon ierst door middel vaan depositie of omdat ze zich ‘n weeg door bovelègkende gesteintelaog höbbe gebaand.
De oorspronkeleke atmosfeer vaan de aorde is ontstaon door ontgassing en vulkanische activiteit.
‘T oppervlak vaan de aorde heet zich gedurende honderde miljoene jaore ontwikkeld: continente zeen ontstaon, daonao oeterein gevalle en vervolges weer bei-ein gekomme, wat soms leide tot ‘n supercontinent.
In ‘t Neoproterozoïcum woor de aorde vanwege de ieskawwe temperature groetedeils bedèk door gletsjers en ieskappe.
De letste massa-oetsterving voont zo’n 66 miljoen jaor geleje plaats, toen ‘n meteorietinslaag leide tot de oetsterving vaan landdinosaurusse en aandere groete reptiele. Kleine dere wie zoogdere euverleefde dit waal.
De dao-opvolgende ontwikkeling vaan de mins, en die vaan de landbouw en verdere besjaoving, heet de mins in staot gesteld om de aorde sneller te verandere daan welke diersoort daan auch. De mins heet heibei ‘n effect gehad op de aord en kwantiteit vaan aandere organismes, maar auch op ‘t wereldwijde klimaot.
De dunne laog gaas om de aorde heer wurd op zien plaats gehawwe door zwaortekrach.
De ozonlaog speelt ‘n belangrieke rol bei ‘t aafzwakke vaan de UV-straoling (ultraviolet) die ‘t oppervlak bereik.
‘T weer dat op aorde geveuld wurd, ontsteit groetedeils in ‘t oonderste gedeilte vaan de atmosfeer. Deze weersysteme verdeile auch de wermte euver de planeet.
Es wermte neet door oceaanstruiminge en de atmosfeer wèrde verdeild, zoude de tropische gebede daoneve völ heiter zeen, en de poolgebede völ kawwer.
De vegetatie op ‘t oppervlak is aafhankelek gewoore vaan de meteorologische seizoene. Plotselinge veranderinge die maar ‘n paar jaor dure, kènne daorum dramatische gevolge höbbe, neet allein veur de vegetatie zelf, maar auch veur dere die ‘n greujende vegetatie neudeg höbbe om te kènne ete.
Op basis vaan historische gegeves wèt men dat de aorde eerder drastische klimaotveranderinge heet doorgemaak, boe-oonder iestieje.
D’r zeen versjillende klimaotzones, vaan ‘t tropische klimaot rond de eveneer tot ‘t poolklimaot rond de Noord- en de Zuidpool.
Terwijl de aorde ronddrejt, wère aandere deile vaan de planeet hei-aan blootgesteld.
‘T oppervlak vaan de aorde besteit veur 71% oet water.
Kleinere gedeiltes vaan oceane heite oonder aandere zeeje, golve en baaje.
‘T is nog onbekend of de mere op Titan gevoed wère door riviere, al is ‘t oppervlak vaan de planeet waal doorkruus mit rivierbeddinge.
Völ versjillende waterlichame die door de mins zeen gemaak wère gezeen es vievers, boe-oonder tuinvievers die bedoeld zeen es decoratie, visvievers veur de commerciële viskwekerij en ‘solar ponds’, vievers boemit thermische energie wurd opgeslage.
Kleine riviere kènne auch aandere benaominge höbbe, boe-oonder ‘beek’ en ‘struim’. D’r besteit gein algemeine regel veur wat waal of neet ‘n rivier genómd mog wère.
Hun structuur en samestelling hange aaf vaan versjillende mit elkaar samehangende ecologische factore.
‘T idee dat levende organismes interacties höbbe mit elk element in hun omgeving steit centraal binne ‘t concept vaan ‘n ecosysteem.
Volges sommige is ‘leve’ auch simpelweg de normale toestand vaan organismes.
Deze eigesjappe wère echter neet door elke definitie vaan leve es randveurwaarde besjouwd.
In de breiste geofysiologische zin vaan ‘t woord is de biosfeer ‘t wereldwijde ecologische systeem dat alle levende wezes en hun relaties hoesves, boe-oonder hun interacties mit elemente oet de lithosfeer (gesteinte), hydrosfeer (water) en atmosfeer (loch).
Tot noe toe zeen d’r mier daan twie miljoen plant- en diersoorte ontdek. Gesjat wurd dat d’r in werkelekheid ‘n paar miljoen tot ruim viefteg miljoen soorte bestaon.
Soorte die zich neet kóste aanpasse aan veranderende omgevinge en concurrentie vaan aandere soorte storve oet.
Toen einvoudege plantaordege levesvorme fotosynthese ontwikkelde, creëerde ze mit behulp vaan de energie vaan de zon omstandighede die complexere levesvorme meugelek maakde.
Micro-organismes zeen eincellege organismes die meistal microscopisch klein zeen en neet zichbaar zeen veur ‘t bloete oug.
Ze plante zich neet allein snel, maar auch op groete sjaol veur.
Sindsdeen is men d’r achter gekomme dat ‘Plantae’ in zien oorspronkeleke vorm auch bepaolde groepe omvatde die hei neet bei heure. Vervolges zeen sjummels en versjillende groepe algesoorte in nuie rieke geplaatst.
D’r bestaon völ manere om plante te klassificere. Ein daovaan is op basis vaan regionale flora’s, die auch gefossiliseerde flora (reste vaan plante oet ‘n eerder tiedperk) kènne omvatte, aafhankelek vaan ‘t doel vaan de classificatie.
“Bepaolde “inheemse” flora zeen eigelek iewe geleje geïntroduceerd door luuj die vaan vaan ‘t ene gebeed of continent migreerde nao ‘t aandere. Vervolges zeen deze flora ‘n integraol oonderdeil gewoore vaan de inheemse flora boe ze zeen geïntroduceerd.”
Diere höbbe ‘n aontal eigesjappe boedoor ze in ‘n aandere categorie ingedeild wère es aandere levesvorme.
Auch wère ze los gezeen vaan plante, alge en sjummels vanwege hun gebrek aan celwande.
D’r is meistal auch sprake vaan ‘n intern spijsverteringssysteem.
‘N oonderzeuk oet 2020 dat is gepubliceerd in ‘t tiedsjrif ‘Nature’ heet aangetoond dat de antropogene massa (materiale die door de mins zeen geproduceerd) meer weeg es alle levende biomassa op aorde. Plastic allein al weeg meer daan de massa vaan alle land- en zeediere bei elkaar.
Ondanks deze veuroetgaank höbbe veraanderinge in oze omgeving nog steeds ‘n groete invloed op de toekoms vaan de menseleke besjaoving.
De mins heet beigedrage aan de oetsterving vaan völ dier- en plantsoorte, mit zo’n ein miljoen soorte die binne nu en ‘n aontal decennia aan de raand vaan oetsterving zulle staon.
Dit leit tot sjeive merretprieze vaan natuurleke hulpbronne en zörg d’r tegeliekertied veur dat d’r te weinig geïnvesteerd wurd in oze natuurleke riekdomme.
Euverhede höbbe deze secundaire gevolge neet veurkomme.
Bepaolde activiteite, wie jage en vèsse, kènne ‘n bron vaan levesoonderhawd zeen, maar auch ‘n vrietiedsbesteding, mit elk zien eige groep luuj.
Wie vaak dat natuur in kunstwerke, foto’s, gedichte en aandere literatuur is aafgebeeld en gepreze laot zeen in wieverre luuj natuur in verband bringe mit sjoenegheid.
Natuur en de wildernis zeen in versjillende tiedperke in oze gesjiedenis belangrieke oonderwerpe gewès.
Hoewel natuursjoen al in de beuk Psalmen en Job gepreze wèrde, begós de kunst pas vanaaf de 19e iew mier aafbeeldinge vaan de wildernis te producere. Dit woor mit name ‘t geval bei romantische kunstwerke.
“Natuurkunde wurd daorum gezeen es de meist fundamentele weitesjap. De Engelse benaoming heiveur (‘physics’) stamt aaf vaan ‘t Awt-Griekse woord ‘φυσική’, dat ‘kennis vaan de natuur’ beteikent.”
Nu is de veroonderstelling dat ‘t deil vaan ‘t universum dat veer kènne zeen maar 4,9% van zien totale massa is.
Materie en energie binne ‘t zichbare universum lieke dudeleke natuurkundege wette te volge.
D’r besteit gein helle grens tösse oze atmosfeer en de ruimte, aangezeen de atmosfeer bei hoegere hoegtes geleidelek aafnump.
In de ruimte bevint zich auch gaas, plasma, stof en kleine meteore.
Hoewel de aorde binne ‘t zonnestelsel ‘t enege bekende hiemelliechaam is boe leve op meugelek is, bestaon d’r aanwiezinge dat ‘t oppervlak vaan Mars lang geleje vloeibare waterlichame bevatte.
Es d’r al leve op Mars besteit, bevinde deze levesvorme zich waarsjienlek oonder ‘t oppervlak, boe d’r nog steeds vloeibaar water is.
Observatie is ‘t actief opnumme vaan informatie vaan ‘n primaire bron.
‘t gebruuk vaan metinge oontwikkelde ziech zoetot ‘t vaslègke en vergelieke vaan observaties op versjèllende mominte en plekke, gedoon kos weure door versjèllende lui.
Bij metinge weurt ‘t aontal standaardeinheide dat geliek is aon de observatie getèld.
Weitesjappeleke instruminte woorte oontwikkeld um de minseleke capaciteite um te observere te helpe, beveurbeeld wie weegsjaole, klokke, tèllescope, microscope, thermometers, camera’s en bandrecorders, en ouch um gebäörtenisse die neet waornumbaar zien door zintuige te vertaole nao ‘ne waornumbare vörm, wie pH-indicators, voltmeters, spectrometers, infraroedcamera’s, oscilloscope, interferometers, geigertèllers en radio-oontvangers.
‘t is beveurbeeld normaal gezeen neet meugelek um de lochdrök te mete mèt ‘ne otoband zoonder get loch droet te laote, en daomèt de drök te verandere.
Bij de twielingparadox beveurbeeld, geit ein twielingbroor op ‘n reis mèt bekans de snelheid vaan ‘t leech en kump jonger thoes daan de twielingbroor dee thoes waor gebleve.
“Kwantummechanica: Bij kwantummechanica, dat ziech besjefteg mèt ‘t gedraag vaan hiel klein dinger, is ‘t neet meugelek um ‘n systeem te observere zoonder ‘t te verandere en de “observant” moot gezeen weure es ‘t systeem dat geoserveerd weurt.”
Minseleke waornumming vint plaots door ‘n ingewikkeld, oonderbewös perces vaan abstractie, boe-in bepaolde details vaan ‘t binnekoumende bezej opgemèrk en oonthawwe weure, en de res vergete weurt.
“Later, es de gebäörtenisse oonthawwe weure, kinne loker in ‘t geheuge opgevöld weure door “plausibele” gegeves die de geis verzint um bij ‘t model te passe; dit heit reconstructief geheuge.”
In de psychologie heit dit bevestegingsveuroordeil.
Laote veer beveurbeeld aonnumme dat ‘ne waornummer ‘n awwer z’n keend zuut sloon; en vervolges kin constatere dat zoe’n handeling ofwel good of slech is.
“Oonderzeuk is ‘creatief en systematisch werk gerich op ‘t vergroete vaan oze kennis’.”
Bei nuie oonderzeuksprojecten reproduceert men meugelek deile vaan veurege projecte of projecte in hun gehiel. ‘T doel heivaan is om te teste of instrumente, procedures of experimente adequaat zeen.
Dit materiaal is aafkomsteg vaan primaire bronne.
Bei experimenteel oonderzeuk hawwe oonderzeukers zich meistal bezeg mit directe of indirecte observatie vaan hetgeen dat oonderzoch wurd (beveurbeeld in ‘n laboratorium of in de praktiek) en mit ‘t vaslègke vaan de methodiek, resultate en conclusies vaan ‘n (reeks) experimente, of geve ze ‘n nuie interpretatie vaan eerdere resultate.
Ein vaan de belangriekste veurwaardes veur publicatie in weitesjappeleke tiedsjrifte is de originaliteit vaan ‘t oonderzeuk, dat meistal bepaold wurd door ‘peerreview’ (intercollegiale toetsing).
Dit oonderzeuk levert weitesjappeleke informatie en theorieje op die leech werpe op de natuur en de wereld.
Weitesjappelek oonderzeuk kènt oonderverdeild wère in versjillende categorieje, aafhankelek vaan de toepassing en de discipline.
Geleerdes in de geestesweitesjappe zeen meistal neet op zeuk nao ‘n definitief antwoord op ‘n vraog, maar verkinne de kwesties en details heiom heer.
Historici make gebruuk vaan primaire bronne en aander bewies om ‘n oonderwerp systematisch te oonderzeuke. Vervolges sjrieve ze gesjiedenis door te besjrieve wat d’r in ‘t verleie is gebeurd.
‘T oonderzeuk zal gerechveerdeg motte wère door ‘t belaank heivaan te koppele aan al bestaonde kennis euver ‘t oonderwerp.
Normaal wèrke oonderzeukers ‘n hypothese oet om te veurspelle wat d’r geit gebeure. Mit de resultate vaan ‘n experiment teste oonderzeukers deze hypothese.
Oonderzeukers drökke zich veurzichteg oet, omdat ze inzeen dat alternatieve hypotheses auch in lijn kènne zeen mit de observaties.
Naomaote de observaties nauwkeureger wère, is ‘t meugelek dat de hypothese gein juiste veurspelling mier vörmp.
“De DOCH (dans- en circusacademie) in Stockholm heet artistiek oonderzeuk omsjreve es ‘onderzeuk en teste gerich op ‘t vergroete vaan kennis euver en veur oze artistieke vakgebede’.”
‘T doel vaan artistiek oonderzeuk is om kennis te vergroete door de kunste oonder de aandach te bringe.
“Volges de arties Hakan Topal leunt artistiek oonderzeuk ‘vaan alle vakgebede missjien waal ‘t meiste op intuïtie om ‘n oeteinloupende reeks nuie en onverwachte productieve modaliteite in kaart te bringe’.”
Achtergrondoonderzeuk kènt beveurbeeld geografisch of procedureoonderzeuk omvatte.
‘T literatuuroonderzeuk brink foute of gate in eerdere studies aan ‘t leech, die aanleiding geve veur ‘t nuie oonderzeuk.
‘T is meugelek dat de oonderzeuksvraog geliek is aan de hypothese.
Vervolges analyseert en interpreteert de oonderzeuker de data aan de hand vaan versjillende statistische methodes, ‘n proces dat empirisch oonderzeuk genómd wurd.
“Sommige oonderzeukers pleite echter veur ‘n omgekeerde aonpak: ierst bevindinge oetwèrke en bespreke, en vervolges ‘n oonderzeuksprobleem vinde in de resultate en literatuurstudie.”
Oonderzeukers gebruke vaak kwalitatief oonderzeuk es ‘n vorm vaan verkennend oonderzeuk, dat de basis vörmp veur latere hypotheses veur kwantitatief oonderzeuk.
Kwantitatief oonderzeuk hingk same mit ‘t positivisme, ‘n filosofische en theoretische opvatting.
Bei kwantitatief oonderzeuk drejt ‘t om ‘t teste vaan hypotheses die zeen ontstaon oet theorieje of ‘t insjatte vaan de groette vaan ‘n interessant fenomeen.
Es ‘t doel vaan ‘t oonderzeuk is om de conclusies door te trèkke nao ‘n groetere groep luuj, gebruuk de oonderzeuker kanssteekproeve veur bepaolde oonderzeuksdeilnummers.
Secundaire gegeves zeen gegeves die al bestaon en die hergebruuk kènne wère veur ‘t onderzeuk. ‘N veurbeeld heivaan zeen gegeves oet volkstellinge.
Vergeleke mit ‘t gebruuk vaan ein methode beujt hybride oonderzeuk versjillende veurdeile.
Neet-empirisch oonderzeuk kènt same mit empirisch oonderzeuk ingezat wère om ‘n oonderzeuk te versterke en is daorum neet per se ‘n alternatief heiveur.
Wie wurd omgegaange mit oonderzeuksethiek versjilt per land, en hei besteit gein algemein geaccepteerde aonpak veur.
‘T toepasse vaan ethische theorie op specifieke controversiële oonderwerpe hèt toegepasde ethiek, ongeach de aonpak. Oonderzeuksethiek kènt auch gezeen wère es ‘n vorm vaan toegepasde ethiek, aangezeen ethische theorie heibei toegepas wurd in echte oonderzeukssituaties.
In de wereld vaan ‘t medische oonderzeuk is ‘t concept vaan oonderzeuksethiek ‘t wijst ontwikkeld. De veurnaamste gedragscode in dit vakgebeed is de Verklaoring vaan Helsinki oet 1964.
Bei metaoonderzeuk hèlt men zich bezig mit ‘t opspore vaan biases, foute in de methodiek en aandere foute en inefficiënties.
Academici die heiboete valle, kriege bei oonderzeuk en academische publicaties te make mit oetsloeting en taolbarrières.
Onderzeuke die zich richte op ein land kieke meistal nao ‘n westers land, mit name West-Europa, Canada, Australië en Nui-Zeeland.
Oonderzeuke mit ‘n beperkte scope kènne weinig algemein nut höbbe, wat inhèlt dat de resultate meugelek neet toepasbaar zeen op aandere populaties of regio’s.
Meistal wère bei peerreview deskundige in ‘t desbetreffende vakgebeed door ‘n redactie gevraog om academisch werk vaan ‘n collega nao te kieke mit ‘n neutrale en onbeveuroordeilde blik.
De meiste inheemse gemeinsjappe vinde beveurbeeld dat bepaolde informatie euver hun es groep allein toegankelek zou motte zeen op basis vaan relaties.
Dit systeem zuut d’r in elk vakgebeed enorm aanders oet en is auch constant in ontwikkeling, al zij ‘t vaak langzaam.
Deze oonderzeuke vint men in databanke die specifiek bedoeld zeen veur theses en proefsjrifte.
Tösse vakgebede bestaon groete versjille in de publicaties die men accepteert es kennis- en oonderzeuksbeidrage, van fysieke tot digitale publicaties.
In de digitale wereld zeen de businessmodelle aanders.
Völ senior oonderzeukers (wie leiders vaan onderzeuksgroepe) besteie ‘n aanzeenlek deil vaan hun tied aan ‘t aanvraoge vaan oonderzeukssubsidie.
De weitesjappeleke methode is ‘n empirische methode um kinnes te vergare die de oontwikkeling vaan de weitesjap heet gekinmerk sinds ten minste de 17de iew (mèt neumesweerdige oetveurende in aofgeloupe iewe).
Dit zien principes vaan de weitesjappeleke methode, herkinbaar door ‘n vaste koppeling vaan stappe die op alle weitesjappeleke oondernumminge vaan touwpassing zien.
‘n hypothees is ‘n vermoede, gebaseerd op kinnes die is opgedoon oonderwijl ‘t zeuke naor antwoorde op de vraog.
D’r zien evels wel meujelekhede bij ‘n formulaïsche methodeverklaoring.
“De term “weitesjappeleke methode” dook op in de 19de iew, toen ‘n aonzeenleke institutionele oontwikkeling vaan weitesjap plaotsvoont en terminologieje die duudelek oondersjeid maakde tösse weitesjap en non-weitesjap versjijnde, zoewie “weitesjapper” en “pseudoweitesjapper”.”
Gauch (2003) en Tow (2010) zien ‘t ooneins mèt de bewering vaan Feyerabend; probleemoplossers en oonderzeukers mote verstendeg umgoon met hun middele tijdens hun oonderzeuk.
Filosofe Robert Nola en Howard Sankey zègke in hun in 2007 versjijnde book Theories of Scientific Method, dat debatte euver weitesjappeleke methodes doorgoon en stèlde dat Feyerabend, oondaanks de titel Against Method, bepaolde methoderegels accepteerde en perbeerde dees regels te rechveerdege mèt meta-methodologie.
‘t alomtegewoordege elemint in de weitesjappeleke methode is empirisme.
De weitesjappeleke methode bestrijt beweringe dat opebaringe, polletieke of religieuze dogma’s, appèls op traditie, algemeine euvertuiginge, gezoond verstand of mominteel aongehawwe theorieje de einege meugeleke middele vörme um de woerheid aon te toene.
Vaanaof de 16de iew woort veur experiminte gepleit door Francis Bacon en oetgeveurd door Giambattista della Porta, Johannes Kepler en Galileo Galilei.
Zjus wie in aander gebede vaan oonderzeuk, kin weitesjap (door de weitesjappeleke methode) bouwe op iedere kinnes en mèttertied ‘n mie verfiend begrip oontwikkele vaan de bestudeerde oonderwerpe.
Dit model kin gezeen weure es de basis vaan de weitesjappeleke revolutie.”
Ein vermoeden zouw kinne zien dat ‘n nui medicijn de kraankde zal geneze veur sommege lui in die bevolking, zjus wie in ‘t klinische oonderzeuk vaan ‘t medicijn.
Dees veurspellinge zien verwachtinge vaan de rizzeltaote vaan de teste.
‘t versjèl tösse verwacht versus werkelek gief aon welke hypothees de rizzelterende gegeves vaan ‘t experimint beter verklaort.
Aofhaankelek vaan de complexiteit vaan ‘t experimint, zouw iteratie vaan ‘t perces nudeg kinne zien um genóg bewies te verzamele um de vraog mèt zekerheid te kinne beantwoorde, of um aander antwoorde te vergare veur zier specifieke vraoge um ‘n inkel breier vraog te beantwoorde.
“DNA-röntgendiffractiepatroene gebruuk door Florence Bell in häör proofsjrif (1939) waore vergeliekbaar mèt (allewel neet zoe goed es) “foto 51”, mer dit oonderzeuk woort oonderbroke door de gebäörtenisse vaan de Twiede Wereldoorlog.”
“Juni 1952 – Watson waor drin geslaag um röntgenfoto’s vaan TMV te make, die diffractiepatroene leete zien die euvereinkaome mèt de transformatie vaan ‘n helix.”
Dees veurspelling waor ‘n wiskundig concep, gans vrijstaond vaan ‘t biologische probleem dat d’r waor.
“DNA is neet ‘n helix.”
Beveurbeeld ‘t aontal streng in de rögkegraot vaan de helix (Crick prizzemeerde 2 streng, mer waarsjouwde Watson um ‘t kritisch te oonderzeuke), de locatie vaan de basenparen (in de rögkegraot of boete de rögkegraot), enz.
“Mer Wilkins is ‘t demèt eins dit pas te doen nao ‘t vertrèk vaan Franklin.”
Heer en Crick maakde vervolges hun model, gebruukmakend vaan dees informatie same mèt de al ieder bekinde informatie euver de samestèlling vaan DNA, met naome de regels vaan Chargaff euver de basenparinge.
Veur aonzeenleke of verrassende rizzeltaote zouwe aander weitensjappers ouch kinne perbere um de rizzeltaote zelf nao te bootse, veural es die rizzeltaote belaankriek zouwe zien veur hun eige wèrk.
Peerreview verzekert neet de zjusheid vaan de rizzeltaote, mer allein dat, nao de meining vaan de beoordeiler, de experiminte zelf deugdelek waore (gebaseerd op de besjrieving veurzien door de oonderzeuker).
Deze methodologische eleminte en inriechting vaan procedures neige mie gekinmerk te zien door experimintele weitesjappe daan sociaole weitesjappe.
“De eleminte heibove weure dèks onderweze in ‘t oonderwies es “de weitesjappeleke methode”.”
Toen Einstein beveurbeeld de speciaole relativiteitstheorie en de algemeine relativiteitstheorie oontwikkelde, oontkrachde of weerlag heer de Principia vaan Newton op gein inkele meneer.
‘t systematisch, secuur verzamele vaan metinge of tèllinge vaan belaankrieke groethede is dèks ‘t cruciale versjèl tösse pseudoweitesjappe, wie alchemie en weitesjap wie sjeikunde of biologie.
Onzekerhede kinne ouch berekent weure door rekening te hawwe mèt de individuele oonderligkende gebruukde groethede.
“De gebruukde definitie vaan ‘n dink hingk dèks aof vaan vergeliekinge mèt standaarde: de gebruukde definitie vaan “massa” hingk oeteindelek aof vaan ‘t gebruuk vaan ‘ne standaardeinheid, wie ‘ne specifieke kilogram vaan platinum-iridium bewaord in ‘n labbertorium in Fraankriek.”
Weitesjappeleke groethede weure dèks getypeerd door hun meeteinhede, die later umsjreve kinne weure in gangbare fysieke einhede bij ‘t euverbringe vaan ‘t wèrk.
‘t heet doezende jaore vaan metinge gedoord, vaan de Chaldeese, Indische, Perzische, Greekse, Arabische en Europese astronome, um de complete beweging vaan de eerd vas te stèlle.
‘t geobserveerde versjèl tösse de Newtoniaonse theorie en waornumming vaan de precessie vaan Mercurius, waor ein vaan de dinger die Albert Einstein opveel es ‘n meugeleke vreuge tes veur zien algemeine relativiteitstheorie.
Weitesjappers zien vrij um eeder middel tot hun besjikking te gebruke - hun eige creativiteit, ideeje oet aander vakgebede, inductie, Bayesiaanse gevolgtrèkking, en zoe door - um ‘n meugeleke verklaoring veur te stèlle veur ‘n versjijnsel dat bestudeert weurt.
Weitesjappers gebruke dees terme dèks um te referere aon ‘n theorie die de bekinde feite volg mer desoondaanks relatief sumpel is en meekelek te hantere.
‘t is essentieel dat ‘t rizzeltaot vaan ‘t teste vaan zoe’n veurspelling op ‘t momint zelf onbekind is.
Es de veurspellinge neet touwgaankelek zien veur observatie of waornumming, is de hypothees nog neet tesbaar en blijf ‘r op dee meneer strik genome onweitesjappelek.
Dit impliceert dat diffractiepatroene vaan DNA ‘n ‘x-vörm’ zouwe höbbe.
Soms weure de experiminte verkierd oetgeveurd of zien ze neet good bedach in vergelieking mèt ‘n cruciaal experimint.
Dees techniek gebruuk ‘t versjèl tösse mierdere staole, of observaties, of bevolkinge, oonder oeteinloupende umstandeghede um te zien wat aanders is of wat ‘tzelfde blijf.
Factoranalyse is ein techniek veur ‘t oontdèkke vaan de belaankrieke factor vaan ‘n effek.
Zelfs ‘t vleegmachien numme vaan New York nao Paries is ‘n experimint dat de aerodynamische hypotheses tes die gebruuk zien um ‘t vleegmachien te bouwe.
Franklin zaog metein de gebreke die mèt de waterinhoud te make hadde.
‘t oonvermoge um ‘n intrèssante hypothees te oontwikkele kin leie tot ‘t herdefiniëre vaan ‘t oonderwerp in kwestie door de weitesjapper.
Aander weitesjappers kinne hun eige oonderzeuk beginne en kinne ‘t perces op eeder momint betrejje.
Essentieel is dat experimintele en theoretische rizzeltaote door aandere in de weitesjappeleke gemeinsjap naogemaak mote weure.
Wie beter ‘n verklaoring is in ‘t make van veurspellinge, wie nötteger ‘r dèks kin zien en des te woersjijneleker is ‘t dat ‘r beter bewieslas blijf verklaore daan z’n alternatieve.
Weitesjappeleke modelle variëre in de maote boe-in ze experiminteel getes zien en veur wie lang, en wie zier ze geaccepteerd weure in de weitesjappeleke gemeinsjap.
If zoe’n bewies weurt gevoonde kin ‘n nuie theorie veurgestèld weure, of (wat mie gebruukelek is) weurt gevoonde dat aonpassinge aon de veurege theorie voldoende zien um ‘t nuie bewies oet te lègke.
Newton’s wètte verklaorde beveurbeeld vrijwel perceis doezende jaore aon weitesjappeleke observaties vaan de planete.
Aongezeen nui theorieje oetgebreider lieke te zien daan hun veurluipers, en dus mie oet kinne lègke daan de veurgaonde, zouwe opvolgende theorieje in staot kinne zien um ‘ne hoegere standaard te hoole door groetere wieväölhede observaties te verklaore daan hun veurluipers.
“Zoegaw ‘n structureel compleet en geslote systeem vaan meininge bestaonde oet väöl details en relaties gevörmp is, beejt ‘t doorloupende weerstand tege alles wat ‘t demèt in tegespraok is.”
De successe kinne glans geve mer höbbe de neiging vergaankelek te zien.
“De methode vaan a priori - dat conformisme minder hel promoot mer meininge stimuleert oongeveer wie smake, nao väör koumend in gesprekke en vergelieke vaan perspectieve mèt betrekking tot “wat acceptabel is veur ‘t verstand.”
Dat is ‘n doel es wied, of kortbij, es de woerheid zelf veur diech of miech, of de gegeve eindegende gemeinsjap.
Peirce zuut inductie gevolgtrèkking door abductie, gebaseerd op teste en de proportie vaan woerheid in de hypothees.
Dèks raojt zelfs ‘n good veurbereide geis verkierd.
“Peirce, Charles S. (1902), Carnegie application, zeen MS L75.329330, vaan versie D vaan memoire 27: “Daomèt is oontdèkke sumpelweg ‘t versnelle vaan ‘n gebäörtenis die aanders vreuger of later ouch zouw gebäöre, es veer neet de meujte hadde gedoon de oontdekking te doen.”
“Daorum weurt de oetveuring vaan abductie, wat veural ‘n vraog is vaan heuristiek en de ierste vraog vaan heuristiek is, oonderworpe aon economische euverweginge.”
De hypothees, dee onzeker is, moot praktische gevolge höbbe die op z’n minst tot mentale teste leie en, in de weitesjap, ziechzelf oetliene veur weitesjappeleke teste.
“Albert Einstein (1936, 1956): Men zouw kinne zègke “‘t iewege mysterie vaan de wereld is z’n begriepelekheid.””
Dees oonderstèllinge vaan methodologisch naturalisme vörme ‘n basis boe weitesjap op gefundeerd kin weure.
Zien observaties vaan weitesjapsbeoefening zien eigelek sociologisch en zègke niks euver wat weitesjap is of wie ‘t beoefent kin weure in aander tije en aander culture.
“Heer begint hoofstök 1 mèt ‘n bespreking euver ‘t Golgicomplex en de initiële aofwiezing devaan es ‘n artefact vaan vlekketechniek en ‘n bespreking vaan Brahe en Kepler die de daogeraod observere en ‘n “aandere” zonsopkoms zien oondaanks ‘tzelfde fysiologische versijnsel.”
In essentie zeet heer dat veur eeder methode of standaard vaan weitesjap, men ‘n veurval in de gesjiedenis kin vinde, boe door deze te sjendelere, ‘t bijgedrage heet aon de veuroetgaank vaan weitesjap.
De postmoderne kritieke op de weitesjap zien zelf ‘t oonderwerp gewees vaan ‘n intense controverse.
Modelle, in zoewel weitesjap es wiskunde, mote intern consistent zien en ouch in staot falsifieerbaar te zien (meugelek te oontkrachte).
‘t technische concep vaan tied oontstoont beveurbeeld in de weitesjap en tiedloosheid waor ‘n handelsmerk vaan ‘n wiskundig oonderwerp.
‘t paper vaan Eugene Wigner, The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences, is ‘n zier bekind verslaag vaan de kwestie door ‘n Nobelpries-winnende netuurkundige.
In Proofs and Refutations gief Lakatos versjèllende basisregels veur ‘t vinde vaan bewies en tegeveurbeelde veur vermoedens.
Dit zouw kinne verklaore wiezoe weitesjappers zo dèks ute dat ze gelök hadde.
Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates.
“Dit is wat Nassim Nicholas Taleb “antifragiliteit” neump; wijl sommege systeme vaan oonderzeuk kwetsbaar zien in ‘t leech vaan minselek fale, minseleke veuroordeiele en wèllekäöregheid, is de weitesjappeleke methode mie es bestendeg en tej - ‘t proffiteert zelfs op väöl gebede vaan zoe’n wèllekäöregheid (‘t is antifragiel).”
Dees oonverwachte rizzeltaote leie oonderzeukers detouw, vaan wat zie deenke dat ‘t ‘n fout is in hun methode, te perbere op te losse.
‘n weitesjappeleke theorie is ‘n verklaoring veur ‘n aspek vaan de netuurleke wereld en universum dat herhaaldelek getes en geverifieerd is gewore in euvereinstumming mèt de weitesjappeleke methode, gebruuk makend vaan geaccepteerde protocolle vaan observatie, metinge en evaluatie vaan de rizzeltaote.
Gevestegde weitesjappeleke theorieje höbbe strenge controles doorstoon en beliechame weitesjappeleke kinnes.
Stephen Jay Gould sjreef dat “...feite en theorieje zien versjèllende dinger en gein trejje in ‘n hiërarchie vaan touwnummende zekerheid”.”
De beteikenis vaan de term ‘weitesjappeleke theorie’ (dèks aofgekort tot ‘theorie’ veur beknópheid) zoewie gebruuk in de weitesjapsdisciplines is aonzeenlek aanders vaan ‘t algemeine vernaculaire gebruuk vaan ‘theorie’.
In spreektaol kin ‘theorie’ ‘n verklaoring implicere die steit veur ‘n oongefóndeerde en speculatieve gok, wijl ‘t in de weitesjap veur ‘n verklaoring steit die getes is en wiedverbreid es deugdelek weurt geaccepteerd.
