Lilian Diana gishədə (kəntagə Octoberye kaunzə 14, saa 1893-kəntagə Februarybe kaunzə 27 saa 1993) bikke makkaryema, amari yioma, kuru bikke makkarye ruotəma lardə Americarikabe.
Gishdə fim'dioma suwa suwunnam saa 1912 lan səta 1920’s ro suwudanalan, taganasmaro fimma amari yioma D. W. Griffith ye ngəwuro sədəna.
Kuru cida television ye kada badiyaram 1950's yen səta 1980s ro saadəna lan sədəna, kuru cidanzə rokko Bette Davisyen suro fim saa 1987ye shiro The Whales of August gultin dən zakkono.
Kaduwuwa Gishesye burobedə sandima wa'aziwu Dunkardye.
Yanzaye Majestic Candy Kitchen de furumgono, kuru ferowadəye guguru-a minti-a banazaana am fato fimbe Majestic Theater bataunzaye dəro isayindəro sakkəladəyin.
Lillian saa meutuluriyadə Shawnee, Oklahomaro leyono, na doni yanzəgana Jamesbe Alfred Grant Gish a kamunzə Maudə-a kənəngatayində.
Awanzə Norman, Oklahoma lan, baano saa 1912 lan, amma shidə Ohioro waltəna kau adəworo kəntagəuwwa gana laan.
Sa Lilian-a Dorothy a gana wurazanadən, Fato bikke makkarye dəro kəllataa, ngəwusoro gadegadero bəlagurozayin bikkewa gadegaden.
Gishdə bikke makkarbe dio gozə kowono, kuru saa 1913 lan, sa A Good Little Devil sadin lan, dalil bu baayen muwono.
Cidawa do kəndaramma zauro amusulan sədəna dəye səkkə cauwwa ngulondowanzə kadaye cejo.
Shiye nəmfasihunzə makkaryemadə taidazə faidatəna, sha ikke makkaryema basartin amma zauro duno'aro cido
Shiye yanzəgana Dorothyro fim fallan amari cina, Remodelling Her Husband (1920), sa D.W.Griffithye kufunzə na bikke makkarye sadindən gozənadən.
Shiye kungunadə waano, alwoshi gana-a kuru percentage gana laa-a maano fato fim tando dəye kungunadə faidatə nəmngalwo fimmanzəye yiraro – bikkewu makkarye sandiyeyi ba aaritə-a, ruotəma ngəla aaritəso, kamanza so-a.
Kamuwa zaman manabaye ngəwuso, jili Gish a Pickford-a sodə, kaamilye kuru ayaubayero kasharu,amma badiyaram saa 1930s belan (ngawo kowo kaamilro gotənayen kuru kau Motion Picture Production Code təkkinro) katappa anyi kureyero turinro wallono.
“Louis Mayerye nongubaa badijiya səraana (“”sha nanzə daraja'a dən zutə koltə"") kanjimali jamaye Gishro matəro, amma Lilliandə fim dio wazəna, kuru kərawonzə buroyero wallatə, shima fato bikke makkarye.”
Fim soro waltəgənadən, Gish'a shimtiti Academy Award for Best Supporting Actress shiyeyi baro karrada saa 1946 lan fim Duel in the Sunro.
Fim Gone with the Wind lan katappa kadaro sha gozaiyya saraana, Ellen O’Hara lan tai, yanzə Scarlettbe (shi doni Barbara O’Neilye suwandəna) ro yaade,kuru dandima Belle Watling (shi doni Ona Munsonye suwandənaro) gənaane.
Naptə Gumsu Dowagerbe Maria Feodorovnayen suluwuna suro fim Broadwaybe Anya saa 1965 bedən.
Faraskəram telebijinbe Hollywood:A Celebration of the American Silent Filmbedən (1980) shiro intabiu sadəna.
Hollywood Walk of Fame do 1720 Vine Street lan dəgana dən shillewunzə mbeji.
Kəlele Cannesyedən, Gishye koli yeltəgə am lawartuwuye minti meuye zuwuna.
“Faraskəram “”Marry for murder"" də kəntagə Septemberye kaunzə kən 9mi, saa 1943 be’a fəleyada.”
Shiro Academy Honorary Award saa 1971 belan sadəna, kuru saa 1984 lan ATF life Achievement Award cuwando.
Jaami'adəye wazənanzə'a Gishro honorary degree Doctor of Performing Arts ye ceno.
Ngawo kərmu Gishye 1993 yedən, jaami'adəye kunguna sapkono njimnzə kisandiya fəletayedə farakciyo karewa fato Gishye lan tuwandənadə fəletaro.
Nəmkam ndikate sha D.W. Griffith’a yedə zauro karungu hattaa am laaye kərawo sadinro təmazana,lamar doni Gishye falmaro tawatsəgənyi, karungumanza kadaye loktu gana laa yayero kərawo sadənaro tawatsaana yaye.
1920s lan, nəmkam ndikate Gish-a Duell-a yedə isə awo manayero na fatowa hawarbelan wallono sa sha shara lan buruwuzə kuru bayan nəm kamzaye jama meularo sədənayen.
George Jean Nathanye bikke makkarye futu Gishye sədində taidazə səngorəna- Eleonora Duse'ə sha suwudə ratallono.
Loktu fitəna siyasaye USA ye doye fəlangtə kəriwu dunyaye kən indimi Europe ye dən səta Pearl Harborro bətərəm təmtəgə ro suwudənadən shiye manama ndi katero gayim bamaro wallono.
Joseph Frank Keaton (October 4,1895 - February 1, 1966), nasha cidayelan Buster Keaton lan notənadə, bikkema makkarye, kam kasuduwa, amari yioma fimye, fim tuloma, fim ruotəma, kuru stunt dioma lardə America be.
Cidanzə ngaworo wallatə sa Metro-Goldwyn-Mayer'a mukko kontrokro səkkənayen naptə ngəmzəye nasha kisandiye daji fatkatəgə.
Fimwa Keatonbe saa 1920’s be ngəwuso kuwayaye zauro təraana, jili Sherlock Jr.so (1924), the Generalso (1926), kuru The Cameraman-a (1928).
“Baanzə shima Joseph Hallie “”Joe“” Keaton, shi doni faras-kəram au bikke bəla bəlabəlaro lejinma sha Harry Houdini-a zəgantanama, sunzə the Mohawk Indian Medicine Company, au the Keaton Houdini Medicine Show Company, shidoni fuwu ammayen bikke zayin kuru shitilan kurunna Saladin.”
Waltəm gultəgə Keatonyelan, kəntagənzə arakkə sa-awodə wakazəna də, kuru Harry Houdini shiro su shimadə səkkə.
Bikkedə ngəwunzəso kurtə kasuduwabe.
Gotəram ngərəwube kazəmu Keatonbero tudətəna sha gonəm gəbtə so banatəgəro.
Adəgaima, Busterdə sambisoro huwumawa dəro tiyinzən dastə au namtə ba raksə fəlezəyin.
Loktu kadara kuwa wa cenəna ca range ngam yedeiro zəmngimba maa.
Adə səkkə lawartəwuye ngəlaro kasudə gozanyiro asuwononya shiye daji bikkenzə makkarye kam nunaye deyidə cido.
Shara'a yeyeltə-a kuru fatowa kaiyyabe suro United Kingdom be letə tajirwa'a deman, Keatondə bikkma makkarye citə sədinmaro wallono.
“Kəntagə Februarybe saa 1917 belan, Roscoe “”Fatty"" Arbuckle’a kəla kəllada Talmadge Studios New Yorkbedən, na Arbuckledə kontrok Joseph M. Schenck sədindo.
Busterdə fimnzə buro salakyen, The Butcher Boydən, zauro cida ngəla sədəna, nadəman sha cidaro goada.
Keatonye dare sha tini amari yioma kən indimi Arbuckle'a fellanzə gagye sammasoyero walzəna wono.
Bikke makkarye kənasartəna, The New Henrietta, dəro wungatəgə,shidoni buron fallro fim ro gotənama, cidiya su The Lambyelan, Douglas Fairbanks shima bikke makkaryema fuwu gərtəmawo.
Shiye bikkewa makkarye kasuduwa reel indi'a sədəna, One Week (1920), The Playhouse (1921), Cops (1922), kuru The Electric House (1922) kunten.
“Fim kasuduwabero amari yioma Leo McCarey, yimma bikkewa kasuduwa diobe freewheelbedə takcin lan, wono, “”Ande sammaso am gagye kamandeye ndaltə jaramnyena.”
Saa na fim gotabe zawal maaracidiye tankə njibe'a də fim sherlock Jr. Lan gotindən, dau Keatonbe namgatə sa nji ngəwutankə njiye samiye lan shiro fitəgənadən, amma saa kadaro foduzənyi leyono.
Character Keatonbedə ganama zau fanzənyi sau takka kaata falyen.
Steamboat Bill, Jr.(1928) kasən, fimma Keatonye zauro kuruwu maye dawun Our hospitality (1923)-a, The Navigator (1924)-a, Sherlock Jr. (1924)-a, Seven Chances (1925)-a, The Cameraman (1928)-a, kuru The General (1926)-aye mbeji.
Keatonye fimmanzə kurakuralan isə buwotinro walzəna yaye, fimma də waltəm kuru tuskaata loktudən sowanda.
Samtəmanzə, United Artists, cistəgə fimdiobe do kunguna yezo-a nashawa hawarbe laa soro cissəyinma maano.
Bikkewu makkarbe də kakadiya təlam lardə diayen ruotənadə hambətsayin lai ganaganamen kuru daji tini fimdə gozayin.
Amari yiomadə shima Jules White, shidoni awo kasuduwa-a awowa duwan wakajimba-aro hangal yionzəye fimma anyi ngəwunzaso sədənadə White's famous Three Stooges.
Adəgaima, amariyioma White ye awowa kasuduwa bayan ba'a kuru fitəna-a matənzə dəye səkkə fimma Columbiaye korikoridə sandima fimma kasuduwa awo bəlin surodən ba'a sadənamawo.
Fimnzə dareye El Moderno Barba Azuldə (1946) Mexicolan cido, fimdə kunguna gana'a, kuru United States lan turunyi kau VHS lan 1980s lan sha satuluwinro cidiya su Boom in the Moon yen.
In the Good Old Summertimelan,Keatonye kəlanzəlaro bikkewu makkarye Judy Garland-a Van Johnson-a ro amari ceno scenenza buro salakyen, na kəla zawalyen kamanzaro yeltayində.
Fim də zauro təmowona hattaa tasha los Angelesbe fatobeye Keatonro faraskəram kəlanzəya ceno, kuru livero fəlezayin, 1950 lan.
Kamu Buster Keatonye Eleanordəye sha suro faraskəramdəyen turuna (naptə julietyen suro fim Busterye Romeo in a little-theatre vignettes).
Keatonye loktu-loktulan telbijinlan luwonzo 1950s-a 1960s-a dəye banazəgə fimmanzə kowo badə'a səsangəna.
Saa fiu ma ngəlamaro sətənalan, Keatonye awowa kureye sədin waltəm diolan kənasartəna, surodən stunt laa mbeji shinzə fal gozə kəla tewuryen gənazə dajin kau cidiro sukkuruyinro.
“Keatondə nanzən baktə fimma Three Ages be-a, Sherlock Jr. be-a, Steamboat Bill, Jr. be-a, College be-a (reelnzə fal fattəgəna) mbeji,kuru fimma kori-kori “”The boat “”-a “My Wife’s Relations”” be – aye mbeji, shidoni Keaton-a Rohauer-aye daji fim Cellulose acetatebero kalakcaa fimma nitrate bannatin dən.
Suro tallawa telebijinbe Simon Pure Beer ye saa 1962 yen Jim Mohrye Buffalo, New Yorklan sədənayedən, Keatonye fimmanzə kowo ba'a buroye sodə waltə ziyara'ano.
“Kəntagə December saa 1958 belan, Keatondə faraskəram “”A Very Merry Christmas“” Donna Reed Show tasha ABCyedən naptə kəsotoyen suluwuna.
1960 lan, MGMro dare dajiramro wallatǝ, kam bəndi wusatǝmaye naptən cilowo suro fim 1960ye kitawu Mark Twain yen gotəna shiro The Adventures of Huckleberry Finn sayindən.
“Bikke makkaryema kasuduwaye Ernie Kovacs’a rokko faraskəram telbijin be badiyarambe shiro “”Medicine Man,"" sayindən cidazana,sceneswanzə kəntagə January be kaunzə 12, saa 1962be lan goada – yim do wazənanzə’a Kovacs Tajirwa motobe lan nuyinna.”””
Datǝgǝram Canadabe fallan falro motolan lejin, zawanzə pork piebe adabedə koksəna kuru bikkewa makkarbe fimma saa fiu (50) buroyen sədəna də’a samun sədinnaro.
Kuru saa 1965, shiyeyi Italyro leyono Due Marines e un Generalelan bikke makkarye dioro, rokko Franco Franchi-a Ciccio Ingrassia-a yen.
Fimnzə fimgaden fuksəgəna faldə shima The Frozen North (1922), shidoni, melodramawa William S. Hartye jili Hell's Hinges (1916)-a The Narrow Trail-a (1917) lan gozənama.
Lawartərtəwu 1920’s be sodǝ parodiwa anyi'a asuzana kuru fimdə zauro kasuduwaro sorin.
Fim koridə bəlimango shakkatəye fəlezəna shidoni wanye co-biller's act lan goatəma (shiro Peter the Great gultin).
“Notə: Nawa hawarbeye kadaro su Keatonbe kalkalro ruozayimba ""Great Stoneface“” ruozayin.”
Keatondə bikke makkaryema Dorothy Sebastian'a badiyaram 1920’s belan mazǝna kuru Kathleen Key'a badiyaram 1930s belan mazǝna.
Shiye gəmaje ndəndəpkatalan təmowona burrowa na Harry Houdiniyen səlina men.
Shiye nyiyanza yezo saa 1935 lan maano ngawo Keaton a Leah Clampitt Sewell kamu milioniya Barton Sewallbe-a hotellan Santa Barbaralan sətanayen.
Shiye mbal kənza saa uwuro wazə kollono.
Nyiyadǝ hattaa kau nuyin wo soro dǝmzǝna.
Litariden səmbarəna dəye səkə zalla lezəna ishin suro njimzəyedən, zauro zəktəna sha salamzaro.
Film ruotǝma shiro Sidney Sheldon gulzayində, shima amari fimdǝye ci, kəla kənəngo Keatonben filmdə cədo, amma taltəwa kada mbeji kuru kamuwanzǝ yakkəso character falro kəllono.
Hangal jamaye kəla kǝnǝnga-a cidawa Keatonbero ciza dazana, am doni lamardǝ banazanade am sanyiyaramwa fimbe-a televisionbe-a kada mbeji: actorwaso, film diomaso, kitawu ruotǝmaso, kisandiwuso, graphic novelist so, kaiyyawu-a kuru designers-a.
“Hirschfeld ye wono fimwu zamanbesodǝ halnza duwan asutinba, bikkewu makkarye kasuduwaye kowo ba'a jili Laurel-a, Hardy-a, Keaton-adǝ alamanna "karamanza yedeiro rumin"."
Roger Ebertye wono, "Kam awo kasuduwa kowo baaro sǝdin shiyeyi badǝ shima Buster Keaton, awo svdindǝ bas gǝnyi sǝkkǝ, amma futu sǝdindǝye sǝkkǝna."
"Fim tandoma Mel Brooksye Buster Keatonro kam zauro kamma yita ndǝlamzǝyinma sǝna, guljindǝn: ""Nasha indin Busterro askǝrngǝna: Falnzǝ wuro malǝm shiyeyi baro waltǝnzǝ fim tandomaro waltǝnyi lan, kuru faldǝ shima biya adammana kam adǝ'a napsǝna awowa ajabba anyi sǝdinyen."
Actor kuru stunt dioma Johnny Knoxvilledǝye Keaton sha karǝgǝ gotǝro sǝkkǝna sa tafakkarwa Jackass projectsbe sǝdin dǝn.
Lewis ye zauro karəkəjizə fəlezəna kəla Eleanor ye shimzə Keaton-neya samənzəna.
"1964lan, koroma laaro wono, tando ""this particular pork pie""yelan ""Stetson ngəlalan badiyonona dayi kamgono, brimdǝ'a nji shiwurra lan tuwurro cido.''
Yayyawanzǝ nasha banzəyedǝ am Welshbe.
Roach-ye studio kǝlanzəye 1913lan citandonya, Lloyd-ye dayisha kallo cidaro matə badiyono.
Daji 1919-nin, lioyd-də davis-sa surin noson waltəna karəgən zəro gayin.
Futu gulzanadǝn, Lloydbe Davis'a lawarjinna son sha rawonzǝ tǝrayin.
Harold Lloydye fim lan tragiocomic personas gotǝ wazǝ kolzǝ, kam kǝlanzǝ mbǝrsazǝnaye her tǝmazǝnayero luwo badiyono.
“Characternzǝ bǝlindǝ tandoro Lloydye manzar kalwa baa bǝlin koksǝ amma kazǝmo ngai noatadǝma sǝkkǝ; buron, cikunduli nadibeye sǝkkǝna kuru karewa shilan kalkalzǝnyiye sǝkkǝna naptǝ Chaplinesque ''”Lonesome Luke"”.'''''
"Sandidǝ zauro jire yedei kuru kvrawonza dǝ kasattinro waljin.""
Yim ladəga kəntau August-ye saga 24, 1919, poto gotaro lardə Los Angeles Witzel Photography Studio sayindən, awo laa bomb bikkeyero tǝmazǝna suru gowono kuru daji konnu tafayelan waskono.
Daji Lloyd fuse bombdəyen tafa wastǝ svdindo bom dǝ kallatǝ, shiro battiro fəskanzəro zau gənazəna shimzən kunteyin.
1924-lan lioyd-da, roach-la fireate, nduso zawalnzə gozə daji lioyo darero kam kəlanzəyero walzə film kəlanzəyin rotə badiwono.
Fimma anyi samma zauro kǝnasartanaye kuru riwa ngǝwu saudǝnaye, kuru Lloyd dǝ isǝ fimma 1920sbe kunguna ngǝwulan biyatin shi yeyi baro isǝ wallono.
Adǝgaima, characternzǝ screenbe lene-fandeyedǝ na lawartǝwu zaman hangalza razuwube 1930sbedǝyen mowo suwandǝnyi.
Kəntau March 23,1937-nin, Lioyd-de nanzə studio ye done Harold Lloyd Motion Picture Company sayində Church of Jesus Christ of Latter-day Saints-ro cilodo
Daji cayebaro waltə kurutuman suro The Sin of Harold Diddlebock-ye wallatə, shiro kəji zənyi kuru amari yioma fimdəye shima Preston Sturges-wo, kam kungənan sandiya banamaye shima Howard Hughes wo.
“Futu Lloyd-a Sturges-aye karedǝ asuzanadǝ gadeyono kuru kadaro sa fimdǝ sadinlan zaadǝna; Lloyd dǝ awo sha zvksvnadǝ shima sa Sturgesye ci burobe suro yakkǝdǝyen ruojindǝ kǝntagǝ yakkǝ au diyeu bannazǝ, “”amma ci indi gabsǝnadǝ suro magǝ fal au mbauzǝnayen ruowono””.”
Am gadeye, fato bikke makkarye shiro Old Gold Comedy Theater sayində saməngo Lux Radio Theater yedeyi, kuru fim diomaso am rediomen noata yimdǝye kada mbeji suronzan Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman, daji Alan Young'a samma mbeji.
Ngawo saa kadayen, acetate disc’s fim 29-ne fato Lloyd-yin towondəna kuru suro am radio momayen towondin.
Shidǝ buron kam martawa'a sanamri Al-Malaikahbe Los Angelesye, daji kuru Kam Martawa'a Shiyeyiba sanamriwa North Americabero sha karrada saa 1949-50lan.
Lloyd-ro Daraja-a Zaye-a Knight Commander Court of Honourye saa 1955 lan cedo kuru Inspector General Honorary, 33°, 1965lan shiro cedo.
Wono, katap buroyelan, Lloydbe hawar kənənganzəbe Simon-a Schuster-aro ruojin.
Fotowa modella tiyinzan kazəmo ba gotayen sha noatə, jili Bettie Page-a Dixie Evans-a, mujallawa kongawabe kadaro.
"Pianolan sandiya bikketəro ngaltema nyiyayende."""
"Zauro karənzanado, amma cotto isanyi””.”
Badiyaram 1960yen Lloydye fim kəkəltabe gade-gade indi sutuluna, suronzan scenewa fimmanzə kasuduwa kurebe sandima Harold Lloydbe World of Comedy-a kuru The Funny Side of Life-a.
Time-Lifeye fimwa ngəwuso kaamilro cutulo, kuru adəgaima scoreswa Scharfye faidatin sandi doni Lloydye sutuluwunama.
Documentary Brownlow-a Gill-ayedə naptə seriewa PBSye American Mastersyen fəleada, kuru cidawa Lloydbe rawo bəlin United Stateslan sətandəna, amma fimwadə nvwunzaso ba.
"Sandiye kuru Gloria Freeman (1924-1986) goada September 1930ye lan, shi doni Marjorie Elizabeth Lloyd lan walta bowozanadə amma sha ""Peggy"""lan noatə.”
Davisdə kwasa karəgəyen bawono 1969 lan, saa indi kau Lloyd bajinno.
1925 yin, sa daudau fimzə kambatan, Lloydye karapka Freemasonrybero karaa Alexander Hamilton lodgelan.
1926 yin, 32⁰ Scottish Rite Masonro Valley of Los Angeles, Californiayen wallono.
Nasha fimma Lloydbe kowo baaye ( sadən ta'adir miliyon $2 ma sədəna) banna'atə sa kəntau Augustbe saa 1943yen gənanonzə fimbe konnuye zuwunadən.
Konnudə gar kuradə-a garra diyabedə-a kollono.
Suro saa 1960 Lloydro daraja sadəna kəla banadone fimro sədənayen Hollywood Walk of Fame 1503 Vine Streetyedən shillewu sadəna.
Bowotə kən indimedə Chaplinro kəjizənyi, loktu shimadən McCarthyism men sha ngaizanadə kuru visanzə United Statesro gawobe dapkada.
Gladys Marie Smith (April 8, 1892 - May 29, 1979), shidoni Mary Pickfordlan nasha cidayen no'atadə bikke makkaryema kuru kuru fim tuloma Canadian-Americabe cidanzə saa fiu ma sətəna'a.
Awanzə, John Charles Smithdə tada English Methodists immigrants ye kuru na ngəwun cidazəna.
Karəwu durra kwanzəyekəjitəgəro, mamanzə Pickfordye ndulinzə addin Methodistbero baptizing cido, adin awanzabe.
Gladys-a, mamanzə-a, yanzəganawa shiro gana indi-a United States'a maara cidiyen dərizana, kamfaniwa daraja-kənyakkəme'alan cidaso sadin.
Gladys se darenzən cida banamaye bikke makkarye Broadwaybe The Warrens of Virginiadən 1907lan cuwando.
Ngawo kaso Broadwaybe-a bikke makkaryedə dəritə-a tamozənayen, Pickford də kuru cidanzə baro wallono.
Dayi nagadəro asuwono fim diodə shima kəskewo fuwu amman bikke makkarye dio yimdəbe yayero.
Daji Pickford de kəla kənasar zəyen guljində wono: Wu nəmwaladi-a tamshi-a ro walngəna kamuwa lardəwa kadabero...Wu ye shawari ciduku kəla ca fotowi soror gakin ma, ca su dikəna, kurur ca cidanyi zauro məradataro walzəna.
January 1910lan, Pickfordye Los Angelesro rokko kufu gargambe'a leyono.
Kam bike makarremaso sunza Komtənyi suro kampani Griffith’s ye.
Pickford de Biograph December 1910 lan kollono.
Daji Broadway na David Belasco production A Good Little Devil (1912) wallatə.
1913lan, fim bas lan cidajinro shawari cido.
Pickforddə nanzədə kolzə suwa shillewuwabe Zukoryedəro kəllatəgə.
Bikkewa makkarbe jiri Bishop’s Carriage (1913)so, Caprice (1913)so, kuru Hearts Adrift (1914)so ye sha am fim lawartvro lezayinye zauro saraanaro wallono.
“Tess of Storm Country ye ngawo mawu uwuyen kwallada.
Charlie Chaplin bas, shi doni mayawa lan Pickford'a gana laa 1916lan kozənadə, am lawartəwu-a bastəwu-a adəgairo matcin.
Shidə banama-kura Pickford Film Corporationbero kuru walzəna.
Gananzən kalkalro cəzinyi dəye səkə, zauro kəji fimma anyi diobe fanjin.
August 1918 yin, contract Pickfordbe dawono, kuru shartəwa Zukorbe contract bəlintəgəbedə kasattəro wazənadən, shiro $250,000 cedo sanyiya fimbe cetto kolzəro.
United Artistsmen, Pickfordye fimma ngəmzəye tando-a surodən cida dio-a gozə kowono; kuru futu səraanaro samjin.
Suro loktu adəyen fim gade sutulana də shima Little Annie Rooney (1925), fim gade Pickfordye surodən tada ganan suluwunama, ngawodən Sparrow (1926) done darelaro isa Dickensian na kuru German expressionist style la kəlzəna, kuru My Best Girl (1927) fim kasuduwa kərawobe surodən kwanzə fuwube Charles ""Buddy"" Rogers'a.”
Daji kam suro bəlayen noataro culo Coquette (1929) lan, fimnzə manajinma buro salakye, fimdən awonzə shiye su'adə bob 1920sbero kamtənadə.
Jama meuye shiro jawawu yioro katiyero cidawanzə zauro jirebedən.
Bike makkaremaso nowatadə kənshe fimma mana'ayedə hangalnza səsangəna.
1933lan biske makarbe kollono ngawo asar zauzau yakkə surunayen kuru fimlan luwonzə dareyedə gəratəna.
Ngawo kəriwu dinaye buro hawalledən Liberty Bonds lado badiyono, kutuwa kəla nzaye saptayen ngalwoma sədin, Washington, D.C. lan badijin, na doni batau amanzə Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Theda Bara, Marie Dresslerbe son bonds səladin.
Chicagolan suro kutuwa falyen, bond ta'adir dola miliyon uwu'a yedei səladə.
Ngawo kəriwu dunyabe burohawalledən, Pickfordye karapka actorwa bana kungunabe məradəzanaso banatəye shiro Motion Picture Relief Fund sayində kokkono.
Adəye səkkə,1940 lan, kawo sapsanadən faidata cidi cesuwu Motion Picture Country House-a Litari-a, Woodland Hills lardə Californiayen garrada.
Nadən nəm kura maano (kuru cuwando) 1916lan sa shi suro kontrok Famous Players in Famous Plays zukorbedən (dare Paramountro wallono).
Shi Mary Pickford Corporationdə loktu gana laaro Pickfordsye motion picture production companynzə.
Samtəwu (sandiye nasha studiodəye dəma) karewa companybe nawa fimbe kamfanidəyen fəletaro dawarzayin.
Shidə kamfani fim samtəbe basro kara, fim tandoma naptə kəlanzabe soro screenwanzə fando cin kuru adəgaima fatowa fim kurube knganti kamfaniwa gadeye aaritənyi tawo so.
Kamfaninzə fimbe koktəmaye, kuru fimmanzə sutuluyinye sədinye lan, Pickforddə isə kamu duno'a Hollywoodlan cidazvna shiyeyi baro wallono.
Sha Chaplin-na saa mewu ro kallo cidaram fallin cidazana.
Fane fanelan fantəna shiro Mooreye suro cina badiyaram 1910belan amma surode fitəna.
Kamudə-a kwadə-a rokko napsaiyya kuru yektaiyya adəgai saa kadaro lezəna.
Kate loktu shimadəyen Pickford'a kwasuwa flu au tantanyibe sha sətana wawa flube 1918yedən.
Europero kurno nəm-lorusayero leyada; jamanza sandiya kəngayomaye sandiya sorunyi mbusa taidaza London-a Paris-a lan fitəna sadəna.
Pickfordye fero kəmaskinzə karəgə zau'a amma hal ngəla'adə zazaktə gozəgə kowono.
Kurawa lardəwa diyabe-a kəsotowa-a doni White Housero isayindəye ngəwusoro Pickfairro raksa ziyara saadin waro sowarin, fato kamu-a kwa-adəye Beverly Hillsbedə.
Kəsotowa gadeso sandima George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H.G. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder, kuru Meher Baba, gade gabsəna-a.
Sandidə sambisoro sandiya naptə tamshi Americabe gomnatibe gənyiro fəlezayin, faretso gərzayin, ribonso kamzayin, kuru kutuwaso sadin.
Kəntawu Januarybe kaunzə 10, 1936lan dəbkata.
Shiye tiyinza so baskono, tiyi culluwu Ronniebe-a timi Roxannebe cakkallatad.
Yanzəganawa, Lottie-a Jack-a indiso kwasuwa mbol kənza'a leyata sandiya cezə 1936-a kuru 1933-a lan.
Pickfordye fittə kuru hangalhangallan ruwunzəro wallono, Pickfairlan cetto napkono Lillian Gish-a tadanzə cinta Douglas Fairbanks Jr. gənyi maa nduma nanzəro lejimba.
Sha shararamlan turuna 1959lan, kəla lamar ngawana kəllan tasha TVye North Carolinabe WSJS-TV gantonzəyen.
"Charles ""Buddy"" Rogersye ngəwusoro kəsotowaro Pickfairdə fəlzəyin, surodən na mbalye fəteye Pickfordye Douglas Fairbanksro cuwuna mbeji, kuru adəgaima foto Pickfordbe njim kuradən mbeji.”
Fato kəlanzəye Toronto, Ontario Canada lan zantəna.
Alama mukunzə-a shinzə-aye Grauman Chinese Theater lan fəletəna, Hollywood done California yedən.
Mary Pickford Theater James Madison Memorial building Library of Congressyedə sha karramtəro sunzə cekko.
Fato laa fimme Cathedral City California ye sha Mary Pickford theater lan bozayin shidone May 25, 2001 lan kazana.
Suronzan kare ajabba suro fim shiro Dorothy Vernon of Haddon Hall (1924) sayindən səmuna mbeji shi doni Mitchell Leisenbe sətandənama, Oscarnzə taganasbe də-a kuru sanduwu dinar-dinar soye-a ye mbeji.
Fato yallabedə 1943lan wurrada, kuru jalabwadə ngəwunzaso Pickfordro Californiaro caado.
1993 lan, Golden Palm Star shiro Palm Springs Walk of Starslan sha karramtəro sadəna.
January 2011 lan səta July 2011ro saadənalan, Toronto International Film Festivalye samnowa karewa Mary Pickford'a taktəbe fəlezəna suro Canadian Film Gallery doni gar TIFF Bell Lightbox bemadə.
Keene State Collegero banadə cada amma kərma allo kəla gənatəyen na njim kakkadə gənatəyen Library of Congressbedən fəletəro kara.
Google Doodle April 8, 2017yedə tambo Mary Pickford ye saa 125th ye karu kəjinzə fəlezəna.
Gloria Josephine May Swanson (March 27, 1899 - April 4, 1983) də bike makarra kuru tando fimme, kuru kasumaye.
Kam səraana sa shi fero maarantabedə actor Essanay Studiobe Francis X. Bushmanye səkkə bawanzə/Inanzəye sha studio actordəye Chicagobe saadə fəlejiyo.
Cidanzə buro salakye suro fimnzə kowo'a The Trespasser 1929yedəye shiro karno Academy Award Nominationbe suwudəna.
Baanzə kam Swedish American, mamanzəye kam kaduwu German-a, France-a kuru Polish-aye.
Jili ndason yaye, tini sha naptə extrayen aariyada.
Bikenzə buroye shima letə gana batau biske makarryema Gerda Holmesyen sədənadə, shi doni kunguna ngəwu (yimdən) $3.25 suwandənama.
1915lan, fim Sweedie Goes to Collegeyen rokko kwanzə fuye lorusajin Wallace Beeryben cido.
Vernon-a Swanson-a kamanza asuta screenbe zauro fəlezana shi doni na lawartəwuyen awo rawobero walzənama.
Badger ye awonona Swansonye sədənadə sərana hattaa amari yioma Jack Conway Her Decision-a You Can't Believe Everything-a 1918be dəro sha ikko majiyo.
1920) Something to Think About (1920) kuru The Affair of Anatol (1921) sandiya jia.
Suro 1921 lan səllewa ro wallono, sa fim done Am diyew Kəla Fəryen Banna Sadinyema sədə nadə, amma Swanson ye buroman shiya nozəna shi də kam dəwo biske makarbe diwomaro waljiya səranaro dəwo abima nguwu suwondinmbaro kuru isə awo kuru fulan kəla sanyanzəyen waljinma ro tawadənzə baro.
Nawa gargambe dəwo Napoleon ro leyata so dən nin buro hawalro fim diworo amari tina.
Loktu tudun, Swanson də kam zauro gariwu ro təmazana.
Fim də tuskaro wallono, musamman na Parker ye shawari kamtəro terəna fəlezənadən kuru biskemaso də ilmunza kəzəbke awo sandilan mazəna də diwoye ba dəro.
Members sadə shawarta kuru kuttanza kuranza done Will H. Hays dəro fəlezana, shima kura Motion Picture Producers kuru Distributors Americaye.
Hays ye zauro karənzə kaji kəla hawar fimdəye, kəla awa, nguwu sasana kowo fimdə kwaltinnen.
Shiye kərau potowanzə fuge gojində kəlaro gowano, kuru zauro lamar kungənanzə yero assəna.
Kennedy, sonyaye shiro shawari cəna kəla Erich von Stroheim cidaro gozə amari kənjoma fimla gade The Swamp sayin dəwo dare su də faltə Queen Kelly ro kalatəna dəyero.
Stroheim ye kəntau kadaro gozəna kawu fim də rojində.
Fim də gotə January lan dawono kuru Stroheim ye duwada ngawo Swanson ye kəlanzən kalla nguwu fizənayen kuru futu fim dəye zawal gozənaye sawo lan.
Shi trespasser 1929 nedə fim ngəla kuru Swanson no karta Oscar ye gərjo.
Biske dinaye ngawo də bla London lan codə kampari Amerikaye kaga yeta ye bro salakke biske adəwa sədo.
Perfect understanding, 1933 kampari biske makarye dewo madu shima fimdo sedəna madə.
Fim bisketəro chuluwo na fim biske zən dən kuru nguroouro fim The Gloria Swanson Hour on WPIX-TV in 1948 sha fəlezana.
Hawar fim dəyə badiyetə kamu biske makarrema Norma Desmond (Swanson), kərawo badiyada sha Joe Gillis (William Holden) ga fim ruotəma.
Noma karda sarin sha fim biske makarrema amanzə wa shima “”the Waxworks “”.”
Norma ye tafakar nzə waltaye də mowon nzə yi hata Gillis ye kokori zə sandi inhidi yakkata, shiye klanzə a cejin wono amma susu dəro gillisa cezo.
Kuru Swanson də kəmar gozəna jarabtə fotowa fimme shi karuwunzə kəji kungəna kəmaye səwandində bəroye fato TV ye madə a- kozəna.
Swansondə dare rokko Gloria Swansonyen Crown Theater yitagatsə yin, faraskə ramma telebijinbe anthologybe doni loktu laan surodə n bikke makkarbe sə dinma.
“Shima kəsoto notənyi What's My Linebe wo.”
Luwo njestimbama faraskə ram The Beverly Hillbilliesye 1966be dən sədəna, surodən kəlanzəro culo.
"Biskemakarema koru biske ro'təma Herold J. Kennedy shido biske jeye səlinama Yale -a Orson Wells Mercury Theatre -a lan, shawariya co’do Swanson ro ziyara sa'də “”Reflected Glory “”, biske kasuduwa mayawa'də shido Dandallan tədnma Tallulah Bankhead shima biske makarema wo tədinma."
Ngawo shiya Sunset Boulevard-a kənasartanayen, suro Broadwaybe lan cilo suro Karnu Findiye Takəye lan rokko Jose Ferrer-a, kuru suro Nina yen rokko David Niven -a yen.
Shi siyasama party Republicans ne kampain 1940-1944 kuru lardugu matama Wendell Willkie kuru 1964 kura lardəye mataua Barry Goldwater kampain sədəna saudi undi soro.
Kurun shiro Beery ye cinama də sayin lan, shi dəwo kən dondi suwalabero təmatəgənama, suronzə də fiyetə kuru shiya muwata goza liyitariro cado.
Suro saa 1923 lan tada saa-1 Sonny Smith dəga tadaro gowono, shi dəwone shiro waltə sunzə Joseph Patrick Swanson ro falzənama də, baanzəro ciwuna səkə.
Shiro suro cina kawu shiya Somborn na dəbtayin də darelaro waljinro, lamar dəwo ca fisadə dawu jamayero waljin kuru ca sanyanzə fim kəndoye də dazəna.
Ngawo suro fitənzən ngatə kəntagə-diyew yen, daji lardə United State yero wallata alama am daraja Europeye yeyiro.
Chidama kura kamfoni fimye Pathé (USA) ye wakiltəmaro wollono France ye lan.
"Swanson də kəlanzə a bowono shi “”karama hangalye“”, shima kam dəwone zauro jilibimen awola wawonoro kulastə səranama, kuru kam dəwo awowa adəga kənasrro yadəm gənatəro kasadəgama."
Təmazanyido Parislan kəla kəllada sha Swanson'a sa fato TVye Coco Channellan cidajin fimnzə Tonight or Never 1931bedən.
Sawaanzə sha wazana soye, shi taltu sədən ada.
Swanson də broman ta fakar sədəna chidauzə biske makarra madəa koljin amma lorrusa nzadə kaziyiya sha Davey’s alcoholism broman.
Shi kitawu ndi loktu falyin ləbtəma (ghostwriter) lan buwotinma də Billie Holidays Lady Sings the Blues ye, shima kitawu Sugar Blues ye ləbsə, kitawu dəwo lamar nəlefaye zauro mayawa saa 1975 lan, kuru kwamison shiya baktin, kuru shima kitawu təlam Nasarayema Georges Ohsawa ye You Are All Sanpaku ye wo.
Swanson na kwanzə wa broman nowata sandiya John Lennon, Yoko Ono, saudihawar kənjoma Dufty's work.
Ngawo nunaye kamin nzədə warrada kuru buwunzə də suro Episcopal Church of the Heavenly Rest ye dəwo kəla zawal Fifth Avenue ye suro New York City ye dəro təkən, am gana la suro yallanzəyen hadarza.
Suro saa 1974 lan, Swanson də shimtiti darajaye səwandəna shi bro salakke kawuske fimye Telluride ye lan.
Futu shiye nəmde suro fimwanzəyelan fəlejindəye səkkə, fimwa Nielsenbedə taidazə saasayinn yasama soye lardu Amerikayelan, kuru cidanzə ngəwuso lawartəwu Americabe nozanyi.
Yalla Nielsen soyedə nanguwuro homzana kla baanzəye cida matayen.
Saanzə mewun luko dewun sa Nielsen ne baanzə bawuzə nadə.
Suro saa 1901 lan, saauzə fiudin tillon Nielsen sutowaro wollono fero su Jesta chombo.
Nielsen də marauta biskeya makarre ladən 1902 kərauzə tomojo.
Fasal biskeya Nielsen ye də suro kənasarnzə fero gana suro kənənga tajirawayen biske dən fəlezəna.
Nielsen na Gad ta nya codo kuru fim gade-gade diyawu sadəna.
Wuye tawatkəkəna zaman fimwa korikoriye də ba kozənar.
Fimwa lodo kate lardəwaye də shima fima wusku Nielsen ye so dəga suwudə saa fal wo son.
“Wuge kəsadəyi sammaso faida təke kuru naura zamaneya fimma Asta Nielsen neya dinaro tartaro.”””
Kuriya koltəwu mayawa Russia 1911, Nielsen na karrada shima kamu biske makarema dinaye ro sha karra da Linder a Valdemar Psilander a sowa wobcowo.
Suro saa 1921 ye lan, Nielsen ye kamfoni nzə fimwa samtəye Asta Films də men, suro Svend Gade -a Heinz Schall -a suluwu amari Hamlet ro caino.
Sonyayi suwa fimma ye rozaua dən lardu Filmarchiv Austria lan 2010, fimma kamzəmada gulzayi.
Shi kampani fimma Germany yelan cidajin do kaya yeta badiwono.
Aduge ngawolen, Nielsenne faraskəram biskeyelan biskejin.
Fayinda banza da asuwonona, Nielsen ne ngawozə lardu Germany yeduwa juwuro 1936 lan.
Sandiye 1919 lan dəokata sa Nielsen ne kwa Swedish ye mara njiye tandoma shiro Freddy Windgårdh dəwa nya'zənalan.
Sandiye nyiya shara noataye loktu kuruwube badiyada shi doni 1923 lan səta datəgəram 1930s bero saadənama.
Fred Astaire shima (Fredrick Austerlitz, katambo kətagə May 10 1899 – June, 22 1987) shi Amerikaye biske fartəma, biskemakarryema, kayya yetama, nzunduma biskeye, kuru telebijin itagattəgəma.
Kaya gade–gade 10 mewuye sədəna au yezəna kuru kaya filmme 31 fakkən tillonne yi yezəna, biskeya gade-gade 4 diyawu fato TV yelan sədəna, kaya nzəye kada sutulu'na.
Astaire ye yanzə də Amerikan katambo amma kaduwun zadə amma Lutheran Germany ye.
Fritzdə cida nasha kasuwu mbalyen majin dəro zuwuru Omaha, Nebraskaro lewono daji cida cowondo kampani mbal detaye shiro Storz Brewing kampani sayindən.
Johannaye awo shiro “”brother and sister act''' gultində ndulinzə indidəro dawarrono, shi doni vaudeville lan loktudən zauro noatadə.
Sandiye ma'ranta biske-a ada Kaduwuye-a Alvine Master School of Theatre and Academy of Cultural Arts ye dən kəliwo badiyada.
Sandiro biske fartǝ-a mana-a kaiyya-a sakkəliyin, biske makkarye nankaro dawartǝro.
Intabiu laan, fero Astaireye, Ava Astaire McKenziedǝ asuwono Fredro zawa kuruwu gǝnazayin sha kuruwuro sədəro.
Dalil daraja bawanzaye nanka, Fred-a Adele-a dǝ konturokte kura sowanda kuru Orpheum Circuitdǝ bikkeada fǝte dauye-a, bərniwa fǝtebe-a anǝmbe-a USbe lan cedo.
1912lan dǝn Fred-dǝ wormatǝgǝma cocibero wollono.
Na bikke fartəma vaudevilleye Aurelioro Cocciabelan, sandiye tango-a, waltz-a, kuru bikke fartəwa njim kəlelebe Vernon-a Irene Castle-aye su'aro sadəna gade so-a cero.
Buron George Gershwin'a kǝla kǝllada, shidoni cida kaiyya fasaltǝbe kamfani kaiyya tulobe Jerome H.Remickyero saa 1916 yelan sədəna.
“Cidanza suro The Passing Show saa 1918 yedǝ, Heywood Broun-ye rowono “”suro bǝnye laa biske ngǝla fǝrtǝbelan, Fred Astaire dǝ shima gonyiwo ... sha gawi-imanzǝ, Adele Astaire-a bikke dǝga burolan kurnojaa fartǝ ajabbalan.”””
Amma loktu allan, fasal fartǝ Astaire-yedǝ ya’ananzǝ kamuye dǝga kamzǝ kozǝna.
Astaire-ye fartǝnzǝdǝ sadǝn shiro ngalwowo ba wo.
Ngawo Funny Face zaktǝnaben, Astairedǝ Hollywoodro sha jarabtəro leyono (kǝmadǝro fatsǝna) nasha Paramount Pictures-bedǝn, amma fimro sandǝnyi.
Dereram ngawanakǝlnzabedǝ Astairero kuttu amma adǝbe sha galazǝna diwalwanzǝ furǝmtǝro.
Kawu ganalaaro MGMro shiya sarja suro saa 1933lan sawo kasadənzə biskewa Hollywood yedə nankaro suro fimnzə kənasarra Dancing Lady-bedən.
“Ajenzǝro rojowo, “Shiwalnyi ba range fim gade wa sha diyen, amma mana samnonzǝbedǝ suluwu!”
Ngawanakǝldǝ-a fasal biske fartəbe Astaire-be-a Hermes Panbe-a banazəgə bikke fartədə nasha fim kayyabe Hollywoodbe faida'aro sədəna.
Fimwa musical Astaire-Rogersbe arakkə suro sandi ləgaryen kunguna ngəwu RKOro gərzayinro wallada; fimmadə samma daraja-a nəm kisandi-a doni fatowa fimbe loktudəye sammasoye mazayinma saudəna.
Adəye kururam keməra na fallan daata bikke fartə zam gotə fallan gojinbe cina.
Shi fasal fartəye Astairebedəye lawartəma'a kolzə bikke fartəma so-a futu farzayinna samma zvgayin.
Nzundu Astaireye kənindimedə awo suro bikke fartədəye dvgana kunten; shiye wono kaiyyawa-a bikke fartə-a sammaso awo fimdvye fəlejinna kalkalza.
“Kamye runzǝ fartǝmaro waljeno Astaire-be men, shiye gultǝnzǝn “”sock solo”” wono.”
Tǝmangǝna Ginger Rogersdǝma adairo.
Shiye nǝmmangǝr sǝdǝna.
Saa 1976-lan, faraskəram-səmanabe yitagattəgəma Britishye Sir Michael Parkinsonye Astaire'a ndu gawilmanzə bikkeye zauro səraanawo Parkinsonlan sə cuworo.
Kǝnasarnza adǝman, shi Astaires-dǝ gavilmasoro tǝngatǝgaso wazǝna.
Suro loktu adǝben, Astaire-be daraja ngawanakǝl fasal fartə-a kaiyya-abe suruna.
“Suro fim Broadway Melody 1940yedən rokko saluwuna, sa kaya Cole Porter shiro “”Begin the Beguine”” lan notǝnama lan biskezanasen.”
Rokko Bing Crosby-yelan biskewono suro Holiday Innbelan (1942) kuro suro Blue Skies-belan (1946).
“Fim darebedǝ “”Puttin’ On the Ritz”” gozo, nzundu kaya-a fartǝ-a ye do shiro tǝngaatama.”
Film burobe, You'll Never Get Rich (1941) gultinmadǝ, Hayworth'a starro cido.
Bikke am indibe kern-natǝdǝnama “”I’m old fashioned,”“ sainmadǝ, shi do Astaire-a nankaro dawa daudi Jerome Robbinsbero 1983-lan fartǝ bǝla New York-ben kǝlaro iso.
Astaire-be tilonzǝ long fimdǝ dawarwono kuru nǝngonyi box office-be suwondǝna.
Fim shiro Yolanda and the Thief (1945)dǝ suronzǝn fartǝ balletye avant-gardebe mbeji.
Sambisoro rizǝna kuru sanyanzǝ fǝtcinnro surinlan, Astaire-be lawartəwunzəro cida koltǝnzǝdǝ warmajiwo sa fimnzə fuwube Blue Skiesdǝ (1946) sədinlan.
Fimwa anyi ndisoye mayawa Astaire-be sarana kuru suro saa 1950lan fimma indilan suluwuna.
Box office-lan fim Three Little Words saidǝ awo yayi lalega sǝdǝna yaye Lets Dance-dǝ asan kawobe gǝrzǝgǝna.
Amma dalin nǝmzaunzǝbe nankaro, riwa sa sha tutuluwunadǝn tuwondǝnyi.
Daji, kamunzǝ Phyllis-dǝ dondizǝ kano dalil kwasa kansa huhubero.
Fim shiro Daddy Long Legs-dǝ biya gana laa ngalwo suro box office-beladǝn.
Adǝgaima, Astaire-be cidanzǝ fuwubedǝ fimnzə kaiyyabe suro MGMbe dareye, Silk Stockings (1957)-bedǝ, shido shiye rokko Cyd Charisse-belan sǝdǝnalan kuru asar kowobe turuna box office lan.
"Faraskəramwa adəye buroyenzan, saa 1958 so lan fim la shiro An Evening with Fred Astaire gultin də, shimtiti Emmy Awardye laar zuwuna, suro dən ""Biskema runzə kəlaro isəna"" -a ""Bikema runzə kəlaro isəna saaye"" -a mbeji.
Karnodǝ zortǝna dalil amsobe kurunzadǝn bike fartənzə də jili ""biske diwo"" dəwone shimtiti dəro dawartəma gənyiro."
Bidiyo asǝlbedǝ walta cotulowo, kuru awo surodǝn dǝganadǝ itabǝlinjaa kuru na bannatǝnadǝ kinescoblan ca’asa.
Astaire-be fim gade yakkǝlan fǝlangono bikke farjimbalan kuru faraskəramma tasha tibiye gade kadan saa 1957 sǝta 1969 lezǝnalan.
Astaire-ye rokko fartǝmanzǝdǝ shima Petula Clark-wo, sa feronzǝro fimdǝn walzǝnalan.
Astaire-dǝ fim diodǝ saa 1970-soro gozǝgǝ kowono.
Lǝbta kǝn indimedǝn, sa’anzǝ fituluron luko arakkǝnlan, rokko Kelly-yelan biske gana laa farzǝna, biskenzǝ darebe kim biske fartǝbelan.
Suro saa 1978, rokko Helen Hayes-yelan tasha fimyelan fǝlanzǝ fim shiro A Family Upside Down sainmadǝn shido surodǝnǝ kam rashidi nǝlewabe sǝdǝnyiro walzǝnz lan.
Astaire ye dilalamanzəro shiro awo diwoye Galactica lan mazə wono sawo diwowanzə soye fim dən tatamnza kuru dawartəma so dəye nyanza shiya biskenza fuwuyero yikoye mbeji dəro.
"Ngawo foto fartǝye soloye suro fim “"I Want to Be a dancin' Man"" yemadǝ gotǝ saa 1952-ye fim suru dən The Belle of New York mbejiyedǝn fǝlanzǝnzlan, Astaire ye kazǝmunzǝ luwaskata-a kǝla stejiyen kakalta ba-ad -a nankadəro fotodǝ walti gowotəna."
Fəkayeso men yayi, biskewa ndi də zauro samən, mana amusuro ciwodo so.
Fartǝnzdǝ zauro gade musammanye kuru fasal asutinnamaye shi dəwone fartə America ye Smooth ye bəla ballroomye dəga lezənama kuru kaidawa futu fartə so də wom kantəye ferretə.
Futu Astaireye bikke farjindǝ fimma ngawodǝn todǝnaye bana Pan ye mbeji au baro todǝna’a samun.
”Adǝgaima, adǝmadǝ nasha extended fantasy sequence, au “”dream ballets”” ro dajio.”
“Dare lan, “”Ngǝwunzaso wu kǝlanyi diko”” wono.”
“Bikke farte adalata ngǝwuso ""kattuwu"" laa sha dǝrizo kǝlzǝna, jili kǝla garuyen bikke fartǝso sa Lousa ro Mairibe laa din lan au kalmenzǝ-a rokko fartǝ jili bikke fartǝ Swing Time be tədindǝ so”.
Sandiye rokko planistbe lan tuotuo (ngǝwusoro lobtoma Hal Borne) shidoni bikkewu okestrabedǝro awo yasabedǝ yilta fanzǝyindǝ.
Dawariya samma tamotǝna lan, fim goto hayabedǝ daji duwaro leyin, kunguna yezo fulutin.
“Lezǝma azalanzǝsodǝ surimba…. Shiye sambisoro shida affimaro faida jimbaro surin.”””
Michail Kidd, Astaire ye koriografa kamanzǝ suro fim 1953 be dən The Band Wagon lan buwotinma dǝ, zakzawu biske fartǝ karruwn fantəye be dǝ Astaire dǝga zǝksǝnyi.
“Nǝm shawadǝ waya kǝllǝgaǝyeu.”””
“Irving Berlin fasarima kaiyyanzǝbe kongabe ndaso so’a falro surin—“”nǝmngola lan Jolson, Crossby au Sinatra ma sǝtǝna, kowonzǝ so nankaro gǝnyi, amma futu kaiyya laa dio asutǝnzǝ nankaro.”
Sa zamanzǝdǝn, Astairedǝ suro kaiyya’a kaiyya ruotǝwu jili Cole Porter so, Lorenz Hart so, kuru Eric Maschwitz-a soyen sunzǝ satana kuru kuro kaiyya rwtǝwu zamanbe-a hapsǝyin.
Suro saa 1952, Astaireye The Astaire Story rekodin cido, album gadegade 4ro yekkatama quintetnz Oscar Petersonye gǝrzǝna.
Bogartda bikkewa makkarbe Broadwaybe lan bikke makkanye dio badiyono, cidanzǝ fimye Up the River (1930) Fox yedǝn badiyonokuru rola banatǝgǝmayen saa meu fuwuyedǝn culowo, loktu laan tandawa makkarjin.
Bogartye kulashiwu kaanzǝ, Sam Spade (suro Maltese Falcon) kuru Phillip Marlowe (suro The Big Sleep 1946s bedǝ-a), awo nganzatǝye ro wallada fimma kulashiwu au detectivesye gaden.
Ngawo foto gota The Big Sleepyen (1946, fimnza kǝn indimi), shiye kamunz kǝn yakkǝmedǝ dǝpto sharala mazǝ daji Bacall nyiya’ano.
Shiye characterwa tawadǝ ba’a anyi walto cishango naptǝ komanda maara njiye kǝriwu dunyabe kǝn indimeye suro fim The Caine Mutiny (1954) yen, shidoni na bastǝwu-a kuru kasuwu-a ludison kǝnasar sǝdǝnama kuru karno Best Actorye shiro suwudǝna ma.
Su “”Bogart”” dǝ su dareye Dutchbe, “Bogarert” dǝn tuwangatǝ.
Maud dǝ Episcopalian kaduwu Nasarabe, kuru kusuni fasǝnja Mayflowerye John Howlandbe.
“Clifford McCartyye ruono, falla tallabe Warner Brosyeye January 23, 1900 ro kalakkono “”ra’ayi kam yim krismasbe’a tambǝnadǝ nǝm duwi jili fim lan sǝdin adǝ jireyero sǝdimbayedǝ tandoor””.”
Lauran Bacallye suro gargamzǝyen ruozǝna kǝlele yim tamboye Bogartye dǝ sambisoro yim Krismasbe’a todin, kasuduwa zǝyenzǝ shiro sadǝnyiye saa son sǝdin, wono.
Maud dǝ kurǝma kungunabe doni allamtǝnzǝ kisandibe New York-a France-a lan sǝdǝnnama, rokko James Abbot Mcneill Whistler’ayen kǝratǝn kunten.
Dau letǝ cidanzǝyen saa woson $50,000 suwandin—kunguna zauro ngowu loktudǝn kuru taidazǝ $20,000 kwanzǝye dǝ’a.
“Karamiyanz ferowabe indi mbeji: Frances (“”Pat””)-a kuru Catherine Elizabeth (“”Kay””)-a.
Suro yallandeyen, nzǝwottǝdǝ kǝlele ma sǝdona.
Shiye hulaye shabuwo-a, bǝnyi kǝnta rawo-a maara njiye lan fomtǝ rawota, kuru kamuwa hal zau-a rawo-a na awanzǝyen warata’ano.
Bogart dǝ daren Phillips Academyro karaa, maaranta naptabedi dalil yallanzǝyen sha gota suwandǝma.
Dalilla kada tina; dalil faldǝye wono, headmaster (au groundskeeper) dǝ’a Rabbit Pondro suro maarantayen zuzo kolzǝnadǝro sha duwada.
Shiye daji cida kǝlanzǝkkobe Coast Guard Temporary Reserve ro 1944 lan dio badiyono, njiye Califonia bedǝ maaranzoǝ njiye the Santanadǝn dǝrijin.
Fal dǝn, ka cinzǝye suye duwa’ano sa maaranzǝ njiye bomye baksǝna dǝn.
Sa maara cidiye Boston lan faljin dǝn, fǝrzǝna mukkon ankwa’a dǝye Bogart’a tafaro cioro.
Sa doktaye Bogartro kurun sadǝna dǝn, ba balo badizna.
“Sus u sututinyedǝro, cetto bannakno.”””
Hallazra darajawanzǝ-a yallanzǝn gade gade ro wallono yimmanzǝ nǝmaskǝr njiyedǝm, kuru nzǝrtaro badiyono.
Bogartye nǝmsawanzo, Bill Brady Jr. (baanzǝ am cida bikke makkarye nozǝna) dǝ’a badiyono, kuru cida ofisbe kamfani William A. Bradybe bǝlin World Films Company dǝn badiyono.
Luwonzo buro salakye ngawo kontagǝ gana la yen cido naptǝ dǝreba Japan ye yeyiro suro bikke makkarye Alice ye 1921 be Gǝbtin (lolojinnaro mana shatar fal sǝdǝ), kuru suru biskewanzǝ gabsǝnayen nguwuro suluwuwna.
Luwala njim mbal kǝnzabeye ka ci Borgart ye bannazǝna gultona, kalwa Louise Brooks ye kaltǝna.
”Bogartdǝ katappanzǝ fimmanzǝ buroye dǝ sǝraany, sandiya “”White Pants Willie”” roles lan buwojin.”
Menkenye sa dǝptǝ majindǝn Bogart dǝ cidanzǝma darajazǝnawo nyiyanzǝ’a kozǝnzro wono, cistǝgǝ baa-a njokkuno-a mbeji sǝna.
Na dǝn Spencer Tracy’a kǝla kǝllada, bikke makkaryema Broadway be Bogartye sǝraanama, kuru sawa’a karungube-a mbal kǝnzabe-a ro wallada.
Tracey ye kunguna ngǝwu suwandǝ, amma Bogart fostawa fim dǝyen culowo.
Ngawo kwata karnuyen, am indidǝ The Desperate Hours rokko dioye fasa cedo.
Bogartdǝ ndikate Hollywood-a New York-a yen lezǝna ishin ndikate saa 1930’a saa 1935’a yen, loktu kuruwuro cidanzǝba dǝgayin.
“Leslie Howard shima shilleu dǝwo yaye, bastǝma/nzǝngoroma The New York Timesbe Brooks Alkinsondǝye wono bikkedǝ “”shiyeyi ba ... drama foteye zauro duno’a ... Humphrey Bogartye cida zauro ngǝla sǝdǝna.”””
Warner Bros.ye hakku skreenbe The Petrified Forest saa 1935 lan kaiyyo.
Howard, shi doni hakku fim tandoye mukkonzǝndǝye, fete farakro bayangono Bogart rokkonzon fimdǝ sadiya sǝraana dǝ.
Sa Warner Bros.ye Howard dǝ adǝlan ngaujimbaro coronya, kasatsa daji Bogart’a goada.
“Gulto variety yen,””Tajirwa Bogartbedǝ affima kolzǝnyi””.”
Awo laa kowonyi lan mbeji, all fǝska nongu baa adǝlan—awo laa ndusoro kuttuma.
Kǝnasar dionzǝ dǝn yaye, Warner Bros. dǝ garram Bogartye haptǝgǝn nyiyanzǝ bawo.
Bogart ye saa anyi nǝmkamnzǝ fim ngalwotǝgǝro faidalatǝ. Kam zau fanzǝnaye, karashimye, kǝla raakimaye, tǝraanayen, dunogana’aye, kǝlanzǝ zolyat ǝmaye, kuru ruwunzǝye, ka’idawa kǝlanzǝbe’aye.
Kambiyinzǝ sha Warner Bros-be kǝla awi makkarjn-a kungǝna-abedǝ studiyodǝbe futu biskewu makkarbe gade alamanna Bette Davis-a James Cagney-a bedǝga samǝn.
Awo shiye makkarzǝnabe danodǝ shima suro fim Dead End-be (1937, tǝgǝrtǝgǝlan Samuel Goldwyn ro), nabtǝ kamcejiye lan shi do ngawo Baby Face Nelson ben tǝdǝnama.
“Suro fim Black Legion-ben (1937), fim Grahamam Greene-dǝ bayengatǝ ”“fashu kuru kurnowata, adǝ gǝnyi maa, azallata””, kam ngǝlabe nabtǝ makkarzo nanzǝ cidabelan.”
“Kazǝyidǝ shima kakke sasayin sa fim kayinowa adə dikinlan.”""
Kǝtagǝ Ogostbe kawunzǝ 21, saa 1938-yelan, Bogart-dǝ lorusa kuttu laa sha Mayo Methot-a sado, kamu fashe kuru kamsǝrawuna sa karastiga, amma sa lan shi karǝgǝnzǝ kuttu taganasmaro sambal sayya.
Fanzadǝro konnu tussowo, kuru sha janan za’ano kuru dau muskonzǝbe kadaro duwawono.
”Sawanzabe Julius Epstein-be gultǝdǝn, ”“The Bogart-Methot-a lorusatǝdǝ shima sabab kǝriwudǝbewo””.”
Hal Methot-bedǝ zauro banna suwudin, adǝn yaye Bogart-dǝ sai mbal kǝnza.
Sa makkarma, au darekt-a au studiyodǝ awa laa sandǝnyi sadin suriya, fete farakro manajin.
Paul Muni-a, George Raft-a, Cagney-a Robinson-adǝ nǝmkǝzadaladǝ wa’ada, daji adǝ nankadǝro Bogart cedo.
Sha Ida Lupino-dǝ kakkalro cidawada, kuru adǝbe sǝkǝ Mayo Methot-dǝ nǝndǝli gowono.
Raksǝ Plato-a, Pope-a, Ralph Waldo Emerson-a kuru suru kitawu Shakespeare, lai kada kuru Harvard Law Review-be kakkachi lǝbtinma.
Kitawu Dashiell Hammett-belan, suro Black Mask ben saraiyatǝ saa 1929-lan kuru shima fǝtǝ fimwa buroye indidǝbewo; kǝn indimidǝ shima Satan Met a Lady-wo saa (1936)-lan, makkarma Bette Davis-be biskezǝnama.
Huston ye daji kurnowataaro Bogart dǝga nabtǝ kulashima nzǝrifoyero cimowo.
Fim dǝ, Michael Curtiz ye amari cina kuru Hal Wallis ye sutuluwunama, shido surodǝn Ingrid Bergman-a, Claude Rains-a, Sydney Greenstreet-a, Paul Henreid-a, Conrad Veidt-a, Peter Lorre-a, Dooley Wilson-a mbejima.
Bogart dǝro tǝmataa shima Rick Blaine dǝ biskema chese-bero walzǝsǝ, ashir dǝwo sawanzǝ-a, watǝmanzǝ so-a, gawilwunzǝ-a ro gǝrazǝnama.
Bogart-dǝ sha Gonyi gaska Best Actor in a leading Role-bero kǝre’ada amma Paul Lukas-be sha bakkano biskenzǝ Watch on the R line-ben.
Bogart-dǝ karabka United Organizations and War Bond tours saindǝro lewono saa 1943 kuru 1944-a rokko Methot-ben, kuru lardǝwa italiye-a yala Africabe-aro (kasablankan kunten).
“Sa kǝla kǝlzanaben, Bacall-dǝ sa’anzǝ 19 kuru Bogart-dǝ sa’anzǝ 44; sha “”Baby””lan lakangano.”
“Andeya nya zauro kǝjinde fanyen””.”
Wu Kǝlanyi-a Jami laa, HarperCollins-be, New York, 2005.
Shidǝ kǝlanz alama Bacall-be bawanzǝ njimma au shiro nzǝlifo kǝnjomaro surin, kuru Bogart-dǝ mbulan daraja shima adǝ sǝrawuna.
“Adǝson, nǝn luwasta shilan adǝ natǝgǝbe fandobe mbeji.”””
Suihudǝ, taganajmaro shido Hawks-be kǝlzǝgǝnamadǝ zauro nǝmturusu mbeji, kuru Bogart-dǝ kulashima Philip Marlowe-dǝga ndǝlamzǝyin.
Lorusadǝ kurnozǝyinma, amma karuti mbeji dalil nǝmgadegadenzǝlero.
“Futu gargam Bogart-ben isǝnabedǝgai, Stefan Kanfer, shida “”nzundu fim tulowobe do awo laa nganzazǝnamaso ba””.”
Surodǝn lamar kǝrawobe nanka au kurnotǝgabaso nankadǝro, sha cida tajirwaaro fantin.
“James Agee-be rowono, ”“Bogart-ye makarzǝ adǝ zauro ngǝla ... cida burobe sǝdǝnadǝga mil kadan kozǝna.”””
Bogart-ye fǝlangono fimnzǝ darebe Warners, Chain Lightning-dǝn (1950)-lan kuru The Enforcer (1951)-lan.
Santana-dǝye fim indi shibaro sǝdǝna: fimdo And Baby Makes Three (1949)-a The family secret (1951)-a.
Gargam Bogart-be kadan isǝna, kuru kamu makkarma ye roma ye Louise Brooks-ye kurunzǝ ǝdǝn makkartǝ shima adǝ Bogart jireyedǝgai sǝdǝ wono.
Ngangantǝgǝ Maltese Falcon-ye, shiro Beat the Devil saidǝ shima fim Bogart-a John Huston-a derewo.
Huston-ye dubya dǝrita raunzǝ-a nǝmsawanzǝ (kǝnasarnz) sha Bogartta-a kuru duluwu sha Hepburn-a cidatǝbe sǝkǝ, makkarmadǝga Hollywood kolzǝro shawarwono dalil nasha Belgium kongo saidǝn foto gota zauyen.
Bacall-ye sǝdi Los Angeles-bero tadanzǝ kalwoo kolzǝ lewono.
“Ladǝ Afrikaben wa kurnoshowo.”””
Hepburn (dǝmmaro mbal kǝnzamagǝnyi) shiye riwono sa kazǝyiye allan, ngamngono kuru loktulaan dondiwono.
Nǝmkuttu gǝbtǝm suro njiye, kǝmoduwuye, kuru kuluwu-a yero yikuroye dǝmanson, Ya Gumsu Afrikaye dǝ fetero Bogart ye kǝrawonzǝ mara njiye dǝ sǝsangǝna; sa Califonia ro waltǝna dǝn mara njiye kǝska mahogany yen tǝtandǝnama ciwu shiya Hacker-Craft lan buwotinma dǝ nanǝn gǝnazǝna dǝwo hatta bawono.
“Sa Bogart-be kǝnasartǝnadǝn, shi ye wono: “”Diwal Belgian Congo-lan kǝnshebedǝ zauro kuruwu wono.”
Alama biske tennin-bedǝgai, sai gawilma masku fandimiya do nǝmmaskunǝm fetejin.
Shiye karǝgǝn awo kozǝnadǝ zauro sǝtana yaye, shiye biskenzǝ ngǝlaro sǝdǝns fuwu gǝrjinlan; kuru karno Oscar-benzǝ suwandǝna kuru warak fǝska jerida Time Magazine-be kǝntawu June ye kauwunzǝ 7 saa 1954-bedǝn fǝlanzǝna.
Shidə darekto jili rokkonzən cida ra’akkənyima ... fotodə zauro dibi.
“Kazəyi turuna yaye, fimdə kənasartəna, future The New York Times-be filezənayedəgai, Bogart dǝ ""zauro fashu … nəm masku Kwana biskema adəbe fəlezənadə ndusowa nadən kurnojowo na’akozənaro""."
Shi-a Ava -a Gardner-a də tawaba kəla nəmkazadala kamuwaben; shiya Batti Sawanzəbe Frank Sinatra adəga yaktana, kuru Bogart də gərazəna dalil ilmunzə biskebe kəskeyen.
Sa Bacall-ye sanding rokkonno foduzənaladən,shits kare zau na kwanzəben cutulowo, sanding yakkəso ngawo fotodə gotənaben bəlaurowada.
Kuru salta duro dim the Sack Benny Show-ben fəlongono, sa sha foton kəla daataro gotamabe biskebe makkarbe Tibiyedən gozənalan (kəntagə Octoba-be 25,1953).
Stephen daki kakadi ləbtama-a gargam ləbtama-aro wolwono kuru maudu tasha tibiye taganasbe kəla bawanzəben tasha Turner Classic Movies saindən ita gatcowo.
Loktu Santanaben, Bogart-ye kamfoni bəlin kokkono kuru dawari fimbero dawaregatə (Melville Goodwin, U.S.A) shidən janaralro wolwono kuru Bacall-də jeridamaro wolwono.
Kəla nəlewanzəben manazənyi kuru kəntagə Janwariben 1956 Liyitayero lewono ngawo shiro shawori Bacall-be cinalan.
Shiro tiyata bade kəntayə Nowombabe saa 1956-lan sadəna, ngawo kwasa kansabedə tardəgənalan.
“Kəladən kurrataa, ”“Rabbi yaye ra’amma maa folido fune.”””
Shiya Stella Adler -a rokko kərazana saa 1940s so ladəye sawo lan, shiro daraja shima kam dəwo buro hawalmin fasal biskeye Stanislavski ye-a nzundu biskeye-a suwudəye sadəna, fasal Stanislavski yen gowotə, lawartuwuso adataso dəro.
Fim done One-Eyed Jacks dən amari cina kuru  suluwuna, fimdone kənasar nasha rawo lawartəwube-a kasuwu-a indi son kənasar sədənyi, ngawo adəyen fimma box office lan sakkuruwuna kada sədəna  Mutiny on the Bounty (1962) lan badiyono.
Sha tamantəro wano kəta Native Americans by Hollywood ye kəla Jirenzəyen rozənyiye.
Laadarro Guinness Book of World Records ye, Brando ye $3.7 million ($ million kalkaro dollars) sin sasənodq kuru 11.75% riwa kawu men yakkənno kəla Superman-nen cida zanadə.
Kaduwunzə nguwuso sandima German, Dutch , English, daji Irish.
Brando də cətə nəm kərdin ciwono fanni ilmu dinayen.
Yaye shi mbəlma kuru ngusoro sha bakkata kwanzəye fatoro sawudin lardə Chicago yen.
"Brando ye baanzə ngəgti karuwunzən gərazəna, shiye wono, ""Wu də ciwunanzə, amma ngaltema awo la dike shiya kurnozəna aw səranama ba."
Karaga 1930 yen, Brandoye yanza banzə fu and tos lardə Illinois sin to wallata, sa cida banzəyel sha Chicago-ro satənadə banza yanzəga dəbkata 1935 yin loktuden shi 11.
“Brando done gananzən sha "”Bud”"to bozayində gananzən shi zəngangatəma.”
Suro TCM fim kam kura makatəye Brando ye saa 2007 ye dən: Fim Gargamye, sawa tən gananzaye George Englund ye taksəna kəla Brandon ye biskenzə badiyaramye də fe so fər so sakatə men yanzə mbol kənzaro dabtəro men badiwon wono.
Brandon ye yanzəgana feroye Frances də moramti kolejiye ye kwalzə California ro kəra ilmu adayero New York ro lewono.
Brandodə nasha bikke makkaryen zauro fuwuzəna kuru maaranta lan zauro kokkori sədin. 
Dalami kərabe morantidəye Sha dutaro shawari karzana duri montidəyedə, mma Sha dutadə gana zauro cara.
"Suro fim gargamye saa 1988 ye lan, Marlon Brando: Kam Karaye ye dən, Brando ye yanzəgana ferobe Jocelyn də taktəna, ""Shi də suro biske muwontiye lan kuru zauro tatamnzə fanzəna ... Daji New York ro letəzə ilmu biskeye kəratəro sawarratə sawo adəma bas awo dəwo shilan tamtam gozənawo dəro."
Loktu ganaro Sha Roy Samlyo wa napsana, dare diyauro Emmy winning Broadway Tawandomq.
Brando ye hangalma burowonzadə tun shigana turuna.
Futu Dustin Hoffman ne Online Master-class zən gulzənadə Brando-ye zauro pote gotəmasoda, kuru biske makarram amanzəda futu Tim adabawa futazanyidə director dəye sandiya boyinyaye.
Halnzəye səkə shiya fim bərin moratinye done Sayville lan tədin dən duwada, amma ngawo loktu la yen shiya suro fim la fatomen tədəna la yen na dən tuwondəna.
Cornell ye Shiya Katunomaro sutuluwna suro darinzə fimye Jean Anouilh ye Antigone dən suro saa shima dəyen.
Bankhead ye nəm Blanche Dubois to koro wana, fimdoye A Street car Named Desire sandi, shudone Williams- ye rozənadə shiro, kuruson bikkeda dəritaro saa 1946-1947.
“Wilson ne zauro kəla Brando-yen kanadi gozana, amma kawu bikkedone November-28, 1946 seda kalak kalaks ayidə Sha kitona, Sha wusawono.”””
“Adə zauro ngla,”” kamanza falle wono. “””
Tangərtəmasoro awodə kəyizənyu.
“Towotowo ngəla darenza sondəna amma awo kəla sawanzə adayen lejində shima awodone fuwulan Isa waljində. “””
Brando ye halzə dibi fim də tando dəro fəlejo futula dawu biskeyen təmatənyimen.
Ngawo mawu kada kəla zawalyen, Boston naja, loktu shima dən Bankhead ye shiya dutaro dawartəna.
“Piepont te John Garfield shima kam buroye karzənawo, amma awodə “”monjinbano nozan.”””
"Nəm kam biskema Stanley ye fəletəna, fiti nəm rashidi ba-a nəmtadana duri zamanne-a titi kam cari kəlado la ye dəro ... Awola faida balin suluna suro kəra Brando yedən, awodone ngaltema shi yeyi sətəna fangənyima."""
"Shiye wono ""Lawuledə samiro ciwono bikkeram dən tada kəribe gym dən" wuro hangalnyiro biskezəyin."""
Brando ye fimnzə fəletanzə buroyedə shima askər dina kuturama la suro fim The Men (1950) ye ma dəwo.
Futu Brando ye gultǝnzǝ lan, waneye dalil fim adǝyen sǝkǝ darajanzǝ dǝ 4-F lan faltǝ 1-A ro wallatǝ. Shi dǝ ngǝrǝmngǝrǝnzǝro tiyata tǝdǝna, kuru kǝrmadǝro zahir ro shiya zǝkcinmba futu har shiya biske dǝn tulowaro soro.
Wawaktəlan, liyita kərən kamma wutamadə ye Brando ye sawanzə la liyita nowono.
Brando-ye ngaltema jiri fim adayi sədənyi.
Fim də Elia Kazan shimozə banamanzəye Anthony Quinn.
Loktu done fimdə roko tandəyendə, gana nəm kuttu fangəna, ngawo affiso dazənayen awola yaye mangənaye, wa dabsə awo kuttu gana wuro gulzə.
Ngawo məradənza ngalzana, Kazan ne siri maro Quinn no Sha fatsəna gulzənyi.
Gielgud de zauro Brando ye awo sədənadə kəyinzə fanzəna, shiro loktu nguwu Hammersmith Theatre lan cira, amma wano.
Shi də alama cinna konnuye katə yeyi-kawudo də gəlas dəga təmngono.
"Futuyin yayə, Brando də shawari malənzəye kamzənama də karuwunzə bannazəna, amma kuru waltə kallo cidawowno suro On The Waterfront yen."""
Am Triumph ikkomasodə fəletənzə saraanyi, dalilnzədə fimdə tandawa mashinna kalla ngəwu'a bla samoyin fəlejin.
Sa buro hawal lan shiro cida də tina dən, Brando-kwamison shada Kazan ye kəla HAUC-demurreed ye cina dəga kuru nasha la Terry Malloy ye-a də awo gana ba wo na Frank Sinatra yero letəro.
Brondo ye Oscar lan nasartə sa fimdoye Irish-American Stevedore Terry Malloy suro On the Waterfront sədənadə.
"Suro saanzə July 29, 1954 lan, tangartə The New York times ye zottəma A.H Weiler ye fim dəga taidazə sungorəna, shiya ""zauro dunowa, tamtamma, kuru tafakar gəlas yin faiatəye dəwone nzunduwu ye sadənma"" lan buwono.
Fim 1954ye Desireedə Napoleonro culo.
Brandodə amari yiima Henry Koster'a darajazəyi.
“Brando-wa costar Frank Sinatra kattenza kutlu, har Stefan Kanfer ye asuzəna: "The two men were diametrical opposite: Marlon na nguwu maradəzəna; Frank ye waltəna kalakcin.”””
"Frank Sinatra ye Brando na ""biskema dəwo dinan shiya mayawan sadəna ba"" lan buwono, kuru man shiya ""ngungurtə"" lan buwono."
"Fim də Pauline Kael wa kurnozənyi, amma hangal gənazəna ""Marlon Brando kəlanzə kəna kolzəna fasarima Sakini də makartəro, kuru shi alama mana--nəmzoliye də kəjinzə fanjin yeyi, nəmtada sədin, kəla fuwunna dungotin, shinzə lan letə ajabba sədin."
"Newsweek ye fim "dull tale of the meeting of the twain"" dəga ciwondo, amma sonyayi sh də kamfoni fimye dəwo box-office lan buwotin dəye kənasar."
Fim də har lezə shəmtiti marantiye shiro Academy Award sayin də diyaw ye sumona.
"Gultəwa sammason, kərmunzə də Brando nye zauro zaunzə fanzəna, hattaa garram ruotəma Peter Manso ye A&E ye gargam cin lan "Shima kam doni suiro zauro kasada fəlezəyinma wo futu kam gadeye sədimbaro kuru, Ngawo yanzə nunayen, alamanna Marlon də cistəgə kolzəna yeyi."""
Ngam kurawa sənanasoye Brando wa fəlezana suro fim la sawa-a cemi-a yen Montgomery Clift ye lan (sonyayi falmaro na falyin biskezanyi yayi).
"Brando ye nabtə biskema kurayen Rio yen cilo, kuru Karl Malden də nabtə gawilwunzə ""Dad''”” ye Longworth" yen cilo.
Brando ye notubaanzədə naptə tartiptəma adaima loktuwa gozəna na waltədiyoyen kuru faifai yata Paramount ye darenzə də isə fim dəga cimo.
"Sa dən, cidadə sammaso kəlayin suluwuna daji kuru wange kolloko."""
Brando ye hangal faltənzə shi cidaram bikkeyedə bayyenne ladən gərano kəla dawarjin kəla bikkə fuu yedən zauro gəssəna, Metro-Goldwyn-Mayer ye waltədiyo shi done Mutiny kəla Bounty, shi done bikkə tədzna bəla Tahiti yen tədenama də.
"Amari yioma fim Mutiny ye Lewis Milestone ye wono amkurawa də ""haanza sətəna sa sandiye biskema nak kozənaro biskejiya sədina, tada waskaa-a ro lamarra fim taman zau'aye samma kolzaiyya."""
Fim dəwone shiro The Ugly American sayin saa (1963) lan tədənama də shima jili fim adəye buronzə wo.
Brando ye bikkeya sammaso dinaye du loktu allan, suronzən kuntun Hawar loktu Diyelleye mbeji (1964), kuru shi Appaloosa (1966), shidone Lissauba bəla Hong Kong (1967) ye-a kuru Bəne Kawu Sha Zuwennaye (1969), sandiye kuruson tuskataye kuru sawəla ye.
Brando kuru chaye baro suluna suro bikke ashir kurma yedən bəla Morituri ye saa 1965 ye dən; shi tudu, ye kuru, hangal jama mewuramye gərzənyi.
Minti ye damabaro nguro muradu zuna; saa 1968 lan fim jima'i ye bikkə dawarza kəraunza gozəna Christian Marquand laar kitawu saa 1958 yen kakkadə done Terry Southern naye, kuru bikkə done tikkin nəmbattiye hawarra zawal done jarawaye, Candy ye men, bikkezəna Ewa Aulin ye.
"Sur lamar kəntagə March 1966ye The Atlantic yedən, Pauline kael ye ruozəna Brando də zaman citə sədin din "shi kam jama wazəna, saurizədə affima gonyiro nozəna; litə bəhnmisoye Sha huwalinzaro gozana saun zədə dunonzə'a nankadəro"", amma kəmaaetə Brando -a amanzə so-a də isa awola roa walzana"" hangal baa-a, nongutə baa-a, kuru futu sandənyi'a men sunza bannazana.""
"Futu lamborinyi ba fəlengənadə zauro kasattin, amma wu kam karəgə təlala'a kuru zauro zau."""
Fim də sammason tangartə jili kada suwondəna.
Brandoye bab zam fim dəye kitawunzəro cina, shiye wono amari kənjoma, Gillo Pontecorvo də, shima amari kənjoma ngalaw shiyeiba ngawonzən Kazan-a Bernardo Bertolucci-a.
Suro saa 1971 lan, Micheal Winner ye amari cina Sha suro fim British bikke karukammelan shiro The Nightcomers gulin dən Bəne kənshewuwadu Sha Stephanie Beacham; Thora Hird, Harry Andrews kuru Anna Palk-a mbeji.
Shiye ngalwowna Brando-a saa 1972 bəla New York bikke tangartə korkori Awards yen.)
Brando ye chayibaro nanzəlan mbeji kam-shimfalla Jack's watəmanzuro fərəsənamaduwa Paramount ye faifaitaye loktu done koltunadu saa 1961 lan.
"Coppola ye Brando wa səkkə ""kolliya diobe bidiyo lan gotin ma cedo"", Brandoye shima kolliyanzə sədə (kantal faidatə fəli fuwata biskemaye də cido)."
“Brandodə kəlanzə mbəsa zənyi, garrmnzə ruozəna dən shiye wono, ""Ngaltema kam Italiya bero fim lam luwukənyi kuru kalkaro dikinro təmangənyi."""
Brando da mazana Lamar kawo ganayero $50,000 Amma suro adanzəyelan shiro yaksa surodən fandi kəla fandi səpcin done: 1% shidon fandi ndaso so kəla $10 million sami $10 million badiyaram lan 5% nayin foto diye $60 million no konoma.
"Suro koro saa 1994 ye dəwone websait Academy of Achievement yen tuwondinma də lan, Coppola ye lintazna, ""Godfather də fim dəwone zauro mayawabama sa diyen dən."
Sandiye saranyi futu wuye gongində.
Suro saa 2010 koro telebijin yen wa Larry King, Al Pacinoye manazəna kəla done futu Brandoye bananzəa banacinaye kəlalan kuru bikke na Micheal Corleone ne suro bikkədiyen-tawadəro nowatason yayi Coppola ye shiya dujiya sərana dəman.
"Mafi dəga kallono kufu dəro kob mbolye kənjo men."" "
"Caan ye waltə wono, 'Sa burohawal Brando wa kəlakəlnyena dən nduso ajabsəna.'""”
"Adəyeyima, sawo dunonzəaye dəro kuru kərmai nduma shiya raksə suworinma ba ye dəro, wu ye kam ngəlama rataltə də tamtammaro waljinro təmako, Al Capone yeyi gənyi, shi dəwo amma fəlayi baseballye lan bakcin dəyeyi gənyi."""
Tawadəmaro badiyaramnzəso bawo.
Shiye ngawakamzəna samno awardyeduro, shiye kəla am bəla suro Americaye zutunankaduro kəla yireya hakku mowaye Sacheen Littlefeather shidone Kare Apache ye əkənada, dalilla Brando ye bayan tuwa, kəla wat'ə-a kuru sandiro zahirro fələtuwa Mana kuttawa done Sandi am suro zato America noskuye na Hollywood-a fato telebijin yeya.
Futu fimawa ngawoye də yeyi, Brando ye shatarwanzə hanbəttəro wano; titi dəro, kakkadi lan ruwozə tiyi garuye ro lashiwo, Bertolucci wa suro kaziyi foto dən tuloye wa kollono.
Shiye bikkenzə musammanne do sədəna du shiro ,$3 million suwudo.
"Pauline Kael ye, suro tangartə New Yorker ye lan, ""Fim hiworizə matində ba isəna" ruwo'wono.
Saa 1973 lan, Brando taidazə hangalza ro gaana kəla kərma done sawanzə kura kallo wurazanadə Wally Cox də bazənayen.
Shi bawo suro awa buroye biske ye dewu dən, Clayton Ngawo furrero zuwa, samin cidiyanno lezəna ishin, suro fata bəlləlan, fasal fefetoganalan zayeata.
"Penn, shidoni biskema so kolləm awo sadin sadə kasatsana dəye, məradəwa Marlonbe jui wi so gallono."""
Saa 1978, Brandoye nanazəna təlam Nasaraye lan təlam Raoniyero, kam hawar rotuma French-Belgian bikkə dawartma done Jean-Pierre Dutilleux kuru Luiz Carlos Saldanha-a Sandiye hangalla sakkəna kəla kəndaram Raoni Metuktire-a imazəna kəndaram done shikam bəla Indian yedə kuruson təlam done north central Brazil yeso dəga.
Suro saa 1979 lan, Shiye telebijin lan luwo təmatəny, cidaram Roots yen cido: Faraskəram The Next Generationye dən culo, George Lincon Rockwell ro lulo; shimtiti Primetime Emmy Award ye zuwuna biskema banatəma shi yeyibaro suro Cidaram aw fim yen.
Brando də shuya magə woson $1 milion fal lan biyazayin cidanzə magə 3 yero.
Suro fim gargamye laden, Coppola ye manazəna kəla futu done Sha ajabsəna loktudone awo kərau Brandoye Lamar bikkənzəyero sədənadə kuru nəm kasaduwa, allo shawariya gozə Kurtz-a cikko, shidone hargataro sulunadu suro hawar jireye ladən,naptə shirashididone yarawaro Lamar kəlanzəye sammaso səkənadu.
Futuwinnaye, walta isəna suro saa 1989 zaman Harrata Bəlyən, fərtə André Brink ye kitawunzə kəriwu nəm jiliye kəriwtəye saa 1979 ye dən.
Brando ye shitit suwondəna kəla futu bikkəzənaye duro, hatta nəm darajatə montiye Academy Awardye sumona Sha fələyin kəla shima bikkemadamaba done Ngawo ammo gozin kuru nəm daraja bikkəma shro ngalawmabaye kura done bəla Tokyo ye kəlele bikke fimye suwondəna.
"Variety ye shye biske Brando ye də zazaksəna nabtə Sabatini yeyiro wono, ""biske makarye ngəlama Brando ye də Freshman habsə biske makarye Screwball na darajaro sadin suro fim yen."""
Bəladone Island Dr. Moreau dəwo ruwoma dəye screenwriter Ron Hutchinson yewaiya gulyin suro hawaryen Kankaro Kərtəye: Shiye təngajin kebergro Ruwoyin kəndaram kəla na faraskəram men kuru sure Hollywood (2017), Shiye gulyinlan Brandoye futu nasha bikkeda bannazənadu kuru sandiya luwalazu kuru kəlakəlla njoro waano sawanzə bikkeyro.
Adəma luwonzu dareya kuru bikkənzə dareyero lan naptə biskema kamuyero.
"Tada biskema dəye, Miko də, dawori Jacksonye kuru banamanzə saa kadaro, kuru shi də sawa kaiyyama dəye."""
Dad də yintəro basartin suro kawwanzə dareye dən, kuru shiro oxygen sakəna loktu nguwuson.
Adəye səkkə Micheal ye Dad ro golf cart mazu kuru gongon oxygenye gana adəye shiya banazə gana dirijin dayi kuru bəla Neverlandye surin.
Adəyeyima kuru shi də Kwasa shiwurye-a kwasa fufuye-a ye shiya basarzəna.
Lai dare done gozanadə suro bikkənzə daredən kəllata naptə shiya bikkəma dəga darajatəyen.
Brando karuwunzǝ bannatǝna dǝye wano Malden dǝ sukuriya sǝkuriyin.
Kau gana ngawo batǝnzǝye lan, shiye duluwu do rober tube ye faidatin shilan kasam yintǝye oxygen dǝ fufunzǝro sadin, shi do awo shiro gulzana dǝ, adǝma awo do kawunzǝ`a kuruwuzǝna`awo.
“Suro saa 1976 lan, shiye hawarru French yero, "Shi nǝm ludu diwodǝ kamme awosǝdiya sǝra’ana ma, awo hawarrero waljinba kǝrma dǝro.”
Shiye zauro kǝrawu lan cintuzǝna, son yayi lamar lorsanzǝye zandezǝyi, kamu`anzǝro, au duriyanzǝro suro bayankǝlanzǝye dǝn.
Brandoye fero fimme Rita Morenodǝga najiwo suro saa 1954, kuru saiye kǝrawu badiya da.
Saa kadda ngawo yaktanaye lan, Moreno ye bayangono lamar kǝrawunzǝye dǝ suro fim do sunzǝ The Night of the Following Day yedǝlan.
Shi cha fero Welsh steel ye nya ge karako shido cidama nasha kurtǝye irish ye dǝ, William O'Callaghan, shido shima dare nasha zawal ma`ara cidiye indian ye dǝ.
Brando-a Kashfi-a dǝ nanzan tada mbeji, Christian Brando, suro kǝntau May kawu 11, 1958; lan saiye yakkata saa 1959 lan.
Saiye rokkoro duri indi sawandǝ: Miko Castaneda Brando (saa 1961 lan katambo) kuru Rebecca Brando (saa 1966 lan katambo).
Saudo sǝkkǝ Teriipaia dǝ shi tǝlamzǝ French nanka dǝro, Brando dǝ shiye zauro tǝlam dǝ nozǝna ro wallono kaddaro koro ro jawawu cina tǝlam French ye dǝn.
Brando-a Teriipaia-a dǝbkata suro kǝntawu Julyye saa 1972 lan.
Brandoye alaka kuruwu kate sha cidamanzǝ fanzǝro cissǝyinma Maria Cristina Ruiz’a mbeji, shido shiro tada yakkǝ sambǝna ma: Ninna Priscilla Brando (tambo kǝntau May kau 13, saa 1989), Myles Jonathan Brando (katambo kǝntau January kau 16, saa 1992), kuru Timothy Gahan Brando (Katambo kǝntau January kau 6, saa 1994).
Kakanzǝ sai kadda so dǝ Prudence Brando’a kuru Shane Brando, sai duriya Miko C ye. Brando; duriya Rebecca Brando ye; kuru dauzan duri Teihotu Brando yakkǝ mbeji.
Halzǝ do fǝlezǝna ma woktu film Mutiny on the Bounty (1962) ye gozayin dǝn fǝlezǝna madǝ shima alama sha shillawu fimme dǝn bannazǝ.
Galella ye Brando wa jiya, shido sham kǝma fǝraskǝram dǝye Dick Cavett ye sartuna dǝ, ngawo do paraskǝram Dick Cavett Show ye New York City lan itagatsana’a dǝn.
Shi film kǝndo tǝ Mutiny on the Bounty yedǝ kǝnǝnga Brando yeya lazǝna, sado sha Tahiti’a kǝrawu badizana dǝn kuru saiya jamanza so’a.
Suro saa 1983 yelan hurricane gar ngǝwuso banna`ano injimzǝ batallaye kuntenro.
Sha komza’ana-a suro Federal Communications Commission (FCC) yedǝlan nasha su sabsayin dǝn shi Martin Brandeaux dǝye lamar halzǝga wuzǝna dǝ kalzǝwu ro.
Nasha laa kungǝna sabtaye nazǝwuna John F. Kennedy nankaro suro saa 1960 yen sa karno kura lardǝnzaye lan.
Sa woktu beye lan suro saa 1967 lan, Brandoye Helsinki`a dǝriwono, Finland lan saso karabka cida kanjimalibe UNICEFbe suro gar Helsinki Citybe lan.
Managǝno kǝla hakku duriyaga wuzǝbea kuru lamarra banabe dǝga fuwutǝwu ro dau lardǝga fuwuzana maso dǝyen.
"Cha lenge shi ndanno sha mangǝnama nya shima wuro ngalaro fangoko; Abi ayuwu wo kambe sǝlǝmmo lardǝ allan waljiya,"" ai yodo shi karuwu kutta adǝ,"" Brandobe gullono biska dǝrtǝ bǝneben zande ABC-TVbe dǝn suro paraskǝram Joey Bishop Show ye dǝlan."
"Shima awo nǝm kǝrashimbe fal dǝwo ngaltǝma jilinzǝ wagǝzǝ rukunyiwo, kuru zauro awo muhim kuru awo ngǝwu ro faidazǝna.""
"Suro saa 1964 belan Brando dǝa cata na shiro "fish-in" maana ""lamarra bǝnyia wuzǝna"" ben sandibe buruwu hafkada kǝla wadǝ am lardǝ Americabe dǝro hakki bǝnyi suro Puget Sound ben tagǝ ye dǝga namtǝnaben.
"Brandobe bananzǝ kungǝnabe cin dǝga ita dajiwo karafka dǝro kǝla awo tǝmazǝnabedǝn karafka dǝro kǝla awo tǝmazǝnaben lamardǝ tǝrawo nankaro, tawadǝro ruwogata nasha kam watiya kǝnjomaben shiye Eldridge Cleaver dǝga sǝtuluwuro kǝla bayan duwo fitəna kalkaltǝ bagəyen, ""kǝla awo laa faltǝ ben."""
Sacheen Littlefeather shima shiga wakilzə nadən.
Wujir waǝzǝna dǝye hangal USbe dǝa kuru fato hawarra dunyabe sammaso gozǝna.
Shi bowotǝma kǝla katabba kaida’a ngai kǝndoye lan.
Shiga komzana nasha cidawu biske makkarbe American Film Institutebe dǝlan kǝla shima kwanga kǝn diyaume duwo biske makkarbe yitagtsəgənawo shiga kǝla shiye bayantǝnzǝdǝn turǝna kawu au loktu saa 1950 belan (adǝkai ǝ waǝzǝna suro saa 1950be lan).
"Walta sawandǝ suro kǝntawu Augustbe kawunzǝ 19, saa 2009 lan. Encyclopedia Britannicabe shiga bayangono baditǝram dǝn ""shima kam duwo dawu am biske makkarbe dǝn shiga zauro sarawuna wo, kuru shiye futu kǝlanzǝ bayanzǝna dǝ sǝkkǝ shiga suro biskedǝben asuzanyi.
Shima kam kura dau kaida`a tawatsana ye dǝn.
Kam kura na dǝye futu bayanzana yayi shi Johnny Strabler dǝ woktu fallan fotonzǝ asuwatǝ, shilan faida’ata alamaram ro kuru kazǝwu shawa dawartǝye farmala machin dǝga wuzǝna ro, zawa gana laa-a, jeans-a kuru manzar ra.
"Shi ""wuye gayarmanyi soro ita asuwukǝna lan"" nasha fuwu njiye dǝn, futu do kam kakkadi Brooklyn Boomer ye rowozǝna yayi, Martin H. Levinson, dǝ ""shima kam fal do zauro nowata ma suro dǝlan, kuruman shiye katabbanzǝ diwalla tǝlam kakkadiya ada`a America ye dǝga wuzǝna na."""
"Sairo tawattǝwu dǝ nyiro buro walzǝna banǝmin ro saiye notǝ dǝro ... Nyiye jarabne tanne woktu do zauro karǝngǝro namnǝwama suro kǝnǝngan doye lan."""
Suro saa 1999 lan shi karabka American Film Institute dǝ kǝn uskuye ro katabkanzǝ najiwo dau kwanga-a mbursheya suro Golden Age of Hollywood ye dǝlan.
Shiye saa kadda sǝdǝna surobiske fartǝga hawar kasudǝga gultǝye lan, sai paraskǝram dǝye kundotǝnzǝ baditǝramme suro saa 1925 yelan sǝwandiya do.
Ngawo kulashi kadda yelan, Warner Bros. musko cikko kungǝnanzǝ $400-dǝro mawu lan, contract zǝ mawu indiye; sado executives dǝye suro studio yedǝlan awo komzǝna buro salakye dǝ chorana fim dǝro, Sadǝlan contarct Cagney yedǝ fuwuro gǝrji’a.
Kǝn yakkǝ mero sha karrada suro saa 1955 ye dǝlan kǝrawunyi nankaro au wa adai kwallǝ yim dǝlan.
Cagneydǝ kaddaro Warner Bros.ro  ngawo kalaksǝna loktu cida sǝdin dǝn, awo waljiya majinma sǝwandǝna lan, sai yayi sa waltǝyin maa shartǝwa lamarra kǝlanzǝga wuzǝna ro kuru kaida’a cidanzǝga wuzǝna ma ngalwozǝyin.
Saa falro cidaram fimme kǝlanzǝye ro cidawono sado kazǝynzǝ dǝro sulhu mazǝwuna lan, nasha cidaye kǝlanzǝye sǝtandǝ, Cagney Productions, sayinma suro saa 1942 kawu nasha gadero waltǝyinno ngawo saa tulur ye lan.
Cagney dǝ shima tada kǝn indimewo dau tada’a tulurye dǝn, sai indi do bazana ngawo kǝntawunza tulur yen.
Dur dǝ indiro nasha fallada woktu shi gana dǝlan, buro salakdǝn anǝm zawal kǝn 79th ye dǝlan, dai kuru man anǝm zawal 96th ye dǝro.
Karuwunyi kuttu tada do zǝktinba woktu kǝlanzǝye fandoro.
Shi zauro luwala kǝla zawalle nozǝna, yanzǝ kura Harry dǝga faidǝ ro,shi fuwura liyita ye, sai yayi sa mǝradǝnzǝ cijiya.
Suro paraskǝramma ye dǝro kǝlanzǝ sǝkkinno wallono, baditǝram dǝman tada faida’a Chinese yero wallono kǝla fato mashi Lenox Hill ye dǝlan (shima fato doni buro salak man dasawuna wo suro kǝrye dǝn) nadǝwo ya’anzǝ Harry ye ita gatsǝna’a kuru Florence James shima kǝrawu paraskǝram dǝye gozǝ.
Shi paraskǝram dǝ badiya tǝ suro Cagneyye saa 10 kǝlanzǝ sǝkkǝna lamarra kaya dǝyen kuru zawal kura dǝlan vaudeville’a Broadway’a.
Ngawo woktu laa yen, kungǝna sarza kuru saiye wallata New York ro Chicago men kuru Milwaukee dǝ, lamarra dǝ shiro dajiwo kǝla zawalyen sado do saiye duluwu kungǝna dǝ gotaye sadin dǝlan kǝla kǝmbaram ye dǝlan.
Rokko Pitter Patter yelan, Cagney ye paraskǝram karno yedǝro lewono ronzǝ kwallata lan shiye nasha falro dazǝyin sǝ.
Adǝ Cagney ro awo sha dunon sakkǝ kwalzǝna ma; kazǝyi kareya dǝye bayanzana dǝ dawun baro—kareya kamu’a kwa’a yedǝ nasha ci mara ye dǝn ita daza’anaa kuru nabtǝramza dǝ kwallada.
"Shiye karuwunzǝ ro chikko cida suwandǝ awo gade sǝdinno."""
Cagney ye maranta biske fartǝye goiya ro sǝtandǝna , daji kuru awo dazǝwuna’a dǝ shima kamuwa saima sambisoro lezayinno, kǝrawunzǝ John Cromwell shima gozǝ, shido kǝntawu diyau maro da’ana ma.
Paraskǝram dǝ kulashi dano tǝdǝna kǝla dǝn kuru Grand Street Follies lan kǝla dǝ zasawu shido saa 1929 ye.
Batalla afu matǝye, shi film adǝ chiluwu saa 1930 lan.
Son yayi, shi contaract dǝye fǝlezǝna datǝram lan sha gǝnazǝ ro suro woktu mawu kǝn 40 ndaso yayin, shiye tawadǝnzǝ cina mawu 40 lan riwa sǝwandin datǝram dǝn.
Kǝla fim zǝ gana sǝdǝna adǝyen kulashi kadda sǝwandǝna dǝye sǝkkǝ, Cagney dǝ sha bayanga da tada ngǝlama ro Matt Doyle, shiti Edward Woods yelan nasha duno ye.
Shi kam paraskǝram kundotǝma Darryl Zanuck dǝe sammo kǝla warak fimme rowotǝro jama sabkono; Wellman ye wano tada kǝskaye dǝya chiro sado tǝmazǝna lan kǝla tawur ye dǝn woktu do fim dǝ gotǝ sadin dǝlan; kuru am ro dǝ sadǝna ma Glasmon kuru Bright saiye tawatchiya adai jireye ro nasha kuranza Hymie Weiss ye dǝlan, shi do ngalo deyata gǝbsǝwunaa dǝ fuska tǝmajinzǝ yero.
‘Ngaltemaro tǝmangǝnyi suro fimmelan fǝlezayinno.
"Fim dǝga kaddaro kalalchiwo na shima dǝ ta`anas ro kururo, kuru sa ngǝrazǝna dǝn sha kasudu farak dunowaro chakko."""
Warner Bros dǝ . Duwan awo sǝdin jamanzǝ kura fimme so dǝro—Edward G. Robinson kuru Cagney—sau do film saa 1931 ye Smart Money ye dǝro.
Ngawo fim dǝ gozǝ dazǝna yen, Watǝmanzǝ dǝye paraskǝram dǝga waskono woktu kuruwu ro.
Am kura’a suro sutdio ye dǝye duno chakka kǝla shi Cagney gozǝwu kozǝ fmmanza dǝga fuwutǝwu dǝ, falmaro shi suro dǝ baman, kuru man shiye wawono.
Kǝnasar do watǝma nowata ye shi Blonde Crazy dǝ duno chikko Warner Bros ye.' mukko dǝro.
Fim dǝ zujiya saudo sǝkkǝ jama kadda sabtana dǝro kuru kam kǝna sar tǝna dǝ shima samma gozǝ.
Am hawar kureye sadin ma dǝ saiye gashibtayin kǝla datǝwu ram hawarra yen, kuru adai man faidanzǝ notǝ nasha awo kǝrmaro wajinnen.
Son yayi, lamarra ada’a wuzǝna ma kǝla hawar kǝnjoyen shiye duno sǝkkǝna lardǝ’a ro kuru saiye kulan faltǝ ro.
"Herodotus ye, sur o hawar kǝn 5th-century BC Greek ye dǝn, sa dǝn adai ro gowotǝ shima ""Baa hawarruye wo"" suro ada’a anǝm lardǝye dǝn, son yayi shiye nashin gotǝna yayi shi ""Baa kattuwu ye wo""."
"Dau nasara`a yen, ma`ana hawar kureye dǝ""hawar"" suro samma yen."
"German kǝrma ye dǝn, French, kuru Germanna kuru tǝlam Romance ye ya dǝ, saido zauro kulaskata ma kuruasutin ma dǝ, kalma al shima adǝ sammaso ma’ana falro faidatayin ""hawar kureye"" kuru ""hawar"" dǝga."
"Suro dina do Benedetto Croce ye lan, ""hawar samma so hawar do kǝrma ye""."
"Adǝye sǝkkǝ, shi maranta`a hawarrwu ye dǝ katabba ngǝwu fǝlejin ma kǝla ro laa fal faidatǝyen kuru kakkadiya’a (awo kundozana dǝga bayantǝ ro ""jire do ngawolan kozǝna ma"")."
Hawar do shi hawar kureye dǝ sa laan sha nowotǝ hawar lamarra kanjimali yero humanities kuru adai ma yim laan kamarra alaka kamma wuzǝna ro social sciences.
Suro 20th century ye dǝlan, hawarwu French ye dǝ Fernand Braudel dǝye hawar shima dǝga fallono, darasǝ’a cidaye gade faidatǝ lnaadaima saima economics, anthropology, kuru geography hawar do dina kubye.
Samma son, shi ilmu do hawar ye dǝ katabba yakkǝro sha yaktin: awo do rowata ma, awo do gultin ma, kuru awo do turin ma, akuru kulashiwu sodǝ samma solan faidatayin.
Archaeological dǝ shima datǝ kǝlanzǝ ye, kuru awo do tǝwandinma bayan cin kǝla lamarra dǝ yen.
"Misallo, shi Mark Leone dǝ, shima kauliya hawar kureye tǝlam gade lan amro gulzǝ yin ma, Maryland, USA, kǝrma ro asuzǝna kate kakkadi rowata’a kuru kakkadi bayantin ma ""njim kǝraye"" kuru kareya na dǝye gǝnatin ma, kǝla lamarra kara’a wuzǝna ma bayantǝ lan kuru awo do kalkal ro gotin bama nasha razǝwu ye lan kuru shiya turinno tǝdǝna ma kǝla kulashi ngurowa wuzǝna ma lan kamilro nasha hawar gurowa wuzǝna dǝma."
Muwanjin maa hawarwu soro lamar kǝlanza’a wuzǝna bayantǝ ro kǝla awo do ta’ans ro nowata’a kuru hawar lan fantǝna’a, shi awo adai dǝ kundo tǝro nazǝwu nawo.
Kun yakkǝ me, ita dazǝyin ai nankaro hawarwu so dǝ saima satandǝ ro: shi hawar philosophy yedǝ.
Nduwo do shi adǝma dǝga sǝtandǝ (authorship)?
Ai yodo tawadǝ awo rowata ye wo (nǝm tawadǝ)?
Katabba hawar ye dǝ gozǝwu kozǝna katabba dǝga kuru diwalla do shilan faidatayin ma nasha awo nganalan faidatayin ma kuru kulashi gade do tawadǝnzǝ satana ma dai rowazayin suro hawar ye dǝn.
Shi tǝlam Thucydides ye, Herodotus ye ngǝyi ye dai madǝ, awo asutǝna dǝ shima hawar do tǝma tǝna ma kuru awo do kam adam ganaye sǝdin ma, kuru awo suwudin dǝga kuru ro kuru lejin ma, rawo laa shilan faltinna wuzǝna ma ngǝyi maa (son yayi shi Herodotus dǝ hangal gǝnazǝwu kǝlanzǝn kundo zǝna).
Lamarra laa adai dǝga wuzǝna ma kuru azallata ma nasha lamarra hawar kureye ya wuzǝna ma kuru lamarra China wuzǝna ma.
Jama lardǝ chaina ye dǝ woktu laa ro hangalza sakkin katabba laa lamarra suro hawar China ye dǝga wuzǝna maro Shiji dǝ shima lamarra hawar dǝga wuzǝna ma wo, adai kuru lamar hawar dǝye ya wuzǝna ma suro hawar dǝ.
Kate 1800, kam German philosopher do hawar bayanjinma kuru kam hawar cinma Georg Wilhelm dǝ shi Friedrich Hegel shima suwudǝ lamarra philosophy dǝga wuzǝna ma kuru zauro hawar adǝro bayangata ma.
Nabtǝram do shi Ibn Khaldun yadǝ shiye zuwayin nasha lamarra ada’a kǝltǝna ma saa laa gade ye shi madǝ lamarra hawarra wuzǝna ma, kaida’a dǝga bayantǝ ro shido muwanjin maa awo turin dǝga, kuru datǝram lan, awo saǝna dǝ shilan faida tǝro, kaida’a dǝga wuzǝna ro, duluwu wa gade ada’a dǝga wuzǝna ro.
"Katabbanzǝ hawar ye dǝ waltǝwu ita gozǝwuna kǝla kǝla lamarra katab shima dǝga wuzǝna ma, zande laa so, hawar laa kalkal ro tinba ma kuru kalkalro gotǝyi ro notǝna ma suro hawar kureye dǝn,H. Mowlana (2001). """
"Dr. S.W. Akhtar (1997). """
Ranke ro, hawarranzǝ rowata madǝ hangal lan tǝmowu, hangal gǝnatǝwu wutin kuru nasha dunowa dǝro hangal gǝnatǝ yin.
Suro century kǝn 20th ye dǝ hawaru nasha cidawu ye dǝga wuzǝna ma dǝ hangal gana sakkin nasha lamar, shido duno sǝkkǝ lardǝ dǝga kurazǝyin ma au am kura’a nasha dǝye dǝga, bayangata ro walzǝ nanka ro kuru kǝskeye ro walzǝ kuru hangal gǝnatǝwu do lamarra laa awo hangalla wuzǝna kundotǝ ro.
Am ngǝwu kadda sai do bayan sadin ma kǝla hawarra yen kuru hawarra do social sciences wuzǝna ma.
Kǝrma dǝro hawar fal dǝma isǝ musko hawarwu tawa dǝ sadǝna dǝ yen.
Am kura’a nasha hawarwu ye wuma kamdo Herbert Butterfield dǝwo, Ernst Nolte kuru George Mosse dǝga kunten ro.
Kura’a cida alamanna Martin Broszat so yayi, Ian Kershaw kuru Detlev Peukert sai adǝ madǝ hangal sakin kulashi dǝro nasha kǝnǝnga dǝ yen shima adǝ awo ngai nowata maro suro 20th-ye dǝn Germany lan, ta’anas maro woktu Nazi ye dǝn.
Hawarwu kamuwa ye alamanna Joan Wallach Scott yayi, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese, kuru Lynn Hunt sai adǝ hangalza sasangǝna kǝla ilmu matǝ ye lan lamarra laa kamuwa wuzǝna ma suro karabka dǝ yen.
Awo laa ita dazǝyin ma nasha hawarrra adai dǝga wuzǝna ma shi dǝ nasha hawarwu Australiaye ya Keith Windschuttle ye suro kakkadinza saa 1994 ye dǝlan, The Killing of History maiya do hawarra kozǝna ye.
Hawarra kureye fartǝ dǝ asǝ shima so dǝ wajin zawalla kadda lan kuru dunowa sǝkkin lamarra hawar ye kowo ro gotǝwuna so dǝro.
Hawar do kǝrmaro tadǝnzǝ bama: tshi kǝra adǝ nasha hawar shima dǝga bayan jin ma sai saa dauye sowa wuzǝna ma dǝga.
Hawarra kureye do bayangata ma: bayan harra ye kǝla lamarra kun barinne kuru lamarra laa ada’a wuzǝna ma shi do tawattǝnyi ma suro kateya lardǝye lan.
Hawarra ada’a wuzǝna ma: ilmu matǝ kǝla ada’a ngawoye ya wuzǝna ma.
Am kura’a nasha hawarra yen: kulashi hawarye kǝla paraskǝramma ada`a wuzǝna ma shido sha satandǝna ma kuru fuwuzǝna ma nasha lamarra fuwutǝnzǝyen woktu dǝga kozǝna lan.
Hawar kǝrma ye: hawar do lamarra kǝrmaye ya wuzǝna ma, woktu do saa dauye gozǝwu kozǝna ma.
Hawar kǝla zande rowata ye lan: jama do awo adai ya wuzǝna ma dǝ.
Lamar do bayan ci lan kǝnjo: hawar do kǝrǝnna wuzǝna ma kǝla lamarra hawarra kureye dǝro.
Hawarra kureye: hawar do kamuwa wuzǝna ma.
Saa duwu miya ma sǝdǝna kuru katabba do ngǝwu soro faidatayin ma woktuwa adǝ lan kuru woktu do saiye bayanzana ma tkǝla futu do jiri adai dǝga faidatayin dǝga.
Adai dǝga diwo dǝro, jama hawarwu dǝ am geography yero wallada.
Misallo, bayantǝ ro jama do Egyptians so dǝga gartǝna lamar laa muwanjin ma, kǝla geography shi of Egypt ye dǝga wuzǝna ma.
Hawarra do am larǝ Americaye dǝ shima hawarra do jama yala dǝ kamilro samuwona wo suro anǝm Americaye dǝlan, shi daujama Caribben ye dǝn kunten ro .
Tarihi Carribeanbe də shada shiro kureyewo badən badiyayə na doni gapciyo kaminnabe saa duwu 7000 tuwandona dè
Tahiri Eurasiabedə shima sapsapno tarihi nasha gadegade kadabe Middle East-a, Anəm Asiabe-a, gèdi-asia-a, Anəmgədizəna Asia be-a, Europe-a, sandiya cidi ndikate Central Asiabe-a gədi Europe-adə kəlzəna.
Tahiri gədi Asia də shima umu kureye doni am zaman falye zaman fuwubero zuzaanama gedi Asiabe lan.
Tarihi Anəmgədizəna Asiabe də kəla futu am nadəbe-a lardəwa diyabe-a letagnayen.
"Tarihi tamtam naptəram dina kau 1960s wo dəro də tuskano mauduaye awo sandiya na falro sapsənaba'a, kuru letəran siyasabe jili populism so də surodən, sandi soni tamtam naptərambeyero turin də.
Rekodda-a bayanna-w kəla ummuwa kireyen-a, halla-a, kuru kisandiwa-a am laaye kushezə surin.
Tarihi jili anyi shima ilmu au kəra nəmkam ndikate kəruyewa-a au diya'a kəriyewaben.
United States-a, Japana-a, kuru lardəwa gade-a lan isə su'a ro wallono ngawo 1980s belan, ngawo fuwurawa maarantaye sodə duluwu letəgəram dunyabe notə məradəzanaro asutənayen.
Fannu bəlinro worwono yaye, ilmu jussabedə ilmu gargambero banazəgəna.
Maranta oxford do cambridge ye lan sha kǝratǝ nantǝa bana ngǝla suwondimba.
Alamadǝ gashibtǝdǝbe kǝlanro walwono.
Suro lardǝ americaben ngawo kǝriwu dunyabe kǝn tilomeben, karabka duno suro jamiyasoben fǝlanza kǝla kǝlafǝrǝm lardǝ fatebeyen satǝlinsoma, saw majirwasodǝro alama gargamzadǝ karye yirobbea tiloro fǝletaaro.
Am ngǝwuso fannudǝa kuru ndison coro.
Lardǝ Americabe ladǝn, kakkadi kǝrabe kamfoni kaye bakcindǝ awo suronzǝdǝbe gadegade lagǝtar karyedǝbero.
Am gargam ilmube nozanasodǝ lamar kakkadi baktǝbedǝ siyasaro kalaktadǝ saranyi kuru kǝla adǝben salaan kǝnasartayin.
Kǝla fǝrǝm zamanbedǝ hangal yurozǝyinne dalillazǝ suronzan mbeji barni gartaso, fasal jamasobe darajanza fasaltso, gomnati laaso, kuru duluwu kawulitgbeso ( gnatabeso).
Bayen adǝbe nǝmfarakzǝdǝ jami ngai kazadala bamadǝga hallafsǝna sanyemaso, jami kureye ilmu sandiro adǝma isanamaso, au samno baramsobeson kunten adǝson sa laan kaduwu da suro nabtǝ kǝlafǝrǝmbedǝ halafsǝna.
Kakadi baktǝnama kǝla adǝben tawaktanadǝ shima Noibert Eliasbe shiro the civilizing process-sainda (1939), shido fǝrtǝ hal jahiliyabe dunya kurebelan sǝta zaman kǝmaabe kǝlafǝrǝmbo suwudǝnadǝ kulashinma.
"Kalma shin samǝn alama" fǝrǝmsodǝ sha " civility-lan" notǝnamadǝ sha suro karnu kǝn 16-belan cotulowo.”
“Suro kar 1700-a badiyaram 1800-a bedǝn sa fitǝna faransabedǝn kalma " civilisation" dǝmaro awo ngǝwu fǝlejinlan notǝnyi, kuru shi kalmadǝ nǝm fuwutǝ kǝlafǝrǝmbe adamganabe fǝlejin.”
“Faidatǝzǝn farak adǝbe sǝkǝ raktǝ kalma "”medieval civilisation"” sainda raktǝ njitin, shido kuru Elias-beladǝn shi kalmadǝ kǝlanzǝ hallaftǝma.”
"Na allan, kǝla fǝrǝm zamanbe gultiga au civilization gultiga, awo nguwuro sha faidatayin kuru lamar tamatam jamabe wuzǝnama, kuru kǝndauram jamabeso fǝngatǝgǝnyi, kuru ""nǝmkam zǝdǝ kammabe zamdǝ sha kunbalilan tuwondin au buroman shiro ndǝbkata kedo" kakkadi rui.”
Shi kalma kǝlafǝrǝm zamanbe gultin adǝ sha kashi kashiro yakkin, lagǝtar jili kǝnǝngabeso, naptǝrambeso, jili gomnatibeso, dasajabeso, fasal nizam razǝgǝbeso, daraja ilmubeso awowa gade kasduwu wuzǝnasowa.
Katafǝrǝm zamanbe waso lamar aaragaljabero tǝngaatǝga, kǝla fǝrǝm zaman burobe lardǝ perubedǝ dawun baro shidǝ waneye sawur ci njibero tǝngaatǝgǝ.
Lamar argǝmbedǝ zauro banazǝgǝna dalilzǝdǝ shi loktu kuruwuro gǝnatin nanka.
Adǝn yaye, nashawa laasolan, baramasodǝ duwu kǝmbu fandobenza mbeji, alamanna am nasha yala-fǝte fasifikbelan dasawunaso-a kuru ada am Mesolit natufia sain-a.
"Kalma "”ciVilization"” saindǝ sha biya sa laan”" bǝrin naptalan" nowotǝ””.”
Karyesodǝ shima zauro yakkata wo nabtǝram gadesoro wungǝgǝmiya, zaumaro nǝmgadegade mbeji nasha daraja amsoben.
Kǝla fǝrǝm zamanbe do daraja jamabe gadegade-a fasallatama, kuru gomnati kokkatama mbejima.
Am laa kǝngantin sǝdibe suwondayin, au nabtǝ kǝlanzǝbe suwondin.
Loktu zaman shu Faidatǝ baditǝnalan, kǝla fǝrǝm zamanbedǝ nanka wuli tutulowo dalil shilan faidatǝ nanka.
Am sammaso waneye talinyi kamanzǝsowa mardǝwanzǝsobedǝ waneye gadegadejin.
Lamar razǝbe dunyakuren sǝta zamanbero sadǝnamadǝ awo sha kǝnǝnga kǝlzǝna ba.
Adadu jamabedǝ shilan asutin jamibe duluwa mǝradǝwanza mazayinmasodǝ , taganasmaro kǝmbu.
Kungǝnabedeyi, rodǝ sha nǝm ngǝwu adadu jamabe sha suwudo kuru fasal kasuwube baina jama do kamanzasowa notayiso bǝlan dasawuna sha sawudo.
Adǝ ye suron mbeji, nasha kareso, kuru awowa isab'a balin nasha nzunduwa munduwa yen kunten.
Ada adFannu " Antropologist"- Sandǝn sha kǝratǝnyi" lan jamiadǝ bayentin.ye am laasobe sha “"dunya kuren"” bazayin, kalma do amlaye sha kakkal gǝnyiro sorin.””
Fannu "Antropologist - “”Sandǝn sha kǝratǝnyi"” lan jamiadǝ bayentin.”
Amma kǝlafǝrǝm zamanbedǝ diwal mundube awo faidatinna tamtam jamabeya men tartǝyin.
Kǝla fǝrǝm zamanbedǝ lamar adabedǝga itafuwunzǝyin howom karyebe kamtǝ-a, adab-a, kare-a, atitek-a, fasal adinbe-a, lamar ilmube-a, dunon jamia kǝrmatyinson kuntun.
Kǝla fǝrǝm zamanbedǝ kǝnǝnga kammadǝ adanzǝn karamadǝ.
Awo nganzatǝnadǝ ada kammasodǝ lio taganasmaro sa kariwuso fǝtǝnabeson.
"Badiyaram karnu kǝn findiyeladǝn, falssfamalaa shiro Oswald Spengier, sainmadǝ rowono Decline of the west" Perspective of the world History (1919) shiye kalma Jamus-be kutur-dǝ kalma "adǝbero" faidatǝ shi do ammasobe " kǝlafǝrǝm"lan hozanadǝ"”.”
"Kǝryea Spenglerbe kǝlafǝrǝm zamanbedǝ shima badiyaram adawasobe ngawotǝnzawo '"shido kambo wosoro diyayema kuru biya ngai tuwondǝnama kuru shiduwo kam jili-jiliro nǝmadamgananza gartǝnama'''."
"Kəlafərəmdə fulutǝna kuru cotto sukuruwuna, kuru Toynbeeben, dalil "”amma gana laaso”" dəbe ayuwunzaben, dalil bǝrzǝm au adinben fulu, sandi do kazǝnyiwasoben, ngawo lamarra arzənyibe au korbeso bas gǝnyi.”
Misallo, diwalwa kasuwubesodǝ, kawo karnu kǝn mewun lagarmenro, zauro nǝm kuranzǝ adaso au siyasoro lamarga kozǝna.
Loktu Urukbelan, Guillermo Algazebe gultǝnzǝdǝn, kasuwudǝ shima lardǝ Misrabea, Mesopotamibea, Iranbea kuru Afganistanbea kǝlzǝ.
Kǝla fǝrǝm zamanbe gadegade jamiso dunya sammasobedǝ nasha razǝgǝ-a, siyasa-a kuru adawa laan kunten kǝltǝna.
Kǝla fǝrǝm zamanbe dau dunyabedǝ tartǝgǝ lardǝwa dunyabe daudi gǝdibea kuru lardǝ nasaraabea, kuru ngǝwunzaso sa kǝrmai nasaraben tartǝgǝ lardǝwa Amerikaben, Australiabea, Chinabea, Jafanbea ro tarratǝgǝ suro karnu kǝn mewun lagarinben.
Adǝbe banazǝgǝ awowa gadeso tutulowo shilan amsobe dabba fotobero kalaktagǝso da nanka bas nankaro gǝnyi, kuru cambe mǝradǝtǝna nankaro, bǝndǝrra, darkuwa an kuru fussa nankasoro - anyi kǝla furum dǝwo kǝrea Eurasia Oecumene a ro tartǝgǝna.
"Na shima adǝga asutǝna kǝla "shima na dǝwo tahiri adamganabe fuwuzuwu awowa anyi suronzan nzundu garegare tandobeso, argǝm buro salakko natosoa kuru arawu ruwotǝso a""."
Futu hal dunyabe faltǝna dǝbe sǝkǝ kǝla fitǝnaso luwalaso ndi kate jamasobedǝn lǝmanna citinbawo, adǝye sǝkǝ baladiya garun dǝritǝnyidǝga amsobe kolza barnia garun dǝritǝna dǝro kesho, adǝma kǝla fǝrǝm zamanbedǝye fǝrtǝnzǝwo.
Kǝla fǝrǝm barnibedǝ kǝla lamarra am karaabea na bǝlaaro kudobea, nabtǝa argǝmso a dabbaasoa fasaltǝa, am karaabe fatobero kalaktǝa ro tǝngǝtǝga, kuru na fallin dǝmatǝ kǝnǝnga do razǝgǝ ngǝwu sabtǝye a kuru sashi jamibe laga awo tando nganzanasoa ben kara.
Am laaye gargamsolan misal gozayin, laadǝye kǝrason gozayin.
"Gibbon-dǝro "”lardǝ Rom-be wurtǝzǝnadǝ shima dalil awowa laa ita fuwutǝgǝbe suwudǝnawo.”
“Theodor Mommsen-be ronzǝ kǝla gargam Rom-be lan sadǝnamadǝ shiye wono Rom-ye wurtanzǝdǝ dalil wurtǝ Daula fǝte Rome-be suro saa 476 CE lan ilmu alagǝlabe "”genesis-be"”, "”wuratǝbe-a”", bannazǝna sa samma.”
Arnold J. Toynbee-ye kitawnzə A Study of history-be ladən gulwono kəla fərəm zamanbedə buroman mbeji sandilaa sənana asutənan kunten, kuru kəla fərəm zamanbe woso futu mowunaen-be fasalzənabedəgairo kara
Loktu daudaudəlan, nəmnguwutə adamnganasobe dalillan kasadə lardəbe awo tandanzədè-a faidatənzə-abedə fuluwata, haraji sabtadəye zauro wolwoni, kuru haraji kəryesobedəye baro wolwoni, adəman awo turottində tərana dalil adadu jamibe muko kəryeben.
Jami gadegade korfallen kənəngatəso-a kuru awowa saa duwulan wakajinso-a.
Dalil kərye Rome-ye askərwanzəro balimiso karewaso yirtowo nanka haraji nguwu məradəzənq dalil kəriwulan kənasartimba nanka, Adəye səkə daji daulanzədə wurgatə.
Shiye kurunzèdən, maya-be wustənzèdə kayero kəla fərəm zamabeso waljano.
Kasadə tədinna kuru awo shilan fəlanjinnadə sandima lamar kənənga zamabero fulu kudomawo.
Koneczny-ye wono kəlafərəm zamanbedə sha awo gadegaden misaltəyimba, misalro am kəlafərəm kəskeyaro daraja kakkal suro na kəlanza fərəmtənaben tiga, raksa sandiye sadin.
Limuma gargambe laa shiro morn's Berman-saində wono sa kəlafərəm mardə Amerikabero isənyidən: dareram daulabedə dalil misalro awo faidatin nanka karabkawa laa kəlakəlta lardə Amerikaben shima awo do sha yim la'an nabsoworo notəna.
Shiwo anyiye wurtə nanka Jacobs-ye wono, dalil awowa təra'anyiso wakajin nankaro, misalro kor bannatəyedəgai, nəmngautə launubedəgai kuru fara'a kate galiwu-a talla-a dəganayedəgai.
Kəlafərəm zamanbedə razəgə məradəzəna nanka shiye wono, zauro amma gənəwuro yiko-a awo lardədən tuwondində basartə-a sandima fərtənzəwo.
"Taswiradən, Ma-də ""Saa miliyon kaka kozənalan"”)” ma'nanzəwo.
Sədiə buron kərrata dalil awo kada na fallen foktain nanka kuru konnu suro kauyen suluwin shiro bolkeno saində gərzəyin.
Adamngana asutindəbsaa miliyon 2 kozənalan fəlangada, adə ye suro nizam awo fasal cidibea wuzaəndəro wungəgəmiya awo gana
Kashi 99-yedəgai awo kənəngatinyedə jilinza bara walzəna suro saa biliyon uwu kozənayeladən
Sədiya cidibedə fafaltinna kara dalil kəladən kənəngatin nanka.
Kəngaldəbe sha loktu anyidəman halakkatə dalil dunya laaso yaltain nanka.
Samidə gas konnu bolkanoyeso greenhouse-beso dasawu.
Baktenyasodə sandiye oksijin tuluwo badizana, kuru adəye səkə daraja samiye kən yakkəmiya dunyaideya-ayedə falzəna.
Kərye Columbia-a Rodinia-a Pannotia-abedə suro Eon-yen adəgairo tartinkata.
"Ila-ilan, kənəngadə tartəyə awowa notənamaso alam awowa lijinso, dabbaso, fungu-so fəlantə badiyada, annelidso, kuliso, kuru gorjamaso kunten allan daji su eon-də do ma'nandlzə "”ro saində fəlangono””.”
Sha hydrogen-a hillium-alan garratə ngawo loktu gana laaa Big Bang wa'azənaben 13.8 Ga ( saa biliyon kozənalan) kuru element-wa kərausodə sandiya supernovae-be təmballano.
Sa fodə soshinlan, zuwuminzə-a, nəmkəraunzè-a kuri inertia-anzə-aye səkə sha ferzə protoplanetary-ro kalaksə kəla kungalurzə kokortinbe ladən.
Ngawo na fallen kəkərtadə nguwuzənaben, shillau T Tauri-saində kausuro walwono.
Daji sunyaddə adəgailan gargatə saa alamanna biliyon 4.54-kozənalan (kashi fal-yedəgaidə notənyilan) kuru sammaso suro saa miliyon 10-20-ro lezənalan.
Shi dunya sa kəlinzədən suronzədəye kaudodəye səkə daji shu shiro siderophile-saindèa yijiwo.
Isau Crater-yen dunyawa gadesolan asutəna zaman meteorite-yedə gərgərtə dunoa derebe shiro late Heavy Bombardment-saində suwudo, kuru adə ye saa alamanna biliyon 4 1-yedəgailan wakawono kuru saa 3.8 Ga dawono ngawo hadean wakazənalan.
Sa Archean-də baditənalan, dunyadə ngəlaro hamzəna.
Dalil bəlinye filezəna kəmbaldə daren garratə saa miliyon 4.48 ± 0.02 Ga, au 70-110-lan ngawo Nizan kausube baditənalan.
Yeltadəbe tagədir duno alamanna miliyon 100-yedə gai chikzulub-bea kozəna suluwu kuru adə dalil dabbawa kureye dinosaura saində ngawo cidiben baro sədè.
Limu shiro giant impact-saindəye wono kəngaldè tininzən shusoba kuru sah awowa ajabbalan gargatə.
Crust-burobedə sha sa dunyelandedə kərzənalan gargatə, suro Hadean- bedən cotto baro wolwono kuri adə ye dalil Late Heavy Bombardment-ye nanka.
Awowa tatarrataa Hadean darebe wakazəna anyi-a kuru badiyaram Archean Crust-be-adə shilan ferni cidi dunyabe samma badiyetə.
Craton-sodə terrane-wa gade-gaden sha gargatè.
Dalil adəbe nanka, kau kəlisodə sa laan shima dalil Archean-be wa'atə Filejin.
Daji awowa kambaiso anyi sha loktu gas tulowobe sha impact degassing-lan notənadən sabkatə, loktu do awowa yaltaində yizanalan.
Dunya sha planetesimal-saində nəmcintə tagədir astronomikal unit 1-yeyi kara, nəmcintə kate dunyande adè-a kausu-a, kuru waneye dalilnzədə kausu shiro solar nebula gultində zauro konnua kankara gartaso kuru kausu njibe kəlitəyədə ye loktu nguwu gojinro mowata.
Kulashin bəlinbe filezəna shi kumodugu kurasidə kate saa 4.4 Ga-yedəgailan fəlangono. Ngawo Archean eon baditənaben, sədin ngandə samaso ba zamzəna.
Sau adəbero, kausudə kashi 30-ro nurnzədə təra saa biliyon 4.5 səta isənawoso.
Awo misaltəna kada, amma kawaa kəlanzan gana, kəla ro-də awo ro-balan kuru kemistlal-lan kedoyen, kemikal do suro lab-yeson gartənadə raksə awo roasobe awo kundozainso anyi bayenjimba.
Awo kasam samibe garzənadə Miller-a Urey-abedəga gade yaye, nzundu deren tədənasodə awo tiyi awo roaben tuwondində gartəna.
RNA-də reren sha DNA-be faljono, shindo wurtənzə zauye kuri shilan raktə genome-so gartin daji awo kənəngatinve awo sədəndə raktə duninzə tərain.
Awo fasal kəmbube tartaaye shiro metabolism sainbe fəlanta.
“Kulashi saa 2003-be ye rifo ceno kəla montmorillonite-a raksə RNA-dəga kərəb zakcin shido toloro ləbkataadə.
Cell LUA-sain adə shima fərtə awo roa dunyabe sammasobewo.
Sani oxygen nguwuwaro faltəgə adə zauro banazəgəna.
Sandiye hikima fermentation-be faidata shido awowa kura-kura namnən sənanaro dioma duno kəske faidatəlan, kuru dunodəbe gabsəgə awo gade shilan kundotin.
Kənənga kəla dunyabe woso samma photosynthesis-ro təngaataa au nasha laamen kəla kəlzana.
Suro circuit-bero electron-so santəgəro, hydrogen də suro njiben tutuluwu oxygen-də koltin.
Awo anoxygenic-saində saa 3.8 Ga-lan fəlangono ngawo kənəngatədəma fəlenzənaben.
Burolan, oxygen do koltənadə sha kau limestone-bea shura, kuru shuwa gadeso-a kəllatə.
Cell-woso oxygen gana laa sətandin yaye, metabolism cell-wa kadabedə loktu kuruwurodə kasam sami dunyabedəa kənda'anzə kəmaabero cuwudo.
Nasha dǝga diritǝ kǝltǝna, kuru kwamison kwaltǝwu dǝritǝna, kasamdo nasha dǝye tǝra’ana madǝ shido cha ngawon sami lan kozǝna ma.
Dalil adǝye súkkǝ, shi Dina dǝ kange kawudo ye gǝwu sǝmoyin kawusu lan.
Awo wa kalaktaye nasha lardǝ South Africaye ya wuzǝna ma ngawo lan shima 2.2 Ga, shi do woktu, kǝladǝlan shada tǝna ma, batau equator ye dǝn karǝnga`a lan kasharu ro waljin.
Shi Huronianawo kankala`a wuzǝna ma dǝ shima dǝ tǝrayin kasam oxygenye kǝltǝwu lan sami so dǝga wuzǝna lan, shi do awo methane (CH4) dǝga fulujin ma sami dǝlan.
Son yayi,Shi kalma do Snowball suro dina ye dǝ ngǝwu soro faidatayin kuru bayanzayin kǝla lamarra zauro kasamma wuzǝna ro woktu do the Cryogenian ye dǝlan.
Shi kasam Carbon dioxide ye dǝ kǝlzǝwu na launu do kauwaye shiye carbonic acid dǝga tuluwo ro, shido nji kuluwu ye lan tultǝna ma dǝ, tson yayi gas do suro samiye dǝga sutuluyin ma.
Shi su kadau adǝ ye dǝ baditǝram man waneye mareye yaktin suro lamarra kǝnǝnga ye lan (Woktu laan sha Neomura lan buwotin), son yayi lamarra shima dǝ kǝla dǝlan zande tin.
Buro salakman shi jiri kadau fungi ye adǝ woktu Paleoproterozoic ye dǝlan nowotǝ, laa dǝye saa 2.4 ngawoye kozǝna dǝn; tsai kuriya sǝnana adǝ madǝ sailan saiye raksa tartayin suro anastomosis ye dǝlan.
Son yayi shi kayiyi cell ye do suron shilan baditǝna madǝ shidǝ yizǝ ganaro waljin son yayi shima dǝye kalkal zǝyi (waneye mareye woktu do sha wuzǝyinma dǝ muwanzǝyi wo).
Shi kasam oxygen ye dǝlan faidatǝ dǝro, shima dǝ konnowatǝwu na`a cell kura kura ma so suro tiyi ye dǝro nabtǝ awo batti yen kuru duno tiyi ye ngǝwutǝwu wa.
Karǝngǝ maro, alama`a laa nowata kate dǝlan gartin sai cell shima dǝga ganaro diworo suro dǝlan.
Awo jiri adai waltǝwu wa`awono shi photosynthetic cyanobacteria dǝga woktu nasha laa kura heterotrophic cell ye dǝro gayin lan kuru shiye chloroplasts ro waljin.
Shi endosymbiotic adai madǝ kundotǝyi man shi hawarra kureye cellular dǝga wuzǝna dǝ kuru chloroplasts dǝga, Hawarra laa mbeji shi cell dǝye peroxisomes ro kǝlanzǝ kalaksǝyinno, spirochetes dǝye cilia kuru flagella ro waljin, kuru adai dǝye shi kuri do DNA wuzǝna ma dǝ saiya cell nucleus lan nowotǝ, tson yayi ndasonza ma kalkalro kasattǝnyi.
Kate 1.1 Ga dǝlan, shi supercontinent Rodinia dǝ sabtin.
Son yayi yaktǝ do kate colony ya kuru shi cells do nuotǝkǝna dǝga kuru shi kui multicellular dǝ sambisoro farak asuwata ngǝyi, saa 1 billion ngawoye kozǝna dǝn, shi tada kǝska multicellular ye dǝ gowotǝ, waneye mareye nasha laa kǝri lan.
Paleomagnetic poles dǝ saiya gowotǝwu nasha shada kulashiwu geologic ye dǝlan alamanna katabba adǝ wuzǝna lan, shido datǝram nasha dinaye dǝga wuzǝna ma, kuru azallata ro shiye tarjiwo flora kuru fauna dǝga.
Aalamanna 1000 sǝta 830 Ma yayi, mawo ngǝwu so suro mass ye dǝ shima supercontinent Rodinia wo.
Shi katabba adǝma dǝ salaan sha Pannotia au Vendia lan nowotǝ.
Shi kǝrma lamarra adǝ madǝ sandi indi so suro kulashiye lan kara kuru kǝrawu bayantǝro badiyaram Proterozoic Snowball Dina ye dǝn.
Sau do sǝkkǝ CO2 dǝ shima faida’a wo dǝ shi greenhouse gas dǝ nankaro, sami’a kuru dina samma sowa.
Shima dǝ cidawu sǝrayin kuru jaza do shi Rodinia yedǝ kaltaye mbeji woktu la’an.
Awo bǝlin suro kǝnnǝnga ye dǝ, Ediacara biota lan buwotin, nado awo wa kura kurama suro dinaye dǝ tartǝyin ma.
Nasha'a yakkǝ gozǝ saima : Paleozoic, Mesozoic, kuru Cenozoic, kuru woktu do awo suro dinaye dǝ nasha kadda ro fafaltayin ma futu do kuye noyena yayi.
Shi kuluwu dǝye nǝm kuranzǝ tǝra.
Shi woktu allan saiye tǝwandǝna suro Gondwana nashanzǝ kureye dǝn.
Shi nasha faldo Laurentia kuru Baltica kate do 450 kuru 400 Ma, woktu do Caledonian Orogeny ye la dǝn, shima dǝye Laurussia bayanjin (kuru shima dǝye Euramerica lan nowotǝ).
Shi nasha do Siberia dǝ Laurussia dǝga wuzǝna mashi Uralian Orogeny dǝye bayanzǝna ma dǝ, shima dǝ shima alama Gondwana kuru Laurussia dǝga kuru sha Variscan au Hercynian Orogeny lan buwotin suro Europe ye lan kuru au Alleghenian Orogeny lan buwotin Anǝm Americaye lan.
Sai yayi lamarra adai dǝga wuzǝna ma dǝ shima kuru kǝskewo karabka laa ndaso so yayi ro ikko ro, datǝwu ram shi Cambrian ye dǝ ngǝwunza so phyla chaman saiya bayantǝna.
Nasha laa kuru dǝ shiam dǝ fulezǝna kazǝyi ya ro son yayi kǝnǝnga kǝrmaye dǝga gade; maisallo saima Anomalocaris kuru Haikouichthys.
Awo shima dǝga wuzǝna ma kuru bayan cinma nasha adǝga wuzǝna dǝ, au shima dǝ zaktǝna, kuru Pikaia.
Bǝnyi, wotu so sǝnana lan dǝ, saui suro kuluwu yen alamanna 530 Ma yayi.
Shi nasha do kura ma suro awo tǝnatǝna shima dǝga wuzǝna dǝyim do 480–460 Ma dǝro saa dǝna, Son yayi awo do gotǝyi ma dǝ fungi kuru woktu 1000 Ma akuru adaima awo tǝna dǝna dǝga 700 Ma.
Shi fins dǝ awo sha wuzǝna ma dǝ katab badiya ram me dǝn shima dǝ raktǝ kǝlanza habsayin suro njiye dǝn kuru saiye yintǝ kasam lan nanka ro.
Ila-ila lan, la’anza dǝ saiya gotin nasha kǝnǝnga do saiya wuzǝna ma dǝn so sai ye zauro gozayin kuru kǝnǝnganza samam so kǝla sǝdiyen tamozayin, son yayi saiye kǝla njiye lan ngǝwulza so dǝga kwalzayin yayi.
Awo tǝnatinno so kusǝyi muradǝ dǝna, shi do na’a nasro lambaonza dǝga kǝla kausǝye lan kwalzayin ma, woktu allan (alamanna 360 Ma yayi).
Alamanna saa million 30 yayi (310 Ma) saiye saluyin (duriyanza sǝnanan kunten ro) fnasha sauropsids ye dǝlan (ngudowa kuru dǝga wuzǝna kunten ro).
Shi Triassic–Jurassic dǝ paraskǝram do shima dǝga wuzǝna ma suro 200 Ma dǝ tartǝyin dabba dinosaurs so dǝro, kuru man tushinba shima dǝro waljin dauwunza dǝlan.
60% suronza ye so dunowaro walzayin kuru 25% samma suro yallanzaye dǝnno walzayin.
Shi kǝnyakkǝ me dau za dǝn shima Permian-Triassic dǝwo, au kǝrmu kurama, awo kundoye do awo wa faida`a kǝljin ma nasha awo tauwoye dǝn, kuru awo faida’a do, shi methane hydrate dǝye bayanjin ma, katabba suro kuluwu ye ya, kuru awo katab kura’a wuzǝna ma.
Cintu man shima katab do saiya lorzǝna ma, 57% nazǝwu na suro yalladǝyen kuru sai samma so 83% yayi ma chewunǝna.
Woktu badiyaram dinaye dǝn, kuru dabba do tadanzǝ adam gana yyai ro sambǝ ruwojin dǝ tǝrana.
Nasha laa suro savanna ye dǝn badizǝna wo sha sǝrayin ma, kuru adaima shi dabba’a dǝga Andrewsarchus ye wuzǝ dazǝyin ma awo do zauro shima madǝ zauro kuraye kuru nowata yero wallono suro dǝlan, kuru adai bǝnyi kura shi whales alamanna Basilosaurus yeyi dǝ nahsa dǝ samma gozayin.
Shi Paraceratherium kura ma dǝ kuru Deinotherium dǝga saiya tǝkkǝna suro kajim sǝdiye dǝro.
Shi kuluwu do Tethys ye dǝ sadǝlan zaksana kǝla collision ye dǝn nasha Africa kuru Europe lan.
Nasha shima adǝ alauwa do kǝlanza sakkǝna shima dǝga sataluwu na suro Yala America ye dǝlan saiye shi Anǝm America dǝro, kuru indiso kalkal tǝwu ro.
Shi ice ages dǝshima fuwuzǝwu lamarra kamma wuzǝna dǝ suro in Saharan Africa ye dǝn kuru awo nasha dǝga kurazǝyin ma.
Awo shima adai dǝga surinma mbeji suro lamar kura adai dǝga wuzǝwuna lan nasha Beringia ye dǝlanadǝye sǝkkǝ, ku dǝ, karimo so mbeji dǝ (shi do sha gartǝna ma kuru saha dunowa ro sadǝna ma suro Yala America ye dǝn), fǝrra so (shido duno sakkǝna ma kuru saiya dunowa ro gotǝna dǝ saiye mbejiro wallada suro Yala America ye dǝn), kuru jama do lardǝ America ye dǝga.
Shi kǝrǝn dǝ fuwujinna son tǝrayin, kuru alamanna sa 2 Ma lan, dabba shi kǝn buroye dǝ sha bayanzana kuru awo fanza dǝga wuzǝna ro kǝlanza fǝlezana.
Duluwu do saiye kannu dǝga cistaye dǝ shima ta`a nas maro muwanjin ma suro Homo erectus dǝlan (au Homo ergaster), alamanna datǝwu ram saa 790,000 son yyai baditǝram saa 1.5 Maye lan yayi.
Kazǝyi ya lamarra tǝlamma wuzǝna dǝ gotǝ ro; shima adǝ kǝla jirenzǝ yen kǝla dǝn mana jin adi dǝ muwanjin maa saiye shilan baditǝ dǝro sa saiye duno sakkǝna kǝla jirenzaye lan shi Homo sapiens dǝ sai nazǝyi ya ro.
Nzunduwa naptəram tamtambe isə zauro wallono, təlamye isə zauro wallono, kuru karewa cidabeye isə gayarrataro wallada.
Am doni buro salakyen adin kənga fəlezanadə sandima Neanderthals (jili adammanabe gade kusuninza isə baro walzana); maitunza rəbsayin, kuru alama kəmbu au kare cidabe kəzaanaye ba.
Təlam isə zauro waljinna woson raktə taktəbe-a fantəgəbe-a tuwangatə, gultə Richard Dawkinsbe lan, suro replicator bəlin: the meme də lan.
Ndikate saa 8500-a 7000-ayen, adammanaso do cidi gədi daube nyama'adən dasaana soye kulo nato-a dabba rotə-a badiyada : agragalja.
Adəgaima, dau jamiwa ammabe do agragalja gozanyidəyen, razuwwa doni bareye cindəye səkkə adadunza tərana.
Adəye jami am kəla furumgata'a dunyabe burosalakyedə suwudəna Sumer cidi gədi daube lan, ndikate saa 4000-a 3000 BC-ayen.
Adammanasodə kuwa loktunza samma kənəngatə nankaro bannazayimba, sanyiyawa buro salakye daji badiyatə (jili cida mukkoyeso, kasuwuso, nəm maləm adinbeso).
Saa 500 BC yedei lan, jamiwa amye fuwuzana gədi daube-a, Iran-a, India-a, China-a, Greece-a lan mbeji, loktu laan ngəwuzayin loktu laan ganazayin.
Jami kəla furumgataa adə nasha kəriwube-a, kisandi-a, ilmu-a, ilmu isaube-a kuru fasal garbe architech sayində-a samma son fuwuzana.
Mairi Rombedə sha mai Constantine adin kəristabero səkkə badiyaram karnu kən diyeumelan kuru datəgəram karnu kən uwu me lan ngawowono.
Fato fasahabe zaman Abbasiyabe lan kokkatə, Baghdad, Iraq lan.
Karnu kən 14 melan, Italy lan fuwutə adinbe-a, ilmube-a, kisandibe-a lan renaissancedə badiyatə.
Kəla furum zamanbe Europebedə 1500 lan faltə badiyono, letəgəram ilmube-a sanyiyarambe-a cuwudo.
Saa 1914lan tai 1918ro kude, kuru 1939 lan tai 1945ro kude, lardəwa dunyabedə sandiya kəriwuwa dunyabe ye zuwuna.
Ngawo kəriwudəyen, lardəwa bəlin kada tədəna, kərmai kəlabe warmazayin au sandiro tin sa kərmai kəlabero mbəltayin lan.
