Lillian Diana Gish ( 14 Jasypa, 1893 ary –  27 Jasykõi, 1993 ary) ha'e va'ekue peteĩ actriz, moakãha ha guionista Estados Unidos-gua.
Gish ha'e va'ekue peteĩ estrella de cine 1912 guive 1920 década peve, ha'e akoiete nunga oĩ moakãha D. W. Griffith rembiapópe.
Hembiapo oguata avei televisión-pe 1950década ñepyrũ guive 1980 década peve, ha omoguahẽ hembiapo hu'ãme Bette Davis ykére película The Whales of August -pe 1987 ramo.
Gishes generación tenondegua ningo oĩ va'ekue ministros de Dunkard ramo.
Isy ohokẽpe'ã Majestic Candy Kitchen, ha mitãkuñanguéra oipytyvõ omoñemúvo pororo ha mba'e he'ẽ Teatro Majestic oĩva ijykerekuérape oguahẽvape.
Lilian oguerekóva papokõi ary, oho Shawnee, Oklahóma-pe, oikohaguépe James pehẽngue, Alfred Grant Gish, ha hembireko Maude.
Itúva omano Norman, Oklahoma-pe, 1912 arýpe, katu ha'e ojevy jey va'ekue Ohio-pe tapykuemiẽ.
 Lillian ha Dorothy okakuaapamívo, oike avei teatro-pe, oho akóivo ojuehe'ỹ tembiapo ambuépe.
Gish omba'apove ohóvo escenario-pe, ha 1913 arýpe, A Good Little Devil ombopu aja ho'aite hasy rupi anemia-gui.
Hembiapo mba'asy ohejavai rire chupe ombyai chugui heta nervio ikuã rehegua.
Oiporu mbarete talento experesivo oguerekóva, oiko chugui peteĩ heroína ohasa asy katu imbaretéva.
Oisãmbyhy ipehẽngue Dorothy-pe peteĩ pelicula hérava Remodeling Her Husband-pe (1920), D. W. Griffith oipyhýramo guare unidad hendaguépe.
Omboyke viru oñeme'ẽva chupe, ojerurévo hembiapo repýramo viru pokã miẽve ha tojeheja peteĩ porcentaje estudio-pe pelicula-kuéra oñemoporãve hag̃ua, omomba'apóvo actor ha guionista ha'evevéva.
Heta protagonista cine mudo-pe guare, oĩhápe techapyrã Gish y Pickford, heko marãngatu va'ekue, katu 1930 década ñepyrũ guive (oñeñepyrũ rire ojeiporu sonido ha oñemboguata mboyve código de producción cinematográfica) upéva  opytáma ituja ha ojehecharamo'ỹvaramo.
Louis Mayer omoñepyrũse kuri peteĩ sarambi ("omoñepysãngase kuri chupe") ha'e opytaporã hag̃ua Gish ohapykuehóva rovake, katu Lilian nomba'aposevéima pantalla-pe ha okápe ichugui ha ojevy jey hembiapo yma ohayhúva, teatro-pe.
Ojevývo cine-pe, Gish oike nominada Actriz de Reparto Iñapysẽvéramo Premio de la Academia-pe 1946 arýpe Duel in the Sun-pe omba'apo rire.
Ojejesarekohese hetea tembiaporã Lo que el viento se llevó-pe g̃uarã, Ellen O'Hara,  Scarlett sy guive (oñeme'ẽva'ekue Barbara O'Neil-pe), prostituta Belle Watling-pe g̃uarã jepeve (oñeme'ẽ va'ekue Ona Munson-pe).
Osẽ emperatriz viuda Maria Feodorovna-ramo peteĩ musical de Broadway mbykymi héravaa Anya 1965 arýpe.
Ome'ẽ va'ekue peteĩ entrevista serie documental de televisión Hollywood-pe: A Celebration of the American Silent Film (1980). 
Oguereko peteĩ mbyja hérape Paseo de la Fama Hollywood-pe, opytáva 1720 Vine Street-pe.
Festival de Canes-pe, Gish ojeguerohory jepopete ipukúva 10 aravo'i  ome'ẽva chupe tapichakuéra oĩva upépe oñembo'yhápe rupive.
Pe ta'ãngamýi pehẽ  "Marry for Murder"  ojehechauka 9 jasyporundy 1943 arýpe.
Oñeme'ẽ chupe peteĩ Premio Honorario Academia-pegua 1971 arýpe, ha 1984 ramo oñeme'ẽ chupe Premio AFI Life Achievement Award.
Universidad ome'ẽ Gish-pe título honorario Doctor en Artes Escénicas-pe ambueárape.
Gish omano rire 1993-pe, Universidad ombyaty viru ombotuichave hag̃ua galería ojehechaukatahápe mandu'apyrã oguahẽva Gish rembiporukéra reheve.
Hekojoaju D. W. Griffith ndive imbareteterei va'ekue, upévare heta oĩ oimo'ãva ha'ekuéra ojoayhuveha, Gish araka'eve nomoneĩri upéva, jepéramo heta tapicha ijere reheguakuéra he'i ha'ekuéra oiko añetehague oñondive sapy'amínte jepe. 
1920 decada-pe, Gish joaju  Duell ndive ohasa peteĩ sarambi rupive ha'e odemandávo chupe ha omombe'u heta mba'e relación ha'ekuéra oguerekóva rehegua.
George Jean Nathan oguerohory vy'apópe Gish actuación, ombojoja chupe Eleonora Duse rehe.
Agitación política Estados Unidos-pe hi'are va'ekue Segunda Guerra Mundial ñepyrũ guive Europa-pe Pearl Harbor jehavira peve aja, ogeureko ha ohechauka va'ekue peteĩ postura no intervencionista.
Joseph Frank Keaton (4 jasypa 1895 - 1 jasykõi 1966), hembiapo reheve ojeikuaáva Buster Keaton-ramo ningova'ekue peteĩ actor, comediante, director de cine, productor, guionista ha doble de acción estadounidense.
Hembiapo ojehecharamo'ive oikéramo guare Metro-Goldwyn-Mayer ha naisãsovéima hembiapópe artísta-háicha.
Heta película Keaton omboguatáva 1920 década guive ojehecharamo gueteri ko'ágã peve, umíva apytépe oĩ:  Sherlock Jr. (1924), The General (1926), and The Cameraman (1928).
Itúva ha'e va'ekue Joseph Hallie "Joe" Keaton, peteĩ espectáculo itinerante jára hérava Mohawk Indian Medicine Company, o Keaton Houdini Medicine Show Company, Harry Houdini ndive, ojapo va'ekue actuación escenario-pe ha ijyképe omoñemu va'ekue pohã oñemopatenteva.
Keaton recuento-pe, oguereko va'ekue poteĩ jasy apañuãi oikóramo guare ha Harry Houdini ohero chupe.
Pe acto ha'eve va'ekue peteĩ ñoha'ãnga'i pukarã.
Ombovyvy peteĩ voko sã Keaton ao rehe oipytyvõ hag̃ua akói ojapetéta rupi chupe.
Upéicharamo jepe, Buster akói ohechauka mburuvichakuérape noñeikarãimbái térã na'ikanguepẽiha.
Heta jeyamanóma va'erã kuri ndaikatúi mba'erire ha'a umi mbarakajáicha.
Ohechakuaávo kóva ombopuka sa'iveha tapichakuéra ohechávape, ojapyhy actuación aja pe ojeikuaaitéva expresión inexpresiva hesegua.
Jepéramo heta iñapañuãi léi ndive ha sarambikuépe oku'e hembiapoumitetro de variedad Reino Unido rupi, Keaton va'ekue peteĩ mbyja opu'ãva ohóvo teatro-pe.
Jasykõi 1917 arýpe,  oikuaa Roscoe "Fatty" Arbuckle-pe Talmadge Studios Nueva York távape, upépe Arbuckle oreko va'ekue peteĩ contrato Joseph M. Schenck ndive.
Buster osẽporãiterei película ojapo ypy va'ekuépe, The Butcher Boy,  upévare pya'e oñeme'ẽ chupe peteĩ contrato. 
Keaton upéi omombe'u pya'e oikoha chugui Arbuckle ha departamento de broma tuichakue Moakãha mokõiha.
Ojesareko peteĩ obra de teatro ojehecharamo va'ekue rehe, The New Henrietta, peteĩ jey ohasáma va'ekue filmación rupi.
Ojapo peteĩ serie pukarãva mokõi carrete-pe, umíva apytépe oĩ va'ekue  One Week (1920), The Playhouse (1921), Cops (1922) ha The Electric House (1922).
Director de comedia Leo McCarey, imandu'ávo umi ára ndojepy'apyvéimarõ guare ojapo hag̃ua pukarã he'i: "Opavave ningo ñande ñañeha'ã ñamonda hag̃ua  ambue tapicha ñembojarurã.
Escena ojekuaaha y ryru ferrocarril-pe Sherlock Jr.-pe, Keaton omopẽ ijajúra y oñeheramo guare hese yvate y renda guive, katu ohechakuaa heta ary ohasa riréma.
Keaton personaje-pe ndojehúi mba'eve, peteĩ ovetã oñehokẽpe'a rupi.
Steamboat Bill, Jr. (1928) ykére, largometrajes hekopukuvéva Keaton ojapova'ekue ryepýpe oĩ Our Hospitality (1923), The Navigator (1924), Sherlock Jr. (1924), Seven Chances (1925), The Cameraman (1928), ha El general (1926).
Ojehecháramo jepe Keaton rembiapo tuichavéva ramo, upe película rehe ho'a opaichagua crítica upérõ guare.
Imyasãiha, United Artist, ojerure jo'a ogeureko hag̃ua peteĩ gerente de producción oñangarekótava viru ojeiporúva rehe ha omyayrõkuaátava oimeraẽ mba'e tembiasápe.
Umi actor oñeha'ãta kuri ombohy'apuporã guión oĩva pytagua ñe'ẽme sa'imimi peteĩ teĩ ha upepeténtema oñefilmáta.
Moakahára ramo oĩva jepi Jules White, ha omongu'eterei rupi slalstick ha farsa, ombohape hetaiteve ko'ã película tojogua umi corto ojeikuaaitéva White's Three Stooges rembiapokue.
Upéicharamo jepe, moakãha White omoapysẽse rupi umi gags mbarete ha ipohýiva, ombohape Columbia corto-kuéragui oiko hag̃ua pukarã ichi'ĩvéva ha'e ojapo va'ekue apytépe.
Ojapo largometraje protagónico paha hérava  El Moderno Barba Azul (1946) México-pe; pe pelicula aporã ojeiporu sa'imínte viru ha ikatu kuri oimendojehechái Estados Unidos-pe oñeguenohẽ mboyve VHS 1980 década-pe, Boom in the Moon jeherópe.
 In the Good Old Summertime-pe, Keaton omoakã ha'etevoi estrella-kuéra Judy Garland ha Van Johnson-pe escena ypy ha'ekuéra osẽhápe oñondive, ojojuhuhápe peteĩ tapépe.
Reacción oiko va'ekue tuichaiterei rupi, peteĩ estación Los Angeles-pegua oikuave'ẽ Keaton-pe oguereko hag̃ua programa imba'e teéva, ojehechaukáva avei en vivo 1950 arýpe.
Buster Keaton rembireko, Eleanor, osẽ avei pe serie-pe (osẽ Julietaramo, Buster Romeo irũrã peteĩ teatro escena mbykymíme).
Keaton ñesẽ akói televisión-pe 1950 ha 1960 década aja oipytyvõ ojehecharamo jey hag̃ua chupe umi pelicula muda ojapóva rupive.
Cincuetena-pe oike pypukumívo, Keaton ojapo jeyhekoitépe rutima ojapo va'ekue ymave, umíva apytépe peteĩ acrobacia ha'e omboguejyhápe ipy peteĩ mesa ári, omomýivo ambue ipyi ijykére opyta asývo sapy'ami yvate upéi ho'a hag̃ua pe escenario-pe.
Keaton oguereko va'ekue películas Three Ages, Sherlock Jr., Steamboat Bill, Jr. ha College (okañy peteĩ carrete) rehegua copia, ha umi corto "The Boat" h "My Wife's Relations", Keaton ha Rohauer upéi ombohasa va'ekue peteĩ acetato de celulosa-pe. Película nitrato-pegua oñembyaímava rehegua material.
Peteĩ serie de comercial de televisión mudo Simon Pure Beer-pe g̃uarã Jin Mohr ojapo va'ekue 1962 arýpe Buffalo, New York-pe, Keaton ojesareko umi pukarã yma cine mudo aja ojapo va'ekue rehe.
Jasypakõi 1958arýpe, Keaton oĩ va'ekue estrella invitada ramo "A Very Merry Christmas-pe" The Donna Reed Show mba'éva ojekuaáva ABC-pe.
1960 arýpe, oho jey MGM-peipaha, omboheko hag̃ua peteĩ domador de león peteĩ tembiapo oñemongu'éva ojejesareko rire Las aventuras de Huckleberry Finn, Mark Twain rembiapokue 1960 arýpe guare rehe.
Omba'apo va'ekue comediante Ernie Kovacs ndive, peteĩ tembiapo sapy'agua televisión pegua oñeñeha'ãva oñembohéra "Medicine Man", oñefilmávo ipehẽnguéra 12 jasyteĩ 1962 arýpe, Kovac omanohague ára peteĩ accidnete mba'yrumýime.
Oikunda Canada tuichakue javeve peteĩ carro mano motorizado-pe, oiporúvo jepigua sombrero de pastel decerdo ha ojapóvo gags ojoguáva ojapóma va'ekue umi película-pe 50 ary tapykueve.
Aveo, 1965 arýpe oho Italia-pe omba'apo hag̃ua Due Marines e un Generale-pe, oĩhápe coprotagonista ramo  Franco Franchi ha Ciccio Ingrassia.
Peteĩ umi parodia ojapo va'ekueapytégui iñañavéva ha'e va'ekue The Frozen North (1922), peteĩ versión satírica umi melodram occidental William S. Hart rembiapokue rehegua, oĩhápe Hell's Hinges (1916) ha The Narrow Trail (1917).
Tapichakuéra 1920 década-peguare oikuaa umi parodia ha oguerohoryeterei pe película.
Pe corto avei ohechauka vaicha peteĩ ka'i ojerokýva actuación-hápe, ika´tuvaoime ra'e osẽ peteĩ co-facturador acto-gui (Héra va'ekue Pedro el Grande).
Jesarekorã: Marandu oguenohẽva akói ohai vai Keaton jeheroha "Great Stoneface" ramo.
Keaton osẽmiva actriz Dorothy Sebastian ndive 1920 década guive ha Kathleen Key ndive 1930 década ñepyrũ guive.
Ojei peteĩ camis de fuerza-gui peteĩ truco Harry Houdini ombo'éva chupe rupive.
Ojerure 1935 arýpe divorcio ojuhu rire Keaton-pe  Leah Clampitt Sewell, millonario Barton Sewell rembireko ndive, peteĩ hotel-pe Santa Bárbara-pe.
Ndoisyrykuvéi guari rykue po ary pukuku.
Imenda oikove ha'e omano peve.
Opytávo peteĩ hospital-pe poteĩ hi'ára paha aja, Keaton nahendái ha oguata ápe ha pépe upe kotýpe, ojevyse jeýgui hógape.
The screenplay, Sidney Sheldon omboheko ha omoakãva, oiko ojejesareko rire Keaton rekove rehe, katu heta mba'épe ojejavy ha oñembojehe'a mbohapyve hembireko peteĩ personaje-pe añónte.
Ojeipota rupi hetave tapicha ojesareko Keaton rembiapo ha hekovekue rehe, membresía apytépe oike heta tapicha televisión ha cine industria-pegua: actor, productor, artísta, novelista gráfico, músico ha diseñador, upéicha avei umi tapicha ijeheguínte oguerohorýva Buster Keaton rembiapo paje.
Hirschfeld he'i umi estrella de cine moderno hasyveha oñemboheko hag̃ua, ha umi comediante cine mudo-pegua, oĩhápe Laurel, Hardy ha Keaton "vaichaha caricatura-kuéra imba'éva". 
Crítico de cine Roger Ebert he'i: "Umi pasyaso mudo apytépe, Buster Keaton va'ekue pe tuichavéva, ndaha'éi umi ojapóva rehe añónte, katu avei mba'éichapa ojapo umíva rupive.
Cineasta Mel Brooks he'i Buster Keaton ha'eha peteĩ influencia tuicháva,ombojoapy he'ívo: "Adeve heta chupe (Buster-pe) mokõi mba'e rehe: tenonderã ha'e rupi chéve g̃uarã mbo'ehára guasu cineasta-háicha, ha ambue mba'ére katu ha'e rehe yvyporaháicha ajesarekóvo hese". Tapicha katupyry ojapóvo ko'ã mba'e guasuete.
Actor ha doble riesgo-pe g̃uarã Johnny Knoxville imandu'a Keaton rehe oñemohemiandu hag̃ua omongu'éta jave proyecto Jackass-pegua.
Lewis ipy'atytýi añetete Eleanor he'i rehe hesa ojoguaha Keaton resápe.
1964 arýpe, he'i peteĩ entrevistador-pe ojapóvo "ko pastel de cerdo", "oñepyrũha peteĩ Steton iporava reheha oikytĩha", omohembe atãvo asukarýpe.
Umi i-bisabuelo ituvaguiogua Gales-gua va'ekue.
Lloyd oñepyrũ oipytyvõ Roach-pe, omñepyrũ va'ekue estudio imba'éva 1913-pe.
1919 arýpe, oheja Lloyd-pe ohapykueho hag̃ua umi aspiración dramática oguerekóva.
Oñemomaranduháicha, Llóys oma'ẽvévo ohóvo Davis rehe, oguerohoryve avei ohóvo
Harold Lloyd oñemomombyrýta umi personaje tragicómico-gui  ha omoha'ãngáta peteĩ ava oimeraẽvaichagua ojerovia ha omba'eha'arõkuaáva ipytaryryi'ỹre.
Omoñepyrũ hag̃ua i-personaje pyahu, Lloyd, oiporu anteojo lente'ỹ rehe orekóva montura de carey katu oñemonde jepiveguáicha; tapykueve, oiporu kuri bigote gua'u ha ao opytaporã'ỹva hese ojoguávo chaplinesco "Lonesome Luke-pe". "
Ha'ekuéra oiko va'ekue natural ha pe romance ojegueroviakuaatavoi."
Arateĩ 24 jasypoapy 1919 arýpe, oñemohenda jave ta'ãnga mba'ekuave'ẽrã oñeguenohẽ hag̃ua chupe estudio de fotografía Witzel Los Angeles-peguápe, ojapypy pe ha'e oimo'ãva peteĩ bomba utilería-pegua ha omyandy peteĩ cigarrillo-pe.
Lloyd omyandy hína peteĩcigarrillo bomba mecha-pe okapúramo guare, upéicha okaivai hova ha ipyti'a ha ombyai hesa.
Lloyd ha Roach ojei ojuehegui1924 arýpe ha Lloyd oyta productor independiente-ramo película ha'evoi ojapóvape.
Maymavete película ojapóva ojehecharamo tuichaháicha ha omoinge viru, ha Lloyd-gui oikóta hína upekuévo pe actor cinematográfico ojehepyme'ẽporãvéva 1920 déada-pe.
Upéicharamo jepe, i-personaje dinámico pantalla-pe ndojokupytýiva'ekue audiencia cinematográfico Gran Depresión-pegua ndive 1930 década-pe.
23 jasyapy 1937 arýpe, Lloyd omoñemu ijyvy estudio Harold Lloyd Motion Picture Company oĩha, Iglesia de Jesucristo de los Santos de los Últimos Días-pe. 
Ojevy oĩ hag̃ua protagonista adicional ramo The Sin of Harold Diddlebock, peteĩ homenaje desafortunado Lloyd rembiapópe g̃uarã, Preston Sturges omoakãva ha ohepyme'ẽva Howard Hughes.
Lloyd ha Stuges hemimo'ã joavy va'ekue tembiapo rehe haoñorãirõ akói rodaje aja; Lloyd-pe opy'apy añete va'ekue, jepéramo Sturges hi'are mbohapy térã irundy jasu ohai hag̃ua película primer tercio, "umi ipahapegua dos tercio ohaiha peteĩ arapokõindy térãpya'evevoi."
Heta oĩ oma'ẽva The Old Gold Comedy Theatre rehe peteĩ versión más ligera Lux Radio Theatre rehegua ramo, ha oĩ va'ekue hyepýpe heta tapicha radio ha cine-pegua ojeikuaavéva upérõguare, umíva apytépe oĩ Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman ha Alan Young.
Heta ary upe rire, 29 ojejuhu disco de acetato oĩha programa-kuéra Lloyd rógape, ha ko'ágã oiko puhoe tuja mbyatyharakuéra apytépe.
Ha'e ipokatu va'ekue Santuario de Al-Malaikah Los Ángeles-pe ha ipahápe ojeiporavo chupe Potentado Imperial ramo Shriners de América del Norte-pegua 1949–50 arýrupi g̃uarã.
Lloyd-pe eñeme'ẽ va'ekue Rango ha Condecoración de Caballero Comandante de la Corte de Honor 1955 arýpe ha oiko coronado Inspector General Honorario, 33°, 1965 arýpe.
He'i tenonderãite, Lloyd ohaitaha hembiasakue Simon ha Schuster-pe g̃uarã.
Ojeikuaaiterei chupe modelo.kuéra ra'ãnga opivogua oguenohẽva rupive, oĩhápe Bettie Page ha stripper Dixie Evans heta revista kuimba'épe g̃uarãvape.
Araka'eve ndoroipotái kuri oñembopu piano rupive".
Oñemboja va'ekue hese, katu ndojehupipái va'ekue".
1960 década ñepyrũme, Lloid ojapo mokõi película ñembyatypyre comedia tuja imba'évagui pehẽnguéragui,
Time-Life ohechauka heta umi largometraje omebmya'ỹre nunga, oĩhápe avei oiporu Scharf partitura Lloid ojerureva'ekue.
Brownlow ha Gill documental ojehechauka peteĩ American masters PBS rehegua serie ryepýpe ha ojehecharamo yahu jey Lloyd rembiapo Estados Unidos-pe, katu tuichaháichaumi pelíci ndojeguerekói kuri.
Ogueru avei hendivekuéra Gloria Freeman-pe (1924-1986) porundy 1930 arýpe, ombohéra va'ekue hikuái Marjorie Elizabeth Lloyd katu ojeikuaa chupe "Peggy" ramo hekove pukukuenunga.
Davis omano peteĩ ataque alcorazón rupi 1969-pe, kokõi ary Lloyd omano mboyve.
1925 arýpe, hembiapo cinematografía-peoĩ porãve jave, Lloyd Alexander Hamilton Lodge No masonería-pe.
1926 arýpe oiko chugui Masón del Rito Escocés 32° Valle de Los Ángeles, California-pe.
Peteĩ pehẽ Lloyd pelicula muda inventario personal (oje'e va'ekue ikatuha hepy 2 millones $) oñehundi jasypoapy 1943 arýpe bóbeda película ryru okáiramo guare.
Tata ndohupytyjepéi hóga ha ikotykuéra tuichakue.
Lloyd oñemomorã 1960 arýpe peteĩ mbyja reheve Paseo de la Fama oĩva Hollywood-pe 1503 Vine Street ári, oykeko rehe película-kuéra.
Cita mokõiha ningo kuri peteĩ desaire Chaplín-pe, upérõ guare ohasa vai va'ekue hína upérõ macartismo poguýpe ha oñembotove chugui visa orekóva oike hag̃ua Estados Unidos-pe.
Gladys Marie Smith (8 jasyrundy 1892 ary - 29 jasypo 1979 ary), hembiapópe ojeikuaáva Mary Pickford ramo, ningo peteĩ actriz ha productora de cine canadiense-estadounidense hembiapo rembiasa ojeipysóca cinco década pukukue.
Itúva John Charles Smith ningo inmigrante metodista Inglaterra-gua ra'y va'ekue ha oreko va'ekue heta tembiapo sapy'agua
Omboaguara hag̃ua iména rogayguakuéra, Pickford sy omongarai imembykuéra metodista ramo, ha'ére upéva ituvakuéra jeroviapy.
Gladys, isy ha mokõy ipehẽngue mivhĩvéva oikundaha Estados Unidos tren-pe, omba'apóvo actuación-pe heta compañía haobra de teatro de tercera categoría-pe.
Hasypeve Gladys ohupyty peteĩ papel secundario peteĩ tembiapópe Broadway-pe 1907 arýpe, hérava'ekue The Warrens of Virginia.
Upéicharamo jepe, omohu'ã rire tembiapo Broadway-pe ha girã opa rire, Pickford opyta jey tembiapo'ỹre.
Pya'e ohechakuaa actuación cinematográfica ndahasyiveha pe estilizada actuación oñemboguatáva upérõ guare teatro-pe rovake.
Pickford he'iháicha Biograph-pe éxito ohupytýva rehe: Amboheko kuña omba'apóva mba'e ñemopotĩme, secretaria ha kuña heta tetãygua… Ha'e ikatúramo aike ikatuháicha heta película-pe, ajeikuaáta ha oñeikotevẽta che rembiapo rehe.
Jasyteĩ 1910 arýpe, Pickford oho Biograph mba'apoha aty ndive Los Ángeles-pe.
Actor-kuéra ndojekuaáiva Griffith compañía rembiapo crédito apytépe.
Pickford oheja Biograph jasypakõi 1910 arýpe.
Ojevy Broadway-pe David Belasco rembiapo A Good Little Devil (1912) moakãrã.
1913 arýpe oheja escenario omba'apo hag̃ua cine-pe añónte.
Pickford oheja escenario oike hag̃ua estrellas de Zukor apytépe.
Umi comedia dramática, oĩhápe En el carruaje del obispo (1913), Caprice (1913) ha ko'ýte Corazones a la deriva (1914), cine rapykuehohakuéra oguerohoryetereimi.
Tess of the Storm Country ojehechauka ypy po arapokõindy upe rire.
Charlie Chaplín añoite, oñemomorãve va'ekue Pickford-gui 1916 arýpe, ojehecharamoiteve crítica ha público apytépe.
Oiko avei chugui Pickford Film Corporation vicepresidenta.
Imitãme ndoikói rupi ambue mitãicha, ohasaporã oguenohẽnguévo umi ta'ãnga.
Jasypoapy 1918, pickford contrato oguahẽ hu'ãme ha, ombotovévo Zukor mbojojahakuéra oñembopyahu hag̃ua, oñeikuave'ẽ chupe  250.000 $ oñemomombyry hag̃ua cinematografía-gui.
United Artists rupive, Pickford omba'apoohóvo i-película producción ha actuación-pe; ikatu avei omyasãi ha'e oipotaháicha.
Ko periodo aja, ojapo avei  Little Annie Rooney (1925), ambue película Pickford ombohekoha peteĩ mitã, Sparrows (1926), ombojehe'ahápe estilo dickensiano expresionismo alemán oñemopyenda ramóva ndive, ha My Best Girl (1927), peteĩ comedia romántica, imenarã Charles "Buddy" Rogers ndive.
Omboheko peteĩ socialité temeraria-pe Coquette-pe (1929), kóva hína i-película oñe'ẽva ypy, peteĩ papel umi famoso tirabuzón orekóva oñeikytĩ hag̃ua peteĩ bob-pe 1920 década-pe.
Público ndohecharamombái chupe umi papel sofisticado-vévape.
Umi actor oĩva Hollywood-pe oñemondyipa ohechakuaa rehe Película oñe'ẽva katuete outamaha.
Oñemomombyry actuación cinematográfica-gui 1933 arýpe mbohapy jey osevaieterei rupi, ojekuaa ipahaitépe cine Secrets-pe.
Primera Guerra Mundial aja omongu'e Liberty Bonds ñemoñemu, omongu'e mbaretévo peteĩ serie de discurso viru ñembyatyrã, Washington, D.C.-pe, omoñemuhápe bono Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Theda Bara ha Marie Dressler ykére.
Peteĩ discurso ohendukáva Chicago-pente, omoñemu bono amo cinco millones de dólares repy rupi.
Primera Guerra Mundial opávo, Pickford omoñepyrũ Motion Picture Relief Fund, peteĩ atyvete oñeipytyvõ hag̃ua tapichakuéra ohasa asyvéva ha umi viru hupytyha oikotevẽvéva.
Umíva rapykuéri, 1940 arýpe, Fondo ikatu kuriojogua yvy haomopu'ã Motion Picture Country House and Hospital, Woodland Hills, California-pe.
Ha'e ojerure (ha oñeme'ẽ chupe) ko'ã pokatu 1916 arýpe, oĩ jave contrato poguýpe Famous Players in Famous Plays de Zukor ndive (tenondeve Paramount).
Mary Pickford Corporation oĩ sapy'ami kuri Pickfors pelicula-kuéra productora ramo.
Umi distribuidor (oĩva avei umi estudio ryepýpe) oñomongeta ikatu hag̃uaicha compañía rembiapokue ojehechauka upe compañía sala de cine-pe.
Ha'e va'ekue peteĩ empresa ñemyasairãnte, oikuave'ẽva umi productor independiente-pe oike hag̃ua pantalla imba'e teévape, upéicha avei cine sapy'ami ndorekíva reservaalquiler-rã.
Cofundadora-háicha, hi'ári productora ha estrella películaimba'évape, Pickford-gui oiko kuña ipokatuvéva araka'eve omba'apo'ỹva Hollywood-pe.
Ha'e ha Chaplin opyta gueteri oñoirũ ramo empresa-pe heta década aja.
Ñe'ẽ guyguýpe oje'ẽ Moore hyeguasuhague 1910 década ñepyrũme ha omanoha chugui térã orekohague peteĩ aborto.
Ko pareja oiko sapy'a py'a oñondiveheta ary pukukue.
Upérõa guare, Pickford avei hasy gripe pandemia ramo guare 1918-pe.
Oho Europa-pe luna demiel-rã; tapichaohecharamóva chupekuéra ojapo sarambi oja hag̃ua hesekuéra.
Pickford omboheko gueteri ohóvo pe virtuosa katu fogosa chica de al lado.
Tendotaha mburuvichakuéra tetã ambuegua oguahẽva jepi Casa Blanca-pe akói oporandu oguahẽkuaánepa avei Pickford rendápe.
Ambue oñeipepirvaapytépe oĩ va'ekue George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, HG Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder ha Meher Baba, hetave apytépe.
ojehechauka avei hikuái embajador no oficial Estados Unidos-pegua arapy tuichakue, omoakãvo desfile, oikytĩvo cinta ha ohendukávo iñe'ẽnguéra
Omoañete divorcio hikuái 10 jasyteĩ 1936 ramo.
Oñe'ẽ hetekuéra rehe oĩpora'ỹva rehe, Ronnie karapekue ha Roxanne rãi karẽ rehe.
Ipehẽnguekuéra, Lottie ha Jack, omano oisyrykueterei rupi guari rykue 1936 ha 1933 ramo ojoapykuéri.
Pickford oñemomombyry mbeguekatu haoñemoha'eñoite, opyta Pickfair-pe añoite nunga ha Lillian Gish, imemby anga Douglas Fairbanks Jr. Ha ambue tapicha sa'imi añoite oheja ou hendápe.
Ha'e ohocorte-pe 1959 ramo, oñangareko hag̃ua apañuai oĩva ha'e estación de televisión WSJS-TV oĩva Carolina del Norte-pe copropiedad. 
Charles "Buddy" Rogers oikuave'ẽmi va'erã tapichakuérape Pickfair rehe ñeikundaha, oikeavei upépe peteĩ bar occidental añetete Pickford ojogua va'ekue Douglas Fairbanks-pe g̃uarã, ha peteĩ Pickford ra'ãnga koty guasúpe.
Oreko va'ekueave peteĩ óga Toronto, Ontario, Canadá-pe.
Ipo ha ipy rapykuere ojehechauka Teatro Chino de Grauman, Hollywood, California-pe.
Teatro Mary Pickford Edificio Conmemorativo James Madison Biblioteca del Congreso-pegua ogueraha héra oñemomorãvo ichupe.
Peteĩ sala de cine de estreno Cathedral City, California-pe héra The Mary Pickford Theatre, oñembohéra upéicha 25 jasypo 2001 arýpe.
Ijapytepekuéra oĩ peteĩ vestido porã ojehecha akoi'ỹva oiporu va'ekue película Dorothy Vernon, Haddon Hall (1924) rembiapokuépe, ko ao ojapo va'ekue Mitchell Leisen, upéicha aveo peteĩ Oscar imba'éva ha peteĩ jeguaka ryru.
Hóga tee ypy ojeitpa va'ekue  1943 ramo ha hetaumi ladrillo oñemoguahẽ Pickford-pe California-pe.
1993 arýpe, hérape oñeguenohẽ peteĩ Golden Palm Star, Palm Spring Walk of Star-pe.
Jasyteĩ 2011 guive jasypokõi 2011 peve, Festival Internacional de Cine de Toronto ohechauka peteĩ Mary Pickford mandu'arã ñembyatypyre Galería de Cine Canadiense, edificio TIFF Bell LightBox-pe.
Oñeme'ẽ Keene State College-pe ha ko'agãite Biblioteca del Congreso omyatyrõ jey hína ojehechauka hag̃ua.
Google Doodle, 8 jasyrundy 2017 guive omomorã Mary Pickford aramboty 125ha.
Gloria Josephine May Swanson (27 de jasyapy 1899 ary - 4 jasyrundy 1983 ary) ningova'ekue peteĩ actriz, productora ha empresaria estadounidense.
Mbo'ehaópe oĩ aja ohechauka rupi imborayhu Essanay Studios-pegua actor, Francis X. Bushman rehe, i-tía oguerahachupe oikuaa hag̃ua pe actor estudio Chicago-pe.
Actuación debut orekova'ekue cine oñe'ẽvape, The Trespasser 1929 arýpe guare, ombohape chupe ohupyty hag̃ua nominación mokõiha Premio de la Academia-pe.
Itúva ningo sueco-estadounidense va'ekue ha isy katu oreko ascendencia alemana, francesa y polaca.
Oimeraẽva umi versión-pe, pya'e ojuhu contrato oike hag̃ua extra ramo.
Hembiapo ypy ningo va'ekue sapy'ami actriz Gerda Holmes ykére, ohepyme'ẽva virueta (hetáva upéro guare) 3,25 dólares.
1915 arýpe, oĩ coprotagonita ramo Sweedie Goes to College imenarã Wallace Beery ndive.
Vernon ha Swanson ohechauka ojoguerahaporãha pantalla-pe ha upéva ojehecharamoiterei público apytépe.
Badger opyta ohecharamoiterei Swanson rembiapo oñe'ẽ hag̃ua hese director Jack Conway-pe Her Decision ha you Can't Believe Everything-pe g̃uarã 1918 ramo.
(1920), Algo en lo que pensar (1920) ha Los asuntos de Anatol (1921) pya'e iñapysẽ.
Oiko chugui estrella 1921-pe osẽ rire Los cuatros Jinetes del Apocalipsis-pe, katu Swanson oikuaa chupe yma oñeha'ã ypy guive oiko hag̃ua chugui actor hembiapo michĩmimi ramo guare, vaichávo ndoikomo'aihavoi chugui mba'eve.
Ojeheja toiko ypy filmación heta umi sitio histórico Napoleón reheguápe.
Upérõ guare, Swanson oĩ va'ekue estrella hetave viru ojehupytkuaaha.
Pe producción osẽ sarambikue, Parker ndoikuaaporai mba'épa ojeapóta ha umi actor nda'ikatupyrypái oikuave'ẽ hag̃ua actuación ha'e oipotaháicha.
Atyguakuéra ombojo'a umimba'e ojapómava oikuaauka hag̃ua ha'ekuéra oñeko'õha  Will H. Hays, Motion Picture Producers and Distributors of America presidente ndive.
Hays ikyre'ỹ kuri umi mba'e ojehasávarovake, katu oĩ kuri apañuai oñeñomongetahague película ohomboyve estreno-pe.
Oikuave'ẽ ha'etevoi ohepyme'ẽ hag̃ua ambue ha'ãnga rehe ha ohesa'ỹijo pypuku iviru reko.
Kennedy, upeicharõ jepe, ojerure chupeomomba'apo hag̃ua Erich von Stroheim-pe omoakã hag̃ua ambue película muda, The Swamp, tenondeve oñembohéra ambuéva Queen Kelly-pe.
Stroheim omba'apo heta jasypukukue peteĩ guión básico jehai rehe.
Rodaje ojejoko jasyteĩme ha Stroheim omosẽ chupe, Swanson oñeko'õ rire hese ha mba'éichapa oñemboguata hína kuri upérõ pe película.
The Trespasser 1929 arýpeguare ningo peteĩ producción sonora ha ombohape  Swanson-pe ohupyty hag̃ua nominación mokõiha Oscar-pe g̃uarã.
Estreno munidial oiko kuri Londres-pe, ha'e raẽve producicón de sonido estadounidense ojapo ypýva kóva.
Perfect Understanding, ningo kuri peteĩ comedia de producción sonora 1933 arypegua, kóva añoite hína película ko empresa oguenohẽ va'ekue.
Oñepyrũ osẽ producciones teatrales-pe ha oĩ protagonista ramo The Gloria Swanson Hour-pe WPIX-TV rupive 1948 arýpe.
Pelicula trama ohapykueho peteĩ actriz hekovepa potáva cine modo-pegua Norma Desmond (Swanson), ohayhúvapeteĩ guinista fallido hérava Joe Gillis (William Holden).
Norma oha'ã peteĩ juego de cartas de bridge peteĩ actor aty ojeikuaáva avei "Waxworks" ramo.
Norma kerayvoty ou jey hag̃ua oñemombegue, ha Gillis oñeha'ãvo ohejachupe, ha'e he'i ojejukataha, katu ha'e ojuka chupe.
Jepéramo Swanson nomoneĩri ohasa hag̃ua peteĩ prueba película pantalla-pe, ovy'a ohupytýre hetave viru televisión térã escenario-pe rangue.
Tenondeve, Swanson oikuaauka Crown Theatre, Gloria Swanson ndive, peteĩ serie de antología televisión-pegua osẽ sapy'amihague.
Oĩ va'ekue "oñeipepirũva ojekuaa'ỹva" ramo What's My Line-pe.
Osẽ haojekuaaporã 1966 arýpe peteĩ episodio-pe The Beverly Hillbillies-pe, oñembohekohápe ha'evoi.
Actor y dramaturgo Harold J. Kennedy, oñembokatupyrýva cuerda-kuérape Yale-pe ha Mercury Theatre de Orson Wells ndive, oñe'ẽ Swanson rehe ose hag̃ua gira de carretera ojehechaukatahápe "Reflected Glory", peteĩ comedia ojehechauka va'ekue Broadway-pe Tallulah Bankhead reheve estrella-háicha. 
Osẽpora rire chupe Sunset Boulevard, oĩ protagonista ramo Broadway-pe peteĩ reposición Twentieth Century reheguápe José Ferrer ndive ha Nina, David Niven ndive.
Republicana-háicha, oykeko Wendel Willkie campaña tendotarã 1940 ha 1944 arýpe ha Barry Goldwater campaña tendotarã 1964 ramo.
Ho'úvo pohã ome'ẽvachupe Beery, py'ajere pyharevekuépe g̃uarãva gua'u, ome'ẽ chupe peteĩ aborto ha ojegueraha inconsciente hospital-pe.
1923 arýpe, oadopta Sonny Smith orekóva 1 ary, ombohéra jey chupe Joseph Patrick Swanson omomoravo itúva-pe.
Imemby kuri chugui opyta mbyve divorsiada Somborn-gui, upévare oiko kuri peteĩ sarambi maymave oikuaáva ha hu'ãmo'ã kuri hembiapo cinematografía-pe.
Okuerávo irundy ary rire pe aborto-gui, ou jey Estados Unidos-pe nobleza europea-gua ramo.
Oiko chugui ejecutivo cinematográfico oĩvo Pathé (USA) represntante ramo Francia-pe.
Swanson he'i ijehe ha'eha peteĩ "vampiro mental", peteĩ máva oguerekóva curiosidad inquisitiva oma'ẽvo mba'éichapa oiko umi mba'e ha oheka rupi juruja umi temmo'ã omoañete hag̃ua.
Ojoikuaa ojoheka'ỹre hikuái París-pe Coco Chanel oha'ã jave Swanson-pe i-película Tonight or Never 1931 arýpe guarépe g̃uarã.