Sommege theorieje zien zoe gerinnomeerd dat ‘t onwoersjijnelek is dat ze oets ingriepend veranderd weure (beveurbeeld weitesjappeleke theorieje wie evolutie, ‘t heliocentrisch model, celtheorie, platetektoniek, krenkdekiemtheorie, enz.).
Weitesjappeleke theorieje zien tesbaar en doen falsifieerbare veurspellinge.
‘t bepaolende kinmerk vaan alle weitesjappeleke kinnes, inclusief theorieje, is de meugelekheid um falsifieerbare of tesbare veurspellinge te doen.
‘t weurt good oondersteunt door väöl oonaofhenkeleke strenge vaan bewies, in plaots vaan ‘n inkele basis.
“De theorie vaan biologische evolutie is mie daan “gewoen ‘n theorie”.”
Dit lievert bewies op veur ofwel veur of tege de hypothees.
Dit kin väöle jaore dore, umtot ‘t lesteg of ingewikkeld kin zien um genóg bewies te verzamele.
De sterkde vaan ‘t bewies is weurt beoordeilt door de weitesjappeleke gemeinsjap en de mies belaankrieke experiminte zalle naogedoon zien door mierdere onaofhenkeleke gróppe.
Binne de sjeikunde zien d’r väöl zoer-basereacties die zier oeteinloupende verklaoringe geve veur de oonderligkende aard vaan zoere- en basisstoffe, mer ze zien erg nötteg um chemisch gedraag te veurspelle.
Erkinning vaan ‘n theorie vereis neet dat al z’n belaankriekste veurspellinge getes mote weure, es ‘r al gesteund weurt door genóg sterk bewies.
Oplossinge kinne kleine of groete veranderinge aon de theorie vereise, of hielemaol gein es d’r ‘n adequate verklaoring weurt gevoonde binne ‘t bestaonde kader vaan de theorie.
Es aonpassinge aon de theorie of aander verklaoringe onvoldoende lieke te zien um de nui rizzeltaote te verantwoorde, zouw ‘n nui theorie nudeg kinne zien.
Dit is umtot ‘t nog altied de bès besjikbare verklaoring is veur väöl aander versjijnsele, zoewie geverifieerd door z’n veurspellende krach in aandere cóntekse.
Nao de veranderinge zal de geaccepteerde theorie mie versjijnsele verklaore en ‘n groetere veurspellende krach höbbe (es ‘t dat neet had zouwe de veranderinge neet euvergenome weure); dees nui verklaoring zal vervolges touwgaankelek zien veur wijere vervaanging of aonpassing.
Èllentrik en magnetisme stoon noe beveurbeeld bekind es twie aspekte vaan ‘tzelfde versjijnsel, dat elektromagnetisme weurt geneump.
Dit woort opgelos door de oontdèkking vaan kernfusie, de belaankriekste energiebron vaan de zon.
Door de luminifereuze ether oet de speciaole relativiteitstheorie weg te laote, stèlde Einstein dat tieddilatatie en lengdecontractie gemete in ‘n object op relatieve snelheid inert is - althans es ‘t object ‘n constante snelheid vertoent, wat snelheid mèt ‘n vector is, es ‘t gemete weurt door de oonderzeuker.
Einstein perbeerde ‘t invariantieprincipe te veralgemeine veur alle referentiekaders, zij ‘t inertiaal of versnellend.
“Zelfs massaloze energie oefent zwoertekrachsbeweging oet op lokale objecte door ‘t “krumme” vaan ‘t geometrische “oppervlak” vaan 4D ruimtetied.”
Weitesjappeleke wètte zien evels besjrievende verslage vaan wie de netuur ziech zal gedrage oonder bepaolde umstandeghede.
‘n gangbare misvatting is dat weitesjappeleke theorieje rudimentaire ideeje zien die oeteindelek oetgreuje tot weitesjappeleke wètte es d’r genóg data en bewies is opgebouwd.
Zoewel theorieje es wètte zouwe meugelek falsifieerbaar kinne zien door tegebewies.
Ierste-orde logica is ‘n veurbeeld vaan ‘n formele taol.
De versjijnsele verklaort door de theorieje woorte behandeld es theoretische concepte, es ze neet direk zintuigelek geobserveerd koste weure (beveurbeeld atome en radiogolve).
“De zin “‘t verkrege beeld vaan theorieje’ weurt gebruuk um deze aonpak te umsjrieve.”
Men kin taol gebruke um ‘n model te umsjrieve; de theorie is evels ‘t model (of ‘n verzameling vaan vergeliekbare modelle) en neet de besjrieving vaan ‘t model.
De parameters vaan ‘t model, beveurbeeld de Gravitatiewèt vaan Newton, bepaole wie de posities en snelhede verandere euver de loup van tied.
“‘t woord “semantisch” verwijs nao de meneer boe-op ‘n model de echte wereld ripprizzenteert.”
“De ingenieursbeoefening maak ‘n oondersjeid tösse “wiskundige modelle” en “fysieke modelle”; de koste vaan ‘t verveerdege vaan ‘n fysiek model kinne geminimaliseerd weure door iers ‘n wiskundig model te make door ‘n computersoftwarepakket te gebruke, zoewie ‘n computer aided design instrumint.”
Bepaolde veroonderstèllinge zien nudeg veur alle empirische beweringe (beveurbeeld de veroonderstèlling dat de werkelekheid besteit).
Dit kin zoe sumpel zien es ‘t vasstèlle dat de theorie accuraote veurspellinge deit, wat bewies is dat alle aon ‘t begin gemaakde aonnames kloppe of oongeveer kloppe oonder de geteste umstandeghede.
De theorie deit accuraote veurspellinge es de veroonderstèlling geldeg is en deit gein accuraote veurspellinge es de veroonderstèlling neet geldeg is.
“‘t Oxford English Dictionary (OED) en online Wiktionary duide hun Latijnse bron es ‘assumere’ (acceptere, aonnumme, euvernumme, touweigene) wat ‘n voogwoord is vaan ad- (nao, naortouw, op) en ‘sumere’ (neume).”
“De term woort iers gebruuk in religieuze cóntekse es “te oontvange bove in de hiemel” vooral “de oontvangs vaan de Maagd Maria in de hiemel, mèt ‘t liechaam behawwe vaan bederf”(1297 n.Chr.) mer ‘t woort ouch sumpelweg gebruuk um te verwieze nao “oontvaange in vereineging” of “euvernumme in samewerking”.”
Bevesteginge zouwe allein mote tèlle es ze ‘t rizzeltaot zien vaan risicovolle veurspellinge; dat wèlt zègke dat es, neet ingeliech door de theorie in kwestie, veer ‘n verwachte gebäörtenis mote höbbe dee neet vereinegbaar is mèt de theorie - ‘n gebäörtenis dee de theorie tegegesproke had.
‘n theorie dee door gein inkele bedinkbare gebäörtenis weerlègkbaar is, is neet-weitesjappelek.
Sommege daodwerkeleke tesbare theorieje kinne, es ze fout blieke te zien, nog altied gehandhaaf weure door hun bewoondereers – beveurbeeld door post hoc (naoderhand) ‘n aonvöllende hypothees of veroonderstèlling touw te voge, of door de theorie achteraof op ‘n dusdaonege meneer te herïnterpretere zoetot ‘t oontsnap aon weerlègking.
“Popper vatte dees stèllinge same door te zègke dat de veurnaomste veurwaarde vaan de weitesjappeleke status vaan ‘n theorie de “falsifieerbaarheid. weerlègkbaarheid of tesbaarheid” is.”
“Versjèllende filosofe en historici vaan weitesjap höbbe evels beweert dat Popper’s definitie vaan theorie es ‘n reeks vaan falsifieerbare oetsprake verkierd is, umtot, wie Philip Kitcher heet opgemèrk, es iemes ‘n strik Propperiaonse blik op “theorie” zouw numme, observaties vaan Uranus toen ‘t veur ‘t iers oontdèk woort in 1781 Newton’s hiemelmechanica “vervals” zouwe höbbe.”
“Vröchbaarheid: “‘n gooj weitesjappeleke theorie, wie die vaan Newton, stèlt nui gebede vaan oonderzeuk ope...”
Op eeder momint reup ‘t mie vraoge op daan dat ‘t mominteel kin beantwoorde.
Zjus wie aander definities vaan theorieje, inclusief die vaan Popper, maak Kitcher duudelek dat ‘n theorie stèllinge moot bevatte die observationele consquenties höbbe.
‘t kin op pepier oeteingezat weure es ‘n systeem vaan regels, en des te mie ‘t ‘n theorie is wie completer ‘t opgesjreve kin weure in zoe’n terme.
“De specifieke wiskundige aspekte vaan klassieke elektromagnetische theorie weure “wètte vaan elektromagnetisme” geneump, boemèt ‘t niveau vaan consistent en reproduceerbaar bewies dat ze oondersteune rifflecteert.”
‘n veurbeeld vaan ‘t lèsgeneumpde zouw de straolingsreactiekrach kinne zien.
‘ne weitesjapper is ‘ne persoen dee weitesjappelek oonderzeuk oetvoort um kinnes te bevordere in ‘n intrèssegebeed.
Weitesjappers oet versjèllende tiedperke (en veur hun netuurfilosofe, wiskundige, netuurhistorici, netuurtheologe, ingenieurs en aandere die bijdroge aon de oontwikkeling vaan weitesjap) höbbe zier versjèllende posities binne de maotsjappij gehad, en de norme, weerdes, epistemologische däögde die geassocieerd weure mèt weitesjappers - en vaan ze verwach weure - zien euver de loup vaan tied ouch veranderd.
Väöl protoweitesjappers oet ‘t Islamitisch gouwe tiedperk weure gezeen es homo universalis, deils door ‘t gebrek aon get dat leek op moderne weitesjappeleke disciplines.
Beweringe puur bedach door logisch riddenere zien totaal beteikenisloos ten opziechte vaan de realiteit.
Descartes waor neet allein ‘n pioneer in de analytische meetkunde mer formuleerde ‘n theorie vaan mechanica en oontwikkelde ideeje euver de oersprunk vaan de verplaotsing vaan bieste en perceptie.
Heer leverde ‘n oetgebreide formulering vaan klassieke mechanica aon en oonderzeukde leech en optica.
Heer oontdèkde dat ‘n laojing aongebrach op ‘t rögkemerg vaan ‘ne kwakker spierspasmes kos veroerzake door z’n ganse lief.
Lazzaro Spallanzani is ein vaan de mies invloodrieke figure binne de experimintele fysiologie en de netuurweitesjappe.
D’r is evels gein formeel perces um te bepaole weer ‘ne weitesjapper is en wee geine weitesjapper is.
Iets mie es de helf vaan de respondente wouwe ‘n carrière in de academische wereld, mèt kleiner deile hopend op werk in industriële-, euverheids- en non-profitumgevinge.
Ze laote ‘n sterke nuisjieregheid zien veur de realiteit.
Sommege weitesjappers höbbe ‘n sterk verlange um weitesjappeleke kinnes touw te passe veur ‘t belang vaan de volksgezoondheid, de lande, de wereld, netuur of industrieje (academische weitesjapper en industriële weitesjapper).
Dat zien onder andere kosmologie en biologie, veural moleculaire biologie en ‘t minselek chromosoom projek.
De aofbeelding bevatte twie kier zoeväöl manne es vrouwe.
Relevante fenomene zien ondermie supernova-explosies, gammaflitse, quasars, blazars, pulsars en kosmische achtergroondstraoling vaan microgolve.
Starekunde is éin vaan de awdste natuurwetensjappe.
In ut verleije umvatte starekunde oeteinlaopende disciplines zoewie astrometrie, hemelnavigaasie, woernumingsastronomie en ut make van kallepins.
Observasionele starekunde is geriech op ut verzamele vaan gegevens oet observaties vaan astronomische objecte.
Deze twie vakgebiede völle mekaar aon.
“Gebaseerd op strikte woordebeukdefinisies, verwijs ‘astronomie’ naor “de studie vaan objecte en materie boete de atmosfeer vaan de aarde en vaan hun fysische en chemische eigensjappe”, terwijl “astrofysica’ verwijst naor de tak van de astronomie die zich bezighelt met ‘ut gedraag, fysieke eigensjappe en dynamische processe vaan hiemellichame en versjijnsele’.”
Sommige gebeide, zoees astrometrie, zien puur astronomie in plaots vaan ouch astrofysica.
Oet deze woerneuminge woorte vreuge ideeje euver de beweginge vaan de planete gevörmp en de aord vaan de zon, de maon en de wereld in ut hielal woord filosofisch oonderzoch.
Un bezunder belangrieke vreug oontwikkeling waor ut begin vaan de wiskundige en wetensjappelikke astronomie, die begos bij de Babyloniërs, die de basis lagte veur de latere astronomische tradisies die zich in väöl aander besjaovinge oontwikkelde.
De Griekse starekunde kinmerk ziech venaof ut begin door ut zeuke naor un rasioneel, natuurkundige verklaoring veur hiemelversjijnsele.
Hipparchus heet ouch unne oetgebreide catalogus gemaak vaan 1020 stare, en de mieste starebeelde vaan ut noordelik halfroond zien aofkumstig oet de Griekse astronomie.
Georg von Peuerbach (1423–1461) en Regiomontanus (1436–1476) heelpe decennia later astronomische veuroetgaank te booke bij Copernicus’ oontwikkeling vaan ut heliocentrisch model.
In 964 woord ut Andromedastelsel, ut groetste starestelsel in de Lokale Groep, besjreve door de Perzische moslimastronoom Abd al-Rahman al-Sufi in zien Book of Fixed Stars. (Book vaan vaste stare.
Astronome introduseerde in deen tied väöl Arabische naome die noe veur individueel stare weure gebruuk.
Songhai-historicus Mahmud Kati documenteerde in augustus 1583 unne meteore-rege.
Kepler waor de ierste dee un systeem oontwierp wat de details vaan de beweging vaan de planete roond de zon correct besjreef.
De Eengelse astronoom John Flamsteed heet mie es 3000 stare gecatalogiseerd. Mie oetgebreijde starecatalogi woorte geproduceerd door Nicolas Louis de Lacaille.
Dit werk woort weijer verfijnt door Joseph-Louis Lagrange en Pierre Simon Laplace, boedoor de massa’s vaan de planeten en maone op basis van hun verstoeringe koste weure gesjat.
Ut is beweze tot stare vergeliekbaar zien met de eige zon vaan de aarde, mer met un breid scala aon temperature, massa’s en aofmetinge.
Theoretische astronomie leijde tot speculasies euver ut bestoon vaan objecte zoe es zwarte looker en neutronestare, die zien gebruuk um woergenome fenomene es quasars, pulsars, blazars en radiostarestelsels te verklaore.
Observationele astronomie kin wuere gecategoriseert volgens ut euvereinkomstig gebied vaan ut elektromagnetisch spectrum boe op de woerneuminge weure gedoon.
Hoewel sommige radiogolve rechstreeks weure oetgezonde door astronomische objecte, un produc vaan thermische emissie, is de mieste radio-emissie die weurt woergenome ut resultaat vaan synchrotronstraling, die weurt geproduceert es elektrone in un baon om magnetische velde dreije.
Woerneuminge vaan de Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) zien biezoonder effectief gebleke bij ut oonthölle vaan talrieke galactische protostare en hun gast-staarclusters.
Aofbeeldinge vaan woerneuminge woorte oersproonkelik met de hand geteikend.
Ultraviolette astronomie is ut miest gesjikt veur de studie vaan thermische straoling en spectraal emissielijne vaan heite blow stare (OB-stare) die in deze golfband erg helder zien.
Gammastraole kinne direct weure woergenome door satellieten zoewie ut Compton Gamma Ray Observatory of door gespecialiseerde telescope die atmosferische Cherenkov-telescope weure genump.
Zwoertekrachgolfastronomie is un opkaomend deil vaan de astronomie dat zwoertekrachgolfdetectore gebruuk um woerneumingsgegevens te verzamele euver weije massief objecte.
Historisch gezeen waor nowkeurige kinnis vaan de posisies vaan de zon, de maon, de planete en de stare essentieel bij de navigasie aon d‘n hiemel (ut gebruuk vaan hiemelliechame um de navigasie te leije) en bij ut make vaan kallepins.
De meting vaan de stellaire parallax vaan naobije stare lievert un fundamenteel basislijn op in de kosmische aofstandsledder die weurt gebruuk um ut formaat vaan ut hielal te mete.
Analytische modelle vaan un proces zien beter um un breijer inziech te geve in de kern vaan wat gebäört.
De woerneuming vaan un fenomeen dat door e model weyrt veurspeld, stelt astronome in staot um tösse versjèllende alternatieve of tegestrijdige modellen te keze es ut model dat ut beste in staot is um de versjijnsele te besjrieve.
In sommige gevalle kin un groete hoeväölheid inconsistente gegevens in de laop vaan de tied leije tot ut gans verlaote vaan un model.
Umtot astrofysica un hiel breid oonderwerp is, passe astrofysici miestal väöl disciplines vaan de netuurkunde tow, boeonder mechanica, elektromagnetisme, statistische mechanica, thermodynamica, kwantummechanica, relativiteitstheorie, kern- en deilkesfysica en atoom- en moleculaire fysica.
“Ut woord ‘astrochemie’ kin weure towgepas op zoewel ut zonnestelsel es ut interstellaire medium.”
De term exobiologie is vergeliekbaar.
Woerneuminge vaan de groetsjaolige structuur vaan ut hielal, unne tak dee bekind steijt es de fysieke kosmologie, höbbe un deepgaond begrip opgelieverd vaan de vörming en evolusie vaan de kosmos.
Oet minieme variasies in de massadiechheid vaan de ruimte begos ziech un hiërarchische structuur vaan materie te vörme.
Zwoertekrachtaggregaties groepeerde ziech in filameente, boedoor leechtes in de holtes achterbleve.
Versjèllende oonderdeile vaan de natuurkunde zien cruciaal veur ut bestudere vaan ut universum.
Oeteindelik is dit lètste belaankriek veur ut begrip vaan de groetsjaolige structuur vaan de kosmos.
Wie de naom al deit vermoede, heet un elliptisch starestelsel de vörm vaan un ellips in dweersdoorsneij.
Elliptische starestelsels weure dèkser aongetroffe in de kern vaan galactische clusters en zien meugelik gevörmp door fusies vaan groete starestelsels.
Spiraalvormige starestelsels weure miestal umringk door unne halo van awer stare.
Ongeveer e kwaart vaan alle starestelsels is onregelmaotig, en de apaarte vörme vaan zoen starestelsels kinne ut resultaot zien vaan interaksie door zwoertekrach.
Un radiostelsel is un actief starestelsel dat hiel liechgevend is in ut radiogedeilte vaan ut spectrum en enorme pluijme of lobbe vaan gaas oetzendt.
De groetsjaolige structuur vaan de kosmos weurt weergegeve door groepe en clusters vaan starestelsels.
In ut centrum vaan de Melkweeg bevindt ziech de kern, un staofvörmig oetstölping met in ut midde un zoegenaomp superzwoer zwart look.
De sjijf is umgeve door un bolvörmige halo vaan awwer, populatie II-stare, sjus wie relatief tow concentrasies vaan stare die bekind stoon es bolhaope.
Deze beginne es un koompacte pre-stellaire kern of doonkere nievels, die zich concentrere en instorte (in volumes die weure bepaold door de Jeans-lengte) um compacte protostare te vörme.
Deze clusters verspreije zich geleijelik, en de stare vooge ziech bij de bevolking vaan de Melkweeg.
7–18 Staarvörming vindt plaots in dikke regios vaan stof en gaas, die bekind staon es gigantische moleculaire wolke.
Bijnao alle elemeente die zwoerder zien es waterstof en helium zien oontstoon in de kerne van stare.
Nao verläöp vaan tied weurt deze waterstofbrandstof gans umgezat in helium en begint de staar zich te ontwikkele.
De oetstoeot vaan de boetenste laogen vörmp unne planetaire nevel.
Dit is un oscillasie vaan 11 jaor in ut aontal zonnevlekke.
De zon heet ouch periodieke veranderinge in helderheid oondergaange die un aonzienlikke invloed kinne höbbe op de aarde.
Bove deze laog bevindt zich un dun gebeed dat bekind steijt es de chromosfeer.
Bove de kern bevindt zich de straolingszone, boe ut plasma de energiesträöm door middel vaan straoling transporteert.
Unne zonnewind vaan plasmadeilkes stroump constant naor boete vaanaof de zon totdat heer, aon de uuterste grens vaan ut zonnestelsel, de heliopauze bereik.
De planete woorte 4,6 miljaar jaor geleije gevörmp in de protoplanetaire sjeijf roond de ierste zon.
De planete bleve de resterende materie opvege of oetstoete tijdens un periode vaan intens bombardemeent, wie bliek oet de väöle inslagkraaters op de maon.
Dit proces kin unne steine of metaole kern vörme, umgeve door unne mantel en un boetenste koors.
Sommige planete en maonen verzamele genog wèrmte um geologische processe wie vulkanisme en tektoniek aon te sture.
Astrostatistiek is de towpassing vaan statistiek op astrofysica veur de analyse vaan un groete wieväölheid observasioneel astrofysische gegevens.
Kosmochemie is de studie vaan de chemicalieje die in ut zonnestelsel weure aongetroffe, inclusief de oerspreunk vaan de elemeente en variasies in de isotopenverhawwinge.
Astronomieclubs zien euver de ganse wereld te veende en väöle höbbe programma’s um hun leije te helpe bij ut opzette en voltoeije vaan observasieprogramma’s, boe onder die um alle objekte in de Messier (110 objekte) of Herschel 400 catalogi vaan bezeenswoerdighede aon de nachtelikke hiemel te observere.
De mieste amateurs werke op ziechtbare golflengtes, mer un kleine minderheid experimenteert met golflengtes boeten ut ziechbare spectrum.
Un aontal amateurastronome gebruuk ofwel zelfgemaakte telescope of radiotelescopen die oerspreunkelik woorte gebowd veur astronomisch oonderzeuk, mer die noe besjikbaar zien veur amateurs (beveurbeeld de One-Mile tilleskoop).
Antwoorde heij op kinne de coonstruksie vaan nuij instrumeente op de groond en in de ruijmte vereise, en meugelikke nuij oontwikkelinge in de theoretische en experimentele natuurkunde.
D‘r is mie inziech nuudig in de vörming van stare en planete.
Zoe jao, wat is daan de verklaoring veur de Fermi-paradox?
Wat zien de eigensjappe vaan doonker materie en donkere energie?
Wie zien de ierste starestelsels ontstande?
Astrobiologie, iers bekènd es exobiologie, is ‘n interdisciplinair weitesjappelik veld det de oorsjprong, vreuge evolusie, distribusie en touwkoms vaan leve in ‘t universum besjtudeerd.
De oorsjprong en vreuge evolusie vaan ‘t leve zien ‘n ónaafsjeijelik deil vaan astrobiologie.
Biochemie is waarsjienlik kort nao de Oerknal begós, 13,8 miljard jaor geleie, gedurende ‘n bewoenbaar tijdperk toen ‘t universum nog mèr 10-17 mieljoen jaor oud waor.
Wie dan ouch is de aarde de innigste plek in ‘t universum dee de mensheid kint boe leve is.
De term exobiologie woort geneump door moleculair bioloog en Nobelprieswinnaor Joshua Lederberg.
“De term xenobiologie weert noe in de gespesjaliceerdere vörm gebruuk en beteikent ‘biologie op basis vaan vraemde chemie’, hèt zij vaan boetenaardse of aardse (synthetiese) aafkoms.”
‘t Woort eers besjouwd es boetesjtaonder in de mainstream weitesjap, mèr astrobiologie is ‘n formele vakgebied gewore.
In 1959 financierde de NASA zien ierste exobiologieprojek en in 1960 riechte de NASA ‘n exobiologieprogramma op, waat noe ein vaan de vier houfelemente vaan de NASA is.
Vorderinge in ‘t veld vaan astrobiologie, observasjonele astronomie en de óntdèkking vaan väöl grote soorte extremofiele mèt boetegewone meugelikheije um in de zwoerste umgevinge op aarde te leve, höbbe geleid tot de speculasie det d’r leve is op ein vaan de talloze boetenaardse liechame in ‘t universum.
Missies die spesjaal es doel höbbe um nao leve op Mars te zeuke zien ‘t Viking-programma en de Beagle 2-probes.
Tege ‘t eind vaan 2008 hèt de Phoenix-lander de ómgeving aafgezoch naor bewoenbaar hei vaan de planeet in ‘t verleie en ‘t hede veur microbiaal leve op Mars. ‘t Hèt ouch de gesjiedenis vaan water dao onderzoch.
In november 2011 lanceerde de NASA de Mars Science Laboratory-missie mèt de Curiosity-rover, die in augustus 2012 bie de Gale Crater op Mars lande.
Ein is de geïnformeerde verondersjtelling det de groete meerderheid vaan levensvörm in os heelal gebaseerd zien op koolsjtofverbindinge, jus wie alle levensvörm op aarde.
‘t Feit det koolsjtofatome zich zoe verbinde mèt andere koolsjtofatome, beteikent det extreem lange en complexe molecule kinne were gevörmp.
De derde aonname is um us te riechte op planete die um zon-achtige sjterre dreije veur ‘n groetere kans op bewoenbaarheid.
Daotouw zien ‘n aontal instrumente, ontworpe um exoplanete zoe groet wie de aarde te detectere, in euverweging genomme. Dènk veural aon de Terrestrial Planet Finder (TPF) vaan NASA en de Darwin-programma’s vaan de ESA, waat beide zien sjtopgezat.
Drake houw de vergelieking oorsjprónkelik geformuleerd es ‘n discussiepunt veur op de Green Bank-conferensie, mèt sommige touwpassing vaan de formule zien lètterlik genomme en gerelateerd aon simplistiese of pseudoweitesjappelike discussies.
De óntdèkking vaan extremofiele, organisme die in sjtrenge ómsjtandigheijer kinne leve, zien ‘n belangriek onderzeukselement veur astrobiologie gewore. Dees zien belangriek veur te begriepe vaan de veer gebaeje in de beperking vaan leve op planete: de meugelikheid veur panspermie, veurwaartse besjmetting door minselike verkenninge, planetaire kolonisasie door minse en de verkenning vaan oetgesjtorve en bestaond boetenaards leve.
Zelfs vaan leve in de depe oceaan, boe gein leech kin kómme, woort gedach det ze hun voeding krege via ‘t consumere vaan organies aafval det vaan bove kaom of ‘t ete vaan andere bieste.
Deze chemosynthese heet ‘n revolusie teweeggebrach in de (astro)biologie door de onthulling det leve neet per se vaan de zon aafhankelik huurt te zeen. Allein water en ‘n vörm vaan energie zien vereis.
Tien taaie organisme zien geselèkteerd veur ‘t LIFE-projek door Amir Alexander, Deinococcus radiodurans, Bacillus subtilis, gis Saccharomyces cerevisiae, zaodjes vaan Arabidopsis thaliana (‘zandraket’), en ‘t ongewervelde beerdierke.
Jupiters maon, Europa, de maon vaan Saturnus, Enceladus, weure noe gezeen es de meis waarsjienlike locaties veur besjtaond boetenaards leve in ‘t zonnesjtelsel vaanwege hun oceane ónder ‘t oppervlak boe radiogeniese en getijdeverhitting vloeibaar water touwsjteit.
“De kosmiese sjtóf in ‘t universum besteit oet complexe organiese samesjtèllinge (‘amorfe organiese vaste sjtóffe mèt ‘n gecombineerd aromaties-alifatiese structuur’) det op natuurlike wijze, en snel, door sjterre kin were gemaakt.”
PAH’s zien kort nao de Oerknal gevörmp, kómme väöl veur in ‘t universum en were geassocieerd mèt nuje sterre en exoplanete.
Experimentere astro-ecologie ónderzeuk bronne in de bojem vaan planete, en gebruuk ruimtemateriale in meteoriete.
Op de groetste sjaol geit cosmetologie euver leve in de universum in cosmologiese tieje.
Specialisasies zien ónder andere cosmochemie, biochemie en organiese geochemie.
Sommige regio’s op aarde, zoe wie de Pilbare in Wes-Australië en de McMurdo Dry Valley vaan Antarctica, were ouch gezeen es geologiese analoge veur regio’s vaan Mars, en kinne op dee meneer ouch aonwiezinge geve veur ‘t zeuke nao vreuger leve op Mars.
‘t Like inderdaod waarsjienlik det de basisbouwblokke vaan ‘t leve euveral geliek zien aon die op aarde, in z’n algemeinheid of in detail.
Allein twie vaan de natuurlike atome, koolsjtof en silicium, sjtaon bekènd es de ruggegraot vaan molecule die groet genóg zien um biologiese informasie bie zich te drage.
De veer meis waarsjienlike kandidaote veur leve in ‘t zonnesjtelsel zien de planeet Mars, de Joviaonse maon Europa en de maone vaan Saturnus Titan en Enceladus.
Mèt de liege temperature en druk vaan Mars is vloeibaar water zeer waarsjienlik zeer zaait.
“Op 11 december 2013 rapporteerde de NASA de deteksie vaan ‘klei-achtige materiale’ (specifieke fylosilicate), dèks geassocieerd mèt organiese materiale, op de iezigste koors vaan Europa.”
Sommige weitesjappers dinke det ‘t meugelik is det dees vloeibare koolwatersjtoffe de plaots vaan water in levende celle euvernumme die anders zeen es die op aarde.
D’r zien gein bekende abiotiese processe op de planeet die de aonwezigheid kinne veroorzake.
Yamato 000593, de op ein nao groetste meteorite vaan Mars, waor in 2000 op aarde gevonde.
Op 5 maart 2011 speculeerde Richard B. Hoover, ‘n weitesjapper bie ‘t Marshall Space Flight Center, euver de vónds vaan vermeinde microfossiele geliek aon cyanobacterieje in CI1-koolsjtofhouwende meteorite in ‘t Journal of Cosmology, ‘n verhaol boe euver breid woort gerapporteerd in de mainstream media.
Bewies vaan perchlorate zien gevonde in ‘t ganse zonnesjtelsel, specifiek op Mars.
Verbeterde deteksiemethode en verbeterde observasietieje zulle óngetwiefeld mie planetaire systeme, en waarsjienlik ouch systeme geliek aon de ozze.
‘t Doel is um organisme te detectere die ruimtereize kinne euverleve en ‘n proliferende capaciteit kinne behouwe.
Deze sjtressreaksies zörgde d’r mesjiens veur det ze ouch in sjtrenge ruimtecondisies kinne euverleve, hoewel hun evolusie beperkinge sjtelt veur hun gebruuk es analoge veur boetenaards leve.
Door dde formasie vaan sjpore kin ‘t in extreme umstandigheie euverleve en celgreuj later nog kinne activere.
De twie landes waore identiek, dus dezelfde tests zien op twie plekke op ‘t oppervlak vaan Mars oetgevoerd: Viking 1 bie de evenaor en Viking 2 riechting ‘t noorde.
In de astronomie is oetsjterving de absorpsie en versjpreiing vaan elektromagnetiese sjtraoling door sjtóf en gaas tusse ‘n oetstoetend astronomies objek en de observeerder.
Veur sterre die bie ‘t vlak vaan de Melkweg ligke en binne ‘n paar doezend parsecs vaan de aarde is oetsjterving in de visuele band vaan frequensies (fotometries systeem) óngeveer 1,8 groetheije per kiloparsec.
Roedheid treid op vaanwege leech det vaan sjtóf en ander materiaal in ‘t interstellaire medium aofkaats.
In de mieste fotometriese systeme weure filters (doorlaotbande) gebruuk boevaan lezinge vaan groetheije vaan leech rekening kinne houwe mèt ónder andere latitude en vóchtigheid.
Euver ‘t algemein is interstellaire oetsjterving ‘t sjterks op korte golflèngtes, dèks gezeen mèt spectroscopiese technieke.
De maote vaan oetsjterving kin aonzeenlik hoeger zien in bepaolde riechtinge.
Es resultaat kin ‘t veurdeilig zien bie ‘t berekene vaan kosmiese aafsjtande um sterregegeves te gebruke vaan de naobie-infraroed (boevaan de filter of doorlaotband Ks sjtandaard is), boe de variasies en maote vaan oetsjterving aonzeenlik minder zien. Gelieke ratio’s es R(Ks): 0.49±0.02 en 0.528±0.015 zien gevonde door onaafhankelike groepe.
Dit kenmerk woort ‘t iers geobserveerd in de jaore 60, mèr de oorsjprong weurt nog neet good begrepe.
In de SMC is extremere variasie gezeen mèt gein 2175 Å en ‘n zeer sjterke ver-UV oetsjterving in de sjtervörmige balk en ‘n redelik normaal UV oetsjterving in de rustigere vleugel.
De vónds vaan oetstervingscurves in zoewel de LMC es de SMS, die geliek zien aon dee waat zien gevoonde in de Melkweg, en de vóns vaan oetstervingscurves in de Melkweg die lieke op die waat zien gevoonde in de LMC2-supersjil vaan de LMC en in de SMC-balk, höbbe geleid tot ‘n nuuje interpretasie.
Deze oetsjterving heet drei houfonderdeile: Rayleigh-versjpreiing door lochmolecule, versjpreiing door deiltjes en moleculaire absorpsie.
De maote vaan dergelike oetsjterving is ‘t liegs bie de zenit vaan de observant en ‘t hoegste bie de horizon.
De Drake-vergelieking speculeert euver ut besoon vaan intelligent leve örregesaanders in ut hielal.
Dit umvat un zeuktoch naor huidig en historisch boete-aards leve, en un nauwer oonderzeuk naor boete-aards intelligent leve.