Fuwutəwa nzundu zamanbe ye suron balimiya nuclearbe, kompiutaso, genetic engineeringso, nanotechnologyso mbeji.
Kazəyiya duno'a jili kwasuwaso, kəriwuso, nəmfətkəso, fitənaso, kuru karunguro faltə kəndaram dunyabe adammanaye gərzəgənadə-a samma ngəwuzana nəm ngəwu amsoye tərayinna son.
Tarihi adammanabe au tarihi ruotənadə, hawar kənənga adammanasoye cin.
Neolithiclan fuwutə agragaljabedə ndikate 10,000-a 5000 BCE-a lan badiyatə, cidi gədibe nyama'a karunguyedən.
Bare fuwutə sadin lan, kəmbuwa jili arkəmbe dei so baretə isə zauro wallono, kuru ngənəwu yektə mburo wallono kəmbu faidatə fuwubero gənatə nankaro.
Adin Hinduismdə datəgəram zaman njarkimebe lan fuwuwono subcontinent Indiabe lan.
Tarihi ngawo zaman kureyedə (Zamanna daube", c. 500 - 1500 CE), citə adin kərisatabe-a, loktu fuwutə adin Islambe (c. 750 CE - c. 1258 CE)-a, kuru citə Timuridbe-a, Italibe-a (1300 yedei) suruna.
Karnu kən 18be lan, saptə ilmube-a, nzundu zamanbe-adə isə taidazə ngəwuzə hattaa citə sanyiyarambe suwudə kuru loktu zamanbe buroye badiyatə, shi doni saa 1800 lan baditə kuro isənadə.
Futu garno tiyinzabe fəlezənadə adammanasodə africa lan fəlangada saa 300,000 kozəna dən, kuru halla zamanbe saa 50,000 kozənadən cuwanda.
Waniye saa miliyon 1.8 lan badiyatə, amma tawadəro saa 500,000 kozənadən adammana soye konnu faidatə badiyada kaudo fando-a kəmbu detə-aro.
Am paleolithicbedə kənənga bara dio-a kəmbu saptəbe-a sadə, sandi caman na fallan napsayimba.
Adammanaye North America-a Oceania-a ro tartəgənzə duwaduwabedə datəgəram zaman kankalabe karungubedən wakawono.
Zərəwu Yellow River Chinabedə ngauliso, kəmbuwa sha samun gadeso-a barezana saa 7000 BCEbe lan; zərəwu Yangtzebedə daten shankawa baretə badiyada, gananzəyaye saa 8000 BCE lan.
Cida su sasərtəbedə buro salak lan karewa cidabe-a zayebe-a copperye tando lan badiyatə saa 6000 BCE yedei lan.
Bərni sodə sandima daudi kasuwu-a, sanyiya-a, kərmai-aye wo.
Fuwutə bərniwabedə citə au fuwutə kəla furum zamanbe'a tilo.
Adawa anyi sandima tayaso, ilmu isawubeso, njarkime sasərtəso, maaranjiye lan letəso, taya cida kulunbe diomabeso, kazəmo tandoso, garra kurakura gartaso, ruoso satandə.
Neolithicbe halnza noatadə shima ala'a siffa adammanabe lan abadtə,
Naptəramma anyi zərəwuwa kəmoduwube nyama'a: Tigris-a Euphrates-a Mesopotamiabe-a, Nile Egyptbe-a, Indus subcontinent Indiabe-a, Yangtza-a kuluwu Chinabedə-a lan sandi ngəwu.
Ruo Cuneiformbedə naptə nzundu pictographbelan badiyatə, awowa do foto sodən fəlejində isə kəsketəgəna.
Lenəm aredə zawalla njiye- kəmoduwuso kuluwuso men tədin.
Fuwutəwa anyibe lardəwa kalangaiyya-a Mairi so-a cuwudo.
Crete lan jami kəla gurum zamanbe'a Minoayedə zaman njar kimeyero saa 2700 BCE lan kashara kuru shima jami kəla furum zamanbe'a Europe buro salakye woro gotəna.
Suro saa duwu fuwuyedən, jamiwa kəla furum zamanbe'a kada dunya samma son fuwuza.
India lan zaman shimadə shima loktu Vedicbe wo (1750 - 600 BCE), shi doni furtu adin Hindube-a lamarra adabe naptəram tamtambe Indiaye dateye fizənadə, kuru karnu kən 6me lan daano.
Loktu Mesoamerica tətandindən (1500 BCE - 500 CE yedei), jamiwa kəla furum zamanbe-a ngalwoma fuwutə badiyada, na do kəmaaro New Mexico-a, Central America-a, kuru Peru-a lan notənadə.
Karl Jaspersye gultənzə Axial Ageye lan Persian zoroastrianismye mbeji, amma ilmuwu gadeye kəla loktu zoroastrianismbe gulzənadən gashiptana.)
Anyi sandima Taoism-a, Legalism-a, Confucianism-a.
Mairiwa dunoa'sodə na'a gade duno askərrayemen kəltəgə-a kuru naptəramma satkawuna daudi bareyero dioro tənga'ataa.
Mairiwa nasha kadalan mbeji loktudən.
Mairi shiro Median empira sayində zawal mairiwa Iranbe kənasarrasodəro ceno, dau anyibe lan Achaemenid empira-a ( 550 - 330 BCE), Parthian empire-a (247 BCE -224 BCE), kuru Sasanian empira-a (224 -651 CE) mbeji.
Dare lan, Alexander the Great (356-323 BCE) Macedon bedə, mairi dunoa Greece kuye lan səta India kuye ro saadəna kokkono.
Karmu kən 3 me lan, mairi kaduwube Guptadə zaman shiro India's Golden Gae sauində cunoto
Kərtə doni ngawodə ze’andə cita adawa Hinduye golden age ye dəro karnu kən 4 kuru 5 me-a dən sərana.
Loktu Augustus belan (63 BCE - 14 CE), Mai shiro Emperor gultin Romebe buro salakyedə, Romeye Mediterranean ngəwusoye kəlan kərmai sədin.
Mairi shiro Western Empire Sayində 476CE lan sukkuruyin, duno Germanbe kərmai Odoacerbedə sha zuzə kolzè
Kərmal kaduwoye hanyedə duno-a raktə-a lan iso Roman empire doni datəgəram silk roadbe dəro rataltəyinro wallono.
Mairia luktu zamankureye gadegade, han chinadə taidazə nash gonati-a, umu zamto-a isau-a, umu astronomi-a, nasha gade kada-a lanfuwuzana.
Mairia nashawabe kənasartanasodə Americayin koktəna, adawa saa 2500 BCE ngalan koktəna lan cizanama so.
Bərniye-kəriyebe mayabesoda hangalhangal lan nəm ngəwunza-a sunza-a ciyono, kuru adawa mayabedə nashawa yucata-a dərunəm kəllenzə-a tarratəgə.
Adəgaima, nashawa laan, loktuwo fuwutə nzundu-a mundu-a ye mbeji.
Mairi chinabe han dynastyələ kəriwu fatebero saa 220 CE, lan karaa, kuttu mairiwa yakkəbedə badiyono, kuru kamanzə romebedə isətartəra yektə-a badiyono lokto fallan awo doni sha crisus of the third century lan notənadə.
Sərdə lando-a farra duno'a kənyiu gəbtəma raksə gojin yalolo-adə ye səkkə am karaan form zajin dəro am na fallan napsanaye rizana ro wallono.
Nasha mairi Rombe gabsona, godi meditarrenean yeu dəganadə, isə awo doni Byantine Empire lan notənodəro wallono.
Zaman shimadə ikkuro western roman empirebe kaenu kən 5th medən loktu təkkin, mairiwa gadegade kadaro yektəna, laan dare cidiya holy roman empirebero gasayin
Anəma Asiabedə mairiwa daiye indiaye kada suruna, mairiwa islanbe koktə ngawodə zəgayin
Adəye səkkə Africa ye nizam  kasuwube Anəmgədizəna Asiabe dəro karaa, adəye sha Asia'a kəllono; adə-a ada kərmusəlimbe-a ye ada Swahilibe də ceudo.
Adə kəriu adabero wallono, ada Byzantin Hellenisticbe-a ada kəristabe-a  adawa Faarisabe Iranbedə-a adin zoroastrian bedə-a mbəltayin.
Daudinza cidi arabyedən, musləmmaye faraktənza zaman ngawo zaman kureyedən daten badiyadə.
Kəlo-a fuwutə-a anyi ngawunzaso umu geography be-a leyata
Futu doni kasuwu musləmmabeye zawalla kasuwube African-Arabian be-a Arabian-Asianbe-a sonatin də zauro dunoa.
Adin-a ndəlan kənasbe-a səkkə, Ammurawa Europebeye kəruwu crusadesbe kada sadə duno musləmmaye ngaworo kalaktə-a cidi baraa'a mowo nankaro.
Duno Arabbaye də nashadən karnu 11th me lan daano kənde seljuc turksye lan, cidi turkicbe anəmbedən zawurə central Asiaro isanadə.
Nasha dǝ shima tusshiya Barbary Coast lan buwotin dǝ kuru jama mara jiye ya am mara njiye kǝrizayin ma samma sowa dojin suro faida do jama kadda suro gǝdi Africa ye nasha kuluwu kǝndauwy dǝn saiye awo ariro sadǝn dǝro lardǝ’a kadda suro Europe ye’a wuzǝna maro saiye kara so dǝga lado nankaro kasuwu Africaye so dǝn sau do hakku kǝlaye sawandǝyi nankaro.
Karnu kən 8 me dən, islam nash dəro gawo badiyono kurtin adin am cididəye ngowusoyero wallono, adin bhuddism də godi lan duno-a yaye.
Ngawo 1227 lan Genghis Khan nunayen, nasha central Asiabe ngəwuso lardə ehangathai Khanate sandiya sunotin.
Nashadə daji khanatewa sənana kadaro yekkatə sandi doni Uzbeks ye sanəna ma.
Am laedə ammaro dunon gawoma Barbarian Invadersdə mairiwanza bəlin fəte mairi Rombe lan cetando.
Adinkristabe fəteEropebe lan tarratəgo, kuri na'a ibadanbe ye gagarratə
Manoralism, talawa na falro sapkəgəm sandiya ikkəmma aari sadin kuru galuwwa ro ada sadin-a feudalim, letəgram siyasabedo dowaliso ammurawa sənana soya ada askərye ammurawamzaro sadin hakkunza na talawaben aari mowo-aadi sadiro dioabe rotənankarom, sandima zawalla indi naptəram tamtambe kureye fasaltəbe wo zaman shiroHigh Middle Ages sayindən.
Kusuwu italybe sodə kalawo fatolan cidazayin am na shuwur tandobe lan cidazayinsodə saudin.
Kəna-a,wawa-a, kəruwaye nəm ngawu jama suropebero zaugənazəyə na.
Samdiya kərmai kaduwube zagwe dynastydəro zawal ado, sandi doni nəm goni nasha garroye lan sandiya noənadə Lalibela lan.
Sandima kasuwu dinarbe-a, loorybe-a, manadabe-a, kalawabe-a, trans-sanarabedə sonotin
Centra Africa tambo lardəwabe kadaye suruna, mairi kongobe kunten.
Garra kəla nzətkawobe kura satandəna siminti sobaro jili Great Zimbabwe, bərni mairi zimbabwe, khami, bərni mairi butua ye, kuru Danangombe (Dholi-dholi) bərni lardə au mairi Rozoiye.
Karnu kən ləngarme dən ngənəwu tripartitebe yala india notube də wakazəna, ndikate cerdəwo am mairiwa pratihara-a, pala-a, rashtrakuta-a, yen.
"Tang dynastydə isə yekkatə, adəgaim, kuru ngawo ngonəwu reta karnu yedei lan sing dynasty ye waltə china's na felro sapao, sa doni, gulta william McNeill yen, china də shima lardə "guliu, zauro nzundu'a kuru jami ngowu'a dunyalan shiyeyi bamawo"”.”
Ngawo alama karnu fal kərmai mongol yuan dynastybe lan, ngawanou chinabe walta kərmi noto cemowo sa ming dynasty (1368) tuwandəna dən.
Loktu narabe karnu kən 8th me dən citə kəriye Japanye duno-a fal wakazəna, kuru loktu shima dəro golden age gultin.
Loktuliwalabe tarihi Japanbe doni ammurawa nashawabe dunoama (daimyos) kuru kərmai askərbe (shoguns) jili Ashikaga shogunate-a tiugawa shogunate-a ye, ndikate 1185-a 1868-a ro hatənadə.
Sulaye backje-a juwo 660 lan, kuru 668 lan Goguruco-a juwo, loktu badiyaram kəriyeya yala-a fəte-abe yitabadijioi sillara fətelan kəllono kuru balhae, kəriye kənasarbe, yala lan.
Miei Baganbe doni karnu kən 9 men baditəna do myanmar kuye lan su cido.
Ngawarwu puebloans-a am ngawonzabe-a də karnu kən 9th - 13th) naptəram kada garzana, garra dongurbe doni north America lan nəm kuran sandiyeyi ba hatta karnu 19th kedo.
Fətə Americabe lan , cita incabedə karnu kən 14 be-a 15 be-a yen wakawono.
Fututə umubedə ngawananza haptəgo cuwando sa Jehannes Gutenbergye printing an baktə Eurooero sakkəna don, jili nanaro taadindo,kuru tando telescope-a microscope-a yen.
Loktu zamanbe dareye kəriwu dunyabe kən II me ro, suro saa 1945 lan, au zaman kəmaayero kedo.
Loktu zamanbe karuguyedə citə umube-a, kuru fuwutə nzundu zamanbe-a, siyasa Jamameube-a, lardə-a men sha noatə.
Loktu zamanbadiyarambedan, europeye dinonza walta cuwando; umuwu tanhobe kunwayaye awo sakkanaye kalan gashiptayin.
Fasal zamanwu kungunabe ngalwoma saa 1000 CE lan sadana.
Kaji duwuta nxundu zamanbeye fanzona, kuru faidaza su tando-a, piston bellu tandole, kotorowo hapkata tando-a, baktal printing, compass tando-a lan fuwuzana.
Mana fal kala fuwuto europeyen gultanada shima geography europebe do kanasar dionzon zauro sha banazana.
Adeye europero nzoliwo cina kala fitana am centra asiabe sandiya buwoyen.
Zaman futa adslamyeda mongol soya baghdad,a 1258 buwonza dan da’ano.
Geograpbydo namgadeta nasha siyasa sodi sadigantobe faid,aro konnu fuzagana.
Ammai, europedo sambisoro lardpwa kamanza kanwunzayin ro yekkata.
Futuwa agragaljabe ngawiso kornzaye sandiya sayerana.
Fuwuta ngundu zamanbe-a kuru laman doni kasuwun tuwandin-aye hangalhangal lan duluwuwa kada saudana.
Fuwuta europebe nasha kuluwube leyatada awo ajabbe ganyo - napta continent dayero wungammiya - sammaso cida lardawanza Atlantic,a leyatabe. Sandima Portugal, Spain, England, France, kuru Netherlands.
Yala Africabe lan, saadi sultanate da larda Berberye napta kalanzoyero malta saa 1659 ro kara.
Larda swahiliya cinjibe do ngaworo wallata sa cidiya karmu portugae sebe-a kuru dare umani be-aro gaanadan.
Mairi zimbabweye southAfrocayeda mairiya sonana jili mutapaso, butuaso, rozvi sa-aro zawal cono.
Jamiwa gade kala furu zamanbe,a soye loktu ada lan fuwu’ada.
Japanye loktu Azuchi-Momoyamabe (1568-1603) lan coro, ngawo adaye loktu Edoye (1603-1868) zaga.
Johor saltanate, slidoni kartanzea aman malay peninsulabe da,nasha dan karmai kasuwube dono,aro wallono.
Russiaye ci. njiye yalafatezana north americabe ro gaana, jumla buro sakikye Alaska kuye lan saa 1784 lan, kuru diya, a fort ross be california kamaaye lan saa 1812 lan.
Futuwa sanyirambedo gret brotain lan badiyata kuru duluwuwa karewa tandoye brin faitatin - sanyiramda, ngawuro tando, injin lan faidata karewa jili kada duwaye kuru nganuwu gaba-aro tandoto.
Ngawo am europebeye Americas da,a zagantanayen, cidawo kamai durwye da kuwa cidiya Asiabe-a oceaniabe-aro wallataga.
Britishye adagaima Australia-a, new zealand-a south Africa sammaro karmai dunoye sadana,am britishbe kada nashawa anyiro zawurana.
Suro Europebe lan kazayiya arzayibe-a askorrabe aye nizam lardawaye cutulowo, kuru kareta kaduwu-tǝlam -a leyatamaye badiyate sandi doni kalanzaro nam larda kolanzaye sadanama.
Kuru Aadai dǝman, Nasha laa so banna tǝ'a kuru ngurowa laa sowa bannatǝ dǝ, awo shima adǝ bannatǝ badiwono tǝn woktu kannu futǝ baditǝna lan woktu do kureye kǝla fǝrǝm dǝlan, shima adai dǝye kǝrma kamilro zǝbsǝna.
Ngǝwu so lamarra do suro dinaye ma adǝ shima dǝ duno sakkin nasha jama lardǝ Europe ye dǝn: shi United States kuru Japanna.
Shi kǝriwu World War I dǝ shima mairi dǝga wurzǝ – Austria-Hungary, shi mairi German Empire ye dǝga, shi Ottoman Empire, kuru Russian Empire – kuru adai man datǝram mauwoso yen nasha United Kingdom kuru France.
Kǝrma futu nasha laa suro lardǝ dǝyen wajin so dǝn, lamarra razǝwu wa wuzǝna ma suro nassha dǝyen, shima dǝ adartǝ kǝriwu dinaye World War kǝn II dǝga suwudǝ.
Shi kǝriwu Cold War ye dǝ dawono hangal buwota lan suro saa 1991 ngawo Pan-European Picnic ye dǝlan,Awo do shi nankaro kǝla Iron Curtain kuru shi Berlin Wall dǝga wuzǝna ma dǝ, kuru shima dǝye chikuruwo suro Eastern Bloc kuru Warsaw Pact lan.
Woktu do badiyaram ngawo kǝriwu dǝ wazǝna yen, sai jama do saiya lardǝ Asia kuru Africa nasha Belgian sataluwu na madǝ, British, Dutch, French, kuru adaima jama west European suro mairinzayen saiye hakku kǝlanzaye chawanda.
Faida cida european unionbeda nam rashidibaa nashawanza arziyibe-a siyasabe aye naskanzana, loktu laan tiya baa cidaramma united state bero rataltayin cidiya Articles confederation ben kau constitition united statesye gotunro, shi doni 1789 lan koktana ma.
Sa'a ngawo kariwu dunyabe II kan indimeyen, fuwutawa anyibe balaguro maaraye so, artificial satelites faidawa somtiba-a so global positioning system (GPS) kunten, internet-a samma suwudano.
Gaska kala razuwwa cidiya ciyono dalil adaday jamiye wurata sadin-a ngawuto sanjiyaramma be-a yen, taganasmaro india-a, china-a, brazil-a lan.
Archivedo shima samno rekodda tarihibe- media jiliwolan yaye an na doni sandya ganatana.
“Sandiro mananga lan gultin "”the secretion of organism”", kuru sandiya kakkaduya done kawuli laa yita fautogoro ruotanaau tanandena,a gayertana.”
Ado ma'ananza archive soda sandiya library so-a gade nasha faidanza-a fasalnza-a men, awuwa achive lan saptanada loktu kaan library lan tuwandin jaye.
Archaeologistye archive kulunye yer kada (kuru sa laan duwu kau foduzana sandi doni miliria kan indimi-a kan yakkame-a rolezanama BC na'a ebla-a, mari-a, amarna-a, hattusas-a, ugarit-a, pylos-a, lan.
Adayaima, ba fallgana, ruota doni papyrus-a warak-a lan ruotana soda duwaro bannatayin, tablet kau yedei ganyi daa.
Englandye ngawo 1066 ye lan archivrd so rekodda archives yeso citando.
Archives'a jilibkada mbeji yaye, census archivistbe karungube daye jiliwa uwa nabejisa bayanzana: academic, business (ruwaye), gamnati, non-profit-a, gabsonara.
Saprowo anyi fandodo sai wada garnatiyado; laa da awa'a ganatana mbeji koro ro.
Misal archives'a businass au kasuwuye United States lan sandomia Coca-cola (shidoni museumbe World of Coca-cola zagantanama), Procter and Gamble-a, Motorola Heritage Service and Archives-a, Levi Strauss & Co-a. Archives cidarammaye anyi suronzan kakkadiya tarihibe-a karewa-a mbeji sandi doni tarihinza-a leyatema.
Cidawuda archives jili anyilani allamta-a kuru degree-a siliwi yaye nanzan mbejiro waljin, ngawar tarihiben au libraryben.
United states lan, national archives and records administration (NARA) da shima cidaramma archivesbero cissayin district of columbia-a college park-a lan, marylandin, cidaramma united states lab tarrata'a.
UK lan koreye gargambe gənatabe shidono wobis jamamewuram yadə) shima gargam gwamnati England na wales saye.
Ci tiloa ro, jimla nəmngǝwu gargambe fərtə kəla cidaya kuruma gargam hukuma Frenchbedə shiga nəm kuran dunyan satənama bawo.
Archdioceses, diocese sa, kuru parishes a gargamnza suro Roman Catholic a kuru cocinza Anglican nan mbeji.
Ngəwusoro cidaram jiri anyi təmanza bana kungənabe na gumnatiben mbeji kuru na am namtǝ kǝlanzabeyen tǝmazana.
Fato kareya adabe gǝnatǝye ngǝwuso kareya gargambe gənazayin kǝla provenancenza fəletə nankaro.
Adǝ shiye lamba gadǝ shi lamba 1.3% dǝwo buron kǝlanza cidawu-namtǝ kǝlanzabe ro fǝlezǝna dǝa.
Shi na gargam gənatəbe dəye cidanzədə shima hawarwa saftə na kamuwa dəwoni awoa karəgənzabe satuluwu gulzayya saragəna masoben, kuru hawarnzəye fantiya saragəna.
Naa gargamma gǝnatǝbe cidarambedǝ (jiri kofreti au gwamnatibe) salagǝn bayanna jili gade mbezai, misallo fayil cidabe, rejista kasuwube, memoso, wasika ndi kate cidawube a, kuru bayanna samnon ruwotǝnaso dəa.
Nzayea jiri anyidə ngəwuso kuwason saraitǝnyi, amma kəla dawari duwoni shiga naura zamanben gǝnatiya tǝragǝna kur amsobe suro intanetben shiga sabandǝ sorin.
Naa gargamma gǝnatǝbe lardǝabedǝ shima UNESCO a Blue Shield International la wo futu kalkallo Hague Convention for the Protection of Culture Propertybe saa 1954 lan sǝtanama kuru Protocolnzǝ kən indibe saa 1999be.
"Page, Morgan M. ""fal suro Vaultsben: Gossip a, Access a, kuruson Trans Hishory- Telling a."""
Misal adǝbe shima Morgan M. bayanzǝgǝ kǝla hawar kam farjia zakkarra sammaso shiro alaktǝgǝnamabe kǝla am sandima dǝro lai zandebe zamanne misallao tumblr a, Twitter a, kuru Instagram a, kuruson layi podcastbe a.
"Futu zawalla gade kanta-muwontǝma, alamaram mowontǝbe mbezai “"fuska adabe shi tarihi dǝga wujindǝga kambiyitǝbe mbezai”" futu sandiya bayanna zamanben turin yeyi, adǝbe lai gade hawarra yiwobe kazǝna lai dǝwo kundiya hawarbe kureben bawo ma."
Gargam, futu asǝtǝgǝramman gargam kammadə, shima fasari bayen kəla kǝnǝnga kammaben.
Cidaa kǝla gargam amsobedə ngǝwuso jire, amma bǝli yayi raktǝ kǝltǝgǝ hawar kǝla kamman tin.
"Awoa gade nowatama safkata kǝla gargamma kurebe shima De vita Caesarum, (""kǝla kǝnǝnga Caesars soyen" Suetonius, shima ruwozǝ kǝrma saa AD 121 loktu kərmai Hadrian ben."
Malǝm halwama, sufi so, fada so loktu gargamen faidata gargam kənəngabe rowozana.
Misal kura gargam loktu adəye shima kənənga Charlemagne shi dǝwo am majalisnzǝ Einhard so debe rowozana madǝ.
Bayanna kǝla namtǝ jamaben gǝnazana ngəwu mbeji cida gadea loktu dǝye a kozǝnaro gǝnaada.
Dawu datəram saaben, gargamma ilmu cocibedǝe ganaro lardǝ nasaraabedǝn wallono sau gargamma maiyabe, kogənaso, Tyranta so fəleta badiyada.
Ngawo Malory-yen, nəm adam gana bərində banzə hangal gəna təna kəla subject sandidone kurtamaso, poets so, təlam gaden ro banazəna.
Awa indi gade kuratəgə nawatadə sandima fututə kəla ro baktəyen 15th century lan kuru ilmu mata amsoye tərana.
Banatəma kurino hangalbe baruwayedə, Jami gargam baruwaye (1724) done charles Johnson ne towondənadə shima kadam gargama baruwayeyo.
Caryle ye wono, ro adammanabedə zauro faida naptəram Jamabe asutu lan.
Cida Boswell ye kəla shishiniyen done surodən kəra gargambewa, shada shima be njowa, futu fasarinzə hangal kamma gərtəwa, kuru futu halla kənənga Johnson-ye fəlezəna -- shima formula done futu adab gargambe kuro kude.
Adən yayi, lambaa gargam amye warakyin bakkatadə zauro fuzəna, askəradə kəratudə'a sandə.
Awa kalakalaktində shima ro gargamma amyedə baksə.
Raayi Gargam kǝnǝnga jamibe kǝla lamarra nza so, cidaa jaza yanau korkor nza bega sau dajara jamibe dǝga fulu nankaro.
Kindaram kirmaye'a awa rotəna'a kəla nasar masju'ayedə fakkatə suro awa sandiyi diton kuru kulashi kəla yeya.
“Kərman kunten, strachey də suro kaurinzəyen gulzəna, gargam victoria yedə "”zauro notəna alama kam shitəra diyomaye deyi kuru kasam shitə raye yilanye darurajində gowono.”””
Kakadidə notu kura sondi saw nizamzə awa kasuduye'a kalkalto ba'a, kuru kasarrataye kuru maana'a jirinzədə kuru nizam ronzəye shawa.
“Robert Graves (I, Claudius, 1934) də notə sondəna suru fasariya Stachey's yen “”Gargamma tumoyimba.”””
Woktu kǝriuwu dunya be kǝn tilo mi be ladǝn, fǝrǝmno ngalau dǝga bakǝtǝ dǝ kǝske be kuru nowata yero wallono.
Roko Fim-a gargam yedəga, Hollywood ye Fim-a kadda sǝdǝna kǝla Fim-a kasuwube kǝnǝnga jami nowata be ladǝn.
Fimma kakadiya yedai gəyi, harwar kəla koktunzen sadimba: susu aden saudə ginano ashir fato hawarbe kamma lezənama, kuru bidiyowa sənana mbeji, hotoa'a, awa roata'a.
"Samma ""Kǝnǝnga ruwotǝ"" samma suro lamarra kulashi ben kara.
Hawar də gargam dina, kauri kəlaye'a, gargam kənəngabe'a, au gargam kənangabeye kamye kəlanzən rozənama'a, doari'a, watiya'a, memoranda'a awa gade'a.
Jiriya castla Europebe də karnu kən laara meu'an badiyatə, ngawo Mairi Carolingian ye sukurinan adədə ye nashanzə'a yayaktəye cudo katə maina'a kimaa'a sədiye'a.
Castle birnibe də amsoa layya balaurobe zauro faida kala wutin kuru castle baladiyabesoda naadone awa kənəngaro faida daanalan tondin misallo alama nyetəram so, sidi bareye si njiso tondin.
Dareram karnu kan 12 lan kuru kan 13 lan, ilmu castle faitaye da falengono.
Awowa duwo nzǝrwo be faltǝna masodǝbe roko fasaha Castle be dǝga tǝngatǝyin suro kǝriwu Crusade be ladǝn, alama duno ro dunio yira so, nzǝrwo burobe ladǝn ilmutǝ so, alama tasha Roman yeyi.
Yaye, barudədə europe lan karnu kən 14 lan faidatə badiyatə, ngaidən gar castle beda banna zəyi, nashaa karnu 15 lan do manjanikdə garo kauye wurtə badi yoni.
Nizam feudal yedə shima kiltəram kima sidiye'a sidi rotamaye'a, nzundu cida askirbea kəla sowa'a nankaro kəmanzada sidi shima də hazəyin.
Gar castlebedə awa kada sədin, suron zauro faidaadə shima cida askərbea, cida fato'a fasal cidabe'a.
William dunon kəriwtəmadə England men kazəna, naa kurakura də sətkaa nzətkau sədi sumonabe nanakaro.
Gar castle də kərtəbero waljin farsənari roy waljin amma shidəye kuru nadone dawari a maia kalamanzasobe ro kaji zayin.
Nasha gadegade dunyaben, gar'a sammənbe futu'a garra kəla faitəbe fəlezəna, awa gade jiri gar castlebe dəye mbeji, adən yayi loktuwa gadegadea halla gadegade an baduyatə, kuru fəlantaa hallala'a suru dəro gaana.
Kurnu kən 16 lan, ada japanbe'a europe'a kəllatə, gar kəla sətkabe gar castle ben kozə awa bərinro kowono jiri awa bərin italian trace italienne'a star forts'a.
Kau don motte-lan satandənadə, dinalan latənzə shiro moat sayin (rakgə kəriro aw harrataro waljin).
Shima garkura done ndasom ngəwusoro turində, aw sha saməngo.
Nji do sha baram so cistern lan tuwudin.
Nguwu soro motte-a bailey-a dǝ sha jiri castle sowa kǝllata yayi, bailey so dǝ raktǝ sandiya ruwunzaro kǝlanzaro datǝye dawariya towondin.
"Keep"" shi gǝyi kalma do karnu buroyen notǝna dǝ -- kalma da badiyaram karnu meyen arakkǝn 16 lan faidatǝ badiyatǝ -- susu do "”donjon”" a faidatǝ na sa tower mǝradǝtiya au turris Latin lan.”
Nguwu soro na do dunowa castle diye, kuru Shima dareye wo dǝ kaltǝram diya ye dǝ chukuro maa, "keep" da dai koltin ba wo, bǝtǝrǝ, kedowa, sha naptǝram mai do Shima kǝma castle diye dǝ au kusotowanzǝ au wakil nzǝ.
Diwalla shiye do shiti laule-a yedǝ, am yitkaumaso ye "missiles" a kǝla chidiyan a kuru battlements diye sandiro nzǝtkau gade a chaina.
Fuwu do gardǝye na do notǝyi, daji asutǝ tower-a shiti dǝro gauram dǝro tǝrana, futu am roman ye da samǝn ga.
Na kotaye do gairam fato dǝye da kuru wutǝna futu do am kǝriu kudoma soye woktu nguwu a chidiya konnuyen na kǝpkaata kuru futu raksǝ sǝrǝmbin baro.
Awo do nguwu soro sadin dǝ shima awa-am balrimtǝma soye kǝlaro gǝptǝ-a, au njiya kǝlanzaro fitǝ-a sandiro konunza yezoro.
Suwulri laa bowata kamdo awo gǝptǝmaro kal kal teema tǝdǝna.
Dunowatǝ chidi dǝye de, indus valley-a Egypt-a china-a dǝ suro garra kura kura sandiya tulruyin.
Chidiya tǝdǝna do kureye dǝ, kusoro mbey, rokonzan hujja-a do palisades ye bǝlakaye sha chartowo.
Sonyayi buron-a, kuru sandiye kǝlanza dǝga chuwondo woktu duwo injin-a kuru ilmu kǝriuwu be gade-gade ladǝn faidatana lan, alama kǝriwu Alesia beyi.
Mana-a ye zauro banazǝna kǝla do nǝm nguwu castle do bǝlamtǝyen nasha Magyars so Mǝsǝlǝmmaso, kuru Vikings kuru nzǝliu kela yea.
Naa nzǝlro-a lan castle dǝ nguwu a mbeyi, adaima kǝlangaiya so dǝn castle dǝ nguwu-a bawo.
Gar suro kauyen gartaa da shiro nzelro wa konnuye-a tawaksǝyi, adǝye chinnanzaso da window so dǝ samma katakauye.
Castle so dǝ nzeltio bas ro gǝyi faida wo, amma zauro banazain maiye kǝla lardǝnzǝye wutalan.
Suro saa 864 ye lan maido futeye francia dǝ Charles de Bald izini ba lan castella so a garta ro dapkono kuru mbeyi mada wurtǝro amariya chaino.
Switzerland dǝ lamar nza awo wutaye, dalil do sandi lardǝ do kǝlanza wutama bawo nasha nduso castle garzayen, adǝye sawun castle duwu diya 4,000 suro lardǝ diyen.
Suro saa 950 yen Provence dǝ fato castle meyen indin 12 yero wallono, ngawo 1000 yen adadǝnzǝ fiyakkǝlan tǝranaro wallono, kuru ngawo 1030 yen miya 100 maa kowono.
Badiyaram karni meyen talon yen 11 motte a keep - kau tandoye kǝlan zǝn palisade a tower samin zen - shima castle do Nowata Europe lan kuru ndason illaa Scandinavia.
Gar dongurre ndaraso waiya mbeyi ro waljin yayi, badiyaram karni meyen talon 11 yen gozǝ kedo shima awo do shilan castle kǝrdiya ye a gartin wo, kuru loktu shima dǝn katakau timber ye dǝ shima awo garre Nowata do Europe lan.
Kawo do karnin meyen indi 12 wo, castle dǝ sha Denmark lan nowotǝ kuru shi dǝ england lan mbeyi kaw Norway Conquest ro.
Zayenza so dǝ garra vdo roman ye ilmuwu wa faidata, kuru loktu laa lan window indi sakkin futu do tower cici so ye a saminzena ro.
Gar dongur ye sha isǝ kzǝna yayi, katakau timber da earth castle da faidanza be gǝyi diya.
Dareye karni meyen indin ro lewono so castle dǝ towernzǝ gana, gauram-a nzǝtkawo-a alamanna, laworam kǝnyiu ye-a au gaworam kullu laa-a, keep kambowa au donjon, nguwu soro square, loworam kǝnyiu ye bawo. Kuru tandonze dǝ ferta chidi dǝyen asutun(natijadǝ nguwusoro kalkal gǝyi au kokorrata).
Garnza kuru wudǝ garunzǝdǝ suli suli karǝngata karǝngata tiyi garu dǝyen, mbeji wai ndu garu dǝ-a karǝngǝjiya sha tarazain.
Garra kura kura kuruw gartǝna amma sandi adǝln maro kǝmaadǝ square gǝyi amma polygonal au cylindrical.
Waneye sha catando karni 12 lan, shiti gar kuruwu dǝ yen na konnu gutuye mbeyi.
Amdo haki kǝristannaye kǝriulan mowomasoye asuzana garudo lardǝ dǝwa faitǝma dawa kela luwalanza sandiya Saracens sowa kuru kǝla frunyi fasal garre byzantine soye.
Amdo daraja so-a daraja zayi, alamanna james do “saint George” tawatsaana shike na Saint- Georges-d’Esperanche dǝ france lan.
“Am fato castle gartuwu do fǝte Europe dǝ sandiya hasuzana raktǝ do roman ne fato gartan nzaye dǝwa, roman ne faraskǝream maara njiye gǝrtaye nasha English ye shiro “”Saxon Shore”” gultin dǝ kǝmaaro waltǝna faidatain lardu spain lan bela bǝrni Avila ye dǝ fasal garye roman ne goza shaa sa 1091 garrada.”
Missal shi adǝye dǝ shima Kerak.
Fatowa do castle ye garzanadǝ kelanza nzetktǝro garzanamadǝ nguwuso am shamme fasal fatoye kurtamaso sandiro kura.
Kuru fato castle ye suronzǝn nasha askǝrra gǝnatǝye mbeyi lardu adinne naa zauro ashirre dǝwa awowa nzelefaye satendǝyi.
Kurtǝnzǝ gadebe kuru dau kamanzǝyen gǝyi amma kate kate gar karayen, kuru soro awo bǝrin ngǝyi gar kǝrmayen jirinzǝ kurudǝ.
Nzǝrtaliwu diye suwondǝ nasha nzǝrwo be kǝn buromi be dǝga kozana, amma sonyayi kuru nasha lorǝtǝram kate shoro kǝn buromi be dǝga kǝn indimi be dǝgan sha satayin, kuru dole sandiye shoro kǝn indimi be dǝro bǝtrǝm tǝmzayin.
Misallo, nguwusoro turin gar askǝrra hakki kristan-aye mowomaso dǝn cin ini mbeyikate gar kuruyen, zawal indi koyǝyǝn mbǝyi loktu kuru gojin kawu cinna diya be kambe najinno.
Adən yayi gar castle be kiskabe kada mbey prussia'a livonia a lan kau'a awa garye zamanbe'a faidatəd- notəyi nasha din kau askərra hakki cristabe momasabe isayin ro.
Kaso kǝniu be diye muwonzǝ duno shoro be dǝga wurǝjin ba, kuru ngai diye wakazǝnyi hatta ngawo duwo faraskǝram Edward be kǝla Castle be sandiye garǝzayin diyen kǝla sandiya nasha lardǝ Europe be ladǝn musko ndi lan tǝmowo duwo.
Sonyayi machicolations dǝ cidanza tilo tashaa katakayu be dǝga, tawadǝ sandiya nasha Gǝdia ladǝn kǝndowotǝ, tiyi katau be ladǝn gǝnyi sandiya kǝndowotǝ.
Rajiya kəla kəlta kate kavabka indiye tə fuwutu ilmu fasal gurre suwudəna, christana spanish ye də fato kuruwu kate nza yakkata madə garta badiza.
“Kamfaransaye hawar rotəma Francois Gebelin də rowano kanasardo fasal kareya kəriwuye askərraye lan tə wandəna tə, kamme təmajinna mai za'uwa maina zaman də yeya tada mai william lardu amma moma, Jamin nzəwa, sa saudi walzana dan Duke of Normandy.
Garra blinblin castle də zauro kambayi gurra bəroye dəro wumiya, nzənduwa ganala səro dəro saudə, amma yayi nasha garza dənowa dawarzaua alama nasha raglan hi Wales.
Bunduwowa adə zauro kərawo kamme sha gozə də rojiya ci bunduwuye ratchiya daji bakcin.
Ada shi adəmadə larduwa Europe fe sammason təwandən, amma yaye kəska timber də gana dasa nadə misal adəye də na castle doornenburg lardu netherland yeda.
Ci bunduwu ye də zauro kəske shiti laro bozəna kuru shitelaro lejin, cinzədəye squre ro kata kuru taidaza na sishin.
Ham də shima misal done new castle ye shilam awo done machicolation, talltower kuru adəyema crenellations so tənotinma.
Suro kasadǝ duwo sandiye gozana diyen, Bunduwu sodǝbe ya kura-kura ro kǝndotǝ baditǝna, sonyayi ngai diye sǝkǝ kasadǝnza duwo fatowa cintǝbe dǝga natǝbe dǝga ngaworo kalakǝsǝna.
Awa bgalwatəye new castles de səkə gardinaso da zawal done saudiya angəsa yen charowu
Nzasa done tuwudə nadə tori tower ye dəye fasal nzə garre fallen kuru fərtə də jalab kallata-kallata lan rubtəye allam do suwuli barimiya bunduwu yeso dəlam konnu fərumtaye gənazen.
Shi adən star forts cilo kuru sha trace itallienne yenbotin.
Shi kən indimidə shima amso sara'anawo sawu amso isa asu'ada shima kazinyi nguwu bawo bunduwu cannon ye faituro.
Fato'a ngəlama mairi'a samunma kurakura lardə Americanlan am Spainye'a am Faransaye a garzana zaman sandima lardədəa rozanayen.
Suro fato'a kəriwuro gəratəyen (forts'a citadel'a soye suron mbeji), fato'a kurakura mairi'a samun yayi sodə, suro New France yen garzana, dare dajiram karni 17th century yen.
Mairi'a fato'a furye sodə samma suro na farak suro gar maimaidə yedeman, fato woson goru kuruwu garrata.
Shi gar maimaiye də isə zamanzə ngawozəna dare karni 16th century yelan, sonyaye zaman ye də cottoro baro walzənyi.
Awo lasodən, faidanza mbeji kəriwa faitun.
Kəriwa dəreye misallo kəriwudo shiro English Civil War (1641-1651 lan) wa'azəna madə, castlella nguwu waltadononza kəriwu faitəyedə, sasarana dare sandia fallada, sawu wande walta sandilan faidazanyiro.
Dare castle samunjokoma isə zauro zamannaro wallono, dalil nzədə, Middle Age lan kənənga am sadəyedə zauro kənənga kərawuyero walzəna dən, kuru nəm kərashama nəm rashidia zamandəyedən, kuru garra ajabba ajabba germanyye waltə amsodəye gozanadən.
Dalildə shima gar zaman medieval ye zalla tədən ma'a, fato'a sodə'a amusuye, sulum futuk ro sədinye, zaman soku dəyen.
Fato'a shiro nasaran follies də kamanza gadəsodəa samun, son yaye sandidə gar kura də'a zauro gadezana, dalildə shima sandidə dalil kut do sandia garzanadə ba dəro.
Castle do fuwunzun katti turum sabkata'a au kajim'a au ngalkəm'alan fatodə'a ngəriwu shilan sadəna madə, waneye am garta sodə cida dè'a ngəlari nozanyi.
Kungəna castle'a gartadə dalilla la sha gade gadero sədin mbeji, dalil dəye shima, nəm shawa fatodəye, lai kaze'a kudoyeso, nəm zan kare garre so.
Dawudawu lan castle shiro Orford sain maso dəa, sha dare dajiram karni 12th century yelan kəla kumgəna UKye, pam duwu fal, yardiyan'a langarzana ye (UK£1,400) sami chotye ladən castle shiro Dover sain madə, shidə kənzəna do sha garzana madə shima pam duwu tulur (UK£7,000) kate karni 1181-1191 alan garrada.
Taman donyi castle kura gartaye zaman dəye də (Ndanyaye UK£1,000 yin tai UK£10,000 ro sadəna) fandi garwa bəlaye nguwu ngaworo kalakcin, kuru nguwuro lǝman kǝmanzasoyea lejin.
Injinwa kureye daudau so awo bǝlin tandoye so treadwheel crane soyedǝyei dǝ, isa zauro faidaro walzana, sandi dǝ baro cida garye muwonjinbaro walzǝna, kuru nzundu ilmuye gar tǝdinna bamdatǝram kǝskayeso də ngalautuwuna kureyedǝro wumiya.
Lardə kada fato'a kura mairi samgiya shiro castle kau saində, ngaltkəm yin au kura lan cedo, shi bəla shiro Denmark sain də na kau kaltaye bəladən ganadəro fato'a kura mairi'a samungiyanzə samma kattin au biya ngatkəm yin garrada, darayedə jalab yin garrada.
Misallo sokku castle Tatershallbe gartəna dən, katekate sa'a 1430 səta 1450 ro sadənan, kawu nguwu mbeji tuwandin, na karungəlan, attəson kəmanzə Lord Cromwelldə, jalablan faida'atə.
Bana am cidəyanzəyen gəreta chido, dalildə kəlakəl amdo fato'anzə'a asizain ye suwandən yi ma'a, nəm kərmainzə də ma'a amsoye lezain.
Lamar jiri atta'a sodə maiya kaduwu ye so'a durranza so'a samma lezəna, am isabtəna ma adə laanzasodə lardə gade gafen cidənza mbeji.
Futu mairi'a kasapsana ye du akkai Bulamari ye'a kasapkatu, do shi mairi də nəm kuranzə də bulamari'a gade, kuru ka'ala dèye zauro daraja zə zauro kura.
Lamar wujirre so ladəyen castle dən faidatin.
Castle so də sandiya gar kura coci ye so dǝro radaltuwuna, nabtǝ awo architect so ye tongortuwuye lan, kuru castle laa sodəye bazam gartǝ kǝltuwuna nabtǝ zayebe lan.
Kərawu kate də jimta, is shima kərawu maiya'a kam mai ye so'a ro wallono.
(Hawar) kaduwu ye Tristan ye so'a, Iseult sodə shima Nyari mairiye kəla kərawuyen sadin ma.
Zaman medieval yen dalil nyiaye kate kate am maiye so'a gariwa so'a də, shima cidinza faitə.
Awodo ngaisəkəna dəye, shi castle də amsoye shiro kuru na nzərifo yeno sadin, do castle'a nguwu cidi Englandye so, Faransaye so, cisi Ireland yeso kuru cidi Scotland ye sodə nglatema kəriwu au buturam sandiro wa'azənyi, adənankaro kənənga amma suro castle ye dəa nglaro naptə hangal təkinyi.
Misallo, garwa maimai nguwu kəla lai zaman Roman ye lan garratə, lai adəye faidanza kureye sodə'a goza kowada, au isə laidəma falziyin, au lai gade isə gartiyin kate late nadəyelan.
Castle bərniyedə zauro faida'a lamar nəm na napta'a chidatə ammayeri cistasoro nusamman maro awo butərəmma lezəna ma, misallo, ngawu kiriwu Englandye shiro Norman Conquest saində, suro zaman 11th century ye dən, castle mairi ye nguwuso kəla laiyen au bəla'a karungən garratə.
Castle bəla diya ye sodə nguso lamar bare yeso, lanar mill do shilan arum wastiye so'a kəllata awo doye səkəna də shan fato'a au cidia kəloye kəmanzə castle ye dəye cissain, adə sandiro nəm kazadala kura cimaamar arzinyi maiyedə au gariwu uedəa.
Gar maimai sodə nə faindanza zahir yema gənyi, sawu nji kənzaye ngəla, kuri bunyi siye'a tuwandin, amma sandi alama nəm arzinyi daraja kəmanzəro cin, sawu gar tənzədə zauro dəro.
Faida'a riwa'a castle garta yedə, lardə nasaraye Europe yen genyin da'ano.
Bəla zanna korkor castle ye dən gartəyin, amso də nyianza ban na'adə damtin, dalildə shima faida nəm karəngu na kasuwa bəladiyaye dəro, kuru naptə ngəriwu fandoro.
Sandiya nguwu so na bəla faitəye jili garu Rombesolan fandəmin, adəye səkə yimlan gar kəla jidi muradətəna madə wurtə di.
Soku Normans soye Ireland'a, Scotland'a, Wales'aro bətərəm sadu har samona ladən, suru karni 11th century'a 12th century'a dən, bəla'a amma bəla'a isamyebe adən dəye dalilnzədə castle gartəlan.
Adəye səkə nəm tawa jireye katə gariwa'a maiya adənyi Cociye'a kəllatə, cocidə zauro dənon za'a zaman allan.
Misal gadeye shima Bodiam Castle zaman 14th century yedən, shiye suro England ye dəman ngaidə castle də zauro zaman ye do, na sha gartəna də daraja ngaiyia'aso ba, kəledi nzirizoye sha dərizə kəlzəna də koriye, kuru dakil sha lataye də nəm shawaro gənyi'a nəm nziriforogenyi.
Na kare kariwu ye suro castle yedə kunguna zauro zuwin dəro, ganaro sadin, saide castle də daraja rinta gənyi ma'a.
Suro sa'a 1403 yen soja'a fiyakən luku tulur (37) kajal castle shiro Caernafon Castle fsiza, soku soja'a Owain Glyndŵr soye indiro buturun saudəna dən, adə zauro fəlezəna soja'a gana yaye faifa nguwu ralesa sadin ro.
Cidiyan zədən masku'a sojiaye bajinba, nəm maskunza kəriwu notəyedə səkə matab kiriwuye ngəlari nozain.
Soja'a dəro kai kumbuye dabtəma mburshe'aro sandiro butərum yado dəro.
Lainza kəmbu fandoye lomtu kuruwuro tədia, falnzədə bana raksə sandiro tuwudin, au soja'a do lai kəmbuyedu'a zaksanasodə bana soja'a gadeye sawandin.
Castlelo butərem kudo mburo waljia laiye kada ngaidə diwoye mbeji.
Balimi kəriwube dongur kurakura gəbtəgəbe shiro trebuchet sayində, shi doni petraria karnu kən 13medvn wajiya tuwandənadə, shima balimi bəlaro buturum təmtaabe wo kau balimi zamanbe canonsayində tənandinro.
Ballistawa au springaldsodə injinna buturum yadobe doni kənyiwu kurakura'a cidatənza tiloma.
Ngaidǝn nguwusoro kǝla Garrison yen faidawata, garwa donyi castle yeso dǝyaye ro.
Lai cidiye doni nya garudəro saadinma latin sa na nganzatənadə natəgiyya, shiwowa bəlaadə'a wurtəro dapsəna konnu lan wartin.
Lai cidibe gade latin nasha am buturum saudənayen; sandi indi kəllata maa, adəye luwala mukkobe cidiya cidiyen suwudin.
Shilan cinna gawoye castle dəye katin, amma yimlan cinna duno ba'a sodəro banadə'a sadin.
Butəram castlero yado masala kura bamadə shima castle dəri bətərəm garunzəmen yadi na kuru garu diye medən, yimlan shiro belfry sain.
Kamsodə kashi yakkəro kasarrada futu naptəram Cristannaye zamandəye, tun zaman Middle Age yelan səta har zaman kəla furum Europe yero sudunan,
Mairi dən maiya'a gumsənzə'a dayi amgapsəna də sandima, malum adinye (First Estate), kam maiya lezənama (Second Estate), tala'a gariwu'a (Third Estate).
“Englandlan nizam ngurowa-indibe tuwangatə shi doni ammurawa-a malumma adinbe-a nafalan kəlzənama "”commons”" də nasha fallan, shima nguro kənindime wo.”
"“Scotland, lan Ngurowa Yakkədə sandima, Clergy (Nguro kən auwwalbe), Nobility (Nguro kən indime) kuru Shire Commisioners, au """"burghers"""" (Nguro kən yakkəme), burgeois wu daraja daubewa kuru daraja cidiyabewa wakiljin."
Sawu malumma adinyedə nyiaso sadinba dəro, zamanza də kuruwu gənyi.
Huizinga: Middle Age ye baditeram kotanzəye (1919, 1924: 47).
Tala'adə sandima am kaskangataro gotənama.
Bəla'a nguwulan jama do suro kashi yakkə adiyen baso mbeji.
Kənənga ngəla bəladiyaye zaman adəlan səkkə jami isə bəladiya sodə nguwuro kareya adaye mukoye zananye so, bərni'a am kəlanza kəlza yancinza mataro mbultəmaso, kate kate malumma adinyi'a tala'a kərmaiso kuru kərmaido malum me adinye mbursazannama soye'a zauro kənənga amsodə'a lezina.
Kashi indimi də, sandima amdo katenzan jifi wajin maso, sandima an na maiyen manaza fantinma, am ka'alala mazaninma, kuru sandima amdo raksa banna sadinma.
"Kuru, First Estate də'a Second Estate də'a samma kəla Third estate dəyen kənəngatain, kuru attǝye Third Estate sodəa daraja ba'aro sǝdǝna ngǝlaro rumiya"
Nguwunzaso, suro futu sandiya kasaptayen sasanbin, kuru surodəman bazain.
Suro saa 1776 kəntawunzə May yeladən, minister kungənaye sha Turgot yen botində'a kərmainzən catalo, kəla gyara lamar kungunayero kudo shiro terənayedən.
Sa shiro ansodəye amari gyaranzə donye shiro "ideal programyin' bozəna madə'a terənadən, mai sadəye Louis XVI dəye samnodo shiro Estates-General yedə'a wurturo ma'ano nya, Third Estate də, ma'ana tala'adə incin za sodə'a kwaltə wa'adə.
Dalildə Majilasku Scotland yedə, karapka Indi'a kuru sandi samma njim majalisaye faldəman napsain, futu adəlan ye ro rumiya, sandidə njim majalisa House Of Lords yea House Of Commons yea də gade gade.
“Bija England lan wazəna yedaiyi, Majalisa Ireland ye də suro Magnum Concilium yen fa'azə cəlo, sha "”great council"” lan botin, Naptə majalisa yedə chief Governor Ireland ye də shima biwojin, amdo isa napsain sodə sandima, council (curia regis), magnates (feudal lords-am cidinza bare'a so), prelates (bishops-a abbots-Mahimma adənye)."
Suro saa 1297 yen, nguruso, bəlasodə sandiya wakiltəmasodə, knights (am ka'ala) badiza (sheriff sandima buron sandiya wakilzain).
Sandi adə kara'a nduyemazənyi, injinza'a ye cida musamman ye sandiro təna, sandi adə raksa wakilnza majalis shiro Riksdag sain dəro zugain.
Kawu karni 18th century dəro, Mai də raksə dono kartənziyen lamarra faljin, har amdo karnodə sadəya fato ndiso kalkallo waljia, na mai dəye kartənzə fal kwalzəna madə sandima samin wo.
Amma ngawo samno shiro Diet of Porvoo də'a tədəna yen, samno Diet of Finlandbedə gadəro tədənyi sai saa 1863.
Suro karbi 1400 yen, letter patent yin faidatə badiyayə, letter patent də amsoro inci awo faida, kulasa sadəna ye caino, suro saa 1561 yen ka'ala Count ye'a Baron yea kəlja'a, kuru suro saa 1625 yen House Of Nobility dəa First Estate yero cado.
Fuwuma noble house sandima kala'a waratazainma suro njim majalisaye dəa rozanama.
Adəa suku zauro am kala'a sodə mbultain ka'ala kura fandoro.
Zaman karni fuyedən, shi Estate də isa mallum ma ilmuye, malumma university ye mowaontiyala soyeye'a tədəna.
Kasuwu sodə burnin kawairo tədən ro doka'a cako, sakku am sawurma sodə isə sandima duno'a ro isə walzənadən, kuru gariwu an maiya bəniyedə sandiro inci kasuye samma cado, karapkanza am kasuye men.
Kawu naptəram amma isə burinro waljiya an dəye sara'ana ma, sai sandiro izəni kasuwu diwoye sadaiya do, kuru sawur bəla gadəro yado də sai mairin kamro izəni sadaiya do.
Nguwu so naptəram amma yesodə, amdo suro kulunzayen garsadə napsana maso, adəyai har zaman 19th century ro cuwudo, cirso, kara'aso bawo, kənzənga sadəye zairo lardə'a gadə Europe ye'a gude zəna.
Amdo amza'a wakilzainma Diet yedə: sandiya am gana karzain, nguro au bəladiya woso wakilnza zuzain, leza wakil wakillanza'a karzaro.
Sandi adə cinza siyasayen ba, kuru raksa karuo kura sadinba.
Swedenlan, Riksdag Estatesdə shima dəga kau bicameral Riksdagye sha faljinro saa 1866lan, shi doni hakku siyasabe kam fandonzə'a au ləmanzə'aro cinama.
"Finland yin, howom adəyayi də mbeji har gozə saa 1906 ro cuwudo, kwamiyaye Wala Sweden ye saa 1772 yedǝ kurjin."
Kuro cidawu cidaram sanyaye suro bərniyedəa estate diyan allo sakkənyi.
Darenzədə, suro zaman 15th century'a 16th century'a ye ladən, Brussels isə shima bulado samno States General ye tədən ro wallono.
Dalil Union of Untrecht suro saa 1579 ye lan wazəna nankaro, kuru laman ngawonzən wazəna ma so'dəa Sates General dəye shawarta gadero mainza King Phillip II Spainyero nəmbərzəm gənazainbasa, kuru maidə shima bəla Netherlands ye'dəye mainzə.
Shima daraja gomnatibe na awo kəriyewa tulurdə'a lezənawoso galtinma, kvriyewa doni isa Republic of the United Netherlandsro walzanadə.
Fute Netherlands yelan, samno dareye States General ye do Habsburgsro kəngaye sadənama suro Estates General yen tədənama, suro saa 1600'a, Estates General 1632 lan wazəna madən.
Gadero Wakil mai ye surodən'naro tədən, soko wakil Estatesye, nduma kamanzə'a kuzənyi suro constitution 1798 yeladən.
Suro saa 1815 yen, soku Bela'a Netherlan'a Belgium-a Luxembourg-a kəltanadə, States Generaldə chamba indiro yakkatə: Chamba kən tilomia, Chamba kən indimia, (First and Second Chamber).
1848 yin sətanan, chamba Dutch yedə, muradəzəna membas'a chamba kən indimi sodə sandima jami sodə sandima sandiya karzain wo (badiyaram dən, konga'a gane la'a, kamu'a konga'a samma raksa karzainro diwo də suro saa 1919 yin badiwotè), membasa First Chambayedə'a membasa States Provincial ye sandia karzain.
Malumma adinye də, prince-bishops sandima sandiya wakilzain, prince-archibishop'a prince-abbots so'a, fato'a adinye zamandəye.
Am nguwudo lardənza naptəye suro Holy Roman Empire yelan, zamankadaro naptə kəlanzayen napsa'na sodə, wakilnza suro Mairi Diet ye dən bawo, adən kammaiye'a bəladiya naptə kəlanzaye'a.
Estates'a duyau kura kura sodə sandima: ammurabe (dvoryanstvo), malum adinye, am buladiyaye, am burniye, kate kaenzadən, salsala nguwu mbeji.
Nəm gariwudə asalinzə bərni'a kəllata, akkayiro katap kaidanzaye kərmaiyedə gənajo, (misallo katap kaida burinye, daraja kam bəladiyaye, kaida bula'a Germany) adə nankaro zaman dən gariwu'a də samma am lardəye.
“Futu tarihin isəna də, Faransalan kamro gariwu gulzaiya ma'ananzədə kasuma burniye, burnidəye (garunjire nzirifoyedən kawarrata), gariwu'adə sandima, amsanya mokoye'a, am garno zunama, suwurwu, amma gade'a adə sandima gariuwawo "”the bourgeoisie”” gultində.”
Kungiya am sanyawuyedə, awo sha sudənasodə, kasuwila (alamanna am cəda mukoye sadinso, sawureu so) kate sandiya am cidi bareye lemanzaso adə, kunguna hayaye zairo cado.
Am jiri adə, nəm griwa aubinyi sanyanza sodə, zaman kadaro yallanza kadunzan bourgeoisieben karadə sa'a yar indi anbinyi yar yakkə so ma'a sədin.
Su'a am kura'a fato jiri adəyedə, sandiya ngəlanaro suro bəladiyen nozana, kuru kakan zasodə, bana ngəla maro sadəna, fuwutu lardə diye'a.
Son yalla'a fato jiri adə'ye də, suro kənənga kungəna yen kənəngan za, cado.
Təlam Faransa ye dən, kalma bourgeoisie'də ma'ananzè daraja naptə kəlanzəbe'a, jami naptəram jamabe nasha razuwube adəro gawodə mowonjin yaye.
Awo səkkə Hitlerye capitalism'a mbərsazənyidə shima mowonzə shiro təngatəyimba dalil nizam gadeso'a kozəna fəletəbe, kuru shiye razuwu lardəlama səraa shidoni kəlambi Volkbe galjinma.
“Kuru Hitler ye gulzəna, gariwu'a sodə aiman lambinzaba illa riwanza gənyima'a.””
Sandi adəye fadanzasodə, chidanzaso'a furtəro mowonjinba.
Kitawu Belle de Jourdə (Beauty of the day,1967) hawar kamu gariwu laye caino kamudə naptə fato gariwu ye də kəlanzən suluna, har sha nəm zawarro ciko.
"Europe lan, ka'ala shiro Emperor saindən faidatain tin zaman Middle Age yedən, zaman də daraja emperor yedə sha Pope ye'a karǝn-karǝn au kalkalro turin daliladə diya pope də shima kazadala kuru, kura malumma coci Catholic ye yala Europe ye samma so ye pope də shima kazadala kuru, kura malumma coci Catholic ye yala Europe ye samma so ye"
Ma'ana emperor yedə kut notəna yaye, shi emperor də gulzaiya mai shiyin fuwunmabawo kuru lardə do cidiyanzəye masodə, lardə'a kada yaye ro waljin.
Nəm kərmainza sodə'a mai shiro Holy Roman Emperor lan bawotiyinndə suro saa 1514yen darajanza də'a asuwono adəson yaye, mairi Russia ye dən darajan zadəa asutənyi, saa 1547 lan do asuwatə.
Ka'ala zaman kawo kawo nəm kərmai Roman ye sodə, ka'ala jiri Great King so, King of Kings so, Maiya Persia ye so maiya gade so, faidatainye də'a samma kalro go təna.
Nəm duno maiye də nəm kura cidinzəye shima misal dunonzəyero wallona,suro dawo 18th century yedən.
“Maiya Rom yedə zaman kureyedə, zauro su Rex (“”mai””), də'a wazana kuru faidanzə nguwu mbeji letə siyasanzaye mai bəla ye baro sadəna dəye.”
Augustus, mai Rombe burobero gotənadə, kərmainzə wofissa-a, kaalaso-a, kuru darajawa Rombe doni am gadegadero adamen yektənama kəlanzəro gotəmen kambajiyo, kərmai samgatadə kam falro sapciyo.
"Adəgaima, ma'ana kaala Imperatorbe ("”kura askərrabe”") shima am ngawonzə gawoma soye zauro saraana wo.
Adə shima ka'ala maiye do zaman kadaro faidatənama: ka'ala maiye shiro Caesar saində (ma'ananzə gade so'a) saa woson faidatana zaman Caesar Augustus lan tai har oktu Tsar Simeon II Bulgaria ye kərmain satolunaro kude, suro saa 1946.
Amma awo shi adə'a lezənyi madə shima Augustan History gargam samnngaa kəla tarihi Emperors kate kate zaman 2nd a 3rd century ye.
Am gana ro ka'ala adə'a cado kuru doka lan mbawo kamu'a Emperor ye də sandiye'a lezənaro.
Republic dareyedən, saa mairidəye burobedən yedei, Imperatordə kaala doni generalla Rombero askərranza-a majilasku Rombe-a ngawo kənasar laa kurayen sadinma, ganalaa field marshalro rataltəyin (kura au amari yioma askərradə samma soye).
Fato maiyaye shiro Nervan-Antonian Dynasty do dare maiya isa nəm kərmai za suro zaman 2nd century ngawo sandima sadəna soadə sandima nəm kəmai dəro nəlefa saudə.
Tawaye maso yakkə isa kəmai kori kori sadəna sandiya emperor nza mbeji adə sandima Gallic Empire, Britannic Empire, Palmyrene Empire kən yakkəme də rex yin nguwuso faidatana.
Loktu laan, am uwu karunga ma imperiumdə yeksayin (wune: Tetrarchy).
Bərnidə kuren sha Constantinoplelan bowotiyin kudə sha Instanbulyen bowotiyin.
“Roman au “”Byzantine”” Emperor dareye ma adə sandima kənənga nəm kərmai Emperor ye də'a dawu dawun goza sha Emperor do kərmainzə duno do ndumaye sha kozənama bayero cado.”
“Maiyya zaman Byzantine yedə kalma "”autokrator”" də faidatain autokrator də təlam Greek ye ma'ananzədə kamdo shima kəlanzə'a tunotin ma au “"monarch"” kalma adə sha am hawar ruwotəma Greek yedə shan faidatain tarjama Latin dictator ma'ananzawoma.”
Son yaye kalma jiri adə gade a son kuru ka'ala so dəyaye ngaltema cottoro faidatemza suro mayen watə kwaltinyi.
“Ngawo bəladə'a suro nəm kaskən yen tumuwo am bəladəye duza salunayen am bəladə'a samonasodə bəladə ro su “"Empire of Romania”" cakko am hawar lubtəma soye sha Latin Empire of Constantinople yin bozain Baldwin IX Count of Flanders ye adə'a Emperor bəladəyero codi.”
Zaman Otto the Great yen tam har furu ro kude bəla'a nguwuso cidiya mairi Carolingian ye gədiyaram Francia ye də isa Holy Roman Empire ro gullada.
Mai kərmai gana'a adə ka'ala Roman King yidən sandia bowozain (Mai Rom ye).
Shi Holy Roman Emperor də shima mai kura sandi maiya gadeye də.
Kəra geography ye sha indi ro kasapkatə kəra awo kənənga kamye lezəna ma'a kəra awo ciasa a lezənama.
Zaman kureyedən shi Geegraphy də kəra rowo jiri shawamadə kuru suwu bula'a ye'a ro gowotəna.
Na'a cidia zauro lamarra gadeso'a kəkəltəna diye sukə lamarra kungəna yeso, nəlefa yeso, kənənga dinaye so, dabbaso awo kajimma lezənaso diye suku geography də kəra lamarra kadayero wallon.
Awo'a buroye isaptənama sodə lamar garyeso kuru futu amye sandiya garzana yeso futu amye sandia asuzana so futu amye sandilan kənəngatana so kuru futu kənənga amye də sandiya falzəna shima kwar kwar kəra diyewo.
Shi adə notə awo'a zahir ye dinaye'a geography adammanabe'a maradəzəna, misallo futu amsoye awo nanza kənəngatan ye asuza kuru kəlanza ye gozənama.
Kəra awo'a dina nəm kuran kozana ma yedə shima Astronomy'a au binyi Cosmology'a nganzazəna ma.
Kəra awo lardəye nganzazənama (regoinal science): suro saa 1950 yen am regional science a hapsanama sodə kuranza shima Walter Isard loktədən badyetə awo furo sakkəna dəye shima ilmu misaltəye'a ilmu somsoni ye koro geography'a lezəna ma jawawo au binyi amsa yiwo adə isə sha jawawu zaman kure yedə'a gadəyetə.
Cartography (kəra na'a bəla'a cidiye kad kadiro kur ta ye də) isə kurazə, lamar kurtayen cizə lamar kuraye kəlanzəye ro wallono.
Kəra'a gade gade suro geography dam notəman GIS specialist də dolenzaro computa'a lamar ilmu hawar computa ro yikoyr dəye dole sai nozaiya.
Geostatistics də sga zanmaro faidatayin na'a ilmu jiri gade gadeyen na jiri lamar kəra nji'a lezəna ma so (hydrology) kəra cidiye’a lezənamaso (geology) kəra awo kəndawu petirye matəyeso (petroleum exploration) lamar kənənga kasamye ləzəna so (weather analysis) lamar garbəlaye lezəna maso (urban planning) lamar somsomi kare cida ye lezənaso (logistics) kuru lamar kurun kwasa ye lezənamaso (epidemiology).
“Map do Eckhard Unger ye waltə falzə kurzənadə, bəla shiro Babylon saində'a kula kuluwu shiro Euphrates yam səna'ano kwarkwar nzədən cidi Assyriaye'a Urartu ye'a bəla'a gadeso'a sha dəriza kəlzəna sandiye sandia "bitter river" ye shire (Oceanus) sanidəa dərizə kəlzəna ma kəlta'a shillenn tullur ro walza'a sandi gadə də'a kəllada.”
Shi adə zauro sha Imago Mundi a gade tana shima adə map dinaye Babylonye shilan 9th century kawu sa'a sainna Isa tambinro faidatain map adə Bəla Babylon də'a anumga dawo dinaye dən gənawo amma ndumaye kut nzədə asuzənyi də.
Kam shiro Thales sain diye shiro ilmu somsomi kawusu'a kungalla tawo də shiro təngatin.
Gashiptə nguwu mbeji kəlai kamdo dina də'a nguwul yadaiyi ro asuzə bayanzə nadə amla Parmenides sana amlaye Pythagoras shima buron asuzə sana.
Somsomin buro hawul ye kəla radiua dinaye ngalzə notə Eratosthenes shima sədə.
Meridian də kashi 360° ro kasap katə degree woso waltə minutes 60 ro kasapkatə.
Cida ilmuye buroye Hipparchus ye sədənama də'a waltə kəla dəro ilmunzə gana'ano awo shiro grid system saindən kəla map nzəyero səkə faidaa'atə degree woso misal nəm cintə mile 56.5 yero gowono.
Suro zaman Middle Age ye ladən Roman empire ye botənzə ye səkə letə ilmuye geography yedə Europe lan cizè danla islam yero kalakkatə.
Waltə malumma ilmuye kərmusəlumma nganzanzənama sodəye cida ilmu am danla Romaye'a Greek ye sodə'a fasarza dayi fato ilmuye shiro House of Wisdom bəla Baghdad ye də garrada adə bas nankaro.
Abu Rayhan Biruni (976-1048) shima bəro salak yin dina'a suro samiye sodəa nəm citənzaso dəa fəlejowo awo shiro equi-azimuthal saində.
Nənga shi dəman nəm kuru kauyeso nəm cintə bulayeso nəm cintə naye so'a ngallano.
Masala do am dina'a kulasa nozain maso am cidi kərazainmaso'a zəksəna də shima longitude'a latitude'a naye notəye.
Suro zaman 18th century'a, 19th century yedən kəra geography yedə isə asutə ilmu kəlanzəyero malumma ilmuye sha lado kuru sokudən nadawu kəlanzəyero wallono university kuradən musamman ma Europe yen (musamman maro bəla Paris'a Berlin'a dən).
Saa yar indi ngawoyen tam kuro isəmiya ilmu computer yedə fuwutu geomatics yero andiya suwudəna kuru cida gade faiyi isə suro geography yedəro təkəna cida'a adə diye sandima geostatistics'a participant observation'a.
Arnold Henry Guyot (1807-1884) -- shima kau kankara yeso də'a tawatsəye kuru shima letəram zasodəye asuzu musamman maro kəla yitə kau kankaraye sodə'a.
William Morris Davies (1850-1934) -- shima gonyi geography America yewo kuru shima futu banna adəye'a njiyi'a badətəram nzə'a yede har datəram nzə'a waltə baditəram nzə'a so'a samma kurzu.
Ellen Churchil Semple (1863-1932) -- shima president kammuye buro səlakye Kungiya American Geographers yewa.
Walter Christaller (1893-1969) -- geography awo amma lezənama kuru shima Central place theory maskuzu.
David Harvey (1935lan katambo) -- Marxist geographer kuru shima ruwutuma theories on spatial and urban geography ye kuru Vautrin Lud Prize ye suwandəna.
Lamarra lasodən nǝm gade-gade fǝletǝna kate birni donyi Mailaro (Maiye nozǝna) dǝa kuru bəla donyi Maila dǝa yen, shi donyi na gadeye ma dǝ.
Misalla sandima Babylon kureye, Baghdad zaman kərmai Abbasidyabe, Athens kureye, Rome, Bratislava, Budapest, Constantinople, Chang'an, Cusco kureye, Kyiv, Madrid, Paris, Podgorica, London, Beijing, Prague, Tallinn, Tokyo, Lisbon, Riga, Vilnius, kuru Warsaw.
Bəla sodən maiyama bəladəshima dawudi lardəyedə falzana lamarra siyasa'a cidia nankaro Finland ye bərninzə kuradə Turku shima bərni mai lardədiye yo zaman Middle Ages yin səta cuwudo sokkudən shi cidiya kərmai Swedish yen zaman Grand Duchy Finland yen suro saa 1812 sa Helsinki shima bərni kura Finlandbe kərmaayero Mairi Russiabe sədənadə.
Canada lan, federal capital (bəni kuralardəye) mbeji daji bəniyanzə miyau gapsənadə'a lardə'a nəz yakkə sodə'a sammanza bəninga maiye mbeji.
“Austrialia lan kalma “"Capital cities"” ma'ana bərniye lardəye də gulzaiya bənia bula'a arakkə lardədiye'a kuru bəni kura lardədiye shiro Canberra saində maza kuru Darwin bəni kura Nothern Territory ye də'a.”
Federation so lan yedǝyei gǝyi, birni kura lardǝye taanasye ba, do amma birni lardǝye kura fal dǝ birni kura lardǝye bula sammayero waljin, jiri London yedəyei, shi donyi bərni kura  England wa United Kingdom wa ye.
Bərni kura lardəye Germany ye'a Russia ye'a də (stadtstaat of Berlin, kuru burni kura Moscow ye) sandi adə samma burni kura lardənza ye kuru bərni kura lardə samma soye naptən za kəlanzayen.
Frankfurt, Kentucky, dawu dawu dən Louisville Lexington’a.
Tallahassee, Florida sandia kate kate Pensacola’a St. Augustine, Florida -- kuru bərni kura indi cidi Florida ye sodə.
Yimlan zaman kərmaiye faltiya bərni kəra lardəye dəye faltin.
Soku Canary island ye naptə kəlanzəye suwandə nadə suro sa'a 1982 yen Santa Cruz de Tenerife'a Las Palmas de Gran Canaria'a ndisu bərni kəra lardə nza kəlanzaye lawando.
Estonia lan Supreme Court'a Ministry ilmuye'a kulashi ilmuye'a də suro bəla shiro Tartu ladən kasharu.
Loktu butərəm yelan bərni majalisakuye naptəram zaro gozana ma də bəla gadəro kalaktəyin awo səkəna də fato majalskəye də'a nanza kura lardə ye də'a fallo sadəro sha amzo kərmai də'a sanotain masodəa.
Mai ya lardəa diye'a majaliskənzə'a sodə bərninza naptaye də'a fafalzain ngawo kəntawu arakkə woson.
Dharamshala, shima kuru bərni kura aubinyi headquarter lardə Central Tibetan Administration yewo shima bəni kəra zaman amusuye mawo.
Bəladə kəlanzə sha na kəlakəlyero sha tēnotin (Union territory).
Bəla shiro Uttarakhand saində Dehradun shima bəninzə kura majalissuye wo amma cotunza kura də bəla shiro Nainital sain dən.
Gartənzədə suro sa'a 1960 yen badiyetə suro sa'a 1966 tamo'atə.
Mairinza fato kura lardə yedə (sha Malacanang Palace) kuru Supreme Cotu nzasodə suro bərni kura lardə yedəman amma fato majaliskuye indi so bəlangai lan gəna'atə.
“Bəla shiro Sri Lanka saində Jayawardenepura Kotte shima bərni kura kərmai tunotaye fato majaliskəye shiro parliament dəye bəla dəman amma bərni kura buroye shiro Colombo saində shima bərni kura lardədəye kasu'a nganzazəna ma.”
Bəla shiro South Africa saində bərninza kura kəmai Tənota yedə shima Pretoria bərni kura majalisku ye də shima Cape Town kuru bərni kura shara yedə shima Bloemfontein.
Bəla Switzerland yedə Bern shima bərni kura lardən nza kəlta'a lardə fal ro sadənama Federal City of Switzerland kuru shima bərni kura lardə samma soye.
Kuru jiri bəla Illinois ye'a New York ye'a də cidawu siyasaye bəladiye do suro Southeast Pennsylvania yen dawuna sodə (bəla adə so City of Philadelphia, Bucks County'a son, Montgomery County, Delaware County, kuru Chester County) bəla Philadelphia lan napsa cidinza sadəna ma sara'a no.
Bəla'a israil'a, Falasdin a dəye gomnati bəla indiye so bəla alqsa ye sha Jerusalem yon bozain madə ro sha bərninza kura lardənzayero gazana.
Sandoro bərni kura lardəye (capital) dalil kənənga jidi'a lezənama au nəm jiwu jamaye lezənama ro goza bəla səriyero sa'adəya kəla awo kasu'a lezənama au kəriwu'a lezənama yen (yimlan bərni jiri adə sha forward capital au binyi spearhead capital yen bowotin).
Mai kura Ming yedə bərni kərmaiye gozə Beijingro (uwudo amma Nanjin ma dowu lardənzə yen dalil ngai diwuon nzədəye kəlanginzə sha Mongols so'a faitəro.
Delhi də dare nza isə bərni kura kəmai ye zaman nasara'a sandima bəladə tənotain yen ngawo Durbar mai shiro King-Emperor George V kən uwumi biske sha kərmai dəro galatəye suro sa'a 1911 yen ngawo India ye inci kəlanzəye suwandəna so bərni də shima bərni kura lardə yero goz kowada suro sa'a 1947 yen kuro suwandənan.
Loktəlan nadonyi bəni kura lardəye gotiyin sulwu riyiji kate am gade gade ye təduro adə bəla adən wa'azana Canberra, Ottawa, Washinton, Wellington kuru Managua lan.
Zaman Mairiwa Yakkəden, Shu-a Wu-a indiso cekkuro sa bərniwanza Chengdube-a Jianyebe-a sakkuruunadən.
Ngawo daula shiro Qing dynasty sain sukuruna yen kərmai ye muko bəla'a kadaro samzanayen suku lamar sufuri lenəm areye'a lamar kənənga yadəm kudə ye'a də'a lamar amsoye kaman zaro manatəye zamanye'a so banazə jami siyasaye shiro Chinese Nationalist'a Chinese Communist are kəla kambaiya ro bərni kura lardəye də'a nanzə də'a nan goza na gadəro kalakkada kuru kərmai dəye afima ye lezənyi ro sadə kawono zaman rijiyi bətərəm Japan ye sandiro sandənayen.
Bayan zə akkairo raktə tədin na do amso abadan ro nagawarro gazana ma kuru nado maiye mbeji kuru kəlangin zə fetero notəma am bəla diye dəye awo kulo bare'a kəlzəna man ngənyin kənənga tain.
Gargamye fǝlezǝna, city-dwellers dǝ taidazǝ citilowaro foto nǝmkamzǝ ganawaro walzǝna, do amma karnuwa indi njestinbama kuru duwama bulatǝwa anyiye ngawon, reta nǝm nguwu am dunyabe-a kozǝna kǝrmadǝ birni-a dǝn dasawu, shi donyi dalil dunowa fuwutuwu dunyabero.
Nguwutən za adə isə bərni so də ciriza manaye rinta mbejiro wallono kəla lamarro dina wuzənayen.
Adəmaro bərni'a do zawa ciwu jamaye ngu'a sodə sandi'a na faida'a rintaro sorin kənənga cidi ye'a kasamye'a faitə ye dən.
Misallo bərni lardəye jiri Beijing’a so London so Mexico so Moscow so Narobi so Seoul so Tokyo kuru Washington DC so kənənga kuru nəm fuwutu bəlanza ye sodə'a fulaizain.
Shi bərni də sha hawor ya dairo gotəyin yartip naptə ammaye so, na hawor dəa tangartə tədia kuru samzainma, na duno fəletayea na shawari gotəna də kəkəltiyin ma, au binyi faraskəram riyijiye.
Jami lardəye falfallo isaptədə, maa'na nguwun misaltiyin jiwu jami yaso, nəm nguwunza nagana lan fandoso, fato'a naptəye so, na rasuye'a na sanyaranyeso, fato'a gar dalil gadegadeyeso, sandi adən sapsa bula'a bərniro bowotin.
Awo la amye hangal nza kəladən ba kuru zauro illanzə au binyi faidanzə fete də, shima, dina kap yin, bərni sodə nguwuso na donyo raksə lamar bare ye də jamanzadəa nojinma.
Bərni sodə wuraza kuru kurazaiya, na jidye gomnatiyeso, naptəram mai gomnatiyesi, garra adinyeso, isa na adən naptəram sawandin kuru nguwuzainye.
Yanayi cidi nadəyedə nguwuso shima jiri bərni doni gartinyin dəa sikkin.
Kuru bərni sodə raktə dalil nzərifo yayeso sha gartiyin.
Jiri adə sodə raksə ngairo isə waljin ngawu wurata sa a kadaye, garu dəriata zaman kureye so'a.
Bərni jiri Moscow solan jiri atta'a də kuro turin.
Na'adə sodə am kulashe awo tarihia nganzanzə sodə awo am kureye garuso so garso fulezəna kasuwunzaso, siyasanzaso adin ngaso.
Bərni'a Chinaye karaskata'a ro tədənadə, awo adin ye'a nganzazəna kurza garrada.
Na'a adə sah zauro tartip kəriwu ye tədəna, kuru sha kashi kashi ro yaksana, na'a njimye sodə sənana ye kuru saraiyata ye cidawu soro sadəna, amma na fato'a shawa shawaye tartiptəna gariwu'a maiya'a ro.
Zammana fuwulan isana mayen, bəla naptə kəlanzəye lardə Greece ye də musammaro bəla Athens yedə, sandima bəla Pokis yedəa tartipza garrada, kunguyero am codi kəlanzaye sandima jami bəladiwo.
Cidiya kərmai daulanzəyedən, bəla Rome də, bərni nguwu falzəna na'ala sodəyen bərnidəma sandima garza (coloniae) and kaida gar bərniye'a kirtanzè'a kuru naptəram jamiye sodəa sawudu.
Kəlafərum Norte Chico yedə naptəram jamiye fiyakkə'a (30) kozəna, na kərma sha lardə Norte Chico region ye botiyin madə, suro yela dawuye bəla PERU lan bowotin madəyen.
Duno kərmaiye bəla'a Nasara'a soyedə bəla shiro Constantinople sain dəro kalakkatə, kuru darenzədə kəlafurum islam ye yero kalakkayə bərni kərmai islam ye dəye Baghdad yin, Cairo yin kuri Córdoba yin.
Zaman 13th'a 14th century a din, bərni'a la sodə bərni nəm kərmai ye dono'a ro wallada, lardə'a sandiya dəriza kəlzana ma samma cidiyanzaro karasharawu adəye sukku awo daula kərmai njiye ye'a wuzunamayen zauro dunon za'a ro wallono.
Fətəram Europe ye bərnianza kərmaiye kura masodə, (London & Paris) zaira kasuwu lan bana sawandəna ngawo kasuwu nji faltəye shiro Atlantic trade vaditənayen.
England də shima fuwu gǝrjin London də bərni kura bulawa dunyabeyeso ro walzǝna kuru adaima birniwa donyi suro lardǝ dǝye na dǝn cizǝnamaso dǝ, sanyaram kura dawartǝro ndǝlamtuwuna.
Nəm kazada kasuwuye au binyi cidawuye zahirro wallono, adə dəye sandima garruso, comashan maso, am cidi yuwum ladə maso, jaridawu, am gomnatiye, chairman yayiso, kampania kura kura so.
"Tamoramma anyi ngənəwu bəladə waltəm yasabe; surowa bərnibe bəlintəgə; CBD'a cidawu cidawa fuwuzanabero kalaktə; lamarra raahabe, nawa adabe; dandal dekkelbe garta; kuru nawa njiye fuwutəgə-a.”””
Kawu 18th century ye də, am bəladiyaye barewu sodə'a, am bərniye kasuwusodəa, am awo'a faidatəye tandoma sodə'a nduso kamanzə'a kalkallo, kəjiro kəngənatain.
Kənənga am bərniye kəjidə zairo hayal am bəladiyaye diya bərniro gərta sèdəna.
Batam, Indonesia, Mogadishu, Somalia, Xiamen, China'a Niamey'a, Niger bərnia'a adə sandima bərni'a do dinan kəla kambaiyaro wurazain ma, num kuratinzadə suro sayin kashi 5-8% yen whrazayin.
UN ue misalzəna am bərnin napsayin də sa'a 2050 yin, dina kalue misaldə 2.5 billion, (kuru am bəladiya yedə misal 300 million yin fulutiyin) 90% naptəwu bərniye təradə, Asia'a Africalan wa'ajin.
Banbanci kura kate tala'a gariwu'a bəla'a adən, na'a adən, gariwu'a rintasodə ngurunza dəriza kəlzana sandi tilonza ngurodən napta mawo, fato fallen ye, tala'a nguwu nguw'a tala'ayen kuru fatowa batiyen, awo'a gade jamaro faidaro kartiyin sodəa sandiya sədin bawo, suro naptə batti kasharu.
“Attəso gomnati hukuma gana sodə, kəla kəlan doka zangan ma kəla biwu'a sambisoro rotədinma (kuru ngəlaro kasartənyi) biwu'a jiri na wa'atan datəso, damun laiua faitəso, lenəm katkadi na gomnatiyen mowondo zanga zanga diwuso, au fatoma so leza katkadi samoiye do, bina kankara ye laiya faizəna ma tuloso.”””
Anyi sambisoro mbejiro tədin, futu kalkalro.
“Kaida'a cidaye adəsodə shima dare isə kaida cida dieoye sodəa sudu, "”service deliver rules"” kaida fasal cida diwoyeso, adə samma dalildo awo faida bərniye, kuru cidaran nzəyero doka gənata bas.”
“”"Robert L. Lineberry ye "”Mandating urban Equality: rozəna madə, kəla futu cida bərniye kasaptə tədin hen"”, ləptəmanzə Hahn & Levin (1980).”
Amma cida'a bəlayero kungəna uezodə, kuru bərni'a yasa'a cida'a nzəraye gadr sodəa masallanzə dayin ma gənyi, bərni asodə, masala adə masain ma, sai gomnati kura lardə dəye lan bana mazaiyado, au na kampania naptə kəlanzaye'a au nadè'a kasuwuro lado, au kampani'a kadaro lado, au nadua'a na siwa matayero kalakta'a.
“Globalisation nankaro, kuru faida kampania dinaye kura kura ye kəla hukuma sənana dinaye so də'a, isə fainta ammadə awo'a kərmai bərniye'a nganzanzənama cottoro falwono kəla “"urban regime theory”” yain, shima adə karaoka'a awi am bəlaye sarauna maye gozə sha ilmu lamar kasuwu ye ləzəyi yari caido, nasha ilmuyen sha philosophy of neoliberalism yen təngatiyin.”
Awo'a kasartəye, ngawo fasal bəro salakye bərni kəlanzè yedə, aiw'a adəgaiyi surodən mbeji, sandima, kungəna gomnatiye, lamarra garyesi yikko, kura futu cidi'a faidatiyin ye shimotə, misal nzə sodə shima nguwuro'a sodəa kasaptə.
“Kuru bərni sodən, suro dalillasandiya kasaptayedə, hukuma ganaro duni do bəladè'a kasaptaye mbeji, kuru shini waltəm na'a kura ganaro dəwiye mbeji, kuru duro futu foto'a gartiyin so ye mbeji, au gar kəlanzə, au awo bəla yasawo'a lezanama.”””
Am naptəram nza karun karun sodə raksa na falyin kənəngatayin, cidanza soye'a sadin faraskaram biskenza yaye falli waljin, sandiro musamman ro faitə gənatəna kuru kuru raksa amma gade'a muanalanza sadin, shi adən raksa nəm kam nza awi jirinza ye wuzəna ma sadin, au kənənganzaye awo wuzənama, na'ado nəm tala'a zau'ama, au nguri'a tala'a yeso.
“Nguro'a ngairo bulaue bəla'a nasara so yedə kuru nguro'a gariwu'a ye bəla'a gade dinaye sodə gariwu'a mai ya'aro nado sandi runzaye cina, na'adən kəlanga so'a am mukun awo ba'a so'a firzana, nguronza sandi lanyen kənənganza sadin.”
“Am jiri adə do kəlanza'a firza napsana ma sodə alaman na am bilion fal duwu yar uwu'a yadaiyi, (1.5 billion) kərmaro dinan, suro sa'a 2030 yen am jiri adə bilian ndi duwu yar uwu yadaiyiro sadin (2.5 billion) sandi adə, sandima jiwu jami dinayendo kəla mukonzan awo'a ma kambaiyaro nguwu zain ye dinan.
Shima adə kənəngamen wunəmiya sha Communist Manifesto'a samunye kuru gadeye awo tarihi a wuzəna man.
Awo səkəna diye bəla'a kasuwuye, tussana kəla na'a yiwum lade amlu yumun faidatəna nankaro dalil kasuwu ye lan.
Na do cidawu ngu'adə, am cidaram'a jami a sodə'a futu kambaiyero kəljin.
Maiya kaduwu ye sodə, bərnilan naptəma sara'anova sandia awo sapsə kəlzənadiye, kaduwunza sandiye shawarinzan faidatiyin kəla kərmai bəlayen.
"Greg Kerr, a Jessica Oliver a, kad kadin za sha "”Rethinking Place Identities”" madə Kavaratzis, Warnaby & Ashworth (2015).”
Am dina shim kataro famtəma sodə, bəla Agra yero leza mashidi sha Taj Mahal yin bozain ma də'a ruworo lezain, au New York City, leza fato'a indi shiro World Trade Center lan bozain madə'a sorin.
Ayi nankaro am nduma gənyi masodu--tala'a, am ngawon kambama, am nduma ngəla nozanyima-nguwuso kənənga nəm kəskənye, fato səro wahalayen a'arizain suro bərniyen, amma kənənga bəla'a sənanaye kəji hangal buna'a də'a saranyi də, au binyi naptəram kadeu ba bəla'a ganaye saranyi də?
Am do yisa surodən napsain sodə, dalil nzadə shima yisa lamarra ndasosoro sandiye surodunnaro walzəro.
Biske tiyi'a mazaktəyedə faidanzə mbeji, na bərni'a fasaltə yen, kuru na futu bərni dəa notinyen.
Ngawo adə, awo faida'a rintadə shima, nadə'a nadonyi am leza shima kataro au hawar nankaro sorinye ngaidə waajiya, lamarra kasuwu bəla diye də'a hapciyin (Kasimati, 2003).
“Kəriwuye ngəwutə kərmai naptəram jamabe-a duno siyasabe-a mukko am balimi gozanabero cikko, nəmkura adinbe dunowa ajabba'a kuru ilmu faida'a sau-a nanzan mbejiye banazəyin.”””
Sokku kiriwu World War II yedə, gomnati mardəye so soku laan, bərninza sodə taga kwalzain adə ma'ananzədə, bəladə'a soja'a bətəram sandima dəro saranda sadəna, dalil nza ngai diwoye dəye ro amzaye faitəro sadin au bəlanza'a faitəro.
Hikima kəriwu ye jiri adə, sha counter insurgency lan bozain madə, nənga nguwun faidatain mbəlanəm awo kəladoa sodəye sadinma, hayal kəladoa yero bisketə lamar kèriwu ue nankaro, au kiriwu muko da mukoye, adə samma isə nənga zamanye, kəriwu'a faitəye adə sodə ilmu do kamro kasamyiwoye, suro kiriwuye lan.
Awo farnəm gawo ye də zairo samin nankaro dəro, laiya adə sandiya natural monopolies yen kasaptəna, ma'ana diye shima ilmu kasuwuye də, laiyi woso shiro cissiyin ma kəlanzəye'a ma gomnatiye au kampaniye au kasuwu ye ma sərawu.
"Kath Wellman & Federick Pretorus "”Urban infrastructure productivity project eveluation, and finance”" in Wellman & Spiller (2012).”
Bəlaro cista'a do nəlefa ngla'a na jami ngu'adə nji'a shararo cista ngəla, kuru kamwoso kəlanzəro ngəlaro sita muradəzəna.
Kənənga zaman ye bərniye də, konnu lantarkiye lan awonsamma so təngatiyin cida karela lantarki ye soro (kare fatoye konnuyen tai injinna kampaniya kura kura yero tikkə kkare'a zaman ye computaye ndarolan awo faidatəye ro walzənama, kasuwu ye gomnatiye'a) konnu laiye so, konnu kaiye nguwuyeso konnu'a fatoye soa.
"Tom Hart “"Transport and the city"" in Paddison (2001).”
Bərniya kura kura America yedə, kwamison moto'a jami a gotama jiri cidiye notəmadə cidajin, misal shi adəye diye shima New York City Subway system jiri cidiya cidiye amma sa'adə suwudin ma bəla New York ye də.
Kaduwu awo amye faidatana garrage au kaduwuye kuru bare suro gadənayeso awo zahirra kuru chemical ye'a suwudin, awo suwudəna ma sodəye kara alaye'a madu'a gade sokulasodənnawo gade fajiro isə waljinbawo ro'a wuzəna man.
Foto gademen wunəmiya, bərni sodə raksa awo kajimso, kəskaso, kasam so'a wuzənadəa ita bərinjinba falil dəye sambisoro suro faidatəyen kasharu dəro.
Bərniya zaman yedə, kənənga kasamzaye dəa awo gade fairo kalaksayin, awo səkkəna diye shima kwalta laiye so, kankareso, awo'a gade kamye faida kəlanzəro kəla cidiyero səkkəna ma, awo'a adə dəye, kawusuye sha səkkə konnua'a ro waljin kuru nji samiye sabsə lai falro səkkin.
Awo'a kasamyen fofomzain masodəye, njiyi samiye kashi 5-10% ro sasarain.
Misaldə, suro yanayi kasan bərniyedən, nguro do kajiman kəska gana'adə sandima murtənguwu'awo (kuru sandima awodo murtədə'a faljin ma gana'a wo).
Ngaidən na urban open space so soyya botin (adən yayi kalmadə kərye tahir gəyi shilan nganzatə) kuru Green Space lan botin kuru Urban greening lan botin.
Kulashidə bayanna am 20,000 karingabe goatə suro Englandbelan.
Amdone gananzədo awa indi sondayi də suro mawuben awa fal kozəna sonda yayi faidadə sondayi.
“Kəra shima dəye loktuwa do kamye balban zən au gadənanzən sədin maro isapsə-yi amma loktuwa do na-a do alagəla ye do fanzən mile india kozəyi do suro kəra dəyen turuna də.”””
“Saskia Sassen də kalma "”global city”" də faidatəna suro cidanzə sa 1991 bedən, The Global City də: New York, London, Tokyo duno bəlabe fəletinma, aw darajanzə, notə farak'a nəm kuranzə yayiro.”
3 (1982): 319 lardə'a dunyabe karapkaa kambo kəllada, dunonza razəbe'a siyasabe'a lan sha sawazayin.
Tafakkarra da shirutə də yen aw asutin də nasha duno kərmai ye-a, kərmai faltəyin a ishin.
Bankə'a kamfani'a kura kura dunyabe də daudiya kura kura garzana bəla kura kura kasunza'a codanza'a də kate adən sawasawar zayin.
"Nancy Duxbury'a Sharon Jeannotte'a, “”Global Cultural Governance Policy”", Babu kən 21 suro Ashgate Research Companion to Planning and Culture yedə; London be: Ashgate be, saa 2013 ye də"
Samno Habitat I done 1976 yedə, nizam "”Vancouver Declaration on Human Settlements”" be faidatə shi done wone bərniro cistadə shima diwal kambo naptəran bərnibe cista də.”
Suro kəntagə January ben sa 2002 dən karapka UN bedə kəla naptəran amsoben karapka kəla kəltəma ro wollono shi done United Nations Human Settlements Programme lan botin aw UN-Habitat shi done sədiya United Nations Development Group lan karama də.
Ka'ida baitumbalyeso dən nasha kasuwu donyi estate bedǝro hangal nzə kalakciwo, bana kungǝnaso kare cidabeso men
Birinyane futu turinno ada fəte kureso kashara, kitau Bible lan futu ngla'a battinyaro ishin, Babylon'a Jerusalem'a alama adə fəlezayin.
Birni sodə nəm zaunzə'a nəm gadenzalan sha asutin, nəm hakki kəlabe'a nəm cemi'a, nəm razə'a nəm fitkə'a nəm shimo'a aw tarrata.
Tafakkar adə aw tafakkar gade siyasabe shima awa birnibe gultinmadə sudin.
Awa rotəna dinadə kasuwalli gade gade mbeji shidone gargam'a awa suro bəlabe'a fəlejinma.
Bərniwa karnu kən findiye fəletəwa fimbe gadesodəye sandiya na'a do nzundu zamanbe faidatən fuwuzanaro fəlejin nizam lenəm areye shawaro cidajinna.
Lardədə shima nasha kalangayyata aw sədi siyabe.
Shi sədi waratatin gəyi.
"Lardə donyi zauro farak də shima Russia, lardədo zauro juwu jamabeya də shin China ngawozən India kuru nga ngawonzən America, ngawonzən Indonesia, ngawonzən Pakistan dai Brazil"
Lardə Europebe nguson kalmadə kalangai lardə'abe yaktə nan karo tunotin, Bundeslander Germanybe ye dai, kuru shi lardə duno'aro zauro sha faidatimba.
“Lar dunyabe ndau maro notəyi kuru awo adəda sudənadə lardəa mbeji sayya kərmaitə kasaksaima.”
Kərmai kəlabe lardəa done sayya kərmaitə kasaksaibedə nashawoson gade gade.
Kauri done hawartəna də shima də shima lardə diye futunzə fəlejin nizam capita gross national income (GNI) lan.
Kauri done hawartəna saa 2019 bedəa fuzana suro America yalabe'a, Europe'a, Asia'a, Pacific'a fəlejin.
Banki Dunyabeye nashawanzə East Asiabe-a Pacificbe-a, Europe-a Central Asia-a, Latin America-a, Caribbean-a, Middle East-a North Africa-a, North America-a, South Asia-a, kuru Sub-Saharan Africabe-adə bayanzəna.
Explorationdə shima cida bayan au razuwuwa baranəm fodutəbewo, taganasmaro nasha fannu geographyben au falakben, kulashi-a ngalwotəgə-a doni ilmuwa cidibe-a ilmu falakbe-alan gənyi yayero.
Dawari done mai nerobe sədənadə shima dawari kambowo Ethiopia'a Nubia kəriwtə nankaro sa 62 AD din, askərra legionaries indibe na kəmodu Nile lo nji sudin də noada.
Romans də kulashi suro yala Europe bero caado, kuru kulashi China suro Asiabedəye sadəna.
Saa 100 AD-166 AD dən alaka kate China'a Roman'a də badiyatə.
Awo zauro bərin suro kulashidəbe də shima sawartam kwale-kwalebe, shidone amso'a gotədə kəskezəna kuru kare gotə kəskezəna.
Kulashi saa 2011 be suro Wairau Bar New Zealand bedən tədəna də, firtə fal Ruahine Island Society Islands yedə fəlejin.
Alaka mbeji kate tilama'a ada Cook Island'a New Zealand Maori'a.
Kate saa 1328-1333'a dən, kulu anəm Chinabedən bəlaurono, kuru na kada anəm gədizəna Asia bedən ro lezəna kuru Asia anəmnema nazəna, Sri Lanka'a India'a land zəpkono, kuru Australia maro lezəna.
Portugal'a Spain'a də sandima katap kən burobedən bəlauro nasha katabe də sadə, ngawon la-adən Europe be gadedə badiyada alamanna Englandso, Netherlands so France so yedei.
Kindaram kaziya suro sidiya kuube də, dukuwa ngla nzundu zamanbe ngla məradəzəna sha nglatəro.
Fella gana hukumanabe də, kindaram labe fello sua turin.
Kiryea done na gadero suttanaso də, siyasa kəlanzabe sadin.
Daraja Cook Islands bedə kərmai kəlabe shara dunyabero turon, kuru lardədə kirmainzə surobedè'a diyabedə'a dənshima sunotin.
Sidiya kaida karapka tawaktə dən, adən yayi New Zealand də, awa kəlanzəbe alaka diyabe'a nzəriwa'a Niue-a yitkawobe-a.
Som də shima kuru farakdən awo notənama, kuru shika tawaktə done dunyabe kəla darajanzabe, napti suronzən, kərmai kəlanzaibe mbeji kiri kəlanza sonotin lamarra dunyabeardəa be diyaro.
Hukumaben sandima sharanza sadin, ngaidən Gomnati British be shi runzə sayya dinan wakiljin kuru nzitkaunza kəlanzən, kuru kirmai ngla notonzadə shima tawassin.
Samiro suttədə nəm wakiltənzə ba suro majalisa U.K. bedən.
New Zealand'a lardə shiro suttanaso'a də mai kuranza fal kuru nizan sədi kirmai waratatənza də jiri fal.
Kəlakəl dine kəladən tawattana ma nizam Common Wealth diyobe də Mariana Island yalabe dən kəla kəl siyasabe America sadin madi diyonzèdə saa 1976 lan kasakkatə.
Adə shima awo faldo tuska kudoma, nasha alaka siyasa Puerto Rico be America asutə bayantinm
Daraja lardəa done nashanzə mbeyma Caribbean (Aruba'a, Curacao'a Sint Maarten’a) yin nasha lardə'a suttumaso'a kərmai kəlanzabe mbeji ma so'a.
Border sodə saima geography men kalangaidə, awa geography be alama kuluso sha sudə, aw yaktə done kindaram siyasabe nowata de sha sudənama alama gomnatiso, lardəa kərmai wartabe sonotima'a lardə'a kərmai samibe mbeji'a, kuru lardəa noata səribe.
Kalangai lardəbe diyabedə nguwuso sammaso cistǝyin aw lenzəro cistǝyin, kota done kalkaldə nashanzəla tanasbe lan monjinno, kuru nashanzə tanasbe sodə shim fitəna cistəyin
Lardə nguso nizamzə kəlangainzəro cistabe mbeji, shidone yəko'a amsoyya, dabbabe'a, kareyabe'a cissəyinma.
"Suro kalangai lardə laa yen naptə au cida dioro (am bəla gadəyesodə) kakkadi huwuma immigration au ammannza taganas be məradənzǝwa amma kakkadiya anyi kamye zəgantəna nankaro sha kolza kalangai lardəbe farzə kojimba"
Lardowa ngəwuso kurunna sharaye dabsəna so au dabbawa suro tajirwa kusuninza baro waltəyen dasaana so gonəm kalangainza fartə dabsana.
Naa doni sondeso buroso cidinzaro gawoso kazəyiro walzona dən lardəwa kadaye kalangaiyyanza garuso lan dunoazayin kuru duluwuwa kalangairo cistəgə gamnati baditin.
Adəmadə suro European Schengen Area-a kuru nashawa laa bəladia a kalanagai Canada’a-United States aye lan ngawuro tiwandium.
Kəmoduwiwa kalangaiyya siyasabe kasodə gomnati laro ceda kəla kalangaiyga alamen kəmoduwuwaye sadənayen.
Suro kitau yeudiyayen sainna mussaye dau kuluwu Arnonbedə shima kalangai ndikate jiliwa Moab-a Israelite doni godil Yordanyen dassanadəye gulzəna.
Misalla anyibe sandima kəmoduwu Tanganyikaye kalangai ndikate Democratic Republic of Congo Zambia a shtinzē fətəyedən kuru Tanzania a Burundi a gədinzəlan kuru kəmoduwuwa kurakuradoni nasha kalangai ndikate Canada a United States a ye ngawu sadənadə a.
Kauwwa lardəwa kada kalangainza siyasabe nasha kauwwa yen gozana mbeji ngowusoro kəla diwal bololoye yeksənalan.
Misal faldə shima karaa kəla nzəkawobe duno kərmai kaduwabe China ye Song Dynastydəye karnu kən mewuntilonlan sədənadə.
Misallo kungur doni ndikate Gadi a Fəte a Germany be də kəmaadə kalanga lardəye gənyi amma kuwa yaye turin dalil fəletə tariyibe cidibe nankaro kuru Germany lan kuwa yaye yektəram adabe a arzəyiba a yero kara.
Kalangaiyya kuluwube mbeji naptə njiwa nashawabe lan nashawa kamanza a leyateso kuru ngashawa arzəyibe so amna kalimadə kalangayya kuluwuyeso sokkənyi sandi doni kalangaiyya cidibero gotənnado.
Na samibedə mu nautical mile 12 ləro cinjiye lardəyen goza fuwuro lejin kuru lardə shima adə kərau nanzə samiye yitkawoye gojin cidiya nzətkawo NATO yen gənyi naa.
Adəgaima tawa kəla tiloa mbeji kəla na samibe daatalanbe yen shidoni na lai Kármán yen dajin də.
Ka idawa kalangaibe də gomnati lardəye a kəriye a sandima koksayjn kuru lardə kəndaram siyasabe au arzoyibe kəmaayero wutəyero fafaltin.
Ndikate kalangaiyya yen cidatə cidawa doni ndikate kalangaiyya yen tədin də faidatəm nzəliwo kənəngabe kangadi cidiwa Africa harrate lan ngalwotəgo.
Sawur adammanbe ndikate kalangaiyya be də (kam ndaltə dawunbaro) yadom kude am nama cidayen səta ngurowa dasaanaro yado suronzən mbeji.
Lənəm are ndikate kalangaiyya be a kuru shiti kalangaiyya be yita mowonzəyi au rojin.
Nashawa ndikate kalangaiyyabe kada fantəgə ndikate adawabe zande a kuru adəgama fasala fuutə arzoyi ba ndikate kalangaibesoro zauro yita ndəlamzayin.
Kau daudau 80s yelan tuwandəram lan kando kisandibe adəye banazəgə korowo kəla homelandbe a kalangaiyya soro shim ikkəm ninitəgə a asutəram kambea jilira kaduwu a kuru furtu kamma lardəbe a yen tandoyen banazəgəna.
Kalangaisodə suronzan təlam-a, ada-a, daraja naptəram jamabe-a razəwube-a, adin-a, kuru nəmkam lardəbe-a mbeji amma anyilan dazənyi.
“Kisandiwu anyi ngəwusoro sandi kēlanzadəma "”kalangai fantəmaso””."
Futu noatadən bəladiya au shiti lardəye shima nasha doni diyaa bək au bəniyen dənganadə.
Bəladiya sodə suronzan jum'a gana kuru fatowa sənanaa.
Nashawa bèrniye ngəwuso jumla amnzəye ci 15 kozənyi bəladiya lan kənəngatayin.
Nashawu bəladiyae yalabedə ngəwunzaso yəktəramma isauram bəladiyabe doni cotto aungənuro kəla laiyya kamanza lozayimbayen suro kəriyedəyen tuwandin Newfoundland-a Labrador-a, kən 50; Quebec kən 54; Ontario, kən 54; Manitoba, kən 53; Saskatchewan, Alberta-a British Columbia-a kən 54.
U.S Census Bureau-a, USDA ye Economic Research servicenzə-a kuru Ofis Manajamenta a Budget (OMB) ye ngawana kəlzana nashawa bəladiabe bayantəro.
2002 farm bill (P.L. 107–171, Sec.
"Gultə kəlawu mukkobe, Definitions of Rural: A Handbook for Health Policy Makers and Researchers yen, "”Am doni metropolitan countries lan dassanadə futu kəske lan cidawa nəlewabe nashawa dau countrydəye sowa deyin ro turin.”
“Adə isə Goldsmith Modificationye bayanzə bəladiya yero isə wallono.”””
“Gomnati kura lardəye Emmanuel Macronzə saa 2019 fasal cidaye doni nashawa bəladiabero kərima shiro "Agenda Rural" gultində badizana.”
Scotland ma'ana bəladiyabe jili gade faidatin.
RBI ye bəladiyadə na'a doni jumia amma 49,000 sətənyiro bayanzəna (tier-3 to tier-6 cities).
Pakistan lan nashawa bəladiyabe bərnia karungasodə nashawa bəlaye sənanaro gotəna.
Nashawa bəlaye sənanadə huwommanza siyasabe au sarebe mbejin waljin, tagnasmaro United States lan, amma lamardə sambisoro akai gənyi, taganasmaro United Kingdom lan na foni bəlawa sənanadə suro luwon bərni kureyen kasharama.
Lardəwa gade, jili Morocco so, Franceso, kuru nashawa United Statesye kada'a lan, bəlawa sənana kada naptə kəlanzabero kashara au sandiya naptə nasha metropolitan kureye tunotin.
Inner suburb-a outer suburb-adə faidatə nashawa bərnia karungu jumla amma ngəwu'a (lardəwa gade lan maa ‘suburbs’ gultimba) kuru bəlawa sənana bərnia cintuzana jumla amma gana'a də'a gayertin.
New Zealand lan, bəlawa sənana ngèwuso sharaye korzənyi adəye tuska suwudin nasha na badizana-a dazəna-a notəyen.
Kalima suburb banidə burosalakyen kam kura Romebe Cicerodə shima faidatə fatowa kura kura doni kungunawu Rombe ye diya bərnidəyen garzanadə nganzatən.
Dau karnu kən 19 melan, nashawa bəlawa sənanabe buro salakye sodə batau Londonbe lan citə badiyada bèrni dən (loktudən shiro kurawoba) juwu kamma ngəwutə badizə kuru kadawuwa ro walzənadən.
Laidə Harrow naino 1880 lan.
“Fella kasuwube au luwayabe Metsyedə shima su "”Metro-land"” də 1915 lan səkkə sa kashimo doni Extension Line ro saadində Metro-land gade ro walzənadən, tamanzə 1d.”
“Nasha laamen, adə nəlewatiwinzəla baa dau askərra bəlin kəriwu dunyabe kən tilomi yedəro katap gotəgə, shi doni kəndawa kənəngabe ngəla baa ro kərtəgəna, awo doni fosta loktu dəye ""you cannot expect to get an A1 population out of C3 homes"" - nəlewatiyibe askərraye loktudəye ro səraa.”
Rifot dəye shara kəla kènənga ganama bəla sənana gartaro məradətəna kamzəna; adəye suron ka'idawa kəla nəmngəwu fatowa gartinyen-a kuru futu sandiya fasaltinna kuru hatta adadu njimmaye suro fatowa dəyema gulzəna.
Sura saa lobasyen bəlawa sənanadə nəm kuranza tərana.
Levitowndə naptə fatowa ngəwuro gartənayen fuwuwono.
Luwaya karewa gadegadebe-a cidawa gadegadebe-a na fallan na kadaro lenəmbaro dioye səkkə shopping antersodə na dunoa bəlawa sənana anyiyero wallada, sandi doni adadu jamanzabe təra sədində.
Highway Act 1956 ye dəye banazəgə zawal kilomita 64,000 suro lardidəyen garrata kunguna miliyon duwu $26 dolaye yezomen, shidoni am kada na'a luwaya diobe anyi'a kolzənadə.
Bəlawa sənana laadə batau bərniwa kurakura doni lenəm are maara cidiye'a ma doni bəla cidiyero saadin yen garratə.
Kare shimadə nasha fatowa gartaye səsangəna.
Askərra dina miliyon 16 mbeji, duluwu fato yiwobedə isə kəske ro wallono.
Am lardə fuwutəmasoye cidiya shoshoyin ngawo bəlayin, sandiye farowa'a gagarrada zayi muskoyi lan kuru sandiye zawalla'a awowafaidatəye'a sasakəna auniya cidawu gomnati ganaye'a sakə maranta garrin gaska sadin.
Veteransdə sandiye biya ganan falla sowondin.
Fuwutədoni suburbsyedə, fuwutə zoning lawsyedə sha banazə, diwol marasədiye'a awowa bəlin bəlin kada'a saudəna.
African-American sa amjili gadeyen kunten sandiye hangalza'a codo nəmtalaa urbanne dǝa baro kundo lan.
Ngawo kəriwi dinaye II dən, FHA loansdə nankaro housing boom suro American suburbsyeda fuwuzəna.
Fuwutə nasha ləlanne United States yede səkə suburbanisation American citiesyeda karuwunzaro səkəna shidoni ləman yezo nguwuwa məradəzəna awowa zamanneya fatowa gartə'a lan.
“Diwol adən burodə nadikorrin "”new towns’" gartə kuru lardə'a dən green belt daa nzəkawuwa.”
Gomnati lardəye kunguna fulutə suburban ne fuwutə nankarodə shima lamar adə'a dairo sədə kuru kashimowa adəna bankəso'a naa gade kusu yomason kunten.
Virginia beachdə shima madina kurseu suro Virginiayedən tən buroman nəm anguwulan madina shitinzəye, Norfolk sandə'a kozəna.
Kambowo amma bəl bəlloso (non-Hispanic ka nasha laan Hispanickin kunten) amma jili gadiye gana ambəl sətəyi suro madinayen.
Bəla diya soro gəreyimiya, suburbsdə sandima am nguwuwo, nabtə kəji'a diealla ngalaw ngalawwa, naa kumbuye kurakura, kuru kuloso dambaa karayedə nguwunyi.
"Amma sonyayi nəmguwu adəmanyayi suro 2001nin amdəye raita karənga kəndaaram dawdawwin kashara suronza kamfal suro uwuyen madinan karawo.”
Canada sammason dawari ngəla dawarzana kurun kəbtaye dero.
Kambowo am nguwutə karəngəye madinaa Canada yakkədə (Toronto Kuraa, Montreal Kuraa, Vancouver Kuraa) wakawono suro kəriya sənanan.
Adǝye Awo sǝkǝna dǝ cidi kuratuwu kuru nǝmkura geographic footprint be katekate kalangaiye dǝ nanka.
2016 censusyin madinadoni Calgaryedə suronzən an 1,239,220 nambeji amma Calgary Metropolitan Area də suronzən am 1,392,609 daa adaa fəlejin am nguwu doyi dadaanadə suro Calgary CMA yedən kalangayya madinanzəyedən.
UK lan, gomnatiye maradənzədə am ganaa na gar doni South East England nedəro səkiya səraa.
Suburbsdə Guadalajara. Madina Mexicoyiya, Monterrey’a madina nguwuwalan toewondin.
“Wuratə am daudawwa am darajaa suburbsyedə nguwujində naa am dunoganayedəye nguwujin masammanma "lost cities" Mexico lan, campamentos Chile lan, barriadas Peru lan, villa miserias Argentina lan, asentamientos Guatemala lan kuru favelas Brazil ledaa.”
Futu fəletaaye South Africayedə fotorom RDP yedəye gastəna.
Nashaasolan alamanna Klangiyedei, Subang Jaya a Petaling Jayankunten suburbsdə shima kambow nasha adəyyo.
Kəndaaram suburbanne dən kambowo bəlaroye doni nasha nasha ro letəyedə motoro ga məradəzəna jili nəm kori aw nəm kurunzəyayi.
Diwaldən hadarra wakajiya awbiya amdiwol yasamaan soye letədəa ngaworo kalaksaya daji diwal də sammaso fadanzə bawo sai kolza letə badijiyado.
"Adəye səkə blawuro motoyedaa njilarzəyin walaw nəm korinzədə yadi yer kadayayi au mitayayi (shidoni kuruwuzə mil au kilomita kadaaro woljin ma dalil diwalle nankaro)"
Samma kəltə gowotə kufuwa indi haraji biuatəma adə sandima revenue nguwuwa lardədəro suwudin shidoni madinaaye jilinzə matəro gagayinma masammanno lonku doni suro kaziyen dadaanadə.
Kayaa Faransaye alamanna La Zone by Fréhel ledoyi so (1933), Aux quatre coins de la banlieue by Damiaso (1936), Ma banlieue by Reda Caireso (1937), au Banlieue by Robert Lamoureux (1953), shima suburbs da səsangə Paris lan tən 1930s yin.
Cinema Faransayedə walaw karəngən falta madinayedən məradənzəwayayi suburbsdən filmma aisolan Mon oncle by Jacques Tati so (1958), L'Amour existe by Maurice Pialat so (1961) aw biya Two or Three Things I Know About Her by Jean-Luc Godard (1967) də.
Kaya doni 1962 yedə "”Little Boxes”" shidoni Malvina Reynolds ye yezənadə shima suburbianne fuwutəro konnu futuwu kuru adaanzəa kənganzəye turuna amma kaya doni 1982 ye Subdivisions sandə shidoni Canadian band Rushye yezənadəye suburbiafa manazəna suron futu doni Rockin’ the Suburbsye sədinaye dai kaya doni Ben Foldsye yezənama.
Ngawo adəyen rasmulaa ajabba laa Michael Fry a T. Lewis rowozanama kuru kurzanamadə.
British Television series alamanna The Good Life so, Butterflies and The Fall and Rise of Reginald Perrin so suburbiadaa fəlezəna shi suburbiadə kəndaram shawwaro gastəna amma kəjinyi wada kuru am nadən dadaanadə walaw hal kutta gozan aubiya nəm zola badizan.
Shi village də shima kənəngaram kəbkatama au nabtəram amjili fallema hamletta kozəna amma madina sətəyi (amma kalimadə yimalan hamlets daa smaller towndə bayantə nankaro sha faidatin) nəm nguwu ammedə yerralan səta duwuwa ganaro sadənama.
Adəye səkè cidaa muskoyi kada təlin kuru kasuwe ita fuwuzəyin.
Nəm farak donyi bəladiyawa dǝye dǝ ngǝllamaro gadegadejin.
Desadə alaman karaalan kara amma kelurahandə madina lan kara.
Shi desadə au kelurahandə shi yektəram kecamatan yewo (subdistrict), awo suwudində shima yektəram kabupaten ne (district) awbiya kota (city).
Malaysialan kampungdə shanotin kəla nabtəram doni am 10,000 gojinma au sədəyi ma.
Mulumma Malayya au Indonesiaye sammaso sandiro modiwa tədiya məradəzana kuru rama Alai sowondiya sarana sa cinowo wakajiya.
Mainland singapuredə kuren kampung villages mbeji nasha dən amma fuwutə zamannea kuru cidaa landə bərnitəye dairo sandiya wurzəna (village ada); Kampong Lorong Buangkokdə shima village doni dare daanadə asal lardədən.
Vietnam's village də shima sakadoni Ariguljay Asia lan.
Slovenia lan kalimadoni selodə bəla ganaro sha faidatin (am 100 ma sətəyima) dialetslan; kalimadoni Sloveneye vas Slovenia sammason shima faidatan.
Raksǝ Sanskrit dǝa letanaro waljin alamanna kalima donyi Afgan be deh so kuru kalima Indonesian be desa so dǝa.
Kəzəbku 46% am doni hijra sadənawso nabtəram nza falzana kate kate madinayen.
Gomnati sədiyema karmairam Russiayedə shi Volostdə aw Soviet aw Russia zanannema selsovietmadə kəndaram nzədə selo lan kuru man dəladiyaa gana sha mashiza.
Amma peasants doni Russia dawuwedə bədiyayin kasharu lords manor karəngalan fatodoni Cossackyedə kulonzan nabkada shidoni khutor guttində.
Amma sonyayi mbeji nabtəram shi allo ganama shidoni Ukrainenin shiro selysche gultində (селище).
Sandiye naza gana karaaye wakilza shidoni loktilaan shiro khutir, sandə nabtəram bənyi kəntamay, awbiya dacha wada.
Amma sonyayi maana indi gotədaa təliwuna sandiya madinaawo kəltalan sandi məradətəma kalimado haraw yakkaa smt dən faidatin.
Sandiye zauro suwaro wallada loktu Stolypin faltəyen badiyaaram karni 20th yeden.
Bəladiyaa kura kuradəye sandiya Flecken aw Markt in bowotin futu laatar na daanadəmen.
Misallo nashalaa alamanna Lincolnshire Wolds so bəladiyadə kambowo soro cikumoduwuyen yedoyero napsana asal bəladedə daji cidi ngailan.
Bəladiyaalaadə baro walzana (misallo medieval villages doni bərbərzənadə) yimlan chuchi aw fato gana kawai ngaworo koljin kuru yimlan abbimaba sai kurun korin kawai.
"Bəladiyawalaa də fuwuza har kəkəltana kuru yimlan bəlaa kura kura ro walzan suro general mass donyi suburbia yedə- alamanna Hampstead a, London so kuru Didsbury Manchester yeson kunten"
Shaturin kəndaa zananneya chintəzənaro shagotin alamanna na nabtə kəjiya kuru sərinro aubiya adəmaa kozəna.
Awaa adə (alamanna Murton so, County Durham so) hamletsin kuraada lontudoni yukuro collierydə badiyaram karni 20th yede nəm nguwunza təraa suwudənadə kuru am doni colliery zantənadiye fatowa bəlinna, kantiyaa, pubs kuru churchiyaa garzana.
Maltby də garratə chistǝwu donyi Sheepbridge Coal so Iron company so kuru nawa fərəm ngata nguwu bazam son kunten.
Zahir bəladiyadedə pub au innna mbeji kuru kaləmaa.
Adəgaima, parishwa laadə cocinza adin parishbe cidajinma, bəla, au kaunsil bərnibe kaanza ba adəgaima samno parishbe cidajinma ye ba.
Scotland lan, kakalnzədə ammuraa landəye sonyaye kəlanzalan nabsanadəyayi duno doni nəm kasadala zammedə sandilan ba.
District Danniyehdə bəladiyaa fiyakkə arakkən daa shidoni Almrah so, Kfirhbab so, Hakel al Azimah so, Siir, Bakhoun so, Miryata so, Assoun so, Sfiiri so, Kharnoub so, Katteen so, Kfirhabou, Zghartegrein so, Ein Qibil so, daanadə.
Dinniyehdə zauro kəndaaram ngəlaa woodlandin sum buruwuna, orchards a groves a.
"Every urbanization is a ""pueblo"" unless is elevated by decree to the next category."
Madina mediterraneanyaye suro Syriayedə alamanna Tartussa kuru Latakia ada bəladiyanzadə samun.
“Bərnitəwoso "pueblo" saide laaliye sha kərtə fuwuye ro sha habchiwo gǝyima.
Amma sonyayi ademadə shima lamar doni kambo kəriyayero bəladiyalaa mbeji madina sənana nəm kuran kozana ma.
Lamarralan bəladiyaalaadə bəlaa kura kura karən karən daji ngaidə wakawonimaa sandi indidə gomnatinza fal.
Hempsteadde bəladiyaa shiro kurawu bamadə suronzən am 55,000 daa ngaide shaa madinaalaa maa nəm am nguwuwin kozənaro sha cido.
Bəladiyado Arlington Heightsyedə, Illinois am 75,101 da census doni 2010 nedən.
Bəladiyadə cidiyaa kəkəlzan fuska bəlaa kura kura nguwu yen kuru lardəa nguwuwin.
Bəladiya doni zauro kuradə shima Menomonee Falls wo shidoni am 32,000 ma kozəna də.
“Maryland yin bəlalaa shidoni shiro "”Village of ...”" wane bəlaakura kura kəltalan aw haraji mowosoma bəladiyaye.
Woktəallan kazaadalaa adayidə sandima abbiso sadin gomnati notodən.
Bəla Afunoyeso laan sha Sunotin (village head) shidoni mana ajnzəyen cidajində (mayor) daraja doni bəla kurayen.
Fatowa kattiye zaktəram kajimmeya nanzan daa dəyayi alamanna bəladiya yalawe jadədiyen sami zaktə zincketdə zauro nguwujin.
Laan zadə sasadə baramma karəngənza mbeji.
Shi atlastə shima kurtə bəlaaye nguwuma zahirnzedə lardaa a kəlakakkadiyen kurta aw nasha kurta.
Maudu bayandoni Mercatoriye kalimadəro sədəna fetezena Bayandiye shima bayen doni alwwayeya jilinza bayan dina sammasoyeya kurtə bəlaye kawai ro walzənyi.
Shi desk atlasdə alamanna kakkadi kashimaye dairo gowotə.
“Cartography lan contour line də (yimlaan "”contour”” yin bowotənadə) she kəllano kətəram jili faldaa (datə) samiya nasha laaye alamannna kənram kuluyedai.”
Zəbtəram doni faidadəye sambisoro perpendicular contour line dəro.
Contour line də kəriyyata sak aw ndiso kəllata kəla mapben she kəlta doni jire yema aw jire ye genyi madaa bayanjin diwal bowata fal aw indin.
"1701 lan Edmond Halley dǝ ye faidaatə (isogons) kəla kurtəram fafaltə nguwawwalan"
1791 lan map Faransaye J.L Dupain-Trielledə contour lines daa faidatəna nəm chintə 20-mita lan, hachures, spot-heights ta kuru diwal daataa lan.
Isobaths də kambwo so sha faidatimba kurtaram nauticalyedən hatta an Russiaye 1834 lan isana do badiyetə kuru am Britishye 1838 lan isanadən.
Alamanna nəm dare 1944 deyi lan John K. Wrightedə isogramdəma ardəzə amma am nguwuye sha faidatayi.
Diwol fallamatədə jarabtənayayi har kəmason futu kurtayi jili jili də mbeji.
Walaw datəfam sodə sandiya kalkal contour line nen gənatəyayi (loktu sandi shi adəye fleno ngaldoni daraja contour yeda kakalzənaro).
Meteorology lan barometric pressures də sea level lo fuluwutə surface pressures də genyi na doni mappedən.
Issalobarsdə shima zawal doni naa pressure falka indi kəljinma shidoni faltinma woktu nowatalan.
Issobaric gradients də nasha kasamme faidaa laa futusandiya kasam doni geostrophic daa səran aw fulugin madə.
Isotherm doni 0°C də shiro freezing level gultin.
Contours a allan nashalaa kətta towondin.
Cartography lan shi contour interval də shima habtə doni ndi kate zawal adjacent contour yedə.
Kungurra contourbedə indi au adə'a kozəna kəltayində na bawo'a fəlejin.
Ngəwusoro laiyya kamgata contourbedə suro mapyen kada, amma anyin nguronso mbeji.
Kəndaram dunyabeye kungur shiro equipotential line gultində kotənzədə raktədən samitə au cidiyatədə ruowa tiyi cajiwadəyen fəletəna.
Fintə acidbedə maps solan awo shiro isoplat sayindən fəletəna.
Kungurra contourbedə sandiya faidatə hawarra geography'a letənyi nasha arzəyibe bayantin.
Isolinewa jili anyi diwalla (au adaduwa) indiya kozəna kəla graph diwal-indiyayen fəletəro faida'a.
Fotowa radarbe fasartəlan, isodopdə shi lai Doppler velocity tilo'abe, kuru isoechodə lai radar reflectivity tilo'aye.
Launu lai au kungurbedə shima karno launuwabe ndau yaye futu fəletində'a sandənaro.
Jili kungurbedə lai contourbedə cibbu la, kakamgata la, ndotndot la au futu gaden yeyekkata awo təraana fandoro gultin.
Lamba men alama ikkodə shima futu adadu nasha isaube kungurra contourbe fəlatabe wo.
Kungurra contourbedə adadu təkkənyi maa kuru kungurra bataunzəbedəye jilinza tilo maa (nəmkərau-a, launu-a, jili-a fal), daji zawal gradientbedə kungur contourbe tilonzəlan notimba.
Map contourbe doni kalkalro alamaram təkkənadə kəratəma'a banazə tiniro kənda naye fasarjin.
Daji coordinates nawa gadeyedə na notobe karunguyemen ngaltin sofiyo diomen.
Lamar adəro datum shift gultin.
Cidawa zauro ngəla jili Struve Geodetic Arc Europe gədizənabe (1816-1855)-a kuru the Great Trigonometrical Survey Indiabe (1802-1871)-adə loktu ngəwu gozana, amma ta'adirwa kəndaram dunyabe kokorrata zauro kalkalma sawudəna.
Daraja au citə kuluwube ma'ananzə ta'adirratadə shima datum WGS 84, korkori, kuru adəgaima ma'ana adə'a nəm kalkal lan kozənadə shima Earth Gravitational Model 2008 (EGM2008) yedə, gananzə yaye harmonics kokorrata 2,159 faidatə men.
Sa bayan ngəla baro faidatiya, kalima latitudedə geodetic latitudero gultin.
Datum shift ndikate datumma indibedə nawa indi suro lardə falyen au nasha falyelan gadezayin, kuru affiyaye ndi kate mita səfərlan səta yer kadaro saadənaro waljin (au kilomita kada kərtawa laa cintubelan).
Misallo, Sydneylan nəmgade mita 200ye (gowodu 700) mbeji ndikate nawa GPSye GDAlan fəletəna (ngal gədima dunyabe WGS 84ro wungatəgə) kuru AGD'a (mapwa fato'be ngəwuson faidatin), adəmadə taltə kura doni faidawa laaro kasattimba ma, misallo sofiyo dioso au ləbtə scubayero na fandoso.
Datumswa referencebesodə radii-a kungur daube-a gadegade'aro walzayin də'a, Earthlan na laa taganasbedə coordinatenzə gadegadero waljin datum doni faidatə ngaldə gotənaro wuntəiyya.
"Datum wa reference be North America lan ngəwuro faidatində sandima NAD27, NAD83, kuru WGS 84"
"Datum adə, shiro NAD 83 gultində …pointwa 250,000 yasaro wungatəgə satellitewa tashawa Doppler 600 kunten shi doni nizam də'a fandoram geocentricro yita dazəgənadə.”””
Shima reference frame doni fella nzətkawobe U.S.beye (DoD) faidatinma wo kuru National Geospatial-Intelligence Agency (NGA) (buron the Defence Mapping Agency, kuru isə National Imagery and Mapping Agency) dəye bayanzəna.
Sha naptə reference frame GPS Ephemerides warmatəgəbedən (orbitwa) faidatəna kəntawu Januarybe kaunzə 23, 1987belan.
Reference frame warmatəgəbero wallono kəntawu Junebe kaunzə 28, 1994belan.
WGS 84 (G873)də reference frame orbitwa warmatəgəbero kəntawu Januarybe kaunzə 29, 1997belan gowotə.
WGS 84də shima datum daraja defaultbewo nawa suro GPSwa kvji fantəbe-a kasuwube-ayen gənatənayen wo.
Misallo, nəm-gadegade longitudebe kəla equator Uganda, Fəlai Africayen dəganadəbedə-a, kuru na kəla Ecuador, Fəlai South Americayen dəganadə-ayedə, arcsecond 0.0014 lan saa woson tərayin.
Map dio ngəwusu, jili suro lardəyesodə, fəlaiyya sakkimba.
Ptolemybe sha longitude-a latitude-a gotəro cingoro, latitude nəmkuruwu dəbdo dau kaudoyero wungəgəm ngaltə yayero.
Ilmu map tandobe isaubedə Europelan waltə badiyatə ngawo Maximus Planudesye kitawu Ptolemybe waltə suwandənayen kau 1300 woro; kitawudə Latinro Florencelan Jacobus Angelusye fasarrono saa 1407 yedeilan.
Sandiye daji map dio nizam na kokorratabedə ellisoiddəro faida'ata, sha nizam terrestrial referencebe au geodetic datumlan bowotin.
φ, or phi) na laa kəla Earthyedə shima zuwumi ndikate equatorial plane-a lai sak doni na shimadəmen kozəna-a kuru dau (karungu) Earthye men kozəna-aye.
Meridianwa sammaso retawa ellipseswa kurakurabe (ngəwusoro korkoriwa kurakura gultin), sandi doni datəgəram dunyabe Yalabe-a Anəmbe-a lan kəltayində.
Antipodal meridian Greenwichbedə shi 180°W-a 180°E indiso. Adəmadə wande sha International Date Line'a kəltənyi, shi doni nawa kadalan dalilla siyasabe-a kazəyi wata-aye səkkə yektanama, suro adəyen ndikate gədi Russiabe cintuzənadə-a fəte kərtawa Aleutianbe cintuzanadə-a mbeji.
Nawa kəla mapbe sodə ngəwusoro yalajin N kuru gədijin E na laa taganasbe'a leyata.
Ilmu geographybelan, latitude-də na geographiyabe doni naptəram yala-anəmbe na laaye kəla dunyande Earthbelan fəlejin ma wo.
Latitude-də rokko longitudə'ayen faidatə na doni alamawa laa Earthbe dasaana bayantin.
Katap kən indimidə shima geoid də reference surface isaumen kəskelan ta'adirtəgə.
Laiyya latitude-a longitude-a sambisoro fal'adə kəla reference surfaceyen graticulero walzayin.
"Ellipsoidwa referencebe kada mbeji daa, na domi alama laa dəgana tawadəyedə muhimmi gənyi: adəmadə daraja ISObelan fəletəna shidoni ''coordinate reference system bayantə ngəla ba maa, coordinates (ma'ana latitude-a longitude-a) də ngəlaro asutimba au zauro bannatiya ma'ana ba'aro waljin"".'
Lai au plane doni Earth'a rezə kozəna kuru axis kokortabero gənazəgənadə korkori laa kambo shiro Equator sayində rezəna.
Gadetə loktubedə kaamilro ruo shiro axial tilt sayindən zandetəna.
Lamardə June solsticelan kalaktəyin sa kəngaldə kəla Tropic of Canceryenro waljiya.
Latitudedə ellipsoidro wuntəgə bayantin də'a, na doni kungur laa dəganadə ellipsoid woson gadegade: kamye raksə latitudə-a longitudə-a na laaye bayanjimba ellipsoid faidatənadə bayanzənyiro.
Geographic latitudedə hangallan faidatədə mbu.
Meridian distance integral kushetədə zauro kərawa geodesybe-a map tandobe-a kadalan faida'a.
Duluwuwa kəndobe indi mbeji.
Sa isometric au conformal-lan geodeticro kalaktəmin maa, jiliwa Newton-Raphsonbe indiye nəmkalkal ci indiya cin.
Nəm gadegade kəla kurtədəyen mintiwa arcsyn fəle'atə.
Faltəgə ndikate coordinatewa geodeticbe-a Cartesianbe-adə Geographic coordinate conversion lan tuwandin.
Samma samma son datə daatala jireye kəla nayedə na noata reference ellipsoidbedə-a au na noata geoidbedə-a kəltayimba.
Longitude na geographiyabe doni na gədi-fəte na laaye kəla Earthyen bayanjinma, au kəla dunya laa gadeyen.
Prime meridiandə, shi doni batau Royal Observatory Greenwich, Englandbemedən kamzə kojində, sha longitude 0° lan noatə.
Loktu fato'be (misallo na kəngalbemen)də longitudə'a gadejin, nəmgade 15° longitudebe nəmgade awa fal loktu fato'be'a tilojin.
Ka'idadə kəske, amma diolan duluwu longitude notəye ngəla fandodə karnuwa kada gozvna kuru ngənəwuwa ilmuwu kadabe məradəzəna.
Prime meridianzədə Alexandriamen kamzə kowono.
Shiye prime meridian kərtawa Canarybemen faida'atə, adaduwa longitudebe samma positivero walza nankaro.
Nzunduwu ilmu falakybe adin Hindu-a Musǝlm-a ye tafakarwa jili adǝ tando goza kowada, nawa kada sasaran kuru nguwusoro bayanna Ptolemy ye dǝga ngǝlazana.
Suro karnu korebe so la dǝn, kǝrawo ilmu fuwobe shiya geography lan buwotin dǝye tǝrana lardǝwa nasarabe dǝn, bǝlaro so dǝ nguwuzǝna lan, malǝmwa Arabbe so dǝ Spain -a Yala Afrikabe-a men nuwotǝ.
Christopher Columbus ye ndiro kasadǝ kǝngal joro men faidǝ longitude nzǝ matǝro cido, buroye dǝ Saona Island lan, yim kǝntawu September ye kawunzǝ 14 saa 1494 lan (letǝ kǝn indimi), kuru kǝn indimi dǝ Jamaica lan kǝntawu February ye kawonzǝ 29 saa 1504 lan (letǝ kǝn diyewmi).
Buro la dǝ awo awola kurube lan kara, fuwutǝ dǝwo reta saa miyaben tuwondǝna dǝbe sǝkǝ mizan awo nghaltǝbe ngǝlamaro faltǝ wallono.
Sidi lan, loktu awo na cintun kurube shiro teleskob gultinma dǝ-a agogo pendulum ye-a tando baditǝna dǝ lan har dawu dawu kǝrnu 18th ye isǝna lan, nawa nguwu longitude nza kalkalro asutǝnama so dǝ tǝrana, nguwusoro taltǝ zadǝ falyema sǝtǝnyi lan, nguwuso 2-3°.
Suro kǝmoduben awo ngǝltǝ dǝ zaumaro zaw sidin ye dǝyeyi gǝnyi, kuru agogo pendulumn ye dǝ na jili adv lan kalkalro cidajinmba.
Shimtiti ndi cin, natija suro 1°-a 0.5°-a ye dǝn.
Cida adǝ banatǝna kuru shimtiti fam duwu kadaye tina cidaram Longitude ye dǝye, amma mbǝltǝ shimtiti hatta £20,000 sumowona, darelaro waltǝ kawo gade sumowona saa 1773 lan ngawo majilisku soye banazana lan.
Ngawo saa 1790 ye lan nǝm cintu kǝngalbe so dǝn faidatǝ badiyetǝ.
Nagadǝro asutǝna kǝla telegraph dǝ muwonzǝ shilan faidatǝ bayanna loktuye longitude asutaro zuwatinro asuwotǝ
Sofiwo dǝye nawa dǝwone kurrata kada kǝrtro sǝkǝna Central -a South America -a men, Fǝte India ye men-a , hatta Japan -a China -a kunten suro saa 1874-90 ro suwudǝna yen.
Sa telegraph waya ba ye ma dǝ isǝna dǝn adǝ samma fallatǝ badiyaram karnu 20th ye dǝn.
Ngawo Kǝriwu Dinabe II ye dǝn fasal radew men zawal manǝm gotǝye dǝ ndason faidatǝ badiyetǝ.
Nzundu dǝwo shiya magnetic declination gultin dǝ dawunbaro, gabsǝna dǝ sammaso nzundu muwonjinma ro tawatkata.
Longitude dǝ sa lan shiya isabtin loktu kate kate na dana dǝga kuru loktu dina samman kalkalma (UTC) dǝga isabtǝ men.
Kalma karǝngǝ dǝ faidatǝ dalil dǝ waneyi na dǝ kalkal dawu ngaltǝram loktuye dǝn gǝnyiro waljin; kururman ngaltǝtram loktuye so dǝ siyasa men shiya tǝkǝna dǝro, adǝ nankadǝro, dawudawunza so kalangayinza so dǝ meridians so lan nabcinmba kawaktǝ 15° ye so lan.
Isawu dina sammasoye faidatayinma (ISO 6709)—that East is positive— ye dǝ sambisoro fasal musko kǝmbaramye dǝ zǝayin, North pole dǝ saminro.
Sandi tǝnyi ba fasal ngǝlama dǝro waltana.
Geoid dǝ shima fǝska dǝwo sami kǝmoduwuye gojinma sa duno mattǝ sidiye yen, suro dǝn mattǝ sidiye-a kokortǝ-a so mbeji, awo gadse alama karuwa so gǝrǝmbl njiye so ba ma.
Adǝma dǝ ngal zauro linta mattǝ sidye me lan bas asutin.
Sonyayi tiyi sidiye turinma dǝn tullǝm luwo +8,848 m (Mount Everest)-a −10,984 (Marianas Trench) -a mbeji, sǝrtǝ the geoid ye ellipsoid ye dǝn alama +85 m (Iceland) yeyi na −106 m (southern India) ro ciwudo, 200 m lan cidan jumlanzǝ samma.
Sidiwa kǝla dinaye sammaso suktu kǝltiya, nǝm nguwu njiya adǝy so dǝ isǝ geoid dǝga karǝngjin.
Adǝ mananzǝ sa mara njiyen bǝlaronǝminma, kamye raksǝ citǝ-a buna-a geoid ye dǝ asujinmba; dangaltǝ suraye (plumb line) dǝ datǝ geoid ye dǝro gǝryata dǝye sǝkǝ.
Dalil dǝ shima GPS satalaitye dǝ, dawudawu duno mattǝye sidiye dǝga dǝrizǝna kǝljin dǝ, raksǝ datǝ bas ngaljin ellipsoid dǝro wtuwuya.
GPS zamanye so dǝn awola suro dǝro tǝkǝna mbeji, shi dǝ men raksa bayan kǝla na kǝrmaro dasana dǝye suwondayin datǝ geoid dǝye nazayin (misallo geoid EGM-96) kǝla fasal geoid ye dinaye (WGS) ellipsoid ye dǝn.
Datǝ adǝ suro njiyen liyetǝro wallono wa, datǝ nji dǝye dǝ darason kalkalro waljin.
Adǝmaro GPS muskon rotin sammason tiyidǝro awola gǝrǝmble njiye fvlejinma mbeji datǝ na kǝriye soye asutaro.
Karaiyya buro hawalye dǝwo bayanna satalait GOCE ye men tuwondǝnama so dǝ intanet men tuwondinro wallono June 2010 lan, cidaram lamarra samiye Europe (ESA) ye karaiyya cidanzaye men.
Shi geoid dǝ na shiro equipotential gultin dǝye falnzǝro waljin, kuru shi dǝ jili la samǝntǝyin.
Globe dǝ taswira dinabe, alawwa samiye gade soye, aw dǝwone shiro celestial gultin dǝye.
Taswira dinabe celestial ye dǝ shiya celestial globe lan buwozayin.
Lardǝwa so bǝrniwa kura kura so fǝlejin kuru layi longitude -a latitude -a ye fǝlejin.
Asal dǝn, shi dǝye waltǝ taswirw dinabe dǝga shillawu so ro yaksǝyin.
Su tasira dinabe dǝ buro hawalro Strabo lan buwotǝ, taswira dinabe dǝro saffa cin alama saa 150 BC lan.
Taswira dinabe nguwuso mizan mita falyen tǝtandin, adǝ nankaro sandi dǝ misal sidiye mizan 1:40 miliyon ye.
Taswira dinabe nguwuso tiyidǝn layi kurrata meridian mbeji, adǝnakadǝro kam ye raksǝ kalkal na mazǝ gojin.
Taswira dinabe buroye dǝwo dina kureye samma fǝlejinmaso dǝ lardǝwa Mǝsǝlǝmmaye dǝ tǝtangatǝ.
Behaim dǝ shi kam German ye taswira tandoma, zawal matǝma, kurur kasuwuma.
Kawu taswira dǝ sǝtandinro, Behaim dǝ taidazǝ bǝlarozǝna.
Taswira la kureyema dǝ shima, Hunt-Lenox Globe, ca.
Wanye shima tasiwra zauro dinama dǝwo dina bǝlin fǝlejinma wo.
Taswira dǝwo shin kalkalma America fǝlejinma dǝ Martin Waldseemueller sǝtandǝ saa 1507 lan.
Globus IMP, injin la lantarkiye shiro electro-mechanical gultin dǝ suronzǝn taswira inci- wuwuwa so dǝ Soviet -a Russian -a ye maranza dina samiye ro letǝye dǝn faidatana suro saa 1961 sǝta 2002 suwudǝna yen nabtǝ karayi zawal manǝm gotǝye yeyiro.
Nzundu taswira tandoye adǝ suro saa 1802 ye lan fǝletǝna suro kitawu English Encyclopedia yen George Kearsley ye.
Adǝma suro ijin la yero tǝkǝ shiya kamatsǝ zadǝ hemispherical yero cido.
Taswirawa adǝma dǝ zauro kura kuru zaumaro tamanna.
Shi dareyema dǝ tiyinzǝn suli zarab Soviet ye mbeji Germany men.
"Korkori kura la, kuru shiya orthodrome lan nuwotǝ, sphere shima na sphere -a mara dǝga kǝltayin dǝ shi dǝwo dawu sphere ye dǝ men kozǝnama dǝ"
Lamar korkor sphere ye dǝ korkori gana gade, mananzǝ, na sphere dǝga mara dǝga kǝltayin dǝ dawu dǝ men kojinmba.
Awo dǝwo kǝretǝna dǝ shima na la ndi dina wuzayinma, kuru na dǝn korkori kura kura kada mbeji.
Datǝ zawal ganama koroori kuraye dǝ nǝm cintu kate kate na ndiye kǝla sphere ye dǝn ngaltin suro Riemannian geomerty yen na dǝwo korokoriwa kura adǝ shiya Riemannian circle lan buwotin.
Korkori kurama gade dǝ shima shi sidi dǝga nji-a kasammaro yeksǝnama dǝ.
Suro ilmu kurtǝye dǝn, taswira habtǝ kurtu dǝ shima futu kǝla dinaye fertǝ sawo taswira tandoro.
Awo dǝwo taswira dǝn nganzatǝna dǝ lǝatar ro, awo la gana bannatǝ dǝ amarrata amma la dǝ amartǝnyi, adǝnankadǝro; taswira kurtǝ jili kada mbeji sawo siffawa alawu la korkori-samǝnga so dǝ gǝnatǝro.
Projectionwaso dǝ mauwudu ilmuwa isawuye kadaye, suro dǝn differential geometry -a projective geometry -a manifold -a mbeji.
Titi dǝro, isawu jibi dǝwo na dungokkta kalkalro ferrataro sǝdinwo so shiya plane projection lan buwotin.
Sidi -a alawwa gade samiye so dǝ-a sammamso taswira ngǝlama oblate spheroids ye dǝ yeyei zadǝ jili falla gǝnyi, amma alawwa la sǝnana alama asteroids so dǝ zadǝnza jili nuwatama dǝ gǝnyi.
Sawo kǝla sidiye dungokkata ma dǝ ferrata dǝga kalkal gǝnyi nankadǝro, zadǝ dǝga sǝriwo dǝ lezǝ mizan gade gadero sadin, adǝye sǝkǝ isawu nadǝye dǝ kalkalro cinmba.
Awo tasiwra dǝn ngazatǝna dǝ shima fǝrtǝ taswira dvye dǝ fǝlejin.
Data sets shima bayanna ilmu dinaye wo; sandiya sabtǝ dǝ bayan kartǝnama (taswira) dinaye dǝn kara.
Tissot's indicatrix yeyi, Goldberg-Gott indicatrix dǝ kǝla infinitesimals yen cedo, kuru flexion -a skewness -a (dungoktǝ shiti falye) fǝlejin.
Loktu lan spherical triangles lan faidatayin.
Zawal gade dǝwo shimen banna turin dǝ shima lawunu yiko men shi dǝwo kaymenzǝ dǝ lǝatar banna lunguye wakiljinma.
Dalil zadǝ sidiye dǝ jili nuwatama dǝ gǝnyiye dǝro, bayanna kada fǝrǝssǝna adǝ diwo men.