Iñangirũnguéra, oĩhápe umi ocha'e'ỹetevavoi hese, oimo'ã ha'e ojapoha ojapo'ỹva'erã
Ñepyrũmbýpe Swanson oimo'ã kuri oñemomombyrytaha actuación-gui, katu Davey alcoholismo ombopytaryrýi iñemenda iñepyrũmby guive.
Ha'e kuri coautor (escritor fantasma) Billie Holiday autobiografía, Lady Sings the Blues-pe, Sugar Blues apoharer, peteĩ aranduka tesãirã oñemoñemuporã va'ekue 1975 arýpe ha oĩva guereti kuatiápe, upéicha avei Georges Ohsawa's You Are All Sanpaku oĩva inglés ñe'ẽme apohare.
Swanson  ha iména oikuaaJohn Lennon ha Yoko Ono-pe oguerohoryeterei rupiDufty rembiapo.
Ojehapy va'ekue ha itanimbukue oñeñotỹ  Iglesia Episcopal del Descanso Celestial  Quinta Avenida ári Nueva York távape.
1974 arýpe, Swanson va'ekue peteĩvaumi oñemomorãva Festival de Cine de Telluride peteĩhápe.
Actuación omboguatáva orekóre naturaleza erótica, Nielsen película oñembotove va'ekue Estados Unidos-pe ha hembiapokue opytã vai nunga va'ekue público estado unidense resa renondépe
Nielsen rogaygua ova va'ekue heta jey ha'e imitã aja itúva oheka aja hembiaporã.
Nielsen túva omano va'ekue ha'e oguerekóramo parundy ary.
1901 arýpe, Nielsen, orekóvo 21 ary hyegusu ha imemby kuña hérava Jesta.
Nielsen omohu'ã escuela de teatro1902 ramo.
Estilo minimalista Nielsen oguerekóva actuación-pe, ojekuaaporã ombohekóvo peteĩ mitakuña ojehesape'a'ỹva ojeguerotyryrýva tekovevai gotyo.
Nielsen ha Gad omenda ha upéi ojapove irundy película oñondive.
Ahechakuaa éra del cortometraje ohasamaha.
Pelicula ñemoñemu tetã ambue rehe hína ombohape kuri Union-pe ohupyty hag̃ua poapy película peteĩ ary pukukue.
Aiporu tape oĩmimíva, ha ambosako'i heta ambue ojegueraha hag̃ua Asta Nilsen arapy tuichakue."
Peteĩ porandu aty ojeikuaa hag̃ua ojehecharamovéva 1911-pe, Nielsen ojeiporavo mejor estrella de cine kuñáva arapýpe ramo, Linder rapykuéri ha hetãygua Valdemar Psilander renonderã.
1921 arýpe, Nielsen, distribuidora cinematográfica Asta Films imba'éva rupive, osẽ Hamlet-pe, omoakãva  Svend Gade ha Heinz Schall.
Upéicharamo jepe, tembiapo academia-pegua, oĩhápe filmografía oñemoneĩva ha Filmarchiv Austria oikuaaukáva ryepýpe 2010 arýpe naipóri mandu'a pe película rehe.
Upe guive, Nielsen oactua ha'eño escenario-pe.
Upe guive, Nielsen oactua ha'eño escenario-pe.
Ojehechakuaávo umíva oguerukuaáva, Nielsen ojevy ha osẽ Alemania-gui 1936 arýpe.
Oguahẽ divorcio-pe 1919 arýpe Nielsen omenda jave pe constructornaval sueco Freddy Windgårdh ndive.
Omoñepyrũ peteĩ matrimonio de derecho consuetudinario ipukúva hi'aréva 1923 guive 1030 década paha rupi peve.
Fred Astaire (heñói va'ekue Frederick Austerlitz-pe; 10 jasypo 1899 ary - 22 jasypoteĩ 1987 ary) ha'e va'ekue peteĩ bailarín , actor, cantante, coreógrafo ha presentador de televisión estadounidense.
Oĩprotagonista ramo 10 arimi musical Broadway ha West End-pe, ojapo 31 película musical, irundy especiales de televisión ha hetaiterei grabación.
Astaire sy heñói Estados Unidos-pe inmigrante alemán luterano oúva Prusia Oriental ha Alsacia guive apytépe.
Fritz oheka hína kuri tembiapo comercio cervecero-pe haova Omaha, Nebraska-pe, upépe omomba'apo chupe Storz Brewing Company.
Johana ombosako'i peteĩ "acto de hermano y hermana", oiko akói va'ekue vodevil-pe upéro guare, mokõi imembýpe g̃uarã.
Oñepyrũ oñemoarandu Escuela Maestra de Teatro ha Academia de Artes Culturales de Alviene-pe.
Oñembo'e chupekuéra ojeroky, oñe'ẽ ha opurahéi hag̃ua oñembokatupyrykuévo chupekuéra omboguata hag̃ua peteĩ acto.
Peteĩ entrevista-pe, Astaire rajy, Ava Astaire McKenzie, ojesareko akói oñemoĩha Fred-pe peteĩ sombrero de copa ojogua hag̃ua ijyvateveha.
Itúva katupyry ñemurarupive, Fred ha Adele ohupyty peteĩ contrato importante ha ombopu circuito Orpheum-pe medio oeste, oeste ha ambue távape sur gotyo Estados Unidos-pe.
1912 arýpe, Fred-gui oiko episcopal.
Vodevil-pegua bailarín, Aurelio Coccia ombo'e chupekuéra tango,vals ha ambue jeroky salón-pegua Vernon ha Irene Castre omyasai va'ekue.
Oikuaa George Gershwin-pe, omba'apo va'ekue purahéi myatyrõháramo editorial musical Jerome H. Remick mba'évape g̃uarã, en 1916 arýpe.
Hembiapo The Passing Show-pe 1918 arýpeguarerehe, Heywood Broun ohai: "Ha'e kuri peteĩ novela ojekuaahápe heta jeropy porã, Fred Astaire iñapysẽ... Él haiñirũ, Adele Astaire, ombohape pe espectáculo opytapya'e hag̃ua velada aja peteĩ jeroky porã extremidades sueltas reheve".
Katu upérõ Astaire katupyry jerokyrã omo'ã mbeguekatúma ipehẽngue katupyrykuépe.
Astaire claqué upérõ ojehechava'ekue peteĩva umi iporãvéva ramo.
Funny Face oñemboty rire, Astaire-kuéra oho Hollywood peteĩ prueba de pantalla-rã (ko'ágã okañýva) Paramount Pictures-pe, katu Paramount ohecha chupekuéra ndoikomo'ãiha pelicula-kuérarã.
Asociación paha ohejavai Astaire-pe katu omongyre'ỹchupe oipysovehag̃ua rango oguerekóva.
Ojeiporuka chupe sapy'ami MGM-pe 1933 arýpe oreko hag̃ua peteĩ importante debut Hollywood-pe películamusical ojehecharamoite va'ekue Dancing Lady-pe.
Ohai agente chupe omongu'évape: "Asẽkuaa ambue ta'ãngápe hendive, katu peideaoĩva roñomoirũ hag̃ua tembiaporã, amboyketéma!"
Astaire ha Hermes Pan ñomoirũ ha coreografía oipytyvõ jeroky oĩ hag̃ua peteĩ elemento importante ramo película musical-pe g̃uarã Hollywood-pe.
Poteĩ umi porundy musical Astaire ha Hermes Pan oguerekóva apytépegui oiko umi tuichavéva ombyatýva viru RKO-pe g̃uarã; opavave película ogueru peteĩ prestigio ha arte opavave estudio oipotava'ekue avei upérõ guare.
Kóva omoñepyrũ temimo'ã ojeguereko hag̃ua peteĩ cámara omyi'ỹva ofilmátava jeroky tuichakue peteĩ toma-pe añónte.
Estilo de secuencia oĩva Astaire jerokýpe ombohape tapichakuérape  ohapykueho hag̃ua umi bailarín ha coreografía tuichakue.
Mokõiha mba'e Astaire ombopyahúva jerokýpe ningo oike jerokyrekópe; ojerure jo'a jo'a opavaverutina purahéi ha jerokypegua toike ha'ekuerahaichaite película trama-pe.
Peteĩva ha'éta hína Astaire actuación ha'eño, ha'e oheróva "Solo de calcetín".
Vaicha chéve Ginger Rogers ha'e kuri.
Ha'e heta ojejapónte.
1976 arýpe, peteĩ programa de entrevista británico kuaaukaha, Sir Michael Parkinson, opornadu Astaire-pe mávaiñirũ jerokyrã oguerohoryvéva Parkinson-pe.
Jepéramo osẽporãmba chupe, Astaire nombojoajuséihembiapo mba'eveichagua atyvete rehe añoite.
Ko periodo pukukue, Astaire omoporãve ohóvo coreografía ykekoharakuéra ome'ẽva.
Oĩ hikuáiprotagonistaramo Broadway Melody-pe 1940 arýpe, ojapohaguépe ku célebre rutina de baile extendida "Begin the Beguine" Cole Porter rembiapokue púpe.
Ojapo actuación Bing Crosby ykére Holiday Inn-pe (1942) ha upéi Blue Skies-pe (1946).
Película ipahápe guare ohechauka "Puttin 'On the Ritz", peteĩ innovadora rutina purahéi ha jerokypegua ojeivekuaa'ỹre ojoajúva hese.
Película tenondegua, Nunca te harás rico (1941), omyaña Hayworth-pe estrellato rapére.
Ohechauka peteĩ dueto "I'm Old Fashioned" Kern rembiapokuépe, iñapysẽve va'ekue tributo de Jerome Robbins-pe 1983 arýpe  New York City Ballet ojapova'ekue Astaire-pe g̃uarã.
Astaire omoĩ coreografía ko película-pe g̃uarã ha'eño ha ohupyty éxito taquilla-pe.
Fantasía Yolanda y el ladrón (1945) ohechaukava'ekuepeteĩ ballet surrealista de vanguardia.
Akói ndojeroviái ijehe ha vaichávo chupe hembiapo oñepyrũha ipytaryrýi, Astaire omondýi umi ichupe ohecháva oikuaaukávo película osẽmbotáva Blue Skies (1946) oñemomombyrytamaha .
Mokõive película omombarete jey Astaire popularidad ha 1950 arýpe oĩ protagonista ramo mokõi musical-pe.
Three Little Words-pe ohoporãmbaaja taquilla-pe Let's Dance kuri peteĩ decepción financiera.
Katu hepyeterei rupi, ndohupytýiri ganancia ojehechauka ypýramo guare.
Upéi,hembireko Phyllis hasy haomano pya'e peteĩ cáncer de pulmón-gui.
Daddy Long Legs-pe michĩmínte ohoporã taquilla-pe.
Upeichaite avei, Astaire rembiapo uperiregua, musical ipahápe ojapóva MGM-pe, Silk Stockins (1957), oĩhápe coprotagonista ramo Cyd Charisse ndive, operde avei viru taquilla-pe.
Tenonde oĩva ko'ã programa apytépe, An Evening with Fred Astaire 1958 arýpe guare, ohupyty porundy premio Emmy, ijapytépe oike "Mejor actuación ha'eñoguáva peteĩactor-pe g̃uarã" ha "Programa ha'eñogua ojehecharamovévako atýpe".
Jeiporavo oguereko kuri peteĩ  reacción controvertida hetaoĩ rupi he'íva jeroky añetehápe ndaha'eiha peteĩchagua "actuación" ikatúva oñembojopói.
Oñemyatyrõ jey video original cinta, ombohasa i-contenidopeteĩformato moderno-pe ha omyanyhẽ umi pa'ũ cinta osoromahague cinescopio material-pe.
Astaire ojekuaa ambue mbohapypelícula jeroky ndaha'eihaguépe hembiapo ha ambue serie de televisión 1957 ha 1969arýpe.
Astairejeroky irũ kuri Petula Clark, ombohekóva petei personaje rahy oroviapa'ỹva mba'evépe.
Asstaire omboguata gueteri actuación 1970 década-pe.
Compilación mokõihápe, 76 arýpe, ojapo secuencia mbykymi Kelly ndive ojerokýramo guare pehẽ, actuación ipahápe gure peteĩ película musical-pe.
1978, co-protagonizó Helen Hayes kuera peteĩ pire pererĩ opyta televisión porã recibida A Family Upside Down-pe hina interpretaron peteĩ.
Astaire ojerure iñirũnguérape ojuhu hag̃ua chupe hembiaporã Galáctica-pe i-nieto ohecharamo rupi pe serie ha umi productor oguerohoryeterei orekóvo juruja oguenohẽvo peteĩ episodio pukukue oikuaauka hag̃uaicha chupe.
Are ta'ãnga oĩmba rire ta'ãnga jeroky ha'eñohápe guare, "I Want to Be a Dancen' Man" largometraje 1952 arýpe guare The Belle of New York, oje'e Astaire vestuario mboriahumi ha pe escenario raido noĩriha hekópe hape secuencia pukukue oñeguenohẽ jey va'erãha.
Cuadro por cuadro, mokõive presentación ojueheguaite, pe gestomás sutil jepeve.
Imba'éva ha'e kuri petei estilo debaile ojeikuaáva peteĩ hendaichaite tuichaháicha American Smooth estilo-icha, oĩhápe baile de salón ha oñemoĩ mbojojaha oñembohovake hag̃ua película musical de baile tenondevegua.
Ehechauka estilo de baile Astaire omboguatávapa oho umi película upe rireguá Pan oipytyvõ térã noipytyvõiramo chupe.
Upéicharamo jepe, kóva haimete opyta área de secuencia mba'e añetegua'ỹ ojeipysoha térã "ballets de ensueño" ojeheróva pevénte.
Tenondeve hekovépe ojehechakuaa, "hetaiterei mba'e ajapo mantechejeheguiete".
Heta rutina jerokype g̃uarã oñembosako'i peteĩ "truco" jere rehe, taha'e ojejeroky hag̃ua ogyke rehe Royal Wedding-pe térã jeroky ikuarahy'ã ra'ãngandive Swing Time-pe.
Omba'ápóta kuri peteĩ pianista de ensayo ndive (heta jey compositor Al Borne ndive) ha upekuévo ha'e oikuaaukáta mba'e oñemoambuéva guive umi orquestador musical-pe.
Oñembosako'ipávo, rodaje añetete ipya'étama, ojupive'ỹrehepykue.
Ndohomo'ãi ohechánte jepe ikapi'ity… Akói oimo'ã naiporaiha".
Michael Kidd, ombosako'iva coreografía Astaire-pe película The Band Wagon-pe 1953arýpe, ohechakuaa Astaire ndojepy'apyiha ha'eichaite teminduñemongyre'ỹrã oĩva jeroky rapykuéri rehe.
Ñañe'ẽmi apariencia rehe tenodnemiẽ."
Irving Berlin oma'ẽ Astaire rehe oma'ẽháicha oimeraẽva umi interprete kuimba'éicha opurahéiva avei hembiapokue: "ikatupyryeterei Jolson, Crosby térã Sinatrajave, ndaha'éi iñe'ẽ ryapyporã rehe, katu pe hembihecha opuraheikuévo rehe.
Oĩporãvéramo guare hembiapópe, katuete oĩ mandu'a Astaire rehe heta compositor taha'e Cole Porter, Lorenz Hart ha Eric Maschwitz umía rembiapokuépe ha omohemiandu gueteri umi compositor moderno-pe ko'ágã peve.
1952 arýpe, Astaire ograba The Astaire Story, peteĩ álbun irundypehẽme peteĩ quinteto omoakãva oscar Paterson ndive.
Bogart oñepyrũ omboguata actuación Broadway-pe, oñepyrũvo hembiapo película apópe Up the River-pe (1930) Fox-pe g̃uarã ha osẽ umi papel secundario-pe décadaoúvape, heta jey omboheko gánster-kuérape.
Bogart's private detectives, Sam Spade (The Maltese Falcon-pe) ha Phillip Marlowe (1946 arpype The Big Sleep-pe), opyta detective techapyrãramo ambue pelicula cinenegro-pe g̃uarã.
Oñeguenohẽ riremi ta'ãnga tenondegua The Big Sleep-pe g̃uarã (1946, pelicula oñondivegua mokõiha), ojerure divorcio hembireko mbohapyháguihaomenda Bacallndive.
Omoha'ãngajeyumi personaje opyryryi ha opyta'ỹva omoakãvo peteĩ buque naval Segunda Guerra Mundial-pegua The Caine Mutiny-pe (1954), upéva ha'eva'ekue peteĩ éxito comercial ha crítica-pe g̃uarã ha ombohape chupe jey chupe ambue nominación Mejor Actor ramo.
Téra "Bogart" ou peteĩ terajoapy Holanda-guágui, "Bogaert".
Maud ningo episcopal orekóva ascendencia inglesa ha ou va'ekue Mayflower pasajero John Howland-gui.
Clifford McCarty ohai pe departamento de publicidad Warner Bros-pegua, omboheko ambueha chupe 23 jasyteĩ 1900-pe "omongyre'ỹ hag̃ua temimo'ã he'íva peteĩ tapicha heñóiva Navidad árape ndaikatuiha iñañaiterei ojekuaaháicha pantalla-pe".
Lauren Bacall ohai hi-autobiografía-pe, Bogart aramboty akói oñemomorãha Navidad árape ha imandu'a oñembojaruha jepi chupe peteĩ jopói reveve opa ary.
Maud ningo va'ekue peteĩ ta'ãnga mba'ekuave'ẽha apohára ha oñemoarandu va'ekue arte-pe Nueva York ha Francia-pe, ápe oike avei James Abbott McNeill Whistler ndive ñemoarandu.
Ohupyty viru, 50.000 $ rupi peteĩ arýpe hembiapo oĩporãvérõ guare, upérõ guare upéva heta virúma va'ekue ha hetaiteve oñeñe'etaramo 20.000 $ ohupytýva iménagui.
Oreko va'ekue mokõi hermana michĩvéva: Frances ("Pat") ha Catherine Elizabeth ("Kay").
Peteĩ ñehetũ ore rogapýpe, tuicha mba'e va'ekue.
Osẽ itúva rupi ohecharamo rehe ju, pirakutu, navegación reko ha kuña pyapy mbarete jehapykueho.
Bogart upéi oho Academia Phillips-pe, peteĩ internado oipe'áva chupe hokẽ ojehecha rire hogaygua angirũnguéra ndive.
Oje'e heta mba'e oikohague; peteĩva, he'i oñemosẽhague oity rehe Moakãhápe (térã yvotytyñangarekohápe) tapiti yguápe campus-pe.
Upéi oñeikuave'ẽ voluntario ramo Reserva Temporal de la Guardia Costera-pe 1944 ramo, ojapóvo patrulla yate orekóva hérava Santana-pe costa de California rupi.
Peteĩme, hembe oñeikytĩ metralla-pe i-barco rehe ojeitýramo guare bómba.
Marandu he'iháicha, ova aja peteĩ tren-gui ambuépe Boston-pe, pe prisionero ojepokuáva ojerure peteĩ cigarrillo Bogart-pe.
Pohanohára oñangarekóramo guare Bogart rehe, opyta hese peteĩ cicatriz.
Ombovyvy rangue, ombyaipave".
Heko ha mba'eporã hekopegua oñembohapo iñambue oiko rehe hogapýpe ha marina-pe oñepyrũ oiko chugui rebelde.
Bogart omoñepyrũ jey hekoayhu Bill Brady Jr. ndive (ituva oguereko va'ekue conexión mundo del espectáculo ndive) haose heta hembiapo uperireguápe.
Osẽypy escenario-pe ohasamimívo jasy tenondeve ombohekóvo peteĩ mayordomo japonés tembiapo Drifting de Alice 1921 ramo guare (py'a tytýire omoguahẽvo peteĩ línea de diálogo) ha ojekuaa heta hembiapo uperireguápe.
Ñorairõ peteĩ bar-pe upérõ guare avei oje'e ohejahague Bogart-pe tembe jeka rehe, upéva oho Louise Brooks he'iva rehe.
Bogart ndoguerohorýi va'ekue umi papel trivial ha afeminado hembiapo ñepyrũme, umívape ha'e ohero "Pantalones blancos Willie" rembiapo.
Menken he'i hembijerure divorcio-rãme Bogart omomba'eveha hembiapo  iñemenda rãngue, he'i oĩha negligencia ha po pohýi.
Upépe oikuaa Spencer Tracy-pe, peteĩ actor Broadway-pegua Bogart ohayhu haomomba'éva, upépe ha'kuéra oñemoangirũ ha oñomoirũ guari jesyrykúpe.
Tracy-pe ojehpyme'ẽporãve, katu Bogart ojekuaa pelicula cartel-pe.
Un cuarto de siglo upe rire, umi mokõi kuimba'e ombosako'i ojapo hag̃ua oñondive The Desperate Hours.
Bogart ou ha oho va'ekue Hollywood ha umi escenario oiĩva New York-pe 1930 guive 1935 peve, omba'apo'ỹre heta ára.
Jepéramo Leslie Howard kuri pe estrella, pe crítico New York Times-pegua Brooks Atkinson he'i pe tembiapo ha'ehague "peteĩ melocotón… peteĩ melodrama occidnetal ongururúva… Humphrey Bogart omboguata hembiapo iporãvéva oguerekóva omba'apo aja actor ramo".
Warner Bros. ojogua derechos de pantalla  El bosque petrificado rehegua 1935 ramo.
Howward, oguerekóva derecho de producción, omyesakãporã ha'e oipotaha Bogart oĩ protagonista ramo hendive.
Warner Bros. ohechávo Howard nda'ipytaryryiha, omoneĩ ha oiporavo Bogart-pe.
He'iháicha Variety, "amenza omoĩva Bogart nda'ijukyiete".
Ikatu oĩ oĩva che ñe'ẽ pohyikuéve, térã ko che oma'ẽ pohýiva rehe, peteĩ mba'e opavavépe omongyhyjéva.
Oseporãramo jep, Warner Bros. ndoikuaaséi mba'eve Bogart perfil jehupígui.
Bogart oiporu ko'ã ary ohasáva oñepyrũ hag̃ua omboheko i-personalidad cinematográfica: peteĩ herido ha'eño, pyapy mbarete, cínico, juky, vulnerable ha oñembohorýva ijehevoi peteĩ código dehonor ramo.
Iñorairõ Warner Bros. ndive tembiapo ha viru rehe ojogua umi omboguatamavavoi ko estudio umi estrella oĩvémava establecido ha sa'ive oñembohekokuaáva, taha'e Bette Davis ha James Cagney.
Papel pricipal oreko va'ekue upérõ guare ha'e Dead End-pe (1937, ome'ẽva Samuel-pe), peteĩ gángster ramo ojeguerekóvo techapyrã Baby Face Nelson-pe.
Black Legion-pe (1937), peteĩ Graham Greene he'íva ha'eha "iñarandu ha oporombovy'akuaa, jepéramo i-serio porã", omboheko peteĩ kuimba'e ho'a va'ekue (ha oñehundiete) peteĩ organización racista poguýpe.
Apañuãi ningo kuri ha'ekuéra hoy'u chemba'évagui ha che ajapo hína ko película jare".
21 japoapy 1938 ramo, Bogart sarambikuépe omenda mbohapyha jey actiz Mayo Methot ndive, peteĩ kuña hory ha oporohayhukuaáva ndoka'úijave ha ipo pohýiva oka'u jave.
Ha'e ohapy hóga, oikutuchupe kysépe ha oikytĩ ipyapy heta jey.
He'iháicha iñangirũ, Julius Epstein, "Pe matrimonio Bogart-Methot hína kuri  Guerra Civil rapykuere".
Upeicharamo jepe, Methot influencia ombyaiveheta mba'e ha Bogart avei oisyrykuve ohóvo guari.
Oimo'ã jave peteĩ actor, director térã estudio ojapoha mba'evai, odenuncia chupe maymave ohecha hag̃uame
Paul Muni, George Raft, Cagney ha Robinson ombotove pe papel principal, ome'ẽvo juruja Bogart-pe omboheko hag̃ua peteĩ personaje cierta profundidad reheve.
Omba'apoporã Ida Lupino ndive, upéva ohupyty celo Mayo Methot-gui.
Ikatu kuri imandu'a Platón, Pope, Ralph Waldo Emerson reheha amo mil líneas rupi Shakespeare rembiapo rehegua, haoĩ kuri suscrito Harvard Law Review-pe.
Ojejapo hag̃ua oñema'ẽ Dashiell Hammett novela rehe, oñeguenohẽ ypyserie ramo revista pulp Black Mask-pe 1929 ramo ha omopyenda kuri mokõi versión cinematográfica tapykuevegua; mokõiha kuri Satan Met a Lady (1936), oĩhápe protagonista ramo Bette Davis.
Upéi, Houston omoneĩ torypápe Bogart-pe Sam Spade ramo.
Pe película, omoakãva Michael Curtiz ha ojapóva Hal Wallis-pe, oĩ kuri Ingrid Bergman, Claude Rains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid, Conrad Veidt, Peter Lorre ha Dooley Wilson.
Ojeikuaauka Bogart jurúgui osẽhague Rick Blaine rehe olema'ẽ va'erãha peteĩ jugador de ajedrez ramo, peteĩ metáfora ojehechauka hag̃ua relación orekóva iñangirũ, iñangirũ'ỹ ha ijere rehegua ndive.
Bogart oĩ kuri nominado ojeiporavo hag̃ua Mejor actor ramo peteĩ papel principal-pe, katu opytatapykue Paul Lukas rovake actuación ojapóva Watch on the Rhine-me.
Bogart omboguata gira United Service Organisations ha War Bond rehegua Methot ndive 1943 ha 1944 ramo, ijetu'úrõ jepe oho Italia ha norte gotyo África-pe (ápe oike avei Casablanca).
Ojoikuaáramo guare, Bacall oreko va'ekue 19 ary ha Bogart 44; ha'e ohero chupe "Bebé".
Hetarovy'a oñondive".
Ijehevoi ha upéi ambue rehe, HarperCollins, Nueva York, 2005.
He'i va'ekue ijehe ha'eha Bacall mbo'eha ha iñangarekohára, ha Bogart oñemomba'e hína upe tembiapo rehe.
Hi'ári, oreko peteĩ sentido del humor orekóva." 
Pe diálogo, ko'ýteumi escena oñembojoapýva Hawks ome'ẽva, henyhẽte va'ekue insinuaciones sexuales reheve, ha Bogart oporombojuruhe'ẽkuaa detective privado Philip Marlowe-icha.
Ñemendápe ojeikoporã kuri, jepéramo apañuãi'imimi oĩ rupi joavy.
He'iháicha Bogart biógrafo, Stefan Kanfer, kóva hína "peteĩ línea de producción cine negro-pegua mba'eve oñemboyke'ỹre".
Naipori rupi mborayhu reko ojehecharamóva térã vy'ápe ñemohu'a, ojehecha peteĩ proyecto arriesgado ramo.
James Agee ohai: "Bogart omongu'e tembiapo porã ko personaje reheve... Mombyry ohasa umi tembiapo tapykueve omboguata va'ekue".
Bogart ojekua película ipaha ojapo va'ekue Warner-pe g̃uarãme, Chain Lightning (1950) ha The Enforcer (1951).
Santana avei ojapo mokõi película hese'ỹ: And Baby Makes Three (1949) ha The Family Secret (1951).
Heta Bogart biógrafo ha actriz ha haihára Louise Brooks kóva ko papel ha'eha pe ojoguavéva Bogart-pe añetehápe.
Peteĩ parodia nunga El halcón maltés rehegua, Beat the Devil hína película ipahapegua Bogart ha John Huston ojapóva.
Huston ohayhu rupi umi aventura, hekoayhu añete ha hi'arémava (ha éxito oguerekóva) Bogart ndive ha juruja oĩva oñemba'apo hagua Hepburn ndive ohesape'a ko actor-pe oheja hag̃ua Hollywood peteĩ rodaje hasýva aporã Congo Belga-pe.
Bacall ou irundy jasy arimi, ohejávo imemby'i Los Angeles-pe.
Ha'e oipoka che ao iguypegua África hũvehápe".
Hepburn-pe (peteĩ abstemio) oho vaieteve umi hasyvehápe, ipiruve ha upépe hasyvai.
Jepéramo ijetu'u ojepo peteĩ bote-gui karugua, ysyry ha marisma-pe, pe reina africana vaicha ombopyahu jey Bogart mborayhu yma bote-kuéra rehe; ojevývo California-pe, ojogua peteĩ clásico runabout Hacker-Craft caoba-gui ijapopyre orekóva omano peve.
Jepéramo upéicha, Bogart osẽramo guare tenonde, he'i: "Oĩ peteĩ tape puku Congo Belga guive ko teatro escenario peve.
Tenis ñeha'ame eikotevẽ peteĩ oponente térã irũ katupyry oguenohẽ hag̃ua iporãvéva ndejehegui.
Jepéramo oreko ñongatupy ipirevai yma upéicha ojapo va'erã rupi, oku'e porã osevo tenonde; ohupyty ipahapegua nominación Oscar-pe g̃uarã ha upéva rehe oñeñe'ẽ va'ekue revista Time rováre 7 jasypoteĩ 1954 ramo.
Ãichagua moakãha ndive hína umi namba'aposeiete… ko película peteĩ tekaka.
Ipohýiramo jepe, ko película ojehecharamo; peteĩ reseña oguenohẽva The New York Times he'iháicha, Bogart "Bogart ndaijojahái va'ekue ikatupyrykuépe… ko actor tuja i-costilla atãva katupyry ombojehe'a hag̃ua umi gags ha duplicidad kuimba'e rekópe oñemboykukuévoningo ningo peteĩva umi oporombovy'avéva ko espectáculo-pe"...
Noñeñanduporãi kuri Ava Gardner papel principal femenino-pe; oñemomimbyry ramoitehína kuri iñangirũ Rat Pack-peguágui, Frank Sinatra, ha Bogart ipochy kuri omboguata rehe actuación experiencia'ỹre.
Bacall ojuhúramo guare chupekuéra oñondive, oguenohẽ heta mba'e hepy ojejoguáva iménagui; mbohapyve oho de viajeoñondive ñembokapu rire.
Ojekuaa avei The Jack Benny Show-pe, upépe peteĩ cinescopio oikove va'ekue transmisión en vivo rire omoha'anga chupe actuación de comedia de sketches de televisión peteĩmínte ojapóvape  (25 jasypa 1953 arýpe).
Stephen-gui oiko autor ha biógrafo haohechauka peteĩ especial de televisión itúva rehegua Turner Classic Movies-pe.
Santanarire, Bogart omoñepyrũ kuri peteĩ compañía pyahu ha oreko hína kuri iñakame peteĩ película apo (Melville Goodwin, EE. UU.) ombohekotahápe peteĩ general haBacall peteĩ magnate prensa-pegua.
Noñe'ẽi hesãi rehe ha oho peteĩ pohãnohára rendápe jasyteĩ 1956 ramo Bacall heta oñemoñe'ẽ rire chupe.
Oreko ambue cirugía jasypateĩ 1956 jave, cáncer orekóva ojapo riréma metástasis.
Ipype ojehai kóva: "Oĩramo reipotáva, eturuñe'ente".
Oñemoarandu rire Stella Adler ndive 1940 década-pe, oje'e ha'ehague peactor ogueraha ypýva Stanislavski sistema de actuación ha pe método de actuación, oúva Stanislavski sistema-gui, público general-pe.
Omoakã ha oĩ protagonista-ramo western de culto One-Eyed Jacks-pe, peteĩ fracaso crítico ha comercial, upe rire ojoapykueripa ohechauka heta fracaso de taquilla, oñepyrũvo Mutiny on the Bounty-gui (1962).
Omboyke jopói oĩ rehe mal trato ha noñembohekoporãi rupi nativo americano Hollywood guive.
He'iháicha Libro Guinness de los récords mundiales, Brando-pe ojehepyme'ẽ peteĩ récord de 3,7 millones de dólares (millones de dólares oñembojojáva inflación oĩva rehe) ha 11,75 % osẽva ganancias bruta-gui p 13 ára tembiapo repyrehe Superman-pe.
Ascendencia orekóva principalmente ha'e va'ekue alemana, holandesa, inglesa ha irlandesa.
Brando oñemongakuaa va'ekue peteĩ científico cristiano ramo.
Upeicharamo jepe, ha'e alcohólica va'ekue ha hetajey iména oguerahava'erã chupe uni Chicago-pegua bar-gui.
Brando ohechaukave va'ekue ndohayhupaiha itúva, he'ívo: "Yoningo ojojaha va'ekue, katu mba'eve ajapóva ndohechaporãiva térã ndoikuaaseivoi va'ekue.
1930 ary rupi, Brando tuvakuéra ova Evanston, Illinois-pe, itúva rembiapo oguerahávo chupe Chicago-pe, katu ojei ojuehegui 1935 ramo Brando oguerekóramo guare 11 ary.
Brando, imitãro ojehero va'ekue "Bud", imitãrusu guive oporoha'ãva.
Película biográfico Brando-pe: The Documentary TCM-pegua 2007 ramo guare,  George Englund imandu'a Brando actuación ypy oha'ãrõ guare vaka ha kavaju granja familiar oguerekóvape omongyre'ỹ hag̃ua isýpe anive hag̃ua oisyryku guari.
Brando reindy, Frances, oheja universidad California-pe oñemoaranduhag̃ua arte Nueva York-pe.
Brando iñapysẽ teatro-pe ha osẽporãiterei mbo'ehaópe.
Facultad-pe ojeiporavo oñemosẽ hag̃ua chupe, jepérõ upéicha temimbo'ekuéra oykeko chupe, oimo'ãgui iñemosẽ tuichaiterei mba'emaha.
Peteĩ documental-pe 1988 arýpe, Marlon Brando: The Wild One, Brando reindy, Jocelyn, imandu'a: "Oĩ peteĩ obra de teatro escolar ha ohasaporãiterei... Upévare ohecha oho hag̃ua Nueva York-pe ha oñemoarandu actuación upévantema hembyrupi chupe". Ahasaporã.
Sapy'ami oiko Roy Somlyo ndive, tenonde miẽ oikóva productor de Broadway-ramo ohupytyhápe irundy premio Emmy.
Perspicacia ha sentido del realismo Brando orekóva ojekuaaporã iñepyrũmby guive.
Dustin Hoffman he'iháicha clase magistral en línea ome'ẽvape, Brandoakói oñe'ẽva umi camarógrafo ha iñirũ actor-kuéra ndive arapokõindy pahápe ohasáva rehe, moakãha oja'o'imírõjepe ichupe.
Upéicha heko rupi oñemosẽ chupe  New School apohágui Sayville-pe, katu uperiremínte ojejuhu chupe peteĩ obra de teatro, oñemboguatáva upérupipe.
Cornell avei oiporavo chupe Mensajero ramo Antigone de Jean Anouilh producción-pe upe arypevoi.
Bankhead ombotove va'ekue papel de Blanche Dubois oñeme'ẽva chupe A Streetcar Named Desire-pe guaraã, Williams ohai va'ekue chupe g̃uarã, ogueroguata hag̃ua ko tembiapo temporada 1946-1947 aja.
Wilson tuichaháicha ogueropu'aka va'ekue Brando reko, katu omyanyhẽ chupe Brando oñe'ẽ guyguýrõ guare ensayo general aja 28 jasypateĩ 1946 arýpe apertura mboyvemi."
Iporãiterei kuri, "ogueromandu'a petei elenco-gua."
Jepérõ upéicha umi crítico ndaha'éi va'ekue horyetereíva.
Ohupyty crítica iporãmiẽva parada tenondeguápe gira aja, katu iñirũnguéra imandu'a umi mba'e sapy'a py'a ohechaukáva katupyry ohechaukátava tenondeve."
Brando ohechauka ndoikuaaséi nungaha mba'eve pe producción rehe ohechaukávo modal impactante  escenario-pe.
Heta arapokõindy viaje rire, oguahẽ hikuái Boston-pe, upérõ Bankhead oĩma omosẽ hag̃ua chupe.
Pierpont ohai John Garfield ojeiporavohague tenonderã ko papel-pe g̃uarã, katu "ojerure heta ikatu'ỹva".
Ombo'avareko Stanley personaje oiko rupi chugui po pohyivai ha temiandu'ỹ juventud-pegua anciano vicioso rendaguépe… Osẽ mba'e pyahu Brando rehe oñema'ẽnguévo, ha'éva heta rire tembihecha iporãvéva ahendúva".
Ha'e he'i: "Ojehupi telón ha escenario-pe oĩ pe añamembyre gimnasio-pegua, ha oñembosarái hína cherehe".
Brando rembiapo ypy pantalla-pe ningo va'ekue peteĩ tuja pire vai parapléjico The Men-pe (1950).
Brando-voi omombe'uháicha, ikatu kuri oime kóva ko película rupive estatus de draft orekóva iñambue 4-F a 1-A. Oreko kuri peteĩ cirugía henymy'ã hasývape ha ndaha'evéima ikangyetereíva omboyke mba'e hag̃ua draft.
Upekuévo avei, pe psiquiatra oikuaa peteĩ pohanohára Brando angirũ.
Ko papel ojehecha peteĩva umi iporãvéva Brando rembiapo apytépe.
Ko película omoakã va'ekue Elia Kazan ha oĩ coprotagonista ramo Anthony Quinn.
Escena romboguatáva oñondive aja, añko'õ chejehe, ha oimérõ ha'ukase kuri chupe michĩmi guari tembiapo rire, ha'e ombotove térã oñemboty ha nde'írinte mba'eve guasu.
Ojehupytyrire ojehekáva, Kazan araka'eve nde'íri Quinn-pe ombotavyhague chupe.
Gielgud opyta oguerohoryeterei ha oikuave'ẽ Brando-pe peteĩ temporada pukukue Teatro Hammersmith-pe, ha'e omboyke ko ñekueve'ẽ chupe g̃uarã.
Vaicha kuri peteĩ horno rokẽ ojeipe'áva: hakukue osẽ pantalla-gui.
Opavave marandu he'iháicha, Brando ipochy kuri imbo'eha decisión rehe, katu omba'apo jey hendive On The Waterfront-pe. "
Triumph importador-kuéra ohechauka ipy'amokõiha exposición rovake, ñe'ẽrã ha'e rupi peteĩ banda de motociclista sarambi apoha ojapyhýva peteĩ táva.
Ñepyrũrã oñeikuave'ẽvo chupe pe tembiapo, Brando oñemyrõva gueteri Kazan he'íva rehe HUAC-pe, ombotove ha Terry malloy rangue tembiapo haimete oñeme'ẽ Frank Sinatra-pe.
Brando ohupyty Oscar omboheko rehe peteĩ estibador irlandés-estadounidense Terry Malloy, On the Waterfront-pe.
Reseña ohai va'ekue 29 jasypokõi 1954 ramo, crítico New York Times-pegua AH Weiler oñe'ẽporã pe película rehe ha ombokytávo he'i "imbarete, oporombopy'akyrỹi ha temimo'ãmeporã ko'ã mba'apohárakatupyry oiporu pantalla".
Omboheko Napoleón-pe película Désirée-pe 1954 arýpe.
Brando ndocha'éi va'ekue moakahára Henry Koster rehe.
Relación orekóva Brando coprotagonista Frank Sinatraomoirũva chupe ndiveguandaha'éi va'ekue avei iporãmbáva, ha Stefan kanfer He'i: "Mokõive kuimba'e  tuichaitereiojoavy va'ekue: Marlon oipotava'ekue heta jey oñeguenohẽ ta'ãnga; katu Frank ndoikuaaséi va'ekue mba'e aipo jejapo jey jeýgui".
Frank Sinatra he'i Brando rehe "peteĩ actor ojehepyme'ẽheta reietéva arapýpe" hahe'i hese ha'eha peteĩ "ñe'ẽ guyguy rei".
Pauiline Kael ndaha'éi ku ohecharamombáva ko película, katu he'i "Marlon Brando omanotahavoi ombohekoségui duendes Sakini personaje, ha vaicha ovy'a petruco reheve: oñe'ẽ itavýaicha, opuka mitãicha, ojaivy tenonde gotyo ha oñemongu'e ijetu'uháicha hetyma rupive.
Newsweek ojuhu pe peliculaha'eha peteĩ "mombe'upy ikaiguéva mokõive ojejuhu rupi upépe", katu jeperamo upéicha osẽporaiterei taquilla-pe.