In de läöp vaan de jaore heet sciencefiction wetensjappelikke ideeje gecommuniceerd, un breid scala aon meugelikhede veurgesteld en de publieke belangstelling veur en ut idee vaan boete-aards leve beïnvloed.
Volgens dit argumeent, gemaakt door wetensjappers wie Carl Sagan en Stephen Hawking, sjus wie opmerkelikke persoenlikhede wie Winston Churchill, zow ut oonwarsjijnlik zien tot nörreges aanders es op aarde leve zow bestoon.
Leve kin op väöl plaotse in ut hielal zelfstandig zien oontstande.
Op elk niveau vaan ut organisme zalle d‘r mechanismes zien um coonflicte te eliminere, samewerking in stand te hawwe en ut organisme te laote functionere.
Leve op basis vaan ammoniak (in plaots vaan water) is veurgesteld es alternatief, hoewel dit oplosmiddel minder gesjik liek es water.
Oongeveer 95% vaan de levende materie besteijt oet mer zes elemeente: koolstof, waterstof, stikstof, zuurstof, fosfor en zwavel.
Ut koolstofatoom heet ut unieke vermeuge um veer sterke chemische bindinge aon te oon met aander atome, boe-oonder aander koolstofatome.
“Volges de NASA’s Astrobiology strategie oet 2015” is ut warsjijnlik tot ut leve op aander werelde microbe umvat, en eeder complex levend systeem örregs aanders warsjijnlik id oontstande oet en gebaseerd op microbieel leve.”
“Rick Colwell, un lid vaan ut Deep Carbon Observatory-team vaan de Oregon State universiteit, zag tege de BBC: ‘iech deenk tot ut warsjijnlik redelik is um aon te neume tot de oondergroond vaan aander planete en hun maone bewoenbaar zien, veural omtot veer heij op aarde zien tot organismes wied weg vaan zonlich kinne funksjionere met behölp vaan de energie die rechstreeks oet de rotse deep oonder de groond weurt gelieverd’.”
De panspermia-hypothese stelt veur tot leve örregs aanders in ut zonnestelsel un gemeenschappelijke oorsprong kan hebben.
In de 19e ieuw woort ‘t weer in moderne vörm nuij leve ingebloze door versjéllende wetensjappers, boe-oonder Jöns Jacob Berzelius (1834), Kelvin (1871), Hermann von Helmholtz (1879) en, get laater, door Svante Arrhenius (1903).
“Ein vaan de ierste wetensjappelikke oonderzeuke naor ut oonderwerp versjeen in un Scientific American-artikel oet 1878 met de titel ‘Is the Moon Inhabited?’”
Werm en oonder drök staonde deile in ut binnenste vaan de maon bevatte meugelik nog steeds vloeibaar water.
D‘r zien aonwijzinge tot Mars e wermer en naater verleije had: d‘r zien allemaol opgedruugde rivierbeddinge, poolieskappe, vulkane en minerale gevoonde die zich vörme in de aonwezigheid vaan water.
D‘n damp kin zien geproduceerd door iesvulkane of door ies in de buurt vaan ut oppervlak wat sublimeert (transformeert vaan vas naor gaas).
Ut is ouch meugelik tot Europa aërobe macrofauna zow kinne ondersteune met behölp vaan zuurstof die weurt gecreëerd door kosmische straoling die insleijt op ut oppervlakte-ies.
“Op 11 december 2013 rapporteerde NASA de detecsie vaan ‘klei-echtige minerale’ (met naome phyllosilicaten), dèks geassocieerd met organische materiale, op de iezige koors vaan Europa.”
Sommige luij zegke bewies te höbbe gevoonde veur ut bestoon vaan microbieel leve op Mars.
In 1996 woord in un controversieel rapport vermeld tot structure die op nanobacterieje leke waore oontdek in unne meteoriet, ALH84001, gevörmp oet gesteinte wat vaan Mars waor weggesjote.
NASA-funksjionarisse distansjieerde NASA al snel vaan de claims vaan de wetensjappers, en Stoker zelf trok zich trök vaan häör ierste assertaasies.
Ut is bedach um de bewoenbaarheid vaan Mars in ut verleije en tegenwoordig te beoordeile met behölp vaan un versjeieheid aon wetensjappelikke instrumeente.
D‘r zien echter aonzeenlikke vorderinge nuudig in ut vermoge um leech vaan kleiner rotsachtige werelde in de buurt vaan hun stare te vinde en op te losse veurtot dergelikke spectroscopische methodes kinne weure gebruuk um extrasolaire planete te analysere.
In augustus 2011 suggerere de beveendinge vaan NASA, gebaseerd op studies vaan meteoriete die op aarde zien gevoonde, tot DNA- en RNA-componeente (adenine, guanine en verwante organische molecule), bouwstein veur het leven wie veer ut kinne, boete-aards in de ruimte kinne weure gevörmp.
In augustus 2012, in unne wereldprimeur, rapporteerde astronome vaan de universiteit vaan Kopenhage de detectie vaan un specifiek sokkermolecuul, glycolaldehyde, in un wie starestelsel.
De Kepler-ruijmtetelescoop heet ouch un paar doezend kannidaat-planete oontdek, boevaan oongeveer 11% valse positieve zien.
De zwoerste planeet die op ut NASA Exoplanet-archief weurt vermeld, is DENIS-P J082303.1-491201 b, oongeveer 29 keir de massa vaan Jupiter, hoewel heer volgens de mieste definities vaan un planeet te massief is um un planeet te zien en in plaots daovaan unne broene dwerg is.
Ein teike tot un planeet warsjijnlik al leve bevat, is de aonwezigheid vaan unne atmosfeer met aonzeenlikke wieväölhede zuurstof, aongezeen tot gaas zier reactief is en euver ut algemein neet lang zow metgoon zoonder constante bijvölling.
Zelfs es weurt aongenome tot mer éin op ein miljaar vaan deze stare planete heet die leve oondersteune, zowwe d‘r zoe‘n 6,25 miljaar levensoondersteunende planetestelsels in ut woerneumbare hielal zien.
De ierste opgeteikende verklaoringe vaan boete-aards minselik leve is te veende in aw gesjrifte vaan ut jaïnisme.
Middelieuwse moslimsjrijvers wie Fakhr al-Din al-Razi en Muhammad al-Baqir oondersteunde kosmisch pluralisme op basis vaan de koran.
Wie einmaol duudelik woort tot de aarde mer éin planeet waor tösse de väöle liechame in ut universum, begos de theorie vaan boete-aards leve un oonderwerp te weure in de wetensjappelikke gemeinsjap.
De meugelikheid vaan boete-aardse wezens bleef un wiedverbreide speculaasie terwijl de wetensjappelikke oontdekking versnelde.
Ut idee vaan leven op Mars brach de Britse sjrijver H.G. Wells detow in 1897 de roman The War of the Worlds te sjrieve, boe-in heer vertelde euver un invasie door boete-aardse wezens vaan Mars die op de vlöch waore veur de oetdruging vaan de planeet.
“Ut geleuf in boete-aardse wezens weurt nog ummertouw geuit in pseudowetensjap, samenzweringstheorieje en populaire folklore, veural ‘Area 51’ en legendes.”
Ward en Brownlee stoon ope veur ut idee vaan evolusie op aander planete die neet gebaseerd is op essensjieele aardechtige eigensjappen (wie DNA en koolstof).
“Es boete-aardse wezens us bezeuke, zow ut resultaat oongeveer geliek zien aon wie Columbus in Amerika landde, wat neet good aofleep veur de inheemse Amerikane’, zag heer.”
COSPAR gief ouch riechlijne veur planeetbesjerming.
“Volges ut antwoord is ‘d‘r gein geleufwoerdige informaasie die suggereert tot innig bewies weurt verborge veur ut publiek.’”
Bove: Liechbronne vaan versjèllende sterktes.
Komeet Borrelly, de kleure toene hun helderheid euver ut bereik vaan drei ordes van gruutte (rechts).
De sjaol is logaritmisch en zoe gedefinieerd tot eedere stap vaan éin magnitude de helderheid verandert met unne factor vaan de vijfde wortel vaan 100, of oongeveer 2,512.
Astronome gebruuke twie versjèllende definisies vaan gruutte: sjijnbare gruutte en absolute gruutte.
De absolute gruutte besjrijf de intrinsieke helderheid die door un veurwerp weurt oetgestraolt en weurt gedefinieerd es geliek aon de sjijnbare gruutte die ut veurwerp zow höbbe es ut op un bepaolde aofstand vaan de aarde zow weure geplaots, 10 parsec veur stare.
De oontwikkeling vaan de tillescoop toende aon tot deze groete afometinge un illusie waore - stare leke väöl kleiner door de telescoop.
Wie negatiever de weerde, wie helderder ut veurwerp.
Stare met un gruutte tösse 1,5 en 2,5 weure de twiede gruutte genump; d‘r zien oongeveer 20 stare die helderder zien es 1,5, dit zien stare vaan de eerste gruutte (loer ouch naor de lies met helderste stare).
Absolute gruuttes voor veurwerpe in ut zonnestelsel weure dèks geciteerd op basis van unne aofstand vaan 1 AU.
De sumpelste vörm vaan technologie is de oontwikkeling en ‘t gebruuk vaan einvojdeg gereidsjap.
‘t heet geholpe bij ‘t oontploeje vaan mie oontwikkelde economieje (inclusief de globale economie vaan vendaog de daag) en heet de opkoms vaan ‘n oontspanningsklasse meugelek gemaak.
Veurbeelde zien oonder andere de opkoms vaan ‘t idee vaan efficiëntie op ‘t vlak vaan minseleke productiviteit en de oetdaoginge vaan bio-ethiek.
“De beteikenis vaan de term veranderde vreug in de 20ste iew toen Amerikaonse sociaole weitesjappers, beginnend mèt Thorstein Veblen, ideeje vaan ‘t Duitse concep vaan Technik nao “technology” vertaolde.”
“In 1937 sjreef de Amerikaonse socioloog Read Bain dat “technologie alle gereidsjappe, machienes, gebruuksveurwerpe, waopes, instruminte, hoesvèsting, kleier, communicatie- en transportapptouwstèlle en de vaardighede boemèt veer ze producere en gebruke.”
“Nog recenteleker höbbe gelierde vaan Europese filosofe “techniek” geliend um de beteikenis vaan technologie oet te breie nao versjèllende vörme vaan instrumintele rationaliteit, wie in Foucault’s werk euver zelftechnieke (techniques de soi).”
“Um nöttege dinger oet te vinde of probleme op te losse” en “‘machien, ‘n apparaat, methode, enz.”
De term weurt dèks gebruuk um ‘n bepaolde tak vaan technologie aon te duie, of um te verwieze nao hightech of zjus consuminte-elektronica, in plaots vaan technologie es ‘n gehiel.
Bij deze touwpassing verwijs technologie nao gereidsjappe en machienes die gebruuk weure um daodwerkeleke wereldprobleme op te losse.
“W. Brian Arthur definieert technologie op ‘n vergeliekbare breie meneer es “‘n middel um ‘n minselek doel te vervölle.”
“In combinatie met ‘n aander term, zoewie “medische technologie” of “ruimtetechnologie”, verwijs ‘t nao de staot vaan kinnes en hölpmiddele vaan ‘t respectieveleke vakgebeed.”
Boete dat is technologie de touwpassing van wiskunde, weitesjap en de kunste ter veurdeile vaan ‘t leve wie ‘t bekind is.
Engineering is ‘t doelgeriechte perces vaan ‘t oontwerpe en make vaan gereidsjappe en systeme um netuurleke versjijnsele te verkinne veur praktische minseleke middele, dèks gebruukmakend (mer neet altied) vaan rizzeltaote en technieke oet de weitesjap.
Weitesjap zouw beveurbeeld de strouming vaan elektrone in elektrische geleiders kinne bestudere door gebruuk te make vaan al bestaonde hölpmiddele en kinnes.
Mèt naome de perceize relaties tösse weitesjap en technologie zien door weitesjappers, historici en beleidsmekers bediscussiëerd aon ‘t ind vaan 20ste iew, deils umtot ‘t debat get kin zègke euver de financiering vaan basis- en touwgepasteweitesjap.
Oerminse evolueerde oet ‘n soort foeragerende minsechtege die al twieveuteg waore, mèt ‘n breinmassa oongeveer ‘n derde vaan de moderne mins.
De oetvinding vaan voesbiele waor ‘ne belaankrieke veuroetgaank dee op groete sjaol oontbossing touwleet um boerderije te bouwe.
‘t vreugs bekinde gebruuk vaan windenergie is de zeilboot; ‘t ajdste documint vaan ‘n sjeep oonder zeil is dat vaan ‘ne boot op de Nijl daterend oet ‘t 8ste milennium v.Chr.
Volges archeologe woort ‘t raad roond 4000 v.Chr. oetgevonde woersjijnelek onaofhenkelek en vrijwel tegeliekertied in Mesopotamië (in huidesdaogs Irak), de Noordeleke Kaukasus (Majkopcultuur) en Centraol-Europa.
Mie recentelek woort ‘t ajdst bekinde houte raad vaan de wereld gevoonde in de moerasse vaan Ljubljana in Slovenië.
De iewenawwe Sumeriërs gebruukde de pottebekkerssjijf en höbbe ‘t mesjiens oetgevoonde.
De ierste twieraajege kare zien aofgeleid vaan de travois en woorte es iers gebruuk in Mespopotamië en Irand roond 3000 v.Chr.
In ‘t Pelies vaan Knossos woort ‘ne badkoep opgegraove dee vrijwel identiek is aon de moderne.
‘t ierste riool in Rome waor ‘t Cloaca Maxima; de aonlègk devaan begós in de zesde iew v.Chr. en weurt vendaog nog altied gebruuk.
Middeliewse technologie zaog ‘t gebruuk vaan einvojdege machienes (zoewie de hefboum, de sjrouf en de katrol) gecombineerd weure um mie ingewikkelde apparate te make, wie krouwkare, windmeulens en klókke, en ‘n netwèrk vaan universiteite oontstoont en verspreide weitesjappeleke ideeje en bezeghede.
Begós in ‘t Vereinegd Keuninkriek in de 18de iew, de Industriële Revolutie waor ‘n periode vaan groete technologische oontdèkkinge, veural op de gebede vaan landbouw, productie, mijnbouw, metaolbewerking en transport, gedreve door de oetvinding vaan stoummachien en de wiedverbreide touwpassing vaan febrikssysteem.
De opkoms vaan technologie heet geleid tot wolkekretsers en oetgebreide stedeleke gebede boevaan de inwoeners aofhenkelek zien vaan motore veur ze te verplaotse en veur hun veujselbeveurraojing.
De 20ste iew brach ‘n groet aontal innovaties.
Informatietechnologie leide vervolges in de jaore 80 tot de geboorte vaan ‘t internet, dat ‘t informatietiedperk inlojde.
D’r zien complexe productie- en fabricaasjtechnieke en organisaties nudeg um inkele vaan de nuier technologieje te make en oonderhawwe, en d’r zien ganse industrieje oontstande um de volgende ginneraties vaan steeds complexer weurende wèrktuige te oondersteune en oontwikkele.
Transhumaniste geluive euver ‘t algemein dat ‘t euverwinne vaan barrières ‘t nöt is vaan technologie, en datgeen boe veer dèks aon referere es de minseleke touwstand, gewoen ‘n volgende barrière is die euverwónne moot weure.
Ze suggerere dat ‘t oonvermijdelek rizzeltaot vaan zoe’n maotsjappij is um altied mie technologisch te weure ten koste vaan vrijheid en psychologische gezoondheid.
Heer hoop de essentie vaan technologie te toene op ‘n meneer dee ‘us op gein inkele meneer beperk tot wie ‘n aofgestoompde verpliechting blindelings wijer te mote goon mèt technologie of, wat ‘t op ‘tzelfde neerkump, d’r hopeloos tege te rebellere.
Inkele vaan de mies indringende kritieke vaan technologie zien te vinde in wat noe es dystopische literaire klassiekers gezeen weure wie Brave New World vaan Aldous Huxley, A Clockwork Orange vaan Anthony Burgess en 1984 vaan George Orwell.
“Zaoleger cultuurcriticus Neil Postman oondersjeide hölpmiddelgebrukende maotsjappije vaan technologische maotsjappije en vaan wat heer “technopolieje” neumde, maotsjappije die weure gedomineerd door de ideologie vaan technologische en weitesjappeleke veuroetgaank, mèt gevolg de oetsleting of sjaoj aon aander cultureel praktieke, weerdes en wereldbeelde.”
Nikolas Kompridis heet ouch gesjreve euver de gevare vaan nuie technologie, wie gentechnologie, nanotechnologie, synthetische biologie en robotica.
‘n aandere väöraonstaonde criticus vaan technologie is Hubert Dreyfus, dee beuk heet gepubliceerd wie On the Internet en What Computers Still Can’t Do.
In zien artikel betwiefelt Jared Bernstein, senior fellow bij ‘t Center on Budget and Policy Priorities, ‘t wiedverbreide idee dat otomatisering, en nog algemeiner, technologische oontwikkelinge, veural bijgedrage höbbe aon dit touwnummende arbeidsmerret probleem.
Heer gebruuk twie hoofarguminte um z’n punt te verdeidege.
“Otomatisering bedreig inderdaad eintoeneg werk, mer hoegweerdege baone zien nog altied nudeg umtot ze de technologie aonvölle en manueel werk dat “flexibele beoordeiling en gezoond verstand” vreug blijf lesteg te vervaange met machienes.”
“Technologie weurt dèks te nej besjouwd; volges Hughes: “Technologie is ‘n creatief perces boebij minseleke inventiviteit betrokke is”.”
Ze höbbe dèks aongenome dat technologie meekelek controleerbaar is en dees veroonderstèlling moot gróndeg betwiefelt weure.
Solutionisme is de ideologie dat eeder sociaol probleem opgelos kin weure daankzij technologie en veural daankzij ‘t internet.
Benjamin R. Cohen en Gwen Ottinger bediscussiëerde ouch de polyvalente effekte vaan technologie.
‘t gebruuk vaan basistechnologie is ouch ‘n kinmerk vaan aander diersoorte boete minse.
De meugelekheid um gereidsjap te make en gebruke woort oets gezeen es ‘n kinmerkende eigesjap vaan ‘t Homo-geslach.
“In 2005 veurspelde futurist Ray Kurzweil dat de touwkoms vaan technologie veural zouw bestoon oet ‘n euverlappende “GNR-revolutie” vaan genetica, nanotechnologie en robotica, mèt robica ‘t belaankriekst zeende vaan de drei.”
Minse höbbe al de ierste stappe gezat um de GNR-revolutie te behoole.
Sommege geluive dat de touwkoms vaan robotica ‘n ‘groeter daan minselek, neet-biologisch verstand’ zal bevatte.
“Deze touwkoms deilt väöl euvereinkomste met ‘t concep vaan geplande verawwering, allewel geplande verawwering weurt gezeen es ‘n “duustere bedriefsstrategie”.”
De genetica is ouch verkind gewore, boebij lui gentechnologie tot ‘n zekere huugte begriepe.
Aandere dinke dat gentechnologie gebruuk zal weure um lui mie bestendeg of compleet immuun te make veur sommege krenkdes.
Door futuriste weurt aongenome dat nanobottechnologie lui in staot zal stèlle ‘um materie te manipulere op ‘ne moleculaire en atomische sjaol’.
“In dees cónteks, oondertösse achterhaold, verwees ‘ne “motor” nao ‘n militair machien, wat wèlt zègke ‘n mechanisch touwstèl dat gebruuk woort in de oorlog (beveurbeeld ‘n katapult).”
De zes klassieke einvoudige machines waore bekind in ut awwe naobije Ooste.
Ut hefbaommechanisme versjeen oongeveer 5.000 jaor geleije veur ut ierts in ut naobije Ooste, boe ut woort gebruuk in un einvowdige waog en um groete objecte te verplaotse in de aw Egyptische technologie.
De sjrouf, de lètste vaan de einvowdige machines die moos weure oetgevoonde, verscheen veur ut ierst in Mesopotamië tijdens de Neo-Assyrische periode (911-609) v.Chr.
Es eine vaan de funksjionarisse vaan de farao, oontweerp en begeleidde Djosèr warsjeijnlik de bouw vaan de Piramide van Djoser (de Trappiramide) in Sakkara in Egypte roond 2630-2611 v.Chr.
Kushite-veurawwers bowde speo’s tijdens de broonstied tösse 3700 en 3250 v. Chr. Iezer smeltovens en hoegovens woorte ouch in de 7e ieuw v.Chr. in Kush gemaak.
Sommige oetveendinge vaan Archimedes, sjus wie ut Antikythera-mechanisme, vereiste geavanceerde kinnis vaan differentiële tandwieleuverbreenging of epicyclische tandwieleuverbreenging, twie sleutelprincipes in de machinetheorie die heelpe bij ut oontwerpe vaan de tandwieltreine vaan de industriële revolusie, en die vandaog d‘n daag nog steeds väöl weure gebruuk in diverse gebiede zoe-es robotica en ototechniek.
Ut spinnewiel waor ouch unne veurläöper vaan de spinning jenny, un belangrieke oontwikkeling tijdens de vreug industrieel revolusieie in de 18e ieuw.
Heer besjreef veer automaatmuzikante, boe-onder drummers die bedeend woorte door un programmeerbare drummachien, boe-met ze versjèllende ritmes en versjèllende drumpetroene koste speule.
Neve dees berope, woorte universiteiten neet veroondersteld väöl praktische beteikenis veur technologie te höbbe gehad.
Kanaalbouw waor un belangriek technisch werk tijdens de vreuge fases vaan de industrieel revolusie.
Heer waor ouch unne bekwaome werktuigbowkundig ingenieur en unne eminente fysicus.
Smeaton maakde ouch mechanische verbeteringe aon de Newcomen-stoommachien.
Samuel Morland, unne wiskundige en oetveender dee aon pompe werkde, leet bij het Vauxhall Ordonnantiekentoer aonteikeninge achter euver un oontwerp vaan un stoompoomp die Thomas Savery laos.
Iezerhandeleer Thomas Newcomen, dee in 1712 de ierste commerciële stoommasjien met zuijgers bowwde, had gein wetensjappelikke opleijing.
Deze innovasies verliegde de koste vaan iezer, boedoor peerds-treinbaone en iezeren brögke praktisch woorte.
Met de oontwikkeling vaan de hoegedrök-stoommasjien maakte de kracht-gewiechsverhawding vaan stoommasjienes praktische stoombote en locomotieve meugelik.
Door de industrieel revolusie oontstoond d‘r vraog naor masjienes met metale oonderdeile, wat leidde tot de oontwikkeling vaan versjèllende werktuigmasjienes.
In de ierste haaf vaan de 19e ieuw woorte technieke veur percisiebewerking oontwikkeld.
“De vollekstelling vaan 1850 in de Vereinigde Staote vermeldde veur ut ierst ut beroop vaan ‘inzjenieur’ met un telling vaan 2.000.”
In 1890 waore d‘r 6.000 civiele, mijnbow, mechanische en elektrische inzjenieur.
De fundameente vaan de elektrotechniek in de 19e eeuw waore oonder mie de experiminte vaan Alessandro Volta, Michael Faraday, Georg Ohm en aandere en de oetveending vaan de elektrische telegraaf in 1816 en de elektromotor in 1872.
Lochvaartechniek hèlt zich bezig met ut oontwerp vaan vleegmasjien-oontwerpprocesse, oonderwijl loch- en ruimtevaarttechniek un moderner woord is dat ut bereik vaan de discipline vergroet door ut oontwerp vaan ruimtevaartuige op te neume.
Historisch gezeen waore sjeepsbowkunde en mijnbow belangrieke takke.
Es gevolg heijvaan blieve väöl inzjenieurs tijdens hun ganse laopbaon nuij stof liere.
Ut is euver ut algemein neet voldoende um un technisch succesvol produk te bowwe, ut moot ouch aon weijer eise voldoen.
“Genrich Altshuller suggereerde, nao ut verzamele vaan statistieke euver un groet aontal octrooie, tot compromisse de kern vörme vaan ‘liech-niveau’ technische oontwerpe, terwijl op un hoeger niveau ut beste oontwerp ein is wat de kernconflicte die ut probleem veroorzake, elimineert .”
Teste zörg deveur tot de producte naor verwachting prestere.
Neve de typische zakelikke applicatiesoftware zien d‘r un aontal computerondersteunde towpassinge (computerondersteunde technologieën) specifiek veur inzjenieurs.
Heijmèt kinne inzjenieurs 3D-modelle, 2D-teikeninge en sjema’s vaan hun oontwerpe make.
Towgaank tot en verspreijding vaan al deze informaasie weurt miestal georganizeerd met behölp vaan produk-gegevensbehiersoftware.
Bouwkunde heet vaan nature un verbinding met de sameleving, cultuur en minselik gedraag.
Technische projekte kinne controversieel zien.
Bouwkunde is unne belangrieke aonjaoger vaan innovaasie en minselikke oontwikkeling.
Dit kin tot väöl negatief economische en politieke probleme veroerzake, sjus wie ethische kwesties.
Wetensjappers moote missjiens ouch technische take oetvoere, zoewie ut oontwerpe vaan experimentele apparatuur of ut bowwe vaan prototypes.
Ierstens geit ut dèks euver deile boe de fundamentele natuurkunde of sjeikunde good weurt begrepe, mer de probleme zelf zien te compleks um op un exacte meneer op te lossen.
Ut veurige stelt begrip geliek aon un wiskundig princiep, terwijl ut lètste variabele meet en technologie creëert.
Unne natuurköndige zow miestal un aonvöllende en relevante opleijding nudig höbbe.
Un veurbeeld heijvaan is ut gebruuk vaan numerieke benaderinge vaan de Navier-Stokes-vergeliekinge um de aerodynamische sträöming euver e vleechmasjien te beschrieve, of ut gebruuk vaan de eindige-elemeente-methode um de spanninge in complexe componeente te berekene.
Inzjenieurs legke de naodrök op innovaasie en oetveendinge.
Aongezeen un oontwerp realistisch en functioneel moot zien, moote de gegevens euver de geometrie, aofmetingen en kinmèrke zien gedefinieerd.
Daorum studeerde zie wiskunde, natuurkunde, sjeikunde, biologie en mechanica.
De moderne geneeskunde kin versjèllende liechaamsfuncties vervaange door ut gebruuk vaan kunsmaotige organe en kin de functie vaan hut minselik liechaam aonzeenlik verandere door kunsmaotige apparate zoewie beveurbeeld herse-implantate en pacemakers.
Alletwie de velde beeje oplossinge veur echte probleme in de wereld.
“Bouwkunde management of ‘Management in bouwkunde’ is un gespecialiseerd deil vaan management wat zich bezighèlt met ingenieurspraktijke of de technische industrie.”
Ingenieurs die gespecialiseerd zien in verandermanagement moote deepgaonde kinnis höbbe vaan de towpassing vaan industriële en organisaasiepsychologische principes en methodes.
Kunsmatige intelligentie (AI) is intelligentie die weurt getoent door masjienes, in tegestelling tot de natuurlikke intelligentie die door luij of bieste weurt getoent.
AI-oonderzeuk heet tijdens ut bestoon väöl versjèllende benaderinge geperbeerd en verworpe, boe-oonder ut simulere vaan de hersene, ut modellere vaan minselikke probleemoplossinge, formele logica, groete databases met kinnis en ut imitere vaan bieste gedraag.
De tradisioneel bute vaan AI-oonderzeuk zien oonder mie redenere, kinnisrepresentaasie, planning, liere, netuurlikke taolverwerking, woerneuming en ut vermeuge um objecte te verplaotse en te manipulere.
AI maak ouch gebruuk vaan computerwetensjap, psychologie, taolkunde, filosofie en väöl aander velde.
“De studie vaan mechanisch of ‘formeel’ redenere begos in de aaijdheid bij filosofe en wiskundige.”
De Church-Turing stelling, same met geliektijdige oontdekkingen in de neurobiologie, informatietheorie en cybernetica, brach oonderzeukers detow um de meugelikheid te euverwege um un elektronisch brein te bowwe.
Deilneumers Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU), John McCarthy (MIT), Marvin Minsky (MIT) en Arthur Samuel (IBM) woorte de groondlegkers en leiders vaan AI-oonderzeuk.
“De opriechters vaan AI waore optimistisch euver d‘n towkoms: Herbert Simon veurspelde: ‘masjienes zalle binne twintig jaor in staot zien um elk werk te doen wat unne mins kin doen’.”
De veuroetgaank vertraagde en in 1974 stopte, es reaksie op de kritiek vaan Sir James Lighthill en de aonhawwende drök vaan ut Amerikaanse Congres um productievere projekte te financiere, zoewel de Amerikaanse es de Britse regering ut verkinnend oonderzeuk naor AI.
In 1985 had de merret veur AI un miljaar dollar bereik.
Snellere computers, algoritmische verbeteringe en towgaank tot groete wieväölhede gegevens zörgde veur veuroetgaank in masjien liere en perceptie; data-hoongerige deep learning-methodes begoste roond 2012 de nowkeurigheidsbenchmarks te dominere.
AI-oonderzeuk opgedeild in concurrerende deilgebeije die dèks neet met mekaar köstte communicere.
Ut oonderzeuk waor gecentreerd in drei instellinge: Carnegie Mellon University, Stanford en MIT, en zoewie heijoonder besjreve, oontwikkelde eeder ziene eige stijl vaan oonderzeuk.
Ze gaove hun werk versjèllende naome: b.v. beliechaamp, gesitueerd, op gedraag gebaseerd of oontwikkelingsgeriech.
De gedeilde wiskundige taol maakte un hoege mate vaan samewerking meugelik met de mie gevestigde velde (zoewie wiskunde, economie of operasioneel oonderzeuk).
Resultaate vaan experiminte zien tegenswoordig dèks rigoureus meetbaar en soms (met meuijte) reproduceerbaar.
“Deze algoritme bleke oonvoldoende um groete redeneerprobleme op te losse, omtot ze un ‘combinatorische explosie’ metmaakde: ze woorte exponentieel langzaamer naormate de probleme groeter woorte.”
Wat un oetgebreid gezoond verstands kinnisbasis oondermie zow bevatte zien: objecte, eigensjappe, categorieje en relaasies tösse objecte; situaasies, gebäörtenisse, towstande en tied; oorzake en gevolge; kinnis over kinnis (wat veer wete euver wat aander luij wete); en väöl aander, minder good oonderzochte domeine.
Es d‘r beveurbeeld unne vogel ter sprake keump in e gesprek, stelle luij zich miestal e bies ter gruutte vaan un voes veur wat zingk en vleeg.
Bijna niks is gewoen woer of neet woer op de menier die abstracte logica vereis.
Oonderzeuksprojecte die perbere un komplete kinnisbasis vaan gezoond verstand op te bowwe (beveurbeeld Cyc) vereise gigantische väöl arbeidsintensief ontologische engineering - ze moote met de hand weure gebowd, éin ingewikkeld concept tegeliekertied.
“Ze höbbe un meneer nudig um de towkoms te visualisere - un weergaaf vaan de staat vaan de wereld en in staot zien um veurspellinge te doen euver wie hun aksies deze zalle verandere - en in staot zien um keuzes te make die ut nut (of ‘weerd’) maximalisere vaan besjikbare keuzes.”
Dit vraog um unne tössepersoen dee neet allein zien umgeving kin beoordeile en veurspellinge kin doen, mer ouch zien veurspellinge kin evaluere en zich op basis vaan zien beoordeiling kin aonpasse.
Classificatie weurt gebruuk um te bepaole in welke categorie get thoeshuurt en vindt plaots natot un programma un aontal veurbeelde vaan deenger oet versjèllende categorieje heet gezeen.
Rekenkundige liertheorie kin lierlinge beoordelen op rekenkundige complexiteit, op steekproofcomplexiteit (wieväöl gegevens nudig zien) of op aandere nosies vaan optimalisaasie.
“Väöl huijdige benaaderinge gebruuke frequenties vaan geliektijdig veurkaome vaan wäörd um syntactische representaasies vaan tekst te construere.”
Moderne statistische NLP-benaderinge kinne al deze en aandere strategieje kombineere, en bereike dèks un acceptabele nowkeurigheid op pagina- of alineaniveau.
Unne moderne mobiele robot kin, es heer un klein, statische en ziechtbaar umgeving krijg, gemeekkelik zien locaasie bepaole en zien umgeving in kaart breenge; dynamische umgevinge, zoewie (bij endoscopie) ut inwendige vaan ut aosemende liechaam vaan unne patiënt, vörme echter un groetere oetdaging.
Sommige virtueel assistente zien beveurbeeld geprogrammeerd um e gesprek te voere of zelfs grèpkes te make; ut zörreg deveur tot ze geveuliger lieke veur de emosioneel dynamiek vaan minselikke interaksie, of um de interaksie tösse mins en computer op un aander meneer te vergemeekkelikke.
Kin intelligent gedraag weure besjreve met behölp vaan eenvowdige, elegante principes (zoewie logica of optimalisatie)?
“Of gebruuke veer algoritmes die us allein un ‘redelikke’ oplossing kinne geve (beveurbeeld probabilistische methodes), mer die ten prooi kinne valle aon dezelfde soort oondoorgrondelikke foute die de minselikke intuïtie maak?”
“Stuart Russell en Peter Norvig merkte op tot de mieste AI-oonderzeukers ‘niks geve um de sterke AI-hypothese - zoelang ut programma werk, maak ut ze neet oet ofste ut un simulaasie vaan intelligentie of echte intelligentie numps.’”
De nuijste intelligentie zow dus exponentieel kinne towneume en de mins dramatisch kinne euvertreffe.
De relaasie tösse otomatisering en werkgelegenheid is ingewikkeld.