Rataltǝgǝ nankaro, kamye raksǝ karayi lemunye hazǝ ferjinmba illa sai karjiya awo kamjiya.)
Tangent dǝ mananzǝ sami dǝ lejin amma suro taswira ye dǝ rezǝ kozǝnyi; secant dǝ mananzǝ sami dǝ suro taswiraye dǝ rezǝ kozǝna.
Layya adǝ latitude dǝga gǝreyata ma, futu conical projection lan isǝna dǝyeyi, shiya standard parallel lan buwotin.
Adǝ shiya cylindrical aw pseudocylindrical projection lan yayi faidatin.
Mizan dǝ samma faltinmba kvla layi sakkye dǝn na lan cizǝnama dǝn.
Spherical aw ellipsoidal yayi, awo dǝwo manatǝna samma rotin sukuuryinmbaro.
Taswira ellipsoidal ye shilan nguwusoro taswira na ngaltǝye sadin kuru taswirwa gade kura-a dawudawu-a dǝwo ngal kalkal mǝradǝzǝna so-a ro.
Ellipsoid ngǝlama dǝro rataltǝya, taswira geoid ye dǝ fasal awowa faidaye so dǝga faljin alama nǝm cintu, kalaktǝso, kalkaltuwu so.
Alawwa gade samiye so dǝro alama asteroids yeyi so dǝro, loktu lan taswira analogous geoid ye dǝ faidata shilan taswira sorin.
Habtǝ dǝ awola kura sami sidiyen gǝnatǝna yeyiro bayantin ngawu dǝ mizan ngaltǝye zǝyinro.
"Na dǝwo nur dǝ suluyin dǝn rokku layi suro adǝn bayantǝna dǝga shima awo dǝwone awowa ""alayimen"" cylindrical ro habtǝna so dǝga gayerjin."
Cylinder tiyi Sidiye dǝro kǝleyata, hatǝgǝna, kuru fafarrata.
"Nǝm cintu North-south ye dǝ mattǝnyi kuru kamattǝnyi (1): habtǝ equirectangular ye aw ""plate carrée ye""."
Habtǝ adǝma dǝ yal-anǝm ngaljin dǝga latar mattǝ gǝdi-fǝte ye dǝga, na dǝ gǝnajin.
Meridian la so dǝ central meridians so dǝga datǝn kozana kuru kǝla sami men dungotǝna, central meridian so dǝga cintuzǝna.
Adǝ nanakadǝro, meridians so dǝ sandiye kǝla layi gǝreyata ye dǝn sarrata.
Awo dǝwo taswira ro sutuluyin dǝ mizan faltǝnzǝ, zadǝ, na layya gǝreyata so dǝ gana.
Raktǝ tǝtandin na kururam yen nǝm cintu tangent point; r(d) = c sin ye dǝ men.
Habtǝ shitila- karǝngǝ men, shi dǝwone kuru samiye dǝga samǝngama na cintu lan kuru reta dina samiye dǝ fǝlejinma , futu suro Blue Marble 2012 yen faidatǝna dǝ yeyi).
Na aw nawa musammanye dǝ waneyi mattǝ layi aw dungokkata ro waljin.
Azimuthal equidistant: Nǝm cintu dawudawu -a ci dǝye-a gǝnatǝna.
Adǝyeyi men, habtǝ nguwuso faidanza tasiwira-a ngalnza kada ro faidajin.
Kitawu taswira dinaye dǝ nguwusoro habkata ro suluyi.
Shi Mercator projection dǝ taswira korkorima dǝwo kam Ilmu dinayema Flemish sǝdǝnama kuru kurtama Gerardus Mercator -a ye saa 1569 lan sadǝnama dǝwo.
Illanzǝ dǝye sǝkǝ, Mercator projection dǝ awowa so dǝga kura ro kalakcin layi equator dǝn cintunro sadin.
Sonyayi, Isawu geometry sundial ye dǝro wutuwuya, kokorrata ye dǝman tǝdo, adǝma dǝ kǝla habtǝ taswirawa gnomonic projection ye so dǝn tǝdo, kur shima hujja sundial ye dǝwo.
Adǝgaima, adǝ lamar asutǝ baaye kǝskeye, kuru noataye.
"Mercatorye mapdǝro : ""Siffa Sidiye bǝlinma kuru kuratǝgǝnama tatana am nji falza kotumasoro "" sǝkkǝ.
Manawa gade-gade suro saa kozǝnadǝyen gultǝna, amma awinzǝ yaye nǝmkam ndikate Mercator-a Pedro Nunes-aye kuru loxodromic tables doni Nunesye sǝtandǝnadǝ fandonzv-aye ngǝnuwuwanzǝ banazǝna.
Adǝgaima, isau doni surodǝn dǝganadǝ ilmuma isauye Thomas Hanotye sha sǝtandǝ amma tǝmmaro baksǝnyi saa 1589 yedeilan badiyatǝ.
Kazǝyiya kurakura indiye sha tiniro faidatǝro dapkono: longitude kuluwulan kalkalro mowonzǝ notǝ baa-a kuru diwalla mattǝ su biye faidatin diwalla ngai yayero.
Adǝgaima, mappa dunyabero gawo suwandǝnyi sai karnu kǝn 19yen sa doni kazǝyi na notǝbe galtǝnayen.
Kazǝyiya anyibe sǝkkǝ, baktǝma soye hangal-hangallan suro karnu kǝn 20yelan faidatǝnzǝ waza kollada.
Adǝgai fandoro, mapdǝye gǝdin-fǝtero mattǝnzǝ faitimbadǝ, shi doni equator lan cintunǝminnason tǝrayindǝ, Mercator projection lan mattǝdǝ yalan- anǝmro mattǝyin, sau ndaran yaye ngal gǝdi-fǝteyedǝ ngal yala-anǝmbe-a kalkalro walzǝro, adǝye sha projection mapye kalkalmaro sǝdin.
Latitude 70 yala au anǝm lan kozǝna maa Mercator projectiondǝ faidajimba, dalilnzǝ ngaldǝ datǝgǝram dunyabe'a zauro kuruwuro waljin.
Kǝrta Ellesmereye kǝla archipelago arctic Canadabedǝ nǝmkuranzǝ Australia'a tilo yedei, Australiadǝ shiyeyi 39 ma sǝtǝna yaye.
Nəkura cidi greenlandbe də Democratic Republic of Congoye tilonzə ro rataltəyin.
Alaskadə nəm kura lan Australia ma sətəna yedai, Australia də gadegade 4½ ro sha yakcin yaye.
Sweden də rumin maa Madagaskada zauro nəm kuran kozəna.
“Kurtə dunyabe kosahedrob noatalan Gnomic Projection be.””
Dalil bastəwa anyi ben, atlas'a zamanbedə mercator projection kurtə dunyabe au na'a equator'a karungu kurtəro waza kolzana, cylindrical projection ls jili gade, au equal-area projection jili gade ma saraana wo.
Arno peters ye 1972 lan lamar laa cishango sa shiye Gall-Peters projection də kazəyiya mercatorye suwudində galtəro faidatə səna dən, awo shima də cidanzə wono cidawa cartographers yerl buroye jili cida gallabe 1855 ye də so gulzənyiro.
Range a ye suro karnowa mowonjinbe dən shima 35km, amma scale ai ngal ganaro (na kura) faidatə nan karo nəmgade adəro cistəyimba, kuru adaduwa 6,371km-a 40,030km-a mowonzə radius-a circumference-a rogotin.
Projection au fəletəwa kurtə culindrical də formular doni na'a geograpjy be latitude φ-a longitude λ-a kuru na'a cartesian bero kəla kurtə dunyabe dən bayanjindəro kəltəgəmen, badiyaramnzə kəla equator-a x-axis-a yen.
Cylinder də ewuator lan globe də'a letayimba daa, ngaltəram ndikate globe-a cylinder-a be də equator lan kalkal amma ndaraman tilonzayimbaro.
Nəmgade (λ - λ0) də radians lan.
Kamtə au koriro dio adè'a kozənama faidatəna; atlas maaranta finnish be laa alamen 76°N-a 56°S-a lan kamgatə, aspect ratio 1.97ye.
Strips'a anyiro kəpkataadə sandima ngəlawo: sec 8°=1.01, daji strip doni nəm faralanzə 16°'a (kəla equatorben) də nəm kalkalnzə 1% be au suro 100yelan 1.
Value au adadu e2 ye də 0.006 uedai reference ellipsoids samma soro,)
Jili gultəna adəlan 1cm də 1500km'a tilo latitude 60° lan.
Chord adə angle laa daune lan gana laa suluyin shidoni 2arcsin (cos & sin) tilo kuru nəmcintə ndikate A-a B-a korkornedə shima 2a arcsin (cos & sin).)
Awowa gadero alamalaa noata ngaidin faidatin, shi doni Mars lan maa shima meridian doni crater Airy-0 lan kojində.
Futu noata yedei dunyande Earth-a, Kəmbal-a, kəngal-a, yedə degrees lan fəletin -180° lan səta +180°ro saadena awowa gadero 0° lan tai 360° yade faidatin.
Scale au ngal doni na kurta bedə shima ratio nəm cintu kəla kirtu dəye-a nəm cintu cidiye shim kalkaldə-aye.
Zawal buro salakbedə shima ratio nəmkura globebe-a nəmkura dunyabe-a rataltə.
Kurtəwa na'ye kada ngal ganadə fəlezayin kuru waniye bar scale də yaye fəlazayin (loktu laan 'scale' gultin) sha wakkiltəro.
Na adəlan 'scale' də ma'ananzə scale factor (=point scale=particular scale).
Projection au fəletə mapdəyedə isə futu scale fafaltində fəletəro faida'aro waljin.
Adə sofiyo projections'a noata sammasoye zaman kureyen tai 1993 ro kude.
Ngal au scale ganadə kurtəwa dunyabe au na'a kura- kura jili continent so lardəwa kurakura so fəlejin.
Map'a scale kura'a də na'a sənana ngəlari fəlejin, jili map country beso au fasal bəlabeso.
“Adəgaima futu buron bayantəna yedei, cartographersye kalima "”large scales”" də faidata map'a sənana nganzazayin sandi doni na'a ganagana fəlezayin də.”
Adə futu budu lemunbe awo laa fəleletlan sha banna nəmbaro təlalaro dio mowontə baaye lan tukuwaltəyin.
Adè'a samunga lan, awowa ngal fəlezayin samunso kəla mapbedə fəletə kamanzè'a lejin səraa.
Ikkuwalto "gana" də ma'ananzə nəmkalkal ngalye lan gadetə jiliwi ma asutimba suro awowa ngal fəlezayindəyen.
Na'a dunyi projection map də'a bayanzayin shidoni map'a baktənamadè'a gayartə mburo walzəna, andeye gullen.
Ngla na yedə naptè-a zawal-a korkori projectjon dəye'a gade xana daa projection də bannatin.
Ellipsese bannabe anyi kəla projection mapdəyero gənatəgəye futu ngal naye də kəla map dəyen faltin də fəlejin.
Adadu axis kura-a axis gana-a shiro wutəyində .
Ngaldəkəla equatoryen jire (k=1) nəmkəruwunzə kəla mal baktənayen kəmi RF be lan kawaltədəye ngal dərinəm kəlle dunyabedə.
Kurtə samibedə isotropic mercator scale function də fəlejin: scale doni kəla lai kəltayimbayedə sha scale kəla meridian be dè'a tilo.
Adənankadəro, shi tangent mercstor projection də zauro kalkal suro strip doni nəmfaraknzə 3.24 degress'a yen dau equator be lan.
Fodutəwa anyiye sakkə transverse mercator projection citando, shi doni meridian də equator projectiondəyero gotənama map kalkal suro nəmcintu kəpkataa meridiandəyen fando nankaro.
Zawalla diyeu, au na'a diyeu də, sandima zawalla diyeu kəla compasbedə: yala, gədi, anəm, kuru fəte, sandi doni sandiya arauwwa N,E,S kuri W lan fəletində.
Sa gèdi au fətero lenəmin maa, kamye kəla equator ye bas lan raksə gədi au fətero lejin kuru sakro lejin (zawal koljimbaro).
Liula subiye north polebedə northpole cidiye au earthbe fəlejin kuru gansənadəye adəgai,
Dau dəbdobe lan, am Northern Hemisphere ye doni yala Tropic of Cancer belan dassana dəro anəm fəlejin, kuri am Southern Hemisphere ye doni anəm Tropic of Capricorn be lan dassanadəro yala fəlejin.
Na'a anyi lan, kamye buron kəngaldə gèdi lan fətero yalamen au anəmmen lejinro nozənana ngəlawo letənzəro hangal gənatəmen wofikin kəmburam ro kojin maa anəmmen lejin kuru kəmburam lan wofilaro kojin maa yalamen lejin, au kamye kaime kəngalyedè surin.
Kam kuruma də ndan karayaye, kau indidəma dəga suro saayen loktu doni kəngaldə fəte sak lan tambin ma dalil axial tut earth be yen.
Duwa adə southern hemisphere lan cidatə nankaro, 12 dè nasha kəngalbe fəlejin kuri na doni ndikate rete mukko awa fəlenbe-a sa 12 be'a də yala fəlejin.
Axis adə Celestial sphere də'a celestial poles yalabe-a anəmbe-a men kamzə kojin, shi doni kam kurumaye kəla yala-a anəm-a lan kəla horizondəyen bozənaro surinma.
Fotowa doni tuwandənadəye concentric arce (nashawa korkori ngəlabe) doni sandilan dau kalkaldo tuwandində bayanzana, shi doni kuru celestial pole də'a kalkalzəna ma, kuru na true oole (yala au anəm) jireye dən bozənama.
Na pole dəye tawadə'a də ngawo saa duwu kadayen faltin dalil burotə equinoxes yen.
"The asterism" "Big Dipper" də waniye faidatə Polaris tuwandin.
Yala jireye dsrajin subiye yayero daa, field'a subiye maaranjiye siye sha lejimba wo.
Map Europe zaman kureye lan, misallo, gədi (E) də samin gənazayin.
Map'a kəndaram na'aye suron citəmbeji, layya contourbe futamen.
Na yalabedə daji shima na doni tiyi shi North celestial pole'a karunguma dən ro waljin.
Na yalabe dən disk də letə agoyobe men dərinəma kəlləmin maa, kamye west point-a, south point-a, east point-a suwuandin.
Kau zaman kərmaayero europe lan, na'a compassbe ndikate usku-a 32'a zawalla cardinal-a intercardinal-a ro sa təkkəna.
Nizamma nasawa uwu'a (nasah diyau dauza'a) ye suron china kau zaman kərmaabero, kuru adəgaima adawa Turkic be-a, tibetan-a ainube-a mbeji.
"Laa dəye suronzan "”sami-a”" "”cidi”" -a naptə nasah wayen mbeji, daji adənankadəro nashawa tulur fəlezayin.”
Yaladə Himalayas'a sami auzanna-a kəllata kuru anəmdə dunya cidiyabe au cidi ciwasobe (Pitr loka) la kəllata.
Yaladə suro nashawa compasbe diyeudən shiye fal.
"Septentrionalis də septentriones lan kedo" the seven plow oxen" su ursa majorbe.
"Misallo, lezgian lan, keferdə ma'ananzə "”nəm nərdi”"-a "”yala"”a indisoro waljin, yala cidi musləmma lezgian be don na'a buron bəl-a turkic be-a musləmma gonyi napsana daa.”
Kəla awo samibe kokortin jiliwibe yayen, yaladə ngəwusoro shima siti doni letə agogobero lejində sa axis kokortənzəbedən cintun wutiya.
Amma kəla lamar shimadəyen awo ngal gultədə waataro gotə, kuru taltəwa asutə be kəla terrestrial magnetism mowonzə fəlejin.
Na falri saptə adə faidatə compasbe lan ciyono, shidoni yala samin gənajin də.
Ci 95% yala dunyabedə kəmbuwa-a kənza-a sandiya sətin mbeji, kuru nizam ilmi zamtəye cidajin maye mbeji.
“Kalima "”anəm”" faidatədə lardè'a leyataro waljin, masamman maro na'a doni nasha cirzəyi-a ada-a lan yektana lan.”
Ma'ana shima də Bolivia'a kuru chile-a, Argentina-a Uruguay-a lan daano.
Fəledə shima nasah donu kokortə Earhtbe-a kəla axisnzəbe a arməskə wo, kuru shima nasha doni kəngalye sambisoro fuwuzə kuru sukkuruyin mawo.
Egypt kureye lan, fəte də ahima cinna lairabero gotəna, kuru shima nasha doni kərnu'a leyataro turin mawo, sambisoro adəmadə diwiro gotimba yaye.
Adin yaudibe lan, fətedə nasha Shekinah Ala (mbeji) yero turin, futu suro gargam Yaudiyen isəna dǝ yeyi Tabernacle -a kuru Sanamram dareye Jerusalem -a samaso Gǝdi sorin, Ala mbejiro suro Holy of Holies yen hatta na zǝbtǝram fǝteyero kedo.
Arctic Circle də polar circles indidəye falnza kurai shima zauro yalazəra wo suro circle'a uwu latitude kurtəwa dunyabe fəlezəna dən.
Korkori latitude'a au lai latitube'a dǝ dunya adǝlan shi korkori gǝde-fǝtebe kuluwa laa dino na'a dunya earth adǝye samma kǝlzonama (haptǝro cistǝyimbaro) lai latitude coodinatebe laan.
Korkoriwa latitude be sodǝ korkoriwa langetitude yedei gǝnyi, sandi samma korkoriwa kurukuru doni daudi dunyabe dawunzo nama, korkoriwa latitude be do fulutayinnason nǝmcintu ndikate sha equator'a ye dǝ tǝrayin.
Korkori latitudebedǝ meridians samma so'a daume reyeno.
Shima korkori latitudebe zauro kuruwomawo kuru shima korkori latitudebe doni korkori kanbomawo.
Kəla map be lan, korkoriwa latitufebe də kamanza'a letayin auletayiba yayero walzaya, kuru nəmfarak ndikatenzayedə waneye gadejin projection done faidatə map dunyabe tadanadaro wuntoyin.
Misallo, mereator projection lan korkoriwa latitude be də ndikatenza farak batau prolesbe dən ngalla fotobea tandonza'a lwnankaro, amma kuru kəla Gall--Peters projection be lan korkori latutude yedə ndikateza karungu batau projection na'a rataltagada kalkalro walzo nankaro.
Shartəwa sənana kadambeji, sandi doni gəgərtə mitawa gana laaye nasha win yaye saudinma.
54°40'N shima kalangai ndikate nashawa russia yalazəna karnu kən 19th be a kuru lidiya fəte North Americaye kəladən America a british a ye riyiji sadin da.
USAan 43° 30'N də shima kalangai ndikate minnesata-a lowa-a ye.
42°N datəgəram yalabe New Spainbe buroye.
US lan 41°N də nasha kalan gai ndikate nyoming a utah-a be, kalangai nyoming-a colorado-a, kuru shima nasha laa kalangai ndikate Nebraska-a colorado-a yea
38°N də shima kungur do ndikate naa sovient a america-a ye korea lan sumowonabe wo, kuru dare iso ndikate north korea-a south korea yero wallono, 1945 lan səta kənwu koreabe no cuwudo (1950-1953).
Nasha geographybe lan, sludə kalangai ndikate Virginia-a North Carolina-a be kəla fəten-a gərtəganama, kuru shima nasha laa kalangai ndikate Kentucky-a Tennesee-a be wo.
Adəgaima, nasha laa kalangai nodikate north carolina-a georgia-a ye.
US lan 32°N də nasha laa kalangai ndikate new Mexica-a texas-a be.
25°N də shima nasha laa kalangai ndikate mauritania-a mali-a ye wo.
17°N də shima Republic of Vietnam (Anəm vietnam)-a Democratic Republic of Vietnam (Yala Vietnambe)-a yekso loktu kəriwu Vietnam be lan.
8°N də shima nasha laa kalangai ndikate somalia-a Ethiopia-a be wo.
7°N də shima nasha koru ka kalangai ndikate Democratic Republic of Congo-a Angola-a ye wo.
Kirsandiwa sodə sandima kəndowa adammanabe jili kada doni shimen kəlanza bayanzayin, titimi sautin, kuru lamarra adabero rəbtayin.
Sandiye nzundu-a tafekkar-a faidata awowa so, kəndowaso, satandin kuru baceera-a nitə-a gəmzayin, kuru adəgaima korwa bəlin soye satandin.
Kuru adəgaima naksa nasha jili kisandi zau laaye ngalwo zayin, jili cinematography yedei.
Ma'ana kalima kisandi ye buro salakyedə shima « futu dio be ».
Ma'ananzə noate dən, ilmu kaduwuye də auwo la fantə bayantə ləbkataro aw zawal la tuwondin me lan sawo ndusoye kururo, fantəro aw notəro.
Futu jamaye sha samoyin adə awowa ngəwuro təgatəgəna.
Greece zaman kureye lan, kisandi-a karo-a sammaso sufal lan bowotina shima techne.
Kisanduwa rombe kureyedə alawa so'a naptə am doni samdiyeyi baro gozəna, sandi lan halla laa nduman ba mbeji (missalo, Zeus thunder bolt) nzə'a.
Awo jili adə amanzə'a yeksənadə shima launu də kurtəye sha bayanzə na ladə'a samundə shima (awo dəwo kərmaro samənramnzə də shima kartoən wo).
Nasha ilmu zamanbe lan, kisandiwadə rokko dmu kəndaramma adammana bero kəltəgəna.
“Kalima architecture də kalima greekbe arkhitekton də keri kedo, "”garma masku, amari yioma lidawabe,”" αρχι (arkhi) "”chief”" + τεκτων (tekton) "”garduma, kafinta”" lan goatə.”
Zaman kərmabe dən architecture də kisandi aw jiriya awla tandobe aw fasal la ngla kurta aw awla tando zauwa.
Fasal garbe fasaltənadə na bulom'a jiri'a nur'a kaime'a awowala'a faljin awola shawa gaanto nankaro.
Awowa aramic be laadə kisandi adamganabe sətandəro turin laadə awo zayero turin kuru laadə sanyammaw awowala kisandiro tikənaro turin.
Sanyiyaram guwomso karewa gadeso tandobedən, jami ammaye laaye karewadə'a fasalza, satandə, kuru zayezayin.
Nguwusoro tiyi awo tətandənayedə awo laan kurtə lan ngəwusoro tədin awo sami dəro rattəgə men aw kəladən awo la gərtə men.
Nzunduwa doni kurtə lan faidatində sandima lai kurtə, hatching, crosshatching, random hatching, scribbling, stippling, kuru blending.
Pentidə alagəla ngai yayro waljin aw awolaye yeyiro waljin (awo ro'a aw awola algəlaye kurta) poto yayi aw awola alagəlaye gayi aw nizan hawartəyen ishin aw alama (kisandi so alamabe) awowa karuye (Expressionismdə nganzatə)or awo siyasabe(Artivism nganzatə nalan).
Su "”literature”” də jiri latinye littera lan kedo "”kamme awa rozənadə.”””
Kisandi diobelan fannuwoso loktu gana laayero kara, ma'ana awo shimadə suro loktu aayen tədin.
Suro fartəben awowa rattə gultimbaso bayantin(awa tiya fəljin) kate amma dabba'a(alamanna təlando kamanye'a alaka kəltabea) təndo awo ro basobe (Alamanna təndo lambobe karuwaye sha bakka) kuru shi faltə kayabe.
Kaya kəlta'a diyo'a faidanzə'a maananzə'a də ada ammalan kara kuru alamanna naptəramben kara.
Kayama Richard Wagner də awa kada kəlləm suro kayabero yakodə sədin awo sedin Der Ring des Nibelungen("”The Ring of the Nibelung”") Lan misal kokcin.
Cidaa gade dareram karnu la'a 19’a, 20'a 21'a yedə cida gadedəro kəltəgna layiya nglan'a bəriri'a alamanna lay kisandi biskebe.
John Cage də am ngusobe sha biske kisandi diyomabero sorin kayama yayro adəman su kən indimi yedəma səranawo.
Kisandi applied arts də saima nasha adeso alamanna sanyaram tando kisandi awola shawaro diyebe'a kisandi sanyabe'a.
Suro ilmu naptəramben ilmu razəbe kuru adabe fəlezayin futu bidiyo game də ada suronzən tondində adədə alaka kate bidiyo game'a ada'a sudəna.
“Architecture də (Latin architectura Greek ἀρχιτέκτων arkhitekton ""architect"", from ἀρχι- ""chief"" and τέκτων ""creator"" lan gotə) shi architect də shima fasal garbe dioma kuru shima dulu garsowa fasaltədə dawarjin kuru sətandin awowa garrata sowa gadeya.
Jarabtədə shidone zaman din lan baditənadə faidajin nasha shifərəm adabelan continent'a tulur sammason.
Karnu kən 19 dən Louis sullivan wono "”kindaram də faida zə'ain””.”””
Ilmu fasal garbedə bəla diyan badi yato kuru garan ngu kəltəm diyoben bidiyatə shidone suron jarabtə'a taltə'a mbeji ma har kənasar ro cado.
Loktu zaman Middle Age Europe yedin Coci'a Romanesque'a gothic'a ye am Europe he futu awowa sadinadə fəlangatə kuru zaman Renaissance dən futu awodə ngalro isənadən tumoyin na fasal garmaso notənaraben.
Hangal kalaktəna kəla duluwa zamanben, kareya'a, kuru jiri geometribe butudə'a shi done garra ngu kura kura sudənadə
Jirila kəltayinma kamanzəro.
Nəm shawaye awanzə zauro kambodə adən yayi awolaye awo tinzəye buroman daana awola faida kəskeya tudə kəllatə gayi kuru shidə jire noatalan'a tumotin'a lan kara.
Sa karnu 16 dən fasal garmabe kuru pentima kuru gultəma Italibe Sebastian Serlio ye Tutte L'Opere D’Architettura et Prospetiva rowono (Cida ilmu Fasal garbe'a awo gade'a).
“Fasal garbe gothic bedə Pugin də kurunzən shima "”fasal jire gar Ciristabe.”””
Suro fasalfaa fasal garbe zamanye'a kuru futu garbe dən awo turin shima awo kamme lisau kəlanze shiro cinama kuru awo done notə ku'a bariyabe l'a kuru awowa kindaram bəlaben notəna kuru awowa done awa kalkal gəyi fəlejin ilmu done awowa kamme nozəna kulasta'a.
Ilmu fasal garbe bəladiya birniro wurataa done shim fərəm ngəlan isənadə misallo Greekson aw Roman sondə fəlangono shawari ngla jamabe lan adinsobea mairisoa garra bərinso diyayaro.
Ro kəla fasal garyedə tussuna zaman burobe dən rotindən.
Fasal garbe Buddhist yedə jirinzəyedi bawo.
Shi cida fasal gar zamanbe də shi cida mason masonbe kuru magister lethormorumbe, kuru bayan kəlanzan awa rotin kəmaye dən rotin.
Garsodə am fasal garve diyomaso Brunelleshi'a, Albertia michelangelo'a pelladionro gərtein- kuru nizam cult kəngayobedə badiyatə.
Ilmu fasal garbe notənadəbe allamtədə karnu kən 19th, misallo Ecole-Arts Fransa ye dən, awowa shawa shawa kurtaro hangalzə kalaksəna dio'a baditə'a yayiro.
Shidone notənamadə katedən shima Deutscher Werkbund, 1907 lan baditənadi, awowa ti machinbe ngla tando nankaro.
Loktu fasal garbe baditənadə, shidə awo bərin ye, kiri awo ngla ye, kuru nəm falsata fəlejin kuru nglaro tumona.
Diwal done am fasal garbe gozana də shima garsodə'a wusullo dio də, kuru awowa kureye'a gargamme'a awa zayetəye'a kurtəna tulodə, gardə'a dunotə nankaro.
Fasal garbe diyomaso Mies Van der Rohe so, Philip Johnson so-a Marcel Breuer so-a ye awo zaye kəladən cidazana shima shawa done buroman mbeji lamar awo gar shilan tədinmabe, kuru nzunduwa gar zamanbe-a, adaa din na gadero yadodəbe jiri geometrinzəbeso, awa bərin tomdənaso'a nasha futu sanyarmben suron steel-frame tandi mbeji sidone garra kura kura səsambənadə.
Dawari gar kura diobeso zauro walzəna, awala buron notə məradəzəna alamanna raktə kiraw gotabe'a, tustə'a nəm ngəla'a ləmanna kiri kaidaa notənadə'a.
Sədiye tustədə awola kəmaro turin, kuru tamoram kura mbey kəla cida fasal garben.
Lamar fasal garben awowala faltadə montiya fasal garbeso'a shiye falzəna, hangal nza kəla cədiyero kalakca.
Gar Americabe Green Building Councl's LEED (Leadership in Energy and Environment Design) də nizan darajatəbe də zauro faida surodən,
Dawari aw tando burobe faidatin dəro waljin, daji ngawo adən waltə tətandin dalilla faltəna dè'a kalkaljin, aw tando done waltə tədənama faida shidone awa gartədinne faidajin.
Tando buroye vessel yedə, tandonzə kamil, fasal, jarabtə, cida, cistə, baditə, tamotə'adə saima awodone tanasbe suron danama.
Buroma, fasal garbe darajaa də shi na karəngətəgə ye kura ye kuru farakye, kuru tushahin, kuru kəlanara ye, kuru ngimye kuru amye gəyi.
Kərmisləmma adin Cristianity yeya cizənadən, garra adinbedə daudi ibada yero wollono kuru na moduabe ye kuru na tafakkar kurube.
India də kirtəna diwal kasuuye na cintu Siraf -a lardə China -a ye-a so kuru nasarabe aw am lardə diyabe soye dunon namnəm gaa, kuru adaidə adaa nasaraabe kada suroro sudəna.
Misal mbeji kəma alananna Nalanda (Bihar) yeyi.
Ada suro adinbe faltèdə turiya, stupasdə hangal hangal yin suro chaitya-grihas (stupa halls) so yero kəllate.
Ibadaramma adin Buddhistyedə dare isə notəna diya Anəm Asia yelan, na done adin Buddhism yedə tumoyin baro walzəna dən loktu badiyaram karnu CE yedən gone furo yadedə, adənyayi misal karəngəye də shima Sanamram Mahabodhiye də Bodh Gaya Bihar yedə.
Suro awowa Hindu soye kasaksana lan, ibadaramdə awowa dunyabe samma'a awa sənana suronzəyea wakiljin.
Saa 2000 kozənalan fəlangatə.
Kuru, jalabdə na dongurbe cimo, ka'idawa kureye ngəlaro təgayimba, mosaicye zaye karobe'a falzəna, kuru garra ajabba tətandəna.
Jili awo diyobe buribe fasal garbe kərmusulumbe də ‘Arab plan’ cishambe aw gar kuru mashidibe loktu kərmai Ummayadbe.
Mashidi iwan yin, nala dəriyata nganzazayin shidone shima na salayewo.
Sami manaraye də shima sabiyoso sami dajiram mashidibe kuru shima sami dajiram nguro daanadən.
Ngawo aden, fasal gar kərmuslumyedə fasal gar manarabedə bell tower lan gota, dalil fallosha faidaata-nasha sala sattəben.
Awowa sami tandoram hamisphere dən waljin, Mughalla Indiabedə samidə tandoram kokorrataro cado anəm Asiaben'a Persia'a.
Nguso gaworam mashidi bedə qibladə’a turin, na done suro masgidilan kambaataro turin.
Garu qiblabe dən, nguso daudən, datəram limanbe mbeji, nalaa cullu qibla fəlejinma.
Dadəram limanbedə shima nadone limanbe dajin sala loktu 5 girjinma.
Na dauye mbeji kuru awo siribe mbeji kuru tewur mbeji dareram gədide (poto cathedralbe ruye).
Am gargam fasal garbe rotəmabe ngunzaso tando Michelangelobe kasaksana shidoi St. Peter’s Basilca done Romebe, shidone shima Baroque style sudə, na farakkinbe turin kuru hangal kakatin, kuru nəm shawa kambo sudin launu shawa'a, kuru kisandi suriwa surin, kuru nbusoro awa kəji fantəbe diyamen sudin.
Gar adinyema gənyiso də tasirnzə kura kəla nzunduwa garbe zamanye so dən mbeji yayi, misalla zauro ngəlama kada nzunduwa gar zamanye suro garawa adinye karnu 20th ye so dən mbeji.
“Phəə ““Phalanx of fighters"” ro bayangatə nngawonzarokadiyo kuru sami surin.”
Ibaaram bəla Independence bedə, Missouri də fasal garma Japanbe Gyo Obata də kasaksənacngawo lamar chambered nautilusben.
Gar Cociye kurama Our Lady of Licheń ye də hal la dən gar kure-kureye.
Kiriya fasal garbe də shima awala gardə’anoataro sədinma kuru gargam men asutinma.
Fasalla garbe ngunzaso zamanzan isayin kuru awa bərin ishiyawoso faltin, adinye sha feljin, tafakkarra bərin ye sha faljin, nzundu samanbe za faljin aw awa done jiri sha diyobedə monjin shilan.
Sayyaso jiri awo diyobe bərin də zaman da kalkallo lejin, kuru hangal hangal lan faltin sai am fasal garbe sadin de asuza tafakkar bərinda ganaanan gazayin.
Misallo, tafakarwa bəlin so də suro Italy yen saa 1425 lan fəlanzəna kuru Europe sammasoro tartəna saa 200 ye lan, zaman bəlinro tambo France, Germany, England, Spain ye-a so samma so fasal jili tilowa asutinma fəlezayin, amma siffa musammanyeyaro.
Futu fasalgarbela dinaro waljiya, am sha walta saudinye mbehi kuru tafakkar bərin surodo sakinyr mbeji.
Futu jili fasal niya Spainye də ngawo saa 100 yen bəlintəgəna niya bəlintəgəro, kuru adəma ngawo faltə Spainye bəlitin kərmai kəlaye fandonzəyero wallono.
Misal fasal garbe Manneristbe də shima Villa Farnese Caprarola ye də, sədi la səri Romeben.
Antwerp men, awa Mannerist yin tədinna kuru zaman Renaissance lan tədinna də England’a Germany'a, yala Europe'a, anəm Europe sammaro tutudəna.
Naptə ngla zaman Renaissance bedə kindaram ngla sudəna.
Awa kəla fasal garbe rotəna də shima takkar'a, nzandetə’a kuru awa kəla fasal garben rotə’a.
Awa kəla fasal garben gultəna də shima awo done notinma kuru gultəmanzəsobe montin karəngə aw suro montaben cidazayin.
Cida adə zaman kururo tussəyi gultiyi diya, cida la gade tussayiso mbeji yayi.
Kate zaman 27 BC-a 23 BC-a lan roatə, shia na done fasal garbe ngla zamabe tondima kuru daana ma.
Kaidaa faisaa yakkə fasal garbe shidone kəngayinzə mbeji də fəlezəyin, hangal shiro kalktinma: firmitas'a utilitas'a venustas'a də karnu kən 17 lan Sir Henry Wotton be təlam nasara ngalaro kalaksana, awafaidatabe'a karu kaji'a (awo ngla'a, faida ngla'a nam shawa'a)
Kəma awa gultəanadə kəla fasal garben garsodə məradətə da, suronzan gana rotə.
Awa rotəna də nəm ngla sudinro təmatəna suro fasal gar zaman ben.
Adədə firtə kisandi Art Nouveau England tedə kəllono, cida Charles Rennie Mackintosh ben misal gotə, kuru cidaa done Viennabe ngawongə zə’anabe sha sudə.
"Zaman donyi karnu kən 19 me kashinzə kən yakkəbe daubedə sa tina, Semperbe awo tondinma ngla diwal far ak'a cudo"
Letəram zaman be də tafkkarra ada sumoyi, le Corbusierbe cidasa dunon yirrino.
Gultamala kurabe dawarimabe zaman ade Ebenezer Howard də, shi done letəram garden citybe shima badizə.
Fasal garbe zamanbe rotəna madə suro kitan Otto Wagnerben badiyatə, shidone misalla codanzəbe cina shidone samno Viennabe awa fəletin kisandi nouveau yeyadə kuru allamtə faida majirra ro mbeji.
Shi Frank Lloyd Wright də, shiawa gargam be waltəm kudodə wazəna, awa gulzəna dən shi runzə, awa ngulan rozə cutulo.
Wright də kayama kuru suro karnu 19 dən letənzə kalkalzəna kuru done zauro kambo kisandibe shiri tədin.
Adə shimal lamar allamtəmaso montibe jiri Dalibor Vesely so Alberto-Perez Gomez, karəngə adən allamtə fasalfabe təkəna suro kulashi gultəmaa zaman bərinbe falsafabe (E.G Jeffrey Kipnis au Sanfod Kwinter).
Gade jiri Beatriz Colomina’a Mary McLeod'a, lamar fasal garbe dinaso’a faraksain sidone bayanna kuraso ganaso məradətədə fulutu nan karo sai tafakkara ilmu fasai garbe faraksəyin.
Awaa gultəna gaden, ilmu fasal garbedə awa rattə tətandin maro rataltin kuru sai faidatəna woso waltə tətandin.
Tənsa 2000 din, awa gultəna ilmu fasal garbedə, suro birninberia dina sammason motə sandəna.
“Samen kozənadən “”Digital”” Architecture də fəlangatə.”
Amfasal garbe diomasobe də gar alau wa samən sadin nyanzan təlam futə mbeji.
Tən awa fasal garbe bərin fəlantəna dən, am fasal garbe sadində’a gultəmaso'a kəla lamarra den cidazayin, kuru awa kada kəlan din gulzana. Tatakkarrabe saudəna jiri lamar garbe Parametricism Patrick Schumacherbe.
Fasal gar Byzantine be də fasal done gar mairi Byzantine’a mairi gədi Rome’abe.
Mosaic nji dinarbe'a ngalaudə, suro cocibedəro konnu-a nəmzəmzəm-a suwudəna.
Shiwowa laadə kau marblebe lan cetando.
Karewa nzaye njimbe katakaube jili diyelso, kurisso, tewurso, kabod kitawuwabeso, kuru kofwa liulabe au dinarbe shawa, zaye suroaye Byzantinebe.
Sanamri kureyesoro diya'anzədəma faida'a wo, kura sanamridəye bas suro'adəro gayin, nado gunki awo abadtabe do shiro sanamridə gartənadə gənatəna.
Am suro coci Saint Markye, Venice (1071) zauro kərawo John Ruskinbe sowandana.
Shiwowa gədiyedən, kau-a, bəndi-a kuru tama-adə tiyidəro taarəna, amma loktu laan do faidatin.
Shiwowa do awo jili gadegaden tədənadə na'a kada dəye samma daudəro dazain.
Shiwowadə sha ganya-a lambowa lan cikatin, jilinza gadero wallono yayi
Garra gadeye suron mairi kambo Constantinopleyedə-a, Garuwa Constantinoplebe nzundun tədənadə'a (suron tower 192) kuru Basilica Cistern (shiwowa kureye yer kada'a).
Zaman Paleologanbedə cociwa dina Istanbulye kadan fəletəna, masammanmaro St Saviour Chora-a St Mary Pammakaristos-a.
Coci Holy Apostlebe (Thessaloniki) sha naptə gar archetypal do zaman dare-ye do diya'anzə zaumaro zayetəna cida garbe zaumalan au ceramics launu-a lan zaye'ata.
Saint Sergius-a, Constantinople-a, adaima San Vitale-a, Ravenna-a, coci ya do dau lan dasauna da, na do sidiya done ye da faraktəgəna, nzəra kokarrata do octagon yea towondo.
Na do wurtinbama də, alamanna nən kuruwu 260 ft (80 m) na do shiro kurawo ba diye 100 ft (30 m) kəlaa, sha system domical surface ye dərizəna.
Holy Apostle lan (karnu 6), dome uwu fasal gar cruciformbero faidatə, dome dawuyedə shima samizənanzawo.
Loktulaan na dauyedə fatokarero waljin, loktu laan talgəmo usku'aro waljin, au loktu laan piers usku susu diyau yero shoro duno sadin kuru.
Kuru fuwu dən shararam fatokare təkkəna.
Cidiya domedəye nosku dən ambodə gənaata, na do kitawuda kəratində, kuru sidiya ambo dəyen nasha cidinzəyen na am kaiyyawu choirbe.
"Laiyya kurissa hapkatabe na kəriyata apse dəye kuris kərmaibe maidǝye dawunnadə kungur gədi dauzənabedən synthronon də citando"
Dome so vaults sodə diyamen "lead" lan zakkatə, au shiro tayil jili Rombedən zakkata.
Dunowa kərmai Byzantine ye fodutin loktu do badiyaram kərməsələm do Syria (709-715) lan.
Jalab-a 70 cm x 35 cm x 5 cm faidatəna, jalab-a adəye simintiya kattiya njiya tuskaata-a kəltə tiyinzə diye 5 cm karənga.
Waniye, alama do Hagia Ireneye bayangatadə shima nəmgadegade ndikate fasal garbe suro'a-a diya'a-be.
Fasal shimadəye garra gade ngəwu lezəna, alamanna St. Peter's Basilica.
Gar dareye Hagia Sophiayedə, shido kərmaro da'ata madə, kəlanzə'a Emperor Justinian wuzə.
Fasal garbe Gothic sayində (aw pointed architecture) fasal garye doni Europelan zauro su'a datəgəram karnu kən 12ye lan səta karnu 16mero saadəna lan, loktu shiro High -a Late Middle Age sayindən, na'a laan karnuwa 17be-a 18be-a maro gasaana.
Fasal shimadə loktudən Opus Francigenum sa laan shiro gultin (lit.
Tando injiniyaringbe burobe kuru alama fasalbe faldə shima flying buttressdə.
Adən yayi, hujjala dunowa do ilmu garre Armenia ye-a fuwutə Gothic style do Europe ye-a kəlzəna bawo.
Daji Gothic style də, sha classical architecture a chemi yayi, nasha adəmen turin ma, sha banna ilmu ye a, fuwutə dəptə-a suwudin.
"Kalma do ""saracen"" da faidatin tən karnu meyen uskun (18th) kuru shiye ma'ananzə hayamaro musələmma bəla mowo maso, "Moor"-a Arab-a son kunten"
Zaye da watənzə zauro dunowa dəye səkkə, cingal zaye Gothic ye da ikkoro waano, kəla St. Paul ye ro, kəla dən sha diworo zəktəna son yaye.
Am rowo diwoma-so kada mana adə-a kasatsayi gultən zan, zayr Gothic style ye də suro Europe ye ro zawalla gadr lan gasarana, misallo Spain-a Sicily-a so men.
Sha akida do nəmtiloye do nur fallaro bowozəyin kuri fuwutə do vaults-a buttresses do suwri kuruwu-a farakke ro cinna kazəyin.
Rib-vaults so da cathedral do Durham (1093--) lan chidaro gotəna, adaima Lessay Abbey do Normandy-a son (1098).
Duchy do Normandy ye, nasha la suro mairi Angevin ye hatta karni meyen yakkən (13th), Gothic ka-anzəla shiye chitando.
"Misal-fal suro Norman Gothic ye də shima Bayeux Cathedral (1060-70) na donyi "Romanesque cathedral nave"-a "Choir" da waltə gartəna də zayi Gothic ye lan"
Coutance Cathedial da waltə Gothic to tədəna saa 1220 lan.
Suger ye na-ala do Coci Romanesque ye do tussəna da waltə chinando rib vault lan dan garuwa tulowa na-a window ye yirarowa.
Kəla dəro yiraro, fato fəlawa ye kokorrata gauram dən chinando.
Durham Cathedral də shima cathedral buroye do rib vault-a faidatə badaizəna də kate saa 1093 -a-1104 yen.
Suro garru dəyen falnza doyi Sens Cathedral lan chidazənaro təma-ata də, William Sens ye, dareye England to bəlaurozə ilmuma garye ro wallono, shi do kate saa 1175 a 1180 lan, choir do Canterbury Cathedral ye da waitə garrono futu do zaye Gothic ye lan.
Cociwa Gothicbe Fransabedə zauro ambulatory-a chapella shitiye batau koya Saint- Denis bedə-aye sha lezana, kuru garra kuruwu-a cinnawa yakkə façade fəteyedə-aye.
Gartuwu Notre-Dameyedə flying buttress-a, shiwowa kərau-a, do banazain ma diya garudəyen samimen arches-a Kəllata.
Chidanzə-a. William ye gozə-ə kowojo, nasara do chuwunanzə Fransa ye do saa 1178.
Tiercerons – decorative vaulting ribs də shima faidats sa vaulting do Lincoln Cathedral ye lan sha gəna-atə, sa c.1200 lan kokkotə.
Gar do shima zauro kura Gothic ye də shima Chartres Cathedral, na do Ibada ro letin anəm Paris ye lan.
Garuwa da glass kala-a lan chikatəna, hawar do Virgin Mary ye-a sadin dən, bayenzain hoto lan am do bananza-a Window dəro kakkəna-a.
Suro daudi Europe yen, Gothic style da tunn suro Mairi Roman ye Holy Roman Empire: dən buron Toul (1220-) lan, shido Romanesques cathedral nzə da waltə gartəna zaye Reims Cathedral lan, daji Triers Liebfrauenkirche parish ye Coci (1228-), daji kuru Reich sammason Elisabethkirche do Marburg (1235-) lan badi-atə ngawon-zən Cathedral do Metz (c 1235) ye.
indow-wa do Lancet ye də tiyinzən konnuwa do geometrical bar-tracery ye yaksəna -a mbeyi.
Awowa gade do High Gothic ye də saima window-a flawaye zauro kuraye kuru farakke ilmu do bar-tracery ye faidatə tənand na da, flying buttresses samilan ye kuruwu ye, datonza raksə window dareye dəro nazəying ma, kuru garuwa tiyinza kurrata-a hawarra do bibleye ya sadin, tiyi do gardəye lan, kuru fuwu do.
Garuwa ye ngamdəye do Rayonnant Gothic France ye do flying buttresses ye kasatkaata də adadu glass-a fuwu do niyanza zaye kalwaye-a shiwu so lan dunowatuw soye tərana.
Masons dəye tracery da window-a ye a nguwu jo – badiyaram do geometric-nzə ye lan gozə sak gəyi ro walta-a- shido lancet window-a kozəna də.
Coci-a do zaye shima da faidatana ye suron zan; Westminster Abbey (1245-), Cathedral do Lichfield ye (ngawo 1257-) kuru Exeter (1275-), Bath Abbey (1298-) daji kuru retro-choir do Wells Cathedral ye (c. 1320-).
Ogees-a faidatə zaumaro nowataro wallono.
Misal do gar flamboyant France ye də, façade do fəteye do Rouen Cathedral ye, kiri ta-anasmaro façade do Sainte-Chapelle de Vincennes (1370s) kuru choir do Coci Mont-Saint-Michel’’s ye da (1448).
Sha buro lan cloister-a chapter-house (c. 1332) do St Paul’s Cathedral ye dina do London do William de Ramsey lan nowo tə.
Perpendicular də imla-an sha Third pointed lan nowotə, kuru sha faida təna karni-a yakkə ro; fan-vaulted do samiro bauye do Coci Christ ye Oxford ye də sha 1640 lan garrats.
Maiya do Fransa ye də nanzaə ilmu do zaye Italiye bəirin da mbeyi, dalit do campaign askarraye do Charles VIII ye Naples a Milan (1494) ye da, kuru ta-anasman campaigns do Loius XII-a Francis I (1500-1505) ye do kəla wuta Fransa ye kela Milan-a Genoa-a ye a ro tədəna.
Chateau de blois (1515-24) ye Renaissance loggia a open stairway a chuwudo.
Chidiya kərmai Henry VIII-a Elizabeth I ye lan, England a zaumaro nasha fuwutə suro continent də yen.
Shute ye kakadi nasaran kəla Classical architecture ye lan saa 1570 lan ləbkono.
Arch do Concon də Gothic Architecture lan gəyi sha towondo. Karnuwa kadan sha faidatəna, nasha-a gədi karənga-a lan, kau do loktu Islam ye-a ngawo Islam ye-a ngawo Islam ye architecture nzə-a arches, -a, arcades-a ribbed vaults a lan.
Sandiya loktu lo-an dail kumye ro faida təna. adəye transverse vault a diagonal vault a ka karzngətəəro, futu do nave-a aisles do Durham Cathedral do 1093 lan gartəna ye de ro.
Barel vault do Roman-a Romanesque soye gar nza do korkor sumbulru yi də so ye deye gənyi, na do dats də kalkallo dawu dən ishin, kuru garuwa farak da window a sənana da. Gothic rib vault də sha arch do bowatalan tənan da, Gothic rib vault də sha arch do bowatalan tenan do.
Kərau do diya ye isə garu da lezəna də, kuru awo dəye tarrats.
Sayya garta də zauro zau, kuru na-a gana-a kolzain.
Column-wa do səretkatadə-a kuru shiwo do kəladən zaktzram-adə sanchiga shiwo ngailan fallatə, kuru faiza woso nəmtedrau reəlanzabedə jili fal.
Vaults a do buroye də san diro rib a tərana, sandiro tierceron gultin awa do dau vault dəye lan kozəna.
Vaultta anyi ngəwusoro jili fasal zaman Gothicbedə nganzazayin.
Shidə kən indinzə shiro reticulated vault gultin, shiye tiyinzə lan ribs-a zaiye-ata mbeyi, traingles da- futuwa geometry-a da. Shiya kate-kate traverse rib -a ye shifilan aw kəlan dən gənatzna.
Misalnzədə cloister Gloucester Cathedralye (c. 1370).
Sandiya darelan Sens doni Notre-Dame de Paris-a Canterbury England-a lan faida tena.
Loktu do High Gothicyelan, futu gade tuwudəna, gədi daudaube shiwowa sarsar dəriza kəlzana, au colonettes, sami vaultsyero lezəyin.
England lan, shiwowa na falro kəllatadə sandiya kulum kaubelan zayetin kuru adəgaima shiwowa tiyidəro budu ganyaye zotəna'a.
Na-a ala do bərni Corinthian yen, columns-a laa də lambo-a gədə dəb faida tə.
Garra dareye lan, tiyi buttress-a ye dən arches nguwu mbeyi, ndaso woso zaye gadero walzəna.
Arches-a adə faidanza kuruye mbeyi; suronzan diwal do nji samiye ko taye mbeyi; suro chi do dongur gargoyles do buttresses ye suluyin.
Faida-anza kunye ye mbeyi; imla-an jaras tower ye ro faidatain, belfries a banazain, jaras dəyi lokfuwa do awo-a adin ye diwo-a ye a gultin, konnu ro banyi jin, au do bətərəm watəmaye a wormajin, kuru imma kawuskeye ta-anasye alamanna kənasar au zaye askarraye wormajin.
Tando cathedral ye saa-a nguwu-a gojin da, kuru zauro daa, loktu do tower da gartin ma kanadi jamaye-a, asutanza fallatə.
Ca Chartres də shiro cakadə-a ro waljin, dawari do kən Indimi yeda tedənama. Tower-a tulur diwo. Ro shiti transept a sanctuary ye dən diwo mazə.
Gothic a buroye da, High Gothic Laon Cathedral də lantern square tandoram kzə do kəla transept yen kozənan; tower-a indi fute fuwu dəyen; haji tower-a indi datzəram transept dəyen.
Normandy lan, cathedrals-a coci-a kura kura-a tower nguwu tiyinza lan, karnu-a kozana dən garratə; Abbaye aux Hommes də (badiyaramzə 1066), Caen ye tower nzə a spires a laar, kəla façade də yen, transept-a, kuru dau-a lan.
Jiri spire ye dade də flèche, slender, tandoram spear ye de, nguwu soro kəla transept yen gənatin, na do nave da farzənan.
Amiens Cathedral ye nanzən flèche mbeyi.
Sha Sea 1786 lan tutulowo, loktu samno, cathedral da zamaniya ro diwo yen, amma sha futu gaden təkkəna kurta Eugène Viollet-le-Duc yen.
Suro Gothic Nasara-ayen, tower kura madə sha na do transept da nave da farzə kojin lan təkkin, kuru sami tən gade da kozəna.
Tower do farzə kəla kaan kojin ma Canterbury Cathedral lan tənandəna saa 1493-1501, John Wastell ye, shi do King’s College do Cambridge lan chidazəna də.
Arch la do jiri agabba la tənan dəna dau do kotəna dən, adəye tower gadeya yira ro loktu məra də tiya.
Gar walts saa 1724 lan badiyats, zaye Nicholas Hawksmoor ye yira ro, ngawo Christopher Wren ye shawari zaye buron hazəna dən saa 1710 lan, amma waitə daano saa 1727 lan.
"Colongne Cathedral də sha karnu 13th ye lan badi təna, ngawo do dawari Amiens Cathedral yen, amma nasha chullu wa, shiti tower falle-a tomotə loktu Gothic ye dən"
Tower do Ulm Minster ye dəye tarihinzə adə samənga, 1377 lan badi atə, 1543 lan daano, kuru tomotəəyi har karni meu laari lan (19).
Burgos Cathedral də sha yala Europe ye goza-a leza.
Plate tracery də shima tracery buro ye do garnzə a tomotəna yen, adeye asutin dareye do Early Gothic yen au Badiyaram Concon yen.
Tracery də turin kuru zaye mbeyi suronzən, dalil do window-a doyi farak ye yiranzə-a garra Gothic ye da, duno gade-a kəla karwa yen məra də zana.
“Plate tracery ye loktənzə nzəraye-a najowo karmi meyen indin (12) lan, kəla window do Chartres Cathedral ye kuru suro “”Dean’s eyes”” ye fulawan zə lan suron Lincoln Cathedral yen.
Stone bar-tracery, nasha zauro faida a suroz aye Gothic styles yen, buron sha Reims Cathedral 1211 lan chutuzəyi, suro gar chevet ye do Jean D’Orbais ye gar zəna də.
Bar-tracery da ngawo c. 1240 lan nowotə asuta zau nzə-a dunonzə yira wo a lan.
Rayonnant ye tracery tando-a kala indi-a waltə churwudo, zaye buroye da faidats kala fallo kalakkono mullions kala gade gade lan.
Mullions do Geometrical style ye de, suronzən capitals do bar kokrrata suronzan suluyin ma mbeyi.
Mullions də sandiya Y-shape ye tandoram lan, waltə suro cusps ro tartipkata.
Second pointed (karni meu deyerin 14th) tracery daumen yakkata-a turuna tiyi dən ogees-a, adəye reticular (zau-aro), zaye da Reticulated tracery lan bowotin.
Tandoramma adə-a daggers,-a fish-bladders-a au mouchettes lan bowotin.
Perpendiculardə verticalityro ngənəkkatə kuru Curvilinear styleye sinous linesdə mullions'a kaltanyi ro samin cidiyanro gozəyin, transoms'a-a bars-a sha rezə kozə.
Zaye transoms lan botində kambo soro zaye crenellation sinana de sha ranzəna.
Nguwusero facades da zakein, kuru garu suroyedə nave choir ya də zakkatə arcade təmgatalan.
Vaults Barrel 2 wa lau groin Ribbed Ribbed vaults də zaman Romanesque ye də lan walwono, kuru adəyeima zaman Gothic ye lan bayan gatə.
Awo datə mbeji shilan fato sanam me da garratəna, nadə lan jamibparish ye ibadanza sudin, awaola transept lan bowitin mbeji, kuru nasha gədiyen guro, kayyama chacel lan bowotənama aw presbytery lan bowotəna ma, amman za martawaro dawaiyada.
Rowola ambulatory lan bowotənadə dərizə choir dakəljin.
Cathedral wa done dinama alama Notre-Dame yeyi, suronzəlan nasha-arakkə rib vaults lan bowotin mbeji alama fafaltəmaga so ye mbeji amma garra zamanne də suronzəlan nasha-diyaw vault zauro dunaye kambayye kuru samən-samənne mbeji.
Fasal garre lardə France Gothic tən ma transepts lan bowotə na də kori-kori, amma loktə Rayonnant kuru-kuru ja sha ngalwatə rəbkataro.
Lardə England ne dəlan, transepts zauro mukko india za samona kuru fasal zə lardə Cathedral France ye dəga nəm zaulan kozəna hatta shoro Kamuwaye shiro Lady Chapels gultin dəso, nabtəram octogonalye-a shiro Chapter House gultin dəso, garwa gade so-a (fasal Salisbury Cathedral ye -a York Minster -a ye də cidan wune).
Awa done tori hafkatadə wazla diyaw sha riwozə.
Sami dəlan garra sar-sar triforium lan bowotin mbeji, sandiye dunowa nəm kərtətəf ga garra dəro sadin.
Noyon Cathedral, Sens Cathedral adəyerima garra zamanne samma shilan faidaten.
Fuwumadə, sau nəm zau fasaltənzəyede səka lewono.
Fasal jiri adəye samunnam lardə England ne gowotə na don Salisbury Cathedral la, Lincoln Cathedral la kuru Ely Cathedral la son.
Awa ayin sammaso waka’an awo done flying butress gultin de fandozəye sau lan, daji adəye banazə dunowa yirfandora.
Awadone Beauvais Cathedral lan bowotəna ilnu zundu mundu Gothic ke la dən kalkallo faidatə
Kururam gardone Gothicye dəshima goza fasal Romanesque ye də cedo.
Karo ganga daubedə Shara Dareyedəro cedo, shi ofilabedə Virgin Maryro cedo, kuru shi kəmburambedə Saintta cathedral shimadən karramtənadəro cedo.
“Sandiye jasha’a aqida alwari Saint Thomas Aquinas se ya shiye guljin də nəm zairo də “”harmony of contrast.”””
Lardə England ne lan rose window kambosoro lancet window lan ma'intada.
Gawuram də’a zayetə awo sandəna lan, awo zaye safkata kuru karamata.
Garra kuru-kuru də’a shawaro zayrmeza kabbi ka'anzan kuru lələf kada sandənaro.
Sa Cathedral lardə France ye də lamar datə gar dəyero duno cin dən, cathedral lardə Englandye də, musammanro badiyram Gothic ye dən, nguwusoro nəm farak suro dəyero duno cedo.
Shiye zəntə fasal kuru Franceye datəye də kollono, kuru gunki garam na sanamye dəso dabkono, kuru gar dəga zakkono zaye shawa hawarra linjilayen lan (Zaye kərmaye də samma kureye).
Kamdo ne Andrea Pisano lan bowotin de cinna ngar-kime sa’ari Florence Baptistry (1330-1336) ceyano.
Hayyamaro letəram fal walau indi luwata dowu kayyawu cociyero adəye fəlazin cidawunza ro kollataro fomzain nasha gədiya lan.
Abbot Suger tuskano awo birin no kəkəltena rib vaults ra butresses faidatə gəretəram kərtətəf lan falzə kuru kalwa tərmas a lan nasha njim sanam me də fərəmtəzə də shima awodone “divine light" lan bowotin.
Chartres Cathedral lan njim sanamme yakkə, tucurg Notre Dame de Paris, Amiens Cathedral, Prague Cathedral, Cologne Cathedral sammason, kuru ləar Basilica do Saint Anthony lardə Padua do Italy ye dən.
“Fato hom gattə ye kəndimi nicaea nasha 787 Dawarzana: “”Sabtəram karama adinne walzə nyi kam awo bəlin kudoma fatəro; amma zirfan dozə cowonda Coci Catholic adin kaduwu ye lan.”
Hangal-hangalin karama itə no'ataro walji, gatəsə abiso kamzə kowono, hatta awo zəkoltoyedə kururam fato de da zakciya alama futu Wells Cathedral səta transepts suwudə itar Amiens Cathedral lin kuntenna kuru dare dajiram sura'a kururam foto de da soro.
Awo adəye kashimorom zauwa fəlejin shi dine fato samamme gadeson tədənama.
Ganga dəkəla central portal facade fəte Notre-Dame de Paris ye də zaumaro bayan na sədəna kəla hom dareye dən, adəye kurtədonesuro kitaudedegə fəlesin, biwu kəndotəwudə kannuro saratən karu christians na halla ngəladəgə zannaro saradən.
Azaw kannuyedə fete farakko kurtəturuna.
Karama adəye gəmzin kawuri shimlan kuruye amdone notə balan ibadan sadinna, kuru alama nəm diyiya, battiya kam kashimo coci yeda zəgayya.
Foto dəga ma'intada foto Gothic style, shi done Eugène Viollet-le-Duc zaye zəna ma karnu-19 lan.
Darasə’a adinne amma ngəri-gana dawartənama tanasso kəra Pseudo-Dionysius Areopagite gultin ma karnu-kən arakkənu (6) kakkadinza De Coelesti Hierarchia bowotinmadə shima zauro nogatawa kate malumma Fransa ye lan.
Taga’a nasha yelaye shimoziyin awo kitauza danaye suwudə nama.
Bayanna də tiyi kalwa sə”altinbedəro kurjaga, daji kalwa də’a məktəgəram yen məksa'a sə’altədə tiyi kalwadəgen napsə nankaro.
Sainte-Chapelle awo ngangatəye ro wallono na ibada korra nasara yelan.
Kalau cilan dǝ suro kalau dallatayero tǝko, daji launu shi dallataye dǝ gana cidiyawono kaime matin dǝ kǝnjoro.
Gardo ne kurno ye shi lan zauro takkartin madə shima Sainte-Chapelle de Vincennes (1370s), garugə glass ye cidi lan səta har saraiza samiro.
Taga’a do launu fallata də taman zauwa kuru tandonzəye ngənuwwa.
Fire nzikkolto kamu do ne Virgin Mary tin de, coci so lann shiro sha njilar zayinbhatta gar do Notre-Dame de Paris sa so.
Kəndaram Palais de la Cité bula Paris, sha Notre-Dame de Paris karəngəmadə saa duieu fal miyan menvluklarrinna (1119) kokkatə kuru shima mairi Fransa ye wo har duwu fal yar diyawwin men hikkotulurrin no carado (1417).
Tərfando artillery ye lan, maori do faransa shilan faidatin baro wallono, karnu (15th) fato shims zayeza bulin ja nangam kəndaram bulin ne ro wallono.
Awo misaltiye dima bula england kuru mob quad of merton college də suro jami'a oxford yen də'anamadə garratə kate-kate sa'a 1288 -a 1378 -a lan.
Moranti samungo adəge garratə Queen's College ya Oxford ta lan suro sa'a duwu fallin miyan fidiyaunen (1140s), kam done Reginald Ely moranti da sasə.
Moranti la Balliol College yei’ Oxford te yei, carfandowo sha fato Gothic yelan bəezəmrə askarra yen lan.
“Saa duwu fal yar diyaw fidiyawun tulurin lan (1447) fato sanam me dəga faraktəro nya da kuru ngalwoza fasal jiri gadero fal jiya.”
Saramedən diwal katəye shiye ma indi mbeji kuru nadone kamme dazə fayyata awoga nganzatəye ya tərfandina.
Fatodə fayyata awoga faitəye ngəla-ngəla, misal awo wagata kedeyayi hafsa shilan fayya tədin.
Misal fal zauro kənəgatəro ngadə shima Château de Dourdan, karəngə Nemours ye lan.
Saudiya kalaktəgədə ma'ananzə nəmgadetə, coci wa Latinye sodə gədi sorin kuru mashidiwa sodə Macca sori də’a.
Lala Mustafa Pasha ye mashitinzə da Famagusta yala Cyprus səlan.
Duluwu fasal garre Gothic də shidəma amsoye zaman nzə ba, sandəyi, bati.
Ireland də kərta fasal garre Gothic ye karnu 17th ya 18th garra Derry Cathedral (garrade 1633), Sligo Cathedral (garrada 1730) kuru Down Cathedral (1790-1818) saudiye misalla la.
Garra kuruwu kuruwu indi larduwa fəteye Westminster Abbey sandiya garrada kate kate 1722 gozə 1745 sha Nicholas Hawksmoor, zaman fasal garre Gothic ye bəlen siwudə.
Zaman adə dinnadə longorutuwu ngəwuwa kokarten 1855-1885 nasaraye, Britain nozana kənasar kura fasal garre Victorian Gothic ye.
Karnu 19th retanzən gozə kla fuwuna ro suwu dənada zauro kəskewono nasara Britain nero fasal garre bəlin neo-Gothic shilan faidatana garra chuchiyeya gwamnatiyeya dawun barro naanza gade sode shilan garzən.
“Sədi ngalti fasal fato garre ya fatowa garrtaro fayidaten kuru zawalla ditayeya. Suro fasal sədi ngaltayedən fasaldo birni kyra a gana, dalami birniyeya kuru bəladiyaa kuru garta “”hard"" kuru “”soft"" kuru kəreya təlala ferzana, kiru kəskaso dabbaso ye kəndaram nzadə ye sasana.
Kuru raksa awowa diworo nyatəna so dəga kulassayin amari konturok kənjo-a kəla də wutaro gar də diwo nankaro.
Kam buro salakye kəla lanscape tandoyen ruwozǝna dǝ shima Joseph Addison 1712 lan
Dareram kar kən 19 yen kalima landscape archtect də goniya landscape tandobe faidatə badeyada, kuru dunoraro ngawo Frederick Law Olmsted, Jr-a Beatrix Jones (dare Farrand) a, amanza gabsona'a ye American Society of Landscape Architects (ASLA) ye 1899 lan koksanayen.
Cidawanza sofayo nayen səta kulashi kəndaram na’a kurakuraye ro saadin, salilla fasaltə-a cistəgə-a ye nankoro.
Cidanza nzanduza, lamarrauza samma rowata awodo shilan howon nzamadə, fasaldo fatowa sədi ngaltayeya tartib wa nzəwa kushetan nzəwa, kuru dawari shiti bəlaye fasalta yeya au lamarka fasaltəwa.
Saa karunguye kozanalan murada wa gadana kəska kurunne də tərana.
Gadəna də saudiwa Central Park suro Bərni New York ye lan, Prospect Park suro Brooklyn yen, New York -a Boston ye fasalnzə Emerald Necklace park ye dəga.
Shi də cidama garso kurtəmaye jamiyawa kadaye: suro dən Princeton suru Princeton ye dəga, New Jersey -a; Yale suro New Haven ye-a, Connecticut -a; kuru Arnold Arboretum Harvardye suro Boston ye dəga, Massachusetts -a mbeji.
Cidawu bəla fasaltəyedə rakas landscape architect ro təngataanyiro cida sadin, kuru ngaiman ilmu landscape architechtureyedə fuwurawa'a bəla fasaltəmaro waltəro banajimba.
Robert Burle Marx Brazil lan style dunyabe-a kəskawa Brazilbe-a ada Brazil be-a na fallout kəllono zaye bəlin fandoro.
Shiye fasal la cidi ngaltə bayana ngalawu kəla na dəyen notəye cituluwo kuru zauro mayawaro wallono.
Sa AILA ye fodujiya, cidi fasaltəmasoye ‘Registered Landscape Architect’ faidatayin sure kəriyewa Australiabe arakkədəyen.
Suro NZye lan, Jamiwa NZILA sa martawanza nasha cida be sowandaiyya, raksə Registered Landscape Architect NZILA.
ILASA ye awo sədiya səraanadə shima cida landscape architecture fuwutəgə-a kuru cida ngəlaro jamiwanzəye dio-a haptəgə-a, kuru cida landscape architecture lamarri yaye lambi jamiwanzə lejin lan wakkiltə.
Kəmaaro UK lan faraskəramma noata meu wuri mbeji.
"2008 lan, LI lamar cidawu gotabe kura shiro "”I want to be a Landscape Architect”" badiyono ilmu Landscape Architecture”” be zamtəro amma yita ndəlam təgəro.”
Kəriyewa kada jarawa kəriyebe buwo məradəzana.
Sa karnu Kən 6 BC ye gaanaadən, kattiye gunkiya doni suro sanamri kura madəye zaksə ngərum-ngərumnzamaro isəna.
Duluwu sanamri sodəa mowobe faldə shima tafakkar William MacQuitty be doni dam njiye dərinəm kəlle sanamridəyen gartə sənadə, nji suro dambe də datənza Nile-a falro walzə.
Sandiye ada sanamridəa haptədə futu karuwa saharabeye nadə'a zəgandidə njeskono.
Ndikate 1964-1968 lan, nadə sammaso hangal lan jalab kura kura ro kamtəna (30 ton ma sətəna, gananzə ton 20), zəntə, hatə kuru nagade bəlin yin kollatə kəmaduwu də'a mita 65 lan nəm kuruwu kozəna, kuru mita 200 lan suro awo dəwo zauro gargam kaziyya suro nzundu lamar kulashi sidiye awowa kaduwuye so ntəye ye shiya archaeological engineering lan buwotin dəye kura falnzə.
Kusotowa kada isana maara samiyelan faraskəram maara zətəye ibadaram medən zəbkada, kuru la' motan kesha bəlado batawunzaye Aswan lan kesha.
Gunki kura foto musko wahilaye tiye garuye də sandi zawa kərmayiye, bəl koksana, sammi Egypt fe, kuru sandi kumbəramme də sandiya zawa kərmayiye indi koksana cidiya Egypt fe (pschent).
Karuwu kəji robunaa shiyeyi bama mai dəye fanjin made sa kəla darkuwanzəyen nabsəna lejin kuru kəriwu lan watəmanzə sosen madəa kuru sandiya prisonaro sətana.
Fotowa Ramesses sa ku Nefertari ya kuru maara njiye Amun na Ra-Horakhty.
Kawu kəntawuye adəmadə mai dəye imza tamboyeya kuru Im sha kərmairo galazana'a.
Sonyayi futu somtəna dən futu isawwe shillewa sandiro star Sirius (Sothis) sedəni kuru am ilmu fonnu kare gargamme kulastamasoye kulashinzadən kəntawu də shima October 22.
Sonyayi adə-a gade gade indi tarihi kureye Egypt felan na ibadaram də mai kamuye nankaro garratə.
Adanza kureye lan gunkiya do maiyanza kamuwayedə sayiya battawu firauna soye dən gənaada datunzadə ngərum-ngərum firauna soyedə-a kojinba.
Garrunza kura samiyedə fəska alanza shiro Hathor səndəa wujin; garrunza kura jili adə shima Hathoric.
Garrunza anumye, yalayeyadən faraskaramdən, awaala rowata shawa shawa mbeji kuru maidəwa kamunzəwa kəska shiro papyrus gultində wa Hathor ro hazayin, kuru shido foto feye suro maara njiyen lejinyeyi mbeji.
Garunza kəmaaro daana madə təmatəna dukso kawu karnu 17th kuru jili garzayedəwa kuru ilmunza fasal garredəwa sammaso jili tiles, sandido karnuwadə bero bəroyemaduwa.
Kuru kasbahs sa ksour ra sammaso kəla diwal fallen kashara kuru Tamdaght sandin yala kallin kara.
Fatowa do bəladiyayedə kəllataro garrada garu kurau dəriyata kəllata kuru garu kuruwu kokarrataye mbeji kuru cinnaye mbeji.
"Bəladiya də garra jama mewuweya kuru garra gwamnatiyeya mbeji alama mashidiyeyi kusottoram mbeji, kasbah (garu kuruwu bunduwu baktaye sa kəladowa lardəro isaya) kuru Marabout Sidi Ali au Amer"
Sha cotondo kati sədiya diyatalan, kuru awa'la gadeso ye kəlza a sha diyada tuwurro walzəro.
Kəmaduwu Aswannedo sha 1960 nin garrada, kəmaduwu kura Aswan nedə shima dinalan nji sabtəram kurawo, sha nasha Nile ye suro bəla Aswan lardə Egypt lan kate kate 1960 na 1970.
Futu bəron tədənayeyi kəmaduwu kuradə zauro arziyiya ada'a lardu Egypt fero faida.
Sonyayi falalatənzədə yakkata saa nji ngəwuwa də kumbu samma bannajin saa nji ganaadə kumbu baro woljin kuru fəramme ishin.
Susudəro zərugə Nile yedə sha dawarrada nasaraa British hydrologist Harold Edwin Hurst banaano, kuru dawarrono njiya sabtaram Sudan na Ethiopia lan, njiye gana tənzədə gana nankadəro.
Brolan United states ta USSR ra məradənzaa bana kele də gartayelan mbeji.
Loktudən U.S. dəbe riyano kəla shi communismdə lardəa daube dəro tartəyinno, kuru Naseer də shima fuwuma jireye lardə fuwutə watamasoye kuru shima am talaabe fuwutənza watamaso Araffabe wo.
Ngawo shi UN dəbe karəgə kuttanzə kəla Israelbe sojia Igyptbe ro siri gazaben suro saa 1955ben sagədənadən, Nasserbe asuwano raksə shiye kəlanzəa fuwuma pan-Arab nationalismbe ro fəlejinba har shiye raksə sojia bəlanzəbea na Israelben faizənyi ro wallonoa.
Nasserbe shartəa dəga kasatsənyi, kuru na USSRben bana maano.
Dulles zaumaro karəgənzə kuttu kəla Nasserbe namtə sulhube China a kasatsənadəro, kuru adəbe siyasa Dullesbe dəga zawal ngurotagəna nasha siyasanzə communismbedən.
Kuru zaumaro karəgənzə kuttu kəla Nasserbe dawu-dawulan dazə am indidəbe kərəgənza gərangatəga sədənno.
Kawu kurama dəga tolodəga ndiso Soviet Hydoproject Institute a ilmua nzundube Egyptbeso garza.
Nasha gaden, shi nji celedəbedə naa nguwu zuwuna, adəye səkə am 100,000 saminne nanza kənəngtayin dəga kolzana.
Awo cetənaa awo təbandinna celedəbe dəga isaftəna son aso təbandində asutunyi tun garnzə dəga tamotənan.
Cele shima dəbe baranna na kəndagəram amma a kuru kənənganzaa ro suwudinna bayantənyi yayi, awo kəlanzən cetənadə suro saa indiyen təbandinno isabtə turuna.
Asutəma gadebe ngaidəga kasatsənyi kuru shawaria kaino cele dəga zaktə ro.
Shi celedə wawa njibe fulujin, misallo sandi 1964, 1973, a saa 1988.
Cidaram bənyibe bəlin fərəmtəna nasha Lake Nasserben, kərmadəro suro kaziyiben kada sau kasuwu kura ndasoma karəngənzən bawo.
Yalla reta miliyon yeyi na shi bəlindən leza kənəngatə badizana.
Sədiya gade kuren bare kwatarabe tədənadə, zaumaro tərana sau nji nadən zaumaro hangal-hangallin zəfsəyin.
Sudanlan, am Sudanne sandia Nubiannin noawata 50,000 səta 70,000 ro saadənadə cotto bəlanzan Wadi Halfabea bəladiyaa shin korinna sammaso sasangəna.
Gumnatidəbe cida bare kwatabe badizəna, shiga New Halfa Agricultural Development Scheme lan bowotin kuru kantalla, kangale kəjia kuru kəmbua gadea baretin.
Fotoa kareanzaa gade-gade bəladiya 47 lan gartəna kuru fatoa sandimadəa Nubiabe kureye dəga samənzəna.
Sənadir cidi garjinmadə nauran faidatə cidi ro təkənamadə shima ton 6,000 kəluwube, ton 7,000 phosphorus pentoxidebe a kuru ton 17,000 nitrogenbea.
Kattidəbe nəmkəluwunzədə tərana dalil ndikate cidia nji suro kattibe dəgadə zaumaro gana (mita 1-2 yeyi futu alamaram shi kattidəbe) kolzə njidəga samiro sutuluwinnan sau shi manda cidin dagənamadə kəlta suro saa kadaben suluwin.
Loktu saa 1950 naa gana laa suro Sami Egyptben kalaktənyiwo (gana-ganaro kalaktə) səta sambisoro sura saaben (təwur-təwurro kalaktə) shi bare kwatarabe dəga.
S. haematobium cotto ba fatsəgəna.
Adəye maananzədə shi na awo ro bamadə səmbəliwin ngawo saa 300–500 ro saadənan shi kattidə na fallin kuru futu fallin saftə na njidəben badizaiya.
Ngawo shi celedə gartənan, kazimma suro njibe suro nji shawaben duwan wurazayin, taki gafsənadə shima sandia banajin.
Futu bənyi taaye Mediterranean a kuru nji kəluwuadə fulutəna ngawo shi celedə tamotənan dalil shi sənadir dəwo cididəro gaayində Nile lin səta Mediterranean ro zəfsəyində celedən kaftəyin.
Kaziyi kawu cele kura dəga gartənnedə shima nji kuluwubeso dəwo suro celedəbero fitayinmadə erosion nji-kəluwuba dəwo fitayinmadə soye sawudin.
Shi cidaram jalaf-kime baktamasodə, suronzən nashanzə jalafdə baktabe miyan samin mbeji kuru sandidə tolo Nile ci kuluben dagənadən faidatayin, kuru zaumaro na shimadəga bannazəna.
Dalil nəmbel njidəbe dəye səkə kəngal zaumaro suro nji Nilebe ro gayin.
Cida garbedə saa 1995 lan badiyatə kuru, ngawo misallo dola US$220 million cetənaben, gar kuramadə hukumamen katəna yim kawun 16 kəntawu October be saa 2002 nin.
Shi fato kərabe kureye dəga waltəm bəlintəgədə amso a kuru hukumaaso a shiga mowo bas gənyi, siyasawu Egyptbe sandiye banazagəna.
UNESCObe lamardəro gagədə suro saa 1986 lan zaumaro dama shi cida dəga fuskanzə a darajanzə a lardəa dunyabe ro kalakciwo.
Team am gardəa fasaltəmasoye dəye wakillanzə mewu dəwo lardəa arakkə wakilzayinma mbeyi.
Wadənza buro salakbe gozanadə shima kunguna cida shima dəyea kəlaro gatawo namtənza saa 1990 nin lardə Aswannen tədənamadə: dola USD $65 million, ngəwusoro lardəa MENAben tədin.
Suro saa 2010, shi na kərabedə bana kakkadə 500,000be na kərabe lardə Faransabe shiro National Library of France, Bibliothèque nationale de France (BnF) lan bowitindən sabandana.
Shi njim kərabedə cidiyan 32-meter-high yeyi datənzədə kuru saminzə glass-panelled, fuwunzədə gana laa diya njidəbero suluwuna misallo sundial yeyi ro, kuru suronzədə ngaltəna misallo diameter 160 m yeyi.
Kareya amsoye mukonzan satandənama gananzə yayi 1,316 rozana, kareya Adabe Kureye na gənatəyedə bayanlaa cilluwu kəla hawarwa Egyptben suwudin kəla loktu Pharaoben səta har loktu kərmai Alexander the greatben səta har kəlafurum am Normanbe kawu adin Islambe lardə Egyptbe dəro tartəyinno.
Microfilm: Kashi adə suronzən microfilm 30,000 yeyi a ruwo muskobea kuru kakkadəa 50,000 yeyi mbezai, kuru ngawo adəben kakkadea gade safkata na kakkadə gənatəbe The British Librarybe sandi 14,000 təlam Arabia, Persia, kuru Turkish a sammaso muskon ruwoata, sandima kakkadəa safkatabe ngəwunzəwo kəre Europben.
Attəson yayi, suro saa 2010 na kərabedə kakkadəa gade 500,000 səbandəna karafka kakkadə gənatəbe Faransabe shiga Bibliothèque nationale de France lan bowotindən.
Shi mashidi Djennébedə shima gar banco au adobeye kurawo kuru shidəga am gar kuwurtamasoye shima kənasar kura am Sudano-Sahelisoye gar kuwurtamanza soye sabandana dəwo.
Daaftar cidabe burobe shi mashidi Abd al-Sadi's Tarikh al-Sudan dəbe kəlan manazə kuru hawarra cinadə, waneye suro bayan ciye loktu dawu karnu-meyentuluriben bayangatə.
Am shiga tinyiro waratazanama sandima hasumiya mashididǝbe garza amma mayi ngawonzan kǝrmai sunotǝnadǝ shima garu dǝga garzǝ.
Waneye gar shimadəma Cailliébe suruna dəwo.
Shi mashidi bəlində kura, garnzədə gana cidiyazəna amma affima nzayebe bawo.
Shi gardə suro saa 1907 lan tamowatə cida duno-dunoben faidata Ismaila Traoré, kura gartuwumasoye kəre Djennébeye shilan faidaata.
Muhawar kada kəla futu shi gar mashidibedə bəlintəyində waltəm gartaben tədənadə Faransabe ranzana.
Shiye təmanzədən cones faidata gardəa sadənadə na abəttəbe baroquebe alanza nankaro gartənadəa samənzəna.
Kuru shiye wono am bəlayedə gar bəlində zauro saraanyi hattaa fəratəro waada, sa sandiro kuwa fərzənro sandiya ikkobe gotəiyyado fərazayin.
Kawar kura kəla fətennadə shima surodən kamin Almany Ismaïlabe dagə, shima liman faidaa karni 18 newo.
Loktuala son, sandi cidi mashidibedə tile təkəna, kareyanzə adabe dəga kaltə baro tədin na yikoben kuru darajaa duno gardəaye fulujin.
Suro saa 1996, Magazine Voguebe suro mashididəben gaska nəm shawabe sədəna.
Fato samibe kəmbaram arakkəa mbezai, falloso kau shawalan nzayetəna.
Na salabe qibla surinma mashididəbedə foto gədi Makkabe surin kuru foto kasuwu kura bəladəbe dəga surin.
Shi nzaye cone a samənzənadə au kau nzayebe dəwo sami minaret fallewoson bakkataadə ngəwul kərewube saminzədən mbezai.
Shi culluwudə, window kalkallo-gənatənyima kəla yalanna kuru garu kəla fətənnedə haske jireye kolzəna suro dəga wassəyin.
Shi limandə saladəga yita gattəsəyin suro mihrab hasumiya kurabedən.
Foto kəmbarambe mihrabbe dawu hasumiyabedə shima alkuki kən indimewo, shi minbardə, na shi limandə dazə hudubanzə yim Zəmaa sədində.
Garua tiyinzan awoa kurrata mbezaima sodə dawu mashididəbea wujin kuru na kaata archbe shiga wujin.
Kəla niche fal ngulon yijoben, shi mihrab kuradə buro salakkin naanzə indi kowo gozayinma nasha garu kəla yalannama mbezai.
Kawu ngəwu gojin kawu ngajində amma təwur-təwur shiga waltə zalalatin, cida shima adə shima duli citə bəlinmia kaziyijində sandi duwo lamar tuskatəbe dəga sadində, adəye səkə raksa kareya dəga na fallin tuskazayin ba.
Gasa tədəna buro salak kəleledəbe kəla nduwo burozə duwa-duwaro tolo diyata dəga mashididə ro duwan saadinno.
Suro saa 1930, mashidi Djenné dəga samənzəna laa suro bəla Fréjus dəwo fəte Faransaben gartəna.
Mashidi buroyedə kəla nawa ilmu adin kərmusələmbe Africalan wutjin zaman daubedən, fuwurawa duwu kada isana luwuran kərazayin madrasawa Djennebe lan.
Yim kawu kəntawube 20 kəntawu Januarybe saa 2006 am dəwo sami mashididənen dalil baaro gasayinma sodəbe səkə bare ndi kate am bəladəben səsangəna.
Suro mashididəben am borewudə mashididəbe fankanzə kasamramdə dəwo Embassy USbe sadənama loktu kəriwu Iraqbedən dəga məksa gozana kuru suro bəladəbero borenza dəga goza kasharagə.
Shi Sphinx Gizabe kuradə, shi dəwoni Sphinx of Giza au biya kawai Sphinx lan nowatadə, shima gunki kawulan tətandəna alamaram Sphinx dəbe fəlejinno, shi kam biya hawarmen fantənama zahirro shiga notənyi.
Kuruson, batawu a kuru nasha zaktərambe foto fətebedə shima lai dəwo Khafre's Pyramid a kuru Valley Temple a kəljin kuru naa sandima anyi tun kawu loktu shi Sphinx dəga tədin maro mbezai.
Loktu shi Stele dəga latə -tətəluwunadə suro saa 1925, lai ruwo kəla Khafben manajin dəga cotto bannaatə.
Sandi daba Sphinxbedə har loktu medievalbe dəro gozagə koada.
Alexandria, Rosetta, Damietta, Cairo a kuru shi Giza Pyramids a sammaso kadaro kəlanzan bayanna təna, amma waneye affiso gənyi kəlanzan codo.
"Saa tulu ngawo Giza a dərizənaben, André Thévet (Cosmographie de Levant, 1556) shi bayanəben shi Sphinxdə shima ""fuwuma colossusbeyo, dalil shiga gənatəbedə shima Isis wo, fero Inachusbe, kuru shima Jupiterbe kəragəmanzə wo""."
Johannes Helferichbe (1579) Sphinxdə fuskanzə-mattakata, njongonzə-kuriata kuru kundulinzə kuru fet; awo shiga Thévet yaksəna mbezai a biya shima kunduulinzə kəla ngawonna ro kərrataa.
Dukda bayanna kada kəla Stelaben waneye kalkal gənyiyaye, shi faseji adə tawiltəna am ilmuwu nzundu kareya hawar kureye masoye tawal sakəna, adəye səkə shiga hawar dareye maro gowotə, tawadəro jabuye, biya maləm adinbe fatobe shima nafsə kəlanzəlaro ruwozə kəla na ibadabe Isisbe zamanne dəga hawarra kureye kəlanzən manatənyi dəga kəltaro.
"Awo karəngəro asutunadə, attəson, taidazə fəlezəna kəla shiga kawu zaman Khafreben gartənyi, loktu kərmai kən diyaumen."""
"Masperobe kasatsəna shi kam fuwun Sphinx ro waljində ""shima awo tarihibe kureye suro Egyptben dagəna wo""."
Naa laa kəlanzə gənatənadə ba kalta sakuruwuna suro saa 1926 dalil njiye tultaben, kuru dawunzəye ro kamtəgə gagəna.
Futu dawunzə dəga kukustə tədənadə zaumaro cibu.
Hawarra tittimiyeyi gadesoye cida shimadə am Mamlukbe so sandima sadə ada.
Futu al-Maqrīzībe bayanzəgəna yeyi, am ngəwuso nadən kənəngatyində təmanzan shi katti kau Gizabe dəga zaksənadə azawu shi kam al-Dahr's ro tədənama kəla nəmashinzəbe ro.
Al-Minufi gultənzədən shi Alexandrian Crusade suro saa 1365 shima azawu kəmandebe dvwo Sufi sheikh dəwo khanqah dəwo Sa'idbe ro tədənadə wo kəla kənzadə namzənaro.
Bayan shima adə am ilmu nzundu kareya tarihibe notəmaso tawadənzə bawo ada, dalildə affima ruwoata au sheda laa ilmu nzundu kareya tarihibe fəlezənama kəla shi Sphinx dəben bawo.
Tarihi kurebe kəla njimma gəraata cidiya Sphinxbedən mbezai fəlezana, kam esoteric suronzan H. Spencer Lewis yeyi shima bayanzəgə.
Kasattəna kəla na shima adə shima na duwo zaumaro ngəwu ro lardə Egyptbedən dəritənawo; na shiga amsoye ngəwuro dəritən kozanadə shima Giza pyramid Cairobedəwo.
Nashanzə gade yakkədə, shi Precinct Mut, shi Precinct Montubedə, kuru na abəttabe wurrata shiga Temple of Amenhotep IV lan bowotində, na amsowalan kori.
Shi na abəttabe buro sallakedə wurtəna amma ganalaa Hatshepsutbe garzəna, attəson yayi mai pharaoh gadebe batkunzədən garzəna kəla hangal kalakta au fuska shi na kambo dhima dəye a faltə nanka ro.
Naa abəttabe gartadə loktu maiya dawuben badiyatə kuru har loktu mai Ptolemaicbe ro gozəgə kedo.
Awoa abəttəbedə awoa kuren abəttənaso au karəngən abəttəna so suro tarihi a ada a am Egyptbe Kureye wakilzayin.
Sandi architraves sodə waneye gotə sami ro levers sin faidatə taado.
Kaulan faidatə zuwurudə garratəro wallonoa, kareye cidabe zauro gana laan faidatayin.
Kukusta darebedə tədəna loktu ganga sammaso nanzan saraiza gənazanan sau wande loktu gənatəbedən bannatayi ro.
Bərni Thebesbedə alama darajabe kawu Daula kən Mewuntilonmibe dəro fəlezənyi kuru gar fato ibadabe buroyedə ca kuwa gana ro walzanan, naa sənana abəttabe gunkiya Thebesbe kurebe nankaro dawartəna a, gunki kamuwabe Dunya kərmaitəna Mut a Montu a.
Amun (loktuwalaan shiga Amen no bowotin) shima tun kureman tutelary gunki Thebesbe wo.
Cida garbe kura Precinct Amun-Re bedə a loktu Daula Kənmewun uskunnin cado, loktu Thebes bərni kura kəlakəl Egyptbe Kureye dəro walzənan.
Cidaanzə gade na shimadəbe, Karnak's Red Chapel au Chapelle Rouge, na abəttəbe ro dawarratə kuru buro salakkin ca ndi kate obelisk indibedən dajin.
Shiga obelisk tamotənyima dəro nowata yayi, shiye hujja cina kəla futu obelisk a kukustə tutuluwinne fəlezəna.
Fasal Precinct of Amun-Re'sbe layinzə faltə kura diwodə shima Pylon Burobe kəltaawo kuru garu kura shiga zaksənama dəwo na shima dəga dərizə kəlzəna, sammaso Nectanebo I dəwo Daula kənweun yakkənme sandia garzə.
Shi fato abəttəbe Karnakbedə shiga buro salakkin Venetian notənyibe suro saa 1589 lan kəlan shiben bayanna cina, attəson yayi hawarre su na shimadəbe cinyi.
Protais'be ruwonzə kəla bulawuroben dəga Melchisédech Thévenot (Relations de divers voyages curieux, 1670s–1696 editions) baksana kuru Johann Michael Vansleb (The Present State of Egypt, 1678) sandiye baksana.
Ngawo cida tulowoa kuru waltəm yasaa wakilla Johns Hopkins University teambe sadəna, Betsy Bryan shima fuwuma ro kozə (cidiydə ruyi) Shi Precinct of Mutdə amso nankaro katəna.
Suro saa 2006, Betsy Bryanbe bayanna səbandənaso dəga kəla kəlele laa zaumaro mbal lan nadin taidaza faidatanama dəga bayanzəgəna.
Awoanzə səbandənamaso anyi suro fato abəttəbedən Mut bedən mbezai dalili də loktu Thebes wurazə daraja kura səbandənadən, Mutye gunki kamube dəga gowono, Sekhmet a Bast a, sandima lamarranzə gadewo.
Hawar dəmbər baa gade loktu kəlele mbal kənzabe saawoson yita gattəyinma Sekhmetbedən, Ra, loktudən kawusu awo abəttəbe Egypt Samibe, shima shiga shim ritənyima na yanzəyen səbandənamadən alakkano, am dəwo shiro ashizanaso dəga kəriwutə nankaro (Egypt Cidiyabe).
Shi fato abəttabe shiro Luxor Temple gulzayində na abəttabe lardə Egyptbe Kureye gədi banki Nile Riverbe suro bərni kuro Luxor (Thebes kureyen) nowatamadən kara kuru shiga gartənzədəye kuwa misallo loktu 1400 BCE yeyi.
Suro fatoa abəttabe na kamin gənatinmaso bulawurowu buro salakbeye dərizanadə suronzan fato abəttabe Seti I at Gurnah a, fato abəttabe Hatshepsut suro Deir el Bahribe a, fato abəttabe Ramesses II (i.e., Ramesseum) a, kuru fato abəttabe Ramesses III suro Medinet Habu lan dasawuna sammaso.
Ngawo fato ibadabedən njim sujadabe Amenhotep III dəwo Daula lən 18th, a Alexander a garzana mbezai.
Shi gar səmintibe adə shiro gar Nubian sandstone gultin.
"Alexander Badawy, ""Illusionism in Egyptian Architecture,"" Studies in the Ancient Oriental Civilization, 35 (1969): 23."
Kəla laidəben tashaa dawartəna wujirradə nankaro misalla Feast of Opet shi dəwo na ibadabe zaumaro kambo ro nowata a.
Lalibela shima bəla suro Lastabe Yala Wollo Zone suro Amhara Region, Ethiopiaben dagənadəwo.
Kəristaa ro, Lalibela shima cidi tahir kurama bərnia Ethiopiabewo, kəndime Axumbe ro kedo, kuru shima dawudi ibadayewo.
Su naa kadabe suro bərni bəlinne a kuru layya Coci sammaso dəwo kawulan gartəna kəlanzasodə sandima suwa am Lalibera so dəye nganzazanawo loktu kənənganzə citə bəlinmiyen suro Jerusalembe a kuru cidi tahirran sədənan.
Adin Kəristabe alamaa kada suwudəna kəla Biblical namesben – shi Lalibelabe kəmoduwunzə kəlanzədəma shiga River Jordan nin nowotə.
Maləm Portuguesebe Francisco Álvares (1465–1540), shima Portuguese Ambassador dəga cortowo kəla ziyaranzə Dawit II ro saadəna suro saa 1520s.
Hawar fuwube kəla ziyara am Europebe dəwo Lalibela ro saadənadə shima Miguel de Castanhoso bewo, kam shimadə buron soja cidiya Cristóvão da Gamaben kara kuru Ethiopia suro saa 1544ben kollono.
"Shinzə shiga rozənadə alamanna tiyi kawuben kamza catuluwobeyi.""),"
Kuwa yayi ksada ba mbeyi kəla loktu sandi cocia anyi gartənaben.
Shiye bayanzəye fəlezəna kəla hawarra indi təbandəna kəla fatowa nadən təbandənasodəben.
Saint Catherine's Monastery, hukumamen shiga Sacred Monastery of the God-Trodden Mount Sinai lan nowatadə, shima Eastern Orthodox fato sufisoyewo suro Sinai Peninsulaben kara, ci gorgeben kuru cidiya Mount Sinaiben kara, karəngə bəla Saint Catherine, Egyptben kara.
"Shi Saint Catherine Monasterydə suro kayime kawua kura-kura yakkəben kara; Ras Sufsafeh (waneye shima ""Mount Horeb"" c.1 km fəte), Jebel Arrenziyeb a kuru Jebel Musa, the ""Biblical Mount Sinai"" (peak c.2 km south)."
Catherine kəlanzədə shima səkə cida dvga badiyatə.
"Shi fato sufiabedə amari Emperor Justinian I (reigned 527–565) ben garratə, surodən the Chapel of the Burning Bush (kuru son shiga ""Saint Helen's Chapel"" lin nowata) amari shiga gartabedə shima Empress Consort Helena ci, shima ya Constantine kurama dəbe wo, na shimadən Musabe ca kalkalnzədə karaga waljin turiya sandə.”
Na shimadə zaumaro na tahir adinna Christianity a, Islam a, kuru Judaism a ro.
Loktu karni kən mewuntilonmin, sandi kəristaa shiti fallin dasagənama Sinaibedə cotto baro sadəna: gafcino sufia ganabe gafsə.
Loktu First Crusadeben, kənshe Crusaders dəbe suro Sinaiben har saa 1270 səkə Kəristanna Europebe hangalnza nadəro kadio kuru adəbe nəmnguwu am ibadaro isayin dəga sufiaso a sərana.
Adadu cidawu cocidəbe kalkal suro Eastern Orthodox Churchbedə tawadə ba: futu am gadesoye gulzanadə, cocidə kəlanzə dawunnaro, namtə kəlanzaben kashara wada, futu am gadebe gulzanadə coci namtə kəlanzəbe cidiya huwomma shi Greek Orthodox Church dəwo Jerusalemben kasharu wada.
Amma suro saa 2003 maləmma Russiabe ruwo musko təkkənama kəla bana majilis cairobe shiro Council of Cairo Metochion and Archbishop Callistratus yim kawu 13 kəntawu November saa 1869 cinama dəga səbandana.
Palimpsests so dəga noata kəla raktə sandia waltə faidatinno au loktu ngəwuro suro karniyen faidatinno.
Warak falloso misallo minti uskuyeyi gojin kawu scandə tamotinno.
Sandi icon ngəwu dəga safta baditədə loktua gana gojin har karnu kən 5 ro (waneye) au kən 6 me, adəye kənənga bəlin; shi na sufiabedə Byzantine so dəye raksa lezayinbawo kəla iconoclasmbedən, kuru ngaltəma sandiya satuluwunyi.
Kareyanza cida nzundu garbe dəga gənatədə, kareya fentibe so, kuru kakkadia kəla na shimadə fərəmtəben ləftəna so sammaso mbezai.
Nəm kuranzədə alama kurajinne suro loktuben mbeji.
Shiga buron garrratə nasha, fato abattəbe Horusbe sulan gartəna dəben, ngawo shi gar burobedə futu garnzəbedə dawartəna foto gədin-yalan wujin kəla yalan-fətenno futu kərmaaro gardə dagəna yeyi.
Fato abattəbe Edfubedə na abattəbero faidatinba ro wallono ngawo kərdiabe Theodosius I's casanənaben kuru am adin kəristabe-gənyi maso dəga gagə ro dafkada suro Empiredə ro saa 391.
Karnua ngəwu kozanadən, fato abattəbedə rəftə cidi ro gagə alama mita 12 (39 ft) cidiyazəna suro katti kesaben beneath kuru njiye batawudən kuluwu Nilebe dəye bozəna.
Suro saa 1860 Auguste Mariette, kam shima French Egyptologist, shima cida fato abattəbe Edfube dəga lanəm tulowo badizə.
Zimbabwe kuramadə bərni loktu dawuben suro gədin-fəten kawu Zimbabweben koriyanzən kəmaduwu Lake Mutirikwe kuru shi bəladə sunzə Masvingo.
Zimbabwe kuramadə təmatəna kəla shima kuren fato maibe maiya kaduwube dəro.
Sandiya mortar baro (kawu harrata) garratə.
Dərino buro salakbe tawattəgənamadə am Europebe sagədənadə shima suro daretəram karnu kən 19, kuru nadəbe kulastadə suro saa 1871 lan badiyatə.
Shi Zimbabwe kuramadəbe nashanzədə tun karnu 4th AD kokkatə.
David Beach təmanzədən shi bərni dəga kəreanzəgadə, shi mairi Zimbabwebedə, zaumaro suro saa 1200 səta 1500 ro saadənadən su sədəna, attəson yayi loktu loktu bəladəbe kərmunzə alamaram loktu badiyaram saa 1500 lan João de Barrosben badiyatə so gulzana.
Sandima Hill Complex ro noata, shi Valley Complex a kuru shi Great Enclosure a.
Shi Valley Complexdə shiga the Upper a kuru Lower Valley Ruins a ro yakkata, kuru ndasowoso loktunza kasuwube gade-gade.
Shi kərmaidə cotto Hill Complex dən gotə suro karnu 12 lan, Great Enclosure ro taado, allan dəwo shi Upper Valley ro taadə kuru darerammo shi Lower Valley dəro taado suro badiyaram karnu 16 nen.
Kareya tarihibe gadesodə sandima soapstone figurines (falnzədə suro British Museumben kara), koloaso, gongs suye, timi kəmowonbe taidazə tagəsanama, iron a copper wire a, iron hoes a, bronze spearheads a, copper ingots a kuru crucibles a, kuru kare nzayebe dinarbe a, banajarsoa, sarka dawubea kuru sheaths a.
Kasuwu lardəabe tudu kasuwu kareye kulobe dəro kəltəgəna, allan dabbaa faidaaro wallada.
Kasuwu Portuguesebe kəla gafcuno kareya bərni medievalbedə suro badiyaram karnu 16 nen fangada, daji awo kəladən tusunzaso ruwozanaa kuru ruwonza gade ammanza laasoye ruwozana a, adə shima Zimbabwe kura dəga dinar baktaa kəlzə kuru adəbe fəlezəna kəla bəladə tussuna kasuwu-na cintəbe sədinno.
Shiye gultunzədən shi gunkidə fəlezəna har loktudən səta har loktu shiro Ptolemaic era (c. 323–30 BC) dəro saadənan, loktu Alexandria-based kasuwuma Greekbe dəye kareya tarihibe lardə Egyptbe a kuru pseudo-antiquities to southern Africa.
Bentdə ilmu kəla kareya tarihibe gənatəben mowontin səlinyi, amma zaumara bulawurozə fomzəna suro lardəa Arabia, Greece a kur Asia Minoraben.
Sandidə ada am Jewbe kureyedə tiyinzan mbeza au kaduwu Arab a Fətebe maana South Arabian baamen letanamadə tiyinzan mbezai.
Shi Lembadəbe daawanzədə wormatəgəna suro William Bolts (suro saa 1777, hukumaa Austrian Habsburg authoritiesbe ro), kuru A.A. Anderson (kəla bəlawuronzə yala Limpopo Riverbe suro karnu 19 nen rozənabe kəlan ruwozəna a).
Buron bəlaa yakkə ngaltabe dəga wurzə dawudi na kadawu fitabe shi gar samibe dəro kalaksəna, na shimadə koloa shawa-shawa satandin kuru cida su sələmbe sadin.
Caton Thompson duwaro kəla dawarinzə kura kəla furtə Bantubedən na samnonza Kəlakəl Nasaabe shiro British Association ne suro Johannesburgbedə wormajiwo.
Shi radiocarbond shima shaida ngaltv 28 kalkallo isənamawo, shidəbe sammanzəso gənyi amma diyau burobedə, kawua burobe shi dawari adən faidatə baditən səta kərmaarosuwudənan kalkal gənyi, banazəgəna shi karnu 12-səta-15 ro saadənadən fafaltənzədə.
Shi dinar a kuru kareya kareya adabe amsoye muskonzan satandənasodəa nasaraa kureye dəbe lanəm tuluwodə zaumaro banna kada suwudəna, nowatamadə shima lata Richard Nicklin Hallbe sədənadə.
Preben Kaarsholm ruwonzən fəlezəna yeyi sandi nasaraa kurebe dəga am sələm kurebe so dəga ndiso Great Zimbabwebe dəro longorataana kuren kəla sandibe banazaa shi lardə dəbe kəndaaramnzə kərmaabedəbe kəlan, lai hawarra tartaabe tarihi nowatabe suwudəna a kuru hawar tawadə baa so dəbe sawudunaa sammaso.
Pikirayi a Kaarsholm shawaria a sadəna kəla shi gabatarwa Great Zimbabwebe adə alama gana laa nyiyanzə amso isa nadən namtabeye mbezai kuru nadən isəm zar fitaaye mbezai wono.
Suro saa 1980 shi lardə belinno lardəaa dinyabeye nozanamadə nadə nankaro sunzə faltəna, suro kawunzə sənadir shawullea kuru ngudonzə shishiktə baktənama dəgadə tiyi tuta Rhodesibedən tutuluwunyi kuru kareyanzə kəriwube alama lardədəbe fəlejindəa shiye tiyi tuta Zimbabwebedən mbezai.
Misal shiburobedə shima kakkadə cilliwu Ken Mufukabe wo, attəson yayi cida shimadə zaumaro zortəna.
Shiga bakkatə kəla tarihi bəladəbe ngəwumadə gənatəro sau zaumaro fuwun alamaram dunya fafaltəbe dalillen fatsəyinma mbezai.
Na shimadə futua nzundu garbe shawa-shawa kade mbezai, futua kurebe kada turu lardə Mexicobe dawunzədən kuru futua Puuc a Chenes a dəwo yala Mayaben dasagənamaso samma mbezai.
Shi bərnidə waneye ca am ngəwu suro lardə Mayaben mbeyi ro waljin, ca dalil adəbe səkə futua kala gade ngəwu nzundu garbe so dəga nadən təbandin.
"Fasari mowonjima Itza ro tində ca shima ""sihirma (au sihirtəma) njibe,"" shi (itz) nzədən təbando, ""sihirma"", kuru ha, ""nji""."
Awo adə shima nəmgade ndikate sauti chʼ kuru ch abe suwudə, tunda shi kərtə kalmadəbedə chʼeʼen (maana, attəson, duno Mayan tənyi) badiyaramnzədə shima postalveolar ejective affricate consonant wo.
"Suro celea sammasoyen, shi ""Cenote Sagrado"" au Sacred Cenote (kuru ngəworo shiga sunzə Cele Kambo au Cele Bu fitabe), shima zaumaro suwa-suwunnammo."
"Ngai gənyimaa, shi alamaram siyabe bərnidəbedə ca shiga fasaltin futu ""multepal"" tsari, shi dəwonyi alamaram kərmaidə wakilla suronzan am kuraa kərmai zagantənamasoaro tənotin."
Burodən, attəson, loktu datəgəram shi Late Classicbe a kuru loktu badiyaram Terminal Classicbea shi nadə barni lardədəbero wallono, lamarra sammaso ratsəgə fotonzəro kedo misallo lamarra siyasabe, namtəamma adanzabea, arzənyibe, kuru lamarra adinbe suro kənəngabe am yalaa Mayaben dasaənama sammaso.
Hunac Ceel waneye kaski fizə suruna kəla kərma zəgantinno.
Tunda hujjaa kareya tarihibe fəlezana kəla shi Chichén Itzá dəga fallo zaləmtə kareyanzə təmowo dutənabe mbezai, kuru hujjaa dunowaso fəlezana kəla am shiro awo adə sadənadə am mayabe gənyi, gananzəma loktu shi Chichén Itzá shima bərni dawube lan karadən gənyi.
Ngawo lamarra am kuraa Chichén Itzábe dazənan, shi bərnidə ca watə koltinba.
Montejo waltə Yucatán ro kedo suro saa 1531 banamaso shiga sagərtəgə kuru isə nanzə namtabe Anəmga ci kəmaduwu Campecheben kokkono.
Montejo Shi Ganamadə gana-ganan Chichen Itza dəro najiwo, na shimadəbe sunzəa falzə Ciudad Real lo kalakkano.
Ngawo kəntawualaaben, banawo jilifima kənshero waada.
Loktu saa 1535, am Spanishbe sammaso dutə bəla Yucatán Peninsulabedən tutuluwo.
Suro saa 1860ben, Désiré Charnay kulassə Chichén Itzá nzəgə kuru fotoa kada gota suro Cités et ruines américaines (1863)ben bakkono.
"Augustus Le Plongeonbe shiga ""Chaacmol"" lo bowono (ngawo loktu ganalaaben sudə falzə ""Chac Mool"" lo kalakkano, shima kalma dəwo gunki jinifi yayi Mesoameican təbandə dəga bowotinno."
Suro saa 1894 shi United States Consul to Yucatán, Edward Herbert Thompson, Hacienda Chichén dəga kaiyiwo, surodən banna Chichen Itzabe dəga kəljiwo.
Thompson shima zaumaro suwa-suwunnammo kəla shi Cenote Sagrado lataben (Sacred Cenote) saa 1904 səta 1910 ro saadənan, na shimadən kareya amsoye kuren dinarrin satandənama səbandəna, copper kuru kawu dungoktə awo tətandənaa, kuru misal buro-salakbe kəla kare Maya kawu-Columbiabe a kuru balimi kəskabea sammaso təbandəna.
Riyiji yanci matabe Mexicobe a kuru gumnatibe tawadə baa, kuru son kəriwu dunyabe kən falme I a, shima takkal saa mewube karəngaa cidadəro səkə.
Loktu kalkal shimadən, shi gumnati Mexicobedə talazə kuru shi El Castillo (Temple of Kukulcán) futunzə cayero kalakkano kuru shi Great Ball Court dəga son.
Thompson, shi dəwo loktudənlardə United Statesben dagənadə, waltə gaddero Yucatán no waltənyi.
Suro saa 1944 shi Mexican Supreme Court huwomma kamzəna kəla Thompsondə kaida sharabe namzəna kuru kalaksə Chichen Itza dəga waratamzəso ro ci.
Shi buro salakbedə National Geographic shima kəlaro gozə, kuru kən indimedə amma namtə kəlanzəbe goza.
Shi bərnidə kəla cidi wurrataben garratə, na shimadə cida tədə taasa kəla na tarihibe nzundu ilmu garbe fəlejinma dəga gartaro, kokari kada tədəna kəla na shimadə taasana kəla Castillo pyramid dəga gartaro, kuru shi Las Monjas, Osario a kuru Main Southwest kungi anyi sandima duno sakə.
Fatoa kawube garrata anyi ngəwunzaso buron kala fentinzabe kime, kəli, liwula au foful.
Biya futu gothic cathedrals suro Europebe yeyi, kalasodə zaumaro hangal bozəyinnne kuru alama garbe dəga taidazə sutuluwinne.
Shi alama-Puucbedə tiyi garben fəlezəyin misal mosaicbe-nzayenzə sami façades futu gardəbe alamaramma fəlejin amma nzundua garbe Puucbe dəga gadezana nasha buloknzaa garunzaaben, kuru shi adəbe gadezəna veneers hawa dəewo nasha Puucben tədən dəga.
Dəmbər shi balustrades dəwo yalangədi guwattəram fato samibedən kəla kadibe kukustə nzundutə baktəgəna.
Ngawo baditə kattuwube kadayen, sandiye kəmbaram cidiya nasha Yalabe pyramid-dəyen foduwada.
Shi gumanti Mexicobedə shi cidiya guwattəram fato samibero kəbaye nasha yalabe dəga talazəna, sami shi pyramid burobe nanzə guwattəram fato samibe dəro təwa njim abattəbe gəraata dəro letinmadə a kuru layi na dərinoro lejinma dəga samma suruna.
Suro panel faldəben, biske baktama faldə ro zau gənazaana; tunonzədə dai dazə bu sutuluwin misallo kadi kolotin yeyi ro.
Kəla fətennabe darenzədən gade, zau maro fato abattəbe kura mbezai, amma bannatəna.
Surodən foto kura laa mbezai, zaumaro bannatəna, alama cidi kəriwube fəlejin.
Shiga gartəna futu gar Mayaa kuru Toltec a ndisoyen, surodən guwattvram fato samibero baaye fotonzə diyau soro zəftəgəye mbezai.
Suronzədən ilmuwu nzundu kareya tarihibe notəmasoye cones dəwo səsəktə kawulan tədənama kada səbandana, amma dalil awo shima adəga diwobedə notənyi.
"Sunzədə suwa gade gardəbe falfaltənan təbando kur gar shimadə shianzə diyaudə am dunoa kukustə sandima shi falloso rozanama, sandia ""atlantes"" sin bowotindən təbando.”
Shi garkura adə shiga fato abattəbe B dəwo kura lardə Toltecbe shiro Tula gultinbe dəro tukuwaltəyin, kuru alama fəlezəna kəla adamen lardə indidə kəltana.
Shi fato abattabedə suronzə gar kurebe shiga The Temple of the Chac Mool lan bowotin dəga rəfsəna.
Foto fəteye rukuni Columns duwun saminbedə shima rukuni yakkə, sənana, garra kəkəllatawo.
Nasha shi façade samibe dəwo motif shi x's a kuru o's a fuwu gardəben fəlejin.
Shi fato abattəbe Xtoloc tussənyi ro shiga kalaktə na abattəbe diya shi Osario Platformbe dəro cado.
Ndi kate shi fa abattəbe Xtoloc a kuru shi Osario adən garra kəllata kada mbezai: Shi The Platform of Venus, shi dəwo futu garnzəbedə kaanzəna Kukulkan (El Castillo) a samənzənadə, shi Platform of the Tombs, kuru gar culluwu, kokorrata su bama mbezai.
"Shi Casa Colorada (Spanish lan ""Fato Kime"") suro fatoa zaumaro kureye cistəgəna suro Chichen Itza ben daana wo."
Suro saa 2009, INAH waltə ball court cilluwu dəga suwudəna kuru garunzə ngawobedəga shi Casa Coloradabe dəga kəllano.
Su gar shima adəbedə kureman am bəla Mayabeso faidatayin, kuru ruwomaso laabe gulzana kəla shiga bowotin dalil dabba karaabe shiro deer sayinma dəbe fotonzə tiyi stucco dəwo kərmaaro ndaraman baben tədəna ro.
"Shi Spanishdə suwo gar kuradəro sakənadə shima Las Monjas wo (""The Nuns"" au ""The Nunnery""), amma na shimadə gumnatibe."
Ruwoa anyi sambisoro su mayinza Kʼakʼupakal bedə suwudin.
Sunzə dəga na səbandənadə shima kawu dəwo guwannəm fato samibe dəro baaye suroaben dagənamdən.
Shi kuruwudə, foto-anəmnga façade dəbe a wujində cinnaanzə tulurmbeyi.
Gardəye datəgəramnzə dareyedə gaworamnzə faldə ma.
Suro chambaa faldəben, silində karəngaalan, fenti muskobe mbezai.
Bəlaadəbe nanzə dagənamadə zaman kəmaaben nowata.
E. Wyllys Andrews IV shiye waltə bəlaa dəga suruna suro saa 1930.
Suro yim kawu 15 kəntawu September saa 1959 len, José Humberto Gómez, shimotəma fatobe, garu bogibe suro bəlaadəben asuwono.
Tun kawu shi kakkadidə baktinno, Benjamin Norman a kuru Baron Emanuel von Friedrichsthal a bəlawuroza kəre Chichen bero leaada ngawo Stephens a kəla kəlzanan, kuru samdi ndiso shaida awo sabandənabe dəga baksana.
Suro saa 1923, Guma Carrillo Puerto hukumamen layi kura Chichen Itza ro letəbe dəga fərəmzəna.
Suro saa 1930, shi Mayaland Hoteldə kaatə, biya foto yala shi Hacienda Chichénben kara, nadə Carnegie Institution shima səmowo faidatə badizə.
Suro saa 1972, Mexicobe shi Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueológicas dəga kokkono, Artísticas e Históricas (The Federal Law over Monuments and Archeological, Artistic and Historic Sites) shi dəwo lardəa sammasoye kawu-Columbiabe kareyanzə adabe faidaa, suronzan sandi Chichen Itza lan dagənama a, cidiya lardəben dagənamadə
Bana lenəm kurube shiye awoa səmobe fanjinma Chichen Itzan dafəna dəga fete ro sutuluwin: kowo musko ndi kəltə baktanabe kawu shi fuwu guwattəram fato samibe shi El Castillo pyramid dəben sədinma kuru kowo dəwo alamaram ngodo cirinbea, awo biya kowo quetzal lea samənzən sammaso Declercqbe kulassəna.
INAH, shi kam nadəro cistaamadə, naa ngəwu amso dəga gagəro dafsəna.
Asaldən shi cida garra kura diwomasoye kuru shima kuren Wakil majalis kura lardəbe kərea New Yorkbea wakiljin Senator William H. Reynolds be gultunzun, shi gardə Walter Chrysler, shi dəwo kura kamfani Chrysler Corporationbe shima garzə.
Nashanzə gade gartə suro saa 1952ben tamowatə, kuru shi gardə yalla Chryslerbe ngawo saa fallen saladə, ngawo adəben am kada na shima dəga casuwu saladəna.
Zaman shimadə zaumaro alamaram amsobe faltəa ilmu zamanbe faltəa suwudəna.
"Saa fuwubedən, su Chryslerbe warmatəgə kəla shima Jarida Time magazine dəbe ""Person of the Year"" nzəwo."
Ngawo kərigə Dunyabe kən falme I dazənan, ilmuwu nzundu garbe kəre Europebea kuru Americabea isa futu garre butu dəga misal zamanne shima Art Deco skyscrapers so kuru shima alama fuwutəbe fəlejin, ilmu bəlinna, kuru zamanna.
Kawu shibe lamar garredə badijinno, Reynolds shiga taidazə notəna kəla Coney Island's Dreamland amusement park dəga fuwutəgəyen.
Suro saa 1927, ngawo takkal saa kadabe gagənan, Reynolds aari shi nzundu garbema shiro William Van Alen be gozə shiro gar kəmba-fidawua nadən garzəro.
Van Alen a kuru Severance kamzaa bana-banazayin, Shi Van Alendə shima haiyawo, kuru ilmu nzundu garbe nzuduwa o kuru zaumaro kungunamaye sau shidə kasuwuma kuraye kuru kamfinibe nashanzə kungunabe rozəna.
Shi sawaridə waltə fallatə ngawo mawu indiben, hukumamen nyiyaza gar kənba-63 gartaro.
Shi gar kənba-56 Chanin Building shi korindəye kərmaaro garzayinna kashara.
Sandi dawari anyi suro saa 1928ben kasada garnzabe cedo.
Shiye adənankaro futu gardəbe gadea kamfani Reynolds Building dəro caino, shiga suro kəntawu August saa 1928ben caino.
Kwangila kawu kəntawu Octoberbe 28 lan cedo, kuru wurtədə kəntawu Novemberbe kawunzə 9 tamowatə.
Loktu dareram saa 1928 səta badiyaram saa 1929nen saadənan, futua gardəbe dəga fafaltədə gozaa koada.
Cidiyaro təsagəna, shi futu gardəbe dəga fallatə sau Walter Chryslerbe nyiyanzədən gar shimadə kamfani Chrysler Corporationbe dalaminzə kuradəro diworo majin, kuru adəye səkə, bayanna kəla ilmu nzundu garben kada sunza faltə kareya motobe Chryslerbe ro sunzaa kalaktəna, misallo awo nzayebe hoodbe dəwo Plymouthbe (wune ).
Asal garbe dəga yim kəntawu Januarybe kawunzə 21, saa 1929 nen badiyatə.
Ngawo cida sube taidazə misallo gar sami kən diyaume mawuwoson tədəna yayi, cidam falma suro cida skyscraperbe cidanzə suye diwolan anskunzəga yaktanyi.
"Layi garu-40 kuru shi gar Chrysler Building shiye suro gaska ""dunyabe gar kuru diwoma"" ro gagəna."
Yim kəntawu Octoberbe kawunzə 23, saa 1929, mawu fal ngawo cida gar shi Woolworth Buildingbe datənzəa kozanan kuru yim fal kawu mishiwa garu laiyedə wurtəna shiro Wall Street Crash of 1929 baditənan, shi spiredə kəkəltəna.
Shi jerida New York Herald Tribune kəlanzəma, shi sambisoro lamarra gar shimadəbe kəlan manajindəma, kəla spiredə kəltaben hawarra cinyi sai kawu kada ngawo shi spiredə gartə cizənaben.
"Suro shoro gardəben, ngar kime bakkataa tiyinzən ruwo akai ""futu bana Mr. Chryslerbe ambanataro sədənabe askərtəro"" mbeji turin."
Shi gar Chryslerbedə kadartəgəna misal $14 million, amma suro doka haraji bəladəbe saa 1859 ben tətəluwuna sau shi dokadə shima naa Cooper Unionbe sammasoa suro harajidəben sutuluwu.
Van Alenbe kasattənzə kəla lamarra adəben waneye ba Walter Chryslerbe darero kungənanzə gafcino gardəbe dafsənabe bannazəna.
Attəson yayi, shi shara kəla Chryslerbedə tai dazə daraja Van Alenbe a fuluzuna nasha nzundunzə garbedən, kuru son, kaziyi Zauro Sunzə bannatənaa kuru bayanna amma kuttu kadaa, cotto lamar cidanzəbe bannaano.
Suro saa 1944, shi cidaramdə kudirnzə gar kəmba-38 gədiya gar burobedən gartabe cituluwo, nadə shima 666 Third Avenue wo.
Shi kawu gar buro salakbedə baktənyi, kuru sai jilinzə matiya.
Sandi yallaadəbe gardəga suro saa 1953ben William Zeckendorf ro cakaladowo kəla kungəna $18 million yeyi ro.
Loktu shimadən, hawarra tina kəla shima gar kura dəwo tarihi kəre New Yorkben təladənawo.
Suro saa 1961 nen, shi gardəbe suwanzə kadawu gozayinbamadə, liwulan dawunno, kəla maibe, gargoyles, a kuru cinaa gaayen kunten, waltə kən buromero cintəna.
Shi kamfanidəbe gardəga $35 million ro kaiyiwo.
Shi spiredə waltə cida shiga kalaktabe tədəna kuru suro saa 1995ben tawoatə.
Shi cintadə New York Landmarks Conservancy's Lucy G. Moses Preservation Award for 1997 shima nadən yita gatəgə.
Suro kəntawu June saa 2008, hawarra tina kəla shi Abu Dhabi Investment Councildə luwaytayin kəla TMWbe kashinzə 75% riba kasuwube dəga yiworo, ribadə kashi 15% na Tishman Speyer Properties suro garren təbandin, kuru nuwa shi Tylonsbe liwayanzə duwabe shima US$800 million.
Dalil adəben kashi 21% kannu nasha garben faidatində fulutəna, kuru kashi 64% nasha njilan faidatəye shiye fulutəna, kuru kashi 81% kadawu waatə dəga waltəm awo gadero dim faidatəbe təbandəna.
"Shima Nadamu Falsafan Faidatəyewo."""
"""Falsafi shima biya tangnəm awo muwonjinma diwo, ngəwunzə au gananzə biya laiya gaden futu dunyabe sammaso notəa (metaphysics au dawari ilmube kəla kənəngaben), shi imani jiretəgə (epistemology au dawari ilmube kəla ilmuben), kuru shi futu kənəngatəbe (nadamu au dawari ilmube kəla darajaben)."
Metaphysics shima zan dəwo kəlanzən gashiftəbama kəla tənani shi imani kambodə a kuru dunya sammasoabe suwudu.
Suro karnu 19ben, kulashi zamanne dəbe wuratənzəa suro jamiaben shima kəra ilmu falsafibe suwudu kuru nashaa gade maskutube gadesoye suwuduna.
Ilmu logicbe shi falsafa Pyrrhonistbe Sextus Empiricus bayan kəzəkkə kəla laiya gade kuren falsafa Greekbeso ilmu falsafibedə yayaksana, bayanzalan sandi yayaktə-yakkə anyi Plato a, Aristotle a, Xenocrates a, kuru shi Stoics a sandima ksatsa.
Ada falsafibe kureye shi Socrates dunozəwodəbe Cynicism a, Cyrenaicism a, Stoicism a, kuru Academic Skepticism a samma surodəro sakəna.
Am nzunduwu Medievalbe suronzan St. Augustine a, Thomas Aquinas a, Boethius a, Anselm a kuru Roger Bacon a samma suron mbeji.
Falsafaa zamanbe kura-kurasoye suronzan Spinoza a, Leibniz a, Locke a, Berkeley a, Hume a, kuru Kant a.
Ilmu shillewubema bəla Babylonbe surodəro bayanna falsafabe kada kəla cosmology dəwo Ancient Greekbe zauro dunowaro satanaben suwuduna.
Daren falsafa Yewudiabe cidiya ilmuwu Anəmbe dunozaadən kuru cidaa Moses Mendelssohn kamdəwo shima Haskalah (shi yawdi kəla fərəmtəma)dəga suro lamrdəbe dəro səkənamaye yikoa, yawdi kəla nəmkənəngaa, kuru Judaism yasama.
Falsafi Islambe shima cida falsafibe furtunzu adin Islambewo kuru nguwu soro təlam Arabiyen tədin.
Falsafi Islambe buro salkbedə shima falsafi Greekbe dəga yita fuwuzəgə laiya bəlin-bəlin zamanben.
Cida Aristotlebe shiye zaumaro təmowona dawu sani falsafaa misallo Al-Kindi (karnu 9), Avicenna (980 – June 1037) kuru Averroes (karnu 12).
Ibn Khaldun shima zaumaro nazaruma kurawo suro ilmuwu tarihi falsafiben.
Tarihi falsafi Indiabe zaumaro awao faida kuru ilmu kada tarzəgəna, sandia futua gade ngewun fasartəna kuru adaa laaye samowona kuru laaye samowonyi.
Falsafi Indiabedə futu nowatadən shiga rukuni gade-gadero tədəna futu sandi Vedas a letanzaa kuru bayanna ilmube suronzan dagəna sammaso.
"Sandi mowontia kəlanza kəla ilmu Upanishadsben kəlzanadə, shi dəwo-sunzə ""orthodox"" au ""Hindu"" ro bowotində, ngəwusoro sandia gad-gade arakkəro yaktin sandima darśanas au falsafia: Sānkhya, Yoga, Nyāya, Vaisheshika, Mimāmsā kuru Vedānta."
Sandiye kuruson kasatsana shi fasari bayanna falsafibe dəga suro Hinduben fasartə futu bayanna aslabedə fəlezənayeyi ro.
"Kuru son amma kəlanza na fallin kəltəna kəla raayiben mbeji kuru sandima am anyi ""Hindu"" ro bowotin, sandi am anyi orthodox ro waltanza mbugənyi (sau sandi raksa kakkadia adinbe kadan raksa faidatayin, misallo shi Shaiva Agamas a kuru Tantras a), kuru suronzan ilmuwu gade-gade Shavismbe mbeji misallo Pashupata a, Shaiva Siddhanta a, non-dual tantric Shavism a (i.e. Trika, Kaula, etc.)."
"Shi kasattəbaa kəla shi adamganadə shilan ""nəmkam"" au ""anasku"" mbejidə shima misallo zaumaro ilmu Buddhistbe kambowo."
"Falsafi Jainbe shima fal suro indi dəwo kərmaaro ""unorthodox"" adaro faidatinwo (Buddhism ma kəllataro)."
Tunani Jainbe futu isənadə kənənga sammaso sawartin, dunya cijinman faltin bawo kuru alaktənyi.
Kərea anyi sammason, Buddhistbe tunaninzadə gartə tunani falsafibe gadero walzəna sau təlamma jili ngəwu gaden faidatin misallo (Tibetan a, Chinese a kuru Pali a).
Shi falsafi Theravadabedə zaumaro dunowa suro lardəa foto Gədinfəte Asiabe misallo Sri Lanka a, Burma a kuru Thailand a.
Ngawo kərmu Buddhaben, kungiya gade ilmuwanzə gulzuwuna dəga futu gaden dawarta badiada, gana-ganan gartə daji falsafi jili gade shiga Abhidharma lan bowotin dəro wallono.
Mowontia zaumaro ngəwu mbeji, mowontia-cidiyan sənana a, kuru ada falsafi Buddhistbe loktu zaman India kurebea kuru zaman dawubean tədəna sammaso mbeji.
Sandi adaa falsafibe anyi garza dawari ilmube kuruwu metaphysical a, political a kuru ethicalle a suronzan Tao a, Yin a kuru yang a, Ren a kuru Li a təbando.
Neo-Confucianism shima isə dawari kəra gultuwuye loktu zaman Song dynasty (960–1297)be dəga ratsəgə, kuru raayinza shima asal falsafi jarawa kərmai maləmmabe fandobero walzə.
Zaman daula Chinesebe karəngəben misallo zaman shi Ming Dynasty (1368–1644) a kuru suro daula Koreabe Korean Joseon dynasty (1392–1897) waltəm citə Neo-Confucianismbedə shima tunani kuruwuma misallo Wang Yangming (1472–1529) so səkə maləmma ilmube kura mowontidəbe ro walza, kuru sandia mairidəbe yita fuwuzaana.
Suro zaman kəmaaben, tunaniwu Chinesebe ilmuwa kada foto anəmben isənama dəga na fallin kəlzana.
Misallo, New Confucianism, fuwumanzə am kura jili Xiong Shili so a, taidazə darajaa.
"Futua gade zamanne suro falsafi Japanesebe shima""National Studies"" (Kokugaku) adawo."
Suro loktu karnu 17 nen, falsafi Ethiopiabe fuwuzə taidazə ada kərabe dunowaro walzəna futu misalnzə Zera Yacobbe cina yeyi.
Awo gade darajaa lardə Americabe dunyan notənadə shima nadaua yiram suro dabba a kuru kajim kokkataso ro yadowo.
Shi dawari ilmube kuruwu Teotlbe dəga alama futu gade Pantheismbe ro turin.
Attəson yayi, U.S. Department of Educationbe hawarra cina suro saa 1990 surodən fəlejin kəla kamuwa gana laa suro ilmu falsafibedən gafsa, kuru falsafi adə shima fili jinsi-kalkallo fəletamawo suro ilmu adamganabea lezəna mataben, surodən kamuwa sandima kashi 17% səta 30% ro saadənawo suro sangaya ilmu falsafiben dasagəna dəbe sə kulashi laabe fəlewono.
"Wune kuruson ""Alamaram a kuru halla Sangaya Ilmu Zamtəbe a kuru Cidawu nasha Ilmu Kəndagəram Adamganabe Zammatabe."""
Shiye kulashinzə kuradə shima futu kənənga ngəlan kəndaaram a kuru hal jireye ngəla asutəa.
Ilmuwu Epistemologybe ngalza futu ilmu tawattəgənyi dəga təbandinna, suronzan ilmu zanne a, taktəbe a, hangalle a, kuru shaida kənjoa.
Duwari citə badiwono suro falsafi Pre-Socraticben kuru isə tawattəgəna loktu Pyrrhoben, shi duwo shima buro salakkin Western school of philosophical skepticism dəga koksə.
Empiricism zauro duno cina kəla hujja təbandəna laiya asutube dəwo sandima badiyaram ilmubewo.
Rationalismdə shiga ilmu prioribe dəga kəllata, kuru shidə bayan ilmube namtə kəlanzəbe (misallo ilmu lojikbe au isawube).
Metaphysicsbe suronzən cosmology mbeji, kəra ilmu kəla dunya akuru awo suronzən dagəna sammaso a kuru ontology, kəra kənəngabe.
Asaldə shima bayanna kəlta kəla awolaa fasalzayinmawo kuru bayanna sandima anyiye falnza duwo baro waljiyaye awo shimadə sunzə faltə awo gade ro waljin kuru shi tajirwadə sandima kareya dəwo awolaabe sətanawo, shidə baro wallonoa shi awodə sunzə kuwa yai faltinba.
Dalil shi muhawar ngəladə zaumaro awo faidaa nasha ilmu kimiyabe a, namtəram amma a kuru kənənga adamganabe a, shi lojikdə ilmu kimiyabe jireye ro walzəna.
New York: Oxford University Press.
Attəson yay, fuwuraa ngəwuso ilmu kəra falsafibe lajimzayində bananza nasha ilmu shararambe a, jaridabe a, adinne a, kimiyabe a, siyasabe a, kusuwube a, au nzundua gade a.
Suro falsafi shiro analytic sayindən, falsafi təlamma lezənadə kulashinzə kəla futu təlam dagənaben kara, kuru futu təlamma gade-gade amanzaa letanaben, təlam faidatatuwuso a, kuru dunyaa sammaso.
Ruwotəma anyi sammaso Ludwig Wittgenstein (Tractatus Logico-Philosophicus) sandia zagəna, shi Vienna Circle a kuru shi logical positivists a, kuru Willard Van Orman Quine sammaso.
Shiye conventionalismdəga bassəna dalilnzədə shima zauro ajar kakalgənyi dəwo səkə affiso ro su jilifi yayi tinno wallono.
Adə diworo, shiye fəlezəna kəla sandi kalmaa namtə kəlanzabe ndi na fallin kəltənadəa kuru kalma ndia kozəna duwo maana kəzəkkə sadinbadəa sammaso yasa məradəzanan.
Attəson yayo, loktu datəgəram Cratylusben, shiye jirea gulzəna kəla suwa aworo tinma asalnza badə sandiye surodəro gasagəna, kuru suro bayanna kəla sandi sautidə kəlanzadə maana sadində kalkal gənyi wono.
Shiye awoa sammaso kashi species a genus a ro yakkano.
"Attəson yayi, tun loktu Aristotlebe nəm saməngaa anyi gozə faidatə badizənan kəla awoa samənson faidatənan, shiga kam fuwuma ""moderate realism"" bero gowotə."
Lektón adə shima maana (au maana) kalma ndasowosoye.
Falsafa təlambe zauro hangal lamardəro gənazanama mbeji loktu kureyedən.
Maləmma kura loktu kureyedə, misallo Ockham a kuru John Duns Scotus, sandima am dəwo lojikdəga a scientia sermocinalis (kimiya təlambero) kalakkada.
Shi awoa maana baa kuru maana india sammaso taidazə tarjamtəna, kuru adə shima raayi kəla kaziyi kalimaa syncategorematic misallo and, or, not, if, a kuru every a dəga galtəbe suwudu.
Shi zan kəla kalmadəbedə shima fasari kəlanzən dalille səkə shiro tinamadə.
Yayaktə jili adəmadə shima zamanne nəmgade ndi kate use a kuru mention a suwudə, kuru ndi kate təlamma kuru awoa təlamma samənzanaa sammaso.
Sashi fal jimla adəbedə shima kalma shiro lexical gultindəwo, kuru suronzən nouns a, verbs a, kuru adjectives a mbeji.
Shi Philosophical semanticsdə hangalnzə nasha principle of compositionality lan faidatə nəm kam ndi kate dalami jimlabe maanaa kuru jimladə sammasoa.
Mowonjin shi raayi faidabedən faidatəm kəla futu maana kalmaben faidatinno kozəna ro bayanna yimin: sandilan raktə faidatə maana jimlabeye tin.
"Shi propositional function də shima bayan təlambe kəla awolaaben diyowo (lamar allan, shi fərdə) futu shima kəlanzən bayan tinno kuru shima maana awo kəladən manatinne gozənawo dəye səkə semantic factwo (maana., shi awo dəwo kəltə maana jimla ""Fərdə kime"")be cinno."
Shi təlamma kərodə awolaawa suro hangalnedən musammanno gənaata?
Buro salakbedə shima futu behavioristbe bayanza sadənawo, bayanzan gultənzadə shi təlam kadadə təlin, amma dalil səkə təlin.
Nativistbe futu kaanza yikoltəwodən suro hangalnedən nauraalaa mbeji musammanno təlam kəlo nankaro faidanza.
"Kimiya təlammema sandiro Linguists Sapir a Whorf a shawarinzan shi təlamdə ba futu""am na fallin nafsana təlam fal manazayin maso"" tunani kəla darasəa kadaben sadin dəga fuluzə dafsəgəna (jarawa shima adəga suro George Orwell's novel Nineteen Eighty-Four dəga gadezəna)."
Bayan dunowa Sapir–Whorf dəga təmmaro gadezənadə shima bayan kəla taktəben (au, kuranzədə, hangalnin awoa dasagənamaso) zaumaro shidə təlamma kozənaro duno sadəna.
Gashiftə gade zaumaro bayan kəlanzən kənjo zaudə shima futu alamaa kuru arawua kəla warakben ruwotəna dəbe awolaa maanaabe kəlan bayannan cinno saidai maanaalaa hangalne suronzaro səkiya dəwo.
Ada falsafabe gade shiye futunzulaan shi təlamdəga kuru taktəa ndiso zauro faidaa – sau futuwiman mowonzə falle kəlan bayandim falla lenəmiro.
Fuwuzə har, shi ilmu kəradəbedə zəfsə lezə cognitive semantics ro letəgəna (surodən har bayan kəla semantic framing nen mbeji) shi dəwo shawari cina kəla təlambedə taktəbe dunowa kozənan.
Kəraa gade bayanna sadəna kəla shi təlamdə shima futu amsobe awoa wakajinsodəga banzəgəna asuzayinno.
"Attəson yayi, am təlam Spanish au Japanese lan faidatayində waneye mowonzə sandibe ngaia gulzayin ""shi kolodə kəlanzəa kalzəna""."
Am təlam Spanish a Japanese lan faidatayindəbe raksa asuzayinba kəla awo dəwo suro jimladəben tajirwa dəga suwudənaa futu am təlam Englishben faidatində yeyiro asauzayin ba.
Suro kəralaa fallen am təlam German a Spanish a lan faidatayindəa təworəna kəla bayanna sadə kəla awolaa jinsi gade-gade indiya suro təlamma adəben faidatinna mbejiro wallonowa ro.
"Bayan kəla ""bridge"", shi adə təlam Germanben jinsi kamube kuru təlam Spanishben jinsi kongaabe gojin, sandi am təlam Germanben faidatayindəye gullada ""beautiful"", ""elegant"", ""fragile"", ""peaceful"", ""pretty"" kuru ""slender"", kuru sandi am təlam Spanishbeye gullada ""big"", ""dangerous"", ""long"", ""strong"", ""sturdy"" kuru ""towering""."
Waneye alien ndasowoso nəm ngəlanzəa au nəmkəladonzəa asutin futu kurunzəben amma am adartəwudəro maana awoa anyibe ndasoma bayantəgənyi.
Sandi gafsəna dəro, sandi aliensdə sunza ba ro kashara.
Cotto tamotəna kəla awoaro su kənjodə shima andea səkə yayangənyiye kuru sandia tangnyiyen.
Suro naadəben, lamarra misallo: futu synonymy dagəna a, furtu maanabe kəlanzə a, futu andeye maana a gonyiyena a, kuru futu awoa kəllataa (shi koro kəla futu awoa sənana maanaa suro təlambedən suronzan dalamia sənana mbeji, kuru futu maan sammasoye suro maana dalamia sənanaben təbandinna samma mbeji).
Shi dawari ilmube kəla maanaben shiro ideational theory of meaning gultində, shiga nəmkam mbeji shi British empiricist John Locke a, shi dəwo bayanzən maanadə suro hangalnen awoa arawusoye fəlezayində bayanzayin.
(Kuru wune Wittgenstein'sbe picture theory of language nzədə.)
Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Shi reference theory of meaning də, shiga sammasoye nozana kəla shima semantic externalism, futu maanaa surində biya awoa gade dunyan dagənasoma alamaa kəltana dəga samma kalkallo.
Shi adamen futu dawari ilmube adə kəltənadə shima shi maanadə jimlabedə shima futu jirenzə tawattəgəbewo.
Suro raayiadəben, shi asutədə (kuru maana a ) jimlabedə suro kam karəntəmadəbe raktənzəro futu bayannatəna dəga asutə (isawua, empirical au awo gade) kəla jire shi jimladəben.
Shi pragmatic theory of meaning də shima dawari ilmube dəwo maanadə (au asutə) jimlabedə futu shilan faidatəna shima suwudin.
Gottlob Frege shima dawama kəla dawari ilmube shiro mediated reference theory gultində.
Shi taktə adə təmmaro turinba, dunya sammasoye, kuru tawadəye.
Awoa maana sadində sandima awoa dunyalan kalmaabe gozayinwo.
"Shiye su awo falle buron gotəna dəga bayanzəga futu akai yeyi ro caino ""yikkoltəwo fuluata tawatkataa"" (wune Theory of descriptions)."
Manaa jili anyi awo fəlezayində shima awoalaa dəwo yikkoltəwo shima anyi a kalkalzəna mbeji.
Futu Fregebe bayanzəgəna yeyi, bayan jilifi yayi təwudia kalmanzə mbeji kuru awo fəlejinnaye mbeji.
Ngawo nəm gade-gade ndi kate raayi Frege a kuru Russell a lan təbandənan yayi, sandi indiso na fallin kəlta sandia descriptivists ro bowotəna kəla lamar su awo fallen.
"Misallo su Aristotle dəga yikkoltəwonzə nda gone ruyi ""shi fuwura Platobe kurama"", ""shima lojik a səbandə sutuluwu"" kuru ""shima maləm Alexanderbe wo""."
Waneye kənəngatəna amma kaduwudənno shiga notənyi au loktu shi gana kəlin bawono.
Amma adə zaumaro yikkəm tuluwuye kada kəladən mbeji.
Koroa faidaa kada mbeji kəla mauduwua shima dəben.
David Kellogg Lewis shima zaawo zaumaro faidaa kəla koro kən burobedən sədə shi kəla raayidəben bayanna sədinnedən ada su kənjobedə futu kambe cinan kara kuru halla ammason mbeji wono.
Noam Chomskybe shawaria caino kəla shi təlam kvradə futu shi I-Language, au awoa təlammo suro hangal kamman dagənamen kəratin wono.
Kulashi fal zaumaro bayanna ngəwu suwudənadə shima kulashi kəla futu amsobe sadə, au ndi katenzan muamal sadinna, kəla shi maana a kuru təlamman.
Shi zan dəwo səkə dawari ilmube ngəwu səwudənadə shima falsafaa təlambe zaumaro saragənamawo.
Rhetoric shima kəra kəla kalma fal amsobe faidata məradənza karəgənzabea kuru məradənza zahirrea hangaltəgəmaro yita gattəgəyewo, biya shiga raayinzaro yiko, karəgənza bannatə, ngodo, au kəra gultəwu.
Kuru shila raktə faidatə kəra fasaribea kuru sharabea gultəyin, kuru banazəgə bayanna kəla nasha hawarben cin.
"Shi raayi təlambedə ngəwusoro nəmkamnzə lojik a kəltin futu təlam Greekben bowotin yeyi ""logos"", maana zande au təlam."
Heidegger kəllono phenomenology a shi kəra gultuwu Wilhelm Dilthey a.
Misallo, Sein (beings), shi kalmadə kəlanzə, suronzən maana kada mbeji.
"Heideggerbe daawanzən, shi ruwodə bayan nzəra kəla manaben, dalildə sandi kərawudə kəlanzama awolaa kaanza nəfsa sakin ""mana"" loktu kəraben."
"Suro Truth a Method a lan, Gadamer bayanna kəla təlamben cinadə shima ""shi awolaa ndikate am indiben kasattəa kuru asutəa suwudinmawo."
"Paul Ricœur, nasha gaden, shawaria cina futu kəra gultuwuben, suwudəna kəljinma shi Greekbe futu maana kalmadəbe sadənayeyi ro, duno cina kəla manəm maanaa gəraata dəga tuluwuben shiye kalman faidaatə (au ""arawu"") təlambe faidatinman.”
Sandiro faida cina kəla shilan faidata lamarra dunyabe dəlan faidata maana kəlanza baksa satuluwu kuru maana sandima anyia amma gade ro yita gatsagv ro.
Amma zauro faidaa suro tarihi semioticsbedə, sandima Charles Sanders Peirce a, Roland Barthes a, kuru Roman Jakobson a.
Karnu 19be romanticism nzədə duno cina kəla adamganabe futu ronzəbero maana baksə sutuluwinno.
Am futu adamganamen lamar shima dəga sorindəa am dawariwu ilmube sandiro biological theories of language dəbe zorzana sau sandi təlamdəga awo asallero gozana dəbe səkə.
Suro Neo-Darwinism a, Richard Dawkins a kuru fuwumaa gadeso kəla cultural replicator theoriesbedə təlam dəga kurunzan virus kada suro hangalnen dagənamaso wono.
"Sandi gadebe gultunzadən shi bayan shima adə awoa tawadə fəlezayin, awoa turinbama dunyaro rizə suluwinma shiro ""kawu"" gulzayin dəma nganzatə."
"Lamar shima adə kəzəkkəro bayanna kəlanzən tin shi raayi shimadəga ngəlaro kulatiya ""Socrates shiye kam""."
Awoa indi anyi nalaan kəltana kuru nalaan awo fal sadin.
"Futu gaden shiga turunadə shima kalmaa dəga wutində ""kam"" shidə suro awoaben kara, ""Socrates""."
Amma nowata soye laanza kəla lamar shi ada formal semantics bedə suronzan Tarski a, Carnap a, Richard Montague a kuru Donald Davidson a.
Sandiye təmmaro kasatsanyi kəla shi maana ndikate naptəram jamabea kuru zahirrea raktə asutin kareya ilmu lojikben faidatiya bas maye sətəna.
Ilmunzə ngəwuso dawaria ilmube ləftəma soye gozana faidatayin misallo Kent Bach a, Robert Brandom a, Paul Horwich a kuru Stephen Neale a.
Suro kalmaa awo fəlejinna lan, Quinebe am kərazayinna ciworo kəla taksa loktu sandiro buron awo ləftənyimadə sawudənan, amma na fallin kənəngatayinne dawari laa sadə awoa manazayinsoa fəlezayinsoa sammaso asuza ro.
Awo tədinma basdə biya shima manaza dəga asuza kvla shima awo təlamma leata amma sammasoyero, kuru awoa asuzana dəga faidata manaadə sammasoa fasarza ro.
Shi Quine medən, shi Wittgenstein a Austin amen, maanadə awolaa shi kalma fal au jimlaa kəllata gənyi, amma awolaa biya, samma soro kəltəyinna, təlam sammasoro shiga kəltəyin.
"Loktu shi mana maana bama waajindəbe falnzəde dəwo falsafaa təlambe sammasoye hangalnza nadəro lezənadə shima ""borderline cases"" fandowo kuru adəbe zaumaro mowonzə shi predicatedə jire au bəli gullumin."
Shi falsafi isawubedə shiye dalami falsafibe kəra kəla zan a, furtu a,, kuru nzundu isawube a sədin.
Kudəro, falsafaalaa isawube məradənza bayan kəla koroben sawudin kuru kareyanzə shiga təbandəna a, kuru sandi gafsənasoye nanazagəna kəlanzan kəla awoyen bayan desəlle kənjon kasən taktə nguwu məradətəna.
Falsafi Greekbe kəla isawubendə zauma kəla kəranza geometryben dunasakəna.
"Adəye səkə, 3, misallo, awoa sənana ngəwu wakilzəna, kuru akai lamba ""jireye"" gənyi."
Ilmu Greek buroye kəla lambaayedən daren isə faidanzə baro wallono ngawo irrationality of the square root of twobe asutənadən.