Pe película ohupyty irundy jopói Academia-pe.
Marandukuéra he'iháicha, Brandoopyta yvýre imano rehe, ha biógrafo Peter Manso he'i A&E's Biography-pe: "Ko kuña hína kuri omoneĩva chupe opa mba'e oikotevẽva avave ambue ikatu'ỹháicha ojapo, isy omano rire, vaicha Marlon ndojepy'apyvéima mba'eve rehe."
The Young Lions ombohasa avei peteĩ hendápente Brando ojekuaaha peteĩ película-pe iñangirũha i-rival Montgomery Clift ndive (jepéramo noĩri peteĩ escena-pe oñondive).
Brando omboheko va'ekue personaje principal Rio-pe, ha Karl Malden omboheko iñirũ "Papá" Longworth-pe.
Brando ndaikatupyrýi rupi editor-háicha omombegueve postproducción, ha ipahápe ko película opyta Paramount poguýpe.
Upérõ g̃uarã, ko tembiapo tuichakue chembokaiguéma ha ajei chugui".
Marandu he'iháicha, Brando ñemosẽ cine industria-gui okapu i-película tenondevegua set-pe, Mutiny on the Bounty versión pyahu Metro-Goldwyn-Mayer ojapóvaTahití-pe.
Mutiny moakãha, Lewis Milestone, he'i umiejecutivo "ohupytyha omerecéva oheja jave peteĩ película hepýva peteĩ actor aficionado, peteĩ mitã aña poguýpe."
The Ugly American (1963) ha'e va'ekue peteĩha ko'ã película apytepegua.
Opaite ambue Brando película Universal-pegua ko periodo aja, oĩhápe Bertime Story (1964), The Appaloosa (1966), A Countess from Hong Kong (1967) ha The Night of the Following Day (1969), avei fracaso comercial va'ekue.
Brando ojekuaa avei thriller de espías Morituri-pe 1965 arýpe; upéva ndojehecharamói avei.
Candy ko'ýte avavete ndohechaporãi; peteĩ película farsa sexual rehegua 1968 arýpe omoakã va'ekue Christian Marquand ojejesareko rire novela 1958 ramo guare ohai va'ekue Terry Southern, pe pelicula oñembohory peteĩ historia pornográfica rehe peteĩ heroína ivýrava ojekuaáva ipype rupive hérava Candy, Ewa Aulin ombohekóva.
The Atlantic, osẽ va'ekue jasyapy 1966-pe,  Pauline Kael ohai umi ára i-rebelde ramo guare, "Brando ha'e va'ekue peteĩ antisocial oikuaa rehe pe sociedad ha'ehague peteĩ yty; ha'eva'ekue peteĩ héroe juvnetud-pe g̃uarã imbarete rupi ndoikuaaséi hag̃ua mba'eve umi ytýgui", katu ko'ágã Brando ha ambue ha'eichagua rehe ojepukapa, oñeñembohory oñetĩ'ỹme hekovekuéra ojeikuaáva opavave resa renondépe rehe.
Aikuaaporã mba'érepa aime ahecha'ỹramo mba'eve, katu añandu ha hasy chéve".
Pe película tuichaháicha ohupyty crítica mokõiveichagua.
Brando omomorã chupekuéra peteĩ capitulo pukukue ryepýpe pe película-pe, he'ívo pe moakãha Gillo Pontecorvo, ha'ehague moakãha ikatupyryvéva ha'e omba'apohague Kazan ha Bernardo Bertolucci ykére.
1971 arýpe, Michael Winner omoakã chupe película de terror británica The Nightcomers-pe Stephanie Beacham, Thora Hird, Harry Andrews  Anna Palk ndive.
Ohasa Brando-pe umi Premio del Círculo de Críticos de Cine Nueva York-pe 1972 arýpe).
Brando oreko va'ekue avei One-Eyed Jacks omba'apóva hovake, peteĩ producción iñapañuai hetáva ohundi reíva heta viru Paramount-gui ojehechauka ypýramo guare 1961 ramo.
Coppola ombojuruhe'ẽ Brando-pe peteĩ prueba de "maquillaje-rã" oñeñongatútava peteĩ ta'ãngamýime, Brando ombosako'ihápe maquillaje oiporútava (oiporu mandyju apu'a oha'ã hag̃ua personaje rovavu).
Brando-voi ndohechaporãmbái ha he'i hi-autobiografía-pe: "Araka'eve nambohekóiva peteĩ Italia-gua handaroviái ajapoporãne hag̃ua".
Brando oñemboheraguapy peteĩ tarifa baja ohupytýva 50,000 $ rehe, katu contrato ojapóvape, oñeme'ẽ chupe peteĩ porcentaje tuichakuégui peteĩ escala móvil-pe: 1% bruto-gui 10 millones $ ojehupytývagui peteĩ umbral ohupytýva 10 millones $,  5% peve ta'ãngamýi ohasárõ 60 millones de dólares.
Peteĩ ñomongetápe 1994 ramo, ojejuhukuaáva Academy of Achievement web rendápe, Coppola he'i: "El padrino ningopeteĩ película ndojehecharamombái va'ekue ojejapóramo guare.
Ndoguerohorýi hikuái mba'éicha afilma va'ekue.
Peteĩ entrevista televisiva-pe 2010 ramo Larry King ndive, Al Pacino avei omombe'u mba'éichapa Brando oipytyvõ chupe ikatukuaa hag̃ua omboheko Michael Corleone pe película-pe, jepéramo Coppola omosẽse kuri chupe.
Omoñepyrũ hag̃ua obrinda aty rérape peteĩvino copa reheve."
Caan he'ive: "Roikuaa ypýramo guare Brando-pe, opavave opyta va'ekue ijurujái".
Hi'ári, ipokatueterei rupi avave he'ikuaa'ỹre mba'eve, vaicha chéve ouporãitereíta ambohekórõ chupe peteĩ tapicha horývaramo, ojoavývo péicha Al Capone-gui, oinupãvatapichakuéra bate de béisbol-pe.
Añetehápe naipóri kuri ñepyrũmby.
Ombyai ceremonia jopóime'ẽrã, hendaguépe omondo activista indígena-kuéra estadounidense derecho rehegua Sacheen Littlefeather-pe, oguahẽva oñemondéve apache ao reheve, ohechauka hag̃ua Brando remiandu, ombotovévo indígena-kuéra estadounidense ñemboheko Hollywood ha televisión-pe.
Película tapykuevepeguáicha avei, Brando oñenega omemoriza hag̃ua ñe'ẽrysýioñeme'ẽva chupe, hendaguépe ohai iñe'ẽrã tarjeta pytyvõrame ha omboja set tuichakue peteĩ referencia pya'everã, omoapañuãivo péicha Bertolucci-pe oheja hag̃ua umíva okápe ta'ãngágui.
Acuerdo peteĩ participación bruta-rã ohupyty chupe 3 millones $.
Pauline Kael, reseña ohaíva The New Yorker-pe he'i: "Película akarapu'ã oguahẽ hasypeve".
1973 arýpe, Brando opyta vaiete iñangirũ imitã guive guare ohayhuetéva Wally Cox mano rehe.
Ipore'ỹvo peteĩ aravo aja película ñepyrũme, Clayton oike kavaju ári, osaingóvo ovapývo mba'e pire jeguakarã morotĩ, Littlefeather estilo-itépe.
Penn, orovíava akói ojeheja va'erãha actor-pe ojapo ojaposéva, omoneĩ Brandon-pe akoiete". 
1978 arýpe, Brando ombo'ayvu Raoni versión inglés-pegua, peteĩ documental franco-belga omoakãva Jean-Pierre Dutilleux ha Luiz Carlos Saldanha oñe'ẽva Raoni Metuktire rekove ha apañuãi ohasáva umi tribu indígena norte central Brasil-pegua reko rehe.
1979 arýpe, osẽ jepive'ỹramoguáicha televisión-pe miniserie Roots-pe: The Next Generations, ombohekóvo George Lincoln Rockwell-pe; ohupyty peteĩ premio Primetime Emmy actor de reparto ramo iñapysẽvo peteĩ miniserie térã peteĩ película-pe actuación omboguatáva rehe.
Ojehepyme'ẽ Brando-pe 1 millón $ peteĩ arapokõindýpe 3 arapokõindy omba'apo aja pukuku rehe.
Pe docuemntal-pe Coppola he'i maba'éichaitépa oñemondýi peteĩ Brando ykyráva ojekuaávo escena ojapóvape, ha ndoikuaaguirei mba'épa ojapóta, ohecha omoha'ãnga hag̃ua Kurt-pe, ojekuaáva hovakue historia original-pe, peteĩ tapicha oñeme'ẽmbaitéva opaichagua aspecto ijeheguápe.
Upéicharamo jepe, ojevy 1989 ramo Adry White Season-pe, ojejapóva ojehecha rire novela anti-apartheid André Brink ohai va'ekue 1979 arýpe.
Brando oñembovy'apavẽ hembiaporehe, ohupyty peteĩ nominación Premio de la Academia-pe g̃uarã Mejor Actor de Reparto ramo ha ohupyty Premio al Mejor Actor Festival de Cine de Tokio-pe.
Variety avei ombovy'apavẽ Brando rembiapo Sabatini ojapoháicha ha he'i: "Sublime actuación de comedia omboguatáva Marlon Brando omohenda The Freshmanpukarã tavyraihágui peteĩ mba'e imomorãmbývape cine rembiasápe".
Guinista isla del Dr. Moreau-pegua, Ron Hutchinson, he'i tenondemiẽ hembiasakue, Clinging to the Iceberg-pe: Writing for a Living on the Stage and in Hollywood (2017),  producción película hesegua Brando ombyai va'ekue oñorãirõ ha nopytyvõséivo iñirũnguéra a equipo de filmación-pe.
Kóva añonte ha ipahaite avei papel kuñaramo ha'e ojapo va'ekue.
Actor Mico ra'y, oĩ va'ekue Jackson pytyvõha ha ñangarekoháramo heta ary pukukue, ha ha'e va'ekue pe cantante angirũ."
Papá iñapañuãi kuri ipytuhẽ hag̃ua hi'ára pahápeha oĩ oxigeno rehe la mayor parte del tiempo.
Upévare Michael ojogua papá-pe peteĩ carrito de golf peteĩ oxigeno tanque oñemomyikuaáva reheve ikatu hag̃uaicha oikundaha ha avy'a Neverland-pe.
Hasy va'ekue avei diabetes ha cáncer de hígado-gui.
Línea grabada peteĩmi ojapóva oñemoing.
Brando jepy'apy rehe he'i Malden-pe ivaiveha heko ohóvo.
Omano mboyvemi, vaicha kuri ndohejái oñemoĩ chupe tubo oguerahátava oxígeno i-pulmón-pe, oje'évo chupe upéicharamo añote oiko pukuve'imikuaahague.
1976 arýpe, he'i peteĩ periodísta francés-pe: "Homsexualidad ningo oĩete de moda ko'ágã, upévare ndaha'evéima marandu pyahu.
Ojerure avei heta ambue mborayhu reko, jepéramo noñe'ẽi iñemenda, hembireko ha ita'ýra térã itajyrakuéra rehe.
Brando oikuaa actriz Rita moreno 1954-pe ha oñepyrũ peteĩ mborayhu reko.
Heta ary osa rire ojeihague ojuegui, Moreno omboheko imborayhúpe ohekáva película La noche del día sigueinte-pe.
Oje'e ha'ehague peteĩ trabajador siderúrgiro galés orekóva ascendencia irlandesa rajy, William O'Callaghan, superintendente mba'e India State ferrocarril.
Brando ha Kashfi oreko peteĩ mitã, Christian Brando, 11 jasypo 1958 ramo; oje-divorcia 1959 arýpe.
Oreko mokõi mitã oñondive:  Miko Castaneda Brando (heñóva 1961 ramo) ha Rebecca Brando (heñóiva 1966 ramo).
Teriipaia oñe'ẽ rupi francés, Brando oñe'ẽkuaa upeñe'ẽ hekoitépe ha ome'ẽ heta entrevista francésñe'ẽme.
Brando ha Teriipaia oje-divorcia jasypokõi 1972 ramo.
Brando oreko kuri peteĩ relación puku ama de llaves omba'apóva hendive Maria Cristina Ruiz ndive, chendive oguereko mbohapy mitã: Ninna Priscilla Brando (heñóiva 13 jasypo 1989 ramo), Myles Jonathan Brando (heñoiva 16 jasyteĩ 1992 ramo) ha Timothy Gahan Brando (heñóiva 6 jasyteĩ 1994 ramo).
Nieto-kuéra oguerekóva apytépe oĩ Prudence Brando ha Shane Brando,  Miko C. Brando ra'y;  Rebecca Brando membykuéra; ha mbohapy Teihotu Brando mba'éva ambue apytépe.
Comportamiento orekóva Mutiny on the Bounty (1962) rodaje aja, vaicha ombotatapeju reputación de estrella difícil orekóva.
Galella ohapykueho va'ekue Brando-pe, omoirũramo guare chupe program de entrevista sãmbyhyha Dick Cavett, The Dick Cavett Show ojegraba Nueva York távape.
Mutiny on the Bounty rodaje ombyai tuicha Brando rekove, ojuhu rupi mborayhu Tahití ha tapicha upepegua rehe.
Huracán1983-pe guare oity paite opaichagua estructura, oikehápe avei pe complejo orekóva.
Oñemoinge chupe registros de la Comisión Federal de Comunicaciones (FCC)  Martin Brandeaux ramo oiko hag̃ua ñemimby.
Oho heta evento oñembyatytahápe viru John F. Kennedy-pe g̃uarã elecciones presidenciales 1960 arýpe g̃uarãvape.
Ro’y ñepyrũ 1967 mba'e, Brando oñandu akue Helsinki, Finlandia, peteĩ arete benéfica organizada rehe Unicef pe Teatro Helsinki.
Oñe'ẽ mitanguéra derecho rérape ha oñeipytyvõ hag̃ua toñakarapu'ã umi tetã oñeha'ãva hína.
Añandu iporãvetaha hína kuri aháramo ahecha moõpa oĩ; tuichaite mba'e piko ñande pire hũramo ko tetãme, mba'eicha rupi piko kopochyvai", 
Péva kuri pe acto de coraje oñeimo'ã'ỹvéva ahecháva, he'se ha ojapo tuicha mba'e."
1964 arýpe, Brando opyta arrestado peteĩ "fish-in" oikóvape, ojejerurehápe peteĩ tratado incumplido rehe, oje'ehaguépe umi nativo americano ikatutaha opirakutu Puget Sound-pe.
Brando nome'ẽvéima viru upe atýpe ohecha rehe radicalización okakuaa hyepypekuéra, añetehápe peteĩ kuatia oikuaaukáva Eldridge Cleaver oipysyrõva violencia indiscriminada, "revolución rérape".
Sacheen Littlefeather oĩ hérape ceremonia aja.
Pe evento omonambipu'ã opaite marandu myasãiha Estados Unidos ha arapy tuichakue javegua.
Oĩ va'ekue avei activista ombohovakéva apartheid ramo.
American Film Institute resa renondépe g̃uarã ha'eva'ekue estrella kuimba'e tuichavéva ha ojekuaa ypy pantalla-pe 1950 aja térã upe mboyve (oiko 1950 arýepe).
Ojejesareko 19 jasypoapy 2009 ramo. Enciclopedia Britannica ningo he'i hese ha'eha elmás célebre umi actor de método apytépe, ha pronunciación entrecortada oguerekóva ha hãikuárupi ohechauka omboykeha pe formación dramática clásica. 
Ha'e va'ekue omongu'éva pe líder gángster ha forajido.
Pandilla moakãha Johnny Strabler ombohekóvo The Wild One-pe opyta peteĩ imagen icónica-ramo, ojeiporu símbolo de rebeldía ha accesorio de moda ramo, ojekuaahápe peteĩ chaqueta de motociclista estilo Perfecto, peteĩ gorra ijykéva, jeans ha anteojos de sol.
Pe escena "Yo podría haber sido un contendiente" On the Waterfront-pegua, he'iháicha Brooklyn Boomer apohare, Martin H. Levinson, ha'e kuri "peteĩva umi escena ojeikuaavéva cine rembiasápe, ha pe línea-voi añetehápe opyta Estados Unidos-gua rekópe."léxico."
Egueroviaka va'erã chupe remanoha hína… Eñeha'ã eñamindu'u pe momento más íntimo eguereko va'ekue nde rekovépe rehe".
1999 ramo, American Film Institute omohenda tenda poapyhápe ombohysýiva estrella masculina oikovéva Edad de Oro de Hollywood apytépe 
Ohasa heta ary vodevil-pe bailarín ha comediante ramo, ojuhu pepe peteĩ papel importante 1925 arýpe.
Ojuh rire crítica iporava, Warner Bros. Ome'ẽ chupe peteĩ contrato oñepyruva 400 $ arapokõindy aja, mbohapy arapokõindy pukuke; umi estudio sãmbyhyharakuéra ohechávo pelicula rehegua diario ñepyrũmby, Cagney contrato ojeipysove upepete.
Ohupyty nominación mbohapyha jey 1955 por Love Me or Leave Me with Doris Day.
Cagney oheja Warner Bros. Heta jey i-carrera pukukue, ha akoiete ojevývo ojekuaa okakuaaveha ha'eháicha ha mba'apoharaháicha.
Omba'apo peteĩ campaña de cine independiente rehe peteĩ ary pukukue demanda op apeve, omohendávo upéicha compañía de producción imba'éva, Cagney Productions, 1942 ramo ojevy mboyve jey Warner-pe 7 ary ohasa rire.
Cagney oĩ mokõihápe pokõi mitã apytépe, mokõi umíva apytégui omano heñói riremi.
Hogaygua ova mokõi jey ha'e mitã pyahúramo,  tenonderã East 79th Street-pe ha upéi East 96th Street-pe.
Ambyasyeterei pe mitã ohasa porãitereíva rehe.
Ha'e va'ekue peteĩ lucahdor callejero katupyry, oykekóva ipehẽngue tuichavéva, estudiante de medicina, oikotevẽ jave.
Oike teatro amateur-pe, oñepyrũ escenógrafo ramo peteĩ pantomima china-pe g̃uarã Lenox Hill Neighborhood House  (asentameinto óra renda ypy oĩ va'ekue tetãme) ipehẽngue Harry omboguatahaguépe actuación ha omoakã Florence james.
Pe espectáculo omoñepyrũ Cagney, vodevil ha Boadway joajuhi'aréva 10 ary. 
Peteĩ jey, ojerure ojeiporuka hag̃ua chupekuéra viru ha ojevy New York-pe Chicago ha Milwaukee rupive, oisu'úvo irokuete oñeha'ãvo ohupyty hikuái viru tapére ohokuévo.
Pitter patter jave, Cagney oho audición-pe ndojeroviapáivo oñeme'ẽtaha chupe pe tembiapo.
Kóva kuri peteĩ giro devastador umi oikóva rehegua Cagney-pe g̃uarã; dificultad logística ko'ãva oguerekóva ári, |ko pareja boko oĩ kuri barco bodega-peha ome'ẽ kuri ambuépe apartamento oguerekóva.
Ohecha ojuhu hag̃ua tembiapo ojapo hag̃uame ambue mba'e."
Cagney avei ohokẽpe'a petẽĩ escuelade danza profesional-kuérape g̃uarã ha upéi oñeme'ẽ chupepeteĩ papel obra de teatro Go On Forever-pe g̃uarã, John Comwel omoakãva, ojehechaukáva irundy jasy puklukue.
Ko espectáculo rehe ojepoi heta crítica favorables ha ichupe ohapykueho  Grand Street Follies 1929 ramo.
Oñembohera jeývo Sinners' Holiday, pe película ojehechauka ypy 1930 ramo.
Upéicharamo jepe, pe contrato ome'ẽ juruja Warne-pe omboyke hag̃ua chupe oimeháicha opávo peteĩ periodo de 40 semana, upéva omoañete ikatu hag̃ua oguereko 40 semana de ingreso añonte opa jey.
Ohupyty rupi crítica iporãva carrera cortometraje omboguata va'ekuépe, Cagney ojeiporavo mitã marãngatu Matt Doyle ramo,  Edward Woods ombohekóva Tom Power-pe ndive.
El productor Darryl Zanuck afirmó que lo pensó en una conferencia de guiones aja; Wellman he'i ouha chupe iñakãme ohechávo toronja a mesa ári rodaje aja; hahaiharakuéra Glasmon ha Bright ojejapohague ojejesareko rire gángster Hymie Weiss rekove añetete rehe, ojapete va'ekue peteĩ tortilla mitakuña ikichiha rováre.
Araka'eve naimo'ãi ojehechaukataha película-pe.
Ohecha jey jey pe película ohecha hag̃ua upe escena añónte, ha heta jey umi omba'ejoguáva ipochýva omokirirĩ chupe opuka puku jave."
Warner Bros. pya'e oñeha'ã ombyaty umi mokõi estrella de  gánsteres ojupíva ohóvo, Edward G. Robinson ha Cagney, película Smart Money, 1931 ramo guarépe g̃uarã.
Omohu'ãvo filmación, The Public Enemy omyanyhẽva cine umi finción hi'aréva pyhare pukuku reheve.
Estudio moakãharakuéra avei ojerure Cogney oikuave'ẽnte hag̃ua ohóvo película-kuéra, jepéramoha'e naipóri ipype, upéva ha'e ombotove.
Éxito ohupytýva The Public Enemy ha Blonde Crazy omyaña  Warner Bros-pe.' mano.
The Crowd Roars ha Winner Take All pya'e ohapykueho pe película.
Umi tembiasa mombe'uhára avei oñombohovake tembiasakuee rekotee ha oguerekoha mba'érehe, upéicha avei ha'e rupive ikatu ojeikuaave ko'agãgua apañuãi rehegua.
Hakatu umi ymaguare arandupy opytáva oipytyvõ oñeimo'ã hag̃uã heta mba'e iñambuéva ohóvo tembiasakue rekotee rehe oñembopyahúva ohóvo siglo kuéra pukukue ha ko'agã peve oñemyengoviáva gueteri.
 Heródoto, tembiasa mombe'uhára griego siglo 5 kirito mboyve, hetejey he'i ijehe "tembiasakue ru", occidente rekoteépe, ha upéicha avei oje'émi hese "japu ru".
Inglés ñe'ẽ sa'ivépe, tembiasakue he'iséva'ekue "tembiasakue" upeichaiténte.
Alemán ñe'ẽ ko'agãguápe, francés ha hetave umi ñe'ẽ germánica ha romance, ipyenda porãva ha imbaretéva, ko ñe'ẽ ojeporu gueteri oje'e hag̃uã "tembiasakue" "tembiasakue" ramo.
Benedetto Croce ñe'ẽme, "opaite tembiasakue ha'e tembiasakue ko'ag̃agua".
Upévare, tembiasakue mombe'uhára archivo ñemopyenda ha'e hína omboguapy rupi peteĩ archivo tuichavéva omboykekuévo texto ha kuatia kuéra (ijapuhápe upe iñe'ẽ omboguapyhápe tembiasakuee teéva)
Tembiasakuépe ñemoarandu sapy'ánte oñemoĩ humanidades ryepýpe ha sapy'ánte ciencias sociales ryepýpe.
Siglo 20-pe tembiasakue mombe'uhára francés Fernand Braudel ombopyapu tembiasakuépe ñemoarandu, omoĩnge rupi disciplina externa taha'e, economía, antropología, ha geografía tembiasakuépe ñemoarandu yvy'ape'ári.
Hetaveháicha, tembiasakuépe ñemoarandu rapetee oñemboja'okuaa mbohapy hendápe: ojehaíva, oje'éva ha oñeñongatúva, ha tembiasakue mombe'uhára hetajey oipuru mbohapyvéva.
Arqueología-pe ojejuhúva sa'ive jey oĩ ha'eño, oguereko katuete fuente narrativa omopyendáva ijejuhueta. 
Techapyrã jaguereko, Mark Leone-pe, excavador ha intérprete Annapolis tembiasakue, Maryland, EE.UU., oñeha'ãmbaite oikumby hag̃uã umi contradicción oĩva kuatiakuéra omomba'eguasúva "tekovesasõ" ha registro oĩva, ohechaukahápe esclavo jeguereko ha riqueza jeguereko joavy, oñemohesakãva tembiasakuépe ñemoarandu tuichakue rupive.
Ikatu tembiasakue mombe'uharakuéra ojepyapy umi específico rehe ha avei umi general rehe, jepéramo ko'ag̃agua tendencia oñembohape ñembokatupyryve gotyo.
Mbohapyhápe ikatu oñe'ẽ hína mba'érepa oiko tembiasakue: tembiasakue rehegua filosofía.
Mávapa omoheñói raka'e (ijapoháre)?
Mba'e valor-pa oguerekokuaa pe contenido (ijeroviapy)?
Upe tembiasakue método ryepýpe oĩ técnica ha pauta tembiasakue mombe'uhára oipuru fuente ypy ha ambue prueba ohapereka hag̃uã ha upéi ohai tembiasakue.
Tucidídes, Heródoto rovake, he'iva'ekue tembiasakue ha'eha producto oiporavo ha ojapova'ekue yvypóra, ha ohechakuaava'ekue causa ha efecto, Ñandejára rembiapo rangue (jepéramo Heródoto ndaha'éi oĩmbáva ko idea ykére).
Oĩva'ekue tradición histórica ha peteĩ método histórico jeporu porã China antigua ha medieval-pe.
China-pegua tembiasakue mombe'uharakuéra, periodo dinástico-pegua, China riregua oipuruva'ekue Shiji oñemohenda porã hag̃uã umi jehaipy ymaguarépe g̃uarã, ha upéicha avei literatura biográfica-pe g̃uarã.
Ary 1800 rupi, filósofo ha tembisakue mombe'uhára alemán Georg Wilhelm Friedrich Hegel ohecha hembikuaa hérava filosofía ha oguereko peteĩ enfoque hypy'ũvéva tembiasakue jeikuavépe.
Ibn Khaldun-pe omopeteĩva ha'e, he'iva'ekue arandupy ojoavýha ojuehegui ambue época-gui ha upépe ojekuaara'ãva'erã tembiasakue rehegua kuatia oñemomba'eguasuve oĩva, ojehechakuaava'erã umi principio ikatúva ári ojekuaara'ã ha, ipahaitépe, toñeñandu oĩha tembiasa ñeikotevẽ, avei umi principio racional, ojekuaara'ã hag̃uã arandupy ymave guare.
Ha'e oipuruva'ekue peteĩ tembiasakue método ha avei ombokuatiava'ekue Estado rembiaporã tee, ñe'ẽjovake, ñe'ẽ ayvu ha tembiasakue ñembohape katui, H. Mowlana (2001)."
Dr. S.W. Akhtar (1997)."
Ranke-pe g̃uarã umi tembiasakue dato-kuéra oñembyatyva'erã hekopete, oñehesa'ỹijo ha oñemohendava'erã peteĩteĩ hendapete.
Siglo 20-pe, tekombo'e tembiasakue mombe'uharakuéra sa'ive omombe'u hikuái umi ñorairo guasu, katuínte omomba'eguasu tetãnguéra térã yvypóra kuérape, ha ohechave hikuái umi tekoha mbaretekue ha ijeikuaapy.
Heta umi tembiasakue rehe oñangarekóva tembikuaáramo, ojekuaava'ekue térã ojekuaa gueteri oguereko rupi peteĩ enfoque multidisciplinario.
Ko'agã peve peteĩ tembiasakue teoría añoite ojehaiva'ekue peteĩ haihára teete rupive.
Tembiasakue mombe'uharakuéra oñemoarandu pyréva, ha'eháicha Herbert Butterfield, Ernst Nolte ha George Mosse oñorairõva'ekue ha omomba'eguasu temiandu oĩva tembiasakue ryepýpe.
Yvypóra iñarandúva, taha'e Martin Broszat, Ian Kershaw ha Detlev Peukert ohesa'ỹijova'ekue hikuái mba'éichapa oiko yvyporakuéra hekove katuípe Alemania-pe siglo 20 ryepýpe, ha oñemomba'eguasuve nazi periodo ryepýpe.
Tembiasakue mombe'uharakuéra kuñáva, taha'e Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese, ha Lynn Hunt omopyenda ha omomba'eguasu mba'érepa ojikuaava'erã ymave guare kuñanguéra rembiasa.
Avei ambue tembiasakue crítica postmodernista ñangarekoha hína 1994-pegua aranduka, tembiasakue mombe'uhára australiano Keith Windschuttle's, ohaiva'ekue Tembiasakue Jejuka.
Tembiasakue ryepýpe oñemombe'u'ỹva ikatu oiko opáicha ha ikatu omoambue tuichaháicha tembiasakue ñeñongatu.
Tembiasakue ymave guare: Yvypóra rembiasakuépe ñemoarandu oñepyrũ guive Edad Media Puku peve.
Tembiasakue oñembohovakéva: tembiasakue ñehesa'ỹijo entidad social ha arandupy rehegua ndopytáiva peteĩ frontera nacional-pe añónte.
Arandupy tembiasakue: arandupy rembiasakue ymave guare.
Tembiasakue Intelectual rehegua: temimo'ãme ñemoarandu, arandupy ryepýpe, mba'érehepa oiko ha oguata arange pukukue javeve.
Tembiasakue moderno rehegua: ñemoarandu ha jeikuaave umi tiempo moderno rehegua, Edad Media riregua era.
Paleografía: Jehaipy ymave guarépe ñemoarandu ha jeikuaave.
Psicohistoria: motivación psicológica-pe ñemoarandu ha jeikuaave, tembiasakue ryepýpe oikova'ekue.
Kuñanguéra rembiasakue: yvyporakuéra kuñáva rembiasakue.
Siglo ha década hína periodo opavave oipurúva ha mba'éichapa ojeporu ojehecháta datación sistema ojeporuháicha.
Kóva ojejapo hag̃uã tembiasakue mombe'uharakuéra hetave jey oipuru geografía.
Techapyrã jaguereko, oñemohesakã potávo mba'érepa umi egipcio ymaguare oguerekova'ekue peteĩ civilización ojehecharamóva, Egipto geografía-pe oñemoaranduva'erã katuete. 
América rembiasa ryepýpe oĩ América del Norte ha Sur-pegua rembiasakue oñondive, ha avei upépe oĩ América Central ha Caribe.
Caribe rembiasakue oñepyrũ evidencia itujavéva rupive, ojejuhuhápe umi resto oguerekóva 7.000 ary ojejuhuhague.
Eurasia rembiasakue hína umi región costera periférica oñondive: Oriente Medio, Asia meridional, Asia oriental, Asia sudoriental ha Europa ojoajúva estepa euroasiática masa hyepýpegua rupive Asia Central ha Europa Oriental mba'éva.
Asia Oriental rembiasakue hína ñemoarandukue ymaguare oñembohasáva ojupe umi generación Asia Oriental-pe.
Sudeste asiático rembiasakue ojehecharamove ojokupyty rupi umi actor regional ha ambue tetãnguéra imbaretevéva.
"ymaveguare" tekohapegua rembiasakue 1960 década mboyve, ojoajúpa ojuehe tema-kuéra ha ndoguerekói peteĩ tema central, ha py'ỹinte oike ipype movimiento político-kuéra, taha'e populismo, ha'éva tekohapegua, he'iséva oĩha okápe élite sistema-gui. 
Ehesa'ỹijo umi registro ha jehaipy ymaveguare jeikuaa'ypy, costumbre ha tembiapojegua peteĩ yvypóra aty mba'éva.
Ko'ã rehegua política rembiasakue, ohechakuaa mba'éichapa hekokuaa oñondive tetãnguéra frontera estatal rupive arange pukukue javeve.
Ojekuaave kuri Estados Unidos, Japón ha ambue tetãnguéra 1980 década rire, ojehechakuaa rire temimbo'ekuéra oikotevẽha oikuaave hetave mba'e yvy'ape'árigua ojehovévo globalización gotyo.
Jepéramo ipyahu gueteri ko mba'e, género rehegua rembiasakue omomba'eguasuve tembiasakuépe ñemoaranduve.
Oxford ha Cambridge-pe, ñemoarandu pypuku ojehechaguiva'ekue.
Tutor-kuéra omoakã ñe'ẽjovake segunda guerra mundial mboyve ha opa peve.
Estados Unidos-pe primera guerra mundial rire, oñepyrũ peteĩ movimiento mbo'ehaovusu ryepýpe oñeme'ẽ hag̃uã mbo'esyry civilización occidental rehegua, ome'ẽpotávo temimbo'ekuérape peteĩ herencia ojuehegua Europa ndive.
Heta oĩ ohecháva okaha mokõive henda guive.
Estados Unidos-pe aranduka jehaipy ojeikuaaukáva upe compañía rehe voi, py'ỹinte ojoavy ojuehegui peteĩ estado-gui ambue estado-gui.
Tembiasakue mombe'uhára oñemoarandu pyréva, heta oñorairõ arandukakuéra politización contra-pe, sapy'ánte osẽ porã chupekuéra.
Peteĩ civilización (térã civilización) ha'e peteĩ tekoha hypy'ũva ohehecharamóva tekoha akãrapu'ã rehe, estratificación, pokatuvete ha momarandu rehegua sistema simbólico (ha'eháicha jehaipy).
kóva ryepýpe, peteĩ civilización ojoavy ambue sociedad tribal-gui, oikehápe avei pastores nómadas arandupy, umi sociedad neolítica térã ombyatýva; hakatu, sapy'ánte ojoavy avei umi arandupy oĩva umi civilización tee ryepýpe.   
Tratado fundamental ha'e hína proceso civilizador (1939), Norbert Elias mba'e ohechaukáva tekoha rekotee sociedad cortesana medieval guive periodo moderno agãguavéva peve.
Ñe'ẽnguéra ohóva "civilidad rehe" ojeporu katui siglo 16 mbyte guive.
1700 paha guive 1800 ñepyrũ peve, Revolución Francesa ryepýpe, "civilización" ojeporu singular-pe, araka'eve plural-pe, ha omoñepyrũ yvy'apu'a akarapu'ã añete.
Ko sentido-pe añóite ikatu oñeñe'ẽ peteĩ "civilización medieval" rehe, ha Elías-pe g̃uarã ikatu kuri peteĩ oxímoron.
Ko'ápe, civilización, ojekuaaporãvépe ha oñemopyenda tekoha guive, noĩmbái jokupytýpe naturaleza humana ndive, ha "integridad humana ikatu ojehupyty recuperación térã aproximación rupive peteĩ jehai peteĩháicha térã preracional original" (ehecha noble salvaje).
Civilización-kuéra ojehecharamo ijeikokuaa rupive, mba'éichapa oikokuaa, moõ moõpa ojeiko, mba'éichapa ipokatuvete, tekoha estratificación, viru jeporukuaa, tekombo'e ha ambue rasgo cultural.
Opavave civilización ojeykeko ñemitỹrehe oikove hag̃uã, ikatu oĩ civilización ymave guare Peru-peguáicha ikatuva'ekue oikove recurso marítimo-kuéra rupive.
Avati ra'ỹi hembýva oñemomba'eguasuva'ekue ikatu rupi ta'ỹinguéra oñeñongatu areterei.
Hakatu, oĩ tenda umi cazador omba'embyatýva oguereko hi'upy rembyre, umíva apytépe indígena aty Pacífico noroeste-pegua ha ikatu avei cultura natufiana mesolítica ryepýpe.
Ñe'ẽ "civilización" sapy'ánte oñeikumby "ciudad-pe jeikóramo".
Umi sociedad estatal, oĩve estratificada ambue tekohágui, ha ojekuaave ojoavyha ambue clase social-gui.
Oĩ civilización-kuéra, oguerekóva jerarquía social iñapañuãiva ha pokatuvete institucional oñemopyenda porãva.
Oĩ ambue tapichakuéra oikóva ichugui yvy jára ha avei yvy jára tee.
Hierro edad ñepyrũme, umi civilización contemporánea omoñepyrũ viru jeporu oñemyengovia hag̃uã opaite mba'érehe ha katuínte ojeporu opamba'erã.
Ko'ã yvypóra ikatu ndojokupytýi ojoapytépe ha hemikotẽvenguéra ikatu ndaha'éi ojouehegua ha oikóva oñondivepa.
Economía ñemoambue ndahasyivéva, peteĩ economía hasyvévape, nde'iséi katuete tekohapegua yvyporakuéra akãrapu'ã.
Tekohápegua yvyporakuéra jekakuaa ijyvatekuéguio iporã ñag̃uenohẽ hag̃uã medida ha'ekuéra ohupytyha hemikotevẽ, ha'evéva hi'upyrãme.
Viru jeporuháicha avei, jehaikuaa oñeikotevẽ avei tekoha yvypóra hetakue peteĩ tavusuhápe ha mba'éichapa oiko ñemuhaita tapichakuéra ndojokuaáiva ojoapytépe.
Ko'ã apytépe ojejuhu religión organizada, tembiapo porãmby ñemongakuaa ha hetaiterei tembiakuaapy ha tecnología ñembohape pyahu.
Ko'ã arandupy ojehero "ymaiterei guare", oĩ katu he'íva ko ñe'ẽ oapo'iha upe ñe'ẽme.
Umi antropólogo ko'agãgua oipuru ñe'ẽ "analfabeto" ohero hag̃uã ko'ã tekohápe.
Ahaku avei umi civilización okakuaave oĩramo dominio técnico, material ha hekohápegua omoheñóiva ko civilización.
Civilización-kuéra katuínte omboguata arandupy imba'eteéva, oikehápe avei ñe'ẽ jejapo katuete oñemboguapýva estado rupive, peteĩ literatura, arte profesional, arquitectura, jeroviapy hekoporãva, tekombo'epy rehegua jeikokuaa iñapañuãiva, avei coerción ha pokatuve oñomoirũva upe élite oñemombareteve hag̃uã.
Upe civilización oikohápe ambue yvypóra ha'e hína tapicha rekotee mba'eguasuvéva.
Jehupytyrã ha'e hína yvy'ape'árigua patrimonio cultural ñeñongatu ha avei arandupy rekotee, ha'eve katu oĩramo ñorãirõ ha conflicto aramado.
Filósofo oikova'ekue siglo XX ñepyrũme Oswald Spengler, Spengler, Oswald, Decline of the West: Perspectives of World History (1919) oipuru ko ñe'ẽ alemán kultur, "cultura" heta oĩ he'íva ko ñe'ẽme "civilización".
Spengler he'i civilización ha'eha arandupy je'a ñepyrũ, upéicha avei "estado okapegua ha oĩgua'úva, peteĩ yvypóra especie iñakarapu'ãva ikatúva ojapo".
Py'ỹinte umi civilización ikangy ha ho'a, Toynbee he'iháicha, oĩ rupi peteĩ "minoría creativa" fracaso, avei hapéva declive moral ha religioso, oñembohovai hag̃uã peteĩ desafio oñemomba'eguasúva, viruñemomỹi ha tekoha reko rangue.
Techapyrã, ñemureko joapyha ha'eva'ekue siglo XIX peve, tuichaitevéva umi arandupy aty ha política atýgui.
Uruk perioda aja, Guillermo Algaz he'iva'ekue ñemureko jokupyty ombojoajuha Egipto, Mesopotamia, Irán ha Afganistán.
Opaichagua civilización ha tekoha oĩva yvy'ape'ári oñemopyenda virurekópe, política ha avei oguereko arandupy ojokupytýva oñondive heta hendáicha.
Civilización Central uperiréma ojepyso ojeroike hag̃uã ipype Medio Oriente ha Europa tuichakue, ha upéi ojepyso yvy'ape'ári colonización europea rupive, ha ojeroike avei América, Australia, China ha Japón siglo XIX-pe.
Kóva omombarete peteĩ revolución umi mba'erepy secundario, yvypóra oipuruhápe ogapýpegua mymba, ndaha'éi so'ópe g̃uarã añónte, avei kambýpe g̃uarã, lana ha estiércol ha arado ha carro jeporu, ko akãrapu'ã ojepyso ecúmene euroasiático pukukue.
Ojehechakuaa ko tendápe "omokyre'ẽhague ambue tembiapo jeguerojera oñemomba'eguasuvéva yvypóra rembiasápe, oĩ pype rueda apo ñemoñepyrũ, cereal-kuéra ñeñemitỹ ypy ha jehaipy jeguerojera.