“Subjectieve sjattinge vaan ut risico laope sterk oetein; Michael Osborne en Carl Benedikt Frey sjatte beveurbeeld tot 47% vaan de baone in de VS ‘hoeg risico’ laope op meugelikke otomatisering, terwijl un OESO-rapport mer 9% vaan de baone in de VS classificeert es ‘hoeg risico’.”
Op de lange termijn höbbe de wetensjappers veurgesteld um door te goon met ut optimalisere vaan de funksie en ut minimalisere vaan meugelikke beveiligingsrisico’s die same gaon met nuij technologieje.
In zien book Superintelligence gief filosoof Nick Bostrom un argumeent tot kunstmatige intelligentie un bedreiging zal vörme veur de minsheid.
Bostrom benaodrök ouch de meuijlikheid um de waardes vaan de minsheid volledig euver te breenge op un geavanceerd AI.
In zien book Human Compatible herhaolt AI-oonderzeuker Stuart J. Russell eenkele vaan Bostrom’s zörg, terwijl heer ouch un benadering veurstelt veur ut oontwikkele vaan aontoenbaar veurdeilige masjienes geriech op oonzekerheid en respec veur luij, meugelik met umgekierd versterkingsliere.
De meininge vaan expers in ut veld vaan kunsmatige intelligentie is gemingk, met aonzeenlikke verdeildheid euver zoewel bezörg es neet bezörg zien euver ut risico vaan oeteindelik boveminselikke capabele AI.
“Facebook-CEO Mark Zuckerberg geluijf tot AI “un enorme väölheid positief deenger zal oontgrendele”, zoewie ut geneze vaan ziektes en ut vergroete vaan de veiligheid vaan otonome oto’s.”
“Musk financiert ouch bedrieve die kunsmatige intelligensie oontwikkele, zoewie DeepMind en Vicarious um ‘gewoen in de gate te hawwe wat d‘r gebäört met kunsmatige intelligensie.”
Oonderzeuk op dit gebied umvat masjiene-ethiek, kunsmatige morele tössepersoene, vreuntelikke AI en discussie euver ut bowwe vaan un minse rechte kader weurt ouch euver gesproke.
De tied is dao um un ethische dimensie tow te vooge aon in eeder geval sommige masjienes.
Oonderzeuk naor masjiene-ethiek is de sleutel tot ut wegneume vaan zörg euver autonome systeme - me zow kinne stelle tot ut idee vaan otonome masjienes zoonder zoe‘n dimeensie aon de basis lik vaan alle angst veur masjiene-intelligensie.
Luij moote d‘r neet vaan oetgoon tot masjiens of robots us gunstig zalle behandele, umtot d‘r gein a priori reije is um aon te neume tot ze sympathie zowwe höbbe veur us moraliteitssysteem, wat same met uzze specifieke biologie is geëvolueerd (die AI’s neet zowwe deile).
Un veurstel um heijmet um te goon is deveur te zörge tot de ierste algemein intelligente AI ‘vreuntelikke AI’ is en de vervolges oontwikkelde AI’s kin aonsture.
“Iech deen tot de zörg veurtkeump oet un fundamenteel fout bij ut neet oonderscheije vaan ut verjsèl tösse de zier reële recente oontwikkelinge in un bepaold aspek vaan AI en de enorme umvaangk en complexiteit vaan ut bowwe vaan bewuste wilsintelligentie.’”
Regelgeving weurt noedzakelik geach um zoewel AI aon te moedige es de bijbehurende risico’s te behierse.
Un väöl veurkaomend stijlfiguur in deze werke begos met Frankenstein vaan Mary Shelley, boe un minselikke creaasie un bedreiging woort veur zien meisters.
“Isaac Asimov introduceerde de drei wette vaan de robotica in väöl beuk en verhaole, met name de serie ‘Multivac’ euver unne superintelligente computer met dezelfde naom.”
“In de jaore tachtig woort de serie Sexy Robots vaan kunstenaar Hajime Sorayama gesjèlderd en gepubliceerd in Japan, boe-in de werkelikke organische minselikke vörm woort aofgebeeld met levensechte gespierde metaole huide en later volgde ut book ‘the Gynoids’, wat woort gebruukt door filmmakers of hun beïnvloede, zoewie George Lucas en aandere creatievelinge.”
Biotechnologies is ‘n breid gebeed vaan biologie mèt betrèkking tot ‘t gebruuk vaan levende systeme en organisme um producte te make of ontwikkele.
De American Chemical Society defïniëert biotechnologies es de touwpassing vaan biologies organisme, systeme of processe door versjèllende branches um mie te weite te kómme euver ‘t weitesjap vaan ‘t leve en de verbetering vaan de waarde vaan materiale en organisme, zoe wie medicijne, gewasse en vee.
Biotechniek is de touwpassing vaan de prinsiepes vaan techniek en natuurlike weitesjappe op weefsel, celle en molecule.
In vreuge biotechnologies woorte boere gekoze um de bèste gewasse te tele mèt de hoegste opbrèngs um genóg voedsel te producere veur ‘n greujende bevolking.
Dees processe woorte ouch gebruuk in de vreuge fermentasie vaan beer.
In dit proces weure de koolhydrate in ‘t graon aafgebraoke in alcohol, zoe wie ethanol.
Hoewel ‘t proces vaan fermentasie pas mèt Lous Pasteurs werk in 1857 begrepe woort, is ‘t toch ‘t ierste gebruuk vaan biotechnologies um ‘n voedselbron um te zitte in ‘n andere vörm.
Deze verhaole höbbe biegedrage aan Darwins evolusietheorie.
In 1928 óntdèkde Alexander Fleming de sjummel Penicillium.
De MOSFET (metal-oxide-semiconductor field-effect transistor) waor oetgevónje door Mohamed M. Atalla en Dawon Kahng in 1959.
De ierste BioFET waor de ion-sensitive field-effect transistor (ISFET), oetgevónje door Piet Bergveld in 1970.
Tege ‘t midde vaan de jaore 80 waore andere BioFET’s óntwikkeld, zoe wie gas sensor FET (GASFET), pressure sensor FET (PRESSFET), chemical field-effect transistor (ChemFET), reference ISFET (REFET), enzyme-modified FET (ENFET) en immunologically modified FET (IMFET).
De greujende vraog nao biobrandsjtoffe is good nuujs veur de biotechnologiesector. De Department of Energy sjat det ‘t gebruuk vaan ethanol de brandsjtofconsumpsie op basis vaan aardolie in de VS tege 2030 mèt mie es 30% kin verliege.
TCE: The Chemical Engineer, (816), 26–31.
Nog ‘n veurbeeld is ‘t óntwerpe vaan transgeniese plante um in speficieke umstandeghede in de aonwezigheid (of aafwezigheid) vaan chemicalieje te greuje.
Aon de andere kant zien d’r touwpassinge vaan greune biotechnologies um micro-organisme aafval te zuvere en op te ruime.
En dan zien d’r nog de ontwikkelinge vaan hormones, stamcelle, antiliechame, siRNA en diagnostiese tests.
Ein touwpassing is ‘t make vaan verbeterde zäödsje die de extreme umstandigheie vaan druge gebaeje kinne weersjtaon, waat gerelateerd is aon innovasie, de creasie vaan landbouwtechnieke en ‘t beheer vaan gróndsjtoffe.
‘t Doel vaan farmacogenomie is ‘t ontwikkele vaan rasjonele middele um therapie mèt medicijne te optimalisere, mèt respek veur ‘t genotype vaan de pasjent, um veur maximaal effek mit minimale biewèrkinge te zörge.
Moderne biotechnologie kin were gebruuk um besjtaonde medicijne relatief gemekelik en goojekoup te producere.
Genetiese teste make de genetiese diagnose vaan kwetsbaarhede um ziektes te erve meugelik en kin ouch were gebruuk um de aafkoms vaan ‘n kind (genetiese moeder en vader) of de aofsjtamming vaan ‘n persoon in ‘t algemein.
Teste were ‘t dèks gebruuk um veraanderinge te vinde die were geassocieerd mèt geërfde aafwiekinge.
Biotechnologiebedrieve kinne biedrage aan touwkomstige voedselzekerheid door de voedingswaarde en vatbaarheid vaan steielike landbouw te verbeterde.
In 2010 is 10% vaan ‘t akkerland gebruuk veur ‘t plante vaan geneties gemodificeerde gewasse.
Door deze technieke kinne v’r nuuje kenmerke veur gewasse introducere en höbbe v’r mie controlle euver de genetiese structuur vaan ‘t voedsel daan mèt selectief of mutatief tele.
Deze zien óntwikkeld veur weersjtand tege pathogene en herbicide, en veur betere voedingswaardeprofiele.
Wie dan ouch zien luuj GM-voedsel dèks es minder veilig es weitesjappers.
Tegestäönders zien echter tege GM-voedsel um versjèllende reije, zoe wie um ‘t klimaat, of ‘t veilig is, of ‘t nuudig is um aon de wereldbehoefte te voldoon en vaanwege economiese reije, aongezeen deze organisme onderhevig zien aon intellektueel eigedomsrech.
D’r zien versjèlle in ‘t regulere vaan GGO’s tusse lande, en de groetste zien tusse de VS en Europa.
De Europese Unie maak versjèl tusse goodkeuring vaan cultivasie binne de EU en goodkeuring veur import en verwèrking.
Edere succèsvolle touwpassing weurt dèks veur 5 jaor gefinanceerd en mot daonao vernuid were.
Klone is ‘t proces vaan ‘t producere vaan individuele organisme mèt ofwel identiek of vrijwel identiek DNA, ofwel natuurlik of kunstmaotig.
‘t Weert gebruuk in tal vaan biologies experiment en de praktiese touwpassinge variejere vaan genetiese vingeraafdrökke tot groetsjaolige produksie vaan eiwitte.
In ierste instansie moet de relevant DNA were geïsoleerd um ‘n relevant groet DNA-segment op te bringe.
Nao aafbinding weert de vector mèt ‘t in te brènge sjtuk getransfecteerd in de celle.
‘n Handige weefselkweektechniek weert geruuk um aafzonderlike aafsjtamminge vaan cellijne te klone mèt gebruuk vaan kloonringe (cilinders).
“Dit proces weert ouch waal ‘onderzeuksklone’ of ‘terapeutes klone’ geneump.”
Terapeutes klone weurt gedoon door embryoniese stamcelle te make in de hoop ziektes te behandele, zoe wie diabetes en Alzheimers.
De reij det SCNT veur klone weert gebruuk, is umdet somatiese celle eenvoudig te kreige en kweke zien in ‘t lab.
De eicel reageert op de kern vaan de somatiese cel op dezelfde meneer es op de kern vaan ‘n spermacel.
De somatiese celle kinne direk were gebruuk of were opgesjlage in ‘t lab veur later gebruuk.
Heimèt kriegste ‘n eincellige embryo.
De succèsvolle oontwikkelde embryos weure dan in surrogate óntvangers geplaots, zoe wie ‘n kooj of sjaop in ‘t geval vaan boerderijbieste.
Nog ‘n veurdeil is det SCNT weurt gezeen es ‘n oplossing veur ‘t klone vaan bedreigde soorte die op ‘t punt staon um oet te sterve.
Slechts drei vaan deze embryo’s höbbe ‘t tot de geboorte euverleef en slechts ein tot volwasseheid.
Oonderzeukers rapporteerde in 2014 echter slaogingspercentages vaan 7 tot 8 oet de 10, en in 2016 rapporteerde ‘t Koreaonse bedrief Sooam Biotech det ze 500 gekloonde embryo’s per daag produceerde.
Aseksuele veurtplanting is ‘n natuurlik veurkómmend fenomeen veur väöl soorte, zoe wie de mieste plante en sommige insekte.
Sommige Europese soorte droeve zien bij veurbeeld klone die al mie es twie millennia were verspreid.
Väöl buim, stroeke, ranke, varens en andere vaste plante vörme op natuurlike meneer kloonkolonies.
In plante beteikent parthenogenesis de ontwikkeling vaan ‘n embryo oet ‘n onbevruchde eicel, en is ‘t ‘n componentproces vaan apomixis.
Dergelike klone zien neet strik identiek umdet de somatiese celle mutasies in hun kern-DNA kinne höbbe.
‘t Kunstmaotig sjeije of twinne vaan embryo’s, ‘n techniek dee monozygotiese twierlinge creejeert op basis vaan ein embryo, weert niet op dezelfde meneer gezeen es andere menere vaan klone.
Dolly’s embryo waor gemaak door de cel te numme en in te brènge in de baarmoeder vaan ‘n sjaop.
Zie waor gekloond op ‘t Roslin Institute in Sjotland door Britse weitesjappers Sir Ian Wilmut en Keith Campbell en leefde dao vanaaf häör geboorte in 1996 tot häör doed in 2003 toen ze zès waor.
Dolly waor belangriek umdet ‘t leet zien det geneties materiaal vaan ‘n bepaolde volwasse cel, ontworpe um allein ‘n bepaold deil vaan de gene oet te drukke, opnuuj kin were ontworpe um ‘n gans nuuj organisme te vörme.
‘t Ierste gekloonde zoogdier (Dolly ‘t sjaop) houw ‘n slaogingspercentage vaan 29 embryo’s per 277 bevruchde eikes, waat veur drei lammetjes zörgde, boe vaan eine ‘t heet euverleef.
Hoewel de ierste klone kikkers waore, is d’r nog gein volwasse gekloonde kikker geproduceerd op basis vaan ‘n somatiese volwasse kerndonorcel.
Andere oonderzeukers, zoe wie Ian Wilmut dee ‘t team leide det Dolly houw gekloond, bewere echter det Dolly’s vreuge doed door ‘n longweeginfeksie keump dee neet gerelateerd is aon ‘t kloningsproces.
“Soviet-weitesjappers Chaylakhyan, Veprencev, Sviridova en Nikitin hadde de moes ‘Masha’ gekloond.”
Dit like meer op kunstmaotige vörming vaan twierlinge.
Hónd: Snuppy, ‘n mannelike Afghaonse hónd waor de ierste gekloonde hónd (2005).
Waterbuffel: Samrupa waor de ierste gekloonde waterbuffel.
Kameel: (2009) Injaz is de ierste gekloonde kameel.
Geit: (2001) Weitesjappers vaan ‘t Northwest A&F University höbbe de ierste succèsvolle geit gekloond mèt de volwasse vrouwelike cel.
‘t Is oetgevoerd in Sjina in 2017 en euver gerapporteerd in januari 2018.
Zwartvoetbunzing: (2020) In 2020 had ‘n team vaan weitesjappers ‘n vruiwke Willa geneump geloond, dee steerf in ‘t midde vaan de jaore 80 en gein naokómmelinge houw achtergelaote.
‘t Verwies neet nao natuurlike concepsie en geboorte vaan identiek twielinge.
Momènteel höbbe weitesjappers neet de intensive um persone te klone en ze vinde det hun resultate ‘n breijere discussie motte oplevere euver de wètte en reguleringe die de wereld nuudig heet um klone te regulere.
Hoewel väöl vaan deze visies religieus zien in oorsprong, weurt d’r ouch seculier nao de vraoge rónd um klone gekeke.
Tegestäönders vaan klone höbbe de zörg det technologie nog neet wiet genóg óntwikkeld is um veilig te zien en det ‘t kin were misbruuk (mèt ‘n generasie minse tot gevolg boevaan organe en weefsel zou were geoogs). D’r zien ouch zörg euver wie gekloonde individue kinne integrere mèt gezinne en de maotsjappij in ‘t algemein.
“Heinao weert ouch gerefereerd es ‘conservatief klone’.”
Deze succèsse gaove de hoop det gelieksoortige technieke (‘t gebruuk vaan surrogate moders vaan andere soorte) kinne were gebruuk um oetgestorve soorte te klone.
In 2002 höbbe geneticiste vaan ‘t Australian Museum aongekóndeg det ze DNA vaan de thylacine (Tasmaonse tijger) höbbe gerepliceerd, toen zoe’n 65 jaor oetgestorve, door ‘t gebruuk vaan ‘n polymerase kettingreaksie.
In 2003 is veur de ierste kier ‘n oetgestorve bies, de bovestaonde Pyenean ibex, gekloond bie ‘t Centre of Food Technology and Research vaan Aragon mèt ‘t gebruuk vaan gepreserveerde bevrore celkerne vaan huidmonsters oet 2001 en de eicelle vaan gedomestiseerde geite.
“‘Когда вернутся мамонты’ (‘Es de mammoet terugkeert’), 5 februari 2015 (verkrege op 6 september 2015) Nog ‘n probleem is de euverleving vaan de gereconstrueerde mammoet: herkauwers zien aafhankelik op ‘n symbiose mèt specifieke microbiota in hun maog veur hun spijsvertering.”
Heidoor zigke sommige det zie sjnelle aait is gewore daan andere natuurlik gebore bieste, aongezeen ze mèt 6 jaor relatief vreug veur ‘n sjaop is gestorve.
Vreuge miskraome en neonatale verluus zien nog sjteeds groeter bie klone dan bie natuurlike concepsie of IVF.
‘t Concep vaan klone, zeker ‘t klone vaan minse, heet ‘n rol gesjpeeld in versjèllende scifiwerke.
Väöl werke beelde de kunsmatige creasie vaan minse oet door celle op basis vaan weefsel of DNA te laote greuje. De replicasie kin direk zien of d’r oet zien es de greuj vaan minsjelike embryo’s in kunsmatige baarmoeders.
Sciencefictionfilms zoe we The Matrix en Star Wars: Episode II – Attack of the Clones höbbe scenes vaan minsjelike foetuses die op industriële sjaol in mechaniese tanks greuje.
A Number waor door Caryl Churchill aongepas veur tv in ‘n co-produksie vaan de BBC en HBO Films.
Ze greujde op mèt twiefel euver de leefde vaan häör mam, die neet op häör leek en nege jaor ieder steerf.
In de roman The Boys from Brazil oet 1976 vaan Ira Levin en de filmaonpassing oet 1978 gebruuk Josef Mengele klone um kopieje te make vaan Adolf Hitler.
‘In Doctor Who woort ‘n boetenaards gepantserd ras geneump Sontarans geïntroduceerd in de serie vaan 1973 ‘The Time Warrior’.”
“‘t Concep vaan gekloonde soldaote die veur ‘t gevech were gefók kaom terugk in ‘The Doctor's Daughter’ (2008), toen ‘t DNA vaan de Doctor woort gebruuk um ‘n vrouwelike krijger geneump Jenny te make.”
De roman Never Let Me Go oet 2005 vaan Kazuo Ishiguro en de filmaonpassing oet 2010 vinde plaots in ‘n alternatieve gesjiedenis boe in gekloonde minse puur zien gemaak veur ‘t dondere vaan organe aon natuurlik gebore minse, ondanks ‘t feit det ze volledig intelligente wezes zien en zelfbewös zien.
“In de futuristiese roman Cloud Atlas en dao op volgende film riech ein vaan de verhaole zich op geneties gemanipuleerde kloon geneump Sonmi~451, ein vaan de mieljoene die in ‘n kunsmatige ‘wombtank’ were gemaak, óm vaan geboorte aof aon te dene."
In de film Us, dee zich urges veur de jaore 80 aafspeelt, maak de Amerikaanse euverheid klone vaan edere burger um hun originele tegehangers te controlere, jus wie voodoopoppe.
In ‘t hede voere de klone ‘n verrassingsaonval oet en weite ze de massagenocide vaan hun ónweitende tegehangers te veurkómme.
Gene zien euvergedrage binne dezelfde soort, tösse soorten (ut crejeere vaan transgene organisme) en zelfs tösse keuninkrieke.
Genetische ingenieurs moote ut gen wat ze in ut gashier-organisme wèlle invooge isolere en combinere met aander genetische elemeente, boe oonder un promotor- en terminatorgebied en dèks unne selecteerbare marker.
Herbert Boyer en Stanley Cohen maakte in 1973 ut ierste genetisch gemodificeerde organisme, un bacterie die resistent is tege ut antibioticum kanamycine.
Ut ierste genetisch gemodificeerde bies wat op de merret woort gebrach, waor de GloFish (2003) en ut ierste genetisch gemodificeerde bies wat woort goodgekäörd veur voedselgebruuk waor de AquAdvantage-zalm in 2015.
Sjummels zien oontwikkeld met vrijwel dezelfde buute.
D‘r zien veurstelle um de virulente gene oet virusse te hoole um vaccins te make.
De mieste zien oontworpe veur herbicidetolerantie of insectenresistentie.
Bieste zien euver ut algemein väöl meuijlikker te transformere en de euvergroete mierderheid bevindt zich nog in de oonderzeuksfase.
Vie weurt aongepas met de bedoeling economisch belangrieke eigensjappen zoewie greuijsnelheid, kwaliteit vaan vleis, melksamestelling, krenkdesresistensie en euverleving te verbetere.
Al is minselikke gentherapie nog relatief nuij, ut is gebruuk veur de behandeling vaan genetische aondoeninge zoewie ernstige gecombineerde immunodeficiëntie en aongebore amaurose vaan Leber.
Aander zörg zien de objectiviteit en strengheid vaan regelgevende instansies, besmetting vaan neet-genetisch gemodificeerd veujsel, control vaan de veujselveurziening, octrooiering vaan leve en ut gebruuk vaan intellectuele eigedomsrechte.
Len höbbe regelgevende maotregele genome um met deze probleme um te goon.
“Un breij definisaie vaan genetische manipulatie umvat ouch selectieve veredeling en aander vörm vaan kunsmaotige selectie.”
Zoe woort ut graongewas triticale in 1930 volledig oontwikkeld in un laboratorium met behölp vaan versjèllende technieke um ut genoom devaan te verandere.
“Moderne biotechnologie woort weijer gedefinieerd es ‘In vitro nucleïnezuurtechnieke, boe-oonder recombinant desoxyribonucleïnezuur (DNA) en directe injectie vaan nucleïnezuur in celle of organelle, of fusie vaan celle boete de taxonomische femilie.’”
De definisies riechte zich mie op ut proces daan op ut product, wat beteikent tot d‘r GMOS en neet-GGO’s kinne zien met zier vergeliekbare genotype en fenotypes.
Ut lievert ouch probleme op es d‘r nuije processe weure oontwikkeld.
Genetische ingenieurs moote ut gen isolere wat ze in ut gashierorganisme wèlle invooge.
Ut gen weurt vervolgens gecombineerd met aander genetische eleminte, boe-oonder un promotor- en terminatorgebied en unne selecteerbare marker.
DNA weurt euver ut algemein in dierlikke celle ingebrach met behölp vaan micro-injectie, boe ut via de nucleaire envelop vaan de cel rechstreeks in de kern kin weure geïnjecteerd, of door ut gebruuk vaan virale vectore.
Bij plante gebäört dit door middel vaan weefselkweek.
Tradisioneel woort ut nuije genetische materiaal willekeurig in ut gashiergenoom ingevoog.
D‘r zien veer femilies vaan gemanipuleerde nuclease: meganuclease, zinkvingernuclease, transcriptie-activator-echtige effector-nuclease (TALEN’s) en ut Cas9-guideRNA-systeem (aongepast vaan CRISPR).
In 1972 crejeerde Paul Bergut iertse recombinante DNA-molecuul wie heer DNA vaan un apevirus combineerde met dat vaan ut lambdavirus.
De bacterieje die ut plasmide met succes hadde ingebowd, kostte vervolges euverleve in de aonwezigheid vaan kanamycine.
In 1974 crejeerde Rudolf Jaenisch un transgene moes door vreemp DNA in zien embryo te introducere, boedoor ut ‘s werelds ierste transgene bies woort.
Muis boevaan de gene zien weggehaold (un knock-outmoes genump) woorte in 1989 gemaak.
In 1983 woort de ierste genetisch gemanipuleerde plant oontwikkeld door Michael W. Bevan, Richard B. Flavell en Mary-Dell Chilton.
In 2000 waor met vitamine A verriekte gouwe ries de ierste plant die woort oontwikkeld met un verhoegde voedingsweerd.
De insuline die door bacterieje woort geproduceerd, merknaom humuline, woort in 1982 goodgekäörd veur vrijgaaf door de Voedsel en Medicijne Administraasie.
In 1994 kraog Calgene goodkäöring um de Flavr Savr-temat, ut ierste genetisch gemodificeerde voedsel, commercieel op de merret te breenge.
In 2010 kondigde wetensjappers vaan ut J. Craig Venter Institute aon tot ze ut ierste synthetische bacteriële genoom hadde gecrejeerd.
Ut woort in 2003 op de Amerikaanse merret oetgebrach.
Gene en aander genetische informaasie vaan un groet aontal organismes kinne aon un plasmide weure towgevoog en in bacterieje weure ingebrach veur opslaag en modificatie.
Un groet aontal aongepaste plasmiden maak ut relatief einvoudig um DNA te manipulere wat oet bacterieje is geëxtraheerd.
Wetensjappers kinne gene in de bacterieje gemeekkelik manipulere en combinere um nuij of verstoerde eiwitte te crejere en ut effec heijvaan op versjèllende moleculaire systeme te observere.
Bacterieje weure al hiel lang gebruuk bij de produksie vaan voedsel en d‘r zien specifieke stamme oontwikkeld en geselecteerd veur dat werk op industriejeele sjaol.
De mieste voedselproducerende bacterieje zien melkzuurbacterieje, en dit is boe ut groetste deil vaan ut oonderzeuk naor genetisch gemanipuleerde voedselproducerende bacterieje naortow is gegaange.
Ut mieredeil weurt geproduceerd in de VS en hoewel d‘r regelgeving is um produksie in Europa meugelik te make, zien dao sinds 2015 gein voedingsprodukte die zien aofgeleijd vaan bacterieje verkriegbaar.
De bacterieje weure vervolgens geoegs en ut geweenste eiwit weurt daoroet gezuuverd.
Väöl vaan deze eiwitten zien neet of lestig te kriege via netuurlikke methodes en zien minder snel besmet met krenkdeverwekkers, boedoor ze veiliger zien.
Boete de geneeskunde zien ze gebruuk um biobrandstoffen te produceren.
Planne zien oondermie ut verandere vaan dermbacterieje zoetot ze sjaojelikke bacterieje verneetige, of ut gebruuk vaan bacterieje um deficiënte enzyme of eiwitte te vervaange of te vergroete.
Door de bacterieje in staot te stelle un kolonie te vörme, zow un oplossing op langere termijn kinne weure gebooje, mer ut zow ouch tot veiligheidsprobleme kinne leije, aongezeen interacties tösse bacterieje en ut minselik liechaam minder good weure begrepe es met tradisioneel medicijne.
Al mie es unne ieuw weure bacterieje gebruuk in de landbow.
Met de veuroetgaangk in genetische manipulaasie zien deze bacterieje gemanipuleerd veur un verhoegde efficiëntie en un groeter gashierbereik.
Pseudomonas-bacteriestamme veroorzake vorssjaoj door water in ieskristalle um zich heen te kiemen.
Aander towpassinge veur genetisch gemodificeerde bacterieje zien oonder mie bioremediatie, boebij de bacterieje weure gebruuk um verontreinigende stoffe um te zette in unne minder giftige vörm.
In de jaore tachtig zette kunsteneer Jon Davis en geneticus Dana Boyd ut Germaanse symbool veur vrowwelikheid (ᛉ) um in binaire code en vervolgens in un DNA-sequentie, die vervolgens tot expressie woort gebrach in Escherichia coli.
Heijmet kinne oonderzeukers versjèllende factore controlere; inclusief de doellocatie, insertiegruutte en door vaan genexpressie.
Hoewel ut zich veurnaomelik nog in de proeffase bevindt, zien d‘r eenkele successe gebook met ut gebruuk vaan gentherapie um defecte genen te vervaange.
Venaof 2018 is d‘r un aonzeenlik aontal klinische oondereuke aon de geng, boe-onder behandelinge veur hemofilie, glioblastoom, chronische granulomateus krenkde, cystische fibrose en versjèllende vörme vaan kaanker.
Herpes simplex-virussen maake väölbelaovende vectoren, höbbe un draagvermoge vaan mie es 30 kb en zörge veur laangkdoorende expressie, hoewel ze minder efficiënt zien bij ut aoflievere vaan gene daan aander vectoren.
Aander virusse die es vectore zien gebruuk, umvatte alfavirusse, flavivirusse, mazelevirusse, rhabdovirusse, ut virus vaan de krenkde vaan Newcastle, pokkevirusse en picornavirusse.
Dit heet geinw invloed op de besmettelikheid vaan de virusse, lok un netuurlikke immuunrespons oet en d‘r is geine kans tot ze hun virulentiefunksie trögk kriege, wat bij sommige aander vaccins wel kin gebäöre.
Ut mies effectieve vaccin tege tuberculose, ut Bacillus Calmette-Guérin (BCG)-vaccin, beeijdt slechs gedeiltelikke besjerming.
Aander op vectore gebaseerde vaccins zien al goodgekäörd en d‘r weure ‘rs nog väöl mie oontwikkeld.
In 2004 rapporteerde oonderzeukers tot un genetisch gemodificeerd virus wat misbruuk maak vaan ut egoïstische gedraag vaan kaankercelle, un alternatief meneer zow kinne zien um tumore te doede.
Ut virus woort in appeleseenebäom geïnjecteerd um de citrusgreunkrenkde te bestreije die de appeleseeneproduksie sinds 2005 met 70% had verminderd.
In ut laboratorium zien genetisch gemodificeerde virusse gemaak die de doelbieste oonvruchbaar make door middel vaan immunocontraceptie, sjus wie aandere die zich riechte op ut oontwikkelingsstadium vaan ut bies.
Genetische modificaasie vaan ut myxoma-virus is veurgesteld um Europese wèl knijns op ut Iberisch schiereiland te behawwe en um ze in Australië te helpe regulere.
Ut is meugelik um bacteriofage te manipulere um gemodificeerde eiwitte op hun oppervlak tot expressie te breenge en ze same te vooge in specifieke patroene (un techniek die faagdisplay weurt genump).
Veur industrieel towpassinge combinere giste de bacteriejeel veurdeile vaan un eincellig organisme wat gemeekkelik te manipuleren en te greuije is met de geavanceerde eiwitmodificaties die in eukaryote weure aongetroffe.
De eine heet de efficiënsie vaan de malolactische fermentatie verhoeg, terwijl de aandere de produksie vaan gevaarlikke ethylcarbamaatverbindinge tijdens de fermentatie veurkeump.
In tegestelling tot bacterieje en virusse höbbe ze ut veurdeil tot ze de insecteni allein door contact kinne infectere, hoewel ze qua efficiëntie weure euvertroffe door chemische bestrijdingsmiddele.
Un aontrekkelik doelwit veur biologische bestreijing zien mögke, vectore veur un serie doedelikke krenkdes, boe-oonder malaria, gele koorts en knokkelkoorts.
Un aander strategie is um eiwitte aoon de sjummels tow te vooge die de euverdrach vaan malaria blokkere of ut Plasmodium hielemaal weghoole.
Väöl plante zien pluripotent, wat beteikent tot ein eenkel cel vaan un volwasse plant kin weure geoegs en zich oonder de sjuste umstandighede kin oontwikkele tot un nuij plant.
Belangrieke veuroetgaangk in weefselkweek en cellulaire mechanismes vaan plante veur un breid scala aon plante is veurtgekaome oet systeme die zien oontwikkeld in de tabaksplant.
Un aander belangriek modelorganisme wat relevant is veur genetische manipulaasie is Arabidopsis thaliana.
Bij oonderzeuk weure plante gemanipuleerd um de functies vaan bepaolde gene te helpe oontdekke.
In tegenstelling tot mutagenese maak genetische manipulaasie un geriechte verweijering meugelik zoonder aander gene in ut organisme te verstore.
Aander strategieje zien ondermie ut gen aon unne sterke promotor te koppelen en te loere wat gebäört es ut tot euverexpressie weurt gebrach, boedoor un gen gedwonge weurt um op un aander locaasie of in versjèllende oontwikkelingsstadia tot expressie te weure gebrach.
De ierste genetisch gemodificeerde seerplante brachte veranderde kleur op de merret.
Aander genetisch gemodificeerde seergewassen zien oondermie chrysant en petunia.
Ut papaya-ringspot-virus verwoestte papajabäöm op Hawaï in de twintigste ieuw totdat transgene papajaplante resistentie krege vaan pathogene.
De twiede generaasie gewasse had es doel de kwaliteit te verbetere, dèks door ut voedingsprofiel aon te passe.
GGO-gewasse drage bij door de ougs te verbetere door de insectendrök te vermindere, de voedingsweerd te verhoege en versjèllende abiotische stresstypes te tolerere.
De mieste genetisch gemodificeerde gewassen zien aongepas um resistent te zien tege geselecteerde herbicide, miestal op basis vaan glyfosaat of glufosinaat.
Un paar gebruuke de gene die codere veur vegetatieve insectendoedende eiwitten.
Minder es éin procent vaan de genetisch gemodificeerde gewasse bevatte aander eigensjappe, zoe-es ut zörge veur virusresistentie, ut vertrage vaan verawwering en ut verandere vaan de plantsamestelling.
Plante en plantecelle zien genetisch gemanipuleerd veur de produksie vaan biofarmaceutica in bioreactore, un proces wat bekind steijt es pharming.
Väöl medicijne bevatte ouch natuurlikke plantaardige ingrediënte en de weeg die leije tot hun produksie zien genetisch gewijzig of euvergebrach naor aander plantesoorte um mie volume te producere.
Ze laope ouch minder risico um besmet te rake.
Vaccins zien deur um te producere, te vervoere en tow te deene, dus ut höbbe vaan un systeem wat ze lokaal zow kinne producere, zow ze mie towgaankelik maake veur ermere len en oontwikkelingsgebiede.