Futu hawarre suwudənadə, Pythagoreans amanzaso zaumaro hangalnza cizəna kəla shi awo asutənabedən adəye səkə Hippasus a cesanə shiga ilmu kaanzə dəga tartaaro dafkada.
"Zauro awo kəla seyerinna linta kəla foto falledən jire isawubedə zaumaro mburo walzəna, amma foto gadedən furtu ""jirenzabedə"" kuwayayi tawadə ba.
Waantia yakkə, formalism a, intuitionism a, a kuru logicism, loktudən fete ro saluwuna, nasha gana laan biya kəla gana-ganan ilmu isawube tartəgəna na səbandin nanka ro, kuru shi daraja tawattəbea kuru jireye ro shiga taadə ro duno tinyidə səkə.
Loktu karnudə bayantənaben, buroye na dəwo hangal tinamadə waltə kurazə laiya kazəna kəla kulashi muhim axiomma isawuben, shi layi axiomaticbedə shiga zaumaro salakko gotəna tun loktu Euclidbe misal saa 300 BCE kəla shima asal isawube ro.
Suro ilmu isawuben, futu ilmu physicsben dagəna yeyi, ilmua bəlinna sandi notənyilan isayinna zaumaro cizanan kuru awoa kada fafallata isayinna mbeji.
"Təmangənyi kəla shi kaziyi falsafibe səbandinma ndikatenzə shiga ilmu isawube kure dəgadə kuro kaziyi jireye ro; kuru wuye taktənyidən shi bayanna falsafibe kəla ilmu isawubedə loktuyison tində kalkal gənyi ro, kuru son ""bayanna falsafibe"" shi awo dəwo ilmu isawube wazənawo."
Am ngəwu dəwo kəla ilmu isawuben cida sadinmadə ilmu isawubema tawadəbe ro walzana; sandibe kəlanzaa biya sandima am awo dunyan dagənama sammaso maza sabanda yeyi ro sorin.
Kaidaa kada (misallo., awo indiwoson, awoalaa indi gade dəwo awo indi sandima anyi maza sabandanama mbeji) shi adə waneye jire ro waljin, amma jarabtə təwur-təwur dəwo dajinbama dəbe kaida shima dəbe kəlan raktə shawari kamtinba.
Bəlaa Platobe a kuru nəmPlatoben kəndagəa maananza mbeji, nəm kam desəlle gənyi kəlza, dalildə ilmu Platobedə ngawonzə taidazə cidaa kura-kura a kuru faidaa sandi am nowata ma sandi ro Pythagoreans Greece kureye ro notənabe, sandi dəwo kasatsana kəla shi dunyadə, zaumaro zahirmen, lamba shiga səbando wono.
Shi kururam adə awoa ngəwua Husserlbe kəla ilmu isawuben gulzuna dəga samənzəna, kuru shiye ilmu kantbe dəga banazəgəna kəla shi ilmu isawubedə synthetic a priori.)
Cotto-bun nəmPlatoben dagədə shima nəmgade zamanbe nəmPlatoben kəndaawo, kuru shi adəbe zaawoa cina kəla futu ilmu isawube gade-gadebe raksə dayin futu axiom dəro təngatəgənaro kuru kaida fuwun təmaata yikoa (misallo, shi doka awo dauye kəretabedə a, kuru shi axiom raakiyedə a).
Set-theoretic realism (kuru son set-theoretic Platonism) shima raayi Penelope Maddybe səliwuna dəwo, futu sandiye sorində shi set theory də kəla dunya falben bayanna sədin.
"Sandiye bayan shima dəga sifajia ""vicious circularity ro"" kuru walta awo shiro ramified type theory dəga garza shilan faidaata."
Shi Russell kəlanzə dəmaye shi axiomdə lojik a təmmaro letanyi wono.
Fregebe məradəna shi Basic Law V dən faidatə shilan bayan kəla lambaayen kənjoa, amma awo suro lambayendasagəna sammaso suro kaidaa Humeben təwandin wono.
Amma kolzə sandi ilmuwu isawubeye kəlan cida diwomaso dəye cidanzə dəga gozaa koza ro kuru kaziyi anyi a tok kolzaa falsafaa a ilmuwu kimiyabea ro.
"Hilbertbe məradənzən futu ilmu isawubedə kalkalzəna nasha zan kəla shi ""finitary arithmetic"" (cidiya ilmu isawuben fallo kara kəla positive integersben manajin, shidə ilmu falsafibea zowol ngurotaanyi) shidə sambisoro awo fal suwudin."
Adəye səkə, nyiye futu axiomdə dagəna nasosoa awo fal sambisoro suwudin dəga fəletaa ro, buron kamme shi ilmu isawubedəye awo fal sambisoro suwudin dəro notədə ro kəlanzən mburo walzəna bayan kəla adə shima zaumaro awo shi sambisoro awo fal suwudin dəga bayantəgədə.
Formalists gadeso, misallo Rudolf Carnap a, Alfred Tarski a, kuru Haskell Curry a, ilmu isawube dəga gozanan kəla shima kulashi kəla lamarra axiombe kureye ro.
Biskea ngəwu kəranyiyennoson, awo ngəla diyen.
Shi sharhi formalism soye kuramadə shima ilmu isawube jireye dəwo ilmuwu isawube ngewu soye kəlan dasagəna madə kuru tussunaman sandia suro biskea jeye isaftəna samibedən tutuluwuna.
Brouwer, shi dəwo letə dəbe fuwumanzədə, futu gozənadən sandi kareya ilmu isawubedə suro priori forms dəwo hangallin faidatə awo zahirre asutəaben təwando.
Shi axiom of choice də shiya təmonyi suro nasha ilmu set theories bedən, attəson yayi ruwayaa gadedən təmowona.
Kururam allan, ilmu isawubedə huwom awo suro hangal adamganaben dagənama, biske alama maanabason diwo gənyi.
Kuru son futu sandi lamba səmbuluwuna dəye maananzadə futu na dasagənabe ro tin, layi shi lambadə isənamen.
Attəson yayi, daawanzəye kuranzədə kəla awo jilifi shi ilmu isawube adəbeyen kara, kəla jilifi au futuwin shi ilmu isawubedə karayen gənyi (gənyi, kalmaa gaden, ndi kate ontologynzaayen).
Tsaridə roata futu awo zahir amma turinbama dəga kuru awoa kəndagəramnza faidabaa.
Tsaridə biya awo dəwo zahirro turinso dəye misalnza sadinno gotə gənatə.
Futu nominalism yeyi, shi post rem approachdə awoa ilmu isawube turinbamasodə mbeyiro təmma kasatsənyi ngawo awoanza na dasaf=gənabe satanan kasən.
Futu shi ilmu isawube gotənadə dunya sammason fallo gənyi gowotə kuru ilmu zahirre suron shi bawo, ngawo suro hangal adamganaben kasaən.
Attəson yayi, shi hangal adamganabedə affima kəla lamarra zahirredən shiga lezənama bawo au laiyalaa shilan ilmu isawubedə bangnəm tuluwoye bawo.
Shi dəwo raktə təbandinma, nowata, kuru ngəlaro notənyin lan shi lamar adə yita gattəyində shima kakkadə Where Mathematics Comes From, George Lakoff a kuru Rafael E. Núñez a baksanadə.
"Franklin, James (2014), ""Kam Aristotelian Realist Philosophy of Mathematics"", Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), ""Mathematics as a science of non-abstract reality: Aristotelian realist philosophies of mathematics,"" Foundations of Science 25 so sammaso."
Shi Euclidean arithmetic dəwo ruwotəmanzə John Penn Mayberry suro kakkadinzə The Foundations of Mathematicsbe suro dawudi ilmube shiro Theory of Sets gulzayində shiye suro ada Aristotelian realist traditionbe dəro sukuruwuna.
"Edmund Husserl, suro kakkadə baktə buro salakbe kaanzə Logical Investigations, bowono ""The Prolegomena of Pure Logic"", psychologism dəga taidazə zorzəna kuru shiye kəlanzəa lamardə sutuluwuna."
Adəye awo fəlejində, tunda shi physicsdə kəla electronsben manajiya səragənadəa kəla ayi namkaro ngəwul kannube bəldə nəmbəl dəga sadin, adəye səkə daji kəndaaram electronsdə mburo walzəna.
Shiye kambiyi zəna kəla shi kəndaaram awoa ilmu isawubedən kuru shiye raayinzən bayan kalkal kəla awo notənadəben kinjodə, shima biya ilmu isawubedəa cotto suro ilmua kimiyaben tuluwo wono.
Adəye cotto shi bayan tawadəa suro karnu kən 20yen kəla shi ilmu isawubedə mbeyiro sai tawattəyia dəga yita kurazəgəna.
Shi kambiyi kəla ilmu isawubedə raksə bayanna kalkalgənyi tarzəyin suro hujjaa daren cindəyen kuru raksə bayanna kalkalla tarzəyin suro hujjaa daren təwudinso dəye.
Shiye kambiyinzə kəzəkkəa cina kəla raayinzə kərmaye allan.
Shi ilmu isawubedə zahirro futu ilmuwa kimiyabe gade yeyi ro wallonoa, daji, adəye fəlezəna zaawonzə waneye kalkal waneye kalkalgənyi futu kaanzaye fəleji yeyi ro waljin, kuru sambi soro kalkalgənyi.
Shi falsafi ilmu isawube dəwo kaziyia anyimaso dəro kurunnna mazəyindəye suronzan shi Quine a kuru Gödel a futu sandi indisoye goza shi futu Penelope Maddybe Realism in Mathematics nzə dəlan faidaata.
"Shiye awo kəladən badizənabedə shima ""betweenness"" dəwo Hilbertbe axiommanzə shilan futu samiya dəga bayantəgə ro, kuru awoa gade nəmkam ffəlejinna kəltəgəna kvla cida kuren vectorbe sədəna dəga kundoro."
Bayan adəye futu fəlezəna yeyi, affima kaziyye shi metaphysical au epistemological bəlin suro ilmu isawubedən bawo.
"Attəson yayi, futu kuru empiricistbedən shi misaltəgədə awolaa shiga ""reality"" a rataltəgəye, social constructivistsbe nanazagəna kəla shi foto kulashi ilmu isawube wuzənadə dunonzə shima məradə amsobe shidəga diyobe bas dəma səkə au amma dəwo lamar shima adəro bana kungunabe sadinma."
Amma sandi social constructivists dəye kambiyizəna kəla shi ilmu isawubedə jiredəro zaumaro dəmbernzən tawadə baa mbeji: loktu ilmu isawubedə citə badizənana, shi ilmu isawube kureyedə zaumaro shauwaro wallono, kuru shiga taidazə təgasana futu matənaa kuru kərmaaro ilmuwu isawube dəbe sadinno.
Shi futu amsobe ilmu isawube sadində suru adaanzə gana-ganasoben tuwudəna.
"Social constructivistsbe kurunzaladən futu tədində ""ilmu isawube dəga diwodə"" futu tawadəro maana baksə sutuluwində, kuru sandi while social realistsdə kurunzalan adamganabe awo turinba dəga asutadə zau, au adamganabe asutəramnzən jire gana mbeji, au ilmu isawubemaso, nzundu na fallin kəllatadə awoa ilmu isawube zahirre dəga asutaro amma dafcin."
Kawu ngawoye adəman Paul Ernestbe misalla cina kəla falsafi ilmu isawube shiro social constructivist philosophy of mathematicsbe gulzayinbe kəlan.
Misallo, kareya cidabe ilmu kimiya təlambedə alamaa suro ilmu isawuben faidatayin sammasoro gənyi faidatəyin, adəye səkə, shi ilmu isawubedə futunzə shiga kərabedə təlamma gade kəraa gadezana.
Attəson yayi, shi nzundua satuluwunama Frege a kuru Tarski a kəla kəra təlam ilmu isawubedə zaumaro Tarskibe haftəgəna kuru kam shimadə shima fuwura Richard Montaguebewo kuru ilmuwu kimiya təlambe gadeye kəla ilmu maanaben cida sadinna kasharu sandiye fəletaaro mazayin kəla nəmgade shi təlam ilmu isawubea kuru təlam alaktə Alabea akaidə waneye futu matindəro waljinba.
"Shi tawadə fəlezənadəye ""sammaso"" awoa sammaso suro dawari ilmu kimiyaben matənadə, suronzan lamban kunten, sandia tawadəro təmowo kuru tawadə adə awo shiga cinadə shima holism wo."
Field shima bayanzə fictionalismbe dəga yita fuwuzəgə.
Shi kambiyi suro allan dagənadəye fəlezəna yeyi shi awo suro hangal kammalan nadimma dagənadəa banazəyində shimadə raktə hangalne ilmu isawube ro ci shilan faidatin awo gade yayi raktə shiro kəltəyin.
Layi gade lamar shima adəga nzəliwobe shima notə shi awoa turinbasodə zaumaro məradətəna nasha ilmu nzəliwobedən taktəyen futu kaziyi affiyema suwudinbalan,kuru futu shiga asutəa kəltayinba ro.
Futu misal kənjoyen, sandiye hujjaa indi kəla nəmkalkal baa shi.
"Paul Erdősdə zaumaro nowata kəla raayinzə kəla ""kakkadə""nzə surodən hujjaa zaumaro sandənaa kuru ngəlaa kəla ilmu isawuben."
Ci kam shimadəyen, attəson yayi, falsafaa ilmu isawubeso məradənga fasalza shi dalil hujja faldə zaumaro gadedəa kozəna ro loktu sandi indiso zaumaro maanaaro walzanan.
Philosophy of mind shima dalami falsafiye dəwo kəra kəla ontology a kuru futu shi hangalna kuru shi ndikate shiga nəmkamzayen.
Dualism a kuru monism adə sandima mowontia raayibe indi kəla kaziyi hangalna–tiyiaben, ngawo bayanna kada cizənayayi sammaso kalkallo gagə səbandanyi.
"Hart, W.D. (1996) ""Dualism"", suro Samuel Guttenplan (org) A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford, 265-7."
Pinel, J. Psychobiology, (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) The Synaptic Self: How Our Brains Become Who We Are, New York:Viking Penguin.
"Psychological Predicates"", in W. H. Capitan and D. D. Merrill, eds.,"
Kən indime, futu nowatan awo diwodə maana cinbawo nasha non-reductive physicalismben.
Kamlaabe məradənzə fele pizzabe, misallo, shi adəye səkə kamme tiyinzəa futulaaro gəzəkcin kuru fotolaa fallon saadə awo majin dəga gotaro.
"Robinson, H. (1983): ""Aristotelian dualism"", Oxford Studies in Ancient Philosophy 1, 123–44."
Sandiye tawadəro kambiyizayin kəla shi hangaldə, au awo shiga samənzənadə, ilmu shi kəla awo ontologybe fal na biskeyen mbejidə zaumaro zau au muwonjinbawo.
Adə nankaro, misallo, kamme raksə tawadəaaro soworin ayiyero shi ngulondo warratadə fantinno, au jiliyi yeyiro shi sami liwuladəa turinno, au jiliyiro kaiya kəjidəa fantinno kamma suworin.
Suro awoa hangalnin waajinso allan qualia mbeji adəye zaumaro awolaa turinno kalaktadə zauro walzəna.
Dualismdə mburo walzəna bayan kəla futu shi notəbe awoa zahirro waajindəga lejinnen bayan sədiya.
Ilmu, attəson yayi, futu shiga asutində shima buro salakkin taktəga awo waajinna.
Awo shi adəye maanazədə shima kamme raksə futu tiyi kamma dagəna dəga surin, kuru adə nankaro asujin kəla shi tiyi kamma dəye alaktənzədə, affima notəye baro daji shi tiyi kamshima adəyea kuru shim kamdəadə kəllataro.
Amma gade misallo Dennettsodə kambiyi sadəna kəla bayanna sandi falsafi zombie soyedə kalkalgənyi, au samənzanyi awoa fəlezayin dəga.
Shima bayan dəwo kəla shi awo hangalnin dagənadə, suronzan imanaa kuru awo kərawua, awoa sandia suwudindəa awoa zahirro waajindəga samma letənza fal.
"Descartes' shi gashiftə adə kəla awoa Sethbe kasatsənaben kəla ""asuata kuru gadea"" bayanna suro hangaləyen jirero waltanzə mbeji"
Cambridge, MA: MIT Press (Bradford) Misallo, Joseph Agassi shawari cina kəla shi ilmu kimiyabe awoa səbandənadə tun badiyaram karnu kən 20 men kəla shi bayan kəla kamman dagəna dəga fandəm notədəa ruzəna.
Shi raayi adə zaumaro notəna kəla Gottfried Leibnizbe səliwuna ro.
Sandi awo bəlinno cizayinma anyi ontolgy kəlanzabe mbeji kuru sandia fututinba, au bayantinba nasha, awoa sandi sauduna zahirre ngawon.
Epiphenomenalism shiye rukun fal buro salakman Thomas Henry Huxley shiga suwudə.
Shi raayi shimadə zaumaro Frank Jacksonbe səliwuna.
Panpsychism shiye raayi kəla awo kuf dunyan dagənawoso turinbamanzə suro hangalnen mbeji, au, foto gaden, awoa sammaso jilinza tawattəgənyi ilmube mbeji.
"Misal sandi futu yanci anyibe dəga bayanzəna Allan Wallacebe kam dəwo gultənzən ""ilmu buroye fəlezəna kəla kamme waneye zahirro waneye kuttunzəro waljin—misallo, loktu cida dunoye zaulaa sədinno waljia—loktu hangalnzən kəji fanjinno waljia; lamarra gaden, kamme wane hangaləmen hangalnzə ciyataro waljin kuru shiye zahirro kuttənzən kara""."
Hangal gadetəye waneye awoa zahirre faljin kuru akai foto gadero kalakkəmiya.
Experiential dualism dəga təmowona naftə shima tsari Madhyamaka Buddhismbe ro.
Loktu shi namtə kəlayero kənəngatə awoa dunya sammason təwondinne dəye kəlan ashijindən, shi Madhyamaka raayinzədə gadezəna nasha substance dualism dəwo Descartes a kuru shi substance monism—sunza, physicalism—adə shima alama ilmu kimiyabe zamannewo.
Tawadə, physicalism, au shi raayi kəla shi awoa dunyabe sammaso sandima kəla nəm zahir dəga sabandədə, taidazə təmowo səbandənyi suro Buddhismmen.
Shi buroyedə shilan nowata yeyi suronzən mass, location, velocity, shape, size, a kuru awo gade kade misal zahirro turinna fəlezana, sandi anyi sammaso gənyi diya awoa dəwo turinbama dəga fasalzayinmadə.
Shi alamaram futu zahiriyya dagəna dunyabe sammaso na fallin kəlta sandima falsafa gədibe cowondo ku saa duwu indin samin.
Physicalistic monismbe bayan sadəna kəla awoa mbeyimasodə sandima zahirro, suro bayanna gadeye shi kalmadəbe kəlan tədinmadə biya ilmuma kimiyabe kaande shima sədin.
Ngawo shi idealism jireye, jili shi George Berkeleydə, jilinzə ngəwuba suro falsafi anəmbe zamanne allan, jilinzə gade dunoadə shima panpsychism lan bowotində, futu shiye bayanzəlan shi awo hangalle kuren notənamadəa kuru awoa gafsənama dəga sammaso waneye kəllata, bayan adə am shiga fetero satuluwuna sandima falsafaa suronzan Alfred North Whitehead a kuru David Ray Griffin a.
Awo mowonjinma kən yakkəmedə shima biya kasatttə sandi awoa faidaa dəwo turinne gənyi kuru turinbaye gənyima dəga təmowo.
Bayanna Introspectivebe kəla kamlaabe hangalnzəa kuru kənənganzəayen tədənadə shi dəga ngəlaro jaraftənyi kuru shidən faidatə bayanna sammasoa awo fallo gotinbawo.
Awoa anyi sammaso cotto suro ilmu hangallen gadezənadə, shima philosophical behaviorism (loktulaan shiga logical behaviorism lan bowotin) shima təbandə.
Sandi falsafaa anyiye taksana kəla, shi awoa hangal kammaye anyi faidaaro wallonoa, amma halnzə ganyia, daji awoa hangalle cin dəga kuru awoa suro kərənnen dagəna dəga samənzana wono.
Futu shi token identity theoriesbe bayanzanadə, waneye sandi awoa suro kərənnən dasagəna ngəwuso awolaa fal suro kərənnen dagəna kəltana yayi anyiye tawatsəgənyi diya kəla shi awoa suro tunani kamman dagənaa kuru kərənzən dagənaa samma saməndə.
Darerammo, Wittgensteinbe raayinzə kəla mmanaben futu faidatənadə shima awolaa gade kəla functionalism shima dawari ilmube kəla maabenno gotə, kuru waltə Wilfrid Sellars a kuru Gilbert Harman a sandima lamar shima adəa fuwuzaa.
Adə nankaro, korodə cizəna kəla waneye kuwayayi shi non-reductive physicalismdə mbeyi waljinnaro.
"Davidsonne kundi ilmuben faidaatə kuru: hangalkammadəa awoa zahirro fəlezayin dəga awo fal, amma sandia fulutinba."""
Shi kərəndə loktu loktulan faltin; adəye səkə daji shi kərəndə loktulan asutin.
Shi isal kəla kamman au “wu” shima kendərre konnunzəro woljin.
Shi konnudə alama yambonzə gozəgə kojinne suro kendərredən fəlejin diyaro suluwin ba loktu sambindən, amma alama shi konnu adəye loktu adəa loktu tudua gadezənabe bawo.
Misal adəa saməngaalan, kənashinneyi misallo kam fal də shima ajidəro ku suwaro gaanamadəwo.
Adə shima awoa zahirre kəla shi kərəndə shima awoa hangalle dəga suwudinno.
Shi Churchlanddə ngəwusoro moduwa kammo sadin, dawaria ilmube bəliye kada kuru ontologies kadaye təbandəna suro tarihiben.
Falsafaa gadesoye kambiyi sadəna kəla dalili adə suwudənadə cidiyamen awolaa hangal bələkcinna mbeji ro.
Adə gənyia biya butu burro kasatsə mana kəla shi adamganabe awoa nozənadəa laiya kadan fasaltin no—misallo, hangalmen au kalmaa futu shiga alaktənaben.
Shi kərəndə shima na kalmaa hangalle faidatəye sandəyimanzəwo—shi kulashi kəla futu kərən dagənabedən akaiya shima nasha kalkal gənyiwo au nadən tunani kalkal tədənyi.
Kuru shima futu hangalle dagənaa fasaltəyewo sau shidə alamaa awo kuren notənabe mbejiro, misallo kəla zau fantəyen, kəla zau gultuyen.
Shi lamaraa kəleleye nəmmbeyinzayedə, sandi kəlanzabe kəndaaramnzadə, raksa bayanna sadinba kəla ayi nankaro sandia awoa faidaa dəye cortaaro.
Adəye ngawo zan kəla wanye bayanna fulutu mowonjine kəlan kado.
Shi karu- 20be falsafa Germanbe Martin Heidegger shi ontological assumptions dəwo mazhab təmowonyima dəga banazəyin dəga kəlan tai dazə zorzəna, kuru shiye awoa allan təmmaro awolaa maanaa tuluwo ro muwonjin bawo wono.
Shi kaziyi bayan kəla futu hangal kammaye shiro kam-buroye kəlan bayanna cinna kuru hangallin faidatəa sammaso nasha kam-kən yakkəmen quantitative neuroscience lan shiya explanatory gap lan bowotin.
Jinsi gade-gade indi lamar allan mbeji kuru faldə fulutə kamanzəro kəltəyin ba.
Nagel men, ilmu kimiyabe kuwa yayi bayanna cinyi kəla awo ilmuro kamme nozənan dalildə kuwa yayi linzam au ilmu matinma dəro nazəgənyi.
Shi awo suro hangalnen dagənama adəye fəlezəna suronzan awoalaa a kuru maana fəlezayinna mbeji kuru adəye səkə sandia jire ro gowotə.
Amma ilmu suro hangalnedə au shara kamtadə jire au bəli, adəye səkə jilifin shi awo hangalnin dagənadə (ilmua au shara kamtadə) awo asalle ro waljin?
Hayyadǝ jirero wallono maa, daji asutudǝbe jire; adǝn nguro kattugǝ.
Katabwa hangalbedǝ katabwa tigǝbea kimetro kǝllatadǝga, bayen duwo awowa kimiyawa alagǝbe amro cindǝye falsafa hangalben hakku faidaa sadin.
Suro fannu ilmu zar tigǝbedǝn, mouduyiwa duwo maamala kate kǝndǝga hangalbe-a zadǝbe-a katabwabe-aro hangalnza sadǝna: Ilmu zar hangalbedǝ maamala kate katabwa asutǝbe-a zaizaitǝ-a kulasshin.
Daryelaro, alagǝwabe fǝlangobedǝ nizam zar tigǝbe gǝdinzǝ-a kǝrtǝnzǝ-a zamjin kuru, adǝma dalil hangalbero walwonomaga, kuruson lamar hangalbbe gǝdi-a kǝrtǝ alagǝwabe-a fǝlangobe kǝrtǝ-a badiyaram katabwa kurenzaben bayenjin.
Misal kǝskedǝ shima gadegadetǝ.
Koro adǝ faraskǝram gashiptǝ falsafalabero gǝpcaa dalil kulashiwa hangal kunkunobe (AI) nankaro.
Mǝradǝ AI dunoabedǝ, adǝ gǝyiga, komfuta yekinzǝ ambea samun.
Jaraptǝ Turingbedǝ ngǝwuro zorzana, suronzan nowatadǝ wanee shima Saikoloji njim Chinesebedǝ Searle sǝdo yaye.
Saikolojiye walawa duwo kǝndǝga hangalbeso kakamzaroro ndǝptaanadǝ kulassin au kamro jaawuwa gagayin-a soluyin-a.
Wala saikolojibe siffawabedǝye wono awowa na falro lezaindǝ kamanzaa kǝlgataro gogatǝ.
Hangal-a hal-a mbezai, taganasmaro futu hawar yitgattǝgǝ-a,sasǝrtǝ-a, faltǝ-a (fellawa alamanna asutǝ-a, tǝlam-a, hangal-a tafakar-a, fantǝ-a) suro nizamwa zar tigǝben (kam au dabba gade-a) mashinso-a (alamanna komfutaso).
Ndasomaro mbauzǝyi, Hegelbe cidanzǝdǝ fasalnzǝ falsafa hangalbe's Anglo-Americanbedǝa zauro gade.
Phenomenology, Edmund Husserl sutuluwudǝ, hangalnzǝdǝ kǝla awo suro hangal kamben dǝganadǝ-a (noema rui) futu katabwa kǝngaye notundega fasaljin-an karga.
Adǝ kambe lamarwanzǝ halbe-a adabe-a ilmube-a, cidabe-a samma dalilwa kadaribe sandiga bayenjin.
Am laaye tafakar adǝ katab fuwuyero gǝrzaana: amsodǝ abi mazain-a abi sadin-adǝ raksa kǝlanzalaro bayenzainba.
"Am duwo raayi kasatsanadǝ koro adǝ coworo ""Ande be wa?"""
Bayen bamen nǝmbe asutǝdǝ kalkal gǝyo.
Gargamlan kam duwo kadaru ba-a bayen-an sasarana muhimdǝ shima falsafama David Hume.
Falsafawu anyiye letǝgǝram dunyabedǝ tawatcaga ada a) cotro walawa alaktǝmabe bayenjin na duwo wala alaktǝmabedǝ awo laa e kam kǝlanzǝbeye kapsǝ, b) wala alaktǝma basye bayenzǝna, au c) bayenzǝ wala alaktbayenjinbaye bayengono letǝgǝram kasadǝ duwo awo zahirro fulutinbabe.
Sandiye ada: kadarunde abimaye bayenzǝyiga, daji awo mǝradǝnyenadǝ wawa bas.
Mana duwo noskudǝ awo faltinbadǝ mana rodǝ turinbadǝn tǝwando.
Mantrangadǝ, shima kura duwo awowa anyiga sunotindǝ, sandima Mai, Waziri, Kazalla Askǝrwabe, Liman Maidǝbe.
Arthashastradǝ hisawu kimiya siyasabe mai hikimamaro cin-a, letǝgǝram lamar lardǝwa gadebe-a kǝrigǝbe-a,nizam kǝrǝntanobe-a sǝlibe-a kǝryebe nǝmngǝla razǝgǝnzǝbe.
Falsafawa kambokambo zamandǝbedǝ, ilmu Confucianbe-a, Legalbe-a, Mohibe, Agrarianbe-and Taobe-a, fal woso moworntiwanza falsasabero lamar siyasabe mbeji.
Legalismdǝ ye sawarido kǝ rmaido huwom wala zauwa latar huwomdo kǝ la ndubeson lejinma.
"Datǝgǝram zaman kureben, son yaye, Ashariwu ""adawu"" Islamro kuru aamma sadǝnadǝ sandima nasarta."
Son yaye, raayi Nasarawaben, awo aammaro gotǝnadǝ shima na taganasye duwo falsafawu kambo Islambero basro kardǝga: al-Kindi-a (Alkindus), al-Farabi-a (Abunaser), İbn Sina-a (Avicenna), Ibn Bajjah-a (Avempace) Ibn Rushd-a (Averroes).
Misalro, raayiwa Khawarijbe zamanwa gargam Islambe zauro burwobe kǝla Khilafabe-a Ummahbe-a, au kǝla Shia Islambe kǝla raayi Imamahbedǝ hujjawa raayi siyasabero gotǝna.
Raayi Aristotlebedǝ sokku Zaman Islambe Kambagata duwo falsafawa garwawabe fǝlangza gozaa koza raayiwa Aristotlebe letǝgǝram dunya Islambedǝ kǝrtǝro sakkǝnadǝn fǝlangono.
"Falsafawu siyasabe gade zamandǝdedǝ sandima Nizam al-Mulk, malǝm Persibe kuru Waziri daula Seljuq duwo Siyasatnama, au ""Kitawu Gumnatibe"" Kanuringa lǝpsǝnadǝ."
Wanee falsafama siyasabe sua-suwunnam Nasararibe zaman kurebedə shima St. Thomas Aquinas shi duwo banazə cidawa Aristotlebe walta yitagatcaga, shi duwo Nasararwa Catholic basro Məsələmwa Andalusmen gatcaga, sharha Averroesben kunten.
Gadeso, alama Nicole Oresmegai suro Livre de Politiquesben, hakku mai zaləm kərmailan səltadə zahirro angərwono.
Cida adə Discoursesye, filfilno cibbu kəlafərəmbe dinamənde, kəla tafakar siyasa zamannbe Nasarwaben tai dazə taasir sədəna.
Jilibiro walwono yaye, Machiavelliye tafakar siyasabe zahir kuru muhim co, na duwo diwalwa ngəla-a diwi-a faiadata datəgəram awo laaye sawudə—maana, kərmai mutulak fandəm kuru noto.
Korowa muhim indi sandi nazariwu anyiga zəksə: faldə, hakkubi-a məradəbi-aye səkkə amsoye lardəso koksain; indidə, siffa jilibi lardəro ngalwoworo waljin.
"Kalima tagansaye ""gumnatidə"" maananzə jami taganasye duwo lardədən dawuna, kuru sandima walawadə koksaiya daji jamadə sandin kunten zazagain."
Kuruson raayi kasuwu nduanduanasobedə sawur dunyaaramro faidatinro asutin.
Coci Faransabe zortəma rantinbadə shima François Marie Arouet de Voltaire, wakil zaman kəlafərəmbedə.
"Kərmulan karəgə kuttanyi faldə shima lamar bargaa adəlan raknge nyiga bananginba, shi ngalwo ye darajaa ye duwo hangal kambeye fəlejində."""
Lockeye nazariya siyasabe Sir Robert Filmerye kəntəwoaro fəlangzənadə halafsə susudəro nizam alabe duwo nizam taganasye laan tina gotə.
Aquinasye kurunzə dunoaro sətana kəla rodə bigə gədimadən shafa səwandinyedəa gade, shi, Lockeye hangal kambedə dunyaro allon ruwo bagairo ishin.
Kamye kəla maiwa ngəla au galiwuwa ngəla kəla nəmbe kalzaainyen kaimenza farjin yaye, mazal adagataadə shima sokku maiwaye hisawu siyasabe talaawanzaro sadinba illa tamtam kəlanzabe nankaro, tamtam talaawabe gəyi.
Nəmadaldə hakkuwa duwo kamil —maana, hakkuwa duwo hakkiwaa kəlgata.
Shiye, Kəla Nəmkeyen faidatə ummalan nəmkalkal jinsube zandewono.
Fasal kǝrmai Nǝmkambe jami kǝnjo Ancientbedǝ ye awo bowozǝyindǝ shima ngaworrudǝ ro fursa ci kǝlanzalara sawarinza kamzayin ye kuru kam sarawuna karzayin.
Fasal kǝrmai Nǝmkambe Ancientbedǝ ye kǝndaramdo gana kuru jami jilitiloa kǝ nǝ gatayinro kalangaiyata, shido shilan jamasodǝ ye kǝ lanzaa kǝ lza nafallan napsa lamarwanza yitalezayin.
Susudəro, kartəwuye wakilwa karzain, sandiye leza Majilaslan susu jamabero dashiptain kuru jamaga sabisoro məradə siyasaro ci nzəkkoro sakayin.
Suro Leviathanyen, Hobbesye kaidanzə ferno-a nəmhalal gumnatiwabe-a kimiya halwabe kalkal-a sawono.
Kəndəga adəlan, kam woso hakkinzə abiyeso dunyalan səwandin.
Saa 1762lan bakkada, suro kitawuwaben shidə kitawu duwo kəla falsafa siyasabe suro Nasrawaben taasirra fal.
"Am duwo kəlanza kəma am gadebero fanzaində haiyaro sandima kaliyawa kurawo."""
Fafatə sanyawabedəye adəgai fafatə tafakar siyasabe ye suwudəna.
Dawudawu karnu kən19yen, raayi Marxismdə kərwono, kuru raayi socialismdə aammaro mayawanzə ngawo kəntaye tərra, ngəwusoro dawu cidawu bərnyiben.
Shi Marx duwo gargamlaman ləman kərawo sasaranadəa gade, Hegeldə Ilmu Zahiriya Noskubedə sasarana.
Dunya Anglo-Americanbedən, badiyaram karnu kən-20-midən ranna watə-a nəmgade-gade asutə-a ngəwutə badigada.
Adə shima loktu Jean-Paul Sartre-a Louis Althusser-abe, Chinalan Mao Zedongye-a, Cubalan Fidel Castro-abe kənasarnza, kuru lamarwa Mayu 1968beə yen, raayi kərmai fuknəm wartəye tamtam ngəwuwono, taganazmaro New Leftso.
Lardəwa dunyabe noto-a jili gayirtə-a lamarwa muhim duwo fəlangzanadə.
Fəlango kamuwaro hakki kalkal kənjo-a, karapkawa LGBTbe-a datə kərmai rannabe-a jama juwu ganaa African Americanso-a lamar siyasabero rəptəgə ba-a jinsuwa juwu gana lardəwa fuwuzanasobe-aye səkkə karapka jinsube-a, raayi tafakar ngawo kərmai rannabe-a, ada-ngəwu-a muhimro walgada.
Rawlsye tafakar jaraptə faidagatə, na gədimadə, shilan karapkawa wakilzainsoye kaidawa nəmadalbe umma sammaro suro nəmjahilben kargada.
Fəlango falsafa fifiltə halwabe suro raayi Anglo-Americanbean, lardəwa Nasarawabe, jili falsafabe bəlin ngəwu ummawa sadəye dawunaga zortəwudə nankaro kate saawa 1950-a 1980-an kənəngatana.
"Laiwa gadegaden, tafakarwu lardəwa gadebe—ngəwunzaso Marxismye sandilan taasir sədna—amro ummama fuwunnoro duno blin codo kuru kəla ""return to Hegelro waltəgiyo""."
Gaashiptə gade (taganas) kor nazariya fuwuyea siyasabe Michael Walzer-a, Michael Sandel-a Charles Taylor-asadənayen zortəwuyen kərwono.
Falsafawu kəlakəl kate kam-a umma-aye jama bəlabeye lamarwanza ngəlaro noto-a letəgəramwa razəgəbe-a kəndəgarambe-a ngəlaro notoye ngawo satana dalil razəgə naptərambe wurazə nankaro.
Kururamwa gawil kamanzaro kaime lapsaana datəgəram karnu kən-20min fəlangzadə sandima demokəradiyawu (au demokəradiya bəlin-au jamabe) kuru futu raktində.
Sandi demokəradiwuro nəmkaliyadə, jilibiro kaliya adəga rowotə yaye, awo watəye.
Futu raktin-a nəmdemokəradiya-adə karnoga awo laa dawartədə mbu.
Nazariyawa nowatadə sandima amsodə dabbawa bəlaana, kuru bərnyi (Greek Zaman Kurebebe bərnyi ye daula yedə) dabbawa anyiro kəndəga kalkal kudoro kasaharu.
Burkedə shima Fuknəm Wartə Amerikabebe ngawo kəntamanzə shiro kurawo ba.
Chomskydə letəgəram lardəwa deyabe Amerikabe-a, wuratə razəgəbero duno kənjo-a, lardəbe zar kənta zaman kube-a, luwala kate Israel-a Palestin-a, fatowa hawarwabe nowata-a zortəma kura.
William E. Connolly: falsafa ngawo zaman kərmabega nazariya siyasabero banazə yitagatcaa, kuru nazariyawa bəlin karapka Dəga Dəgaiyo-a demokəradiya nzasara baye-a fuwujiwo.
Thomas Hill Green: Tafakarma fuwuyea zamanbe kuru banama nəmbe fuwuyea burwoye.
Cidanzə burwoyedən taasir Moworonti Frankfurtbe tai dazə mbeji.
Zar kəntalan sawur takkal baadə shima lardəye hakkunzə kurawo dalil walawa noto-a wala sadən kərtəgə-a sadə sə bowono.
David Hume: Humeye nazariya John Lockebe-a am gade-abe kasada ummaga tartibtiya kambe shiga nzəliworo nəmbenzə kənzodə zorzə wono awo adə nzasara kasada laa jireben karga.
Amerikabe Kərmai Kəlabe Wurmatəro zauro nowata.
Wono nəlafa dunyabe liwo nanakaro karapka dunyaaram məradətəna.
Hobbesa gadegada na duwo, kəla awo ummaye təmanzadən halwadə cidiya kəntəwo gumnatiben ba, kuru ndusoye nozəna, wono nasha kadari kambe nzəliwon kəntəwo gumnatibedə kaltəgə.
Kunkuntəwu Raayi Marxbe Nasarawabedəbe falnza.
Kəla kərmai notoyen kurunzə zahirye co susu raayiro təngatəyinro.
Shi nazariyama siyasabedə, kərmai yektən sasarana kuru kamga nəmzaləm jamaben nzəkawo nankaro walawa aamma kəla kərmai nintə-a kaltəgə-ayen cono.
"Raayi ""dunon shawa kaltəgə"", də yitagatsəgə, na adən jamadə notodə zahirmaro gəyi, amma kuruson shawadə kalakalaktə."
Raayi kunkungono nasha nzasarawa (jire au kattuwu )yen duwo kəndowande naptərambe tartibsə kuru sunotin.
Mencius: Moworonti Confuciaben tafakarwu muhimdəye falnza, shima nzararima burwoye duwo kəla maiwabe hakkuwa talaawanzaro kənjoyen fantəgərammaro manazənadə.
"Montesquieu: Jama nzəliwo fifilzə nasha ""kəntəwowa wazantə"" suro fellawa lardəben."
Am tafurtanzə sadənaye kəla awowa suro falsafanzə siysaben dawunayen gashiptana.
Plato: Zande kuruwu Republicdə ruwozə surodən falsafanzə siyasabe fasalwono: Jama lardəbedə nashawa yakkəro yektə wono.
Ayn Rand: Raayi Objectiviyadə kunkunzə kuru shima karapkawa Objectiviyabe-a Libertarian-a Amerikabe suro dawudawu karnu kənfindinbedəye kazalla fuwu gərtəmawo.
Gumnatidə lamarwa razəgəbea yektə dalil diwal-a dalilwa-a təga adinga yektənadəgairo.
"Adam Smith: Ngəwusoro shima razəgə zamanbe kunkunzə ada; faidawa razəgəbedə hal kəla-fatatəyen fəlango sə bayengono (""musko turinba"") sanyawu-a sawurwu-abe."
Socrates: Ndusoye shima Hasarawabe falsafa siyasabedə kunkunzoro gozəna, manawanzədə kəla kəlamanzəwa Athenian sadəna; Socratesdə dəgangaltema abima ruwozəyi, shiga notənde-a darasəwanzə-adə fuwuranzə su, Platomen nowatə.
Max Stirner: Tafakarma muhim suro karapka wala gənga bayen kuru shima wakiI wakil gədima wala kənga bawubewo duwo nəmwala kənga ba kamben bowotin.
Jiliwa gade falsafa jamabedən falsafa siyasabe-a fiku-a mbejzai, sandidə ngəwusoro hangalnza kəla ummawa lardəbe-a gumnati-a cidanza-aro codo.
Falsafa kawu Socraticro, kuruson falsafa Greekben notəna, shidə falsafa Greekbe zaman kurebe Socratesro burwowo.
Cidanza-a ruwowanza-adə biya cotro fatkatəgə.
Falsafa kawu Socraticrodə karnu kən6th BCElan Milesiawa yakkədən badiwono: Thales-a, Anaximander-a, Anaximenes-a.
Xenophanesdə shidə ilawabe sifanza kambedə zortəmaro shiga nowatə.
Moworonti Eleatbedə (Parmenides-a, Zeno Eleabe-a, Melissus-a) karnu kən5th BCEben jajaga.
Anaxagoras-a Empedocles-adə futu dunya alaktənadən bayen awowa ngəwu kəltaye sado.
"Burwo salaklan falsafama Jamusbe J.A. Eberhard faidatə: ""vorsokratische Philosophie''' suro datəgəram karnuin 18thben."
Kalima tagansaye adə angəsa kadaa kdio, am ngəwu Socraticsyin burwon isanadə halwa-a futu ngalworo kənəngatə-an zauro tamtamzaa.
James Warrenye wono, faraa kate falsafawu kawuSocratesro-a falsafawu zaman kəlafərəm kurebe-adə Socrates gəyi ngəwurosoro sədə, amma jeogərafiya-a kitawuwa dawunadə-a.
Ilmuma André Laksdə kate faraa kawu Socratesro-a Socrateslan sətana-adən adawa indi asuzə, zaman kəlafərəm kuraben səta zaman kərmabero cuwudo.
Cidawa ngəwu sunza Peri Physeos, au Kəla Alagəben, su duwo ləptəwu gadeye wanee gulzana.
Tafurtanzaro awo zau gawunadə shima təlam kəla notənyiga faidatanadə.
Theophrastus, Aristotlega waratazənadə, kitawu kamus Opinion of the Physicists ruwozo shima cida nowata kawu Socratesro zaman kurebedə.
Kərmadə ilmuwuye kitawu adə faidata sapsapnowa waltəgəramro diwal akunnambe Diels–Kranz gulzainədəmen sadin.
"Ngawo adəben wanee sapsapnodə hujja, ""A"", au ""B""ro asuzain njirtədə falsafadə wa sədomaga.."
Zaman kawu Socratesrodə karnu indiro karga, sokkudən Daula Persibe Achaemenidbə fətero lejin, Greeksodə sawur-a diwalwa suro njibe-an fafazain, Cyprus-a Syria-a nazaana.
Greeksodə suro karnu 499 BCEyen ardakkada, amma sandiga suro karnu 494 BCElan jawo.
Dalilwa ngəwu fəlango Faslsafa kawu Socratesbe Greek Zaman kurebedə dalilwa kadaye banazana.
Dalil faldə shima bəlawuro suro lardə Greekbe nəmkəskenzə-a nəmngəwunzə-a, saawiya raayiwa kəltə-a kəretə-ayero walwono.
Nizam siyasa demokəradiyabe nəmkam kəlabe bərnyiwabedə ye fafatə falsafabe banazəna.
Raayiwa falsafawubedə, futu laaro wungəgəmiga, korowa duwo suro cida Homer-a Hesiod-abe jaapsa.
Sandidə waratawu kawu Socratesro gowada tunda gədi dunyabe notə-a adawa kaduwube-a gargamwa-a tartibbaro dawartə nganzazadəga.
Falsafawu burwobe kawu Socratesrodə ye lardəwa gaden tai daza fofomzana, maana tafakar kawu Socratesrodə deya-a fato-ason fərtənzaa .
Falsafawu kawu Socratesrodə awo falbe nəmngəwunzə-a nəmtilonzə-aso bayen falye bayenjinro ilhamnza mbeji – kuru bayenwa anyi kəndowa ilawabe zahir gəyi.
Am ngəwuye kaida fəlango awowabe kurebe mazana, kuru duiwu badiyaramza-a fattanz-a ye.
Kasadənnza dunyadəga haiyaro kəndoyen kalimawa taganasye bəlin-a kalimawa gade laa-a alama rhythm-a, symmetry-a, analogy-a, deductionism-a, reductionism-a, mathematicazion of nature-a gadeso-a kunkungada.
Badiyaram au gədiro waljin dalil duwo awowa tagainlan taasirradəga.
Adəgairo waljin dalil karewa ba nankaro au dalil dunyadə falro kuruye mbejidəga, wurtinba, daji awo laaye kuret alagəbe jarapsə ninitədə mowonjinba.
Fasalgata dalil jaawuwa kulashinzabedə dunyaaramro daiya saragə.
Sandi am kawu Socratesrodə kərdiwa gəyi; son yaye, ilawaye lamarwa lalgəbero ci yikkonzadə fuluzana, alama radəgai au ilawadəga dunya alakkatadən cotro cotulowo.
Falsafa kawu Socretesrobe sananzə burwobedə shima, kambosoro Milesians-a, Xenophanes-a, Heraclitus-a, ilmu dunyabe fəlangonzə-a siffanzə-a watə-a alagə awowa zahirro rumin-a tafurtanzə dimin-an bayentə.
Eleaticssodə kuruson sandima kəntilotəwuwo (awo fal dəgaro kuru abiso fafaltə shiyedəmaro sasarana).
Shidə shima falsafama nasarabe burwoyewo tunda shima dalil faidatə, hujja cə, kuru aammajiwo.
Thalesdə wanee fərtənzə Phoeniciya.
Thalesdə, ilmu isawu handasbe mutno suron tafakar dim jaawu aamma dunyaaran naamin yaye.
Thalesye Sardis ziyarawono, sokkudə am Greekbe ngəwu, na duwo bab ilmu falakbe rozana kuru falakmen awowa zahirro ninizain (kəndawu tuluwo).
Shiye kǝrtǝ dunnyabedǝ a sukkowultǝ na susu latar yakkǝ jamabero kara.
Shidə memba ngalwowu Miletusbe, galiwu ye kəntəwoma ye.
Jaawu Thalesro kənjoro, kaidə burwoyedə awo laa bayentəyi, awo datəgəram baa nəmngalwo baa (apeiron), suronzən gawilwa fərtəbe, kannu-a amusu-a, kəli-a ngamdə-a, gayirtana bayenzə.
Kuru shiga kəla gədi kamben zandejinro nozana.
Kuruson kəla siffa hawarben kitawu ruwozəna.
Shi shiir tai dazə fofomzəna, tamtamnzə Ilmu tauhidbe-a nazariya ilmube-an mbeji.
Shiye wono ca daloso, au fərso, au bəndisoye raksa awo laa gərzainga, ilawanzadə daloso, au fərso, au bəndisolan gərzain.
Kuruson Xenophanes ye kəla alagəwa alama kəngal-a, kəmarma-a kannu St. Elmobe-ayen bayen alabe co.
Xenophanesdə kəla raktə ambeilmu fandoyen shegənzəa, kuruson shidə tafakar dunoan fuwutinro sasarana.
Heraclitusye wono awowa alakkata samma abadanro fafaltainga kasaru.
Kannu nji-a katti-aro waljin kuru katti nji-a kannu-aro waljin.
Daji, Heraclitusye wono kəmaduwu faldəro rakne indiro gaayen, kasarnon tadəye wono: ta panta rhei (abiso səgashin).
Heraclitusye mananzə gadedə ye shima cemiwadə kamanzaro kuturam, kaida duwo shiro nəmtilo cemiwabe gulzain.
Heraclitusbe kaidanzə nəmtilo cemiwabeye wono nəmtilo dunyabe-a nashawanzə gadegade-adə duno nəmcemibemen rogatə wono.
Heraclitusbe raayinzə fərtəbedə shima is logos, kalima Greekbe dina maana kadaa; Heraclitus wanee kitawunzən faidatə wosoro maana gadegade faidatin.
Ngawo saa kadayen Croton kolzə lezə Metapontumlan napkono.
Raayiwanzədə yitagatcaa, wada abi woso lambaa, dunyadə lambawalan alakkada kuru abi woso maamala kiyas-a isawu-an kasaru.
Kəndganza nəmsufin kasaru, tamtamwa kada-a kəmbu-aro kaltaana.
Falsafawu kawu Socratesro gadeye Pythagorasga kəla nzasaranzə waltəm fəlangoyen shiga makkargada.
Pythagoreaniyaye Kəristanwa ngawoye Neoplatoniyagəga taasirzəna, kuru dulwuwanzə allamtəyedə Platoye gowono.
Aristotle-a Diogenes Laertius-aye ada, Xenophanesdə Parmenidesbe maləmnzə, kuru kəla Xenophanes ye Eleatiyaro gotin ra gotinbayen gashiptana.
Shima burwon cididə kokorgatadəro tafakarzə.
Parmenidesye nazəmu bayen zaua sunzə, Kəla Alagəben au Kəla Abi shi, shi duwo falsafawu Greekbe daryebega ngəlaro taasirzənathat.
Nazəmudə nasha yakkəro yekkata, badiyaram (maana, fuwufərat), Diwal Jirebe-a Diwal Raayibe-a.
Diwal Jirebedə sadən, kuru ku yayero, darajaaro gozana.
Daji, awowa samma jirero gonyenadə, ande kəlandema, wakiltə kattuwube.
Ila kamudəye Kourosro tafakar sədə asuzə wanee awowa gadegade tasaranamasodə jire ra kattuwuro allamgono, haiya gəyisə sə kollono.
Zeno-a Melissus-aye Parmenidesbe tafakarnzə kəla siffa gədi dunyabedə gozaa kowada.
Kəla abi nankaro awowa kada ba duwo mbeji gulnye bayen laadar sədəna.
Anaxagorasdə shiga Ionialan katambo, amma shima falsafa burwoye duwo zuwuru Athensro lezənadə.
Anaxagorasdə kuruson kəla Socratesben tai dazə taasir sədəna.
Abi nganzazəro tafurtadə gadewono.
Awowa samma tuskano alagəwa gadegadebe, alama, kasam-a nji-a, gadeso-a.
Hangal ye bulok gar dunyabero gozana, amma awowa roan karga.
Anaxagorasye tafakar Milesiayabe falsafa nazariya ilmubedə fuwuzəgəna, bayen laa awowa alakkata sammaro kalkal bayentə tawatəgəro mbəltin.
Diogenes Laertiusye wono, Empedoclesye kitawuwa indi alama nazəmuben ruwozə: Peri Physeos (Kəla alagəben)-a Katharmoi (Tahirtə).
"Kuruson Anaxagorasbe tafakarnzə kəla ""fərtəwa" gedə (maana, awowa zaman kurebe), kəkəltəlan, awowa korndebe samma lalkkada."
Sandi dunowa indi anyi cemi kuru kəla kare fərətəwa degə anyiben kəndozaiya kəlewan kəltain au fərtəwa degə anyiga tarzə fijin, awowa kəltana anyi awowa dawuna sammaro walzain.
Sandidə kəla ilmu dunya atomben zauro nowataro walgada tafakarnzadən fannuwa falsafabe gade ngəwu mbezai yaye, alama halwa-a isawu-a, ada nəmshawabe-a, siyasa-a, ilmu kərtə awo roa-aben kunten.
Democritus-a Leucippus-adə kəla nəmngəla fantəgəramwande noskuben shegənzaa, amma təgəndo mbejidəro shegənza ba.
Atomsodə na delan fomzain, kakanzaa maamala sadin, kuru nəmngəwu dunya dəgaiyenabedə sandima sadə, kuru hal awowabe yadəmkude baslan.
Democritus tunda abiso atom ye de yedəga, fantəgəramwande noskube ngəwu jire gəyi amma nowatalan tamojiwo.
Tafakarwu dinaga zorgada, ilawan tai halro kude, falsafa-a ilmuwa gade-aro cinna fuwutəye fərəmza, alama biske makkarbe-a, kimiya naptərambe-a, isawu-a gargam-a.
Sandi sophistiyasodə balaga-a lamarwa kuru kadan jaaptə-a sakkəlo.
Gorgiasye kitawu sunzə Kəla alauwuben ruwowono, surodən raayiwa Eleaticsobe Abi- shiwo Abi-shigənyiwoben rowono.
Antiphondə wala alabedə kəla wala bərnyidəben gənawono.
Dunyawa gadegde-a dunya fal-aso bayengono.
Diogenes Apolloniabedə Milesiabe tilotəmadəro walgatə, amma tafakar ngalwoaro.
Daji Pythagoras-a Empedocles-adə hikimanza wurmazanadə ilham alaktəmabero təngajaa sandiye raktǝnza sadǝn mortaldǝa bowozana haiyyado Pythagoraben muradǝdǝbe ilmu hisawube-a kuru geometrybe-a kuru Empedocles-a ilmu shimaldǝn luptǝn.
Ilawaga yitagattəgə adabedə duwo Homer-a Hesiod-aye kunkunzanadə zorgada kuru Greekbe adinzə mayawaadə ninitə badigada, kambigə kate falsafa-a ilmu tauhibe-adə sagada.
Tafakar ilmu tauhidbedə falsafawu Milesiyaben bagidatə.
Xenophanesye shertuwa yakkə kəla Alaben gənawono: Shidə nashabison ngəlaro walzə, dəmtəma kuru siffalan amsoa samunjinba, awo adə kəla tafakar adinbe nasrawaben taasir sədəna.
Anaxagorasye hangaldə (nous) awowaro ro cin wono.
Hippocratesdə shi duwo (kambosoro awa kurwunbero satsana) fannuwa indidə – amma cotro gəyi –shiye yekkono.
Alagə abadanro faltində Heraclitusbe axiom panta rhei-nzədən kasarzəna(abiso fafaltin) wono.
Kawu Socratieswudəye lamar alagəbe gadegadedə tafakar-a, ninitə-a, bayenwa kimiyalaro gotin kənjo-a asutəro magada, daji tafakar Nasara tadaro cambo.
Anaximanderye kaida tafakar kamilbe yitagatciwo, diwal gashiptəbe dali duwo shilan kaida awo balan abima fəlanginbadə təwando.
Xenophanes ye zortənzə adin kamro samuntəgəyedə yitagatciwo futu ilawa darajaa Greekbega kalkal gəyiro fəlezanadə tafakarmen fəlewono.
Kawu Socratesrowu gade ye koro kəla zaman kurebe jaaptəro mbəltana, jaawuwa kada sadəna, amma katab burwoye kəla tafakar kimiyalabedə ba gotəna.
Tafakar falsafabe Kawu Socratesrowuye yitagatsaanadə falsafawu-a, gargamwu-a, biskwae ruwotəwulan tai dazə taasir sədəna.
Sandi alagən nzasarwudə tadami Socratesga kurnozaana kuru shidə alamaran dunyabedən tamtamzəahe, amma sokku hangalnzəsusu dunyaro cinro falsafa nazariya ilmube-a, nəmngalwo-a halwa-aro cinan tamtamnzə bawono.
"Ciceroye tafakarwa kawu Socretesrowube suro Tusculanae Disputationesyen fifilggono, kawu Socretesrowube tafakarnza nazariyadə ""hikimawu"" burwotəwubea gayirgono, sandi duwo lamarwa zahirlan tamtamzaadə."
Aristotleye kawu Socretesrowuga suro kawu Socretesrowube burwoye Metaphysicsdən zandezəna, badiyaram falsafazanə-a ilmu zaman kurenzə-abe.
Francis Bacon, falsafama karnu kən16th-mibe shiga kəla ilmu dulwu kimiyala gattəgəmalan nowatə, wanee shima falsamama burwoye zamanbe duwo kitawuwanzən tayewa kawu Socratesrowube tai dazə faidatənadə.
"Friedrich Nietzschedə kawu Socretesrowuga tai dazə darajazəna, sandiro ""kəmagərwa rodəbe"" shin, nəmgadenza asutəgə-a, shiye Socrates-a waratawunzə-a watə asutəgə-a nankaro."
Botonzədən wono, kitawuwanzə ngəwuson fəlezəna, zaman kawu Socretesrowubedə zaman kambatə Greecebe gulzain, amma zaman duwo Zaman Fafatəye gulzaində zaman ngawotəye shiga zəga, Nietzscheye wono.
Zaman adə - sana burwobedən zaman Spring-a Autumn-a Warring States gulzain yaye – nashanzə daryebedə luwala-a kərigəwa bu fitə-a, kuruson Zaman Fafatə Sinbe falsafanzəye gulzain dalil tafakarwa-a raayiwa-a gadegade kərzana kuru təgalisə baaro zandezana.
Taoyiya (Daoyiya ye gulzain), falsafa duwo Jauharwa Yakkə Taobero duno cinaa: kanjmali-a dawu-dawu-a- ro gana-a, tafakar Taoyiyadəhangalnzə aamaso alagəro cono, maamala kate am-a dunya-a; nəlefa-a kawu kuwurwu-a; wu wei-a (kəndo bamen kəndo).
Agrarianiyadə, au Moworonti Agrarianiyabedə, talaawaro kəndga kamil sərwa-a nəmkalkal-aye mazəgə.
Ilmuwu moworonti adəbedə fasiwuwa manabe ngəla ye, gashiiptəwu ye, nəngawu ye.
"Moworonti ""Manawa sənanabe""də, moworonti tafakarbe taganasye gəyi, amma falsafa tafakarwa sammabe duwo jama nowata laibe sandima zandeza kuru fəlangza."
Confuciyadə taganasmaro zaman Daula Hanben dunoa, tafarmanza shiro kambowo badə shima Dong Zhongshu, shiye Confuciya-a tafakarwa Moworonti Zhongshubea nazariya Five Elementsbe-adə samma kəlwono.
Taganasmaro, Confuciusga alama ilagairo gotə- hikimama shigai ba-adə kambigəgada, amma shidə biya kam roa ada.
Buddhiyiyadə suro karnu curwobe (1st) AD-lan China fəlango, amma zaman Daulawa Yalabe-a Anəmbe-a Sui-a Tang-aben duwo taasir-a daraja-a ngəwu ciwondo.
Adəye nazaru kəla awowa zahir gade-gade-a gədi awowa sammabe-aro cukulowo.
Rishiwa Tulur — Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kasyapa, Vasishtha, Viswamitra.
Falsafa Greekbe zaman kurebedə karnu kən6mi BClan fəlango, datəgəram Zaman Jahiliya Greekbe suwudo.
Kəla mouduyiwa ngəwuyen manazəna, alama ilmu falakbe-a, falsafa nazariya ilmuwabe-a, isawu-a, falsafa siyasabe-a, halwa-a, metafizikiya-a, ontolojiya-a mantik-a ilmu alagəwabe-a balaga-a, nəmshawa-a.
Diwalwa taasirbe lang, kamtəyi falsafawu Greek kurebe-a Helleniya-an səta falsafa Rumiyabe-a, falsafa Burwoye Islambe-a Kalmadərisiya Kurebe-a, Forwatə Nasarawabe-a Zaman Kəlafərəmbe-aro suwudəna.
Amma kəlanzaro dalil sakkəliwu.
"Thalesye moworonti falsafa Milesiyebega ilhamzəgəna kuru Anaximanderye jiya, shiye wono ferno cidiyabe au cidi burwoyedə njiro au awowa kurebero waljinba amma susudvro awo laa ""sartə baa"" au ""abadan"" (Greeklan, apeiron gulzain)."
"Moworonti Milesiyabega halafsəna, wono awo kalkal fal shima cididə, Heraclitusye səkkəlinadə panta rhei (""abiso lejin""), awo abadanro lejin adəro karəngəwo badə shima kannu."
Kundə wono, maananzədə abada, daji shi duwo tafakartində; awo duwo ngəwu ye gəyi gana ye gəyi, kuru Milesiyasoye kurwowu awo laabe fulu-a kərtə-adə Kundəro mowonjinba; dartelaro, nəmmbeji awo laabe məradəzəna təgəndon nguron(sandima.
Ngawokənta adəbero, Parmenidesbe fuwura Zeno Eleabeye kəla mana təgənoyedə foudu kuru adə nankaro təgəndodə baro hujja kənjo jarapkono.
Leucippus ye fane-fane nəmngəwu ilmu gədi dunyabe kəla awowa indiben kasaru: na de-a atomso-a yitagatciwo.
"Falsafadə kawu Sosratesro kunkuntəna zamtində, Ciceroye wono shima ""kam duwo burwon falsafa samilan suwudə, bvrnyiwadən gənazə, yalwaro yitagatsəgə, kuru kəndəga-a halwa-a, ngəla-a diwi-aa ninizaro zaizaizəna."""
Haiyadəro zandewa ngəwu Socrates mbejidə (Plato-a Xenophon-aye gulzanadə) duwo datəgəram cibbulan dajin, au shegəye səkkə, kəla mana dulwu Socratesben gashiptə səsangəna.
Socrates wono ndumaye awo batti məradəjinba, kuru ndu yaye awo laa jirero batti sədiya, kərawonzən gəyi au nəmjahillan; adə nankaro, hal ngəla samma ilmu.
Kəntəwoma kambo Periclesdə kəlio bəlinna kəltana sawa Anaxagorasbe, son yaye, kuru kəla falsafawua tawaktanyiyen cemiwanzə siyasabeye shilan ngaweta shiga zorgada; ayewu duwo sami-a cidi-ason awo kulastəyero walwono, mouduyiwa tahir gəyiro gowada.
Socratesdə, son yaye, shima bacidiya wala adəyen howumza, sharaza, kuru suro saa 399 BCEyen shara kərmuye shiro kamjaga (Sharatə Socratesbe rui).
Platoye Socratesga suro zandewanzəyen shima səmanama gədimaworo cido, sandilan fərtə Platoniyabe ciwondo (kuru gərrəgəmiga, Neoplatoniya).
Zeno Citiumbe ye halwa Cyniciyebedə gozə Stoiciya kərjiwo.
Rokko Xenophonyen, Platodə shima kəla hawar kəndəga-a nzasarawa-a Socratesben shima fandoram baadiyarambewo kuru kate sandi indibe gayirtədə kəske gəyi.
Noto walabero noto kam hikimaabema təragənawo yaye a, kam hikimaadə kam hikima baaye shiga raksə homumjin, kuru daji kəndon, walan notodə məradətənaro waljin.
Platobe zandewanzədə ye mouduyiwanzan ilmu alaktəmabe mbeji, zauro nowatamadə shima nazariyanzə siffawabedə.
Am ngəwusoga am suro kulben tiyerənaro samunjiwo, sandi duwo gorusodən kaimewa bas sorin kuru yekinza gade hakikaye ba.
Sandi bəlawurowu anyi walta kuldəro tatamiga, am surobedə (sandi duwo kuwami yaye kaimewadəga nozanadə) raksa bayenwa 'dunya deyabe' adəbedə sasarainba.
Bertrand Russell, Gargamma Falsafa Nasarawabe (New York: Simon & Schuster, 1972).
"Tartibwa suro Platobe Republic and Lawslan bayenzənadə zorgono, kuru nazariya siffawabedə ""kalimawa de kuru manda manabe nazəmube."""
Antisthenesdə nəmsufi Socratesbe shiga ilhamzəgə, kuru Platoga ro kuraa ye dayinama ye sə zorgono.
Euclides Megarabe shiga kunkunzə, fuwurawa Socratesbe falnza.
Pyrrhoniyadə ataraxia natəgədə (kəndəga kanadibe) diwal kəndəga nəlefabe fandoye.
"Halwanzədə ""tamtam zamtə-a kutturo katə-a ""."lan fergatə.
Tartipnzanədə kuwami yaye shima mantik zamanben turin.
Zaman shegəye Platoniya zaman kurebe, Arcesilauslan cizə to Philo of Larissa, shima isə fasaldo Academybero wallano, sonyayi sandi ruwowu laadə nashawalaado Academy dawubero wallano.
Məradə Pyrrhonistsdə ataraxia fandoga, ngawo Arcesilaus maləmwa shegəwudə ataraxiadə məradə minro gozayi.
Daula Byzantineben raayiwa Greekbedə saliwu kuru zamzana, kuru ngawo Islambe fafatənzə kura burwoyen tussəyi, son yaye, Kalifawa Abbasidbeye amari kitawuwa Greekbe saptəye sadə kuru fasariwu hayaza mayawanza yiraro.
Falsafa Kurebedə shima falsafa duwo Zaman Dawuben dəganadə, zamandə alamanna yukuruwo Daula Rumiyabe Fəteben suro karnu kən-5-min səta Forwata suro karnu kən 15miro sadəna.
Wanee Avicenna-a Averroes-a dawun baro, tafakarwu kurebedə kəlanzaga dəmmaro falsafawuro gozayi: sandiyen, falsafawudə kərdiwa ruwowu kurebe Plato-a Aristotle-a.
Awo fal zamandəbe duwo tai daza kəlanzən gashiptanadə shima imana-a hangal-a.
Am sammaso Augustine (354–430) lan badigatəro kasatsana, shi duwo zaman kureben karga, kuru sango ilmu zamtə dəmtəma daryeram karnu kənmewun tilominben dazənadən, badiyaram zaman kurebe samibedən.
Zamanwa daryeben, rahibwadə cidawu gumnaitbe-a cocibe-a allamtəro faidagata
Zaman adən cidawa Aristotlebe ngəwuso Nasararin nozayi.
Augustinedə Am Kurawa Cocibedən shiro kambagatawo ba.
Cida Latinbe kəla ilmu uluhiyaben au falsafaben duwo cidanzəro waltəgəyi, au shima ruwozoro salamzəyidə badə saa duwuga kozəna.
Suro 510-yen mairi Ostrogothsben cimaro walzəna.
Kəla cidawa anyiben sharhawa ruwozəna, kuru kəla Isagoge by Porphyryben (sharha kəla Categoriesben).
Dawu-dawu zaman adəben kaidawa kambigəwa ngəwu fəlangzana, kəla Alaye laa shafaro kadarzəna kuru laa ye azawuro kadarzənayen.
Adə Christbe tigənzəa tilo wa?
Kuruson zaman adə forwatə ilmu zamtəbe ye shadazəna.
Tussunyi, sǝdiya St. Abbo do Fleury (abbot 988 - 1004), kazadala maranta abbey bǝlindǝbe, Fleury saado golden agebedǝ riwazǝna.
Karnu kǝn 13th midǝbe yanagǝ dunnyabe faltǝ kudoladǝn falsafa lardǝ Greekbedǝ falgatǝ.
Maiwa dunoa Normanbe sodǝye ilmuwu lardǝ Italybedǝ-a kuru nashaanza gadebe-a samma so sapkada darajanza lagatarro.
Jamiwado bǝrniwa kura kura suro lardǝwa Europebe sodǝ ye sakku shimdǝbedǝ, kuru nǝmcamido kate malǝmwa coccibedǝ ye fitǝana lamar siyasabero sukciwo kuruson kaltǝwu nasha dawudiwa ilmuzamtǝbedǝbe badiyatǝ.
Lardǝwado bǝdi njibe nazaruwunzǝ shi gai bama loktu shimadǝbedǝ sandima Albertus Magnus kuru (taganasmaro) Thomas Aquinas, sandido lamarwa Greekbe-a kuru kiristanbe-a so isǝ raido Catholicbedǝ ga bayajin ro wallano.
"Aquina sodǝye ragatarnza sadǝna kǝla futu sadǝ falsafado Aristotlebedǝro kǝltǝwuro "ayawu" Commentator Averroes nzǝkura baalan."
Kazǝido shatanbedǝ: falsafamawu kurebedǝ kǝla alau shatanben tawudo sadǝna, sonyayi kazǝi kǝla jilibin dunoaro wallanobedǝ, ndusoye nozǝna kamdo Kǝma sǝrawuna woso tartiflaado shilan awowa laa shatandǝ citǝ burobe ladǝn suro loktu dabube ladǝn kǝnǝgatinbe bayanjin.
Sonyayi, suro karnu megun degeriben kǝla fuwunnadǝn, dalildo isawulan faidatǝbe suro falsafabedǝye diwaldo kimiyabega suro saa bǝlinbe ladǝn cishango.
Bǝdiyaramlandǝn, katiwugǝ alama Peter Abelard kǝla nzuduwu dinabeladǝn ruwoga sǝdǝna (Aristotle's Categories, kǝla fasari-a kuru Isagoge do Porphyryben kuntenro).
(Kalima 'Nyitəgə"də Franz Brentanoye waltə cishango, shi doni faidatə zaman daubedə'a wujiya səraanama).
"Martawadǝ " "falsafama suwa" malǝmwa gargambeye muradǝza sakku lardǝwa Europe alama kate saa 1355na kuru 1650 gailan (difinodǝ lardǝwa Europebe dabube-a kuru yalabe-a ro zutǝyi kuru alama nasha Spanish America, India, Japan kuru China so sǝdiya legǝtǝram Europewuben kara)."
Tǝmado cida Aristotleyedǝ shima kǝrtǝdo falsafa asutubema adǝ fulutǝnyi sokkudo the Renaissancebedǝn, shido fasari bǝlindǝa tinyiro haspsǝwuna, hawarwa-a kuru fasari cidawanzǝ gade gapsǝnabe-a tǝlam Latin-a kuru gade-a son.
Ngawodǝn, diwal adai samunga laan gashiptǝ zamanbedǝye nǝmmasku-a kuru kunkunno falsafamalaaye nangam au fasari.
Platodǝga dagataro nowotǝ sawu zande indi rayitaa do suro saado dabube ladǝn, isǝ nuwotǝ fasariwa Latinbe suro karnu megun luko wumin Italyben, shigai bawo suro fasariga kuru suro fasari cidanza sammabe shido Marsilio Ficino suro Florencebe saa 1484.
Zamando Renaissancebe so gǝnyi misalnzǝro gotin suro baiyewo son, sonyayi Petrachdǝ banaa sǝdǝna canondo zamanzǝbedǝa faraktǝgǝlan (kaiyado paganbedǝ burolan awolaa kutǝnyigaro gotǝnyi au tajirwaro) awolaa do falsafalan waazǝnan kuntenro.
Letǝgǝramlaa so na falsafama burobedǝye waltǝ muradǝnzadǝro gawuna.
Katap shimadǝ Renaissanceladǝn bannatǝ badiyano, sawu nazaruwudǝ kambowo so Thomasbe bayanzǝdǝ kalkalgǝnyiro, kuru huwom shima adǝ zauro faidaa nasha allamtǝbelan.
Futu andeye ruyen gai, sandiye sasarawuna falsafadǝ sǝdiya nǝmfashiwuben kadero.
Kate saa 1416 - 1417 ro kude ladǝn, Leonardo Brunidǝ, cida kanjimalibe kǝndoma shigai ba zamanzǝladǝn kuru shima kazadala Florencebe wo, nǝmfashiwudo Aristotlebedǝa awowa kadaaro fasarzǝwuna, alama nana hikimabe au tǝlam Latinbe kureben.
Mashiwal shimadǝ, ca falsafamadǝye nzundudo ngulzǝna sutuluwu kam nguwuye raksǝ awodo ruwozǝnadǝ kǝrajinro walzǝ nankaro.
Desiderius Erasmus, falsafama Dutchbe dama ba, shima kitawuwa Aristotleye waltǝ faraksǝwu, kuru hangal hangallan malǝmwa do jamiyalan falsafa gultǝwu so dǝye isa Greekdǝga nozana gairo gowada.
Saado shiga asutǝnadǝn, sonyayi, tǝlamdo Italybedǝ shima tǝlamdo shilan lamarwa gargambe so ruwobe wo, adaima kuru zande falsafabe kadaa gozǝna, kasadǝ kadaa tǝdǝna kǝla lamar shimadǝ kalkaltǝgǝben, taganasmaro saa 1540 nin kǝla fuwunna.
Andeye nonyena gashiftǝdo kǝla nǝmkambe kǝrawubedǝ kǝla funna tǝmatǝnyi gotǝ kogatgotǝ (misallo, gashiptǝdo kate Erasmus kuru Martin Luther) wazǝna gai, sandido nazarugǝu lardǝ Spanishbe sodǝye naro waltǝyin, ngǝnǝptǝ indikate shima adǝa kǝndodǝye sǝkǝ karnu kǝn megun arakkǝnmidǝn lamarwa ilmu adabe kura furumzǝ (muwonjin ra muwonjin ba).
Andeye tǝmmaro falsafawudo suwado sakku shimadǝbe anyi ga njesǝnyiyen ba, ca amdo adin kiristabedǝro kǝrtaanama sodǝ gǝnyiro wallanoma, karnu kǝnmegun arakkǝnmi allan amdo akida Protestanbe-a kuru Catholicbe-adǝa faltǝna kuru sandi falsafawu suwama so tunyido zaman shimadǝ samowogǝnama sodǝ kǝriwu saa fiyakkǝbe saudǝna (1618–1648).
Daridajilan, alama katapwa gade gapsǝna gai suro gargambe ladǝn, nazarudo falsafawubedǝ shiga kasakt ǝnyi awolaa bǝlin aubiya kǝla fuwugǝnna karnu kadaaro gonǝm letǝ, darairamdǝa waltǝm kalaktǝwuro.
Falsafa zamanbedǝ shima falsafado zaman kǝrmabe kuru zamanro kǝllata.
Karnu kǝn 17thmi-a kuru 18thna-adǝ fugǝtǝ sulibe gǝnyi suwudǝna falsafado kǝrǝnbedǝro, dalaminzǝ epistemologybe-a kuru metapysics sandi samma so sana indiro yakkata.
"Tiwory "Empiricistsbe," dǝro gǝregǝmiya ilmuwo so badiramnzǝ halgallan cijin."
Faidawa gade so suro fuwutǝ falsafa siyasaben tuwondǝnaben ladǝn Thomas Hobbes kuru Jean-Jacques Rousseau.
Kantye cida falsafabe suro Germanybe badiyaram karnu kǝnmegunlarinbedǝro kal sǝkǝ, raido Germanbedǝn baditǝn.
Karl Marxye falsafa Hegelbe gargambe-a kuru shido dalami empirical ethicsbe do suro lardǝ Britainbedǝa, raido Hegelbedǝa suro kǝngayogǝu, kuru kǝrtǝ kimiya korkorbe.
Arthur Schopenhauer rai shimadǝ daraidajiro ciyado, shido dunnyadǝa abima gǝnyi amma darairam suwuradǝbe faidatǝnzǝa kuru atesim-a kuru fesimbe-abedǝro bowotǝgǝn.
Descartes raido falsafawu Schoolasticbe kadaaga kambiwuzǝna kǝla faidanza kǝske au kattǝwuro.
Shiye raktǝnzǝ lagatarro, awowa laadǝga yaksǝ gǝnawono, futu raksǝ imananzǝn sǝdinro, sawu wanee awowalaa dǝa dalilnzan notǝro.
Kǝla awowa sandima anyiben shiye ilmunzǝga waltǝ garrano.
Daji tiwory historicismbedǝ faidado ilmu shimadǝbega bayanzǝna, shiga tiwory empiricismbega gade futu tǝmatǝwunaldǝn bayanwa kǝrǝnlan suluwunadǝga asutin ba shido historical-a kuru culturaldǝ gade, shido kulashinzadǝ tǝdǝna.
"Alama shi dalami empiricism shima burowo kuru shigai bawo shido shiga kartǝnama shigai baro suro bayannazaben ""kǝlanzaro manazayin"", sando sandiye asutunzadǝ gǝrezayin shido shigai baladǝn.
Suro kawuliwa gadeben: Empiricismdǝ naptǝ tartifdo tartipwa gade kǝltǝn, shido allan faida kate kimiya-a kuru asutuwa gade do sǝdiya kimiya shimadǝbega ngaitǝlan.
Dalamido falsafabe nashawa ilmube, shi zahiriyadǝa skepticism gai kǝla awolaa hangalwo so kǝlanzǝlaro lamarwa soga asujin.
Shiye diwalwadǝa bayanjin nado tiwori shimadǝ tuwondǝana faidatin, kuru waltǝ nado yakinbedǝro sawartǝyin ye kuru bowotǝyin ye.
Brian Leiterbe (2006) warakanzǝ yintanetben dalamiwa falsafabe "Analytic"-a kuru "continental-abe ladǝn.
Falsafa bǝlindǝ shima loktudo karmaro dawunawo suro gargamdo falsafa futeya shido badiram karnu kǝn20th min baditǝ rokko fannu shimadǝa nǝmmaskun kǝndotǝben kuru shima citǝdo dalamiwa falsafabe analytic-a kuru continental-a.
Lardǝ Germanybedǝ shima lardǝdo buro ro isǝnama nasha falsafadǝ nǝmmaskun kǝndoben.
Sonyayi, sandi kimiyawu gade gai gǝnyi shido isǝ kitawu nǝlepabero waltǝa, jalasawa kuru talibijionna lan fuletin sawu jaza kimiyadǝa bayantǝn kuru janazado nzudu fannu kimiyabedǝ kamsoro ita notǝwu, cidado maskuwa falsafawubedǝ kǝrǝntwunzǝ diyabedǝ nǝmmaskudǝ kǝske.
Fangalwo so samno kura saabe dawarjin.
Suronzǝladǝn cidawa gade kadaa mbeji, karapkadǝ shima sawu sanyawa kamma sodǝro darajaro sǝdin.
"Fuwutǝ shimadǝ cida Gottlob Frege kuru Bertrand Russellbedǝ gade, diwaldo falsafabe bǝlin kǝla tǝlammwasowa bayantǝben (kuru awo shimadǝa ""falsafado analyticbe"").”
"Falsafawulaa, alama Richard Rorty-a kuru Simon Glendinning-a kambiwutana kǝla shi "" analytic–continental"" dǝ nasha nasharo yaktǝd ǝ bannabe kǝlan.”
Kǝla fuwunna, falsafawu analyticbe-a kuru continetalbe-adǝ fuwun ngawonro kasharudǝ gade gade zana kǝla faidado adanzabe.
Sonyayai, shi analytic falsafa-a kuru continetal-adǝ sandiro asutǝ gade gade-a falsafabe ngawo Kantbelan, shi falsafa continetaldǝ shiga kǝrǝnlan asutin sawu falsafawu au latǝgǝram falsafawu shin fuwunbedǝ asutulan amma falsafa analyticdǝ gǝnyi.
Dalami falsafabe continentaldǝ faltǝ kǝlafuwunna historismro walzǝna, adai kuru dalami falsafabe analyticdǝye falsafadǝa yitalezǝyin lagatar kazǝnyizǝbe gade gade tǝnzǝro, futu raktǝ lamar shimadǝa bayantǝa lagatar kǝrta lamar shimadǝbero.
Marantawado akida Orthodoxbedǝ ye citǝnzǝdǝ kate zamando adin kiristabe-a kuru mairi Guptabe-alan.
Falsawa adinbe anyi daraidajiro isa cidiya adin Hinduismbero kasharu.
Malǝmwa nasha Gǝdiyabe adin Hindubedǝ alama ada Indianbedǝ yayaktǝ gairo sorin, sandido kǝrtǝnza gade kuru kam fal gǝnyi sandiya kunkunzǝ.
Falsafawu lardǝ Indianbedǝye dalamido falsafabe epistemological reasoning (pramana) bedǝa kǝrtǝro cako kuru mawudu kǝla kulashi alama Ontology sandima (metaphysics, Brahman-Atman, Sunyata-Anatta), sandido ma'ana ilmube muradǝzǝnama (epistemology, Pramanas), fasaldǝbe fandanza (axiology) kuru mawuduwa gadeya.
Fuwutǝwudo daraibedǝ suroladǝn bana Tantra-a kuru islam nasha iranbe-a mbeji.
Nyāyadǝn adaata diwallawa degǝ sandima shilan ilmu matǝbero kasaktǝ – Pratyakṣa (nazaru), Anumāṇa (tamotǝgǝram), Upamāṇa (gǝrentǝ au gayirtǝ) and Śabda (kalma, maskuwa dinna-a bǝlinna-a jarabnǝm kuru).
Falsafa shima adǝbe wono dunnyadǝ paramāṇuro faltǝyinna kara (atoms) sandido wurtinbama (anitya), turin ba, kuru shiro talmo taganasbe mbeji, shiga "ganan" (anu) bowotin.
Tussunyi Vaiśeṣikas (Śrīdhara kuru Udayana kuru Śivāditya) waltǝ talmo fal tǝra abhava (kǝnǝngatin ba).
Sawu hangalnza kǝla tartif kǝra-a kuru fasari-a, Mīmāṃsādǝye waltǝ tiwori falsafabe-a kuru falsafa tǝlambe-a shido marantawa Indianbe gadeladǝn kara.
Siffawa falsafabe Jainbedǝa gayirtǝlan surodǝn dalami falsafa hangalbe, mind-body dualism, alaktǝ kasaktǝba kuru kǝmaa, suro-a kuru dunnya alaktǝnyi, nzǝrfo-a, tiworydo lamarwa jirebe gade gade-a kuru anoskuwa allamtǝa.
Shiga fasaldo dalami falsafaben bowotin misallo jire shimadǝ njilargata kuru fuska kadaa kuru futu sǝrawunaro asutu gade gade kadaa sǝmoyin sandǝnaro cemiyadǝro wumiya.
Falsafawu Cārvākabedǝ alama gai sandi Brihaspati zauro zǝyi mazahaba falsafawu gade zamanzabedǝro wumiya.
Awo adǝ shima letǝgǝram falsafabe wo suro Tibet-a kuru anǝmgǝdiya lardǝwa Asianbe alama Sri Lanka kuru Burma.
Ngawo adawa falsafa Buddhistbedǝye asutudo tuskaata ilmu kǝrǝbe shiga 'Abhidharma' bowotindǝa kunkunzanaben.
“Ada shimadǝye awodo shiga "epistemological turn" lan bowotin suro falsafa lardǝ Indiabedǝro banaga sǝdǝna.
Falsafawu faidado adin Buddhistbero bowozanyinmaro sodǝ suroladǝn Anagarika Dharmapala kate saa (1864–1933 ) kuru Americawudo Henry Steel Olcotbedǝ ro kalakata, falsafawu lardǝ Chinesebe surolan Taixu kate (1890–1947) kuru Yin Shun kate (1906–2005), Zen scholar D.T. Suzuki, kuru Tibetan Gendün Chöphel kate (1903 –1951) nenkuntenro.
Anthropologydǝ shima fannu kimiya kamma shido hal kamma-a, alawunzǝ a, adanzǝ a kuru kǝ ndaramnzǝ sǝ kǝ liyin, dinna-a kuru bǝ lin-a, suroladǝn jili kamman kuntenro.
Anthropology Kǝnǝga kamma surobe aubiya diyabedǝ wuratǝ kammabe kǝ lan manajin.
Anthropologstwube kǝ nǝ nganza kori nguwu na falro kǝ ltǝ na.
Sa huwomdo kǝntakarabedǝ a suro lardǝ Francebe ladǝn saa 1848 lan baro tǝdǝna ladǝn, Sociétédǝ ye baro wallano.
Kurunzadǝn, kulashido Charles Darwinbe kǝla furtǝ alauwasobedǝ shima abiso kǝlamzalaro tanandǝ bayantayin.
Mbultǝ wu takukatube mebji shido ilmu kimiya kǝ ndarambero cin.
"Bayantǝnzǝ dǝ isǝ ""sapno jamabe kǝ raro wallano, shido sammason kasaktǝ nma, suro kǝ zǝ pkǝ ben kuru halausoro njilartǝ wu"".”
Kulashibe fulezǝ na kǝrtǝ ro manabe suro kǝrǝn kammaben, kuro shiga nasha Brocalan bowotin ma.
Ngawo kǝrmunzǝ ben sana kǝnindimidǝ daraibedǝ ciluwu.
Shiye zǝ kciwo kǝ la bayando experimentionnin saptǝ nadǝ a gǝ retǝ bedǝ emprical.
Waitzdǝ zauro kam falro kara suro enthnologywudo lardu Britishbe ladǝn.
Wakilwado ngawarru lardǝ Frenchbedǝ mbeji, sonyayi Broca dawun baaro.
Ngawolan Edwardye kǝlanzǝa ethnologistlan bowojin; adaima kuru anthropologist.
Shido fal shigai bamadǝ shima kǝndaram Berlin Anthropology, Ethnology, kuru Prehistory (1869) shido Rudolph Virchow sutuluna kǝla alau dunnyaben raddu kǝnjobe.
Tiworiwa kurado karapkawa shimadǝ ro njilarrata.
Shi Practical anthropologydǝ, shilan ilmudo anthropogybe-a kuru nzundudo shilan kazǝyi taganassbero sulhu matǝwu, isǝ na misallo, kamindo tǝ rǝptǝnabe bayantǝdǝ ndulamzǝwu kimiya archaeologistbega daraidajiro faidatǝ.
Taganasmaro suro lardǝ United Statesbeladǝn suwaro wallano, suro kambiwu Boasben gare kǝrnu-19th, rakko Margaret Meadbe bowotǝwu kǝla jinsǝ sowa falro rowotǝ kuru ngaitǝ jinsebe, shido ngawo kǝrmai kǝlabe ngǝktǝa kuru fuwutǝwu adawa gade gadebe.
Kate lardǝ Britainbe-a kuru lardǝwa fuwuzana-abe ladǝn adado anthropology kǝndarambedǝ Britishbedǝ shima saminwo.
Anthropologydo adaabedǝ naptǝ kǝra kate karǝngǝaro kara shido shilan diwalwa shido shilan kamsoye awowado sandiga dǝrizǝ kǝlzǝnadǝ asuzayin ma, daji kuru shi anthropology kǝndarambedǝ shima mua'amala kate jamibe-a kuru kǝndaramnzabe-a gulzǝyin.
Huwomdo kamgata kǝla nuwota katedǝnba, kuru yaktǝ shimadǝ martawalaaro lejiya sukuruyin.
Cida shimadǝ yilaan fannu ethnographybedǝma kǝlzǝyin.
Asutudo hadartǝwubedǝ shima kǝla diwalwala anthropolgybedǝye kǝrtǝnzǝdǝ sandima anthropology adabe-a kuru kǝndarambe-a.
Kǝrado nǝmdurbe-a kuru kǝla kǝl kǝndarambe-adǝ shima muradǝdo anthropology kǝndaramma-daabewo.
Ethnographydǝ ilmu musko-kǝl burobe-a kuru haldo kǝndarambe-a wujin.
Ethnomusicologydǝ fannuwa kadaalan faidatin, alama kǝra gultǝwu so, siyasa so, anthropology adabeso gade gapsǝ nanzǝa.
Anthropology arzayibedǝ kǝnduwudo muradǝtǝna shi gai baro kara, kuru kǝrtǝnzǝ canjinro kardawu.
"Nashawa anyibe buronzadǝ kǝndaram "”kawu-capitalistbero"” muradǝzǝ shido evolustionaryro kaata gayirtǝ ""nǝmjilibe””."
Abisǝkǝ amdo fuwutǝwuro cidazǝyinma sodǝ gargam sodǝa kuru darasǝdo gargamladǝn tǝwondǝna sodǝ cissanyidǝ?
Suro kǝra nǝmdurbe ladǝn yalla indiro kara.
Shi Anthropologydǝ yimlaan suronzǝn nǝmkamudǝ haptǝwu suro adawa futeyaben ngurobedǝro kǝla sǝkǝna, sandidǝ halnza kuru ilmunzaa so nǝmkamu haptǝwu am bǝlbe nasha Europebe-a Americabe-a kuru nashawa gadebe-a gade.
“Anthropology siyasabedǝ shiga allamtǝdo buro salaklan siyasaa suro kǝndaramdo kǝresoro somtǝwunyibero, fuwutǝ bǝlindǝ saa 1960 lan badiwono, kuru kuwamiyai sukurunyi: Anthropologistsuwdǝ gana ganamen tatara awowa nguwu kǝrazayinro wallada kǝndaram ""tuskatan"" kuntenro shido suro kǝrewa bǝlindǝben amdo bureaucraciesbe-a kuru kasugǝu-a indiso gargam ethnographic kuru bayanna fenomina fatoben kunten ro."
Kǝnindimiro, malǝmwa anthropologybedǝye hangal hangallan allamtǝdo kǝrewanza lezǝna dawartǝ badiyada kuru amarinzan kuntenro (kuru alaka kate cidaram maila-a kuru shin ngurannabe suronnan).
Shidǝ yimlaan anthropologydo lamarwa adaa kuru kǝndarambe-a ro yaktana, kuru yimlaan shiga adawa ngairo somtǝyin.
Adai kuru shidǝ nashaa gargam jiliwa gade kadaabe gulzǝyin sandido wanee kǝrmaro tuwondinbama so.
"Diwalwa kǝndaramga lezǝna kadaa mbeji nashaa futeya dunnyabeladǝn kuru adaima suro "”dunnya kǝnyakkǝmi"” (daji darailadǝn haldo sandi ilmuwu anthropologybedǝye muradǝnzabero wallano) hangaldo ""ilmuwu nasha adawa jama gade soben fuwuzanabe ga gǝrza”" fanzan karǝngǝnro cawudo."
Shidǝ ilmudo kate ilmuwa indiben kara shido fannuwa au ilmuwa kadaa baro sǝdǝnama, suroladǝn anthropology-a, ethology-a, ilmu-liitabe-a, ilmu-kǝrǝnbe-a, nǝlepa-dabbabe-a kuru faidawa sǝdibe-a.
Shidǝ fannu kǝndaram kammabe kurebe gulzǝnyi, futudo suro gǝdi fossil hominidben dawunadǝn alama shila dinzǝna gai kuru gowodǝ kamma gai.
Suro saa 1989 miben, karapka malǝmwa ilmu anthropology, lardǝwa Europebe-a-a kuru Americabe-a dǝye karapka lardǝwa Europebe ilmuwu Anthropologybe (EASA) shido shiga karapka ilmu anthropologybe shiga ba suro Europeben cidatǝwu.
Adǝ shima asutudo adadǝ kuru kamlaaben au asutu kamlaaben shiga huwomtinba, sonyayi futu asutunaldǝn kǝlanzalaro awowa sandimadǝro kanjimalinzaba.
Franz Boasye nǝmfetǝnzǝdǝ lardǝ USbe kǝriwu dunnyabe kǝn tilomidǝro njilargata, kuru ngawo kǝriwugǝ shimadǝben shiye ashirlaana ruwozǝ sutuluna kuru zortǝdo jami lardǝ Americabe ilmu archaeologistsdo suro Mexicobedo sǝdiya kimiyawudo lamar shimadǝn tuwondǝnadǝa.
Loktu fallan, David H. Pricebe cidanzǝ kǝla anthropology Americabe sakkudo Cold Warbeladǝn gargamdo anthropologywu nguwu gotǝa kuru koltǝabe kǝla cidanzado falsafa communistbe ladǝn.
Sulhu cinzǝmaba kǝriwu shimadǝa zortǝbe nashawanzǝ sammason hazawuna suro samnonza saabedo lardǝ karapka anthropologywu Americabeladǝn (AAA).
Karapkado Social Anthropologistsbedo lardǝ Ukbe-a kuru lardǝwa fuwuzanabe-a (ASA) kamsowa lamarwa ilmubero bowotǝwudǝ suro cidanzabeladǝn tajirwaro.
Siffa fal Suro siffawado anthropologybe shimadǝbe gargamdo finumina shimadǝbega ratallataro kudo ciragǝ kuru shima yimfiricalro waljiya sǝrawu.
Alakado kamanzǝn gadero suluwuna kate awodo andeye zahiro yakinnyiyenmadǝ, shido jamisoye kǝlanzalaro yikinzayinmadǝa anthropologybedǝ-a gade, adaa leyataben kal, kaduwuro leyataben kal tǝlam aubiya kǝrtǝdǝro kallata yen kal.
Kǝla nasha alaube-a aubiya kururambe-a, ngal adamganabe-a, samfǝl letǝgǝram alaunzǝbe-a, bayan tiyigartǝnzǝbe-a so wanee saptǝ kuru rowotin naptǝ kitawubelan.
Sandi sana yaktǝ adabedǝye baliminzǝ alama Olduwan au Mousterian au Levalloisian sodǝye ilmuwu archaeologistsbedǝro kuru sandi gade anthropologistsdǝn kuntentro nashaa kǝrmu kammaben.
Nadawu adabedǝ ye huwomlaa kasakkata kokcin suro kǝndaramsobeladǝn; kuru shilan faidatin lama fernodo hal so, kazǝmu so, tǝlam so, kuru letǝgǝram suro kǝndaa shimadǝbe, shido shiga alama walado tǝmaatama suro karapkasobeladǝn gairo.
Suro awowa sandima anyiben awowa faida lama sanya mukobe gai, kaiya gai, biske fartǝ gai, sanam gai, adin gai kuru teknology gai, alama balimiwado sandilan kǝmbu detin so, fato tǝnandin so kuru kazǝmu tǝnandi son kuntenro.
Nangado adasodǝ mbulan gǝna'am faidatǝbedǝye awolaado shilan faidata kǝla furumdǝa kǝndaramdo kazǝyi kǝske-adǝa gayirjin.
Adado kuradǝye awo muradǝzǝnadǝ shima nguro-tulo kuru nguro diwalla adabedǝa tuluwum shido karnu 20th midǝ kalkaltǝro.
Kimiya letǝgǝram kammabe nǝmfaraknzǝn, asutudo tiworibedǝ kǝla adaa faidatinbedo shilan kambe adawanzǝ hapsǝyin suro kǝndaramdo adamganabe, napǝte shido kǝndaram zahir kammabe-a kuru adanzǝ suro alau kammaben.
Suro yikinadǝben, faida adaa indiro nguwunbedǝye naptǝ nǝlepabe-a kuru daraja kate adaa gade gadeben dawunadǝ karamtǝ lagatar adamganado suro dunnyaben dasawunadǝro.
"Suro saa 1986 miben, falsafamado shiga Edward S. Casey bowotindǝ ye rowonzǝladǝn ""Kalamdo adadǝ ‘place tlled’ muradǝzǝ suro tǝlam Middle Englishbe, kuru kalma adai samunga tǝlam Latinbedǝro waltǝyin, 'warratatǝ, cistǝwu, hatta, abattǝ-a’ kuru adinna, 'cultdǝ, taganasmaro lamar adinbe.""
"Kate ""ada-a"" kuru kǝ la ""furummabe"" gǝ retǝ ladǝn kambowosoro suro cidawa ruwowudǝ ben turin, kuru suro jili cidanzabedǝ ma bayayyi.”
Raktǝ shimadǝ haldo jamabe bǝ lintǝ wube ladǝn ciwuno gre 50,000be gaiyin kuru yimlaan kambedǝ a gadejin.
Rein Raud, ye kǝ la cida Umberto Eco-a, Pierre Bourdieu kuru Jeffrey C. Alexanderbesodǝ ro gartǝ wudǝ ye adadǝ faltǝ suwudǝ na lagatar bowotǝ wu-a kuru kǝ nga-a, shido cognitive adequacy huwomtǝ na, kuru amdo huwom adǝ bedǝ muskonzanma sodǝ ye amari sadǝ na aubiya sadǝ nyiro notǝ nyi.
Adasodǝ waltǝm tartiftǝ dǝ ye ma'ananzǝ dǝ fasaldo kǝ ndarambedǝ faltǝ.
Liji kǝ ndarambe-a kuru fuwutu-a nzundubedǝ -adǝ ye raksǝ faltǝ suwudin suro kǝ ndaramben letǝ gram kǝ ndarambedǝ aga faltǝ lan, kuru tartif ada bǝ libega fuwutǝ wulan kuru cidado kǝ la fuwunnaro lejindǝ a muwontǝ wulan.
Shiwado kǝ ndarambedǝ wanee waltǝ kazǝ iyi suwudin.
Kǝriwugǝ au gaska kǝla arzayibedǝ ye fuwutǝwu nzundubedǝ lejin aubiya faltǝ letǝgǝram kǝndarambega.
"Misalro, futudo nakǝ mbube futebedǝ ye kǝltǝ na kuru tartifkǝ nbunzabedǝ sambisoro kǝla awowa bǝlin baranǝm kǝltǝ wuben, alama Chineseye diwaldo arzayinzǝ bega yiwumlade gare karnu 20thmibe ladǝn suksǝ wuna gai.”""
Shiye kambiwuzǝ na kǝ la fuwutǝ baa adǝ lamar shimadǝ asutubadǝ ganyi shiga suwudǝ, sonyayi nulamtǝ uwbadǝ nasha lamar shimadǝ kǝ lanǝ mlaro taktǝ badǝ shima suwudǝ.
"Sonyayi, Herderye jili Bildungbe kadda mazǝ : ""”Shi Herderdǝ ro, shi Bildungdǝ shima sapsapnodo awo yakintǝ nadǝ be shido siffa adatǝ nadǝ cin kuru suro hangaldo kadaru kammabe.”""
Futu Asutu mazhaba adǝ be, jiliwoso futu dunnyadǝ a asutunzǝ gade kuru adǝ ye asutu jamagadebedǝ a gade.
Shiye kimiya kǝ ndaram jamabe sammasowa gǝ retǝ dǝ ro bowojiwo, adǝ ye gade gadetǝ do asutu dunnyabedǝ a gadezǝ yin, shido awowa badirambedǝ a sadin.
""diwal kǝnǝngabe taganassbe, kambiyayi aubiya zamanbeiyayi, aubiya karapkabiyayi.""""
"Asutu gadelan, sawari kǝ la ""ada" shido lardǝ wa Europe tuwondǝ nama suro karnu kǝ n18thmi-a kuru badiram karnu 19thmi kalkaltǝ ba suro kǝ ndaram Europebedǝ a lejin.
Futudo nazaru diwaladǝ ben, kambe raksǝ lardǝ walaa kuru alama jamasalaa laadǝ a kǝ lafurumlan kozǝ na kuru amlaadǝ ye laadǝ a adaro kaltwulan kozǝ na.
Karnu-kǝ n19th mi gade kaliyi fitǝ nzǝ dǝ, ngawo Rousseau, shido gade gadetǝ shimadǝ a kasaksǝ nama kate adaa kura kuru ganaben, sonyayi adado kura gotǝ dǝ sawu shidǝ fuwutǝ do adatǝ nyimadǝ letǝ gǝ ram kamma sodǝ ro kazǝ yi suwudin ye kuru sandiya tagacin.
Suro saa 1870 malǝm anthropolgybe Edward Tylor kate (1832–1917) lan shiye rayu shimadǝa gabil adaa sǝdiyabedǝn yitagatciwo sawu tiwory adiga faltǝ bedǝ shiye hatǝ wunzǝn.
"Malǝm sociologybe Georg Simmeldǝ ye kate (1858-1918) ro gǝ najiwolan adadǝ shima kammo sowa cidaram shimadǝ be tartifnzǝ diyaben shido muradǝ nzǝ a fuletǝ nama suro fannu gargamben."""
Adado kalwowa katunoben ngurodǝ shimadǝ asutu turinbaro somtǝ wu shido kamwoso ye awolaa kǝ la adanzǝ ben sowondin, suroladǝn daraja so, huwom so, nadawu so, allamtǝ so, tǝ lam so, karapkawa au cidaram so, adaima adado kalwo katunobedǝ sandiya turin, alama kalǝ wo so kuru adaima awowado sandiye muskon sanandinma so.
"Sociologydo nasha lamarwa adabedǝ burodǝn ""walta shiga kunkun gatǝ"" suro nashawado tǝ lam nasaran manazayinma so ladǝn suro dunnuaben alama ""letǝgǝram"" saa 1960 bedǝ shiga sambu gai, shido suro structuralist-a kuru postmodern-a soye katapwa kimiya kǝ ndarambedǝn tuwondǝnama."
"Ada"” sukku shimaladǝn isǝ fasaldo faidaro wallanosuro dalamiwa limu sociologybeladǝn, suroladǝn fannuwa kimiyabe alama kǝndaram kamma sodǝ lagatar darajanzabero gǝ natǝa kuru kǝla kalza tartǝ wuga."
Sandiye fasalwa sandimadǝga coro lagatar fattǝwu awo shimadǝbega kuru nǝmgalwonzǝa lagatar alaka karewadǝbero, shido sandiya sǝkǝ gadil nasha daraja kuru cidaramdo shi kare shimadǝ tǝnandǝnaben.
Shidǝ sukku shimadǝn isǝ dunoaro rokko Stuart Hallben ro wallano, shido Hoggartdǝga kǝnasarrno gǝnazǝwunama naptǝ kazadalben.
Kǝndowa sandima anyi diwalwado amlaasoye awonzalaa taganasse sadindǝn kuntenro kǝlzǝna (alama talbijion kururo au bum tuloso) suro adalaa taganssen.
"Talbijion kuruladǝn asutu jamabe turin kǝla awowado gargamlan wazǝnasodǝ adaro somtinba illa fasallaaro kara talbijinladǝn, shido adamen kartǝ gotǝnama; sonyayi, marantado diliwabedǝn talbijiondǝ lawartin ngawo marantan cizanaben sandiya sawanzaso-a ""yimlaan shidǝ yayiro somtǝyin sawu dalil laa furtǝa kambe lamar shimadǝ jarabnǝm kurube ba."
"Ada"” adadǝa kǝradǝro sandi kulashiwudǝ lamarwa adabe basro ngǝnyi kǝlanza cako (adado karapkawa kǝndarambe letǝwube) kuru adado nowotamadǝ, sonyayi manado kun balinro kara."
Malǝmmado lardǝ United Kindombe-a kuru United Statesbe-a so falsdo shilan adasodǝa karatinma gare saa 1970s miladǝn.
Sonyayi, gade gadetǝdo kate American-a kuru British-abedo ci njiben dasawundǝbedǝ baro wallano.
Orthodoxso Marxist ye kasadu nza nasha mana adu ye bayan tu ye fulai zana.
Nasha laa ilmu kulasta ye, alama na ada donyi ama hakki kamu wa be soye, kuru amdo nyi futu lardu American be so ma duye raayu adu lan citu zana.
Ama donyi ilmu nakube kǝratu dǝ ye kulashi laa yita gassana kǝlâ alaka donyi katǝ kǝrǝnna fantǝram nasha karu be yayen nǝm gade nza bayan zana, kuru donyi hangal kam be ya adawa nzǝwa du ye wa gade gade ro zawapka da.
Nasha la lan kulashi wu la ye nǝm gade kambe so suro ada fal lan tuwandin ro bayanzana.
Alaman na, am donyi ada nzǝlan ilmu rapkana so ye mbeji ma sadiya adu lan allamtǝna du zauro hangal kǝji ro walzai.
Alsalo du man, samno donyi Haguebe kǝlâ adawa hakki tada ye njitta be loktu tajirwa balimi be lan du ye a kuru samno donyi UNESCO kǝlâ adawa ro njista be so ye fai da donyi adawa tada ye du wa cita ye duro hangal nza sadu na.
Sadiya wala katǝ lardu wa ye wa, kuru karapka donyi UN be UNESCO ye du lan kasadu dunyi humala lamar adu ro njista be gǝnatǝ ye ro gǝnǝbta na.
Biya muradu nza du lamar buturam tum tanza adu ye dǝ shima akuram ama duwa fura nǝm baro diyo dǝma, adumaro awo wa tarihi be daraja maso duro buturǝm du tǝmjawa.
She kǝlele so dǝ kam so ye kambo soro awola hurmowa nasha adinza be awo ada nzǝ kurno fulǝtǝ ro kunda ram za lan sadin.
Ngawo adinana titimiya yelan, awo donyi furtu wa bare yaye bawo.
Kǝlelewadǝga yimlaan tǝdin, sawu muradǝwalaa jamabe galtǝro, taganasmaro shido kǝmawa, kǝmawa kamube soga taktǝro tǝdinmadǝa kǝlele askǝrabe lan bowotin.
Lardu Greece be awo Romebe kure du lan, kǝlele donyi alaman Saturnalia so ye duwere sha samno kǝlâ kǝl jamiso ye kuru lamara siyasa be awo adin be ro gotin.
"Karno Nassara a dawoye dulan, ""kǝlele dai be"" sha batalla adin bero gozana."
"Kalima ""feast"" suro jamiso dǝlan manasana ro gulzai.”
Awo donyi fai da alama na kǝlele wa alaman na Christmas, Rosh Hashanah, Diwali, ngumuri wa asham be ya laya be du sa sa la tudin.
Misala boro boro be kǝla kǝlele so yen du sha misala donyi kǝlele Masar soye shi donyi firawuna Ramesses III me ye kunkun zǝ nama kǝlâ kǝnasar donyi ama Libiya ye sawan du nama.
Dina lan kǝlele wa jili kada mbeji lardu wa kada lan tǝdin, yima awu awo wa faida ma nasha adabe lan awo adin bulan tǝdin.
Kǝlele Masar wo ye kure ye du nguwo so kǝlâ lamar adin be lan awo lamar kǝmai be lan.
Kǝlele Sed be du, alama kuruno ngǝli fiyasku kǝrmai Firawuna ye ro saa yakku yakku lan (awo sa diyawu la) fulaizai.
Jadiwal adin kiristabeladǝn huwomwa indi mbeji, sandiya kǝlele tambo kǝmabe-a (Christmas) kuru Easterga sango-a (Easter), sonyayi kǝlelewa sǝnana mbeji shido loktu gana gana kamgatalan shiga tǝdin ma futu dunnya samma tǝdinma na kiristannaben.
Buddhist ye kǝlele adin alaman Esala a Perahera a lardu a Sri Lanka a Thailand lan tudin.
Kǝlele Biske Makarwu be saa saa ye, shi donyi biske ya makarbe sasǝr zai.
Kǝlele gaska mbol kǝnza be, alaman na kǝlele suwa Oktoberfest lardu Germanye beer ro.
Jama lardǝ Egyptbe dinadǝ sandiye kǝla awowado zamanbe suwudinbedǝro gǝretaana, shido kǝmaduwu Nilebe suwudǝnama alama kulo yattaso, shido bundurdǝa kunjosoro cinma.
Kǝlele donyi Dree be ama Apatanibe nasha Subansiri lardu Arunachal Pradesh du kǝnatawu Yulibe 4 to 7 nyama bara be fanduro moduwa sadin.
Batalla Mayila du shima yim donyi lardu lan ayintǝna kǝlele adin be awo ada be laa nakaro, shilan lamarwanza kunbalinbe sadin, taganasmaro kusunza so aubiya cidanza maarantabe so, samma so rowotin aubiya fulutin.
Nangado cidawa kunbalinbe letǝwubedǝ, shido batalla du ye lamar ra kun bali be leta nzǝ du huwam awu ada donyi lardu dǝ yen kara kuru karno kamman kuntenro.
Kǝnda ram zaman be ngowu so lan, batalla so dǝ yima tamtam be awu alama yima dare mawube yaye.
Loktu wa lan batalla so du, sha futu kuske ya lan sadin.
Zaman ye futu kǝndaram lawatar tǝdinro kalasǝna.
Alama yim kurno Dal be Dicimba 14 tǝdima, yim donyi alama barwu mara njibe yaye ro mata tǝbe kǝnatawu Satumbabe 19, adǝgaima yim nongu bawo Satumbabe 30.
"Nassara wa Jehovah Witnesses so maso dǝ ""Kǝlâ kǝnta kǝmu kǝrasi be du gǝnyi kǝlele adin be jili fima gade suro saa be lan sadin bawo"", kǝlele Easterbe so Christmasbe so awu sa'a bulin be so sama sadin bawo."
Jami donyi Ahmadi Musulumbe maso dǝ sandi nzǝra donyi kǝlele yim wadǝ nzǝ kawobe, yim wadǝ futu yi a, yim Khilafabe a so sadin, Musulum wa gadeyen ngororo.
Celtic, Norse, a Neopagan a du batalla nza sa'a dairabe zawayi.
Kulashi wu nasha fannu bioarchaeologya sandi donyi ilmu osteologya, paleopathologya, a archaeologya, a lamar ada shitrabe kulasaye.
Mallama donyi illum napsu be parak tuwu donyi zaman be du, illum du wa nasha futu zaman be lan kulasai.
Am donyi nasha hal adam gana be ya latǝram zǝ nasha kǝndaram zǝbe ya karatu du ye (sonye zawa, kǝnzabi zawa kǝndaram za) kulashi ye( kulasǝne kam a latǝram kǝndaram zǝyeya).
Paleoanthropologyadǝ ilmu donyi fossilya ye kulashi kǝla asulu kam be lan kuru shadawa kǝla alawuwa la kure lan nǝm gade halnza letǝram kǝndaram za ya, taganasmaro letǝgǝram adamganabe kuru gade gadetǝ alaubedǝye faltǝdo zahir kambe-a kuru surowabe-a, kuru kǝndaram kambe-a shido shilan alaukamma badijin ma.
Sudonyi bulin ma anthropologya donyi fǝtǝma do ye sha faida tana karno kada kozuna du lan ama ku yaye ro ilmu hal adam gana be loktu wa nashab naza kǝratu lan ye faidata yin.
Kitawu loktu ma bulin laa duye sha fanno ilmu kimiyaye furtu zǝro sarin.
Adǝ shima malumma ilmu lamar ye rayin nza sa'a 2,000.
Shiye kitawu kǝlâ physiognomya, nasha kamin Hippocraye Corpus kulastaye.
Karno 19 lan, ilmu wu anthropologiya be lardu faransa be, kuranza Paul Broca (1824-1880), hangal nza chadu craniometrybe ro kuro sandi Jamus ye, kuranza Rudolf Virchow (1821–1902), kulashi nza nasha kǝndaram Adam gana be ya kwasa wa tinzǝ da na be yaro chado.
Shiye hangalbzǝ nasha nǝm gade lawuno be dǝ lan ilmu fuwutu a fato Adam gana ro kalakciwu, yayaktǝdo kǝlafuwunna faltǝ shimadǝro lezǝyindǝro hangalzǝn kalakciwo.
Nǝm gade du shima sifa donyi gade gade tǝ lawono be awo futu do jamiso asuzana ma aubiya gayirtǝ letǝwuram kandarambe shido aamatanmaro asutu kǝndaram gade gadebero kara.
Nǝm gade du malumma kumaye zaman be na lan, shima futu donyi jami korkor du be sha asuzana ro.
Jami laye kambiu zana kǝla nǝm gade lawuno be so katǝ kam so be lan bawo ro, nasha kimiya donyi awoso wa yayaktǝ be lan, dalilnza dǝ Adam gana samaso kusunyi fal nankaro, Homo sapiens sapiens.
Lardu anumga Africa be lan, wala su jamiso be rowotu be sa'a 1950, lawuno bulla sulum a bas duma kasasu dare daji lan do lawono Indiya be duwa kǝlja.
Komkomi jamiye lardu United Statesbedǝye Shawari la'a ama Gǝdiya dawube-a kuru yalaa Africabedo suro lardǝ U.S, konkomi do saa 2020 kǝla kambiwudo yakkǝ shimadǝa jili ambulbero kasakkatǝ aubiya launu gadero.
"Nǝm gade lawuno be so du wa kunta du bi ma nakaro gǝnyi biya nǝm ngalo laa awu bi lawono laa kǝlâ lowono laa ye ro hapta na karo. futu wala fura tunama lardu America karno 19 be, shi do nyi kam kaka nzǝ Africa lan isǝ na woso sha kam ""bul"" ro gotimba.”
"Kulashi ma kaduwu be David Reich wono, ""nǝm gade lawono so biya awo la jamiso ye sha kǝndaram za lan kunkun za gayir tǝ nankaro."""
Nǝm gade lawuno be laa duye, kam so wa yaktǝ nasha Adabzǝ, tarihi nza awu tǝlam nza fal nakaro.
Arzayi Kǝndarambedǝ shiye suro dalilwa laado badiramlan nǝmgade kate jamabedǝa suwudǝ kuru adaima shiga kasaktǝna kǝla shima nzǝmbaroga suwudǝ kate suro jamisobero.
Nǝm gade so awo wa donyi tajirwa so, kam so kara ro kalata so.
Dalilnzǝdu kǝndaramlaa sodǝn gayirtu lawunobedǝ letǝgǝram kǝndaram jamabesoro lezǝyin, kuru letǝgram kǝndaramnza kǝraben kuntenro, adaima sandiya kalkaltwu nasha launudǝ shima diwal lamarwasodǝ letǝgǝbero.
Alama na sa'a 2008, John Hartigan, Jr. argued kambiwono mana donyi dalil do nyi gultu wu adawa so du shima nǝm gade du wa sundu sana ma dowa, ama manaza ala lan kara du wa kasasuna.
Diwal adǝ ladǝn asutudo gayirtǝ launubedǝ futu kulan andeye asunyendǝa suwudǝ suro gargambe diwal kamsowa ranna-a kuru kǝnta kararo kǝnta-a shido lardǝwa Europbe-a jama gade sowa kǝlzǝnama, nashawa gade gadelan, kuru raayudo yayaktǝbedǝ-a kuru faltǝnzado suro kimiyaben tuwondǝnadǝn kuntenro.
Karapka laa so futu surundǝ, nǝm gade kururam dai adu ye andero waratazu yen nǝm gade ilmu be ya hangal kǝji, burzum wa ye sowa.
Sa'a 1735 Carl Linnaeus yayak tǝnzǝ, shi donyi ilmu zoologiyaye kurunzu na maso ye, kusunyi kam so be dowa yayakono nasha europaeuya, asiaticusya, americanuya, a kuru nda sonza so wa ala donyi sanguinea, melancholica cholerica, a phlegmatica, duro yakciwu.
"Blumenbachaye yakinzǝladǝn kam ye kangurto nzǝ lan cizǝ gade ro kotadǝ, kuru sawariya cina kǝla ""jili kambelaa ye faltǝ gadero waljinba, shido shilan raknǝm kalangai katenzaro yikǝmbama""."
Daji kuru kala fuwunna soro kambiwutana karapkawalaadǝ kǝltǝnzadǝ sasu Jamasobe nafallan saptǝnza nawa gade gaden kǝnshenzan, sonyayi kǝla yikkǝm karadǝbe sawulan, nǝmgade launubedǝa samilan gowotǝro asuwatǝ, kuru allan karapka kǝllatadǝ tuwondo.
Darasǝ bulin nasha adaye fulǝzǝna, lowuno donyi donowama tuska tuzǝ lan nǝm gade wa jinro, anthropologiya wuye tawacha nǝm gade phenotypicya wajin ro.
Kulashi kǝla tawadǝ kusunyibedǝye nǝmnguwu adamganabedǝ nasha geographyen tilonzayinbaro walzai kuru biya kambwo alalu du yero waljin kate sandi nguwudǝa ganadǝaben.
Andreasen ye tasiwur donyi yakku nǝm gade kate jamiso be lan bayen tin ma kurzuna. She donyi Luigi Cavalli-Sforza lupsǝnama su kitawu duye shima muradǝwa phylogeneticbedǝ shima launu kambe gade gade yakkǝ (p. 661).
Marks, Templeton, a Cavalli-Sforza samaye tawachawa Adam gana be asulunzǝ nǝm gade nzǝ kǝlzǝna baworo.
Alama na, lawuno donyi karabe Europe a Africabe Brace kǝlâ rowono: Kuru cido soro lawuno karayye du shima awo donyi nǝm gade ya nǝm ngalo fǝleta yewo katǝ Europe a futǝ a gǝdiya Mediterranean bara Nilero chadu Africa kuntenro.
She waltǝ kambiwono kamye Kalima nǝm gade launubedǝa faidatin, sa kamye kate ""gayirtǝ launube-a"" kuru ""gayirtǝ letǝgǝram launube-a"" gade gadezǝwuyiya.
Kasarra ta ro, Livingstone-a kuru Dobzhanskybe-a soye kasasana kate Adam gana ye son nǝm gade asulu ye mbeji ro; kuruman sandiye kasaksana katap launubedǝ shilan jama gayirtin kuru jilibin katap shimaldǝn faidatin, lagatar letǝwuram jamabero kardaa.
"Anthropologiya wu alaman Leonard Lieberman a Fatimah Linda Jackson asuwada ""Nǝm gade shatar heterogeneitya a falsifya ye bayanjin nǝm ngowu donyi genotypicaye awu phenotypica homogeneya ro waljin""."
"Dawu dawu karnu-20th malǝm anthropologbe William C. Boyd launudǝa fasararano alama: nǝmnguwudo nǝmnguwulaa kozǝna lagatar nǝmngudolaabedǝ laabedǝ kotǝn."
Aduyaye ma, anthropologiya Stephen Molnar shawari nzǝ lan kalkal tǝ bawo donyi clineye nǝm gade lawuno ya ngozuyin, kuru mana bawa ro sidin.
Joanna Mountain kuru Neil Risch baritana kǝka nǝmkarǝngǝ durbedǝ yimlaa fallan fuletin phenotypicbe jiliwanzǝ gadedǝa kalkalzǝro, alama alaka kate nǝmdurbe-a kuru trait kǝrawuwabedǝ asutu kǝnskearo tǝmatǝwuna.
"Diwal biya ye gonuma du, kǝzuko ro waljin bawo ama so yaye sama so samǝn kolturo muwanjimba."""
Adu ye fulai jin jami kala yakku donyi ta tarra ta nasha (European, African Gǝdiya Asian).
"Anthropologiya alama na C. Loring Brace, Falsafawu Jonathan Kaplan a Rasmus Winther, kuru geneticistiya Joseph Graves, kambiwu za ba that tawadu donyi nǝm gade fandu be mbeji biologiya a genetiya yen nǝm gade a du ye yayaktǝ su din ""adu ye sawo lardu wa so lawuno za fal"", manaza adu jire nasha naptu ram lardu dina ye du rumiya."
Weiss a Fullerton asuzana sa kam ye misal ro am nasha Icelanderbe a, Mayans a Maoris, yakku adu gojiya, nǝm gade kangurto adǝ be lan asujin jami gabsu na duma biya kǝlkǝl no Maori, Icelandic a Mayan alsuluro.
Sonyayi, somdo genomicbedǝ ninijin kamye yaktǝ shimadǝ suwuriya sǝrawuna ra (i.e., splitter) aubiya kǝla fuwunna (i.e,. lumpers).
"Rukko donyi dalil donowa baye a kuru asutu mana ""nǝm gade lawuno bayen"", ngawo kǝriwu dinane kǝn indimi yen. Mallumma kimiya kǝndaram be a futu Adam gana ye so ye dalil donyi kamso ye nǝm gade lawuno dǝ fai da ta kamso njakuno tǝ so lurtǝso kara ro kǝn ta so du wa jire zana du wa.
Craig Venter a Francis Collins donyi cida ram nulefa be lardu be mana dǝ ye, ci tilo waro wawurma cidu, tasiwur donyi kambe nasha genomeya ye 2000 du wa.
Amma kulashi kimiya ye gǝnyi.
"Malǝm Anthropologibe Stephan Palmiéye kambiu zǝna lamar nǝm gade lawuno be ""afima gǝnyi biya mua'amala kate jamabe""; au, suro kalama Katya Gibel Mevorachbe, ""awola nzǝkowolto"" kunkunno kambe shido shiga awolaa gayirtǝramro gotǝnadǝ sandima nyi sandi ndarasonne gǝnyi kuru kamgataaye gǝnyi sonyayi shiga faidatǝ gayirtǝ fuletin."""
Na shimaldǝn, huwomdo gayirtǝ nasha launubedǝ ba, huwom shimadǝ sukuruna alama futu United Stated lan sukuruna gai.
Jili shimadǝ kamaza soro gasawuna alama launu spectrum gai kuru yaktǝfaldǝ cizǝ yakkataro wallano sandiya gadeladǝn.
Kǝrewa yala-gǝdi New Jerseyben: Prentice Hall Inc suro 1984.
"Letǝgram lardǝwa Europebeladǝn, adinramdo gargamladǝn hapkatado "launu" kazǝnyizǝdo suron dawunadǝ fulutin.”
"Tartifdo furtǝ gayirtǝ launubedǝ suro kǝla rakido adamganabe badizǝ kaduwun zaa gadejin ""launu"", asutu shimadǝ aamatanro kimiyawu kǝndarambedǝye kasaksanyi.
Suro lardǝ United Statebedǝn kamboso amdo kǝlanzaa kam African Americanbero gozǝnadǝ kakanzǝlaa Europe mebji, adaima kuru kambowo jamibewo so sandido kǝlanza kam European Americanbero gozanadǝye kakanzaso laa lardǝ Africanbe au Amerindianbe mbeji.
Muradǝwado wakilro waltǝbe suro lamarwa launubeadǝ gare karnu 19th min.
"Amdo Amerindiandǝ kǝlafunna soro lagatar sanalaa ""su indian"" be (shiga bube nǝmngulan bowotin).”
Huwom shimadǝye awo muradǝzǝna shima sandidǝ kaduwunza kǝllataa kakanzaso laa lardǝ Africaben, adǝnankaro sandiya kamsǝlǝmdǝro bowoja.
"Kalmado ""Hispanic"” shima jilido karnu 20thmilan kǝltǝna sawu leburasoye lardǝdo tǝlam Spanishben manatinmadǝye burum lardǝdo Latin Americabe United Statebedǝro letǝn.”
Kazǝiwa yakkǝ, bǝla ilmu zamtǝbe-a fannu-a, kuru ngǝli-a, sandi samma so faidaro kasharu ja'ausodǝ gayirtǝn.
Suro saa 2007miben, Ann Morningye biologywu Americabe kam 40-a kuru anthropoplogybe-aga soworuna, kuru asutu baa suwondana kǝla alau lunuben, karapka ndasomaye asutulaa duna sudǝna so ba.
"Sadǝn shiye kambiwuwa ngǝla suruna nashawo son, shadado camimadǝ samma so watǝgairo kara ""alamaramnzǝbe fulezǝna nguwu so lamarra siyasa kǝndramabe gǝnyima kimiyabe gǝnyi"",”
Ja'awulaado kawuli Gillbero tinaladǝn, Shehu ilmube fannu Biologybe-a kuru Anthropologybe-a C. Loring Braceye kambiwunzǝdǝ shima dalildo kam ngai-a kuru biology-a kuru anthropology-a sobe asutunzadǝ shima ngawardo kammewo so hayya letǝgǝram bunzǝbe shima suro dunnyabeladǝn tartǝwu kuru awo shima adǝbe suro lamarra launubedǝro somtǝyin ba.
Manado Physical anthropologybedǝye kambiwuzǝna launudo durbedǝ saa 1970 min saminman mbeji, daji shima sado shiye kambiwuwa sǝdǝna kǝla launuso bayen.
"Suro kǝntawu Februarybe saa 2001 miladǝn, nzasama liwuram Pediatrics kuru liita Adolescentbe-aye dǝye soworuna ""sandi am kitawu lǝptǝwudǝ wande launu aubiya nǝmjili so faidatanyi sado dalil biologybe-a kimiyabe-a au sociologybedǝ baro waljiya.”””
Morningbe (2008) lan kitawulaa maranta biologybe kura suruna suro 1952--2002 kuru badiramladǝn awolaa adai samunga ci 35% shido kǝla launuben manajin suro saa 1983 gone 92 ro kude shido burobe ci 92% mebelan.
A'amatanro, adaado kaluwobe kǝla launubedǝn faltǝ kaduwuro wallano kuru gargamdo ibolushinarybero wallano.
"Shiye yakinzǝna, ""Shigai ba, kambe raksa biologybe-a kuru anthropologybe-a so samma so falro gojin, nashaa nzasaranza kǝla yakinza launuben.""
Cidawa kulashi kǝla lamarwa nǝlepabe sandi 33 nashaa gade gade kadaalan, sandiya tuworǝna suro saa 2008 kǝratǝnaladǝn.
Malǝmwa sociologybe kadaa kǝla lardǝwa African-a Americanbe-a lan dazana, sandiya Negroelan bowotin sakku shimadǝn, kuru sandiye kǝlanza kazadalwa kam bulbe.
Suro saa 1910 miben kitawulaa lǝptǝna, kuru nagwo adǝben kwa Ulysses G. Weatherly saa (1865-1940) shido shiga gonyi am bulben bowozayin kuru shiga fuwuma do kazǝi launubega faitǝben bowozayin.
Suro cidanzǝbe ladǝn, shiye nganzazǝna kǝla nǝm kam so, kǝrmai muwobe so, zarǝ hujja sodǝbe bayanna kǝla nǝm jiri so, katti tiyi be sodǝn kuntenro sabǝsǝna.
Suro saa 1978 be ladǝn, William Julius Wilson (1935-) be hujja nzǝga cina kǝla kabilanci tartǝ dǝ fulutin ben suro awoa faidǝga be ladǝn, kuru sau adǝbero, nǝm kam diye futu muraditǝna be yiro walǝjin futu duwo Gonyi kǝla lamarra nǝm kam be diye ngawon asuzǝna yeyi nabtǝ kabila ben.
"Shehu ilmube nasha nǝm kam be maranta jamiya Duke University be Eduardo Bonilla-Silva diye wono, "" Wuye yasarakǝna kǝla katti tiyibe sasǝrtǝ dǝ affisowa kozǝna be kǝlan, lamarǝ duno karafǝka be; kǝla karafǝka nǝm gade katti tiyibe, (katti bǝl) mafǝbe dunonzabe sadin na kashara sau shartǝga nzǝ sodǝ riwo nankaro kǝla amm duwo mbǝltayin ma sau daraja nǝm gade katti tiyi be dǝga baro kǝndobega ladǝn.
Suro nasha litari be soladǝn, jinsi daga asutǝna kuru shilan faidatǝna amma sodǝro kurun soga tǝdin.
Gashiptǝ dunaa ma mbeji kate kulashiwu larra katti tiyibe ladǝn sau sandiye faida kabila be dǝga kulassa notǝ nankaro.
Membaa au jami kamfu darebe madǝbe hujja nza so kokǝsana kǝla wanai muwonzǝ kurunna alau allah be bǝrin tuwondin be kǝlan.
Sandiye katenza ladǝn gashbǝtana kǝla lamarǝ lamarǝ bana duwo alau allah be diye lamarra ngalau baa nǝlewai be daga, alama ra'ayi dunowatǝ so, nǝm gade katti tiyibe daga dǝro duno yira so kuru awowa gade duwo alau allah be gǝnyi madǝbe lamarra nǝlewa be daga zǝamjin.
"IC" dǝ magananzǝ ""Lamba shadabe,"" awowa sandima diye ya Phoenix Classification lan nowotǝ.
"Lardǝga kadda lan, Franca dǝn kuntenro daftǝna kǝla sandiye wande bayanna nǝm gade katti tiybe daga gozanyi ben, kuru adǝbe sǝkǝ Darega sodǝbe kǝla jamibe sodǝga ita fazana kǝla lamarǝ diyen, shi duwo tayenzǝ dǝ ""katti tiyibe sǝlǝm ma", etc.”
Amm ngǝwu be tǝmanza ladǝn jire nǝm gade katti tiyibe dǝ nabtǝ houm bǝrin koktǝ yeyiro gozana.
"Amm sodaga ndǝftǝ dǝ, ""shima zawalǝ kura duwo houm kamtǝbe wo, houm so, katapǝ so, kuru shartǝga son kuntenro kǝla sandi nzǝrtaliu duwo suro fato Daga ben dasauna daga sandi diyaye sodagan kuntenro surin.”””
Bayanna kulashi he ngǝwunzǝ sobe fǝlezǝna kǝla amm duwo fitǝna diye lezǝna diye ngǝwunza so alama sau nǝm gade katti tiyibe ro sandiya chata be mbeji.
Kulashi laa be bayanna cina kǝla jinsi sodaga asutin zawalla au tartippa laa sandǝna sodǝga tǝgaya, jiri Giles-a Elliot-a diye kǝrtǝ ro sakǝna diyeyi.
"Woktu kulashi daga tamotǝna ladǝn bayanna tuwondǝna kǝla nǝm gade alau be au binyi katti Tiyibe dǝ nabtǝ ada ben kara sǝna, kuru muwonzǝ shilan faidatin sau dalilla laa yaktǝbe sodǝro.”””
Ilmu kǝla ada be dǝ Ilmu laa duwo kǝla lamarra halǝ adam gana ben kulashi sǝdin ma, shi duwo kǝla lamarra ada jamibe ladǝn cidajin ma.
Koro adǝ za'abtǝro, ilmuwu fannu adawa adammanasoye gadegade kǝratǝbe sodǝ karnu kǝn 19me dǝn indiro yekkata.
"Amm laa duwo shawaria sadǝ ""awo nabtǝ kǝlanzǝbe daga kǝrtǝ ro sakǝna ma"” alama Lewis Henry Morgan, kuru adaima sandiye tǝmanza ladǝn nm samǝn diye sǝkǝ karafǝkaa gade-gade nasha shima ladǝn kozana wono, (Kuru alau allah be kadube diye wune).”
Morgan, shiye futu malǝmma kǝla alau allah ben notǝnzaga ma saga 19th be yeyi sandiye bayanna sadǝna kǝla wanai nzǝra au fulu mbeji ben kǝla amm duwo kǝla fǝrǝm baa diye kǝla fǝrǝm suwondǝna be kǝlan.
"Sonyayi sandi malǝmma kǝla alau allah ben ilmunza mbeji madǝbe wada, ""Tartǝ"" daga sorǝna sana, kuru ""kulashi nabtǝ kǝlanzǝbe daga so"" nabtǝ ka'ida gaska bero, malǝmma kabila be jiri gade-gade be bayanna sadǝna kǝla zawalla indi so wagajin be kǝlan, amma sonyayi kuru sandiye nǝm gade ada be diyeya sorin."
"Boas be kauri shima daga suro saga 1887 be ladǝn bayantǝ badiyeno: ""...kǝla fǝrǝm dǝ awolaa tawadǝga gǝnyi, amma ... gana sanǝm,kuru ... ra'ayinde so tunani ndeso dǝ samma jire hatta kǝla fǝrǝm ndero kadiyo soro.""”
Nǝm kam adaga be diye suron ilmu kimiya fasaha bea laatarǝ mbeji.
Nǝm kam ada be dǝ nasha lagan nabtǝ jawawu yeyiro kara Kabila nasha fute bedǝro.
Ada sodaga asutǝ dǝ malǝmma kǝla lamarra halǝ adam gana be daga lezǝna dǝ sandiro shuwalla sandi indi suwutin: kǝn buromi, futu duwo karuwu kam ada amma be ladǝn tumowbega, shi duwo shakka ma baro kururamnde dunya be daga lezǝna ma, kuru kǝn indimi, futu duwo ada notǝnyi sodaga asutin-a.
Zawalǝ falǝ diye suron shima zawal duwo ilmu Kabila be ma: buro salakǝ lan sandiye shawariya sadǝna sau jami ada gadebe-a woktu kadda ro kǝndaga au kǝnǝnga diwo nankaro, sau sandiye tǝlam daga notǝga kuru ada nza dagan kuntenro notǝ nankaro, gananzǝ yayi nasha laa sodaga notǝ, suro ada shima diyen.
Zawalla nzǝdǝ ma'ana, kuru zaumaro shakku-nzǝga kǝla awowo duwo wakazǝna diyen, kuru adaima lamarǝ duwo houm dunya be koktǝbe diyeri watǝnzǝga fǝlezǝna.
Shiye kasakǝsǝna kǝla ada jiriyi woso futu muraditǝna ro sha nabtǝ kuru au kǝra dǝ tǝragana sǝna, kuru shiye bayanna sǝdǝna kǝla ada laa sodǝga koltǝ dǝ, misallo sandi duwo ilmu alau ben sadǝna sodǝ, asǝlan ro muwonjinba sǝna.
Majirra nzǝ buro salakǝ be diye suron Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir, daji kuru Ruth Benedict dǝn kuntenro mbeji, kuru ndu nza woso bayanna kǝla ada Yalaa lardǝ America be ladnǝ suwutǝna.
Kakadǝ duwo Alfred Kroeber be kǝla Ilmuhalǝ adama gana ben ruwozǝna ma suro saa (1923) be madǝbe awoa kalargi bero walzǝna suro lardǝ America be ladǝn.
Malǝmma ilmunza kǝla hǝla adam gana ben mbeji ma duwo suron shi Sigmund Freud daga kuru Carl jung dagan kuntenro mbeji ma, sandi amm adǝbe asuzana kǝla halǝ duwo adam gana be dǝ buro salakǝ lan futu duwo sandiye suro ada nzaga kuru nǝm kam nzaga ladǝn goza cizana ladǝn kara sana.
Karl Polanyi diye hangal ilmu adam-gana be daga gǝrzǝna kǝla arzanyi ro cistǝbe ladǝn, kuru adaima Marshall Sahlins diye roko George Dalton daga cidazǝ shuwalla kǝla lamarra arzanyi be diye kǝriuzǝna sau sandiye lamarra ada bega kuru nǝm kam bega dǝro datǝ nankaro, mkuru shiye nazarǝ Marxian be ladǝn faidatǝna suro nazarǝ adam gana be ladǝn.
Zaman dǝro wumiya, ilmu adam-gana be ngǝwunzǝ so siyasa ro walǝzǝna nasha kǝriwu Algeria be kǝla kǝrmai kǝla be ladǝn kǝla luwalau nasha Vietnam be ladǝn; Marxism dǝ ka'ida au tartipǝ nowata ro walzǝna suro allama be ladǝn.
Suro saa 1980 be ladǝn, kakadiya alama anthropology yeyi daga kuru kǝrmai woktu diye-a ye lamarǝ duwo nǝm kam kate adam-gana be daga kuru kǝrmai muwo be daga adaima kuru lamarǝ kalkal baa sodǝn kuntenro, allan daji kuru amm kuraa famno kǝla fǝrǝm be kǝndoma alama Antonio Gramsci so Michel Foucault daga be kǝla lamarǝ diyen ciza tarai daza bayanna kǝramai au duno be sodaga sandiye hajaa.
Fasari-a sandima adǝga dole na baditǝna dǝro kalakǝtin, kuru nabtǝ fasari ben kara amma sonyayi nasha laa sodǝ kalakǝtǝna, tartipǝ duwo sha kǝlangai dǝrino be lan notǝna ma.
Kulashi duwo David Schnieder eb kǝla ada ben lardǝ America ben sǝdǝna madǝbe awo yanyi laleya laatarǝ nzǝ sǝdǝna.
Zawa shima diye ya buro salakǝ lan nasha kulashi halǝ adam gana be ladǝn chuwondo, taganas maro Bronislaw Malinowski nasha Britain be ladǝn, majirra maranta Franz Boas be suro lardǝ America be ladǝn, daji kuru suro watiya kulashi kǝla bǝrni Chicago be ilmu nǝm kam be daga.
Walnut Creek, CA: Hawarǝma AltaMira be.
Sau nǝm kam duwo sǝkǝ lamarra ada be sodaga futu muraditǝna yeyiro notin daga garǝ nankaro, maǝlm duwo halǝ adama gana be nozǝna suro karafǝka au kufu diyero yiko muraditǝna, sau nǝm kam dunowa duwo kate sandiya membaa au jami gade gafǝsǝna dǝga kǝrtǝ ro yiko nankaro.
Kau duwo amm suron dasauana diye bayanna sadin dǝro, malǝm halǝ adama gana be kǝrazǝna madǝbe buro salakǝ lan na kǝndobe daga kuru awoa kǝlan zandetin daga bayanjin au karǝjin.
Ngai diye sǝkǝ Malǝm ilmu adam-gana bega diye futu muraditǝna ro suro bǝla be ladǝn kǝrtǝ suwondin.
Nǝm ngǝwu amm duwo awo shima dǝga hadarǝzayin diye zande shima ladǝn kara.
Woktu laa sodǝn, sandi malǝmma ilmu ada be diye amm shim yikoma soro walǝzayin, kuru adaima sandi malǝmma ilmu ada jamibe nozana sodǝbero koro laa so sadin sau sandiye zǝaftǝ nankaro.
Ngai diye banazǝ zawa duwo kulashi be daga kalkalzǝyin woktu duwo bayanna kabila be daga misalzayin dǝn suro karafǝkaga ben, kuru adaima muradǝ laa taganas be mbǝro be muraditǝna, alama kulashi so beyi sau shartǝga gomnnati be dǝro datǝ nankaro.
Kam duwo malǝm ilmu kabila adam gana be nozǝna madǝ dare awowa duwi kǝla ada ben gulǝjin au ruwojin dǝga nozǝna, dalil nzǝdǝ kulashima jiriyi woso kururam nzǝ ladǝn kaganzǝ ma duno wo.
Sonyayi awo shima adǝ futu muraditǝna yeyi gǝnyi, kuru malǝmma ilmu ada adam gana be zamanbe madǝbe kambowo soro ilmunza so suro dǝro sakin hatta kǝla rǝgaki so suron sadin ro walzǝna.
Ethnography dǝ magananzǝ dǝ shima ruwo gana kǝla adam-gana be ladǝn, nasha lagann kuru suro woktu laga ben.
Fannu ilmuye shiro ethnography gultindǝ suronzǝn kuru bayan kǝla  kǝndaram na zahirre-a, kǝndaram dunyabe-a, kor kǝnǝngabe-a mbeji.
Majirra maranta Boas be alamanna alfred L. Kroeber, Ruth Benedict-a Margaret Mead-a diye raʻayi nza ada be-a awoa ada lezǝna dǝn kuntenro kurǝzana sau sandiye ilmu halǝ adam gana be daga nasha lardǝ America be ladǝn haftǝ nankaro.
Kǝma dǝro wa, malǝmma arzanyi nǝm kam adam gana be daga nozana masodǝbe naa sandima samma zawu nozana.
"Ngawar lardǝ America be ""Malǝm kǝla ada be nozǝna ma"” shiye hangal nzǝaga nasha duwo futu amm sodǝbe kǝlanzǝga kuru dunya nza sodǝn kuntenro bayanna sadin dǝro kalakǝsǝyin, taganas maro suro siffa so kuru titimi sobe ladǝn.”
Nyaa kamu falǝ bedǝ, misallo, kambowo soro awo shima daga halǝ adam gana be dunya bero gotǝna, amma sonyayi kuru kulashi diye waltǝ mana shima daga kattuwuzǝna.
Zawal shima dǝmen, muwonzǝ bayanna muraditǝna daga tuwondin woktu duwo kǝla lamarǝ dunya be kǝla lamarra jam bǝlabe be daga dunya be dagan kuntenro nazarǝ tǝdin ro walǝjiya.
"Misallo, ethnography jiri gade-gade ngǝwu-a diye muwonzǝ ""awo"" zǝgayin, awola taganas be yeyi, futu duwo nasha fella fantǝbe soladǝn tartǝyin yeyi.”
Misal Gargam dabiʻa ngǝwu bedǝ shima cida Nancy Scheper-Hughes be wo kǝla kasuwu karai slǝm dunya be wo sau kasuwu kare suro be adam-gana be nankaro.
Nazarǝ kulashi nǝm kam bedǝ nasha gade-gade ro farzǝna kojin kǝla ilmu adam-gana be ladǝn, kuru suron hatta liita kamu daga kuru halǝ adam-gana be dagan kuntenro.
Adǝ shima kǝljau duwo kambowo suro nduli kǝshanaa tambin duwo, kuru kalmanza buro salakǝ be madǝ kambowo soro kǝla durǝ be ladǝn kara.
Nǝm gade-gade fuska ada lorǝsa be kate jamibe ladǝn mbeji, kuru awoa kadda kǝla lamarǝ shima diyen tǝdin sau adam-gana diye sǝkǝ.
Jili nyiyabe do adawa ngǝwuson tuwandindǝ shima kam fal lorusatǝ, na do kamu fal konga falro nyiatǝyin ma.
Nǝm samǝn kǝrtǝbe so mbeji naduwo cida kǝnzambi be diye lezǝna ma.
Muwonzǝ saa 1960 be dǝro waltǝben, kuru nazarǝ ka'ida kagala be duwo Edmund Leach, Rodney Neeham, David Schneider, gade gafsǝna nza sodagan kuntenro sadǝna madǝn faidatǝ nankaro.
Faltǝ diye fuwutǝ suwondǝna sau kamu kǝn indimi suluna diye sǝkǝ suro saa 1970 be ladǝn, shi duwo lamarra nǝm zalǝm nabtǝ nyaa be bayanzǝna ma, nyimettǝ kǝlabea kuru kǝngai suro fatobe-a.
"Woktu shima ladǝn, karafǝka ferowa sǝnana be dunya be kǝn yaskǝmi dǝ yisǝna" shi duwo bayanna sǝdǝna ma kǝla durǝ kulastǝ diye sǝkǝ muwonzǝ nazarǝ nǝm kam kate jinsi lardǝa duwo kǝrmaro kǝla fǝrǝm fando badizana be ladǝn sǝdin ba sǝna, kuru dole nǝm gade katti tiyibe-a kuru arzanyi be-a dǝ turin.”
Nasha lardǝ Jamaica be ladǝn, lorǝsa nasha diye daga kambowo soro tǝrluf lardǝ diye ya falǝtin, dalil nzǝdǝ kamu fakkar dǝ muwonzǝ sambisoro awo duwo bana kungǝna yero suwondin dǝro dazǝyin ba diye sǝkǝ, taganas maro suro lamarǝ kungǝna ba be ladǝn.
Mundu diye mbejiro wallono naa, korowa kǝrmai be gade-gade bayantǝna kǝla nǝm gade alau be ladǝn, futu duwo amm suro kǝmbuma sodǝbe yanau alau be daga suwondayin yeyi woktu duwo tada alau allah bedǝ nasha laa gade kǝn yaskǝmi daga suwondǝna lan.
Adai kuru lamarra famno kǝla fǝrǝm bea kuru tiyi mazaktǝbe-a tuwondǝna, kuru adaima amm laa sodǝbe kungǝna nza sodǝro cistǝ nyaza kuru sandiye tiyi mazakǝsayin adaima kuru sandiye kasuwu ngǝwul be diye sadin, kuru zawal shima ladǝn muwonzǝ sandiro awo kuttǝ sadin.
Awo zortǝbe falǝ diye shima, tun buro salakǝ ladǝn, tartip kǝra durǝ bedǝ zaumaro gade, kuru adaima sidanzǝ ladǝn houmma dunowa ma mbeji.
Fuwutǝ adai diye kambowo nzǝ so sha cida malǝmma ilmu adam-gana be dǝro wuzayin sandi duwo diyan cidazayin ma sau sandiye kǝla kǝl dunya be dǝro duno yira nankaro, kueu adaima nasha ilmu adam-gana be dǝn kuntenro.
Cidaram-a sandi indi duwo nasha ilmu adam-gana be ladǝn bayantǝna madǝ sandima Jimla kura maranta be-a kuru daudia nǝm kam be-a.
Ilmu halǝ adam-gana be diye muwonzǝ kǝla karafǝka cidabe sodǝn nazarǝ sǝdin, kasuwu so, alama kasuwu sǝnana ladǝn sǝta kampani sodǝro satǝna daga, gomnati so, liita so, karafǝkaa so, ilmu ganto so, fato dagabe so, daji kuru daudi lamarra kungǝna be son kuntenro.
Hukuma lamarra ilmu adam-gana be kuruma diye sambisoro nǝm kam kate karafǝka-a kuru jami bǝlabe dagan kuntenro kǝlan kulashinzǝga sǝdin.
Taganas maro sandi Malǝmma ilmu adam-gana be sandilan mbeji madǝbe muwonzǝ kǝlele laa sodǝga sasǝrzayin suro hukuma au cidaram ben, kuru sandiye kulashi sobe sadin, au binyi tartippa laa sandiye kǝrtǝ ro sakin sau futu duwo ilmu daga kuru ada-a letǝna daga asutǝ nankaro.
Zaman bǝrin adǝbe suro awoa zamanbe fuwutǝbe kadda suron ishin, misallo kare cidabe kowo gotǝbe sodǝn kuntenro.
Malǝmma duwo halǝ adam-gana be kǝratǝma kǝrma be ma 43(Nzǝra):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
"Woolard be suro bayanzǝ duwo "lamba daga faltǝbe" ladǝn au dawari duwo lamarǝ daga faltǝbe ladǝn taganas maro kǝla tǝlam be lan, shiye koro laa duwo malǝm ilmu adam-gana be diye sǝdǝna daga suwondǝna—abi nankaro ngai daga chado?
Ilmuwu təlammame gadedə kulashiya sadəna təlamma kəlta təlamma farakta lan kuru sandiya ‘Nasaradə təlamma shiyeyi baro codo’.