Ko arapytu ñemoambue, omoambue avei costo-beneficio oĩva upe violencia hypy'ũva tekoha ojoapytépe, ohecháva umi aldea ikora'ỹva jehejarei ha ohecha tavusu ikoráva reñói, ojokupytýva umi civilización ypykuéra rehe.
Revolución urbana civilizada katu ojeykeko yvypóra jeikorei rehe, mymba ha ta'ỹi domesticación rehe, asentamiento kuéra jepytajey ha jeikove ñembohape oipytyvõtava virureko ha excedente apopykue rehegua peteĩ yvypóra aty ambue oĩva rupive.
Oĩ opytáva tembiasakue techapyrãramo ha ambue katu opyta teoría general-pe.
Gibbon-pe g̃uarã "Roma je'a oikotantevoi kuri oñemomba'eguasueterei rupi hikuái". 
Theodor Mommsen, Roma rembiasakue ñemombe'úpe he'iva'ekue Roma ho'ahague, Imperio Romano Ocicidente ho'a rupi 476 EC-pe ha avei oñembohape peteĩ analogía biológica gotyo "génesis rehegua", "jekakuaa", "senescencia", "colapso", ha "decadencia".
Arnold J. Toynbee, iñaranduka Study of History ryepýpe he'iva'ekue oĩhague hetaitereive civilización, oikehápe avei sa'imiẽ umi civilización ojehekojopýva ha opavave civilización ohasava'erã katuete peteĩ ciclo ojeheróva Mommsen rehe.
Fase intermedia ryepýpe, yvypóra reñói retakue, ombosa'ive producción ha consumo peteĩteĩ, hasyve ohóvo impuesto ñembyaty ha Estado viru ñemono'õ sa'ive, upe'aja Estado viru jeporu okakuaáve, yvyporakuéra hetave rupi ohóvo, upe población oĩva Estado pokatu poguýpe.
Ciclo secular ha ymaitereive guare tendencia.
Roma oikotevẽ rupi ombyaty hetave viru ohóvo ombosako'i hag̃uã umi ejército oguerekóva guive, hetaiterei ñorairõhápe ndaikatuvéi osẽ tenonde gotyo, ha kóva ogueraha chi'ĩme Imperio Romano-pe.
Omopyenda avei maya-kuéra je'a oguerekoha hetamba'e ha lección ko'ag̃agua civilización-pe g̃uarã.
Energía ojeporupyréva ha rendimiento energético jokupyty, oñemomba'eguasu umi civilización jeikoverã.
Koneczny omoneĩva'ekue civilización-kuéra ndaikatuíha ojehe'a híbrido-pe, peteĩ civilización michĩvéva oñemopeteĩvo iderecho peteĩ civilización tuicha oñakãrapu'ãvévape, osẽta tenonde gotyo.
Arandupy tembiasakue mombe'uhára Morris Berman he'i Dark Ages América-pe: the End of Empire, Estados Unidos consumista ojoajupávape, umimba'e peteĩ jey ombotuicháva'ekue ichupe - individualísmo extremo, yvy ha ñemureko ñembotuichave, riqueza material jehupyty, ogueraha Estados Unidos-pe peteĩ tenda yvatetereípe ha katuete ho'ava'erã.
Ko'ã oñemopyendahápe, he'i Jacobs, ojokupyty tekohápe apovai, taha'e crisis ambiental, racismo, ha tuichaiterei joavy oĩva mboriahu ha rico ojoapytépe.
Ko'ã civilización temikotevẽ ogueruve katuívo recurso-kuéra, he'i, ko mba'e ouha sobreexplotación ha recurso imba'éva voi sa'ieve ohóvo.
Ko gráfico-pe, Ma he'ise "ojapóma heta millón ary ohasahague".)
Tuicha yvy'apu'a vore oĩ va'ekue fundido py'ỹinte oñohug̃uaitĩ rupi ambue cuerpo ndive ha upéva rupi og̃uahẽ vulcanísmo extremo-pe.
Umi yvypóra ojekuaámava yvypóraramo heñói va'ekue hetavéramo ojapo 2 millón arykuéra rupi, peteĩ período sa'ivéva ohóvo escala geológica-pe.
Oje'e upe 99% opaite umi especie peteĩ jey oikova'ekue yvy ape ári, hetave po mil millón-gui, oguepaite raka'e.
Corteza terrestre oñemoambue katui heñói guive, upéicha avei tekove ojekuaa'ypy guive.
Yasy ikatu raka'e heñói ñepyrũ ko tiempo-pe peteĩ protoplaneta ho'a rupi yvy'apu'a ári.
Atmósfera oñembohetepy hína gas volcánico rehe ha avei efecto invernadero.
Bacteria-kuéra oñepyrũ ojapo oxígeno, ha upépe heñói corriente mbohapyha yvy'apu'ápegua atmósfera.
Umi Columbia-pegua continente ypy, Rodinia ha Pannotia, upéicha oñemohenda, ikatu raka'e oikove ko eón-pe.
Mbegue mbeguépe, tekove ojepyso yvy'apu'a gotyo ha oñepyrũ heñói umi jaikuaámava voi yvyramáta, mymba ha hongo-kuéra, oikehápe avei anélido, insecto ha reptil-kuéra, ha upégui osẽ ojehero eón, he'iséva "tekove ojekuaáva".
Oñembohetepy va'ekue hidrógeno ha helio rehe heñói va'ekue Big Bang 13,8 Ga (ojapo heta mil millón arýma) riremínte ha elemento kuéra ipohyivéva oñeg̃uenohẽva supernovas rupive.
Ipya'evévo ohóvo arapy, upe momento angular oguerekóva, gravedad ha inercia ombope ha ojapo ichugui peteĩ disco protoplanetario perpendicular ojeréva rotación rehegua eje rehe.
Hetave contracción rire, peteĩ mbyja T Tauri hendy ha oñakarapu'ãve kuarahy gotyo.
Yvy'apu'a heñói va'ekue kóicha ojapo 4.540 millón arýrupi (incertidumbre ohupyty 1%) ha oñemohendapa tuichaháicha 10 -20 millón ary ryepýpe.
Proto-yvy okakuaa acreción rupive hyepyete haku porã peve ha ikatúma omboyku umi metal ipohýiva ha siderófilos.
Umi crater jeipapajey guive ambue cuerpo celeste-kuéra ryepýpe, oñeimo'ã peteĩ período hetaitereihaguépe meteorito, ojeheróva bombardeo pesado tardío, oñepyrũ 4.1 Ga-pe rupi ha hu'ã 3.8 Ga-pe rupi, Hadean pahápe.
Arcadio ñepyrũme, yvy'apu'a ho'ysãmbaite raka'e.
Evidencia pyahu he'i Yasy heñói rakae, 4,48 ± 0,02 Ga, o 70-110 millón ary, Kuarahy Sistema oñepyrũ riréma.
Colisión oikova'ekue opoi raka'e 100 millón-gui hetave jey energía, upe impacto ramovegua Chicxulub-pe guare, oñeimo'ãva ojukapaitehague umi dinosaurio oveve'ỹva.
Impacto tuichaterei rehegua hipótesis he'i Yasýpe opahague material metálico, upégui ou upe composición oĩvaíva.
Corteza ypy, heñói va'ekue yvy'apu'a superficie hatã'ypýramo guare, opaiteva'ekue peteĩ combinacion tectónica placas hadeanas pya'egui ha umi impacto hatãitereíva Bombardeo Pesado tardío-pegua.
Ko'ã pieza corteza hadeana tardía ha arcaica temprano-pegua, ombohetepy umi núcleo ha upéva jerére heñói umi continente ko'agãgua.
Umi cratón oñemohenda hína mokõi terrán alterno reheguápe.
Upévare umi ita hovyũva sapy'ánte ojekuaa evidencia subducción reheguáramo Arcaico aja.
Ko'ágã oje'e ikatuka umi volátil oñeme'ẽmbaitehague acreción aja peteĩ proceso ojekuaáva impacto rupive desgasificación, upépe umi cuerpo oikéva guive impacto rupive ikusugue.
Umi planetesimal mombyrykue  1 unidad astronómica (UA), mombyrykue oĩva yvy'apu'a guive kuarahy peve, ikatu raka'e nome'ẽi y yvy'apu'ápe, nebulosa solar hakueterei omoheñói hag̃ua hielo ha umi ita hidratación y vapor rupive hi'areterei jepéma.
Evidencia ramovegua oimo'ã umi océano ikatu raka'e oñepyrũ heñói pya'eterei 4.4 Ga. Eón arcaico ñepyrũme, ojaho'ipaitéma tuicha yvy'apu'a vore.
Upévare, kuarahy 30% omimbive ko'ã 4.500 millón ary ohasava'ekuépe.
Oĩ heta modelo, Ha katu sa'i jokupyty, upe mba'éichapa raka'e heñói umi producto químico hekove'ỹva rekove; umi sistema químico oñemoheñóiva laboratorio-pe, mombyry gueteri oĩ complejidad sa'ivéva peteĩ organísmo hekovévape g̃uarã.
Jepéramo composición atmosférica iñambue raka'e oiporuva'ekue Miller ha Urey-gui, umi uperiregua experimento oguerekóva composición realista-véva, ohupytyva'ekue molécula orgánica jejapo.
ARN oñemyengovia raka'e uperiréma ADN rehe, oguerekovéva estabilidad, ha upévare, ikatu ojapo genóma ipukuvéva, ombopyrusuvéva capacidad-kuéra rango, ikatúva oguereko peteĩ organismo añónte.
Peteĩ apañuãi oguerekóva metabolísmo raevẽ hína ojuhu mba'éichapa umi organismo iñakarapu'ã.
2003-peguare jehapereka omomarandu montmorillonita itahuha avei ombopya'eve umi ácido graso ñemoambue "burbuja-pe", ha umi bubuja ikatu oñongatu upe ARN ojoajúva arcilla rehe.
Ko célula LUA hína yvy'apu'a tuichakue javeve rekove antepasado ko'ágã.
Peteĩ atmósfera oguerekóva heta oxígeno-pe ñemoambue akãrapu'ã oñemomba'eguasu va'ekue.
Oiporuva'ekue hikuái fermentación, compuesto rehegua descomposición hasyvéva compuesto ndahasyivéva ha sa'ive energía oguerekóva apytépe, ha oipuru energía liberada okakuaa ha heñói jey hag̃ua. 
Tekove tuichaháicha oĩva ivy'ape ári hína oguereko dependencia directa térã indirectamente fotosíntesis-rehe.
Oñemoĩ hag̃ua umi electrón circuito-pe, hidrógeno ojeipe'a ýgui, ha ojeheja oxígeno ndoikovéiramo.
Upe forma anoxigénica ndahasyivéva heñói va'ekue 3.8 Ga, nda'areguasúi tekove ñepyrũgui.
Ñepyrurã, oxígeno isasõva ojoajuva'ekue umi ita calizo rehe, hierro ha ambue mineral-kuéra rehe.
Jepéramo umi célula peteĩteĩ ojapo sa'ieterei oxígeno, metabolísmo ojoajúvo heta célula rehe hetaiterei tiempo rire, omoambue yvy'apu'a rehegua atmósfera ko'ágã oĩháicha.
Capa de ozono oipyte, ha ko'ágãite peve oipyte gueteri, heta porãitemi radiación ultravioleta, peteĩ jey ohasava'ekue atmósfera rupi.
Upéicha rupi, yvy'apu'a oñepyrũ hetave og̃uahẽ ichupe kuarahy rakukue eón Proterozoico-pe.
Umi depósito glaciar ojejuhuva'ekue Sudáfrica-pe hi'aréma amo 2,2 Ga rupi, upéramo, evidencia paleomagnética-pe he'iháicha, oĩneko raka'e ecuador ypýrupi.
Edad de hielo huroniana ikatúne raka'e oiko oĩ rupi hetave oxígeno concentración atmósfera-pe, ha péva rupi sa'ive oĩ metano (CH4) atmósfera-pe. 
Ha katu, upe ñe'ẽ Tierra Bola de Nieve ojeporu py'ỹi oñemoha'ãnga hag̃ua umi hielo-pegua edad uperireguáma período criogeniano aja.
Dióxido de carbono ojoaju ama rehe, ojapo hag̃ua clima, itakuéra ñemohenda hag̃ua ácido carbónico, uperire ojejohéiva mar ryepýpe, ha upégui oñeg̃uenohẽ gas de efecto invernadero atmósfera-pegua.
Bacteria-kuéra dominio ikatu raka'e ojeiraevẽ  ojuehegui ambue tekove oĩvagui (sapy'ánte ojeheróva Neumora), Ha katu ko suposición  oje'éva iñapañuãi.
Umi fósil ypy oguerekóva característica hongo reheguáva voi, ou hína era paleoproterozoica-gui, ojapo 2,4 millón ary; ko'ã organismo bentónico muticelular oguereko va'ekue estructura filamentosa ikatúva oiko ichugui anastomosis.
Ikatu hína upe célula tuichavéva omokõse reka'e michĩvévape, Ha katu nosẽi ichupe (ikatu raka'e umi presa michĩvéva oñakãrapu'ãvema rupi).
Oxígeno jeporukuévo, omoambue hyepýpe umi producto oĩreímava célula tuichavévagui ha oguerekove energía.
Pya'e, heñói peteĩ simbiosis estable peteĩ célula tuicháva ha célula michĩvéva ndive, péva ryepýpe.
Upéichagua evento oikova'ekue cianobacteria fotosintética ndive oike va'ekue umi célula heterótrofa tuichavéva ryepýpe ha oiko ichuguikuéra doroplastos.
Avei teoría endosimbiótica ipyenda porãva mitocondria ha cloroplasto-kuéra origen celular, oĩ teoría célula kuéra  omog̃uahẽva  peroxisomas-pe, umi espiroqueta omog̃uahẽ cilios ha flagelos-pe, ha ikatu raka'e peteĩ ADN virus ogueraha núcleo celular-pe, jepéramo mokõivéva ndojeroviaguasúi.
1.1 Ga rupi, upe supercontinente Rodinia oñemohendáma raha'e ohóvo.
Jepéramo división oĩva peteĩ colonia oguerekóva célula especializada ha peteĩ organismo multicelular nameméi hesakã, ojapo 1.000 millón ary rupi, heñói ñepyrũ raka'e umi ka'avo multicelular, ikutúva alga hovyũva.
Umi polo paleomagnético ojokupyty evidencia geológica rupive, taha'e umi cinturón orogénico, ohechaukáva umi placa ymaveguare rembe'y, ha mba'éichapa raka'e flora ha fauna división.
Aimete amo 1000-gui 830 Ma-pe, hetave vore  upe masa continental-gui ojoaju supercontinente Rodinia rehe.
Supercontinente hipotético sapy'ánte ojekuaa Pannotia térã Vendia-ramo.
Mokõive glaciación-pegua mbaretekue ha mecanismo oguerekóva oĩ gueteri jehapereka poguýpe ha hasyve hína upéva explicación yvy'apu'a bola de nieve proterozoica temprana-gui.
CO2 ha'e rupi peteĩ gas oñemomba'egusúva efecto invernadero ryepýpe, clima ho'ỹsamba yvy'apu'a tuichakue javeve.
Actividad volcánica kakuaave oiko raka'e Rodinia ruptura ndive oñondivete.
Tekove pyahu ko'ágãgua, ojeheróva Ediacara biota, tuicha ha hetave araka'evegui.
Oguereko mbohapy época: Paleozoiko, Mesozoiko ha Cenozoiko, ha upe momento- guive tekove multicelular oñemosarambi, hetajey aimete opavave organismo ojekuaávagui ko'ágã.
Kóva ojapo mar-pegua nivel jejupive.
Glaciación rapykuere ko período-pe, ojejuhu Gondwana ymaveguarépe oñópente.
Umi continente Laurentia ha Baltica oñohug̃uatĩ raka'e 450 ha 400 Ma-pe rupi, Orogenia caledonia aja, omoheñói hag̃ua Laurussia (ojekuaáva avei Euramérica ramo).
Colisión oikova'ekue Siberia Laurussia ndive omoheñói va'ekue Urales-pegua Orogenia, colisión Gondwana Laurussia ndive ojehero Orogenia Varisca térã Hercínica Europa-pe térã Orogenia Allegheniana América del Norte-pe.
Ediacaran jeikove aja ha'etévaicha primitivo, ha hasyeterei ojejapo hag̃ua oimeraẽ grupo moderno-pe, Cámbrico pahápe umi filo moderno-pe oĩmava'ekue.
Oĩ ko'ã cámbrico atýpegua hasývaicha, Ha katu ha'ete ku ndojokupytyi'ete vida moderna rehe; techapyrã oĩ anomalocaris ha Haikouichthys.
Peteĩ criatura ikatúva raka'e pirakuéra ypykue, térã ikatu avei raka'e ojokupyty hendive, ha'e va'ekue Pikaia.
Pirakuéra, umi vertebrado ypy, oñemoambue va'ekue océano-pe 530 Ma-kuéra rupi.
Umi hongo ha yvypegua ka'avo fósil ymaveguarevéva, ou hína 480-460 Ma, jepéramo evidencia molecular he'i umi hongo ikatu raka'e ojapo colonización yvy ape ári 1000 Ma javéma ha ka'avo 700 Ma.
Aleta oñemoambue raka'e ha oiko ichugui extremidades, umi tetrápodos oipuru va'ekue omopu'ã hag̃ua iñakã ýgui oguereko hag̃ua respiración.
Sapy'ánte, oĩ ijapytepekuéra pya'e oikokuaáva yvy ape ári ha ohasa hekove okakuaa rire yvy ape árima, jepéramo heñói ýpe ha ohojey omoĩ hupi'a.
Ka'avokuéra ome'ẽ ha'ỹingue, ha upéva ombopya'eteve isarambiva'ekue yvy ape ári, ko'ã tiempo-pe jerére (ikatu raka'e 360 Ma-pe rupi).
Avei 30millón aryve (310 Ma) ohechava'ekue apañuãi sinápsidos mba'éva (oĩháme umi mymba kambu) saurópsidos (oihámẽ umi guyra ha reptil-kuéra).
Triásico-Jurásico 200 Ma extinción oiko va'ekue, oñangareko ñemanógui hetaiterei dinosaurio-pe ha pya'e oiko ichuguikuéra dominante, vertebrado-kuéra apytépe.
60% umi ýpegua invertebrado-gui omanombaitéma ha 25% opaite umi familia-gui. 
Extinción masiva mbohapyha ha'e va'ekue upe evento Pérmico-Triásico, térã Gran Muerte, ikatu raka'e oiko peteĩ combinación evento volcánico Siberian traps, peteĩ asteroide impacto, hidrato de metano gasificación, mar-pegua nivel fluctuación ha peteĩ evento anóxido mba'eguasuetereíva.
Kóva ha'e va'ekue, hetavérõ, extinción guasuvéva tembiasakuépe, 57% rupi opaite umi familia-gui ha 83% opaite umi género omanova'ekuégui. 
Paleoceno ñepyrũme, yvy'apu'a oñakarapu'ã extinción-gui ha mymba kambu diversidad hetave.
Upe sabana kapi'ipe'ỹrehe oñepyrũ hetave paisaje tuichakue, ha umi mamífero taha'e Andrewsarchus opu'ã oiko hag̃ua ichugui mymba kambu depredador yvy ape árigua ojekuaáva tembiasakue ryepýpe, ha umi ballena ypy taha'e Basilosaurus, ha ipoguýpe opyta mar-kuéra.
Umi ungulado tuichaitereíva taha'e Paraceratherium ha Deinotherium oñemoambue ha ipoguýpe opyta umi pastizal.
Mar de Tetis oñembotyva'ekue África ha Europa colisión rehe.
Puente terrestre ohejava'ekue umi criatura oñemoha'eñóva América del Sur-pegua ohóvo América del Norte-pe, ha ambueháicha.
Umi hielo-pegua edad ombohape yvypóra moderno akãrapu'ã Africa sahariana-pe ha iñemosarambi.
Heta oĩ oimo'ãva peteĩ migración tuichaitereíva oikova'ekue Beringia pukukue javeve, upévare, ko'ágã, oĩ camello (oñemoambuéva'ekue ha opa raka'e América del Norte-pe), kavaju (oñemoambueva'ekue ha opa raka'e América del Norte-pe), ha umi ypykue americano. 
Cerebro tuichakue pya'eterei okakuaáve, ha 2Ma-pe, ojehecha ñepyrũva'ekue mymbakuéra oñemohendáva género Homo apytépe.
Control oguerekóva yvypóra tata ári, ikatu raka'e oñepyrũ Homo erectus ndive (térã Homo ergaster), ikatu raka'e sa'ivéramo 790.000 ary, Ha katu ikatu pya'eve 1,5 Ma- gui avei. 
Hasyve hína ojekuaa porã hag̃ua lenguaje ñepyrũ ypy; nahesakã porãi oimépa Homo erectus ikatúpa oñe'ẽ, yrõ katu upe capacidad oñepyrũ Homo sapiens ndive raẽ. 
Umi tekoharegua habilidad opyta hasyve iñeikumby, lenguaje katu sofisticado-ve ha umi herramienta katu ojejapoporãve.
Umi yvypóra ohechauka'ypýva espiritualidad hína  neandertal-kuéra (katuínte oñemohendáva peteĩ especie ndoguerekóiva descendiente-ramo); oñotỹ umi omanóvape, py'ỹinte tembi'u ha herramienta ỹ rehe.
Oñembohasyvévo lenguaje jeporu, mandu'a ha ñemomarandu ñembohasa capacidad oikoite, ha oĩ peteĩ propuesta ohaíva Richard Dawkins, peteĩ replicador pyahúpe: ojeheróva meme.
Ary 8500 ha 7000 aC ryepýpe, yvyporakuéra Creciente Fértil Medio Oriente-pe oñepyrũ omoñemuña ka'avo ha mymba: ojehero agricultura. 
Ha katu, umi civilización oñepyrũva'ekue agricultura, ñemopyenda ha productividad hetave ome'ẽva agricultura, ha upéva rupi yvypóra retakue okakuaave ha ojepyso.
Kóva ogueraha raka'e civilización ypýpe yvy ape ári Sumeria-pe, Medio Oriente-pe, ary 4000 ha 3000 aC ryepýpe.
Yvyporakuéra ndohasavéima va'erã tiempo oguerekóva guive omba'apohápe oikove potavo añónte, ha oñepyrũ umi ocupación especializada ypy ( techapyrã, apoporãmbyhára, ñemuhára, pa'ikuéra ha hetave.).
Ary 500 aC jerére rupi, oĩma raka'e umi civilización avanzada Medio Oriente-pe, Irán, India, Chína, ha Grecia, sapy'ánte ohómava tapykue gotyo.
Ko civilización oñakãrapu'ã va'ekue ñorãirõhápe, avei apoporãmby, ciencia, matemática ha arquitectura-pe.
Imperio Romano ojehekombo'e raka'e cristiano jeroviapýpe emperador Constantino rehe, siglo 4 ñepyrũme ha oñemohu'ã siglo 5 pahápe.
Sabiduría róga oñemopyendava'ekue abasí era-pe, Bagdag, Irak-pe.
Siglo XIV-pe, oñepyrũva'ekue Renacimiento Italia-pe ha oñakãrapu'ã jeroviapy, apoporãmby ha ciencia-pe.
Civilización europea oñepyrũva'ekue oñemoambue ary 1500 guive, ha upépe oñepyrũ umi revolución científica ha industrial.
1914- guive 1918-peve ha 1939-guive 1945-peve, opaite tetãnguéra yvy ape árigua oike joaite hikuái umi guerra mundial-hápe.
Guerra rire, oñemopyenda heta estado pyahu, ha upekuévo oguereko térã omoneĩ tekove sasõ peteĩ descolonización período-pe.
Umi tecnología akãrapu'ã ryepýpe oike arma nuclear, computadora, ingeniería genética ha nanotecnología.
Jepyapy ha apañuãi guasuvéva taha'e mba'asy, guerra, mboriahu, radicalismo ivaíva ha, ramovegua, clima iñambuéva yvypóra voi ojapóva, hetave avei yvypóra retakue yvy ape ári hetavévo avei.
Yvypóra rembiasa, térã pe tembiasa ojehaíva, omombe'u yvypóra reko rapykuere.
Neolítico resa renondépe oñepyrũ Ñemitỹ Ñemboyahu, 10.000 ha 5000 ary a. C. mbytépe, Creciente Fértil ramoguare Cercano Oriente-pe.
Ñemitỹ reko oguatavévo ohóvo, mba'e ra'ỹinguéra ñeñotỹ oñakãrapu'ãve ha ha'e rupive oñemboja'o tembiapokuéra oñeñongatu hag̃ua hi'upyrã ka'avokuéra okakuaa aja.
Hinduismo oñepyrũ oguata Edad de Bronce opávo subcontinente indio-pe.
Tembiasakue ojeheróva historia posclásica ("Edad Media", c. 500-1500 d. C.) aja ningo oñepyrũ va'ekue cristianismo, Edad de Oro islámica (c. 750 d. C. - c. 1258 d. C.) ha umi renacimiento timúrida ha italiano (1300 d.C. rupi).
Oguahẽvo siglo XVVIII, kuaapy ha tecnología oñembyatýva ko'ẽ reíre okakuaave ha ha'e rupive oiko pe Revolución Industrial ha oñepyrũ peteĩ periodo moderno hi'aréva, oñepyrũva 1800 rupi ha ohóva hese ko'ágã peve.
Yvypóra hete rupive oje'ekuaáva ipyahuha heñói África-pe ojapópa 300.000 ary rupi ha oñemboheko moderno-ve hag̃ua ojapo 50.000 ary rupi.
Ikatu hína oime ojapóma 1.8 millón ary rupi, katu añetehápe ojapo 500.000 ary rupi, yvyporakuéra oñepyrũ oiporu tata ojepe'e ha hi'upy mbojyrã.
Yvyporakuéra paleolítica-pegua oiko va'ekue omymbajuka ha omba'embyatývo ha, tuichaháicha, ova ha ova va'ekue ápe ha pépe.
Yvypóra sarambi América del Norte ha Oceanía-pe oiko pe clímax edad de hielo ramoitevegua ramo.
Río Amarillo valle Chína-pe oñeñemitỹ va'ekue mijo ha cereal opaichagua 7000 ary a. C. rupi; Yangtze valle upe mboyve oñemitỹma va'ekue ogapýpe, ikatu oiméma va'ekue 8000 ary a. rupi.
Metalurgia ojeiporu ypy tembiporu ha jeguakarãnguéra cobre-guigua apópe 6000 a. ary rupi.
Tavakuéra guive oñemongu'e va'ekue ñemoñemu, manufactura ha poder político.
Tavakuéra akãrapu'ã he'ise va'ekue civilización ñepyrũ.
Ko'ã tekoaty heta hendáicha omoñepyrũ rueda jaikuaáva, papapykuaa, bronce gueromba'apo, barco de vela, rueda alfarero oiporúva, poyvi, edificio tuichaicha ñemopu'ã ha jehaipy.
Marãngatukuéra hete yvypórava ñemomorã imbarete va'ekue Neolítico-pe.
Ko'ã tavapy oñemohenda va'ekue umi valle fertil hi'ysyryháre: Tígris ha Éufrates Mesopotamia-pe, Nilo Egipto-pe, Indo subcontinente indio-pe ha ysyry Yangtze ha Amarillo Chína-pe.
Escritura cuneiforme oñepyrũ peteĩ sistema de pictografía ramo, umi representación pictórica hesegua peichaháguinte oñembosa'ive ha opyta hesakã'ive.
Mba'e jegueroja oiko va'ekue ýrupi, río ha mar rupive.
Ko'ã mba'e oñakãrapu'ãva rupive heñói heta estado ha imperio ijyvy tuicháva.
Creta-pe, civilización minoica oike va'ekue Edad de Bronce-pe 2700 a. C. ary rupi ha ojeguereko civilización ypy Europa-peguáramo.
Ko'ã milenio oútavape g̃uarã, civilización-kuéra ojepyso arapy tuichakue.
India-pe, ko ára pehẽ ha'e va'ekue período védico (1750-600 a. C.), omopyendáva hinduismo ha ambue India sociedad rekópe voive oĩ va'ekue, ha opa siglo VI BCE ramo.
Etapa oñepyrũramoguare Mesoamérica-pe (1500-500 a. C. ary rupi), oñepyrũ oku'e civilización heko ambueve ha opytavémava peteĩ hendápe, umíva hetave oiko ko'ágã oĩha México, América Central ha Perú.
Teoría era axial rehegua oguenohẽva Karl Jaspers' ryepýpe oike avei zoroastrismo persa, katu ambue tapicha arandu nomoneĩmbái línea de tiempo ha'e momoĩva zoroastrismo ohechauka hag̃ua).
Ko'ãva hína kuri taoísmo, legalismo ha confucianismo.
Umi imperio tuicha oikotevẽ va'ekue militar pokatu rupive ombojoapy ijehekuéra yvy tuicha ha omoñepyrũ tekoha oñangarekótava upépe oñeñemitỹ hag̃ua.
Hoĩ va'ekue heta imperio regionalko periodo aja.
Imperio mediano ombohape heta imperio iraní ohóva ojoapykuéri, umíva apytépe oĩ Imperio aqueménida (550-330 a. C.), Imperio parto (247 a. C.-224 d. C. arýpe) ha Imperio sasánida (224-651 d. C. arýpe).
Tenondeve, Alejandro Magno (356–323 a. C.), Macedonia-gua, omoñepyrũ peteĩ imperio de conquista oñepyrũva ko'agãite oĩha Gracia guive, ko'agãite oĩha India peve.
Siglo III EC guive, dinastia Gupta omoakã periodo ojeheróva Edad de Oro de la India antigua ramo. 
Teko oñemohendáva upéva rupive oipytyvõ oñembohape hag̃ua edad de oro cultura indú-pegua siglo IV ha V ramoguare.
Augusto, Roma emperador ypy ára ramoguare (63 a. C. - 14 d. C. arýpe), Roma oguerekopa nungáma va'ekue ipoguýpe Mediterráneo.
Imperio occidental ho'áta kuri 476 EC arýpe, Alemania influencia reheve Odoacro poguýpe.
Dinastía Han oñembojojakuaa kuri ipokatukue ha infuencia orekóva rupive Imperio Romano, oĩva ambue henda gotyo Seda Rapégui rehe.
Ambue imperio Período Clásico-pegua javeve, Chína Han ára ramoguare oñakarapu'ã tuichaháicha hetã ñemoakã, tekombo'e, papapykuaa, astronomía, tecnología ha hetave mba'épe.
Oñemohenda avei imperio regional oñakãrapu'ãva América tuichakue, osẽva rekopy oñemohendámava 2500 a. C. ary guivéma.
Umi maya táva-estado tuicháva opu'ãve mbeguekatu hetakue ha iñakãrapu'ãngue rupive, ha maya rekopy ojepyso Yucatán ha ijere rehe.
Upéicharamojepe oĩ región ojeguerekohague periodo pya'eteve oñeñakãrapu'ãhague.
Dinastia Han Chína-pe ho'a peteĩ guerra civil-pe 220 CE arýpe, oñepyrũvo péicha tres reino periodo, Roma hovakegua isarambive aja ohóvo oñemboja'o peve upe aja nunga, oñepyrũvo ojeikuaáva Crisis del Tercer Siglo ramo.
Estribo jeporu ha kavaju imbaretéva ñemoña oguerahakuaa hag̃uaicha peteĩ arquero arma reheve ombopokatu umi nómada-pe omyangekói katui hag̃ua umi civilización oñembohekohámavape.
Imperio Romano rembyre, Mediterráneo oriental-pe, ohove tenonde ojeikuaávo péicha chupe Imperio Bizantino ramo.
Peteĩ ára pehẽ akoiete nunga oñemoñepyrũ Imperio Romano Occidental ho'áramoguare siglo V guive, oñemboja'óramo heta reino ojeíva ojueheguípe, umíva apytépe oĩ tenondeve oñembyatýtava Sacro Imperio Romano Germánico-pe.
Surgotyo Asia-pe ojekuaa heta reino intermedio India-pe, umíva rapykuéri opu'ã ohóvo imperio islámico India-pegua.
Kóva ombohape África ojoaju hag̃ua sudeste asiático ñemu rape rehe, ojoajúvo péicha Ásia rehe; kóva, cultura musulmana ndive, omoñepyrũ cultura swahili.
Kóva ha'e va'ekue avei peteĩ batallacultural, cultura bizantina helenística ha cristiana ndive oñombohovakévo persa iraní ha religión zoroastriana ndive.
Henda tee oĩva Península Arábiga guive, umi musulmán oñepyrũ isarambi era posclásica temprana guive.
Tuichakue nunga ko kuaapy ha ñeakarapu'ã ikatu ojoaju geografía rehe.
Influencia orekóva umi ñemuhára susulmán Africa-árabe ha árabe-Ásia-gua ñemura rape rehe tuichaiterei va'ekue.
Religión ha conquista ñemboguatase omongyre'ỹ rupi chupekuéra, umi mburuvicha Europa-gua omongu'e heta cruzada oñeha'ã hag̃ua ombojevy umi musulmán pokatu ha opyta jey hag̃ua ipoguypekuéra Tierra Santa.
Árabe poguýpe ñeime upe hendárupi opa siglo XI mbyte rupi umi turco selyúcida ñeguahẽrupive, oúva sur gotyo tierras natales turca oĩva Asia Central guive.
Upe tenda tenondeve hérata Costa de Berbería ha ipype oñembohógata pirata ha corsario oiporútava heta puerto Áfricanorte-pegua, umíva guive oike hag̃ua heta táva yrembe'y rehe oĩva heta tetã Europa-pegua rupiohekávo esclavo omoñemu hag̃ua norte gotyo Africa-pe Berbería esclavo ñemoñemu ryepýpe. 
Siglo VIII ramo, islam oñepyrũ oike ko tenda rupi ha pya'evoi oiko chugui jeropiapy peteĩ añónteva tavayguakuéra apytépe, jepéramo budismo imbarete este gotyo.
Genghis Khan omanorire 1227 arýpe, Asia Central tuichakue nunga oĩ gueteri peteĩ estado opytáva hendaguépe, Chagatai Khanate poguýpe.
Upéi, ko tenda oñemopehẽ heta kanato michĩvévape, umi uskeko omoñepyrũ va'ekue.
Umi invasor bárbaro omoñepyrũ reinopyahu imba'ekuérava Imperio Romano Occidental rembyrégui.
Cristianismo isarambi Europa occidental-pe ha oñemoñepyrũ heta monasterio.
Señorialismo, tapicha okaraygua ñembyaty tekohamimíme ohepyme'ẽ va'erã renta ha omba'apo umi noble-pe g̃uarã, ha feudalismo, peteĩ estructura política umi caballero ha nomble orekóva rango karapeve omboguata va'erã servicio militar huvichakuérape g̃uarã, hekovia oñeme'ẽvo chupekuéra ojapyhy renta yvy repy ha oiko hag̃ua mburuvicháramo, umíva va'ekue mokõi hendáicha oñemohendaha sociedad medieval oku'e va'ekue Alta Edad Media aja.
Umi comerciante Italia-gua ogueru hetãme esclavo omba'apo hag̃ua ogapýpe térã asuka apópe.
Vare'a, mba'asy ha ñorairõ oheja yvýre tekove Europa Occidenta-pegua.
Peichaháguinte ombohape hikái oñemopyenda hag̃ua dinastía Zagwe, ijeikuaaitéva arquitectura excabada oikóva ita rehe Lalibela-pe.
Oreko ipoguýpe comercio transahariano omongu'éva oro, marfil, juky ha esclavo.
África central ohecha heta estado heñóiramo, umíva apytépe oĩ reino de Kongo.
Omopu'ã hikuái esta estructura defensiva itágui mortero-ỹre, upépe oĩ Gran Zimbabue, Reino de Zimbabue táva tee, Khami, Reino de Butua táva tee, ha Danangombe (Dhlo-Dhlo), Imperio Rozvi táva tee.
Soglo IX ohecha peteĩ ñorairõ mbohapy hendáguio ojekehague norte de la India oguerekoségui ipoguýpe, upépe oike Imperio Pratihara, Imperio Pala ha Imperio Rashtrakuta.
Upéicharamo jepe, dinastía Tang ipahápe oñemboja'o, medio siglo sarambi oiko rire, dinastia Song omopeteĩ jey Chína, ha'érmao guare, William McNeill he'iháicha, "tetã iviruhetave, ikatupyryve ha hetave tekove oguerekóva yvy ape ári".
Ohasa rire peteĩsiglo rupi dinatía mongol Yuan ipokatuhague, Chína-gua aty oñepyrũ jey ipokatu dinastía Ming ñepyrũ rupive (1368 arýpe).
Nara periodo siglo VIII ramoguare ohechauka peteĩ estado japonés imbaretéva ñepyrũ, ha py'ỹinte, ojehero chupe edad de oro ramo.
Periodo feudal historia japonesa-pe, ipokatúramoguare umi mburuvicha heta hendapegua (daimyos) ha gobierno militar karaikuéra ñorãirõrã (shogunes) omboguatáva, oĩha shogunato Tokugawa, isarambi 1185 guive 1868 peve.
Silla ojapyhy Baekje 660 arýpe ha Goguryeo 668 arýpe, ohechaukávo péicha período umi Estado oĩva Norte ha Sur gotyo ñepyrũ (남북국시대), Silla Unificada sur gotyo ha Balhae, peteĩ estado Goguryeo-pe omyengoviáva norte gotyo.
Siglo IX guive, Reino de Bagan opo iñapysẽvévo Myanmar moderna-pe.
Umi Ancestral Puebloans ha umi ha'ekuéra mbpayve oúva (siglo IX guive XIII peve) omopu'ã heta táva ojepytaha, oĩhápe estructura itágui ijapopyréva opytátava heta ára edicficio tuichavévaramo América del Norte-pe siglo XIX peve.
América del Sur-pe, siglo XIV ha XV jave umi Inca oñakãrapu'ã.
Revolución científica imbareteve Johannes Gutenberg omoinge rupi imprenta Europa-pe, oiporúvo tai ojeíva ojuegui, upéicha avei telescopio ha microscopio reñói.
Periodo moderno tardío ohove hese Segunda Guerra Mundial paha rupive, 1945 ary térã ko'agãite peve.
Periodo moderno temprano ojekuaave ciencia imbarete rupi ohóvo ko'ẽ reíre progreso tecnológico ryepýpe, política cívica oike rehe tavaygua apytépe ha estado nación oñepyrũva rehe.
Periodo moderno temprano aja, Europa ogueru jey ipoguýpe dominio imba'éva; umi tembiasakue rapykuehoha oñomongeta gueteri mba'érepa oiko raka'e upéva.
Emboguata va'ekue peteĩ vire reko itenondetereímava 1000 EC arýpe g̃uarã.
Oguereko va'ekue ipópe peteĩ ventaja tecnológica ha oguereko va'ekue ipópe añónte hierro fundido, fuelle de pistón, puente colgante, imprenta ha brújula apo.
Peteĩ teoría ascenso de Europa rehegua he'i Europa geografía tuichaiterei mba'ehague iñeñakãrapu'ãrã.
Kóva rupive Europa ikatu va'ekue oñangareko ijehe peligro oguerúva umi invasor Asia Central-gui oúva rovake.
Islam edad de oro opa va'ekue umi mongol ipojáiramoguare Bagdad rehe 1258 arýpe.
Geografía oipytyvõ geopolítica ojoavy hag̃ua tuichaháicha.
Upéva rovake, Europa akoiete nunga oĩ ñemboja'ohápe estado de guerra ojoapykuéri oikóva rupi.
Haimete umi civilización agricola tuichakue ojehapejoko mbarete umi ijere rehegua rupive.
Tecnología akãrapu'ã ha riqueza ojehupytýva mba'e ñemoñemu rupive mbeguekatúpe tuichave hag̃ua tape ojejuhúva.
Oñeha'arõhaguéicha, expanción marítima Europa-pe, ojehecha rehe pe continente geografía, tuichaháicha oiko kuri mi estado atlantico orekóva rupive: Portugal, España, Inglaterra, Francia ha Paíces Bajos.
África Norte-pe, Saadi Sultanado oĩ peteĩ estado berebe independinete ramo 1659 peve.
Costa swahiki oñeme'ẽ opyta rire Imperio Portugués ha tenondeve Imperio Omaní poguýpe.
Zimbabue, Reino sudafricano ombohape oĩ hag̃ua reino michĩvéva, umíva apytépe oĩ Mutapa, Butua ha Rozvi.