Opslaag in plante verlieg de koste op de lange termien, omtot ze kinne weure verspreijd zoonder kawwe opslaag, neet hoove te weure gezuuverd en op lange termien stabiel zien.
Sinds 2018 zien d‘r mer drei genetisch gemodificeerde bieste goodgekäörd, allemaol in de VS.
Canada: hersengolven De ierste transgene zoogbieste woorte geproduceerd door viraal DNA in embryo’s te injectere en de embryo’s vervolgens in vröwkes te implantere.
De oontwikkeling vaan ut CRISPR-Cas9-genbewerkingssysteem es un gooijekaope en snel meneer um geslachscelle direct te modificere, boedoor de tied dee nuudig is um genetisch gemodificeerde zoogbieste te oontwikkele, effectief weurt gehalveerd.
Genetisch gemodificeerde muis zien de miest gebruukte zoogbieste in biomedisch oonderzeuk, omtot ze gooijekaop en gemeekelik te manipulere zien.
In 2009 kondigde wetensjappers aon tot ze voor ut ierst met succes un gen hadde euvergedrage aon un primatesoort (zije-eepkes).
Stabieel expressie is bereik bij sjaope, verkes, ratte en aander bieste.
Humaan alfa-1-antitrypsine is un aander eiwit wat is geproduceerd door geite en weurt gebruuk bij de behandeling vaan luij met dit tekort.
Verkeslonge vaan genetisch gemodificeerde verkes weure euverwoge veur transplantatie op luij.
Bieste zien oontwikkeld um sneller te greuije, gezoonder te zien en weerstand te beeje aon krenkdes.
Un genetisch gemodificeerd verke dat Enviropig hèt, is gemaak met ut vermeuge um plantaardig fosfor efficiënter te vertiere es conventionele verkes.
Dit kin meugelik profietelik zien veur mooijers die gein mooijermelk kinne producere, mer wel wille tot hun keender mooijermelk kriege in plaots vaan flesvoeding.
D‘r zien suggesties gewees tot genetische manipulatie zow kinne weure gebruuk um bieste trök te breenge vaan oetsterve.
Ut is gebruuk veur de behandeling vaan genetische aondoeninge zoe-es ernstige gecombineerde immunodeficiëntie en aongebore amaurose vaan Leber.
Germline-gentherapie heet es resultaat tot eedere verandering erfelik is, wat tot bezörgdheid heet geleijd binne de wetensjappelike gemeinsjap.
Aquacultuur is un greujende industrie en lievert momenteel mie es de helf vaan de geconsumeerde vès wereldwied.
Versjèllende groope höbbe zebravèsse oontwikkeld um vervuiling te detectere door fluorescerende eiwitte te hechte aon gene die weure geactiveerd door de aonwezigheid vaan veroontreinigende stoffe.
Ut woort oerspronkelik oontwikkeld door ein vaan de groepe um vervuiling op te spore, mer maak noe deil oet vaan de handel in siervèsse en woort ut ierste genetisch gemodificeerde bies wat publiekelik besjikbaar woort es hoesdier toen ut in 2003 woort geïntroduceerd veur verkaop in de VS.
Zebravèsse zien modelorganismes veur oontwikkelingsprocesse, regeneratie, genetica, gedraag, krenkdesmechanisme en toxiciteitsteste.
GGO-vèsse zien oontwikkeld met promotors die un euverproduksie vaan greuijhormoon stimulere veur gebruuk in de aquacultuurindustrie um de oontwikkelingssnelheid te verhoege en meugelik de vèsserijdrök op wèl bestande te vermindere.
Ut kraog in 2015 goodkäöring vaan de regelgevende instansies, ut ierste neet-plantaardige GGO-voedsel wat op de merret woort gebrach.
Drosophila zien gebruuk um genetica en euvererving, embryonale oontwikkeling, lieren, gedraag en verawwering te bestudere.
Malariaresistente mögke zien in ut laboratorium oontwikkeld door un gen in te breenge wat de oontwikkeling vaan de malariaparasiet vermindert en vervolgens homing endonucleasen te gebruuke um dat gen snel door de mannelikke populaasie te verspreije (bekind es unne ‘gene drive’).
Un aander benadering is ut gebruuk vaan un steriel insecte-techniek, boebij mennekes die genetisch zien gemanipuleerd um steriel te zien, concurrere met levensvatbare mennekes, um ut aontal populaasies te vermindere.
De aonpak is vergeliekbaar met de steriele techniek die is getes op mögke, boebij mennekes weure getransformeerd met un gen wat veurkeump tot vröwkes die gebore weure volwasse weure.
In dit geval woort un stam vaan raos bolwörm die met straoling waor gesteriliseerd genetisch gemanipuleerd um un roed fluorescerend eiwit tot expressie te breenge, boedoor ut veur oonderzeukers gemeekkelikker woort um ze te volge.
D‘r is ouch potensjieel um de zijeproduksiemasjienes te gebruuke um aander weerdevol eiwitte te make.
Un genetisch gemodificeerde hin die in häör ei ut medicijn Kanuma produceert, un enzym wat un zeldzaome aondeuning behandelt, is in 2015 door de Amerikaanse regelgevende instansies goodgekäörd.
D‘r zien veurstelle um genetische manipulatie te gebruuke um reetpadde in Australië te bestreije.
Ut is ouch relatief einvoudig um stabiel transgeen nematode te producere en dit zien same met RNAi de belangriekste instrumeente die weure gebruuk bij ut bestudere vaan hun gene.
Transgene nematode zien gebruuk um virusse, toxicologie, krenkdes te bestudere en um milieuveroontreinigende stoffe te detectere.
Platwörme höbbe ut vermeuge um zichzelf te regenerere venoet un eenkel cel.
De beurstelwörm, unne mariene reenkwörm, is gemodificeerd.
De oontwikkeling vaan un regelgevend kader met betrekking tot genetische manipulaasie begos in 1975 in Asilomar, Californië.
Ut is un internationaal verdraag wat de euverdrach, behandeling en gebruuk vaan genetisch gemodificeerde organisme regelt.
Väöl experimeente höbbe ouch towstumming nuudig vaan unne nationaal regelgevende groop of wetgeving.
D‘r is un bijnao universeel systeem veur ut beoordeile vaan de relatief risico’s vaan GGO’s en aander agentia veur laboratoriumpersoneel en de gemeinsjap.
Versjèllende len gebruuke versjèllende nomenclatuur um de niveaus te besjrieve en kinne versjèllende vereiste höbbe veur wat op eeder niveau kin weure gedoon.
Zoe weurt un gewas wat neet bedoeld is veur voedselgebruuk euver ut algemein neet beoordeild door otoriteite die verantwoordelik zijn veor voedselveiligheid.
De mieste len die de teelt vaan ggo’s neet towstoon, stoon wel onderzeuk met ggo’s toe.
Terwijl sjus eenkele GGO’s zien goodgekäörd veur teelt in de EU, is un aontal GGO’s goodgekäörd weur import en verwerking.
Ut Amerikaanse beleid riech zich neet zoe väöl op ut proces es aandere len, loert naor verifieerbaar wetensjappelikke risico’s en hanteert ut concept vaan substantiële geliekweerdigheid.
Ein vaan de belangriekste kwesties met betrekking tot regelgevers is of genetisch gemodificeerde producte moote weure geëtiketteerd.
Bij ut gesjèl zien consumeente, producente, biotechnologiebedrieve, euverheidsinstanties, neet-goevernementele organisaties en wetenschappers betrokken.
De mieste zörg betreffe de gezoondheids- en milieueffecte vaan GGO’s.
Desneettemin is ut väöl minder warsjijnlik tot ut publiek genetisch gemodificeerd veujsel es veilig beschowt es wetensjappers.
Genestroum tösse genetisch gemodificeerde gewasse en bijpassende plante, same met un verhoeg gebruuk vaan breidspectrumherbicide, kin ut risico op herbicideresistente oonkruudpopulaties vergroete.
Um un aontal vaan dees zörg weg te neume, zien d‘r eenkele GGO’s oontwikkeld met eigensjappe um de verspreijing devaan oonder control te hawwe.
Aander milieu- en agronomische probleme zien oonder mie un aofname vaan de biodiversiteit, un towname vaan secundaire plaoge (neet-geriechte plaoge) en de oontwikkeling vaan resistente insecte-plaoge.
De impact vaan Bt-gewasse op nuttige neet-buutorganismes woort un publieke kwestie naotot un artikel oet 1999 suggereerde tot ze giftig zowwe kinne zien veur monarch-kapelle.
Noe ut meugelik is um luij genetisch te manipulere, zien d‘r ethische zörg euver wie wied deze technologie moot goon, of tot deze überhaupt moot weure gebruuk.
Oktober 2006: de straankheid vaan ut regelgevingsproces, consolidering vaan de controle op de voedselveurzeening in bedrieve die GGO’s make en verkoupe, euverdrieving vaan de veurdeile vaan genetische modificatie, of bezörgheid euver ut gebruuk vaan herbiciden met glyfosaat.
GGO’s kwaome in beeld wie publieke vertrowwe in voedselveiligheid, towgesjreve aon recente voedselangste zoewie Boviene spongiforme encefalopathie en aander sjendaole met betrekking tot euverheidsregulering vaan producte in Europa, lieg waor.
Genetische manipulaasie, ouch wel genetische modificaasie of genetische manipulaasie genump, is de directe manipulaasie vaan de gene vaan un organisme met behölp vaan biotechnologie.
Gewoenlik weurt un construc gemaak en gebruuk um dit DNA in ut gashierorganisme in te vooge.
ut nuije DNA kin willekeurig weure ingebrach of geriech op un specifiek deil vaan ut genoom.
Rudolf Jaenisch crejeerde ut ierste genetisch gemodificeerde bies wie heer in 1974 vreemp DNA in un moes plaotste.
Genetisch gemodificeerd voedsel weurt sinds 1994 verkoch, met de introduksie vaan de Flavr Savr-tomaat.
In 2016 woort zalm, gemodificeerd met un greuijhormoon verkoch.
Door gene die verantwoordelik zien veur bepaolde aondoeninge oet te sjakele, is ut meugelik um biesmodelorganisme vaan minselikke krenkdes te crejeere.
De opkoms vaan gecommercialiseerde genetisch gemodificeerde gewasse heet boere in väöl versjèllende len economisch veurdeil opgelieverd, mer waor ouch de bron vaan de mieste controverse roond de technologie.
Genensträöm, impac op neet-doelwitorganisme, control vaan de voedselveurziening en intellectueel eigedomsrechte zien ouch ter sprake gesteld es meugelikke probleme.
Dit is väöl sneller, kin weure gebruuk um gene vaan eeder organisme (zelfs vaan versjèllende domeine) in te vooge en veurkeump tot ouch aander oongewenste gene weure towgevoog.
Medicijne, vaccins en aander produkte zien geoegs vaan organisme die zien oontwikkeld um ze te producere.
Synthetische biologie is un opkaomende discipline die genetische manipulatie unne stap weijer bringk door kunsmaotig gesynthetiseerd materiaol in un organisme te introducere.
Es genetisch materiaol vaan un aander soort aon de gashier weurt towgevoog, weurt ut resulterende organisme transgeen genump.
In 1973 crejeerde Herbert Boyer en Stanley Cohen ut ierste transgene organisme door antibioticaresistentiegene in te vooge in ut plasmide vaan un Escherichia coli-bacterie.
In 1976 woort Genentech, ut ierste genetische manipulatiebedrief, opgeriech door Herbert Boyer en Robert Swanson en e jaor later produceerde ut bedrief un minselik eiwit (somatostatine) in E.coli.
De door bacterieje geproduceerde insuline woort in 1982 goodgekäörd veur vrijgaaf door de Food and Drug Administration (FDA).
De Volksrepubliek China waor ut ierste land wat transgene plante op de merret brach en introduceerde in 1992 un virusresistent tabak.
In 1995 woort Bt Potato es veilig gekäörd door de Environmental Protection Agency, nao te zien good gekäörd door de FDA, boedoor ut ut ierste gewas waor wat wat pesticiden produceert wat good gekäörd woort in de VS.
D‘r kinne genetische screenings weure oetgevoerd um potensjieel gene te bepaole en weijer tests kinne vervolgens weure gebruuk um de beste kandidate te identificere.
Deze segmeente kinne vervolgens weure geëxtraheerd door middel vaan gelelektroforese.
Einmaal geïsoleerd weurt ut gen geligeerd in un plasmide wat vervolgens in un bacterie weurt ingebrach.
Deze umvatten un promotor- en terminatorgebeed, die transcriptie initieere en beëindige.
Dit vermeuge kin bij aander bacterieje weure geïnduceerd via stress (bijv. thermische of elektrische sjók), boedoor de permeabiliteit vaan ut celmembraan veur DNA townump; opgenome DNA kin ofwel integrere met ut genoom of bestoon es extrachromosomaal DNA.
In plante weurt ut DNA dèks ingevoog met behölp vaan Agrobacterium-gemedieerde transformatie, boebij gebruuk weurt gemaak vaan de Agrobacterium T-DNA-sequensie die netuurlikke invooging vaan genetisch materiaol in plante-cellen- meugelik maak.
In plante weurt dit bereik door ut gebruuk vaan weefselkweek.
Selecteerbare markers weure gebruuk um gemeekelik de getransformeerde vaan de neet-getransformeerde celle te ondersjeije.
Deze tests kinne ouch de chromosomale locaasie en ut kopienumme vaan ut ingevoogde gen bevestige.
Ut nuije genetische materiaol kin willekäörig in ut gashiergenoom weure ingebrach of op un specifiek locaasie weure geriech.
De frequentie vaan gentargeting kin aonzeenlik weure verbeterd door middel vaan genoombewerking.
TALEN en CRISPR zien de twie mies gebruukte en höbbe eeder hun eige veurdeile.
De mieste gecommercialiseerde GGO’s zien insectenresistente of herbicidetolerante gewasse.
Muishybridoma’s, celle die samengesmolte zien um monoklonale antilichamen te crejeere, zien aongepas door middel vaan genetische manipulaasie um minselikke monoklonale antiliechame te crejeere.
Genetische manipulatie weurt ouch gebruuk um biesmodelle vaan minselikke krenkdes te crejeere.
Potensjieel behandelinge kinne weure getes tege deze moesmodelle.
In 2015 woort un virus gebruukt um un gezoond gen in te breenge in de huidcelle vaan unne gamin dee leed aon un zeldzaam huidkrenkde, epidermolysis bullosa, um te greuije, en vervolgens woort un gezond huid geënt op 80 procent vaan ut liechaam vaan de jong wat waor aongetast door de krenkde.
D‘r zien ouch zörg tot de technologie neet allein kin weure gebruuk veur behandeling, mer ouch veur verbetering, wijziging of wijziging vaan ut uuterlik, ut aonpassingsvermeuge, de intelligentie, ut karakter of ut gedraag vaan unne mins.
Heer zag tot twielingmeidskes, Lulu en Nana, un paar weke ierder gebore waore.
Momenteel is kiembaonmodificatie in 40 len verboje.
Bacteriën zien gooijekaop, gemeekkelik te kweke, klonaal, vermeinigvöldige zich snel, relatief einvoudig te transformere en kinne bijnao oonbeperk weure bewaord bij -80 °C.
Dit kin ut effec zien op ut fenotype vaan ut organisme, boe ut gen tot expressie weurt gebrach of met welke aander gene ut interageert.
In unne seempele knock-out is unne kopie vaan ut geweenste gen veranderd um ut neet-functioneel te make.
Heijdoor kin de oonderzeuker de defecte die door deze mutatie weure veroorzaak analysere en zoe de rol vaan bepaolde gene bepaole.
“De einvowdigste methode, en de ierste die weurt gebruuk, is ‘alanine scanning’, boebij elke posisie op zien beurt weurt gemuteerd naor ut neet-reactieve aminozuur alanine.”
Ut proces is vrijwel utzelfde es dat bij knock-out-engineering, behalve tot ut construct is oontworpe um de funksie vaan ut gen te vergroete, miestal door extra kopieje vaan ut gen te lievere of door de synthese vaan ut eiwit dekser te inducere.
Ein meneer um dit te doen is door ut wildtype-gen te vervaange door un ‘fusie’-gen, wat un neve-sjikking is vaan ut wèldtype-gen met un rapportaasj-elemeent zoe-es greun fluorescerend eiwit (GFP) wat un gemeekkelikke visualisaasie vaan de producte meugelik maak vaan de genetische modificatie.
Expressiestudies höbbe tot doel te oontdekke boe en wienie specifieke eiwitten weure geproduceerd.
Sommige genen werke neet good in bacteriën, dus gist, insectencelle of zoogdiercelle kinne ouch weure gebruuk.
Bepaolde genetisch gemodificeerde microbe kinne ouch weure gebruuk bij biomining en bioremediatie, vaanwege hun vermeuge um zwoer metale oet hun umgeving te extrahere en ze op te neume in verbeendinge die gemeekkelikker trök te winne zien.
Ouch zien sjummel- en virusresistente gewasse oontwikkeld of in oontwikkeling.
In 2016 is zalm genetisch gemodificeerd met greuijhormone um väöl sneller de normale volwasse groette te bereike.
Sojaboenenen kuulzaod zien genetisch gemodificeerd um mie gezon olieje te producere.
Geneuverdrach via virale vectore is veurgesteld es un middel um invasieve soorte te behierse en bedreigde fauna tege krenkdes te vaccinere.
Towpassinge vaan genetische manipulatie bij conservering zien tot noetow veurnaomelik theoretisch en moote nog in de praktijk weure gebracht.
De Asilomar-biejeinkoms raoijde un serie vrijwèllige riechlijne aon met betrekking tot ut gebruuk vaan recombinanttechnologie.
Hoonderdzeve-en-vieftig len zien lid vaan ut Protocol en väöl gebruuke ut es referensiepunt veur hun eige regelgeving.
De mieste len die gien ggo-teelt towstoon, stoon wel oonderzeuk tow.
Emily Marden, Risk and Regulation: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture, 44 B.C.L. Rev. 733 (2003) De Europese Unie daorentege heet meugelik de strengste ggo-regelgeving ter wereld.
Ein vaan de belangriekste kwesties met betrekking tot regelgevers is of genetisch gemodificeerde producte moote weure geëtiketteerd.
Deze controverses höbbe geleid tot rechszake, internationale handelsgeschèlle en proteste, en tot restrictieve regulering vaan commerciële producte in sommige len.
Hoewel d‘r twiefels zien gereze, höbbe de mieste studies economisch gezeen aongetoend tot ut verbowwe vaan genetisch gemodificeerde gewasse gunstig is veur boere.
Väöl vaan de milieueffecten met betrekking tot genetisch gemodificeerde gewasse kinne väöl jaore doore veurtot ze weure begrepe en zien ouch duudelik in convensjioneel landbouwpraktijke.
D‘r zien mer wienig films die ut publiek höbbe geïnformeerd euver genetische manipulatie, met oetzoondering vaan The Boys from Brazil oet 1978 en Jurassic Park oet 1993, die alletwie gebruuk maakte vaan un les, un demonstraasie en unne clip vaanoet unne wetensjappelikke fèlm.
Nanotechnologie, ouch waal nanotech geneump, is ‘t gebruuk vaan materiaal op ‘n atomiese, moleculaire en supramoleculaire sjaol veur industriejele doeleinde.
Dees definisie toent aon det kwant um-mechaniese effecte belangriek zien op deze kwantumsjaol. Daorum is de definisie versjove vaan ‘n bepaold technologie doel nao ‘n onderzeukscategorie dee alle soorte ónderzeuk en technologieje bevat die gaon euver de speciale eigesjappe vaan materie ónder ‘n bepaolde grens.
‘t Geassocieerde ónderzeuk en de touwpassinge zien eve divers, variejerend vaan oetbreiinge vaan de natuurkunde vaan convensjonele apparate tot gans nuuje aonpakke gebaseerd op moleculaire zelf-assemblage, en vaan ‘t ontwikkele vaan nuuje materiale mèt aafmetinge op nanosjaol tot directe controlle vaan materie op ‘n atomiese sjaol.
“De term ‘nanotechnologie’ woort es ierste gebruuk door Norio Taniguchi in 1974, mèr ‘t waor neet wied bekènd.”
De opkoms vaan nanotechnologie es veld in de jaore 80 kaom door de samekoms vaan Drexlers theoretiese en openbare werk, boe in ‘n conceptueel kader veur nanotechnologie woort óntwikkeld, en zeer zichbare experimentele vorderinge die väöl aondach krege veur de atomiese controlle euver materie.
De ontwikkelaors vaan de microscoop, Gerd Binnig en Heinrich Rohrer vaan ‘t IBM Zurich Research Laboratory, höbbe in 1986 de Nobelprijs veur natuurkunde gekrege.
C60 woort oorsjprónkelik neet besjreve es nanotechnologie. De term woort gebruuk is dao op volgend werk mèt gerelateerde nanotubes vaan koolsjtof (soms grafeentubes of ‘Bucky tubes’ geneump), waat suggereerde det d’r meugelik touwpassinge zien veur elektronica en apparate op nanosjaol.
Tientalle jaore later höbbe vorderinge in multi-gate technologie veur de sjaoling vaan metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) gezörg op nanosjaol, kleiner daan ‘n gatelengte vaan 20 nm, beginnend met de FinFET (fin field-effect transistor), ‘n drei-dimensionaal, neet-vlak, twee-gate MOSFET.
D’r waore controversies euver de definisies en meugelike implicaties vaan nanotechnologie, zoe wie in ‘t rapport euver nanotechnologie vaan de Royal Society.
Dees producte zien beperk tot bulktouwpassinge vaan nanomateriale en gaon neet euver de atomiese controlle vaan materie.
‘t Waor gebaseerd op gate-all-around (GAA) FinFET-technologie.
Dit umvat zoewel huidig werk es concepte die geavanseerder zien.
De liegere limiet weurt ingestèld op basis vaan de groete vaan de atome (waterstof heet de kleinste atome, zoe’n kwaart vaan ‘n nm kinetiese diameter), aongezeen nanotechnologie zien apparate op basis vaan atome en molecule mot make.
Um dee sjaol in cónteks te zette: de vergeliekende groete vaan ‘n nanometer ten opziechte vaan ‘n meter is dezelfde vergelieking es ‘n knikker mèt de aarde.
“In de ‘bottom-up’ aonpak weure materiale en apparate gebouwd vaan moleculaire oonderdeile die zich chemies samestèlle op basis vaan de prinsiepes vaan moleculaire herkenning.”
Ein veurbeeld is de touwnaome in de oppervlak-volumeratio, waat de mechaniese, thermiese en calaytiese eigesjappe vaan materiale aonpas.
De catalytiese activiteit vaan nanomateriale zörg ouch veur meugelike risico’s in combinasie mèt biomateriale.
‘t Concep vaan moleculaire herkenning is veural belangriek: molecule kinne zoe were ontworpe det ze ‘n veurkäör höbbe veur bepaolde configurasies of samesjtèllinge vaanwege neet-covalente intermoleculaire krachte.
Mèt zoe’n bottom-up aonpak motte apparate paralel aon elkaar kinne were gemaak, waar goojekouper is es top-down methodes, maar meugelik overweldigend is vaanwege de groete en complexiteit vana de gewenste touwnaome in samesjtèllinge.
Produksie in de cónteks vaan productie ve nanosysteme is neet gerelateerd aon en zou dudelik motte were onderscheije vaan convensjonele technologieje die were gebruuk um nanomateriale es koolsjtof nanotubes en nanodeiltjes te producere.
De hoop is det ontwikkelinge in nanotechnologie ‘t meugelik make hun construksie op ‘n andere meneer te realisere, mesjiens aon de hand vaan biomimetiese prinsiepes.
Euver ‘t algemein is ‘t hiel lestig um apparate op atomische sjaol same te sjtèlle, umdet de atome op andere atome vaan vergeliekbaar groete en plekkerigheid mot plaotse.
Dit heet geleid tot ‘n oetwisseling vaan breve in de ACS-publicasie Chemical & Engineering News in 2003.
Ze höbbe minstes drei versjèllende moleculaire apparate geboejd boe vaan beweging weert gecontroleerd vanaaf ‘n bureaublaad door ‘t voltaasj te wijzige: ‘n nanotube nanomotor, ‘n moleculaire aondrieving en ‘n nano-elektromechaniese relaxasie-oscillator.
Nanomateriale mèt sjnelle iontransport höbbe ouch betrèkking op nano-ionica en nano-elektronica.
Nanomateriale, zoe wie nanopilare, were soms gebruuk in zonnecelle mèt ‘n concurrerend pries ten opziechte vaan zonnecelle vaan silicium.
In ‘t algemein is ‘t doel vaan moleculaire zelfassemblaasj um concepte vaan supramoleculaire chemie en moleculaire herkenning in ‘t biezónder te gebruke, um zoe componente vaan ein molecuul zich automaties te laote rangsjikke in ‘n handige vörm.
D’r besjtaon al gigantiese magnetoresistente hel sjieve op de merret die aon deze besjrieving voldoon, en ouch atomic layer deposition (Ald)-technieke.
Geriechte ionsjtraole kinne materiale direk verwijderd of zelfs materiaal aafzètte es d’r tegeliekertied gesjikt precursosgaas weert touwgepas.
Deze kinne dan were gebruuk es componente vaan ein molecuul in ‘n nano-elektronies apparaat.
Moleculaire nanotechnologie is ‘n veurgestèld aonpak boe bei ènkele molecule in ‘n hiel gecontroleerde, deterministiese meneer were gemannipuleerd.
De hoop is nanorobots in de geneiskunde touw te passe.
Vaanwege de discrete (oftewel atomiese) aard vaan materie en de meugelikheid vaan exponensjele greuj weurt dit stadium gezeen es de basis vaan nog ‘n industriejele revolusie.
Mèt de aofnaome in dimensionaliteit weurt ‘n touwnaome in oppervlak-volumeratio gezeen.
Hoewel ‘t in concep geliek is aon de confocaole scanmicroscoop vaan Marvin Minsky oet 1961 en de akoestiese scanmicroscoop (SAM) óntwikkeld door Calvin Quate en co in de jaore 70, höbbe nuujere probemicroscope ‘n väöl hoegere resolusie aongezeen ze neet beperk zien tot de golflengte vaan geluid of leech.
Dit is echter nog ‘n langzaam proces vaanwege de liege scansnelheid vaan de microscoop.
Nanotechnologiese technieke were ouch gebruuk veur de produksie vaan nanotubes en nanodräöj, veur de produksie vaan houfgeleiders, zoe wie depe ultraviolette lithografie, lithografie mèt elektronsjtraole, machienes mèt geriechte ionsjtraole, lithografie mèt nano-imprit, atomiese laogaafzètting en moleculaire dampaafzètting. Wiejer höbste ouch zelfassemblaasjtechnieke, wie ‘t gebruuk vaan di-blok copolymere.
Scanne mèt probemicroscope is ‘n belangrieke techniek veur zoewel ‘t karakterisere en make vaan nanomateriale.
Door scanmethode geriech op eigesjappe te gebruke, kinne atome of molecule bij veurbeeld op ‘n oppervlak verplaots were.
Deze technieke umvatte chemiese synthese, zelfassemblaasj en posisjonele assemblaasj.
Oonderzeukers vaan Bell Telephone Laboratories wie John R. Arthur.
Mèt MBE kinne weitesjappers persiese laoge atome neerligke en zoe complexe structure bouwe.
Verband weert geïnfuseerd mèt zilvere nanodeiltjes um sjniewonde sneller te geneze.
Nanotechnologie kin besjtaonde mediese touwpassinge goojekouper en mekelikker te gebruke make, zoe wie thoes of bie de hoesarts.
Platina weert momenteel gebruuk as de dieselmotorkattalysator in die motore.
Vervolges oxideert de oxideringskattalysator ‘t koolwaterstof en koolmonoxide um cooldioxide en water te vörme.
‘t Deense bedrief InnovationsFonden heet DKK 15 miljoon geïnvesteerd op zeuk nao nuuje kattalysatorvervanginge mèt nanotechnologie.
Es ‘t oppervlak vaan de kattalysator det bloetgestèld is aon oetlaotgasse weurt gemaximaliseerd, weurt ouch de effisjensie vaan de kattalysator gemaximaliseerd.
Esse dus dees nanodeiltjes maaks, weurt de effectiviteit vaan de resulteerde dieselmotorkattalysator vergroet, waat zörg veur zuverdere oetlaotgasse en minder kóste.
Bie ‘t óntwerpe vaan steigers probere oonderzeukers de nano-eigesjappe vaan de micro-umgeving vaan ‘n cel nao te bootse veur ‘n gesjikde differensjasie.
TSMC begós de produksie mèt ‘n 7nm-proces in 2017 en Samsung begós de produksie vaan ‘n 5nm-proces in 2018.
Daorum stèlle sommige groepe det nanotechnologie door euverheije kin were gereguleerd.
Sommige producte mèt nanodeiltjes höbbe onbedoelde gevolge.
‘t Inaoseme vaan nanodeiltjes en -verzels in de loch kin leide tot lóngaondoninge, zoe wie fibrose.
“‘n Groete studie det onlangs in Nature Nanotechnology is gepubliceerd, stèlt det sommige vörm vaan koolstoffe nanotubes – ‘t groete veurbeeld veur de ‘revolusie vaan nanotechnologie – jus zoe sjäöjelik kinne zien es asbes, mits in genóg hoeveelheid ingeaosemp.”
Davies (2008) heet ‘n wittelik drejbook veurgestèld mèt stappe um hei mit um te goon.
Es gevolg höbbe sommige academisie gerope veur strengere touwpassing vaan ‘t veurzörgsbeginsel, mèt vertraogde merretgoodkeuring, verbeterde labeling en extra vereiste veur de veiligheid vaan data-ontwikkeling mèt betrèkking tot bepaolde vörm vaan nanotechnologie.
Nucleaire technologie is ‘n technologie dee betrèkking heet op nucleaire reaksies vaan atomiese kerne.
Heer, Pierre Curie en Marie Curie begóste dit fenomeen te ónderzeuke.
Sommige vaan deze soorte sjtraoling kin door gewoene materie goon, en ze kinne allemaol sjäöjelik zien in groete maote.
Men begós zich te beseffe det sjtraoling geproduceerd door radioactief aafbal ioniserende sjtraoling waor, en det zelfs aontalle die te klein waore um te verbrande, ‘n groet risico kóste vörme.
Naomaote atome beter in beeld wore gebrach, woort de aard vaan radioactiviteit ouch dudeliker.
Alfaverval is es ‘n kern ‘n alfadeil aafguuf, waat besteit oet twie protone en twie neutrone, geliek aon de kern vaan helium.
Dit soort sjtraoling is de gevaarlikste en lestig te blokkere.
‘t Gemiddelde aontal neutrone det ‘n kern aafguuf veur de splitsing vaan ‘n andere kern weurt aongegeve mèt k. Waarde groeter es 1 beteikent det de splitsingsreaksie mie neutrone aafguuf es det ‘t absorbeert, en dan kin gesproke were vaan ‘n zelfveurzenende kettingreaksie.
Es d’r genóg directe vervalle zien um de kettingreaksie euver te drage, is d’r ‘n kritiese massa en zal de enersjie-aofgave snel en ongecontroleerd greuje, waat dèks tot ‘n explosie leidt.
In ‘t ierste projek woorte ouch de ierste splitsingsreactors geboejd, al waore deze veurnamelik veur ‘t producere vaan waopes en neet elektriciteit.
Es de massa echter allein kritiese is es de vertraogde neutrone zien opgenome, kin de reaksie were beheers, bij veurbeeld door absorberende neutron aon te brènge of te verwijderd.
Es de resulteerde kern liechter is dan det vaan iezer, weurt energie normaal aafgegaeve. Es de kern zwoerder is dan iezer, weurt energie geabsorbeerd.
‘t Resterende euvervlood aon zjwoere elemente, vaan nikkel tot uranium, keump door supernovanucleosynthese, ‘t R-proces.
Waterstofbomme kriege hun enorm vernetigende krach vaan fusie, mèr de energie kin neet were gecontroleerd.
Beide apparate funksionere echter mèt ‘n netto energieverluus.
Nucleaire fusie woort in ierste instansie onderzoch in theoretiese fase gedurende de Twiede Wereldoorlog, toen weitesjappers vaan ‘t Manhattan Project (geleid door Edward Tèller) ‘n meneer zóchte um ‘n bom te make.
Zelfs kleine nucleaire apparate kinne ‘n stad mèt ‘n explosie, brand of sjtraoling vernetige.
Zoe’n wape mot ein of mie subkritieke splietbare massa’s höbbe óm te were ingezat en motte vervolges kritiek were gemaak um óntplof te laote were.
Ein isotoop vaan uranium, naomelik uranium-235, keump vaan nature veur en is instabiel genóg, maar ‘t weurt altied gevoonde in combinasie mèt de stabielere isotoop uranium-238.
‘t Element plutonium heet es alternatief ‘n isotoop det instabiel genóg is veur dit proces óm te were gebruuk.
“Ze höbbe ‘t ierste nucleaire wape laote óntplóffe in ‘n test geneump ‘Trinity’, bie Alamogordo, New Mexico, op 16 juli 1945.”
Es gevolg vaan de ongeëvenaorde verwoesting en sjlachoffers vaan ein wape, gaof de Japanse regering gauw euver, boemèt de Twiede Wereldoorlog waor beëindig.
Jus vier jaor later leet de Sovjet-Unie zien ierste splijtingswaope óntplóffe op 29 augustus 1949.
‘n Radiologies waope is ‘n soort nucleair waope ontworpe um gevaarlik nucleair meteriaal de verspreide in vijandelike gebeeje.