Cidado Joel Kuipersyedə shima awo adaa fuwuzə jazira Sumbammaen, Indonesialan.
Shiye tiyinzǝ ladǝn fanjin, kuru zahirǝ-ro awo kura duwo shilan ilmutǝbe dǝ shima kǝla ilmu adam-gana be ladǝn kulashi kǝndo kǝla tǝlam sandi yaskǝ ben.
Adəye səkə, ngawo saa ganayen təlamma adə sandiya manatimba.
Diwol gənarammaye shiyeyiba madə ga nankaro, awaa adə sandiya gənatin awo taasənayen kuru sandiya gənatin na nzəriwowalan suro na gənaramma layen.
Təlamma waltəm sangodə shima təlammadaa waltəm faidatə nowataro kalakta.
Fannu adə amma asal lardəyeya lardəyentimaro təlamma adaa Lenapeye yikəriyo məradənzəwo.
Amma təlamma da nozadəro zakzawu manayeyo, futu təlammadaa faidatə yiraa, kuru darajado təlammadəye yiraadə sanna suro waltəm təlammadaa sangoyen kara.
Social anthropologidə shima futudo ammasoye katenzan dadana kəra suro nabtəmzayenna kuru adanza.
Ilmuwu anthropologiye Britishyeya Amerikayeya Gillian Tett'a karen Ho'a sandido garu zawalle kərazanadə sandiye bayan gadeya codo kəla masala ləmanne fandodo saa 2007-2010 sadənadə kəla bayando ilmuwu ləmanneya siyasayeya sadənadəro.
Fuwutǝ adǝ Franz Boas ngawo ndǝbsǝ kitawunzu badiyaramma alaka kate adaayedǝn shiye bayanjin shi adadǝ futu dinada turunaro ammasoye sha sadin daji ngaimaro wallono ma sha asutimba sai futu saidiye gozanadǝndo kuru darajaanzammaen bas.
1906lan, Congolese pygmy Ota Bengadə malum anthropologiye Amerikaye Madison Grantye sha suro kagiyero səkəna suro na dabba rowotaye Bronxyedən, rowotəna, "”kintədo fattənammaa”" kate daala "”nasara”" -Grant, ilmuma eugenicsye nowatadə shima ləbtəma kitawudo fattə kaduwu kurayedo 1916lan."
Anthropologidə fuwuwono təranna gargamma adayeya gadezənalan kuru dare karnu19yedən fannudə jərzə futunzə zammaannero waltə badiyeno -1935lan misallo, mowonjin T.K. Pennimanne gargamma fannu deya rowotədə shidoni shiro saa miya anthropologiye səkəna.
“Nabtəramma nasaraye gəngə daji gaiman sandiya faltanaro turin "”ammaana kureye dadanammaa”" kuru sha kəratin kure nasaraye noturo.”
Amma, alammaanna Stocking ne gulzənayedai, Tylordə awo kəlanzəro gənazənadə biya bayantaa kurtaa swola kaduwulaye bas, awo faida kuraa gotə yayiro, kuru shiye tafakkardo Victorianye fuwutəyeda gowono diwol na letin notuyidəyayiro, ada faltə diwol kadayeya alammaanna ilmuwu anthropologiye dareye gulzanayedai.
Ilmunzə ndikate awowayedə, shidoni zauro awa faljin suro sanaa kadado dalammai dinaryedən, shiye kulassəna nəm sammaun kate nzasara adinnayeya alammaaa'a dina sammason.
Awo letə allan towondənadə futu kaduwuda bayandə bəlinna gənano.
Fandowo gade ilmuwadə alammaanna W. H. R. Rivers-a A. C. Haddon-a, sandido bayan nzadə bayantəma kəla malumma kərən kəratəma zammaanne suro Wilhelm Wundt'a Adolf Bastianna kuru Sir E. B. Tylor, sandido anthropologiya bayanzana kəla science do sərrayye ngawo Auguste Comteyelan.
A. R. Radcliffe-Brownye cida itagattǝyeya lǝbsǝna 1922lan.
"Shi adə masammaanno shima masalammado Radcliffe-Brownne shidoni məradənzə "Anthropology Kəndaye" daa tarzənammaa jammaiyalan kəra gultəyin katekate Kərmairamma Britishyeya Commonwealth-alan.
Shiye kasatkono, kalimada asalye suro gənatərammado kaduwuyedə sandiya fasartə kalimaado Anglo-Amaericanyero faida kərammaaye nankaro.
Fannudo anthropology nabtərammamedə jammaiya kadan nyada sandiye nasha fannudəye gadenza gadezənadəro cistaa nyaada.
Ammadə jammai kamma kadaye sammaro gotinma ndasoyayi.
Kəriya sandi diyo -- Massachusettss-a, Virginia-a, Pennsylvania-a, kuru Kentucky-a kəlanza Commonwealth to gowada waneye dokala au sandiro howom kammatə sandiro waajin nankaro.
Nasha lagaa dunya be ladǝn, ilmu kabila be dǝ zaumaro ngǝwuzǝna roko zawalla nabtǝ kǝlanzabe kǝla kulashi ben, roko ilmu halǝ Adam-gana be dagan kuntenro lardǝ America be ladǝn zaumaro ngǝwuzǝna, daji kuru nabtǝ nabtǝ kuwa bariya be sodǝn kuntenro nasha Britain be ladǝn.
“Kulashi duwo kǝn 15 be lardǝ America be madǝbe zaumaro faidaa nasha bayanna bǝrin kǝla Occident be ladǝn kǝnjobe dǝn, (Futega dunya be) ""alamanna bayanna jami gade be yi"".”
Fuwutə ilmu kaduwuye, misallo, Claude Lévi-Straussye anthropologinzə surayedə, tafardo fərəm fuwutə sakkeda zartəro səkəna, au watəma kate "”kendaramma gargamma”" kuru "”nabtərammamu gargammabaro”" zauro shilan dayintə howomzə kəla kurudo gargammame ganadən shidə fuwutə mutkatayero.”
Amma, dayintədo amma adaa sammatəye adə zortəna fakarru nabtərammame kada karnu 19yeya 20meyeya alammaanna Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser, kuru Deleuze sa.
Kufu kaduwuye au kaduwusodə shima amma kufu kufuro yektə sandido kammaanza nozan kəla awodo sandiya kufugadeya yeksənalan alammaanna nəm ada falso, kakafalso, təlamma, gargamma, kəndaramma, ada, lardə, adin au ndikaten nabtə futu kəndaramma nzayero.
Kamma suro kaduwulayero waltədə bayanaa jarabtəna kəla ada fal, kaka fal fanefane kuryey fal, gargamma fal lardə fal təlamma au jili manaye fallo walzə, nizamma alammaaye alammaanna adinso, fanefane kureyeya kəleleya, kumbuwa, zayeya, rasmuso, au futu bayantəye.
Futu təlamma sərtəyero, ada faltaa, ada gade gotaa adin faltadə kamma au kufu ye loktulan kaduwufallin cizə gadero kojin.
Au nasha kǝla yaktǝbe au kǝltǝbe lan yayi, muwonzǝ kabilaa gade au nahsa gadebe diye kabila dǝman bowotin.
“Nasara zammaanne badiyarammamedən har dawu karnu 19yero sutənadə, kufu kaduwuyedaa sha faidatin manado kamma ala sarsyiro au adin bammaa (fəskado yektəyen "”lardədo”" adin Christianityyen cidazammabammaa) alammaanna kitawu yaudiyedə ta ethne faidatə "lardədə" kalimado Hebrewye fasartə nankaro "”lardədə, Yebrewgənyi, yaudi gənyi"”.”
"Karnu kən 19medən kalimadə faida'atə fəskado "”kaduwulaye, amma au lardə”" asal maananzə Greekyedəro kalaktə.”
"kaduwu, a. and n."") futu sarraitəyedən kara, kalimado nationality sha ethnicitiyero gotin kuru citizenshipyero gotin (lardədo dunon amma tunotinnin).”
Walau kaduwu sodə sandima lammaarra adayi sodəa bayanzan yayi, yimlan futu sha bayantənadəro gotin.
Na Thomas Hylland Eriksenyen, shi fannudo kaduwuyedə kate awo indiyen musu tədin har zammaan allo gənajosoro.
Fuska awowa faidatəyedən, fuska gaden, shi kaduwu da gowotə barimi siyasayero, asaldən, shidoni faidatənammaa məradəa asal giyida fandoro, misallo, ləman yiraa, daraja yiraa, kuru kəndaramma yiraa.
Garruwusoye fəleyada shi kəndaramma lardəyeya, kaduwuyeyadə gargamma sandiya suwudəro, karəngə allan walau ngaidə kuren fəleyadayayi.
Ngaidə fuska musuyen kara, Dalil doni lardaaladən adaa kada suronzan daa nankadəro, alammaanna United States'a Canada'a, shidoni hijirawu kaduwuwa kadayeya nankadəro kuru sandiya tunotənan suro Carribean anəm Asiayeya.
Kən, yakkəmedə, kufu diyodəye səkə karajaadaa, kəndarammadəa Fallo sabkono.
Barthdə kaduwu da gərzə Weberma kozənaro asal nzədəa bayanzəna.
"Shiye sha amma kənənga ammasoye kərazandəa kəlta shi kaduwudə awo kalangayyaa wada, kuru shi kaduwudə shima diwoldo karuwu amma kəljinma, shiye nəm gadegade kate ammasouedəa baro sədin. “”"
“Shiye awodoni Joan Vincentye surunadəa kasatkono shi (suro Cohen's paraphraseyen) "”Kaduwudə..... sha təsayin au habtəyin suro bayando kalangayyayero kate alakado letəramma siyasaye məradəlan.”
Kuru kaduwuwasodə sha bayan ngatə fuska kəndarammayen fuska buye dəyayiro.
Misal fuskado njilartənadə sandima, kuduwuwa kureye bayantəso, halla bayantəa, ilmuro cistəso, futu ilmuwa gartəa, kaduwuwa zammaantea, awolan kaduwu habtea.
"""Amma halla kaduwu kureye bayantəma soye wada, kuruman shi kaduwudə shima kərtədo alau kammamewo, shi kaduwudə kəndaran ndikate ammame ndasosowa burozəna shidoni shilan faltəyimadə.”
"""Kinship primordialism"" warrammaen au fatomen nadoni alammaaa karno adaye (təlamma, adinna, adaa) dəa shima tawattə buyedaa fəletəmawo.”
"""Geertz ada kureye bayantəma""", Clifford Geertz hal bayantəmaye ngawo ndəbtəlan, shi adammanadə darajado kaduwuwa kureyeya bayantə "givens" alammaanna kəltə buroyeso, təlammaso, kəndarammaso kuru nəm gadetə adaayeya."
“Smith (1999) awowa indiya yeksəna: “”halla bayandəa ngawon gotəa”", shidoni dayintəna lardea kureman mbeji wono, kuru "”halla bayantədo kəlanzəa kalatəyin madə”", shidoni fandowa, baro walta kuru waltə bayantə lardayero cissənammaa shidə gargamma adammanaye wawajinbadə wono.”
Bayan adəye nabtədə fasarido kaduwuyedə shima barimido siyasawuye faidata awokənəngaye alammaanna ləmanso, darajaso, kənəngarammaso, aubiya daarammasowa faidatedə suro kufunzayen.
"””Barimin faidatə ilmu kaduwuyero cista”", walau kaduwudəa barimido shilan kaduwuwa asurin yayi kuru loktulan dajin, kaduwudəa bayan ngono, kəla barimido nabtəramma kənəngayeya faraktəmaro, maananzədə kaduwudə shima ammasowa saraitə daraja darajaro.”
Na Donald Noelyen, kaduwu faraktədə wakajin soku sha kaduwu gadeya kəltaya, kuru sandimadə zauro adanzadawuzan, kaska sadin, kuru daraja kadaa maado.
Bayan Noelyedə gotə kowotə, daraja kadaa mbejiro waljiyado kaduwudəye farakcin.
Kaduwuwadə ndi katenzan gaska sadin məradənzalaaro alammaanna daraja yeyi, au lammaarra faltəso, au awowatərana alammaanna ləmanso au kəndaranyayi.
Shi kaduwudə ndi kate ammadoye kəndaramma sha sammabəro nabkono, kərmadəro gənatə, kəla sandidə awaa kənəngaye ngəlammaa gartəro suro kənəngarammamin.
Ngaidə nabkono kawu daduwuwadəa kəltə gotənyidən, awodoni sandənammaa au məradətəna suro lardəa kura gatəyedən.
Kufuwu kaduwuyedə, sammanzaso, adaa dəa dəmtadə məradəzana, loktulan, amma amma gargamma kərazana kuru amma kaduwu adaye kərazanadəye darajaa, kundowowa kuru adaa kadaa gənaza maananzədəye awowa bəlintənadea gowomkotə.
Kəlado maana adayen gowotə.
Ngaidə ciwono fəskado nəmadamma kəratə Afrikan Americanye kuru yezo nəmzalumye asal amma Americayero tədindənankaro suro lardədo nəmbedə nankaro koktənalan.
Kammabowo ilmuwu scienceye kureyedə tafakkardo adda gadegadeyedə gozana kuru saidəye kurunzadən Nasaraa bəldə amma gadeya kozana.
Kəndaramma gana amma Americaye launiyadəro banatədəyatiro asaldo nəm daraja banzadəro, shiye ada Americayedə habtəbanzadə shima bayanzə.
Sandiye kabilaa gadegadeya diyodə məradə'ada United Stateyin bayan kaduwuwayedə tədiyo kəla hijra ammabəllen kuru notu masammanye ammabəl gənyima United Statesyedəye kəlzəna.
Kəlakəldoni adaa kaduwulaye baro sədinmadə dalildo sha kaduwu bəlinna kəltayen kufuladən faidazənyin, kabila rawuwa kuru gadegadetə nankaro, letəro faidazəna.
“Sandiye sammai dajiya naja citə "”lardə kəriyeya”" shidoni kalangai lardəyero təmatənadə kalangayya kəriyeya kəllatə au ngəlanzədə kəllata."
Lardə-kəriya, sanyayi gadegadetə baro juwudo sandiya kənənga lardəyen turulunadəro kəllata dalil fal au gadenzəyayi.
Kəriyedo kaduwu kadadə shi dalildo awo indi wakatəyewu, waneye kalangayya diyo kəriyalan kaduwuwa adayen, aubiya hijradoni kaduwuwa sənanaye suro lardə-kəreye kureyero letə.
“Kəriya alammaanna United Kingdomso, Faransaso, Switzerlansodə kaduwu gadedea sandiya koktədən kuru shim fərəmtə gade fairammadəa shidoni gadezənammaa hijrawu ngaidaa, adaide daji awo shiro kəndaramma "”kaduwuwa nguwu”" dəa cuwudo masammaanmaro madinaa kurekureyelan.”
Walau sanaa adə ammabəlayyero bayantəyyayi, kuri siyasaye, sandiya rowotəna nasha ammafalfallenna, kor fatowoyen zauro.
Kawu weberworo (1864-1920), kaduwuwa jiliadə asalman lammaarra indi au fallero turin.
Kuru adən, kəriyadə wande nəm gayirtə kaduwuye lardəye au jiliyeda kasassəyi amma ngan ngamma adəyero nəmfal siyasayeyya darajaye kasassa wono.
Karnu kən 19yedən fuwutə siyasado kaduwu lardərammayedəa turuna, loktudo lammaar jiliyeda lardətəro ndəbkatadən, buro salak bayanma Germanye Johann Gottfried Von Herder kunten.
Sammaso tafakkar kaduwuwa sammasoyeya fuwizəna, shi gomnatiadə cidido kaduwuwa Germanye warratazanadə mowodəma cidanzo.
Asia notodə karnu 20yedən daano, lardəaye nəm kammabe matəa kuru kəlanzan nabtəa kəriyanza sammason mbəltan.
Lardewa Europeye nguwu Faransa Switzerlandna kunten, kaduwuwa jemi lardənzayeya somonyi.
Woktu Nasaraye amma sonotindən, yala Americayero nazana.
Ilmu kaduwuye matə zammaannedə diwolla kada kaduwuwa gadegadea nabtəramma nguwuwa səkə notin.
Ilmu ndikate kaduwuwaye notədə awodo banjində nəm farak kaduwudəye notə kəriya au futuwa notədəyatiro, au futu ammayedəyayiro.
Məradədə bayannaadəa tumowo futudo kulashimadəye jiregana diwodə suro bayan nzəyen ganaro diyo.
Kulashi cidammaatəyedə gotiya wayya fasartin, kulashida kolzə lar lejin rowo nguwulan bələktəbaro, bayanna samma mbejilan daji wayya nabtə fertin.
Nəm zawal jireya kurtadəmanyayi, kulashimayima kwatakwata jire gana sədimbaro mowonjimba.
Amma bayan kudoma adə sandiya təkə amma bayan kudowu gadeya bayanzanayin sandidoni kəndaramma nza wakinzandə, kammabowoso kuri saljire au salayin faidatan.
2010)yin futu kəndaramma awowayedəa kuru waltərammanza sandiye gowotə sədiya ilmu kaduwuyero, ngaida kulastena.
“Kulashiwu bayan jireye diwomasoye bayanzana "”lammaardo darajaye ndikate kulashima-awokulastənaye kuru kəltəramma ndikate ilmuyeya darajayeya."””
Sura towondin zahir dinayedən kuru kammalayemen, asal notu kammadəye kureyelan.
Tafakkardo surayedə tafakkar furwayelan dayingatə kuru turuna duliye faidatan futu faltinna kuru futu adaayelan.
Ilmu nabtərammame amma notuye adayya, kəndarammameyaso kulashi kaduwusoyeda kərmadə darajaa sadəna.
“Kulashi kaduwuyedə yimlan "”juwu amma kəratən”" bowotin.”
Balbal ilmuyen cidatədə kammaboso luyum so au saammaa kozəna lardə gaden diyo, amma bəladiyayeya nabtə kuru kəndaramma nzaa asutu.
Basiradoni Benedictye anəmfəteye Zuni Pueblolan gozənadə sha gədi balbal ilmuye diyonzəro gowotə.
Tammatə ilmu kaduwuye fatenzədə fuska sammason kuru zahirdən fatenzədo surodən gargamma adaye korolan zaana isawudo kəra cidiye zahirre au nabtəma nashalaye ammadoni sandiya kəratindəye kəndaramma ammausuwa kaudoye suron, kuru yimlan amma kəndaramma buye kəratuwusoye sha kəndarammamin bizanadəye suron.
Nəm kaduwu falla kuru gardo kəndarammamedə (nəm kuraa, nəm sawaso, jinsiso, ndikaten kənda kəlarakiyeso, fatoso, moetisso, gadenzan kunten mbejima) ye soron mbeji zahirdən.
Kəleleya, karukəji adayeya kuru awa gadee adinyeya tussuna shima məradəwo kuru yimlan shima dawudo kaduwusoye, masammaanmaro soku dawu jammaiye tədiya sa ilmuwu kəndaramma ammasoye sorinlan tədiya.
Misallo, kate kufunyero wallonoma, shim njiməttədə alammaa watiyan, shiye burosalakdən, shi shim njiməttədə awiso məradətə shilanno maano (awowa kadaro raksə waljin).
"Geertz, walau kuwayayi swolaa adaye kaduwu kəratə komtənadə zayin yayi, shiye suro awaa komtənadən sulu kəla "”webs”"yen manano shiye awo komtəna "”adaye”" dəyayiro.”
Adaa rowotədə banazə kəndaramma kəratəa kaduwuwa kəratəason faltə suwudəna yimlan 'fuwu zannero' bayangatə, 'fəletəyin' "nəm ilmu" 'gartən' 'au fuwu zayiye' adalan, surodən, awowadəye banazə gədiramma ilmuyeya yeyektə siyasayeya faraksəna shidoni cidawunzədəye sha kəraa kaduwuyeya wakiltə kuru kundo dibiro coro.
Bayan dareye allo wutəyiya, adaa rowotədə shima dawudo fuwutu ilmuwu kaduwuye kaduwuwa nashaa gadegadeya bayantə nəm gadegadetə ammasowa kufusowaye gəratə baro bayantə kuru loktudən shiye abbiso nazəna guljimba kuru daraja kuraro dayintimbaro ngaidə wallono.
Məradədo kaduwusowa kəratəyedə shima darajaa kəratəna kuru yeyektəna, furu kəndayeso, nzasarasowa kuru təlamma adalaa kufuwa yeyekkatayedə bayantə kuru daredəa notu, Harris (1968), kura Agarye (1980) shiye tawacco kəra kaduwuyedə futu daayeya kuru dareramma kulashiyeyaso wada.
"Halkəratəma Samma Ladnerye ndəlammajiyo kitawunzən, amma kare yomasowa asutudə "”nafallin”" datən sərtə məradəzəna, shidoni kaduwu kəratəye sha suwudində.”
“Faidatəmaye nəm kafenzə kulastən na "”adaye”"lan, shi ilmu kaduwuyedə awo bammabintə tadaa au cida notənadən faidatə.”
Ilmu kaduwuye kəratədə suro sammano na kareya baktəyen (EPIC) shima kashimo shadeyo.
“Jaber F. Gubrium'a James A. Holstein'a (1997) bayanramma, təlamma bəlindo futu darajawe, sanaa ilmu kaduwuyeda bayangono "”futu manayen.””"
“Faidaro, Finene wono, kulashiwudəa sandiya futu kəla nizammamin dadaanaro dayintənzadə ngai gənyi wono -- kuru ngaidə "”cidayyoso suronzan awola amma gadeye sadiya sandənyima mbeji"”.”
Shiye dayingatə "”hangallo bisketədə”" zauro faida daraja cidarammameya ngəlatədə kuru waltəramma battiya ikaaro.”
Kalma nizammayedəye fəleyeno ilmuwu hal ammaso kərazanadə sandiye suro malumma kurakurayen kuru siyasammaen kəltaye, kəndaramma ammaye adayeyi suron, sandidoni gultə məradəzənammaa.
Kulashiwuye awo bəlin-karəngadəa goza kuru sandiye sha tawdəro gowada.
Lammaar hayayedən, ilmuma kaduwuyedə sammabiso lammaarralaa shiro fərəssəyin dalil notu baye nankaro.
Amma lardəyedə, kuru sandiya amma buroyero bowotənadə, amma asalle, amma gargajiyaye, au amma haya lardəye, adammaen sandi kufu gadefai sandidoni asal naye shidoni sandiya tunotənammaa kuru kaduwu gade sandiya gənaza.
“Ammasodə kammabowosa sandiro "”amma lardəyesan”" soku sandiye ada lardəyeya adazaya au lammaarra gade gargajiyaye buroye kəreye laa lezənammaa.”
Amma lardəyedə karukamma sandiye sorin na kazadalaa nzayen, razuwu ngəlaa, təlammaa, futu notuyea, kuru diwoldo kareya deyero notədə adadən kara.
Isawudo nəm juwu amma lardəye dinayedə kammaboso 250 millionyin səta 600 millionro cado.
Waltəramma kufu jammailayelan, kalimado amma lardəyedə "indigenous" burodən Nasaraa shilan faidatə bidiza sandiye shilan faidata amma asal Amaericayeya cira Africayeya yektəro.
1970lan, kalimadə sha faidatin futudoni nəm kafeda kəltaa, lammaarrada, kuru mbəltədo amma sandiya tunotenasoye ndikate lardeayelan.
Kənda akaidə tushshin walau amma asal lardəyedə hijrawudəa nguwuyin kozana yayi lardədən au kəriyadən, awodoni bayanjində na allan awo howonkataa howondəa yekcinmadə laadə, gananzəyayi kaalaammaa, lammaarra kəndsramma nzayeya kuru kənganti cidinzayeya shima sawar tammaawo.
United Nationye 2009yin awo gulzənadoni Secretariate do Permanent Forum (cidaramma sabtə dəmtəye) kəla amma lardəyendəye guljində: Karni kadaro, tən woktu sandiya tunotə baditənan, kənasar au cida diyo, amma asal lardəye gargamma ritəbayeya gənazana, yektə au kəlta kate kəriyayen, daji adəye fəleyeno bayan nza məradənza sandiye dadatin amma sandiya sonotində bayayi.
Amma sandima adə rowotəma kureye soye sandiya sorin kakaa amma Greekyero, au amma burosalakye Greecedən nabsammaan kawu amma Greekye isandəro.
Askərra cristannayedə (1096-1271) məradənzadə kəriwu kura matə kəla kammado cocidəa sasarayiyen.
Sonyayi, kazadaladəye wada kənasardə jiren wakajin cristiannanyidəye cristian təro waza kuru doka Nasarayedə garo wazaya.
Karnu 14ya 15yelan, amma asal lardəyedo kərma sandiya Canary Islandyin bowotində, Guanchesyin notənadə (sandido jaziradən nabsana kawu BCE yedə) nasaraa ammasonotinsoye sandiro shim sakənaro wallono.
1402lan, amma Spainye lardədən (jazira) nabtəa notowa badiyada.
Nabtuwudə bannaa kasaa'a amma Guancheyedəro cowodo, adə nankaro nəm kammanzəa adanzaa baro wallono.
"Robert J. Miller'a, Jacinta Ruru'a, Larissa Behrendt'a kuru Tracey Lindberg'aye gulzanayedai, dokadə woktu gozəna kawu gartindəro" cristianna nyidəro nəm adal ditolan, Nasaranyima gomnatiye cididən nabtə kasassə kuru hakkinza wono.”””
Mai spainye Ferdinand'a kammau maiye Isabella'a Christopher Columbus dəa hayaza, shidoni 1492lan zuzaa, lezə lardəa bəlinna sunotə sudu cidiya Spainyero.
“Alexanderye lardəyiyaye Spainne sowondənadə kanzaro tawacco "”kuren cristiannaye gənyi maro wallono.””"
Kammabowo amma lardəro gawomasodə riyizana, karno cosoma, nduso christianitydə somoyinro, ngaidəye dokai kasassə lardədəro gagayimba kuru kariyanza gotəa.
Lardə catholic yero walzəna nankaro 1493lan, England'a Faransa'a cidaza walta doka'a sarana notoro dokadəa walta kərajaa.
"Cidiro kərtədə alammaaramma kərtayen ""gargajiya bəlintənammaa”" sandidoni tədinma lardəro kərtəmasodəye lardədə kanzatə dokammaen fəletənankaro tədin.”
1774lan, Captain James Cookye Spainye lardəaro kərtanzadə bannatə shiye jarabsəna Tahitiro alammaaanza tulolan kuru alammaa Englandye yikolan.
Ngai diwonzədəye tafakkar cidisodə sandiya zawal jirelan gənyi faidatin kuru kasattə Nasaraye cidi amma notodə dokan baro tawacco.
Dokadoni cidi notoyedə doma kurrataro walzənadən shidoni Nasaraa cidi mowosomaye kasassanadə, fuwutudo amma lardəyesoye lardənza mowodə dairo farakkono.
Kasarrataro nəm juwu amma lardənza dinaye notədə zawu gənatəro, ngaidaa cuwudo sawaw nəm zau asutua nəmgadegadetəa kuru isawu tədəgənatəna ba nankaro.
Shi adə amma 5000 gadegaden kunten suro lardəa 72 ma kozənalan.
Laadə juwu laaro kəltana au fafaltanaro waljin.
Kaduwudo zauro farakye ngubuyedə kammabowo zammaanne, lardəa Africaye kəlanzan dazanammaasodə suronzan mbeji amma nguwu sandido kəndaramma nzadə, adanzaa kuru kəndaramma nzayeya au barammaaye kəndaramma nzədə sandiya yektə ruwunzagənyi suro siyasa ləmanramma lardəyedən
Awo gargammame suwudənaa Nassaraye amma Americayya noto lejin adəa kəla amma asal lardəyendə zauro zau, ammakuraa nguwuye futu gozanadə shima sawau nəm juwu amma fulutuyero dalil kosaa, cidi ndaltəa kuru hangal sangowa.
Anəm Oaxacayedən (65.73%) kuru Yucatanna (65.40%), kammabowo juwu nadəyedə asal amma lardəye, 2015yin gultənayedai.
“Bayantəmasodə "”Indiannu”" wa "”Eskimowa”" kuru baro walzana Canadalan.”
Zauro notənadə faltə burosalak məradəa fuwutə yala Kanadaye (AANDC) amma asal lardəyero kuru məradə yala Kanadaye (INAC) 2015lan, shidoni daji yektə cida amma asal Kanadaye'a kuru zawa mayye amma asal Kanadaye'a lezənammaa kuru fuwutə yala Kanadayero 2017lan.
Amma buro salak lardəyedə kasassa awowa 11 na kəlaro gozana katekate kammabo awo kərma Kanadaro notənadən kate 1871na 1921na, nasha laa British Columbiaye dawunbaro.
Kalangai kəlanzaye Greenlandəye suro kərmairamma Denmarkyedə shiye asal lardəyero turin kuru kammabou juwu Inuityedən kunten (alammaanna 85%) sandido karni 13yin nabsanadə, amma aasal Dorsetyedəa kuru Greenlandic Norse yedəa faltən.
Lardea Spainyin au Portugeseyin manazandən, kammame alammaanna indiosso, pueblos Indigenasso, ammaerindiosso, povos nativosso, povos indigenassoa faidatin turin, kuru Perulan, Comunidades Nativas (Native communities), faidatan masammaanno kate amma Amazonianyen alammaanna Urarinaso Matsésyeyiso.
Brazil sammason amma asal lardəye towondin, amma kammabowonzaso gənatən Indianye yalaa dawu fəte lardədəyelanyayi.
Kərmadəro amma Armeniaye lardənzan gənyi dadaanadə sandima nguwuwo dalil kaduwunza wurtə 1915yen tedənadə nankaro.
Kammabiyidə kəriwu kate Israelia-Palestinnaye 1990yedəro karaa amma Palestinye lardədə asal kaanza wada, juwunza dadaana kureyedə yaudiyaye fallada, kuru kərmadəro sandima ganawo suro kəriye Israelyedən.
"Suro lardǝ Russia be ladǝn, ma'a ""jami ngawaru"" kǝladǝn ngalza sorǝna kuru kambowo soro kǝla jimla diyen manajin (amma duwu 50,000 ben sidagan yeyi) laganza yirǝtǝna kuru laganza kǝlanza tangarǝzana, amma nasha diye jirebe duwo nasha au lardǝ daga muwo ro dafǝsana ma, kǝrmai dunon mogobe au binyi bǝla langai kǝrebe be daga koktǝ so, daudia lamarra nǝm kam be, arzanyi saftǝ au Ada taganas be.”
Amma Tibetanyedə sandima amma asal Tibetyewo.
Hong Konglan, nasha nəlindəye amma asal nabsanadə suro Sino-British Joint declarationyin bayantəna kəla ammadoni kongammaen isanammaa kammado saa 1898yelan, kawu kalangai Hong Kongyedə yira kasattindəro.
Amma Chamma sandə sandima amma asal kəriye Champaye kureyedəwo shidoni kəriwuwin Vietnammaye zuquna woktu kəriwu Chamma-Vietnammaesesa tədənadən woktu Namma tienyen.
Khmer Kromdə sandima asal amma Mekong Deltaa Saigonnayewo shidoni Vietnammaye sowondənammaa Cambodian King Chey Chetthall lan mairamma Vietnameseye faltenankaro.
Mishkila adə lardəa kadaye sha soruna suro nasha ASEANyedən.
Amma asal Mindanaoyedə sandima amma Lumadyeya Moroyeya (Tausug'a, Maguindanao Maranao'a, kuru gaden kunten) sandidoni Sulu archipelagoyen.
Kufuwa adə yimlan sammanzaso sandiya amma Australiayero manatin.
Suro karni 20yeladən, larde'a tunotin ngubuso nəm kammabenza sowondə kuru lardə kəlanzaye'a garza cudiya kazadalanzayen.
Gabtə gananzəyayi amma sənana 25yedai, sandido kate saa 1,000la 3,000 kozənan dadaanadə, karəngə allo sandiya jazira Palau Micronesiayedən towondə.
Isaw amma 2013yedən, New Zealand Māoridə juwu 14.9% amma New Zealandyedə daa nasadən, raitammaa sətənyi (46.5%) suro amma Māorin nabsanade amma Maoriyero sandiya turin (asutin).
Kammabo kazadalaa lardə Māoriyedə cikumoyeya ndəbsana sandiya Britisha, kumo ndəbta Waitangiye (1840), korlaan turin shima nabtəramma cidiye-siyasaye zammaanne New Zealandyedə sədə.
Lammaarra adə adaa təlamma lito suron mbeji, haqqu cidiyeya, kəngantia awaa ala liyita fotoyya, məradə siyasayeya nəm kamma, nabtəramma bannatəa gawuwa, nəm talaa, ngəlefaa kuru nəm gadegadeya.
Lammaardə waltə tuskatin woktu gargar hijiraye tuskata kuru mbəlatəna mbejima kuru juwu nasha laayedə, shidoni jadal asalla kənganti cidiyeya awosurondaanaye suwudinma.
Nəm faraktə amma asal lardəyedən yayi, hangal gənatəna sandiye mushkila jilifal aa kuru lammaarrala sadinma nabtərammadən au bəlinyin.
Kajiya nowatadə sandima amma Sakhayeya Komiyeya (amma lardə yala Russiaye), sandidoni kərmadə kərmainza sandima sadin suro kəriya Russiayedən, kuru Canadiyan Inuitdə, sandidoni kammabowo kalangai Nunavutyedən tadanammaa (1999yin catando).
Mowoba adə darwnzədə dokala kuren Meriamma yedəye cidazan mbejiro asutuna.
11 October 2011na tumowu.
Amma Hinduyeya Chammayetaso sandiye zaugənatə kəla adin nza kaduwunzayen soruna, kuru sandiya waltə kəla nzasaranzayen gomnati Vietnammaeseyedəye sandiro fəlezəna, amma kəriye Vietnammaeseyedə ləman amma Chammaye somotin kuru sandiya adin nza diyoro dabsan.
2012lan, askəria Vietnammaaseye suro Chau Giangyen baksə mashidi Chammayero gaana, awo mashididəro konnu cinna ndolzə, kuru ferowanzaa dunon kənzənazəna.
2012lan Indonesiaye wono ‘Gomnatido Indonosiayedəye kasassəna fuqutəa nzəkawu amma lardənzəyeya dinasammason... Indonesiadə, amma, məradədo ammazəyedə asuzənyi... lardədən’.
Amma Vietnammayedə asal nzadə nasha Red river Deldayedən kasharu. amma sandiye kəriwuro gagaa cidiya amma somona alammaanna Chammapayeyi, Mekong Deltaso (Cambodiyalan) kuru central Highlanda woktu Namma Tienyen.
Karaido nowatammaa Vietnammaese Kinh lardə notomayedə cembaltə suro Central Highlandyero gaanadə taidazə kəndaramma nadəyeya falzəna.
Kaduwulaaye kaduwulaa baro diyo ba."
Amma asal lardəyedə sandiya asal, amma karaye kuru kəla fərəm tənyiro gowotə.
“Falsafammaa laadə, alammaanna Thomas Hobbesyeyi (1588-1679), shiye amma asal lardəyeda amma karayero gowono.
Internetyin tumowo 13 December 2013.
UNne nəmbe amma asal lardəye mauzənadə, General Assembly 2007yen gotənadə, nəmbe asal amma lardəyeda kəlanzaro cistalan garrono, nəmbedo awa lardəya tunotəye mbeji suron.
Kəndawu fetərre latədə saa duwu kada adaye bannajin Gwich'inro.
Awaa lardə fuqutəye alammaanna baramma tandoso, zawal kəndawweso kuru razuwu cidiye tulosodə amma lardəye kada barosədəna, diya biya baro.
Kammauwa adə sandiye kongayin dadayinro wallono ləmanmen sandiye awonza kəndaye nanzan fərənshiya.
Misallo amma Mundurukuye karaa Amazonyedə sandiye gardo baramma Tapajósyeda dabsan bana Greenepeaceyen.
Awaa indi wakatə'a təmazana, dabu Africaye faraktə buroyedaa kuru asəldo fal nadən tartəyinma, aubiya buron yektə gədiya anəmmaro fuquzə tartəlan, fuwutə faldə sak Congo basin karəngə gədi afrikayedəro lejin, kuru faldə fətero lejin African coastmen kuru Congo River systemro Angolammaen.
Kalima feye faidatinma kate amma Bantuye gana sənyimaso sandiye fe gantodə suro dawu Sudanyen sa gullada, Kuliakka kuru amma mashi təlamma Cushitic manammaasowa.
Kumoduwu Mutirikiwiyedə cintənyi, mayya Monomatapayedəye Zimbabwe kurada garrada, kəla fərəmtə doni amma Kalangayya kaazənammaa.
Kaduwu Swahiliye faltə allan towondənadə Arabba nguwuwa kuru Islammaye awosədənasoro gish sədəna shidoni ada Bantuye gargajiyayedən turiyima, alammaanna kammabo kufu Afro-Arab amma Bantu Swahiliyedəyeyi.
“Ngawo kəriwu dinaye IIdən, kufu gomnati lardəyedə faidatə ada gowada fetefarakro, amma letədo amma lardəvmatuwu Africayeya amma nəm kammabe matuwusodəye kalumado "”African”" kəla "”Bantu”" yedən faidata asutinno wallono dokanza yeyektəyin kunten.”
“Kuruman yektədəro isəm kəltədəye kalimada səsaana, kuru gomnatido Africa anəmyedəye gərtə kalimado siyasammaen matin amma gargammamin kattuquro wallatə ""ethnic homelands"”.”
Swatilan dalammaidə -ntfu kuru sudə buntfu.
Amma Basqueye sammanyi təlamma Basqueye manazan.
"amma Basque esan) zammaanne kuru haraw dareye -(k)aradǝ (“"futu- (awodiyoye)””)."
Shiye sudo təlamma Basqueyedə enusqueraro gənaano.
Amma sandidə bumen gadezanayayi tulodə nankaro, amma Basqueyedə kowayayi zahir nza Nasaraa Y-DNA nzadən kuru futu kəlta mtDNa nzadən, kuru fəskaa awaa asalye gaden.
Amma sonyayi, kulashido Y-DNA haplogroupsye tədənadəye fəleyeno soku sakko kongada kəltəya, kammabo amma Basqueye zammaannedə amma fəte Europeyedəa kalanza fallo waljin, komtən alammaa bayantənammaa suro amma Indo-European Haplogroup R1b-DF27 (70%) yedən.
"Abbimaye sha nguwutəro dabtəma badəyayi suro Basqueyen, Y-STR faltə surowammaeye R1b-DF27nedə nadən gana, kuru shima kammabo isawu kərmayeda suwudə”", maananzədə nagadən sha caudo.”
Mowodoni mtDNA kuru Y-DNA haplogroupsye jilinzədə natullan taidazə gadezəna nəm nguwu zammaannedəro gəremiya.
Amma saa laa 4500 kozənadən Y-DNa zəbsəna samma karənga kəltə Iberiayedəyedo barammaa Mesolithicyedaa barewu Neolithicyedaaso R1b lineago do Indo-Europeanna sunyimasoyedən fallatə nado kajim balan, kuru nəm gade gene Basqueyedə shima dalil ganatənzayewo karnuwa kadan, bunzaye faltaa kuru nya suronzayya.
Mattias Jakobsson Uppsala Universityye suro Swedenyen shiye shilashila ammame kantiye uskuwa kulassəna shidoni El Portalón Cavern suro Atapuercaye, yala Spainye towondənadə.
Awo sowondənadə sannafkatə ngawo National Academy of Sciences United Statesye muko səkənan.
Tuskano kufuwa adəye adə isə notə sandiye kakaa jammai gade zammaan kərmayero, amma Basque sodə sandiye saa kadsro runza kasharuyati ngawo woktu adəyen, hijra dareye suro Iberiayedəye tuskano gade kuru bəlin kufuwa Iberiayero sammasoro suwudəna.
Dalil təngər sətəna mbeji manado sandiye woktudaa kuru ngawon kunten təlamma Basqueye kureye kada manazanaro ngawo nabtə (ruyi: təlamma aquitanianye).
Mairido Pamplonayedə, Mairi Basqueye dawuyedə, daren Navarretin notənade, sandiye letədo futu shalezənammaa kuru shima dalildo kammanowo Aragonese kurammaadəyewo, Castilianna kuru Mashi Faransayeya.
Kəriwu fatoye Navarreseyedəye sha lawuzəyi, mairidə zammaandən cukuro kawu askərra Spainyedə duwaduwazandəro (1512–1524).
Ammasonyayi, amma Basqueyedə gomnati kəlanzayeya noto tammatammazana har (1790) lan faltə Faransayesoro kuru kəriwu Carlistyeya (1839, 1876), loktudo Basquedəye warratammaa zahirye Carlos V ya amma ngawonzəyeyasoro ngawo ndəbsanayen.
Kəndaramma kərayedə (tafakkarso dustur Spainye 1978lan sha koksənammaa) Euskal Autonomia Erkidegoa lan notənadə au EAE suro Basqueyen kuru Comunidad Autónoma Vascalan au CAV Spainlan ( Nasaran: Basque Autonomous Nguro au BAC gultin) kəriya Spainye yakkə Alavaa, Biscayaa, Gipuzkoadən tədiyo.
“Yimlan shiro "Lardə Basqueye" gultin (au Euskadi) rowotəmasowa ammauraa lardəya soye sandi kəriya yakkə adəma noza wada, amma kuru awolaa wakatəlaan kasartə kəji nankaro soku akaidə tuska suwudimbammaa.”
“Masammaanno suro faidatə kəskeyelan kalimado Faransaye Pays Basquedə (Lardə Basqueye) na darajatə balan, məradədə lardə Basqueye sammaso ("”Euskal Herria"” suro Basqueyen), au yaladəro nguwuzənyi gəyi (au “”French””) lardə Basqueye tanasso).”
“Notədəya gargammalanma Naverre nasha raksə gojin, kuru lardə yala Basqueye kərmaye Navarre cidiyayedəye wane maananzədə (nasha laan) Nafarroa, amma kalimado "”Navarre kyrumadə”" (Nafarroa Garaia Basqueyin, Alta Navarra Spainyin) shidəye towondin futudo kalaigaido kərmaye autonomous Nguro da gotin.”
Dustur Spainyen ilmu təlamma Spainyedə mbu (ariticle no.
Ilmu Basqueye, ngawo sərzəna saa kadaro woktudo Francoye dunon sandiya sunotindən ngaidəye sandiya zalumtə feteyedə, waltəna cijin dalil do təlamma lardəyero ngawo ndəbtəya duli ikerowo.
Təlamma Spainyedə bas kasatkata manatinno Navarrelan, kuru təlammado Basqueyedə biya manammaantin lardədəye nashanzə yalayedən, nado amma təlamma Basqueye manazandə nguwumadə.
Kammabowo juwu adəyedə Bayonne-Anglet-Biarritz (BAB)yin au karəngədən kashuru masha madinaye dawudən (Basquetin sandi adə Baionaa, Angeluwa kuru Miarritzesa).
Diyori Basqueye millionma sətəna (Basque Americaa Basque Canadaa ruyi) yala Americayen bankada (United Statessa, Canadaa, asal lardədo Newfoundlanda, Quebecaa lan) Latin America (lardəa 23 son), anəm Africayeya kuru Australiaa).
Komdə 2.5 - 5 millionyedai diyori Basqueyedo Chilelan nabsanadə; amma Basqueyedə sandima kammabo zauro dunowanyima lardədəye fuwutə adayeyya ləmanneya kalaktədən.
Surondana kammabo nasha kərmaye kəriya Chihuahuaa Durangowa yedən.
Guatemalalan, kammabo amma Basqueyedə nguwu suro Sacatepequez Departmentyedən, Antigua Guatemalaa, Jalapaa tabaka arakkəro kərmadə, amma laadə hijra sadə madina Guatemalayero lezana.
Bammabucco, kaya Colombiaye, asal Basqueye mbeji.
Elkowa, Nevadaa kərawu kəlele siyasaye Basqueyedaa gozəna shidoni karuwu kəjinza fəlezan fartaa, kumbu detaa kuru ada amma Basqueye lardə Spainna, Frencha, Mexicoyeya sandidoni Nevadaro isana dare karni 19yedə.
Laa yala Americaye kulonsa shiro kurammaa badə, shidoni lardə notomaso mbuye sowondanammaadə, nasha adəye towondin.
Gargamma ada Basqueye mbeji Chinoa Californiyalan.
Kammabonzaso diyori amma Spaineya Mexicoyeya nabsanaye.
Tafakkardo Basquesa notədə təlamma asal yero nəbkata sandiya falantəna nankaro wakajimba.
Futu kəriya Europeye kaboyinyedeyi, asutu nashaye, təlammamin tumo au diwol gaden yayi, sandi indidə ruwunzanyi lardəye farakdəro wumiya.
Sawanyi mbeji siyasa sadinma amma adə wuronyi.
Zauro amma təlamma Basqueye bas manazandə gana: masammaanmaro amma təlamma Basqueye manazandə shiti indiso təlamma ndiya.
Shi təlamma Basqueyedə sha təlamma asalye tutulunaro gowotə gade zənammaa təlamma Europeyeya, sandidoni kammabowonzadə təlammado fato Indo-Europeye farakdəye.
Fatodə fədka allan sha kərtə fatoyeya maananza fal.
Adaa gadeyedai, waltəramma amma fatoyedə ləman fatoyedəyen kara: fatowa Basqueye ləmannasodə sandiya məradə dulinza sammasoye sasammabuloroda nyada, amma farowa dunoganaadə sandiye awonza fallon tada fallo kənjoye mbejiwo.
Ngəwusoro ngawo sanyiyaramso fəlanzanayen, nizam adəye səkkə am Basquebe bəladiyabe kada Spain, France au Americaro zawurəna. 
Malummalaa'a manawuwalaa'a lammaarra ndi ada kəltədə jarabsana sandiye ammauraa warratatədə swo bəlin suwudinno gowada.
Sandiya woktu Franceyedən towondə təlamma bəlinna ada bəlinna.
Kəriye shimadə asaldo malumma xhristainate alammaanna Francis Xavierya Michel Garicoitssa yedai.
Lasuendə shima Franciscan Padre Junipero Serraa warratazə kuru shiye məradə (awo fuquro sakəna) Californiaye 9 suro 21yen cowondo nasha coastyedən.
Woktudo Henry III Navarreye Catholic ro waltənadə mai Faransayero waltə nankaro, amma Protestantyedə kəndaramma Basqueyedən baro wallada.
Kərmasodə, tafakkar fallan, ganala 50% ma kozəna bas amma Basqueyedə alaa yasaranzadə, amma gabsənanzadə alab wada au alaa sasaranyi.
Kuru kammalayen, Christianitydə Basqueso kadiyo woktu karni 4 menna 5 meya, amma kuru kamma gadetin, ngaidə wakazənyi sai karni 12 meya 13 meya nazədo.
"Fuska allan, christianitydə kadiyo "”daten””.”
Adalaan, Intradə shiye bularowa sədin ngawo saa tuluryeson ndikate kulyen kəla kau Anbotowa kau gadetalan (hawardə kada); dinadə kəliro waljin soku shi Anbotodən kuru harjin Aloñanma, au Supelegorlan, au Gorbea lan.
Gultəna loktu sandiye kuldo sammaiye darajaadən sabtaya, sandiye frel dəa sasangin.
Amma kafesoye kəla jindi kada nguwuwan manazana, alammaanna jentilakka (kura kakalzəna), lamiakka (gana kalkalzəna), mairuakka (kawar gartəmaso au kor dongurre, hayadən cidi dunobammaa), iratxoakka (jindi ganammaa), sorginak (karammaaa, kammauwa moduwa adinyediyomaso), kuru gaden kunten.
Kamma amma zalumtəma San Martin Txiki mbeji ("St Martin the lesser").
Jentilakdə (Kurammaa), fəska gaden, amma kura darajaa sandidoni baro walta kaduwu amma saa kadaye bayanzanadə sandidoni na kərin nabsanammaa ilmunza suyebammaa.
Karnu ma kozənalan, malummaye daraja kura kammauwa Basqueyedə na sharayen farakko bayanzana, adsima sharaaro waltaso, warratawoso, kuru sharaa ante-Romanmen, saa dawusen, kuru woktu kərmayen.
Navarredə doka kəlanza notoye gade mbeji, sarraitədo kasattəima woktu Spainye democradiyaro faltandən (Amejoramientodə, 'sərai' kəndaramma nzə buroye gomnati amma yezoyedəro).
Korowa siyasaye, nəmbe təlammameya kaduwuwa kuru futu turində zauro tuskata Navarrelan.
Maranta kada woktu kərmai letəramma ilmuye Basqueyen Basqueda faidatə awo kəji gultəye badiyarammayero.
Fuska gaden, kəla notomadə au nəmbe matədə masammaanno nguwu kate wofilammaaa amma Basqueyedən.
Sandiye kəlanza gowada adammaen masammaanno təlammamen gadezana mashinzasodaa.
Miguel de Unamunodə kitawu təbtəma kuru falsafammaa dare karni 19meya kən 20ya nowatammaa.
Shiye kuru kəlakəl kasuwuye Chileyedaa sowondəna fuwutə letədo kəlakəldo Coci Catholicyedəye kəndaramma yikəlitonzadən.
Gargammado Sanye Botswanalandə masammaanmaro towondin yala Botswana shiro kəriye Tsodilo Hills sandən.
1950lan səta 1990ro sadənadə, amma Sanyedə barero fallata falildo gomnatiye lammaarraa zammaanyero kalaktəda mbuzanadə.
“Kufula Sanyeladə fal suro 14 tawadəro nowatammaa "”juwu nguwu kakasoye”", daji "”kufu jammaiye kaka fallammaa, ssndidoni kaduwuwa kəlzanammaa kuru nəm sammaun adanzayeya təlamma nzayeyadə””.”
Wakillu amma Sanye 2003lan məradənza gullada su kufuwa jili allan faidatədə mowonzə kalimado Sandə mutkataro faidatin.
Uye kamma karayen faidatədə gowoke kowoko, kuru fetefarakro wa amma ngəlasoye saasana.
"Fuska gaden, wakilla San Councilyedə kərzaksana kəla kuttu au sandiro zaukənatənyiro au amma Sanye futudo (Die Burger) kalmado 'boesman' da ləbkada.”””
Furu warrataye Sanyedə Eskimoyedəro rəbtəyin, kalima jili fallin alammaanna kaduwu Europeyedəyayi, amma kuru walta doka suyeya faidatəro.
Dulidə chidanza ba bisken kazə, kuru denabtədə zauro faidaa amma Sanye sammaso.
Sandiye howom kammatə fatoyeya kufuyeya zaida kammazana kuru njiyesodə kaanzasa dayintana kuru na kumbu dabbayeya.
Nji samiye kamtədə kəntawu kadaro lejin kuru bəlaa njiye sodə harjin waneye.
Suro bəla adəyero dalammai kajimye dedeya sakəna.
Badiyaramma bilayedə shima woktu zauwo: loktu kawusuwa kuru cidi harzəna ngawo binəmyen.
Kəshanadə tada kəskayeya, inabso, tada kəskaye suro bəlayeso, lowosor karayeso kiru awowa kəskaye gadesowa sabsan faidatə jammaiyero nankaro.
Nadəro wutuəya, Sanmadə awo jili 18 səta 104ro sadəna zozoyin, kafiya, kulu ganaa, nguwul cidacidayeya, kuli kəlaliyeyiso, kuli malumfatafataso kuru kanammaye surodən.
Haplogroups adə kifu ganado haplogroups Aye Byeyaye bas, dalammai ndi buroye kəla kəska Y-chromosome kanyedə.
Mitochondrial haplogroupdo shima farakkodə (carimawo), L0d, towondəna nəm nguwuye danolan Africayelan kufuwa Sanye.
Sandə masammaanno gawo kammabo ammayedəye sha lezəna kuru barewu na gaden isanasoye suro cidido amma gargajiyaye Sanye dadanadə.
Cidi fərəstadə shima masala kira amma Bostawanayedo, Sanye karenzasowa mowon kunten dawy biske nzəliwo Kalahariyedən.
Akaidə karajaa cin amma Sanyedəro faida ilmuza fatoye nankaro.
Van der Postdə anəm Africayen wurano, kuru sha darajan tumona kaduwuwa asal Africayedeye.
"Kənənga sammason mowodəye sha gotin "”təlamma fattənammaa”” Van der Postye kəla lammaar adəyen kitswuwa ləbkono 1958lan, kitawudəro su Dina Kalahariye fassənammaa səkə.”
Shiye buro salakkin fim barammaasoye sədə, 1957 kollada, bara kangərye fəleza.
Yanzana feroye Elizabeth Marshall Thomasye, kitawuwa nguwuwa rowozəna kuru ləbtaa kada kəla Sanyen, notunze woltədo sandiya ammadaa dadanadən woktudo adaanzadə kəlewa slaidən.
Shi adə Lawrence Van Gelder sha suru New York Timesro, shidoni gulzənadə fimdə :"”kundodo ikayeya kayayeya daa"”.”
Kənda sarraitədo dabba kurakuraye BBCyedə (2003) amma Sanye Kalahari desertye gotə gənatənammaa mbeji shidoni bara ngəriye sahara zautin sədində.
Nəm sammaun nza nankaro, cidiya Sanyedə wane dalildo kul kureye fentitədaafəlejin.
Fimdə Jamie Uys ammaariyaci, shidoni Sannowaltənammaa ngawo saa mewuyen The Gods must be crazyya shidoni fando lardə diyayero fəlezənadə.
James A. Michener wadədə (1980), cidado gargamma kəltaye shidoni anəm Africayen tədənadə.
Norman Rushye awonzə kəltaye bəlində 1991yin sabtərammado Basarwaye karəngə (hangallo bisketə) bəla Bostwanaye nado asal kundodəyedə tədənammaadə.
2007lan, David Gilmanye Hintə Shatanye ya ləbkono.
Zairodo kura nadəyedo Noye.
Amma Germanicyedə sandima kufu amma gargamma sandidoni kawu Europe'a Scandinavia lan dawunadə.
Suro zande duwo sadǝna ben kǝla zaman Roman be ladǝn, Sandi amma nasha lardǝ German be daga Germani lan bowotin, sonyayi kuru Malǝmma kura-kura diye bowotǝ kǝn indimi dǝma goza, sau shima German jirebe daga fǝlejin diye sǝkǝ.
Cemi adǝyen, mayya Romye sandima buro salakkin amma Germanicyeda bayanza Rhine karǝngalan woktudo kazadala Romeye nadǝn nguwudǝn.
Kowori Romeye nasha kura kate Rhinena Elbeyadə 16 CE lan daano, ngawo kənasar kura kəlanzan Teutoburg Forestye zuwunadən 9 CE lan.
Karnu kən 3medən amma təlamma Germanicye Goths manazandə kara Pontic Steppe yedən sabtana diya Germaniayen, kuru sandiye bulawuro njimen sadəna suro Balkanssa Anatoliaa cintəza har Cyprus nazana.
Amma shila kəratəmasodə sandiye nabtəramma tuskata kuru ləmanramma Germania sammason.
Ada men, amma Germanicyedə dokanzado nanzan danadə doka watəyeya bu fitayya.
Amma təlamma Germanicye manazan kureyedə ada kayayinza fal, futu jili fal yedai, kuru amma Germanicyedə amma daranzaye fal woktudo hijrayedən.
Nado təlandə towondəna dəmaye kammabiwwa, Germanic, Celtic, kuru Latinna asal Illyrianro təmatəna.
Təlandə na isəna turimbaro, sudə Romanro fallatə Celticmen.
Dare zammaan kureyedən, ammadoni Rhine karəngayedə bas, masammaanmaro amma Franksye kuru yimlan amma Alemanniye Germanidən boworin eotəma Latinye au Greekye.
Walau rowotəma Romeye amma Celtic manazandə sotuluntiyayi, au amma Germanic yeda su ammadəyero gazayyayi, bayan bəlin allan, təlamma Germanicye faidatədə shima awo matindən asuwotə shi Germanidə ammaro au lardədo kifu təlammamen asurin maro.
"Malummala badiyaramma saa dawuwedə kulassandəye korowa sasangəna kəla amma Germanicyedə kəlanza amma kaduwu fallataro sorinno, amma laadə awo fəlezandə təlamma Germanicye fandodə kəla gargamma jireyedo shimen amma Germanicyedaa notinno, kəlanza amma “”Germanic””yero gozana gozanyiyayi.”
Dalil adə nankaro, Goffartye fəleyeno kalima Germanic dəmmaro wande sha "”barbarian”" yin faidatənyieo, maana təlammaye məradətəma bas, kuru gargammamu alammaanna Walter Pohlsoye, sandiye bowozana kalima shimadə təkawuro au bayan ngəlan faidatə wono.”
Kuru Caesaryedən, haldo fetefarak amma Germaniyedə shima gədi Rhineyen kashiru, Gaulla surin sak fəteyedən, bayan doni sədəna gargammamo gaalan suro rowonzəyen.
Tacitus də yimlan tawatənzə ba kəla kamma adə Germanicyela au nagadero shammainzəya guljin kəla Bastarnaeyen, shidoni kamma Sarmatiansyedai amma Germani manajin, kəla Osiya Cotiniyayen, kuru kəla Aestiyayen, sandidoni amma Suebiyedai amma təlamma gade manazayin.
Danube samizənadə nabtə kalangai yalayen kara.
Tawadə ba amma Germaniyedə təlamma Germanicye manazanro, kuru waneye suronzan amma Celtic manaruwu mbeji.
Tacitusye təlamma Germanicye komtə gozəkono sandido fəte ci kəmoduwuyemadə woktu kərmai buroyedən, alammaanna Tungriso, Nemetesso, Ubiiso kuru Bataviaa.
Adəye zakzawwa sərana, kufuwa yakkə adə woktulan sandiya faidatin təlamma zammaanne kureyedən, yeyektə təlamma Germanicyedaa yikolto badiyada.
Herminones(amma) au Hermiones surowammaen, Sueviye mbeji, Hermunduridə, Chattiya, Cherusciya na Plinyyen.
“Fəska gaden, Tacitusye rowono faraskəramma faldəmen amma laaye kasassana kufuwa gade mbeji, sandidoni sai yakkə adəmaavnəm kuran satənammaa "”Marsila, Gambriviiya, Sueviya, Vandiliiye suron mbeji"”,”
"Strabo shidoni kəla amma Germaniye kate Elbeya Rhinenaro hangal gənazənadə, kuru duli Mannusye isabsəyi, kuruson suro amma Germaniyedo amma Suevianye gənyimadəye yeksəna, kufuwa indi gaden, sammainnzənai dai yektə yakkə səraa :"”təlamma Germanye ganammaadə, alammaanna Cherusciyeso, Chattiso, Gamabriviso, Chattuariiso kuru ngawo adəye kuludə Sicambriaa, Chaubiyaa, Bructeriyaa, Cimbriyaa, Cauciyaa, Caulciyaa, Campsianisowa””.”
Woktudo kawu lokru təlamma Germanicyedən (2500-500 BCE), təlamma do protoyedə tawadəro asal təlammayedəye sha falzəna shidoni kərmaro asurin njirtiya bowota Germanicyedən.
Kuruson taidazə kalima kurakura təlammado Celticyedəye faltəna, amma kammabo awa syedə daren wakano, kammabo kalima sarredə wakajin kawu au woktudo sautidəye sərtən doka Grimmye fəlezənaidai.
Amma təlammado Proto-Germanicyedə waltə garratə təlammadə kəltə baroyati diwoldo sandiya gəretəyen, tawadəro təlamma Proto-yelan gənti.
Njirtə harawwanza buroye tawatkatadə (Vimose comb'a, Øvre Stabu spearhead'a), burodən Denmark zammaannen sabkata, kuru rowotə diwoldo Elder Futharkye dindən, raita karni 2ndmeye CEdən gənatə.
Amma, kalma Proto-Germanicye gartəyima kəltədə, njirtə harawwadəyeya tawacco karnu 4th kuru 5th CE lan, kuru ngaidəye fəleyeno kamma karaye Norseyedə ca kaka kamma təlamma fəte Germanicye manajin sakko waljimba.
“Dare karnu kən 3 CE dən, təlammame garaktə alammaanna fəte Germanicye harawu dare -z də fattanzədə ba waazəna suro "”gabcino”" təlamma samma yalafətezənayedən.”
Təlamma Burgundiayeya Vandalic yey suro gədi kufu Germanicyedəro kəltadə, amma kamma kurnojin yayi, tawattənti kowayayi jire zanammaa yesəkə.
Kəndarammadə shima kufu ammalaye sandidoni ndikatenzan kammaanza dadanammaa sandiye kalangai fai au yekkata katenzan faidatan, zahirdən kazadala siyasayenza fal kiru adado məradəzana nguwuwa.
Kəndaramma futu kate amma daa garzan saidəye tafakkar kundolaye au manalaye gotə kasattənaro au kasattəyiro.
Kərmadə tunda kəllatadaa, kəndarammadə səkə amma nzəye faidatan furudo ngai gənyima zabu kammafal sədinma, faida kammafayeya jammaiyeyaso ngaima yektin, au kammaboso kammaanzaro gayin.
“Adəmadə kalimado Latinye societas dəro gotiya, shidoni sudo sociusdən gowotə ("”koi, sawa, kəlammaa”", suro bayantənzədə socialis) sha faidatin muammaala au ndəbtə ndikate awo indiye sifatero sandidə sawaaro au kəla fərəm ngata.”
“1630lan sha faidatin waltərammado "”ammado nəm mashi kuru ndi kate sandiya kəlzə kallo da nozana nabtərammado kakallin””.”
Sura adə wane duno siyasaye kada mbeji nanzan, adadəro wutəyin, cidimen kuri nabtəramma gargammame shidoni nabtəramma adəye gozənammaa.
Kendarammado təlammame shidoni nəm kura daraja ganaadə.
Adaa adəa faltədə futu kəndarammadəyen alammaanzə mbeji.
Madinaa isa madina-kəriye kuru lardə-kəriye yaro wallada.
Cemiadəyen, nabtərammamu kəndarammadə waneye sandiye dabsan au zorzan ndu yayi kamma doka lardəye gaworo wazənadə.
Nabtərammaladə kammamo au kufu laro daraja sadin soku awongəla sadiya.
Adammanaye nabtəramma kada sətandəna suro gargammamenyayi, ammaso hal amma kərazanasodəye nabtərammadaa yektəro ciyada sanaro futudo kufu gadegade suro nabtərammamen razuwu, daraja au duno fandonza gadejinro.
Amma, nabtərammamula barammaasoyedə nasha zauro razuwu mbejidən (alammaanna Hingityrdai) kufu kuran nabkada kiru sandiye gar kurakura garzana nabtərammadən alammaanna mairiyedai.
Daraja suro təlamma falyedə tilo, kuru howomma kanzan ndikatenzan kasattən.
Kərmai siyasaye daraja jireyadə ba, kuru shi kazadaladə biya kammabo awo faltəma, shawari kənjoma, adənankaro, amma kaduwu falle sabta awofal diwodə gomnatinyi.
Dalildo kumbu fandonzadə dunowadəye səkə, sunyimasoye raksa juwu nguwuwa banazan.
Misallo, amma laadə cida muskoye sadin awa faidatəye satandin, barimiya satandin kuru mərzammasowa awaa gade faidayin kunten.
Fatowa adə dunowa sowondin ləmanza nguwujin soro.
Kajim karayedə kərəmgata kuru warrata, kuru buqudə takiro faidatin.
Sandiye lardə ngəlammaadəro waltayin ngawo saa kadayen kuru walta cidanza badizan.
Nəm nguwu jammai bəladiyayedə nəm farakdo cidi bariyedən kara, ngaima bəladiya sodə amma gana 30 səta 2000 maro sadin.
Amma kərən amma kəratəmasoye kammatəramma jumlai arigulja faltədən faidata faltəno technologiyedə məradəzana shidoni wazənammaa tən saa 8,500 kozənalan shidoni kəska bariya dabba nyiwowaro səkənadə.
Kəndaramma diyoye jili kada wakazəna nasha kəndaramma barewuyedən.
Adəgaima, na kumbu gənatəyedə ngalwojinnason kuru kəshanaye fatoro kərawu kumbu kudoyedə fulutinnason, sandiye banama kongayero wallada.
Jili kərmayye zauro darajaadəye turo.
Amma Europeye Americawuwa kulastanzadə shima kapitalismdaa suwudə.
Ngaidə futu fuwutənzəyedə taidazə sərana.
Kəltə kuradə shima faltədo manatəna buroyeda suwudə suro faltədo madinadəyen zauro nowataro waltə nankaro.
Amma, nəm adal badə buroma kozənaro wallono.
Cidimen, nasha zauro gana lardaa fəte Europeyedə zuwu, yala Americayeya, Australiaya New Zealand'a.
Nasha fal kəlakəl Europeye məradətənadə shima kəndaramma do watiyaye.
Malumna mowontiye la, goyyaa, kuru association scienceye kəlanza nabtərammamo gozana (misallo, American Mathematical Societyya, American Society of Civil Engineerssa, au Royal Societyya).
Nabtərammadə nado ndikaten fantəye (kufu amma rowaye) nəm awofal alammaanna adayeyi, adinyeyi, darajayeyi, kundoyeyi au futu turində.
Fəska allan kakalzəna tafakkarso nabtəramma kureyedaa walau bəladiya gana, bəladiyanzə, bəla kuranzə au madina yayi.
Kammabo waltəm waltəramma gartəsodə amma shila kattiye kəratəmasoye kənda kate amma boye buroyedə awa turin soworo wakanosa dayingata.
Kufuyima shinzən tulonzədazənyi au gadema.
Kate ammabe mu'amaladə buro salakkin yalla sha lezə, shidoni shimen nduliye ada bəlayeya salin.
Lardə gartəmasodəye tawadəro futu amma kəndadə sai asujiya kuru futu lardədavfaltə kəndanzado kuradən.
Yektədo ndikate lardə fuwutaa kuru lardə gartayedə awaa nguwu kuru nizamma barimi lardə fuwutəyeya.
Nəm dedə: yasa baro mowonjimba, ngatə kuru faltə nashado hangal zaadə, woktudo nduso tunonozaa nojiya, shidoni adammanaye nozənadə.
“Sana yakkədo lardə nizammayəyedə sandima asaldaa nizammatə, lardə samma gartaa kuru nizammado nasha cidaye (kuru bowotin"nizamma lardəye fərtə farakkammaa", misal nzədo shima nizamma lardəyedo nzasaraye, au nizamma lardəye sabtəye)."
Tumowo: June 22, 2008.
Lardə nizammatədə lammaar fal fafarta kawairo gənyi hangal gənazayin.
Kufu ai sandiye kasassa howom kammatəda ndəlammazayin shidoni ngəlefa amma lardəye faidajin ma kufula məradətənayayiro.
Lardədo asutun nabsənadə: jammai ganalan səta, kaduwula yayi, kifu adinye, kaduwu kada au shim fərəmtədo nəm kazadala awo kadaye, au lardə adaaye dinaye kərmayedə.
Muammaala ndikate amma lardəyedə ndikatenzan shawariso diyo kəla lammaar layen.
“Malumma sura adammanayedə "”kammado malum”" au doka dammaye kəratəma.”
Amma ilmu kəla ammaye kəratuwudə adaa kureyedə kərazan, gargamma nzammaen adabba, kayaa, kiru rasmuwa məradədo kammala asutaye, watəla au zammaan.
Anthropologidə (alammaanna fannu gargammame gadeyedai) suro sana adəyero gayimba, dalammaiya anthropologiye kada ilmuwa fal allan au gaden towondo.
Kalimado anthropos (άνθρωπος) kalimado Greekyen gowotə "”adammana”" ro au "”kamma"”.”
Adəye ma'ananzədə, anthropologiwusodə nasha ilmuye fal noza yaye, sandiye sambisoro nasha ilmu alagəwabe-a, təlammabe-a, gargammabe-a, kuru adaa masala laayero hangal gənazayin.
Kulashido dina sammadoyedə shima səkə ilmuwu anthropologiyeda amma soda bayannaro kərada, biogeneticka, archaeologicalla kuru mu təlammameya faidata rokko adaaro hangal gənatən.
Archaeologidə social sciencero kuru dalammai humanitiesyero gotin.
Falsafa karni kən findiyeya findi tilonneya awo ngəlaro zəktənadə kulashi təlammayedəro cissəna kuru korodo alammaanna Wattgensteinye dayintənayedai, kammabo tuskado falsafayedə kalima faidatə gowotə, ilmudo adabyero shaa, kəkəltaa kuru furu təlammada daanadaa suwudəna, kuru malumma gargamma təlammamedə sandiye fuwutə təlammayeya kərazana shidoni woktun waajində.
Sha bayantəna "”letəramma dokayero”" futu "”tafakkardo waltəramma”" nəm ada fandodə, futu "”nəm kazada”" məradaa amma fuwutə kuru har "”kashimodo kazadala kuraye, shidoni riyitə doka hənatəyammaa ro gowotə””.”
Dokaadə siyasa, dalil nzədə siyasawu sha sadə nankadəro.
“Futu Immanuel kantye fəlezənayedai, “”Malumma falsafaye Greekye kureyedə science yakkəro yakkata : physicssa, erhincssa kiru logicka.””)”
Shintowa, Daoism kuru kufu godeya au adin asal yedə doka kurrat gənata ba nanzan.
Futudo nzasarayedə maananzədə futu doka kəngayedo adin sodəye fəlezammaba dalildo ngəs karuwuye nankaro, dalil ba, kuru kattuwuwa.
Hal adammanaye asurueo sandiya məradaatə.
Adindo kammasha suwudəna bammaadə sandima adin Hinduye, Shintowa kuru adin asal nalaye au adin kufulaye.
Soku adin gargajiyayedəye lammaarla notoro teriya, daji adin bəlinna towondin.
Kurtəso diwodə cidawu fannu gadeyeye ngawo ndəbsana, alammaanna kaya rowotəyeti kiru kakallo awa kurtəyero cistayedai.
Shiadə sha kurtədo kəndoyelan bowotin.
Fartədə shiye sha watiya manabalan gəmtəro fasaltin (təlamma titiye ruyi) ndikate ammayen au dabbayen (fartə kuli kəmanne, fartə kəskayya) təndoso awa robaye (fartə lammaboye kasammamin).
Kurtədo Byzantineya Gothicyeya saa dawuwedə, cociye nguwutəye sowon jire bibleye bayantə amma jire awowaye gənyiro codo.
Alammaa jili shi adəyedə shima launu battidə furu rurinro bayantin (misal sha karəngadə kammarobaye manajin).
Alammaaa tiyo awolayen diyo mbeji dunowa awodəme yikon, au awoda tiyidən yadəm kuden.
Amma, sa fuska kəstammaen faidatiya maananzədə cidaa adaa faidatə rasmuro kəltəya, awonzədanaa awasha godeyadə gotiya nyado kirtəmadəye fəlejiya səranadə noturo.
Sələmdə nəm kawune fəlejin fəten, amma nagaden bəl yayi mowonjin.
“Kalimado "”kimedə”" misallo, awa jili kada kəla kənda asal kimeyedən.”
Ngaidə kurtən badiyatə hayya lammaarredən fentigənyi.
Kuruson, amma nguwu sa maranta tammaozaya saa gana buroyedən faton nabsan tafakkar ai sadinyw sadin, ngaidəye fando gana suwudin sa cida badizaya, ammason, amma fannudo awodiyoyeyadə tiyicida sowondin sa marantanza dajiya.
Amma, turuna kəla ammado humanitiesyen tammaozanadə sandima fandonza nguwuwo cidaqudo maranta duwuye kərazaidəyayiro, kiru kəji cidanzaye fanzan ammaanza fannu gadeyedəyeyi.
Futu nəm nguwudo dəgreedaa sadində wutiya amma, humanitiesdə ngawuzan.
Banado gomnati kura lardəyen humanitiesye sowondində gana fannu gadedəro wutəya alammaanna STEMyeyiso au lititayeti.
Asutu adə, dayingata, kamma tafakkar falla kaduwu karunguwaye kəlzəna kuru tafakkardo kaduwunza gowon kotəye sandina china falsafa kureye faidatən.
Kəndarammaye kəndadə kawunbaro, hawar kənjodə barimi kura maana gargammameda adutuwa suwudin, kaduwiwa kuru adab'a.
Ngawo garyedə furu humanitiesye kəranzadəro masala suwudəna kəla korodo manaa, məradaa kuru kitawu ləbtaa.
Ngawo adəyen, tafakkar jireye, amma kammabiyya humanitic sha allanzəro, na gaden towondin.
Kəji fantə adə gadezəna suro denabtə amma ruwunzaye kuru shimtetw ada fəteye fando tiyitiyiye, kuru Jürgen Habermassa najo məradəro nəm kuraro cistəba kuru masalado buron naa toworutiyedaa shidoni sandənammaa məradədo shidoni kuri kasuwuyen waazənadə.
Nəm nguwu humanitiesyedən yayi kammabiyi kəla himanitiesyedə laadə suro asal scienceye kalantənzaro bowotəna.
Gargamma falsafaye notudə ngəla.”
“Zandedə (suro Latin communicare gowotə, maananzədə "”awo katenden kəltə yektin”" au "”awola faltə”" shi “”jawawudo yektə zawuma kate kəlaa kamma, kammafalla jammaiya, kuru fantə surowayeya kalima diyayeya.”””
Awo risalan daanadə (wattə suron bayan kafema asal lammaar dəye bayantən).
Awa kalla suwudin alammaanna duno adayeya yinlan kundo ammasoyeya (məradətaa wowoktənaso) faltə dunodo futu fantinyedə nado kamma manazənadəye kəla fantəma fal au kadaro.
Asal watiyayedaa zabtə kuru awo hangal gojinma.
Misallo awodiyo matədə sandima kəlalan kundowa, təndodo kəlalan diyo alammaanna musko kəltayeyi au shim njiməttə, kuru awodo ngai wakajin məradətəyyin, alammaanna zunguyeyi.
Adənyi, kitawuwa rowatadə suronzan watiyado mana baro gəmtəyinma mbeji alammaanna zaido row muskoyedai, futudo kalimadə sarraitədə kiru awo titidən harawwa rowatadə faidatə lammaar karuwuye gəmtəro.
Faidala watiya mana bayedə adammanayen sandiye gəmtə kuru fəletə, kuru waltə tawatta təlammadəa, faltəro kuru sawartəro, futu tədində halallodiyo kuru watiyadaa cemitə.
Zande sumbuluna fando nankaro, zande manabaye alammaanna titiso, feskaso, kowowa, zahir tiyiye, nəm cintaa, woktuwa kuru awaa naye godeya sandiya sai tədiya fuska kamma kəltan.
“””Awowa zande mana bayedə wane futu manaye dinayero waljin.”””
Təlamma litodə ngəlewadən kammabowoso woktu nəm tiqollen waajin.
Təlamma gartənammaa alammaanna Esperantoyeti, təlammado programmaminyeso, kuru cida mathsye kadaa sandiya tawadəro təlamma ammamero kawai ro gənyi yekkatə.
Halla təlammayedə kodan sandiya tunotin.
Futu ammasoye sasaranadə gənyin, təlamma dinaye tawatkatadə (misallo, təlamma Americaye tawatkatammaa) sandiya zandedo manayero gowotə dalildə alammaado kalmanzayya, mananzayeya kuru garra təlamma nzayedə yektəmatindaa sha təlamma manatidaa zaana.
Zandedə ngaima shima futudo maaana tawattəyin kuru watiya hatəyin asuru ndikate amma fando matəro.
Diwoldo, alammaaa tando gəmtəro.
Darerammado nado watiya nazəyində.
Məradaa gadero fursa bawo.
Futu zandedəyero fursa bawo.
Kundo adə fuska kada gojin, futuwa manaye kadadəye faldən.
Dokadəro wutəya (halla tawatkata alammaaye).
Nəm lawu allo wutəya, Barnlundye (2008) dutu zandeye tawakkatammaa tədiya səra.
Futu zandeye kən indimi adə, maananzədə jilido duno tandoye au kuru garmaye, awo cissənadə futu kammame zandəjində shima awodo futu watiyada gotindaa fəlejin.
Nəm lando manammaayeya nəm ngəla fantəmayeyadə mowonzə gadejin, ada nadəyen, kuduwu, au jinsidən kara, shidoni wane watiyado fantiya məradətənadaa faljin.
Amma sonyati, awola alammaanna kitawu dokayeyedaidə shima təra kurtanzədənyati, ndammaan wammailtənyi suro kurtadəyen, shidoni futu asurinda zautə suwudənammaa.
Companiya duno ganadə sandiya gana suro cida aiyedən sadin, amma sandi kurukura madə futu zandeye sammasowa raksa sadin.
Awo kəndarammamin fantində shima amma sammatə, nizamma, au letərammado mowoye, futu dotowe, yektə au kundola kəla awo tantənayen.
Zandedo ndikate ammalan watiyaa indi gəmtətinma : asal watiyadeyeya futu fantəmaye wariyada gozənadaa.
Shi adə shima kərado futu ammasoye lammaarra kada waajinda bayanzandə.
Zande fərəmgata kuru jireyedə njimdo amma fatoyeya awo karunzaye manaa fərəmjin kuru katenzaro kərawuwe səkin.
Kulashiwuye dokado futu zandeye asutaye saudəna.
“Shi adə kəla bayantəbaye surodən mbeji "”ilmu kakalma”" zande soku kammame manatəlan indiya faidatiya au kalima tuskata, kalima litasoye, au kəndala au nala bayantədo kərəntəmadəye asujimbammaa.”
Amma ngaigənyi, kareya batti au zammaan kozənaa, masammaanno kazadalaye fuwutə bəlindaa kudoro watə, adəye masala suwudin.
Misallanzədə wane gar cidarammalaye shidoni fete gənyimaye suron mbeji ngaidəye səkə nduro manammain maro nonumba.
Kalima sandima adə yikatədə shim ngəlawu gadenzan faidatəlan sokuyyayi mowonzənan.
Amma, kulashi suro zandeye fəlezəna tuskadə doka kulashidəro sarzəyin soku kərən nzaye teriya.
Sokudo manammaaye tafakkarla bayanjin au kalimala amma kərəntəmadəye mana gade fai kərənjin.
Adəye, dutu duli sənanaye zandezandaa fallono kuru sandiye futu kəlanzan shawaro zandezanda fantəna kuru kammaanza kəkəltən.
Riyitədo wande sandiya zortəyi nankaro -- Adə awo kura zandeya dabcin ma.
Shi adə zakzowo nəmma səran kuru təlammamumma kalimanumma habsəyin.
Halla laadə fantəgə kazəyiyaro sadin.
Kəndo asutə baa tulobedə kalla ngəwu-a fasari batti-a fulutə jarabcin, sa daraja au ma'ana alama laayedə kalla ngəwu suwudin maa, au na ma'ana jili kada mbejilan, adəye asutə kərauwwaro sədin.
Misallo; kalmawa-a, launuwa-a ga kuru alamawa so-adə ma’ananza gedejin suro adawa gadegadeyen.
Nashawa fantəgəbe adabe asutədə ma'ananzə notə adaga kaduwuge gade-gade ganto sau am ada gadebe'a kalkalro yita fantəgəro.
Kuru suro adəyen kowowa nguwaltobe mbeji kuru anyi sammaso nəmgadetə adawabe ndikate kalangaiyyabeye sha zauro lejin.
Ada woson asutə gadejin saunzə fara’ado amartənadə lardə woson gadejin.
Awowa andero bayan sadində sandima dadatə-a, manatə baa-a, kuru duwan jawawu yio baa-a sa tusu tədinlan.
Lardəwa gade-gaden, alama samən-samən fəletin na kawuri gemtəyen.
Zarra awowa tənatənaye sodə alagəwa shimbe surimba sandiro rhizome bacteria-a, fungi-a, kuru kuliwa suro cidiye-a men fantayin.
Nasha gadelan kuliwa waata sandiro parasites gultində ta sarfandeyin, fuska allan alawuwa kajim kembu ma so dəga tajirwazayin.
Awo shiro biochemicals gultindəye səkkə alagəuwwa fungalbesodəye futu taganasbe laan kəndozayin, amma kemikalwa anyi suro kawuliwa alagəlabedən ba maa, alagə fungalbedə affima sədimba.
Awo shiro quorum gultində kuru men, bacteriasodə nəmkərawu cellbe asuzayin, kuru gene fəleta futu mowonjinro kalzayin au sonotin.
Bayandə, futu noatadən, sapsawi bayanbe sasərrata, fasallata kuru garrata ma.
Bayandə sapsawi bayanbe'a leyata.
Bayandə kəla loktuyen warmatəyin, sapsawi bayanbe gənatə-a, na-a men kuru fantəgə-a fantəgə wayabe-amen.
Bayandə mowonzə jiliwa warmatəgəbe-a fasartəbe-a kadaro ashirtəyin (misallo, bayan mowonzə alamawa laaro ashirtəyin, au signa men warmatəyin).
Tawadə baadə mowontə wakatəbe'a lejin.
Adəro nzəralan, Latin kəlanzədə suronzə kalima īnfōrmātiō"də mbeji ma'ananzə asutə au tafakkar, amma ta'adir au futu adəye fuwutə kalimadəye təlam Nasarayen lezənadə notənyi.
Təlam Greek zamanyelan kalima Πληροφορίαdə kuro faidatin kuru sha information təlam Nasarabedə-a ma'anaza tilo.
Fannu adə cidawa Harry Nyquist-a Ralph Hartley-a (1920s)bedə sha kərtəro səkkə, kuru 1940s lan Claude Shannon.
Entropydə gultiya shima ngal tawadəbaa awo laaye shi doni suro adadu awo laayen dəgana au tamoram duluwu laa tartib baaye.
Dalamiya bayannabe faida'aye suron source coding gədi awo labtərambe ferte, algorithmic complexity theory-a, algorithmic information theory-a kuru information-theoretic security samma mbeji.
Kitawunzə Sensory Ecologydən ilmuma biophysicsbe David B. Dusenberydəye awowa anyiya causal inputslan bowono.
Fuska jarabtəyəlan, bayandə alamawa duno kəske'a sha gojin sandi doni nizamwa fantəbe taganasbeye sha fanza gozayin kuru daji dunon kuratəgə alaa au nizamro faidajinro waljin.
Sabteram awo shiro nucleotides gultindəyedə shima futu doni alaa laa tətandə kuru ngalwojinmabe wo bana hangal laate məradətənyiro.
Gultə gaden, bayandə asutə adəlan shima awo doni wakkiltəbero gotinma wo, amma adə nankaro gənyi tətangatə au yitagattəyin.
Jawawu dege notə yirfandowodə kam hawardə tinaro wuntəyin.
Adə shima 61 CD-ROM'a tilo wo nasha nəm tilo bayanbe kamye woso saa 2007lan.
Kowo gotəgəro cistəgəye nəmngəla kowowabe loktu kuruwuro dəgayinro tawatsəyin.
Beynon-Daviesye asutə shiro bayan gultin fəska kada'adə bayangono nasha alamawa-a kuru alamawa fəletabe-amen.
Kəndo diyo au kulashi awo laa fandobedə fantəgə'a leyata.
Bayan gadelan, awo shiro pragmatics gultində təlam-a kəndo-a kəllono.
Semanticsdə shima ilmu ma'ana alamawabe - awowado alamawa-a hallawa-a kəljinma.
Ka’idawa kalmawa kəkəltəyedə shima nasha bayan kəla səmana kamma-kamma diwoye diwal fikrabe-a tartib manaye-a.
Shiye asutə taman bayanna lexicographybe yitagatciwo kuru ngənəwu do futu manawa ləbtəyə kuru shimojowo faidatəma kakkadə do “dictionary” gultinma dəyero, futu shigan faidatə, asuzə zande'a ləbcinno.
Suro zandeyen la’atar mananəmyen awo nganzanəmma fantin diwal watiyawa do alamawa kəla tilowa təlam doni am manazayinye fanzayinlan gotəna.
Awo do ne information visualisation tin kasarrated adəgeiro (infoVis) ma’ana; shim min kuru lan sha bəbtin, ngawo adəgen na’ura kəronnon faidatin dəro mbursataga allan faidatəmanzə soga banazə kakkalam gənatənzəyero wakkil zayi.
Kalima shimadə fannu ilmu naptəram adammanabe-a ilmuwa gade so-ayen faidatin hattaa ilmu falsafabe-a bioethics-ayero gənajiyo.
Jamawa fuwutə sadinma son nəm yaana-a adawa tilo-aro ngəwusoro wuntəyin kuru jamawa fuwuzana sodə manawa jili kada gozana kəla awi naptə ngawana kəlbe au, kəltə jamibe wo.
Durkhheim shima kalimawa mechanical and organic solidarity də suwudə kəla mana fuwutə jamawaben suro cidawa yeyektəgəben suro jamayen (1893).
Kitawu ma’ana kalmaye fandobe fannu Sociologybe Collinsye ləbsənamadən safhanzə 405-6.
Ma'ana: shima cida ngawana kəlaro tədənadə falye fallo luwataga ma’ana bana-banate yin loktu kəndoteyen.
Falsafawu burotəwuye jili Socrates-a Aristotle-adə bayan kamilro sadəna kəla cida ngawana kəlyen, dalilze kənda’a ngəla kamme sidiya seraanama sai hal ngəlalan amma sunotiya suro cida ngawana kəlyen.
Bioethics dio zamanbedə zauro asutə Immanuel Kantbe kəla Categorical Imperativebedəye sha lezəna.
Nashawa kərabe gadesodə biya isə baro wallono.
Buroyemadə ngawana kəntawu ilmu-naye zamtəye, dareyedə ngawana kəntawu modernization theorybe.
Kate-kate 1953-a 1966-ayen bana ta’adir dola $270 million jaamiyawa 34 tina fannu ilmu təlambe-a nabe-aro.
Awowa kura-kura faida’a gade soye ngawo Fordbe jasha'a.
Laye kəngaro wagada, suro moranti’a jamiyaye kəndaram fura yen badiyatə maro wallonowa, daraja kamba’ata ye suwondin gomnatiye sədin dəma kozonaro.
Fannuwa kulashibe jili ilmu kamuwabeso, ilmu junsubeso, nəm maskin kəratəso, kərawa LGBTyeso, kuru kərawa kaduwubeso (kərawa Arican Americanbe-a, Asian Americanbe-a, Latinobe-a, Chicanobe-a Native Americanbe-a kunten) dau kərawa na yen ba amma loktu laan suro zandeyen təkkin.
Awo demography gultində (təlam Greekbe δῆμος (dēmos)lan goatə ma’ananzə 'jami mewu' kuru -graphy γράφω (graphō) khattu ma’ana rowotə, nzikkoltawo aw awo laga ngaltədə) shima bayan darasə nəm nhuwu kammaye kəraga.
Awo do ne patient demographics tində shima bayan sabcin wa lau cin bayan dəga na amma lagatifso rowotin lan.
Kalma Dəmography bayan farak cin kəla adadə nəm nguwu jamibe lan.
Zamanna daubedən, tafakkarwu kəristabe loktu ngəwu demography hallaftəlan bannazana.
Kərawa buron yita gattəgəna ma suro lamarra kunbarinyen shiye asujiyo risabi siyasa wuzənama də sha arfandəga kakkadi do bills of mortality dən shima (1662)lan John Graunt ye ləbsəna ma, shiye wono suronze lan awo ga zaman ba’a mbeji fasal kenengaye lan.
Cidanzədə ye Thhomas Robert Malthus'a səkə dareram karnu 18th, shiye riyitənzəga feleyeno, nəm nguwu jamiyedə wutə kaltə gə nyi, ma, kəmbu ye mbautə ga suwudə hatta kəna’a nəm fakkara ro saradin.
Kom-komi jamayedə shima duluwu gade sapsawi bayanbe jamaye gotabe wo.
Ngawo kom-komi yen fasari ga tədin ta’adir nəm nguwu wa almisken zəga.
Duluwuwa gade sapsawi bayanbe gotabedə amma kəla yaanawanzaso, yanzaso awanzaso, kuru ndulinzasoyen koro mbeji.
Suronzan jiliwa kərmube-a (life table, Gompertz models, hazards models, Cox proportional hazards models, multiple decrement life tables, Brass relational logits), raktə kənzambiye-a (Hernes model, Coale-Trussell models, parity progression ratios), nyiya-a (Singulate Mean at Marriage, Page model), nəm maskin-a (Sullivan's method, multistate life tables), adadu jamabe fəleta-a (Lee-Carter model, the Leslie Matrix), kuru awo shiro population momentum gultin-a mbeji (Keyfitz).
Saa do ne kamme raktə kenzambi fando ye ga, ta’adir nduti sa’awo son suro kamuwa duwu yen (1,000) ndaw tambin no hayya təga ta’adir sa’a ye de shima (15-19, aw biya 20-24 saradəna yayi.)
The expectation of life (au life expectancy)də shima kamme kərwu ndawuro kənəngatinro təmatənadə darajawa kərmube kəmaayero wuntəgə.
Adudu do sambi man faltin ba ma’ana təraye-təren bama adəge fəletin farra kəzambiga kərmuye adə sifr (ma’ana ndaso ma kamanzə ga ranzə nyi).
Notə diya ta’ardir kermuye futu bayan təna dən loktu sha kom-komi ngaltəyya bayan təramgana cin ba wo.
Am doni asutəramnza kaduwuye falzayin au kəretə kaduwunzaye suro som gomnatiyen loktu laa sədiya faltində sandiro buro sadin au fella gana adadu jamayen fal lan falro kozayin.
Argam do ne fəlejin na’allan futu sa’a (2004), kakkadi UN Projetions of World population na adən saa 2150 sa’andinsoro alamaga fəlejin mbeji; (kime maga = nguwuro fanzəyin, Ni lemunne maga = tawu-dawuro fanzə yin, kerioro wottlonoga = gana aw mbawwataro fanzə yin).
Mortality də gultiya shima awolage wagatəye dalil la suwudin, kuru gərzəyin kərmu jamiye'a.
Amma buroye kəlan kulashi sadə naye wada burum kəndagaram nəm ma kolləm na gadero letoge təmman buro waljin ba wo har sai cetto aw gadero waltəm bara burumiya.
Ilmu demography də kusku yedən, morantiya jamiya ye nguwu lan gultə yin kuru ndəlamzə yin fura ga social science se ya, nasha dəlefayen kəraye ga isawu ye ya samma so ga.
“Allan asutin kəra science ye də fanzəyin awo rizabiya, kulashiyaro wunzəna ma. Nzasara do ne ilmu technology ye də garate qaida’a zəlan kuru yita nozə yin fandoram do ne kəlangayyata ga awo ga mbeji ma har am sha saudəran kunten ro.”
Shi ilmu technology yedə fəlezə nyi aslu fandoramge ya, futu kəkəlza sha ledsana ga nzeriforamzega, tarteramzəga kuru futu sha zayeza hawardogan faida tana ga.
Tawadəro jire diwal A. I. Mikhailov ga amma gade kakkadi rowotəwe lardə Soviet wuntiyya. adəye waka wono dawu cece 1960s gen.
Ma’ana do barimiya cidaye shigan faidatə hawarra faidatəma sabsendə towondin suro informatics academic programs yen.
Allan nəm mbeji zega asute kor lagen kuru banaz bayan cin kəla kor də gen.
Ada gen ma’a aw kuren no wallono ma’a kurratə mbeji amma kərma də zundu’a konnu lantarkin faildatəma so, risabtə kuru shim gən gayirtə so, awo mana gotəyeso sammaro kajiwo.
Information Science təwon gatə roko ilmu “social science” bowotin made karnu 19th belan.
Saa 1731, kam do ne Benjamin Franklin gultin made njim kakkadiya kəraye sabtəyə arfandogo bəla philadelohia tin do gan, shima na do ne buro salaklan sabtəram kitawu wo yero gartə na ma jama mewuro, fatatənze ye səkə na kula shi ilmu do awo science sa wuzəna tədin.
Saa 1801 lan, Joseph Marie Jacquard nzundu laga gatsə, shigan kazəmu ga sanandin cidi Fransa ye lan.
Richard Hoe, saa 1843 karafka rotary press bowotin kokkono, kuru ngawo sa’a falle lan ma’ana 1844 lan kam Samuel Morse yin bowotin ma de kawuri telegraph ye ya warmajo.
Suro 1860 lan majilaskuye laa Karlsruhe Technische Hochschule tədəna kəla zande mowontə nomenclature chemistrybe nizamgataye kuru asutinye kokktayen.
Saa fuwunzəyedən, karafka maila bəla London ne dəlan kakkadi ləbtə badu ya da Londonlan.
Jami nguwu gargam notəgəwu tatəgəwu tawatsa na Paul Otlet, Henri La Fontaine sandima awa kəra information science ye wo ngawo International Institute of Bibliography (IIB) tuwondə yen saa 1895 lan.
Kakkadi rowotewu ye sabtəram technology ye lan kuru diwal muradə’anza fandoyya ye gowotə.
Otlet-a Lafontaine-a ye kufuwa jiri kada’a dawarzayi kuru sawdə sha kufu ga suro lardə ge ya diyanzə ye samma rəbcaga.
Sammo kufuwa ye adəge suwudə na awratka’a kati mbursataga shi do ne sandiram shawalan cirtanda fantəgeram hierachical index ga commecial information retrieval service.
Adəro nzəralan, kəlangayya suro adage də burzəmma lagan isə faccowo hatta malum lega so ye burzəm gedero fəleyataga.
Saa 1980, kufuwa cinzə ba tuwondə na sandi do ne gadetə jiribi waka jiya ye raksa jawawu sadinma.
Zhan, B., Semenov, A., Vos, M. Veijlainen, J. (2014).
"Hawarra so dəga tatartə fuska manaram zamanne lan zauro kambatə tina kuru allan futəgə sara naga shawara sha tənotin.”
"Dalil allan de nogatə dalamiya mana tatarteye də faida kezəfkə’a sadin no fanja.”””
Abiro cirum kwa laga ro dama kənjo’a kuru lega dabtə’a faida təma hukuma nozeyima ma?
Fandoram burzəm ye kuru awo do ne kun-barin suro ummayen tədin ma hattaa na fallo sabsə yin fasal de ga.
"Hawarra ye Fandoram na’ura kərənnage də fulu ga suwudin na hawarra na’a kozənnaro kəratin na.”
Hawarra ga baratə fando badijin saku faida təma ye fasal koro-koro gayiya.
Susu adəyen, awo kada koro-koro dəga isa samunzayin, amma fato sha diyoyedə gadəzəna.
Awo ga komtəna allo mbursatə mahalam misallo; kakkadiya rowota yayi foto yedei,, manarambeyayi, mapwa kəlabe aw biya foto video fəletəma yayi.
Hawarra manəm sabtə də, sha hawar mbeji tulo'a leyata, amma gadedətə.
Hal do faidatə təlamgaye aslu'a tuwondində shiye asujiyo alama nizam KRbero nijilartəgəlan.
Kuru adəgaima bannawa alamen wakajin jili kəmbu baaso njiye buwo sodə azauwwa kəmaye doni alama mai də'a awo kalkal sədimbayero kasattəna, sau adəyedəro ngawo awo jili anyi wakazvnayen riyiji ngawodə zəgayin dalildə amsoye huwom samiye kvla maidəyen ba kamtənaro sorindvro.
Diwal lagan sha European concept samunnan mbeji amma European concept dən guronro banawa sədin futu təmatənyiro.
Mandate of heaven də gulti ya shima mairi aw biya na do ne kazadala ye jami zəga sunotin ma, malumma wa lau amga ilmu falsafaye kərazana lardə sin ye lan sandi ge banazaga kərmai tayi-tasayin da laktəro lamarga nguwu kəlaə wutiyin bama.
Kərmai dəge loktə gərrono shigan mai ya 31 amga sonotə tate jami gade-gade (17) no.
Loktu laaro cadənna soro, dalil ada ga laga tamtam ye də fatsəgənate sauro, mairi dən ro buna baro walgono.
Sandiye cerfandə ga awodo səkə kermai ya tunotin ma kuru suwudin awo səkə ngəla tədin ma dəga.
Hangal sango watəro, sandiye kasatsa amga la Shang ye dega kolza mairiwa sənana dəga cenota, adəye homwa Zhou ye dəga kakkalze waksəna.
Mara njiye tandon suga jiyenta, adəye rəbkatarga shilan faida notəga mara njiye dəga faidatəm zə ye notə gan mara gərtəma jire ro walgada.
Anyin sammaso mana’a do kənasar saradə gəre zəna’a mairi lan.
Cida dəgə bayan ga sədin kəla faida amga do kərmai dəga sontin ma, burzəm kənjoga kuru alaga kate am sandi ga cidiyan na.
Kate allan amga gumnatiye wakil zənama kərye shi ma dəga notoro.
Raza dare daji ramgo, mairi Zhou ye də dunonzə fullatə hatta Qin ye sha fəraza baro ce da dalil nəm lauzaga, jire ba’a.
Soktə mairi bulin dawartəyen, cidawu so, cida ga la so fafaltəra kuru hom diyo ye dəga cerfanda ga, allan fangatə hom də kəla nduye ya yiro zəwen.
Gargam bəla sin ye lan gayirtə samunnam ba’a ma tuwondəna, adə ge Han dnasty ye fando lan waka’a no.
Dalilla səkə dynastiya də garratə na aw serfantəna də lamarra’a zaga ngawo suru ba ro gəmtəgə ga har ganzə fato ga mai la ye 5 so ga lejin.
Kəlangayye nguwuwa bəla ga Sin ye ndaso soga kamzə kowono har sandido ne anəmga bəlagen.
Halla nəm dibiye Zhu Wen naga Liang gayedə shima aslu awo nonguwa kundotənzaya, adə ge səkə sandiro ringatawa.
Kublai khan də shi ruwuzə lon lombo ba’a ma soktə nangam dəye kazadala ro walzəna lan ma’ana Mandate of Heaven gənaja’a kəla Yuan Dynasty ye lan, kuru shi kwa do ne kulblai khan tin madə askərra ala barra səkə mbeji nanzə gan kuru amdo ne Kkhitan gultin do mbeji amma ada’anza gade-gade.
Badiyaram yin tayi dare dajiram ciya do soro, mairi dən katab faldəma gotəna letin shi do ne sandiro keji ma.
Hom yiman gumnatiye amga do sha kərəwutə ma ga ro fuska ci yin.
“Adəye andero yita asuzəyin, kam nasartəna də shima kazada la wo, kənasar mukkozən fəlsəna ma do sha tənotin allan awo attə’a Victor’s justice lan bowotə ma’ana kərmai kam nasartəna ro, "The winner becomes king, the loser becomes outlaw"" (Chinese: “成者爲王，敗者爲寇”)."
Sila mairi də shi ye səmona mandate of heaven dəga amma mairi ga buto-buroye gargam samnəm gətaye shi do ne Joseon Dynasty lan bowotin ma dəge ci do rotəram Mandate of Heaven ye ro.
Joseon ye mairi ga centralized Vietnamese dynastics ya so ye fanzayin aw ganga’a da letəram Confucianism, adəge fandoram Vietnamese tributary system kadar jiyo anəm-gədiya zəna Asia ye lan adegə waka’ano Chinese Sinocentric system do ne gədiya Asia ye lan.
Loktə laga fuwuyə ishin də lan sau do imperial House of Japan də daraja zə angəskararo waljin de səkə awo sha zərifo ye ga dewarra da, ndəge fanzə yin Japanses sun goddess, Amaterasu ye dən.
Ngawo awo angəskata katənayen saa 1868 lan, mai dəga salagan kamba’ata kuru salahgan ceminzə.
Hawarra kəraga awonzə kəratin dəga də gargam wo fanzə yin, awo do ne shigan ilmu dəga labtəma’a ta’anas so fato hawarra ye lan.
Ilmu ga hawarra ye zamtə də lardə Australia lan aslu kərazə ge dega cerfanda ga jami’a Victorian ne dən badiyaram saa 1960, amma moranti secondary lan dowu cece saa 1960s.
Moranti ya primaren fuwuwo ro sakəriyin futu biske makkar tədinna, adəge wunzə yin fasal kəra secondary do aji fal seta yakkəro sadenama (junior) waka’ano saa 1960s dawu lan.
Badiyetə ye kuru goza’a kojiya, allan darasə ye sabtəramzə dunoro kurja.
Bəla do ne New South Wales gultin madən təmmara ilmu hawarraye sakeriyin ba wo maranti secondary lan.
Harold Innis ga Marshall McLuhan sandima malaumma nogatama bela Canada ye lan zauro bananza’a sadəna nasha də ne. fields of media ecology ten də ga, political economy karny 20th ge lan.
Moranti jami’a cartelon ne ya Western Ontario ya soye kate sa’a 1945 na 1946 na ye lan gatca ga dawariya Agalwowa.
Kusku kuye dən ga morantiya jami’a nguwu ilmu kəla kəra hawarra gen gəmzayin fuwuran zaro hatta ga malumma lardə Canada kada ye banaza’ana nasha də lan, suro amga do bana’a sadinayen mbeji; Brian Massumi (Philosophy, Cultural studies), Kim Sawchuk (Cultural Studies, feminist, ageing studies) Carrie Rentschler (feminist theory), kuru François Cooren (organizational communication) gabsenanza so’a.
Medium mana’nanzə hawarraya yi gultin shima awo ga do səkə kamso ye ketenza lan tusu wakajin.
Kam do McLuhan təro gultin ma dege wono yakateram fasal manaye də do ne machine technology no’ata madə shi ye zaye zo ngalworo ci do kundo jamiye so dəga amma kəltəram zədə cemi wo no.”
Sabtəram zandeye woso sambisoro awo ga de ro fanzə nyin.
Misallo anur la’a wassa’a lekkel shiye bəne zumaye fal wastiyya aw namtəram was sha’a nyiye gashibtəga dimin fandoram anur də cidan zə ye ro.
Awo do ne medium wo bowotəna də kawu konnuye anur fando maro sha notəna diya.
Faida hawarrage dunro ceda sau fandoram hawar gadeye cin nangaro.
Awo getkata də diyo manzəso nguwu yini amman kambairo wallono ma gattege ma nguwu tuwondin.
Communication University of China shima Beijing Broadcasting Institute, buron na moranti mana kam mo gəmtəgə ma nguwu tuwondin suro saa 1954.
Bourdieus fandənzəgən na foto sura kam fəletəma, futu təmatəna ro zəktaga təmman bowo.
Birni Berlin ga Frankfurt də nasha faraskəram biske makkar ye la dən zauro su’a zantəna dalami foto fəletəye.
Kakkadi wallafatə dina ma futu bəlin naro Helmut Kreuzer suro kitawu Literature Studies – Media Studies ye lan (Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft) kasarrataro bayan ga gatsəgəna kərye do Düsseldorfer Germanistentag saa 1976.
Moranti German ge manaram ga foto ga fələtəyə tuwondəma saa 2005 shi do ne goyi manaram be Lutz Hachmeister, na’a kulashi ye nguwu ye dəge falzə.
Medienwissenschaften kərma dəro shifal kulon dəma jami’a ga Jamus yen gultə yin, hatta gotə kam sha kərazəna də cida fato TV yini gade təmman sədin ba wo.
Saa uwu kurizə gozə faraskəram shi ma də, amma kerwu indi gozəna ma ye mbeji de hal Electronic Media kəraye.
Communication Science bayan ga cin futu amso ye fariyanze ga Zande zenma, kate dən tawa mbeji kal ba kal. amma kambogo amso ye tawa ro le jiya.
Morantiya jami’a ye komtin ayin samma son ilmu communication science ye gotin aw kəratin, morantiya də sandima Erasmus University Rotterdam, Radbound University, Tilburg University, University of Amsterdam, University of Groningen, University of Twente, Roosevelt Academy, University of Utrecht, VU University Amsterdam and Wageningen University and Research Centre, Jami’a gade gabse na samma soga dalami kulashi yen kunten no.
Moranti Punjab Lahore də sashi darase gotaye dina wo.
Media studies gulti ya shima kəra do awo hawarra ga wuzə na ro fanzə yin ma kuru sha nasha yi son bəla UK din kəratin.
Sala’an faraskəram də awo laga so dən cintəzəna shima awo makkar keltəna yayi, kakkadi ləbtə ya yi biske ya video games yin bowotin ma ya yi.
Farfesa Siva Vaidhyanathan, malum tarihi ga hawarra kuru conconnam aw awo bulin Verklin Media Policy ga Ethics Conference towondəna ma CEO Canoe Ventures, UVA alumnus David Verklin.
Radford tən ga kəra media studies ye də ma’ananzə shima kamme hangalzo njo de kawar kərate ga awo laye mautə ga.)
Bersgson ye farrak kano awo fərem gatawa zakkata’a kuru adin ga ngəla lan yaktə.
“Soros, George ya ye kitawunza public affairs sa’a (2006), kumbi ayawu wa diyo ye lan bayan ge no.
Kərmai rannaye diya səkə notə dəga siyasaro wunjowo adege tunani zikkata ga ba ro ci do, adə ye səkə martawa ilmu ye angeskatə lardə ga ranna lan kərmai sanotin dən.
Awo la ye notə go fəletə ga jire hayir njirtəga də mbutəgə lan kara suro jami kəla fərəm zaga naro nazə nyima də ge.
Sau karnowu ye ra’ayi faltən ye dən, dimokradiya təmman awo ngəla ya nyi lade ya suwudin ba.
Popper temman karafka do nye kela fərem dəga dimokradiya aw capitalism wa lay laissez-fair e economy gayirzə nyi, waniye kamtəno laga hangal kamme ro fanjiyo, jiribi tafakkar nzaye walgono yayi suro kufu lage.
Koleges sa so dəga awo hom ga wuzəna notiye sayo ro walgono kuru səriwin aw biya awo jama mewu sara na dəga muke ndizə cimogo adəge sharta zəgə awonəm shilan goin ro walləmma dəga tədin kun do’a taro.
Misaltəyin: Cida yi mama bəla Ontario yiwum lade dunoye sədin ba har sai kolege onrario degan sha kam fal notiya.
Sociology gultiya shima kəra do Jami ga hallanza’a wuzena ma asutə Weber lan.
Kalma sociology lamar ga jun-barin gen tənotin abbiso rebkataro “Social phenomena” do florian znanieckis sha ga de. Sabbisoro kam sha diya madə tiyizə lan nəm maza’ar təmusu gə nyi.
Awo gultina ma dən faidatin soktə secondary consequence muskenzen fərəs shi ya.
Fura ye moranti gənəbtiyi ro walgono’a musamman maro kam hara ye zamtəro majin dəge, moranti dəro gawo dəma sowon din bawo balle tunani la’ari walteye diyo de.
Value relation yayakkatə awo ga allo; təma amariya, muradə ga.
Muradəga adəye ziktə cinzə ba suwudə na sai do legal formalism ma ga risabi caka.
Shirka adinne so indi faranza gan gaska tedin diyo səkə murade ga nasha la ge ya kəla gozen.
Coci ya do shinza gan dazana madə dunoye kuru zaumaro fafazen lardə united state dən amma nduwa-nduwa na ye so sədin ma də ngawojin na kara.
Affectual Action: Shima cida do kam lage Muradə nangaro tedə, muradən zə də ga bayantero.
Hal njistə yi lan njistə ye muwon jin ba wo adə ge gerzəgə təma ba’a.
Muradə ga galtə yin ro waljiya aw galtin ba ro walno ga nabtə ndəlefaye təmman tuwondin ba.
Misalle asuwatade shima hal futuga awo ga kəre təgə.
Lamarra arakkə adə Aristotle sha bayanzə kuru sambisoro maudi I do ne kəlanzə lan manatin ma.
Duluwuwa razəwu zərfandobedə kəndowa kufu jamiwabe somzəna.
Adəgei lan amga do awo jamiye muradə təna sarfandayin dəge gaska’a di faranza lan, allan razəwu ye fandi də tartib ro fanzə yin.
Rational choice theory ye ngola ro amma ilmu razəwu ge tallali diyo ma dəga kəla fajiyo, amma ado fantəram microeconomics gadegəna.
Kundo Ada ye fultiya: - shima cida do ne diyonzəge ada ro fanzəgə na ma dalil zə sabbu soro fasal ngəla ro lezə yin.
Custom gultiya hal do ne am kada ge zamtənama samun-samun ma kuru latkatawa nəm sawa ro.
Hal dəa wo gana-ganan tərinama salagan notə nyi man gotin.
Fikra cooley ye glass ga lawartə ge tima hal de ga felejin soktə shilan faidatəye nangam kundon diye ya shi gan turin.
Social capital shima barimiya nəm kam kəltəye lam delan soktə kəndatiye cida nyi nalan kuru səkə kəndaram dəga rowo ro waljin.
Karnu 19th buro-buronzə lan, de Tacqueville cidan zə ga kəla amtikawu hye cido allan shi ye wono kənənga də kərezə bayan gono social capital də ga.
Jami nguro ye də herra sawondin nəm tilo ga kela kəel am dəge Amjmalan.
Stein kawurinze (1960:1) sam no jamiye ya nzordu datu ngəla ro diyo də fanzə yin dan za so ye gadə tə lan.
Awo ayin samma so banaze yin ngalwatəram lotəgəram socia; capital sa’a isen fuwu ye dən.
Robert D. Putnam (1993) shi ye dunowa jiyo social capital kəla kəlga kəntəga kamanəmma daruratə ba ye suro lardə gen kuru allan faidatə banna so ga kəriwujin.
Zarra fita də muamala kamme gan fuska kasuwu yen taman suwudin.
Kalma capital də sha samuntəgə bowote awo gade lardəro fandi suwudin ma, bashibtə’a cedo social capital letəgəram fal gada.
Robinson, Schmid, sile’s ga soye (2002) ma’ana social capital ye də təmmaro kakkalzə waksə nyi futu am la so ge sha bayanza dən.
Robinson gabsəna zaəso ga ca kowolta ma’ana social capital ye də lalle ro fanja’a.
Social capital də ga wulla ga da arzigəram not gan.
Martawa ga sərfan di yin amga do social capital dəro luwata ma.
Robert D. Putnam fanjiyo shi social capital də shima tawa kate jami yen keljin dalil mburshe lamza ye ro.
Adə turin dalamiya sənana gumnatiya kuru lamar ga kəla zəkkoye jamiye martawa gana ma.
Putnam wo no agautə social capital ye fertenze shima kamuwa ye suro dən nguwutənza hatta wawakcin letəgəram waktə ye ya, adə ge kuru la ge muko iko wa dabcin shima kungiya malum ga awo duliye ya.
Fukuyama gultənzə lan social capital faida yayi amma kam suro den ba də ge təmma sha riwa jin ba wo.
Ngalteramzəye fəlejin futu faida tuwondəna də gan na jamiyen au kam fal yen.
Adəga wullatin ta’adir amma mbursatəye ya, kela foktə ga kuru awo do kamme asujin ma’a netwok.
Kulashiyu sheri Berman yike Dylanriley Riley so ye har razəwuram me fandiga kəratəma Shanker Satyanath, Nico Voigtlander, Hans-Joachim Voth ga so ye civil association də ga citə letəgoram fascist movement no hurjowo.
Dalil fərem do ne social capital ye de zaumaro bonding ga bridging ga ro rəbkatawa.
Social Capital le ketteramzəa rotəramzə’a ma’ana awo na fal sha sabcin də roko cida zen sala’an kuru gaidanzaye hallafcin.
Awo gade-gadeya tilotədə gozə awola fallataro saradin shima ada’a roltəwa aw biya awola tamtam ye ya cintəti yayi.
Amwa German ye Dege kəlanza’a kufu-kufuro yakkada, karafka kəla zikko ye ya kuru karafka wa amwa lamarra lan jitəzana ma, adəye affima gəyi gərzəgə illa gumnati lardəye muradə’anzawa sandiro yirfandoro terəna lan. Karafka’a kəllatə njokuno ititler ye ya wemar republic ye yaro deritəro.
Amwa Weimar Republic yedə zauro təmusu nəm fashe sandilan bawo.
Robert Putnam ye cida bulin sədəna ladə shiye fanjiyo social capital la kamburshe ya də isi fatsəyin dalil hijra, gade-gade tə jiriye ya suro bəlayen aw nguro lan.
Nəm tilo baye səkə amsoye karafkawa sandin karəngənna, nəm kamma samma kolze, allan kufu tawa baya kelzen.
Human Capital, Private resources ayin sammaso tuwondin futu amwa buritewu ye maza sabsana social capital men.
Adə yayi ma fal maro coleman, pierre Bourdieu kawuri zə nyi yayi, Amma kambiyi do Bourdieu kəla kənzambiya, kerye, adawa ye coleman ne ya tilo no.
Adə faraskəram mingi ye kəlanze, shi do ne kammo cin aw səkəriyin mingi do ne kasalkataro.
Adəga zikkoltewo lan, kamme kənəngangə ngalwozə yin nabtəramgen kunten suro jami yem.
Shi karafka kəla zəzəfəkoro cin wa?
Musaltəyin na: samno zaləmmaye fanzayin bonding social capital lo, amma kayyawu coci ye ya bowling clubs adə bridging social capital sərfandə yin.
Kwa Aldrich gultin də ye wono kufu kəla kəl jamiye nasha awo fərəssena fandoye, kuru bayan na kəzəfkəro cina kəta zərfandowo awo fatsəna ma. Ta’anas banna wa, raktə gumantiye bana kənjozəye ya.
Amwa do lal bana-banatə yen kənəngatana də wa da adə shima awoye sandena tədəna ma wo, allan kənengaten ziktə ba’aro kuru sada’a so wo somo yin.
Jin ya fandi ye samma marx yesha jiyanta amwa ləman na jiri bi yayi kallo sarwattin ma so ye, Adeye kajiwo kam do ne martawanzə ga aw kam bejin zəga səladin sa’a leman ba yero.
Portes gultən zen na banatə kamme kəra wa lau awo gade sədin madə shi ma misallo gotə.
Awo chi-cul suro bonding-bridging na ye də sha samona muko indi lan kitawu rowotə 300 kəlailan.
Awo do ne ta’anas nəm tilo wa, na fallo cib kəltəga to tuwondə nyi, amma yayi samno do letəram social network ye shi do ne kulashiwu ye sa’a meu yin torin lan faida ta social capital la kərtəro ceka.
Karafka do ne jami nguwu wa də la’atar bana sadin madə karafka jami gana ye ya kozəna, amma attən yayi karafka jami gana zauro rowa səkin.
Futu karafka laye la’aro lezə fattayin də social capital la wurjin ammal diwal gade lan.
Səkke asutiya, kam do ne lamarzəro kanjimari amanzəye sədin ba də, kam adəyeyi do shiye kasatsə diya kanjimari mara walzə sərai rəbkataro dawu am də’ana yen.
Kuru kakkadi ləbtəwu walter (1992), Alessandrini (2002), Newton, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (1997), a Walters’a gabsenan za so’a; dawu jami yen kəndalan, kamme hale ngəlawa zantə shilan tənotin.
Lyon’s ye sashi zə kəl yakkəmin dən (2001), fantəna, futu yi man social-capital waljin bawo, awo do ne sha serfandə yin dəro ike aw səkə fafajin dəro ikə yakkəmudən.
“Muradə adə yayi diyoye də amma do njistə balan koltəna dəga tiyiro fatsa’a herra zərfandowo ro.”””
“Alessandini kambiyi baro wono, “”landə Austrialian lan ma’neo-liberalism fuska bulin naro sha sanandə bondə economic rationalism yin kuru kəla dəlan amwa barra cinza ye dəbsayin dəgə amwo tajirna jin futu shilan faidaten ne.”””
Kakkadi International development do Ben Fine (2001) na John Harriss (2001) ruwozanamadən, sandiye ngayyada aw ka’a fija’a dalil social capital dəga futu sandənaro sonotimbadə səkə.
Nangam kura social capital ye də saradin aw lezəyin nangam kura ngawo kəntə dimokrodiya ye.
Njistəgə lan fangatə kamso də karno lan, futu kanga ye kuri’a fizəyin ne fizayin ba.
Social capital də ləman na kamwo seərfamdə yin kuru awo siyasa wa wuzena sədin.
Kamu so ye dawariya sadin amma ziktə so ba nasha ndu kazadalaro waltiyen, adəyati ma wane ini mbu so ba.
Missal j’a’a, kam kosuwa cancer ye tiyinzə lan mbeji hawarra kəzəftkə’a kəla kosuwanzə ye suwondin, kowo yazoye ya, hatta shiro njintəgen kurden tin.
Nəm mashi do social capital ye də banazə yin ndəlefa fandotan kate nduli sinanawa kam kurawa.
Nəm kam do ne təriwin də suro kom-komi jami yen sandi do ne sandi ma awuskafawa kərye de lan kuru amye nguwu so təlam aw ada fal la də ndəlefanzawa ngalwatəgə wa kambatəgə na kəlan zaro.
LIaza do tuwondənama kəla amwa sa’a 13-18 sadənan tedənaye gulayin bəla Sweden yen social capital ganawa social trust ganadə rəbkatawa alamawa psychosomatic, sərən musculoskeletal laye depression na son.
Kəra lan, hawarra internet ye lan faida zaumaro kakkalzə waksəna kamma zərfafədə shidə kambairo wekcin.
Adəye bayan na yita fanzəyin kamsoye ətadonza amlawa so wa futu hawar də’a ferdə hawar de ye ya kara.
Gashibtə adə goza’a kowoda, amma futu njistena de ma’ana dalilla dəwa fəlejin nəm tilo social capital la internet ye.
Kulteshi saa 2006 tədəra də fansayin, amwa do sambi soro internet yin faida ten də network farak sowundin kəla amwa təmman faida tenba aw gana faida ten ma.
Kulashila dən amwa kumbi ganawa də gowada internet yin faida də zauro zawal manayero sau mana internet ne dəye sha ngum-ngumro fanzəyin no mayintatə də.
Allan sandiya Coleman wa zorrada dalil zə amkura wa suro yallayen toku-toku den tuwondənan faidata, awo do ne waniye loktə fursu ye gana lan tuwondinmadəga njeskada.
Morgan’a Sorensen’a (1999) soye dadatə baro Coleman sha kambiyyada kəla bayan ngəlaro cinyi nəm ngalwo fura wa moranti Catholic ye kola moranti gummatiyen.
Fantəna social capital də faida do tawatkata wa awo sabsə gozəna notoram awo amwa nguroye wa wuzəna suro moranti awo mbutə mawa kuru fanzəyin awo towadə ba ma kəla də wutə’alan.
Moranti ya adə jiriya gadə-gade social capital yen faidaten, alaman hawar kəla awo kendoye kəla faraktəgə social network awa so amwa nangam maulayero naza nama.
Samun-samunnam adə yedə awa so də luwata’a kəra nduliza so yen.
Ilmu zamtə lan raha baro wallono wa, malumwa awa nduliye ya sansi do ne ilmu nduliya zamtə dawunzaro luwatadəgə awowa allo fanzə yin.
“Futu Tedin na Weiher ye (2010), awoye fal banazəgə fura ilmu zamtəma wa kənasar ro gənazeyin də shima am za kurawaye lamar kəranzaye lamber tə də.”””
Balamiya awo la wa banatəma də sha nasha laga social capital yero komjiya kuru zaumaro sandəna sakə adazəgə fuawa gətə bulin miye awo anaza lan tuwondə man.
Ngawana kəl amwa təlam aw ada tilo yero fanzə yin zauro faidanzə’a wutin futu zauru dowu jamyero isa na lan.
Yallanəm ada tilowa ye nyiro banawa kenjodə gerzə yin kənasarro gəmtero.
Kambiyenzəye kura kela yayaktə social capital alaman kəndaram na de yero wutiyya shima tamtam wa nəm kam kate jami futu zayetə fasaltəna kendaramza da sawuna lan.
Sura korewanəyen, am cidawa au garradero rebtaanadə’a surimba amma cidawu au garradə’a kuru kərtə’a naptram jama meube sandi lan tuwandin de’a na lan karrate’a.
Nasha gade leman naptram jama meulabedə fannu kəraro geography lan wutinde shima cida kəlanzekkobe duro rəbtəgə lulastə-a kuru futu gomnatiwa gadegadeye ngawo sətana-a.
Kəltəram zauro duno’a mbeji ndilate tusu kəji fantəbe-a kuru leman naptram jamabe demokradiabe-a.
Kəra dareye laan, kuslev (2020) ye alaka ndikate nəmkam kərawobe-a kuru nəmtilobe-a felezəna.
Tamoramma adə’a samunga kəra waltem renəm kuruzə ka Sarkerye Banladeshlan sedəna.
Epoye adəgaidr’a cido tamoram kəndaram kasuwu do ni fando sowandin-a sowandinba-a ndesoye rataltəgəmen.
Jamiye kərtonza “group cohesiveness” gultində (kuru shiro group cohesion-a kuru social cohesion-a gultin) wakajin sa nəmkamye am jami napteram tamtambe jamaye kaso’a kamanza’a kəljiya kuru jamidryero.
Keltə au cohension de fetero futu bayantinde shima jamiye suro kela kelyenro waltenza sa awoka landoro rokko cidazayin lan au meradewa fante naskube jammzəye galtero.
Kandanzə fafaltində futu loktu kojinnason faltində sera’a nasha dunonzə-a ilnzər-a yemen sa jami ammade tetandənalan səta setartənaro suwudəna.
Ma’ananzə bayantə adə mowonzə jumlabero tədə jumlawa samma gasay in futu ma’ana jamibe gultənadən.
Suro kərakayen, am suro jamiye dəro sawa’anza fəleza adad aji adadu karnowa suro jamibe-a diya jamile-ade korugada.
Kəltə ndikate am jamibedə lili mattəgə suro jamibe laabe’a samun wo, gultə Hoggbe lan, mattə napteram jama mecube lan noatə.
Lott-a lott-a (1965) sandi doni mattə ndikete kam-a kameciyedə shima kəttə jamibewo sanadə waltem kuru duno’a kəla adabdəyen sadəna kuru sandiye nəm samun amma nasha ngawarbə (misallo lili, kaduwu, ngəli) halla, daraja, kuru alamawa ngəmbe-‘adə futu ngəlam kəltə jamibe’a lizayinro cewanda.
Adəro nzəralan, ngawar samun au tilodəye səkkə am jamiwa dəyə kəla lamarra kadeyen ra’aymza tilojin, surodən awowa jamiye nganzazenaso, duluwuwa fantəro, kuru fuwuma təraanaso.
Adəyə ngewusoro mukko de’a napte jamaye sha suwudin, gultə doni am suro jamibedə ngenəkta cida sademba, dalunzədə am gadeye cidadə sadinro fanzeyin.
Meta-analyses’a ngəwu (kərawa doni tamoramma kərawa gadeye kasarzenade) ye felezana. Alaka ndikate keltə-a cida dio-a yen mbeji.
Sa sha cidaka dioro ngəlaro hangal yiolan bayanti’a sha cida dio-a ngəwusoro kəltin, kəltə-a mattə-a yedu sətənyi yaye.
Adəgaima, jamiwa kadə akka cida dio kəltəbe lan ka’a kozana yaye.
Shedawalaa keltədə zauro cida dio ama kellatawo jamiwa adewa kamanzaro təngalanna’a lan suro jamiwa doni amnzə kəlanzalaro kasharube yayero.
Kuwayeye adoronzəra lan, jamiwa doni cida ngəwu diongan zazana də zauro awo ngəwu sadin.
Am suro lamiwa kəltə ayedə nasha ngəla lamarye wuzeyin kuru kazəyiya naptram jamabe ngwu sorimba am jamiwa kəltəbaa yaki gənyi.
Berkilawa-a kapintawa-a sode suro jamiwa keltə’a yen cidazaji-ma sandiro kəjiwori asutəna.
Kəra kayə feləzena keltə naptə cida ngəlaro duro hangel yayen rakes shawari gota jama neula ngalwozeyin sa sandi suro kazəyi kayero gasakiyya, kazəyiro gasaanyi’a kozənero.
Kəradəye karapkewa keltə gana’a kuru duwaro awo ka dio məradəzanadə cidanza zauro nəmbattin karapkawa kəltə ngəwu’a kuru awolaa duwaro dio məradezana’a kozzna falezena.
Gultə tafakkar jamibedeye kazeyiyadeye jamidə’a kolzə ngəlaro tafakkar sedimba kəla shawari gojin dəyen.
Dalil gade shirma amsode jamiedəa zauro darajazana adəgain lan, kazəyiya kalkaltebero kəla sedin nəmkamnzaso rotə au ngalwotəgə nankaro.
Futu kem jamibeka rawobedə kəltə jamibe fəljinro təmatəna.
Gultə rifot kəriyewa borniwa English be doni gomnatiye furumzənadəyen, zawalla kəltə jamabe gade-gade uwu mbeji, sandima; kəndaram karawabe, alama au nəmkam kəkkəkye, nemkam kərau, nəmtilo, ikko au kəltəgə, kuru nəmkalkal.
Məradəwa kənəgabe noata anyi sandima furtu garno naptəram jamabe dunoaye wo kuru alamawa fuwutə naptəram jamabe.
“Zawai kən yakkəmedə nəmkam dio ngəla-a, fantəgə-a kuru duluwuwa ndikate amsobe-a kum ngurowasobe-aro manazəyin, au “”alaka naptəram tamtambe jamaye””.”
Kuro surodən amsoye sand ikan bəni laayero fantə’a kuru duno awowa turuna au tədena kam gadero gultəgə a, asutram kamma-a darajawa-a ndikate am ngawarra gade-gadeyen ye mbeji.
Daraja Napteram jamayelan albreka larsenbe kəltə jamabe social sohension sayində ma’anazə” “am lardə kabeye nguro lal ngəlabe fallan kasharu kuru adeye səkkə kamanza mbərsanaro kasatsena” wono.
Naptəram jamabe tamdodə asuts Marxistbe (Society au napteram jamabe’a tilo) am agida capitalistbe kara tandonza duno’a duno’a taihibedə-a, kuru jili kare tandobe kau-capitalistbe dəro cistəgə-a, kuru awosuro lamarra razuwube degana də’a na falro kəlta, də ma’ananzəwo.
Ilmu social sciences sayindəm, kəndaram napteram jamabedə shima fasalla suro jamabe doni kendowa ammalan tuwandenama kuru kendonza dəma fasal də’a bayanji.
Nizam napteram jamabe’a gade, shi doni garno shima ya woye awa woye doni sandikin garnows gade tuwandənadən gultinma.
Ka’idawa-a kuru kendaram nəmkam ndikate cidaramma au nashawa naptəram jamabedo asuyin.
Shidə kuru zauro faidə’a nashi karapka kərate zamanbe lan, daulnzədə garno karapkabedə futu sha dungoktin-a raktənzə-a asuyin.
Kəla ngal shiro meso scale sayindəyen, garno duluwuwa naptəram jamabe ndikate amsobe-a karapkawaabe-a dəro manazəyin.
“Misallo, John Levi Martinbə garnowalaa macro-scale bedə cidaramma au fasalla adabə micro-scale gultindon ayade wono (majana “”garno”” anthropologist Claude Levi Straussyen faidatena də’a samun).”
“Alexis de Tochquerilledə shima kamdoni buro salaklan jumla “garno napteram jamabe ””də faidatə””.”
Ruowa kəla napteram jamabeye buroye kuru zauro asutimma də Karl Max ye mozənadə, shi doni kəneng siyasabe-a, adabə-a dənbe-a futu kara tandobe-a leyata senadə (garno nasha razuwube).
Emile Durkheim, nəmsamin ndikate nizamwa ilmu alaabe biology sayində-a nizam naptəram jamabe-a doni Herbert Spencer be su’a ro sədənadən gojinlan, tafakkar doni cidaramma naptəram jamabe’a kəndowa naptoram jamabe-a jili kadadəye naptəram jamabeye nashawanzə gade-gade nafalro saltegənaro tawatsəgəna de yila gatcio.
Laa ye Levi Strauss’a Zasa’ain awo hangable surin garno naptəram jamabelan matən.
Garno naptəram jamabe-a cidaram-a kəltə jaraptə zauri noatamade shima “theory of Structuration” Anthony Giddensbe-a kura pierve Bourdieube-a.
Kushetə Giddəbedə, Jacques Derndaye Deconstruction of the binaries” a gadeyena shidon, suronzən dalil tilo nasha fannu napteram jamabe-a anthropologybe-a mbejimadə (Levi Strauss be “Structuralism” nzə dunya kro dio de).
Jacob L. Morenoyhe adə’a kərazəna.
Sociobiologydə fannu ilmu biologybedoni halla naptəram jamabe nasha fafaltə au evalutionmen kulastə-a asutə-a nganazəzə.
Sociabiologydə halla naptəram jamabe jili futu kamu matabeso, luwala kəla nayeso, bara jama meaulabeso, kuru fatowa kuliya sandiro social insects sayindəla Kullashin.
Dabbawa sodə futu nasha evalutionmen kun balin kenasar tayin ro nozanamen kəndo sadin wono.
Haldə ngənəwu suro jumlaben kusuni dəgayinro tawaHegəbero turin.
Altmann ye sociobiology kəlanzəye kəlzə citulo, halla muamala bəri manyo do sha Rhhesus maraques lain bowotiyin ma dəa, fosal, isawuyen faidatə, kuru sha kəla sociobiologist ye lan haya’ada, na Yerkes Regional Primate Researh Center ladən suro sea 1965 yin.
Buron kalma garo ajabbala suro saa 1975 ye dən “Sociobiology” də isə zauro noata ro wallano loktu Wilson ye Katkadinzə socioiology: The New Synthesis” madəa lupsəna dən, gashiptə dunowa kəladən tədəna.
Adəyaima, faida evolution ye kəla halla amye dən, zauro hangal am hal amma keratu wu sodəa gerzəna. ngawo evolution kelanzə asutunadən.
“Edward H. Hagen ye katkadinzə Evolutionary Psychology ye dən ruwoze na, kəla sociology də, Science ye awoa’ do nasartana man zəye fal suro zaman karni twentieth Century ye dən, am soye faida tənzə kasatsayin yaye.”” “””
Adənanka dəro, aw ana ba’a ya’a wazzatatəyedə waneye, sandiya isə tiyin zazə caro, nanza kənəngatain sodəa.
Adənan kadəro, sambisoro awodo hayalla sadinadə, halla diyaye aubinyi halla gəra’ataye, kiru na awo sandiya Kalkal zeroma bayan na sadin, awo sendiya gadəzənama gənyi kate ada’a yedən.
Ba’a ‘a ya’a ye kamma faitə də tərain suro jam myau ye lan.
E. O. Wilson ye gashiptəna kurunzə mən’a, Evolution də kəla jami mugan ye lan wajin wono.
Nəm ngola də suro buyen gotiyin ma, dayi ana halngola soadə, buyun zan halongəla də saksa satandin, hal ngaladə zuriyan zaro sadə buwu dəa ziyam ma’a. amma am halngela lemanga de kəla awo fauda kəskəlan ləne, amma banatsro wazaiya, dayi halnza ngəla də nuwu, halla gadəsodə nangelan wura zain.
Suro kəra sociology yəlan, social behaviour də sha biro salak yen sociobiogical hypothesis lan bayan tiyin, halla duwan faltiyin ba ma gotiyin, halla do hal kəratiyin madəa samunzena ma.
Halla banaye kate kuriya do naptəramza falsudə, akayin sandia bayanjiye.
Suro missal sammayen, kamri do sakəsa sasambiyin madə, zuriyanza ngəla ro rozaimba, kura raksa yambo nza sodzə sasarain sawu ado ye sekkə kəmbua na kenyo’a so ye lan sawondiyin.
Kəra Genetics amyedə, kulasu asuzəna halla warratiyin sodə’a adə yə sandima, ilmu awosoa tando, nəm hal kutta, kuru ilmu kurunye samma ngəla maro raktə warrata tiyin.
Adəmaro, sokku FEV də suro buwu warrataye jilwaye də tətulniya, jilwa kongadə, atakero, jilwa konga kamangə’a luwalaro setayin, amma ngaudən, jilwa karaye jirinzadə, loktu kada gozə do kamanəa luwada jiyin.
Sokku adarno 1976 ye sociobiology ye keratuwu ye dən, futu ullica segerstral’a Chomsky’a gashiptanzadən, kəla faida, ilmu nəm kənənga adam garaye awo, sociobiology’a louzenə man.
Wilson ye bayan sedəna, kela ngaltəma awo wajiyama. Sandiro cinyi illa awo wazənama.
Kasuwadə shima cida do kamye kənənga nzə shila sedin, am kamye siwa maji, awola setandin au ciwu seladin (misallo cidala au karela).
Kasuwudə kusuwu kelanro saptiya, suwuwu sodə raksə kara’a kəma kusumadə’a gozain.
Kalmadə sha nguwusoro sino jama miyau yelan fuidatiyin (suro lawye’a, cidawu gomna fomma tiyen’a lan faida tiyin ba) kampani bowotu musadətənama.
Kampani kasuwu ye, kura ro kəltə fiwa nankaro gartəna də, kəmanzə sodə zarnza surodəro sakəna katen zadən director Board ye karzam, shima kəla kampanidəge wujin, kuru am kampani dəwa rozain so də hayero totyin.
Cooperative də sha kampani ga gade, dalildə ye shidə membasa’ nzə mbeji. Am do zar sakkena genyi, kuru shawarin za gotin, lamar nem furitu coperativeye dəyen cinza mbeji.
Limited Liability Companies yen bowotiyin dəyə, au limited liability partnership, kuru kampany la kasumu ye sadza, kumanza sodzə asaryin faizaiyin, futuwu adə sadin dzə, muamala nzə kasuwuye so kaida shara ye lan sadin.
Membasa də kasatsana kunguna isa biya zain (nguwusa gana gamin biyatym) kompani də dunonzə kasuwuyə bane waljin adə kasən hakkinza kunguna ye bawo kampanidən.
Kompany a jiri adədə Englan yen kərma dəro mowonze katin bawo, amma dokser yin mbeji lamar nga’a wuzəna ma də.
Notə ro təkə, “Ltd ngawo su kampani yedə ma’aranze Limited Company” kuru Plc de (Public Liability Company) Ma’ananze. Muko zar ye də jami ro təledəna.
Kompani do she guarantə lan zai zanadə adə mananzedə garanto sodə.
Kampaniya ammaya sodə mowonzə mukanza zarye jami ro saledin ba, kuru nguwu soro mowonzə share nəa karin fallo goto kam gadero cinba.
Kompaniwa biskeye so-a kuru fatowa hawarrabe kura kura sodə riwanza nguwu soro awowa ləbsana  lado men sowandin.
Kare’a adə so də sandima, motoso, bus so, kare’a hawarra so, glass so, ma’ama samuye so.
Shagawo’a kura kura nguwuro lamar dilaye au kara’a ladoye shima cidanzawo.
Na riwanza sawondin dəye awoa biskə tiyin mazaktədə faidatiyin ma laden.
Faraskəram zaman ye də kam isawun maskuzənama kam Italy ye sha lula pacioli lan bowo tyin də shima badizə, suro sa’a 1494 yen.
Finance də sha ilmu kunguna fasaltəye lan bowotiyin.
Kuma kamoani ye də raskəa kəlanzala ro kampam dəa rozain au kamgade.
Business process management (BPM) da nənga do awo samma kampani adəye gotə awo’a customeye sora na ro ndibtyin.
Kampani kasuwu nguwu futu sandiya cidatiyin de, nasha’a kompani ngomzaye men sandiye cidatiyin, au muko keltəyin (kəltəye tədinan au kəltitun).
Mina kəla awo samma so yen gotiya, muko’a zarye kampani ye də, au kam fal yedə, kuru kasuwu do mukan za garre sakəna masodə, muko zarce sakəna masodə, muko zarce də’a fantə na, masala am mukonza zarce sakəna so dəa, au kusuwun ngaso, shi hakki kampani ye də sha hakki kəlanzə yen gotiyin.
Kaida’a muko zarce’a wuzena sodə, ka’ida mukko kəltəsha shimoziyin, kandə jiri adema də tədəra ma’a, kuru do ka bəlado kardə adə’a tədəna do ye shimonzə so gana yaye mbeji.
Fasal haraji ye la’a sodən adə awo shro double taxation sain də ise wajiyin (indiro nan kamma haraji mowo), dalids kompani də haraji bəyajin, kəla ruwa sawandəna yen, kura loktə kompani də kumanga so də ruwozain suro katkadi fandi sawandanayeno, kuru loktə kompani də kumanzero ruwanza ciya, kam sodə riwanga so de ruwozain suro karkadi fandi sawonda nayeno, na adən haraji gad walttə təmoyin.
“Going public” də amsoro muko zarye lado, adə futu tədiyin də initial public offering (IPO), ade shima gutu muko zarra dzə jami lardə yero təlediyin.
Kaida shiro code of Hammurabi saiyin de tun zaman 1772 BC lan badiyatə, misallo suronzəladə kaida awoa adə’a lezina so mbeji, kingəna mara jiye men Kare gota, kuru muamala kasuwu ye kate sawur masoa, komishin masoa.
Doka belayə deye dəye katkadi izəniye’a kuru harajiye’a muradəziyin kasuwu tədiya təra’auma.
Larde’a nguwu do kasuwu kira sandilan tedin də awoa jiri adə yayə Mbeji.
Larde’a nasara ye la’a sodə kardanza so tilo.
Nəm nguwu’a kuru futu lamar shara kasuwuye isa kura zana dəm adə ye səkkə kəra shara do kasuwu kampaniya kura kura ye sadin ma wuzena də, mayawanzə nguwuzzna.
Kasum nguwanso sumzaye, lamba sandiya a notə’a ye, awoa gade sandiya notə’a ye, awoa gade sandiya note ye so mbeji, shi adə sandiya səkkə awin sandiya notə yin main riwa sawandiyin.
Economics də kera naduwu do muamala kate amma kəla awo feudamaye, musamman maro, awo baze au binyi awo faida’a diwo, samtən za’a, faida tenzə’a au cida awosh, adə wuzina.
Shiya bayanna sədəna kəla am economics də’a kerazane maso buroyedə lagal nza kəra awo arzinyi kingneye nganza nzena man sabkageda, futu arzinyi kuyena yedə’a tedin, futu she tartiyin, kuru futu shlan faida tiyin, kuru futu wurazə nguwin jiyin ye.
Keriwu də kənasar tuwandin ba ro asutiya au binyi asarnze isə riwan nzə’a kojin ro asutiya, daji am do kelenzan kiriwu du wajiya sira’ama so də lamdə hapalla ma) kiriwu də tumma daye maro badizain bawo, (shawari) awo do sadiya sandəna də, laiya sulwunge men lamar nzadəa goza ko aim.
Kaida’a economics ye nanatena suro ruwo nyan ruwotəma boeotiam ye sha Hesiod yen bowotiyin ma dən kuru am tarihi economics ye ruwutənma so də shi hesion də’a kəm shima burotəwo nasha economics yelan gozana.
Karapka indi do dare sandiya “merchantalist” a “physiocrats” a lan bozana də, ha gutuwan dənəlan issna ma kera dəye də’a ro suwudəna.
Akkitiro gowotə, nəm Razuwu lardə yedə kəla futu dinaria ruwula’a sabtanzalan misaltiyin.
Karapkə am ruwotuwu, kuru nigari diwo ma faransege suro zaman 18th – centrury sandiya physiocrats lan bowo tiyin madə, sandima Nazari kela economics sadə, shi economics shima gawo’s luwo’s, kunginaye au kare’a ladiye.
Physiocrats də haraji’a mauye sumoyin na’a kadan dəa faltə cicin zəro haraji fallon kəla zandi am do cidi ma so lan mowo ro.
Smith ye bayanna sədəna kəla faida doyi tuwandin ma, nduso kəla cidanzəyen masku ro waljiye, faida adəye misalnzədə, cida dəye sukku faida tuwandin madzə nguwuro sədin, adəyai ma riwa kasuye de’a, kate bela ayen, au landəyen au kate tate lardz’a yen.
Nem duni jami do ita ənguwu zain ye kəla cidi ganayedə, dayaye isə daraja cedi ye so dəa futujin.
Shi Adam smith də lamar awo kunəna faudoye də’a zaura mbursazəna, David Ricardo (1817) dz shih agal nzə lumanna ita samte kate am cidin nzaso’a cidawusoa, kuru kasuwusoa.
Ricardo shirma buro salak do kəla comparative advantage (Kare’a futu butun teladə, kasuwu gade’a nəm butu (kotə) ye bayan sədə kuru faidanzə tawatsəna ma ye, futu do lardə gadə woso nəm ilmu karea tando’a lardə gadəro ladoye’a fasaltə ngalaro tədin ye, dalil də kunguna sandiya tando ye do zan genyi ro, naptə kelar yayen napte kare’a dzə diwo duro.
Mills ye fulejowo nəm gade gade kate faidə kasuwu ye indi dza; razəwu samtə kuru kungena cida ye samte’a.
“Smith ye ruwozena, shiye wono” farashi ayi ye so ngənuwu’a hhhhhhangalza awo də’a fando.
Shiye wuno fasari adə zenuan də kuyero sha faudatiyin, illa kalma wealth ye də sha goods and services yin faltena de genyi ma, ma’anazede razewudə awoado kare ye zalla genyi.
Wutə Robins ye lan, zaintə ba də kəlan zə təwandəna, gasarinzə də andeya kwalzə bayan’a diyen, hangal ndə bowataro, ilmu kasuwu ye, nəm nzeifo’a hangal buna kasuwuye’a, kasuwu awo nəlefe’a wuzenama, kasuwu kiriwu’a wuzənama, kuru, awo tandoso,, samtəso, kuru gandateso lamar kasuwu ye wuzenama, sandia deə samma fesal kəra economic science ye.
Nduso genyi kasatsə yaye, am kasuwu kərazama ma jireye də, fassara Robins yedəa kasatsana, amma nguwunza so, nem kasattə banza fulezana kelə futu sha fandataiyin, kuru fasal kasuwu ye də, fassarin zedelan wazena masadə.
Shi kalma “Enocomics” də neoclassical economics sode sandima sha dinaro tarja, kam Alfred Marshal so, ya yi, shi Economics də shima kalma do mai’ans economics science ‘a kelka zana ma, kuru shima political economy buroyedza falzə.
Ilmu cida buroye lamar economics kuraye warratəna made de’a sabsə yirrowono, ilmu maginal utility theory ye dea cicinze dəlan faida’ate, nasha kare’a matayen, kuru ilmu do adusoyo kasatsena ma, kəla zarashi karea dəa kasuwu ro yikoye.
Misaldo ndusoye asujin madəm shima ilmu consumen theory awo kamaye muradəzəna ma, shi adə futu farashi’a kinysena fardo’a awo muradetəna de’a lejin ye.
Economics zamar kərmayə do kasatənama də, zaman kure ye men garratə, amma na’a nguwu fafaltə nəm ngəlanze trans, au fulutəna nanzə kureyen da’ana lan, missal nzedə, econometrics, game theory, of lamar kasuye bannatənzə dəa kəratə fasaltənama, kuru muamala kasuru je do masala’ama de, kuru missal neo classicalye a kəla kasuye wuratənzə yen faidats awoa loktə nguwu gozəna ma fanda lardə ye lejin ma.
Lamar kasuwu ro kuttu mbeji shi adə awo kerateye am ilmu kasuwu ye kərazain ma, loktə shawaru kamzlye au binyi amma kada do razawu dəa sandima fasal zain yen gozaiyya, ngaidə sadiyya shawarin zadə səkkə awo muradətəna də suro Nazari ngəlan tadin.
Kattadidə hagal nzo awo fandi lardəye wuzena ro sabkatə, loktə ganayen, sado farashin zadə raktə faltiyin ma.
Economics keyesian yedə warratawu nzedi indi.
Sha na ilmu mata ji unisersity of Cambridge yen nganzatiyin, cida ilmu ye joan Roinson ye so.
Ben Bernanke, kam do shima chairman na kungina America ye gənatiyin yedə, shi suro amma economics kərazanaye fasal kunguna ye Frieman ye sedənade’a kasatsanama kəla kulashe keraye tedena ma asar razawu ye kuren wazenama sha great depression lan bowotiyin də.
Loktə Nazari ilmu tədin ma’a, awo muradətənadə shima, Nazari do fahintaro butu matə, kuru misaltinze so də Kalkal lo walzə, kuru Nazari fuwu yero faindatiyin ma, Nazari ngawoyero tənatə ro.
Fasal Macroeconomics buro leye sodə, hagalza kəla muamala kate jiwu awo gade gade ye lan fasallada amma kənənga də dare faltə badwonona, macroeconomist so də, Keynesian burin so’a de, fasalnza sodəa walta fallada, suro microgoundations yen.
Yimlan lamar kasuwu lan zan ilmuye sodə, lamar awo saktə nem nslanzedə ngaltiyin man tedin genyia awo nəm nuwunzə ngaltiyin man genyi.
Adəson, nasha kəra kasuwu ngaltayedə wurajin, kuru awo zaumaro isə kulashe ilmuye nasha awo Alaye sedinna faidatiyin ro walzəna.