Ambue civilización África-pe osẽve tenonde ko periodo aja.
Japón ohasa periodo Azuchi-Momoyama (1568-1603), upe rire oho hese periodo Edo (1603-1868 ary ramo).
Johor Sultanado, oñemohendáva extremo sur gotyo Península Malaya-pe, oñemopyenda potencia comercial iñapysẽvévaramo upe región-pe.
Rusia oike ohóvo costa noreste gotyo América del Norte-pe, omopu'ã ypývo peteĩ colonia ko'agãite oĩha Alaska-pe 1784 ramo ha pe puesto Fort Ross ko'agãite oĩha California-pe 1812 arýpe.
Revolición Indistrial oñepyrũ Gran Bretaña-pe ha oiporu producción aporeko pyahu —fábrica, producción tuichaháicha ha necanización— ikatu hag̃uaicha ojejapo hetave mba'e ha pya'eve sa'ive mba'apohára tapykueve oleikotevẽ va'ekuégui reheve.
Europe-kuéra oñepyrũ rire ipokatu América rehe, umi actividad imperial oku'eve Asia ha Oceanía yvýpe.
Umi británico omoñepyrũ avei colonia Australia, Nueva Zelanda ha Sudáfrica-pe ha heta colono británico ova ko'ã colonia-pe.
Europa-pe, desafío económico ha militar oĩva omoñepyrũ peteĩ sitema de estado nacional, ha umi etnolingüísticas aty oñepyrũ ojeikuaauka peteĩ tetã añetetéramo oikoségui sãsópe heko ha política oiporúva ñemboguatápe.
Upe aja, contaminación industrial ha tekoha ñemongy'a, oĩva yma tata ojeikuaa ypy ha civilización ñepyrũ guive, imbareteve ohóvo upe aja.
Arapy rembyre tuichakue nunga ári ho'a umi tetã heko europeo-va influencia poguýpe: Estados Unidos ha Japón.
Primera Guerra Mundial ombohape irundy imperio ho'a hag̃ua: Austria-Hungría, Imperio Alemán, Imperio Otomano ha Imperio Ruso, upéicha avei omokangyve Reino Unido y Francia-pe.
Tetã oñombohováiva, virureko ku'evaikue ha Gran Depresión ojeheróva, oipytyvõ oje'a pya'eve hag̃ua Segunda Guerra Mundial-pe.
Guerra Fría opa py'aguapypeporã 1991 arýpe Picnic Paneuropeo rire, Cortina de Hierro ha Muro de Berlín ho'a rire, ha Bloque del Este ha Pacto de Varsovia rire.
Primera década guerra opa rire, umi colonia Asia ha África-pe oguerekóva umi imperio belga, británico, holandés, francés ha ambue Europa occidental-gua ohupyty isãso hekoitépe.
Unión Europea ñemongu'e porã oñepysãnga kuri umi temimoĩmby viru ñangarekorã ha política común oĩva ndoikoporãi rupi, ojogua nunga oiko va'ekue Estados Unidos-pe umi Confederación Artículo poguýpe oiko va'ekuépe, ojejapyhy mboyve Estados Unidos Léi Guasu oñepyrũva ojeiporu 1789 ary guive.
Umi década oúva Segunda Guerra Mundial rire, ko'ã mba'e oñembopyahúva ombohape ikatu hag̃uaicha ojeveve avión rupive, ojeguereko hag̃ua heta satélite artificial heta aplicación reheve, oikehápe Sistema de Posicionamiento Global (GPS) ha internet.
Competencia mundial ojejapyhy hag̃ua umi recurso natural hetave, hetave rupi avei tekove ypy ape ári ha industrialización okakuaa rupi, umíva ko'ýte ojehecha India, Chína ha Brasil-pe.
Peteĩ archivo ha'e peteĩ registro histórico ñembyaty -oimeháicha- térã peteĩ tenda ojejuhukuaahápe. 
Oñembohéra metáfora-ramo "peteĩ organísmo secreción-ramo", ha oñemoambue umi kuatiakuéra ojehaiva'ekuégui térã ojejapova'ekue concientemente oheja hag̃uã peteĩ marandu arykuéra oúvape g̃uarã.
Kóva he'ise umi archivo tuicha ojoavyha ojuehegui biblioteca-hárupi taha'e función térã iñemohendápe, jepéramo umi archivo colección py'ỹinte ojejuhukuaa biblioteca rendápe. 
Arqueólogo-kuéra ojuhu umi archivo oguerekóva cientos (sapy'ánte miles) arcilla rehegua tablilla oñemohendáva mbohapyha ha mokõiha milenio-pe kirito mboyve, tenda taha'e Ebla, Mari, Amarna, Hattusas, Ugarit, ha Pylos.
Hakatu, okañymba, kuatia jehaipy papiro ha kuatia ári pya'eterei oñembyaipa, umi itaregua tableta rovái.
Inglaterra 1066 rire omoheñói archivo ha método, archivo jehapereka reheguáva.
Jepéramo oĩ hetaichagua archivo, censo ramovegua, Estados Unidos-pegua archivista kuéra ohechakuaa po archivo rehegua: tekombo'e rehegua, ñemureko rehegua (viru ñembyatyrã), Tetã remimoĩmby, viru ombyaty'ỹva ha ambue.
Ko'ã archivo colección-pe jeike katuínte oiko cita rupive; oĩ katu heta aravo oikuaaukáva ojapo hag̃uã consulta.
Ñemureko rehegua archivo oñemomba'eguasuvéva techapyrãramo Estados Unidos-pe oĩ Coca-Cola (oĩháme avei museo separado World of Coca-Cola), Procter and Gamble, Motorola Heritage Services and Archives, and Levi Strauss & Co. Ko'ã archivo corporativo oñangareko tembiasakuépegua kuatia ha kuatiahai ojokupytýva tembiasakue rehe ha iñemuha renda administración.
Mba'apoharakuéra ko'ãichagua archivo-pe ikatu oguereko oimehaichagua combinación, ñembokatupyry ha kuatia rehegua, taha'e antecedente histórico térã biblitecario.
Estados Unidos-pe, Archivo ha Registro rehegua Tetãmegua Administración (TAAR) oñangareko archivo tee renda, Columbia ha College Park tavusúpe, Maryland, oguerekóva tembiapo renda Estados Unidos tuichakue javeve.
Reino Unido-pe, Tetãmegua Archivo (ymave ojekuaava'ekue Registro Público-ramo) ha'e Inglaterra ha Gales Tetãmegua Archivo.
Oñondivepa, archivo retakue oĩva Francia-pegua Archivo Poguýpe, ha'e hína tuichavéva yvy'ape'ári.
Arquidiócesis, diócesis ha tupaokuéra avei oguereko archivo Tupao Católico Romano ha Anglicano-pe.
Katuínte, ko'ã temimoĩmbýpe oñeme'ẽ peteĩ subsidio Tetã pokatu guive ha avei fondo privado.
Heta museo oñongatu archivo-kuéra, oikuaauka hag̃uã moõguipa ou umi mba'e oñongatúva.
Kóva ha'epeteĩ cifra oñemboykéva upe 1,3%-gui, ojehechava'ekue mba'apohára ijeheguiguávaramo.
Ko archivo rembiapo tee hína ombyaty kuñanguéra rembiasakue tee he'iséva ha'e oñandúva, ha oipota oñehendu.
Peteĩ organización archivo (taha'e peteĩ corporación térã pokatu) ikatu oguereko ambueíchagua registro, taha'e kuatiaregua archivo, ñemurekoregua archivo, memorandum, tetã rekuái marandu ha atyregua acta.
Heta ko'ã donación ne'irã gueteri oñehesa'ỹijo, hakatu ko'agãite oñembohape hína iñeñongatu internet-pe ha oñemoĩ tapichakuéra pópe línea rupive jeporurã.
Umi socio internacional UNESCO archivo-pe g̃uarã ha'e Blue Shiel Internacional Haya Convención jokupytýpe, Bien Cultural-kuéra ñangarekorã 1954-pe ha Protocolo mokõiha 1999-pegua.
Page, Morgan M. "One from the Vaults: Gossip, Access, and Trans History-Telling".
Kóva rehegua techapyrã hína Morgan M. Page descripción, oikuaaukataha umi transgénero rembiasakue, tapichakuéra trans-kuérape voi redes sociales rupive ha plataforma taha'e tumblr, twiitter ha instagram, upéicha avei podcasts rupive.
Contraarchivo opción oĩva rupive, ikatu oĩ hína potencial "oñembohovakévo umi ymaguare oñembosako'ihaguéicha tembiasakue" ojehechaháicha umi archivo agãguápe, omopa'ũva narrativa-pe py'ỹinte noirĩva umi archivo material apytépe.
peteĩ biografía, térã bio añónte, ha'e hína peteĩ marandu ohechaukaporãva peteĩ tapicha rekovekue.
Umi obra biográfica ningo heta jey ndaha'éi de ficción, katu ficción ikatu avei ojeiporu oñemoha'ãnga hag̃ua peteĩ tapicha rekove.
Ambue biografías antiguas ñembyatypyrre ojeikuáva ningo hína  De vita Caesarum ("Césares rekove rehegua") Suetonio rembiapokue, ojehai va'ekue amo 121 d.C. arýrupi emperador Adriano ára ramoguare.
Ermitaños, monjes ha sacerdotes oiporu ko período histórico ohaihag̃ua biografía.
Peteĩ techapyrã tuichaitereíva peteĩ biografía rehegua ko periodo-pe guare ningo hína Carlomagno rekove cortesano hendivegua Einhard poo guive.
Orekove va'ekue ambue dato social hetave tavayguápe g̃uarãva ambue tembiapo upérõ guare rovake. 
Edad Media opávo, biografía-kuéra osẽve va'ekue tupaokuéragui Europa-pe oñepyrũvo osẽ umi rey, caballero ha tendota po pohýi biografía.
Ojehapykuehóvo Malory,  humanismo rehe ojejesarekovévo Renacimiento aja omongyre'ỹ peeteĩ enfoque de tema secular, artista ha poeta háicha, ha omongyre'ỹ ojehai hag̃ua umi ñe'ẽ ypýpe.
Iporã oñeñe'ẽ mokõi ambue mba'e oikóva rehe: imprenta ñemoñepyrũ siglo XV-pe ha alfabetización jeipysove mbeguekatu.
Influyente en la formación de conceptos populares sobre los piratas, A General History of the Pyrates (1724), de Charles Johnson, es la fuente principal de las biografías de muchos piratas conocidos.
Carlyle he'i umi yvypóra marãngatu rekove tuicha mba'eha hesakã hag̃ua sociedad ha hemimoĩmbykuéra.
Boswell rembiapo ndaijojahái va'ekue nivel de investigación orekóva rehe, oikehápe estudio de archivo, tapicha omba'ehecháva mombe'upyha ñomongeta jovái, narrativa orekóva hetia'e ha hecharamomby, ha descripción ojapóva ndojeíri umi mba'e añetegua tekovepegua ha Johnson rekógui, peteĩ formula omopyendáva biografía apo ha literatura ko'agãite peve.
Upéicharamo jepe, biografía oñembokuatiáva retakue okakuaa ko'ẽ reíre, tapicha imoñe'ẽhára okakuaa rehe avei ohóvo.
Periodico-kuéra oñepyrũ oguenohẽ ojoapykuéri boceto biográfico.
Umi biografía "sociológica" oma'ẽ umi mba'e ojuhúva ijere rehe ombohete hag̃ua ohaíva ha noma'ẽi peteĩ tapicha rehe año.
Pe concepto convencional ojeguerekóva peteĩ héroe ha narrativa de éxito rehe opa rasaite ojejesarekose rupi petei personalidad angapy.
Ko'a peve, ohechaukahaguéicha Strachey ñepyrũmbýpe, umi biografía victoriana "oreko va'ekue peteĩ familiaridad cortejo del enterrador-icha", ha upeichaite heko va'ekue avei "barbarie lenta ha fúnebre" reheve.
Pearanduka iñasãi arapy tuichakue oguereko rehe peteĩ estilo irreverente ha ingenioso, oreko naturaleza concisa ha objetivamente precisa ha prosa artística hesegua.
Robert Graves (I, Claudius, 1934) iñapysẽ umi ohapykueho va'ekue Strachey modelo  "oapo'iha umi biografía".
Primera Guerra Mundial oguahẽvo, umi tapa dura reimpresión hepy'ỹva ojehecharamoiterei va'ekue.
Umi películas biográficas documental ykére, Hollywood ojapo heta películas comerciales heta tapicha ojeikuaáva rekove rehegua.
Ui aranduka película-rãgui ojoavývo, py'ỹi omombe'u umi mba'eoikóva ojoapykuéri: katu, umíva hína archivo oĩhápe heta elemento de medio discreto peteĩ tapicha año rehegua, oĩhápe videoclip, ta'ãnga ha artículo jehaipyre.
Aporeko tuichakue "tekovekue jaheipy" rehegua ha'e hína peteĩ ñe'ẽrã ñemoarandupýpe g̃uarã.
Marandu ikatu ou "tembiasakue añetete, mombe'upy peteĩ rehegua, biografía ha autobiografía" térã “diario, carta, memorando ha ambue material”.
Umi castillo oguerekóva estilo europeo heñóiva'ekue siglo 9 ha 10-pe, carolingio Imperio ho'a rire, ha peva oiko rire ijivykuéra oñemboja'o umi karai ha principe apytépe.
Umi castillo urbano ojeporu ojeguereko hag̃uã control upepeguavoi yvypóra ári ha tapekuéra ojeporúva viaje oñemomba'eguasúvape g̃uarã, ha umi castillo rural py'ỹinte oĩ comunidad tekotee ykérehe, taha'e molino, yvy osusũva ha yvu.
Siglo 12 pahápe ha siglo 13 ñepyrũme heñói peteĩ enfoque científico castillo ñeñangarekorã.
Ko'a mba'e oñemoambuéva ñeñangarekorãme, oñemoĩ peteĩ tecnología jehe'a Cruzada-pegua castillo-kuérape, ha'eháicha fortificación concéntrica ha avei umi fuerte romano joguaha.
Jepéramo pólvora oñemoĩngeramo Europa-pe siglo 14-pe, nombyai guasúi gueteri castillo apo siglo 15 peve, artillería oñembombarete añete rire ha oitypa umi muro itaguigua.
Feudalismo ha'eva'ekue peteĩ karai ha peteĩ vasallo joaju ha upépe, servicio militar jejapo ha lealtad rovake, oñeme'ẽ yjyvyrã upe vasallo-pe.
Heta mba'erã ojeporu umi castillo, umíva apytépe oñemomba'eguasuvéva ojehechakuaa militar, administrativo ha ogaygua jeikorã avei.
Guillermo el conquistador oike puku aja Inglaterra-pe, omombareteve umi posición clave omombarete potávo umi yvy oikehápe ohóvo.
Peteĩ castillo ikatu ojeporu fortaleza térã cárcel-ramo, hakatu ikatu avei peteĩ tenda ikatuhápe peteĩ caballero térã karai ombopytu'u iñangirũnguérape.
Heta área-pe yvy'ape'ári, umi estructura ojojoguáva oguereko fortificación ha ambue mba'e imba'e teéva ojoajúva castillo apo rehe, jepéramo oñemoheñói ambue periodo ha circunstancia-pe ha oguereko experiencia iñambuéva ha influencia.
Siglo 16-pe Japón ha Europa arandupy ojojuhukuévo, Europa fortificación oho pukuvéma castillo-gui añónte ha oñemopyenda trazado italiano ha fuerte estelar-pe. 
Yvy jejo'o oikóva ojejepo hag̃uã yvy'no'õ oheja peteĩ yvykuaa upe mota jerére, ha ojehero foso (ikatúva hykue térã ikã).
Ha'eva'ekue castillo característica voi, ha opavave oguereko jepéramo peteĩ.
Y ojeiporúva oñeguenohẽ pozo térã cisterna-gui.
Jepéramo py'ỹinte ojehechakuaa umi castillo motte ha bailey, umi baileys ikatu ojejuhu avei estructura defensiva ha'eñóva.
"Keep" ndaha'éi peteĩ ñe'ẽ ojeporúva periodo medieval-pe- ko ñe'e ojeporu siglo 16 guive ha tenonderã - hendaguépe "donjon" ojeporu ojehero hag̃uã umi torre tuichavéva, térã turris latín-pe.
Jepéramo py'ỹinte castillo imbaretevéha ha tenda ipaháva ñeñangarekorã upe okavegua defensa ho'áramo g̃uarã, torre ojeheróva homenaje, oĩva ijyvatevehápe, ndopytái nandi oikoramo g̃uarã ataque, ha ojeporu residencia-ramo castillo járape g̃uarã, invitado oguerekóramo térã representante.
Umi pasarela, opytáva muro cortina yvatehápe, oipytyvõ umi defensor-pe ombohaivi hag̃uã misil enemigo oĩva yvýpe ári, ha umi almena ome'ẽve chupekuéra ñangareko.
Okẽ jeikeha frente-pe oĩva ha'eva'ekue peteĩ punto ciego ha kóva ojehasa hag̃uã, oñemoĩve torre-kuéra osẽ'imíva upe okẽ ykerehe, ojoguáva umi romano oipuruva'ekuépe. 
Okẽ jeikeha jehasa oñembopukuve ikatu hag̃uãicha hasyve umi enemigo-pe ijeike ha ikatu'ỹhag̃uãme ojapo mba'eve.
Ikatuvéva hína ojeporu ojepoi hag̃uã objeto atacante ári, térã oñeñohẽ hag̃uã y ojehapýva ári oñembogue hag̃uã.
Ikatu oñemoĩve chupe peteĩ abertura horizontal michĩvéva oñeme'ẽ hag̃uã arquero-pe tenda ohecha porãve ha oporojapi hag̃uã.
Fortificación ypykuéra oĩva heñóiva'ekue Creciente Fértil-pe, Valle del Indio, Egipto ha China, umi asentamiento oñeñangarekova'ekue umi muro tuicha tuicháva rehe.
Heta yvy ñemomỹi oikove ko'ag̃a peve, ha hendive empalizada rembyre oĩva yvykua yke rehe. 
Jepéramo ymaiterei guaréma, py'ỹinte oikoite, hakatu oñemoambue motor de asedio rehe añoite ha ambue ñorãiro rehegua técnica, ojeporuhaguéicha Alesia-pegua ñorãirõháme.
Discusión mbarete he'i umi castillo heñóiva'ekue ikatu hag̃uãicha ojehapejoko ha oñeñangareko umi magiares ataque-gui, avei musulmán ha vikingo-kuéra, avei oikotevẽ rupi peteĩ defensa privada.
Heta oĩ umi castillo ojoykére ojejapóva tenda oñeñagarekokuaahápe, hakatu oĩ región fronteriza oguerekóva sa'i castillo.
Upe koty itágui ojejapopyréva ndaha'éi ikatu'ỹva ojehapy, oguereko rupi okẽ ha ovetã yvyrágui ojejapóva.
Umi castillo ndaha'éi oñeñangareko año hag̃uãnte, avei ojejapo karai oguereko hag̃uã control yjyvykuéra ári.
Ary 864-pe Francia Occidental-pegua rey, Carlos el calvo, ohapejoko castella ñemopu'ã ha'e nome'ẽi rupi permiso ha he'i ojeitypaite hag̃uã umi oñemopu'ãva'ekue.
Suiza katu ohechauka ndaiporieteha control Estado-gui máva mávapa umi omopu'ãva'ekue castillo-kuéra, ha upéva rupi ojejuhu 4.000 upe tétã ryepýpe.
950-pe Provenza oguerekova'ekue 12 castillo, 1000-pe katu ko papapy ojupi 30-pe, ha 1030-pe hetavéma 100-gui.
Siglo 11 ñepyrũme mota ha torre de homenaje -peteĩ montículo gua'u peteĩ empalizada ha torre ijyvatevehápe- ha'eva'ekue castillo apo ojeporuvéva Europa-pe, oparupiete, hakatu Escandinavia añoite nda'upéichai.
Jepéramo itapegua oga'apo uperiréma ojeporu katuíma oparupiete, siglo 11 guive tenonde gotyo katu ojeporu meméma umi cristiano castillo aporã España-pe, upe aja avei yvyra ha'e mba'e ojeporuvéva oga'aporã Europa noroeste-pe.
Siglo 12 mboyve castillo-kuéra ojehecharamo Dinamarca-pe, upéicha avei kuri Inglaterra-pe conquista nómada mboyve. 
Iñembojegua ojogua arquitectura románica-pe, ha sapy'ánte oñemoĩ ichupe ovetã jovái oguerekoháicha umi tupao campanario.
Jepéramo oñemyengovia ita rehe, umi yvyraguigua castillo ha yvy susũgui ndaha'éiete ndovaléiva.
Siglo 12 paha guive umi castillo py'ỹinte oguerekova'ekue sa'i torre; peteĩ okẽ jeike ypyrã sa'i oguerekóva característica iñeñangarekorã taha'e hu'y ha portcullis; peteĩ keep tuicháva ha donjon, py'ỹinte cuadrado ha ndoguerekóiva hu'y; ha upéva ojejapo ojehecha rupi mba'éichapa pe yvy (upévagui osẽ katuínte estructura irregular ha curvilínea).
Umi torre osẽve okagotyo ogykégui ha oñemoĩ hu'y nivel oĩvape ikatu hag̃uãicha umi arquero ojapi oimeraẽ ojávape upe muro rehe.
Tenda oĩhaguépe, ndaha'evéimi cuadrado, hakatu ha'e poligonales ha cilíndrica.
Ikatu hína oñembohapeva'ekue siglo 12-pe, torre-kuéra oipuruva'ekue flanqueo rehegua tata.
Ha'eteva'ekue umi cruzado heta ojehekombo'ehague iñapañuai fortificación rehe umi sarraceno ha exposición oguerekóva arquitectura bizantina ndive.
Umi leyenda ojehechaguiva'ekue, ha ojehechauka ouhague Saint-Georges-d'Esperanche, Francia-pe.
Umi Europa Occidental castillo apoharakuéra oikuaaporã ha oguereko influencia diseño romano mba'éva; umi hembe'ýpegua fuerte romano tardío "costa sajona-pe" inglesa-va ojeporujey, ha España-pe Ávila tavusu oipuru muralla jere ha ojapo ojapoháicha arquitectura romana ojejapo'ypy jave 1091-pe.
ko jehechauka techapyrãva jaguereko kerak-pe.
Umi castillo heñóiva oñemopyenda hag̃uã ijejapopy, katuínte ojejopova'ekue umi oga'apohára sirio rehe.
Umi castillo ojeporu'aja oñangareko hag̃uã peteĩ tenda rehe ha avei oñangareko hag̃uã ejército ñemongu'e, Tierra Santa-pe oĩ tenda oñemomba'eguasúva opyta ñeñangareko'ỹ rehe.
Ijejapopy iñambue ndaha'éi orden apytépe añónte, avei castillo individual ojoapytépe, jepéramo katuínte ko período-pe oguereko katuete defensa concéntrica.
Umi asaltante ohasáramo defensa peteĩha, opytáta ojejopy katuete omanotahápe mokõive ogyke mbytépe ha ohasa manteva'erã ogyke mokõihápe.
Techapyrãramo, katuínte umi cruzado castillo-kuéra oguereko hokẽ'ypy ojeikeha peteĩ torre ogyképe ha oguereko mokõi ijere pasillo-pe, upéicha ombopukuve ambue yvypórape og̃uahẽ hag̃uã okaha gotyo.
Jepéramo oĩ heta castillo ojejapóva yvyrágui Prusia ha Livonia-pe, ladrillo jeporu ha mortero ndojeikuaáiva'ekue cruzado mboyve.
Umi arrowslits nomokangýi muralla mbaretekue, hakatu ndaha'éi castillo jejapo programa Eduardo I mba'éva guive, ojeporujoaite Europa-pe. 
Jepéramo machicolaciones oguereko propósito ojueheguáva umi yvyraguigua galería, katuete hína heñói oriente-pe, yvyra jeporumeme rangue.
Apañuãi ha jokupyty oĩva mokõive aty ojoapytépe, ogueraha peteĩ arquitectura-pegua temimo'ã ñembohasa ojupe, ha umi cristiano español oipuru katui torre-kuéra mombyrýva ojuehegui.
Tembiasakue mombe'uhára Francia-pegua Francois Gebelin ohai: Arquitectura militar reñoijey oñembohapeva'ekue, peteĩva oha'arõkuaaháicha katui, rey ha principe-kuéra imbaretevéva upe época rehegua, Guillermo el Conquistador ra'ykuéra ha hogayguakuéra rehe, Plantagents-kuéra, oikokuévo ichuguikuéra Normandía-pegua duque.
Umi castillo ipyahúva py'ỹinte oñemopu'ã yvevuive umi estructura mboyveguágui ha sa'i iñambue ojuehegui, jepéramo ojejapóma tenda imbaretéva Raglan de Gales-ichagua.
Ko'ã arma oguerekóva ipohýi'eterei peteĩ tapicha ogueraha ha ombokapu hag̃uã, hakatu ombojáramo upe culata ha omboja itĩrehe mboka puerto-rehe, ikatu ombokapu mboka.
Ko adaptación ojejuhu Europa tuichakue javeve, ha jepéramo yvyra ndoikovéi are, oĩ peteĩ techapyrã ijojaha'ỹva Doornenburg Castillo-pe, Paises Bajos-pe.
Avei ambue rehegua puerto, jepéramo sa'ive oĩ ha'eva'ekue ranura horizontal, ikatúva ojeporu movimiento lateral-pe añópente, ha umi abertura cuadrada tuichaicháva, ikartuha rupi oñemomỹi porãve.
Techapyrãramo oĩ tendencia pyahu Ham castillo, ndopuruvéimava machicolaciones, torre yvate ha almena.
Peteĩ esfuerzo tuichapajepévape ojeporu porãve hag̃uã, mbokakuéra ojejapo tuichatuichave, hakatu upéva ohapejoko capacidad oguerekóva og̃uahẽ hag̃uã umi castillo opyta mombyrýva.
Jepéramo kóva iporãma castillo pyahukuérape g̃uarã, umi estructura oĩmavavoi ojuhuva'erã katuete mba'éichapa ombohováita umi cañon oñembokapútavape.
Solución ojejehúva pevarã ha'eva'ekue ojeity torre yjyvateveha ha oñemyenyhẽ umi escombro-pe yvyre, ikatu hag̃uãicha oñemopyenda ha oñembokapu cañón.
Avei kóva rire oñembopyahuve umi fuerte estelar, avei ojekuaáva traza italienne ramo.
Opción mokõiha katu ojekuaavéntema, ojekuaaporãitereíma ndoguerekoiha sentido oñemombaretevévo defensa-rã upe tenda cañón renondépe.
Oĩ avei castillo-kuéra teéte oñemopu'ãva'ekue América-kuéra ryepýpe, colonia española ha francesa rembiapokue.
Ambue estructura defensiva-pe (oikehápe avei tavusu ha fuerte-kuéra) umi castillo oñemopu'ãva'ekue avei Nueva Francia-pe siglo 17 pahápe.
Óga solariega ha establo oĩva'ekue peteĩ baile fortificado ryepýpe, oguereko peteĩ torreta apu'a ijyvatéva esquina-kuérape.
Jepéramo castillo-kuéra apo opa siglo 16 pahápe, umi castillo ndaha'éi katuete ndojeporuvéimava.
Avei oĩ káso, ojeporugueterihague ñeñangarekorã.
Uperiregua ñorairõme, ha'ehaguéicha Guerra Civil Inglesa (1641-1651) heta castillo oñemombareteve, jepéramo uperire oñemboyke ndojeporuvéima hag̃uãma.
Renacimiento térã castillo joguaha, ojekuaavéva'ekue peteĩ Edad Media ha caballería ñemandu'arãramo, ha renacimiento gótico-ramo arquitectura ryepýpe.
Kóva oikova'ekue diseño medieval jehayhu rasa, ombotapykue óga pytũ ha ro'ỹsa estandar contemporáneo-pe g̃uara.
Tavyraikue ojueheguapaite, jepéramo ndojokupytýi umi ruína artificial rehe ndoguerekóiva peteĩ okavusu oñembohapéva, ha ojogua oñemopu'ã reíntehague.
Peteĩ castillo oguerekóva yvyguigua muralla, peteĩ mota, defensa yvyraguigua ha heta edificio, ikatu raka'e ojapo yvypóra ikatupyrýva.
Castillo apo repykue oñemoambue, ojehechahápe mba'emba'épa oguereko ha mba'éichapa oñemog̃uahẽ upépe umi material iñemopu'ãrã.
Ha mbytépe oĩ umi castillo, taha'e Orford-pegua, ojejapóva siglo 12 pahápe £1,400 Reino Unido-pegua viru, ha yvategotyove oĩ Dover-pegua ojehepyme'ẽva'ekue ijejapóre £7,000 Reino Unido-pegua viru 1181 ha 1191 mbytépe.
Peteĩ castillo guasu rehe jehepyme'ẽ ko'ã tiempo-pe (£1,000 ha £10,000 peve Reino Unido-pe) ovaléta heta mansión repykue ha tuicha omboguejýta karai viru jeguereko.
Máquina ha invento medieval-kuéra, taha'e grúa de rueda, ojeporuva'erã katuete óga ñemopu'ãhápe ha andamio jeporu katu oñemomorãve ojejúvo ymayte guive.
Heta tetã oguerekova'ekue yvyra ha itaguigua castillo, hakatu Dinamarca sa'i oguereko cantera, ha upévare, hetave umi upepegua castillo ojejapo yvy ha yvyrágui, ha uperiréma ojejapo ladrillo-gui.
Techapyrãramo, oñemopu'ãnguévo Tattershall-pegua castillo 1430 ha 1450 ryepýpe, heta oĩva'ekue ita hi'ãguĩ ojejapohágui, hakatu ijára, Lord Cromwell, oiporavo ladrillo jeporu.
Ojerovia yvypóra oĩva ivypeve ichugui rehe, umi inquilino imbareteve oguerekóva ndoykekóiramo ichupe, peteĩ karai ikatu oha'arõ upe poder oguerekóva ikangy ohóvo ichugui.
Kóva oikovavoínte realeza apytépe, sapy'ánte oguerekóva yvy tetã ambue rehe.
Umi óga real ojejapóma avei umi barón rógaicha avei, jepéramo tuichaiteve ha oguereko hetaiteve mba'e hepy ha ojehecharamovéva.
Atyha rendáramo, castillo-kuéra oñemomba'eguasu exhibición jejaporã.
Castillo-kuéra oñemoĩ umi catedral rovake, símbolo arquitectónico-ramo ha oñemomba'eguasu, ha oĩ castillo oguerekóva yvotyty ojehecharamovéva avei.
Mborayhu cortés ha'eva'ekue mborayhu erotización nobleza apytépe.
Tristán ha Isolda rehegua leyenda oñemombe'úva Edad Media-pe ha'e hína techapyrã mborayhu cortés rembiasakue.
Ñemenda jehupytyrã umi élite medieval ojoapytépe ha'eva'ekue ijyyvykuéra rehe ñeñangareko.
Kóva ojehecha upe castillo ñemomba'eguasu peteĩ temimoĩmby guasúramo, hakatu hetave castillo-kuéra Inglaterra, Francia, Irlanda ha Escocia-pe araka'eve ndoguerekóiva ñorãirõ térã apañuãi, upévare ogapýrehe jeiko noñeñangarekói.
Techapyrã, heta castillo oĩ calzada romana ypýrupi, ha'egueteriva'ekue transporte rape oñemomba'egusúva Ead Media-pe, térã upéva rupi ikatu oñemoñepyrũ carretera pyahu upe zona-pe.
Umi castillo urbano oñemomba'eguasuva'ekue oñeñangarekopotávo población ha producción renda rehe, ha'eve umi invasor contra-pe, techapyrãramo, Normandía oitýrire Inglaterra-pe siglo 11-pe, upe guive hetave umi castillo oñemopu'ã tavusu ryepýpe térã yjypy rupi.
Castillo-kuéra okaháregua py'ỹinte oñembojekupyty umi molino rehe ha sistema de campo rehe, ijára rembiapo rupive, omomba'eguasuvéva yvypegua rembiapópe.
Ndaha'éi y ha pira jekutúpe añónte ikatupyrýva oñangarekokuévo umíva rehe, avei oñemomba'eguasu ha oguerekove estatus, hepyeteri rupi ijejapo ha iñeñangareko.
Castillo-kuéra ñemopu'ã oguerúva beneficio asentamiento-kuérape ndaha'éi Europa-pe añónte.
Asentamiento-kuéra ikatu avei okakuaa ijeheguínte, castillo jere rehe, oñembohape porã rangue, oguereko rupi heta beneficio upe centro económico, peteĩ okaharegua retépe ha avei oñeñangareko rupi hesekuéra upépe.
Hetave jey, oñemoĩva'ekue hikuái umi tavusu defensa ypýrupi oĩmavavoi, muralla romana-icha, jepéramo sapy'ánte kóva opa ojeitypávo chuguikuéra umi tenda ojeipotavévape.
Umi normando oike rire mbaretépe Irlanda, Escocia ha Gales siglo 11 ha 12-pe, asentamiento-kuéra umi tetãme okaharegua meme, ha umi tavusu ñemoheñói katuínte ojoaju umi castillo ñemoheñói rehe.
Kóva ogueru hendive jokupyty añete karai feudal ha tupão oñondive, tnda oñemomba'egasuvéva sociedad medieval-pe.
Ambue techapyrã ha'e Bodian Castillo siglo 14-pegua, avei Inglaterra-pe; jepéramo ha'ete peteĩ castillo oguerekopaitéva mba'epyahu, oĩ peteĩ tenda noñemomba'eguasúivape, ha yvykua ndaipypukúi, upévagui ikatu oguereko iñeñangareko minería contra-pe.
Guarnición jeguereko hepyetereiva'ekue ha, upévare, py'ỹinte sa'ieterei, noiméiramo castillo oñemomba'eguasueterei.
1403-pe, peteĩ 37 arquero aty oñangareko porãiterei Caernarfón castillo, mokõi Owain Glyndŵr ataque-gui peteĩ ñorairõ puku aja, ha ohechauka sa'íramo jepe defensa ikatu oikónte avei. 
Yvýpe ikatu raka'e caballero-kuéra, oguereko rupi entrenamiento militar, oñorãirõ peteĩ clase de oficial-haichaite.
Ndahasyive ojejuka vare'águi soldado-kuérape ñeñorairõ rangue, ha'eve umi tenda imbaretevéva defensa-pe.
Asedio ipukúramo, ikatu omombeguéve ejército-pe, ha ikatu oheja og̃uahẽ ñeipytyvõ, térã enemigo oñembosako'i porãve ambue ñorãirõ oútavape g̃uarã.
Ojejopýramo ha oĩ obligado oike hag̃uã mbaretépe peteĩ castillo-pe, oĩva'ekue heta opción atacante-kuérape g̃uarã.
Trebuchet, ikatúva oñembopyahuve hína petraria-gui siglo 13-pe, ha'eva'ekue ñorairõ rehegua arma oikovéva cañón-kuéra heñói mboyve.
Umi ballista térã springalds ha'eva'ekue motor de asedio omba'apova'ekue umi ballesta omba'apohaichaite.
Ojeporuveva'ekue guarnición rovake, ha sa'ive ogaguasu ha castillo contra-pe.
Ojejo'ova'erã raka'e peteĩ mina og̃uahẽva ogykére ha, oñeg̃uahẽ rire upépe, ojehapýta umi soporte yvyraguiguáva, ohapejokóva upe túnel derrumbe.
Ikatu ojejo'o peteĩ contramina umi sitiador túnel gotyo, ha ko'ã ojojuhúramo oikóta peteĩ ñorãirõ guasu cuerpo a cuerpo.
Ojeporuva'ekue ojeipe'a hag̃uã castillo rokẽ, jepéramo sapy'ánte ojeporu ogyke contra-pe ha sa'ive oguereko efecto.
Peteĩ opción oikovéva castillo asalto-rã ha'eva'ekue peteĩ torre de asedio, oñehenõiva avei campanario.
Los estamentos del reino térã tres estamentos, ha'e va'ekue umi mbohapy orden de jerarquía social oñemboguata va'ekue cristiandad rekópe (Europa cristiana aja) Edad Media guive Europa moderna ñepyrũ meve.
Monarquía ryepýpe oĩ va'ekue rey ha reina, pe sistema tuichakuépe oĩ aja avei clero (Estado Peteĩha), nobleza (Estado Mokõiha), campesino ha burguesía (Estado Mbohapyha).
Inglaterra-pe, oku'e va'ekue peteĩ sistema orekóva mokõi estado ojoajuhápe nobleza ha clero peteĩ estaso señorial-pe umi "común" oje'éva opytahápe estado mokõiháramo.
Escocia-pe, Mbohapy Estado ryepýpe oĩ va'ekue Clero (Estado Peteĩha), Nobleza (Estado Mokõiha) ha umi Comisionado Comarca-pegua térã "burgués" (Estado Mbohapyha), oĩva clase burquesa, mbyte ha iguyetepegua rérape.
Clero ndaikatúi rupi omenda, pokatu ñembohasa opyta va'ekue peteĩ generación pevénte.
Huizinga, Edad Media ru'ã ñepyrũ (1919, 1924: 47).
Umi plebeyo oparupiete ojeguereko va'ekue umi oĩva iguyetépemaramo.
Heta región ha reino-pe oĩ va'ekue avei tekoha aty heñóiva okápe ko'ã távagui oñembohekómavagui.
Virureko ha política-pe iñambuéva okaraháre upe periodo-pe oiko va'ekue hetave rupi ohóvo tekove, hetave mba'e ojehupytýre ñemitỹ rupive, tecnología ñembopyahu ha tavakuéra akãrapu'ã rupive; umi movimiento de reforma ha renovación oñeha'ã omombareteve estatus clerical ha laico joavy, pokatu tupãokuéra omoneĩva opoko ave heta mba'e rehe.
Segundo orden, umi oñorairõva, ha'e va'ekue pe rango oĩhápe umi politicamente ipokatúva, hyvatã'ỹva ha oporombyaikuaáva.
Hi'ári, Estado Peteĩ ha Mokõiha oikove hag̃ua oikotevẽ va'ekue ambue Tapicha rembiapo rehe, upéva ohechauka porãiteve ko ipahapegua oĩha peteĩ status iguyetepeguápe.
Hetaiteve oĩ heñóiva ko atýpe ha omanoha osẽ'ỹre ichugui.
Jasypo 1776 arýpe, ministro de finanzas Turgot ojeipe'a, ndaikatúi rire omboguata peteĩ reforma.
Ndaikatúivo ombojuruhe'ẽmba chupekuéra omoneĩ hag̃ua pe "tembiaporã tekotevẽva" oguerekóva, Luis XVI oñeha'ã ombogue umi Estado General, latu Estado Mbohapyha oñemohatã derecho representación-rã oguerekóva rehe.
Escocia Parlamento ha'e rehe unicameral, opavave ijatygua oguapy peteĩ cámara-pepa, ojoavývo Cámara de los Lores ha Cámara de los Comunes inglesas-gui ojei ojuehegui.
Inglaterra-peguáicha, Irlanda Parlamento iñambue "gran consejo" Magnum Concilium rupive, ohenói va'ekue gobernador en jefe Irlanda-pegua, oĩhápe consejo (curia regis), magnate-kuéra (señores feudales) ha umi prelado (obispo ha abad).
1297 arýpe, umi condado rérape oĩ ypy umi caballero condado-gua ojeiporavóva (tapykueve hérape oĩ va'ekue umi alguacil).
Peteĩ teĩ ha'e va'ekue tekove isãsóva ha oreko va'ekue derecho ha hembiaporã tee, ha deecho oguerahauka hag̃ua herapegua Riksdag Estado-peguápe.
Siglo XVII mboyve, Rey oguereko va'ekue derecho oiporavo hag̃ua tekotevẽva ári umi Estado oñemboja'o jojáramo.
Upéicharamo jepe, Dieta de Porvoo rire, Dieta de Finlandia oñehenói jey 1863 ramo añónte.
1400 arýrupi, oñemoñepyrũ umi patente, 1561 ramo oñemoĩ rango Conde ha Barón, ha 1625 ramo oñemboaje Casa de la Nobleza Estado Peteĩháramo yvy ape ári.