Hoewel ‘t door convensjonele militaire es nutteloos weert geach, reup zoe’n waope vraoge op euver nucleair terrorisme.
‘t Verdraag stond nucleaire óndergróndse tests touw.
Nao ‘t teikene vaan de Comprehensive Test Ban Treaty in 1996 (waat pas in 2011 in effek traod) houwe al dees sjtaote touwgezag alle nucleairs tests stop te zètte.
Gedurende de Kouwe Oorlog houwe de tegegestelde krachte een enorm nucleair arsenaal, genóg um hónderde miljoone luuj te vermoord.
Nucleaire energie vörmp tegewoordig óngeveer 15,7% vaan de elektriciteit in de wereld (2004) en weurt gebruuk um vleegdeksjepe, iesbrekers en onderzeejers aon te drieve (veuralsnog is in sommige haves nucleaire energie nog neet gebruuk op transportsjepe).
Mediese en tandheelkundige röntgenfoto’s gebruke kobalt-60 en andere bronne vaan röntgen.
Beide bevatte ‘n kleine bron vaan 241Am waat ‘n kleine constante sjtroum guuf.
Nog ‘n gebruuk in insectebestrijding is de steriele-insectetechniek, boe bei mannelike insecte were gesteriliseerd door sjtraoling en vervolges were losgelaote, zoedet ze zich neet kinne veurtplante.
De gebruukde sjtraolingsbronne zien radio-isotope gammabronne, röntgengereators en elektronversjnellers.
Zoedoende weert ‘t ouch gebruuk bie non-food producte, zoe wie mediese apparate, plastic, tubes veur gaasleidinge, sjlange veur vloorverwerming, krimpfolie veur voedsel, auto-ónderdeile, dräöj en kabels (isolasie), ben en zelfs edelsjtein.
Micro-organisme kinne neet mie proliferere en goon door mèt hun kwaadaordige en pathogeniese activiteite.
Plante kinne neet doorgoon mèt natuurlik riepe of ouwer were.
De speciaoliteit vaan ‘t verwèrke vaan voedsel door sjtraoling te ionisere ligk in ‘t feit det, umdet de energiedichtheid per atomiese transisie hiel hoeg is, molecule kinne were gekleve en ionisasie kin were opgewèk (vandao de naom), waat neet kin were bereik door normale verhitting.
‘t Gebruuk vaan de term kouwe pasteurisasie um besjtraold voedsel te besjrieve, is echter controversieel. Pasteurisasie en besjtraoling zien fundamenteel andere processe, ouch al zien de bedoelde eindresultate in sommige gevalle geliek.
Marie Curie steerf aon aplastiese anemie es gevolg vaan hoege maote vaan bloetsjtelling.
Óngeveer de hèlf vaan de sjterfgevalle vaan Hiroshima en Nagasaki steerf twie to vief jaor nao de bloetsjtelling aon sjtraoling.
‘n Nucleaire meltdown refereert aon ‘t groetere gevaar vaan ‘t vrijgeve vaan nucleair materiaal in ‘t umligkende gebeed.
Militaire reactors die gelieke ongelukke höbbe ervare, zien Windscale in ‘t Verenigd Koninkrik en SL-1 in de VS.
Un aander oonderwerp vaan transhumanistisch oonderzeuk is wie de minsheid te besjerme tege existentiële risico’s, zoewie unne nucleaire oorlog of asteroïdebotsing.
De bewiering zow de intellectueel basis legke veur de Britse filosoof Max More um in 1990 de principes vaan transhumanisme es un futuristische filosofie te articulere, en in Californië un deenkriechting te organisere die sindsdien is oetgegreuijd tot de wereldweij transhumanistische beweging.
In de Verhandeling stelde Descartes zich un nuij soort medicijn veur wat zoewel fysieke oonsterfelikheid es unne sterkere geis zow kinne sjeenke.
St. Leon heet meugelik inspiratie gegeve veur de roman Frankenstein vaan zien dochter Mary Shelley.
Heer waor met name geïnteresseerd in de oontwikkeling vaan de wetensjap vaan eugenetica, ectogenese (ut crejeere en in stand hawwe vaan leve in un kunsmaotige umgeving) en de towpassing vaan genetica um minselikke eigensjappe, zoewie gezoondheid en intelligentie, te verbetere.
Deze ideeje zien sindsdien väölveurkaomende transhumanistische thema’s.
“In de Materiaol en Mins-sectie vaan ut manifes suggereert Noboru Kawazoe tot: Nao eenkele decennia, met de snel veuroetgaank vaan de communicatietechnologie, eederein unne ‘hersengolfoontvaanger’ in zien oer zal höbbe, dee direct en perceis euverbringk wat aander luij deenke vaan häöm en vice versa.”
“In 1966 begos FM-2030 (veurheen F. M. Esfandiary), unne futurist dee ‘nuij concepte vaan de mins’ onderwees op The New School, in New York City, luij te identificere die technologieje, levensstijle en wereldvisies adopteerde es euvergangsfase naor post-minselikheid es ‘transhuman’.”
FM-2030 en Vita-More begoste al snel biejeinkomste te hawwe veur transhumaniste in Los Angeles, boe-oonder studente vaan de cursusse vaan FM-2030 en publiek vaan Vita-More’s artistieke producties.
Un biezoonder punt vaan zörg is de gelieke towgaank tot technologieje veur minsverbetering euver klasse en euver grenze heen.
Heijdoor bleef de World Transhumanist Association euver es de leidende internationale transhumanistische organisaasie.
De Mormoonse Transhumanistische Vereniging woort opgeriech in 2006.
“Transhumanisme benaodrök ut evolutionair perspectief, inclusief soms de creatie vaan un zier intelligente biessoort door middel vaan cognitieve verbetering (d.w.z. biologische verheffing), mer klamp zich vas aon un “pos-humaan towkoms’ es ut oeteindelik doel vaan de evolutie vaan de deilneumer.”
“Hoewel zoe‘n “cultureel posthumanisme” middele zow beeje um de relaasies tösse luij en steeds geavanceerdere masjienes te hereuverwege, laote transhumanisme en soortgelieke posthumanismes in deze visie neet de verawwerde concepte vaan ut ‘autonoom liberale subject” los”, mer zien ut uitbreije vaan zien “prerogatieve” naor ut riek vaan ut posthumane.”
Aander progressieve höbbe echter bepleid tot posthumanisme, of ut noe geit um filosofische of activistische vörm, neerkeumpt op un versjuiving vaan zörg euver sociaal rechvaardigheid, vaan de hervörming vaan minselikke instellinge en vaan aander preoccupaties vaan de Verliechting, naor narcistische verlangens naor un transcendentie vaan ut minselik liechaam op zeuk naor mie verfijnde meneere vaan zien.
Väöl transhumanisten beoordeile actief ut potensjieel vaan towkeumpstige technologieje en innovatief sociaal systeme um de kwaliteit vaan al ut leve te verbetere, terwijl ze prebere de materieel realiteit vaan de minselikke condiesie de belofte vaan juridische en politieke geliekheid te laote vervölle door aaongebore mentaal en fysieke barrières weg te neume.
Sommige theoretici, zoe-es Ray Kurzweil, deenke tot de technologische innovaasie steeds sneller geit en tot de kaomende 50 jaor neet allein radicale technologische veuroetgaank zal oplevere, mer meugelik ouch un technologische singulariteit, die de aard vaan de mins fundamenteel kin verandere.
Bostrom heet beveurbeeld oetgebreijd gesjreve euver existentiële risico’s veur ut towkumstig welzien vaan de minsheid, inclusief risico’s die kinne weure gecrejeerd door opkaomende technologieje.
Um dit tege te goon, legk Hawking de naodrök op zelfoontwerp vaan ut minselik genoom of mechanische verbetering (bijv. Brain-computer interface) um de minselikke intelligensie te verbetere en agressie te vermindere, zoonder welke heer suggereert tot de minselikke besjaoving collectief te dom kin zien um un steeds oonstabieler systeem te euverleve, met es gevolg un maotsjappelikke ineinstorting.
Deze deenkers stelle tot ut vermoge um op un op falsificatie gebaseerde meneer te discussiejere unne neet wèllekeurige drempel vörmp boebij ut veur un individu meugelik weurt um veur zichzelf te praote op un meneer die neet aofhankelik is vaan externe aonnaomes.
“In euvereinsteumming heijmet verwieze väöl promineente transhumanistische veurstanders, zoewie Dan Agin, naor de critici vaan ut transhumanisme, zoewel politiek rechs es leenks gezamenlik, es ‘bioconservatieven’ of ‘bioluddieten’, boebij de letste term verwies naor de 19e ieuw anti-industrialisaasie sociaal beweging die zich verzat tege de vervaanging vaan minselikke handarbeijers door masjienes.”
Utzelfde scenario deit zich veur es luij bepaolde neurale implantate höbbe die hun un veurdeil geve op de werkplek en in educatief aspecte.
Immortalisme, un moreel ideologie gebaseerd op de euvertuiging tot radicaal levensverlenging en technologische oonsterfelikheid meugelik en winselik is, en pleit veur oonderzeuk en oontwikkeling um de realisaasie devaan te verzekere.
Mathematica (vaan ‘t Grieks: ) umvat ‘t ónderzeuk vaan ónderwerpe es hoeveelheid (getaltheorie), structuur (algebra), ruimte (geometrie) en verandering (analyse).
Es wiskundige structure gooj modelle vaan echte fenomene zien, kin wiskundige argument were gebruuk um inzichte of veurspellinge euver de natuur te versjaffe.
‘t Ónderzeuk det vereis is um wiskundige probleme op te losse, kin jaore of zelfs iewe aon constant ónderzeuk vereise.
Wiskunde heet zich sinds de Renaissance relatief langzaam óntwikkeld. Toen wiskundige innovasies in contak kaome mèt nuuje weitesjappelike óntdèkkinge, leidde det tot ‘n sjnelle touwnaome aon wiskundige óntdèkkinge, waat tot vandaag de daag voorduurt.
Zoe wie te zien is aon tèllinge op knäök, neve ‘t liere tèlle vaan fysieke objecte, höbbe prehistoriese luuj mesjiens ouch óntdèk wie ze abstracte aontalle, zoe wie tied (däög, sezoene of jaore), motte tèlle.
Aon ‘t begin vaan de 6e iew v.Chr mèt de Pythagoreaone, de Griekse wiskundige, begós ‘t Ouwe Griekeland ‘n systematies studie vaan wiskunde es eige ónderwerp.
De groetste wiskundige oet de oudheid weurt dèks Archimedes (c. 287–212 v.Chr.) vaan Syracuse.
‘t Hindoe-Arabiese getalsysteem en de regels veur ‘t gebruuk vaan de activiteite, wereldwijd gebruuk, höbbe zich geëvolueerd gedurende ‘t ierste millennium n.Chr. in India en zien verzón de nao de Westerse wereld via islamitiese wiskunde.
De meis opmèrkelik prestasie vaan islamitiese wiskunde is de ontwikkeling vaan algebra.
Gedurende de vreuge moderne periode begós de wiskunde in Wes-Europa zich sneller te ontwikkele.
Mesjiens de bekèndste wiskundige vaan de 19e iew waar de Duitse wiskundige Carl Friedrich Gauss, dee tal vaan biedrage heet gemaakt aon velde wie algebra, analyse, differensjele geometrie, matrixtheorie, getaltheorie en statistiek.
Wiskundige óntdèkkinge gaon nog sjteeds door.
“Mathēmatikḗ tékhnē in ‘t biezónder beteikent ‘de wiskundige kuns’.”
In ‘t Mestreechs is ‘t zelfstandig naomwoord wiskunde ein woord.
“Artistoteles heet ouch opgemèrk det ‘n focus op kwantiteit allein neet wiskunde vaan weitesjappe wie natuurkunde kin onderscheije. Volges häöm óndersjeid wiskunde zich door de abstrakstie en ‘t ónderzeuke vaan kwantiteit es eigesjap dee ‘aafsjeidbaor in gedachte’ vaan echte exemplare.”
‘n Eigenaordigheid vaan intuïsionisme is det ‘t sommige wiskundige ideje aafwies die anders volges andere definisies geldig zouwe zien.
“Haskell Curry defïniëerde wiskunde simpelweg es ‘de weitesjap vaan formele systeme’.”
“Popper zag ouch ‘Ich zal ‘n systeem zeker es empiries of weitesjappelik opnumme, mits ‘t door ervaring is getes.”
Intuïsie en experimentasie spele ouch ‘n rol in ‘t formulere vaan speculasies in zoewel wiskunde en de (andere) weitesjappe.
De natuurkundige Richard Feynman bedach ‘t paad veur integrale formulering vaan kwantummechanica mèt ‘n combinasie vaan wiskundige argumente en fysiek inzich. De moderne snaortheorie, ‘n weitesjappelike theorie dee nog sjteeds óntwikkeld weert en die de veer fundamenteele krachte vaan de natuur probeert te bundele, inspireert tal vaan nuuje wiskundige.
‘n Ondersjied weurt dèks gemaak tusse pure wiskundige en touwgepaste wiskundige.
Zoewie bie de meiste weitesjappe heet de explosie vaan kènnis in ‘t weitesjappelike tiedperk geleid tot ‘n specialisaie: d’r zien noe hónderde gespecialiseerde gebeje in de wiskunde en de meis recente Mathematics Subject Classification heet noe 46 pagina’s.
Väöl wiskundige höbbe ‘t euver de elegansie vaan de wiskunde, de intrinsieke esthetiek en de innerlike sjoenegheid.
G. H. Hardy drukde in A Mathematician's Apology ‘t geluif oet det deze esthetiese euverweging genóg zien um de studie vaan pure wiskunde te rechvaardige.
‘n Stèlling oetgedruk es ‘n karakterisasie vaan ‘t objek door deze kenmerke is de pries.
Euler (1707–1783) waor verantwoordelik veur väöl moderne notasies.
In tegestèlling tot natuurlike taol, boe luuj dèks ‘n woord (zoe wie kooj) kinne vergelieke mèt ‘t fysieke objek boenao ‘t verwies, zien wiskundige symbole abstrak en höbbe ze gein fysiek analoog.
Wiskundige taol umvat ouch väöl technieke terme, zoe wie homeomorfisme en integreerbaar, waat boete de wiskunde gein beteikenis höbbe.
“Wiskundige refere nao dees persiesie vaan taol en logica es ‘stijfheid’.”
“Dit is um verkierde ‘stellinge’, gebaseerd op feilbare intuïsies, waat dèks is veurgekómme in de gesjiedenis vaan ‘t ónderwerp, te veurkómme.”
De stiefheid verkeerd begriepe is ‘n veul veurkómmende misvatting vaan de wiskunde.
Aon de andere kant kinne mèt bewiesassistente alle details were gecontroleerd waat neet kin mèt handgesjreve bewies. Ze beje ouch de zekerheid vaan correctheid vaan kange bewieze, zoe wie de Feit-Thompson-stelling.
Neve deze houfzörg zien d’r ouch subdivisies touwgewijd aon te verkènne vaan verbande vanuut ‘t hart vaan de wiskunde mèt ‘t ander veld: logica, verzaomelingstheorie (funderinge), empiriese wiskunde vaan versjèllende weitesjappe (touwgepaste wiskunde) en recenter de rigoreuze studie vaan ónzekerheid.
Sommige onenigheije euver de basis vaan wiskunde gelde tegewoordig ouch nog.
Zoedoende huis ‘t Gödel’s onvolledigheidssteling, waat (informeel) impliceert det alle effectieve formele systeme mèt basisrekenkunde, mits degelik (waat wil zigke det alle stellinge die beweze kinne were woer zien), altied on volledig zien (waat wil zigke det d’r woere stellinge zien die neet in det systeem kinne were beweze).
Moderne logica weert oonderverdeild in recursietheorie, modeltheorie en bewiestheorie, en is nauw verbonde mèt theoretiese computerweitesjappe en cattegorietheorie.
Berekenbaarheidstheorie ónderzeuk de beperkinge vaan versjèllende theoretiese computermodelle, boe ónder ‘t bekèndste model: de turingmachine.
“Euverweging vaan de natuurlike getalle heet ouch geleid tot transfinite getalle, waat ‘t concep vaan ‘oneindigheid’ formalisere.”
Zoe kin men groepe, ringe, velde en andere abstracte susteme ónderzeuke. Same vörme zulke studies (veur structure gedefïniëerd door algebraiese activiteite) ‘t domein vaan abstracte algebra.
Trigonometrie is de tak vaan de wiskunde dee geit euver de kante en heuk vaan dreiheuk en trigonometriese funksies.
Convexe en discrete geonometrie zien óntwikkeld um probleme in getaltheorie en funksjonele analyse op te losse, mèr were noe veurtgezat mèt ‘t oug op touwpassinge in optimalisasie en computerweitesjap.
Lie-groepe were gebruuk um ruimte, structuur en verandering te ónderzeuke.
Hei kómme funksies vandan zoe wie centrale concepte die ‘n veranderende hoeveelheid besjrieve.
Ein vaan de väöle touwpassinge vaan funksionere analyse is kwantummechanica.
“Statistisie (es ónderdeil vaan ‘n onderzeuksprojek) ‘make begriepelike gegeves’ mèt willekeurige mónsters en experiment. ‘t Óntwerpe vaan ‘n statisties mónster vaan ‘n experiment bepaolt de analyse vaan de gegeves (veurdet de gegeves besjikbaar zien).”
Getalanalyse ónderzeuk methode veur analyseprobleme mèt funksionele analyse en sjattingstheorie. Getalanalyse umvat de studie vaan sjatting en discretisasie mèt spesjale focus op aafrondingsfoute.
De Chern Medal woort in 2010 geïntroduceerd um ‘n levesprestasie te erkenne.
Deze liest woort bereump ónder wiskundige, en zeker nege probleme zien al opgelos.
De waarde vaan pi woort door häöm es ierst berekend.
“‘t Waore de Pythagoreaone die de term ‘wiskunde’ höbbe bedach, en hei mit is de studie vaan de wiskunde ouch begós.”
Vanwege politieke strijd houw de Christelike gemeinsjap in Alexandrieje häör gestraof. Ze ginge d’r vanoet dat zie betrokke waor, kleide häör oet en sjaopde häör huid d’r aaf mèt sjellepe (sommige zigke daakpanne).
Financiering veur de vertaoling vaan weitesjappelike tekste nao andere taole bleef doorgaon gedurende bepaolde kaliefe. ‘t Bleek det bepaolde weitesjappers experts woorte in werke die zie vertaolde, en zoedoende krege ze extra oondersteuning veur ‘t ontwikkele vaan bepaolde weitesjappe.
‘n Opmèrkelik funksie vaan veul weitesjappers die ónder Moslim-heersjappij in de middeliewe wèrkde, is det ze dèks alleskinners waore.
In deze transisieperiode vaan ‘n groetendeils feudaole en kirkelike cultuur nao ‘n houfzakelik seculiere houw väöl bekende wiskundige andere berope: Luca Pacioli (gróndlègker vaan accounting), Niccolò Fontana Tartaglia (bekinde ingenieur en bookhouwer), Gerolamo Cardano (ierste gróndlègker vaan kans en binomiale oetbreijing), Robert Recorde (natuurkundige) en François Viète (advecaot).
Britse universiteite houwe in dees periode aonpakke die leke op die vaan Italiaonse en Duitse universiteite, mèt umdet die al aonzeenlike vrijheid en autonome houwe, begóste de wijziginge hie mèt ‘t Tiedperk vaan Verleechting, dezelfde invlode die Humboldt inspireerde.
Studente voere ónderzeuk oet in werkcolleges of laboratoria en begóste doctorale thesise mèt mie weitesjappelike inhoud te sjrieve.
Wiskunde en touwgepaste wiskundige zien twie STEM-berope (science, technology, engineering, and mathematics).
Actuarisse gaon ouch euver finansjele vraoge, zoe wie euver ‘t niveau vaan pensioenbijdraoge die nuudig zien veur ‘t bepaold pensioensinkomme en de meneer boe op ‘n bedrief middele mot investere um de opbrèngs de maximalisere mèt ‘t oug op meugelike risico’s.
‘t Hiëroglievesysteem veur Egyptiese getalle, jus wie latere Romeinse getalle, stamp aaf vaan tèllinge.
Vreuge getalsysteme die posisjonele notasie gebruukde, waore neet decimaal, zoe wie ‘t sexagesimale (grondtal 60) systeem veur Babylonië se getalle en ‘t vigesimale (grondtal 20) systeem det de Mayaonse getalle defïniëerde.
Veur ‘t werk vaan Euclid rónd 300 v.Chr. houwe Griekse studies nao wiskunde euverlappinge mèt filosofiese en mystieke geluive.
De Ouwe Grieke houw pas in de Hellenistiese periode ‘n symbool veur nul, en ze gebruukde drei appaarte sets symbole es ciefers: ein set veur de gehele getalle, ein veur de tiende en ein veur de hónderde.
Hun algoritme veur staartdeiling waor ‘t zelfde en ‘t algoritme veur de ciefer-bie-ciefer veerkantswortel, waat nog in de 20e iew woort gebruuk, waor bekènd veur Archimedes (dee ‘t mesjiens heet oetgevonde).
De ouwe Sjinese houwe geavanseerde rekenkundige studies vanaaf de Shane-dynastie tot en mèt de Tang-dynastrie, vaan eenvoudige getalle tot geavanseerde algebra.
Veur de hónderdste gebruukde ze opnuuj de symbole veur de gehele getalle, enzovoorts.
De ouwe Sjinese houwe es ierste de beteikenisvolle óntdèkking, begrip en touwpassing vaan negatieve getalle.
“Zien tiedgenoot, de Syriese bisjop Severus Sebokht (650 n.Chr) zag: “De Indiaone höbbe ‘n meneer vaan rekene waat neet genóg kin were gepreze”.”
De Arabiese leer de deze nuuje methode ouch en neumde ‘t hesab.
De bleuj vaan algebra in de middeliewse Islamitiese wereld, en ouch in Renaissance-Europa, waor ‘n oetvloeisel vaan de enorm vereevoudiging vaan berekene mèt decimale notasie.
Rekenkundige expressies motte were beoordeild aon de hand vaan de bedoelde reeks biewèrkinge.
Digitale computers kinne bij veurbeeld besjtaonde sjakelinge veur optèlle opnuuj gebruke en extra sjakelinge opsjlaon veur ‘t implementere vaan ‘n aoftrèkking, door de methode vaan twieje te gebruke dee de vertegenwoordiging vaan optellingsinverse aonvult. Dit is hiel eenvoudig in hardware (negasie) te implementere.
Vermeinigvöldiging combineert ouch twee getalle in ein, ‘t produk.
Es de getalle were gezeen es ligkend in ein lijn, is vermeinigvöldiging vaan ‘n getal groeter es 1, zigk x, ‘t zelfde es alles geliek vaan 0 wegtrèkke, zoedaonig det ‘t getal weert oetgerèk nao boe x waor.
Eder deiltal gedeild door nul is on gedefïniëerd.
De fundamenteele stèlling vaan rekenkunde woort veur ‘t iers beweze door Carl Friedrich Gauss.
“Posisjonele notasie (ouch bekènd es ‘plaots-waardenotasie’) verwies nao de vertegenwoordiging of versleutieling vaan getalle mèt ‘tzelfde symbool veur versjèllende groetheije (bijv. ‘t ‘geheel getal’, de ‘tientalle’ en de ‘hónderdtalle’) en mèt ‘n radixpunt diezelfde symbole gebruke um breuke aon te duide (bijv. de ‘tiende’ en ‘hónderdste’).”
‘t Gebruuk vaan 0 es tijdelike aonduiing en dao mit ‘t gebruuk vaan ‘n posisjonele notasie woort veur ‘t iers bevestige in de jaïnistiese teks oet India geneump Lokavibhâga oet 458 n.Chr. Pas in de vreuge 13e iew woorte deze concepte, verzón de via de weitesjap vaan de Arabiese wereld, geïntroduceerd in Europa door Fibonacci mèt gebruuk vaan ‘t Hindoe-Arabiese getalsysteem.
‘t Resultaat weur berekend door herhaoldelik ènkele getalle die op dezelfde plek staon op te tèlle, vaan rechs nao links.
‘t Meis rechse getal is de waarde veur de huidige posisie, en ‘t resultaat veur de op tèlling vaan de getalle nao links nump touw mèt de waarde vaan ‘t twiede (meis linkse) getal, waat altied ein is (of nul).
‘n Vermeinigvöldigingstabel mèt tien reije en tien kolomme guuf de resultate vaan eder paar getalle.
Gelieke technieke besjtaon ouch veur aoftrèkke en deile.
In de wiskundige terminologie weurt deze eigesjap gedefïniëerd es aofsleter, en de veurige lies es .
‘t Totaol in de pence-kolom is 25.
Dees bewering weurt herhaold mèt de waarde in de shillings-kolom, mèt de extra stap vaan ‘t optèlle vaan de waarde dee woort euvergenómme vaan de pence-kolom.
“Ein typies book mèt 150 pagina’s houw ‘n tabel vaan vermeinigvöldiginge ‘vaan ein tot tiendoezend mèt versjèllende prieze vaan ein cent tot ein pond’.”
Dees studie weurt dèks algorisme geneump.
Rekenkunde woort ouch gebruuk door Islamitiese weitesjappers um de touwpassing vaan hun regels mèt betrèkking tot Zakat en Irth te ónderwieze.
Optèlle (dèks aongegeve door ‘n plusteike) is ein vaan de vier basisbewerkinge vaan de rekenkunde. De andere drei zien aaftrèkke, vermeinigvöldige en deile.
In algebra, nog ‘n gebeed vaan de wiskunde, kin optèlle ouch were gebruuk veur abstracte objecte, zoe wie vectors, matrices, subruimtes en subgróppe.
“Door ‘t gerundive achtervoogsel -nd te gebruke, kriegste ‘addend’, ‘hetgeen det mot were opgeteld’.”
“‘Som’ en ‘summand’ kómme vaan ‘t Latiense zelfstandige naomwoord summa, ‘de hoogste, de top’ en ‘t biebehurende werkwoord summare.”
“De latere Middel-Ingelse terme ‘adden’ en ‘adding’ woorte populair gemaakt door Chaucer.”
Mot de expressie a + b + c bij veurbeeld weure gedefïniëerd es (a + b) + c of a + (b + c)?
Zelfs sommige neet-menselike bieste höbbe ‘n beperkde capaciteit getoet veur optèlle, mèt naome primate.
“Mèt mie ervaring kinne kinder sneller lere optèlle door de communativiteit vaan optèlle aon te hole door vanaaf ‘t groete getal door te tèlle, bijv. beginnend bie drie en daan ’veer, vief’ te tèlle.”
Nul: Umdet nul de additatieve identiteit is, is ‘t optèlle vaan nul triviaal.
De ligks twie decimale breuke bove elkaar, mèt ‘t decimaalteike op dezelfde plek.
Es de addends de rotasiesnelheije zien vaan twie asse, kinne ze differensjaal were opgeteld.
‘t Gebruukde ‘n draagmechanisme mèt behulp vaan zwoertekrach.
Um aaf te trèkke, mós de operator Pascal’s rekenmasjiencomplement gebruke, det just zoe väöl stappe nuudig houw es veur optèlle.
Zoewel XOR- es AND-gates zien vrij direk te realisere in digitale logica, boe door ganse optelsjakelinge kinne were bewèrkstèllig. Deze kinne vervolges were gecombineerd tot complexere logiese bewerkinge.
Väöl implementasies zien in feite hybride vaan de lètste drei óntwerpe.
Ónverwachs rekenkundig euversjoot is ‘n bekènd probleem veur programmeerfoute.
De bovestaonde definisie is lètterlik ‘n touwpassing vaan de recursiestelling op de gedeiltelik gerangsjikde set N2.
Es a of b nul is, behandel deze dan es identiteit.
Hie weurt de semigroep gevörmp door de natuurlike getalle en is de groep de opgetelde groep vaan gehele getalle.
De communativiteit en associativiteit vaan ech optèlle zien direk. ‘t Definiëre vaan ‘t echte getal 0 um de set vaan negatieve rasjonele te zien, kin maekelik gezeen were es de additatieve identiteit.
Men mot bewieze det deze bewering good gedefïniëerd is, aongezeen d’r co-Cauchy reeks spele.
“De set gehele getalle modulo 2 heet mer twie elemente. De optèlbewèrking dee weert geërf, weurt in Booleaonse logica ‘exclusief’ of ‘funksie’ geneump.”
Deze geve twie versjèllende generalisasies vaan optèlle vaan natuurlike getalle tot ‘t transfinite.
D’r zien zelfs nog mie generaliseringe vaan vermeinigvöldiginge.
Es twie neet-negatieve getalle a en b vaan versjèllende groetheije zien, daan is de som óngeveer geliek aon hun maximum.
‘t Umvat ‘t idee vaan de som eis ein getal, waat zichzelf is en de lege som, waat nul is.
“Integrasie is ‘n soort ‘opsomming’ in ‘n continuüm, of persieser en algemeiner in ‘n differensjeerbaar väölvoud.”
Lineaire combinasies zien in ‘t bezunder handig in situaties boe bei direkte op tèlling ‘n normalisasieregel zou euvertreije, zoe wie ‘t combinere vaan strategieje in speltheorie of de superposisie vaan sjtaote in kwantummechanica.
Deile is ein vaan de vier basisbewerkinge vaan de rekenkunde, de meneer boe op getalle were gecombineerd óm nuuje getalle te make.
Domeine boe in ‘n Euclideaonse deiling (mèt restant) is gedefiniëerd, were Euclideaonse domeine geneump en dees umvatte polynomiale ringe in ein on bepaolde (dee vermeinigvöldiging en optèlle in formules mèt ein variabele definiëre).
Dit deilingsteike weert ouch gebruuk um allein de deilbewerkinge aon te duide, bij veurbeeld es ‘n label op ‘n toets vaan ‘n rekenmasjien.
Door mie objecte per keer in edere deilronde de verdeile nao edere porsie, weurt ‘t idee vaan ‘segmentere’ n vörm vaan deile boe in emes herhaoldelik meervoude vaan de deiler aoftrèk vaan ‘t deiltal.
Emes kin logaritmiese tabellen gebruke um twie getalle te deile door de logaritme vaan de twie getalle aaf te trèkke en dan ‘t antilogaritme vaan ‘t resultaat op te zeuke.
Sommige programmeertaole, zoe wie C, behandele ‘t deile vaan gehele getalle zoe wie in geval 5 heibove, dus ‘t antwoord is ‘n geheel getal.
Op dezelfde meneer is de juste verdeiling vaan b door a (gesjreve ) de oplossing y op de vergelieking .
Veurbeelde zien matrixalgebra en quaternionalgebra.
Invoer vaan zoe’n expressie in de mieste rekenmasjienes guuf ‘n fout.
Omdet deze vervanging de groetere vaan de twie getalle verlieg, kriegste kleinere getalpare naomaote se dit proces herhaold, totdat de twie getalle geliek zeen.
‘t Feit det de GCD altied op deze meneer kin were oetgedruk, weurt Bézout's identiteit geneump.
Mèt deze verbetering heet t algoritme noets mie stappe nuudig es vief keer ‘t aaontal getalle (grondtal 10) vaan ‘t kleine gehele getal.
‘t Euclideaonse algoritme heet väöl theoretiese en praktiese touwpassinge.
‘t Euclideaonse algoritme lo were gebruuk um diofantiese vergeliekinge op te losse, zoe wie ‘t vinde vaan getalle die aon miedere congruensies voldeid volges de Sjinese restant stèlling, tot ‘t make vaan kettingbreuke en ‘t vinde vaan nauwkeurige rasjonele sjattinge veur echte getalle.
De groetste gemeine deiler weurt dèks gesjreve es gcd(a, b) of simpelweg es (a, b), hoewel de lètste notasie ambigu is en ouch weert gebruuk veur concepte wie ‘n ideaal in de ring vaan gehele getalle, waat like op GCD.
Noch 6 noch 35 zien bij veurbeeld priemgetalle, umdet ze alletwie twie priemfactore hobbe: 6 = 2 × 3 and 35 = 5 × 7.
Factorisasie vaan groete gehele getalle weert computasjoneel es ‘n lestig probleem gezeen, en de beveiliging vaan väöl dèks gebruukde cryptografiese protocolle is gebaseerd op de onhoolbaarheid.
De set vaan alle integrale lineaire combinasies vaan a en b is in feite ‘tzelfde es de set vaan alle vermeinigvöldiginge vaan g (mg, boe bei ‘m ‘n geheel getal is).
In andere wäörd: meervoude vaan ‘t kleinere getal rk−1 weure aafgetrokke vaan ‘t groetere getal rk−2 totdat ‘t restant rk kleiner is es rk−1.
Daorum deilt c ‘t ierste restant r0, umdet r0 = a − q0b = mc − q0nc = (m − q0n)c.
V’r probere iers vaan de rechthook ‘n tegel te make door veerkentjige b-bie-b tegels te gebruke. Heidoor blief ‘n restant vaan de rechthook euver vaan r0-bie-b, boe bei r0 <b is. V’r probere dan ‘n tegel te make vaan ‘t restant mèt veerkentjige tegels vaan r0-bie-r0.
De stèlling die aon de definisie vaan de Euclideaonse deiling ten gróndsjlaag ligk, zörg d’r veur det zoe’n quosjent en restant altied besteit en uniek is.
Aon ‘t eind vaan ‘n lusherhaoling hild de variabele b ‘t restant rk, mèr de variabele a hild z’n veurganger, rk−1.