Adəyemen, zan ilmuyedə gawo suruwudin, amma nasha awordə waneye wajin yelan nasha kut notəna ma son genyi.
Bastə do kelan kardə notzye rintalan tədəmamsa, kuru awo kəlashen notənama dəa waltəm gada mallaro kamlaye fadatə də, nəm kəla rawo so dəa dabcin, kuskure so, awo wa’azena fal zonzəm awo sammaro subtason, amma kulashe ilmuye nashi kasuwua wuzəna nguwuso sandiya aiyu ilmuza waltə kalkallo misaltiyin batro shiru zaro, kuru jarida hawar ulmuye sadinma suwa dinaye de’a shiro zana. Sandiya banaza ilmudə misaltriyin ye dəwo ba’amza də, lai banaza’a ilmudə tartayelan.
Suro kəra Applied economics ye men fasal yikəm təlo yedə linear programming ye fasal dən faida tə də zana tədin.
Shi ade nəm gadə do sa’a kada go tənama kate economics a kera national Science ye’adə fulizena dalildə shima nazara’a do shlan təngatə ilmu da’a gargazanama kureyedə’a loaltə ngaltəye kwalzəna dən.
Jiri ngal samsomi ye akkai ya samun zenadə suro neuroeconomics yen wa’ajin.
Suro kasuwu do duyaye kəlanzəlaro mbəltiyin də, nduma nəm kuranze sha səkə kasuwu də ye duno də mukonzən ro waljinba, isə duno dəye sekkə farashi kare’a ye duno shiranzə mən ngənatədə.
Microeconomics də kasuwu falfalmin gozə kərajin, ngandəye lamar kasuwu də’a wuzənama azə awo kambai so sədə, lamarra kasudza kasuwu gadedəa lejin baro ganjiyin.
Zan ilmuye General-Equilibrium Theory sain madə, halla gade gade kasuye kərajiyin.
Awo fal kartiyin kate awoa terana mado muwanzə indi so loktə fal yen wa’ajin bama.
Taman awo buoye shiro pretzel gultindǝ tandobedǝ nashanzǝ faldǝ shima rungodǝ-a suwadǝ-a kǝmaadǝ baro wallada, zawalla gaden faidatǝro.
Awoa tekkin ma lamar kareya diwoye sodzi suronzalan awoa fada buroye’a ma lamar awoa tanloye nasha ngənzu’a lezənama, zar kare’a loktu nguwu gozainma lamar awoa tandoyen, missal nəde kampany karetandoye cidazainma) kuru cidiso, (Arzinyi cidi yeaso).
Nem dai cidaye de terrain kareya teteluyin sadza tediyin ma’a, awo tekkin madəa lejin mba msa, misal gaden ma’a, nəm nguwu awo faidanadə’a fulutiyin.
Suro lamarra butuyen, kənənga kasuye də kare’aga indi lon rakzə sətandin, (misal “bunduwu”, “Kaisə butter ye’a).
Nem Mba Awoa yiwuye də, sha isawu men misal tiyin msa, amdo jimlanza samma raksa karea dza fauda tain mba ma, PPF ro saminro, (misal loktu x yen) kura kurtu gaph ye dən lamba wofilaye’a.
Shi slope graph ye dən na do dəngokta waltə cina ma shiro curve sanden, nadə shima nado sulwu kate kareya indiye den tuwandena ma.
Kela PPF ye dən, nem kara ba də ma’ananzede, kareye falla kezəna gotiya, kare falmadza nguwuro fandatiyin bawo.
Na təke suro curve yedən (sha A lan misaltiyin) Mononjiyin, amma kare’a diwo siro loktə bannayen diwo ma’ananze (awoa input yedza bannan faidate) adeye awo sekkəna də, out put kare falye an kare’a indisoye də, saktə təraiyin, sha anem ye yela anəm yala ro zu tiya, na la koktəna kəla curve yedən.
Isə hagal təke asutə na, muamala kasuye kura wa’ajinna kara kate lardza do kere’a zamanye cidayen za so tilo so dəna kura kəltə lamarra inputs nzaso, adə lardə fandinza zane nguwu so dəna siro dən mbeji.
Kate awoa karea tandoye adə samma son, lamar cida yayak təye bajinba, karapka cidawo gade gade do cidanza dəa zaro nozanama, au soktədənaan kara’a jijiri zar cida yero yikoye, kuru futu cidi a faidatainye gade gade ro kasaptəna ma.
Zan ilmu’a shimyin kuru asətəye diwodə sandimen kauda’a do tarashi kasuwuye kane’a tutəluwinna, awoa faida tekkin, ma, futu dalilla awoa do təkkin sodəa kartiyin, nasha kareadə amanza gadedəa nəm butun kozana lan.
Microeconomics yen lan, farashi’a awoa tətəndin’a kartan wa’ajin, kasuwu do jirin ze gadə ladoye mbeji mads, adə, kaida’a yuwuwa au sadoma baye surodəlan mbeji, nəm kuranze də kukk dunonzeman garashi yikko raksəna.
Zan ilmuye awo muradetənama conzenade razawu am tilolon dea bayanna sedena, adiye shima hagal yin faidats nem nguwu awoa do təra təra’anama kareye au zandi au farashi au lele awoa gade soa.
Kauda kare muadətəye də akkaiyin ro bayan na cido, awoa samman, farashi a kura nəm nguwun awo muradətənama deye suro kasuwu yen kamanza’a muko kumboramma wozila an muamala sedin, kedeyi ma’ana zədə awo Sandiya kəlzema ba.
Kuru, nəm duno awo dalil farashi ye zubtən zə nankaudə, duno kamye saksə awoa ciwuyin madəa səraiyin (zandi ye awo’a suwudinma).
Awo je saktə fandonzədə muamala kate kungs nanzə ladoye’a num nguwunzə do laktə tuwin ye’a.
Nəm zandodə saktə mauamala kate kungəna nəm nguwu kare də ye’a so misaltuyin.
Futu kare mata ye lamar də ye, kare’a gen do də saktə falti yin, mi sallo kungənən zə sha tandəm tuloye də, au lamarra kare chida ye lezənama yasawo au ngslaro diya’s.
Kasuwudə nado isə fato ndiso kamanza kalkallo satanadə, shima, kare’a do yewuye mbeji madə isə kare’a do munadə təna ma də’a kalkallo walzə ya, isə kare’a do munadə təna ma də’a kalkallo walzeəya, nado lai kurtə isə lau kare ya’a, lai awo munadə tənama’a kəltənadə futu goto din gəletəna ya daiyi.
Kungane kare’a yedə isə de na Kalkal təna də’a ko jiye, kare’a də nguwuzena, sha kare’a do matəna me de a kəllum rumiya.
Kampaniye do ndusoye a surinma sudə, sandima kampany ya kina kura’a, kampaniya am falla kozəna she kəlta’a kazanama.
Na’a kasuwu am gade-gade awo fal saladin madə, jiri na’a də naptə kera təne lemaranza sodə kəla awo kare kasuro yikko a, kare də’a yiwu’a amma do kare’a addu satandin aubinyi sadin nguwu mbeji, amma adə ayi maraksa kungəna do kare də’a yiwoyedsa galzain bama.
Lamana kasuye awo samma lezənema muamala am kadə kasuwu fal sadinmaye kəratana dən, suro dən kasuwu kate am kade də awo fal galedin aw binyi satandin ye mbeji, kuru awo’a jiri kada kabuwu karea kale gal ye an kare’a jiri gade gade ye.
Jiri nzə kada naka dəro, laiya kadə mbəji futu awo’a təmatinyi rakts waajin ma kuru futu lamarra kasuyero awo sha wuzəna’a tədin so də.
Lamarra kasuye do lalla amye aganzanzəou sodə, faidata futu nənga kasuyu tədənso dəa kəratəna. na muamala kate sandiya awo gadedo, nənganza am gadero kuttu də.
Awo adə taidazə feudanzə gana genyi, awo’a kasuwu’a ledənyi yayi yaye ro wumiya, lamaria kura so jir. Nuclear je nəngan zə kasaptə duno so də, am lamara kaidaye, au siyasa ye kəraso, am lamara futu kənəga awo ro’a fafaitiyon su.
Kura awo’a lamarra kasuye’a lezənama dəye’a kasaptəna nozitin, lamar awo kungena’a wuzənama korupaniya so, nəm zaiza’a kuru nəm duno ba lamarra kasuye, masifa kasu’a wuzaneno, kuru awo kaida’a gomnatiye’a dokanzəa so.
Kam yiwo mado ilmuzə moto do siyi’a notəye bama misallo kungəna moto yedə fahugə taijin cidiya kungena moto tunanaye mano cidyanro fuluga.
Masala’a kunganade zauto sədin, akary, də wa’ajiya kasuwu də’a ngaworo kalak an, sawudə kam yiwo madzə kasuwu dən dujin (liwaya tamotinyinma).
Hawardo kalkalgenyi ma kuru kasuwu do tamotinma de, saktə laman muamala kungənaye dəa ngəla gonyi ro kalaklin, kuru saktə lamar kasuwu dəa wazəa sodəa ita ngalanjin, lamarra Sharo yeso, kuru kaido do she nəke’aro sədin maso, futu samin manatəna yedaiyi.
Kare kasuwu ye jams muyan yedə kare’a do she nguwuro saudin ba ma, kasuwu do ndua, aduana so ye lejin ma.
Misallo, awoa kasamma batiro kalakun sodə, sharri feteye suwudin, kuru ilmu də sV raksə herr feteye suwudin (nəm batti ganaro waljin) awa’a cikaiyi so a.
Na’a nguwun, misallaa kungəna kare’a ye faltinbama dawartəna nəm nguwu kara dəa, farashin zə to gənyi, muvloktu ganen sawartiyin laman kare’adə muladets, au loman karəadəa kasu. Ro yikkodə.
Misalla garashiye ne falyin koktəidatə də, sandima, kungəna cida zendə yeso, kuru farashidə mailaza gulzanegeso, sandi, ade, lai yikkem tulo kate jami kasumiye so dəa karnzə kozəna.
Jimla adəsudə, surrongalan lardəge larigə fandoye so, laingə teteiloyeso, sisal awo cida Bama soye, kuru kare’a kasuwuye nəm zauya so, kuru jimla’a sunana sudana jimla’a sunana au zawiryeso karu kungena do lamarra kasuwu yero tekkinyeso, awoa gade sandiya nganzenzə ne mafo year samna mbeji.
Shi adə lamarra tussəna sandiwo hanyalla gənatəma də’a banazəna.
Keynes ye gashiptenzəlan jimla mwadə karea kasuwu ye sodə, loktu lamarra kenzugaye ngaworo lostta badizana yedə amso’a sitinba wono, addə ye səkkə, cidaba dalilbama’a kuru asar lai cida diwo yero isə walin.
Lamar kasuwu’a wuzenama duro’a so zaman kure do walta bərin zana sodə, sha futu am hangal za jiri Keynes yeyi a mosodin a gade, awo kasuwu a wugəna ma, kuru sha guwuro lamar kasuyero sakku ilmu do Kalkal gənyi ma’a.
Shi nasha cida nzənduye do am do cida bas mazainma so Zella.
Misal zaman kureye am cidaba’a də wajin suko kungəna cediye nguwuro waljiga, har amdo cidawu gatama sodza am cidaro gotzero muradənzə ba ro wajin.
Jimla kurannta am cidanzə ba’amaye awo səkkə wa’ajin də, shima, sokku lamar sukuwuye isə feltzibadijiya, faltzado awoa injin yero cidanza’a kalakka badiza’ ya, na adən, amdo buron cida zaindo injin ye cidan zadza sumona də, ngəndunza cida ye dəa ndema muradun də baro isə waljin.
Kungede dahan yaye so ye sha muamalero kasstsane, kuru loktə kuru ro saktə fandatiyin, kuru sha muradətiya sambisoro mbeji ye, kuru kawu kuru’a ye, kuru am samma su yi sha mbursazaneye.
Francis Amasa Walker kam noatarinta suro laman 19th century ye lamar awo kasiye wogəna man, shye wono, kunyənedə shma awo kəngəna ye sədinwo’ (Kungəna shima awo kengəna sədinma shimatəlam do shilan managəna ye də lan gonimiya).
Fandanz kasuwuye de she kasuru kungenen tedin man gade gero (kasuwu kinya ban awo’a falts).
Sokkudo jimla awo kare kasuwu ye do ma’atin də zubsə udaya awo tətəluwin lamarra kasuye wugenema sodəa gubciya, kate awoa tutəlin ye sudən ngol gayin, ade wajiya am do saksa cida sadima dəa cida baro sədin.
Misalle, am do cida ba’a fato’a garta cidanzawo sodəa goga cida lai gartayero təkkin.
Kaida lamarra kəngənsa wugənema ye lamarra’a leta də, shima adə gulutiyin ma sai kasuwu dero kasuwu kungena yikkodə futu zauye do.
Amla lamar kasum ye’a kərazana sodə, kasuwu mukunza rotadə awo fandar yadaiye ro gozana, amla dəyə ayi maro goza’a genazanyi.
Am daragedə public choice Theory ye fato loanzə də, halla jarmi ye cidaram gomntiye do na’a kasuwu ye kura kusla kəllatə, adə sodəye muamala kate kartəwu do yanci kelangaye’a, siyasawu, cedewu gomnatiye kura kura so.
Kura shidə nəm kura’a futu ruwa kasuwuye samtəye samma nganzenzəna.
Nguwuro matəna kəla Carlyle ye lamar kugəna’a wuzənamaro suwu “The dismal science” cina də, adedəye ruwo sino zaman 18hth century The Reverend Thomas Robert Mathus yero amsa yiwo nankaro, shidə awo guwun watin də kəna’a kəmbuba’a wajin sena, dalidəyə nəm aguwu anyesodə isə nəm nguwu kəmsuye sodze kejin sə.
Nəm karings muamala kate kera lamar kunsnaye, she suyasoro cidatə’a də awo kambiyi do rakə cinjin ye au faljin ye lamarra jireye awo lamarra kurgenaye’a wuzəouna, shi adə nguwusoro amse’a agendanza kenemga amye au adanga so’a.
Ammala jarrda la lamar kasuwuye shina hararrazari masodə kasadunga’a sasarani kəla citito laman kasuye’a ngaltəro, awo kaida ka sodən, təmanzadə shye səkkə amso kelaza fejin lamar syasa jero.
Misallo lamar inci Bank lardə ye so, kauda’a banki lardə yeso, mana’a bank kardi ye so kelan bayanna sadənaso an binyi kor do kampania kura kura ye kaidanja kurzana su, lawo kungənə’a wugənama kuru awo kaida kungenaye wuganama) lardə yedə, adə samma nado fahimta ba aubuyi kulastə bastənamayero hagal təkkənama.
Furaskeram kəra hawarra lamar king una’a wugənama də, kulashe isawu lamar kunguye ye su kura halla do awo lamar kurana’a wuzənama so, awo’a adə she kəra halla kenziga amye’a dəa samma kal, kura lamarra hagal gojin bama misalla zaman kuraya ye kura furaskəram kəra lamar kungsna’a wugənama.
Joskow ye tawardsngə mbeji kəla kulashe fenda’a kela futu kampania kura kura kasudi korga gozaneyedə, laya kanda za’anjin za’a a kuleshi də dəa cado, kanda’a madzə falza gadə caudə.
Awo gashitəye kura fal də, shima evolution wo, futu awoa ro’a dinaye fafaltana kukəltana so dəa.
Cidawanzǝ jili Haram Dabbawa yedǝ taganasmaro faida'a saunzǝ nasha lezana fǝlejin, kuru dare cidawa tǝdǝnama do awowa alagǝla-a nǝm farak kǝnǝngabe-aro hangal cina.
Nasha kurunye də malum ilmuye islamyedə sha zauro kəra zana, sokku ruwo malumma ilmu. Jiri Greek ye sodə’a kulasana dən amma tarihi kənəga roye dən kulashe ilmuye Aristotelian yin ilmu zə dəa fauda’ate, musamman maro mana lai fal awo roa samanasoye goza isanayen.
Kulashi do Jan Swammer dam ye sədənadə, isə mayawa entomology kəratə yedəa cira, kuru bana’a cina nanga ilmu dabba’a gattə kuru daltə’a.
Sun saa 1838 yen Schleiden ‘aa schwanna a ilmu do isə ndarason gotənama dəa hapta badiya də, adəye shima (1) awo də ro’a koltəna ma nəm ganzədə shi cell (2) shi cell də suron zen awo ro ye majin ma samma suron zen mbeji amma ilmu ken ya kemidə’a kəlenze ye gozen yi shine (3) cell samma so, futu cell gadeyen calo, yaletanza men.
Carl linnacus ye kat kadinge lubəəna kəla. Taxamony for the Natural world ye suro sa’a 1735 ye madə (kuro fasallata manga lan zauta trying), kwu suro sa’a 1750s yen suwa science’ ye awo zoa soro jimla no gotə na ma so du’a cikko.
Larmarck ye imani’a sedəna halla do dabbaye yanzza baarzza lan warzatəna də saktə shiye zuriyanzzro saktə cin tada’adəye halla adəa tangarza kanzawuro sadin.
Furtu kera awo tiyi yaye’a baaye’an warratatə, cida gregor mendels yin badiyatə, saku katkadi inpsənama bayan sədin dən, “versache lib ptlanzenhy briden” (“experiments on plant hybridization”) suro sa’a 1865 yen, suro den bayan dalla daka dəla awo tiyi yaye’a baye’an waratin ma adə shima furtu kera genetics ye zaman yeiro.
Hangal gənatəna kəla jiri’a bərin dabba’a səna na kuri kurimi yadaima, virus so bacteria so də, kuru isə DNA ye zar ndə indi James Watson ye aa Francis crick aa suro sa’a 1953 yen asuzana lan, shima badiyaram zaman molecular genetics ye wo.
Darenzedə cida kulasheye Juman Genome yedə kərturo saə 1990 yen cako, nyianzadə, awo biye tiyi dabbaye yewugən au ba’anzgen warratiyin madua, kurtu notə.
Kənənga soye dinaye də, nji lan bodyyatə kuru suno ajiyelam sea billion yakke ro kenəngəatə kawo cidi ro sawuru gagayen ro.
Shi nucleus də suronzə lan proton fal au binji indi, Newtrons’a kada’a.
Atom do awo’e notənama də, sunonza den protons kagapkata mbeji, sandiya atomic number lan bowotiyin ma, kuru proton surrodiye’a pentrons also sammum isamnəye sha atom’s mass number bowotyin.
Lanbon də misallo, sektə suro isotope do faltiyin ba men kənenyati yin, (carbon-12 or carbon – 13), au radio active isotope yen kenzəngatiyin (carbon 14) daren misal dareyedə də radiometric dating ro faida tiyin. (musamman maro radiocarbon yen faldata sa’a ayiye soa notə) shilan sa’a awo’a roa anbiyin ngawon roa so də sa sa’anga dinye notiyin.
Keltə ionic bondiry de electrostatic ye awo soa mannəm kəlta dəa ledna, kate kate awoa kannuye wogilama’a, kumbiramyea au binji kate atom indi do electro negativities nzə gade maye’a, kuru badiaram maumalanjadə. Guno lonie componds yen wa’ajin.
Covalent bonding də ionic bonding ye dauyi gənyi, covalent bonding də electums kate atom indiyen faidatiyin.
Misalso ndanyeye turin də shima hydrogen bond, kate kate awoa njia kəlzanama.
Nji də, joro zauro faida’a, dalil dəye shima, shima awo yijin mawi, sakzə awoa sənana woso yiziyinma, misalnzədə sodium a chloride a an binji awoa senana do njiye yijin ma.
O a H are keltanadə kəltanza fato gade gaden dəro shi atom oxygen yedə chagin zə də wofilaye ye hydrogen indi ze də ye, hydrojen indi de ge chajin nzə kən boram ye.
Njidə awo do rakzə kela ayi ye yaye bojinma, rakzə sami ayiyeyayen napen, au awoa nji genyi ma a njiaro sədin.
Nəm gana kerau kankara ye sha nəm kərau njiyi yea kəllimiya, dalildə numba’a molecules nji yiye do kəita dangur kankare jedzə walzanama, sawu allo na’a kura kate molecules njiyi ye denna ro wallono.
Addu nankara enagy gana gənyi dəa kamtəro, she njiro kasamro kalakk təyin ma’a (Aji suloru Kasam ro kalaktəya).
Nji dawun baro, molecules nguwu so tiyi awo roan tuwandin də carbon mbeji surongan.
Misallo, carbon atom ye felon də, rakzə covalent bond diyau kəljin, misallo methane, kuru covalent bond indi, suroden india ma də misalnzə carbon dioxide au binyi covalent bond yakkəana misalnp carbon mono xide au binyi cavalent bond yakke anə misalzə carbon monoxide (Co).
Hydrocarbon ye kəltəram nzədə raktə Element gadə’a faltiyin misallo oxygen (O) Hydrogen (H) Phosphorus (P) sulfur (S) adə rakzə halla chemical suro company deyem faltiyin.
Monosachairdes indi, misallo glucose a fructose a kəltaya, rakzə, disaccharide ro waltaiyin, misalnzə də sucrose.
Lipids də awoa tiyi awo roayen tuwandini, nguwun zaso nonpolar kuru njilam kənənga tain.
Chycerola, phospha yea group madə, sandima na polara a hydropholia (kəla) no walzə, shi fatty acid də sandima na polara hydrophobic a (Kuru) ro wallade.
Protein də sandima macromolecules do zaino jirin nguwa mawo, misal nzadə shima enzymes proteins do shlan awo na fal gin gotə nagadero ta’adin ma molecules kura kura ma antiboches so, kura protein do gartənama.
Nem indi ro yaktə’a nəm konnu suro zarra batawudəyedə yitə amino acid ye dzə lejin.
Badiyaram tiyi dəye də, salsala jirinzə amino acid ye den, na’’a nguwun kəltina, kəltədo shiro peptide bond sam dzə.
Alamtə alpha helies’a beta sheets ‘a də protein ro fisalnzə yakkəro zasaltəna ma, au buyi nguwuro fasaltVnama dze caino.
Shi purines də, suronzəlar guanine (G) ye mbeji, kuru adenine (A) yea.
Cell membrane də suronzə lan buyi kaisuye mbeji, cholesterol ge mbeji, kate kate phospholids lan tuwandinna faidanga diye nzm njisuro diye ro cista suro nəm konnu an biyi amusu gade gade yelar.
Cell membrane də cidan nguwu suro cell je dən sadin, misallo cell ye ka kəlan zero cistaso, lamar electric enapy yela yela rotuso, cell synalling so, kuru shiman awoa gade suro cell ye də ndubta kəorzn gan za jaden, missal nzedə cell wall. Glycolyx a cytoskeleton.
Katkadi shiro The Albet text sain də bayan na sədəna kəla futuyimen “Block” a do cell a garin masodu” le ga tade suro yanzə yen garzain.
Cell tada’a ganye ye də organelles gade sandilan mbeji, samdiya cell dabbaye’’a gayirzenama, misallo cell wall do cell tada ganyeyedəro nzeri ro Cinna de, chloroplast do kawusu lan gaudets summer sətandin də, vaconles do gənatarama, nəm duno yewo’a ikiru na ganyi a so də walta fadə gozain ma’a, kwa kusumyi ganyedə kaltema.
Kaida kən tilomi shiro first law of Thermodynamics lan botəna ma ye gulzana, shi enegy də sha awo fallo gots awo gadero tədin, ma’ana də bawo.
Dahl adzadənem karo awo roaso muradə zina enegy sambisaro zandidə, kenəzgan nzə gama yeyero kənzəngatəro.
Nguwusoro, Catabolism ye energy ye sutuluyin, anabolism ye energy delan zaidatiyin.
Lamarra adə samma suro laya biochemical yelan wa’atiyin, la,anzasodə sedex reaction.
A cetyl coa ye suro citric acid cycle yero gayin, awodə adə dəye suro mitochondrial matrix yen wa’ajin.
Oxidative phosphorylation də awo sha wuzəna də election a na gallin gonson na gadroyado ade protein complex’a diyau men electron də’a gozə fato fallin fato gadero sa’adin, adədə wa’ajiye, energy kwaltiyin na NADH, a FADH2 an, sandia’də proton ye zunum let’a kullata, (Chemiosmosis), Shi adə shima proton motive force dəa suku wa’ajin.
Oxygen baro waljiya, pyrulate an faldatiyin bawo, yintə cellular ye men dən, amma lamar shiro fermentation sain də isə shiro wa’ajin.
Fermentation də NADH aro oxygen kəlzə sha NAD+ ro kalakciyin, Ngiyin ngaidə wajiya saktə glycolysis yin facdatiyin.
Suro dcia tiyi shayedə, awo fauda ba do suliyin də shima lactic acid.
Suko glycolysis do oxygen yin faudatiyin bama də, NAD, waltə kənənizə burin zəyin, sollu hydrogen indi sandinye pyruvate’a kəlta laitate ro waltaye.
Sokku tiyin kalaktayen, oxygen mbejiro waljiya, NAD də hydrogen ro kəltəyə suro lactate yedən ATP do waltaiyin.
Loktu adə nguwusoro, oxygen də kwaltiyin, faidan zə ba nan karo.
Awoa proton motive samun zana maso də, suro dawu mitochendinal membrane yen yintə oxygen lan fendatiyin ma.
Lamba yiwo autocrine yen ligand də cell do sha sutulin dəa lejin.
Suro cell eukaryotes soyin (sandima, cell dabbayi’a, ganye soye’a fungi soye kuru protistye cell lan) cell ye yakkə giri indi mbeji mistosis a, meisosisa.
Ngawo cell’a də yaktana yin lada’a cell yede ndason za so kənənganzə cell dəa badijin.
Cell yaks jirin indi adə ndason za wason faida tiyin nada kənzambiye lan, sokku la’a suro kənənga za ye dəa.
Binary fusion də, mitosis a meoisi’a suro eukaryotes yadai yi gənyi, shi binary fusion də suro prokaryotes yen waajin, kuru shi spindle apparatus so ba’aro suro cell yedən waajin.
Awo shiro mendelian interitance saində, shima, laido awoa tiyi yaye’a ba’ayen tade ye warratajiyin ma.
Kən tilo min zədə shima genetic characteristics wo, sha kerman alleles lan bowotijin sandi adə awo gade’a samun zanyi kuru kala gade gade, (mis allo kurnau’a bulla, au binyi kura,a wada’a), awoa adə falnza woso tiyi yanye au baye lan warrata’atə.
Mendel ye gamete kəlta dən, alletes gene ye woso kamanzə’a kwal jin ngaidə tediya garmetes wo so alletes gal gojin gene wosoro, adə law nzə segregation lan misaltəna.
Neuclotides woso covalent bonding men kamanzə’a kəllata suro lai falyen, covalent bon kate suwur neicleotide falyen, kuru phosphate gade ye men, adə wa’ajiya sugar-phosphate kurtu jiri gadeyero waltin.
Asulu DNA du kangurto indiro yakkata sandima : pyrimidineya a purineya ro.
DNA ngalta kadawu du komkomi fal ro waljin.Isawunza indiro waljiya yaye.
Chromosome du sapsap no DNA a histonesni yaye.
Prokaryotes a, DNA a donyi tiye kǝlkǝl gǝnyi lan danamadǝ, Tartip cytoplasmya kǝltanzǝ lan nucleoid ro wajin.
Bayan donyi alaa be genetic ye donyi suro bayan ram DNA lan, bayen do nyi suro tarib tandoram bu ye lan tuwandin, shi phenotype du ye shima synthesis du ro waljin, shi do ye tiye garta shi donyi kumbu donyi tiya wurazu yen ma, awu enzymes ro waljin ma garta donyi tanasku ro sirsuri fal ro waljin.
Sidiya kumkumi bayan alawu be genetic be lan, Sandi mRNA bayan sadin tartip donyi acid du amino ye suro awuwa tiye gartu wu, tratib donyi sha translation botinma, shi donyi wajin ma su ro ribosome be lan.
Diwal donyi bayantǝ be sha genomesya lan notǝna dǝ DNA faida tulan tuwan din tartip tuwa a injin kǝrǝnna fai da yen, assemble and analyze, nasha saptu wa faida genomes ya ya bayen tǝ lan faidajin.
Genomesya du nyi prokaryotes ya be du, kǝlta donyi gana ma a sapsap no bayan be.
Diwal la diyau mbeji sandi donyi bayan ba wuratu ye sapsǝnama: Kasadu a, gayir ta a, morphogenesis ya, tiye garta a.
Stem cells du gayirtǝna mbeji awu nglaro gayirtǝnyi ye mbeji, cells so du gayirtine du cells la gade gade kadaro fafaltin, kuru shi tuwur laro fatin jili tilo waro.
Apoptosis dǝ awu, cell donyi liwa ma, kombo soro wajin morphogenesis lan, alaman na cells donyi nonama katǝ ngulondoldo ye son. Shi donyi ngulondo shi a musko be ya su yayakata ro sidinma.
Ngǝruwu tolkitbe genesbe a zauro tiliwuna, katǝ dabba donyi zauro samun amma gade gade ma.
Hox genes du shima nguwutu donyi nasha la ala tiye su wa sidin ma, alaman nasha karere kadibe yaye, sa donyi suro lan dana lan awu suro ngurube lan danan.
A toolkit gene du futu nguwu lan tuwandin, sa Darwin's kura ma dǝye tarta lan ground-finch kura nji sawu BMP gene ro, adumaro Kadiso dǝ shinza ba du, Distal-less (Dlx) genes du nglaro bayan tin bawo awu cimaro, adǝ maro ndalimi so du suron gǝrtan.
Gultə asutə adəyen fafaltədə wakajin sa allele frequencies lan nəmgade-gade tuwandiya suro juwu alagəwa ndikatenzan sasambinyen.
 Sa duno kartəye ba au lauro waljiya allele frequenciesdə samijin au cidiyajin fuwujinnason dalilnzədə allele də bayan kalkal cimba.
Nǝm gade donyi yambu be diya tǝrayin, saa genetiya tiltǝ nzǝ ye yiralan.
Sa kaduwu indiro yaktiya, kunduro waljin (awu yaktin) dalamin phylogeneticbe ro.
Kǝska dǝlan, dalami ala donyi su lan notǝnama du sandima (e.g adamgana so, dal, labuwun, au dabba fakaribe) kuru sunuf sandi samma so suroladǝn tartifwa alaube samma so mbeji kuru kakanzason waratazayin, adǝn ngurodǝa monophyletic taxonlan bowotin.
Jili alawu be donyi katǝ karǝngama ama kangurto nza gade, dalilphylogenetiya sandiya diyane ro bowutin, dalami kǝska be lan.
Kayida Parsimony (awu Occam's razor), kǝska donyi faral tǝ ngowu wazǝnyi ba dǝ, nasha samma ro ndǝpka taro gotin, kuru tahiyaatdǝ samma soro faltǝyin ro notǝna.
Sawu tartip adu ye lan, kusunyi wu so sunzl indi, fal futǝnzǝ be su, fal jilinzǝ.
Malumma ilmu Biologibe saroyen darason fandu bayan genetic ye shima shada donyi bacteria, archaea, a eukaryotes samaso furtu nza fal lewu.
Dare alama saa biliyon 1.7 kuzǝna du lan, multicellular organisms bayentǝ badiyono, adu maro cell wu so cida nzǝ bas sidinro wallono.
Kajima cidi be zauro nasartana, adumaro Devonian baro waltaro banazan.
Loktu donyi kǝlanza sawandu na ngawo fitina yen, archosaur du zauro vertebrates cidibe nguwuro walano; kangurto fal archosaur donyi dinosaur be du shima zaman Jurassic a Cretaceous kamboro walada.
Bacteria du nyi kati, njilan, acidic kunnowa nji kawu be lan, kadawu radioactive be lan, a nasha cidi be kunda ro muwajin ban dasana sa nasha karen kutǝn.
Archaea ya du cell dunowa prokaryotic ya be da safsǝna, buro dulan sha bacteria ro gotǝ, su donyi archaebacteria lan botin(suro Archaebacteria be kur lan), kalma donyi kurma fai daten bama.
Archaea a bacteria a zauro samǝn suranza a datǝnza son, archaea laa zauro gana ma sandi donyi sifanza gade ma, alama sifa donyi dayirabe awu sifa firatama cells Haloquadratum walsbyi be ye.
Archaea shima dono ngowu faidatin eukaryotes yayiro: organic be kǝlta, alaman shiwur, ammonia a, metal ions a kǝndawu hydrogen be a.
Archaea buro salakye sandima: extremophiles, sandidonyi na kaziyi da sanyi ma, nji kunnu so kulu manda nji kwawu be so sandiya organisms laa dasayin.
Archaea sandi nasha faida linta ngawu cidiben.
Clades donyi kala uwu, sandiya protists nowotǝ, microscopic eukaryotic organisms donyi sandi kǝska gǝnyi, fungi ye gǝnyi, dabaye ngǝnyi.
Kambo protists be so unicellular notǝna, nasha la sandiya microbial eukaryotes lan botin.
Dinoflagellates sandima photosynthetic sandiya tuwandin suro burum soyen, sandima organic sawandin.
Ciliates sandima alveolates sifa donyi kunduli ya samǝn ma cilia botin.
The excavates sandima karapka donyi protists be fuwutǝ badizana saa biliyen 1.5 kuzǝna lan, ngawo eukaryotes tuwandna tusuye lan.
Stramenopiles, duwa bayan tin suro kunduli donyi suro tiyo kuruw, flagella, diatoms a brown algae a.
Rhizarians kashi yakkǝ yakata: cercozoans, foraminiferans, a radiolarians.
Algae shima clades kǝlta alaman glaucophytes, sandidonyi microscopic freshwater algae sandi donyi samun zana resembled unicellular notǝna donyi Plantae ye.
Kǝska wa cidibe (embryophytes) buro salak lan bayin gatǝ in terrestrial kǝndaram donyi cidiye saa miliyun 450 sǝta 500 karunga.
Cimiya lan, sandi yakkǝ gade madǝ clades sandima nonvascular kǝska tracheids wa ye.
Sandiga tuwondin nashaado njibe mbauzǝnyi solan.
Kumbo nonvascular plants so sha cidiya kǝlata, laanza suru nji manda balan kashara, suro nji kuran dasayin ba.
Gymnosperms sandima conifers, cycads, Ginkgo, a gnetophytes a.
Tartip donyi heterotrophy shidonyi fizǝnyin enzymes yizǝnye kombo wa da tatar nji sǝnana ro, kawu zasonyi duro.
Fungi, ya jili gade indiya kusunyi donyi, choanoflagellates a daba so, sandiya karapka opisthokonts kum tǝyin.
Multicellular fungidǝ nasha gadelan, kǝrtǝnzǝ mbeji sunzǝ mycelium, shido suroladǝn tubula filamenbe fal fal kadaa mbeji shido shiga hyphaelan bowotin, shido sǝkǝ kǝnbuwa-a kuru kǝnz-a wajin.
Kambowu daba wa donyi kumbu Allah lirita zawayin madu, raksa ngǝlaro yindai kuru fumzain ye sasambin ye, kuru cells donyi zuruwama donyi blastula duwa sawandin, tadaram za lan.
Dabawa du kala indi ro yaktin, lagatar jili wuratǝnzabero zai ro kuru alawunzan kuntenro.
Dabba donyi protostomeso lan, she awodonyi blastoporedǝ, ciye kajin, na najasa luwaram dumbur ye furǝmjin.
Tiyi dabba ye so dǝ kambo so symmetricalkya, symmetricalkya diye radiyal awu bilateralro yakkata.
Tamutǝram lan, dabba so dǝ kangadi nza shilan kǝndaram nza shishi zaima awu, shilan bara sodin du latarro yakkata.
Kambowu dabba ye kashi (~97%) dabba donyi invertebratesye, sandima dabba donyi vertebral columnsan sandilan bawoma (shi donyi shila ngawo be, awu shila karere be), shi donyi notochordlan tuwandin ma du.
Dabba donyi invertebrate taxama du, sandima jili nza zauro ngowu subphylum Vertebrataye du yayero.
Jili gade gade virus be 6,000 kuzǝna ro bayen tǝna.
Loktu donyi virus be cell dǝro kawsa sǝkǝye awu dawu yekoben gǝye karama tiyi lan naptǝ kǝlazǝ be dayin. Daji kare donyi geneticbe (DNA or RNA) ro waljin, tiyi gǝrtama protein coatye du capsidlan butin dǝro, loktu wa laan diya lipidsbe dayin.
Asulu donyi virus: lado plasmidsya--jili DNA do ye cells-- donyi kate, bacteriayayen.
Virusesdǝ futu gowun tartiyin.
Norobirus a rotabirus, sandima sawu gastroenteritisya, sandima faecal–oral diwal lan notǝna, mukun-ciro yaduro o kumbu awu njiro kǝnza lan tuwandin ma.
Nizam shiro shoot system sayində suronzən kəska daube-a, lambo-a, kuru kambil-a dəga.
Kambo wu kusunyi ye so dormantro waljin, kǝndaram zǝ yi sha faljin.
Kusunyi kǝskabe kamboso muwata, mutadǝ shi kusunyi ye afimaro faidajin baro walta.
Nji gǝrta du shima kataf buro salak ye wu, nji lan do kusunyi dǝ wurajin.
Monomersla hydrolysisa donyi suro starchiya, proteina, a lipidsya danama du shima cotyledonsya ro waljin awu endospermro waljin.
Kambil nza du shima tada gojin, sa nguldu kambil kurkuri ye nutufa kambil biye kǝtaiya.
Bur bur bakta dǝ shima sa nutufa, kambil fal lan sǝta kambil gade ro kojiya, kambila donyi jili fal la awu kusiyi fal.
Nǝm gade a du wajin sawu geneticya ye, awu chemicalbe awu sifa zahir ye lan.
Nur donyi photoreceptorye du shilan bayan loktu bune a kawusu be ya asutin, loktu kawusu be lan, nur du mbeji kuru dunowa.
Kambila kambo so fǝrumtin, sawu nur sawandin latarro, loktu bane furrat, ada shima awo donyi photoperiodismlan notǝna dǝ.
Dabba so dǝ kala indi, kaltu donyi regulators awu tawatuwa.
Futu laan dabba wa, alama nan bunyi so koko so du kǝndaram za duro lazain (alama, murtu tiyi zaye) kǝndaram diyaye duro kǝlkǝl tǝro.
Misalaro, zumbutu su proportion du, tarmuna a sana yakkǝma kuzǝna ro kumbu bowolan kawaksana, adu yayin sawu lan Kumbu nǝm kǝrawu latar lan bowon zumbutu du tarmuna kuzǝna.
Adǝ yaye ma, alaka donyi danama katǝ dabba donyi non-linearnima sandidonyi fǝrzai awu kambima so du.
Adǝ yaye ma, ngudo sudǝ kasu za kalzai samilan lǝzaima.
Kuruman, dabba donyi nji kǝji lan dawuna ma so dǝ, ciyin za lan kǝndawu mbeji shidonyi hyperosmoticlan notǝnama.
Saa dabba ye kumbo donyi suro dǝlan faida enejibe nguwuma zasuyiya, eneji adǝ wa yiyen za lan lipidsro kalakǝ sai faida fuwu ye nankaro, sa lan glycogen ro kalakǝ sai faida karǝngǝ be nankaro (alaman, awuwa, donyi kǝrǝn be muradǝna su yaye).
Ngawo awu wa suro lan Kumbu nyazai su ye dǝman, dabba donyi kajim kumbu maso dǝ sandilan kǝmankǝn na kimburam wa mbeji sandidonyi kumbu du wa yizai ma.
Suro ro ganzǝ kal lan, Kumbu dǝ nyatǝram ro lejin, shima kalǝm bur salak ke wu (awu kalǝm gana ma dabba wa cam kǝnjuman) shima nado nyi kumbu notǝma kuru yǝtǝma wu.
Gas donyi suro kǝmatǝkǝn be suwushin du kasam ngǝruwu miliyun ma kuzǝna; dabba donyi cam kǝnjuman sun awu suro lan gǝrtama du lan sha alveolilan botin, ngudu ye maa atrialan botin.
Kasam adu shima suro fufube dǝlan, fujinna son saptin gana gana ro yaktin, tiyo sǝnana ro waljin, daji bronchiolesro waljin.
Tartip donyi sawarta buye tiyi lan dǝ indiro yakkata: tartip kaata a zakkata a ro.
Suwurta buye tiyi dabba ye lan futu indi lan wajin, suro ciasǝwu ye: nasha zar buye wa yintǝwan (awu pulmonarya) kunduwu lan.
Ngudu a dabba cham kunjuma so lan, tartip bu ye sawarta donyi systemicbe a pulmonarya so kǝlata ro kashara.
Shila a chawu a ye gartǝ nza du neurogenica sandiye, synaptica muradu zana sawarta ro.
Contractiondu tartip donyi twitchya, summationa, awu tetanusya, ndaso zayaye watǝ nzǝ latarro faidajin.
Latǝram donyi contractionye, samun diwal yakkǝ chawu a chisǝwa yen.
Dabbawa gade alamana kochu gai so yaye, kuliya cidǝye, tiyi nza cawun gartana, sandidonyi, naptǝ shila cawulan kara, shido suroladǝn ganalaa nǝmdǝkǝrǝr fulejin kuru gana ganmdǝ alama gǝrasan gai, sandido halzumidǝ tartiftǝna faltǝnzan nguro ro, alama shila shila gai, aubiya cagǝ.
Sandiye bayan zuzaii awu sumoyin, bayan donyi sha synapselan butin ma.
Cells donyi neuronsiya awu chawu so du bayan sawandin alama melan neuronro lan.
Tiyi Alawu so yen, tiyi dǝ shila dawuye (dawaram), shi donyi kǝrǝn lan sǝta shila karerebe ro cidu, a shila shiti be ya (shitǝram), shi donyi nyi shila karere be ya gabcono tiye dǝwa kǝljin ma.
Shila shiti ye du (shitiram) yakkǝ ro yakata, somaticiya, autonomicaya, a enteric ro.
Tartip donyi sympatheticbe dǝ shima diwal dowarwashi be enajiya saptaye wu, kuru shi parasympatheticiya du shima tartip donyi tiya sawasar jin kunduwu tiyi latcin na.
Zarra donyi kǝrǝn ro kǝlata ma dǝ sandi ya cranialan botin, sandidonyi shila karere be ro ndǝpka ta madu sandiya spinala botin.
Kam so lan, chawu donyi kǝrǝn ro bu sadin ma du indiro yakkata, thyroid a adrenal ro.
Bu awu nji tiyi kama du aminoya acidro kǝlkǝtin steroidsa, eicosanoidsa, leukotrienesa, awu prostaglandinsa ro waljin.
Sandiye haploidiya ngǝwul tiyi sadin diwal meiosisiyan.
Kambo suro,fǝrno gem kǝn yakkǝ mi, shidonyi mesoderma, duwa kate dǝlan sawandin.
Gastrulationa du, shima latǝram morphogenetica shi donyi cellso wa gem fǝrno nzǝ ectoderma, mesoderma a endoderma.
Cellula nǝm gade tǝ nzǝdǝ cellula donyi jaye alam kunjulan alama awowa donyi wuratu sudin ma, juxtracrine signalnzǝ, awu cells donyi shiya karǝngǝ ma, shi donyi paracrine signalzǝ.
Duno tiyi adamganabe fantǝwu lǝpkata cin kamanzasoro molekusdǝ asutulan shido ngawon faktanadǝ.
Bacteriaso dǝ kǝlâ nza sakayin enzymedu sandiya virusbe kǝntaro yikama faidatǝlan.
Alawu wa Jawed ye, sandidonyi kamso, tiyi nza lan ngawa donowa mbeji, adayaye ma raktu donyi kwasasuwa gǝrtǝ ye mbeji.
Lǝtǝram hal be dǝ, misal, hal donyi waratatin ma a stereotypbe a shi donyi notǝ bawo lan wajin ma.
Kǝndaram alawa rowa (bioticbe) sandiya alawu wa ro bama sowa (abioticbe) sadima (alaman, nji, nur, radiationa, kǝltiram kawudu, murtǝwa, atmosphereya, acidity, a katiya) sama kǝltiya ecosystemro waljin.
Kajim so kǝsaso kumbo so lan, dabba so du tiyi nza enejibe sawa sarta wajin, dono tiyi sawandin.
Cidiye kǝndaram nzǝ zahar be dǝ sha wastǝ kǝngal be ya topographya yeya.
Ngalta ram dinabe dǝ awu kun balin be, loktu kuru gǝrta donyi sawar ta dina ye, saa 30 fiyaku wa kozuna.
Cidiye kǝlitǝnzǝ, kolongo cidiya kajim ro wurazu yin.
Jiwu kam so ye loktu gana lan tǝra dǝ kom komi juwu, Kǝnzanbiya, kǝrmuwa, boroyeya.
Kundaram ala be du latar kamanza letawu nza be ro kasha ra.
Lǝtǝram nza loktu kuru be dǝ symbiosisya lan nowotu.
Nǝm gade mbeji kate trophica martawa kumbu be lan, martawa cidiye be dǝ shima martawa badiyaram be (awu autotrophsiya) alaman na kajim so kamjim samun na so energy taki ya taki bawo, kandaram lan sawarta lan.
Kumbu bowuma martawa kǝnindmi awu kǝn yakkǝ mi awu gapsuna zaso.
Tartip donyi gǝnano be, shi donyi kombo luktu kuru ro gǝna tinma faida fuyero.
Awu donyi dina gǝsiyen dǝ shima kajim so kare kǝliso bawodǝ, shidonyi 90% are carbon dioxideya methanea kǝlzǝǝyin ma.
Kǝndaram kate alawa so ye latǝram dony latǝrameco be, shi donyi kǝndawa adam gana be shi lan dawunama.
Adalan, ilmu botanya a fungiya a algaeya fanno mycologistsya a phycologistsya kǝratin, letǝram donyi oganismwa yakkǝ adu be kǝratu dǝ shima himado ye karapka ilmu botiniya be kǝratu be lardu wa dina be yo.
Zaman donyi Medievalbe lan gadǝna kurun kǝskabe ma soyen, kamboso ro kajim wa korun ma fandimin.
Gadǝna ayi lan kulashi kǝlâ kǝska yen tǝdin.
Saa findin kuzǝna kǝrno 20 lan, mallum ma botaniye nzudu donyi kulashi kǝlâ molecula geneticya, sandidonyi genomicsa a proteomicsa a kurtǝram DNA lan faidata kǝska du wa yaksai.
"Ilmu donyi botanye zaman be du furtu nzǝ lardu Greecebe kuraro waltiyin tanas maro Theophrastus (c. 371–287 BCE), shi donyi fura Aristotle be, shidonyi kayida nguwa kukunzǝna ma, malumma kimiya ye tawasana ""Awa ilmun Botanya ro""."
Kitawu De Materia Medica sha dina samma kǝrazana saa 1,500 ro.
Dawu karno -16 me lan, gadǝna botanya be jamiyawa lardu Italia be ngowu tǝwandin.
Sandiye ilmu botanya be fannu kǝrabe ro waltaro kasadu sadǝna.
Loktu adǝ samma so lan, botanya dǝ naptǝ dalami laa dunowa sidiya ilmu liyita yen ro kara.
Bock dǝ tartip kǝska so yaye tǝye kǝlanza ye kukunza na.
Karno a tartip tǝ siffa donyi haya ye gǝnyi ma du ngaltadu (suwurama ngaltabe) awu letǝram da kulasta awu tartip phyleticbe nasha taxa yen kulasta du shima suwuram donyi synoptica be yo.
Tartip donyi tagarra ta binomialbe shi donyi kataf indin ya ma su kǝnjobe ma, su buroye dǝ gen dǝ bayan jin, daji su kǝnindmi du jili alawu dǝ ye suro gen dǝ ben bayanjin.
Nzǝra nasha ilmu anatomiye, morphologya a kǝndaram nzaye gǝrta zǝ ye bayanjin kate kǝska so yen affinitiesiya mbeji, madu jimai kǝte kamso yen dana dǝma kozǝna.
Cida donyi Katherine Esau (1898–1997) kǝlâ anatomiye shima cida badiyaram be wu kǝlâ ilmu botanye zaman be yo.
Katab fa donyi kǝska garjin dǝ sandima murtǝ a lambu sa kǝskaye koru lǝtǝram ecologi donyi kalzǝnyi ma, Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley a Frederic Clements lubsana ma.
Kulas tǝ a bayan tǝ a kǝska auxinaye hormonesiya be Kenneth V. Thimann suro saa 1948 suduna ma du tartip donyi kurun kǝskaro wuratu ye wa kǝltiya.
Karno 20th fuwutu nasha biochemistrybe dawari ya organic chemicalbe kulastaye, alaman spectroscopya, chromatographya a electrophoresisa so.
Zundu donyi biotechnologiya faida donyi kǝska be ya awu celldonyi kǝskabe wuratu bioreactorlan synthesisero sandidonyi kurun kulibe mandu, antibioticsa awu kuruna gade donyi kusunyi wurazǝyin ma awu taki so dǝ kunji wurazǝyin.
Systemicdonyi zaman be du bayan jin katǝ kǝskabe latǝram phylogeneticbe ya.
Kǝska soye yin tǝ ro satoloyin du photosynthesisye du, dinaro tarziyin madǝ, sha alau kamso alau gade so sama yin faidatin ma.
Tahir ye fulai zǝ na, awu alakata samaso dabba awu kam ro, botanya nasha ilmu organismye du dabba kasasayi.
"Bayan kǝla "Kǝska"" ""cidi ya kǝlata"" awu embryophytesiya, kusiya nya (gymnospermsiya, shidonyi pineswa, a kambil Kǝska be wa) a free-sporing cryptogamsiya fernsiya, clubmossesiya, liverwortsiya, hornwortsiya a mossesiya."
Jinsudo tilo tilobe fuskanzǝdo tambobedǝ shiga gametohpytelan nuwotǝ, fuwutǝwudǝa hayyatǝwulan kawaksǝyi suro kǝntǝwuna nguwulzǝben ganazǝ kǝnǝganzǝro, suro kusunyibe laman, sado gametophytǝ kǝlanzǝdǝa kǝrtǝnzan hayyatǝwu.
Palaeobotanistsiya du shima ilmu donyi lǝtǝram kǝskawa kureye nasha fossilye tarihi fafaltǝza ye.
Adǝ shima malumma ecologiya ye martawa trophica lan bazai du.
Mallumma Botaniya du kajim soye kǝrazai, futu kunjuro masal sawandin duwa, kuru biologiya a futu kwasa kulo ye kǝltǝ yeya so kǝrazai lǝtǝram ecosystembe ya so.
Nur donyi chlorophyll a ye bur zu lan nur lantarkibe (darinzǝ proton gradiento waljin) shidonyi moleculesdo ATP a NADPH sandidonyi duno lǝtǝram be ma.
Glucoselaa du starchi ro walzǝ tiyi lan nasha chloroplasta yen gǝnatin.
Amalan na dabba so ye gǝnyi (sandidonyi tiyi nza lan chloroplastsiya bamadu), kǝska so dǝ a eukaryoteya so chloroplastsiya du ro cida biochemistrybe nguwo wakil zai, acid donyi tiyi faida bama ye ya walzai, a amino acid yen kuntin ro.
Cidi donyi Vascular kǝska dǝ wa ligninjin, a polymer faida tin cell xylem tracheidsiya ye shidonyi zar kǝskabe nji cidi lan gǝrjin ma du wa suluyin ma wurtǝ lan.
Gabsǝnama du, alama na kundawu wa faidama, kundawu nana ye so a lemonbe so a, bubu tǝnza ro faida a kare kalu ye faida tin (alama, capsaiciniya), kuru ma kurunye ro faida opium poppiesiya yero faidatan.
Misal ro, kuron tiyi sǝrǝn be aspirin ye du acetyl estera donyi salicylic acidye, shidonyi kǝska wo, kurun donyi tiyi sǝrǝn be opiateyaye donyi heroinye du chemikal opium poppye tuwandin.
Ngawarwu lardu America be du Kǝska kǝska lan jaminza saa duwu kadaro rannzana.
Shiwur, starchi, kanta, linena, hemp, jili njara ye so, katakawu a particlela kura kura, papyrus a kakadi, kundawu Kǝska ya, karama, a ruba a dǝ sandima misala donyi awu faida nasha fandiyen tiyi kǝskabe tuwandin ma wo.
Awowa donyi celluloseya lan tǝdin dǝ, rayon a cellophaya, kakadi garube, biobutanolia a kantal la.
Ecologiwu laa du, bayan nasha kulashi donyi ba ngawarwu yen tuwandu dǝ ethnobotaniyan lan ada.
Kǝska so dǝ cidi (katti) a lǝtǝram du kǝndaram zai ro karsha ra, amma adǝma dǝ salaa lan faltin.
Sandiye mashin za awu durran za fantayin, saa kur dǝ samman kǝska so kare kǝliso dasawuro waljiya.
Gregor Mendel ye kulashi sǝdǝna kǝlâ jili kusunyi ya awu tunduram Pisum sativuma yan (peasiya).
Adu yayema, nǝm gade asulo ye mbeji katǝ kǝska a organismwa yen.
Kusunyi lamaye bare tin dǝ kumbu so tuskano katǝ kusunyi kara a sǝnato wa yen awu kusunyi jili fal la indiyen.
Cidi nguwu son kusunyi bi a kurkuri wa dǝ ya gade gade lan tuwandin.
Kuwudu wu ye zarnzǝ du alamanzǝ fal.
Kusunyi ye lita dǝ, sandi donyi embroyowa dǝ sandiya ya duwa gayirnǝm bawo.
Kǝska donyi allopolyploidiya du hybridisatiysa ru waljin sa jili gade gade indi kǝltiya.
Kǝska donyi tada gozanba ma laa polyploidsiya tada gozain ro waljin rantǝlan awu kusunyi du wa apomixisiya ro diyo lan, kǝska jili tilo wa shiyaye tuwandin.
Kajim du dandelionbe triploidiya du raksu kusunyi ngǝla suwudin.
Tandoram genomesya be du sǝnana, shankawa lan (Oryza sativaya) a Kasha, sawu adǝ ye lan sandiye kusunyi feemiye duno wa ro walzana, kajim nza a fulainza so.
Spinach a, ngalo, ngalo soya, a moss a Physcomitrella a sandin kusunyi fala.
Bayan genebe fandodǝ kaltin repressordonyi suru proteina be dana nasha silencerbe lan suru DNA shi donyi bayan DNA be du wa tarta ro dabcima.
Faltǝ laa epigenetic ye fulaizǝna laa du waratazai, laa du ye gem cells zayen wajin.
Dabba so de gǝnyi, kambo kajim so ye du parenchyma, do raksa cell nza fal zai awu cell gade wurazain.
Mbalta awu mana yanzǝ dǝro ye dǝ sandi kangurto donyi sandiya kǝskama awu kajim ma ma karǝngǝ wu.
Kǝli kǝli suro nji kǝji yen da nama dǝ jili laa furtu kajim cidibe laan, Embryophyta sha kǝltaya monophyletica ro awu Streptophytinaya ro walzai.
Njimi so kajim wa donyi zar nza cidilan phloemya sporesiya tuwandin ma kǝltiwu gametophytesiya donyi naptu kǝlazai ma duro sandidonyi zaman Silurianiya shi donyi fuwuzu latǝram kadaro walzǝna ma tamutǝram zaman Silurian a badiyaram zaman Devonianiya ya lan.
Sandiye gametophytesiya da fuluzai shidonyi kundu wu zmabo yen da namadu (megasporangia) shidonyi sporophyteya, a kǝndaram donyi endosporya notǝnama.
Tarihi buro buroye kusunyi natoye notǝnama du zama Devonianiya Famennianiya ro waltin.
Chemicaldonyi suru kasam, kati a njiya yen tiwan din dǝ shima kǝlkǝlno donyi kǝska wurazǝyin ma wo.
Heterogeneitya du shima awodu dabba sammaso, fungi sammaso, kǝska sammaso, a bacteriaya donyi nur lan gǝnyi karawo ma so, kare kǝliya a shi lan yinzaithem awu shilan gratain.
Cellularsǝnana ionsiya ye donyi, njiso enzymeso fumzain suro celldonyi membraneya.
Alaman awo donyi kǝska so ye faidata awo laa nitrogena, phosphorusiya, potassiumiya, calciumiya, magnesiumiya, a sulfuriya so.
Adǝ shima tartip donyi kǝskaye nur kǝngal be lambo lan cizǝ furtu ro sadin ma du.
Awo donyi kǝska lizǝyen zar nzǝwa tarzǝyin zeatinya ye du sha tiyi masrben tuwandin, Zea may dǝ ye, purine adenineya lan tuwandin.
Sandima cida donyi kusunyi ye raitǝm luwuwa waratǝ yeya sadin, adayaye ma datǝ ngǝlaji yeya kambil gotanzǝ wa kalzayin.
Sha su adǝ lan bowutǝ, dalil nzǝ dǝ shima kǝskalan nzuk ta kalzǝnyi.
Jili phytohormonesiya ye gade mbeji shima jasmonatesiya, kundawu donyi Jasminum grandiflorumbe shi donyi tono tiyi kǝskabe ngazǝyin ma kuru kolzǝ tartiyinba, fathogen ro sha sakayin.
Kajim wa donyi furtu bawoma so, liverwortsiya, hornwortsiya a mossesiya, sandi donyi zar za cidiro gayin bama photosynthesisiya.
Cellso du raksa cell gade, awu lambu so furtu so sasarayin.
Sa fal fatǝyiya, gade wurajin.
Kaska donyi zarra so lan, xylem a phloemya du sandima chawu donyi awuwa kate zarra lambowa ye sadimawu.
Lambo so du sandima nur kǝlgal ye sapsain.
Angiospermsiya du sandima kambila donyi kusunyi nza suru nza la gozaima.
Kǝska laa du jamilan tada gozai, laa jamiye sadinbawo, laa diwal indi son faidatan.
Yayaktǝ Biologiya du kulashi nzundu ilmu taxonomyi lan tuwandin.
Mallumma kimiya be tartip fal organismwa yaktǝbe tawaktana bawo, molecular phylogeneticsiya, shidonyi DNA bayan, futu wuratǝ ye kǝska be.
Nomenclatureya botaniya lan organismwa du sandiya tartip zanna kǝlâ, tartip kati lardu wa ye fasal Nomenclatureya, algae, fungi, a kǝska (ICN) karapka Botaniya Lardu waye.
Su Kǝska be nasha mallumma kimiya ye genuzǝ a jilinza wa, adǝmaro su za fal dina samma son.
Adǝ maro su kusunyi ye so kǝlata.
Futǝram ma warata organismwa dǝ phylogeneticsiya lan nowotu.
Alaman na, kusunyi Pereskia sandima kǝska lambo kura kura ye wu.
Alaka katǝ kǝska ben du, nǝm samman nza latarro, kǝska wu so kam kǝlanzia ro cizai.
Awu donyi, zar donyi kunduli gojinma tiyi kǝskabe, shilan shadawa banyana asulu kǝskadǝ be tuwandin.
Lamardu nǝm gade geneticya du lan faida tu lǝtǝram wuratǝ nzǝ be asutin, susu bayan nǝm gade nzǝ be nasha wuratu nzǝ ye faida turo.
Shada kǝla alau yen bayanjin alau cladogram sidiyaye adǝlan -- she fungi du sha dabba su wama karugǝwu kǝska so yayiro.
Kulashi donyi kǝlâ alaka katǝ kǝska yeson du, mallama botaniya ye shi lan kǝndaram wuratǝ kǝskabe nozai.
Kam so dǝ tamtam nzǝ kǝl tarihi dabba so yen mbeji yaye nasha lǝtǝram zai futu sandiya kalalizai fatoro sadin na, ilmu zoologyiya kǝratǝdǝ Aristotle lan badiye tǝ.
Ilmu zoologyiya zaman be du sha kukungu gatǝ zaman Renaissancebe a badiyaram zaman nde adǝ yeya lan, Carl Linnaeus, Antonie van Leeuwenhoek, Robert Hooke, Charles Darwin, Gregor Mendel, gabsana za lan.
Suru kul kawu be kurta, kukunta a shishikta so laa lardu Francebe lan saa 15,000 ma kozǝnama laa fǝlaizǝnyin feya karabe, fur a ngǝri so ye bayan cin.
Ilmu donyi kǝlâ dabba karaga ye kure dǝ asu tin foto kurta nza lan, foto wa dabba kara be ya fato be ya do amma yala gǝdi yaye awu amma lardu, Mesopotamia a Masar ye, tartip dabba fato sunye za yeya bara nza a buni kǝnta nza yeya lan.
Aristotle du, karu kǝn diyawu mi BC be lan, dabba so du wa awu ruwa faida ro gozǝ kllan zalan kulashi ilmu be badiyono tartip wuratu nzayeya alanzayeya.
Ngawo saa yar diyawu be lan, kurun ma laa Romaniya be Galen dabba so du wa kai nǝm alanza kǝra tǝ badiyano faida kundu nza so ya, dali nzǝ du loktu shima dǝ lan ala kamma rene kǝrane dǝ dabka ta do.
Lardu Nassawa ben, cida galenbe kǝlâ ala dabba be zauro kasatkata ye kambiu ma bawo ro kara hata karun kǝn 16 ye ro.
Loktu badiyarame man, fano rashidi ya kǝn daram alau be kǝratu be ro gotǝna, karno 18, 19 a 20, zoologyiya du fanno naptu kǝlanzǝ ye kimiyaye ro wallono.
Futu adǝ ye sawun, ilmu embryologya a, paleontologya tuwandu saa 1859 Charles Darwinbe kitawu nzǝ theory of evolution by natural selection; theory Darwinbe lan fafaltǝ donyi organicye shima badiyaram wu, futu wajin wa, a nazarru kǝlâ kǝndaram zayen wa.
Darwinye lǝtǝram bulin na suduna nasha morphologya a physiologya yero, sadiya fanu biologibe ro kǝlata lan: theorydu futuram organicbe lan.
Mbu ro wallono organismwa da kulasnǝm nǝm gade gade nza, alaka nza, sandiya yakktǝ du, ilmu taxonomyi lan.
Bayan nzǝ dǝ kǝla morphologya dabba be lan.
Yayaktǝ adǝma du wa walta kulsa wuzana latǝram Darwinian duro kalkalzǝna karo.
Homona a genusiya, a sapiensiya, sandi indi adu faida ta su kangurto dǝ ye tuwandin.
Yayaktǝ donyi zullatawa Linnaeaniya taxonomyi lan bowotin.
Kǝndaram a faida celluye du shima furtu donyi ilmu Biologiya.
Sheye woljin futu kunduwu kamma awu dabba ye kǝlata ro, cidazai awu rowunza ro tiyi lan cida zai.
Ilmu Physiologiya be du adata lan indi ro yakka ta physiologya kǝska be a physiologya dabba a, amma loktu laan physiologya lan organism fal gotǝ darasitin.
Misal ro, kam ye nzudu maro waljin bawo kǝla organismwa yen sai ilmuwa alaman mammalogya, ornithologya, herpetologya, awu entomologya, adǝ lan du jawawu kǝlâ futu alau yen yimin.
Mallumma hal kama kǝra tǝna Ethologistsye hangal nza cido nasha lǝtǝram fal fal tǝ hal kamabe.
Kulashi wu so duye nzudu Biologiya faidatai, kombo soro tartip geneticya a biochemistrybe kǝlzain.
Nazaru nasha ilmu Biologiya du shima awuwa ruwa so ye lǝtǝram kulasta, fal fal tunza cabe ya kurma be ya, muamala kǝtǝnza be ya suru loktu wa adu be lan.
Phylogeneticsiya jili kǝska a taxa du shima le lǝtǝram kulasta (alaman, anatomiye awu molecula sifawa) a yayakǝ tu organismwa (biogeographya).
Biologiya tartip lan jiliwa alawu du yakkǝ ro yakata.
Kulashi systematicdonyi bayentǝ a dabba yakkǝ tǝ futu fafal tu nzǝyeya, adu yaye ma tarihi.
Biodiversity shima allusoye farak tǝnza organismwa ye farak tǝnza.
Taxonomyi ya du Systemicdonyi mawuduwu (a) lan sǝta (d) cado kumtǝna madǝ.
Adǝ yaye ma, latǝram zaman ye lan, sandi samma alama kamanza be gozain.
Ilmuye dayingata systemicdu alaka katǝ alawuwa ye zaman latar wujin ro, illum du nǝm samun be du ye sha phylogeneticsiya, lǝtǝram kate martawa organismwa ye kulashi.
Yayaktǝ mallumma kimiya be du shima diwal donyi bayan sapta a ngumta mallumma kimiya gadero awu kam gade kuntenro.
Biologiya lan, a kusunyi shima diwal taxonomyi yakkǝ tǝ organismwa, biodiversitya.
Kǝlâ adu ye, paleontologya du fossilye kǝnzanbi du asutin bawo nakaro.
"Kusunyi samma (virusesdǝ sawun bawo) sunzǝ indi ro yakkata, a ""binomialiya""."
Alaman, kadi Boaye dǝ jili nza gade gade diyawu, kimiyaram ma dǝ shima suro nza lan ganawo.
Adǝyaye ma, suru organismwa sandidonyi jins kamu su kwa su ro lambitayi mbeji, sadima kǝlanza wa kal kalsayen, adǝyayen tatarayin microspeciesda.
Kusunyi ye yayaktǝ du zaman Aristotle sǝta karno 18 cidoso tartip fal lan kashara, nduwu du kamboma.
Asutu adǝ futu suwandǝna karno 20 geneticya kumkumi ecologiya ye.
Ernst Mayr duno wa cina lamar kǝnzamiye ro, amma, rayinzǝ adǝ madǝ, sha tawatuwa zawu.
"Diwal do faidatuye ""classicalaye"" diwal do kusunyi gayirtu, alaman Linnaeus ye theory futuwa wuratu wa ye."
Ngolondu bulan bayan, microbiologistye bayan Bacteria awu Archaea donyi 16S ribosomala RNA gene kumkumi lan 97% su sha kamazǝ wa samun DNA-DNA nza kulastiya hybridisatiysa sandi jili fal la gade ro asutin.
Diwal donyi zaman be nǝm samun na nǝm gade ya bayantǝ be dǝ shima diwal injin kǝrǝnna fai da tu bewu.
Alu bayan saptaye, Barcodebe du bayan awu rowaye (BOLD), shidonyi DNA barcode ala 190,000 mbeji.
Alaman, kulashi kǝla fungi, bayan nucleotideya du lan faidata classicalaye kusunyi tuwandin, diwal donyi jili fungibe samma asutabe.
"Aduson asutu laan ""taxonomyi tarta du"" gana tǝma assutu gade ma du wa ""taxonomyi conservatismlaye"” yayaktǝ tǝ nza du muradu nza siyasaye ro awu fandi kǝlanzia ro sandiya sidiya IUCN sakǝ dabba kusunyi gana fatayin be ro daji wala kunguna funduro."
Mallumma kimiya sa awu laa katǝ genusyben, samun ma tuwandiya sandiya su genusudu be bowotin.
Bayen donyi sha hypothesisa mosku fal lan isa nadu, shima zulzayin.
Taxon du wa futu kadaro yakktǝ du, kamboso ro, taxa bulin duwa kuzukno lan botin.
Shi awo dowo shiro gultin dǝ loktu la'an shilan faidatana kuli kasuwa ye kǝla-kǝlan sasanbin sodǝa misal sadin.
Shi jilinzǝ kokorrata madǝye, sa sandi gade shin karǝngǝn sodǝye fuwujin soro waltna tantin kuru katenza dǝman kǝnasartana sandi na cintǝn yedǝn kunten soro waltana sasanbin.
Sandi kokorrata dǝye kaziyin dowo kǝnzanbinza ishin, adǝye jilinza dǝa fulujin.
Nǝm-gadenza dǝye futu asutindǝ shima kǝnzanbinza tilonza sadin dǝa kuru futu jilinza fulutindǝa.
Kuli bacteria yedǝ zarnza warataye shiro plasmid gultin dǝa fafaltayin, sandi dowo na cintǝ yedǝn kunten, adǝye nǝm-kam katenza yedǝa kaziyiaro sǝdinye dunonza fulujinye.
Sandi dowo yallanza so jilinza sod baro taidazǝna waljin dǝ awoa kada sabab woro adǝmadǝ wa'ajin misallo, kǝndaram yanawu ye faltǝso, letǝram kǝmoduye faltǝso nzundu chemistry yedǝ faltǝ so, kuru adǝye letǝram dinayea, kǝndaramma cedi yea njiyea samma soa lezǝna.
Am kulashima laa soye gultǝnzan warata kate fasalla dowo sandiya asutu gayertǝ yeadǝn taidazǝma mbeji sana.
Misal jili adǝye shima yala lardǝ America yedǝn duji laa sha duji bǝla California yea kuru duji sanbinba dǝa kǝltanadǝ; adǝye kambiyi maila suwudǝna.
Shi fasal dowo sandiya yallanza soa gayertindǝ shima sandi sǝnana dǝ awoa kada na yanzaso awanzaso yedǝn waratazan.
Shiye fasal dowo warata dǝa gǝdi-fǝratdǝn asutuyedǝa kunkunzǝ tolowonzǝdǝn, letǝramza soa kuru nǝmkamza Allah-mben sawandǝna dǝa kulastǝn asuwotǝ.
Jean-Baptiste Lamarck gonyi nasha dabba'aye sha Zoology lan notǝnadǝye saa 1809 ladǝn sandi dǝye futu kamanza soro fafaltayimdǝa bayanjin ladǝn, ngawo loktu ganalaa yedǝn raksa faltan futu nazaru Aristolian yedǝye fǝlezǝna dǝyeyi sǝna.
Warata genus ye (nguwunzaro genera gultin dǝ) shima sana dowo suro ilmu awoa rowa sodǝye dǝa asutuye shiro biology sana dǝa kuru awoa alama kuli yeyi sodǝa yewo.
Misallo Panthera leo (bǝndi)-a kuru Panthera onca (zazǝrma) sandidǝ jili indi suro genus dowo sandiro Panthera gultin dǝyen.
Su dowo nzunduwu ilmu kǝskaye botany yedǝ misalzǝdǝ shima kurkullo karasǝye shiro Hibiscus arnottianus gultǝnama taanas maro genus dowo bǝla Hawai ye.
“Suwa mbejima sodǝ sandima futu huwuma su dabba'aye nzǝkkoye lardǝa-lardǝaye sha International Code of Zoological Nomenclature lan notǝna dǝyea kuru wada dowo huwuma dowo su dabba'aye tǝkkǝna soro njistǝwu ye International Commission on Zoological Nomenclature (ICZN) ranzǝna dǝaye daten dabba sodǝro su nzǝkko (misallo genus) dǝa kartǝ kuru shima "”hayawo”" (kǝrmaram aubiya kasatkata) su jiliyiye soro ye koro dǝ nankaro.”
Suro botanybe ladǝn, tartifwa jili tiloa mbeji sonyayi martawa gade gaden kasharu.
Son yaye, genera jili indi au kada gade-gadero suwa kada tǝkkǝna (kambowoso nya balan).
Su dowo awoa indi gade-gadeye gozana dǝ sandiro homonym (awoa gade-gade su tilowa) gultin.
Son yaye, shi genus dǝsuro mairi falyedǝn raksa su nzunduye jili tilo faidatan, (au su dowo sana nasha gadeye) suro mairi dowo suwa gade-gadeye sha sonotin yedǝn.
Misallo, suro ngorjamaso (ngudo-gǝnyi so) yedowo genera taadir 1180 yeyia dǝ, kambowonzaso (300 samin) dǝ jilinza 1, ~360 yeyi dǝye jilinza kate 2-4 yedǝn, sandi 260 dǝye kate 5-10 yen jilinza, ~200 dǝye 11-50 rosadǝna daji kuru sandi 27 yeyi dǝye jilinza 50 ma'a kozǝna.
Jiliyi leye genus dowo sala'an namtǝ kǝlanza yedǝro asutin.
Awo yalla falyedǝ -au yalla sodǝa bayantinna tǝmmasoro asutinba - adǝye sǝkkǝ shi ilmu su nzǝkkoye taxonomy dǝa tǝdin.
Kambowoso kasada la'a jili tilowa bawo, yaye su yikkoma sodǝ fasal gade-gade gozana faidatan.
Michael Novacek saa (1986) ladǝn, sandi samma soa sana fallo sǝkko.
Wada laa sana sodǝa bayanjinna bawo yaye sandi dabba'a dowo nowata sodǝ katenza awoa wada'a samun mbeji.
Suro ilmu kǝska sodǝa asutu yye botany yedǝn, kǝrma dǝroa sana sodǝa ngǝwuro bayantin ba.
Fasal maila gǝnyi ladǝn, shi su nzǝkko Phyla dǝa karapka sodǝro awoye sodǝlan futu nǝm-samunzaye dǝlan asutin.
Daji phyla dǝ raktǝ sha na fallo kǝltin aubiya yaktin sa sandi dǝ kamanza soa letana la letanyiro asutǝna ladǝn.
Bayan dowo Budd - kuru Jensen's-a ye sadǝna ladǝn, shi phylum (su fal) dǝ awoa dowo nǝm-samunye sandiya wakilzǝna katenzan yaktayin sodǝn bayanyin.
Son yaye shidǝ nǝm-samun dǝman kara, kuru futu kǝskǝladǝn awoanza tiyi kauye sodǝn gapsǝna dǝa asutin.
Son yaye, awonza tiyi kauye (fossil) dǝ sana dowo phylum ndasoyen dǝro asutudǝ zaumaro kǝrawu, adǝye sabab dǝye hatta sai awolaa ta'anasye karapka dǝye nashanzǝ laa soa samunzǝna dǝa fǝlejiya dowo.
“Kurta sǝdiya adǝye sandi dunowa (dowo kǝlanzan kambiyia) so fasal kam shiro Cavalier-Smith sanaye nasha kǝskayedǝa adaima sana kajim kǝli suro njiyea sandi dowo suronzan sana gade-gade kalim kǝli suro njiye Viridiplantae-a kuru algal Rhodophyta dǝa kuru Glaucophyta -aso mbeji dǝa fǝlezǝna.”
Nǝm-gadenza sandi kǝskaa na amusun tǝwandin maso Pinophyta yesodǝ raktǝ gymnosperms (jili kǝskaye tada gojinma) alama (kongor so, ginkgo lardǝ Sin yeso kuru gadenza soa) au conifers (kongorra samun) tilonzǝ jili sǝdiyaye adǝyeyi.
Sandi kajim kǝli suro njiye (protista) sodǝ sunza sodǝ gǝdi kuruwun warata'ada, adǝye gomyia nasha ilmu awoa rowa sodǝa asutuye biologist kuye sodǝye samowunyi kure laman.
Kam Carl Linnaeus saa (1707-1778) dǝro sadǝna dǝye fasalla ilmu biology yedǝa furtumben kunkunzǝ sutuluwuna su nzǝkko nankaro, kǝrma dǝro huwuma wada su nzǝkkoye Nomenclature Codes saa 1735 ladǝn shima sha sunotin.
Saa 1937 ladǝn, Édouard Chatton dǝye fasal "”prokaryote”" (sandi suronzan zar ba'a alama bacteria yeyi) dǝa kuru "eukaryote"(sandi dowo zarra) dǝa kunkunzǝ sutuluwuna sandi indi dǝa gayertǝ nankaro.
Robert Whittaker dǝye waltǝ sandi Fungi (sandi dowo kǝla awo gadeyen lizanmaso) dǝro mairi bǝlin sutuluwuna.
Sandi mairi indi gapsǝna Protista (kajim kǝli kǝla njiye) dǝa kuru Monera (sandi zar ba'a) sodǝye zar roye falla'a kuru zar roye kada'a so mbeji.
Fasalla gade alama fasal Lynn Margulis yedǝn mairi kǝskaye uwu suronzan (Embryophyta) ((kajim kǝli)) dǝa, kuru sandi Protoctista dowo bayanza taidazǝ ngǝwu dǝa.
Kulashi nzunduye suro awo sǝnana shim adamganaye surinba dǝye banazǝwu Chromista dǝa suro mairi kǝska yesǝodǝn gayerzǝ sutuluwuna.
Daren sandi protists sodǝ tiyinzan mitochondria intǝram badǝro asuwatǝ.
Sandi mairi adǝma dǝa mairi kura Metakaryota dǝye ranzǝ, karapka gade-gade uwu eukaryotic ye (Animalia (dabba'a yea), Protozoa (zar roye falla shimbe surinba dǝa), Fungi (sandi dowo awo gaden kǝnbunza sawandinma so alama nzun-koroye so dǝa), Plantae (kǝska soa) Chromista(sandi dowo jilinza tilo duno kausu yedǝn kǝnbunza sawandin sodǝa)) dǝro yakkono.
Cavalier-Smith dǝye faida dowo Eubacteria–Archaebacteria yedowo Woese -a kuru gadenza soa adaima kulashi karǝngǝ yea sadǝna dǝa sǝmowunyi.
"Cavalier-Smith dǝye fasal dowo mǝradǝtǝna ma nasha su nzǝkkoye nǝm-tiloye (shiye “”holophyletic”” (waratawu bas) sǝna) dǝa sandima ngalwo sǝna."
Fuwutǝ nasha kǝra awoa rowa dǝa asutuye (phylogenetic) dǝye Cavalier-Smith dǝa banazǝwu phyla sodǝa namtǝ archezoans (zar roye falla yintǝram sǝnana) kuruyintǝramza dǝmaye fassǝyin awo gade fai: Hydrogenosomes (kasam) ro walzan dǝro asuwono.
“Kǝra nasha RNA (zar warataye) dǝye sabab yin, Carl Woese dǝye anosku dǝ raktǝ sana yaskǝro yaktin, sandima: sana kǝn buroye (primary kingdom) dǝa, kuru sana dauye (model) daji sana dareye (urkingdom) dǝaro sanazǝna.”
Woese dǝye waltǝ sandi prokaryotes dǝa yaksǝ (sandi buron sandiya Monera lan notǝna sodǝa) sana indi Eubacteria dǝa kuru Archaebacteria dǝaro yakkono, kate sandi indi dǝyen gayertǝ mbeji kuru kate eukaryotes samma soyedǝyen gayertǝ mbeji sǝ ita ninizǝna.
“Sandi dǝ monophyletic (nǝm-tilo) kate karapkanza yesodǝa kasatsana mailaro shima sandiya fasaljin adǝye kuru -- sa attǝdǝa tǝwandinno waljiya (mairi eukaryotic ye duwu kǝnbǝlǝm) -- kǝrma dǝro mowonzǝna sandi eukaryotes sodǝa gayerjin ""karapka gana dǝma waneye suronzan nǝm-tiloa"" wo.”
“Adǝye eukaryotes dǝa ""sana kura-kura"" araskǝ dǝro yaksǝna."
Sandi kǝska sodǝ sandima sandiya dabba'a so kuru fungi sodǝa taidaza letanawo.
Kambiwuwa sandi mewu sandido kǝla hayyadǝa suro intracellulardǝa nzǝkoa shido metabolismdǝa-a kuru raksǝ faltinbaro suro letǝwuram injibedǝn diyanro.
Sandi indi burobedǝ samma so prokaryotic microorganismlan bowotin, aubiya kambowo so nji alaube falro kara, sandido kasaromnzdǝ tutkatama aubiya nikulosdo shiro kǝllatamadǝn gǝnyi kara.
Nji alaube Halophilesodǝ na mandaan wurajin kuru adaima shido hyperthermophilvedǝye na zǝmzǝmlan wurajin, sandima misalwa Archaeabe.
Daji kuru yanobacteria kuru mycoplasmas sandiye misalwa indi bacteriabero kasharu.
Wuratǝbe shima faltǝdo awo alaman waratatǝnabe suro samnado zamando kǝnasatǝnamdǝn gotǝnama.
Wuratǝbe waatǝdǝbe, sado diwal wuratǝbe alama karno aslube (karno jimaayibe mbeji) kuru numbe dǝrif faltǝ kǝlanzǝlro, shido bayantin ma kǝla alauwalaado isa tilo ro walzayin maso aubiya suro nǝmnguwu shimadǝben kǝskero waljin.
Tiworido kimiyabe kǝla karno wuratǝ alaube kartǝbedǝ kǝlanzǝlaro Charles Darwinye shin hangalla gǝrzǝnam kuru Alfred Russel Wallaceye suro karnu kǝji 19miben kuru adaima kǝzǝpkǝ bayanwa Darwinye kitawu nzǝ kǝla alai jilitloaben lǝpsǝnaladǝn.
Sandi tunyi, suro zamanwa do wakilwa samno shimadǝbendǝ alamaram sandiya duli nza soye warrata zayin be mbeji, shido siffawa sarawunama so dǝbe, sǝkǝ kǝnǝnga tayin ye kuru walta suro kǝndaramzaben darajaga sowonda yinye.
Atikbe somzǝ ladǝn jin indin kǝla fuwunna kotzǝ Atikbe ferno maikuronzǝbero waljin, kuru Atikbe multisikula nji alawunzǝbero waljin.
Bayanwado finominom yayyabe soa kulashin ye kuru huwomdo zahirladǝn awowado turinma sodǝro fal, kuru shima adǝ kasǝwaltilaa kalangaia so muradǝzǝnyi, aubiya tartifdo alaube.
Carl Linnaeusdǝ shima 1735 biologydǝa yaksǝ, sarahadǝa fùwun kaduwun ro gǝnanǝm jisǝdǝa asutǝ nankaro, kuru katenzan alaka fuletǝro, sonyayi shi jindǝa awola kalangaiyata futu kadarun isǝna gairo wutin.
Sawariwa sandima anyiga zortǝna malǝmwa tabiya kaman kulashi kǝdowusobedǝye, sawu sawari shimadǝ jarrabtǝ turunyidǝye sǝkǝ.
"Raido kam An Essay kǝla tartipwa adadube ladǝn kǝnjobe suro (1798) shido Thomas Robert Malthus-a Darwin-aye yakinzana ladǝn, adadube wuratǝdǝbe sawun ""kǝnǝngadǝ tǝwondin"" shido suroladǝn Yaktǝdo muradǝatamadǝa tuwondi allan nǝmkambaidǝ ishin.”
"Darwindǝ shima gargamdo tiwori ""aslu tabiyabe kartǝbedǝ sutuluwu"" saa 1838 kǝla fuwunna kuru shila ""kitawu nzǝ kuradǝ"" rǝwowono kǝla mauduwu shimadǝben sado Alfred Russel Wallaceye shiro lipno tiwori shima adǝgaidǝa saa 1858 lan sutuluna ladǝn.”
Hattaa darairo cuwudo soro, Darwinye tiworinzǝ kǝla alaube kawudobe sapsǝna.
Daji bayan kǝla jilibin shi bǝlindǝ tǝwondoben tǝdinro waljiya kamdo de Vries shima tiworido alau faltǝbe shido kawu ganalaro kate amdo Darwinye tiworinzǝ alaubedǝ kasaksana kuru biometricians do tiwori de Vriesbedǝa kasaksanam sodǝaye hamtǝwuro.
Adadudo tartif DNA shido James Watson kuru Francis Crick rokko banado Rosalind Franklin suro saa 1953 bedǝn kunten sobe nzundudo zahirbedǝa sokowultana waratatǝwuro.
"Suro saa 1973mibeladǝn, malǝmwa biologybe nasha alaube Theodosius Dobzhansky waltǝ dunoazǝwuna kǝla ""abima suro biologyben ma'ana cina ba illa awodo nur alaube kǝlan isǝnama,"" sawu shima nurdǝa suwudǝ alaaka sandi burobedǝ alama kǝltǝyingai hayyadǝro suro gargamdo awowa jirebe fulejin suro ilmudǝbe gayanzǝro shido hayyawado kǝrtǝadǝ surinma kuru adaima kǝla kǝnǝgaben manajin ma kǝla sǝdiben.”
Tahyiraado yakintǝnadǝ tamotǝwuro shido tartifdǝ kalkalzǝwunama kuru adaima haldo nji alaubedǝabe-a phenotypelan bowotin.
Misalro, kattiyido kǝngaldǝga tuwandin kate jilijin kambega kuru nur kǝngalbe-an; kǝngalram sandima anyi tadaro kamzǝ kojin ba.
DNAdǝ shima biopolymer wo kuru sana degǝro kara.
Kamtǝwunodo juzu DNA bedǝye nasha laa cidabe falga wullazǝnadǝa jin lan bowotin; jinwosoro silsila gade gade shin kǝrtǝ kokcin mbeji.
Sado silsila DNA bedǝ kǝla nuttado kate kamwo soben faltinro waljiya daji sandiya allelan bowotin.
Sonyayi, nzǝkowolto kǝske shima adǝ futubiro, kate alle-a kuru tahyiraatdǝa futu laan cida zayin be, kambowo tahyiraat laabedǝ, zauro asutu kuttua, kuru tahyiraat kambe shima shiga lezǝyin, (jinwa nguwube kǝla kǝltǝn).
DNA be misalnzǝdǝye kuromatindǝa sǝdin, metabolikdo kǝlanzǝlaro cidajindǝa adaima jin halakatbedǝye RNA interferencedǝa hamtǝwun kuru tawdǝdo bayanwa nasha yakkǝn tǝwodi gai, fritimdǝa kalkaltǝwun (alama biriyonzǝ gai ) sandima diwallado letǝgeramdǝa notǝn nangam nji alauben.
Misallo, warratatǝ kǝndarambe, diwaldo rukundǝa gartǝbedǝ bayantin rokko cidado nji alaubedǝye kǝlâ kǝlan cidatǝnzǝ suro kǝndaram shimadǝn aubiya kala kalaktǝwunzǝn.
Nǝmgade bǝlindǝa kǝla kǝlan faltǝdǝ-a kuru jinbe kasanzǝ-a son, jinumbe kambowonzǝ alai jilitloabedǝ alauwo son gade ro kara.
Muhariyabe nashaanzǝ laa suro samno shimadǝben faltǝbe sawu lan, nǝmgade jinotayipbedǝa faljin.
Nǝmgadedǝbe baro waljin sado alle bǝlindǝye kalangaidǝ nazǝyiya—sa shimadǝn imma samnoladǝn baro waljin aubiya alledo samibedǝa chotto faljin.
Sado faltǝdǝ wajiya, wane sandiye awodo jin ladǝn suluwindǝa fanzayin, au jindǝa cidaro dapsayin, aubiya faidanzǝbaro sadin.
Jinbe laanzǝdǝ sandima kǝrtǝ Jinwa bǝlinbedo muradǝtǝnama kǝltǝro.
Jin bǝlindǝa jin dina samibe ladǝn tuwondin sado fǝktǝwu indi yakkǝro waljiya kuru faida bǝlin muradǝjiya.
Jin bǝlinlaa sodǝa tandon kuru adaima waltǝ nashalaa jinwa gadebedǝa kalakalaktǝyin, fasal shima allan daji sandi bǝlindǝye waltǝ faidatǝ badijin.
Waltǝm kǝltǝwa kuru waltǝm fuktǝuwadǝ alledǝ ye sawartǝnzǝdǝ faljin ba, susu faltǝdǝbedǝro sandi allesodǝ kamanzasowa faktayin.
Kosdo burobedǝ suro jinsǝ alau dimopikbero kara, suro jinsǝ sandi indibe ladǝn fal au indi zairojin.
Adima jisǝbe fandodǝ zauro diwaldo alaubedǝa samun surodo nji alaube eukaryotes-a kuru multicellular-aalan.
Jindǝ kate alauwa jilitioabero gayin, suroladǝn nji hybridbe kuru jinsu daataa.
Faltǝuwudo daataldǝ jinbedǝ kosado eukaryotesbelan alama yetbe Saccharomycesbe cerevisiae-a kuru Callosobruchus chinensis diwalbega adzukbe wibilben kuntenro.
Tahyiraat gade gadedǝa waratǝtǝdǝ ye adadu kǝnǝgabe-a kuru alaube-a (kǝnzǝli gade gade).
Kǝlafunna soro, nji alaubedǝ tahyiraabedǝye sandiro banazǝwu kǝla sandido gadiltayibedǝn kuru alama tahyiraatdǝn cizǝ zaman gadero kojin, sandido tahyiraat gadedǝa gade.
Fasaldo dawube karno alau kǝnzǝli tibe kǝla nji alaubedǝ kartǝn.
Misallro, sa nji alaubedǝ raksǝ kǝnǝgatinro waljiya kuru raksǝ tadajin suro loktu ganaben, sonyayi kadunzǝ samma so gana ye kuru kambai ye kǝnǝgatǝdǝro, shi nji alaube shimaadǝ jinro bana kǝnjonzǝ kǝske zamanwa fuwubero kuru kǝnjzǝli kambaiya.
Misalwa tahyiraatbedo raksǝ kǝnzǝlinzǝ tǝrayinma kuru kǝnǝnganzǝ farakcinma kuru taganasmaro tǝrayin.
Sonyayi, kiblado karnobedǝ diwal allan kalkalzǝnyi yi, tahyiraatsodǝ baro waljin ngawoladen, kuru raktǝ tǝkinba sawu fal fuwun kaduwunbedǝro (huhom Dollobe wune).
Burobedǝ shima nzǝkowoltǝbe, shido katapdo tahyiraatbe kǝla woktǝlaaben - misalro talado nji alaubedǝa kambaizǝyinma.
Daraidajiro, karnodo tawattǝwubedǝn nguro ro daraja tahyiraatbe mbeji darairam sandi indibe so, shido nǝmgadeladǝn fulu suwudin ma, nashaa nangamdǝbe haptǝwunzǝa-a kuru nǝmfaraknzǝbe cidiyatǝn.
Asutu farakdo siffaga kimiyawudǝro muwonzǝyinma shido dunodǝa siffazǝyinma, nafallan, suro siffa karno falben.
Sonyayi, nǝmngudo kǝltǝbedǝ kambai (kǝzǝpkǝnzǝdo loktu indidǝa kuromosomwo soro zaman zamanlan).
Sawudo allebedǝ yimlaan suro karapkado haplotypelan shiga bowotinladǝn warratatin.
Dərif shima adə faltin sado shi alledə yimlaan kalangaigaro waljiya, imma nəmnguwu shimaladən baro waljin au cotto allegadeladən faltin.
Tiwori dawubedə halaukamga faltəbedəye sawariga cina kəla faltəwoso kalangai laa dawube dirifladən gotə muradətəna.
Sonyayi, shido bəlin ye kuru kasakkatamdə modul adəbedə shima tiwori dawubedə karənga, nado shi nəmsamun alaube bulan gotinbemadə kalkalro suro adadu ganabedən lezəyinnaro, kuru shi adadu kura ladən kalkaltədə mbu gənyi.
Lambado kambewo so suro nəmngubedə mbu gənyi, sonyayi galdo shiga titənan notənama nəmnguwu zadəbeladən.
Jinbe nəmmbejinzə au banzədəye faltədo kaso shimadəbe faltə alaubedə suwudin.
Nəmkərawudo-ofsinbe kambiwunzədəa faidatin muwontə surabe alaubedəa daptənankaro, hatta shi loktudo modikulabedə ye muradə bəlinga cano gənyiro wallanoma suro halaubeladən.
Misallo, faltə tahyizaat shimadəbedə kəlkəlan suro faidatə mudil condonbedən kara.
Nzəkko gade gadedəa rokko tahyiraadə faltəben suro takza gade gadeben letəwubedəye zadə jinombedə faljin.
Nazaru loktu ganalaabe kəla faltə tahiraatbe ladədəye tiworido Haldane-a kuru Fisherbe-adən gadezəna.
Kuliwa alaubedəye kəmanzason kəla kəltən cida badizayin, kambowo soro karəngənzama sodəa banalan au biya sandi indima yakkəma sodəe kəla kəla faktən.
Shi macroevolutionladən awodo muradətənadə shima alaube wuratə shido kəla sandi jili tilowabe so ladən samin, suro sandi jili tilowa laa taganasben kuru baro waltənzəa; adaima kuru shi microevolutiondəye awodo muradəzənadə shima alaube wuratə'analaa suro sandido jilinza tilowabeladən au adadunzaso ladən, suro alle laa taganasben kuru shidəa gotən kuntenro.
Sonyayi, suro macroevolutionbeladən nəmtilodo alaubedə zauro faidaa.
"Asutukuttado jilitilowadə shima wuratə alaube ladən awo ganzatəna mbeji, dawarido loktu kuruwube, aubiya təma alaube ""fuwutə"" ro, alama futu suro nzasaraben bayantəna gai, misallo orthogenesis kuru evolutionismdə; furtəwa, sonyayi shi faltə halaubedə shiro yamga kuru ba kuru awo asutu kuttuwa kudodə mburo walzənyi.”
Adaima, adaptationdən awo muradətənadə shima tahyiraatdo kənənga halaube ro faidacinma.
Tahyiraatdo sarnəm gotəbedə shiye suro fuwutəwudo alaubedəa shido səkə tawadə ba kənəgatə halaubedə muwonjin ba.
Misalwa gade tinabe suro ladən kulido shiga Escherichia Coli lan bowotində suro raktə sanadar citricbe-a alama suro laburotəribe kuruwuro rowotəben, adaima kuru shi Flavobacteriumdə suro hamirado kuli-kosabe sandima sodəa banazəwu wurazayinma so, kəla nado lailon sodə tənandənben, kuru kuli-kosabedo suro kəttiben dawuna Sphingobiumdəye awodo bundarro suro sədibeladən dawunamadə baro sədin.
Kəlfuwunna soro, gardo surowamen samun faidado nji alaubedəro suwudinma sodə samun.
Sonyayi, halauwado kənəgatinma sodə kəlanza kəllata martawaa soro, sandido alauwa anyima nəmsamunzadə kəske. alama kulido arthropod-a squid-a kuru vertebratedo shimben kuntenro, au shido təluwuso kuru fefetoso dasawunma, raksa kəlanzalaro dazayin suro jin jili tiloaben, sandido samnanzadəa kalkzəyinma kuru faidanzan kuntenro; adə shima awodo shiga homologylan bowotindəwo.
Misalwanzəladən awowado suro nəmsamun halaubeladən faidajin ba shido shiro pseudogenes gultinma, sandido faidazayinma sodə suro shimdo kənbuzəna bənyiben-a kuru fefeto ngudobe-an, kuru yimlaan suo shila bunyibe-a kuru tahiyaraatdo jima'ayiben tuwondin kuntenro.
Misal faldə shima gorjama lardə Africabe-a, rawarami-a kuru kadi-a, shido kəlanzə sakro wurajinma, shido raksə suwuli ganalaanro gayinma, futudo ruyen gai amanzasodə lawartən.
Misalwa gade hamiraatdəa tandəm glycolysis--a kuru xenobiotic-a metabolism-alan faltə shiga awodo tiyiro faldajin crystallinlan bowotin suro halau shimbelan.
Kəra shimadəbe awo fulejində shima alausodə faltin awo gadero walzayin suro wuratənzaben, alama shila kangadibedo cawulan fuwuzə shilaro waljinma dabbawa laason, susu sumo dawubedəro dabbawa mammalsodən.
Faltə sandima anyi dabbwa jilitiloa kəndimi kureben kara, suroladən faltə sandi jilitilowa burobedə gotin.
Misalro, kəla kəldo duna kate kunjowa kuru zarzanladən wurajin kuru shima kunjodəro banazəwu faidawa sədibedə gərzə gojin.
Alauwa jili tilowa indiga kəltədebe suro ladən kara.
Na allan, kauludo alaubedə ye awo alauwnza jilitiloadəro nuksəwu jilitiloaro wurazayin ra sosunin ro.
"Diwalwado alauwa jilitiloa bayantəbedə kadaaro kara ""jilitilo.”""
Diwalwa alauwa jilitioadə asutəbedəye nəmnguwunza attəman, shi diwal adəmadəa katapwa falsafabe yakkə kura kura ro somzayin, sandima: tahjinna, ikolojikal-a kuru phylogenetic kuntenro.
Nəm kuranzə-a adima kururo faidatənzəa son, shi BSCdə alama sandigairo kara tuskaso baro, misalla sawu sandi diwalla sandimadə sandilan faidatə nji alaube prokaryote sodəro lezəyin ma, kuru adəma awodo kazəi alauwa jilitilobedəwo.
Jinbe kasanzədə wanee kəskejin sawu diwal allan jin bəlində taitəyi alau gade adaduwaro waljin.
Wanee, sandi alauwa jilitiloa kate karəngəa sodə wanee ta'ajinsadin, sonyayi shi tambimadəye alaudo jilinzə tiloa kamanzə karzə gojin kuru ruwunzəro dayin.
Məlamwado kəla alauben kulshi kəndowudəye kəla kəlan yakinzayinnna kasharu sədiya kaltəwu laburatory indisoben (baliwa laboratory kəla alauwa jilitiloabe dəa wune) kuru suro alamanzən.
Shido suro dabbawa soben tuwomdinmadə shiro jili allopatric gultin, shido suro adadu nguwuben bayanyinma, buroladən kəndarambe shiga yakcin, alama nji alaubedəye wuranəm faltənzə.
Maləmwa kəla alauwa jilitioaben kulashi kəndowu kənindimidə, shima sado samno nji alautəmabedə gana ganamen na gade gadero tartatinmadə.
Kənyakkemidə shima shido shiga jili alaube parapatriclan bowotində.
Kəlatilowannaro awo shimadə waajin sado kəndaramsoladn faltə dunoa wajiya suro alauwa jililoa laasobe letəgəramzan.
Karnodo kəla mahjiwunbedə rokko nəmsamundo ya-a awa-a warratatəbe ro kardaa, kuru shimadəbe gana ganamen shiga fuwutəyin sado sandiya yattobelan, shido yimlaan yayaktənzəladən cotto faltinma.
Sapno shima adə kəske sawu jin ganaye letəman nəmgadegadetədo jinbedə-a kate sandi adadudəbedəa tutuluyin.
Awo shima adə dabba son kəske sawu shi mahjuwun dabbabedə strelinro karadəbe səkə.
Adəye səkə kuromosom jilitio alau ya-a aw-abewo so sa munsapbeladən samunro walzayin, sawu kuromosom ya-a aw-abewo so suro shimaldən mbeji.
Tawadəmaro, kuromosomdə kawaksəyin suro alaubeladən, kuru wanee jilitiloa yayiro waljin, kuru shima sawu yaktənzabeyayiro waljin, futu raita kuromosombedə kawaktəwunadə isə gadejin gai, sado wuratələdən alau kawaktəwunyi mbejiro waljiyaa.
Alau jilitiloa dabbabe-a kuru kəskabe-ado dunnya allan dawunamawoso gade, kuru nəmgade shimadəbe suro alauwado jilinza tilobe samma son fulejin.
Alauwasodə fattəwunza somtəna attəman, fattəwu alauwa jilitioa ci 99 gai alama ngaltema dunnyaladən kənəgatanyi gairo kasharu, alauwa jili tiloa təriliwon 1 gairo dunnyalan dasawuna ci fal suro buwuben awo bayantǝnadǝ.
Shadado burobe kəla kənəngabe ndumaye kəlanzən kambiwu sədənyido kəla dunnyabe alama saa billion 3.5 wa gai kozənaladən, sado zaman Eoarcheanbeladən ngawodo kazəi kəndarambedə baditənan Hadean Eonbe kəngayomanzə buro burobesodə tawatciya.
"Kulashido kam lardə Australiabedəye Stephen Blair Hedges sədənadəbe kəlan manatinro wallanoma shiye gulzəna ""sa kənəgadə duwa duwaro kəllataro kəla Dunnaybedən cijiya, kuru awo abima gənyiro waljin suro dunyabeladən.""”
Somdo lambamen tədəna kəla sədibeladən halauwa jilitioadə komza million 10 lan gozə million 14 ro cuwudo, suroladən million 1.9 sandima somtə suga ti kuru million 1.6 də suro bapdo dawube konkonmi gotəbedəro cakko, alama ci 80 gai kuwamiyayi bayantənyi.
Nji alaube nuwoatadəbe kənbanzədə samfur degəlan buron baditin kəla nji alaube shimaldən: Buron, sandiro tartəwu kəndarambe mebji shido sartən raktə bayantinba ma.
Kəndəgumidə, nji alaubedəa yayaktin nəmsamun sandima allan faidata sandiya fuwun kaduwun ro gənatin, karapka jilitiloa, gar yalla fatobedəro samungataro.
Asutu shima adə asutudo ngawobedəro kaləkti, shido kasarrataro Darwin somzənama sonyayi tussuniyi watə kollatə.
Tarti alaube bəlindəa-a kuru dindo fatsəwunadəa gəretən, maləwa palaeontoloybedəye raksa alauwa jilitioadəa nozayin.
Kərmaro, hujjado kərmabe jili tiloadə isə fannu kəra nəmsamun biochemical kate njiwa alaubero walzəna.
Garwu eukaryoticdǝ kate saa biliyon 1.6-a 2.7-an fǝlangada.
Yindo gade kuliwa cyanobacterial samunobe ye.
Suro kǝntagǝ Jenware 2016, kimiyawuye ada, saa miliyon 800 kozǝnadǝn, bǝrata GK-PID gulzaindǝn faltǝ fasal alagǝbe gana laaye sǝkkǝ kuliwaye garram fallan ciza garram kadaaro wallaga.
Kaltǝ Cambrianbedǝro saawiya kada sadǝna, samiladǝn duno nurbemen kasam saptǝm kunten.
Karno nzundu kambedǝ shima siffawa juwu kuliwabe nadin kartǝ.
Furotin karewa faidaadǝ nanatǝgǝ siffa faltǝ-a kartǝ-an fǝlango, (misalro yenzaim-a mbǝitǝwu bǝlin-a) dulwu fǝlango sak gultindǝn.
Bǝnyiwa kǝmbuwa gadegade anyiye na fallan ngǝwul fitǝye sǝkkǝ duli shimma sasambuna, dalil sandi duwo suro kulwa gadegaden fǝlangzanadǝn siffawa fafaltǝ gadegade waazǝna.
Kwasawa ambe ngǝwu faltainba gǝyi, amma raksa fǝlangzain.
Datǝgǝram kǝndǝga ngǝla kurwunwabe ngǝwusobe-a fǝlango-a fǝlango mowontǝ kuliwa kwasabe-a andega sǝwandoro mowonjin kuru nzunduwa letǝdǝ fulutǝ au tagastǝdǝ ilmu kuturawa kambo duwo fǝlangoga sokku bǝratalan zamzain anyibe matǝ mǝradǝtǝna.
Nzunduwa fǝlangobe faidatǝ mazalwa handasabe ngǝwu fafarzǝna.
Lardǝwa laan, taganasmaro Amerika, kate kimiya-a adin-aben tuska mbeji. Tuska kǝrmaye kambigǝ kate alaktǝ-fǝlango adǝro kannu fuzǝgǝna, tuska adinbe kǝla siyasa-a ilmu jamabe-an.
Shawari Shara Scopesbe suro 1925-yedǝye sǝkkǝ Amerikalan mouduyidǝ suro kitawuwa ilmu alagǝbe ngǝwu gǝyidǝ zaman falro karga, amma hangallan darye walta cawudo kuru howum shara kate Epperson-a Arkansas-aye suro saa 1968-bedǝye sǝkkǝ walaye cikawo.
Kartǝ alagǝbedǝ shima kǝnǝngatǝ gadegade-a kǝntambi ambe-a saawu nǝmgade-gade maamala kate jenotaif-a kǝndǝgaram-abe nankaro.
Kate juwu alagǝwa roa sammaben nǝmgade-gade mbeji.
Kǝndǝgaram jenombe garramdǝn alagǝ bǝratabe-a, garramwa gade-a, am gade-a juwuwa -a, jiliwa-a kǝndǝgaram ro ba-a mbeji.
Alagǝ kartǝdǝ shima ferno ilmu alagǝbe zamanbewo.
Mana alagǝ kartǝbebe gǝdinzǝye fǝlangodǝ shima dalil ilmu nazariya waratatǝbe badǝ; sokku Darwinye ruwoso sǝdindǝn, kimiyaye ilmu nazariya zamanbe kǝla waratatǝ-a nǝmgade-gade alagǝwabedǝ yitakǝrzǝgǝyi.
Kambigǝwa kurebedǝ suro karnu kǝn18-ben Pierre Louis Maupertuis-a am gade-aye walta cawudo, kakanzǝ Darwinbe Erasmus Darwinyin kunten.
Kǝnasar nazariya adǝye sǝkkǝ yekin gargam loktu dunya fǝlangǝnaye katǝra kuru zaman woson fafaltǝ gana laa, asutinba laaye raksa nǝmgade-gade kate jiliwa alagǝben sawudindǝ raayi dunoaro wallono.
“Shidǝ dawari kitawunzǝ ””kitawu kura”dǝ ruwozǝ kulashinzǝ yitagatsǝgin duwo ilmuma alagǝwabe Alfred Russel Wallaceye kǝlanzǝlaro kaidadǝ kunkungono kuru suro ruwo Darwinro Charles Lyellro cǝ sǝ zuwazǝnadǝn bayenzǝna.”
Suro baktǝ kǝn3-min saa 1861-bedǝn Darwinye wono- William Charles Wellsgai suro 1813-a, Patrick Matthew suro 1831-asoye raayiwa anyi yitagatsaana, amma ndunzamaye la yitakǝrjiwo wala suro majallawa sua-suan yitagatciwo.
“Suro wotiya Charles Lyellro suro kǝntagǝ Septemba 1860lan zuwazǝnayen, Darwinye kalmia taganasye “”Kartǝ Alabe”” faidatǝ Darwinnadǝ nadimtǝ susudǝro “”Liwo Alabe”” sǝragǝ wono.”
Son yaye, kartǝ alabedǝ dulwudǝro kambigǝadǝma karga, dalil ladǝ shima halwa alagǝwa roabedǝ ninitǝnadǝ ngǝlaro bayentǝyi, kuru laadǝ ye dalil ngawokǝntawu fǝlangobedǝma alamanzǝ ""shimotǝyi"" kuru fuwuye baa adǝro ngawo kalakcaa, jaawu duwo shi basdǝma raayi adǝga kasadaro takkal suwudǝnadǝ.
Badiyaram karnu kǝn20-miye fǝlango-a Mendelbe kaidawanzǝ waratatǝbe-a kǝltǝdǝn, sasǝrtǝ zamanbe saindǝ, kimiyawuye aammaro kartǝ lalabedǝ camowo.
"J. B. S. Haldane kalima ""taman""dǝ kartǝ alabero cikko.”
“Son yaye, kartǝ alabedǝ shi ""kǝmbu"" fafaltǝ jenotaif-a kǝndǝgaram-abeye raksǝ kǝnzambi riwaa cin siffadǝ waratatin au waratatinba yaye.”
Siffawa amro riwa kǝnzambibe cindǝ kuru waratatinga, maana, am kurawabe tadaro falzaainga, daji kǝnnzambidǝ gadegadejin, maana, tarmunawa doi gana ngǝwu au algai kamil zaman fuwubedǝn falangin.
Adǝye alamaram faidaye cina, amma kartǝ alabelan karno nadiye ba.
Adǝye kuli malǝmro mowonzǝ dǝga tada sǝlǝm sambin, kuru suro saa fiwu kuli malǝm sǝlǝm tǝtanayen, kuliwa malǝm sanyaram Manchesterbe samma sǝlǝm.
Alagǝ roaye kumbi jiliwa alagǝye gadegairo retaro dǝgainga, amma duliwa dawunaye kumbi kawakkataro kurazainga, fasalnzǝ alagǝbeye suro am kurawaben zaman fuwubedǝn ngǝwuzain.
“Kate ""dunoa shima dǝgain-a"" ""duno ngalwotǝgǝ-adǝn"" gayirtǝ mbeji.”””
"Haldaneye diwal adǝ ""faltǝ"" au ilmu alagǝben ""datǝ"" lan nowatǝ.”
Wanee faltǝ faidaa am laa suro juwuben waatǝdǝ jumla nanatǝgǝ jilidǝben karga.
"Lataptǝ adǝn, "" duno ngalwotǝgǝdǝ"" nanatǝgǝ jilidǝben karga jili bǝlin raksǝ kǝrye kurwun ngǝwuan fǝlangoro.”
"Richard Lenskibe jaraptǝnzǝ fǝlangobe zaman kuruwube E. colidǝ kǝndǝgaram marmarialan misal salamtǝgǝbe (""duno ngalwotǝgǝ ""sokku"" dunoa shima dǝgain-a"")."
Kartǝ tagastǝma notǝyidǝ sokku faltǝyen kuruson kǝndozain sokku kǝndǝga kǝrmabedǝ cidiyanga, amma siffa faltǝyega sawu falga kozǝnan faljin.
Ilmuwu alagǝbe jiliwa indi asuza: ngǝla(au kǝnǝngatǝ) kartǝ, shi duwo kǝndozǝ alagǝbe wane kǝnǝngatǝnzǝye-a, duno (raktǝ kǝnzambiye)kartǝ-a, sandi ye kǝndoza nadadu kǝnzambibe sasarain, suro kǝnǝngatǝyen..
Dur kartǝ-a tuska kate jenomwabe-an, kartǝ bǝratabedǝye diwalwadro bayen kamil cin.
Kartǝ kǝnǝgaram alagǝwabedǝ futubin yaye jimayimen nguron, aalama dur kartǝ-a, gaska-a, tiwa yezo-a.
Son yaye, suro jiliwa alagǝwaben, kamanzǝ min kartǝdǝ burwoman biso sadin, suro bǝnyiwa yal Syngnathidaebedǝn.
Penicilin suro saa 1928 tǝwandǝnadǝn, antibiotikdǝ kwasawa yezoro faidatain.
Jili bǝratabedǝ saawu fafaltǝ-a, bǝrat waltǝm kǝltǝ-a bǝrata karyotype fafaltǝ-a (adadu-a, siffa-a, nǝmkura-a, sartetǝ kuromososobe-a).
Son yaye, fafalt karyotype kada suro DNA akunnamtǝyen aziyatana.
Sandi anyilan fafaltǝdǝ phenotype-a kǝndǝgarambe kambe aziyajin dalil cidawa bǝratawa gadebe kalakalaksaain.
Sa faltǝ jili adaidǝ kǝnzǝliben dunoaro tuwondiya, siffwa hayyabe sandido phenotypewadǝ-a kuru ballaro waljin tartǝwunzǝn.
Sonyayi, hakikado fasal alauwa jilitiloa tamboladǝn somtǝna kǝla, wuratǝdo alaube yaktǝnzǝn, kazǝyidǝ wajin shido Darwin ye asuzǝnaldǝn.
Phenotypedǝa kǝntǝwuna jinsben asutin shilan (genotype) dǝa tuwondo kuru kǝndaramdo shilan kǝntǝwuna awowa kǝnǝgantayinma sobedǝ tuwondin.
Misaldǝ shima jili budo ABO antigendo adamganalan dawunama, nado alle yakkǝdǝa jinsǝ phenotypedǝa yitalezǝyinma.
Diwal shima adǝ kǝla fuwunna lejin hatta alledǝ isǝ kalangaiyaro waljono soro kuru samno sammasobe jinsǝ phenotypebedǝro cin.
Siffawado jinbedǝa kǝrtǝro yikkolan faidawa tartǝwun, alama kǝnzǝli jinbe-a aubiya katap kǝlakǝlan, yilaan duno somgata kǝla daruratǝ nǝmgade shimadǝben.
Diwalwa laado karnodǝa kalkaltǝwubema so laadǝ jazanzǝ suro kalangai shimadǝben ba, sonyayi alledǝa ruwotǝdǝ suro adadu falfaltinben duwa duwatǝwudǝ muradǝtǝna.
Awo kartǝye dǝa faltǝ tawattǝyin nasha awo karnimin dǝa tuskatǝa ya-yaktǝa yen, shi doysandǝnama rukkunna jinsiye doy suluwuna ma duwalla indison (shima, naa kozǝnaro haunǝm gotǝye cheminzǝ), kuru muwonzǝ hal gadeyede indi samtin.
Sonyayi, ngawo luktǝlaa luktǝa laaro affima faltǝna baaro, nasha adǝn fal-fal awo tiyi-jinsiyedǝ cintǝ baro waljin dalil drift jinsiyero.
Duwalla awodiyoye indi diye awo sambǝna kǝt dǝ nabcin laatar awo faltǝ susunzǝro tǝkkǝnayen kuru kǝla duno sha kartǝ jireyen, shidoy shima laatar futu faltǝǝ kal-kal zǝro walbayedǝ.
Sabab doy awo ayi gaunadǝ indi kate awowa matinyen dǝ fallata suro nǝm-cuntu nindite nzaye.
Resultǝ jireye suro korkori kauli kǝla jinsiyen tǝdǝnama nadoy sha suro halotaif kartǝnamadǝ (awo kartǝna'a gǝren nzǝyeya dǝ) sayi faidaa sandima bas doy suro jumla diyen tuwondin mawo.
Kǝrtǝla kartǝ gotǝdǝ shima cemi doy kartǝ kulashiyero.
"Suro kauli falsafama Daniel Dennett, yen ""Darwin's ye asutunzǝ zauro tajirwaa lan"" kǝla karno doy kǝrtǝa yedǝ shi ""awo dinahsamma zuwunama,"" sandi doy sandi ya kǝretǝ gǝnatimbama ndamaro, sau luktǝ korin na suluwin duro, duwal fallo cidazǝyin na nguwuye zuyin."
Shertǝa ayi sandima: warratatǝ gotǝa, faltǝa, kuru awowa tuwondǝaa lan faidatǝa.
Herbert Spencer wa bowotǝa nǝm-nguwu jamye fulutuwaye Francis Galton's ne dǝaye kǝla fasarin nzǝa kǝla letǝǝram karnoye, banazǝyin lamar sǝrrai ilmuwa kǝla-furummaye, awo doy kǝrmai-dunoye ya, nǝm-guwu fulutǝa, nǝm-Dawinna samma sowa asuziyin.
"Asutu kǝla launu tiyiye nasha kǝren ndeye dǝ nguwuro bowotǝna kǝla lamar adǝyen."""
Misal ngalwo lkǝla ilmu halye kǝla faltǝ alauyedǝ, ngǝllaro furum tǝna suro kulashi buroye Noam Chomsky kuru ngawo aǝyen na Steven Pinker re yen fantǝna, asuzaa kauli zana kǝla kǝrǝn adam nganayedǝ tiyinzǝ zǝ sǝlina awo asutu doy futu isǝnayero.
"Shiye yakinzəna kəntənaa alaube (kəska fiyabe) tahyiraatdə warratadə diwal yaktəbe ""nasha warratabe"".”
Tartifdo jinbe-a kuru faidanzə-a, nəmgadenzəa kuru tartəwunzəa samma so kəratin suro fasal shimadəben, kəntəwuna alaube (e.g awodo ranzəna), kuru sandido suro fasal shimadəben dasawuna.
Diwalwado jinbedə futu suro samnodəben cidajində rokko kəntəwuna alaube kəndaramnzən kuru asutudo fuwutə shimadəro asəna adaima haldo shin muradətəna alama siffadəbe ceminzə gairo.
Kimiyado zamanbe jinwabe, sandilan diwalwa anyiga asutu muradətəna, cidado Augustinben badizə friar Gregor Mendel sudəna suro dawu karnu kən 19thmiben.
Huwomzə kənindimiladə falro kara, alama awodo kitawudo Mendelye ləpsəna gai.
Tiworido suwa gare karnu kən 19thmi, kuru shido Charles Darwinbe suro saa 1859milan kəla kərtə alauwa jilitioaben suwudəna, warrataro lezəyin: sawari shima adə shima kamwo solan warratajin tahyiraado ya-a kuru awa-abe tuskatama.
"Suro warakanzəben "”Versuche über Pflanzenhybriden"" (""kulashinzə kəla fasal tamboben"") shido suro saa 1865miben yitagatəsəwunama Naturforschender Verein (kəndaramdo kəla kulashi siffaen) suro Brünn, Mendelye diwalwa warratatəbedəa kulasəna rokkodo tahyiraat laa kəla kəska fiyaben kuru sandiya diwal hisawuben taku takuro bayantə.”
"William Bateson, shidonyi cida Mendel wutamadu, kalaima geneticya 1905 faidatǝna (kalima geneticya, sifaro faida tǝna, kalama du tǝlam Greek ye genesis—γένεσις, ""asali"", kalima da nǝm su ro faidatan biologiya saa 1860)."
Saa meyun 11, shiye asuzana kamu lan chromosome X a kunga du lan X a Y mbeji.
James Watson a Francis Crick tartip DNA 1953 bayangada, pato X-raybe crystallographyiya du Rosalind Franklin a Maurice Wilkins du lan faidata, DNA shi sifanzǝ kokurata (alaman, sifa corkscrewyaye).
Tartip donyi jawabe: sa yayaka taro waljiya, daji latǝram bulin du dina dǝ lan gotin.
Saa sandima dǝlan, mallumma kimiya kulashi sadǝna kǝlâ DNA futu awuwa tiyi garjin na kaltǝyin.
Moleculesdo bulin tuwandu lan diwal latǝram hal warata tǝye asutin.
Fuwutu faida fal tuwanduna ma du kǝlâ DNA ye lǝtǝram zaye saa 1977 kulashi Frederick Sanger be.
Kulashi ilmuye kǝlâ lawuno kambil ye lan, Mendel bayan ngono kambil peardu yakur awu bulro waljin—amma lawuno dawu dawu yé gojin awo.
Kambo alaye, kam so kuntǝnro, tartip hal waratatǝye Sandi lan mbeji.
Saa organismwa heterozygousya ro walzana geneticya du, sambiso ro allele fal dǝ shima duno wawo, phenotypicya donyi organismbe dǝ ye, allele gadǝ madu ye sifa nzǝ ngawo jin bayentin baworo.
"Kambo soro alam a ""+"" alama donyi allele du naskatǝye ma suru gene lan."
Kurta donyi faida bayan kǝlâ allo indi kǝltǝnama Punnett kurta da.
Geneticya laa du sandiya ruwunza ro yaknǝm bawo, dali du zauro nǝm samǝn katǝnza lan mbeji, mawuduwu donyi kǝldǝ lan waya manatin ma.)
Gene laa dunye, adǝyayema, kambil dǝ lawono nzǝ mbeji la bawo ro awu bul ro waljin ro kalzǝnyi.
Kambo awu adǝ ye du sifa donyi gayerta be gǝnyi (alaman kambil yakurro awu bul ro waltadu) amma kamlan ma(alama datǝ awu lawuno karayye).
Latardonyi organismbe geneticya kǝltaro banazǝ du heritabilitya lan botin.
DNA du nucleotideya laa lan kǝlatǝ, sandima jiliwa diyawu : adenineya (A), cytosineya (C), guanineya (G), a thymineya (T).
Virusesdǝ shironzǝ ye tǝrayin bawo fatoma suwandiya du , geneticya donyi sha organismdu rowa ro gotinba ma.
Sifa donyi DNA be du shima awu donyi zahir ye waratatin ma: DNA ye kǝlanzǝ kalak ta awu jili indi ro waltanzǝ , shilan bayan donyi geneticya so yaktǝm kam kǝlanzǝ be ro walta awu gabil ma fandu ye.
DNA ye datǝram zǝ dǝ zauro ngǝwo; choromosom kamye shi ro kura wu badǝ, misalaro, milion 247 sutuna.
DNA də shima kombowo soro suro nuklos selle dən tuwondin, amma shi Ruth Sagerdə banazə nonchromosomal genes dəa tuwondəro diya nuklos sedən.
Amma shi haploid organisms sə samənam kuromozom mewoso fal mbeji nanzən, dabbaa kəskaadə kambowo soro sandi diploid, suron kuromozom moso mbeji adəye fəlezəna kuru adəye səkə samənam jinne də indi-indimbeji.
Tiyi kamma dabbalaaa yen, Y kuromozom yayedən jin mbeji shidoy banazəyinma aluwu kongaaye dəa mbejiro sədin ma.
Duwal adə banazəə kəndoyedə, sha mitosis lan bowotin, adəma duwal kənzambiye butu maduwo kuru shima kəmzambi doy jima'iye gəyiwo.
Shi Eukaryotic organisms də kambowo soro kənzambi jima'iye dəa faidatə offspring doy suronzən awowa tiyi jins kamma tuskaata suwondin shidoy suro yaa awowayenisənama.
Kuli-kulimi laasodə cidaalasədin, DNA duwurlaa kalaksəyin na kuli-kulimilaa soro.
Suro tetəəram adəyen jins gade tuskaata fəlangjin suro offspring faktəye dən.
Woktə katab gadero kotin lan, kuromozom me hatə DNA ye faljin, kal-kallo gərzəyin jin dəa indi kate kuromozom mben.
Ilmu buroye kəla sell soye (cytological demonstration) katab buroyero kotayedə sha Harriet Creighton na Barbara McClintock sadə saa 1931 lan.
Wooktə na kuruwuyedə, muwontə kattaf fywyyero kotəye təngər sətəna sau aluwu dəa kal-kal fondoro taalissə baaro.
Shi amino acids də sarrata də suro duwal gadeye-de ro faida-surodiyeyen, kuru zadə gadeyede yaskə faida-surodiye (protein) ne faidaa nza karən-karən.
Protin ne zadə də shi faltəma; shi protin ne hemoglobin nzədə dungoktə gana siffanzə gade-gadero faltin sau awowalaa fandəm taa, naro faltəəa, sau yintəa sutuluwuro tiyi alauwa yamboma soyen.
Misallo, kasuwaa sickle-cell anemiabedə kasuwa waratabedəwo dalil shiga fandobedə shima awolaa fallen nəmgade təbandiya loktu na shi β-globinnedəwo shiro hemoglobinnedə kalkalzənyia, adəye daji shi amino aciddəgabe faltənzədə kuru hemoglobinbe futu zahirnzədəga faljin.
Futu shi DNAdə saraitanadəga ruwotəna suro RNA amma suro awoa proteinnero fasartənyi—sandi RNA moleculesdə RNA isaftayinbamasoye suron mbeji.
Misal nyiya zaumaro kurnojində shima futu launu kunduli ngam Siamesebe tədənadəwo.
Am sandi sənadirra kunduli-təmzənadəga saudin anyi zaumaro temperature faltədə wazəna (maana futunzədəga falzə səkə temperaturedəga-faljin) kuru futunzə asalledəga faljin naa temperaturedə-ngəwuro waljiya, adəye daji kunduli-təmzəgənadəga sutuluwinbawo loktu shi ngamdə temperaturenzə zuwayya.
Ngawo shi kərmai shi Fəte Romanbedən, ilmu shi Greekdəbe dunyaa notəbedə zaumaro bannatəna suro nashaa Fəte Europebedən loktu badiyaram karnua (400 səta 1000 CE) Saa Dawuben, amma gənatəna suro lardəa Məsələmmabedən loktu shiro Islamic Golden Agebedən.
Ilmu kimiyabe zamanbedə ngəwusoro yayaktəna kashi kura-kura yakkəro kuru shi adə suronzən ilmu kimiyabe asallesoye mbeji (misallo, biology a, chemistry a, kuru physics a), sandidəwo kəranzabe kuradə; sandi ilmu social sciencesbedə (misallo, economics a, psychology a, kuru sociology a), sandidəwo kəranza kəla ilmu amma kuru jamaaben sadindəga; kuru sandi ilmua kimiyabe asalledə (misallo, logic a, mathematics a, kuru theoretical computer science a), sandidəwo kəranza kəla ilmu alamaabe kaidaalan faidatayindəga din.
Ilmu blin suro kimiyabedə shiga kulashin haftəgəna sandi am kulashiwu ilmu kimiyabedəwo awoa dunyabe manəm notəbea kuru sandiye kərawunza kaziyia fafartəbea shima sandiya səkə cedo.
Musanno, shima jili ilmube dəwo amsobe ndikatenzan fafantagə kuru tartayinmawo.
Attəson yayi, affima ilmube notənzan gade-gadero kəla ilmuben kəla awoa adəben sadənama bawo, sandi anyi dawu jamaa sammasoben wakajin, kuru misal ilmua gade fatobe dawu jamabea, misallo ilmu hawarbea kuru sharabea sammaso.
Sandiye kukumamen kalanda suronzən kəntawu mewun indinna ruwozana, falloson kawu fiyakkə mbeji, kuru kawu uwu dareram saaben.
"Dalil adə nankaro, daawatədəna kəla mana jirebero sandi anyima falsafaa burosalakkewo jirebewo, kuru am buro salakbe dəwo nəmgade ndi kate ""nature a"" kuru ""convention a"" fəlezanamawo.”
Futu gadən, ilmu natureben faidata shi naturedəga ngazazayin (nzundu au ilmu nzundube, təlam Greekben technē) dəga ilmuwu kimayabe kureyedəbe kurunzan shima zaumaro am sanyimaso duno ganaadəro faidaawo.
Shi dawari ilmube kəla atomsbedəga fuwuzana sandi falsafaa Greekbe Leucippus a kuru fuwuranzə Democritus a.
Shi Socratic methoddə futu Platobe bayanzəlan isənayeyi shima futu jarabtə bayanna manəm tuluwobewo: jarabte jirebedega tebandin shima kalkallo awoa kambiyi suwudinsodega asute kuru tutuluyya.
Socratesdə kəra ilmube kureye kəla physicsben tədindəga taidazə zorzəna sau shidə ilmudə zaumaro tawadbaye kuru shi kəlanzəma raksə kəlanzə-faijinbawo.
Aristotlebe ngawon faraskaram tawattəyinmaa sutuluwuna kəla teleological philosophyben: Təgəndowa kuru faltəadəga bayantəgəna kəla sandima bayanna kirebe tawatkataa awoaben satanadəga tuluwowo, futu awoa jilifi sandi awoadəwo a sammaso.
Sandi Socraticsdəbe walta duno sakəna kəla shi falsafidən faidatə koroa zahirro futu adamganabe kənəngatinna fəlejinsodəga (shi kəra adə Aristotlebe ya ethics a kuru political philosophyaro yakkono).
Aristarchusbe fasal adə ndarason təmowonyi dalil səkənadə kaidaa physicbedəga zawalngurotagəna.
John Philoponus, shidəwo ilmuma Byzantinenedə suro 500ben, Aristotlebe kəra gultuwunzə kəla physicsbedəga kambiyizəna, aibunzəga fetero ruwozə sutuluwuna.
"Aristotlebe dalillanzə diyaudən korowa suwudənadə sandima ""ayi nankaro"" dəga layya diyaulan zaaftin nyiye kimiyaben bayannadəga kudumiya raamaro wallonowa.”
Attəson yayi, Aristotlebe ruwonzə asalledə Fəte Europebedən facciwo, kuru ruwo Platobe faldəma zauro nowatawo, shima Timaeuswo, shidəwo bayan Platobe falngulong duwo, kuru fal suro cidaa kurebe kəla falsafi asalle, kərawu Latinbe nanzan mbeyimadəwo suro badiyaram Middle Agesben.
Syriacbe fasarinzə ngəwuso tədəna karafkaa misallo Nestorians a kuru Monophysites asobe.
"p. 465: ""biya sai loktu duno ibn al-Haytambedəa kuru sandi gade suro nowata ngawo ruwo zahirre kurebedə zaumaro sandiya kulastəna kuru Schrammbe daawanzədən shi ibn al-Haytamdə kam burosalakko physics zamanbedəga suwudənadə rizabtə."""
Avicennabe dokanzə təmowonadə gotəna kəla shima bayan tartəgəna kəla cida liyitabenwo kuru sandi indiso zaumaro banazagəna nasha cida liyitabe jarabtəben, awoa liyitaribe jarabtəa kuru awoa jarabtənadən faidata daawanzadəga tawatsayin.
Nzəraidən, ruwo kurebe Greekbedəga fasaridə təlam Arabic a Greek a kuru Latinno fasarratəwu adəbe bayanna ilmu kimiyabe kada suwudəna nasha Fəte Europebedən.
Ruwoa muskon ruwotənama Alhazenbe kakkadənzə Book of Opticsbedə lardəa Europebedən təmowona kawu saa 1240, futu shaida shiga suro Vitellobe Perspectivanzəro təkənan.
Futu ruwoa kureyedəbe tartaanzadə shima Renaissance karnu 12bedəga suwudə kuru taidazə hafsəgəna shi bowotəgə Catholicismbea kuru Aristotelianismbedəwo Scholasticism lan suro Fətea Europebedən nowatadə, shi dəwo hawarra cidibe bəlin kəla ilmu kimyabedəro walzənamadə.
Awo kəngabe kəla awo fuwun waajinbe dare shiga perspectivismlan notənadəga zauro ayimagənyiro gotənaye kuru kəratənaye am awoa kuwurtama Renaissancebesoye.
Adəye təngataa theorem shidəwo maana dunyabe kokortənzədə zaumaro kuruwu sau sandi orbsnzadə zaumaro na dawudəbe kokortindən cintəzana, shiye asutunzədən Ptolemybe futu zagənadəga kalkalzanyi.
Shiye najiwo konnuwa na awodə waazənabedə sammaso na fallin fəletəna ngawo sphere glassdəben.
Keplerbe metaphysics Aristotelianbedəga katuuwuzənyi kuru cidanzədəga bayangano kəla shima kəlakəlla fantuwua sandi spheresdəbewo.
"Galileobe shawaria Popebe cinasodəlan faidatə kuru sandia suro kowo amma lambinzabama kuru bayannanza dunowaro tətatinbama so dəbe cida ro ciko ""Dialogue Concerning the Two Chief World Systems"", shima zauro Urban VIIIbe karəgəa bannazənawo."
Descartesbe dunowa səkəna kəla tunani ndusoben kuru shawaria caino kəla shi mathematicsdə geometry kasən faidatə nasha awoa asalla lezanaben.
"Shi ilmu kimiyabe bəlin adə kəlanzəga kuru badizəna cewa shima ""laws of nature"" bayantəmawo."
Futu tartif Francis Baconben, Leibnizbe gotənzədən awoa jili gade-gade sammaso doka awoa asalle fallin faidatayin, affima gade bəlinso au tawadəbeso a sandiya səkəna adəga sadinna bamaso.
"Suro kalimawa Baconben, ""shi maana kimiyabe hakikabedə shima lamarra kənənga adamganabe awoa bəlinlan faidatə yasagawo"", kuru shiye ilmuwu kimiyabedəga dafsəna kəla wande bayanna falsafabe turinbaso au ruhaniyabesodəlan faidatanyiro, shiye təmanzədən awoa sandima anyi təmmaro affima banabe nəmkəjibe kənənga adamganbero suwudinmaba ngawo ""dawari ngəwu a, haftəgəa, au bayanna fərtəbaaso kəji fantəbea""."
Awo gade fuwutəbedə shima kimiya a dawu amma kərazanaso fuwuzayindəben haftəgə ndarason notəwo.
Falsafaa kəlafərəmmasobe karza hawarra ilmu kimiyabe kurebe kori-korin faidaata – Galileo a, Boyle a, kuru Newton a sandima kuraworo faidaata – sandima fuwuma au lafəddamasoro faaidata shi kalma fal kəla awoa asaldəbea lamarra nasha shi ilmu zahirrea kuru ndikate ammaa sammasoro ceko.
"Hume a kuru Scottishbe Kəlafurumtəwumaso kuru taktəmaso sandima sawudu shi ""kimiya kamnotəbedəga"", shidəwo bayannaza tarihibe fəlezənabeyi suro cidaa ruwomaso misallo James Burnett a, Adam Ferguson a, John Millar a kuru William Robertson a, sammanzaso na fallin kimiya kəla futu adamganaso halnza fəlezayin saa kureben a kuru adaa kurebedənna sandiye notənza awoa zamanne fuwulan wakajinne a."
John Herschel a kuru William Whewell layi dawarin faidatəbe: shi darebedə shima kalma ilmu kimyabema dəga nzunduzə sutuluwu.
"Shi runzuro, Gregor Mendelbe kakkadənzən bayanzəna suwa, ""Versuche über Pflanzenhybriden""ladən (""Experiments on Plant Hybridization""), suro saa 1865, shidəwo isafsə shi dalilla adamganabe nəmsamən waratajinnedə, shima asal kwaya alaktəbe zamannedəwo.”
Shi awodəwo səkə shi atomdəga baro tədinmadəsoa asutəna suro dareram karnu 19: shi X-ray a fandodə shima banazəgə radioactivity a təbandə.
Ngawo adəben, sandi naura zamanben zaumaro ngəwuro faidatədə sandidəwoni jiyiji karnu adəbe banazəgənadə zaumaro harka sufuribedəga falzəna (motoso a kuru maarasoa), shi ICBMsdəga, gasa samibe a, kuru gasa kareya kəriwu nuclearbe a.
Shi cosmic microwave background radiationdəga suro saa 1964 fandodə shima səkə shi dawari ilmube kuruwu kəla Steady State dunyabedəga koltə kəla shi dawari ilmube kuruwu Big Bangbe Georges Lemaîtrebe suwudənadəro wallataa.
Ndarason integrated circuitslan faidatədə suro dareram karnu kən 20be karəngaalan kuru shillewu adamganaben faidatə bayanna zutuwuadə shima səkə zaumaro fasaha bayanna tartaabedəga hafsəgə kuru dunyalan internet a kuru mobile computing a sammaso cizanan, suronzan waya salulabe smartphoneslan kunten.
Sandi kimiya asalle a kuru kimiya kənənga ndi kate ammaabe sammaso ilmu kimiyabedəwo ngaltə asutinmasowo sau ilmunzadəbe furtunzədə kəla sai ngaltiya kuru hangalgənatə asutiya kuru raktə kulashiwu gadedəwo kəla awodəben kulashinzaga sadindəbe ngalza tawatsayin.
Misallo, ilmu kimiyabe kəla awoa turinnedə raktə shiga kashi gaded-gade misallo physics a, chemistry a, astronomy a, kuru earth science a ro yayaktəyin.
Kuruson, nasha falsafabedən, zanso a, kuru dawarisoa, ngəwusoro cistəgənyisodə, namtənza mburo walzəna suro ilmu kimiya asalledən.
Suronzan mathematics a, systems theory a, kuru theoretical computer science a samma mbezai.
Sandi Formal sciencesdə daji sandima nasha ilmu kimiyabe darebewo kuru adəye səkə, nəmgade raayibe kəla waneye sandidə suro ilmu kimiyabedən mbeji ra baye təbandəna.
Engineering kəlanzəma suronzən nasha musammane kada mbeji, falnzawoso kəla awolaa fallen dunonzə kara suro nashaa applied mathematics a, science a, kuru applications a jili gadea.
"shiye ajara caino: ""Alanguwuro, ayi faida tada tambo bəlinmiyewo?""."
Bayan bəlin adə shima awoa fuwun waajinmaso tawattəgənyidəwo ngaltənaye kuru asutənayesodəga suwudə.
Adəye waneye awoa jireyero waajinsodən asuwatə, kuru son ngaltə awoalaadəwo raksa awoa jireyero waajinsodəga falzayinma cidiya dalilla nasha shimadəga kalkalzanan (suro ilmu kimiyabe hngal gənanəm kurubedən, misallon astronomy au geology, awo hangal gənatə zantəgənadə raksə nasha ngaltədəwo cistəgənamadəbe gojin).
Waneye shi jarabtədə ngallataro wallonowa, daji waneye shiga gote fasal dawari kuruwu kəla ilmu kimiyabe a, taktə hangallea, layi kamme-sambisoro nozəna faltinbama, fasal bayan kəla awoa jireyero waajinmaso sammasoro faidatin.
Suro adəben, dawaria ilmube kuruwua nzundutə tutuluwuna futu layi sandi ilmua kimiyadəsobe sawudunayeyiro.
Adəye futu mowonjində shima hangal gənatə awoa ngaltindəga asutiya, jireyaro, kuru waltǝ ngǝlaro tangartǝ shi ajar ngaldǝbeya turiya daji darelaro bayanlaa mbejiya tǝdin.
Statistics, dalami mathematicsbe, shilan faidatə bayanna kasartin, shima kuru ilmuwu kimiyabea banazəgə ngaltə tawadəga kuru futu ajarbe fafaltənzəga turin.
Raktə nəmgade ndikate shiga anti-realism bayantin, sandi duwoni futu kurunzaben shi kənasar kimiyabedə təngatəgənyi kəla shi sai affinzəso kalkallo waljiya nasha asutu awoanzə electronsbedən.
Maantiya raayinza falla jili kada mbezai suro falsafi kimyaben.
AAdəmadə mburo walzəna dalildəye zan kada sandi dawaria ilmube kada raktə isaftinbama sadəna mbeji, adəye maananzədə sandiya notinbawo futu nəmngəwu hujjaa notənaben kuru deductive logiclan faidatənaman notinbawo.
Critical rationalismdə shima nəmgade futu ilmu kimiya turinna zaman karnu kən-20ben lejin, shiga burosalakko bayanzkarnu gana falsafa Austrian-British shiga Karl Popperlan bowotindəbe.
Popperbe shawari kəla verifiability tutuləgə falsifiability nadəro təkiya sandənabe cina kəla shima dawari ilmu kimiyabe kuruwuwo kuru induction tutuluwu nadəro falsification təkəro namtə shima empirical methodwo.
Dawari gadedəye shima, instrumentalismwo, duno səkəna kəla sandi dawariyadən namtə kareya cidayero faidatə bayanna au zan kəla awolaaben diwo nankaro.
Instrumentalism a karəngədə shima constructive empiricism, futunzədə shima shartu faldəwo kənasar dawariya ilmu kimiyabewo kəla waneye awo bayannao kəla awoaa asutunabedən kalkallaro.
Futu tədənadə falloso koro kəlanzən gade mbeji, məradəga kuru bayannaga.
Maana, shi məradə futu tədənadəbe bəlində shima təngatəngəna kəla futu asutunaben, dukda sandi awoa asutunadəga tədəna kəla futu shi awoadə kuren tədinnen kara yayi.
Shiye məradənzə kuradə shima nəmgade ndi kate bayanna kəla natural a kuru supernatural abedə tədə kuru shi ilmu kimiyabedə dawari dafkataaro walzə kəla bayanna kəla awoa asalledən.
Maana, dawari ilmube kuruwu ndasoma zaumaro taidazə kalkal gultənyi sau shi ilmu kimiyabedə kasatsə shi fallibilismdəga səmowona.
Ilmu kimiyabe bəlində kasatsəna ajarwa futu kadan təbandənasodəga futu asutundəbedən.
Ilmu kimiyabedən futu təbandində shima kun-balinnin bayanna gade-gade gonəm futu awoa ngallata gadesolan təbandənama kulashiwu kadabe nasha ilmu kimiyabe gade-gadebe sawudənan faidatəm asutulan; shi alamanzədə biya kudoro kəmbayeyiro kaaa.
"Falsafa Barry Stroudbe nzərainzən, dukda shi bayan ngəla kəla maana ""ilmubedə"" zaumaro ngəwu, shidə asutə kuttuwaye kuru kasatsə bayan kalkalgənyiro təbandənadəyayilan faidatə awo kalkal tədin,"
Adə shima musammanno awo wagəjindəwo nasha ilmi kimiyabe macroscopicdən (misallo, psychology a, physical cosmology a).
Tun loktu shimadən nəmngəwu loktu tədinmasodəbedə taidazə tərana.
Waneye sandi mujallaadə təlam 39 bakkatəyayi, kashi 91 hawarradəbedə sammaso təlam Nasaraben bakkatə.
Mujalla ilmu kimiyabe misallo jili New Scientist a, Science & Vie a, kuru Scientific American a sammaso məradəa kərawu ngəwubea galzayin kuru kasarza bayanna asutu butuwa nasha kulashiye nowatasobe kəlan sawudin, suronzan nowatamaso shima barazə kuru bayan kəzəkəro kəla nashaa kada kulashiyen suwudin.
Talla kada kungunabe, jili jireben səta har bəlibea, waneye surodəro gaayin.
Ilmuwu kimiyabe kada cida nashaa kada tattali arzənyiben mazana misallo nasha kəra gultuwube, kamfani, gumnatibe, kuru cidaram nantə kəlanzabe a sammason.
"Misallo, Christine Ladd (1847–1930) kəra gonyi ilmubero waltabe shiro Ph.D gulzayindəro gagəna namtə ""C. Ladd""; Christine ""Kitty"" Laddbe awoa məradətəna sammasowa tamozəna suro saa 1882, attəson suro saa 1926ben shiro kakkadinzə shaidabedəga cado, ngawo cidanzəbe wuyizə shi ilmu algebra kəla logicbe dəga kolzənaben (wune truth table), color vision a, kuru psychology a."
Suro dareram karnu kən 20men, zaumaro kamuwa cidaro təkə kuru cotto nəmngaitə nasha lamar jinsibe baro diwodə taidazə kamuwa ilmu nzundubeyadə tərana, attəson nəmgade jinsibedə zaumaro nashaaladən mbeji; suro badiyaram karnu kən 21men biologist retaga kozəna sammaso kamuwa, amma kasi 80% sammasu ilmunza PhDa nasha physicsbeladəndə konguwaro cedo.
Wakillo waltadə nduyayiro kaataro kollada, awo məradətənadə shima biya kaddiyalaa shaidabe kəla kimiyaben bas məradətə, au waneye daraja kammo kartə tənan kara.
Shartua ilmu kimiyabedə kəla awoa nasha ilmu natural sciencebe lezənaga wujin.
Misal hawar nowatabedə suronzan shi Great Wall of Chinadəwo, tamotənzə millenia indima kozənaga kuru bana tamotənzəbedə kəreaa kadabe bananzan, kuru shi Grand Canal dəwo shi Yangtze River a, na shimadə zaumaro sənadir hydraulic engineeringbe cidadəga kam Sunshu Ao (孫叔敖 7th cent dəbe badiwono.
Awowa sandima anyi, gumantibe njistəgənzən, kəlakəlnzəga, au fandonzəga, kungəna gana-gana yikowa.
Shi awo kungunaro gumnatibe nashaa kamfaniyabero səkədində zaumaro ngəwu, kuru adəbe zaumaro ranna suwudəna nasha kulashi kimiya namtə ndikate ammasoa kuru kəndagaram adamganabea sammasoro.
Dalilla kada fuskaa gad-gadero walzayin kəla siyasa lamar ilmu kimiyabedəro yikoben misallao lamarranzə populist anti-intellectualism a, kaziyya lamar adinnero təkinmaso a, postmodernist subjectivism a, kuru ritə kəla lamarra kasuwube a sammaso.
Shi ngaltədə shima layidəwo futu hypothesis a banazəgə au kambiyijinnawo.
Ngaltəsodə waneye jaza ngalledəga səra kuru fuwuradəga zaumaro cidaro səkə awonzə kərajindəga zaumaro sərayin, musammannno loktu ngəwuro faidatiya.
Ngaltəsodə tawadəmaro suronzan cistəgə mbeji, shimadəga futu tədənadə zaumaro ajarra gade-gade kudowa fulujin biya awo faldəma ajarro suwudin.
Kulashiwuye ajar ngaltəbedən faidata ngalza dawariya ilmube buro cidin mbejimasodəga jarabsa sorin au jarabia gadeso sadə banazagə au ksadabaanzə kəlanzan fəlezayin.
Shi ngaldə zaumaro hangal gənatəgə tədiya, sandi ajarranzədə ngəwusoro au banazayin au kasadabaanza fəlezayin kəla jarabi buron cidin dagənabedən.
Suro ilmu cida liyitabe a kuru ilmu kimiya kəndaaram ndikate amsobea kəratəyean, bayanna kəla kulashi ngalla kəltənabedə taidazə gade-gade ndi kate nasha ngəwusobe.
Kəra falma tawadəro kəla ngalshimadə futu gadero suwudənyi, attəson kəraa gadeso raktə isaftin futu kalkallo waltəm bayannaza kuruwa kuru meta-analysisan.
Andeye ranyiye futu allan lamar jiredəwo hangalla bojiyinna kuru gana-ganan hangal gənaaye dajiram na tawatkataabedəro lenyiyen; kuru futu sharhiya hangal gənatəalan ranyiye shi jiredəwo kambiyidəga fafarzənaga kuru bayanna hangalle gojinbamaso dəga fafarzənasodəga fandiyen.
"Futu layi hangal gənatəgə tawadəga təbadənadəben, kamdə kəlanzəmabe wande diya njessənyi kəle shi kəlanzəma raksə bayanna kəlanzəbe suwudinno—futu ""asuzənyin"" a ""kanjimarinzəben""—kuru daji shiye zaumaro hangal gənazə kəla bayanna kəla jarawanzəben garjindəro."
Baconbe ngal səragənamadə shima kadaro waltə ngaltə turunawo, au jarabtə turunawo.
Misallo, Galileo Galilei (1564–1642) kalkallo ngalzə loktua suruna kuru jarabsə ngal kalkalle suwudə kuru bayanzəga tamozəna kəla futu tiyi sukurinne sagəshindən.