Umi noble róga mburuvicha ha'e va'ekue miembro hereditario osẽva umi noble amandajégui.
Kóvagui oiko peteĩ influencia políticca tuicháva nobleza yvateveguávape g̃uarã.
Siglo tenondeveguápe, oĩma va'ekue mbo'ehára mbo'ehaovusupegua ha mbo'ehao oikéva patrimonio ryepýpe.
Tavahárupi ojeheja va'ekue oñeñemu ideología mercantilista oñemohenda rire ha umi burgués añoite oreko va'ekue derecho oporomoñemúvo umi gremio ryepýpe.
Peteĩ tekohágui oiko hag̃ua táva, oñeikotevẽ va'ekue peteĩ kuatiahai rey oguenohẽva oñemoneĩhápe derecho ñemoñemurã, ñeñemu okapeg̃uarã katu oikotevẽ va'ekue derecho portuario realeza omoneĩmbyréva.
Tekoha rehe hetave rupi tapicha okaha rehgua ijeheguínte oikóva siglo XIX peve, nahániri upéicha umi tembiguái térã villano, ojekuaa tuicha ojoavyha hekokuérape oñembojojátaramo ambue tetã Europa-pegua rehe.
Oĩta herakuérape Dieta-pe ojeiporavo va'ekue directamente: peteĩ teĩ umi municipio oguerahauka va'ekue tapicha oiporavótava mávapa oĩta peteĩ distrito electoral rérape.
Ndoguerekói va'ekue derecho político ha ndaikatúi va'ekue oiporavo.
Suecia-pe, Rikssdag umi Estado-pegua oiko oñemyengovia peve peteĩ Riksdag bicameral rehe 1866 arýpe, upéva ome'ẽ va'ekue derecho político oimeraẽ tapichápe oguereko guive peteĩ ingreso térã propiedad.
Finlandia-pe, ko división legal oĩ 1906 peve, ha oiko gueteri Suecia léi guadu 1772 ramogua he'iháicha.
Hi'ári, umi industria mba'apoharakuéra oikóva tavaháre rérape ndaipori va'ekue avave irundy estado sistema-pe.
Tenondeve, siglo XV ha XVI ramo, Bruselas-pe oñemohenda opaichagua umi Estado General ñembyaty.
Unión de Utrecht 1579 ramo ha hapykuéri oiko va'ekue rupive, umi Estado General oñemoĩ peteĩ ñe'ẽme ha ndojapovéima Rey Felipe II España-gua ñe'ẽ, ha'e va'ekue avei upérõ Países Bajos tendota guasu.
Ha'e va'ekue peteĩ nivel de gobierno oñeñangarekohápe opa mba'e oipy'apýva umi pokõi provincia upéi oike va'ekue República de los Países Bajos Unidos ryepýpe.
Sur gotyo Países Bajos-pe, umi Estado General ohapykuehóva Habsburgo-pe aty paha oiko va'ekue umi Estado General 1600 ha Estado General 1632 ramo guarépe.
Noĩvéima va'ekue hyepýpe umi Estado rérape oĩva, ha ko'ýte umi Estado-voi: opavave tekove rehe oñema'ẽ va'ekue peteĩ hendáichante he'iháicha Léi guasu 1798 ramoguare.
1815 ramo, Países Bajos oñembyaty Bélgica ha Luxemburgo-pe, umi Estado General oñemboja'o mokõi cámara-pe: Cámara Peteĩha ha Mokõiha.
1848 ary guive, Holanda Léi guasu he'i umi Cámara Mokõiha atygua ojeiporavo hag̃ua tavaygua remiandu rupive (tendonderã oĩnte va'ekue tavaygua kuimba'éva apytépe oiporavokuaáva; jeiporavo sãsópe kuimba'e ha kuña omboguatakuaáva oiko 1919 guive), upe aja, Cámara peteĩha atyg̃uarã oiporavo umi Estado Provincial atygua.
Clero rérape oĩ va'ekue umi príncipe-obispo, príncipe-arzobíspo ha príncipe-abad ijeheguiguáva heta monasterio-guigua.
Heta tekoha ijyvýva Sacro Imperio Romano Germánico ryepýpe oiko va'ekue ijeheguiete heta siglo aja ndoguerekói va'ekue herakuérape oĩtava Dieta Imperial-pe, ha ápe oike va'ekue umi Caballero Imperial ha tekoha ijeheguiguáva.
Umi cuatro estamento tenondegua ha'e va'kue: nobleza (dvoryanstvo), clero, tapicha okaha ha tavaharupigua, opavave oñemohendaporãvehaguépe.
Burguesía iñepyrũmby guive he'iséva rupive ojoajuete tavakuéra reko rehe, ojeikuaáva umícha mbojajahakuéra orekóva rupive (techapyrã, estatutos municipales, privilegio tavaha rehegua, derecho ciudad alemán-pegua), upévare naipóri va'ekue burguesía ha'e'ỹva tavaygua reko umi tavaha rehe.
Históricamente, ñe'ẽ boureois oúva francés-gui, oñe'ẽ va'ekue umi tapicha bourgs-pe oikóva rehe (táva ñeurã oñemongoráva), tembiapo jegua apoha, ñemuhára ha mbue, ombohokóva "burguesía".
Umi gremio heñói empresario-kuéra ijeheguiguáva (tembiapo jegua apoha ha ñemuhára) oñorãirõramoguare umi feudal yvy jára oipotáva ojehepyme'ẽ hetave chupekuéra tenonderã ojerure va'ekuégui.
Oĩ jepi peteĩ familia burguesa ryepýpe mbohapy térã hetave generación aja.
Ko'ã familia réra akói ejeikuaáva umi táva oikoha rehe, ha tapicha ijypykuéra akói oipytyvõ heta mba'épe umi tenda rekópe.
Ko'ã tapicha, jepéramo upéicha, oiko ohasa'ỹre tekotevẽvai, ohasaporãvo umi artísta ojekuaavéva upérõ guare ndive.
Francés ñe'ẽme katu burguesía haimete oñe'ẽ peteĩ casta añetete rehe, jepéramo ikatu oĩ mba'e ojeguerováva ko grupo socioeconómico-pe.
Hitler ndojeroviapái va'ekue capitalismo rehe ha'ekuerasénte rupi, upe´vare oipotave kuri peteĩ virureko estado omoakãva ha oĩtava Volk rembipota poguýpe.
Hitler avei he'i burguesía empresarial "ndoikuaaiha mba'eve, ndaha'éita mba'érõ umi mba'e chupe aouporãtava".
Ko'ã mba'e jeporupy ndaiaktúi va'ekue ojei hembiapo teégui.
Belle de Jour (Arakue porãngue, 1967) omombe'u peteĩ tembireko rembiasa, ikaiguéva omenda rire ha oike prostitución-pe.
Europa-pe, jeheroha Emperador ojeipopru Edad Media guive, Papa-icha oñemomorã térã oñemomorã nungáva upérõ guare, ko ipahapegua omoakã ha oisãmbyhy rupi tupão ccatólico Europa Occidental-pe.
Oĩvo ohóvo peteĩ definición ombohekótava ohóvo emperador rupive, peteĩ emperador ndoguerekói relación omohenda yvatevéva chupe ambue mburuvicha rovake, heta jey, ndha'éi peteĩ tetã añónte oguerekóva ipoguýpe.
Emperador Sacro Imperio Romano Germánico 1514 arýpe oñemboaje añetete Estado imba'éva, jepéramo umi Rusia rendota ndoiporúi oficialmente 1547 mboyve. 
Umi títuro romano-kuéra mboyvegua, taha'e Rey Guasu térã Rey-kuéra Rey, oiporúva umi Persia rey ha ambue, akói oñembojoja hesekuéra.
Ha katu, peteĩ imperio ojeikuaa ijyvy tuicha rupive mburuvicha tpitulo rangue siglo XVIII mbyte rupi.
Umi romano yma ndocha'éi va'ekue téra Rex rehe ("rey"), ha tekotevẽterei va'ekue orden político-pe g̃uarã oguerekóvo umi gobierno republicano reko ha rembipota.
Augusto, ojeguerekóva emperador romano ypýramo, omohenda ipokatu peteĩ ombyatývo ijupe g̃uarãmbaite tembiaporã tee, título ha honor Roma republicana-pegua, ymave oñeme'ẽ va'ekue opaichagua tavapýpe, opytávo péicha pokatu isarambi va'ekue peteĩ tekove pópe añónte.
Ha katu péicha kuri ojehero Emperator-pe ("comandante"), ha'évo péva pe título hendaguepekuéra opytáva ohecharamovéva.
Kóva hína peteĩva umi título hi'arevéva: César ha umi héra opytáva oiporu osẽ opaite ary oguahẽvape César Augusto época guive ojeipe'a peve zar Simeón II Bulgaria-pegua trono-gui 1946 ramo.
Umi excepción apytépe oĩ título Augusto Rembiasápe, peteĩ ñembyatypyre semihistórica umi emperador siglo II ha III ramoguare rekovekue rehegua.
Upéicharamo jepe, sa'ípe oñeme'ẽ pe título, ha añetehápe noĩri mbojojaháramo oñeme'ẽ hag̃ua umi emperador iporatúva rembirekópe.
República tardía-pe, umi ary tenondegua monarquía aja ramo guarépe, Emperador hína va'ekue peteĩ título oñeme'ẽva umi general romano-pe tropá ipoguypegua ha Senado romano guive ha'eve rire peteĩ ñorãirõme, oñembojojakuaáva haimete peteĩ mariscal de campo rehe (ejercito tuichakue mburivicha térã moakãha).
Dinastía Nervano-Antoniana uperiregua, ipokatúva siglo II pukukue aja nunga, omopyenda porãve Imperio-pe.
Mbohapy jey secesionista ñeha'ã ndahi'aréiva rire oguereko umi emperador imba'ekuéramava: Imperio Galo, imperio Británico ha Imperio Palmira, jepéramo ko ipahapegua oiporu akoive rex.
Peteĩ jey, oĩ po hendáguio oikéva imperium-pe (ojehechakuaa: Tetrarquía).
Pe táva ojehero py'ỹive Constantinopla ha ko'ágã ojehero Estambul.
Ko'ã emperador "bizantino" romano uperiregua ombojoapy emperador remiandu ñembohasa peteĩ funcionario semi-republicano ramo emperador-pe mburuvichavetéramo.
Umi emperador periodo bizantino ramoguare oiporu avei griego ñe'ẽ "autrokrator", he'iséva "peteĩ ipokatúva ijehevoi", térã "monarca", umi Grecia haihára oiporu va'ekue yma guive ombojere hag̃ua dictador latino.
Añetehápe, peteĩnte jepe ko'ã (ha ambue) epíteto ha título ojoapýva apytépe noñemboykepái.
Táva ñemonda vaipa oiko rire, umi conquistador omboaje peteĩ "Rumania Imperio" ipyahúva, tembiasa jeporekaharakuéra oheróva Constantinopla Imperio Latino, omohendávo Balduino IX, conde de Flandes emperador ramo.
Otón el Grande época guive tenonderãve, antiguo reino corolingio Francia Oriental-pegua tuichakue nungágui oiko Sacro Imperio Romano Germánico.
Ko rey menor upéicharamo ogueraha título omoĩva chupe Rey Romano ramo (Romano-kuéra Rey).
Sacro Imperio Romano Germánico Emperador ojeguereko va'ekue oĩva tenondete pokatúpe.
Py'ỹinte geografía oñemohenda mokõi rama-pe: yvypóra rehegua geografía ha yvy ape árigua geografía.  
Ymaitéguive, geografía ojokupyty cartografía ha toponimia rehe.
Tenda ha espacio omyangekõi rupi heta tema oĩva, taha'e virureko, tesãireko, clima, ka'avo, mymba, geografía hína tuichaháicha interdisciplinario.
Upe oĩ raẽvea oñemopyenda entorno ojejapóva rehe ha yvypóra oimo'ãháicha, ohechaháicha ha oipuruháicha espacio-pe.
Oikotevẽ umi aspecto ymaguarevéma  yvypóra ha yvy ape árigua geografía oikotevẽ aspecto ñeikumby rehe, taha'e umi yvypóra rekoha ohechaháicha medio ambiente.
Jeikuaave ojejepóva umi sistema tuichavéva yvy'apu'agui, sapy'ánte oike avei Astronomía ha Cosmología ryepýpe.
Ciencia regional: 1950 década-pe, heñoiva'ekue ciencia regional-pegua atyguasu omoakãva Walter Isard ome'ẽ hag̃ua peteĩ ñepopyenda cuantitativa ha analítica umi geografía rehegua mba'e oĩva, ndojokupytýiva geografía rehegua programa ymaguarevéva oĩva tendencia descriptiva-kuéra ndive.
Cartografía ohasa ta'ang̃a técnica atýgui ha oiko ichugui peteĩ ciencia ha'etéva.
Avei opaite geografía subdisciplina-kuéragui, umi ikatupyryvéva SIG-pe oikumbyva'erã informática ha umi dato base-pegua sistema.
Geoestadística ojeporu tuichaháicha heta campo oĩhape, oikehápe hidrología, geología, petróleo jehapereka, análisis meteorológico, planificación urbana, logística ha epidemiología.
Mapa omyatyrõjey va'ekue Eckhard Unger ohechauka Babilonia Eufrates-pe, ojeréva hese petẽi yvy apu'a ohechaukáva Asiria, Urartu ha hetave tavusu, ha upekuévo avei ojere hese "río amargo" (Oceanus), oguerekóva pokõi isla ijerére ojapo hag̃ua peteĩ mbyja oguerekóva pokõi punta.
 Imago Mundi rovake, peteĩ mapa mundo babilónico ypýpegua oúva siglo IX a.C-gui, ha'e va'ekue Babilonia norte gotyove yvy'apu'a mbytégui, jepéramo  nahesakãi mba'épa he'ise upe mbyte.
Thales-pe avei oñeme'ẽ umi eclipse predicción.
Oĩ hína peteĩ debate mávapa raka'e yvypóra he'i ñepyrũva'ekue yvy ijapu'aha, ha mérito oñeme'ẽ hína Parménides térã Pitágoras-pe.
Eratóstenes ojapo'ypyva'ekue yvy'apu'a rehegua radio estimación.
Meridiano-kuéra oñemboja'ojeyva'ekue 360°, ha peteĩteĩ umi grado oñemboja'o 60 (aravo'i).
Ombopyrusuve Hipparchus rembiapo, oipurukuévo peteĩ cuadrícula sistema umi mapa ha ohupyty peteĩ longitud 56,5 millas por grado.
Edad Media aja, imperio romano je'a omoñepyrũ peteĩ evolución Europa-pegua geografía, mundo islámico-pe.
Avei, umi erudito islámico ojapo ñe'ẽasa ha ñeikumby umi obra ymavegua romano ha griego mba'éva ha omoheñói hikuái Sabiduría Róga, Bagdag-pe, upevarã.
Abu Rayhan Biruni (976-1048) oikuaauka ypy peteĩ proyección equidistante equi- azimutal polar, esfera celeste-gui.
Avei ojapo umi técnica upeichaguáva montaña-kuéra altura oha'ãvo, umi valle pypukukue ha horizonte tuichakue.
Apañuãi oguerekóva taha'e umi jeporekahára ha avei umi geógrafo ha'e va'ekue peteĩ ubicación geográfica latitud ha longitud jejuhu. 
Umi siglo XVIII ha XIX ha'e raka'e upe tiempo geografía ojekuaava'ekue peteĩ disciplina académica iñapysẽramóva ha upei oiko ichugui mbo'ehaovusupegua tekombo'erã apopyrã típico Europa-pe (ha'evéva París ha Berlín-pe). 
Mokõive siglo ohasava'ekuépe, computadora-pegua tecnología ñeakãrapu'ã, ogueraha geomática  ha práctica pyahu taha'e participante observación ha geoestadística oikéva geografía-pegua tembiporu cartera-pe.
Arnold Henry Guyot (1807–1884): ohecha raka'e estructura glaciar-kuéra ha ñeikũmby katui glariar ñemongu'e rehegua, ha'eve yrypy'a ñemongu'e pya'épe.
William Morris Davis (1850–1934): ojeheróva geografía estadounidense ru ha omba'apova'ekue erosión ciclo akãrapu'ãre.
Ellen Churchill Semple (1863-1932): ha'e va'ekue kuña omoakãypyva'ekue umi Geógrafo Estadounidense Atyguasu.
Walter Christaller (1893–1969): omba'apóva yvypóra geofrafía rehe ha omoheñói va'ekue tenda tee rehegua teoría.
David Harvey (hekoreñoiva'ekue 1935-pe): geógrafo marxista ha geógrafía espacial ha urbana rehegua teoría apohára, ohupytyva'ekue jopói Vautrin Lud.
Heta jey, oñembojoavy táva tee (oĩva léi rupive) ha tetã rekuái oñembohogaha, oĩva ambue hendápe.
Techapyrã hína oĩ antigua Babilonia, Bagdad abasí,  antigua Atenas, Roma, Bratislava, Budapest, Constantinopla, Chang'an, antiguo Cusco, Kiev, Madrid, París, Podgorica, Londres, Beijing, Praga, Tallin, Tokio, Lisboa, Riga, Vilnius, ha Varsovia.
Heta tetãme, táva tee ojuerova razones geopolítica rupive; táva peteĩha de Finlandia-pegua, Turku, oĩ va'ekue tetã tavateéramo Edad Media peve Suecia poguýpe, ojeipe'a chugui derecho orekóva Gran Ducado de Finlandia aja 1812 ramo, Helsinki opyta Finlandia táva teeramo Imperio Ruso omoĩ rire chupe.
Canadá-pe, oĩ peteĩ capital federal, umi diez provincias ha tres territorio peteĩ teĩ orekoaja itáva tee.
Australia-pe, ñe'ẽ "táva tee" ojeiporu oñeñe'ẽ jave umi poteĩ táva tee tetã rekuaipegua ha hendivekuéra capital federal Canberra y Darwin,  Territorio del Norte táva tee.
Umi federación-gui ojoavývo, heta jey naipóri táva tee ojeíva ojuehegui, upépe pe táva tee peteĩ estado constituyente-pegua ha'éta avei estado general táva tee, imíva apytépe oĩ Londres, ha'évaInglaterra ha Reinos Unidos táva tee.
Alemania ha Rusia retã táva tee (el Stadtstaat de Berlín y la ciudad federal de Moscú) ha'e avei estado constituyente mokõive tetãmegua derecho propio orekóva rehe.
Frankfort, Kentucky, oĩva mbytépe Louisville ha Lexington rapére.
Tallahassee, Florida, ojeiporavo oĩ hag̃ua Pensacola ha St. Augustine, mbytépe Florida-pe, upéicharõ ãva hína umi mokõi táva tuichavéva Florida-pe.
Régimen político oñemoambuérõ heta jey ombohape oñemoĩ hag̃ua peteĩ táva tee pyahu.
Islas Canarias-gui oikóramo guare comunidad autónoma 1982-pe, Santa Cruz de Tenerife ha Las Palmas de Gran Canaria opyta táva teéramo.
Estonia: Tribunal Supremo ha Ministerio de Educación e Investigación oĩ Tartu-pe.
Oĩ jave peteĩ emergencia, umi poder constitucional róga ikatu ojeguerova puede ser trasladada a otra ciudad, para qu ambue táva-pe,  Parlamento róga oĩ hag̃ua peteĩ hendápente Presidente ha Gabinete ndive.
Maquinaria estatal oku'e peteĩ táva-gui ambuépe 6 jasy ohasávo.
Dharamshala, ha'éva avei Administración Central Tibetana róga, ha'e estado táva tee mokõiha.
Táva ha'ehaichaite oñemoakã Unión territorio ramo.
Uttarakhand: Dehradun ningo hína capital administrativa ha legislativa, tribunal superior oñembohóga aja Nainital-pe.
Oñepyrũ oñemopu'ã 1960 ramoha opu'ãmba 1966 jave.
Palacio presidencial (Palacio de Malacanang) ha Corte Suprema oñembohóga táva tee ryepýpe, katu umi mokõi Congreso cámara oñemohenda suburbio imombyrýva ojueheguípe.
Sri Lanka: Sri Jayawardenepura Kotte oñemoĩ capital administrativa ramo parlamento rendáramo, upe aja táva tee tuja, Colombo, ko'ágã oĩ "capital comercial" ramo.
Sudáfrica: capital administrativa hína Pretoria, capital legislativa katu Ciudad del Cabo ha capital judicial hína Bloemfontein.
Suiza: Berna hína ciudad federal Suiza-ha oĩ táva teéramo.
Upéicha nunga avei Illinois ha estado de Nueva York-pe, opavave nunga umi funcionario ojeiporavóva ha funcionario del estado oñembohógava sureste de Pensilvania-pe (Filadelfia táva, condado de Bucks, condado de Montgomery, condado de Delaware ha condado de Chester) tenonderãiteomba'aposeve Filadelfia-pe.
Israel ha Palestina: Israel retã rekuái ha Palestina Mburuvicha ojerure Jerusalén rehe itáva teéramo.
Peteĩ reubicación simbólica oikóva peteĩ táva tee rehe ojeguerovávo peteĩ ubicación geográfica térã demográficamente periférica-pe, ikatu viru reko térã ambue mba'e oeñmbohape hag̃ua (sapy'áne ojeikuaa capital avanzada térã capital de punta ramo).
Umi emperador Ming oguerova itáva tee Beijing-pe  Nanjing guive, oñemombyteve hag̃ua oñangarekopotávotetã rembe'y ñangareko umi mongol rovaque.
Delhi-gui hasypeveoiko capital colonial Rey-Emperador Jorge V Coronación Durbar rire 1911-pe, ohovévo hese India independiente táva teéramo 1947 guive.
Sapy'ánte, ojeiporavo peteĩ táva tee renda oñemohu'ã hag̃ua ñorãirõ opaichagua atyvete apytépe, oikoháicha Canberra, Ottawa, Washington, Wellington ha Managua-pe.
Período de los Tres Reinos-pe, Shu ha Wu ho'a ho'ávo avei itáva teekuéra Chengdu ha Jianye.
Dinastía Qing ho'a rire, peteĩ mburuvicha año pokatu ha tecnología ñemýi ha marandurã ñemoporãve rupive, umi nacionalistas chinos ha umi comunista chino oguerova táva tee ha oheja oĩhagueichaite estructura de liderazgo oguerekóva crisis de invasión japonesa  aja.
ikatu oje'e ha'eha peteĩ tenda permanente ha densamente poblado orekóva límite oñemohendáva administrativamente itavayguakuéra omba'apovehápe okápe kokuégui.
Ymaite guive, tavayguakuéra va'ekue humanidad tuichakue pehẽmi, katu mokõi siglo ohasa rire ojehecha peteĩ urbanización pya'e ha araka'eve ojehecha'ỹva, yvypóra oikóva arapýpe oñemombytéramo, hetave umíva apytépeoikóva tavaháre ko'agãite, upéva ogueru tuicha apañuãi sostenibilidad global-pe g̃uarã.
Ko influencia okakuaáva he'ise tavakuéra oguerekoha avei influencia significativa apañuãi arapypeguápe, ápe ikatu ja'e pe desarrollo sostenible, arapy akukue ha tesãi arapypegua.
Upévare, py'ỹi ojeguereomandu'a umi táva michĩva ticha mba'e rupi oñembohovake hag̃uacambio climático.
Techapyrã,  tetãnguéra táva tee, ha'ekuaáva Beijing, Londres, Ciudad de México, Moscú, Nairobi, Nueva Delhi, París, Roma, Atenas, Seúl, Tokio y Washington, D.C. ohechauka hetã kuaaukaha ha ipyenda.
Táva ikatu ojehecha peteĩ tembiasáramo, peteĩ patrón yvypóra aty ojehe'a hag̃ua, peteĩtenda producción ha distribucion-rã, ñande rete mbarete momba'aporã, peteĩ decisión aty  ojoajúva peteĩ apañuãi renda rehe.
Umi censos nacional oiporu peteĩ variedad de definiciones, ojejesareko hag̃ua heta factor rehe, oikehápe población, densidad población repýpe, mbpy ógapaaoĩ, función económica ha infraestructura, oñemohenda hag̃ua peteĩ población-pe urbana ramo.
Tekotevẽ oguerekóva ojuehe tekoha tavaha ha okaha rehegua oguereko peteĩ consecuencia hesakãporãramo jepe ndojehechakuaáiva: arapy tuichakue, tavakuéra akói oĩ petĩ henda ikatuhápe ojeguereko ha oiko peteĩ población agrícola permanente.
Tavakuéra okakuavévo ohóvo, umi institución cívica tuichavéva, tetã rekuái róga guive umi edifico religioso peve, henyhẽta avei ko'ã tenda ojejuhupahápe.
Pe entorno físico akói omoĩ límite ojehecha hag̃ua mba'éichapa oñemopu'ãta peteĩ táva.
Ha ikatu oñemohenda hekoitépe oñeñangareko hag̃ua ojehecha rire paisaje ojeréva hese.
Kóicha iñemohenda ikatu iñambue okakuaave rire ohóvo heta tiempo aja, rastro concéntrico muralla reheve ha ciudadela ohechaukáva tavakuéra itujavéva apýra.
Oĩ táva ko patrón ojekuaa porã gueteriha, Moscú techapyrãramo.
Ojejo'okuévo ko'árupi ojejuhu táva ruina-kue ojekuaáva oikohague oñemongu'e hag̃ua ñemureko, política ha jeroviapy.
Umi táva oñemohendaporãva China-pegua oñemopu'ã marãngatu rekópe oiko hag̃ua microcosmos celestiales ramo.
Ko'ã tenda ojekuaa oñembosako'ihague mbojojaha ha ñemohenda reko ári, peteĩ cuadrícula minimalista orekóva kotymba'apoharakuérape g̃uarã ha óga ojejapoporãvéva oĩva umi clase alta-guápe g̃uarã.
Umi siglo uperireguápe, umi táva-estado isãsóva Grecia-gui, ko'ýte Atenas, omoñepyrũ ko hérava polis, tavaygua kuimba'e ijyvy hetáva aty, oñondivepa ombohekóva peteĩ táva.
Imperio pokatu guýpe, Roma omoambue ha omoñepyrũ heta táva (coloniae), ha hendive ogueru umi principio-kuéra arquitectura urbana, diseño ha sociedad rehegua.
Civilización Norte Chico-pegua orekomi va'ekue 30 centro de población tuichavéva ko'ágã ha'éva region Norte Chico costa centro-norte Perú-pe.
Pokatu renda occidente-pegua ova Constantinopla-pe ha civilización islámica oñakãrapu'ãva itáva tuichavéva rehe, Bagdag, El Cairo ha Córdoba.
Umi siglos XIII ha XIV ramo, oĩ táva oñemoambuéva tetã ipokatúvape, omoingévo ipoguýpe umi tenda ojeréva hese térã ombohekóvo imperio marítimo tuicháva.
Táva tee tuichavéva Europa occidental-pe (Londres ha París) oñemboviruve ñeñemu ñemoakãrapu'ã rupive ojejuhu rire peteĩ ñeñemurã atlántico rupive.
Inglaterra ojapo tape Londres oñemohendáramo guare imperio mundial táva teéramo ha umi táva tetã tuichakue javevegua okakuaa umi tenda iporãva fabricación-rãme.
Liderazgo empresarial ojeikuaauka umi aty okakuaáva oñepyrũva constructor, agente inmobiliario, desarrolador, marandu myasãiha, actores gubernamentales oĩhápe alcalde ha corporaciones dominantes.
Ko'ápe ojehupytýva ningo hína pe ñepia'ã oñemoingove jey hag̃ua táva centro; táva centro ñemopu'ã; CBD ñemoambue servicio avanzado jeporúpe; ñembosarairã, museo ha tenda arandupy jehecharã; estadio ha complejo deportivo ñemopu'ã; ha mar renonde ñemoporãve."
Siglo XVIII peve oĩ peteĩ joja reko población agricola ha tavakuéra orekóva ñemuha ha manufactura omba'apo michĩva ndive.
Pe atractivo cultural tavakuéra rupigua ojehecharamo avei ou hag̃ua tapicha oikótava upérupi.
Batam, Indonesia, Mogadishu, Somalia, Xiamen, China y Niamey, Níger, oĩ umi táva okakuaa pya'evéva yvy ape ári  apytépe, peteĩ tasas de crecimiento anual ohupytýva  5% guive ​​8% peve.
ONU he'i oĩkuaataha 2.500 millones de habitantes ojo'avétava tavaháre (300 millones sa'ivéta tapicha oikóva okaháre)arapy tuichakuépe 2050 ramo g̃uarã, ha 90 % población urbana isarambítava oikóta Asia ha  África-pe.
Peteĩ yvykua pypuku omomombyry ojuehegui iviru heta ha imboriahúva ko'ã távape, akoiete árupi oĩ petei élite iviru hetaitereíva oikóva táva ñembotypýpe ha heta tapicha aty oikóva óga vaimimíme infaestructura inadecuada reheve ha mbue henda ivaiveháicha.
Upéicharamo jepe, umi municipio oguenohẽ ko'ẽ reíre ordenanza tuicháva ombohovái hag̃ua tembiapo vai hesakã'ỹva (ha oñemohenda vaíva), merodeo ha obstrucción reheve, he'íva tekotevẽha oñemoneĩ oikóta jave protesta térã ojopy oikóva ha mba'ejarakuérape oipe'a hag̃ua nieve ho'áva hogakuéra renondépe".
Ko'ãva oñemohenda nunga oiko hag̃ua ko'ẽ ko'ẽre, ojojapa nunga hag̃uaicha.
Ko'ã criterio oĩva producción-rã py'ỹinte ombohape ojeguereko hag̃ua "servicio ñeme'ẽ mbojojaha", tembiapo oñemohendapáva servicio ñeme'ẽrã, ha'éva hína ñeha'ã ojecodifica hag̃ua producción-pe ojehupytyséva servicio urbano burocracia-pe.
Robert L. Lineberry, Imposición de la igualdad urbana: la distribución de los servicios públicos municipales", en Hahn & Levine (1980).
Upéicharamo jepe, servicio municipal-kuéra jehepyme'ẽ, upeicha avei renovación urbana ha ambue apopyrã ñakãrapu'ãrã, ha'e peteĩ apañuãi akoietegua tavakuéra ojesarekóva ojerurévo tetã rekuáipe, oñemoĩvo peteĩ ñe'ẽme sector privado ndive ha ambue tape oikehápe privatización (servicio-kuéra ñemoñemu sector privado-pe), corporatización (corporación casiprivada municipalidad propiedad-pe) ha financiarización (activo-kuéra oguerekóva táva ñeñongatu umi instrumento financiero negociable ha heseguápe)
Globalización ombyaíva ha umi corporación multinacional rembiapo tetãnguéra rekuáipe arapy tuichakue ombohape oñema'ẽ ambue hag̃ua mba'éichapa oikokuaa gobernanza urbana, oñemomombyrývo "teoría del régimen urbano-gui" ipokatuhápe interés local aty, peteĩ teoría economía externa rehegua. Ñangareko, tuichaháicha ojoajúva academia-pe neoliberalismo filosofía rehe.
Tembiporu planificación-rã, ohasapávo diseño original tavapypegua ári, ápe oike inversión de capital público infraestructura ha yvy jeporu ñangarekópe, oikehápe zonificación.
Oĩ avei ojeiporu hag̃uaicha tavapýre oñembosako'íva ñemboguatápe ojehupytyséva rehe, municipalida pokatu zonificación-rã, oñemboja'o jeýva ñangarekorã ha principio de construcción, ogakuéra ha ñeipohãnorã ñembojojarã."
Tapichakuéra oiko nungáva oñondivepa ikatu oikove, omba'apo ha oñembosarái tenda ojeíva ojueheguípe ha oñembyatykuaa oimeraẽ tapicha ndive, omoñepyrũvo enclaves étnicos térã mba'éichapa ojeikokuaa, mboriahu hetahápe, guetos.
Umisuburbio oĩva oeste-pe heta hetave ko'ẽ reíre, tekoha oñembotýva ha ambue hendaichagua "privatopia" arapy tuichakue, ombohape umi élite local ojei hag̃ua ojuehegui umi vecindario oñeñangarekovehápe ha chupekuéra g̃uarãvantepe. 
Ko proletariado oñemboykéva -ikatu hína ko'agãite amo1500 tapicha rupi, 2500 millones rupi 2030ramo g̃uarã- kóvahpina pe clase social ipyahuvéva ha okakuaa pya'véva yvy ape ári.
Hendaitépe ojojogua ha ojoavy agencia yma guarégui, ojehaíva Manifiesto Comunista-pe.
Centro de comercio-háicha, tavakuéra omongu'e hyepýpe heta tiempo aja ñeñemu sa'i sa'iguáva ha consumo mba'e joguaha rupive.
Peteĩ mercado laboral hypy'ũvéva ombohape katupyrykuéra oñembojoajuporãve hag̃ua empresa ha tapicha apytépe.
Umi élite cultural oikove tavapýre, ojoajúvo petei undad capital rupive, ha'ekuéravoi hembiapo ñeisãmbyhýpe.
Greg Kerr y Jessica Oliver, "Repensar las identidades de los lugares", Kavaratzis-pe, Warnaby y Ashworth (2015).
Umi turista hetã rayhúva oguahẽ Agra-pe ohecha hag̃ua Taj Mahal, térã Nueva Yorktáva oguahẽ hag̃ua World Trade Center-pe.
Mba'ere piko umi tapicha hera'ỹva - umi mboriahu, umi oñemboykéva, ojoajukuaa'ỹva- py'ỹinte oikoseve mboriau rekópe ogakuéra ojo'aripápe hesãi'ỹhápe ha umi táva tuicha'ỹva ipy'aguapýva térã subdivisiones sanitarias desarrollo semirrural oñemboguatahápe?
Oúva guive oiko upépe ou oikove hag̃ua ha oñoha'ã hag̃ua ojehupytykuaa'ỹ hag̃uame.
Ñoa'ãngatu avei tuichaiterei mba'e petei táva marca-pe ha identidad local kuaaukarãme g̃uarã.
Tuichave mba'e jey, oĩ avei peteĩ potencial tuicha a largo plazo tha'e turismo térã inversión-pe g̃uarã (Kasimati, 2003).
Ko guerra omopeteĩ tapicha aty moakãhára ha política pokatu opyta minoría armada pópe, umi pa'i ipokatu marãngatúva ñemokyre'ỹ ha oguereko kuaapy rembikuaa ha ñeñongatupy mágico-va ha hepy añetéva." 
Segunda Guerra Mundial aja, umi tetã rekuái omoneĩ ojeikekuaaha ambue távape, ome'ẽvo umi enemigo mbaretépe ohasávape ani oñembyai mba'eve térã oñeñohẽ tuguy.
Upe guerra, ojeheróva contrainsugencia-pe oike, vigilancia aporeko, guerra psicológica, térã tapicha ñorairõ cuerpo a cuerpo, oipyso hekoitépe crimen moderno jehapejoko ko'agãguáva, oiporúmava concepto-kuéra tenda oñepysyrõkuaáva rehegua.
Oĩ rupi hetave omba'ejokóva jeikehápe, ko'ã red oñemohenda kuri monopolio natural-kuéra, he'iséva ñemureko mohesakãha ombohapeha red-kuéra ñesãmbyhy peteĩ aty año rupive, pública téra privada.
Kath Wellman ha Frederik Pretorius, "Infraestructura urbana: productividad, evaluación de proyectos y finanzas"; en Wellman y Spiller (2012).
Tesãirã, oñeikotevẽva tapichakuéra hetahápe hesãi hag̃ua, tekotevẽ y ha yty ñemohenda porã, ha tapichakuéra ipotĩrekóva rehe.
Teko ko'agãgua tavahápe ojoapy heta jey energía osyrýva electricidad rupive umi máquina eléctrica  omba'apo hag̃ua (taha'e electrodoméstico ha maquina industrial térã ko'agãgua telecomunicación sistema eléctrico-kuéra, ñemuhakuéra ha tetã rekuái) ha semáforo, farola ha óga ryepýpe g̃uarã iluminación-kuéra.
Tom Hart, "Transporte y la ciudad"; en Padison (2001).
Heta tava guasu Estados Unidos-gua oguereko gueteri transporte público ferrocarril rupive, ohechaukaháicha sistema de metro ojeiporuetéva Nueva York távape.
Edificio-kuéra ha yty antropogénicos, ha yvotytykuéra ñeñemitỹ, omohenda entorno físico ha químico ijojaha'ỹva naturaleza-pe, ha upeichápe oiko peteĩ biodiversidad ijapyra'ỹva.
Peteĩ perspectiva guive, tavakuéra ndaha'éi ecológicamente sostenible oikotevẽ rupi heta recurso rehe.
Tavakuéra ko'agãguávape ojeikuaa omoñepyrũ rupi microclima tee, oguereko rupi hormigón, asfalto ha ambue superdicie artificial, kuarahy ombyakúva ha y ombohapéva conducta subterráneo rehe.
Partícula-kuéra ohóva yvytúre ombohetave ama peteĩ 5% guive 10% peve.
Techapyrã, peteĩ táva microclima-pe, umi tava'i imboriahu ika'avo sa'ivéva ipu'akave arahakúre (katu ndoguerekói mba'éichapa ombohovaikuaa).
Jepivéramo ojehero tavaygua espacio abierto (ko ñe'ẽ nde'iséiramo jepe akóinte tenda rovyũramo), tenda rovyũ, táva ñembohovyũ.
Ko jehesa'ỹjo oiporu kuri haimete 20.000 tapicha Reino Unido-pe.
Tapichakuéra ndoguerekóiva mokõi aravo jepe, térã ohasáramo jepe peteĩ aravo, ndohupytýi umi beneficio.
Ko jehesa'ỹijo ndoipapái aravo ohasáva peteĩ tapicha ikorapy térã ijyvotytýpe naturaleza-peguáicharamo, katu hetave visita naturaleza-pe jehesa'ỹjo ojuhu ojejapoha ógagui mokõi milla-hápe."
Saskia Sassen oiporu kuri ñe'ẽ "táva global" hembiapo 1991-pe, The Global City. New York, London, Tokyo, oñe'ẽ hag̃ua pokatu, estatus ha cosmopolitismo rehe peteĩ távape, ohasáva tuichakue.
3 (1982): 319 Tava-kuéra global-va hína omboheko ita angular jerarquía global-pegua, ipokatu ha oisãmbyhývo influencia orekóva ñemureko ha política-pe rupive.
Ko jekuaa critico-kuéra ohechauka ambue pokatu ámbito-kuéra ha ñemoambue.
Corporación multinacional ha banco-kuéra oguereko hóga renda táva global-kuérape ha omboguata ñemurekokuéra upe contexto-pe.
Nancy Duxbury y Sharon Jeannotte, "Política de Gobernanza Cultural Global"; Capítulo 21 en The Ashgate Research Companion to Planning and Culture; Londres: Ashgate, 2013.
Aty guasu Hábitat rehegua I 1976-pe ojapo imba'éramo "Vancouver-pe oje'éva Yvypóra renda rehe" omoneĩva táva rehe ñemba'apo peteĩ mba'e guasu desarrollo-pe g̃uarã ha omboguapy heta principio oñeñangareko hag̃ua tavaygua hábitat-kuéra rehe.
Enero 2002-pe, Naciones Unidas-pegua Aty Yvypóra renda rehegua oñemboheko peteĩ mbohapeha agencia-ramo hérava Naciones Unidad programa Yvyporakuéra rendápe g̃uarã térã ONU - Hábitat oĩva Naciones Unidas Desarrollo-pe g̃uarã aty ryepýpe.
Banco politica-kuéra oñeha'ã omombarete mercado inmobiliario-kuéra viru jeiporuka ha jehekombo'e rupive.
Tavakuéra oñemohenda peteĩ tenda ijapysẽva occidente-gua arandupýpe, ha ojekuaa Biblia-pe taha'e imarãngatu térã iñañávaramo, ha ojehechauka Babilonia ha Jerusalén-pe.
Tavakuéra oñeñandukuaa ñe'ẽ ijapýrava térã ojoehe'ỹvape: ha upéicha avei omosãso ha oñemombaretéva, iviru heta térã imboriahúva, oñemohendapyre térã sarambípe oĩvape.
Kóva ha ambue política ideología-kuéra, opoko mbarete oje'éva ha ñe'ẽrã ojeikuaaukáva tavakuéra rehe.