De wiskundige en gesjeeld kundige B. L. van der Waerden stèlt det Book VII is aafgeleid vaan ‘n teksbook euver getaltheorie gesjreve door wiskundige vaan de sjaol aan Pythagoras.
Iewe later woort Euclid’s algoritme onaafhankelik óntdèk in zoewel India es Sjina, veurnamelik um diofantiese vergelieke op te losse die veurtkaome oet de astronomie en ‘t make vaan nauwkeurige kalenders.
‘t Euclideaonse algoritme woort veur ‘t iers cieferkundig besjreve en populair gemaak in Europa in de twiede edisie vaan Bachet's Problèmes plaisants et délectables (1624).
In de 19e iew leide ‘t Euclideaonse algoritme tot de ontwikkeling vaan ‘n nuuj getalsysteem, zoe wie Gaussiaonse gehele getalle en Eisensteinse gehele getalle.
Peter Gustav Lejeune Dirichlet liekent de ierste te zien dee ‘t Euclideaonse algoritme besjrif es de basis veur väöl getaltheorieje.
Dedekind waor bij veurbeeld de ierste dee Fermats stèlling euver twie kwadrate bewees aon de hand vaan unieke factorisasie vaan Gaussiaonse gehele getalle.
Andere touwpassinge vaan Euclid’s algoritme zien in de 19e iew óntwikkeld.
Versjèllende nuuje relasiealgoritme mèt gehele getalle zien óntwikkeld, zoe wie ‘t algoritme vaan Helaman Ferguson en R.W. Forcade (1979) en ‘t LLL-algoritme.
De speulers verwijderd umstebeurt m meervoude vaan de kleinere stapel vanaaf de groetere.
Door u alle meugelike gehele getalle te laote euvernumme, kin ‘n oneindige reeks oplossinge were gegenereerde op basis vaan ein oplossing (x1, y1).
In dit veld were de resultate vaan alle wiskundige bewerkinge (optèlle, aaftrèkke, vermeinigvöldige of deile) verminderd mèt modulo 13, oftewel meervoude vaan 13 were opgeteld of aafgetrokke totdat ‘t resultaat binne ‘t vereis vaan 0–12 vilt.
Veroonderstèl det ‘t resultaat alle waarde vaan N heet tot M – 1.
Ter illustrasie: de kans vaan ‘n quosjent vaan 1, 2, 3 of 4 is óngeveer 41,5%, 17,0%, 9,3% en 5,9%, respectievelik.
‘n Ineffisjente meneer um de GCD vaan twie natuurlike getalle a en b te vinde, is door alle gemeinsjappelike deilers te berekene. De GCD is dan de groetste gemeinsjappelike deiler.
Zoe wie heibove opgemèrk is GCD geliek aon ‘t produk vaan de priemfactore die were gedeild door de twee getalle a en b. Huidige methodes veur priemfactorisering zien ouch ineffisjent. Väöl cryptografiesysteme leune zelfs op deze ineffisjensie.
Lehmers GCD-algoritme gebruuk ‘t zelfde Algemeine Princiepe es ‘t binaire algoritme um GCD-berekeninge op willekeurige basis te versnelle.
‘t Euclideaonse algoritme kin were gebruuk um lineaire diofantiese vergeliekinge en Sjinese restantprobleme veur polynomiale op te losse. Kettingbreuke vaan polynomiale kinne ouch were gedefinieerd.
Alle Euclideaonse domeine zien ‘n uniek factorisasie domein (UFD), hoewel ‘t tegegestelde neet woer is.
‘n Euclideaons domein is altied ‘n houfideaaldomein (PID), ‘n integraol domein boe in eder ideaal ‘n houfideaal is.
Tèllers en noemers were ouch gebruuk in breuke die neet gebrukelik zeen, zoe wie gecombineerd breuke, complexe breuke en gemengde getalle.
De term woort oorsjprónkelik gebruuk um dit type breuk te onderscheije vaan de sexagesimale breuk vaan de astronomie.
Dit woort oetgelag in ‘t 17e iews teks book The Ground of Arts.
‘t Produk vaan ‘n breuk en z’n wederkerigheid is 1. De wederkerigheid is daorum de vermeinigvöldigende inversie vaan ‘n breuk.
‘t Restant weurt de tèller vaan ‘t fraksjonele deil.
Umdet 5×17 (= 85) groeter is es4×18 (= 72), is ‘t resultaat vaan de vergelieking .
Umdet ein derde vaan ‘n kwaart ein twaalfde is, zien twie derde vaan ‘n kwaart twie twaalfde.
Soms is ‘n oneindig herhaolende decimaal vereis um dezelfde nauwkeurigheid te bereike.
De Egyptenaore gebruukde Egyptiese breuke.
Hun methode gaove dezelfde antwoorde es moderne methode.
‘n Moderne expressie vaan breuke, geneump bhinnarasi, like oet India te kómme in ‘t werk vaan Aryabhatta, Brahmagupta en Bhaskara.
“In de wiskunde is modulaire rekenkunde ‘n systeem vaan rekenkunde veur gehele getalle, boe bei getalle ‘euverloupe’ es deze ‘n bepaolde waarde bereike, de modulus geneump.”
‘n Zeer praktiese touwpassing is um checksums binne serienummers te berekene.
RSA en Diffie–Hellman gebruke modulair machtsverheffe.
‘t Weert gebruuk door de meis effisjente implementasies vaan de groetste gemeine polynomiale deiler, exacte lineaire algebra en Gröbners basisalgoritme euver de gehele getalle en rasjonele getalle.
De modulobewerking, zoe wie geïmplementeerd in väöl programmeertaole en rekenmasjiene, is ‘n touwpassing vaan modulaire rekenkunde dee dèks in deze cónteks weert gebruuk.
De methode vaan de negeproef is ‘n gauwe controlle vaan decimale rekenkundige berekeninge mèt de hand.
‘n Lineair systeem vaan congruensies kin in polynomiale tied were opgelos mèt ‘n vörm vaan Gaussiaonse eliminasie. Zuug veur details de lineaire congruensiestèlling.
‘t Vermeinigvöldige vaan gehele getalle (boe ónder negatieve getalle), rasjonele getalle (breuke) en echte getalle weert gedefinieerd door ‘n systeemgeneraliseringe vaan deze basisdefinisie.
‘t Produk vaan twee aofmeitinge is ‘n nuuj soort aofmeiting.
De inverse bewerking vaan vermeinigvöldige is deile.
Esde ‘n getal anders daan 0 deils door ‘tzelfde getal, is de oetkoms 1.
‘t Impliciete gebruuk vaan vermeinigvöldiging kin veur ambiguïteit zörge es de aoneingesjakelde variabele euvereinkómme mèt de naom vaan ‘n andere variabele, es de naom vaan de variabele veur ‘t häökske kin were verward mèt de naom vaan ‘n funksie of in de correcte bepaoling vaan de volgorde vaan bewerkinge.
“De te vermeinigvöldige getalle weure dèks ‘factore’ geneump.”
“‘t Resultaat vaan ‘n vermeinigvöldiging is neet aafhankelik vaan de volgorde vaan de factore. ‘t Óndersjeid tusse ‘vermeinigvöldigtal’ en ‘vermeinigvöldiger’ is allein handig op ‘t basisniveau en in sommige vermeinigvöldigingsalgoritme, zoe wie vermeinigvöldiging mèt groete getalle.”
‘t Resultaat vaan ‘n vermeinigvöldiging weert ‘n produk geneump.
Mèt de rekenliniaal kóste getalle snel were vermeinigvöldig mèt ‘n nauwkeurigheid vaan zoe’n drei decimale.
De algemeine theorie weurt gegeve door dimensionele analyse.
De complexe getalle höbbe gein volgorde.
Hei höbbe v’r identiteit 1, in tegestèlling tot groepe dit were opgeteld, boe bei de identiteit dèks 0 is.
Um dit te zeen, dènk dan aon de set vaan inverteerbare matrices vaan ‘n bepaolde dimensies in ‘n gegeve veld.
Nog ‘n feit is det de gehele getalle die were vermeinigvöldig, gein groep zien, zelfs es v’r nul oetsjlete.
“In de wiskunde is ‘n percentaasj (vaan ‘t Latiense per centum ‘per honderd’) ‘n getal of rasjo oetgedruk es ‘n breuk fraksie vaan 100.”
Berekinge mèt deze breuke stong geliek aon ‘t berekene vaan percentaasje.
Bie ‘t praote euver ‘n percentaasj is ‘t belangriek aon te geve boe ‘t tot verhild (bijv. waat is ‘t totaal det correspondeert mèt 100%).
“Esse ‘t höbs euver ‘t ‘10% touwnaome’ of ‘10% aofnaome’ in hoeveelheije, is de gebrukelikke interpretasie det dit relatief is aon de ierste waarde vaan dee hoeveelheid.”
Dezelfde verwarring tusse versjèllende concepte vaan procent/percentaasj en percentaasjpunte kin leide tot groete misvattinge es journaliste versjlaag bringe euver verkezingsresultate, boe bei ze nuuje resultate melde en versjèlle mèt iedere resultate es percentaasje.
De term is te herleide nao ‘t Latiense per centum.
Grammatica- en stijlgidse versjèlle dèks mèt betrèkking tot ‘t sjrieve vaan percentaasje.
“Es de rente hiel lieg is, weert ‘t getal 0 opgenomme bie rentes ónder de 1%, bijv. ‘% ingekochde eige aondeile’, neet ‘ingekochde eige aondeile’.)”
‘t Winspercentaasj vaan ‘n team, de breuk vaan wèdstriede dee de club heet gewónne, weert dèks ouch oetgedruk es decimale verhouding. ‘n Team mèt ‘n winspercentaasj vaan .500 heet 50% vaan de wèdstriede gewónne.
Aaftrèkking volg de veurspelbare regels mèt betrèkking tot gerelateerde bewerkinge, zoe wie optèlle en vermeinigvöldige.
‘t Aaftrèkke vaan natuurlike getalle is ein aan de eenvoudigste numerieke take.
Formeel hèt ‘t getal boe mèt weurt aafgetrokke de subtrahend en ‘t getal boevaan weurt aafgetrokke ‘t minuend.
“‘Subtraksie’ is aafgeleid vaan ‘t Latiense woord subtrahere, waat ‘n samesjtèlling is vaan sub ‘aaf’ en trahere ‘trekke’.”
Vanaaf posisie 3 nump ‘t gein stappe nao links en blijf ‘t op 3, dus .
Um zoe’n bewerking weer te geve, mot de lijn were verlengk.
‘t Ierste ciefer ‘1’ vaan ‘t resultaat weurt dan verwórpe.”
Op de plek vaan de tiende is 0 kleiner es 1, dus weert de 0 verhoeg mèt 10 en ‘t Versjèl mèt 1, waat 9 is, en weert opgesjreve op de plek vaan de tiende.
De aaftrèkking geit dan door nao de hónderde, boe 6 neet kleiner is es 5, dus weert ‘t versjèl opgesjreve op de plek vaan de hónderde in ‘t resultaat.
In plaots daovaan weurt ‘t hónderde ciefer vaan ‘t subtrahend verhoeg mèt ein.
‘t Antwoord is 1, en weert opgesjreve op de plek vaan de hónderdste vaan ‘t resultaat.
Deze stèlling woort veur ‘t iers geopperd door Pierre de Fermat in 1637 in de marges vaan ‘n kopie vaan Arithmetica, boe heer claimde bewies te höbbe det te groet waor veur de marge.
De stèlling vaan vief kleure, waat ‘n kort basisbewies heet, geit d’reuver det vief kleure genóg zien óm ‘n kaart in te kleure, en dit woort beweze in de late 19e iew. Bewieze det veer kleure genóg zouwe zien, bleek ‘n sjtuk lestiger.
‘t Waor de ierste belangrieke stèlling dee woort beweze mèt ‘n computer.
Edere kaart dee meugelik ‘n tegeveurbeeld zou kinne zien, mot ‘n gedeilte höbbe waat oetzuut wie ein vaan deze 1936 kaarte.
‘t Woort veur ‘t iers in 1908 door Steunitz en Tietze geformuleerd.
De variejeteit V euver ‘n eindig veld mèt q elemente heet ‘n eindig aontal rasjonele punte en punte euver eder eindig veld mèt qk elemente mèt det veld.
De stèlling is oorsjprónkelik geopperd door Henri Poincaré en geit euver ‘n ruimte dee lokaal oetzuut wie ‘n gewun drie-dimensionele ruimte mer dee verbonde is, eindig in groete, en gein grenze heet (‘n gesjlote 3-manifold).
Nao zoe’n iew d’raon te zien gewerk door wiskundige, presenter de Grigori Perelman ‘t bewies vaan de stèlling in drei stukke, besjikbaar gemaak in 2002 en 2003 op arXiv.
Perelman voltooide zien deil vaan ‘t bewies.
Informeel is de vraog of eder probleem boevaan de oplossing snel door ‘n computer kin were gecontroleerd, ouch snel door ‘n computer kin were opgelos. Men dink dat ‘t antwoord nee is.
‘t Is neet beweze welke onwoer is, mèr ‘t weurt geluif dat de ierste stèlling woer en de twiede onwoer is.
De Collatz-stelling, waat geit euver of bepaolde reekse vaan gehele getalle waal of neet eindige, is bij veurbeeld getest veur alle gehele getalle tot 1,2 × 1012 (mie es ‘n biljoon).
Det bewies kin allelei vörm aonnumme, zoe wie controlle vaan cónsequenties of sterke verbinding mèt bekinde resultate.
“Ein meneer vaan bewies, touwpasbaar es d’r mer ‘n eindig aontal gevalle zien det tot tegeveurbeelde kin leide, steit bekènd es ‘brute krach’. In deze aonpak were alle meugelike gevalle euver woge en weert beweze det deze gein tegeveurbeelde höbbe.”
De continuümhypothese, boe bei men de relatieve kardinaliteit vaan bepaolde oneindige sets probeert te bepaole, waor oeteindelik es onaafhankelik besjouwd vaan de algemein geaccepteerd set vaan Zermelo–Fraenkel-axiome vaan verzaomelingstheorie.
Wienig getaltheoretisie twiefele d’r aon det de Riemann-hypothese woer is.
De logistiek kaart is ‘n polynomiale kaart, dèks geneump es ‘n archetypies veurbeeld vaan wie chaoties gedrag kin óntsjtón door hiel simpele neet-lineaire dynamiese vergeliekinge.
Kepler bewees det dit de limiet is vaan de rasjio vaan opeinvolgende Fibonacci-getalle.
Deze representasie kin probleme veroorzake um twie reije.
De twie representasie 0,999… en 1 zien bij veurbeeld geliek in de zin det ze ‘tzelfde getal vertegenwoordige.
Mèt ‘t gebruuk vaan (super)computers kinne sommige wiskundige constante, zoe wie π, e en de veerkantswortel vaan 2 berekend were tot hónderd miljard ciefers.
Sommige constante versjèlle zoe väöl det ‘n nuuj notasie is bedach um ze good weer te geve.
Soms is ‘t symbool det ‘n constante vertegenwoordig ‘n gans woord.
0 (nul) is ‘n getal en ‘t numerieke ciefer det weert gebruuk um det getal in ciefers oet te drukke.
“Naome veur ‘t getal 0 in ‘t Ingels zien ‘zero’, ‘nought’ (VK), ‘naught’ (VS), ‘nil’, of, in contekse boe ten minste ein aongrenzend ciefer ‘t ondersjeid vaan de letter ’O’, ‘oh’ of ‘o’.”
Veur ‘t idee det d’r get óntbrik, weure de wäörd niks of gein dèks gebruuk.
In ‘t Ingels weert ‘oh’ gezah bie ‘t numme vaan tèllefoon nummers.
‘t Symbool nfr, waat prachtig beteikent, woort ouch gebruuk es basisniveau bie graafteikeninge en piramiede. Aofstande woorte gemete relatief aon de basislijn.
De tijdelike Babyloniese aonduiing waor gein echte nul umdet ‘t neet ellein woort gebruuk of aon ‘t eind vaan ‘n getal.
Rónd 150 n.Chr gebruukde Ptolemy, beïnvlood door Hipparchus en de Babyloniërs, ‘n symbool veur nul in zien werk euver wiskundige astronomie geneump Syntaxis Mathematica, oftewel de Almagest.
“Dit gebruuk woort herhaold in 525 n.Chr. in ‘n gelieke tabel, det waor vertaold via ‘t Latiense nulla of ‘niks’ door Dionysius Exiguus, neve Romeinse getalle.”
De Lokavibhāga, ‘n jaïnistiese teks euver kosmologie oet ‘n middeliews Sanskrit vertaoling vaan ‘t Prakrit orisjineel, waat intern is gedateerd op 458 n.Chr. (Saka-tiedperk 380), gebruuk ‘n decimaal plaots-waardesysteem mèt ‘n nul.
“In 813 gebruukde al-Khwarizmi de hindoeïstiese getalle in zien astronomiese tabelle.”
Dit book woort later nao ‘t Latiens vertaold in de 12e iew mèt de titel Algoritmi de numero Indorum.
Ich ging intensief door met mien studie en lierde ‘t geve en nömme vaan disputasie.
Ich streefde d’r naor dit book in zien gehiel zo begriepelik meugelik te sjrieve en höb ‘t in vieftien houfstukke oonderverdeild.
De nege Indiaonse figure zien: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254–255 heet 0 es natuurlik getal, boe bei ‘t ‘t innigste natuurlike getal is det neet positief is.
Es waarde of getal is nul neet ‘tzelfde es ‘t ciefer nul det in numerieke systeme mèt posisjonele notasie weert gebruuk.
‘t Getal 0 kin waal of neet es natuurlik getal were gezeen, mèr ‘t is ‘n geheel getal en daorum ‘n rasjoneel en ech getal (ouch ‘n algebraies en ‘n complex getal).
‘t Kin gein priemgetal zien umdet ‘t ‘n oneindig aontal factore heet en ‘t kin gein samesjtèlling zien umdet ‘t neet kin were oetgedruk es ‘n produk vaan priemgetalle (umdet 0 altied ein vaan de factore mot zien).
Deze regels gelde veur eder ech of complex getal x, tenzij anders vermeld.
De cardinaliteitsfunksie, touwgepas op de lege set, retourneert de lege set es waarde, mèt 0 touwgeweze elemente.
In abstracte algebra weert 0 dèks gebruuk um ‘n nulelement aon te duide, waat ‘n neutraal element veur optèlle (indien gedefinieerd op de betreffende structuur) en ‘n absorberende element veur vermeinigvöldiging (indien gedefinieerd).
Veur sommige aontalle weert ‘t nul niveau natuurlik onderscheije vaan alle andere niveaus, mèt bie andere weurt ‘t min of meer willekeurig gekoze.
‘t Is aongetoend det ‘n cluster vaan veer neutrone meugelik stabiel genóg is um ‘n atoom te were geneump.
De elemente vaan ‘n matrix zien bij veurbeeld genummerd vanaaf 0 in C, boe door ‘n matrix vaan n items de reeks vaan de matrixindices reik vaan 0 tot .
In databases is ‘t meugelik det ‘n veld gein waarde heet.
Veur teksvelde is dit noch leeg nog is de teikereeks leeg.
Alle berekeninge mèt ‘n nulwaarde retournere ‘n nulresultaot.
In de Formula 1 gilt det es de Wereldkampien neet meer mitdeid aon Formula 1 in ‘t jaor naodet heer heet gewónne, 0 weert gegeve aon ein vaan de chauffeurs vaan ‘t team boe mit de kampioen houw gewonne.
Auteurs maakde iers gein óndersjeid in de vörm O en 0. Sommige modelle houw neet ins ‘n apaarte toets veur ‘t ciefer 0.
‘t Ciefer 0 mèt ‘n punt in ‘t midde like te zeen ontsjtange es opsie op IBM 3270-displays en is nog te vinde op sommige moderne computerlettertype, zoe wie Andalé Mono, en in sommige reserveringssysteme veur vleegvelde.
1 (ein, ouch einheid geneump) is ‘n getal en ‘n numerieke ciefer um det getal es ciefer aon te duide.
Es de nul weert gezeen es noch positief noch negatief, is 1 ‘t ierste en kleinste positieve geheel getal.
De meiste en meugelik alle eigesjappe vaan 1 kinne hei vanaof were aafgeleid.
Daorum is ‘t ‘t geheel getal nao de nul.
‘t Is nao Europa euvergedrage via Maghreb en Andalusieje in de Middelieuwe door academiese werke in ‘t Arabiese gesjreve.
Stijle die neet de opwaartse sjlaag veur ‘t ciefer 1 gebruke, gebruke dèks ouch neet de horizontale sjlaag door ‘t verticale deil vaan ‘t ciefer 7.
1 is per definisie de groetheid, absolute waarde of norm vaan ‘n complex einheidsgetal, einheidsvector en einheidsmatrix (ouch waal identiteitmatrix geneump).
In cattegorietheorie weurt de 1 soms gebruuk um ‘t eindobjek vaan ‘n cattegorie aon te geve.
Umdet de base 1 exponensjele funksie (x1) altied 1 is, besteit d’r gein invers (waat de logaritmiese base 1 zou zien geneump).
Vectors zien dèks genormaliseerd in einheidsvectors (oftewel vectors vaan groetheid ein), umdet ze dèks winselikere eigesjappe höbbe.
‘t Is ouch ‘t ierste en twiede nummer in de Fibonacci-reeks (0 is de nulde) en ‘t is ‘t ierste getal in väöl andere wiskundige reekse.
Wie dan ouch kin abstracte algebra ‘t veld mèt ein element besjouwe, waat gein enkeling of set is.
‘n Binaire code is ‘n reeks vaan 1 en 0 det in computers weert gebruuk um allelei soorte gegeves te pressentere.
+1 is de elektrise lading vaan positrone en protone.
De Neopythagoreaonse filosoof Nicomachus of Gerasa bevestige det ein gein getal is mèr de bron vaan getalle.
We Are Number One is ‘n leedsje oet 2014 vaan de kindershow LazyTown, waat bekènd is gewore es meme.
In vootbal weert ‘t getal 1 dèks gegeve aon de keeper.
1 is ‘t liegste getal det speulers vaan de National Hockey League (NHL) kinne gebruke. De bond houw ‘t gebruuk vaan 00 en 0 in de late jaore 90 verbooje (‘t hoegste touwgestaone getal waor 98).
‘n Willekeurige reeks ciefers bevat willekeurig lange reekse die neet willekeurig liekene, volges de oneindige apestelling.
“En umdet gein transendentaol getal kin were gemaak mèt passer en lineaol, is ‘n ‘kwadratuur vaan de cirkel’ neet meugelik.”
De Indiaonse astronoom Aryabhata gebruukde ‘n waarde vaan 3,1416 in zien his Āryabhaṭīya (499 n.Chr.).
De Perziese astronoom Jamshīd al-Kāshī produceerde 9 sexagesimale ciefers, óngeveer ‘t equivalent vaan 16 decimale ciefers, in 1424 mèt gebruuk vaan ‘n polygon mèt 3×228 kante, waat zoe’n 180 jaor ‘t wereldrecord waor.
Deze vermijde aafhankelikheid vaan oneindige reekse.
Zoe wie aongepas door Salamin en Brent weurt ‘t ouch ‘t Brent–Salamin-algoritme geneump.
Dit steit in contak tot de oneindige reekse of herhaolende algoritme, die alle tusseligkende ciefers tot ‘t eindresultaat behouwe en gebruke.
Zulke geheugesteuntjes were mnemonics geneump.
De ciefers zien groete houte teikens bevestige op ‘t koepelachtige plafon.
“‘n Numerieke ciefer is ein symbool det allein (zoe wie ‘2’) of in combinasies (zoe wie ‘25’) weert gebruuk um getalle in ‘n posisjoneel getalsysteem aon te duide.”
‘n Posisjoneel getalsysteem heet ein uniek ciefer veur eder geheel getal vaan 0 tot aon ‘t grondtal vaan ‘t getalsysteem.
De orisjineel getalle leke väöl op de moderne, zelfs de teikes die ze gebruukde veur ciefers.
De Maya’s houwe ‘n sjelpsymbool veur de nul.
‘t Thaise getalsysteem is geliek aon ‘t Hindoe-Arabiese getalsysteem mèt oetzundering vaan de symbole veur ciefers.
‘t Zien allebei base 3-systeme.
Versjèllende auteurs höbbe de aafgeloupe 300 jaor ‘n meugelikheid beneump vaan posisjonele notasie waat in feite ‘n aongepaste decimale representasie is.
1111 (èlf doezend honderd en èlf) is bij veurbeeld ‘n priemgetal.
Neve ‘t tèlle op tien vingers tèlde sommige culture ouch mèt de knókkels, de ruimte tusse de vingers en de tiene.
Culture oet ‘t Steine Tiedperk, boe ónder ouwde inheemse Amerikaanse groepe, gebruukde tèlle veur gokke, persoonlike deenste en handele.
Vanaaf óngeveer 3500 v.Chr. woorte kleie munte vervange door getalteikes die mèt ‘n ronde stylus in versjèllende heuk in kleitablette woorte gedruk (iers houders veur munte), die vervolges woorte gebakke.
Deze cuneiforme getalteikes leke op de ronde getalteikes die woorte vervange en houw nog de additive teike-waarde notasie vaan de ronde getalteikes.
Sexagesimale getalle waor ‘n gecombineerd grondtalsysteem det de alternerende base 10 en base 6 in ‘n reeks cuneiforme vertical wigge en punthaoke beheelde.
Unieke getalle vaan troepe en hoeveelheije ries versjeen dèks es unieke combinasies vaan deze tèllinge.
Convensjonele tèllinge zien lestig te vermeinigvöldige en deile.
De Joede begóste ‘n soortgeliek systeem (Hebreeuwse getalle) te gebruke, boe vaan de oudste bekende munte oet circa 100 v.Chr. kaome.
De Maya’s vaan Centraal- Amerika gebruukde ‘n gecombineerd systeem mèt base en base 20, meugelik geërf vaan de Olmeke, mèt geavanseerde funksies zoe wie posisjonele notasie en ‘n nul.
Kènnis vaan de coderinge vaan de knuip en kleure woort onderdruk door Spaons veroveraors in de 16e iew en heet ‘t neet euverleef. In de Andesregio weure waal nog eenvoudige quipi-achtige opnameapparate gebruuk.
Nul woort veur ‘t iers in India gebruuk in de 7e iew n.Chr. door Brahmagupta.
Arabiese wiskundige breide ‘t systeem oet mèt decimale breuke en Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī sjreef ‘n belangriek werk hei euver in de 9e iew.
‘t Binaire systeem (base 2) woort in de 17e iew verspreid door Gottfried Leibniz.
De variable boe mèt de vergelieking mot were opgelos, were ouch waal ónbekènde geneump, en de waarde vaan de ónbekènde boe mèt de vergelieking kin were opgelos, de oplossinge vaan de vergelieking.
‘n Veurwaardelike vergelieking is alle en woer veur bepaolde waarde vaan de variabele.
Dèks weert veroonderstèld det de rechterkant vaan ‘n vergelieking nul is.
‘n Vergelieking is analoog mèt ‘n sjaol boe in gewichte were gezat.
Dit is ‘t oetgangspunt vaan algebraiese geometrie, ‘n belangriek ónderdeil vaan de wiskunde.
Um vergelieke vaan beide familie op te losse, mosse algoritmiese of geometriese technieke gebruke die vaan lineaire algebra of wiskundige analyse aafkómstig zien.
Deze vergeliekinge zien euver ‘t algemein erg lestig. De zeuks dèks nao ‘t besjtoon of de aafwezigheid vaan ‘n oplossing, en es dee d’r is, ‘t aontal oplossinge.
In de illustrasie zien x, y en z allemaol versjèllende hoeveelheije (in dit geval echte getalle) vertegenwoordigd es ronde gewichte. X, y en z höbbe allemaol ‘n ander gewich.
De vergelieking mèt R neet gegeve is daorum de algemeine vergelieking veur de cirkel.
‘t Proces vaan ‘t vinde vaan oplossinge, of in geval vaan parameters ‘t oet drukke vaan ónbekènde in terme vaan parameters, hèt ‘t oplosse vaan de vergelieking.
‘t Vermeinigvöldige of deile vaan beide kante vaan ‘n vergelieking mèt ‘n getal det neet nul is.
‘n Algebraiese vergelieking is univariate es ‘t allein ein variabele oplos.
In de wiskunde is de theorie vaan lineaire systeme de basis en ‘n fundamenteel deil vaan lineaire algebra, ‘n ónderwerp det in de meiste moderne wiskunde weert gebruuk.
Mèt dit formalisme kin men de posisies en eigesjappe vaan de focus vaan ‘n kegel bepaole.
Deze visie, besjreve door Descartes, verriek de geometrie bedach door de Ouwe Grieke wiskundige en pas dees aon.
‘n Exponensjele diofantiese vergelieking is ein boevaan de exponente vaan de terme vaan de vergelieking ónbekènde kinne zien.
Moderne algebraiese geometrie is gebaseerd op abstractere technieke vaan abstracte algebra, mèt naome communatieve algebra, mèt de taol en probleme vaan geometrie.
‘n Punt vaan ‘t vlak huurt op ‘n algebraiese curve es de coördinate voldoon aon ‘n gegeve polynomiale vergelieking.
In de pure wiskunde were differensjaalvergeliekinge besjtudeerd vanoet versjèllende perspectieve, boe bei ‘t dèks geit um de oplossinge: de set funksies die de vergelieking oplosse.
Lineaire differensjaalvergeliekinge, die oplossinge höbbe die mèt coëffisjente kinne were opgeteld en vermeinigvöldig, zien good gedefinieerd en were good begrepe. Hei door kinne exacte oplossinge mèt geslote vörm were verkrege.
PDE’s kinne were gebruuk um versjèllende fenomene te besjrieve, zoe wie geluid, wermte, elektrostatica, elektrodynamica, vloeistoffestroum, elasticiteit of kwantummechanica.
Ein oplossing is ‘t touwwieze vaan waarde aon de ónbekènde variabele boe door de geliekheid in de vergelieking woer weert.
De set vaan alle oplossinge vaan ‘n vergelieking is de oplossing verzameling.
Aafhankelik vaan de cónteks besteit ‘t oplosse vaan ‘n vergelieking meugelik oet ‘t vinde vaan ‘n oplossing (ein oplossing is genog), alle oplossinge of ‘n oplossing dee aon wiejere eigesjappe voldeid, zoe wie behurend tot ‘n bepaold interval.
In dit geval kinne de oplossinge neet were vermeld.
‘t Versjèl in soorte vergeliekinge is groet, en de biebehurende methode ouch.
Dit kin kómme door ‘t gebrek aon wiskundige kènnis. Sommige probleme woorte pas nao iewe werk opgelos.
Polynomiale kómme veur in väöl deile vaan de wiskunde en weitesjap.
Väöl auteurs gebruke deze twie wäörd door elkaar.
Formeel genomme is de naom vaan de polynomiaol P, neet P(x), mèt ‘t gebruuk vaan de funksionele notasie P(x) keump oet ‘n tied det óndersjeid tusse ‘n polynomiaal ‘n de biebehurende funksie óndudelik waor.
‘t Kin echter in eder domein were gebruuk boe optèlle en vermeinigvöldiging zien gedefinieerd (oftewel edere ring).
Polynomiale vaan kleinere graod höbbe specifieke naome gekrege.
De polynomial 0, waat kin were gezien es gein terme höbbend, weurt de nul polynomialgeneump.
Umdet de graod vaan ‘n polynomiaal waat neet nul is de groetste graod vaan ein term is, heet deze polynomiaal graod twie.
Polynomiale kinne were geclassificeerd aon ‘t aontal terme mèt neet-nul coëffisjente, zoedet ‘n polynomiaal mèt ein term ‘n monomiaal weert geneump, ‘n polynomiaal mèt twie terme ‘n binomiaal en ‘n polynomiaal mèt drei terme ‘n trinomiaal.
Indien gebruuk um ‘n funksie te defïniëre, is ‘t domein neet zo beperkend.
‘n Polynomiaal in ein onbepaolde weert ‘n univariate polynomiaal geneump en ‘n polynomiaalin mie es ein onbepaolde ‘n multivariate polynomiaal.
In ‘t geval vaan ‘t veld vaan complexe getalle zien de onherleidbare factore lineair.
Es de graod hoeger is dan ein, hèt de grafieke gein asymptoot.
In basisalgebra weure methodes es kwadratiese formule gelierd um alle polynomiaalvergeliekinge mèt ein variabele vaan de ierste en twiede graod op te losse.
Algoritme boe bei de wortel weert gevonde kinne were gebruuk um numerieke sjattinge vaan de wortel vaan ‘n polynomiale oetdrökking vaan edere graod te vinde.
Sinds de 16e iew zien d’r gelieke formules (mèt derdemachswortels neve veerkantswortels), mèr väöl lestigere bekènd veur vergeliekinge vaan de derde of veerde graod (zuug derdegraods- of veerdegraodsvergelieking).
In 1830 bewees Évariste Galois det de mieste vergeliekinge vaan graode hoeger es veer neet met radikale kinne were opgelos en det veur edere vergelieking, emes kin keze of dees op te losse is mèt radikale, en det dan ouch te doon.
Wie dan ouch zien d’r formules oetgebrach veur ‘t oplosbare vergeliekinge vaan graode 5 en 6 (zuug viefdegraods- en zesdegraodsvergeliekinge).
Mèt de mies effisjente algoritme kinne (op ‘n computer) polynomiale vergeliekinge vaan graode hoeger es 1000 were opgelos (zuug wortelalgoritme).