Nashaa kərabe gadeson (misallo., psychology au political science), shi 'jarabi kalkaldə' shima dawaridəwo kulashi kəla ilmu kimiya namtə ndikate ammayewo kuru suronzan awoa fafaltinma ndi mbeji.
Misal ngəlamadə shima huwom kəla kurun kalkalgənyiro faidatəyewo.
Ajarra na samfurra saməngatasoben təbandənadə ngəwusoro gana ngalawu, au awoa samənzanasobe falnzadə ajar kalkal kamanzəbe suwudənadəbe jilinzə suwudənyiro waljiya, shidəga daji watə koltin kəla shi ajardə kalkalzənyi nasha ngalledən (futuwa gotə sandi ngaldəga tədinsodə waneye tarimen fartə kotin loktu samfurdə ngaltinna).
Foto nistaaye kalkalgənyimadə nowata ajar kalkalgənyi cinno.
"Ngewusoro shi daraja foto njistaaye kalkalgənyimadəga faidayion nasha daraja ""ngawoben"" shidəga suro ajar ngaldəben tutuluwin."
Fuwuraaro waneye samfur awolaa njiya-njiya notənyima sadin (fuwuradəro) nəmngəwu proteinne.
Fuwuraabe raksa samfurra foto njistaabe kalkaldəwo surodən awoa kəltabe kadadəwo kalkal sənadir proteinne suwudindəga sadin.
Muqala shimadə sunzə colorimetric assay sawu shi spectrophotometerdə raksə nəmngəwu samfur proteinbedəga ngalzə suro samfurdəben nojin kuru futu launu shi samfurdəwo protein molecules a molecules sənadir daltabe shiro kəltəgənadəben notin.
Daji lamar allan, shi jarabidəga baditin futu samfurra indi au ndiya kozəgana dəwo təmalan samənzanasodəga təwudiya, adəye maanazədə ngal shi futu awoa na fallin dasagənabedə samənno walzə kuru sandi awoa anyi futu awo fal fəleza waltə gadero sandiya kəltiya.
Loktu awoa samən anyiyeyi na fallin kəltiya, shi ngalmadə hangal gənazə sandiya futu saməngataaro sədə amma waneye daji surodən awolaa shiya faljiya səragənaro waljiya mbejiro wallonowa daji sədə sutuluwin.
Adəye tawatsəgəna kəla awolaa shi banamadəga lejiya daji shima kəlanzəro gərzəgə kuru adə zaawogənyi kəla futu shiga faidatənaben.
Jarabi anyi dalilla sawudəna kəla bayanna lamar sandima anyiben, au zanza kəla ajarradəben.
Shi jarabi bamadə shima affima bayanne au zanlaa kəlanzən bamawo futu awoa ngaltə turunabedən.
Futu digri mowonzəro, sandiye futunzalaa sadə bayanna lamardəro samowo futu bana nasha awoa fafaltayinne sammaso asutinno, kuru na shi ajarra awoa gade-gadebedə kalkallo isayiya, daji ajarra nasha gadebe kalkalzanyidəga tuluwum gəmnəmin.
Sambisoro, attəson, awoalaa nəmsaməmbe ndi kate awoa fafaltayinnesodən mbeji, sandima kuru nəmkasada shi jarabi asalledəga cotto kasattədə fulujin loktu shi ngal hangal gənaatadəga tədiya.
"Misallo, suro astronomybelan tawadəro muwonjinbawo, loktu shi jarabidəga ngaltinna ""Shillewuwadə gəranta suro fowo hydrogenbero gasayin"", loktu suro fowo hydrogenbe dunowa allan sandiya manəminno waljiya, kuru shi ngaldəga dimingullumiya saa billion kadaro jenəmin kawu sandi shillewuwadə saluwindəro."
Dalil adəbe səkə, ngal lenəm diyalan dimində loktulaan zaumaro shima nəmkasattənzə ngəwuwo suro laboratoryben namnəm ngalla diwoyayiro.
Futu kəndagəram allan, kəraa hangalgənatəbedə sandima zaumaro darajaawo dalil səkənadəye sandidə ngwusoro jarabin faidata jilifiyayiro ngalla sadin au bayanna bəlinsoyayilan faidatayin.
Ngawoadəben, kəraa hangalgənatəbedə (misallo., suro biological au social systemsben) ngəwusoro suronzan awoa fafaltinmaso dəwo sandiya isaftə au hangal gənatəgə faidatə zauma mbeji.
Statistical modeldəwo futu kambe jilifiyayiro tuskatə baro wallonowa, shi statistical analysisdə futu kambe səragənaro awo diwo baslan garratə.
Misallo, kəraa epidemiological kəla kansa surobedə sambisoro faidaa fəlejin loktu broccolilan faidatiya, amma shi ngalle affima faidabe fəlezənyi.
Jarabi jilfi yayiro tuskatə tədəya, nəmgadelaa suro awo məradətənabedən sai turiya, tawadə, amma shi tuskatədə tawadəa fəlezəna kəla shi awo məradətənadəga zaktin, dalil shi central limit theorem a kuru Markovbe inequalitynzəbea səkə.
Kəndagəram dəwo shi jarabi adəga zaumaro faidabaaro diyolan katəro, liyitaa kurunne jarabisadinsodəbe—gultənzadən shi U.S.ne Food and Drug Administration approvalnzədə—ngalza kuru tuskaza sandi awoa samənso sammasowa asuza satuluwu.
Kuru sammason kalkalgənyi (kuru son shara namzəna) nyiye jarabi tuskaatadəga diwodə kəla jaza shi awo mizan nazəgənyibe kəlam au awoa kasuwa sawundisoben, misallo suronzan kəla shi effects of ingesting arsenic on human healthben.
Shi physics laboratorydəbe suron waneye particle accelerator au vacuum chamber mbezai, amma shi suro metallurgy laboratorybedən waneye kareya faidabe su kokoltabe au yasayeso dəwo shilan faidatə dunonzaga notinna mbeji.
Ilmuwu kimiyabe nashaa ilmube gadeyen sandiye jili laboratories gadeben faidatayin.
"Ngawo shi raayi burobe kəla labbedən dagənadəwo na maskuwu gadebe raayinza gultube koltənadən, shi kalma ""laboratory"" kuru maanazəbe faidadə naagade misallo na cidabe suronzan Living Labs, Fab Labs, au Hackerspaces sammasoro faidatənzədə tərana, nadəwo amso safta cida sadinma kəla lamarra kaziri amma galtəben au samfurra satuluwin, kallo cida sadin au arzənyiya cidibe yayaktayin.”
Shi laboratory adə loktu furumtənadə shima loktu Pythagorasbe jarabinzəlaa yita gatsəgənadən kəla tones of sound a kuru vibration of string aben.
Shi karnu kən 16me sədiya cidiben alchemical laboratorydə notənyilan shiga suro saa 2002 ne təbando.
Tajirwaa laboratorybedə waneye suronzan poisons a; infectious agents a; flammable a, explosive a, au radioactive materials a; moving machinery a; extreme temperatures a; lasers a, strong magnetic fields au high voltage a sammaso mbeji.
The Occupational Safety and Health Administration (OSHA) suro the United Statesbedə, shiye asuzə suruna fasal shi laboratory workplacebedə, shiye kuru sutuluwuna futu kalkallo cida diwoaa kuru futu sandi sənadirra kemikalle tajirwaa suro laboratoriesbedən dasagəna sammasowa.
Futu tədə asutu shi kalkallo Chemical Hygiene Plan kasuwu jililaa fal au laboratory nankaro, mburo walzəna daji məradəga sammasodəga notədə, kashimo kərmaabedəga namtə rizaptə, nəlefaa kuru nanamtəbedəye nəlefanzəga notə kuru shi tajirwadəga rizaptə turu.
"Ngawo adəbe kasən, kamgadebe rijaptə shiye faidatə bayan gade suwudin ""bayan shimme surinbama"" shidəwo kururam gade nadəro suwudinma kuru kaziyya gadedəwo cistəyinbama sammasowa suwudin."
YYikəliwodə zaumaro faidaa kəla kalkallo keraya suro laboratorybedən faidatəben.
Misallo, am kulashiwu foto falledəbe futunzalaa mbeji loktu sandiye kulashilaa kəla maudu'u ronzaben kawu fallo suro mawuben, amma sandi gafsənadə sandiro maudu'u kəla cidadəben cedo.
Shi Locatordə shima cidama Laboratorybedəwo na kərmaaro memba laboratorybedədagəna sammasowa nozənawo, alamaramlaa gade tiyi baji cidamdəben dagənalan faidatin.
Futu kəraa ethnographicben, awo təbandəna faldə shima, suro cidawudəben, aji falloso (kulashiwu, cidawu...) ndunzawoso futu awonzə səbandinna gade mbeji, kuru laboratory fallewoso gadebe a gadezəna.
Futu kənənga ndikate cidawu ngəwusoben rumiya, ranyiye sandiye darajanza na cidaramdəben nonəmin.
Adəye səkə dalil shi nəmgade darajanzabedə səkə shi Locatordə bayanna kada nojin, futu shi cidamdəbea kuru hakkinzəa.
Shi daraja ndikatenzabedə futu ilmunza nzundubega lezəna.
Misallo, shi receptionistdə baajinzadəga faidaaro wujin, sau sandiya banazə loktu baltəyen cidawudəga maza gozayin.
Cidawudə raksa dondiza ngazayin loktu awoanza sabandayindəga, cida kəlanzan wajibsənadəga, darajanzagag, darajanza cidaa lezənyi a cidaa lezənaga sammo so, kuru awoa gadeya faltinno waljiya.
"Nature, futu ferrataro gotiya, shima halaktəbe, turinna, arzənyia dunyabe sammaso. """
Adamganasodə sandiye suro natureben kasaruyayi, awoa sadinmadə nowata kəla awoa gade waazayinmasodəga gadezənaro.
Si asutəram naturebedə sammaso, awo dunyabe turində, fal suro awoa kada ngəlamabewo; shidə baditəna futu kalmadə faidatəbe kadan φύσις futu falsafaa Pre-Socraticbe faidatanabeyi (attəsonyayi shi kalma adə futu kadan shiga loktudən wutəna, musammanmaro shi Heraclitusdə), kuru taidazə kunguna kada səbandəna suro loktuwalaaben.
Ngawo adəben, futu am vitalistdəbe naturea soruində, futu presocraticbe dəga karəngəzəna, waltə shidə loktudən katambo, musammanno ngawo Charles Darwinben.
"Ngəwusoro maanzədə futu gotənadə shima ""na kənəngatəbe asalbe"" au karaga—dabbaa karaabeso, kawuso, karaga, kuru sammason awoa dəwo adamganabe lezə falzə awo gadero sdnyima, au shidwoni ganama faltnyi ngawo adamganabe leznanan."
Shiye alamaram kasamnzəbe fafaltənzədəbe kuranzədə shima nashaanzə kura indidəwo, naa indi futu ksamzabea kawudonzabea gadedə a, kuru na kura equatorial tropicallin səta subtropicallo saadəna a.
Sandi gafsənadəbe suronzan continents a kuru islands ambeji, kuru naa amso kənəngazayinmadə suro shi Northern Hemisphereben kara.
Shi suronzədə sambisoro faidajin, cinzən roba cibulaa a kuru su-bi-laa dəwo su kamanzə sətayinne mbezai.
Kawu sənana buro salakkin nadən gənaataa mbeji waneye nadən gənaatə au dunomen gozə kəla kawulaaben gənaatə.
Outgassing a kuru lamarra volcanicbea sandima primordial atmosphere a sawudin.
Naalaa dunyabe kəltəna, daji wurtə kuru waltə kəltə shima cidi dunyabero walzə waltə fasalnzəa falzə suro saa yer- miliyon kadaben, notənyi hangallin kəlta naalaa dunyabe gade cawudo.
Loktu shi zaman Neoproterozoicben, futu kəndaarambe amusu dunya sammasowa dərizə kəllano futu gleiser an kankaaraben zakkono.
Daji alla darerammo awoa jili kada baro wallada misallo saa milyon 66 kozənayeyin, loktu shi meteoritedə kəltənan waneye shima awoa kadadəwo non-avian dinosaursdəga baro sədə kuru kuliya ngungurzayin kadaye baro sədəna, attəson dabbaa sənana kada tarzəgəna misallo dabbaa nganji sadinmaso sandiya mammalsro bowotinsodəga.
Adamganabe kənshenzə fuwubedə a, kuru fuwutəgə lamarra kulobea kuru kəlafərəmgadea sandima adamgansowa sakə dunyadəga tənyiro bannaada kureyya kozənaro, adəye taidazə nature a kuru nəmngəwu awoa halakkata gadeya sammaso lezəna suronzan har futu dunyabedəga bannaa.
Shi gasesbe fotonza sarsarmadəwo Dunyaa zaksənadə na dagənadə shima gravitywo.
Shi ozone layer zaumaro faidaa nasha ultraviolet (UV) radiationdəwo cididəga nazəyində cintaben.
Terrestrial weatherdə ishin nguwusoro cidiya samibedən, kuru shima awodəwo fafalzə kawudosowa samjindəwo.
Kuruson, shi kawudosodəga waltə sasamtədə sandi kamoduwusoa kuru samisoye baro waljiya, naa kawudowadə zaumaro kawudonza tərayin, kuru naa amusudu zaumaro amusuro walzayin.
Kajimma cidiyedə sandiye təngatagəna futu alama kəndagərambeye faltənzəro, kuru ganalaaro faltiya saa kadaro lejin kawu bannadə fəlejində, tiyi shi kajimmadəbea kuru dabbaadəwo kajimdəbe wuratənzədən kəmbu sabandinna sammaso.
Futu hawarrabe fəlezanayeyi, shi Dunyadə zaumaro futunzədə kuren kadaro fafaltəna, suronzan saa zaman mafiyema mbeji.
Naa jili anyisodə kadama mbeji, nashaa dəwo zaumaro kawudowa futu ekweitabe fəlezənan səta naa amusu suro yalaa kuru datəgəram fətəya sammason.
Futua sandima anyi fafaltin loktu Dunyadə kokortiya.
Nji shima kashi 71% cidiye səmowo.
Naa sənana ci kəmaduwubedə shima kuluwu, nji gaaram, foto kəmaduwube, kuru suwa gadeasoro bowotin.
Notənyi waneye shi kəmaduwu Titanbedə kuluwumen nji səbandinno, amma shi ci Titanbedə kuluwuwa kadabe shiga kokorza kəlzanan.
Sandi layi njibe amsobe satandənadə kashi kadaro yaktəna kuru sandima cele, suronzan cele asalnzəma awolaa sahawa yikoro tətəndəna, cele bənyi rotabe lado nankaro gartəna a, kuru cele kəngal samnəm konnu fando nankaro tədənaa sammaso.
Kuluwa sənana gadesoye raktə suwa gade kadaro bowotin, suronzan stream a, creek a, brook a, rivulet a, kuru rill a; kaida jilifimabawo kəla kuluwuwa su fallen bowotaben.
Futu gartənadəga kuru awoa suronzən dagənasodəgadə dalilla kada na kənəngabedəga letənasobedən faidatin.
Dawu shi raayi kəla ecosystembedə shima raayi kəla shi awo rowa təgəndinnoso kənəngatinne kuru letəyinne awoa gade nanzə kənəngatindən dasagənasowa.
Kənəngadə biya futu kəskaaro gultinna biya shima alamara kəndaaram awoa rowasobewo.
Attəson yayi, maana ndasosogənyi kəla kənəngaben tənadə shima awoa anyi sammasobe nəm faidanzəga surin.
Futu shi kuraro geophysiologicalbe kurunzədən, shi biospheredə shima ecological system dunyabedəwo awoa rowa təgəndayinmaso sammabe nəmkamzaa fəlejinmawo, surodən futu nəmkam ndikate awoanza gade misallo litimosphere (kawu), hydrosphere (nji), kuru atmosphere (kasam).
Jinsi kəskaabe gade-gade miliyon 2 samin kəla kənənga kəskaa kuru dabaaben asutuna har səta kərmaaro kedo, asawu jam'i jinsia kərmaaro nowatbedə miliyon kadan səta milyon 50 saminno saadəna.
Jinsiadəwo raksa naa namtəbedəbe faltənzaro faltaayinba a kuru sandidəwo gasa awoa kənagaa gadea sadinbamadə sandima nosonu.
Loktu kənənga kənskabe jireyedə fuwujiya shi layi zaa fuwuzəna adə shiro photosynthesis gultin sau shi kəngalle dunonzədə raktə faidatə alamaram gade dəwo kənəngaa gade ajabbaso suwudin.
Microorganismsdə sandima single-celled organismsro bowotin kur sandidə sammaso microscopic, kuru shimadə awo shim adamganabeye kururo cilluwuzəna.
Sandiye yambonzadə zaumaro duwaye kuru ngəwuye.
Tun loktudən, fetero walzəna kəla shi Plantaedə asalanzəma suronzən awoa kada shiro letegənyimaso mbeji, kuru shi fungidə a kuru rukunna algae kadaye tutuluwuna suro kingdoms bəlinnedən.
Suro layya ngəwu dəwo kəskasowa yayaktinnedə sandima futu nasha isənaben a, shidə, futu dalil shiga kəraben kara, suronzəro raktə fossil flora təkin, awoa gafsənama kənənga kəskabe kureye.
"Jiliya gade shi ""native florabedə"" tawadəro bayantəgəna karnua kada kozənan amma dəwo bəlawuro sadə nahiya fallin ciza gadero kozayinmasobe, kuru sandima isa amma bəlabe rireyero walza, au natura floradəwo na shimadəwo sandiya saadənabero."
Dabbaa namtə jinsiben alamaanza kada sandiya awoa rowa lənəngatayinna yaksəna mbeji.
Sandidə kuruson gade-gadezana kərskaso a, algae a, kuru fungi a sammason sau sandidə awo shiro cell walls sayində tiyinzan ba.
Kuru tawadəro suronzan kare surobe kəmbuwa jezəyinna mbeji.
Kulashilaa kərabe suro saa 2020ben suro kakkadə shiro Nature sayinlan baksanadəbe səbandənabe gultunzədən shi anthropogenic massdə (kareya adamganabe-sətandənadə) awoa dunyalan kənəngatayinma rowa sammaso nəmngəwulan kozana, shi plastic runzulongdəma dabbaa cidibea kuru suro nyibea sammaso nəmngəwulan kozanan.
Fuwutə adən kasən, attəson yayi, shi kadaru kəla furum adamganabedə zaumaro kəla futu nanzə kənəngatinne fafaltənzən kara.
Adamganasobe zaumaro banazagəna nasha lamar kəskaa dabbaa a yezoyen, suronzan misallo jinsiya miliyon 1 lin samin barazana kərmubelan kasharu suro saa kadaben.
Shi kunguna kareya arzənyi cidibesodə zaumaro kalkalzənyi kuru loktu fallin səkə kunguna lamar kareyandə arzənyi cidibedəro yiko fulutəna.
Gumnatibe lamar arzənyi diyabe shima adəga daftəro katero.
Lamarra gadeso, misallo bara au bənyi kənta, sandidə faidatəna kəla rotin kuru kəji fantə nankayero tədin, ngəwusoro amma gadebe.
Shi nature tudu fəlezəna kuru kəleletəna lamar adabe a, foto a, kayaa, kuru lamarra adabbe gadeso fəlezana futu amsobe awoa asalle a kuru awoa shawaa kəlzayindəbe.
Nature a kuru awo karaabeadə zaumaro maudu'u faidaa nashaa hawarra kəla adamganaben.
Shi awoa alaktəbe ajabba kadadə kəleletin yayi suro shi Psalms a kuru kakkadə Job a sammason, awoaa karaabedə zaumaro lamarra adabedən faidaa kuru sandiya notədəbe suro saa 1800s nowotə, musamman maro suro cidaa Romantic movement lan.
"Daliladəbe səkə shi ilmu kimiyabe muhimdə asutəna kəla shima ""physics""—su shima adə kuwayayi nowata kəla shima ""kəra kəla awo nature a lezənabenno""."
Sandi awoa dunyabe zahirro turinmasodə kərmaadəro tawattəgəna kəla sandima kashi 4.9 awoa dunyalan dagənasobedə gozəro.
Shi futu halla matter a kuru energy a yedə suro awoa dunyalan turinne sammason sandima kaidaa kalkallo-fertənamadəga zasagənawo.
Affima awolaa datəgərambe asutinma ndikate dunyabea kuru samibean, sau shi cididə gana-ganalan fulutin loktu shi altitudedə tərayinna.
Kuruson gas ganalaaye mbeji, plasma a kuru bəbərra, kuru meteors ganalaaye mbeji.
Shi Dunyadə shima fotodəwo kawusuwa raksə kənənga banajinno nowotayayi, shaidaa kada təna kəla kuren shi dunya Marsbedə tiyinzən awoaa njibe cidinzən mbejiro.
Ca waneye kuren kənənga suro Marsbedən tədənaro wallonowa, ca cidin shiga asutu təbandin sau nadə shima kuwayayi nji dagənawo.
Hangal gənatədə shima futu bayanna fandobe dunowawo kuru na bayanmadəben fandəmin.
Shi awo ngaltabedən faidatədə badiyatə sau shima bayanna ləfnən gotaa kuru awoa asunəmasodəga loktuwa kadaa kuru naa kadaan ratalləminno, naa am kadaben futu fandəmayeyiro.
Suro ngaltəben shi lamba standard unitbedə kalkal futu awo asutunadəga.
Kareya cidabe ilmu kimiyabe tədəna sau adambanabe hangalgənatənzəga banazəgəro, awoadəbe suronzan nəmkərawu ngaltabe mbeji, agogoye a, telescopes a, microscopes a, thermometers a, cameras a, kuru tape recorders a, kuru waltə fasartəna futu hangalle asujinno, suronzan awodaltabeye mbeji, voltmeters a, spectrometers a, infrared cameras a, oscilloscopes a, interferometers a, geiger counters a, kuru radio receivers a.
Misallo, tawadəro mowonjinba andeye kasam suro taya awo kəmbayen dagənamadəga kasam ganama suluwunyiro ngaltədə, kuru allan kasamdəga faltin.
Misallo, suro awoa indi samənma faidadəbe falnzadə sagəsə bulawurozə na konnubedəro lejin kuru waltə fatoro cilluwulaa kamanzədəga kozənaro ishin.
"Quantum mechanics: suro quantum mechanicsben, shidəwo futuhalla awoa sənanabe sadinma, muwonzə lamarra namnəm hangalgənaam asunəmba sai lamarshimadəga yasamiya, kuru shi ""hangal gənatəmadə"" sandidəga gotəna kəla sandima awoadəwo hangal gənatə asutənawo."
Adamganabe awoa asutunzədə waajin futu nguwu notəgǝram zauwason, futu notǝnyilan awoa turinbaso diwoa, surodən bayanna ngəwudəwo hawarra isa kǝrǝnno gasagǝnamasodǝ asutǝ kuru taktǝa, kuru sandi gafsǝnadǝ njestǝga sammaso.
"Dare ngawo awoa kozənasodə taktiya, boro hangalle mbejimadə raktə təmbuluyin ""plausible"" bayannalan kuru shi hangaldəbe səmbəliwu fasalshimadəga kalkallo waljin; adə shima reconstructive memory lan bowotindəwo."
Suro psychologyben, adə shima confirmation bias lan bowotin.
Misallo, andeye nda gonənyiyau kəla shi hangal gənanəm kurumabe awa au yalaabe tadanzəga cejin suruyi; kuru tənyiro hangal gənazə awo shima adə ngəla au battiro suruyi.
"Shi kulashidə ""cida nzundubeye kuru dawaribedəwo shiga ilmu ngəwu fando nankaro tədən""."
Kare cidabedəye nəmngəlanzə ngaltaro manəminna, au futu bayanna mowobe, au ngalsodəbe maro wallonowa, kulashisodə raksa awoa kulashi kuren tədənabelaasodən faidatin au shi kulashi kurebe sammasonyayi faidatin.
Sandi kareyadə alamaram burosalakbe-təmagənaye fəlejin.
Shi cida experimentaldən, shi musammanno lamar kəla daataaro au kəla daaaagənyiro hangal gənananəm kəla shi awo kulashidə diminnen bayanna mowowo, misallo., suro shi laboratorybedən au na bayan mowobedən, dawari bayannadə mowobesodəga ruwone gənane, ajardəga, kuru bayannanəm zaktəbeso kəla shi experimentben au sandi experiments gade-gadesoben, au fasari kalkallo kəla ajarra kurebelan diwoso sammaso.
Futu duno shi nəmasal kulashidəbedə suro tartiffa kura-kuraben mbeji kawu shi ruwodəga təmawu suro mujalla shehuwa ilmuben baktindəro kuru ngəwusoro shiga shehuwa namtə kəlanzabeye tangarza dəwo yitagattəyin.
Shi kulashi adə bayanna kəla Ilmu kimiyabe suwudin kuru dawariya ilmuben faidatə bayanna kəla nature a kuru awoa suro dunyabe dasagənasoa suwudin.
Kulashi ilmu kimiyabedə raktə kashi kadaro yaktin futu sandiye ilmu kəragultuwuben isanaa kuru futu sandiya mauduwua gade-gaden faidatinnaro.
Imuwu nasha kəndagəram adamganabeso ngəwusoro kulashi kəla ajar jireye fal fando kəla korolaaben sadinbawo, amma ngawo adən kasən, lamarshimadəga ngəlaro wuza bayanna kəzəkə kəlanzən sabandayin.
Maləmma tarihibe sandi futu bayanna burosalakben faidatayin kuru hujaa gadeya futu layya gaden faidata maudua kulassayin, kuru son walta tarihi a namtə awoa kozənaro ruwozayin.
Shi kulashidəga jirezaayin nəmfaidanzə bayanna ilmube buron ruwotə gənatənasodəro təngatəyin.
Sammason, shi jarabidən faidatə zanna tədin kuru zan shimadəye ngaltə hagal gənatəgə awo suwudindəga turin.
Shi təlam hangal gənatəgənadən faidatin dalildə adəbedə shima kulashiwudəbe asuzana kəla shi jarabi faltinmadə waneye hangal gənanəm kuruwa kalkallo waljin.
Shi nəmkalkal hangalgənatəbedə loktulaan ngəlajiya, shi jarabidə daji waneye ajar kalkal kəla zandəben suwudinba.
"Shi kulashi Artisticbedə maanazə sadəna sandi the School of Dance and Circus (Dans och Cirkushögskolan, DOCH), Stockholm futu ishin akaiyeyiro – ""Artistic researchdə shima kulashi diwo a kuru ngalla dalil ilmu fandobe suro a kuru kəla shi artistic disciplinesben."
Kulashi Artisticbedə məradənzə biya ilmua kuru asutəramma kəla shi artsdəben bayanna diwoa sammaso.
"Futu bayan artist Hakan Topalbe suwudənayeyi, suro artistic researchben, ""waneye nashaa ilmube gaden kasən, nadawulan faidatə namtə shima dawari awoa ngəwu faidaa bəlin notənyimasolan faidatin””.”
Kulashi ngawolan tədinsodəbe suronzan, misallo, geographical au procedural research nbeji.
Shi literature reviewdə shima tare au kwale suro kulashia kozənaben mazə sutuluwin.
Shi koroa kəla kulashidəben tədində waneye jarabidəga gadezayin.
Sandi kulashiwudə daji tartifza kuru fasarza shi awo bayannao sabandadəga dawaria statisticsbe kadan, kəlanza suro awo shiro empirical research gultindəro sakəna.
"Attəson yayi, kulashiwu gadebe ngawankəl sadəna kəla dawaridə ngawomen baditəro: buro awoa ajarro təbandənadən faidayiya daji kuru bayanna kəlanzan tədin, gərtəyin ""samiro"" letə shi kaziyidəwo səkə shi kulashidəga yita gattəgənama suro bayann təbandəna a kuru literature review lan isanamadəbe kəlan bayanna tədin.”
Qualitative researchdə shima ngəwusoro namtə dawari exploratory researchbero faidatin kəla shima furtu quantitative research hypothesesben.
Quantitative researchdə shiga shi philosophical a kuru theoretical stance of positivism a kəllata.
Quantitative researchdə məradənzə shima jarabi bgaltawo shiga suro dawari ilmuben təbando au raktə shilan faidatə nəmkura awolaa təragənabe ngaltin.
Waneye nyanzədə shima kufu fallo amma kəlanzan kulashidə yita gattəyindəga gotə amma ngəwuro kalaktaaro wallonowa, shi kulashimadə daji probability sampling lan faidatə am dəga gojin.
Bayanna darebesodə buroman mbeji, sandima misallo jili bayanna kəla censusben, shidəwo raktə waltə gademillaro faidatə kəla kulashilaaben.
Shi dawari adə faidadəwo dawari fallin faidatəga kozəna tiyinzən mbeji.
Kulashi shiro non-empirical research gultində shi gənyi rayyi kalkallo kəla kulashi empirical researchbero dalil səkənadə sandidən raktə kalloro faidatə duno kulashiro sadin.
Shi research ethicslan faidatədə kalkallo təgayinbawo lardəa ngəwuson kuru futu shi lamardəga yasabe dunya sammasobe kasatsənama bawo.
Layi shimadən kasən, shi ethical theorydən mauduwulaa zaumaro riyijiyabe kəlan faidatədə shima applied ethics a kuru research ethics sandidəga raktə jili gade applied ethicsbero gotin dalildə shi ethical theorydə namtə appliedbero zahirro-dunya kulashiyedən.
Research ethicsdə na shilan zaumaro dunowaro faidatayində shima nasha kulashi ilmu lətaribewo, shi tartif nowatadə shima 1964 Declaration of Helsinkiro nowatadə.
Meta-researchdə kəlanzə səkəna kulashiye nəmadalbaa, tare dawari kulashi yitagattəgəbe a, kuru ayuwwa gadea kuru awoa futu matinno təbandənyia sammaso.
Maləmma shitibe sandiye zaumaro kaziyi sandiya tuluwum koltəbea kuru təlam kalkallo faidatayinbasa sandiya zortəga suro lamarra kulashiga kuru ilmunza bangbm tulowo a sammason.
Nasha comparative politicsben, lardəa Fətebedə zaumaro wakillanza-ngəwun suro lardə-fallen, kuru zaumaro duno lardəa Western Europe a, Canada a, Australia a, kuru New Zealand aro.
Kəraa zaumaro suronza ganasodə waneye darerammo raksa awongəwu sadinba, maanadə sandiye awo ajarro sabandayində raktə gotə am na gadebero faidatinbawo.
Ngəwusoro, shi futu tangartə təgatayinda surodən maskua nasha ilmudəbe mbeji sandidəwo editaadəbe nanzan shawaria kəla bayanna awo maləmmandəbe ruwozanadə kuru sandidə nəmadal mbeji kuru nəmgadeso fəlezayinba suro awonza yasabe sadindən, kuru nguwusoro awo shima adə desəllo sadin.
Misallo, am bəla falle ngəwunzaso futu gozadə kawu bayannalaa na amlaasoben fandəmində sai nəmkam ndikatendon mbejiro waljiya.
Lamar shimadə zaumaro nasha ilmubewoson gadezəna kuru sambisoro fafaltin, attəson yayi hanga-hangallin fafaltin.
Jili kulashi anyibedə raktə təbandin suro na bayanna gənatəbe musammanno theses a kuru dissertations bas nankaro.
Jili bayanna ilmube tartəgəbe baktənasoma kasattənadə kəla sandidə faidaaye kuru ilmuwa banazənaye au shi kulashidə nashaa ilmuben gadezanaro wallonowa, futu rowotənan səta nauraro gotəgənaro saadənan.
Futu kasuwubedə gadezana suro naurabedən.
Kulashiwu kura-kura ngəwuso (misallo kazaadala amlaasobe) loktunza ngəwulan bannaza kunguna kulashi kəlaro gotabedəga mazayin.
Shi dawari kimiyabedə shima dawari empiricaldəwo ilmu fandobewo kuru shima fasalla suwudə kəla fuwutəgə ilmu kimayaben tun misallo karnu kən 17 (amma zamtəmaso nowata karnua kozanabelan faidatana).
Anyi sandima kaidaa dawari kimiyabewo, futu nəmgadenza fəletənayey nasha tawatkataa raktə lamarra kimayabe kadan faidatinmawo.
Shi jarabidə namtə zannen kara, futu ilmu təbandənaben loktu ajar kəla korolaaben matinna.
Awoa zau kada mbeji suro bayanna kəla dawari faidatinbedən, attəson.
"Shi kalmadə ""dawari kimiyabe"" fetero luwunzədə suro karnu kən 19, loktu cidaram faidaa ilmu kimyabe fuwutəbe tədindən kuru kalmaa sammadəwo datəgəram ndikate awoaa ilmu kimiyabea kuru ilmu kimiyabegənyia, misallo ""ilmu kimiyabe"" kuru ""ilmu kimiyabe jirebegənyi"", fetero saluwuna."
Gauch 2003 a, kuru Tow 2010 a kasatsanyi shi Feyerabendbe daawanzə; kaziyi galtəwu, kuru kulashiwudə nzunduaro walza kareyanza faidatayindən loktu kulashi sadinna.
Falsafaa Robert Nola a kuru Howard Sankey a, suro kakkadənza saa 2007 baktənama sunzə Theories of Scientific Methoddən, sandiye gultunzadən gashiftə kəla dawari kimiyabedən gotəgə kotin, kuru shi Feyerabendbe kəlan gashiftana, ngawo shi su Against Methodbedən, shartəa kada kasatsana kəla dawari a kuru sandi shartaadəga futu asutinno bayantəgəa shi meta methodologylan faidata sadəna.
Shi ubiquitous element suro dawari ilmu kimiyabedə empiricismmo kara.
Shi dawari kimiyabedə fafarzəna daawa kəla bayanna zəftəben, akida siyasabe au adinbe, adaro longorotəgəna, imania kasadaa ngəwuro rotənasodəga, ilmu nganjimundu, au kərmaa dawaria ilmube sandiya amsobe rozana faidatayindəga sandima futu dawaria kəla jireben bayantəyinsodəga goza.
Loktu karnu 16 səta fuwuro saadənan, ngaltəadə Francis Bacon shima ngawanakəl co, kuru Giambattista della Porta a, Johannes Kepler a, kuru Galileo Galilei a sandima diwo badiza.
Futu suro nashaalaa kulashiyedən dagənayeyi, ilmu kimiyabedə (futu dawari ilmu kimiyaben) raksə garzə kəla ilmuwa kurebedən cijin kuru maudua kada zaumaro faidaaye suronzan sutuluyin loktua ngəwuro kuruson faidatin.
"Shi awo nganzatəbe adə raksə cidiya shi scientific revolutionben bojin.: """
Zan falmadə waneye shi kurun bəlinno baktində raksə kasuwa shimadəga yita ngazəyin tiyi ammalaasoben, futu surun shimadəbe ngalnzə suro lətariben fəlezənayeyi.
Sandi təma anyi dalil ajar ngaldəben təbandəlan kara.
Shi nəmgade ndikate təmaataga kuru tawatkataadə fəlezəna shi jarabidə ngəlaro bayanna sədin ajar bayannadəbe a suro ngaldə tədənaben.
Futu nəmzau shi ngaldəben kara, waltəm lamar shimadəga gademillaro diwodə waneye hujjaa kada waltəm safta məradəzəna kawu korodəga kalkallo zaamnəmində, au waltə ajara gade garnəm tuluwin kəla korolaa fallen, kawu koro kəla awoo kadaben zaamnəmdə.
"X-ray diffraction patterns of DNA-dəwo Florence Bellle suro Ph.D. thesis (1939)də samənzəna shi (attəsonyayi nəmngəlan shiga sətənyiyayi) ""photo 51"", amma shi kulashi adəro tare gagəna dalili lamarra World War IIben."
"June 1952 — Watsondə kənasar səbandəna na fotoa X-raybe fondolan sandi fotoadə gəzəktə jili kada fəlejin kuru kalkallo fasal shi helixbedəgaro kasho.: """
Sandi təma anyi sandima mathematical constructwo, sandidə cotmaro namtə kəlanzaben kasahru sandia kaziyya biologybe muskon dagənamadəga letanyi.
"DNAdə shi helixgənyi."""
Misallo, nəmnguwu strandsbe suro shila ngawo helixbedə (Crickbe zanzədə strands 2 mbeyi wono, amma Watsonno shawari cina kəla ngəlaro hangal gənazə sururo), shi na base pairsdə dasagənadə (suro shila ngawobedən au diya shila ngawobedən), awoa gafsənan kunten.
"Amma Wilkinsdə kasatsəna sədinno amma sai loktu Franklin lejiyaduwo.: """
Shiga kuru Crick a kuruson futu yikkoltowobe kaanza cetuluwo, bayan allan faidata kuru bayanna kurebe nowataso kəla DNAbedəga kəljaa, musammanno Chargaffbe rules of base pairing kaanzəmadəgason faidaata.:
Ajar faidaa au ngəlaa fandonankaro, ilmuwu kimiyabe gafsənasodə waneye ajar shimadən faidata kaanza satuluwin musammanno shi ajar adə cidanzaro faidajinno wallonowa.
Peer reviewdə kəla nəmkalkal ajarbedə fəlejinba, biya daji, suro raayi shi sharhimadən, shi ngaldə kəlanzadə kalkallo walzə (futu shi ngaltəmadəbe bayanna kəlanzan cinayeyiro).
Sandi methodological elements anyi a kuru futu yita gattəgəye dəga dawartəganzadə waneye shima alamaram experimental sciencesbewo gənyiya social sciencesbegənyi.
Sandi elements samin kəlanzan manatənadə ngəwusoro suro mowontiyaben namtə ""the scientific method""ro gultuwuna."
Misallo, loktu Einsteinbe the Special and General Theories of Relativity a sutuluwunadən, shiye futuyiman Newtonbe Principianzədəga ruzənyi.
Shi layi tsariadə, hangal gənatə ngaltə a au isaftə kalkallo nəmngəwu notəa ngəwusoro shima nəmgade zaumaro məradətənadəwo ndikate ilmu kimiyabe kalkalgənyi a, jili alchemy a, kuru ilmu kimiyabe jirebe a, jili chemistry au biology.
Awo kalkallo isanyisodə waneye raktə isaftin futu nəmkalkallba am gade-gade sandilan faidatanadənson.
"Shi bayan tawatkataa kəla awoben tində ngəwusoro təngaataa futu shiye təmowonzən: shi bayan tawatkataa kəla ""mass"" taidazə təngatəgəna kəla futu awoa adamganabe sətandimason, jili kilogram laa kəla platinum-iridiumdəwo suro laboratorylaaben lardə Franceben gənaataa."
Nəmnguwu isaftə suro kimiyabedən futu fəletəyində shima futu fal falnza isaftinmadəwo kuru shidəga darero waltə yikoltəyin suro bayanna conventional physical unitsben loktu cida shimadəga bayantəyinmaa.
Saa duwu kada gojin kəla ngalledən, badiyaram Chaldeanlan səta, Indian a, Persian a, Greek a, Arabic a, kuru ilmuwu kimiya shillewubeso Europeanbe, sandiye sammaso futu Dunyadə kokortindəga ngaltədə.
Shi nəmgade asutunama kəla Mercury's precession ndikate Newtonian theory a kuru hangal gənanəm asutudə shima falsuro awoa dəwo Albert Einsteinro waazəgənamawo namtə ngal burobe kəla dawarinzə ilmube shiro theory of General relativity gultindəlan.
Ilmuwu kimiyabedəga koltəna raksa kareya jilifi yayi namzan mbejimadən faidataro – sandiye nzundunza, raayi nasha ilmunzabe, inductive reasoning, Bayesian inference, kuru awoa gadea – sandiye namza sakwaltə bayanna muwonjinsodəga kəla lamarlaa suro kəraben.
Ilmuwu kimiyabe ngəwusoro kalmaa anyilan faidata kəla dawari ilmubedəwo kəla hujjaa nowatadəben manazayin attəsonyayi ngaidə diwodə kəskeye kuru butuye.
Zaumaro faidaa shi ajar ngalledə jili awotəmatənadə notənyiro walzə.
Sandi awoa təmatənadə waneye raktə hangal gənatən təbandinaro wallonowa, shi jarabidə kuwayayi daji ngaltinbawo kuru kuru sambisoro namtə kimiyabaalan namjin.
Adəbe awo fəlejində shi DNAbe X-raynzəbe gazəktənzədə alamaram "arawu x"be fəlejin.
Loktualaan shi ngaldəga kalkalgənyiro tədin au futu matindəro dawartənyi shiga ngal zammaro faidaasodəro ratalləgəmiya.
Shi dawari adə nəmgade ndi kate safurra ngəwua, au hangal gənanəm asutu gade-gadea, au amma, cidiya kəndagəram gade-gadeben, hangalgənatəgə awoa gadero isanaga awoa kalkallo isanaga sammaso turin.
Factor analysisdə shima dawari faldəwo manəm factor faidaa suro effectben fandoyewo.
Maara gonəm New York lan Paris ro letədəyayi shima ngaldəwo jarabsə shi aerodynamical hypothesesdəwo shilan faidatə maaradəga baktənadəbe kara.
Franklin loktudəman tariadəga kəla nəmngəwu njibedəga ciro.
Jarabi ngəla dawaribaadə raksə shi ilmuma kimiyabedə waltə-bayanna kəla maudunzəben sədin.
Ilmuwukimiyabeso gadebe raksa kulashi kannaza badizayin kuru lamardəro loktuyin yayi gasayin.
Muhimmaro, ajar experimental a kur theoreticalladə mburo walzəna sandiya waltəm am gade suro ilmu kimiyabe shimadən dasagənadəbe tuluwodə.
Futu nəmngəla bayanne kəla zanben tədənamawo, kuru nəm faidanzəbe tərawo, kuru futu alamaram bayanna kəla hujjaaben ngəlaro cinwo alternatives a kozənaro.
Awoa yikkoltowobe suro ilmu kimiyaben dasagənamasodə gade-gadezana futu sandiya ngaltə turunayeyiro kuru loktu nguwu gotanzaasoro, kuru suro sandi am ilmuwu kimiyabe kasada ndikatenzan kunten.
Hujjaa sandima anyi waneye təbandoro wallonowa, shawari kəla dawari ilmube bəlinna diwobe tin, au (futu nowatayeyi) dawaria kurebedəga waltə ganalaa fafaltədə shimaye sətəna kəla hujjaa bəlindəga bayantəgəbenno təbandiyaye daji məradəga galjin.
Misallo, Newton's laws bayanna ilmu kimiyabe kəla dunyabe saa duwun saminnabe bayanna cina.
Tunda dawariya ilmube bəlinnadə waneye kawunzan tədənamaso dəga asutəram butuwaro waljin, kuru raksə bayanna kəla sandi kozabemaa kozənaro sadin, dawariya ilmube sandiya waratazanadə raksa bayanna ngəwu kəla awoa ngəwu hangal gənatə asutunaben sandi burobedəmaga kozənaro sadin.
"Biya loktu futu raayibe kadadəga kalkaltəgə kuru zakkatəgə ndi katenzan nəmkam kəltiya, shima raksə kəmarra gozə awo jilifi yayi shiro tawil suwudindəga rojin""."
Shiye kənasarranzədə raktə sərsərajinne amma raktə fafaltin.
"Shi dawari kəla shi prioribedə – shidəwo kəlakəlla kəla kəskeyalan suwudinmadə amma raayinzə cin namtə biya awo jili tətambinyeyi ro, shidəwo suro zandeben ishimadə kəla kuru lamarra kada rataltəgə a suro alama ""ayibe kəlan kasattə dalilla təmowoben."""
Adə shima na datənawo kərmaadəro, au korinzən, namtə shima nanəmin jire kəlanzədəwo au sandi ambəladəbeye nalan.
Loktu ndaltəben, Peircebe shi inductiondəbe nəmgadenzə kəla zanzəben fəlezəna, dalil ngaltəben, shi futu jire suro jarabiben dagənadəwo.
Ngəwusoro, shi kərən zaumaro-dawarratayayi raksə awo kalkalgənyidəga zanzəyin.
"Peirce, Charles S. (1902), Carnegie application, see MS L75.329330, from Draft D of Memoir 27: ""Adəye səkə, manəm fandodə maanazədə futu kəskeyaro dawuro nonə awolaa karəngəro waajinmadəga, andeye kəlandeya zəngniyiye awolaa manyiye nonyiyendemaa.”
"Adəye səkə, shi futu naltində, shidəwo caman koro nasha heureticbe kuru shima koro heureticbe buro salakbewo, shiya taidazə lamar kungunaben tədə."""
Shi jarabidə, nzəliwubaanzədəbe səkə, futu faidatənzəbe zahirro turu futu adəbe səkə ngal kəla awoa hangalla lezanaben kunten, suro ilmu kimiyaben, sandima kəlanzan faidata ngalla kəla kimiyabedən tədin.
"Einstein, Albert (1936, 1956) Kamme raksə guljin ""awo dunyabe zaumaro kuttunzədə shima shiga asutuwo."""
Zanna jili anyi nasha methodological naturalismben təbandəna anyi sandima dalil dəwo waneye ilmu kimiyabedə cidiyazənyimawo.
Shiye hangalgənatənzədə kəla ilmu kimiyabenfaidatəadə ngəwunzəso nasha adamganaben kara kuru kəla jilifiro ilmu kimiyabedə karaben manazənyi au futu shi ilmu kimiyabedən suro loktuwalaa au adaalaaben faidatinne kəlan manazənyi.
"Shiye Chapter 1 kaano kəla bayanna kəla shi Golgi bodies a kuru futu buron sandiya təmowonyiya namtə awoa adamganabe muskonzən sətandinma raksə launu faljinnaben, kuru bayanna Brahe a kuru Kepler a hangal gənazana kəla shi kajiri a kuru kuruadə ""gadero"" kəngal tambodəga dukda faidanza falyayi."
Asaldəman, shiye wono kəla dawari au ada ilmu kimiyabe ndasowoson, kamme raksə tarihi kəla loktulaa kaidanzəga koltədəbe ilmu kimiyabedəga banagəgə fuwuzənama səbandin.
Shi postmodernistbe kəlan sharhi diwodə kəlanzəma zaumaro maudu garda suwudənamawo.
Awo yikoltəwobe, suro ilmu kimiyabedə kuru ilmu isawubea ndison, zaumaro nəmkalkalnza məradətəna kuru sandiya raktə kambiyitin (raksa awolaa shaidabe sawudinbaro wallonowa).
Misallo, shi kalima asutəram zauwamadə loktudə suro ilmu kimiyaben təbando, kuru loktubaadə shima alamaram mauduwua ilmu isawubewo.
Eugene Wignerbe waraknzədə, The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences, shidə bayan zaumaro-notənama kəla lamarra nasha shi Nobel Prize-winning physicistben təbandənawo.
Suro Proofs and Refutations, Lakatosbe kaidaa kada kambo kəla hujjaa fandowa kuru misalla kəla awoa zantəgənadəben kənjowan cina.
Adəbe waneye bayanna cin kəla ayi nankaro sandi ilmuwu kimiyabedə ngəwusoro bayannanzan sandi zaumaro sama gulzayin.
Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
"Adə shima awo Nassim Nicholas Talebbe ""Anti-fragility" ro bowono"; sandi futu kulashiyedə gadesodə tənyi namtin nasha tare fandoben futu amsobe kurunzaladənyayi, adamganabe nəmadalbaanzə, kuru jilifiyayinzəga, shi dawari suro ilmu kimiyabedə duno kəmartəbe au zaubea kozəna – shidə tawadəro suro jilifiyayibedən awoa ngəwu səbandin (shidə duwan-namtinba).
Sandi ajara təmatənyiso anyi shima səkə kulashiwube futulaa sadə awo sandiye tarero asuzanasodəga dawarinzan sagasayin.
Shi dawri ilmu kimiyabedə bayanna kəla awao dunyabe asalnzan kadaro ngaltə suro nzundu ilmu kimiyaben asutunabe kəlan kara, shidə kuru futu kasatkataaro hangal gənatə asutəga, ngaltəa, kuru ajardəga kalkaltəgəa sammason kara.
Dawariya ilmube buron təbandənamasodə zaumaro sandiya ngaltə futuwa kadan rizaftəna kuru ilmu kimyabe taidaza nanzan mbeji.
"Stephen Jay Gouldbe ruwonzən wono ""…hujjaa kuru dawariya ilmubeadə awoa gade faidam wono, sandidə ndikatenza kokortinba kəla waneye mowonjilan."
Maana shi kalmiaa scientific theorybedə (ngəwusoro fulutə shiga theory for brevitybero bowotin) futu nasha ilmu kimiyaben faidatinyeyiro taidazə naa faidaa kadan gadezana futu amsobe jilifi yayi kallo shi kalma theorybedə faidatayində.
Suro mana jilifiyeson, theorydə raktə faidatə bayannadəwo zan jili bayan kəzəkə kəlanzan bama, amma suro ilmu kimiyabedən bayanna fəlejin kəla awoa buron ngaltənaben kuru naa ngəwulan təmowona kəla tawadəben.
Dawariya ilmube gadesodə sandidə zaumaro-tawattəgəna kuru fuwun faltənzadə zau (misallo, dawariya ilmu kimiyabe jili evolution a, heliocentric theory a, cell theory a, theory of plate tectonics a, germ theory of disease a, jiliya gadesoa.).
Dawariya ilmu kimiyabedə ngaltinne kuru raksa bayanna tareya zanzayin.
Bayanna kəla ilmuwa kimiyabe sammaso, suronzan dawariya ilmuben kunten, shima futu zan kəla awoa tawattəgənyiben a au awoa ngaltəyibenna kəndowo.
Shidə zaumaro-ngawanakənta səbandəna nasha hujjaa dunowa namtə kəlanzaben, foundation falngulongnen kasən.
"Shi theory of biological evolutiondə duno ""biya theorybea"" kozəna."
Adəbe hujjaa suwudəna waneye kəla jarabidəga kasatsəna au kasatsənyiben.
Adə saa ngəwuro lejin, sau kəla shiyedən hujja saftadə zau au kaziyyaro waljin.
Duno shi awo hujjaro dagənadəbega rizaftin sandi ilmuwu kimiyadəbe, kuru ngal zaumaro faidaa rintamadə waneye shiga kungiyaa ngəwube faidatayin.
Suro chemistryben, dawariya ilmube sandiro acid-base theories-dəwo bayanna jili kada kəla futu aciddə dagənaa kuru awo kəlta shiga sabandanaaben sawudinna mbeji, amma sandidə zaumaro faidaa nasha hallanza asutu notəben.
Dawari ilmubea ksattə mowodəbe məradənzədə awoa shiye zanno sətana sammaso sai ngaltə turiyaduwo gənyi, shidə biya buron ngawanakənta hujja katabe shiro sadənaro wallonowa.
Bayanna ajarro təbandənasodə waneye fafaltə kura au gana shi dawari ilmubedəro mazayin, au ndasoma məradəzənyi waneye bayanna kəzəkə təbandənaro wallonowa suro bayanna dawaria ilmube buron dagənamadəben.
Waneye shi dawaridəga faltə au bayanna gade kəlanzədən kəzəkəa kuru ajarra bəlin suwudinno waljiya, daji dawari bəlinna məradətəna.
Adə dalil səkənadə shima bayandəwo ngəlama kəla awoa ngəwuben tindəwo, sau shidə tawattəgəna nasha zantəgəna gadeson.
Ngawo faltənaben, shi dawari təmowonadə bayan kəla awao kadadvwo zanza kakalzənaben suwudin (sədənyiro wallonowa, awoa fafaltənasodəga təmoyinba); shi bayan bəlin adə daji waltə fetero tutuluwu gademillaro faltin.
Misallo, electricity a kuru magnetism adə zaumaro nowata kəla sandima lamarra indi kəla awo fallen kashararo, sandiya electromagnetismmin bowotin.
Lamar adə tamowotəgə loktu nuclear fusion təbandənadən, shima layi kawusube energy fandonzəbe dunowawo.
Loktu suro special relativityben shiga tutuluyya shi luminiferous aetherdə, Einsteinbe wono shi time dilationdəga kuru length contractiondəwo tiyi awobe loktu təgəndinnen ngaltənadə sammaso inertial—maana, shi awodə tiyinzə constant velocity mbeji, shima fotolaaro kasowo, loktu asutumanzəbe ngaljiya.
Einsteinbe məradənzə jimlaro shi invariance principledə reference frames sammasobero, waneye inertial au accelerating yayi.
"Shi massless energy kəlanzəma gravitational motion kəla awoalaaben suwudin loktu ""dungoktiya"" shi geometrical ""surface"" kəla 4D space-timeben."
Attəson yayi, dokaa ilmu kimiyabedə sandidə bayanna kəla futu awoa asalbe sadinma loktu kəlanza nalaan sabandayya.
Awo nguwusobe asuzanyidə shima dawariya ilmu kimiyabedə sandidə rudimentary ideas daji gana-ganamen kuraza suro dokaa ilmu kimiyabero gasayin loktu bayanna kəzəkəa kuru hujjaa saftiya.
Sandi dawaria ilmube ndisoa kuru dokaadə raktə tarero bowotin loktu hujjaabe kalkalgənyiro fəlezayya.
First-order logicdə shima misal kəla formal languagebewo.
Shi lamardəwo dawariya ilmudəbeye bayanna sadənadə, sandiya raktə kəla daataaro hangalme asutunyigaa (misallo, atoms a kuru radio waves a), sandidəga theoretical conceptsro gotəna.
"Shi manadə ""the received view of theories"" shilan faidatə approach adəga fasaltin."
Kambe raksə təlammin faidatə fasal kəla dawarilaaben cin; attəson yayi, shi dawaridə shima awo yikkoltəwobewo (au fasalla gade na fallin kəllata), kuru awo yikoltəwobe kəla shi dawaridəben gənyi.
Shi model parametersdə, misallo., Newton's Law of Gravitationdə, futu nasha a kuru velocitiesadə suro loktuwaben fafaltayinne suwudəna.
"Shi kalma ""semanticdə"" shima bayan kəla awo ngaznatəbelaayen faidatə dunyaa wakiltəwo.”
"Cida Engineeringbedə nəmgade nikate ""mathematical models a"" kuru ""physical models a""-be fəlezəna; awo cetə shi physical model dəga tədində raktə fulutin amma buron mathematical modeldəga tədiya shiga diwodəbe naura computerbe software packagenzən faidatin, suronzan jili kare cidabe computerdən banatəgə awo tədinna."
Futu kurube kada məradətəna kəla empirical claims sammasoben (misallo. shi zan kəla tawadə mbejiyen).
Adəbe nəmbutunzədə biya hangalgənatə kəla shi dawari ilmube kalkallo zansədinma, shidəwo hujjaaa cina kəla futu awoa turində buron tədənawoson alamaram jirebe mbeji au jili ganalaayayi cidiya kəndaaram ngalla tədənaben mbeji.
Shi dawari ilmube adə zanzədə tawatəyin loktu futu lamardəga surində kalkallo waljiya, kuru zan kalkallo sədinba lpktu shi futu lamardəga wuzənadə kalkalgənyiro waljiya.
"Shi Oxford English Dictionary (OED) a kuru online Wiktionary adə fəlezana kəla furtunzə Latinbe namtə assumere (""kasannə mowo, kamme kəlanzəro kənjo, ndaltə, awo kamma mowo""), shidəwo kalloro ad- (""ro, nashanzəro, nadən"") kuru sumere (gotə)."
"Shi kalmadə burosalakman suro lamarra adinnen faidaatə namtə ""suro zannabero gaawo", musammanno ""shi fero Maryamdəga zannaro yiko a, tiyinzə tətkaana awo alfashaa kəlzənaro"", (1297 CE) amma biya futu butuwalan faidatə maanza fəlezənadə shima ""suro kungiyalaaro gaawo"" au ""gone yike suro kasuwubero""."
Tawattəgədən faidatəamma sai loktu zandə zaumaro kaziyyaro waljiya; adəye maananzədə, waneye, shi dawaridəbe affima kəla korodəben gulzunyiro waljiya, andebe daji lamarlaa dawari ilmubedəga kalkaljinbama təmanyiyen—lamardəwo raksə dawari ilmubedəga kattuwuzəyinma.
Dawari ilmubedəwo raktə lamarrimaye kattuwuzəyinbamadə shima ilmu kimiyabe-gənyiwo.
Dawariya ilmube jireye ngaltə turunadə, loktu sandiya kalkalgənyiro asutiya, attəson raktə kərawomanzəsobe goza faidatayin—misallo bəlinno post hoc lan faidatin (ngawo shi jiredəben) jarabia gadesodə au futu lamarra kurubedə, au futu waltəm shi post hoc dawari ilmubedəga fasartin futu shiga kambiyitinbaro.
"Popperbe bayanna anyia kasarzəna shiye gultunzən shi shartu dawube kurama kəla kəndaaram dawari ilmube kimiyabendə shima ""falsifiability, au refutability, au testability""."
"Falsafaa kuru tarihiwu ilmu kimiyabe kadabe, attəson, kambiyi a sadəna kəla bayan Popperbe gultunzəndən shi dawari ilmubedə sandima set bayanna tareabe gultudə kalkalgənyi wono dalili səkənadə, futu Philip Kitcherbe fəlezənayeyi, kamme dunowaro raayi Popperiandəga gojiya,""Sawari Ilmubedə"", hangal gənatə kəla Uranusben loktu burosalakkin shiga mazə suro saa 1781 təbandənadən ca ""kattuwuzuwuna"" shi Newtonbe celestial mechanicsnzədə."
"Fecundity: ""Dawari kəla Ilmu Kimiyabe Kura, Futu Newtonyeyi, raayiwa kade bəlinno suwudəna…."
Sambiyayiro, korowa kada səsangin futu zaawo cinna kozənaro.
Futu bayanna gade kəla dawari ilmubenyeyi, suronzan Popperbe dawunsoro, Kitcherbe asuturammaro sədənadən wono shi dawari ilmubedə suronzan bayanna kəla awoalaa asutunaben yikodə mburo walzəna wono.
Raktə shidəga kəla warakben yayi ruwotin namtəm kaidaaben, kuru shidə tawadəro shima dawari ilmubedəwo futu kalkallo sandi kaidaa anyi ruwotənan.
"Shi lamar ilmu isawube kalkalma kəla classical electromagnetic theory shiro kalmaa yənadə sandima ""laws of electromagnetism,"" surin futu hujjaa sandiya banazayindəbe kalkallo kənshenzadə."
Misal kəlanzən darero manatəbedə waneye shima radiation reaction forcedəwo.
Shi ilmuma kimiyabedə shima kamdəwo kulashi kəla ilmu kimiyaben diwomawo kəla ilmu nasha səragənabedəga haftaaro.
Ilmuwu kimiyabe zamanna kadabe (kuru kawu sandiworo, natural philosophers, mathematicians, natural historians, natural theologians, engineers, kuru sandi gadedəwo bananza ilmu kimiyabedə haftaaro sadənamadə) naa jili kada suro jamisoben səbandana, kuru halla amsobedə, bərzəmma notə a, kuru epistemic virtuesdəwp ilmu kimiyabea kəllatadə—kuru sandiro təmaataa—sammaso suro loktuaalaben fallata.
Proto-scientists ngəwuso loktu shi Islamic Golden Age lan isanadəga polymathsro gotə gənatəna, dalil səkənadəbe affimanzama alamaram ilmu kimiyabe zamanne fəlejinna bawo.
Propositionsdəbe kənshenzadə dalil logicbe zallan keda kuru affima alamaram nəmjirebe surodən bawo.
Descartes shima fayoniya basgənyi kəla analytic geometryben kuru shima asaszə sutuluwu shi theory of mechanicsbedə kuru raayi kada hafsəgə kəla asal dabbaaye letənzaa kuru təgəndozaaben.
Shiye bayanna kəzəkə kada suwudəna kəla classical mechanicsben kuru kulashi kəla light a kuru optics aben sədəna.
Shiye mazə səbandəna kəla shi cajidəwo tiyi spinal cord kokkobero təkinmadə raksə muscular spasms tiyinzə sammasoro suwudin.
Lazzaro Spallanzani shima am dunowabe falnzadəwo nasha kəla experimental physiologybe a kuru natural sciences a sammason.
Attəson yayi, futuyima kaidaatabawo kəla ndu ilmuma kimiyabe kəlan notəro kuru ndu ilmu kimiyabegənyimaro notəbe kəlan.
Gananzəyayi am koro zaafsanabe retanzaga kozəna cida kəra gultuwubero gasayiya saragəna, sandiye gananzalaa cida kamfanibe a, gumnatibe a, kuru cidaram namtə kəlanzabean cida diwo saragəna.
Sandidə zaumaro hangalnza kəla tawadəben mbeji.
Ilmuwu kimiyabelaasodə ilmu kimiyabedən faidata nasha nəlefa amsobe a, shi dunya sammaso a, futu alaktəbe a, cidaramma (academic scientist a kuru industrial scientist a) lamarraro yikodə saragəna.
Suronzan cosmology a kuru biology a, musammanno molecular biology a kuru shi human genome project a sammaso mbeji.
Shi nəmngəwunzadə ndimaro yakcin shi nəmngəwu kongaa kamuwaabedə.
Awolaa waazəna shidəga samənzənadəbe suronzan supernova explosions a, gamma ray bursts a, quasars a, blazars a, pulsars a, kuru cosmic microwave background radiation a sammaso.
Astronomydə fal suro nasha natural sciencesbe kureyero kara.
Zaman kureben, astronomybe suronzə nashaa kada mbeji suronzən astrometry a, celestial navigation a, observational astronomy a, kuru kalanda baktaa sammaso mbeji.
Observational astronomydə hangalnzəga cina kəla bayanna hangal gənanəm astronomical objects lan faidatəm matabe.
Nashaa indi anyi kamanzaga banazayin.
"Futu bayan dictionarybe tawatsəgənayeyi, ""astronomy"" maananzədə ""kəra kəla awolaaben kuru awolaa diya dunyaben dagənama kuru futu sandi awoadə dasagəna a kuru awo chemicallo suronzan dagənawa sammaso,"" kuru shi ""astrophysics"" maanazədə shima dalamilaa astronomybe hangalnzə gənazəna kəla ""shi halla, awoa zahirro tiyinzən dagəna a, kuru futua fafaltinma shi celestial objects a kuru lamarra gadeabe""."
Nashaalaa gadeso, misallo astrometrysodə, asalnzama sandidə astronomy kəla biya astrophysicsben kasən.
Hangal gənatə anyilan, raayia burosalakbe kəla motions of the planetsbedəga təbandəna, kuru futu alamaram Kawusube a, Kəmballe a, kuru shi Dunyabe a kuru Dunya shillewuwanzəga sammaso falsafamen turuna.
Buro salakke fuwutəgə faidaa təbandənadə shima badiyaram mathematical a kuru scientific astronomyabewo, shidəwo ndikate Babyloniansben baditənamadəwo, shima kuru namtə furtubero kara kəla sandi darebe astronomical traditionsdəwo wurazə nashaa kadaro gagənamadəwo.
Shi ilmu shillewubero cistama Greekbedəga burosalakman bayantəgəna kəla bayanna dəwo hangalle gojinne, bayanna turinne kəla lamarra samiya lezənaben.
Hipparchusbe waltə kəzəkərocatalog shillewuabe 1020 sutuluwuna, kuru constellations yalaa dunyabe ngəwuso na am ilmu shillewube lardə Greekbedən təbando.
Georg von Peuerbach (1423–1461) kuru Regiomontanus (1436–1476) sandima banazaga shi lamar ilmu shillewubedəga kareya cidabenzəsoa yita fuwuzaa shi Copernicusbe fuwutəgə heliocentric modelbe suwudə ngawo saa mewuyeyin.
Suro saa 964, shi Andromeda Galaxy, shi galaxy kurama suro shi Local Groupfedə, shiga bayantəna kam shi Persian Muslim astronomer Abd al-Rahman al-Sufibe suro kakkadinzə shiro Fixed Stars sayinnedən.
Sandi ilmuwu shillewubedə loktu shimadən sura Arabicbe kada kərmaaro shillewu fallosoye faidatayinna sawudəna.
Tarihima Songhaibe Mahmud Katibe meteor shower suro saa August 1583ben ruwozə.
Kepler shima kam buro salakke naura kalkallo bayan kəzəkə kəla futu dunyadədə nasha kawusuben kokortində yikoltəwo suwudə.
Shi ilmu shilluwubema təlam Englishbe shiro John Flamsteed gultidəbeshillewua 3000 samin catalogued sədəna, catalog shillewuwa ngəwube kam suwudənadəbe sunzə Nicolas Louis de Lacaille.
Shi cida adə waltə tangartəna am sandiro Joseph-Louis Lagrange a kuru Pierre Simon Laplace a dəye, adə shima nəmngəwu dunyaabea kuru kəmballaabe a raktə isaftin futu perturbationsnzaben.
Shillewuwadə tawattəgəna sandiya Dunyabe Kawusunzəga samənzanaro, amma futu temperatures gage-gade a, nəmngəwuwa, kuru nəmkuranza sammaso gadezana.
Theoretical astronomydə shima manaa kada kəla nəmmbeji awoalaa jili black holes so a kuru neutron stars a sammaso suwudə, sandi lan faidata bayanna awoa asutunabe kada jili quasars a, pulsars a, blazars a, kuru radio galaxies a sammaso tuwudəna.
Observational astronomy waneye raktə shiya yayaktəyin futu nashaa electromagnetic spectrumbe kəla shi hangal gənatəgə asutunadəben.
Ngawo radio waves laasodə suro kareya cidabe shi ilmu shillewuben cetuluwo yayi, shidə suro kareya thermal emissionben kara, radio emission hangal gənatəgə asutuna ngəwuso dalil synchrotron radiationbe, shidəga təbandin electronsbe magnetic fields a dəriza kəlzaiyya.
Hangal gənatə kuru nashaa Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) taidazə dunowa nasha bayanna kəla galactic protostars a kuru shillewua kadaben kudowa.
Fotoa kəla awoa hangal gənatə asutunabedə burosalakdən muskon kuwurtin.
Ultraviolet astronomy shima kalkalnzədə kəra kəla thermal radiation a kuru spectral emission lines a na hot blue stars (OB stars)ben təbandinsodəwo zaumaro haskea suro wave band adəben sandə.
Gamma rays waneye hangal gaənatəgə turin kəla daataaro sandi satellites jili shi Compton Gamma Ray Observatory au telescopes musammanne shiya atmospheric Cherenkov telescopes lan bowotindən.
Gravitational-wave astronomy shidə fannu bəlinno citə sədinma gravitational-wave detectors lan faidatə bayanna hangal gənazəgə səbandin kəla awoa ngəwu cintən dasagənasoben.
Tarihimen, ilmu kasatsakata kalkal kəla na Kawusu dagənabe a, Kəmbal dagənabe a, Dunya a, kuru shillewuwa a sammaso zaumaro celestial navigationno faidaa (shi celestial objects lan faidatəm awo manəm kurudə) kuru kalanda baktaa.
Shi stellar parallax ngaltə shillewuwa koribedə bayanna burosalakbe faidaa suwudin kəla shi cosmic distance ladder dəwo shilan faidatə sikeli Dunyabe ngaltin.
Analytical models kəla diwobedə shima ngəlawo sau shima bayan kalkal kəla karəgə awo waajinben cinwo.
Hangal gənatə asutu kəla awolaaben shima am ilmu shillewubedəga səkə zanga a ndi kate awoa yikoltəwobe ngəwuben au awoa yikoltəwo lamnzan nəm kasattəbama a gozə shima kalkallo lamrdəbe kəlan bayanna cinno gotin.
Dalilla laan, bayanna kalkallo isanyiso kada loktua ngəwulan təbandənasodəbe səkə awoa yikoltowobe shima adəga cotto koltin.
Dalildə shi astrophysicsdə zaumaro mauduu kura, astrophysicistsdə ilmu nasha physicsbe kadan faidatin, suronzan jali mechanics a, electromagnetism a, statistical mechanics a, thermodynamics a, quantum mechanics a, relativity a, nuclear a kuru particle physics a, kuru atomic a kuru molecular physics a sammaso mbeji.
"Shi kalma ""astrochemistrydə"" waneye shilan faidatin nasha shi Solar System a kuru shi interstellar medium a ndison."
Shi kalma exobiologydə shiye samənzəna.
Hangalla gənatə asutu kəla nəm sikel-kura alamaran Dunyabedə, shi dalami shiga physical cosmology lan nowatadə, auturam zaumaro kuruwu kəla futu kəltaa kuru fandowa shi cosmosbedəga suwudəna.
Shi fasal darajamen tuwudinma kəla matterbedən baditəna sau nəmgade sənana nəmngəwu samibe sammason kəltiya tədin.
Gravitational aggregationsdə na fallo safsagəna sauro filamentsbero, awoa faidabaasodə lamdən koltəna.
Filiya Physicsbe ngəwuso zaumaro faidaa nasha kəra kəla dunyaben diwonankaro.
Darelaro, shi daren sunzə tətanadə zaumaro faidaa nasha asuturam shi sikel-kura alamaram cosmosbedən.
Futu sunzəbe fəlezənayeyi, shi elliptical galaxydə shila alamaram sashi-kokorrata ellipsebe mbeji.
Elliptical galaxiedə ngəwusoro sandiya təbandin na tawadəro galactic clustersbedən, kuru waneye sandiga kəkəltə galaxies kadaben təbando.
Spiral galaxiesdə asalnzaman sandiya halo shillewuwa dinsobe kokorza kəlzana.
Alama kwata galaxies sammasobedə kalkalgənyi, kuru shi alama tiyinzəbe nowtadəma sandi galaxiesbedə waneye dalil gravitational interaction lan sandiya təwando.
Shi radio galaxydə shidə galaxy dunowa zaumaro haskeya suro nasha radiobe kala ngəwuwa, kuru taidazə alamaram plumes au lobes gasbe sutuluwin.
Shi sikel-kurama alamaram cosmosbedə rukunna galaxiesbe shiga wakilzayin.
Suro dawu Milky Waydə shima dawudiwo, alamaram bar-shaped bulgebe surodən awo təmaataga shima bəlaga zaumaro kuradə dagəna.
Shi diskdəbe cinzə kokorrata awo shiro spheroid halo shi kureye, population II stars a, kuru shillewuwa ngəwu safkataama sandiga globular clusters lan bowotində sammaso mbeji.
Sandi anyi badiyaramnzadə shima namtə compact pre-stellar core au dark nebulae yeyi, shidəwo na fallin saftə kuru tartində (nəmngəwunza notədə shi Jeans length lan faidatə notin) shilan faidatə compact protostarsdəga saftin.
Sandi cluster anyi hangallin tartayin, kuru sandi shillewuwadə jaminza gade shi Milky Waydəga zasayin.
7–18 Shillewu kəltadə wakajin naa zaumaro bərbərra kuru gassa safkata, shiya giant molecular clouds lan nowatadən.
Ngəwusoro elementsdəwo hydrogenna nəmkərawulan kozanadəa kuru heliumma sammaso suro shillewuwaben alaktin.
Loktuwa ngəwulan, shi kəndawu hydrogenbedə cotto faltə heliummo kalaktin, kuru shi shillewudə tambo badizayin.
Shi awoa ngawonzən fertənasode suluyya sandima planetary nebula a kəkəlta sawudin.
Adə shima oscillation saa-11 suro lamba sunspotben.
Shi kawusudə loktualaasoro fafaltəna suro anurdəwo raksə faida kada Dunyaro saadin.
Samis shi awoa ngawodən fertənasobedən nasha laa cilluwu mbeji na shimadə shiya chromospherero nowata.
Sami dawudibedən nasha radiationbe kara, na shi plasmadə energy fluxdəga saadin futu alama radiationben.
Shi haske kawusube kasam awoa sənana plasmabedə sambisoro diyaaro zəfsəyin tiyi Kawusubedən sai loktu , na shi dareram Lamarra Kawusuben, shidə heliopause a nazəyin.
Shi dunyaadə saa billion 4.6 kozənan təbando suro shi protoplanetary diskdəwo buron Kawusuwa dərizə kəlzənadən.
Shi dunyaadə fəratə gozaa kowada, au cituluwo, awoa gade gafsənasodəga loktu zaman zaumaro bombardmentben, hujjaabe sandi impact craters kəla Kəmballe fəlezana.
Futu fasalbe adə shima stony au metallic core dəga kəlzə suwudin, mantle a kuru shi outer crust adə sandima shiga dəriza kəlza.
Dunyaala a kuru kəmballaa kawudo kada safsa fasalla geologicbe jili volcanism a kuru tectonics a sawudin.
Astrostatisticsdə shima statistics suro astrophysicsbero yikowo na kulashi awoa ngəwu kəla bayanna observational astrophysicalben.
Cosmochemistrydə shima kəra kəla chemicals suro shi Solar Systemben təbandindəbe, suronzan shi asal awoa kuru nəmgade suro shi isotope ratiosbe a sammaso.
Astronomy clubsdə ndarason dunyan təbandin kuru ngəwunzaso dawariya wakillanzaa banazaa dawarinza hangal gənanəm awoa asutube dəga tamozayin surodən am hangal gənaza awoalaa suro shi Messier (110 objects) au Herschel 400 catalogues kəla nasha awao hangalle səragəna suro shi sami bənebedəga mbeji.
Amateurs ngəwuso cidanzaga na turinna wavelengthsbelan sadin, amma suronzan ngal ganalaa kəla shi wavelengthsdəwo diya shi spectrum turinnedən tədin.
Amateur astronomers kada telescope faton tətandəna madən faidatayin au shi radio telescopesdəlan faidatayin sandi dəwo burosalakman sandiya kəla kulashi kəla ilmu shillewuben tədənadə amma kərmadə amateurs sandima shilan faidatayin (misallo. shi One-Mile Telescope).
Zaawoa sandi anyibedə waneye naura cidabe ground- and space-based instruments bəlindəga bakta məradəzəna, kuru waneye fuwutə bəlin suro theoretical a kuru experimental physics a lan.
Asutu zuruwu kəla futu shillewu a kuru dunya a təbandənabedə məradətəna.
Akairo wallonowa, ayi bayanno shi Fermi paradoxro tin?
Ayi alamaram shi dark matter a kuru dark energy abewo?
Jilifin sandi galaxies burosalakbedə təbando?
Astrobiology, shidəwo buron exobiologylan notənadə, shima fili ilmu kimiyabe nasha india lezənamadəwo kəranzə kəla shi asal a, early evolution a, distribution a, kuru kəla fuwulan suro dunyaben tədinna sammaso.
Shi asalla kuru buro salakkin alaktuwusobe fafaltənza suro kənəngabea sammaso nasha faidaa muwonzə təmmaro koltinbama astrobiologybewo.
Biochemistry waneye baditənzədə shima ganalaa ngawo shi Big Bang dəbewo, saa billion 13.8 kozənan, zaman habitable epoch loktu shi Dunyadə saanzə sammama biya million 10–17 saadəna ngong dəma.
Amma attəson yayi, Dunya shima na suro dunyaaben adamganasobe nozanawo kuru na kənəngatənzabewo.
Shi kalma exobiologydə shiga nzunduwatə kam shi molecular biologist kuru Nobel Prize zuwunama Joshua Lederberg.
"Shi kalma xenobiology kvrmaaro shilan faidatin futu musammannero, maananzə ""biology based on foreign chemistry"", biya kəla extraterrestrial au terrestrial (waneye synthetic) shima asalnzəwo."
Attəson yayi biya shiga futu diya asuturam korowa ilmu kimiyaben tədiya, astrobiology fili kərabe ndusobe səmowonaro walzəna.
Suro saa 1959, NASAbe buro salakbero kungəna cida kəla exobiologyben cedo, kuru suro saa 1960, NASAbe faraskəram kəla Exobiologyben cidbando, shidəwo kərmaaro fal suro awoa kura sandi NASAbe kərmaaro faraskəramnzə Astrobiologybe.
Fuwutəgə suro fili astrobiologybe, observational astronomy a kuru manəm fando shi jiliya kura-kura extremophiles surodən futu muwontəbe ajabba fuwutə suro naa kənəngatəbe Dunyabe kaziyyason, shidəbe səkə manaa kada kəla shi kənəngadə waneye muwonjin fuwutə awoa ngəwu shi nashaa extraterrestrial suro dunyabe a.
Nyiya musammanno fasaltəna kəla kulashi kərmaaro kənənga suro Marsbendə sadnima faraskaramma shi Viking a kuru Beagle 2 probes abewo.
Suro dareram saa 2008, shi Phoenix landerdə kulashi kəla shi na kənəngatəbe kureya kuru kərmaa kəla futu microbialso kənəngatayin suro dunya Marsben, kuru kulashibe kəla njiben nadən sadəna.
Suro saa November 2011, NASAbe naura Mars Science Laboratory gəfciwo kuru nyiyanzə shima Curiosity roverdəga gotabewo, shidə lezə kəla Marsben kəla Gale Craterben suro saa August 2012fen zəfkono.
Faldə shima zan kəla shi anaskuwa ngəwu suro galaxyndeben təbandənasodəbe dalilnzadə shima kəla carbon chemistriesbewo, kuru ngəwunzaso kənənga kəla Dunyaben təbandənawo.
Shi jire kəla carbon atoms kəltana kalkallo kəla sandi carbon atoms gadesodə kolzə molecules kuruwu kuru asuturam kuttuwa linta garjin.
Shi zan kənyakkəmidəbe hangalnzədə kəla dunya shillewu-Kawusuwa samənzana dəga kokorzana dərizayin sau alamaram dunyadəga na kənəngatəbero kalakta dəga tərayin.
Daretəgərammo, kareya cidabe kada tədəna sau nəmkura-dunyabe exoplanets manəm notərodəga kasattəna, zauro notənamadə shima NASAbe Terrestrial Planet Finder (TPF) a kuru ESAbe faraskaramnzə Darwinbe a, ndiso daftəna.
Drake buro salakkin shima equationdəga nzunduzu sutuluwu məradənzədə shima biya kəlanzən manatəro na shi Green Bank conferencedən, amma futu dawaridəga faidatəbelaasodə zaumaro buturo tətanan kuru nəmkam sandi nasha kambiyibe zaumaro butuye kuru pseudoscientificbe a letana.
Shi nininəm extremophilesdəga fandodə, kəla futu organismsdə naa zaumaro kuttulan kənəngatayinbe, nasha shimadə zaumaro nasha kulashibe dunowa ilmuwu astrobiologistsbero, sau sandidə zaumaro faidaa kəla awoa diyau suro dunyaben kənəngatəbe notəro: shi potential for panspermia a, dalil adamganabeye kulashinzəben naa bannatəga, adamganasobe dunyadəga duno-dunon faidatəga, kuru shi kulashi kəla kənənga awoa extinct a kuru extant extraterrestriallaben diwowa.
Kənənga dawu kəmaduwuben kunten, na shima kəngalle haskenzə nazəyinbama, shidəbe kəmbunzəga səbandin waneye organic detritus nji samiben təbandindəga au dabbaa kəmbulan səbandin.
Shi chemosynthesis cotto kəra biology a kuru astrobiologybe adə falzəna sau shiye bayanzəgəna kəla kənəngadə kawusuro-təngatəyin wono; biya nji a energy gradient adə məradəjin shiye namtə bas nankaro.
Organisms mewu raksa na kuttu jiliyayin kənəngatayinma kartə faraskəram LIFE bedəro gotəna, sandi Amir Alexander Deinococcus radiodurans a, Bacillus subtilis a, yistdə Saccharomyces cerevisiae co, kusənyidə na Arabidopsis thaliana təbando ('mouse-ear cress'), kuru shi dabbaa ngawanan shila ba sodə Tardigrade co.
Jupiterbe kəmbalnzə a, Europa a, kuru Saturnbe kəmbalnzəa, Enceladus a, sandima kərmaaro naa waneye extant extraterrestrialdə suro kənənga kawusubenno asutuna sau sandidə kəmaduwu saminzən njiya na kuru radiogenic a kuru kawudo tidalbea kolzə awo njinjiya nafcinmawo.
"Shi bərbər cosmicbedə dunyadəwo suronzən complex organic elements a dəga permeating sədin (""amorphous organic solids kəkəllata shi alamaram mixed aromatic-aliphatic"") adəmadə waneye asalmen təbandin, kuru tuwur-tuwurro, shillewusobe."
PAHs sodə alama sandiga kəkəltə təbandənabe mbeji cilluwulaa ngawo Big Bang yen, kuru zaumaro suro dunyabedən tartagəna, kuru sandiga shillewuwa bəlinsodəga kuru exoplanetssodəga kəllata.
Experimental astroecology shidəye kulashi sədin kəla kareya kəla cidiben, kareya tawadəro sami na meteoritesben dagənamadən faidatin.
Sikeli kuramadən, cosmoecology zəktəna kəla kənənga kəla dunyaben ngawo loktua cosmologicalben.
Nashaa maskutube jili cosmochemistry a, biochemistry a kuru organic geochemistry a.
Lardəalaa ngawo cidiben, Jili shi Pilbara suro fəteya Australiabe a kuru shi McMurdo Dry Valleys of Antarctica a, sandi sammaso a gotəna namtə geological analogs nashaa Marsbero, kuru adəye səkə, raksa sandibe hujjaalaa sadin kəla futu kənənga kuren kəla Marsben tədəna a sawudin.
Tawadə, alamabe fəlezəna kəla shi bulok garbe faida kənənga garjində ndarasobedə Dunyabedəga samənzəna, sammason gotiya waneye kəzəkkə maro waljin.
Atoms asalbe ndidə bas a, carbon a kuru silicon adə, sandiya nowata kəla sandima namtə shila ngawobe moleculesbero kuru zaumaro nəmkuranzabe raksə bayanna kəla biologyben gojin.
Sandi kam takarabe diyau kəla kənənga suro nasha kawusubedə shima shi dunya Marsbewo, shi Jovian moon Europa a, kuru Saturnbe moons Titan a kuru Enceladus a.
Na shi Martianbe alama kəndagərambe zaumaro cidiyazənadə a kuru dunoye ganaadə, njidə waneye mandaaro waljin.
"Yim kawu kəntawube 11 kəntawu December saa 2013, NASA be hawarra cina kəla mazə səbandənaben ""clay-like minerals"" (musammanno, phyllosilicates), ngəwusoro shiga organic materials a kəltin, naa zaumaro kankaraa Europaben."
Ilmuwu kim iyabelaasobe tunaninzalan waneye muwonjin sandi hydrocarbons njiya-njiyadə raksa na nji dagəna tiyi living cellsbedə gozayinne kuru Dunyabe a gadezənaro gozayin wono.
Abiotic processes nowataso bawo shi dəwo səkə shi awoa adəga təbandində kəla dunyaben bawo.
Yamato 000593, shima meteorite kən indimi kura ngawo Marsben, shiga Dunyan təbando saa 2000.
Yim kawu kəntawube 5 kəntawu Marchbe saa 2011, Richard B. Hoover, ilmuma kimiyabe nanzən shi Marshall Space Flight Center mbejimadə, bayanna cina kəla zan microfossils fandoben shidəwoni samənzənama cyanobacteria suro CI1 carbonaceous meteorites a suro mujallanzə kəla Cosmologyben, shi hawar shima adə zaumaro tartəgəna suro naa hawarra tartaabe shiro mainstream media gulzayindən.
Shada do Perchlorates nizam Solar ye sammason təwonmdəna hayaro kəla Mars selan.
Nzəndu manum notəyeye dunatəwa loktu manum notəyeye kurùwu tu'wa shau baro nizam Planetary ye nyəwu tuwandin, kuru la'də ka andeye deyi.
Nyazadǝ alauwa do raksa kǝnangatema bǝla'ro samiye Space selan, kuru dunonæye ngǝwutǝdǝ tuluyin.
Kaziyi adǝye sǝkǝ sandiya kolzǝ kǝnǝngaten, yayi kǝndaramme faltǝye saun sandiya dabsǝna, datǝ ba'ro kǝnǝngatǝro.
Sambtǝ Sporesye tandodǝye sandiya kolzǝ kǝnǝngaten kǝnda'ramdo kurowulan, kuru cellye wuratǝye badijin.
Landers indi dǝ jilinza tillo, daji jarabtǝ fali na indilan kǝla Mars'yen tǝdǝna; Viking 1 batau equatordǝ-a kuru Viking 2 doni yalazǝnadǝ-a.
Suro ilmu astronomyben, awo shiro kusunyidatǝ gulzayindǝ shima electromagneticye radiationnzǝ gotǝ-a tartǝgǝ-a doni bǝrbǝr-a gas-aye sadindǝ ndikate awo laa nasha astronomybe-a kam wutǝma-ayen.
Shillewuwa doni batau Milky wayben dasawunadǝ kuru parsec Earthbe duwu gana laan dasawunadǝro, kusunyidatǝ visual band frequenciesbedǝ (nizam fotometricbe) 1.8 magnitudes per kiloparsec yen kara.
Kime tǝdǝ wa'jin sa'u nurdǝ bǝrbǝr-a awowa gade-alan tartǝna suro interstellar mediumbedǝn.
Filter nizam fotometricyedǝ (pass band) Shilan faidata num kurawu konnuye ngaltin kuru isaftin latitude kuru murtu do sǝdiyeya.
Hayyamaru interstellar extinctiondǝ shima dunowawo nasha wavelength koriyemen, ngǝwusoro shiro hangal gǝnazanyin nzǝnduwa spectroscopy lan faidaten .
Adadu do kusunyidatǝye nyi ayima baye dǝ tayi da zǝ ngǝwiye kuru shidoyi zawa' falle dǝ kozǝna.
Adǝye saun sa kələminma'a kate-kate cosmic shima zauro bana'wo som'somi' bayenne shillewuwa ye dəro gərtaro nasha karəngəmi -Infared (shidoni' nzətturam au passband Ks shi suluwuna awodo kəsaktənalan) num gade-gade tədəwa adadu ayima baye dəwa zaumaro gana, kuru num guwu shiye yidəwa R(Ks): 0.49±0.02 kuru 0.528 ± 0.015 təwandəna hayyaro ammala'ye.
Awowa adə bro'salak'lan 1960 lan sha asuwotə, amma kuwamiyayi' furtənzə ngəlaro asutəyi.
Suro SMC yen, faltǝ ngǝwu turuna 2175 Å ba ro kuru zauro dunowa far-UV extinctionnzǝ suro lamarra shillewuwa kǝltaye kuru gama-latura suro quiescent wing.
Awo shiro extinction curve gulzayindǝ LMC-a SMC-a indison fandodǝ, sandi doni Milky Waylan tuwandin'a samun kuru Milky way lan sandi doni LMC2 supershell Bar LMCbe-a SMCbe-a samun fandodǝ fasari bǝlin suwudǝna.
Awodo baro walzǝnadǝ dalaminzǝ yakǝ: Rayleigh sha karuwaye tarzǝnama, kuru sha tartuwa nasha kuri kasuwayeya, kuru kwayalan k3nza
Num ngewu awodo kusunyidatǝye baro walzǝnama adǝye cidiyazǝna memetǝmasoye nasha nza wutayedǝn kura-kura zǝna karungu do horizon landǝn.
Drake equation samma nzəso notəyi kəla num mbeji kǝnǝnga sapientye nala'n kənəngatəna suro dinayen.
Shi adǝ sapsǝna baratǝ kǝmaaye-a kuru hawar do dina gaden kǝnǝngatǝye, kuru baratǝ kǝla ilumu gaden kǝnǝgatǝye dǝ zuro gana.
Saa kada kozənaladən, nyariya kimiyayedə ilmu kimiyayedəwa tarzayin, awowa kada mo'njinma'a kəlaro saudəna , kuru amsowa ndəlamja'a kəlado dina gaden kənəngatəyedən.
Kəla gashiftanza adəyen, sandi ilmuwu kimiyaye alama Carl Sagan neyi Stephen Hawking, alama amkurá nowata Winston Churchill, kənənga dina gadeye baro waltǝnzǝ zaujin wada.
Kənəngadə badiyetə na'nguwulan dina sammason.
Ndayayi na alawu da'anadən awola mbeji paténa-barosədin, nabtə nəlefaye saudin, kuru alaudəwa kənəngazəyin.
Ammonia lan kənəngatədə (su'su njiyero) shima shawarı'wuye karnorom, yayi shi adəmadə njiyeyi sətəyi num kəlewan.
Alawuwa kənəgaten kashi filarin kulu wuwun 95% sammaso awo shiro element gultin allan garratə sandi arraskə sandima: carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorous, sulfur.
Carbon atom də halzə gaden-gade kuru chemical bonds dunowa sandi diyau atomma gadesowa kəlten, kuru surodən carbon atoms se mbeji.
“Futu nasha ilmu nzəndu Astronomyye shiro NASA's 2015 Astrobiology nzənduwanza, ""kənəngatədo dina gadeyedə alawuwa sənana shime surinbama shiro microbes gultendə sandiye surodən mbezayi kuru nizamdo alawuwaye nala'n shiye mana nzə mbeji kuru təwandin alawuwa shimme surinbama."
"Rick Colwell, jemi Deep Carbon Observatory karabka dən shido Oregon State University lan BBC: ""ro gullono wuye təmagəna zauro hangalle surin təma'tə dina gadeye nasha zədə kuru kumbàll Za'a sandi na kənəngatəye nguwusoro andiye dinalan ruyen alawuwa kənəngatən sandiya kawusuwaye katenza'cuntu kuru fai'daten duno konuye sandiro dawarzana madə tiyi kawuyeya kuru suro cidiyeya””.”
Shi panspermia notənza do shauwadən caudò ada' kənənga tə nashala' suro nizam Solar systemyedə sammamso fərtənza fal.
Suro karni 19th yen ilmuwu kimiyaye də walta sha zamannero kàlak'kada, sandima Jöns Jacob Berzelius (1834), Kelvin (1871), Herman Von Helmholtz (1879), kuru ngawodən, Svante Arrhenius ( 1903 ).
"Kushe'tanza ilumuwu kimiyaye' buroyedə sha suro kitaeu 1878 ilumuwu America'ye kimiyaye sharo'zanama shirò ""Is The Moon Inhabited?"" gultindəro sasakəna."
Nasha do zémzemma, konuwa' də dawu kəmbolledə kuwamiya'ye inji mbeji.
Hayyaro shada' mbeji Mars də soronzən zem'zemma-a kulongəwa-a kuren mbeji kuru: kəmoduwù harzənaso, kan'nkaraso, kun'tuwul kauye so, kuru razəwuwala' suro inji yen təwandinso samma so təwandəna.
Kawudo do kun'tuwul kauyeyi kan'nkarayeyilan suluwunadə au kankara kun'tuwul ye nado kasamjin (kalakcin awo cibbuwa kasamro kalakcin).
Mojin Europe raksə kasakcin aerobic macrofauna də lan oxygen faidatin shiya cotondo nur cosmeticye faidaten suronzəye kankaradən.
"Yim 11 December 2013 lan, NASA ye fodəwono ""razuwu sidiye tolo-samənga la"" (tanasro, phyllosilicates) də, ngəwosoro sha allawwa organicye la kəllata, tiyi kan'nkara do Europa yedən."
Am la soye shada təwandəna alawuwa sənana shimme sha'surinbama kənəngatana kəla Mars ye dən sana.
Saa 1996 lan, hawar la kambiwuwa lan awowala samunzəna awo shimme surin'bama shiro nanobacteria sayin da' təwandəna suro kaw meteorite yen, ALH84001, kaw dəwo Mars lan yirtinso dən.
Cidau karapka NASA soye muskonza cotolo kəla ilmuma kimaye awonzə kulassə nazəna səna dəyen, kuru Stoker kəlanzəma mananzə buroye də gərzəna.
Sha kurrada notəro awowa kozəna-a kərmaye-a kəla Marsyen kənəngatə muwontəyero kulstəro, kariyya nzundu kimaye jili kada lan faidatəna.
Adəyeyima, fuwutu faida' təwandəna hallando barranum kuru muraduwa galtuwa nur do nasha dina dongurre gana batawu shillewuwanzayen kawudo spectrocopicye duluwu də fai'da ta fasalzen extrasolarye dəro.
Suro kəntau August 2011 dən, kulashi do'i NASA ye sədəna də, kəla kaw dəwone samin tondina meteorites dəwo sidin tuwondəna dəyen, sandiya awa DNA -a RNA -a shawari ro saudə (adenine, guanine awa gade alawwa gade moleculeye), gar jalab ye kənanga nankaro dina gade diya sidin yen tədin.
Suro kəntau August 2012 dən, kən buro hawalmiro, ilmuwu shillewsoye jamiya Copenhagen də sandiya kauli cotolo suro Nizam ćuntun kwaya moleculeye shurye, glycolaldehyde də asuzana.
Awo ćuntun sami kuruye Kepler yemade shillawwa duwu gana asuzana, suro dən kashi 11% də kalkal gənyi.
Suro kulashi do'i NASA kintaunza rozənama dən planet do zauro kura kəmbo də shiro DENIS -P J082303.1-491201 b, shido'i nəm kəraunzə alama Jupiter 29 maro ləpsəna, adən yayi bayan shillawuye nguson, adədə zauro kurasha shillawwa ro botəro warai awodo lawnu buwuye korima gultində yayi ro waljin.
Alama doili suro panet yen kənənga tədimo asutində shima kasam dən fandodə shido'I oxygen kasan ngəla mbejji, shi kasam gas ma yedə zauro awala'a kəlanzə kəljin kuru nguru napcimba bərintimbama.
Fal suro shilleu'wa biliyon kadan do wanai' kənənga banaji gultiye yayi, nizam shllawye biliyon 6.25 la towundin shidi'e kənənga banajinma dina turunason.
Bayando shima buro'ro tədənama kəla kənanga adam'ganayen dina adən də kitauwa kureye adin Jainism din tawondəna.
Kitawu rotəma Musulumwa soye alamanna Fakhr-al-Din al-Razi -a Muhammad al -Baqir -a awo doi' dina halakta lezəna shido suro Luwuran yen mbejiro tawatsana.
Sa isə bayangatə dinande adəye də shiye shllawu dina fal suro dina-a do aalam diyen, tafakar ilmuye kəla kənənga dinawa gadesoye də mawduwu manayero wallono dawu ilmuwu kimiyaye so dən.
Mowontə do kənənga dna gadeye so də awo do zauro tarrata ro wallono suro kulashiya kimiyaye so dən.
Mana do kəla kənənga suro Mars ye də ruwotəma lardə Britaniyaye H.G Wells fuwumawo də ro do kitau The War Of The Worlds suro saa 1897 yen, hawar cin kəla futu alawwa dna gadeye ye do Mars ye do sowosain yen dalil hartanzə ro.
"Kasada do kənənga dina gadeye ye kənənga da hapta-a do gowotə-kowotə suro pseudoscience-a, nazaru tafakarbilmuye -a kuru tittimi do noəwatadalan, futu isənalan ""Area 51" -a "legends" samma mbeji."
Ward -a Brownlee -adə Chinna kazaana kəla mana do faltə do dina-ayero saido awowa dina də adiəye samənga ye suronzan bamaso (alamanna DNA -a Carbon -a).
"Cha andero alawwa dina gadeso ye ziyara caudo ma, tomotəram də cha futu loktu Columbus ye America lan zəpsənan saməngaro waljin, shido am Americaye noskuro kəjizəy ma də"", sə gultənzən."
COSPAR ye kashimo dawari-a kəla nzətkau yen chaino.
"Kuru, futu kalakta -anzəyen, ""Mana laa dunowa do kəla hujja-a laa amsoro gəratəna ye bawono."""
Sami: Nur fando nangam gade-gaden.
Comet Borrelly, launusoye nəm shawanza-a nangam yakkə do tartip magnitude (kəmburam) yen.
Ngaltanzə logarithmye lan, kuru bayantəna futu do nangam falloso nəm shawanzə -a faljin kəla isawu fərtə kən u'wume do 100, yen, aw 2.512 karəngeya ro somtəyin.
Ilmuwu Shillawyeso ye bayanna indi futu gade-gaden nangamye bayanzana: nangam turin-a nangam turinmba-a.
Shi nangam turinmba də, bayan kəla nur do surowamen awolaye sutuluyin ma sədin kuru shi nangam turinma də awodəye da kalkaljinno bayantəa, sha gana dinadən kaskataro gənatin ma, Parsecs 10 shiya shillewa a lan.
futu done na,uradone awo cintunnkuruyed3 ade f3lenzuna hanzal done shillewoye nzat3nro na,ura d3ma diya nganaro.
Darajadə fulutin woson, awo dəye nurnzə tərayin.
Shillewu-a do nangamnza kate 1.5 -a 2.5 -a də saəro nangam-kən indimi gultin; shillawwa sandi 20 nurnza də 1.5- a kozənamaso mbeji, Saima də shillewwa nangam-kəntilomiye (suwa shillawwa zauro nurraye də wune).
Nangam trinmba nizam Kausuye awowanzə də saiya ngumwuro kəla nəm chintə dəwo 1 AU lan tuwudin chidaye tandəm faidatə-a.
Ilmu nzunduye shiro butunzə bawo də, shima kare chidaye tandəm faidatə-a wo.
Fuwutə razuwu lardəye ro zauro banazəna (razuwu dinaye kərmayen kuntenwo) kuro aji loktu aima diwobaye itamuwonzəna.
Misllaye suronza nəm ngalwo do suro nasha awowa amye awowa bətrin kudoye fututə- a, takkalla do suro bioethicsye lan dasunaso-a.
"Ma-ana do kalma-a dəye badiyaram karni kən 20th lan fallatə sa ilmuwu hal adamnganayes lardə Americaye so, Thorstein Veblen lan baditin, dawariya do suro ilmuwa Jamus ye Technick də fasarzə ""technology"" ro kalaksəna lan."
"Suro saa 1937 lan, ilmuma kəndaramye adamnganaye do America ye Read Brain, ye rowono ""ilmu nzunduye suronzən kareya chida ye, inji so, kareya kannurambe, kare chidaye, fatowoso, kareso, manaso, awowa kareso yedoye, kuru nzundu do saiya tənnandə kuru faidatin də so, samma mbeji."""
"Zauro tussəyi adən, ilmuwu ye kalma ""technique"" -a sarza ma-ananzə -a futu tafakkare nguwuro chado, futu suro chida Foucault ye kəla nzunduwa kəla nzunduwa kəlai ye tan (technique de soi) yeyi."
"awowa faida-a tando au kaziyi galtə-a ro"" kuru ""injin la, kare laa, dəluwu, gade gabsənaso-a.,"
Kalma da nguwusoro faidatə fanni la do nasha nzunduye ngandatin, au nzudula do kura, au kareya faidatə konnuye, susu nzundu da zamro nganzatin dəro.
Suro futu faidatə allan, technologydə awo nganzatəna də, kareyaso injinso do faidatə takkalla dinaye galtinmaso.
"W. Brian Arthur ye technology a futu faraklan bayanzəna, shima ""diwal do məradə kamma gaitə."""
"Sha kalma laa-a kəltiye, alamanna ""nzunduwa nasha nətefaye au ""nzunduwa nasha falakye"", ma-ananzə kəda-a do fanniwo soye ilumuwa kare chidanzaso ye-aye."""
Kəla dəro yiralan, ilmu nzundu ye də ilmu isauye, ilmu kimiya ye, kuru ilmu kaduwuye faidatə kənəngaro faidatəro saudin futu nowataro.
Ilmu garye də, shima dəluwu awo- nganzatəna kurtaye kuru kareye da nizamnzə da waatəə awowa alaglan waajinno datəe dəluwuwa amsonankaro, nguwusoro (amma sabisoro gənyi) natiya faidatə-a, kuru nzunduwa laa ilmu kimiyaye-a lan.
Misallo, ilmu kimiyaye ye letəgəram do Electronsye do suro awowa konnu rowozainyen kəratin, adəye kareya do mbeyi-ilmu shima da faida te lan.
Alaka kalkalma kate ilmu kimiyaye-a nzundu-a katenzan də, tanasmaro, sha ilmuwa kimiyaye-a, ilmuwu tarhiye-a, am letəəram fertamaso a gashiptana suro dare ye karni 20th ye lan, loktuwa gadeson, dalil do gashiptə shima də shima bayan do badiyaram-a ilmu kimiyaye faidatə-a ro razuwu ikko suwudə.
Am burotuwu də jiri dal so kəmbu karan matəso men lan kesha saido caman yi-ndi lan lezayinsoro walzana, kura kərən ye do kashi fal suro yakkəyen do am kərma ye ro mizantəyin.
Tando do bew kauye shawa də suro fuwutə kura do kara'a fəratə kulo so kuraro tandoro banazəəna.
Duno karwaye faidatə do sha buron faidatinro nowatadə shima maara njiye; hawar buro hawalyin mara ləbtənaye də shima maara Nile ye do saa duwuwu 8th BCE karəngeyama.
Ilmuwu Archeologyye soro, shinzə da alamanna 4000 BCE lan tənando waneye runzəro kuru karəngə do Mesopotamia (Suro na kəmalan -a Iraq), Yala Caucasus (ada Maykop ye) kuru Daudi Europe ye.
Tussəyi allo, garegare do katakau ye shiro tussənwo badə dinalan sha Ljubljana nasha lan towondo suro Slovenia yen.
Am kureye do Sumeria ye dəye garegare njeye da faida ada kuru sandima waneye saudo.
Garegare indi do ye buro salak ye də travois lan tuwudo, kuru saiya Mesopotamia - a Iran - a kara 3000 BCE lan buron faidatə.
Kasalarm la zaman adəyeya samənzənama la ye latəna mairi Knossos ye lan.
Na naasa fəktəye buroye Rome ye də shima Cloaca Maxima; garnzə də karnu kən arakkəmin BCE lan badiyetə kuruman kwamison shilan faidatayin.
Ilmu nzunduye kureyeso də ye injin -a faidatin da churo (alamanna, awo habtəyeso, notuso, awo zutayeso) saiya faidatə injinna kura tandoro alamanna darkuwaso, torogo kasamyeso, kuru agogoso-a, kuru muwontiya jamiyaso ye nzunduwa mowontiyeso fuwuwono kura kimiya ye ilmuwa faidatənzəa fuwuwono.
Baditəram do karni kən 18th ye United Kingdom lan, citə sanyiayam -a ye də loktə do kambo nzundusowa asutayen, taanasmaro auragalja, awo tando, Min shu tando, ilmu kalmaye, lenəmareso, dunonzə duno kunnu lan faidatəye də fodutəmen kura asuta-a kuru ndason nizam da na kare bakkaye faidatə-a men.
Ilmu nzundu zamanye də nguwutə sawo men fatowa kuruwu gartəso bərni lan kuru bəla-a faraktə-a chuwudo, saido faindinza kəla injin so lan faidata do bəlaurozə saiya kareyanza kəmbudoye a yadoro.
Karni kən 20th ye də awowa bəlin nguwu suwudəna.
Nzundu do manaye-ro tambo chuwdo suro 1980 so lan Internet so, shido fuwutə kərmaye suron dayena də suwudənama.
Awowa zau tandoso kuru nzunduwa tandoye -a kuru karapka-a məradətəna nzunduwa bəlin kudowa faidatəna-a soro kuru fatowa tandoyeso sammaye ngawo hapsana banatəro kuru kareya chidaye bəlin tandoro.
Ilmuwu adamnganaye so də nganza do nzunduye də duno awosoye a kota, kuru nən gadetə amsoye dəye awo faldo dunonzə-a kotaye.
Shawawari-a chado natija-a do bəlaye faltin ba sodə shima nguwutə nzunduye-a kəla nəm kambelan, kuru nəlefa hangalye-a son.
Shiye kuru faida nzundoye -a kundoro təma-ano ‘futu do futu la do chida faida kəske-a do awo kəla notəyi -a nzundu, aw dunowa gartəyin futu sha banatin baro.’
Suro bastəma- kura so la do ilmu nzundu ye-a saiya awo do sha ilmu ganto do suronzə banna-ata də alamanna Aldous Huxley ye Brave New World, Anthony Burgess ye A Clockwork Orange, adaima George Orwell ye Nineteen Eighty-four ye lan.
"Ada bastəma darelaye Neil Postman bəla-a do kare faidatan a bəla-a nzunduye-a yakkono suro awo do shiye "" technopolies,"" gulzənan, bəla-a do saiya tafakkar ilmu nzunduye zu'wuna də adai'ma fuwutə Science ye i'sa suro ngantə au kuttu do lamarra ada'a, martawa-a kuru do dinaye-a yero gasarəin."
Nikolas Kompridis ye ro la kəla tajirwa ilmu nzunduye lan rowozəna, alamanna ilmu jinnu ye, garreso, nanotechnology, synthetic biology, adaima ilmu robot-a.
Nzunduwa-a bastəma kura gade shima Hubert Dreyfus, shido kakadi baksəna kəna alamanna kəla awowa do Internet- a awowa do komfuter ya rakainba-a.
Suro ronzə yen, Jared Bernstein, cida ma kura do dawudi razuwu kasabtəye-a Fasal notoye-a ye ma, lamar do nowata da chowono kəla injin-a fasaitə-a faidatə-a yen, kuru kəla fuwunna, fuwutə nzunduye saiye banaza-ana masifa do cida mukosoye ro.
Mana-a indi dunowa-a faidaatə mananzə jiretəro.
"Hayyamaro', inji soro kalakta də chida-a mukoye ro wusa gatsəyin, amma chida-a do fandi nguwu-a da məradətəna dalil do nzunduwa chida mukoye ""neə tənene-a hangal kəji -a məradəzəna də"" saido injin lan faltənza zauro zau."
"Nzundu da nguwusoro sha zauro kəpkataro somtəyin; gultə Hughes ye lan, ""Nzundu də awola tando suronzən awoso buturo diwo -a amsoro""."
Sandiye nguwusoro ada nzundu də noto butuwa, dayi mananza adə-a sha zauro hangal gənatəyin.
Solutionism də shima dawaria do tajirwa-a bəlaye-a baro diwoye askəra ilmu nzunduyero kuru ta-anasmaro Internet ro.
Benjamin R. Cohen-a Gwen Ottinger ye kəla illa-a do nzunduye nguwu ye lan manazana.
Nzunduwa faidatə də suro halla alauwa gade soyen amso dawonbaro.
Kare laa chidaye faidatə də loktu la-an shilan hal do dabba burwowa kamma samən yen turuna.
“Suro saa 2005 yen, fuwu wutama Ray Kurzweil ye təmajowo kəla fuwu do ilmu nzunduye də suronzən ""GNR Faltə"" do ilmu jin ye, nanotechnology -a robotics-a, kuru roboticsdə shiro faida-anzaro waljin suro yakkə dəyen."
Adamngana soye buroye faltə GNR fandoye-a badizana.
Amalaye təmazana fuwu do roboticsye də suronzən ilmudo suronzən alau ba amso ye a kozəna towondi .
"Suro fuwu adə yen awowa samsən so kada do awowa faidanza bawo soye nganzatəna də, Adən yayi, awowa faidatin ba do dawarrata də saiya ""dawariya kusuwa ye do faidatin ba ma.""
Ilmu jinye də fuwuzə kurazəna, amsoye nzundu geneticye asuza tetəram laa ro.
Amla ye təmazam nzundu geneticye də faidatə amsuwa dunowa kwasa soye raksə sətayin baro diwo.
Fuwu wutamasoye zangada nzundu nanbotye də-a am soye faidata amsoye awowa 'kədaram zə molecularye adaima mizan atomicye lan fafalzain.'
"Suro allan, kərma ye ba Zamankurero wallzəna, ""inji"" ma-ananzə kare chida askarraye, shima mashin asuta zauwa do kəriu lan faidatin ma (misallo gofa yeyi)."
Mashinwa arrakkə do kəla butuwa də saiya Near East lan notəna.
Shi Zundu awo Habtəye də buro salak lan saa 5,000 kozəna dən gədi karengalan turo, sa sha mashin kare-a butu ye ro faidatəna dən, kuru kareya kura-a yadoro loktu do nzundu Egyptye kureye dən.
Notu də mashin dəwo kəla butuwa do shima dare lan tənandəna də, sha buron Mesopotamia lan turo loktu do Neo-Assyrian ( 911-609) BC lan.
Chidama fal do Firauna yen, Djosèr, wanaye shima dala Djosèrye də kurzə kuru kəla gar dəye suro (the Step Pyramid) do Saqqara suro Egypt yen kara-a 2630-2611 BC ye kəla -a wuz.
Am kureye do Kushite ye kulso garrada loktu dəwo Saa Kulloyen ye kate -kate 3700 -a 3250 BC lan. Nawa Kalmaye -a fuwodi-a ye tənandəna suro karni 7th yen BC suro Kush ye lan.
Awowa bəlrin so la do Archimedes soye adaima faida do Antikythera do məradətəna futu ilmula dawarrata do fuwutə gadetə-a au fuwutə epicyclicye, qaida indi do suro tafakar ilmu mashinye ye do banazə giya do ma-ara sidiye do faltəye -a fatowa sanyaram ye, kuru kərmaro sandiya zauro faidatin suro fannuwa nguwu yen alamanna roboticsye a nzundu awowa kəmbaye so-a.
Garegare shido kokortin ma də ngawonzə Jennye kokortin ma də iso adə ye fuwutə duna-a loktuwa do buroye revolution fatowa karea tandoyen suro karni 18th yen.
Shiye kaiyyama automationye diyau-wa chikowolto, suronzan gangama-a, sha mashinmen gangan dawamataa raktə saiya kaya-a gade-gade zatəro təkkin futuwa nguwu lan.
Ngawo sanyawa adə yen, jimiya so də saiya kasaktəyi awowa faido do turinma so nzunduye ro sadin wo.
Gar do kəla njiye, chida garre do zauro kura loktuwa badiyaram faltə fatowa kare garre tandoyen.
Shidə ilmuma garre nasha mashin soye rakkata adaima ilmuma physics ye kambowata.
Smeaton ye fuwutə do lamarra mashinye ye cuwodo suro Newcomen steamye injin ye ro.
Samuel Morland, ilmuma isauye kuru tandoma shido nasha Pumpye lan chida-ano, suro Ofis Vauxhall Ordinance yen kəla steam pump yen ro kolzə Thomas Savery ye kərawono.
Kəmanzə shuye Thomas Newcoeman, shido buro hawallan Piston Steam engine ladoye setandəna də suro 1712 yen, sha allamtəla do Kimiyaye sədəna lan notəyi.
Awowa tənandəna adəye tamani shu ye a fuluwano, zawalla fərye a, kotorowa shuye-a turin no chido.
Ngawo fuwutə dunotə kaudo injinye lan, duno nən kərau injin soye-a zahirtəna ye Steamboats-a maracidiye muwonjinro chido.
Faltə fatowagarre dəye məradətə do mashin -a do tiyinzan kare -a shuye a, cuwudo, adəye fuwutə kare-a shuye mashinye ngawo ro chinna kajowo.
Futuwa mashin zauro tare sədinmba tandoye so-a ngawo dən tuwudəna suro badiyaram refa karni 19 ye lan.
"Komkomi do United States ye do 1850 ye chuwudo nasha do ""Ilmuma garrye"" kən buro ye lan cidayan zən am 2,000 isapsə."
Suro 1890 yen, ilumuwu nzunduye 6,000 garrye, kulashiya mashinye, konnuye lantarkiye-a.
Karapka do ilmuwu konnu lantarkiye nasha garre suro 1800 soyen kulashi do Alessandro Volta ye-a, Micheal Faraday, Georg Ohm a gadenzaso' ye chida kəljaa adaima tando do telegraphye lantarkiye suro 1816 yen kuru moto kunnuye suro 1872 yen a so.
Ilmu nzundu aeronauticye də nasha mara samiye gartə-a zayeta wujin adaima ilmu nzundu aerospaceye də shima kalma zamaniya do faidatəna fannu dəro suronzəro zaye Spacecraftye təkkəna.
Futu tarihilan isəna də, ilmu nzundu askarra njiye-a ilmu do razəwu cidilan tulowaye-a də ye suro fannu -a do ilmuwa nzunduye kurasoye falnza.
Dalil adəye səkə, ilmuwu garre nguwu awowa nguwa-a nozainna kashara suro fannunzayen.
Awo təmmaro mowonzə awola kalkallo garro mowomjin ba, illa, saide awowa məradətəna da ngawo towondəna yen.
"Genrich Altshuller ye, ngawo bayan adadu kada sapsənayen kəla am dondiyen a nguwu yen, shawariya chaino sha diwo də suro ""martawa-gana"" zaye -a garyen, adaima martawa hapkata dəlan zaye -a shawa də shima awowa do suron shau sapkata baro sədin ma."
Jaraptə də tawatsəyin awo tədandənaye futu təma-ataro cidajin.
Adaima softwaya tanasmaro kasusoye də suronzan nizam -a do na-ura komfutaye banazəyin ma (nzunduwa komfutaye banazəyin maso) ta-anasmaro suro ilmu garye lan.
Ilmuwu gar ye-a banazəyin 3D Modelso tandoro, kurta 2D yeso, adaima kurta do misal ye suro zayen za so yen.
Kauli adə samma fando'a tartə'adə bayan awo tətandənaye softwayanzə ro cistayen lan tədin.
Futu cida nzunduye yedə daanadən, alaka mbeji katenzə'a bəla'a, ada'a, hal adamgana ye'a.
Cidaa nzunduye badə awa kambiyuyero waljin.
Cidaa nzunduye ye də awo bərin sudin kuru futu sudin kənənga adam'ganaben.
Lamarra diwidiwi razə yeya siyasabe adəya sudin mbeji kuru lamarra kaidawaye adam'ganaben.
Ilmuwu kimiyaye rassa cida nzundu ye tamozayin, alamanna awa cidaye so diyo'a garso kurta'a.
Buron, fannuwa sudində sandima Physics -a aw Chemistry-a zauro asutin dən, amma kaziyadə zauro naakoji sandiro sulhu matədə.
Buroye dən asuta təkəna suro kaidaa ilmu isauyeh, kuru daredə arawwa noti suro ilmu isauyidə mano kuru nzundu zamanye saudən.
Shima ilmuma Physicsye də allamtə gade məradəzena.
Misal adə yedə shima lambaa yeko suro nazaru ilmuye Navier-Stokes yero shiye latə aerodynnamicye bayantəro aw dulu finite element method faidatəro na lambaa fasal zawwa asutalan.
Ilmuwu nzunduyeso də awa bərin kudoro hangalnzə kalakəyin.
Awo kurtənadə aw kəltənadi jirero aw faidajinno walzidə mbuda, geometryso, ngalzəso, aw sha kəljinda də fandomza də wajib.
Adəyeyimen, ilmu isauye'a, Physics'a, Chemistry, Biology'a, mechanics-a kərada.
Ilmu litaye zamanyedə awa tikammaye falzə gade kəltənama sudə səkin kuru ratso cida ti kammaye də faljin awa kəltəna so də faidatiya alamanna kərən kokta yeyi, aw fəska faltə yeyiso.
Fannu indisoye kaziya dinaye jiredə hapsayin.
"Ilmu nzunduyero cista aw ""Nzundu cistaye"" shidə fannu taanas be cistaye shidone cidaa ilmu nzunduye be lezəna də."
Enjiniyaa do'ne fannunza shima awo faltənaro cistadə shido'ne ilmu aw nzundu adma'ganaye'a dabbaye'a kallafsənadə.
Artificial intelligence (AI) də shima nzundu do mashin sòn fəletədə, shido'ne ilmu aw nzundu adam'ganaye'a dabbaye'a kallafsənadə.
Kulashi AI ye də duluwa kada jarabsə kuru kolzəna loktənzə tədinadən, suronzan kərən jarabtə mbeji, kazi adam'gana be sulhutəye jarabtə, tafkkar logic də, kulashi ilmuye kambo'a hal dabbaye'a shakatədə.
Awo do'ne AI men' towundin də sandima, tafkkar, ilmu kudo, fasal, riyo, təlam notənama kudo aw notə kuru awala hamnəm ranza fafaltəso.
AI də ye ilmu komfutaye'a, psychology-a, ilmu təlamye-a, falsafa-a, fannu'a gade 'a sudin.
"Kəra ilmu mashinye də aw ""mailaye"" tafakar də ilmuwu falsafaye-a ilmuwu isawye-a lan badiyetə."
Shi nazaru Church-Turning ye də, awa gade kəman asutədnama suro neurobiologyyen, awo gultna hawarye'a cyberneticsye 'a adəde kulashi diyoma səkə ratsa kərən lantarkiye kəlzInno asu'ada.
Am do'ne isanamaso Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU) John McCarthy (MIT), Marvin Minsky -a Arthur Samuel (IBM ) sandima baditu kuru kazadala kulashi AI yero walza.
"Am do'ne AI badizana də awa fulan sadindəro təma sakəna: Herbert Simon ye wono ""wanai affisoyo kamaye ratsa sədindo nada saa findi yen ratsə mashinye sədin ro""."
Cidadə letənzədə fuluwatə kuru saa 1974 dən, shuru Sir James Lighthill ye'a kalla majilisku U.S ye'də 'a zau yiwo dən kəla cida nglanglaro kungəna dawartən, Gomnatiye U.S ye-a British ye-a kulashi AI yen rowtən.
Saa 1985 dən, kasu AI yedə dola biliyon falma kozəna.
Kofutaa duwan cidazayin'a, kaifa algoristhms ye yasodone suronzən tondənadə; data ngu fandodadə futa sudəna suro ilmu mashin kəliwo ye'a awonzə notəna'a kakalro diwo saa 2012 lan badiwono.
Kulashi AI yedə nasha ndosonzawosao kamanzə'a kojiya sərana ro yakkatə kuru adəde kalkalro sandiya letero dabkano.
Kulashi də duadi yakkə adən tadin: Jamia Carnegie Mellon, Stanford, kuru MIT -a lan, futu bayan təna yedai, ndosonzawoso fasal nzə kulashiye dawarrono.
Su kada lan cidanzasoda bozain: misallo embodied, situated, behaviuor-based aw developmental so lan.
Təlam ilmu isauyedə bana kate fannu'a den sadəna (lamanna ilmu isauye , razuwu aw kulashi cidaye).
Zaman kəmayedən awo kulashi tondənadə zauro ngaltən, kuru salan sha waltəm diyodə zaw, (wahalaro) waltə tətandin.
“Kaida adə kazi tafakkar ye kura shilan matəro sətimba ""Nguro kəkəllata"": zauro letədə fulutəna kazidə kurajinson.”
Suro awa kurakura kambo ilmu hangal'men tondində saima: Awa faidatəyeso, awo gantənaso awa yayaktənaso alaka kate awo faidatinso; kindaramso'a, wujirso'a, kəryeso loktu so; awo shimen tondiso awo sudinso; notu kəla ilmuyen (awo do'ne alamaye nozanadone nonenadə); awa gade kadaa, nash do'ne kulashi ngu tədimba.
Misallo, tusu ngudoye baditiya, am soye kəlanzaro awo ishində shima awola cullu farjirima kuru kalla fijinma.
Ayyoso jire gəyi kuru kuttaye gəyi futu tafakkar do'ne logicye sərandən.
Cida kulashiye do firta ilmu noatabe garijinsə badizənadə (misallo Cyc), ontological engineering kura məradəzəna--gartəyiro monjimba, muskon, lamar la hangal kozənama loktulan.
"Dulula awo fún wajində kurya mazain ---futu dinadə turində kuru awla sadə sorin awo done cidanzade faljidə --- daji sandiya kate awo tondəna dən karno sadə gozain kate dən."
Adədə awo maji majin mbeji awa done kindaram surin, kuru awanzə təmatənadə kulashishin shiye awo fal tawatsəyin kulashidən todənadə.
Yayaktədə shilan awosodə na daana notin, kuru tawattin ngawo awo tədinmen dau misalla dən awla turiya.
Allamtə do'ne Computationalye də allamtusowa kulashin dulu computationalye complexityye men' futu sample complexityye men' (data ndau məradətə), aw dulu raayi ngalaw gadenmen'.
"Diwalla kərmaye kada kalma kakalaktin faidatin awola rowata kudoro nankaro."""
Statistical NLP zamanbe duluwa də duluwa samma ga'degade'a kə'jin kuru samilan awo matinma kalkalsodin.
Robot zamanbe cùllu fatobedə na'a cùllu lan kəndaram də asujin, adənyayi, kirye katalan alaman (tiyata endoscopyye lan) suro'a ti adam'ganabe də nanzədən alama kuttu'a.
Misallo, bana turinmbaye la sodə manajinro sha tədəna, kuru awo kasuduwa ma sədin: Sandida zauro turinro sədin nasha alakanza amso'a yen, aw alaka sandiya amso'a yen.
Hal ngəlasodə ka'idala ngəlason bayantinna (alamanna diwal logic yelan aw diwal ngla laan)?
"Aw ka'ida algorithmye faidaten shidone ""sulhu tərana"" sudinma (misallo diwal do'ne wanaj wajin aw wajimba) amma taltə adam'ganaro sukurin?"
"Stuart Russell -a Peter Norving -a asutənzan kulashi AI yedə tafakkar AI ye duno'adəye ""sayya zəksəyi -lamar nzadə yayi sayya zəksəyi fasal də cidajinma, abi lan sandiya buwonəmin sandiay zəksənyi."""
Nzundu bərin adə isə wanai zauro nguwuro tərayin jirero adamgana kojin.
Awo do nye banatənzə ye səkə awo laye cida muwonzəyi cidawadə alakanza zauro tərwun gata.
Awo tayirwa mizantədə futu gade-gadejin; misallo; Michael Osborne a' Carl Benedikt Frey so ye mizanja'a sana 47% cidawa ye lardo U.S. ye amurkaye də ""tajirwa nguwuwaro"" amma OECD hawarratəgəzəlan sana 9% U.S. ye njoə ma ""tajirwaro fanshawa.""."
Amwa ilmu Science ye kərabwu ye kataf do ne cidawa ngalwatəye wa gowada kuru awo banna suwudin no so wa fullatə təmatə nyi lan.
Falsafa Nick Bostrom də ye kakkadinzə Superinterllegence dən hangal kəji alan njo ma gə yi də sala'an adam ganaro tuskawa suwudin.
Kuru Bestrom ye waltə manno kəla ziktə aw nəm zawu mantawa kammaye kəzəftəro na gadero gəmtə ye AI kurama ro suwudin.
Kulashi AI tinm dəye shido ne Stuart J.Rusell bowotin ma dəye kakkadinzə "Human Compatible" awo la Bostrom ye dən faida'atə kuru diwal laga sha fafatəgə yewa amsoro faldatə ma hangalzəwa ceyano.
Raayin notəwu filli ilmu Artificialye Intelligenceye ye dən, raayi tuska tuskatənaro wallono nuwa kamgatawa njiskatawa njistə nyi son kəla tajirwa awo duno raktə kundo AI kamma ye wa kozəna.
"Kam do ne Facebook za'antənama Mark Zuckerberg bowotin madəye wano AI ""Awo wa cinzə hayya ma"" amsoro yita asuzəna wa alamanna kam dondiro kurun dim ngatəyayi kuru ndəlefa awowa kəmbaye ya sariwin."
"Kam do Musk tin ma dəye bana kawoye ya aduzə yin shirka wa do ilmu artificail intellengenceye sarfandəyen ma dəro alaman DeepMind wa Vicarious sa yayi, “adə ye affirma gade gə nji səkə ilmu shima də ro shim filtəgə bas wo."
Nasha allan kulashi də bərzəm mashinye, ma'ana nəm ngalwo injin ye, artificial moral agents wa kuru awo friendly AI tin də wa samma sabsə gozəna.
Loktə sədəna diya mashin na la awo sandiya ngalwo tə ye ya sərayye.
Kulashi kəla bərzəm mashinye ngalwatəye shima fandoram awo ziktə suwundin no so wa cin baro diyo ye hal kəlanzə lan---cida ye affimaro gəre təyin bama, adə ye səkə mashin wa fuska tuwondə nama də sandi ma fərtə fandoram rita ye awo.
Amsoye wande təmman təmaza nyi diya awo tənandəna fuska karamayen andeya sonatin futu matənaro, aslan alaika maro lamarrande ya njimaltəro walzen ba.
Kamme awo lawa nyazə gattəgə də andero tawatsənayin awo do ne first generally intelligent gultin də AI sawa-sawaro felesayin ‘Friendly AI’ kuru adə ye raksə awowa fuwun AIs tambin madə wa cissə yin.
“Ziktə də fəlanjin taltə kalkallo lamfara awo wa ilmu ro tiwondə na gayirtin bade səkə.
Al ndəmta yin gartəna encourage AI wa tayirwayewakatə njistəwa samma doka sandiro cidazəyin mbeji.
Mana ye kambaidə suro cidawa adəwa adəyen kamu do Mary Shelley's Frankenstein, yin bowotəna ma də shima sha badizə, allan sandiye kurumzn co'ra ala kamma də hangal tar suwundin diyo manzo soro.
"Isaac Asimov gatcowo homwa yakkə'a kakkadinzə lan kəla awo tandolan karamatəna wa yen, kakkadi dəye zauro nowataman zə shima “”Multivac”” series yin bowotin ma də kəla naura kərənna samunnam baye."
“Saa 1980 lan, karama do Hajime Sorayama's sandəna awa dadalza tarjiya sha bəlaro hatta larde Japan ye lan dən gowotə tandoram kamma alama rowo yayi kadiyi suye shawa'a , waktəla cito nya sha ""the Gynoids"" bowotə kitawu dəwo suronzən George Lucas kuru gade.
Ilumu Biotechnologyye də fella farak nasha ilmu Biologyye zamtəyen adeye sabsə gozəna wo bundi kam aw kuriro ike rowoma allan faidatə awo la wa sarwandə yin.
Cidaram American Chemical Society ye Biotechnology ya bayan ga da; shima faida kəla awo ro wa yero fanzəyin ma hatta na'a cida ye kada ye na ilmu awo kənənga wa wuzəna ye zamtəye gowa da ilmu kurun tanaoye-a, kəskaye-a, dabbawaye-a.
Bioengineering fəletəyin letəgəram awo ta'arima wa ilmu kimiyaye gozə awo wa kənənga də ma sandi ba muwonjin bama tissueye-a, cellye-a moleculesye-a.
Ilmu Biotechnology ye kənga malalan, baretəwu buroye ye kusiyi faida nguwu tuwon din ma kərezə kuru jiri gade ya tuskazə kəmbu ala barra səkə jama mewu baretəgəro.
Lamar shima adəye ya somtə yin futu kumil la buron saktinma.
Kataf allan, kəmbu Carbohyadrate yin bowotin də shima yayaktə awo kumil la sərfandəyin alaman ethanol yayi.
Tartib kumil diwoye ngəlaro asutəna yayi, Louis Pasteurs cidanzə saa 1857 gə nyi, ca kəji lamar kumil la yirfando ye dəga asutən nyi kuru shima kataf do nye buro salak yin faidata jiriya kəmbuye la'a jiri gadero faltə yin.
Cida adəye taidazə banazənawa cida ilmuma Darwin Nazarunzə ilmuye ye ro kəla kəreta awa la ye.
Saa 1928 lan, Alexander Fleming ye kulashi zə lan mazə na jiyo awo do ne mold Penicillium gultin dən wa.
MOSFET (kəzəfkəro metal-oxide -semiconductor field-effect transistor) lan bowotin də sha Mohammed M. Atalla wa Dawon Kahng ciwonda saa 1959.
BioFET buro hawul ye də shima ion-sensetive field-effect transistor kasarrataro (ISFET) yin bowotə, shiye Piet Bergveld saa 1970 sha cirfandowo.
Dawu cece saa 1980, BioFET gade so ye gatsagəna, suro də lan gas sensor FET mbeji, Kasarrataro (GASFET), pressure sensor FET (PRESSFET), chemical field-effect transistor (ChemFET), Reference ISFET shi do ne kasarrataro (REFET) gultin dəwa, enzyme-modified FET (ENFET), dare dajiram immunologically modified FET (IMFET).
Muradə biofuels matəye sərayyefantə lan nasha biotechnology ye dəga kambataro cido, hatta sashi do ne ethanol wa faida de isi fulujin awo kəndawu fetur yen tuwondima dəma sana 30% lardə U.S na adən tayi saa 2030 sadənaro.
TCE: shima The chemical Engineer, (816), 26-31.
Kuru millaro misal gaden transgenic plants lan faidata awo tənadəna da rijizayin musamman no na (aw ba lan) kurun wa sha səkə riyi jin mbeji lan.
Nasha nzikkolto wo gade yen, faida wa la kasim kəri ye də kuriya sənana, la'a də shim ye surimbaman faidata kərya də kadawu baro sata awo wagata fulu ro.
Awo wa komtəyin adə wa ngalwotəgə ya fuska lan hormones, stem cells, antibodies, siRNA kuru ngaltə Diagnosticye-a.
Awo fal bulin tuwudə na shima futu kusiyya ngalwozana kərya jirini ya yi riyijin no ceda adəwa gəreja awo bulin no kuru zunduwa bare ya futu shiro ciəsta yinna.
Dalil do pharmacogenomics kəra kəla awo tada yen amkura yen gojin ma nəm samunno ike, datəwa təlamwa sawosawartə ya yi na allo tənə na də shima kasuwa kurun kənzaya ngalwotəro, kakkallam kam də ye ala'an zəye, adə səkə kurun də kalkallo shiro cida zəyin.
Kara biotechnologyye zaman ye də ye banazəgə kurunna càn mbji bulin na sowa futu kəskaro tuwondin butu bər yin.
Ngal Geneye də ye kərye ngaltənzə yen kasuwa do waratatin də wa kadarzəgə losu jiyo dalilzə asutiya kurun sha kəriwuta ye yatin, adə səkə ta'adir misan nduli kasuwa ye səten dəwa notə tadaye ye (yanzə-a baanzə-a ye) notin aw jumlaro kaduwunzə notin.
Kambosoro, ngal ye səkə kasuwa waratatənan awo fallata tuwon də naro njissayin.
Shirkatəwu kəla kəra biotechnologyye yen bana gana gə yi sədə namurshe kəmbuwa fando ye ya kuru ngalwozəgə na sashi bare ye bəla diya ye.
Sana 10% suro na do kusiyyi tənatə dinaye riyijm no so kusiyyi GM ye sanatə saa 2010 lan.
Adə ye zundu bulin sərfan dəgəna kusiya jiri bulin hatta futu nyistəgə kəmbuye dəma buro yero wungə miya nzasa taidazə tuwondəna fasal kəmbu fandoye kada tərana sawo ilmu zamanye adəro.
Adəye kalzə yin kuriya kasuwa sarfadə yin na kurun futtəye ya hatta kənda'aramza saa shin.
Adəma dawunbaro, juwu jamaye ngaidə sandiya amwa ilmu kimiya ye zamzana wa gade futu kəmbu GM ye də ye ndəlefanzə'a fantəgənziye.
Amwa laye gashibtəwa sadəna na futu nguwu lan kəla kusiyi GM, kərye sha hatoye ye ziktəro walzəna hatta shakkata kəla ndəlefa kusiya GM yen, kuru GM ye kusiyyi banazəgə mbautə kəmbuye dinaye də wa fulujin, kuru kaziyya razuwuye so səkə shi nzundu adəma də kəmanzə so wa dəro.
Kate lardə wa lardə yen shartə wa GMOs gadeji amma gade-gade tədə zauro kambaji lardi US wa lardə Nasaraye gabsena wan.
Kufu European Union tin ma də ye gayirji kate kətəmtə wa kor EU tin dəga bula mashiya faida tuwondəna da yadoro.
Awo diyonzə tarinsə baro tədəna də sa'a uwuro kərawunzə'a gotin ma'ana bana kowo ye tin hatta isa gaskaye fuska bulin təyin.
Cloning gultiya shima awo do ne tədə awo la wa səfandə yin sammunnanzə hak aw biya kamtəna nazanlaye samunjin DNA imma alaman wakatə aw diyo kamma.
Kulashi ilmu zamtə awo ndəlefa wuzəna kadan faidaten kuru kulashi də nagnawu gulon do yen səta hatta protein gwu yirfandoworo saradəna ma.
Buro la dən, DNA do ne wuti təranama də DNA shima awo do ne nguwu kulashi mahalan faidatə ma tuwondin.
Ngawo kamanzəwa kəlzanayen awo muradaa ta ma də cakunotowa aw caka awo kənəngaye shilan gə nyi wa muwonjin ba ma.
Zundu təlan awola wa wuratəgə gatsana də shima lan faidata awo cellssoye asalnza do cloning rings lan faidatəna da cergantawa.
"Zundu shima də wa ""research cloning" nin bowotin aw ""therapeutic cloning"" ya yi gultin."
Therapeutic cloning dəwa kənasar ro gəmtəyin soktə stem cells tiyi tiwal ganeyen tuwondiya təma kasuwa diabates wa Alzheimerye kurunna matəgəro.
Dalil do SCNT lan faidata samunnam awo laye wa sarwandi yi də affima gadero gə nyi illa cell done kənzambiro fanzəyin ba ma futu kəskelan tuwondin kuru shilan njim kulashiye maana Lab bowotin ma də alawwa sənana wurazayin.
Ngul tiyi oocyte kamuye de cell do tamman kənzambi shiro wutayin ba ma də wa kəkəltin maana dawu cecenzəa futu dawu cece cell done nutfaye.
Cell done somatic bowotəna ma də maana cell kənzambiro fanzəyin ba ma dəwa təriwin njim kulashi yen.
Kulashi adəye sərfandə yin Nguwul-Alawu fallama suwudin.
Embryos ngəlaro fasaltəna madə sha gənatiya daji na gənatəna dən nabto ma intatəyen alaman futu fe so dimi son tədin diyairo.
Faida SCNT gade de sha fatəyin samuntəram alawwa do tayirwata dəro nabto kurun ne ro fanzəyin.
Suro embryo adəyen yakkə njon dəma kənəngatin loktu kənzambiyero sadəna soro kuru falkulon jijitəro naəyin.
Adəyeyima, saa 2014 lan kulashiyyu tawatsana kate 7-8 ye də suro 10 kənasar ro gəmtĕgəna amma shirka la Korea ye Sooam Biotech bowotin ma də tawatsəgəna embryo samunnamzə 500 ye yi watəkas waja son tuwondi adəye wakano saa 2016 yen.
Kənzambi done kamu wa kwaye tado baa kan tada tuwondin alawwa kadan dəamar kərmaye sa gullada adəye suwudə suro dəro awo riyijin wa kuriya sənana wa səkkə.
Misallo amwa la Europe maana lardə nasara ye yinab baretəwu ma so ye donw yar saa duwu indin samiyin no fafazana dəwa wakkil jiya.
Kəska kəri ngərsazəna wa sənana ngərsazə riti ya fəro feren ne ya fəre ya gade saa indin do cizemma wa.
Awo riyitəma lan parthonogenesis shima ngalwatə embryo done kamtəno la tiyi ngul kanuye dəro tēmman milfa letiyin bawo kuru sabtəram awo done apomixis.
Samuntəgə təmmaro jiri tilo walzen bawo dalil zə somatic cells din tagəyin tuwondəna nuclear DNA zēlan.
Embryo gultiya shima awo do jinsi gade gade ye foktəlan tuwondəna ma embryo də wa yayaktə aw kawuro diyo yayi diyo kamma ma Ala ye gə nyima adə shima Zundu do awo fal la kawuro kalaktin ma təmman fasal fal gojin bawo.
Awo jinsi indi ye foktəlan tuwondin shiro embryo tin madə taanas Dolly ye də sha certando cell gotə suro tadaram dmiyero ikko lan.
Samunnanm Dolly's embryo dəwa samunja moranti kura Roslin ye lardə Scotland ye adə ye ilmu wu science ye land Britain muko ikonzalan sandima Sir lan Wilmut wa Keith Campbell ilmu wu də tambo dollys embryo səta hatta tawaffatənzaro ciwudo soro sandi nadə ciza nyi adəye ndi kate saa 1996 səta 2003 suwudə nan.
Jamaye zauro maro nəm ngla Dolly ye dəwa sorəna sau nashan zə lan faidatə awo bulin na walta satandin zauro faida sawo genye ngalawtəro.
Samunnam adam gana buro ye canada dimi dolly gultin dən kuru embryo 29 kənasar ro sadə gərezəgəna ngul kamu 277 do nutfa leyatama dəro adəye wakatən aduli dimiye yakkə tasambin surodən fal kənəngatin.
Nowatadənwa samunnam burtètəwu ye shima buro saarə amma adəman burtətəwu jiji zēna dè tərfandəgə nyi diya sha somatic adult nucleus donor cell.
Amwa sandima kazadala wo Dolly ye samunnamzə karo lan kənasar ro gərezəgəna Ian Wilmut gablebtowa ce da tawafatə Dolly yen sau kasuwa yintiyero diwal liman futu karo dəwa tēdəna leta nyi.
"Ilmuwu kimiyaye ye lardə Soviet ye də Chaylakhyan Veprencev, Sviridova, wa Nikitin juluwa ""Masha"" bowotin də wa sakari samunnamza cerando."
Kawu diyo done kamma də kamanzə wa zauro samunzəna.
Kəri kongaa Snuppy tin ma də lardə Afghan ye dən sluma buro salak yin samunnamzə tərə saa (2005) lan.
Samrupa təma water buffalo do samunnam zəwa buro hawul alaanzə wa ceda.
Saa (2009) karimo do Injaz yin bowotin də saa allan dəwo samunnam zəwa cara.
Saa (2001) lan ilmuwu miranti jamia Northwest A&F ye də kani buro hawul le ye samunnam zəwa cenanda adəye cell done kani kamuye jiji zənama ye wakaa no.
Saa 2017 lardə sin ye sha walta cenando amma sai January 2018 yen do fəlangono maana dinaro tarja.
Kufu do Black-footed ferrel (2020) tin ma də ye saa 2020 lan kamu la willa lan bowotin də samunnamzə ceda shi done tən saa 1980 ye dawu lan tawaffaro kuru nduli so ye kolzə nyi.
Adəye awo alaman wakazəm gə nyi fanzə yin aw biya tambo kawu samun-samun ye gə nyi
Kəmadəro wa ilmuwu Science ye də muradēnza am soye samunnam karo ye ba wo adēye taidazə ikkəm tuhiye suwondin hom wa shartatawa dknaye kəla done yen.
Kawuri ya adə ye nguwu so fərtənzə adin lan ciyono amma fantəgəram awwa aqida gade ya ye zaumaro ikkəm tuluye tədəna.
Amwa done alawfaltǝ diyo dən tamtamza ba də ye wa da ilmu Zundu mundu wa ya dəma təkayin bade lannalan hatta awo do tarəna de dawu jamiyero isin gawo də (hatta lezǝ amsoye kunduwu kamye lodo badizayin), kuru adǝyeyima kaziyi futuyi ro am dǝwo alawnza faltǝna so dǝ dawu yallanzaso jamaye soro gasayinye mbeji.
"Adǝro kuru "conservation cloning"" gultin.”
Kènasar adəye təma zundu adə samunzə na ma tuwondə alawwa jiri kadaro samunnam matəyin.
Saa 2002 lan amwa kəra kəla gene yen sadənama so fato awo wa gargam ye gənatəyen warma jiya DNA dabba thylacine (Tasmanian tiger), gultin dəye tandowa alaman kərwu 65 ye yi gozə polymerase chain reaction ye faidatə lan.
Saa 2003 lan dabba do pyrencan ibex bowotēnama də cakaro buro hawul laro nasha food Technology and research Aragon ye də wa cell nucleus tiyi kadiy ye təriwuna ma njim amusuram ye də ga domestic egg-cells 2001 lan faidatə.
"""Когда вернутся мамонты"" (""When the Mammoths Return""), 5 February 2015 (retrieved 6 September 2015) mammoth gultiya dabba la kəmonna samun kundəriya Ayawu gade shima bundi mammoth walta sakarēna ma də ye kēnənga tən zə də ruminants də sandiye layyata awo suronzəye waltə aro suwudə njuwulamjin də sandiye layyata wa kəndaa do symbiosis gultin dəro (sandiye indi faran tawa wa nduma kamanzə wa darura jin ba).
Sabil adəye dimi sakarēnama də tiyin dinjin shi alaman na tambuna diyayiro kuru tiyin muyin kərwu arakkə mara gəmzəyim bawo.
Suro kəzambiye ye daten fəttəwa awa tiwal kəri tambuna ye batə wa də cloning lan zərfandowo də shima kambatawa maana loktə banna baro wakajin suro gotə alame diyayiro (IVF).
Faidado awo laye samunnam zə wa Zirfandowo də musamman maro kam Adam gana də cida wa zundu mundu wa ro fanzə yin kada mbeji.
Cida wa nguwu zərfandowo kamma mukkon tarənma wakajin allan cells ye fafazen tiyi sabtəramzə yen aw biya awo ngal le NDA lan adə fandoramzə tiyin tuwondin ma aw biya hangal hangal lin wurajin tadaram tando kamma lan.
Biske makkar ye do kəriwu so fətejanna ma misal fim The Matrix and Star Wars: Episode II – Attack of the Clones Tada kamma futu tuwondin də zundu la culture gultin dən gənanotam kura kura lan na cida ye lan.
Lamba laga asutəram gənatəna Caryl Churchillye fato telbijin yen Biske wa makkarye dəa diyowa kate BBC wa HBO Films ye dən.
Wura wono kərawu yanzə yero shaktə malan, kiri shiye samunnam yanzə ye, tawaffa wono saa la'ar kau yanzə bajin no.
Suro novel Ira Levinye shiro The Boys from Brazil gultin 1976bedə-a kuru biske makkaryenzə saa 1978lan ngangatəmadən, Josef Mengeleye clone lan faidatə samunnam Adolf Hitlerbe citando.
"Doctor Wholan, jili alagəwa dunya gadebe doni kare kəriwube samuna sandiro Sontarans gultində serial 1973ye ""The Time Warrior""dən fəlezana."
"Asutə askərwa kvriwu nankaro tandobedə walta wuzana suro ""The Doctor's Daughter""belan (2008), sa DNA Doctordəye faodata kəriwuma kamuye shiro Jenny sayində satandənadən.”
Kitawu novel gultin Kazuo Ishigurobe 2005ye shiro Let Me Go sayində-a kuru 2010ye kitawushimadən gotənadə-a tarihi gaden cedo surodən am adammana lan tətandin karewa suronzaye am tambon tatambunaro yio bas nankaro, sandiye tiyinzan fanzayinye kuru affiso nozanaye dəman.
"Kitawu awo fuwulan wakajin fəlejin Cloud Atlasdə-a fim ngawonzə zəgana-adən, hawar faldə kəla kam nzundu genetic engineeringben tətandəna shiro Sonmi ~451 sayində, fal dau sandi miliyon kadaye doni suro ""wombtank""yen salalinadə, tambonzən cida dio shiro kadartənadə.”
Suro fim "Us"ye dən, loktu laa kau 1980s woro, gomnati Usbe kam United Statesbe woso cetando nyiya sandiya faidatəm kamanza jireyedə kaltəgəro, jili karama voodoo yedei.
Yim kəmaaye lan, adammanawa tətandənadə buturum tadə baye təmzayin kuru amanza affima nozanyi sodə'a ceno.
Gene sodə ndikate jili dabbaye falyen faltəgəna, ndikate jiliwa dabbawa gadebeyen faltəgəna (dabbawa transgenic satandin), kuru adəgaima kingdomwa gade soman.
Injiniyawa genebe soye gene do dabbaro sakkiya saraanadə satuluyin kuru karewa gene'a leyata gade'a kəlzayin, surodən nasha promoter-a terminator-aye mbeji kuru marker kartin-a.
Herbert Boyer-a Stanley Cohen-aye dabba nzundu genetic engineering men tətandəna buro salakyedə 1973lan cetando, kuli bacterium doni kurun kanamyində shiro affima sədimbadə.
Dabba buro salakye ngalwotəgəna kasuwuro satuluwunadə shima GloFish (2003) kuru dabba ngalwotəgəna kəmburo faidatəro amari tinadə shima bənyi salmon AquAdvantageyedə suro saa 2015.
Fungidə awowa nganzatəna tilo lan cetando.
Shawariwa genewa kwasuwa saudin viruswabe tuluwum kalimi so tandobe mbeji.
Ngəwuso kurunna kajim yezobe raktə au kuli raktə nankaro cetando.
Dabbawa sodə sandiya faltə zauwwa kuru ngəwuso martawa kulashiyen kashara.
Dabbawa fatobe ləmanye sodə sandiya nya futu wurazayin-a, nəm ngalwo danzabe-a, nəm ngəla camnzabe-a, kwasuwa raktə-a, kuru kənəngatə-aro ngalwotəyin.
Human gene theraphydə kuwa yaye bəlin yaye, sha faidatə kwasuwawa kaduwube jili severe combined immunodeficiency-a Leber's congenital amaurosis-a ro kurun tədin.
Kazəyiya gade sandima kasada baa-a zazzau-a huwumawa kaltəgəbe-a, bannatə kəmbuwa ngalwotəgənyiye-a, kənshe kəmbuye kaltəgə-a, kənənga huwumalaro dio-a kuru hakku ləmanbe faidatə-a.