Literatura jeiporavopyre ha medieval-vape oike peteĩ descripción género oñe'ẽva táva característica ha hembiasakue rehe.
Ambue ojehechauka ñepyrũva cinematografía rupive umi táva siglo XX ypýpe ohechauká jepi tenda oiko porãvaramo ha oguerekóva sistema de transporte-ramo umi mba'yrumýi oikóva apañuái'ỹre.
Peteĩ teta hína peteĩ tendagua ñembyatypy iñambuéva térã peteĩ entidad política (upéva he'ise, peteĩ tetã).
Ndaha'éi soberano ijehegui rei.
Tetã tuichavéva yvy ape ári jajesarekóramo geografía oguerekóva rehe ha'e Rusia, ha upe aja yvypóra hetavehápe hína China, ohapykueho chupe, India, Estados Unidos, Indonesia, Pakistán ha Brasil.
Heta tetã Esuropa-guápe, ñe'ẽ ojeiporu oñembovore hag̃ua tetã territorio, oikoháicha Bundesländer Alemania-gua, ha peteĩ ñe'ẽ oreko sa'ivéva formalidad peteĩ estado soberano-pe g̃uarã.
Ndaipóri peteĩ acuerdo universal tetãnguéra papapy yvy ape arigua, oĩ rupi heta estado oñoraiõva soberanía estatus rehe.
Autonomía oguerekóva umi tetã oguereko'ỹva soberanía rasa iñambue jepi.
Ñemomarandu omboyke mba'éichapa tetanguéra oguereko desarrollo ojesarekóvo ingreso nacional (INB) per cápita rehe.
Ñemomarandu 2019-pegua omoneĩ umi tetã desarroolado América del norte, Europa, Asia ha Pacífico-pegua añópente.
Banco Mundial omohenda región-kuéra kóicha Asia Oriental ha Pacífico, Europa ha Asia Central, América Latina ha  Caribe, Medio Oriente ha África del Norte, América del Norte, Asia Meridional ha África Subsahariana.
Exploración ha'e hína jeheka ojeikuaapotávo marandu térã tembiporu, ha'evéva geografía térã espacio-pe, jehapereka ha akãrapu'ã rangue, hetajey ipyendáva yvy térã astronomía tembiakuaatýpe.
Emperador Nerón rembiapo añóite amalicía oñembohape Etiopía térã Nubia conquísta-rã: ary 62 Kirito rire, mokõi legionario ohaperekava'ekue río Nilo fuente-kuéra. 
Umi romano avei ombohape heta'i exploración Europa norte gotyo, ha ohapereka hikuái China peve asia-pe.
100 Kirito rire-166 Kirito rire. Oñepyrũ china ha Roma jokupyty.
Invento ijojaha'ỹva ijehaperekarã ha'eva'ekue canoa ovevuíva, ome'ẽva peteĩ tenda ojegueraha hag̃uã mercancía ha tapichakuéra.
2011-pegua estudio Wairau Bar Nueva Zelanda-pe, ohechauka mbarete iñepyrũ oĩha Ruhaine isla-pe, isla de Sociedad-pe. 
Oĩ arandupy ha ñe'ẽnguéra ojojoguahápe umi yvypóra oikóva Islas Cook ha maori ojoapytépe, Nueva Zelanda-pe.
1328-1333 ryepýpe, oikundaha China-pegua Mar del Sur pukukue ha og̃uahẽ heta henda sudeste asiático-pe ha og̃uahẽ sur de Asia-pe, ha oguejy Sri Lanka ha India-pe, ha avei og̃uahẽ Australia-pe.
Portugal ha España raevẽ omotenondeva'ekue ko jehapereka etapa, ha upe aja ambue tetã Europa-gua ohorei hese, taha'e Inglaterra, Paises Bajos ha Francia.
Condición ivaipajepéva mar ryepýpe oikotevẽ método ha tecnología ojejapóva ojepytaso hag̃uã.
Peteĩ subdivisión administrativa, katu, oñeikumby peteĩ estado ñemboja'o rehe.
Umi territorio dependiente oĩva ko'ag̃aite peve yvy'ape'ári, oguereko katuete autonomía política.
Islas Cook estatus, ojeikuaa tekovesasõ, derecho internacional rovake, ha upe tétã oguereko soberanía umi mba'e hyepy ha okapegua.
Jepéramo, he'iháicha ñoñe'eme'ẽ rehegua término he'iháicha libre asociación, Nueva Zelanda oguereko gueteri responsabilidad jokupyty okareguárehe ha Niue rehe ñeñangareko.
Ko mba'erysýi katuínte opyta umi temimoĩmby oĩva peteĩ tratado internacional poguýpe estatus oguerekóva rehe, ndojeikoiha térã oguerekóva nivel único autonomía rehegua ha heta jey autónoma asunto internacional ndojokupytýiva. 
Ha'e jurisdicción administrativa-kuéra isasõva, jepéramo Gobierno británico poguýpe oĩ ñeñangareko ha representación internacional ha oguereko responsabilidad oñemopyenda hag̃uã buen gobierno.
Nipeteĩ corona-pegua temimoĩmby ndoguerekói representación Reino Unido Parlamento-pe.
Nueva Zelanda ha hemimoĩmbynguéra oguereko mokõive peteĩ gobernador ha oguereko peteĩ reino monárquico.
Ñoñe'ẽme'ẽ negociado-va oñemopyenda hag̃uã peteĩ Mancomunidad Islas Marianas del Norte-peguápe (CNMI) peteĩ política joajúpe Estados Unidos ndive oñemoneĩ 1976-pe.
Kóva peteĩ fuente katui ambigüedad ha joavy rehegua oñeñe'ẽramo definición rehe, ñeikumby ha jeikuaa Puerto Rico ha Estados Unidos política jokupyty rehe.
Hakatu, umi "tétã oĩva hyepýpe estatus", Caribe (Aruba, curazao ha Sint Maarten)-pe ikatu ojehecha umi temimoĩmby ojuehegua térã "estado isasõ'ỹva ojoajúva".
Umi frontera ha'e frontera geográfica, oñemopyendáva característica geográfica rupive, taha'e océano, térã aty arbitraria entidades políticas pokatuvetéramo, estado isasõva, estado federado ha ambue temimoĩmby subnacional.
Hetave umi frontera exterior ojehechajey jey parcial térã oĩhaguéicha, ha ikatu ojokupyty kuatia rupive umi control fronterizo oñemoneĩva rendápe ha zona fronteriza renda ikatu ojehechajey jey.
Hetave umi tétã oguerekóva control fronterizo ikatu hag̃uãicha ombosa'ive térã ohapejokove yvypóra ñemongu'e, avei mymba ha mba'erepy tetã ryepy ha okápe. 
Ojepyta térã oñemba'apo hag̃uã peteĩ tetã frontera-pe, umi tetã ambuepegua (yvypóra extranjero) ikatu oikotevẽ kuatiatee térã inmigración-pegua permiso; hakatu umi kuatiaa jeguereko nde'iséi gueteri oguerekoha permiso ohasávo frontera.
Hetave tetã oĩ ndohejáiva droga ilegal jegueraha térã mymba opapotámava frontera imba'éva rupive.
Umi tenda contrabando, migración ha jeike rei ha'e peteĩ apañuãi, heta tetã omombareteve frontera imba'éva valla ha barrera rupive, ha omopyenda mbojojahakuéra control fronterizo reheguáva.
Ko'ãmba'e oikónteva voi umi tétã Schegen Europeo Espacio-pe ha umi okaharegua rendápe Canada ha Estadod Unidos frontera-pe.
Ysyryguasu: oĩ umi frontera política oñembokuatiámava frontera natural pukukue, oñemopyendáva ysyryguasu rupive.
Biblia hebrea-pe, Moisés omopyenda río Arnón, ha'évo frontera Moab ha umi tribu israeli oguapyva'ekue Jordán este gotyo.
Techapyrãramo oĩ lago Tanganica, República Democrática del Congo ndive ha Zambia hembe'y occidental ha Tanzania ha Burundi este gotyo; ha umi Lago Tuichavéva, omopyendáva Canadá ha Estados Unidos frontera.
Cadena montañosa-kuéra: Heta tetã oĩ oguerekóva frontera política oñemopyendáva umi cadena montañosa pukukue, ha pyỹinte upe drenaje oñemboja'ohápe.
Peteĩ techapyrã ha'e yvyraty ñangarekoha oñemoneĩva dinastía Song-rehe, China siglo XI-pe.
Techapyrãramo oĩ, Alemania Oriental ha Occidental rembe'y ndaha'evéimi peteĩ límite internacional, hakatu ikatu gueteri ojehecha, oguereko rupi marcador histórico umi paisaje-pe, ha ha'egueteri arandupy ha virureko iñambuéva Alemania-pe.
Umi frontera marítima oĩ y territorial-pe, umi tenda ijykeregua ha virureko renda ha'evéva; jepéramo, upe terminología-pe ndoikéi lagos ha río-kuéra, ojeroikéva yvy apýra contexto-pe.
Espacio aéreo ojepyso 12 milla nautica peteĩ tetã rembe'ýgui ha oguereko resposabilidad oñangarekóvo espacio imba'éva, noiméiramo oĩ OTAN ñangarekopýpe paz oĩ aja.
Jepéramo, oĩ peteĩ ñoñe'ẽme'ẽ upe espacio aéreo vertical opaha kármán línea-pe.
Umi frontera ñemopyenda oñemoĩ umi tetã pokatuvete rehe ha ikatu iñambue tetãnguéra he'iháicha ha condición política térã virureko upeguápe.
Ñemba'apo frontera rupive: tojeporu tembiapokuéra transfronterizo mbaretekue oñemomorãve hag̃uã Cuerno de Africa rekovekuaa ha iñeñangarekopy. 
Yvypóraregua virureko tráfico frontera-kuéra rupive (secuestro ñemboyképe) ikatu ogueru hendive desplazamiento guasu umi tembiapo renda ha asentamiento residencial apytépe.
Ikatu oheja térã ohapejoko upe ñemomỹi guasu, frontera ryepýpe ha avei frontera pukukue.
Heta tenda transfronterizo-pe avei oku'e añete ñe'ẽ'ayvu ha ñoñe'ẽme'ẽ intercultural ñemombaretevépe, ha avei umi estrategia virureko tranfronterizo akãrapu'ãrã.
Heñói guive ary 80 mbyte rupi, ko práctica artística oipytyvõ mbarete umi mba'e ojoajúva tetã rehe, frontera, ñeñangarekopy, rekotee raza, etnia ha tetã reñói. 
Umi frontera-pe ikatu ojeroike, ambue mba'e apytépe, ñe'ẽ, arandupy, clase social ha virureko, jeroviapy ha tetã rekotee.
Ko'ã artista py'ỹinte oiko chuguikuéra "frontera rasaha".
Hetave jey, peteĩ okaharegua renda térã peteĩ campo ha'e peteĩ área geográfica ojejuhúva okápe umi tavao ha tavusúgui.
Umi okaháregua renda tee oguereko sa'i yvypóra oikóva ipype ha asentamiento michĩ michĩva.
Umi región ojehero katuíva urbana oguereko 15% sa'ivéramo yvypóra upepegua oikóva tenda okahareguápe.
Umi tenda okaharegua norte-pegua ha'e katui división censal okaharegua ojejuhúva hetakue téra tuichaháicha ko'ã línea paralelo ári tavao peteĩteĩme: Labrador, 50th; Quebec 54th; Ontario, 54th; Manitoba, 53; Saskatchewan, Alberta ha British Columbia, 54th.
EE.UU-pegua Censo tembiapo renda, Ñemureko Rapykuehoha Kuave'ẽmby, USDA-gua, ha.
Léi ñemitỹ rehegua 2002 (P.L. 107–171, Sec.
Manual he'íva jokupyty rupive, Definitions of Rural: A Handbook for Health Policy Makers and Researchers," hetave jey oñeimo'ã umi residente condado metropolitano-pegua oguereko ipoguýpe umi tesãi rehegua ñekuave'ẽ, oĩ katuíva concentrado umi condado renda teépe. 
Kóvagui oiko Goldsmith definición, Modification de rural".
Mburuvichavete Macron pokatu ome'ẽ peteĩ tembiapo rape'apo 2019-pe umi okaharegua tendápe g̃uarã hérava "Okaharegua Rape'apo".
Escocia-pe ojeporu peteĩ definición iñambuéva okahareguagui.
RBI, omboguapy umi okaharegua renda ha'eha upe población oguerekóva 49.000-gui sa'ive yvypóra (tavao nivel- 3 nivel 6-pe).
Umi okaháregua renda Pakistán-pe oĩva tavusu ykérehe ha ojehero tenda suburbana ha suburbio.
Umi suburbio ikatu avei oguereko jurisdicción política terã legal imba'éva voi, ha'eve Estados Unidos-pe, hakatu nda'upéicha meméi, ha'eve Reino Unido-pe, oĩháme hetave suburbio ojejuhúva umi límite administrativo tavusupegua ryepýpe.
Ambue tenda, Marruecos, Francia ha ambue tenda Estados Unidos-pe, heta suburbio ha'e gueteri municipio ojoaju'ỹva ambuére térã oñesãmbyhýva ijehegui peteĩ táva tuichavéva térã peteĩ condado, disttrito térã municipio ryepýperamo.
Ñe’ẽ tava’i hyepypegua ha ha tava’i okaha rehgua ojeiporu oñembojoavy haguã peteĩ henda densidad tuichavehápe táva guasu mbyte jere rehe (umíva ndojeherói “tava’i” opavave tetãnguérape nunga) ha tava’i densidad sa’ivehápe umi táva tuichahágui oka gotyove.
Nueva Zelanda-pe, hetave umi suburbio ndoguerekói gueteri imbojojahakuéra, ha kóva ikatu ogueraha jejavýpe moõpa oñepyrũkuaa ha moõ pevépa ohokuaa.
Ñe'ẽ suburbani ojeporu'ypyva'ekue, estadista romano Cicerón rehe, ohero hag̃uã umi villa ha finca okaharehe omopu'ava'ekue umi patricio Roma-pegua iviru hetáva rehe.
Siglo 19 mbytérupi, umi oñepyrũva área suburbana oñemomba'eguasúva, oñepyrũ Londres jerere (upéramo tavusu tuichavéva yvy'ape'ári ) oiko ichugui superpoblado ha iky'aiterei ndaipóri teko resãi.
Línea og̃uahẽ Harrow-pe 1880-pe.
Marketing mbohapeha Met-pegua, ombosako'i ko ñe'ẽ "Metro-land" 1915-pe, upéramo Línea de Extensión Guía oiko ichugui metro-land, ha ojehepyme'ẽ 1 dolar-pe.
Upéicha rupi avei, kóva ombohovái kuri hetaiterei rehe recluta ipituáva Primera Guerra Mundial aja, oje'éva upeichaha oiko asýgui hikuái, peteĩ roviapy oñemombykýva peteĩ cartel upe época-pegua he'íva "Ndaikatúi oñeha'ãrõ oñeguanohẽ haguã peteĩ tavaygua aty A1 ogakuéra C3-gui, ohechaukáva mba'éichapa ojeiporavo ra'e aptitud militar uperamoguare.
Marandúpe avei oñemboguapy mbojojahakuéra sa'ive oñeikotevẽva ojejapo hag̃uã contrucción suburbana; kóva apytépe oikeva'ekue mboy mboýpa ikatu oĩ ogakuéra ha mba'éichapa oñemohendava'erã ha avei oheja recomendación mboy koty jekehápa oguerekokuaa ha ambue kotykuéra ogapegua.
Peteĩ década-pe añónte, umi suburbio okakuaa vaieterei.
Levittown iñakãrapu'ã peteĩ prototipo oñemomba'eguasúvaramo oga'apópe ojejapóva hetaiterei.
Opaichagua bien ha servicio jejogua peteĩ tenda iporãvévape ojejepo'ỹrehe viaje hetave tendápe, oipytyvõ opyta hag̃uã umi centro comercial ko'ã suburbio coomponente tee ramo, oguerekóva diseño pyahu ha pya'eterei ojeikóva ipype.
Tape kuéra rehegua léi 1956-peguare oipytyvõ ojejapo hag̃uã 64.000 kilómetro tetã tuichakue javeve, oguerekokuévo $26 mil millones oipuru hag̃uã, oipytyvõva hetavépe ojoaju hag̃uã ko'ã centro comercial-kuéra rehe.
Oĩ avei suburbio opu'ãva'ekue tavuvu jerére oĩma hápe transporte ferroviario mba'apoharakuérape g̃uarã tavusu centro peve.
Ko ñekuave'ẽmby tuicha ojehecharamo inmobiliaria apytépe.
16 millón veterano ikatúvagui ojeporavo, hi'ag̃uíma peteĩ óga jejogua oportunidad.
Umi desarrolador ojogua yvy nandíva okaháre tavusúgui, omopu'ã hikuái óga tracto, oguerekóva heta diseño ha omoĩ tape ha servicio público, ha umi tetã remimoĩmbýpegua mba'apoharakuéra pya'eterei omopu'ã hikuái mbo'ehao.
Umi veterano ikatu oñembohóga peteĩ jehepyme'ẽ ñepyrũ sa'ive rehe.
Umi suburbio jekakuaa ndahasyivéntema oñemoneĩ rupi léi zonificación rehegua, línea roja ha heta mba'e pyehu transporte-pe g̃uarã.
Umi afroamericano ha ambue yvypóra isa'y ambuéva, heta jey opyta upe núcleo de descomposición-pe, tavusu imboriahuvéva ryepýpe.
Segunda guerra mundial rire, FHA viru jeporukakuaáve rupive, omombareteve óga jejoguakuaa Estados Unidos suburbio rehe.
Virureko akãrapu'ã Estados Unidos-pe omombarateve suburbanización Estados Unidos tavusuháre, ha upevarã oikotevẽ hetaiterei inversión infraestructura ha ogakuéra pyahúpe g̃uarã.
Peteĩ elternativa ha'eva'ekue ojejapo ojejeposetégui voi "tavusu pyahu", ha umi tavusu jere hovyũ renda rehe ñeñangareko.
Umi subsidio federal tavusu akãrapu'ãrã oñembopya'eve ko proceso-pe, upéicha avei oñetantea línea roja jeporu virurenda rupive ha ambue temimoĩmby oipurukáva viru.
Virginia Beach ha'e ko'ag̃a tavusu tuichavéva Virginia ryepýpe, ha aretereíma ohasahague ijykeregua población-pe Norfolk.
Peteĩ porcentaje hetave banco-kuéra (taha'e hispano ha avei, hispano renda) ha sa'ive porcentaje umi tavusu ambue grupo étnico-pegua, área urbana- peguágui.
Okaháregua renda rovake, suburbio-kuéra oguereko hetave yvypóra oikóva ipype, oikoporãve avei hikuái, hape porãve, oguerekove tienda ha ha restaurante franquiciado, ha sa'ive yvy ñemitỹrã ha ka'aguýregua jeikove.
Hakatu, ko población metropolitana-gui, 2001-pe aimete imbytere papapy oikova'ekue tava'i sa'ivehápe yvypóra, ha peteĩnte po tapichágui oikova'ekue peteĩ tava'i teépe "urbano".
Canadá tuichakue javeve, oĩ opopyrã omba'apótava expansión jehapejokópe.
Tuichave akãrapu'ã ramovégua yvypóra retakue mbohapyve oiko área metropolitana Canadá-pegua (Gran Toronto, Gran Montreal ha Gran Vancouver), oikova'ekue umi municipio michĩvévape.
Kóva oiko joaju rupi ha huella geográfica tavusu rembe'y opahápe.
2016 censo-pe, Calgary tavusu oguerekova'ekue peteĩ población 1,239,220, ha upéva aja Calgary área metropolitana oguereko peteĩ población 1,392,609, upéva he'ise hetaiteve umi tapicha CMA-pe Calgary-pegua oiko hikuái tavusu rembe'ýpe.
Reino Unido-pe, tetã pokatuvete omoĩse hína sa'ive densidad léi rupive, umi oga'aporã apopyrã oñemoneĩ ramoitéva Ingleterra sudeste gotyo.
Suburbio-kuéra ikatu ojejuhu Guadalajára, Ciudad de México, Monterrey ha aimete opavave tavusu oñemomba'eguasuvévape.
Okakuaaháicha umi suburbio clase media ha clase alta mba'éva, umi tenda oĩháme ocupante ilegal avei okakua ohóvo, ha'eve ojehecha México-pe umi tava hekovaímava, Chile-pe umi campamento, Perú-pe umi barriada, ha umi villa miseria Argentina-pe, asentamiento-kuéra Guatemala-pe, ha umi favela Brasil-pe.
Peteĩ káso ojehechakuaáva Sudáfrica-pe, oñemopu'ã ogakuéra RDP.
Oĩ avei tenda taha'e Klang, Subang, Jaya ha Peteling Jaya, umi suburbio-gui oiko ko'ã tendapegua núcleo.
Sistema suburbano-pe, ñeikundaha oikóva peteĩ componente-gui ambuépe oikotevẽ umi mba'yrumỹi oike carretera colectora-pe, taha'e ha'éva mombyry térã amỹikue oĩva.
Oikóramo peteĩ accidente carretera colectora-pe, térã rape apo ojokopa jehasa pya'e, upéicha oikóramo ko'ã tape ndoikatuvéima ojeporu oñemonandi peve jey tape.
Kóva omongu'e mbayrumýi jeporu jepéramo ra'e hi'ãgui ojehóta (ikatúva oiko ichugui heta milla térã kilómetro upe carretera red rupive).
Ojehechávo oñondivepa, ko'ã contribuyente aty ha'e hína peteĩ ingreso moĩngeha tuichaitereíva heta hendápe ndojeporúiva gueteri, ikatúva ko'ã tavusu oñepyrũ ohecha mbareteve, ha'eve katu oiméramo oñorãirõ hikuái. 
Francia-pegua purahéi, taha'e La Zone de Fréhel (1933), Aux quatre coins de la banlieue de Damia (1936), Ma banlieue de Reda Caire (1937) o Banlieue de Robert Lamoureux (1953), ogueromandu'áva París-pegua suburbio 1930-guive.
Cine francés pya'eterei hesaho umi suburbio rehe ñemoambue oikóva, taha'e ta'ngamỹi Mon oncle de Jacques Tati (1958), L'Amour existe de Maurice Pialat (1961) o Two or Three Things I Know About Her de Jean-Luc Godard (1967).
Purahéi 1962-pegua "Little Boxes" Malvina Reynolds mba'éva, ohechauka umi suburbio akãrapu'ã ha umi hekorã burgués ha conformismo oñeñandúva upépe, 1982-pe, purahéi aty Rush Subdivisions avei imandu'a suburbio rehe, ha avei Rockin' the Suburbs de Ben Folds mba'éva.
Over the Hedge ha'e peteĩ tira pukarã ohaíva ha omoha'ãngáva Michael Fry ha T. Lewis.
Ta'ãngambyry pegua serie británico taha'e The Good Life, Butterflies y The Fall and Rise of Reginald Perrin, oha'angava'ekue oikóva suburbio rehe oikoporãramogáicha hakatu ndovy'akuaái hikuái, ha upépe oikóva katu na'imba'epotái ha katuínte itavyraikuaa hikuái.
Peteĩ aldea ha'e peteĩ yvypóra renda téra aty hekokuaáva oñondive, tuichavéva peteĩaldea-gui ha michĩvéva peteĩ tavusúgui (jepéramo ko ñe'ẽ ojeporu katui oje'e hag̃uã aldea ha avei tavao michĩvéva), oguerekóva peteĩ población ikatúva ciento ha 1000 sa'ivéramo. 
Kóva rupi avei oiko ñembokatupyry oga'apo ha artesanía reheguápe, ha hetave tembiapopy akaãrapu'ã.
Ko'ã aldea tuichakue iñambue katuete.
Umi desa katuínte ojejuhu okaha renda rehe, ha umi kelurahan katuínte hína subdivisión urbana.
Peteĩ desa térã kelurahan hína peteĩ subdivisión kecamatan-gui (subdistrito) ha avei upéva aja kabupaten subdivisión (distrito) térã kota (tavusu).
Malasia-pe, peteĩ Kampung ojehechakuaa peteĩ localidad oguerekóva 10.000 térã sa'ive yvypóra.
Opaite umi musulmán oĩva aldea malaya térã indonesia-pe oipota oñeñembo'e hesekuéra ha toguereko Alá bendición ambue hekovépe.
Singapur continental oguerekova'ekue heta aldea kampung, hakatu akãrapu'ã agãguavéva ha umi urbanización akãrapu'ã pya'e omboguapy chupekuéra; Kampong Lorong Buangkok ha'e tava ha'eñóma opytáva Continente-pe ko tetãme.
Vietnam tavao hína símbolo teetéva yvyñemitỹ rehegua producción.
Eslovenia-pe ko ñe'ẽ ojeporu tava michĩvévape g̃uarã (sa'ive 100 yvypóragui) ha oguereko dialecto; ñe'ẽ eslovena ojeporúna Eslovenia tuichakue javeve. 
Ikatu hína ndaupéichai peteĩ sánscrito-pe g̃uarã, ñe'ẽ afgana deh ha ñe'ẽ indonesia desa.
Aimete 46% umi yvypóra migración ojapova'ekuégui omoambue óga oikoha peteĩ tavusu ambue tavusúpe.
Unidad administrativa sa'ivéva Imperio ruso-pegua, peteĩ volost, térã hendaguépegua soviético térã ruso moderno, peteĩ selsoviet, oguerekova'ekue tenda oikoha peteĩ selo-pe ha upépe oike ambue aldea yjykereguáva.
Umi campesino Rusia centro pegua oiko aja peteĩ táva karai ogaguasu jerére, familia cosaco oiko granja hoga teépe hérava khutor. 
Hakatu, peteĩ asentamiento rehegua michĩvéva oje'eháicha ucraniano ñe'ẽme selysche (селище).
Ohechauka hikuái peteĩ okaháregua táva michĩva, peteĩ jeýnte ikatúva'ekue raka'e peteĩ khutir, pescador renda térã peteĩ dacha.
Hakatu, ambigüedad py'ỹinte oñemboyke umi asentamiento urbanizado rovake, he'ikuévo hesekuéra mbohapy taípe smt hendaguépe.
Ojehecharamova'ekue Stolypin reforma aja siglo 20 ñepyrũme.
Aldea-kuéra tuichavéva ikatu avei ojehero Flecken térã Mark, ojehechakuévo moõpa opyta.
Techapyrã, tenda Lincolnshire Wolds-ichaguápe, aldea-kuéra pyỹinte oĩ manantial línea pukukue tape mbytépe ladera gotyo, ha oñepyrũ línea de manantial asentamiento-ramo, oguereko umi sistema imba'eteéva okaháre aldea jerére.
Oĩ tavao opámava (techapyrã, tavao medieval inandímava), sapy'ánte ojeheja tapykuépe tupão térã óga ha'eño ha sapy'ánte yvykúa reínte.
Ambue tavao katu iñakãrapu'ã ha ojoaju ha py'ỹinte ojapo hikuái centro upe suburbio mbytépe, taha'e Hampstead, Londres ha Didsbury Manchester-pe.
Ojehecha mombyry tekove moderno-gui, ojehecha py'aguapy ha tekoguapýpe, jepéramo hyepyetove.
Ko'avã (Murton-ichagua, Durham Condado) oñakarapu'ãva'ekue aldea-kuéra rupive, peteĩ mina carbon rehegua siglo 20 ñepyrũme, ogueru hendive población akãrapu'ã pya'eterei ha mina jarakuéra omopu'ã óga pyahu, ñemuha ha tupão.
Maltby oñemopu'ãva'ekue Sheepbridge Coal ha Iron Company auspicio rupive ha omoĩnge ipype espacio guasu akaháre ha yvotyty.
Upe yvypóra tavaópegua oguerekova'ekue peteĩ pub téra posada, ñemuha ha peteĩ herrero.
Hakatu, oĩ tupão civil ndoguerekói peteĩ parroquia, tavao térã municipio oikóva ni parroquia-pegua aty oikóva.
Escocia-pe, ikatu avei peteĩ consejo comunitario. Hakatu, jepéramo hína órgano estatutario, ndoguerekói estado pokatu.
 Danniyeh tavao oguereko 36 aldea michĩvéva, oĩháme Almrah, Kfirchlan, Kfirhbab, Hakel al Azimah, Siir, Bakhoun, Miryata, Assoun, Sfiiri, Kharnoub, Katteen, Kfirhabou, Zghartegrein, Ein Qibil.
Dinniyeh oguereko peteĩ okaháregua ecológico henyhẽva ipype yvyraty, ka'avoty ha yvyramataty.
Aldea-kuéra oĩva Siria sur gotyo (Hauran, Jabal al-Druze), noroeste gotyo (Siria Isla) ha río Orontes cuenca, oikóva hikuái ñemitỹ rupive, grano, verdura ha yva.
Umi tavusu mediterráneo Siria-pe, taha'e Tartus ha Latakia oguereko aldea-kuéra ojueheguáva.
Peteĩteĩ urbanización hína peteĩ "tavao" noiméiramo decreto rupive ojupive categoría oguerekóva.
hakatu, upéva upeichantevoi, heta estado-pe, oĩ aldea tuichavéva tavao michĩvéva peteĩ estado ryepýpe.
Heta kásope, upe aldea ikatu ojokupyty tavao térã municipio rehe, upéicha katu mokõive ikatu oguereko peteĩ pokatu imbaretevéva.
Hempstead, táva tuichavéva oguereko 55.000 yvypóra oikóva upépe, ombohetavéva ichupe ambue tavao estado-peguágui.
 Arlington Heights, Illinois táva oguerekova'ekue 75,101 yvypóra, he'iháicha 2010-pegua censo.
Alde-kuéra ikatu ombotuichave ijývy hetave municipio-pe  ha avei heta condado-pe.
Tavao tuichavéva hína Menomonee Fall, oguerekóva hetave 32.000 yvypóragui.
Maryland, ojeheróva "tava...mba'éva", ikatu hína peteĩ tavao ojoajúva térã peteĩ distrito fiscal ha'evéva.
Umi tiempo-pe mburuvichakuéra oguerekokuaava'ekue ipokatu poguýpe región administrativa.
Peteĩteĩ umi aldea Hausa oĩva'ekue Magaji poguýpe (aldea mburuvicha) oĩ jeýva Hakimi poguýpe (alcalde) tavusu-pegua. 
Hakatu, oguereko tujuguigua óga ha ogahoja páhagui, umi aldea norte-peguáicha, ogahoja zinc-guigua ojeporuvéma ohóvo.
Oĩ katu oguerekóva suerte ha oguereko y hi'ag̃ui ichuguikuéra.
Peteĩ Atlas hína mapa aty; avei heta mapa yvy'ape'árigua térã peteĩ región yvy'árigua.
Ko jehero ome'ẽ definición Mercator, ñe'ẽ peteĩ descripción-ramo, yvy'apu'a ñemoheñói ha mba'éichapa ijejapopy, ndaha'éi mapa aty añónte. 
Peteĩ Atlas escritorio-pegua, ojejapo aranduka referencia ojejapoháicha.
Cartografía-pe, jehai jere (oñehenói jepi "jere") ombojoapy kyta oguerekóva yvatekue joja (altura) nivel ári, ikatu mar nivel medio. 
Gardiente función rehegua ha'e perpendicular umi jehai karẽ ijojaháva.
Jehai karẽ joja ha'ekuaa ikarẽva, karẽ'ỹva térã ojehe'ava ambue jehai ndive peteĩ yvy ra'ãngape omombe'uangáva moõpa ojotopa ape ári añetéva ỹrõ añete'ỹva peteĩ térã hetave planos horizontales.
Ary 1701, Edmond Halley oiporu umi jehai (isógenos) peteĩ ta'ãngahai variación magnética-pe.
Ary 1791, yvy ra'ãnga Francia de J. L. Dupain-Triel - gui oiporu va'ekue jehai karẽ joja 20 pukukue ra'ã pa'ũme, jehai, kyta yvategua ha peteĩ oñembo’ýva pehẽngue.
Isóbatas kuéra nojeiporui jepi cartas náuticas-pe Rusia peve 1834 guive ha Gran Bretaña 1838 guive.
Ne' ĩra 1944 me, John K. Wright gueteri oiporavo isograma, araka'eve ohupyty jeporu opa hendápe.
Oñeha'ã jepero ojeiporavo peteĩ estándar, opavave poravoha oikoveite ko'ãnga peve.
Umi estación metereológica sapy'ante oñemoĩ jehai jerépe (oñemoĩ jave, ohecha'uka hína ha'ã hekopete jehai jereicha).
Meteorología-pe, umi presión barométrica ojehechaukáva oñemomichĩ yguasu jojape, nahániri umi jejopyva ape árigua ojetopáva yvy ra'ãngápe.
Umi isolobario hína línea ombojoajúva punto de igual cambio presión rehegua peteĩ tiempo oñemopa'ũva reypýpe.
Umi gradiente isalobárico oguereko yvytu vore, ohupi térã omboguejýva ohóvo yvytu geostrófico.
Peteĩ isoterma oĩva 0°C héra nivel de congelación.
Ko'ã jehai jere guive, ikatu oñemohenda peteĩ sentido terreno tuichakue rehegua.
Cartografía-pe, pa'ũ jehai jerehe ha'e ñembojoavy oĩva elevación-pe peteĩ línea de contorno adyacente ryepýpe.
Mokõi térã hetave jehai jere joja ojehe'áva ohechauka peteĩ acantilado.
Tapiaite, pa'ũ jehai jere ha'e imbaretevéva yvy ra'ãnga pukukue, sapy'ánte nahániri.
Ojehasáramo peteĩ línea equipotencial he'ise hína jejupi téra jeguejy, pe potencial oñeguenohẽ etiqueta de carga guive.
Ama háiva ojehechauka yvy ra'ãnga isoplanos ndive.
Jehai karẽ joja ojeporu avei ojehechauka hag̃ua marandu yvyapekuaa rehegua economía-pe.
Umi isolínea oĩ ohechauka hag̃ua hetaiteve dimensión (ỹrõ cantidad) umi ta'ãnga bidimensional-pe.
Ta'ãnga radar-pegua ñemyesakãme, peteĩ isopod ha'e jehai pya'ekue jojáva Doppler ha peteĩ isoeco ha'e jehai reflectividad jojáva radar-gui.
Sa'y jehai ningo hína oimeraẽ pigmentom retakue jeporavo oñemohendáva ojehechaukahápe ta'ãnga.
Jehai opaichagua he'ise jehai jehe básicava sólida, discontinua, punteada térã oñemboja'óva ambue hendáicha ojehupytu hag̃ua tembiapokue ojeipotáva.
Hechauka papapýva ojeporu oñemombe'u hag̃ua umi valor aritmético jehai karẽ joja rehegua.
Jehai jere ndoguerekóiva héra papapýpe ha línea adyacente ojojogua (poguasukue, sa'y ha joguaha), upéramo oĩhápe degradado ndoikatumo'ãi ñehekome'ẽ jehai jere añónte.
Peteĩ yvy ra'ãnga jere oñembohérava hendapete oipytyvõ omoñe'ẽséva oikumby pya'eve hag̃ua mba'éichapa yvypegua.
Upe rire, coordenadas ambue tendágui añeha'ã control guive iñaguĩvéva topografía rupive.
Ko mba'e oikóva héra cambio de datum.
Ñamuhãme itaryryivéva, arco geodésicocha Struve en Europa del Este-gui (1816-1855) ha Gran Estudio Trigonométrico India-gui (1802-1871), ogueraha hetave ára, uvei ome'ẽ tembiapokue ha'evéva elipsoide terrestre jave.
Peteĩ definición hi'aguĩvéva mar nivel reheningo hína datum WGS 84, peteĩ elipsoide, avei ambue jave nomombe'úiva oñembojavéva ha'e Earth Gravitational Model 2008 (EGM2008), ojeporukuévo 2159 armónicos esféricos.
Ojepurámo tekome'ẽ'ỹva rehe, latitud he'ise latitud geodésica.
Datum ñemoambue mokõi datum particular apytépe ikatu ojoavy tendágui peteĩ tetãpy térã tenda ha ikatu oho mba'evégui sa pukukue peve (térã heta pukukue oimeraẽ ypa'ũ mombyrýva).
Tembiecharã, Sídney-pe oĩ joavy 200 pukukue (700 pies) umi coordenada GPS configurada GDA apytépe (estándar global WGS 84 rupive) ha AGD (ojeiporu meméva yvy ra'ãngape), joavy tuicháva ndaikatúiva ñamoneĩ aplicación-pe g̃uarã, topografía térã ñemohenda táva ryepypeguáicha buceo-pe g̃uarã.
Jahechávo apopyme'ẽ ikatu ojoavy radio-kuera pe ha kyta mbytépe, peteĩ kyta hesegua yvype ikatu oreko coordenada ojoavýva apopyme'ẽ javeve ojeporúva ojejepo hag̃ua ra'ã.
Umi Datums jekuaáva ojeporuvéva América del Norte-pe ha'e NAD27, NAD83 ha WGS 84.
Ko dato, hérava NAD 83… oñemyatyrõ 250,000 kytáme aguerekóva 600 estaciones Doppler satelitales oñemboguapýva ohapejokóva sistema peteĩ origen geocéntrico rehe.
Tenondegua oiporúva Departamento de Defensa de EE.UU. (DoD) ha he'iva Agencia Nacional de Inteligencia Geoespacioal (NGA) (ymavémi Agencia de Mapeo de Defensa, upei Agencia Nacional de Imágenes y Mapeo).
Ojeporu tenondeguáramo ñembohasa Efemérides GPS (óribitas) rehe 23 jasyteĩ 1987 guive.
Oiko chugui tenondegua órbitas de transmisión-pe g̃uarã 28 jasypoteĩ 1994 ramo.
WGS 84 (G873) añemyatyrõ tenondeguaicha órbitas de transmisión-pe g̃uarã 29 jasyteĩ 1997 ramo.
WGS 84 hína dato estándar jepivegua umi coordenadas oñeñongatúva umi unidad GPS-pe taha'e ñembosarái ha ñemuhápe g̃uarã.
Tembiecharã, jo'avy longitudinal oĩva ecuador Uganda-pegua, Placa Africana, ha ecuador Ecuador-pegua, Placa Sudamericana pa'ũme ajupi ohóvo 0,0014 aravo'ive arco-gui heta ary pukukue.
Maymáva yvy ra'ãnga, peteĩ tetãicha, ndohupytyi umi placa.
Ptolomeo ome'ẽ chupe tuichakue longitud ha latitud jeporu, oñeha'ã rãngue latitud ipukukue javeve ara haku aja.
Cartografía matemática-re oñemba'apo jey Europa-pe ojereko rire kuatia arandu Ptolomeo gui Máximo Planudesgui 1300 mboyve; kuatia arandu oñemohasa latín Florencia-pe Jacobus Angelus-re 1407 rupi. 
Upei oiporavo mapeo ohoporavéva sistema de coordenadas esféricas ndive elipsoide rehe, hérava sistema de referencia terrestre o datum geodésico.
φ, o phi) kyta yvy ape árigui ha'e jehai karẽ plano ecuatorial ha jehai karẽ'ỹ pa'ũme ohasava pe kytare ha (yjypýre) yvy mbytere.
Meridianos kuera ha'e elipses tuicháva mbyte (hérava jepi círculos máximos), ojotopapava yvy apyte yvatevogua ha yvy gotyo.
Yvy apyte antípoda de Greenwich ha'e 180°O ha 180°E. Kóva ndoñembojehe'aiva'erã jehai ha arange okaraygua ndive, ndojotopáiva, avei Kuarahy resẽ gotyogua paha Rusia-gui ha ypa'ũ Aleutianas kuarahy reikepegua pahágui.
Coordenadas yvy ra'ãnga ryepýpe oĩ jepi oñeñe'ẽvo jeku'e norte N gotyo ha este E ñepyrũ ha'etéva rehe.
Yvyapekuaape, latitud ha'e peteĩ coordenada yvyapekuaa rehe ojechaukáva moõpa norte-sur peteĩ kytágui yvy ape ári.
Latitud ojeporu longitud ndive ikatu hag̃uaicha oje'e moõitépa opyta heko yvy ape ári.
Mokõihápe oñemo'aguĩ va'erã geoide-pe yvy ape ojeikuaavéve ndahasýiva matematicamente.