Veur ‘n reeks polynomiale vergeliekinge in versjèllende ónbekènde zien d’r algoritme um te bepaole of ze ‘n eindig aontal complexe oplossinge höbbe, en es ‘t aontal eindig is, de berekening veur de oplossinge.
‘n Polynomiale vergelieking boevaan emes allein in de oplossinge in gehele getalle is geïntresseerd, hèt ‘n diofantiese vergelieking.
De coëffisjente kinne es echte getalle were genomme, veur funksies mèt echte waarde.
Deze geliekheid verklaort wiezoe lineaire combinasies polynomiale were geneump.
“In ‘t geval vaan coëffisjente in ‘n ring moet de ‘neet-constante’ were vervange mèt de ‘neet-constante of neet-einheid’ (beide definisies zien geliek in geval vaan coëffisjente in ‘n veld).”
Es de coëffisjente hure bij gehele getalle, rasjonele getalle of ‘n eindig veld, zien d’r algoritme um de onherleidbaarheid te teste en de factorisasie in onherleidbare polynomiale te berekene (zuug Factorisasie vaan polynomiale).
De karakteristieke polynomiaal vaan ‘n matrix of lineaire bewerking bevat informasie euver de eigenwaarde vaan de bewerking.
De elegante en praktiese notasie die v’r tegewoordig gebruke, is echter pas in ‘t begin vaan de 15e iew óntwikkeld.
“Dit ‘maak ‘t kwadraat aaf’, boe bei de linkerkant in ‘n perfecte veerkant weurt umgezat.”
Descartes's stèlling zèt det veur edere veer aongrenzende (onderling tangensjaal) cirkels hun sjtraole aon ‘n bepaolde kwadratiese vergelieking voldoon.
Babyloniese wiskundige oet circa 400 v.Chr. en Sjinese wiskundige oet circa 200 v.Chr. gebruukde geometriese methode vaan ontleide um kwadratiese vergeliekinge mèt positieve wortels op te losse.
Euclid, de Grieke wiskundige, beacht ‘n abstractere geometriese methode rónd 300 v.Chr.
Al-Khwarizmi geit nog wiejer en guuf ‘n ganse oplossing op de algemeine kwadratiese vergelieking, boe bei ein of twie numerieke antwoorde veur edere kwadratiese vergelieking were geaccepteerd, mèt geometries bewies.
Abū Kāmil Shujā ibn Aslam (Egypte, 10e iew) waor in ‘t bezunder de ierste dee irrasjonele getalle accepteerde (dèks in de vörm vaan ‘n veerkantswortel, derdemachswortel of veerdemachswortel) es oplossinge op kwadratiese vergeliekinge of es coëffisjente in ‘n vergelieking.
Zien oplossing waor groetendeils gebaseerd op Al-Khwarizmi's werk.
Op einig momènt begós de kwadratiese formule echter nauwkeurigheid te verlere vaanwege ‘n aafrondingsfout, terwijl de sjattingsmethode sjteeds beter woort.
Methode vaan numerieke sjatting, prosthaphaeresis geneump, bestonde en booje ‘n sneller weeg veur tiedrovende bewerkinge wie vermeinigvöldige en wortels en machte berekene.
Computasjonele algoritmes veur ‘t vinde vaan oplossinge zien ‘n belangriek deil vaan numerieke lineaire algebra en spele ‘n groete rol in techniek, natuurkunde, chemie, computerweitesjappe en economie.
Veur oplossinge in ‘n integraol domein, wie de ring vaan gehele getalle, of in andere algebraiese structure, zien andere theorieje óntwikkeld, zoe wie lineaire vergelieking euver ‘n ring.
Hei mit kin alle taol en alle theorieje vaan vectorruimte (of in ‘t algemein modules) were gebruuk.
Zoe’n systeem weurt ouch waal ‘n ónbepaold systeem geneump.
‘t Twiede systeem heet ein unieke oplossing, naomelik de kruutsing vaan de twie lijne.
Edere twie vaan deze vergeliekinge höbbe ‘n gemeinsjappelike oplossing.
‘n Systeem vaan vergeliekinge boe bei de linkerkante lineair aafhankelik zien, is altied consistent.
Dit zörg veur ‘n systeem vaan vergeliekinge mèt ein vergelieking en ein ónbekènde minder.
Type 3: Voeg aon ein rij ‘n scalair meervoud vaan ‘n ander touw.
Systeme mèt bij veurbeeld ‘n symmetries positief bepaolde matrix kin twie kier zoe snel were opgelos mèt de Cholesky-ontbinding.
Veur hiele groete systeme weurt dèks ‘n gans andere aonpak gebruuk, umdet ‘t anders väöl te väöl tied of geheuge zou kóste.
Dit leidt tot de klasse vaan iteratieve methode.
In de wiskunde is ‘n reeks grofweeg ‘n besjrieving vaan de bewerking vaan ‘t touwvoge vaan oneindig väöl aontalle, de ein nao de ander, bie ‘n gegeve beginaontal.
Behalve det ze alomvertegenwoordig zien in de wiskunde, were oneindige reeks ouch in andere kwantitatieve discipliene gebruuk, zoe wie natuurkunde, computerweitesjappe, statistiek en economies.
Zeno’s paradox vaan Achilles en de sjildpad illustreert deze tegenstrijdige eigesjap vaan oneindige somme: Achilles rent ‘n sjildpad achternao, mèr wienie heer de posisie vaan de sjildpad aon ‘t begin vaan de race bereik, heet de sjildpad de twiede posisie gehoold. Es heer deze twiede posisie bereik, is de sjildpad al op ‘n derde posisie, etc.
Dit argument bewies neet det de som geliek is aon 2 (al is det waal zoe), mèt ‘t bewies det dee maximaal 2 is.
Test veur uniforme convergensie zien ónder andere Weierstrass's M-test, Abel’s uniforme convergensietest, Dini’s test en ‘t Cauchy-criterium.
De convergensie is uniform bie geslote en geboonde (oftewel compacte) subsets vaan de binnekant vaan ‘n sjief vaan convergensie, det wil zègke det ‘t uniform convergent is bie compacte sets.
De Hilbert–Poincaré-reeks is ‘n formele machreeks det weurt gebruuk um algebra’s mèt graode te bestudere.
In de 17e iew wèrkde James Gregory aon ‘n nuuj decimalesysteem veur oneindige reeks en heet heer versjèllende Maclaurin-reekse gepubliceerd.
Cauchy (1821) stong op ‘t gebruuk vaan strikste convergensietests. Heer leet zien det es twie reeks convergent zien, det hun produk det neet per se is, en dao mit begint ‘t ónderzeuk nao effectieve criteria.
‘n Optelbaarheidsmethode is zoe’n touwwiezing vaan ‘n limiet aon ‘n subset vaan de set divergerende reekse, die waarsjienlik ‘t klassieke idee vaan convergensie oetbreije.
Indiaonse weitesjappers gebuke faculteite formules al zeker sinds de 12e iew.
In funksionele taole weurt de recursieve definisie dèks direk geïmplementeerd um recursieve funksies aon te duide.
Andere implementasies (zoe wie computersoftware, bijv. spreadsheetprogramma’s) kinne dèks groetere waarde aon.
Vergeleke mèt de Pickover-definisie vaan ‘t superfaculteite greuje hyperfaculteite relatief langzaam.
D’r zien relatief gezien gein eenvoudige oplossinge op faculteite. D’r zien gein eindige combinasies vaan somme, produkte, machte, exponensjele funksies of logaritme, mèt ‘t Is meugelik um ‘n algemeine formule veur faculteite te vinde mèt behulp vaan integrale en limiete oet de wiskunde.
De integrale die v’r tot noe touw höbbe besjproke, gaon euver transcendente funksies, mèr de gammefunksie is ouch aafkómstig vaan integrale vaan puur algebraiese funksies.
Door limiete te numme, kinne bepaolde rasjonele producte mèt ‘n oneindig aontal factore kinne ouch were beoordeild mèt betrèkking tot de gammefunksie.
De gesjiedenis, veural gedocuminteerd door Phillip J. Davis in ‘n artikel boeveur heer in 1963 de Chauvenet-pries heet gewonne, laote de väöle belangrieke ontwikkelinge in de wiskunde zien sinds de 18e iew.
In plaots vaan ‘n gespeciaoliseerd bewies te vinde veur edere formule, besjreef dees ‘n algemeine methode veur ‘t identificere vaan de gammefunksie.
De gammefunksie hoof echter neet te voldoon aon ‘n eenvoudige differensjaalvergelieking.
De Bohr–Mollerup-stelling is handig umdet ‘t relatief maekelik is um logaritmiese convexiteit te bewieze veur alle versjèllende formules die were gebruuk um de gammefunksie te defïniëre.
Naomaote elektroniese computers in de jaore 50 besjikbaar kaome veur de produksie vaan tabelle, zien d’r oetgebreide tabelle veur de complexe gammefunksie gepubliceerd um aon de vraog te voldoon, zoe wie ‘n tabel dee 12 plaotse achter de komma nauwkeurig waor vaan ‘t U.S. National Bureau of Standards.
In de weitesjap is ‘n formule ‘n beknópste meneer um informasie symboliese oet te drukke, zoe wie ‘n wiskundige of sjeikundige formule.
In de wiskunde verwies ‘n formule dèks nao ‘n identiteit, boe bei ein wiskundige oetdrukking mèt ‘n ander weert vergeleke, en de belangriekste wiskundige stellinge zien.
Dees convensie, hèt zij minder belangriek in ‘n relatief eenvoudige formule, beteikent det wiskundige formule die groeter en complexer zeen, sneller kinne mannipulere.
H2O is bij veurbeeld de chemiese formule veur water, waat aanguuf det eder molecuul besteit oet twie waterstof- (H) en ein zoersjtofatoom (O).
In empiriese formules beginne deze proporsies mèt ein houfelement en were vervolges aontalle atome touwgeweze vaan ‘t ander element in de samesjtèlling, es verhoudinge tot ‘t houfelement.
Sommige soorte ioniese samesjtèllinge kinne echter neet es empiriese formules were gesjreve, umdet ze allein ganse getalle bevatte.
D’r zien versjèllende soorte vaan deze formules, zoe wie moleculaire formules en gecondenseerde formules.
Funksies waore oorsjprónkelik de idealisering vaan wie ‘n wisselend aontal aafhankelik is vaan ‘n andere hoeveelheid.
“Dees definisie vaan ‘grafiek’ refereert aon ‘n set pare vaan objecte.”
Es ‘t domein en codomein sets vaan echte getalle zien, kin eder paar were gezeen es de Cartesiaonse coördinate vaan ‘n punt op ‘t vlak.
Soms kin ‘t mèt de funksie were geïdentificeerd, mèt dit veurberg de gebrukelikke interpretasie vaan ‘n funksie es ‘n proces.
‘n Kaart kin edere set in z’n codomein höbbe, terwijl in sommige contexte, dèks in ou’weer beuk, de codomein vaan ‘n funksie specifiek de set vaan echte of complexe getalle is.
Nog ‘n veurbeeld is de foutfunksie.
Machreekse kinne were gebruuk um funksies in ‘t domein te defïniëre boe in ze convergere.
De machreekse kinne vervolges were gebruuk um ‘t domein vaan de funksie te vergroete.
Deile hei vaan kinne ‘n plot make dee (deile vaan) de funksie vertegenwoordige.
Dit is de canoniese factorisasie vaan .
Toen woorte allein funksies mèt echte waarde vaan ‘n echte variabele in besjouwing genomme, en woort gedach det alle funksies vloeiend waore.
Funksies were noe in de ganse wiskunde gebruuk.
Dit is wie inverse trigonometriese funksies were gedefinieerd mèt betrèkking tot trigonometriese funksies, boe bei deze monotonies zien.
‘t Nut vaan ‘n concep vaan funksies mèt miedere waarde is dudeliker bie ‘t gebruuk vaan complexe (analytiese) funksies.
Zoe’n funksie weert de houfsom vaan de funksie geneump.
Funksjoneel programmere is ‘t programmeerparadigma veur ‘t bouw vaan programma’s mèt ‘t gebruuk vaan slechts subroutines die zich gedrage wie wiskundige funksies.
“Mèt oetzundering vaan computertaolterminologie heet ‘funksie’ de gebrukelikke wiskundige beteikenis in computerweitesjappe.”
Terme weure gemanipuleerd aon de hand vaan bepaolde regels, (de -equivalensie, de -reduksie en de -conversie), waat axiome vaan de theorie zien en kinne were geïnterpreteerd es regels vaan berekening.
Nicolas Chuquet gebruukde in de 15e iew ‘n vörm vaan exponensjele notasie, waat later woort gebruuk door Henricus Grammateus en Michael Stifel in de 16e iew.
Zodoende sjreve ze bij veurbeeld polynomial es .
‘t Resultaat is altied ‘n positief ech getal, en de heibove getoende identiteit en eigesjappe veur exponente mèt gehele getalle blief mèt deze definisies woer veur echte exponente.
Deze funksie is geliek aon de gebrukelikke mach veur positieve echte radicande.
Dit is ‘t oetgangspunt vaan de wiskundige theorie vaan houfgroepe.
V’r kinne de set N wederum vervange mèt ‘n cardinaol getal n um Vn te kriege, hoewel zónder ‘n specifieke sjtandaardset mèt cardinaliteit n te keze dit allein gedefiniëerd is tot isomorfisme.
Nicolas Bourbaki, Elements of Mathematics, Theory of Sets, Springer-Verlag, 2004, III.§3.5.
‘t Herhole vaan tetrasie leidt tot ‘n andere bewerking, enzovoorts, ‘n concep geneump hyperoperasie.
In touwgepaste umgevinge modellere exponensjele funksies ‘n relasie boe in ‘n constante verandering in de onaafhankelike variabele dezelfde proporsjonele verandering guuf (oftewel procentuele touw- of aofnaome) in de aafhankelik variabele.
Deze funksie-eigesjap leid tot exponensjele greuj of verval.
De samesjtèlling vaan onto-funksies (surjectief) is ouch altied onto.
Dan kinse ketens vaan transformasie vörme die samegestèld zien, zoe wie .
Deze alternatieve notasie weert postfix geneump.
De cattegorie sets mèt funksies wie morfisme is de prototypiese cattegorie.
Decibel (dB) is bij veurbeeld ‘n einheid dee weert gebruuk um rasjo es logaritme oet te drukke, veural veur signaalsterkte en versterking (boe vaan geluidsdruk ‘n bekènd veurbeeld is).
Ze helpe frequensierasjo vaan muzikale intervalle te besjrieve, versjiene in formules veur ‘t berekene vaan priemgetalle of sjatte vaan factoriale of modelle in psychonatuurkunde en kinne helpe mit forensiese bookhouwing.
‘t Volgende gehele getal is 4, waat ‘t getal vaan ciefers 1430 is.
Veur Napier’s oetvinding waore d’r gein technieke vaan dee groete, zoe wie prosthaphaeresis of ‘t gebruuk vaan tabelle vaan progressie, oetgebreid óntwikkeld door Jost Bürgi rond 1600.
Praote euver ‘n getal det ‘n bepaold aontal teikes nuudig heet is ‘n ruwe touwspeling op väöl veurkómmende logaritme, en daonao woort door Archimedes verweze es de ‘volgorde vaan ‘n getal’.
Zulke methode heite prosthaphaeresis.
Edere kamer vaan de sjelp vaan ‘n Nautilus is bij veurbeeld ‘n kopie bie benaodering vaan de volgende, gesjaold door ‘n constante factor.
Logaritme zien ouch verbonde d.m.v. zelf-similariteit.
‘t Kin were gebruuk um ‘t verluus vaan voltageniveaus bie ‘t verzende vaan elektrise signaole, de krachniveaus vaan geluid in akoestiek en de absorpsie vaan leech in spectometrie aon te geve.
Azien heet normaal gesproke ‘n pH vaan óngeveer 3.
“Deze ‘wet’ is echter minder realisties dan recentere modelle, zoe wie Stevens’s machswet.)”
Es ‘t logaritme vaan ‘n willekeurige variabele ‘n normale verdeiling heet, heet de variabele ‘n laog-normale verdeiling.
Veur zoe’n model is de kansfunksie aafhankelik vaan minstes ein parameter dee mot were gesjat.
‘t Samevoeg-sorteeralgoritme sorteert ‘n on gesorteerd lies door dees in hèlfte te deile en deze iers te sortere alveures de resultate same te voge.
Lyapunov-exponente gebruke logaritme um de maote vaan chaos vaan ‘n dynamies systeem te mete.
De Sierpinski-dreihook (aafgebeild) kin were bedèk door drei kopieje vaan zichzelf, boe vaan eder kante heet die twie kier zo kort zien.
Nog ‘n veurbeeld is ‘t p-adiese logaritme, de inverse funksie vaan ‘t p-adiese exponensjeel.
Machsverheffe kin effisjent were gedoon, mèt ‘t discreet algoritme weurt in sommige groepe gezeen es hiel lestig te berekene.
Veerkantswortels vaan negatieve getalle kinne in ‘t kader vaan complexe getalle were besjproke.
In ‘t Ouwe India waor de kènnis vaan theoretiese en touwgepas de aspecte vaan machte en veerkantswortels zeker zoe aait es de Sulba Sutras vaan rónd 800-500 v.Chr. (mesjiens veul vreuger).
De letter jīm steit veur de huidige vörm veur de veerkantswortel.
‘t Definiëert ‘n belangriek concep vaan sjtandaardaafwieking waat in kanstheorie en statistiek weert gebruuk.
De meiste zakrekenmasjienes heet ‘n toets veur de veerkantswortel.
De tijdcomplexiteit veur ‘t berekene vaan ‘n veerkantswortel mèt n ciefers nauwkeurigheid is geliek aon de vermeinigvöldiging vaan twie getalle mèt n ciefers.
Hilbert's problems zien dreientwintig probleme in de wiskunde, gepubliceerd door de Duitse wiskundige David Hilbert in 1900.
Veur andere probleme, zoe wie de 5e, zien experts euvereingekómme euver ein interpretasie, en ‘n oplossing op de geaccepteerd interpretasie is gegeve, mèr d’r besjtoon nog gerelateerde onopgelosde probleme.
D’r zien twie probleme die neet allein onopgelos zien, mèr die momenteel in feite mesjiens neet op te losse zien.
De andere einentwinteg probleme höbbe allemaol genóg aondach gekrege, en in de late 20e iew weurt ‘t werk aon deze probleme nog sjteeds es ‘t allerbelangrieks gezeen.
Hilbert leefde 12 jaor naodet Kurt Gödel zien sjtèlling houw gepubliceerd, mèt heer like gein formele reaksie te höbbe gesjreve op Gödel’s werk.
Bie ‘t besjpreke vaan zien meining det eder wiskundig probleem ‘n oplossing zou motte höbbe, hilt Hilbert de meugelikheid ope det de oplossing ‘t bewies kin zien det ‘t oorsjprónkelike probleem ónmeugelik is.
‘t Ierste woort beweze door Bernard Dwork. ‘n Gans anders bewies vaan de ierste twie, via ℓ-adiese cohomologie, woort gegeve door Alexander Grothendieck.
De Weil-speculasies waore in hun umvang echter ieder ein Hilbert-probleem en Weil houw noets bedoeld det ze als programma veur de ganse wiskunde woorte gebruuk.
Erdős booj dèks geld es beloening aon. De groete hei vaan waor aafhankelik vaan de zjwoere vaan ‘t probleem.
De standaard 21e-iewse analoog vaan Hilbert’s probleme, in eder geval in de mainstream media, is de lies vaan zeve millenniumpriesprobleme die in 2000 door ‘t Clay Mathematics Institute zien gekoze.
De Riemann-hypothese is opmèrkelik vaanwege de plaots op de lies vaan Hilbert-probleme, Smale’s lies, de lies vaan millenniumpriesprobleme en zelfs de Weil-speculasies, in z’n geometriese vörm.
1931, 1936 3e Mèt eder twie väölvlakke mèt ‘n geliek volume gegeve, is ‘t altied meugelik um de ierste in ‘n eindig aontal väölvlakkige stukke te verdeile die opnuuj kinne were samegevoog um de twiede te kriege?
— 12e Breid de Kronecker–Weer-stèlling oet veur Abeliaonse oetbreijinge vaan rasjonele getalle tot ‘n basis getalveld.
1959 15e Rigoreuze fundering vaan Schubert’s optèllend rekenmasjien.
1927 18e (a) Is d’r ‘n väölvlak dee allein ‘n anisohedrale tegeling in drei dimensies hehet?(b) Waat is de dichste bolstapeling?
‘n Getal is ‘n wiskundig objek det weert gebruuk um te tèlle, mete en labele.
“Universeler nog kinne individuele getalle door symbole were gerepresenteeld, ciefers geneump. ‘5’ is bij veurbeeld ‘n ciefer det ‘t getal vief vertegenwoordig.”
Berekeninge mèt getalle were gedoon mèt rekenkundige bewerkinge, boe aan de bekèndste optèlle, aaftrèkke, vermeinigvöldige, deile en machsverheffe zien.
Gilsdorf, Thomas E. Introduction to Cultural Mathematics: With Case Studies in the Otomies and Incas, John Wiley & Sons, Feb 24, 2012.Restivo, S. Mathematics in Society and History, Springer Science & Business Media, Nov 30, 1992.
In de 19e iew begóste wiskundige versjèllende abstraksies te ontwikkele die bepaolde eigesjappe vaan getalle deile en kinne were gezeen es ‘n oetbreijing vaan ‘t concep.
‘t Telsysteem heet gein concep vaan plaatswaarde (zoe wie in moderne decimale notasie), waat de vertegenwoordiging vaan groete getalle beperk.
Brahmagupta’s Brāhmasphuṭasiddhānta is ‘t ierste book det nul es getal vermeld, en daorum weert Brahmagupta gezeen es de ierste dee ‘t concep vaan nul heet bedach.
Zoe gebruukde Pāṇini (5e iew v.Chr.) ouch de nul bewerking in de Ashtadhyayi, ‘n vreug veurbeeld vaan ‘n algebraiese grammatica veur de taol Sanskrit (zuug ouch Pingala).
Rónd 130 n.Chr. gebruukde Ptolemy, beïnvlood door Hipparchus en de Babyloniërs, ‘n symbool veur 0 (‘n kleine cirkel mèt ‘n lang boveligkend striepke) in ‘n sexagesimaal getalsysteem det wiejer alfabetiese Griekse getalle gebruukde.
Diofantus’s iedere referensie woort in 628 in Brāhmasphuṭasiddhānta explicieter besjproke door Indiaonse wiskundige Brahmagupta, dee negatieve getalle gebruukde um de algemeine vurm veur kwadratiese formules te producere dee vandaog nog weert gebruuk.
Rónd dezelfde tied gaove de Sjineze negatieve getalle aon door diagonaole stroke te teikene door ‘t meis rechtergetal vaan ‘t euvereinkomstig ciefer vaan ‘t positieve getal det gein nul waor.
Klassieke Griekse en Indiaonse wiskundige besjtudeerde de theorie vaan rasjonele getalle es ónderdeil vaan de algemeine studie vaan getaltheorie.
‘t Concep vaan decimale breuke is nauw verbonde mèt decimale plaats-waardenotasie. De twie lieke tegeliekertied te zien óntwikkeld.
Pythagoras geluifde echter in de absoluutheid vaan getalle, en kós ‘t besjtaon vaan irrasjonele getalle neet acceptere.
Tege de 17e iew gebruukde wiskundige dèks decimale breuke mèt moderne notasie.
In 1872 kaome de publicasies vaan de theorieje vaan Karl Weierstrass (door zien liegling E. Kossak), Eduard Heine, Georg Cantor en Richard Dedekind oet.
Weierstrass, Cantor en Heine basere hun theorieje op oneindige reekse, terwijl Dedekind zien theorie baseert op ‘t idee vaan ‘t sjnee in ‘t systeem vaan echte getalle, boe bei alle rasjonele getalle in twie groepe mèt bepaolde karakteristieke eigesjappe woort oonderverdeild.
Zoedoende waor ‘t nuudig um ‘n beijere set algebraiese getalle te besjouwe (alle oplossinge op polynomiale vergeliekinge).
Artistoteles definiëerde ‘t tradisjenele Westerse idee vaan wiskundige oneindigheid.
Mer de volgende groete vorderinge vaan de theorie woort gemaak door Georg Cantor. In 1895 publiceerde heer ‘n book euver zien nuuje verzaomelingstheorie, mèt ónder andere de introduksie vaan transfinite getalle en ‘t formulere vaan de continuümhypothese.
“‘n Moderne geometriese versie vaan oneindigheid weert gegeve door projectieve geometrie, waat ‘ideaalpunte in oneindigheid’ introduceert, ein veur iedere riechting.”
‘t Idee vaan de grafieke representasie vaan complexe getalle versjeen echter al in 1685, in De algebra tractatus vaan Wallis.
In 240 v.Chr. gebruukde Eratosthenes de Zeef vaan Eratosthenes um snel priemgetalle te isolere.
Andere resultate mèt betrèkking tot de verdeiling vaan priemgetalle zien Euler’s bewies det de som vaan de wederkierige vaan de priemgetalle divergeert en Goldbach’s speculasie det groet genóge eve getalle de som vaan twie priemgetalle zien.
Tradisjeneel begós de reeks vaan natuurlike getalle bie de 1 (0 woort door de Ouwe Grieke neet ins gezeen es ‘n getal).
In dit base 10-systeem heet ‘t meis rechterciefer vaan ‘n natuurlik getal ‘n plaatswaarde vaan 1 en eder ander ciefer ‘n plaatswaarde dee tien keer groeter is es de plaatswaarde vaan ‘t ciefer rechs daovan.
Negatieve getalle were dèks gesjreve mèt ‘n negatief teike (‘n minteike).
Hei weert de lètter Z .
Breuke kinne groeter dan, kleiner dan of geliek zien aon 1, en kinne ouch positief, negatief of 0 zien.
De volgende alinea geit veurnamelik euver positieve echte getalle.
Daorum is bij veurbeeld ‘n hèlf 0,5, ein viefde 0,2, ein tiene 0,1 en ein vieftigste 0,02.
Neet allein deze prominente veurbeelde mer bienao alle echte getalle zien irrasjonele en höbbe daorum gein herhaolende patroene en gein euvereinkómmend decimaalgetal.
Umdet neet ins ‘t twiede ciefer nao ‘t decimaal weurt behouwe, zien de volgende ciefers neet significant.
0,999..., 1,0, 1,00, 1,000, ..., allemaol vertegenwoordige ze ‘t natuurlike getal 1.
Es alle ciefers in ‘t getal 0 zien, is ‘t getal 0. Es alle ciefers in ‘n getal ‘n oneindige reeks vaan 9’s zien, kinse de neges gans rechs vaan ‘t decimaal zètte en ein touwvoge aon de reeks vaan 9’s gans links vaan ‘t decimaal.
Zoedoende zien de echte getalle ‘n subset vaan de complexe getalle.
De fundamenteele stèlling vaan algebra stèlt det complexe getalle ‘n algebraies geslote veld vörme, waat wil zègke det eder polynomiaal mèt complexe coëffisjente ‘n wortel in de complexe getalle heet.
De priemgetalle weure al 2000 jaor oetgebreid besjtudeerd en höbbe tot väöl vraoge geleid, boe vaan mer sommige zien beantwoord.
Echte getalle die gein rasjonele getalle zien, were irrasjonele getalle geneump.
De berekenbare getalle zien stabiel veur alle gebrukelikke rekenkundige bewerkinge, zoe wie de berekening vaan de wortels vaan ‘n polynomiaal, en vörme daorum ‘n ech geslote veld mèt de echte algebraiese getalle.
‘n Reij is det d’r gein algoritme besteit veur ‘t teste vaan de geliekheid vaan twie berekenbare getalle.
‘t Resulterende getalsysteem is aafhankelik vaan welk grondtal veur ciefers weert gebruuk: alle grondtalle zien meugelik mèt ‘n priemgrondtal guuf de bèste wiskundige eigesjappe.
De ierste bepaolt de volgorde vaan de set, en de lètste de groete.
Dit sjtandaardgrondtal maak vaan complexe getalle ‘n Cartesiaons vlak, ‘t complexe vlak geneump.
De complexe getalle vaan absolute waarde vörme de einheidscirkel.
In domeinkleuring were de oetvoerdimensies vertegenwoordigd door kleur en helderheid.
Werk aon ‘t probleem vaan algemeine polynomiale heet oeteindelik gezörg dor de fundamenteele stèlling vaan algebra, waat aonguuf det d’r veur complexe getalle ‘n oplossing besteit veur edere polynomiale vergelieking of mach vaan ein of hoeger.
Wessel’s memoir versjeen in de Proceedings of the Copenhagen Academy mer woort nauweliks opgemerk.
Latere klassieke sjrievers euver de algemeine theorie zien ónder andere Richard Dedekind, Otto Hölder, Felix Klein, Henri Poincaré, Hermann Schwarz en Karl Weierstrass.
‘t Gebruuk vaan denkbeeldige getalle woort pas mèt ‘t werk vaan Leonhard Euler (1707–1783) en Carl Friedrich Gauss (1777–1855) geaccepteerd.
De gehele getalle vörme de kleinste groep en de kleinste ring mèt natuurlike getalle.
‘t Is ‘t prototype vaan alle objecte vaan zoe’n algebraies sjtructuur.
Sjattingsgegevenstype vaan gehele getalle mèt ‘n vaste lèngte (of subsets) weure aongegeve mèt int of Integer in versjèllende programmeertaole (zoe wie Algol68, C, Java, Delphi, etc.).
Dit zien bewies baore eigesjappe vaan rasjionele getalle en posisjionele getalsysteme, en were neet gebruuk es definisies in de wiskunde.
Umdet de dreihook geliekbeinig is, a = b).
Umdet c eve is, kriegste ‘n geheel getal esse c deils door 2.
Esse 4y2 in de ierste vergelieking verings mèt c2 (c2 = 2b2), kriegste 4y2= 2b2.
Umdet b2 eve is, mot b ouch eve zien.
Dit is echter tegenstrijdige mèt de verondersjtelling det ze gein gemeinsjappeleke factore höbbe.
Hippasus woort echter neet bekroond veur zien meujte: volges ein legende maakde heer zien óntdèkking op zee en woort heer vervolges euverboord gegoeid door zien mede-Pythagoreaone “…veur te producere vaan ‘n element in ‘t universum dee neet aon sloot bie ‘t…doctrine det alle fenomene in ‘t universum terukgebrach kinne were tot gehele getalle en hun rasjio’s.”
Num ‘n lijnstuk es veurbeeld: dit stuk kin door de hèlf were gedoon, en vervolges weer en gank zoe mer door.
Det is waat Zeno wou bewieze.
Volges de Grieke waor ‘t weerligke vaan de geldigheid vaan emes z’n visie neet per se ‘n bewies vaan de geldigheid vaan ‘n ander, en daorum mós d’r mie onderzoch were.
‘n Groetheid “…waor gein getal mer stong veur entiteite wie lijnstukke, heuk, oppervlakte, volume en tied, waat continu kóste variejere.
Umdet d’r gein kwantitatieve waarde waore touwgeze aon groetheije, kós Eudoxus zoewel meetbare es onmeetbare rasjio’s gebruke bie ‘t defïniëre vaan ‘n rasjio mèt betrèkking tot de groetheid, en evereijigheid es ‘n geliekheid tusse twie rasjio’s.
Deze onmeetbaarheid weurt besjproke in Euclid’s Elements, book X, veurstèl 9.
Zelfs in väöl gevalle zien algebraiese concepsie opnuuj geformuleerd in geometriese terme.
‘t Besef dat ‘n basisconcep binne de besjtaonde theorie haosk stong op de realiteit, zörgde d’r veur det ‘n gans en gróndig ónderzeuk neudig waor nao de axiome en veroonderstèllinge die ten gróndsjlaag aon de theorie laoge.
“Gesjiedkundige Carl Benjamin Boyer sjrief echter det ‘zulke claims niet good onderbouwd zien en waarsjienlik vals zien’.”
Wiskundige wie Brahmagupta (in 628 n.Chr) en Bhāskara I (in 629 n.Chr) höbbe biedrage op dit vlak gemaak, jus wie andere wiskundige die volgde.
In 1872 woorte de theorieje vaan Karl Weierstrass (zien lierling Ernst Kossak), Eduard Heine (Crelle's Journal, 74), Georg Cantor (Annalen, 5) en Richard Dedekind gepubliceerd.
Weierstrass, Cantor en Heine baseerde hun theorieje op ‘n oneindige reeks, terwijl Dedekind zien ideje riech op ‘t idee vaan ‘n sjnee (Schnitt) in ‘t systeem vaan alle rasjonale getalle, en ze in twie groepe te verdeile mèt bepaolde eigesjappe.
Dirichlet heet ouch biegedrage aon de algemeine theorie, jus wie talloze ander luuj.
Dit stèlt det eder geheel getal ‘n unieke vermeinigvöldiging in priemgetalle heet.
Um dit aon te toene, deile v’r geheel getalle ‘n door ‘m (boe bei ‘m neet nul is).
Es 0 noets optreid, kin ‘t algoritme were oetgevoerd op de mieste m − 1 stappe zónder ‘t restant dèkser dan eine keer te gebruke.
“In de wiskunde zien natuurlike getalle die waat were gebruuk um te tèlle (zoe wie ‘d’r ligke zès munte op taofel’) en rangsjikking (zoe wie ‘dit isde op ein nao groetste stad in ‘t land’).”
Deze ketens vaan oetbreijing make natuurlike getalle canoniek in geslote (geïdentificeerd) in andere getalsysteme.
De ierste groete vorderinge in abstrakstie waor ‘t gebruuk vaan tèlwäörd um getalle aon te duide.