Lardəwa ye lamarra anyiro katapwa kaltəgəbe gozana.
"Ma'ana genetic engineeringbe faraktəgənadə suronzən karnəm yalolo-a kuru duluwuwa kartəbe gade so-a mbeji"".”
Misallo, arkəm shiro triticale gultində 1930lan nzunduwa genomenzə faltəben cetando kaamilro.
"Biotechnology zamanbedə ma'ananzə ""nzunduwa nucleic acidbe diyabe, surodən awo shiro recombinant deoxyribonucleic acid (DNA) gultində-a kuru daataro nucleic acid cellwa au organellewaro ikko-a, au kəltəwa cellbe so-a.”””
Ma'anawa anyi duluwudəro hangal cedo tamoramdə yayero, ma'ana GMOwa-a GMOwa gənyi-a genotype-a phenotype-a samun'a.
Kuru kazəyiya so suwudin duluwuwa bəlin tando saadin dəro.
Genetic engineers sodə gene doni dabba laaro sakkiya saanadə satuluiyya do.
Genedə daji awowa geneticbe gade so'a kəltin, nashawa promoter-a terminator-a marker kartinma kunten.
DNAdə microinjection men cell dabbayero sakkin, kalangai nuclearbedə men daataro nucleusdəro sakkin, au viral vectors faidatəmen.
Karewa natobelan adə tissue culture men tuwandin.
Adamen karewa genebe bəlində host genome dəro təkkin.
Yallawa nucleases engineeringnza tədənaye diyeu mbeji: sandima meganucleases-a, zinc finger nucleases-a, transcription activator-like effector nucleases (TALENs)-a, kuru Cas9-guideRNA system-a (CRISPR lan goatə).
1972lan Paul Bergye recombinant DNA buro salakye kuli kwasuwabe ctando sa virus bəli mangobe-a lambda virus-a kəlzəna dən.
Bacteria doni plasmiddə kəltəgəmen kənasartənadə daji kanamycin mbeji yaye raksə kənəngatin.
1974lan Rudolf Jaenisch njulwa transgenicbe citando DNA diyabe tada tadaramlan wuratə sədindəro ikko men, dabba transgenicbe dunyabe buro salakyero wallono.
Njulwawa gene nza tutuluwuna (knockout mouse gultində) 1989lan cetando.
1983lan awo natobe nasha genetic engineeringbe men buro salakyen sadənadə Michael W. Bevan-a, Richard B. Flavell-a kuru Mary-Dell Chilton-a satandə.
2000lan, shinkawa golden ricedə shima awo natobe buro salakye faidanzə tərana wo.
Insulin doni bacteriaye sədəna, shiro humulin gulzayində, sha tuloro Food and Drug Administrationye 1982lan amari cina.
1994lan Calgene amari təmatər Flavr Savrdə kasuwularo tulobe suwandəna, kəmbu doni buro salakyen ngalwotəgəna.
2010lan, ilmuwu kimiyabe cidaram J. Craig Venter Institutebedəye synthetic bacterial genome buro salakye satandəna sa warmajiya.
Kasuwu USbero saa 2003yelan cetulo.
Gene-a bayanna genebe gade so'a dabbawa jili gade-gade kadayedə mowonzə plasmidro kəltəgə bacteriaro təkkin gənatə-a ngalwotəgə-aro.
Plasmidwa kada DNA bacterialan gotəna sawasawartə kəske'aro sadin.
Ilmuwu kimiyabe raksa futu kəskelan gene so sawasawarzayin ye kuru kəkəlzayin suro bacteria yedən kuru proteinwa bəlin au tartəna tandoro kuru futu adəye nizamwa gade-gade lejində kuru ro.
Bacteriadə kəmbuwa tandoro faidatində tussuna, kuru jiliwa təraana kartə kuru tətandəna cida adə nankaro sanyiyaram men.
Bacteriawa kəmbu sadin ngəwuso lactic acid bacteria, kuru adə shima na doni kulashiwa ilmube kəla bacteriawa kəmbu sadin genetic engineeringbe lezana wo.
Ngəwu so USlan sadin kuru kaltəgəwa tandonza Europelan koljin mbeji yaye, 2015lan karewa kəmbuye bacterialan tuwandin sodə kərmaaro nadən mbeji.
Bacteria sodə daji sandiya kərəmtin kuru protein matinmadə sandilan sasərtin.
Proteinna anyiye ngəwunza so duluwu alagəla men tuwandimba au fandonza zau kuru sandiya awowa kwasuwa saudin soye letənza zau, adəye sandiya nzəliwo'aro sədin.
Fannu kurun dioben guron sandiya awo shiro biofuels gulzayində dioro faidatayin.
Bacteria kaləmmo kərrata dəge faltə wa suwudə hatta bacteria aziya kudoma dəwa fatsa'a baro tədin aw biya shilan faidatə ma'yintatəgə yin enzymes wa ma dəwa
Kuri Bacteria da təkə kamanzə wa kəltəye sai lan awo colony tin də wa bayamgatə kuru adəye suwudin ndəlefa loktə ganagə nyiro. adəye təma nabtə ndəlefa hafsə baro sədin dalil zə alaka do no indi fara kam adam gama wa Bacteria ye də kəzəfkəro ndə nyo futu kurun kaduwu yen faidaten ya yiro
Bacteriadə karnu falma kozənaro nasha kulo bareyen faidatəna.
Fuwutə ilmu genetic engineering ne ye sauro, kuriya adə bacteria cerfandawa futu faidanzəa ngalwatəgə ye ya.
Jili bacteriabe pseudomonas gultində banna kərtəbe suwudin nji'a kankalaro kalaktəmen kornzan.
Faidawa gade bacteriawa fannu geneticsben ngalwotəgənabeye dawun bioremediation mbeji, adə shima bacteria'a faidatə awowa kor au kəndaram bannazayim banna kəske'aro diobe wo.
1980s lan, kisandima Jon Davis-a goni fannu geneticsbe Dana Boyd-aye alama nəmkamu fəletabe təlam Germanbe (ᛉ)də awo shiro binary code sayindəro kalakcaa kuru dare sequence DNAbero kalakcaa, daji kuru Escherichia coli lan fəleada.
Kulashiwube daji raksa adə faidatayin lamarra kada kaltəgəro; na nganzatəna-a, nəmkura ikkobe-a, kuru loktu fəletə genebe-a kunten.
Kuwayaye katap jarabtəbelan yaye, kənasarwa laa mbeji nasha gene theraphy faidatəm gənewa batti faltəben.
Saa 2018bedə lan, jarabtəwa nasha litaribe kada tədinma mbeji, surodən kurun dio hemophiliabe-a, glioblastomabe-a, kwasuwa shiro chronic granulomatousbe-a, cystic fibrosis-a, kuru kansawa jili gadegade-a mbeji.
Kuli shiro herpes simplex virus gultində vectorwa au gotəmawa faidazayinbe fəlezana, raktə gotəbe 30kb'a kuru fəletə loktu kuruwube'a, sandidə nasha gene gəmtəgəyen gotəwu gade soyedei satənyi yaye.
Kuliwa kwasuwabe gade naptə gotəwuyen faidatəna ye laanza sandima alphaviruses, flaviviruses, measles viruses, rhabdoviruses, Newcastle disease virus, poxviruses, kuru picornaviruses.
Adəye raktə kwasuwa kudobe virusdəye lejimba, nzətkawo alagəla səsangin kuru alama raktənza kwasuwa kudobe sowandinye ba, shi doni kalimiwa gadeson wakajinma.
Kalimi kwasuwa tuberculosisbero zauro faida'a, Bacillus Calmette-Guerin (BCG) gultində, nzətkawo gana laa bas cin.
Kalimiwa gade gotəmason tərfandənaro amari tandobe tina mbeji kuru gade kada satandiya saraana mbeji.
2004lan, kulashiwu ilmube soye kuli kwasuwabe ngalwotəgəna doni cellwa cancerbe tarajində waniye zawal tunowa yezobe gade suwudin gulzana.
Kuli kwasuwabedə kəska lemunbero liwulamen cekko kwasuwa shiro citrus greening disease gultində gərtəro shi doni nyama lemunbe ci 70% lan fuluzəna tən saa 2005be lan.
Kuliwa kwasuwabe ngalwotəgəna doni dabbawa nganzatəna raksa sasambimbaro nzundu immunocontraception men sadində njim laboratoryben tətandəna kuru adəgaima sandi gade doni katapwa wuratəbe dabbadəye yarazayinma.
Ngalwotəgə nasha genebe kuli kwasuwabe shiro myxoma virus gultindəye yita gatsaana kəriye Iberiabe lan tarmunawa karaabe Europe nzəliworo kuru sandiya Australialan kaltəgəro banatəro.
Mowonzə awo sandiro bacteriophages gultində tətandin proteinwa ngalwotəgəna tiyinzabe fəletəro kuru futu taganasbelan sandiya kəltəro (nzundu shiro phage display gultinmadə).
Faidawa sanyiyarambero, yeastdə faidawa bacteriabe naptə alaa cel falla doni wuratəgə butu-a kuru ngalwotəgə proteinwabe eukaryotesbe-a kəljin.
Faldə shilan awo shiro increased malolactic fermentation efficiency gultində mbeji, kuru faldə ethyl carbamate tajirwa'adə tando faijin sa fermentation wakajinlan.
Bacteria-a virus-a yedei gənyi sandidə raksa kuliro kwasuwa saudin letə tilonzə man, amma faidan sandiya kurun kuli yezobe soye kozana yaye.
Awo kaltəgə nasha nzundu biology nganzatəna faldə shima kantana, sandi doni kwasuwa kada gozayinma, malaria-a, yellow fever-a dengue fever-a kunten.
Duluwu faldə shima kuli fungi doni faltəgə malariabe dabcin au Pasmodiumdə cetto sutuluyindəro proteinna yira.
Awowa tənatin ngəwuso pluripotent, ma'ana cell fal awo tənatəna wurazanayen mowonzə kəndaramwa təraanalan gotə wuratəyin.
Fuwutəwa kurakura nasha duluwu shiro tissue culture gultin-a kuru nzunduwa plant cellularbe-a awowa tənatin kadaro tədində nizamwa kəska tafabero tədənan goatə.
Alaa gade fannu genetic engineeringben faidatində shima Arabidopsis thaliana.
Kulashi ilmube lan, awowa tənatinsodə futu genewa laa cidazayin notəyero tətandin.
Mutagenesis yedei gənyi, genetic engineeringdə kolzə awo nganzatəna tutuluyin genewa gade lejimbaro.
Duluwuwa gade sandima genedə'a fuwutəgəma dunoaro foktəgə-a kuru awo wakajin rumin sa na'a kozənaro fəletiya, gene'a dunon ikkəm na gaden au martawa wuratəbe gaden fəletaso.
Karewa nzayebe buro salakye genenza ngalwotəgəna sodə launuwa faltəna kasuwularo cedo.
Karewa nzayebe genemen ngalwotəgəna gade sandima Chrysanthemun-a Petunia-a.
Kuli kwasuwabe shiro papaya ringspot virus sayində kəskawa gondabe Hawaii lan bannazəna karnu kən findiyen hattaa sai kəskawa gondabe transgenic sodəro awo kwasuwa suwudin raknəm datə sadə so.
Kusuni kəskawa tənatənabe kən indimidə nəmngalwodə shi yeyi baro cido, ngəwusoro faidawa kəmbubedə faltəmen.
Karewa tənatəna Gmbesodə sandiya futu kazəyi kulibeso raksayinro cetando, kuru adəgaima faida tiyiro sədinma sərayin kuru kazəyiya gadesoye raksayin.
Karewa natobe au kəskawasodə kurunna kajim yezobe raksayinro sandiya cetando, ngəwusoro shi doni glyphosphate au glufosinate furtunzawo ma.
Sandi gana laa genewa doni proteinna kuliwa kajimbe encodin sədin faidatayin.
Karewa tnatobe GMbe ci fal man cidiyan alamawa gade sandilan mbeji, sandiye suron virus raktə yioso, ngəli letə wahhartəgə-a kuru kəlno kəska au awo natobedəye faltə-a.
Karewa natobe-a cellnza so'adə karewa kurunbe suro bioreactorsyen tando nankaro sandiya satandəna, duluwu shiro phharming gultində.
Kurunna kada tiyinzan karewa kəska-kəskan tuwaandinma mbeji shi doni səkkə sandiya tandodə geneticaly ngalwotəna au kəska gade soro tina ngəwuro sakkə nankaro.
Sandidə kuru fujiwo sandiya awo laaye zamtəbe sandiilan ba.
Kalimi sodə tandonza-a, yadəm kudenza-a, ikkonza-a zau, sau adəyedəro nizam do sandiya fato'lan sətandin fandodə kolzə nawa fəram-a fuwutə sadin-aye sowandayin.
Tiyi kəska soyen gənatədə taman cetində fulujin saunzədə na gənatəye amusudə məradətənyiro tartəyin, kuru sasərtəye məradəzənyi, kuru loktu kuruwuro kəzəkkəro dəgayin.
Saa 2018be lan dabbawa genenza ngalwotəgəna yakkədəma tawattəgə sowanda, sammaso USAlan.
Canada: Dabbawa transgenic gultindəro brainwave diodə DNA kuli kwasuwabe tada wuratə sədinro liwulamen sakkə daji tiyi kamuyero ikko men cedo.
Tando nizam CRISPR-Cas9 gene edeiting ye naptə zawal butuwuye duwaye cella awowa kwasuwa saudin germ gultinbe ngalwotəgəbe, adəgai lan loktu doni dabbawa ngalwotəgəna tandoye gojində retaro fuluzə sədin.
Njulwa ngalwotəgəna sodə sandima dabbawa ngəwuro nasha kulashi biomedicalben faidatin ma wo, saunzədə sandi butuye kuru sandiya sawasawartə kəske'aye.
2009lan, ilmuwu kimiyabe soye gene fal tiyi dabbawa sandiro primate (marmosets)bero ikkoye kənasar sadəna sa warmajiya.
Fəletə kərrata dimiwa so, godu so, njulwa so, kuru dabbawa gade so'a lan tuwandəna.
Human alpha-1-antitrypsində protein gade doni kanyi solan tuwandinma kuru adammanaso doni mbautənzə sandilan mbejiro faidajin.
Fufuwa godu doni ngalwotəgənabe sodə adammanasoro ikkoro mbəlazayin.
Dabbawasodə futu duwaro wurazayinro sandiya tədəna, kuru kəlewaye kwasuwa soye sandiya sətayimba yero tədəna.
Godu laa GMbe shiro Enviropig gulzayində raksə phosphorus kajimbe ngəlaro goduwa ngaiso'a kozənaro nyejinro sha cetando.
Adəye ya so doni nganjinzan cam ngəlaro ishimba amma ndulinzaro cam nganjibe yioma saraana wo kəmbu gongonbe yayero so'a banajin.
Təmawa fannu au nzundu genetic engineeringbe faidatə dabbawa isa baro walzana waltəm kudobe mbeji.
Shilan faidatə kwasuwawa kaduwube au genetic disorders gultin jili severe combined immunodeficiency-a kuru Leber's congenital amaurosis"-a ro kurun tədəna.
Awo shiro germline gene theraphy gultində faltə jili wi yaye waratatin suwudin, shi doni hangalza ilmuwu kimiyabero suwudəna ma.
Aquaculture sanyiyaram citə sədin ma, kəmaaro reta bənyiwa doni dunya samma son tuwindəye cin.
Jamiwa kada zebrafish ngalwozaana shiro banna suro njiye fodutəro proteinwa konnu wassayinma genewa doni banna nozayinro ndəbtəgəmen.
Buro salaklan jamiwadəye falnza sətandə banna njiye fodutəro, amma kəmaadv nasha kasuwu bənyiwa zayebero walzəna, dabbawa ngalwotəgəna buro salakye kasuwun tuwinro wallono sa 2003 lan USAlan ladoro sha satuluwunadən.
Zebrafishdə dabbawa wutəbe duluwuwa tandobe-a, waltəm sangobe-a, nasha geneticsbe-a, halwabe-a, duluwuwa kwasuwabe-a kuru asəm ngaltabe-aro wallono.
Bənyiwa Gmbe sodə'a cetando am sha fuwuzayinbe ngəwuro awo wuratə tiyi dabbayen suwudin tando mazana sanyiyaram aquaculture yen faidatə nəm doi wuratəbe-a kuru bənyi kənta ngəwu-a fulutəro.
2015lan amari yio kaltəgəbe suwandəna, kəmbu GMObe kəskabe gənyi buro salakye kasuwuro təkkvna ma.
Kuli shiro drosophila gulzayində faidatəna nasha genetics-a waratatə-a, wuratə suro tadarambe-a, kəlo-a, hal-a, letə ngəlibe-a kəratəyen.
Kantanawa kwasuwa maleriyabe raksayinma laboratorylan tətandəna gene doni kuli kwasuwaye malaria suwudinye wuratə fulujin ma ikko men daji kuru homing endonucleases faidatə gene shimadə'a duwaro tartəyin dau kantanawa kongawaben ( gene drivelan notəna).
Duluwu gade shima nzundu kuli sambimba faidatəye, na doni kongawa doni fannu genetic engineeringben sasambimbaro tədəna sodə kongawa sasambinna kənasar dion kozayin, adadunza fulutəro.
Duluwudə nzundu yembo baa ye doni kantana solan jarabtənadə'a samun, na doni kongawadə'a gene doni kolzə kamu tambəna woso naularo nazəyimba yen faltəna.
Na adəlan jili pink bollwormbe doni radiationlan sambimbaro tədənadə sandiya nzundu genetic engineeringbe men protein konnu kime washshin fəlezayinro sadəna kulashiwu ilmuye futu kəskeya lan sandiya ninitəgəro.
Mowontə injinwa siliki satandin faidatəm awowa gade tandobe mbeji.
Kuyi GMbe doni kurun Kanuma gultində sətandində, enzyme doni kwasuwa ajabba laaro kurun sədin ma suro nguwulnzəyen, amari kallataa Usbe 2015lan kowono.
Australia lan shawariwa genetic engineering faidatə kokko cane toad sayində kaltəgəbe mebji.
Kuru adəgaima dabbawa nematodes transgenicbe tandodə gana kəske kuru adə-a RNAi-a sandima awowa faidatəna genewanza kəratinma wo.
Transgenic nematodesdə faidatəna kuliwa kwasuwabe virusdə so, ilmu asəmbe so, kwasuwa so kəratin, kuru awowa kor bannazayin fodutə'aro.
Kuli shiro flatworm gultində raksa cell fallan kəlanza walta sasangin.
Kuli shiro bristle worm gultin, annelid njiyedə, ngalwotəgəna.
Fella cidawa genetic engineeringbe kaltəgə'a leyata tandodə 1975lan badiyatə, Asilomar, California lan.
Shidə tawa dunyala doni fuwuro zutəgə-a, cistəgə-a, kuru faidatə-a dabbawa ngalwotəgənabe sunotin ma.
Cidawa dim kurube kada amari na jamiwa kaltəgəbe lardəye au sharayen məradəzana mbeji.
Nizam-dunyala karungaa mbeji fujiwowa GMO so-a, cidawu laboratorybe-a kor-a leyata kushetəbe mbeji.
Lardəwa gade-gadeye adaduwa gade-gade faidatayin darajawadə ikkuwaltoro kuru daraja wo son awo diobe məradətəna ruwunzə.
Misallo, kəska doni kəmbu nakaro gənyi tətandində huwumawa nzəliwo kəmbuye ruoma sorimba.
Lardəwa doni GMO faidatə dapsana ngəwuso kulashi ilmube GMOye kolzana.
EU lan GMOwa gana laa kərəmtənza koltəna yaye GMOwa kada kolzana lardəro sakkin kuru sasərzayin.
Letəgəram USbedə duluwudəro ngəlaro hangal cinyi jili lardəwa gade yedeiro, fujiwowa ilmu kimiyabe suru kuru asutəram awo jireyero wakajinbe faidatin.
Lamar kura fal kaltəwu'a zəksəna shima karewa GMbe sodəro alama təkkə la wande təkkənyi.
Gashiptə adə suronzən am yioma-a, tandoma-a, kamfaniwa biotechnologybe-a, kaltəwu gomnatibe-a, karapkawa naptə kəlanzabe-a, ilmuwu kimiyabe-a samma mbeji.
Kazəyiya ngəwuso kəla futu GMOsoye nəlewa-a kor-a lezayinben.
Adəma dawunbaro, juwu jamaye ngaidə sandiya amwa ilmu kimiya ye zamzana wa gade futu kəmbu GM ye də ye ndəlefanzə'a fantəgənziye.
Falalatə genebe ndikate karewa natobe GMbe-a sandiya samun-a, rokko kurun kajim yezobe ngəwuro faidatə-ayedə, fujiwo kajimwa kurun sandiya yezobe raksayinye sərayin.
Kazəyiya anyibe laanzaro katap gotəgəro GMOwa laadə futu tartəgənza kaltəyinro tətandəna.
Kazəyiya korbe-a karewa natobe faidatəbe-a laanzadə sandima fulutə nəm gade-gade alagəlabe, ngəwutə dabbawa banna sadine (sandi doni nganzatənyi ma) kuru fafaltə kuliwa banna dioma soye.
Futu karewa natobe Bt ye dabbawa nganzatənyi faidazayin so'a lejində lamar jama meulabero wallono ngawo kakkadi 1999be laaye maləm fatafata monarch gulzayindəro illa'aro waljin sənayen.
Raktə adammana so'a fella genetic engineeringben yasabe kəmaa mowonjin daa kazəyiya sandibe mbeji kəla futu nzundu adə koltə kuruwuro lejinyen, au sha faidatə baa ma ngəla wo yen.
Kəntawu October saa 2006yen zəktə duluwu kaltəgəbe-a, kaltəgə kəmbuwa doni kamfaniwa GMO satandin-a saladin-aye-a, faidawa ngalwotəgə genebe na'a kozənaro zazaktə-a, au kazvyiya kəla kurun kajim yezobe glyphosate'aye.
GMOwa sodə loktu mbərshe jama meuye kəla nəlewa kəmbuyen , shi doni ritə mbautə kəmbuye jili Bovine spongiform encephalopathy ro kərtəgəna kuru manawa gade kəla futu gomnatiye karewa Europe lan kalzəyində, ganazənadən celo.
Genetic engineering, genetic modification au genetic manipulationye gultin, shima futu gene alaa laaye sawasawarəbe biotechnology men.
Ngəwusoro awo laa tətandə kuru shi lan faidatə DNA adə tiyi dabbadəyero təkkin.
DNA bəlin jili wi yayero təkkin, au nasha laa gənomedəye nganzatə təkkin.
Rudolf Jaenisch shima dabba GMbe buro salakye sətandə sa DNA diyabe njulwaro 1974 lan səkkənadən.
Kəmbuwa nzundu ngalwotəgə geneticsyen tətandəna 1994 ngalan təladin, tulo təmatər Flavr Savrbe lan.
2016lan bənyi salmondə hormone wuratəbelan ngalwotəgəna saladəna.
Genewa kwasuwa so saudin laa tulomen mowonzə kwasuwa jili adammana soye dabbawa lan tətandin.
Citə kasuwu awowa natobe genemen ngalwotəgənadəye faidawa razuwube kulowuro suwudəna lardəwa gade-gade kadan, amma kuru na manawaye doni nzundu dərizə kəlzəna fandobero walzəna.
Letə genebe, futu dabbawa nganzatəna lejin, samtə kəmbuye kaltəgə-a kuru hakkuwa ləmanwa hangalbe-a ye lamarra ye naptən tətangəna.
Adə shima zauro duwa wo, mowonzə faidatə gene dabbawiye yaye (sandi na gadebe yaye) təkkin kuru genewa waata gade soye kəltəro kaltəyin.
Kurunna so, kalimi so kuru karewa gade soye dabbawa lan tuwandəna.
Ilmu biologybe synthetic gultində fannu citə sədin ma doni genetic engineering də'a gozə fuwuro saadəna karewa adammanabe sətandəna tiyi dabbayero ikkomen.
Karewa geneticbe dabba jili gadeye kəltəiyya, dabba tuwandənadəro transgenic gultin.
1973lan Herbert Boyer-a Stanley Cohen-aye dabba transgenicbe buro salakyedə cetando gene antibiotic resistantdə plasmid Escherichia colibero ikko men.
1976lan Genentech, kamfani genetic engineeringbedə Herbert Boyer-a Robert Swanson-aye kokkada kuru ngawo saa falyen kamfanidəye human protein (somatostatin)də E.coli lan cetando.
Insulin doni bacteriabe sətandində cidaram Food and Drug Administration (FDA)ye 1982lan amari cina.
People's Republic of Chinadə shima lardə doni buro salakyen awowa natobe transgenicbedə kasuwularo sutuluwu, 1992lan kəska tafaye virusye-affima shiro sədimba ma cetando.
1995lan, Bt Potatodə faidatəro ngəla sə cidaram kor nzətawobe gullono, ngawo FDAye amari cinayen, sha awo natobe doni kuli cejinma buro salakye USlan amari tinaro cido.
Genetic screens mowonzə tədə genewa ngəla asutin kuru sandiya jarabtin daji candidate shiro ngəla wo ba asutin.
Fellawa anyi daji gel eletrophoresis men tutuluyin.
Sa kəretiya genedə'a plasmidro kəltəyin shi doni daji bateriumro təkkin ma.
Sandi anyiye suron nashawa promoter-a terminator-a mbeji, sandi doni transcription yita badizayin au yita dazayin ma.
Raktəwa jili anyi bacteria gadelan baditin zəktə men (misallo shock konnuye au lantərkibe), shi doni cellro gawo-a luwo-a DNAye sərayin; DNA doni gotənadə gənomedə'a tilozayin au extrachromosomal DNAro dəgayin.
Awowa tənatinlan DNAdə ngəwu soro Agrobacterium-mediated transformation men təkkin, Agrobacterium T-DNA sequencedə faidatin shi doni kolzə alagəla men kare geneticbe cell plantbero sakkin.
Karewa tənatinlan tissue culture men adəmadə tuwandin.
Awo sandiro selectable markers gultində faidatə futu kəskelan cell faltəna-a faltənyi-a asutin.
Jarabtəwa anyiye nawa chromosomal tawatsayin kuru adadu genewa təkkənabe fuksəyin.
Karewa genebe bəlində mowonzə təkkin suro genome dabbadəyero təkkin au na laa taganasbero nganzatəyin.
Ngəwutə gene taratəbedə mowonzə ngalwotəyin genome editing men.
TALEN-a CRISPR-a də sandima ngəwuro faidatin kuru fal woso faidawanza'a.
GMOwa kasuwularo tədəna ngəwuso kuliwa raksayin au karewa natobe kurunna kajim yezobe raksayin ma.
Mouse hybridomas, cellwa doni monoclonal antibodies tandoro sandiya kəltində, genetic engineering men sandiya gotəna human monoclonal antibodies tandoro.
Genetic engineeringdə faidatəna modelwa dabbawaye kwasuwawa adammanabe satandin.
Kurunna faidazayin so mowonzə modella njulwabe anyilan jarabtin.
2015lan kuli kwasuwabe virusdə faidata gene kəlewa cellwa katiube tada laa kwasuwa katiube ajabba laa shiro epidermolysis bullosa gultin sha zəksənadəyero cekko, katiu kəlewa wuratəgə-a kuru tiyi tadadəye ci 80% ma sətənaro gənatəgə-aro shi doni kwasuwadəye zuwuna madə.
Kuru kazəyiya doni nzundu shimadə kurun dio basro gənyi faidatin, ngalwotəgə-a au siffa adammanasoye-a hangalnza-a, hallanza-a faltə-aro faidatinye mbeji.
Shiye wono ferowa kauwwa indi Lulu-a Nana-adə mauwwa gana laan dateza sandiya ceshambo.
Kəmaaro, lardəwa 40lan ngalwotəgə germlinebe dapsana.
Bacteria sodə taman kəske'a, wuratəgə butu'a, duwaro ngəwuzayin, gana laa faltənza kəske kuru -80 °C lan sandiya loktu ndau yayero gənanəmin.
Adə futu phenotype alaadəye'a letinro waljin, na doni genedə'a fəletin au gene wi so gade'a letayin.
Bangnəm tulo kəskelan fuktəgəno gene təraanadəye cidajimbaro tədəna.
Adəye kolzə kam dim kurumadəye naskantəwa doni mutation adəye suwuna kulashshin kuru adəlan cidawa genewa laaye nojin.
"Duluwu zauro kəskema kuru buro salakye faidatənama, shima ""alanine scanning"", na doni na sawartəbe wo so amino acid unreactivedəro mutating sədəna."
Duluwu shimadə bangnəm tulo engineeringbedə'a samun, constructdə faidatə genedəye yiraro tədində gənyi maa, ngəwu soro fuktəgənowa genedəye yiramen au tandoproteinbe kəlakəlan sədin.
Zawal fal adə diobe shima awo shiro wild-type gene sayiində 'fusion’ gene lan faltə, shi doni jili gade wild-type genebe ma awo kalaktəgəbe jili green fluorescent protein (GFP)'a ma shi doni karewa ngalwotəgə genebedə kolzə turinma.
Kərawa fəletabe sodə na-a loktu-a protein laa taganasbe tətandin asutə nganzazo.
Genewa laa sodə suro bacteriayelan ngəlaro cidazayimba, sau adəye dəro yeast so, cellwa kuliwabe so au dabbawa mammals gultinbe so mowonzə faidatin.
Kuliwa shimye surimba ngalwotəgəna laa soye biomining-a bioremediation-a lan faidatin, dalil raktənza suwa kərawu kornzan tuluwum awowa fandonza kəske'a ro kəltəgəyedəro.
Karewa natobe kuliwa kwasuwabe fungal-a virus-aye sandiya darurajimba sodə tətandəna au tando sadin.
2016 lan bənyi salmondə hormone wuratəbelan ngalwotəgəna duwaro wuraza nankaro.
Ngalo soyabe-a canola-aye ngalwotəgəna kəndauwwa nəlewa'a tandoro.
Duluwu gene transferye viral vectorsyedə duluwu jili dabbawabe na sandiya matənyin ngəwuzayin kaltəgə-a kuru dabbawa kuwa gotəgənaro kalimi dio-aro shawari tina.
Nzundu genetic engineeringbe nzəliworo faidatədə kəmaadəro manatin amma fuwundo tədin.
Samno Asilomaryedə kashimowa kəlanzəkkobe laa so laminzəna kəla nzundu recombinantbe faidatəyen.
Lardəwa alamanna men fiwun lokko tuluryinnye wakakillaro kasheru kuru jama kadaben faidatain sha naftə wala nganzabero gawetəlan.
Kambo lardəwa sandiye kasatsanyi kərəm GMObegadə sandiro kasatəgənyi Kulashi adəga waltəm diwoga.
Emily Marden, Tajirwa a Fowommazaga: Larda U. S beye fowommazaga sartawanza nasha lamarra Atambega Auragaljabe fasalbe saa 44 B. C. L. Rev. 733 (2003) Karafka lardəwa Europbe alama sandiye kambo fowomma GMObedəga Dunya sammalan goza kambatəbe mbeji.
Lamar kura fal kaltəwu'a zəksəna shima karewa GMbe sodəro alama təkkə la wande təkkənyi.
Kasata ba adəbe dalillon hatta mana sharabemaro walzəna, asutəba kasuwuwa lardəga-lardəgabero walzəna kuruson hayahayaso adəgaima fowomma lamarra Karewa kasuwube lardəwalasobega fowom gənatəso samma gattəna.
Amma shauwa təwandəna, nasha lamarra arziyiben kambo kulashiyaben təwandənadən kusənyi GM bedə zauro barewuro nyamaga au riwaga.
Faida kada kor-korlan təwandin kusunyi GM belan amma sa’a kada gotin kawu asutindəro kuru shaidabe fulezəna fasal kəndo Auragaljabe notənaladən.
Biskewa makarbe gana lowortəzaro bayan kəla mundə geneticben bayansadində, illa sandi dawudən badə sa’a 1978 Tada lardə Brazilben isanaga kuru 1993 lan garaji Jurassic Park bega, sandi indison darasə ala gatsana, suro kəndozaben kuru fim kimiyabeladən.
MundəNanobe, kuruson mundənanobedəga kasartin dalillaro faidatəro alamanna atomicso moleculaso kuru waltəm moleculabe ngal sanyarambe muradəro faidatəsolan.
Fasari adəbe bayanzəna faida nzunduwa a munduwa quantumbe shiro ngallaran “realm scale” be gultinmadən kuruson fasaridə gərtə mundə taganasbeye muradə kulashiya gade-gade surozəlan kulashiya mundubeso sandidonyi awowa musammanbe sandidonyi awowa isan cidabe alan təwandinmaladən.
Karafka kulashiwubega adəgaima tawattəgabegaye də farak, nasha faraktəbega Karewa maila mundebe physicben gawetə fasal bulin dəga gattəlan nya moleculosbe kəlalaro saftəben nasha awo bulin kədoben au tandoben nya ngalnonanobe dataro awowa atomicbe ngalle dəga kaltəlan.
“Kalamadə ”“mundə-nanobe””buro salaklan shilan Norio Taniguchi saa 1974 lan shilan faidatə, amma taidatə sha dunyalan notənyi.
Mundu nanotechnology bedə darasə kərabero saa 1980 lan walwono dalilla a diwalla kadawa ngawo təga cida’a jama’a mewubeyen gattənalan, shi donyi diwalla mundue kada bulintənalan kuru sasərtə kambo a nasha kadalan tədəna kuru hangal jama’a kadaben nashdəro gərtəna futə tədə atomicga kaltəben.
Microscope kamabatəma Gerd Binnig a Heinrich Rohrer ga kulashiram IBM Zurich ben nushiwuram ngalau shiro Nobel Prizebe a kəla darasə kəra Physics ben səwandəna saa 1986.
C60 də buro salakladən sha mundə nanotechnology bero bayanzanyi; kalamadə faidatain diwal cida samungo gattənalan alamanna kange Carbonbe nanotube belan ( loktəlan sha botin graphene tubelan au Bucky tubes gultin) dasole shaworirotə shilan faidatəro shi donyi kartəberogənyima nasha Karewa konnubelan.
Ngawo saa mewuben, diwalla mundube kamabatədə tərayin hatta banazə suso-awo oxidetindəso-banama cidabe konduktobeso-trasistoso (MOSFET) karewaso hatta mundə nanobero gənazə ganazəma nm 20 kozəna datə gaworamzəbedə, baditin FinFETlan (fin fielddə transistor dunowa), kataffanzə yakkə, fasaltə nyima, gaworam indiya MOSFETbe.
Kasata ba wawono ngawo fasari a kuru tuskano kəla kaziyiya mundəbe nanotechnologies bedən karafka Royal Society be hawar sətəlunalandən wawono.
Karewadən bautəga mbeji nəmngəwu mundə nanobeye karewanzəladən awowa futə lamarra atomic kaltəbedəyero ga’ana.
Futə gaworam dəga awo a batauzən danama (GAA) be fasal mundə FinFETbeladən.
Adəbe cidadonyi kərmaro gattiyinna adəgaima kataffa kada kambatəbe gotin dəga gafsənazəgason.
Nəmgana a farakgadə atomicdəlan kara (hydrogendə tiyizəlan atomsdə zauro gana, futə somdəbedən kwata nm be shiro kinetic diameter be) kawu mundə nanobega tədənaladən kambo karewanzəbedə atoms a molecules a lan təwando.
Ngalnaram dəga səro diwalla a fasalla kadabero təkəna, nəm faraknzə dəga sasrtə turiya ngalnaram nanometer bega meter bedə samma fal adəgaima kayakayami be nəfarakzə dunyabega.
“Suro ”“samiya-furtəgaben”” tartiffa gotinyeladən karewa awolan tədandənamandəbe suron molecularye mbeji shilan dawiga safsayin diwal sartəwa moleculadəga asutəben.
Missal faldə shima nzəra nasha haftə shiro Nasaran volum gultin madəbe dawibega adəgaima Karewa thermalla catalytic begason təwandin.
Cidiya Karewa nanobe catalyticbedə diwalla tajirwabe kada kajin loktə Karewa kauwa indidə kəltanaladən suwudin.
Fasal asutə moleclarbedə taidazə faida dano: molecular sasərtə taganasro gatəyin nasha sartə a tartiffanzəga adəgaima banazə duno awo covalent gənyibe səro moleculbedəga gattən.
Diwalla anyi sandiye Karewa anyiwa təwandə kasuwuwa adəgaima taman kəskewa soro lardəbelan waljin mundə samin gozə cidiyaro suwudənan, adəbe səkə nəfarakka adəgaima mashuwuligaso nasha saftəga nzəraben təwandin.
Fasalla Karewa sasərtəbe fasal nanobedə sha muradəga gafsənadga tilozanyi, kuru son hayamaro shauma bawo na sasartəben nəmgaden mundə noatama sanyaramsobe shilan kəndozaga gatsailadən Karewa nanobe alamanna kange kabonbe sha nanotubes lan au awowa shiro nanoparticles gultinnason.
Təma mbeji fuwutə mundə nanotechonologibedə futə gəskewaro garrasowa kambaizəyin diwal gadeladən, sartəwa biomimetic beaga faidatəga kəngalan.
Səro mailabeladən taidazə kaziyiya Karewa ngal atomic na fallo saftəlan, falbe nnagam atomsbega atoms gade ngangazə datəzəga murshenzəga kurulan.
Adə shima dalil aruwuwal faltəbega səro hawar ACS be lufsəna kəla Kemikalla Munduwabe səro saa 2003 bedəye suwudənawo.
Sandiye ganazəyayiy molecular yakkəbeyi sadəna muradədə shima duno cajabe injin kərənan shiro Desktop gultinbedəga kaltəro: sandima mundə nanotubebedəga nanomota a adəgaima molecular actuator kuru nzundu a munduga donyi shiro nanoelectromechanical gultindəga afuram shiro oscillator a sammaso a kaltəlan.
Karewa mundə nanobedə taku-takuru tadindəbe samungozədə shima nanoionics a zundə nanoelectronicsbega.
Ngalnaram nanobe karewanzədə sandima alamanna wasila’a nanobe shiro “nanopillars” gultin madə loktəlan nur konnube kausulan cidajinladən shilan faidatain tamandəga dina mundega sasərtə kurulan futə nur konnube kausəbe silliconyedən.
Kambosoro, samnoram kəlanzəlabe molecularsbedə sambiyayi bana supramolecularbe darasə kimiya chemistry bedə muradəzəna, kuruson molecularbe asutəramzə dəga asutin hasatanma suro awowa donyi nəmtilo molecularbedəga da’ataro fasal dəga falzə awo faida danoro kəndolan.
Subi kurakəreshim-tiyizəlan muradə kasuwubema mbejidə adəbe bayanzəna kəndo atomicbegənanaramzə samiyeladən mbej shidonyi mundə (ALD) bega madə.
Hangalzaga diwal konnube da’ataro karewadəga sutəluwin au Karewa dəga gənajin sa fuletəram sandəna gasbedəga loktədəlan faidatiya.
Adə shiyen faidatin loktə molecula tok tilolan faidatənalan səro mundənanobedən.
Kataffa mundə molecularbe nyatə gotənadə futə tədə murdəfaltə muradə molecular toktiolbedəga dareramzədə shilan diwal kaltəbe muradəgata gotalan.
Təma taidazə mbeji futə kurun mundə kaime nanobe shiro nanorobotsbedən.
Dalil gayirtəbe (alamanna atomic) haldəbe alamanzədə alamaram kuratəbe mbeji, kataf adə futə turində shima fernoram gade sanyaramsodəga waltə faltəbero waltəbewo.
Mbautə nəm fasiwubeladən kuru nzəra nasaha kambobega təwadin adəgaima adadu dəga tərin.
Amma samunzana futə ninitəbeladən kururam futənzə Marvin Minskybe saa 1961 kunkunzə kowo acousticbemaladən (SAM) Calvin Quatebe tədənaladən kuru cidawube suro sa’a 1970 belan ninitəram bulinna tawatsəna tawattəram kambo cina tənda sandi datəram baro nurra kowowa soga sadindəro.
Ndasoson yayi tartif adə letə kashingo dalilnzədə nnəmkurowu dəga sasərtəram microscopebe hangallan gatsəyin dəro.
Kufu gade munduwu nanobe karafkanza suronzalan sandi donyi batka faidatain nasha nanotube bega nano waya bega, kuru sandidonyi batkan faidata kamilla ngalauza, diwal nur konnube ngalautəga kuru hangalla nasha nzundu diwal konnubeg, mundu nanoimprintbe ngalautəga, adəgaima gənanoram atomic be kuru fir molecularbe bunramzəga adəgaima samnoram kəlabe molecularbe mundunzə gotəbega kuru zaktəram indi shiro copolymerstin dəgasolan.
Sasərtəram microscopibe tawatəzəbe faidazədə nasha munduwa hallayeson taidazə mbeji adəgaima kuru notə gadewa notə mundə Karewa nanobero gənatəlan.
Misallo faidatəlan tartiffa kataf sasərtəbe ngalau atomsbe au moleculabe donyi ngawo cidiben lenəm arenza sadinma dəga tawattəna nasha sasərtə mundə microscopyben.
Mundə a adəbe faiadazbe suro ilmuzabe bundərbeso kəlanəm laro saftəso gafsənanzəgason.
Kulashiwu kulashiram Bell Telephonbe alamanna John R. Arthur.
Kimiyawu MBE be Dagataro bayan kamilla sadəna futə atoms a tartiffanzəga kuru karzəgalan kəndolan.
Batkason launo nji liwulabe tiyi Karewa mundə nanobedən mbeji shi donyi duwan tunuwa ngazəyinma.
Mundə nanobe karewanzə nalefabedə raktə futə kəske a taman kambaiyalan na’a alamanna ofis cidawu nalewabeso fatoso na gafsənaladən faidatain.
Kemikal shiro palatinum gultindən kəndau gasbe injin kemikal taku-takuro injindəbe tuskazə kəljin.
Awo fuwubedə shima kəlno kasam gasbega kange hydrocarbonsbega adəgaima kange tok-tilo shiro monoxide gultinmadəga shilan kamanzə kauwama dioxidebedəga njiya təwandin.
Sanyaram lardə Danishbe kunkunnobedə zar DDK miliyan 15 fizə səro kulashinzə bulin ilmu Catalyst dəga falza mundə nanotechnology bega faidatəlan.
Waniye ilmu kəlno kemicalbe saminzədə itanotə kuru kawudidəga tamotəlan adəgaima tuskatəlan, mazar ilmu kəlnobedə faraktə.
Adəbe ngawon, mundə nanoparticlebedə kəndodə taidazə bana sədin nasha gas injinbe ilmudəro jaza ngalu fandon, səro waləramzəben kadau faida kaudiga tamotənadən kuru taman asarbeyega fulujin.
Loktə kamtəram kunkuntənana Kulashi wusobe nya ada kayimenzəga walta kalaktəlan futə mundə ngalnaram nanobedən futə korkorbe faltəramzən zəfsə futə sandənaro kəndon.
TSMC be fasal kəndo 7 nm bega saa 2017 lan badi wono, kuruson sanyaram Samsung beye 5 nm bega saa 2018 badiwono.
Dalil adəlan karafkalabe kəla jamabega wala Gomnatibe mundə nanotechnology ben.
Mundə nanobe ladə kaziyi təmatəyin wajin.
Kasuwa kasamlan fomzainso donyi mundə nanoparticles bega nanofibers də kasuwa fufuwa lezənama sudin alamanna kasuwa kəla tadarmbe zakcinmadən kuntenso mbeji.
“Kulashiya kada karəngə alan tədənama donyi kəla ada’a mundə nanotechnology bedən shaworisoga sadəna futə kange nanotube bega kuru tada adamgənyi be ”“mundə nanotechnology befaltəbe”” waniye tajirwaro waltəbe mbeji nasha intəben təwandinro.”
Davies (2008) lan kataffa diwallabe liwuramma kurtə nya wono futə sədə kaltəro.
Dalil adəbelan jazala’a nasha lamarra ilmube sha bozainma diwalla təga tartiffa kəla kaltəbega adəgaima talisə lamarra kasuwube kasatənadəro kudo a kambatəga kuruson tartiffa fuwutə nzəlifobe muradəatabe sartəwanzəga shi donyi nəmyana sha mundə nanotechnology bega mbejimalan kasheru.
Mundə nuclear bega munduwa gade gafsənaso futə nuclearbe halaktəga atomic bedəye suron mbeji.
Sha, Pierre Curie a Marie Curie asobe Kulashi a kəla fasal adəben badiyada.
La’a awo anyibeladən diwalla la’a zasa dina kurelan kuru samma təma tajirwabe mbeji tai dazə.
Gana-ganalan asutin duno donyi radioactivebe loktə gəzəktənaladən sudin madə a kuruson adadunzədə zauro gana wartəro kuru shilan tajirwa ngəwuwa kuru loktə kuruwu gojin.
Asutə ngalau a atomro tədəna alamaram kəndo radiobega tawatəro kəshewo.
Awowa bannatin kambodə sa nucleusbe awo kambo alpha particle gultindəga sutəluwunan wajin, sandima awowa sənana proton gultində india neutrons a samungozəga də alamma helium nucleus bewo.
Alamaram gərtəbe adə taidazə tajirwaye kuru taidazə kaziyiya sha kaltəro.
Adadu lamba neutron nucleus lan səluwində fafatəyin nucleus gaden sha k. lan ngazatin. Darajanzə 1la kozəna kalactəyin loktə alan ngəwuro neutrondəga sətəluwin ye safsəyinye loktə aladən kəlazəga səliwin jinjirra kalaktəben.
Waniye kamilla awowa bannatainmabe gotə letəlan jinjirra kalaktərambe dəyen mass be wono takutakuro gashipgatə kuru dunon ciluwo duwa-duwaro wuratəga kaltəbasoro Kambosoro shima fuwunno tartin.
Loktə cedidəben sana kən auwalmiro tartif kəngabe kalaktəbedəga fuwutə badiyetə kamilla, amma badiyaramlan balimi tandoro amma nur konnu lantərkibega fandonankarogənyi.
Dasoson yayi shi mass də gashiptin loktə talisə təwandənan neutron dəga səkin, daji kalaktədəga ita kalzəyin misallo sa neutronbe mukaddima au yindonzəga təluwolan.
Sa jaza neuclosbedə nəmkambaizədə sube sədəyiro waljiya himmazəga sətəluwin; loktə nueclos nəmkurowun su sələmma kozəna Kambosoro himmazəga sundin.
Gabcino Karewa kimiyabe ngəwu səro kəndəna yuraniwombedəga gafciwonzəga dalil nucleosbe shiro tartiffa R-processbedən.
Bomb haidrojinbedə shiye duno awiso tarnəm fitəye sətana amma himmanzədəga raktə kaltəyin ba.
Dasoson yayi Karewa adə ndasowoso kəndotəyin la’atar bautə dunozəbero.
Tartiffa Nuclear indi au india kozəna na fallo kəltədə biya nasha kərabe daiwalalan kara loktə kəriwu Dunyabe kənindimiyedən, loktə cediga Manhatan be donyi kimiyama Edward Teller fuwunnaro Kulashi mundə bomb kəndobe au taratiffanzəben sadənan.
Kai nuclear awi nəmganazə yayi burniga tarjin konnu a gəgətəwan.
Balimiya jili anyi mburo walzəna fal au falla kozəna rotalan adəbe fuwutə talabe futə sandənaro tawattəro, kuruson kaziyi madebe fulucin (kunkuncin madega dau jamaben) ruftəlan.
Kemikal isotopebe uraniumbe fal, shidonyi shiro uranium- 235 bedə Alamen wajinma a kuru futə kalkaltəba, amma sambisoro tuskatin dagata kamboro waljin isotope uranium-238 bedən.
Luworam, alama’a kemikal plutoniumbe səro isotopeben kamillo naftə swandənyi diwalla faidatəbeladən.
“Sandye sana kən auwalbe balimi nuclear be ruftəbedə suro jaraftəben sulan gatkatəwo ”“yakkə”“ botau Alamogordoben, Lardə Mexicobe Bulin ladən, kəntau July beye kawunzə 16 saa 1945 belan.”
Jitə təmatəyilan tajirwa hangal sangowa balimi toktilobe Alan, Gomnati lardə Japanbe karəngəman kəlanzəga cə Dareram kəriwu Dunyabe kənindimibega kudo nankaro.
Ngawo saa diyau belan, kəntau August kawunzə 29 saa 1949 yelan Lardə Soviet Union baliminzə kən auwalbega bakkono.
Balimi kəkərjinma shiro Nasaralan radiological gultinmadə shiye balimi tando nuclear bedəga tilowo kuru taidazə tajirwa Karewa nuclearbedəye watəmasoye nalan sədin.
Sa awo faidaba Askərrasoye kasatsaiya, Balimiya jili anyi hangalla səsangin kəla nəmzalum nuclearben.
Cikəmobe dutolan kasattəna nuclear cidiyamen jaraftədə.
Ngawo muskowa kamillo təkə cikəmobe duto jaraftədəga haramgatəna səro saa 1996 lan (shidonyi saa 2011 lanman cida badizənyi), Lardəwa adə sammabe wadəga gozana nuclear jaraftədəga kaltəro.
Loktə kəriwu nji amusube adə sammasolan, kalawu kemiyadə Balimiya nuclearbe ngəwu satana Raksa jama’a miliyan kada loruzain shilan.
Kərmamaro balimi nuclearbe dunonzədə ta’adir sana 15.7% yeyi sədəna nur konnu lantərkibe dunyabedəye (suro saa 2004) ben kuru shilan faidata mara samibelan, mafi kaltəma kuru mara njibe (kərmadərowa lamarra arziyibega ritə suro tasha mara njibelasoyen kaltəyin balimi nuclearbe dunozəlan futə mara bularobesoye suron).
Lita’a kuru hoto shalibe x-raybe shilan faidatain madonyi su liwulabe shiro Nasaralan cobalt 60 gultinmadə shima diwal hoto X-raybe gadebewo.
Amma diwal gana sandibe gozanamadonyi 241Am bedə shidonyi duno gana amma sar madakro cinmadəro dunawa sərain.
Diwal gade kuliwa kaltəbe shima mundu kuliya sambinbaro kəndobe, nadonyi bi kulibedəga gəgərtəbe səkə raksə muradə kəshanabega galjinbaro waljin daji sandiye Raksa kalzayin futə adadunza fulutəbe sawandəna.
Diwal gərgərtənzəbedən faidatənzəbe suron gamma raybe diwalla jenerato hoto shilabe X-ray bega nur konnu lantərkibega.
Anyiwa nasha Karewa atambegəyilaben faidatain, alamanna Karewa litabeso, robaso, tif gasbeso, furso, kawudoso, hartəso, Karewa attamma zaktəbeso, Karewa motabeso, wayaso, (kuleso), tayaso, gafsənazəga.
Kuliya sənana sandiro microorganism gultinmadə kəngazabe adadudəza a kəndowanzadə futə saranadəro wajinba.
Kəskasodə Raksa futə Alamen tadanza bafobedə gozakozainbawo au tartifadəga farlaktin.
Atam sasərtəbe nəmgalauzədən kemikal ayonbe gərgətənzə shima hayyawo, duno au himma donyi səro atomicben danadə zauro ngəwu kuru molecles a kemikal ayonbedəga sərodən fulujin (sunzə loktəalan) shidonyi muradə konnu ganabedə muwoncin bawo.
Ndasoson yayi, kalaman faidatədə amusuram, diwalla gade-gade, sha bayangatə kəmbuwasasərtən wasiwaiya, dalildə shima amusutəramma sasərtəgadə awo gade-gade, amma jaza darebedə samuzayin diwallan.
Marie Curie də Alayanzəbero walwono dalil kasuwa mbautə bube robaye shiro anemia gultindən.
Ganazə yayi reta kərmu donyi lardəga Hiroshima a Nagasaki yaben wazənama Dulia saa indin gozə saa uwuro sadənabedə gərgərtəbe dalillan wawono.
Balimi nuclear yitəzədən tajirwa ngəwu suwundin korkor donyi Karewa nuclearbe tartənadvn sədin.
Askərabe baliminza kalaktərambedə tajirwa adəga samungowa fadutəna loktə karuwa lardə United Kingdom bega adəgaima SL- 1 səro lardə United State began wazənadən.
Darasə gade kəla Kulashi Adamganabe kəlnobe futəyin Kanjimali Adamganabega tarjiwalan kaltəro alamanna kəriwu balimi nuclearbe au mara sənana kəltəm yaltəgaben.
Səro adəben ilmun faidatə badiyarambe falsafama lardə Burtaniyabe Max More be tartiffa a sartəwa kəlno Adamganabega badiwono nəmfalsabama donyi saa 1990 belan kuru shiye Maranta kərwe Califoniaben dawarzə kəra gultə badiyatəbe daji kamabatə dunya samma jiwo fasal transhumanist movement bedəye.
Səro darasə adəben ilmu bulin nasha kurun kəndobega badiyetə shi donyi fetebega nunaro hangalla kənjoro.
St Leon be waniye diwal mazagarro au ndəlamjiwo feronzə Mary Shelley dəro nəmkura au daraja novelbe Frankensteinben.
Hasatanma shiye muradənzə kimiyaga kambatə fasal kəra launo Adamganabega kambatəga (kunkuntə a kənga ngalautəga səro korkor Alamengənyiben), futə halla Adamganabe ngalautə lamanna Nalefabeso, Ilmubeson.
Ilmu adə affimagənyi dawudi kəlno Adamganabe gədi furatben.
“Səro karewadəben dalami kongabeye mbeji shidonyi shilan muradəganza bayantəbemaga, sahwori donyi Noboru Kawazoe beladən: ngawo saa kadaben taidazə kənasar fuwutəbe təwandəna hawar mundəbega tartəlan, nduwa-nduwansobe səwandəna ”“kərənne mowo”” səro səmonzəben, dagataro shiye gəmzəyin kuru adəgaima nazaru amgade kəlazəladən adəga gafsənanzəga.
“Səro saa 1966 belan FM-2030 (mailaro F. M. Esfandiary), kwa fuwu nankaro kəraga gulzənama”“ Maranta bulin burni New York beladən shiye Amsoga sasərtəga badiwono shidonyi mundə futə kənga letəbega adəgaima ninitəga cido ngawo kəlno Adamganabedən ””kəlno Adamganabe””.”
FM-2030 a Vita More a be badigada samno kəlno adamganabe a səro kərwe Los Angeles ben gatja hatta majirra FM-2030 be darasənzə a kuru kərtəwu dalami Vita-More’s artistic production belan.
Hasatan hangal kənjo taganasbega təna raktə kalkallo kəndo futə nyama mundə adamganabe ajiwaga bulalangiyasoyen.
Adə shima səkə dunya sammalan karafka Transhumanist Association kolzə shiyeyi sədə kuru shima fuwumaro walzə lamkate karafka lardəga lardəgabe dunya beladən.
Karfka Mormonbe Transhumanist bedəga saa 2006 belan kokkatə.
”Kəlno Adamgnabedə faltəwa nasha nazaruben səwudəna, surodən loktəlan kunkunobe ilmube taidazə mbeji adəgaima Dabbabe ye mbeji kur diwal hangal nzərabega (misallo Adam kambatəga) amma “”shidonyi ngawo futə adamgabega”“ shima Dareram muradəye falnobewo.”
"Anyi wanibe ""ada’a posthumanismben"" waniye raktəga cə walta nazurwa sadin nəmkam lamkate Adam gana kuru mashinnabegayen, kəlono adam Ganabe transhumanismbega kur samunga ngawo adam ganabe posthumanismsbedəgan, suro asutənzaben, sandiye fasal dinadəga kolzanyi ""darasəwa naftə kəlanzabeladən"", amma kambatəyin ""raktə fandolan""isa surodəro gawolan ngawo adam ganabe posthumanbedəro."
Dasonle, fuwutəwu lasobe gashiftana kəla ngawo Adamganabe shiro posthumanism gultindən, waniye falsafawube karafka kokkada nya nəmadal korkorbega faltəbelan dawudi Adamganabe ngalutəbega diwal kəla fatabelan kadiyi Adamganabega muradəganzəga kambatəlan.
Kəlnowu adamganabe kada tarai ciza daza sasərzana mundə fuwutəbega kunkunnowa lamarra korkorbega kəngabe ngalutəga kuru sandiye karewa kənga adamganabe ngalautəbe hayyabega matalan sandiye wadə lamarra siyasabega sharabega gozandəga zəmbuliworo futə tədə awoga lamarra hangalbe a wuzənaro talisə suwudindəga gərtəga adəgaima nəmgade baro kəndowalan.
Ruwuwalaso alamanna futə nazaru Ray Kurzweil fasal nzə mundəga kunkunnadə ganazəma saa 50 gayi sədin kawu tada shimma sambindəro a’a mundə kəriyata beye kambatəgənyi kara illa waniye mundədəbe nəmtilo nzədonyi faltə hal adamganabe suwudin ladən kara.
Misallo rumiya Bostrombe kamil kəla kaziyiya tajirwa donyi fuwube adəgaima tamtam adamganabe ladən ruwuwa sədəna sərodən falzdə shima kunkunno mundubewo.
Adəga kaltəlan, tallaro hangal kənjo kəlanəmlaro dawornəm kəndon au mundə makanikalbe kambatə (misallo injin kərənna) sandilan hangal au ilmu adamganabe ya kambaciyin kuru gəratəga fulujin kəlafurəm adamganabe dasoma balan waniye samno faida balan kəngatə a sərain tawadəbalan daji adəbe dareramzədə jaza diwi donyi daraja fitəbero waljin.
Nazaruwu adəbe gashifkata kəla kattuwuben sasakə satəluwuna diwallbe ngalauzədə shima kuffuga furtəro təkə shidonyi nduma zalumcin bama kuru nduyayi raksə cinzəyebega bayanjin diwal donyi zanyegənyilan.
“Adəga nzəlifolan, Gonya kada suwa suwunnam nasha kəlno adamganabe rewiga sadəna alamanna Dan Aginso sandidonyi kəlno adamganabe adəga bareretəwun kunten naro, nəmngalau siyasaben kuru darenza kolzə sandiro kəllatəwo ““kasatabawowuro”“ au ””kowo indin”” darenzadə kəllata karnu 19 ladən sanyarams gənatəga kasatəbaro karafka fuwutə korkorbe shiro social movement donyi sandiye kasatsanyi cida Adamganabega mashinro faltəlan.
Bayan cayedəma sa jamabe nəmtilo au Daudau nazaruzasolan sawandin nasha cidabe au kərayen sonno waljiya.
Tattə ngawo kərmube, nadau a kasatta nasha kəngabe kambatəga mundə kambazəna tattəbe ganzatənaladən kuru Kulashi rebiyewa huwutəga tawattəgan.
Konkomi (lardə Greek:) sərodən darasəwa alamanna aduduso (kəra lambabeso), alau (algebra), talum (geometry), kuru faltəga (sharhi).
Tudinna kuru sa konkomiye alauzə au fasal nzə taidazə ngalau fasal adəlan, dalilla konkomiben faidata sərodən awowa təwandə zan awowa adabega.
Kulashi muradətəna kazaiyi konkomibero sulhu matəlan saa gojin au karnugairo lejin kawu muradə dəmtəga təwandində.
Konkomi kambatuwudə alamaram letə kashingoben kara kawu karnu Renaissance sadənadəworo, loktə kunkunnowu konkomibe nafsa kimiyawu bulinna cikəmobe satudəna takutakuro nzəra a adadubega fadətənama hatta kuro sudənason gotə kotəna.
Futə shaida shilalan təwandənadəbe fulezənadən suro nzəranzəbedən futə awowa zahir bega komtəben futə jama’a kureyebe gargam badiyarambe fulezənadən sandiye awo turinba komtəbe alamanna loktəso, kawuso, au saaso a somtinben.
Badiyaram karnu kən 6th BC ye Pythagoreans be konkomima lardə Greek ba ngaworru Greeks be badiyada tartiffa kəra konkomibe darasə ngumzəye bega kəlanzəlaro badiyatə.
Konkomima Kura hayyabe shiye tawatciwo Archimedes (c. 287-212 BC) lardə Syracusebe dəga.
Lambawa Hindu a Arabiyega sartəwanza a futə faidatəga kundowa gattəben, suro Dunya samma lan kuro faidatain sha darasuwa karnu kən awalmi AD bero lardə India belan lardəwa futega Dunyabe diwal konkomiga Islamben.
Kənasar dano fuwutə konkomibe Islamlan təwandənadə shima algebra.
Loktə badiyaram Zamanben konkomi lisaube mathematics bedəga fuwutə lardəga Europe ben badiyatə.
Adəgaima konkomima suwa suwunnam 19th karnubedə shima konkomima lardə Germanbe Carl Friedrich Gauss kwa bana kada gatsəna nasha algebrabeso, sharhaso, geometryso, matrixso ruwu lambabeso, statisticbeso sammalan.
Kulashi konkomibedə kuwasoro tədinna kara.
“Hasatanma, mathēmatikḗ tékhnē dəye manazədə shima ””konkomibe fasllo.”””
Səro talam Nasara English ben, su konkomibe mathematics bedə cida toktilo gojin.
“Dason yayi Aristotle be waltə hangalzəga nasha adadube tiloro kaino waniye shiye gayirzənyi konkomiga səro kimiya alamanna physics soben; suro kurunzəben awowa suron danaga kuru futə Karewa adadubega kərazə surunaladən ”“hangalbe yaktinno surin”” hayyadəro suro konkomiben.”
Samungo suro dəro nzəkodə isawube kəndonzəlabe kasatsənyi fasarilan kasatkata.
“Haskell Curry be mathematics a fasrrno ”“fasal kimiyabe mailaro””.”
"Popper be waltə asutəzəladən ”“wuye kasanngin fasl adə shaida au kimiyabe ilmuga nasha jaraftəga nəmgonigan tawattəyin au asutin.”””
Kasadə notəbega kuru sasərtəga banaza la’atarra sadin nasha kunkuntəga daworiga suro sandi indi donyi konkomi a kimiya gafsənason sadəna.
Misallo Richard Feynman be kunkunno mundube lenəm arebe amma atomro ganawoma cido shiye kəlno dalilla konkomiga awo zahirbegan gatjiwo kuro ruwu kəlno awowa kadaben shiro theory gultindən kuruson shiye kimiya gade kambatə badiwono shi donyi sartəwa diyau duno naturebega gatjiwo shi donyi mazagarro konkomiwu yikkoro cido.
Nəmgada lamkate konkomi hayabega gangatəbegadə samungo.
Kambo nasha kərabewosn tartə ilmube səro kimiyabemadə shima nəmgoinyiro sadin: kərmadə goinya kəmbulum nasha konkomiben təwandəna kuru adəgaima konkomi Zamanbe darasəwanzə a gayirtəlan waraka (page) 46 fodətəna.
Konkomiwu kadabe bayanna sadəna nəmkambo konkomiben taidazə kurnowa nəmngalu surobegaso shilan mbeji sa bayanzana.
G. H. Hardy suro konkomiben gawura matadə kasatta tawatsəyin kəltədəro hangallatin surozalan sandiye kamillo gayirzain kəra hayyabe konkomiyedəga.
Sartəga ka’ida a dəbe bayanajin hal awowabe tamanza fuwubega adəlan asutən.
Euler (1707–1783) də dawuzəro luwata kambo alama’a kuru shilan faidatain adə samma kəlazən kararo.
Alamanna talam gaibedə yeyi, ndan jamabe kalmaga jirzain (alamanna dalo yeyi) awo zahiro kalaktən alama konkomibedə asutəlan kara affima fetebeso gozəna lejin bawo.
Talam konkomibedə surozəlan kalama’a mundəbe tərəmro alamanna kalma homeomorphism so kuru integrable shi donyi mana ba ngawo konkomiben madəgaso mbeji.
“Konkomidə sha talam awola kamilla au jire nzəga tuluwowo kuru nazaruwa ””tartiffa””.”
“Adəga wande taltə wazənyiro tədin””sartəwa””, furtə donyi wande ayuwu təwandənyibe shi donyi loktə kadan səro garagam darasədən wazəna.”
Asutə ba tartiffa konkomibedə shima Kambosoro awowa hayyaba suwudin.
Nasha fallan, banama tawattəga kənjobeye kulassə bayanna sadəna sammawa tawatsəyin kuru tawadə ruwu muskoben cinbawao, kuru awo tasanadəbe laganzəga cin tawattə kuruwun alamanna Feit-Thompsonbe theoremzəbeyi.
Nzəra ngawo awowa sandiro hangal tənabedən, kuruson dalami ganama tarai dagata lamakate karuwu konkomibega dalamiya gadewa kəltəben: nazaru, bayana ruwube (dawudi), konkomibe dalamiya kimiyabe gadeben (konkomi gangatəbe), karəgə adəlayen tartiffa kərabetəmatəgənyi gattəna.
Kasata bala’a kəla dawudi konkomi kuwasoro kotəkotəna.
Adəgaima, shidə fato kamilzənyima theoremsbero kara (mailagənyima) gangatin tartiffa sandəna konkomi arithmetic be fernonzən waniye (ma’ana ngalau theoremsbe shidonyi tawatsəyin hayyaro), hayyamaro Mbauwata (ma’anazədə hayya theorem bedəga tawattə balan).
Nazaru zamanbedə yakkata recursion theory a model theory a kuru proof theory aro kuru sha kəra kimiya injin kərənna kəllata adəgaima theory a gadewa.
Theory injin kərənnabedə datəramzəga ninitəlan theory a gade-gade kada injinna kərənnabe surodən nowatama dano a adəgaima injin Turing bega.
“Lambawa alameyedəga kasatadə shima fuwunno kəlno adadubama lamaba bega kozəkojin shidonyi fasal “”infinitibedən””.”
Falbe raksə kufuwa kərajin, kulum, faraskəram kuru awowa gade surodən danadəga; nazaru adəga kəllata (garranzə kəndo algebraicben fasartənadən) kozəna dalami awowa suro algebrabega.
Trigonometry də dalami konkomi mathematics be donyi nəmkam lamkate dalamiya angles bega triangles bega kuru kəndo trigonometricben.
Convexbe kunno geometry bega kəndobalan adəgaima fuwutə kaziyiro sulhu balan theory lambabega kuru sharha gattəbegan, kərma shimlan matin awowa dəga tawattəlan nasha injin kərəngaben.
Kufu Lie bedə sandiye faidata kəra təwalbega sadin, kəndaramma kuru faltəga.
Nəmgade wajin adə shima ngazabe dawudinzə faltəbe adaduwa bayanbewo.
Fal suro matəram sharha kəndobedə shima mundə quantum bewo.
“Konkomima statisticbe (shiye cida gatjiwo suro kulashinzə cediben) “”shiye kunkunzə Liwuram ma’ana sədəna”” misal sələm kəmaliben kuru sələm kəmaliro sasərwono; fasal misalla konkomi statisticbega sasərzə gatjiwo futə bayan Liwuram zəben (kawu Liwuram fulenjinwo).”
Sharha lambaye nazaruwa zundu sulhu kaziyiro matəbegaye sharha faidata theory kasartəbega tawattən; sharha lambabedə suronzən kasartəbe mbeji kuru hakku ayyuwa a awowa taganasbegason.
Chern Medal bega saa 2010 lan ferrono kənasarra kəngaben təwandənn.
Ngo kənasarra ganala suro konkomiwu sandilan tonkortainben kuru gananzə yayi ngo kaziyiya la’ar sulhu matənadəbe.
Taman Pi bedə shima kən auwalmiro komzə.
“Shima Pythagoreans wo kwadonyi kunkunzə kalma “”mathematics”’, a kuru kwa shima nafsə nazaru kəra konkomi mathematics bega kəlanzəlaro badiwono.”
Dalil nəmgade siyasabero, kərishanna kərwe Alexandria be sha fowomgada, zanazalan shiye suronnasa, sha futkə yazəbe samboro linza kadiyinza shishit kada kayakami kojjoben (la’anza begada kayakayami karu zaktəben gada).
Nzayezəga fasari kalmaga kimiyabega talamma gadero fasartəlan kərmaro gattəyinna kara kuru walgatə nasha goinya cedidəbero waltəlan sandiye fasarza kuru walta kalaksain sandiye samowu bana gadega sadə kotəkotəro fuwutə kimiyalabero.
Fuwutə malumma kadabe cida furtə wala Muslimmaben cidaga loktə daudauben sadəna adəsandima polymaths bewo.
Loktə alan adawa nəmtilobe secular bedəbe hayyazədən konkomiwu suwa suwunnam sodə sanya nza gade mbeji: Luca Pacioli (kwa shima akawu kunkunzənamadə); Niccolò Fontana Tartagila (mundəma suwa kuru nzəlifoma kitaube); Gerolamo Cardano (kunkunnoma waniye au binomial bayanma); Robert Recorde (lita) kuru François Viète dəye (lawyer).
Jamiya Burtaniyabe loktə adəben ngazatə samungo lardəwa Italiabega kuru Germanbegan, amma sandiye ba tamtamzəga sawandəna nəmkabezaga kamillo fandolan kuru naftə kəlanzabega faltə sawandəna loktə kəlanz fatəga gafsənazabeladən.
Majirrabe kulashiwa sadin loktə samno seminarben au jimma kulashiben kuru shilan ngaweta kitawu degree dəgərgərbewa lufsain dalilla kimiyabe kadaro.
Konkomiwu a konkomi ngazatəwuwa soye kasatsana kadiyya indidəga STEM (kimiya, nzunduwa, munduwa kuru konkomiyadəga) cidaro.
Actuariesbe korowa lumanbedəga kawulizəna, surodən fasal fenshinbero bana muradətəna kənjowa kuru riwa ngawo cida koltəben fandobega kuru diwal ndasonle sanyaramson zarfitə zardəga nguwutəyin suro asarra kaltəben.
Fasal lambabe jama’a lardə Egypbe, alamanna darenzə lamba Romanbero walzənadə waratatə kurtən faidatə nasha isaubero.
Fasal lambabe badiyarambedəye suron nuddabedə decimalbedə bawo kuruson suronzən sexagesimalbe mbeji (furtəzə 60) fasal Babylonianbe lamba kuru vigesimalbe (furtənzə 20) fasal fasari Lambawa Mayaben.
Kawu cedi ga Euclid be saa 300 BC bero, lardə Greek nazaru suro balanki konkomi mathematics bega kəla fasiwu nzasaraben gatsəna.
Lardə Greek bedə alma kuribe sha mbauzəna hatta loktə Hellenistic besoro, sandiye awowa gade-gade yakkə alamaro faidatayin: dalami faldə nalan kara, fal na’a mewudəben kuru fal suru meben.
Dalami nza Yaktərambe kuruwu algorithm bedəga tilo, kuru sana- sanaro karinza fadiyedə algorithmbe, karəngə adəlan taidazana faidatain shilan karnu 20th ladən, sha Archimedes nowotə (waniye shima kunkunzə).
Lardə Chainabe nazaru arithmetic bedəga kambatə loktə kərmai Shang Dynastiben gattəyindo Tang Dynastiro kadiwo lamba noatan gozə lamba Kambata algebrabero kadiwo.
Na’a gade-gade melan sandiye kuru walta alama’a na’abewa gafsənazgan faidata.
Lardə chainabe də shima ma’ana kamil kən auwalmiro fodəzə, asutəga, lamba shigəyilan ngangatəwaso.
"Shi zamanbe, shi bishop Syriabe shiro Severus Sebokht (650 AD) wono, “”Indiyannabe nanzan dawari isawube au isaube kəngantinzə mbeji kalmafima futə sandənaro zazangnəm bawo.”
Arab a ye mundə adəga kəraza sha hesablan bogada.
Algebra lardəwa Muslimmabero dunya sammalan kara’a, kuruson Renaissance Europe a solan kambatə futəkəskewaro Alamawa sombelan.
Konkomi arithmetic bedəga sasərtin futə sartəwa kəndobedəye nyalan kara.
Misallo, injin kərənna Zamanbe shilan waltəm faidatəmin gənatəga nzəlifo a waltəm yaktə nankaro, nyiye mundə indi adəga kudəm faidatəlan shiya wakiltəga surodən suwundin kuru futə kəskelan gatəyin suro awo shiro hardware gultin ladən (sulhulan).
Safno kada shiya shiye lamba indi na fallo kəlləm lamba fallo waljin.
Waniye lambadə suro lai falben təmanəmmin sarainəmiya, lamba a 1la kozəna daji kəlnəmin nyi shiro X gulnəmin, shima awo a fal dəga na fallo kəlnəm 0 dawudən tuluwumin, diwal adən lamba 1 dəga na x danadəro yadəm kəlləmin.
Riwa woso kurin Yakktində asutin ba.
Hayya au kamil theorembe konkomi arithmetic bedə buro salaklan Carl Friedrich Gauss tawatsə.
“Positional notation (sha notəna “”daraja na nudda dagənaben””) maananzədə shima alamaram ruwobe au futu lamba ruwotəbe alama fallin faidatəm awoa gade-gade wakiltə kəla lamarra kadaben (misallo, “”na fallelan””, “”na mewubelan””, “”na gadegade meabelan””) kuru na radixbe a, alamaa sandi allan faidata fraction a wakilzayin (misallo na “”na mewubelan”” na ""gadegade meabelan"")."
Kurin (0) faidatə na rotəlan kara kuru adəgaima shilan faidatin kəntəworo shima kən auwal jaraftə jinjir kalma Indiabelan təwandənawo kuru sha durəmgatə Lokavibhâgaro saa 458 lan AD amma badiyaram karnu 13th fasal adə tarratə diwal mallumma Arabicbe dunyabeyen, sandiye lardəwa Europebero Fibonacci be talam Hindube faidatə fasal Lambawa Arabic bewa gatjiwo.
Jaza konkomidəbedə waltə nanatəyin lamba toktilo raktə cabega nanatən ngozə kotəyin wofilan gozə kəmburomro sadənalan.
Lamba sandəna tamanzə kərmabedə a rotəlan kuru jaza nzərabe lambabedə wafilaro tərain daraja kənindimiro (kambo wafilabe) lamba Kambosoro fal (kuri gənyima).
Katim kawaktəbe shidonyi hatim mewuga jaza dəga hatimwosoro lamba nzəkon.
Mundə samungo a danama təluwolan kuru yaktəgalan.
Suro Kalma’a konkomibelan hal adə shima fasari zaktəbewo futə buro yeyiro .
Adadu hatim dəbe də sandi 25.
Kundo adə waltə nanatəyin tamandən faidatən səro hatimdəben, kataffa laga nzərain taman dəga gotə kotən suro hatimben.
“Kitau fal ta’adir waraka 150 gaiya kawattəna ””fallan gozə duwu mewuru sadəna tamanna gade-gaden farthing fallan gozə pound fallo cado.””.”
Nazaru adə loktəlan sha nowotə algorismlan.
Kuruson arithmetic də Malləm adin Kərmuslimbe shilan faidatə fasal kəra nasha awo Zakat a Irth wuzəna shilan gultə badiwono.
Nzəra (Kambosoro bayancin alamaram gənatəbelan) shiye fal awowa kəndobe fernobe arithmetic bedəro kara yakkə gadedə təluwo a kawattəga yaktəga.
Suro algebraben, dalami gade konkomibe, gənatəye kuruson awo surodən alamanna vectorso, matriceso dalamiso Karafkaso.
“nd a Gəntəga faidatəlan jazadə surodən təwandin ””nzəra”” awo nzərabe”’.”
“””Isau”” kuru ””isauwa”” su summabe lardə Latinben gowotə ””kambodə, samin”” kuru sha cida summare bega letana.”
“Dare kalma dawube talam English ben ””nzəradə‘’” kuru ””nzəra”” sha fafajiwo Chaucer be.”
Misallo waniye bayantən a + b + c fasarratə (a + b) + c au a + (b + c)?
Hasatanma dabba laso sandiye mbautə nzərabayega fulezana, taganas maro dabba shila ngawobega primates bedən.
“Nzəra ilmube gaden, Ndulibe takutakuro salin nzəraga faidatəbega isau lamba a kurakurabega, hal alladən, baditin yakkəlan kuru isafcin ””diyau, uwu.”””
Kuri: Kawu kuridə asutəram shi kuri dəga nzəradə faidaba.
Falla layiro nzəkodə yaktə kəla dasoyeson, fuletərammaro dalami fallan.
Waniye nzəradə fafaltinna kasodəye indison faltin, sandiya tərain nəmgadewalan.
Shiye faidatain nəmkurau gravitybedəga bana injinben gotin.
Təluwolan cidamadəbe konkomiram Pascal’s faidatə tamozəyin, shi donyi tartiffa kada muradəzənama nzəraro.
XOR a AND asoye satana nəmsantaga Dagataro dawori Zamanbe a kolzə gayin kamillo waltə kəljin dawori zauro kəndon.
Gattə kada gattəna sandima, hayyamaro, fasalla zamanbe yakkə darebedəgaso.
Konkomi arithmetic təmatənyi fulenzə fasallan ayuwa təmata bayantəlan.
Kəskero gonimiya, fasari samiyedə galtəram theorembe saraitə tamdanebe N2 be.
Waniye A au B də kuri, sha asutəramro gotin.
Ngo kufu ganama shi donyi Lambawa Alamebe a karafka dəro kəltəlan.
Korkor a kəlakəlladə kəllo hayyabe taku-takube bayancin lamba hayyabedəga kuridə (0) shima wofilawo kuru shima futə kəskelan turinwo alamaram kəltaben.
Falle tawatsəyin kəndo adə futəsandənaro fasrtənaro, futə tartiffa co-Cauchyben.
“Samno integers modulobe 2 alamanzə indi; kəndo nzərabe shi waratatinma notəna suro Booleanbe nazaruzəlan ””kamil au”” dalami.”
Adəbe nəmgade indi lambawa nzərabe shi donyi datəram ba.
Kawattəma ngəwuwo susə zəra bero.
Hayyamaro, waniye lambawa wofila gənyi indi a ‘a b yedəbe nəmgade tartiffanzəben, kuru sumsomi zadə tilojin nəmkambozan.
Surodən isau lamba toktilo bedən, shi kəlanzədə kuru isau dega shi donyi kuriye ladən.
“Kəltədə shiye Alamawa ””sombe”” isaube kəlan, au shi ngazatənama kuru maila, kuru gairtinma.”
Kəlno daudaudə zauro faida dano Dagataro nzəra bannajin la’anzadə wala dəga kalkalzəyin, alamnna tuskatin tartiffadəga biskedəlan namtəram kərwedəlan mundə quantumbeladən.
Yaktədə shiye fallo kara səro dalamiya diyau arithmeticbedəro kara, diwalla lamba kəlnobe dən faidata lamba bulin sadin.
Sandi donyi suronzan dalami Euclidean beladən (tattəyin) fasaridən botin Euclidean be naftəramzən kuru surodən kulum polynomialbeladən (shi donyi kawattəram a nzəra kəla yaktəram be fasalzə).
Alamram yaktəbe adən shi tilonzə kəndo dalamilabewa wakiljin kəlanzəlaro, misallo tiyi suwuramma kalkəletobeladən.
Karewa dəga samtinladən loktə a kada fafantəlan dalaminzəwoson shima nazaru ‘chunking’ bega suwudə yaktə dalami fal waltə nanatəyin kawattəga gotəlan kəlanzəga yaktəlan.
Kamdonyi Katim logarithm be faidatə lamba indi yaktən, diwal lamba indi logarithm bedəga gotən daji allan jaza antilogarithm beladən.
Talamma laga fasallata, alamanna C, yaktə integerben kundowa uwu (5) samibeladə daji ja’audə integerro waljin.
Samungo allan, yaktə b be kalkaldə (ruwutən) shima sulhu korodəbewo.
Misaladəbe suronzan matrix algebra kuru quaternion algebra.
Bayanna adəbe gaworamzən kambo kalkəleta watiya kalkalgənyi sutəluwin.
Faltə adəbe lamba kuruwu dəga fulujin lamba indi waltə kalaktəyindəga, fasal dəga hayyaro lamba gana kawu lamba indidə tilozainno.
Hayyadən GCD də sambisoro shima alamaram Bézout's be notənamadəga fasarjin.
Ngalutə allan, galte algorithm be sartəwa uwu a gozəna lamba bega muradəzənyi (furtənzə 10) integer ganamadən.
Euclidean be algorithm zədə kəra kəndowa kada sətana.
Algorithms Euclidean waniye faidatə sulhuwa Diophantinebe equationdəro matalan, alamanna lamba səwəandə tawatciwo kawattə congruencesbe futə tatəram theorem Chinesebe ladən, faltə garbedəga gowom kotən, lamba hayyabe kasarratabe kamilzəga fandolan.
Awo ruwube kuradə shima gcd(a, b) au taidazə kəske, futə (a, b) amma kalma waniyema faidatin alamanna dagatama datama suro kulum integersbelan, shidonyi sha GCD bega karəngə.
Misallo 6 au 35 sandima lamba faida danowo, sandi sammaso dalilla faida indi satana: 6= 2 x 3 kuru 35 = 5 x 7.
Daliltəye dalillan integers be kasatazəlan waniye injin kərənna taidazə kaziyiya dano, kuru nzəlifo faidatəwu sammabero diwalla sartəwa diwallanzəgaben kəlan.
Kəlno samungo integralbe samma a kuru b də hayyamaro tilo kawattəlan nasha g ben (mg, ndaran m də integer).
Kalmalan kawanno lamba sənanabe rk-1 gotin lamba kura rk-2 beladən hatta kawu tattəgə rk də nəmganalan rk-1 yeyi sədənyi.
Adəgaima c dəga yaktin badiyaram tattəbeladən r0, r0 = a – q0b = mc – q0nc = (m – q0n)c.
Buro salaklan nyaye futə rectangle a faidatəben b-kəla-b ye squareyan; dason yayi adəbe koljin r0-kəlan-b ben gafjiwonzədə kəltənyi ndaran r0 < b. Kuru andiye kəltə gafjiwo rectanglebe r0-kuru-r0 ben.
Theorem furtəyeladən fasari Euclidean bedə yaktə bedəga tawattəlan alamanna quotient a tatəwa sambisoro gattəyin kuru shiyeyi bawo.
Dareram adəben, gayitəram b bedə shiye tattəram rk gayirtəram a be rk-1 bega waratatəmadən.
Konkomima kuru Gargamma B. L. van der Waerden shawori a kitawu nzə kəntulurmilan cinadəbe kitawudən kozəna kəra ruwu lambabe konkomima suro maranta Pythagorasbe ladən.
Ngawo karnuben, Euclid algorithm kəlanzəlaro lardə India bega China badiyaramro sulhu Diophantine equations belan ilmu astronomibe a kalanda kamilla gatkatəwo.
Algorithm Euclidean bedə kənauwalmiro bayangatə lambalan kuru suru lardəwa Europeben sana kənindimi donyi (kanadiya tamtam kaziyiyabega, 1624).
Suru karnu 19th algorithm Euclidean bedəye fuwutə lamba bulin bega nya wono, alamanna Gaussian integers a Eisenstein integers beyedəyeyiro.
Peter Gustav Lejeune Dirichlet shima bayan kənauwalmi ferno kambo lamba algorithmbe Euclidean bero.
Misallo Dedekind shima buro salaklan tawatsə Fermat theorem square indibedəga dalilla Gaussian be integers zəbeladən.
Diwalla gade Euclidean algorithmbeladə karnu 19th belan gatkatəwo au kambatə.
Nəmkam kambo kada lamkate algorithm a integers bega kambatalan, alamanna algorithm Helaman Ferguson a R. W. Forcade be (1979) a kuru LLL algorithmben.
Bikewudəbe walta kawattədəga satəluwin ganawa suro kuraben.
U ro raktə sandəna samma a integers lan kəjolan sulhuwa kaziyi fatobero cotro tok tiloro matən (x1, y1).
Suro sanya adəben, jaza konkomiye kəndolan (nzəra a yaktəga, kawatəga, gotə a) shiye modulo kən mewun yakkənmiyedəga fulujin 13; adə shima (13) nzəra au gotə kawu jazadə təwudin suru kurin gozə 0-12 sadənalan.
Kuwa nyiye zanne jaza tamanna sammabe N jizə M -1 gənazənalan.
Bayantəro, waniye quotientbe 1, 2, 3, au 4 kasarrataro sandi 41.5%, 17.0%, 9.3% kuru 5.9% sammalan.
Kataf ngalau lamba indi GCD be a kuru b bedəga somtəlan awoanzə nowatama sammalan; GCD shima kura kambowo.
Futə buron notənadən GCD də raksə lamba faida suwudin lamba indi a kuru b. Mundə kərmabedən dalilla faida prime factorizationbe mbaugata; cryptography zamanbe kadaye mbautə dəga dalilla gozana.
Lehmer’s ye algorithm GCD bedəye kaidazə cayeladən faidatə binary algorithmbe kasonzə GCD bedə suro kərtə arbitrariyen gattən.
Algorithm Euclideanbedən faidatə sulhu a Diophantine equations a kuru kaziyi tattəram Chinesebe polynomials bedəro; kotə kotinye kuru fasartinye.
Korkor Euclideanne ndasowoso ngalau dalil korkordəben(UFD), amma hawara nzədə jire gənyi.
Korkor Euclidean bedə sambisoro sartəwanzə ngalau (PID), korkor integral bedə shi donyi ngalauwosoye ngaluza.
Lambawa samiye dəga furtə yedəga sandilan faidatain yaktən surrogəyi, suro nzan yaktə Fatobega kaziyiya kuru tuskanowa lambabewason.
Kalma adə hayyaro shilan faidatəga badiyetə alama yaktəbe adəga gayirtəro sandima sexagesimal donyi suro astronomiben faidatain dəga fodutən.
Adəga bayangatə suro karno 17th kitawunzə ferno dunyabedən The Ground of Arts.
Awo fractionlan təwandinna jazaədə shima 1, kunsətanaln jazazədə kawokawattin.
Tattəmadə shima lamba samibe dalami yakktəbewo.
Kawu 5x17 (= 85) 4x18 (= 72) na kozəna, jazadəga sasərtin .
Kawu sana fal suru yakkəben fal suro mewun lokko indinben, sana indi suro yakkəben kuru indi suro mewun indinben.
Loktəlan datəram ba nanatəga muradə gəmtəgalan.
Egypt wuye sandiye yaktə shiro Egyptian fractionlan notənama BC beladən faidatain.
Mundəzabe ja’awu tilo mundu zamanbe dəga cin.
Bayan zamanbe yaktəbe nogata bhinnarasi be alamanna sha lardə Indiaben kunkuntəna suro cida Aryabhatta, Brahmagupta kuru Bhaskara.
“Suro konkomiben, modular arithmetic də tartif integersben, na Lambawa ””kəlkəli ata”” sa loktəla sədiya taman laga nazəyin, sha modulus lan botin.”
Zahir awodəbe kəndolan komtin kuru ninitin suro lamba saraigata gayitəbeladən.
RSA kuru Diffie- Hellman a soye faidatain modular exponentiation.
Shilan faidatain awo muradəgata tawattəlan nəmkambo surbero, samən hayyabe algebrabe a kuru Gröbner ferno algorithmbe kəla integers a kuru lamba mbubegayen.
Kəndo modulobeladən, suro talamma kadabelan fasalla gattəna kuru kalkəletuwason, shiye gattəram modular arithmetic bero kara shi donyi kuwasoro faitadatain suro awowaben.
Mundə gattəbe ngawo la’aben kənjoben takutakuro kulastin lamba a arithmeticbe kəltabedə muskolan tədin.
Samunga fasal bedəro sulhu matəyin suro polynomialbe loktən fasal Gaussianna baro kəndoben, kamil nzəga nonəmiya ra’ama linear congruence theorem ruye shilan bayan kamil fandəmin.
Kawattə integersbelan (surodən lamba wafilabe mbeji), lamba mbubeye mbeji (yaktəbe) kuru lamba hayyabeye fasartəna diwal fasiwuben.
Ngaltəram indibe jazadə shima alamaram ngaltəram bulinbewo.
Kəndo inversebedə kawattədə shima yaktəwo.
Lambaga yaktə kuriro kurawodə 0 kəlazəlan shima 1.
Adə daiwal faidatəbe kawattəbe shauwa suwdin sa nəmgade wajiya sudəga samunjin nəmgade gadelan, sa sudə shima fuwunno fuwu kəmobelan tuska suwudin su kəndobelan, au cida hayyabe kəndon.
“Lambawa kawattində sandiya botin “”dalillan””.”
“Kuruson jaza kawattəben shiye tartiffaro dazənyi dalilazəlan, nəmgade lamkate zabedə “”kawattə”” kuru “”kawattən”” faida dano fernolan suro kawattə algorithmbe, alamanna kawattə kuruwulan.
Jaza kawattəbedə sha botin awo tambunalan.
Wala tangarratadə kolzə lamba duwa-duwaro kawattin na’a gadegade yakkən.
Maila kəradəbedəye cin sharha au bayannaga.
Lamba kaziyi yadə sandiye sartəwa satanyi.
Na’adən andiye asutəram 1 taiyena, karafka furtə gənatəben danadəga gadetəlan sandi donyi asutəram Alayeman satanyimadəga 0.
Adəga rumiya, nyiye kasanne kataf donyi kəla diwal square matricebero bero təna nasha faraskəramdəben.
Dalil gade asutəna integers furtə kawattəben kufu gənyi- waniye andiye sha kuriro cikiye yayi.
“Suro konkomiben, sana (Latin lan per centumtin “”suro meben””) shima lamba au dalamiro bayantin mega yaktəro 100.”
Kəltəlan yaktə adəga sha dalamiya adəbe kəltəza tilojin.
Sambiyayi sa dalamibe kəlan manatinna, taidazə faida gayirtə ayi nəmyanazaworo (misallo ayi adadunzawo sana 100% kalaktəlan).
“Sa managa kəla “”10% cijiya”” au ””10% suriya”” adadulan, kambo fasaribedə adəgai adə shima yanawo taman badiyarambedən kuru Adadu tudəben.”
Shau cayedəma lamkate fasal nəmgade fasal dalamibe (saa) kuru dalami lambabe shilan asutəba kambo a təwandin sa cidama hawarbe hawarra kəla karnobe jazayen cinalan, misallo, bayanjin jaza bulin dəga dinnasoye nəmgadezaben.
Kalma per centumbedə Latinno aduwotə.
Nahau a tartiffa kashiwonəbega cintəzana futə sana ruwuben.
“Sa adadu intrestbedə ganajiya, lamba 0 surodəro təkin waniye adadu intrestbedə 1% furtə woro waljiya, misallo ””% majiladən danadə””, a’a “”% majidən””.)”
Waniye, sana kənasarradə kufudən səwandənadə, yaktəram gasabedən shima karafka kənasartənadəwo, kuru Kambosoro sha bayantin dalami lamba samiyero; kufu donyi sana 500 lan kənasar təna kənasarra sana 50% gasa nzabedən.
Təluwobe kasatsəna təma au zanna sartəwa kəndowa lezəna bega, alamanna nzəraso kuru kawattəgason.
Gattə gotəbedə lambalan shiro butəwo ba.
Mailaro, lamba donyi gotəbedə sha notə subtrahendlan, amma lambadəga gowotə minuendlan.
“Təluwo”” kalma Nasarabe cida təlam Latinben gowono, shidonyi waltəramzən kalma kəla kəlbe sub “”furtəlan”” kuru trahera “”təluwo””.”
Raktə kən yakəbelan 3, kataffima gozəna ba wofilanzən shiye yakkən (3) datəro.
Kəndo adəga wakiltən, diwal dəga faraktəyin.
“Lamba shima fuwunnodə “”1”” jazadən sha kamzain.”
Na’a mewulan, 0 kuridə fallo ganawo 1, yo kuridə (0) təra 10 waljinna, kuru nəmgadezadə fallan 1, shima 9 wo, na’a mewu ciflan ruwuwotə.
Təluwodə gotə kotin suro na’a gadegade melan, na 6 wuro ganawogənyi 5, nəmgadedə jaza ruwuben na’a melan.
Illa na’a melan aruwu fal tərain.
Ja’awudə 1, kuru jazadəga na’a gadegade melan ruwutəna.
Theorem adə buro salaklan Pierre de Fermat sa’a 1637 kəlno kəkəlzə suro samungo kaime Arithmeticabe nnadonyi shiye kəlaro tawattə dəga gowono zauro kambo samunno sədə.
Launuwa uwu theorembe, shidonyi tawttə badiyarambe koriga, bayan gono launu uwu adə kamillo hatim mapbedəga fentijinno tawatsəna suro Dareram karnu 19th beladən; dasoson yayi, tawatsəna launo diyaudə yayi kamillo sədin amma kaziyi təwandin.
Kambo tawadə theorembe dəga tawatkatə injin kərənnan faidatəlan.
Nzəra allan, hatim mapbe dasoyayi kamillo misalla waltə nanazəyin dalaminzəgaro waljin kuru sandi samma fallo turinno adə shima hatim mapbe 1,936.
Hayyaro sha gatkatəwo 1908 lan Steinitz a Tietze bega.
Falfalno V kəla sanya datəram q alamaram lamaba datəram ba kuruson diwal dasowosolan alama gozənadə sandima diwalla adəwo.
Kəlno hayabedonyi Henri Poincaré bedən, theoremdə hangalla naro jaino awowa yakkə turin talumladən amma kəllata, suro farakka, bulalangi Alayeman sədanyi (zakkata manifold 3 lan).
Ngawo kasadə konkomiwube karnu fal karəngaben, Grigori Perelman ye tawadənzə kəlnobedəga gatjiwo fefa yakkəlan kuru saa 2002 a 2003 nabe suroladən arXiv futə kəskewan təwandinno walwono.
Perelman be dalamidəbe tawadənzəga tawatciwo.
Mailaro gənyin, suworin kaziyiwosoro sulhuga takutakuro matə asutən injin kərənnalan kuru takutakuro sulhuwa injin kərənnadəbe majin; taidazə farak kəlnodən amma jauzədə a’a.
Tawattə nyi daso fal jire gənyiro, ndusobe sasarana kəlno burobedə jirero kuru kənindimdə kattu.
Misallo, kəlno Collatz bedə shiye hangalla waniye au waniyegənyi tartiffa integersbe dəga barokəndon, jaraftəna integer samma 1.2 x 1012 (triliyonma kozəna).
Shaidadə waniye gadegade kada, alamanna sasərtə jinjir dunowa sandiya kəltəbe sha jazan notənamaladən.
“Diwal fal tawattəbedə, shilan faidatain sa lamba Dareram ba toktilo dagaladən kuru shidonyi fuwunnaro misal dəga nanatəyin, sha nowotə “”brute force”” lan: diwal allan, kaziyiya mowonjinna samma gotə kuru fuletə wande tənyi misalla kalaktəlan.”
Kulashiya au korowa continuumbeladən, ndasole muamala au nəmkarəngə awowa kəlangiya bedəga suwudin, ganaganalan fulenjin nəmkambezəga jama’a mewube kasattəlan futə Zermelo–Fraenkel axioms be bayanzən.
Lamba ganala Kulashi au korowa Riemann bedən shauza jire dəro.
Kəndo hatimbedə polynomialla kurtən, hatta sha turin misal ruwu ngalau jiliwin hal kambatə cijin kambailan do samungo aro kəndolan.
Kepler be tawatsəna nəmkamzabe koridə Fibonacci lambaladən.
Dalilla indi adəga wakillzaindən waniye sandima kaziyi suwudin.
Misallo , wakilla indi 0.999… kuru 1 sandidə tilo suro hangalben kuru saniye lamba fal wakilzain.
Injin kərənna kuru injin kərənna super computers adə konkomiwu kəlakəlan ngawetain surodən π, e, kuru kari 2 sandiya biliyan mega kozəna lambazadə.
La’anzadə kəlakəlan gade taidazə futə buroyedən nudda bulin kunkuntəna shiye sandiya wakiljin sandənaro.
Loktəlan, alama kəlakəlan wakiljin aruwa samma.
0 (kuri) shiye lamba, kuru aruwu shilan faidata lamba a wakiltin.
“Su lambabe 0 suro talam Nasaraben kuri, nought (UK), naught (US; ), ba, au--surodən ndan aruwu kəmaski gayirtin aruzəlan “”O””-–oh au o.”
Notda kəskelan mbautənama, kalmadə afimagənyi kuru ndasoma faidatinna ba.
Sha botin kwamison oh lan suro lamba telehonben.
Alama nfrbedə, manazə zauro shawa, kuru shilan faidata ngəlondo bulan kurtən kuru dalaga, kuru nəmkuruwu lamkatenzabega somtəlan diwal ngalaulan shidonyi samiyedəga lai cidiabedəgan.
Nama Babylonianbe də jire gənyi dalildə kuri tilonzə faidatain bawo, kuru Dareram lambabeyen faidatin ba.
Saa 150 AD, Ptolemy, Hipparchus a kuru Babylonians begaye faidata alama kuriben cidanza konkomibe a astronomilan sha botin dəlan, kuruson sha notəna Almagest lan.
“Adəlan fadatəda waltə nanatəwo saa 525 AD be shi donyi hatimdəga tilozana, shidonyi fasartənama diwal talam Latin ben batti, au “”ba”” Dionysius Exiguus beladən, kuru futə lamba Roman began.”
Lokavibhāgadə, kitawunzə gargam Adam Ganabe futə kəngatin zaman kurebe a fasartənaldən Sanskrit a Prakrit lan hayyabeladən, shidonyi suro fatobelan gulzanadən saa 458 AD ben (sakabe loktən 380), lamba samibe darajazəbe suron kuriye mbeji.
“Suro 813 belan, Al-khwarizmbe Lambawa hinduben suro hatimzəbedən faidatəna.”””
Kitawu adə karnu 12th ladən sha talam Latin bero fasarratə furtə durum Algoritmi de numero Indorum lan.
Wuye kəranyiya kambajiko kuru jiliko kənjo a gotəga kəlangizagabe.
Wuye kitawu adəga kəmunge surro gaworamzəbladən asutinro futə wuye raktənyibero sha dalami mewun lokko uwuro yakkatə.
Lamba a la’ar India bedə sandima: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254- 255 adə suronzan 0 ye lamba gairo kara, dalillan shima lamba biya gaiwo shi donyi woflagəyimadə.
Taman au lamba, kuridə sha aruwu lambabe kuriga gade, shi donyi lambalan faidatain namtə nutdabemadən.
Lamba 0 waniye au waniye sha lamba gairo gotin ba, amma shidə integer kuru shi awo mbuma lamba sammalan (algebrabe lamba kuru lamba kaziyason).
A’a faida danogənyi dalildə shima lamba kalangi ba nankadəro kuru sha kəmuttin ba dalildə shima futə muradəgatro bayan kəladən tədinba shi lamba faidalan təwandoro (0 sambisoro dalil fal).
Kaida adə lamba hayyabe au kaziyiya ndason yayin faidatin lamba x, illa diwal gaden.
Kəndo furtəlan baditən, awo balan faidatən, sha waltəm baro tamanzəga kalangnəmin daji shiro kəndo 0 aduwumin.
Suro algebraben, 0 lan faidatin awo kuribero shidonyi daudawuro kara nzəralan (sha kəndolan fasartə furtə kasataben) kuru shiye awowa dəga safsə gojin kawattəlan (fasartəlan).
Adadulan, kuridə namgam dawudawubero gairgatə dalamu sammalan, nalan ngəwu au ganaro kartin.
Fuletəna kəltəram diyawube daudawu neutronsbe waniye dagata kamillo dəga kasattəna atomro.
Misallo, alamwa tarratadə sandima lamba baditin 0 suro C benwo, adəbe səkə tarno karewa n bero kara suwoshin 0 gozə nalaro.
Suro liwuramben, kəskero waljin sanyala taman ba fandolan.
Na ruwubedə dero waljin ba au na karewbe abbima baro waljin ba.
Samno daso yayi surozən taman de mbeji kuru jaza de gattəgason.
Fasal kən tilomin, waniye kənasarwu dunya bedəga walta fasal formula onebelan somtin ba suro saa ben ngawo kənasarra nzaben suro gasa kasobeladən, 0 dəreba fallo tin suru kufudəben kənasarwu dəga futə durumza gənatəlan.
Mashin typewriterbedən O a 0 abedəye gayirtə baro tədo; fasalla ladən kalma yakkata 0 alayeman bawo.
Lamba 0 bedə dawunzən nudda mbeji turin hayyazəga karnoro kara IBM 3270 belan fedetənan kuru shilan mbeji injinna kərənna zamabeladən Fuska ruwube alamanna Andalé Mono a kuru suru mara samiyelasobe gənanaramzalan.
1 (fal, shiye dalamin botin, kuru kəla kəl) shiye lamba kuru aruwu shilan faidatain lambawaga suro aruwuben wakiltən.
Alamawa saftəlan kuriga kasatkatə kəmburam au wofilaro, 1 shima auwallo kuru shima ganawo integerbe nəmkəmburamzən.
Kambosoro karewa 1 falbe gənyidə suronzən gotin.
Shima integer ngawo kuribewo.
Daji lardəwa Europe bero ngəmgtə diwal lardəwa Maghreb belan loktə saa dawubedən, cida Malumma ruwu Arabic bemen.
Fasal donyi faiadatin bama loktə kuruwuro aruwu 1 kuru kambosoro faidatin ba dataro au bowataro aruwu 7 miyedən au waniye.
Futu fasaltənadə, 1 shima kuradəwo, lamba darajanzə səmbuluwunawo, au lambaa asutu kuttuwadəbe fafalnzawo, sandima unit vector wo, kuru unit matrix wo (ngəwusoro sandiya identity matrix lan bowotin).
Theory a gadegaden, 1 loktəlan faidatain awola datərammalan nəmgaden.
Furtə falbedə 1 gattə kəndobe (1x) sambisoro tilo 1, nəmgadenza bawo (shidonyi sha botinma logarithmbe furtəzə falladə 1 wajinba yayi).
Hallan, vectorsdə shiye suro dalami bero gayin (misallo, nəmkam vectorbedə fal) dalilzədə shiye muradə karewanzəbe.
Shima auwallo kuru shima lamba kəndimi suro Fibonacci be sequencebe (0 də shiro zeroth) kuru kən auwalbe lamba suro sequenccesbe gadegade kada konkomibeladən.
Adəgaima, suro algebrabe kasartin cidadə shiye alamaram fallo kara, shidonyi toktilo gənyima kuru təmaroman shi gənyi.
Ashir binaribedə 1 kuru 0 shidonyi shilan faidatainma injin kərənnalan Liwuram kalmabega wakiltəlan.
+1 shiye caja konnu lantərikibe positrons kuru protons bero kara.
Falsafama Neopythagoreanbe Nicomachus donyi Gerasa be tawatsəna faldə lamba gənyiro, amma furtə lambabewo.
Andima kən auwalmiwo kayya 2014 ndulibe TV lan fuletənaladən Bula Lawulan, shiye duyan kasatta təwando memelan.
Karafka dekkel shibe (soccerbe) lamba 1 dəga golaro tin.
1 shima lamba gana dekellube kasasanama adə gasa biske gamarebe lardəye (NHL); gasadən haramtəna 00 au 0 suro Dareram saa 1990 (lamba kambo kasattənadə 98).
Aruwuwa futə yayi kallo gotəlan dalami gana surodən fulenjin amma shi jiliwiyayi kallo gənyiro faidatain, suro theorem kalangi bawo monkeyben.
“Kən indimi, kawu lamba kukuntə kamfasbe a dagatawadə kəske gənyi”” kuri au kurno “’.”
Astronoma lardə Indiabe Aryabhatabe faidatə taman 3.1416 suro kitawunzə Aryabhatiya (499 AD).
Astronoma lardə Persianbe Jamshid al-Kāshī be lamba la’ar (9) gatsəna, Kasarrataro aruwuwa 16 tilowo, suro 1424 faidata polygonna 3x228 dalamu sandidonyi dazana rekod Dunyabe ta’adir saa 180 ben.
Adəbe ngaijin jizəwuwa kəlangi baro kərtəga.
Salaminbe a Brent abe walta sasərzanadəga algorithm Brent--Salamin lan durəmgatə.
Gayirtə adə jizəwuwa kalangi babelan au iterative algorithms lan kara, shidonyi gotin au faidatin aruwuwa daudaulan kawu jaza darerambedə təwandinno.
Bana hambuttabe adə sha botin mnemonics lan.
Aruwuwa adə ngəwu halla sandiro ndəfkatadə alamanna siling kəla jimbedəgai.
“Aruwuwa numerical bedə alama fal shilan faidatəbe (alamanna “”2””) au suro kəlnoben (alamanna “”25””), Lambawa wakiljin kəndaram fasal lamba numiralben.”
Kəndaram fasal lambabe aruwu fal taganasbe sətana integers dasowosolan kurilan gozə samiro sadə nalan, amma sha suro dəro təkənyi lamba radix bedəga.
Lamba hayyabe numiralbedə taidazə samungo zamanbedəga, hatta zəfsəwakil aruwube faidatainma glyphs bedəro kadiwo.
Mayas be kayakayami alamaram wakil kuribero faidatə.
Thaiye fasal lamba numeralbe nzədə Hindu--Arabic bega tilo illa alama faidata aruwuwa dəga wakilzaində.
Sandi samma furtə 3 fasal yakkəmibe.
Huwuma kada suro Dareram saa 300 lan notə kare nudda adadu sasərratabe decimal wakiljinladən.
Misallo, 1111 (duwu fallin men mewun lokko tilon) shima repunitwo.
Ngulondo mewu isawulan, adalan kəltəram isaftin, təwal lamkate ngulondobe kuru Ngulondo bulanbega.
Ada’a zaman kurebeye suron ngawarru karafka Amerikabe soye kurnolan faidatain cacalan, kəndo kəlazaben, kasuwu karewaben.
Badiyaram 3500 BC belan, tololan faidatədə ganaganalan alamaram Lambabega faltə badiwono kokorrata gadegadelan (hayyanzədə jamburtanzə mbeji) shi zakkata.
Alama lamba adəbedə samunzəna lama kokorrata sandiye falzain kuru nzəradəga rozain taman nuddabe lamba kuribe alamanzəga.
Lamba numeral Sexagesimal bedə tuskata fasal radix beladən shiye rojin furtə10 a 6 suro fasal ruwube cuneiform be loi datəro dazənamadən.
Kufu Lamba shiyeyi babema kuru ngaltəram shinkafabegadə kəlno sandi yeyi bama.
Kurno dina mundedə taidazə kaziyiya sha kawattəga yaktəgalan.
Jewsbe fasal adəga samungan faidatə badiyada (Hebrewube numerals), misal dina sha notənama səle loktə 100 BC belan.
Maya Centrala Amerikabe faidatəna tuskanobe furtə 18 a 20 fasallan, sha waratano Olmec lan surodən fuwutə nudda kuriaben.
Ilmu kəlno Launuwabe shidonyi kurno Spanishbe karnu 16th bemadən shiye kəngatənyi amma kəske awo kowogotəbe yeyi kwamison faidatain dalami Adean beladən.
Kuridə buro salaklan lardə Indiabe shilan faidatə badiyatə Brahmagupta karnu 7th CE ben.
Konkomima Arabiye fasaldəga kambazə surodəro lamba yaktəye samibedəye ciko, kuru Muhammad Ibn Mūsā al-Ḵwārizmī be ruwuwono cida faida dano kəla karnu 9th ben.
Fasal binarybe (futə 2), sha karnu 17th belan Gottfried Leibniz be tarjiwo.
Nəmgade equationbero sulhuwa matadəga botin awo notəyin, taman au daraja awo notəyibedə muradə nəmtilobe sulhubega tawatsəyin.
Kəndaram yakktəbedə shima jirewo Hasatan taman nəm gadeben.
Hayyamro musko kəmburambe dalaminzədə təmatəna kuriro.
Yaktədə dina mundebe ngalnaram surodən nəmkurauzəga faljin.
Adə shima badiyatə nazaru algebraic geometry bedən, na faida danodə nasha konkomibedə.
Kaziyi yaktəbero sulhu fatolan maminna, fal ndoye algorithmic au geometricbe mundə donyi linear algebra au sharha konkomi beladən faidatə.
Yaktə adən taidazə kaziyiya; falbe kulascin shiye awo lejin dəga notəro au sulhudəbe batənzə, kuru, sandi mbejima, lamba sulhubedəga somne.
Suro bayandəben, x, y kuru z sandi samma awo gadegade (hal allan lamba hayyabedə) sha kuribe wakiljin deretəga kuru dasowoson x, y, kuru z nəm kurauza gade.
Kərman, yaktə R be tawadə hyyabe ba beya yaktə kuribe maila.
Diwalla təga sulhu matində, au, hal datəbelan, bayantin awo notənyiga səro datəbeladən, sha sulhu yaktəben botin.
Kawattə au yaktə sandi indiso yaktəkarewa kuribegənyibe.
Yaktə algebraicbedə nəmgade kəla kəlbegənyi waniye awo gade fal surodəro səkin.
Suro konkomiben, fasal kəra linearbedə shima fernowo kuru dalami kura linear algebrabe, darasə shi donyi shilan faida dalami kadan konkomi zamanbelan faidatainma.
Diwalla adəbe səkə falbe kəntəwonzə nojin kuru karewa hangal tənasowa.
Bayan adən, sasarjin Descartes be, kambazəyin kuru faljin kəndaramzədəga Launuwa geomeribe shidonyi konkomima Greek ben təwandənadəga.
Yaktə Diophantine beladən dalami fal dasoyedə kalma equationbewo notənyi.
Algebraic a geometry zaman begadə ferno mundə abstract algebrabe, Hasatan algebra korkorbe shiro commutative gultindəbe, talamlan kuru Mashiwal geomatriben.
Shawori marasamibe kənganti algebraicbe kurnonzə shiro curve tində shima kəla polynomial equationbe muradə galtinmadəbe kurumawo.
Suru tahir konkomiben, equationbe nə gadenzə kadabe nazaru a tədəna, kamboso hangal nza nasha sulhubero cedo dalami gattəbero --- shidonyi kasatsəna madən.
Nəmgade linear equationbe, shidonyi sulhuwa tanadəga tərain kuru kawattin, kamillo fasarrata kuru asutənaye, kuru zaktəzəga kuru sulhuye təwandəna.
PDEs lan faidata bayanna kada gadegadewa kəladən tədəna alamanna kuwoso, kawudoso, lantərkiso, kəndolantərkibeso, njiye letəsokuru mundə quantumbeso samma.
Sulhu shiye cida kənjo kəla tamanben shidonyi awo notəyilan shidonyi awo ngalauwa sədin kuru equationdə jire.
Tartiffa sulhu equationben.
Awo suro liwuramdəben danan, sulhu equationno matəlan mbeji sulhu jiliwiyayi gotin (sulhu toktilo matadə suyi), sulhu samma, au sulhu fal yayi muradə galzəna, alamanna awowa təwallo lamkaten tindəro.
Hal adən, sulhu dəga somtənyi.
Gadegade equationbedə ngəwu, kuruson mundə tilo zanamadən.
Adə waniye mbautə ilmu konkomibe bedə shima dalilla; kaziyiya ladə fallo sulhu matiya ngawo kasadə karnuyendo.
Lamba polynominalbedə na kada konkomiya kimiyaben fulenzəna.
Ruwuwu kadabe kalma indi adən faidatana.
Mailaro, su polynominalbedə P, a’a P(x), gənyi amma kəndozən faidatən nudda P(x) loktə nəmgade lamkate polynomial a sawanzəgabedə ngəlaro asutənyi.
Ndasoson yayi, falbe faidatin kəla korkorzəben na zəra kawattəga fasartəna (adə shima, kulumfiyayi).
Polynomial ganamadəro suwa tangarrata təna.
Polynomialbe 0 də, waniye sha kasattin kalma’a sətayiro alayeman, sha botin kuri polynomialbero.
Dalil raktə kuri gənyi polynomialbe shima raktə kambo kalma ndasoyewosoyewo, shi polynomial adə raktə indi səta.
Polynomials adə gayirtin kalma lambaben shi donyi kuri gənyimaladən, adəbe səkə polynomial loktə falbedə sha monomiallan botin, loktə indibedə polynomialdə sha binomiallan botin, loktə yakkəbedə sha trinomiallan botin.
Sa faidata kəndozaga fasartəlan, korkorinzəbe kaziyi bawo.
Suro kəlakəl ba gənyi polynomialbedə sha polynomial kəlakəlben botin, polynomial falla kozənadə suro təmabedə sha botin polynomial kəlno shiro multivariatebe gultin.
Hal adəladən lamba kaziyiya diwal alladən, dalil donyi fulutin ba madə shima linearwo.
Raktədə falla kozənaro waljiya, hatimdəlan shiye sətanyi asymptotebe falma bawo.
Algebra badiyarambeladən, munduwa almanna fasal diyau kəllataladən alamma təkəlinama sulhu raktə matalan raktə kən indimi bedən polynomial equationdə shiye fallo kara.
Ndasoson yayi, wasila algorithmbe matəlan waniye faidatain sha Kasarrataro lamba numericalbedə shima furtə polynomialbe bayan raktəbe samma kara.
Kawu karnu 16th belan, fasal samungo a (konkonlan faidatən badiyaramlan suro nzəraben), amma tai dazakaziyiya raktə equationben notəna allan yakkə a diyau wason (ruyi equationbe konkon bedəga).
Suro saa 1830 belan, Évariste Galois be tawatsəna kambo raktə equationbedə diyau saminna kozəna kuru nəmzaulan sulhu matəyinba, adəga dasowoson equation dəga fulejin, kuru fal be sulhuwa majiyin, kuru sa sulhuwa matiya.
Adəgaima, fasal sulhuwa raktə equationbe kən 5 a 6 bedəga luftəlan (ruyi kəndo quintic a sextic equation).
Algorithms danodə futə kəskelan sulhuwa sədin (injin kərənnalan) polynomial equation də 1,000 gozəna (furtə fandobe algorithmbe dəga ruyi).
Polynomial equationdə suro notənyi kadalan ,algorithmbe sawartəna waniye lamba kəlangi baro sulhuwa kaziyiya matalan, kuru, lamba adə kalangi baro walwonowa, sulhuwa matəlan.
Falbe muradənzə a fulejin sulhu matə baslan suro integers polynomial equation sha Diophantine equation gultin ladən.
Daji coefficients də lamba hayyabe gozəna, taman hayyabe kəndoro.
Nəmtilo adəbe bayanjin awi səkə kəlno linear combination dəga polynomiallan bowotəro.
“Suro kəndaram coefficient suro kulumben, “”sambisoro gənyi”” mburo walzəna sha faltəlan ””sambisoro gənyi au dalami gənyidə”” (fasaria samma kasattəna suro hal coefficientsben).”
Sa coefficientsdə integersbero waljiya, lamba zauzaudə au diwalla kalangi badə, sandiya algorithmbe jarafsə fulubazədəga surin kuru sa dalillazədəga kəljiya waljin polynomial alayeman fulutin bamadəro (dalilla polynomials bedəga wune).
Halwa polynomial matrixbe au hawar kəndo linearbe gozənama shidonyi hawar kəla eigenvalues kəndozəben.
Dasole, hangal gərtə a kəndowa nuddabe kuye faidatiyendə kambatə suro karnu 15th fuwutənzə badiyetə.
“Adə “”squaredəga tamone’’’’, dalami wofila dəga square kamillo kalaktəlan.”
Theorem Descartesben bayanzəna ci nzəmbo diyauwosolan (tangent Dagataro kara) kuri, sandiya kurnojin equation diyauladən.
Konkomima Babylonian be saa 400 BC bega kuru konkomima Chinesebe saa 200 BC tartiff mundə geometricben faidatəna equation diyauladəro sulhu matalan ferno ngalaulan.
Euclid, konkomima Greekbe, mundə geometricbe kambai kada suwudəna karaga saa 300 BC beladən.
Al-Khwarizmibe kamil sulhu equation diyaulabe cotbega matəga gozəkowono, falla kasatkataro au lamba indi numerial beza’aro equation diyauram dasowoson, kuru tawadə tawattəbedəga diwalla geometricsben.
Abū Kāmil Shujā ibn Aslam lardə (Egyptben karnu 10th) Hasatan shima kənauwal kasatabewo lamba sandiro irrational gultin dəga (alan zarra square a cube au diyaula son) naftə sulhubero equation diyaula au coefficients equationnason.
Sulhunzədəbe kərtədə cida Al-Khwarizmiben.
Ndasoson yayi, loktuwalaan shi quadratic formuladə nəmkalkalnzəbaro waljin dalil kuskure ngəwuro waajindəbe səkə, loktu kuru shi dawari kalkalledə ngəlatə badijin.
Mundəwa kəla numerical approximationben mbeji, snadidəga prosthaphaeresisro bowotin, shidəbe layi shortcutbe suwudin kəla cida operationsbe loktu-ngəwu zuwinmaben misallo multiplcation a kuru powers a roots a gotabe sammason.
Algorithm kəlnobe sulhu mataro bayanzəna ci nzəmbo diyauwosolan (tangent Dagataro kara) kuri, sandiya kurnojin equation diyauladən.
Sulhu nanakarao korkor integral ben kulum suro integers polynomial equation sha equation gultin ladən.
Adəbe səkə talamma samma sawandə fasal təwal vectors bedəro gayin (kambo moduleben) təwudin.
Fasal adə nowotə asutəlan.
Fasal kən indimedə sulhu tilo səta, sunzədə kəltəram laiya indibe.
Koro a indi daso yayi sulhuwa sətana.
Fasal equation shi muskonzə wofilabe dalami nzə linearbe sambisoro naftəkəlanzəbe.
Adəbe fasal equationbe ngalau səwandəna equation hayyabe falla kuru notənyi falla.
Kala 3: nzəra hatim falbega kuru gadedəga kawattən.
Misallo, Hal adəladən lamba kaziyiya diwal alladən, dalil donyi fulutin ba madə shima matrixro sulhuwa Choleskyben.
Sha ganzatəna alayeman gade shiya kozan fasal kuraro, waniye loktə kuruwu gojin.
Adə shima aji iterativebe mundunzəbega suwudə.
Suro konkomiben, jiziyi, mana kəndo kəla ba, bayan kəndobe nzəra adaduwa kadabe, fal ngawo falben, adadudəga badiyaram lan kənjo wa.
Nzəra allan wasiwasinza suro konkomibe jizəwu jizəwuro faidatain nadaulan alamanna kimiya physicbe, kimiya injin kərənnabe, konkomi statisticbeso a ləmanbegason.
Sa hal Kuribe Achillesbe a kuru kudo karewabe bayanna som kalangi balan: Achillesbe suwosə kudu karewa kaduwono, amma sa lezə nazənaladən kudu karewadə gasa kasoye dəga badiwono, daji kudu karewadə daraja kənindime yero walwono; sa daraja kən indimidə səwandənana, kudu karewadə daraja kənyakkəmiro walwono, gafsənanzəga.
Kambiwu adən tawattənyi adadudə indiro waljin 2 (amma shidə) tawatəna mburo 2.
Jaraftə uniformbe suron Weierstrass‘ M-jaraftə, Abel’sbe uniformbe jaraftə convergencebe, Dini’sbe jaraftə a kuru Cauchy criterionbedə.
Convergencedə shima uniformwo zakkata kada’a (adə shima compact) dalami ganama surobedə fulai convergencebe: jeron.
Hilbert –Poincarebe jiziyinzən duno maila shilan faidatain algebra kəratə kambatan.
Suro karnu 17th belan, James Gregory shiye cida kəla decimal bulinben sədənaye kuru Maclaurinbe jiziyi kada lufsəna.
Cauchy (1821) mbuza jaraftə zauro kəla convergenceben kəndolan; mana kəndo kəla ba, bayan kəndobe nzəra adaduwa kadabe, fal ngawo falben, adadudəga badiyaram lan kənjo wa.
Mundu zanbelan cida datəramma dalamila suro damidəben kamillo kambatəna nuddalan.
Mallam Indiabe turuna shiye faidatin dalilla factorialben tənloktə karnu 12th beladən.
Suro talamma faidatinbesodən, fasari kasatkata da’ataro kəndowa bayanjinmadən.
Awowa gade furtəro təkənadən (alama injin kərənnabe diwalla fasal ruwunzəbe) kwamison taman ngəwu gattsəyin.
Gayirtə fasari Pickoverbe kəla superfactorialbe a hyerfactorialbega kuratəlan alamaram letə kashingoben.
Sandima, manajinladən, sulhu kambai dalil adəbe ba; kəlno isaube kalangiba ba, tələwo, duno, kəndo, nzəra logarithmbe bayanlan; futə kəskelan təwndin fasal maila dalilla factorialben faidtən alamanna integralsbeso kuru dajiram suro somsomiben.
Integrals kəlanzən zandenyendə shiye suro kəndo transcendentalbeladən amma kəndo gammabelan cijin integral hayya kəndo algebraicben.
Dareram zəga gotən, awo dalil factorsbe ninitəbe kalangi ba lan gattəbe kalma kəndo gammaben.
Gargamzəlan, nowat kitauwa Philip J. Davis be kitauzə nushiwuram shilan səwandəna saa 1963 lan Chauvenet beladən, fuwutə kada təwandəna fulezəna suro konkomibe kimiya nzə karnu 18th beladən.
Susu tawattə hayyabe taganasbe fasal ndasowosolan, muradə mundə gamma gayirtəbe kəndozəga.
Dasonle, kəndo gammabe shidonyi fulenzəyi muradə nəmgade kambaiye samma galtəlan.
Theorem Bohr-Mollerup də faida dano dalildə shima sha tawadə logarithmic bega nəmkam kambai mbeji fasalla gade-gaden faidata fasarzana kəndo gammabega.
Injinna kərənna nur konnubedə kajakajarowalwono suro saa 1950 belan, hatim kəndo gammabe lufkada muradə a galtəro, surodən hatim kamilbe decimal 12 na Huwuma lamarra ngalautəbe lardə U. S. National Bureau of Standards.
Suru kimiyaben, diwalla bayanna fasartin alamaramlan, futə konkomibe fasalnzən au kemikalben.
Suru konkomiben, fasal gayirtəbe shilan bayan konkomibe equatesbe dəga bayanjin shi donyi faida fal konkomi theorembeladən.
Shi alama adə, faidanza gana suro formula butubedən yayi, maanazədə sandi ilmuwu isawubesodə raksa duwaro formula kura-kura dəwo asutinbamasodəga fafalza faidatayinno sədin.
Misallo, H2O də kemikal njibe, shiye fasal indi hydrogenbe (H) atomsbedəga kuru oxygenbe (O) atombedəga.
Suro empirical formulaben, awoa yaktinna anyi sammaso kashi faidaalan baditin kuru sandiro lamba atom kashia elemeatsbe gadeso suro compoundbe a gənatəyin—namtə sandima ratios sandi kashi faidaaben.
Launuwalan alama kəlnobe ruwutin bama fasallanzə gozəna lamba shiro whole lambaben.
Fasala adə kada, suro nzan molecular a condensed a so mbeji.
Kəndodə hayyanzədə nazaru futəyin adadu kamanzən dayin.
“Fasari “”kurtə”” sha gotin karewa awobero.”
Suro kəlakəl ba gənyi polynominalbedə sha polynomial kəlakəlben botin, polynomial falla kozənadə suro təmabedə sha botin polynomial kəlno shiro multivariatebe gultin.
Loktəlan, waniye gayirtin kəndolan, amma sadəmadə gərata kambo fasaribedə tartiffa təgayin mbeji.
Kurno Dunyabe bayanzəna faida nzunduwa a munduwa hayyabe shiro kitawu dina, codomainbe kundozən lamba kaziyiya mbeji.
Misal gade kəskema shima bange kundobewo.
Kəntəwo jizəwuwa faidata donyi kəndodə fastən nazaladən.
Buron, Kəntəwo jizəwuwa faidata donyi kəndodə fastən korkorzəga kambatan.
Dalami shadən waniye wakilla kukuntin (dalamin) kəndon.
Adə shiye dalil canonical factorizationbe.
Loktə allan, taman hayabedəga kəndolan nəmgade hayyabero kasattəna kuru samma kəndotin təma kaziyi baro gattəyin.
Kəndodə suro konkomibe kuye sammalan faidatin.
Adəga futə kulashi adəbe bayanzəna faida nzunduwa a munduwa trigonometric shiro gultinmadəbe kəndon.
Faidazəlan səkə raksə muradə kəshanabega galjinbaro waljin daji sandiye raksa kalzayin futə adadunza fulutəbe sawandəna.
Kəndowa jili adəga botin taman hayyabe kuradəben kəndon.
Fasal jirebero cidacinma sambinbaro kəndobe, nadonyi raksə muradə kəshanabega galjinbaro waljin daji sandiye Raksa kalzayin futə adadunza fulutəbe sawandəna.
“Illa injin kərənnabe talam faidatainlan, “”kəndo”” shiye ma’ana konkomibe suro kimiya injin kərənnaben mbeji.”
Kalama kawattəbedə walalan au kaidalan, (samungo, fulutə, zande), sandi donyi darasə axioms asandiye fasarzana kaidadəga kəltalan.
Nicolas Chuquetbe ngawetə nudda faraksəna karnu 15th belan, darenzə shiya Henricus Grammateus a Micheal Stifel asoye faidata suro karnu 16th beladən.
Sandiye polynomial ruwuzain naftə misalbero .
Jazadə sambisoro lamba jirebe kəmburamma kuru halzəga karewa dəga fulejiyin awowa musammanbe sandidonyi awowa isan cidabe alan təwandinmaladən.
Kəndo adə tilozana badiyarambe kənasarro.
Adə shima badiyaram konkomibe kufunzəganamabewo.
Walte fandiyen falnyen lamba sambinbaro kəndobe, nadonyi raksə muradə kəshanabega galjinbaro waljin daji sandiye Raksa kalzayin futə adadunza fulutəbe sawandəna.
Nicolas Bourbaki, sartəwa konkomibe darasənzə Theory of Sets, Springer-Verlag, besaa 2004, III.§3.5.
Iterating titration shima funnaro kəndo gade gattəyin kuru kuru su shiro tənadə shima hyperoperationwo.
Futə adəga setitəlan, kəndo modelbe nəmkamzaben faltə kəla-kəlalan, mana kəndo kəla ba, bayan kəndobe nzəra adaduwa kadabe, fal ngawo falben, (adə shima adadə təranabedəwo au fulədəbewo) adadudəga badiyaram lan kənjo wa.
Kəndo adəbe karewanzədə kuratə exponential bewo.
Adəgai samungowalan, dalami gade ontoben (surjective) kəndozədə sambisoro ontotin.
Daji falbe jinjirra sədə na fallo kəljin, alamanna .
Nudda adəbe luworamzədə sha botin nudda gənatəyin.
Nəmgade kəndo morphismben sha prototypicalbe gadenza.
Misallo, alamwa tarratadə sandima lamba baditin suro C benwo, adəbe səkə tarno karewa n bero kara suwoshin gozə nalaro.
Sandiye banaza təwal kayabe frikoinsibega satəluwin suro fasalben lamba faida-faida komtəlan kasartəlan shiye ita nojzəyin darasə psychophysicsbe kuru banazəga isau kamilla gattəlan.
Integers fuwubedə shima 4 kəle lambayile suro aruwuwa 1430 beladən.
Kawu kunkunno Napier’s bedə mundəzə gade mbeji samungo scopebe alamanna kurno hatimbe fuwutəben kamillo Jost Bürgi kara saa 1600 ben.
Mana kəla shi lambadə adadu nguwu məradəzənadə awo fando zaumaw nasha logarithmben, kuru shidə futu Archimedesbe bowojində shima “lamba kalkallo saraitəwo”.
Mundə a botin prosthaphaeresis.
Misallo majalis kayakayamiwoso, Kasarrataro kaime fuwube ngal dalil factorbe kəlakəlabe.
Logarithmsdə kəlnoram samungo kəlalabe.
Shilan faidata duno konnube asartənadəbe adadunzə asutən alama konnu lantrkibedəga kəltaben futə kowonzəben, kuruson rotənzəga diwal spectrometry a opticgaben.
Dataro ta’adir pH 3 sətana.
“Howom adə, Ndasoson yayi, gana hayyala models karəngəbedəga taidazə kozəna, alamanna howom Stevens’s bedən.)”
Sa logarithms jiliwi yayi kallo awowa gade gozə samtəlan, karewa gadedə wono sandilan samtəla mbeji.
Models ayilan kəndo ganazə yayi faramita fallo təngata samtəna mbeji.
Adəga samungolan, kəlno logarithmbe sasərrata kuru sasərtənyiwa sha retaro yaktəlan adəga sasərnəmin kawu jaza dəga kəlnəminno.
Diwalla logarithmsbe faidaba Lyapunovbe nəmkambo fasaltəben kara.
Hoto Sierpinski triangle allan kashiyarra fodutin na yakkəlan kəlazən, dasowoso dalaminzəga reta datənzəbe hayyaben.
Misal gade banabedə shima p-adic logarithm, kəndo p-adic bedə fetero kara.
Nəm fetenzədəga gattəyin kamillo, amma logarithm yakkataladən shi zauro kaziyiya somtəlan kufunzəga.
Furtə lamba wofilabe kəladən zandetinma suro lamaba kaziyiya komflexben.
Lardə Indiabe ilmu kəndo square kuru square rootbedə dina Sulba Sutras be kara sa’a 800-500 BC lan (kəske zauro daten).
Aruwu jimbedə sha square rootbega samungo.
Sha fasarratə tartif faida ngalau deviationlan faidatəbero suro waniye fasallan au somben.
Kambo kalkəleto liwubedə shilan suwuram square rootbe mbeji.
Loktə kaziyiya square rootbega kəltəbedə shidonyi aruwu n bedə tilozanyi lamba indi kawattəbe aruwu lamba n begalan.
Kaziyi Hilbertbe sandi findin lokko yakkən suro konkomi, konkomima lardə Germanbe lufsənama David Hilbertbe suru saa 1900 laben.
Kaziyiya gade alamanna shima kən 5th gonyi be adalan kasatsəna kəla fasari tilowa notəlan, kuru sulhuwa kasattəna fasari tənaladən, amma lamkatenza karəngə Kaziyidonyi sandiro sulhu matəyidəga.
Kaziyi indi sandidonyi sulhumatənyima waniye sulhu zamanbe ngalau matənyiman.
Kaziyiya findin lokko tilon sammaro hangall təna sandiro, kuru karnu findi belan kəla kaziyiya adəben kəndowa gatkatəwo kuru kwamison shiro ngalauwo ba.
Kənga Hilbertbe saa 12 kara ngawo Kurt Gödelbe theorem zəga lufsənaladən, amma ruwuwataro turuyi.
Suro raayinzə bayanzəyinnedən kaziyi isawube ndososoro məradə galtəgə matə wono cinbedən, Hilbertbe kasatsəna kəla shi məradədəga galtəgədə shima hujja cin kəla shi kaziyi burosalakbedəma waajinbaro fəlezəyin wono.
Kən auwalmiro Bernard Dworkbe tawatsəna; tawattəzədə alayeman gade sandi indi buroye dəga, diwal ℓ-adic cohomology ben, shidonyi Alexander Grothendieckbe cinaladən.
Ndasoson yayi, kəltəram Weilbedə sandima, suro nashanzaben, ngəwusoro biya kaziyi Hilbertbe falyeyi, kuru Weildə ngaltema sandiga dawaria ilmu isawubero gozənyi.
Erdősbe nishuwuram wulibe aduzəna; nishiwuramdəbe raktənzə la’atarro kara suro kaziyi dəben.
Ganazə yayi fatowa hawarbe, de factobe karnu 21st dina munde kaziyi Hilbertbe suro awowa karnu tulurbe nishuwuram kaziyiya kartəna loktə sa’a 2000 Hukuma konkomibe Clay sədənaladən.
Riemann be ruwuwazən bayantəna suro kaziyiya Hilbertbe ruwuzənaben, tulurbe nishuwuram kaziyiya kartəna gafsənazəgalan.
Saa 1931, 1936 3rd adəlan indi daso yayi kəlaza kalkal, sambisoro kəsketənaro kamtin burobedə kəlangi baro jiwuljiwul kadaro kuru sandi samma samungoro daji kənindimiwa sadin?
— nzəra 12th Kronecker–Weberbe theorem nzə kəla Abelianbe lamba mazarrabe furtəzabe diwallan gattənadən.
Dawudi Rigorousbe Schubert somzə saa 1959 15th beladən.
Saa 1927 18th (a) awo donyi polyhedronbe kasatsənaladən tilozanama suro diwalla yakkəben?(b) awi dalami datəbe kəmunnobewo?
Lambadə kare konkomibe faidata som kəndobega isaubega gafsənazəga.
“Kambosoro, lamba fal-fal kamanza wakilzayin alamaram dəga numeralsben botin; misallo, “”5”” shiye lamba numeralsbe uwuwa wakiljin.”
Lambawa somtə kəndo arithmeticbe, samungodə shima nzərawo, gotə, kawattə, samtə kuru fetetən.
Ferno Gilsdorf, Thomas E. kəla ada konkomibe: shilan nazaru kəlazən tədəna Otomies kuru Incas, John Wiley & Sonsbega, kəntawu Feb 24, 2012.Restivo, S. Konkomiwu korkorbe a Gargamma, kimiya kuru kasuwu hawarbega, kəntau Nov 30, 1992.
Loktə karnu 19th beladən, konkomiwube fuwutə gadegade gotəbega badiyada shidonyi lambalason faidata waniye shilan kasadəzadəga kabatən.
Fasal kurnobe shiro talli gultində affima gazazəna ba suro daraja au tamanben (nudda lamba decimalbelan), shidonyi wakillazəga kamzənadən.
Brahmagupta's Brāhmasphuṭasiddhānta kitawunzə kənauwalben kuriga njirzəna lambaro, Brahmagupta kambosoro kasatsəna kuribe tartiffa gangatən.
Adəga samungolan, Pāṇinibe (karnu 5th BC) belan baga faidatana (kuri) kəndo suro Ashtadhyayi, badiyaram misal nahau algebraicbe talam Sanskritben (misal Pingala).
Loktə 130 AD, Ptolemy, ngawetə kəndo Hipparchus a Babylonians, alama 0 faidata (kuri duwurben) suru sexagesimal numeralbe fasallan au aruwuwa Greek numerals.
Diophantusbe' buron bayanzəga kəla konkomima lardə Indianbe Brahmaguptabe ladən kamillo cina, suro Brāhmasphuṭasiddhānta saa 628, kwa lamba wofilalan form maila fasala diyaurambe kuro shilan faidatəyendə sədənaladə suwudə gatsəna.
Loktə fallan, Chinesebe lamba wofila foduwano ka kurtəlan diwal kalkal kuriye gəyin kuru tilowada lamba kəmburam numeral bega.
Classical Greek a kuru Indian mathematicians a kulashi kəla kəra dawari ilmube kəla rational numbersben sadəna, namtə shima kəra kəla dawariya lambabe sammasoben.
Nya fasal yaktə decimalbe nəmkam karəngə mbeji na decimalla taman nuddaben; sandi indi adəga turin fuwutə satanaro.
Ndasoson yayi, kasatta Pythagoras beladən lamba dano kuru kasatkata lamba a dərizain balan.
Sa karnu 17th, konkomiwu kambosoro faidatain decimal fractionlan nudda zamanbegan.
Suro 1872, kitawu Karl Weierstrass lufkono (furazə E. Kossak), Eduard Heine, Georg Cantor kuru Richard Dedekind soue jaudo.
Weierstrass, Cantor, kuru Heine asoye jizəwu darasəwa kalangi ba bega saudəna, kuru Dedekind nazarunzəga jiwudo kamtəlan (Schnitt) suro fasal adəben lamba hayyabedə, yakjin lamba dərinowadəga kufu indiro sandiye hallaza mbeji samungoma.
Mburo walzəna lamba algebraic bega kasattadə (sulhuwa samma polynomial equationbedən).
Aristotlebe fasaranzə nudda da’a futebeladən konkomidə bulalangi sətanyi.
Katab kura fuwutəbe donyi Georg Cantor beladən; sa’a 1895 shiye kitawu ruwuzəna madəye kauluwa sayetkono, bayanjiwo, awowa gade gafsənasowa lamaba transfiniteben gawetə korowa nzəga gatjiwo.
“Geometric zamanbe shiro bula langi batəna shidonyi bayantənama “’da’ata bayazəben”” falza nna taganasbe ganzazənalan.”
Nazaru kurtəga wakiltəben lamba kaziyiyadə bayantin , futəyin yayi, badiyaram saa 1685 belan, suru Wallis's De algebra tractatusben.
Saa 240 BC belan, Eratosthenes faidatə Sieve Eratosthenesbedən duwaduwao kulero lamba fidadəga nzəkolan.
Jaza gadeladən samtəla lamba ngalaubedə suronzan Eulerbe tawatəye mbeji kuru som jazabe lamba ngalau primes divergesbe a kuru Goldbachbe kəlnowa, sandidonyi tawatəna lamba evenbe somma primbe indiladən.
Adalan, lamba ngaibe jinjirzadə 1 lan baditin (0 lamba evenbe gənyi lardə Greek belan.)
Fasal lamba 10, aruwu mbubema kalkaldə nazə mbeji 1 lan, gade gafsənalan kuru loktə a tamanna aruwuwa sandəna gadewan.
Lamba wofiladə kambosoro ruwuwata alamaram wofilan (alama təluwobe).
Ngo aruwu Z kənshenzə.
Yaktə nəmkuran gozəna, shiro ganawo, au tilo 1 kuru kəmburam, wofila au 0.
Faragəraffa isain adə Hangalza lamba kəmburam hayyabero sadin.
Misallo falle reta shima 0.5 wo, fal sana wulan shima 0.2 fal sana mewulan shima 0.1 kuru fal sana mewun lokko uwulandə shima 0.02 wo.
Misalla nowata adə fal gənyi hatta lamba hayyabe sammasolan kuruson nanatə bawo kuru sha lamba decimalbega diwal ngurotəbaw.
Lamba even begənyi sandma kə indimiwo ngawo decimalben, aruwu sha zayində faidazə gana.
Misallo, 0.999…, 1.0, 1.00, 1.000, …., sandi adə samma lamba dauwube 1 la wakilzain.
Dare dajiramro, waniye aruwuwa suro suro numeralben 0 danadə samma kuri 0, waniye aruwuwa suro numeralsben dsanadə 9 lan dajinba, nyiye la’arra koluwumin na kəmburam decimalbero kuru falla yiramin 9 wofila na decimal bedəro.
Lamba hayyabe shiye dalami lamba kaziyiyabe.
Algebrabe theorems nzə danodə lamba kaziyiya donyi algebraicbe dalil zakkatama, ma’ana zədə kaziyi polynomial be furtənzə lamba kaziyiya sammaben.
Lamba faida kəlanzan nazaru kada saa 2000 kəlabeyiro tədənama kuru korowa kada tədəna lazadə ja’auwa tədəna kəlanzan.
Lamba hayyabedə zaugənyi sandiya lamba kambailan botin.
Lamba kəltində sandi dagata kəndo arithmeticbe sammalan, suronzən kəlno furtə polynomialbe kuru dalil zaktərambe shidonyi gozənama lamba hayyabe algebraicbe.
Dalil fal algorithms babedə jaraftə nəmtilo lamba indi kəltəben.
Fasal lambabedə shima jaza furtə aruwube naftə kəlanzə bega faidatin; futəwoso kəske, amma lamba ngalaudə furtənzə shima karewa konkomibe ngalauwa suwudin.
Kənjoma dina fasal kulumbe saftəlan, darelan waltə kaino datənzə au nəmfarak zəga.
Adə ferno ngalau shidonyi lamba kaziyiya mara Cartesianbe sha mara kaziyiben botinmadən.
Lamba kaziyi yadə taman kambo sətana falzabe dalami kuribe kokjin.
Korkorra fentitəlan nganza Luworambe sha launube wakiljin kuru nurran.
Cida kəla kaziyi maila polynomialsbe shima fuwunnaro ferno kambo theorem algebrabega suwudə, shiye fulezəna lamba kaziyiya sulhu nza polynomial equation sammaro raktə fal au kambo.
Wessel's memoir bayangatə suro Copenhagen Academibeladən amma asutəyin loktə gozəna.
Darelan ruwuma taganasbe kəla darasəwa mailabe sandima Richard Dedekind a Otto Hölder a Felix Klein a Henri Poincaré a Hermann Schwarz a Karl Weierstrass kuru gade gafsəna zaga.
Lamba zanben faidatə kasttənyi jiliwi yayi kallo hatta cida Leonhard Eulerbe (1707-1783) kuru Carl Friedrich Gaussbe (1777-1855).
Integersbe kufunzədə gana kuru kulum ganadəbe gozəna lamba daudauga.
Shidə alama shiro prototype gultindəbe karewa alamanna garno algebraicben.
Datə kokkatama kasarno Liwuram bayanbe(au fasalgana) sandima tərəftənama integersbe fasalla kada talammaye (alamanna Algol68, C, Java, Delphi, gafsəna zəga.).
Karewa waniye lamba zaube a kəntəwo fasal lambabega kuru sand faidatainba na fasariben suro konkomiben.
Kasherla triangle bedə , a= b).
Hatta C shiye even, yaktə c suro 2 ineger təwandin.
Faltə 4y2 c2 suro equation kənawalbe (c2 = 2b2) andiro cin 4y2= 2b2.
Hatta b2 shiye even yero kara, b shiye even mbuye.
Ndasoson yayi adəbe kambiwuwala təmata dalil mbeji.
Ndasoson yayi kəndo a kassadə Hippasus bedəro kurno fuletənyi: futə kam falbe bayanzənalan, shiye bayan gono kulashinzəbe jaza dəga faduzənalan sa kəmoduwulan suluwunan, kuru waltə sawanzə Pythagoreansbe “ … shiye alamaram suro awowa nzə sədənabedən kasatəba fulezəna … tartiffa sammalan lambalan fulujin hasatanma lamba kamilbega dalamizəgan.
Misallo, gone dalami layibe: dalami adə yakkatə retao, reta adəbe retaro yakkatə reta-retabe suro retaben gafsənazəga.
Adə shima awo Zenobe tawatsəndəwo.
Awo suro Greekbe karuwunzən danadə, tawattəba kuru falbedə mbugənyi tawattə gadebero, kuruson kulashi gotə kotədə wajin.
Maila “… lamba gənyi amma shiro cizə dajin diwalalan alamanna dalamilan, kashyerro, nalan, kufulan, kuro loktəwan gade-gaden, futə gultəben, gotəkotən.
Dalilzədə taman hayya shiro təna au luwata ba, Eudoxusbe buron isauwa badizəna nasha indison faidatəga faidatəbason adadunzəga fasartəlan tamanzə la’atarro adadu indidə.
Adə riwalangənyi kəndotin suro Euclidbe kitawunzə X propositonben 9.
Hayyamaro, kəndowa kada fasal algebraicben suro kalma geometricben gangatəna.
Asutəna ferno au furtə darasəwa kuro gattəyiladən awowa kurebe mbeji sandiye mburo walzəna sandi ba kamiltin baro kulashiye axiombe fulezəna zandə shiye fasal darasəbero kara.
“Ndasoson yayi, gargamma Carl Benjamin Boyerbe ruwuzəna “”kəlaro gotə anyi kamillo bayanzəna waniye jirero””.”
Konkomima Brahmagupta (suro 628 AD) kuru Bhaskara I (suro 629 AD) bana kada dalami adən sədəna futə konkomiwu gade sha zasanabedəyeyiro.
Shi saa 1872 lan dawariya ilmube shi kam Karl Weierstrass (fuwuranzə Ernst Kossak)be a, Eduard Heine (Crelle's Journal, 74) a, Georg Cantor (Annalen, 5) a, kuru Richard Dedekind a baktəna.
Weierstrass, Cantor, a Heine furtə darasəwanza kalangi ba ladəye jiziyzəlan Dedekind shiye nazrunzəga jiwando kamtəlan (Schnitt) fasal alan lamba zauzau samma yeyakkon kufu-kufuro.
Dirichletbe ka’anzə wuwa jira maila darasəwabedəro, bana kada sədəna futə darasəwadəga gattəben.
Yikko adə yaktəram au dalilla integersbe suro lambazə faida Ndasoson mbeji.
Adəga fuletəlan, sandəna andiye yaktən integers n suro m (nnadonyi m kurigəyin).
Waniye 0 alaiman fulenzəyi, daji algorithm suwoshiyin mbulan m -- 1 kataf donyi shilan faidatin tattə falla kozənaro.
“Suro konkomiben, lamba ngaidə sandima faidatə isauwa gattəyin (suro “”səle arakə kəla tewurben daga””) kuru tasku (surodən “”adə shima kən yakkəmiwo burni kura suro lardəben””).”
Jinjir nzərabe adə lamba ngai gozəna (gayirtin) suro lamba gadeben.
Kataf kambo fuwutəbe suro gotəben tədənadə shima numerallan faidatə lamba wakiltəwo.