Jehai latitud ha longitud noñemovaiva ha'eoño ha'e peteĩ retícula yvy ape ojeikuaáva.
Jahechávo oĩha heta elipsoide iñambuéva, latitud ha'etéva heko yvy ape ndaha'éi ha'eñóva: kóva omombarete estándar-pe ISO omyatyrõ "noĩmbáva especificaciones sistemas de referencias de coordenada, umi coordenada (latitud ha longitud) heta jey iporãve jave nahesakãi ha ivaive jave ivaieteve".
Plano ohasáva yvy mbytére ha ha'éva perpendicular eje de rotación omombyky yvy ape peteĩ kora tuicha hérava Ecuador.
Ñemoambue ára rehegua ohesaiỹijo sa'ihápe peteĩ artículo-pe inclinación axial rehe.
Ko teko iñambu'e solsticio jasypoteĩ javeve, kuarahy aguĩ jave Trópico de Cáncer-gui.
Jahechávo latitud oñembohekoha peteĩ elipsoide rehe, peteĩ punto renda iñambue opaite elipsoide-pe: ndaikatúi oñemohenda añetete latitud ha longitud peteĩ característica geográfica rehegua ojehechauka'ỹre elipsoide ojeiporúva.
Latitud geográfica ojepura va'erã hekopete.
Integral mombyryguáva meridiano momba'eguasu oñeikotevẽ heta marandúpe g̃uarã geodesia ha proyección yvy ra'ãngápe.
Ikatu ojejapo mokoĩ hendáicha.
Oñemoambuehápe isómetro yrõ geodésico, mokõi kuaapyre Newton-Raphson ome'ẽ mokõi precisión.
Mba'épepa ojoavy ojehecháva ta'ãngape oĩ aravo'i arco-pe.
Moambue oĩva coordenadas geodésicas ha cartesianas apytepe ikatu ojetopa Conversión de coordenas geográficas-pe.
Upéicha, vertical añetéva peteĩ kytápe yvy ape ári iñambue elipsoide de referencia ha normal geoidegui.
Longitud nigo hína coordenada geográfica ohechaukáva moõ gotyopa este-oeste peteĩ tenda yvy ape ári, térã peteĩ cuerpo celeste superficie.
Meridiano tenondegua, ohasáva Observatorio Real de Greenwichgui, Inglaterra, ha'e 0° longitud por convención.
Aravo apegua, (tembiecharã, posición kuarahýgui) iñambu'e longitudgui, ojuavy 15° longitud iñambu'éva aravo apeguágui.
Mbojojaha ndahasýi, katu iñemboguatápe, ojejuhu va'erã tembiporu ikatúva ojeiporu ojeikuaa hag̃ua longitud ogueraha siglos ha oñeikotevẽ umi tapicha arandu tuichavéva ñepia'ã.
Meridiano tenondegua ohasa Alejandría rupive.
Oporu meridiano tenondegua Islas Canarias rupive, ikatu hag̃uáicha marandu longitud rehegua añeteha.
Umi astrónomo hindú ha musulmán oguerojera ko'ã temimo'ã, ombojo'apy heta tenda pyahu ha, jepi, myatyrõve apopyme'ẽ Ptolomeo-gui.
Edad Media pahápe, jehecharamo geografía- re oikove Occidente-pe, hetave jave jeho ha erudición árabe oñepyrũ ojeikuaa España ha Norte de África rupive.
Cristóbal Colón oha'ã mokõi jevy oiporu eclipse lunar otopa hag̃ua ilongitud, peteĩha isla Saona, 14 jasyporundy 1494 ramo (jeho mokõiha), ha pe mokõiha Jamaica 29 jasykõi 1504 ramo (jeho irundy).
Ñepyrũrã peteĩ tembiporu jesarekorã, siglo uperireguápe oñemboguatáva ojapo ichugui peteĩ pojoapy oñemba'eha'ã hag̃ua hekoitépe.
Yvýpe, período ojeiporu ypy guive telescopios ha relojes de péndulo siglo XVIII mbyte peve hetaiteve tenda longitud hesegua oñemohendaha hekoitépe peteĩ precisión razonable rupive, heta jey error sa'ivéva un grado rehe ha akoiete 2-3° ryepýpe.
Ejapo hag̃ua jehecha hekopete peteĩ oleaje oceánico hasyve yvype, ha aravo papaha péndulogui ndoikói ko'ãicha.
Oikuve'ẽ mokõi tenda ñembyengovia, ikatu hag̃uáicha oñemyatyrõ 1° y 0,5° ryepýpe.
Tembiapo oñepytyvõ ha ñembotuicha heta libras esterlinas Junta de Longitud guive, uvei ojepytaso ojeipyhy hag̃ua pirapire 20,000 libras esterlinas peve, ha ipahápe oñeme'ẽve 1773 me intervención del parlamento rire.
Dsitancias lunares oñembopy 1790 guive.
Py'aeterei ojesape'a telégrafo ikatuha ombohasa peteĩ señal araguáva ojeikuaa hag̃ua longitud.
Survey omohenda itasã jejuhu yvy ra'ãngápe América Central y del Sur, Indias Occidentales ha Japón ha Chína rupive 1874-90 ramo.
Kóva oñemoambue telegrafía inalámbrica ojeporu rire añepyrũ jave siglo XX.
Umi sistema de navegación radio rupive ojepyso opa mba'e rehe Segunda Guerra Mudial rire.
Sapy'agua declinación magnética-gui, opavave ohechauka ha'eha métodos practicables.
Longitud peteĩ punto-pegua ikatu ojeikuaa mbo'ýpa ojejavy aravópe moõpa henda ha aravo pavẽ coordinada (UTC) javeve.
Ñe'ẽ aguĩ ajeporu ikaturupi kyta ndaipóri zona horaria ári; avei, zonas horarias oje'e politicamente, upévare mbyte ha apýra jepi ndojetopái meridianos múltiplos de 15°.
Covención estándar internacional (ISO 6709), kóva iporãmbajepéva, ha'e sistema de coordenadas cartesianas po akatúa rehegua, Polo Norte yvateguáicha.
Upe guive, omoambu'e pe enfoque estándar.
Geoide ha'e mba'éichapa ojepyhyta yvy ape y guasugui influencia de gravedad guýpe, atracción gravitatoria ha yvy ñemongu'e ñemoingepyre, ndaipóriramo ambue influencia, yvytu ha marea-icha.
Ikatu jaikuaa año ñeha'ã pukukue ha cálculos gravitacionales.
Jepe yvy física oreko excusiones +8,848m (Monte Everest) ha -10,984 (Fosa de las Marianas), geoide elipsoide ñemombia iñambue +85m (Islandia) -106 m (sur de la India) peve, michĩve 200 m ipahápe.
Aty yvy continental rõ ohasa heta túnel yrõ canal, yguasu joja umi canales rupi ijojáta geoide ndi.
Upéva he'ise ojehorõ peteĩ barco-pe, peteĩ noñandúi ondulaciones geoidegui; vertical local (plomada) tapiaite ha'e perpendicular geoide-pe ha horizonte local ha'e tangencial kóvape.
Kóva ojehu satélites GPS, oikóva yvy mbyte jerére, ikatu oha'ã yvatekue peteĩ elipsoide de referencia geocéntico rehe añonte. 
Receptores GPS pyahúva ndoguerekói cuadriculas software ryepýpe ohupyty rehe, ko'águi, geoide yvatekue (tembiecharã, geoide EGM-96) elipsoide sistema Geodésico Mundial (WGS).
Pe esfera oĩramo ýpe, pe y ndohupytymoãi yvatekue mayma hendápe.
Kóva rehe hína heta receptor GPS omyikuaáva oguereko hyepýpe tabla ojeporeka hag̃ua ondulación rehe ohechakuaa hagua yvatekue mar nivel ári.
Tembiporu ose ypýva oguerekóva sato satelital GOCE oĩma va'ekue ojeiporu hagua en línea jasypoteĩ 2010 guive, tembiporu Arapy rehe jesarekorã oiporúva Agencia Espacial Europea (ESA).
Geoide ojeheróva ningo hína peteĩ superficie equipotencial particular, ha ha'e peteĩ mba'e ijetu'u nungáva oñeha'ã hag̃ua.
Peteĩ globo techapyrã Tierra ra'ãnga rehegua, taha'e peteĩ cuerpo celeste térã esfera celeste rehegua.
Peteĩ globo techapyrã esfera celeste rehegua ojehero globo celeste.
Ikatu ohechauka tetã ha táva teekuéra ha red de línea latitud ha longitud rehegua.
Py'ỹinte, omboja'óta aei esfera celeste constelación-pe.
Mandu'a ypy oĩ va'ekue peteĩ globo terráque rehe osẽ Estabón-gui, omyesakãva Globo mba'e ryru rehegua amo 150 a. C. arýrupi.
Oĩ heta globo ijapopyréva peteĩ circunsferencia tuicháva un metro-gui, upévare ikatu oje'e ha'eha peteĩ Tierra ra'ãnga orekóva escala 1:40 millón.
Opavave nunga umi globo terráqueo ko'agãgua oĩ impreso umi paralelo ha meridiano reheve, pe máva ikatu hag̃ua he'i coordenada aproximada peteĩ henda rehegua.
Umi globo tierra ra'ãnga ohechaukáva Viejo Mundo tuichakue ojejapo mundo islámico-pe.
Behaim ningo va'ekue peteĩ cartógrafo, navegante ha ñemuhára Alemania-gua.
Ojapo mboyve pe globo, Behaim heta oikundaha va'ekue.
Ambue globo yma guare, globo ojapo va'ekue Hunt-Lenox, ca.
Ikatu hína kóva pe globo terráqueo itujavéva ohechaukáva Mundo Pyahu.
Martin Waldseemueller ojapo peteĩ globo terráqueo fascimil ohechaukáva América 1507 arýpe.
Globus IMP, tembiporu electomecánico orekóva glogo tuicháva 5 pulgada ojeiporu nave espacial soviético ha ruso-pe 1961 ary guive 2002 ary peve instrumento de navegación ramo.
Ko método globo terráqueo aporã oñemoha'ãnga 1802 ramo peteĩ grabado-pe The English Encyclopedia George Kearsley mba'évape.
Kóva oñemoĩ peteĩ máquina, upépe oñemoldeape disco opyta hag̃ua ijapu'a.
Ko'ã globo "tuichaiterei" ha hepy va'ekue.
Ko ipahapegua oreko peteĩ bala soviético kuare ohasáva Alemania rupive.
Peteĩ círculo máximo peteĩ esfera rehegua, ojeheróva avei ortodrómetro, he'e pe henda ojoasahápe pe esfera ha peteĩ plano ohasáva imbytérupi.
Ko ojekuaáva ko'ápe peteĩ esfera círculo reheguápe, ha'e hína peteĩ mba'e ombohovakéva peteĩ círculo michĩvévape, upéva he'ise, tenda ojoasahápepe esfera ha peteĩ plano ohasa'ỹva mbyte rupi.
Excepción ningo hína mokõi punto antípodas, upévape g̃uarã oĩ infinito círculo máximo.
Arco menor peteĩ círculo-pegua pukuku ningo ojehecha pe pa'ũ oĩva mokõi punto pmbytépe  peteĩ esfera geometría Riemann tuichakuépe, umi círculo máximo jeherohápe círculo de Riemann.
Ambue cículo tuicha hína pe omopehẽvaumi hemisferio terrestre ha acuático.
Cartografía-pe, proyección de mapa hína peteĩ hendáicha oñembope hag̃ua peteĩ globo superficie peteĩ plano ojapo hag̃ua peteĩ mapa.
Ojehecha rire mba'erãpa oñeikotevẽ pe mapa, oĩ distorsión oñemoneĩkuaátava ha ambue nahániri; upévare, oĩ opaichagua proyección cartográfica oñeñangareko hag̃ua umi propiedad oñeikotevẽtava pe cuerpo esférico ambue propiedad rupive.
Umi proyección ningo ñe'ẽra oĩva heta campo matemática pur ryepypegua, oikehápe geometría diferencial, geometría proyectiva ha umi opaichaguáva.
Añetehápe, oimeraẽ función matemática omoambuéva umi coordenada supeficie rehegua ñemokarẽngue ojekuaa porã ha ivevúi plano rehe peteĩ proyeción-pe.
Tierra ha ambue cuerpo celeste tuicháva ojehechaukaporãve peteĩ esferoide ipévaramo, upe aja umi mba'e michĩvéva oĩhápe asteroide umía oreko jepi forma irregualar.
Superficie curva oguerekóva Tierra ndaha'éi rupi isométrica peteĩ plano vovái, umi forma ñeñangareko katuete oporogueraha peteĩ escala variable gotyo, ya upévare, peteĩ presentación no proporcional umi área oĩva ári.
Mapa rupive ojehupytyséva omohenda mba'eichagua proyección-pa oreko va'erã pe mapa ipyendáramo.
Dato aty ningo hína umi información geográfica; iñembyaty oiko hagua ojejesareko va'erã dato (modelo) Tierra oguerekóva rehe.
Indicatriz Tissot rehegua jave, indicatriz Goldberg-Gott rehegua oma'ẽ infinitesimales rehe ohechauka distorsiones de flexión ha sesgo (flexión ha asimetría).
Sapy'ánte ojeiporu umi triangulo esférico.
Ambue hendáicha ojejesareko hag̃ua peteĩ distosión local  ningo hína escala de gris térã grabación de color rupive, tono oguerekóva ohechaukatahápe deformación angular tuichakue térã inflación área rehegua.
Tierra oguereko rupi pete forma irregular, marandu okañy ko paso kóvape.
Oñembojoja hag̃ua, ndaikatúi ñambope peteĩ naranja pire ñamondoro térã ñambyai'ỹre.
Tangente he'ise pe superfice opkoha katu noikytĩriha pe globo; secante he'ise pe superficie oikytĩha pe globo.
Oimérõ ko'ã líne aparalelo de latitur, umi proyección cónica-peguáicha, ojehero chupe paralelo estándar.
Kóva oho oimehaichagua proyección cilíndrica térã pseudo cilíndriva orekóva aspecto normal rehe.
Escala ningo hína constante umi línea recta pukukue javeve, oñepyrũva peteĩ ubicación geográfica particular-gui.
Taha'e esféricos térã elipsoidales, umi principio oñeñomongetaha opyta ojeipe'a'ỹe ichugui generalidad orekóva.
Pe modelo elipsoidal ojeiporu akói ojejapo hag̃ua mapa topográfico ha ambue mapa orekóva escala tuicha ha mediana, oñeikotevẽhápe ojehechauka hekoitépe superficie terrestre.
Oñembojojávo elipsoide de mejor ajuste rehe, peteĩ modelo geoidal omoambuéta caracterización oĩva umi propiedad oñemomba'evéva rehe, ápe oikekuaa mombyrykue, conformidad ha equivalencia.
Upéicharamo jepe, umi cuerpo planetario irregualara ha'ekuaáva umi asteroide, sapy'ánte ojeiporu modelo análogo geoide rehe ojechauka hag̃ua umi mapa.
Umi proyección oñemyesaka oje'évo ha'eha término oñemohenda hag̃ua peteĩ superficie tuicháva en contacto teirra ndive, ohapykuehóvo chupe peteĩ operación orekóva escala implícita.
Fuente de luz osẽhágui línea ojehechaukáva ko ipahápe ojejokóva pukukuépe ningo hína pe ombojoavýva opaichagua proyeción cilíndica "natural".
Ko cilindo oñembojere Tierra rehe, ojehechauka ha upéi ojeipyso.
Mombyrykue norte-sur ndojeipysói térã noñembyapu'ái (1): proyección equirrectangular térã "plate carrée".
Ko proyección omoĩ rehe escala mombyrykue norte-sur gotyoguápe hovaigua ijepysokuepegua este-oeste rovake, ojokónte pe área umi forma orekóva rupive.
Oĩ meridiano ipukuvéva medridiano mbytepeguágui ha ijyke oka gotyo, oñemomombyrývo meridiano mbytepeguágui.
Upévare, umi meridiano oñemomombyry joja ojuegui peteĩ paralelo pukukue.
Pe mapa cónico ojehupytýva oreko peteĩ baja distorción en escala, forma ha área rehe umi paralelo estándar ypýpe.
ikatu ojejapo peteĩ punto de perspectiva guive peteĩ distancia infinita peve punto tnagente ryepýpe; r(d) = c sin.
Proyección perspectiva hi'aguĩvape, oha'ãva ijehecha espacio guive peteĩ distancia finita peve, ha upévare, ohechauka sa'ive peteĩ hemisferio tuichakue rehegua, ojeiporúva The Blue Marble 2012-peguáicha.
Pe punto térã umi punto especial ikatu ojeipysove peteĩ segmenteo de línea térã curva-pe ojehechauka jave.
Equidistante azimutal: ojeheja mombyrykue mbyte guive hembe'y peve.
Upévare, oĩ heta proyección oykeko hag̃ua mapa jeiporu hopa hendáicha ha amplia gama de escala oguerekóva.
Umi mapa de referencia arapypegua sapy'ánte ojekuaa umi proyección de compromiso-pe.
Mercator jehechauka ningo peteĩ proyección cartográfica cilíndrica oikuaaukáva geógrafo ha cartógrafoflamenco Gerardus mercator 1569 arýpe.
Efecto secundario-ramo, Mercator jehechauka ombotuichave opa mba'e omomombyrývo Ecuador-gui.
Upéicharamo jepe, ojehecha rehe geometría peteĩ kuarahy aravopapaha rehegua, ko'ã mapa ikatuete kuri oñempyenda peteĩ proyección cilíndrica mbytepegua ijoguahápe, peteĩ caso límite proyección gnomónica rhegua, ha'éva peteĩ kuarahy aravopapha pyenda.
Upéicharamo jepe, kóva kuri peteĩ caso simple ha común peteĩ mba'e ojehecháva heko'ỹme rehegua.
Mercatoroheko pe mapa: "Peteĩ descripción pyahu ha ojeipysovéva Tierra rehe oñemyatyrõva umi marinero oiporu hag̃ua".
Ojeikuaauka heta hipótesis umi ary ohasáva pukukue aja, katu opáicha, Mercator rekoayhu Pedro Nunes ndive ha umi tabla loxodrómica Nune omopepyrũ va'ekue ohecha kuaa rupi, ikatu oime ra'e oipytyvõve chupe oñepia'anguévo.
Upéicharamo jepe, umi matemática oñemomba'apóva oñemongu'e katu araka'eve ndoikuaaukái ko matemático Thoms Harriot 1589 ary guive.
Mokõi apañuai tenondevegua ojapejoko ani hag̃ua ojeiporu: ndaikatúi rupi oñemohenda ipukukue mar-pe tekotevẽháicha ha navegación-pe ojeiporu rupi direcicón magnética, dirección geográfica rãngue.
Upéicharamo jepe, ndorekopái gueteri kuri ipoguýpe mapa arapy tuichakue rehgua siglo XIX mboyve, problema de determinación de la posición oñemohendaporamba nungámaramo guare.
Ko'ã presión rupive, umi editor ombohesa'ive proyección jeporu siglo XX pukukue.
Kóva ojehupytývo, ojepysóva este-oeste mpapegua ojejokokuaa'ỹva, ojepysovéva mombyrykue ojepysovévo ohóvo ecuador-gui, omoirũ chupe Mecator ohechaukáva hovái ojeipysóva norte-sur javeve, ikatu hag̃uaicha peteĩ teĩ punto de ubicación escala este-oeste ojoja hag̃ua escala norte-sur rehe, ojapóvo péicha ichugui peteĩ proyección cartográfica conforme.
Latitud ijyvatevéva 70° ári taha'e norte térã sur, Mercator ohechukáva haimete ndojeiporúi, escala lineal tuichaiterei rupi umi polo-pe oguahẽvo.
Isla de Ellesmere, opytáva norte gotyo archipiélago ártico-gui de Canadá-pe, vaicha tuicha Australia javeve, jepéramo Australia tuichave 39 jey.
Groenlandia tuichakue añete oñembojojakuaa República Democrática del Congo tuichakuee rehe ijeheguiete.
Vaicha Alaska tuicha Australia javevete, jepéramo añetehápe Australia tuichave 4½ jey chugui.
Suecia vaicha tuichaiteve Madagascar-gui.
Peteĩ mapa arapy rehegua ningo hína peteĩ icosaedro regular por proyección gnomónica ojeheróva.
Ko'ã crítica rupive ningo ojehupyty Mercator rembihechauka ñemboyke umi Atlas moderno-pe mapa arapy tuichakue rehegua térã umi tenda mombyrýva ecuador-gui jehechaukarã, oñemotenondévo ambue proyección cilíndrica térã forma de proyección umi tenda ojojávape g̃uarã.
Arno peters ombohape ñombohovairã 1972 guive oikuave'ẽramo guare ko'ãva ojeheróva Gall-Peters proyección oñemyatyrõvo Mercator apañuainguéra., he'ívo umíva ha'ehague hembiapo tee imandu'a'ỹre cartógrafo tapykuevegua rembiapo rehe, techapyrã Gall rembiapokue 1855 ramo guare.
Rango oñemoĩva umi ojeiporavokuaáva pytépe ningo hína haimete 35 km, katu aplicación de pequeña escala-pe g̃uarã (región tuicháva) ko variación ikatúnte oñemboyke, ha ikatu ojejapyhy valor medio ipukúva 6,371 ha 40,030 km radio de circunsferencia-pe g̃uarã ojoapykuéri.
Peteĩ proyección cartográfica cilíndrica oñemohenda fórmula ombojoajúva umi coordenada geográfica de latitud φ ha longitud λ umi coordenada cartesiana rehe rupive, oñepyrũva ecuador-pe ha eje x orekóva ecuador pukukue.
Pe cilindro ha'e rupi tangencial globo rovake ecuador-pe, factor de escala oĩva globo ha cilíndro apytépe ha'e hína pe unidad ecuador-pegua katu moõve ambue hendápe.
ojoavýva (λ − λ0) ojehechauka radián rupive.
Ojeiporu mba'e ñemomichĩ tuichavéva jepeve: peteĩ atlas escolar finlandés oñemomichĩve haimete 76°N h 56°S, peteĩ relación de aspecto 1,97 rupivegua reheve.
Umi tira ipo'ivéva oikove: sec 8° = 1,01, upevare peteĩ tira orekóva 16° ipekue (oñemombytéva ecuador-pe) oreko peteĩ precisión de 1% térã 1 parte 100 ryepýpe.
Valor ohupytýva e2 ningo haimete 0,006 opaite umi elipsoide de referencia-pe g̃uarã.
Pe modelo tapykuevépe g̃uarã, 1 cm he'ise hína 1500 km peteĩ latitud de 60° ryepýpe.
Ko cuerda oipyso nunga peteĩ ángulo mbytépe 2arcsin(cos φ sin ) javeve ha mombyrykue opytáva círculo tuichavévagui A ha B mbytépe hína 2a arcsin(cos φ sin ).
Ambue cuerpo-pe g̃uarã, akoiete ojegueromandu'a peteĩ característica de superficie fija, Marte-pe g̃uarã ha'éva pe meridiano ohasáva cráter Airy-0 rupive.
Peteĩ convención rupive, Tierra, Jasy ha Kuarahy ojehechauka grado ohóva −180° guive +180° peve. Ambue cuerpo-pe guarã ojeiporu rango 0° guive 360° peve.
Peteĩ mapa escala ningo hína peteĩ relación oĩva mapa-pegua mombyrykue ha yvypegua mombyrykue apytépe rehegua.
Forma tenondegua ningo hína pe relación oĩva globo generador tuichakue ha Tierra tuichakue mbytépe.
Heta mapa ohechauka escala nominal ha ikatu ohechauka escala de barra jepeve (heta jey ojehero "escala" añónte") ohechauka hag̃ua.
Kóicha jave, "escala" he'ise pe factor de escala (=escala de puntos = escala particular).
Mapa proyección tekotevẽterei oñemyesakã hag̃ua mba'éichapa iñambue pe escala mapa pukuku.
Kóva hína peteĩ encuesta haimete opave umi proyección rhegua antigüedad guive 1993 peve.
Pequeña escala oñe'ẽ hína mapa arapypegua térã mapa umi región tuicháva ha'ekuaáva continente térã tetã tuicháva rehegua.
Umi mapa a gran escala ohechauka porãve umi área michĩvéva, ikatúva hína umi condado mapa térã tavakuéra plano.
Upéicharamo jepe, oñemyesakãhaguéicha tapykueve, umi cartógrafo oiporu ñe'ẽ "gran escala" oñe'ẽ hag̃ua umi mapa michĩvéva rehe, umi ohechaukáva tenda michĩvéva.
Kóva akoiete ojehechauka ndaiaktúi jave ojeipyso peteĩ naranja pire peteĩ superficie ipéva ári oñemondoro ha oñemyai'ỹre.
Hovake, umi factor de escala isotrópico mapa-pe heise oĩha peteĩ proyección conforme.
Ñembokyta " michĩ" hs'ise, peteĩ precisión de medición oñeha'ãva, ndaikatúi ojehechakuaa mba'eveichagua oñemoambuéva pe factor de escala-pe upe elemento ári.
Ro'e ko'ã coordenada ojokoha mapa de proyección oñembojoavy va'erãha ojeikuaaháicha umi mapa añetetegua oñembokuatiávagui (térã ojehecháva).
Pe escala de punto iñambue rupi posición ha dirección rupive, pe círculo proyección osẽvaitaha ojehechaukávape.
Ko'ã elipse de distorsión ñemohenda jo'a mapa jehechaukápe omyesakã mba'éichapa pe escala de punto iñambue mapa-pe.
Razón ojehecháva eje tuichavéva guive michĩvévape hína kóva.
Escala ningo hína añetete (k=1) ecuador-pe, upéicharamo oñemultiplica jave ipukukue peteĩ mapa oñembokuatiávape RF (térã escala tenondegua) kupépe ojehechakuaáta Tierra circunsferencia añetetegua.
Pe ta'ãnga yvategua ohechauka mba'épa ojapo escala de Mercator isotrópica: pe escala paralelo-pegua ha'e pe escala meridiano-pegua jeýnte.
Upéva rehe, Mercator proyección tangente oĩ hekoitépe peteĩ frnaja orekóva 3,24 grado ipekue ha oñemombytéva ecuador-pe ryepýpe.
Ko'ã ojejesarekóva omyaña umi proyección trnasversal Mercator oguenohẽva ñemongu'e, upépe peteĩ meridiano ojeguereko "peteĩ ecuador" ramo pe proyección-pe ikatuhag̃uaicha ojejuhu peteĩ mapa tekotevẽva peteĩ distancia estrecha ryepýpe pe meridiano-pe.
Umi cuatro dirección cardinal térã punto cardinal oje'éva, ha'e hína cuatro dirección oĩva peteĩ brújula-pe: norte, este, sur ha oeste, akoiete ojehechaukáva tai ñepyrũmby heseguakuéra N, E, S y W, ojoapykuerigua rupive.
Ojeho jave este térã oeste gotyo, ecuador-pe añoite ikatu opyta este ha oeste ha oho hag̃ua recto (tekotevẽ'ỹre oñemboguata).
Polo norte aguja magnetica-pegua oma'ẽ polo norte geográfico de la tierra gotyo ha viceversa.
Ára mbyte jave, oĩ sur-pe umi espectador-pe hemisferio norte-pe g̃uarã, oikóva norte gotyo trópico de cáncer-gui, ha norte gotyo umi hemisferio sur gotyoguápe, oikóva sur gotyo trópico de capricornio-gui.
Ko'ã tendápe, tenonderã oñemohenda va'erã kuarahýpa oku'e este guio oeste gotyo norte térã sur rupive ohechakuévo omyiha: asu guio akatúo gotyo he'ise ohoha sur gotyo, katu akatúa guio asu gotyo he'ise ohoha norte gotyo; térã ikatu oñema'ẽ kuarahy resẽ rehe.
Tierra eje ijyke rupi, oma'ẽva toĩ oĩhápe, oĩ mokõi árante peteĩ ary aja kuarahy osẽha este guio.
Ko método oiko hag̃ua hemisferio sur-pe, 12 oma'ẽ kuarahy rehe ha pe punto tape mbytépe opyta manecilla aravo rehegua ha 12 en punto ohechaukáta norte.
Ko eje omombyte Esfera Celestial umi polo Celeste Norte ha Sur gotyo, upévare umi oma'ẽvape vaicha oĩ Norte ha Sur, ojoapykuéri, horizonte-pe.
Ta'ãnga osẽva ohechauka heta arco concéntrico (círculo perfecto pehẽ) ikatuhágui oñeguenohe pya'e imbytete, polo celeste rehegua, oĩva polo añetetegua ári (norte térã sur) horizonte-pe.
Polo posición exacta oñemoambue miles de año pukukue aja umi equinoccio oñemombykyve rupi.
Asterismo "Big Dipper" ikatu ojeiporu ojejuhu hag̃ua Polaris.
Ojejuhu rupi norte añetete, magnético rãngue, oguereko inmunidad pe interferencia oguerekóva umi campo magnético local térã hyepypegua.
Opavave nunga umi mapa Europa Medieval rehegua, techapyrã, oñemoĩ va'ekue este € yvate gotyo.
Umi mapa topográfico-pe oĩ elevación, sapy'ánte línea de contorno rupive.
Punto norte upéicharamo ha'éta hína pe punto del limbo hi'aguĩvéva polol norte celeste-gui.
Oñembojerévo pe disco aguja de reloj ojereha gotyo punto norte guive, ojejuhukuaáta hendaitépe punto oeste, punto sur ha upéi punto este.
Europa premoderna-pe tuichaháicha, poapy ha 32 punto pmbytépe brújula-pe (direcciones cardinales ha intercardinales) oñembohéra.
Umi sistema cinco punto cardinal reheguápe (cuatro dirección ha imbyte) oike Chína premoderna, upéicha avei umi cultura tradicional turca, tibetana ha ainu.
Ikatu avei oĩ oguerekóva "yvate" ha "iguy" dirección ramo, ha upévare ojeguerekokuaa peteĩ cosmología oma'ẽva pokõi henda gotyo.
Norte rehe oñeñe'ẽvo oñeñe'ẽ Himalaya ha ára rehe, upe aja sur rehe oñeñe'evo oñeñe'ẽ hína inframundo térã tuvakuéra yvy rehe (Pitr loka).
Norte hína peteĩva umi punto cardinal térã dirección cardinal.
Septentrionalis ou septentriones-gui, "umi siete buey oñeñapytĩva arado rehe", Osa Mayor réra.
Techapyrã, lezgian, kefer ikatu he'ise "incredulidad" ha "norte", norte gotyo patria musulmana lezgian-pe oĩ rupi tenda ymave oikohague umi pueblos caucásicos ha túrquicos ha'eỹva musulmán.
Oimehaichagua objeto astronómico ojerévape, akóinte norte ohecuaka ojereha aguja de reloj ojere'ỹha gotyo oñema'ẽ jave hese mombyry guive eje de rotación pukukue.
Katu umi generalización simple ko ñe'ẽrã rehegua ojejapyhy va'erã opyrũ hatã'ỹvaramo ha ikatu hína ohechauka concepto erróneo taíchakuéra apytépe magnetismo terrestre rehegua.
Ko convención oñemboguata oñeñepyrũ rire ojeiporu brújula, oñemoĩ norte yvate gotyo.
95% Norte Global tuichakuégui oguereko hi'upyrã ha óga, ha peteĩ sistema educativo oku'éva.
Término "Sur" jeiporu ikatu avei iñambue ojehechávo mba'e tetãmepa ojeiporu, ko'ýte umi imbaretevehápe división económica téra cultural.
Nameméi ko ñe'ẽ he'ise ambue mba'e Bolivia-pe, ha añetehápe oiko Chile, Argentina ha Uruguay-pe añónte.
Oeste hína dirección opuesta Tierra jerekue hi-eje reheve rovake, upévare hína ha'e pe dirección jepivegua kuarahy osẽha ojupive hag̃ua ha mbeguekatúpe oguejyve hag̃ua.
Antiguo Egipto-pe, oñeimo'ã va'ekue Occidente ha'eha inframundo rokẽ, ha he'e va'ekue dirección cardinal oñembojoajúva ñemano rehe, katu nameméi ojehecha ivaívaramo.
Judaísmo-pe, ojehecha oeste oĩha Shekinah (renonde) de Dios gotyo, historia judía-pe Tabernáculo ha Jerusalén Templo uperiregua oma'ẽ va'ekue este gotyo, Presencia de Dios Lugar Santísimo-pe oñemohendávo umi escalón-pe oeste gotyo.
Círculo Polar Ártico hína peteĩva umi círculo polar ha septentrional-véva umi po latitud-pegua círculo principal-gui, ojekuaaháicha yvy'apu'a rehegua mapa-pe.
Peteĩ círculo de latitud térã línea de loatitud Tierra-pe ningo hína peteĩ círculo michĩmi ojehecha'ỹva ohóva este guive oeste peve ombojoajúva opa tenda oĩva Tierra jere rehe (ojejesareko'ỹre elevación rehe) peteĩ línea de coordenada de latitud oñemohendávape.
Umi círculo de latitud ningo iñambue círculo de longitud-gui, ha'e hína círculo máximo Tierra mbytetépe, umi círculo de latitud oñemomichĩve rehe oñemomombyryvévo ohóvo ecuador-gui.
Peteĩ círculo de latitud ningo oĩ perpendiculara opavave meridiano rehe.
Ecuador hína pe círculo de latitud ipukuvéva ha ha'e añónte hína pe círculo de latitud ha'éva avei peteĩ círculo tuicha.
Peteĩ mapa-pe, umi círculo de latitud ikatu paralelo térã nahániri, ha ipa'ũngue ikatu iñambue, ojehecha rire mba'eichagua proyección-pa ojeiporu oñemapea hag̃ua Tierra superficie peteĩ plano-pe.
Techapyrã, peteĩ proyección de Mercator-pe, umi círculo de latitud ipa'ũ tuichave umi polo ypýpe ani hagua okañy umi escala ha forma local, katu peteĩ Gall-Peters proyección-pe, umi círculo de latitud oĩ aguĩve umi polo-gui comparación de área ojehapóva hasyete'ỹ ha oiko hag̃ua hekoitépe.
Oĩ heta término michĩvéva, ohupytykáva cambio diario variable peteĩ metro rasami oimeha gotyo.
54°40'N Frontera oĩva umi territorio ruso siglo XIX ramo guare norte gotyo ha umi yvy estadounidense ha británico ojeruréva ñorairõ aja oeste gotyo América del Norte-pe.
43°30'N EE. UU.-pe, frontera  Minnesota ha Iowa rembe'ýpe.
42°N Originalmente Nueva España rembe'ýpe.
41°N EE. UU.-pe, Wyoming ha Utah fronrtera-pe, Wyoming ha Colorado frontera-pe ha Nebraska ha Colorado frontera pehẽme.
38°N Umi zonas de ocupación soviética ha estadounidense Corea-pe, ha tenondeve Corea del Norte ha Corea del Sur mbytépe, 1945 ary guive Guerra de Corea peve (1950–1953).
Geograficamente ningo hína peteĩ tenda ojeipysóva oeste gotyo Virginia ha Carolina del Norte frontera-pe ha Kentucky ha Tennessee frontera pehẽme.
Avei, oĩ Carolina del Norte ha Georgia frontera ryepýpe.
32°N EE. UU., Nuevo México ha Texas frontera pehẽme.
25°N Mauritania y Malí frontera pehẽme.
17°N República de Vietnam (Vietnam del Sur) ha República Democrática de Vietnam (Vietnam del Norte) ñemboja'o Guerra de Vietnam aja.
8°N Somalia ha Etiopía frontera pehẽme.
7°S República Democrática del Congo ha Angola frontera pehẽ'imíme.
Tembiapojegua, oguereko heta yvypóra reko apytu'ũ roky rehegua, jehaipyporã ha arandupy jeroike.
Ikatu oipuru ikatupyrykue ha apytu'ũ roky ojapo hag̃uã mba'e pyahu, actuación, ombohasa temiandu ha hembiasakue, avei omoheñói entorno ha espacio pyahu.
Avei ikatu ojapo téra oipytyvõ opamba'e arte hasyvéva heñói hag̃uã, ha'eháicha cinematografía.
Ñe'ẽ'ypy arte rehegua ha'eva'ekue "mba'éichapa ojejapo".
Arte he'iséva hína yvypóra andu ojehechaukáva térã oñeñongatúva ikatu hag̃uãicha ojehecha, oñehendu tera oñeñandu.
Ko calificación oguereko hína heta factor subjetivo.
Grecia ypykuépe, arte ha artesanía ojehero peteĩháichante techne.
Arte romano ypykue oha'ãngava'ekue dios-kuérape yvypóraramo, ha oñeme'ẽ chupekuéra característica imba'eteéva (techapyrã, rayo de Zeus).
Peteĩ característica ko estilo rehegua hína sa'y upepeguáva oñemoĩva upe entorno rehe (peteĩ heseguáva ko'ag̃agua ikatu ha'e caricatura).
Academia moderna-pe, apoporãmbby oñemohenda peteĩ yvypora rekotee subconjunto.
Ñe'ẽ arquitectura ou ñe'ẽ griego arkhitekton, "oga'apopy mbo'ehára, oga'apopy moakãha" from αρχι- (arkhi) "mbohapeha" + τεκτων (tekton) "oga'apoha carpintero".
Ko'ag̃agua jeporúpe,arquitectura he'ise hína apoporãmby ha disciplina apytu'ũ roky rehegua, térã ombohape peteĩ apopy ikatúva oiko, peteĩ objeto térã sistema complejo.
Arquitectura ojehape'apóva oipurukuaa tenda oĩva, volumen, textura, luz, sombra térã umimba'e abstracto og̃uenohẽ hag̃uã peteĩ estética oñeñandu porãva.
Oĩ umi ñai'ũregua tembiapo ojeheróva apoporãmby, hakatu oĩ oheróva ichupe tembiapojegua, industrial térã apoporamby aplicado.
Peteĩ ñai'ũmegua fábrica-pe, yvypóra aty ombohape, ojapo ha ombojegua ñai'ũregua tembiapo.
Katuínte, ojejapova'erã marca peteĩ superficie-pe, ojejopykuévo peteĩ tembiporu téra oñemomỹikuévo tembiporu peteĩ superficie ári.
Umi técnica ojeporuvéva ta'ãnga apópe ha'e hína línea-regua ta'ãnga, rayado, cruzado, rayado aleatorio, garabato, punteado ha mezcla.
Pintura-kuéra ikatu naturalísta ha representativa (taha'e bodegón térã ohaha ñembosa'y), fotografía, abstracta, jehaiporãmby, ijoguaha (apoporãmby simbolista), emotiva (expresionismo) térã política ( ha'eháicha artivismo).
Tero "jehaiporãmby" ou latín ñe'ẽgui littera, he'iséva "jehaipy teéva" (tai).
Umi disciplina peteĩteĩ apoporãmby escénico-guáva, ha'e sapy'aguávante, he'iséva ojejapoha peteĩ tiempo ajánte.
Jeroky ojeporu avei ojehechauka hag̃uã método joajurã ñe'ẽ'ỹrehe (ehecha lenguaje corporal) yvypóra térã mymba (techapyrã, Káva jeroky, apareamiento jeroky) mba'e jekove'ỹva ñemongu'e (yvyra rogue jeroky yvytúpe) ha ambue género musical oĩva.
Apytu'ũ roky, interpretación, mba'épa he'ise ha avei mba'épa he'ise purahéi oñemombue arandupy ouhágui ha avei contexto social.
Apohára Richard Wagner ohechakuaava'ekue heta disciplina ojoajúva petẽi ópera apoporãmbýpe, ojehechaukava hembiapo Der Ring des Nibelungen ("The Ring of the Nibelung") ryepýpe.
Ambue obra siglo 19,20 ha 21 pahápe ojoaju ojuehe ambue disciplina iporãveháicha ha omopeteĩva tembiapo, taha'e performance rehegua arte.
John Cage oñemomba'eguasu heta rehe peteĩ artísta ikaupyrýva compositor rangue, jepéramo ha'e ohayhuve mokõiha.
Apoporãmby aplicado-pe ojeroike okaháregua oguerekóva diseño industrial, ilustración ha apoporãmby comercial.
Ciencias Sociales guive, umi arandupy virurekoregua ohechauka mba'éichapa videojuego ikatu avei oike apoporãmby ryepýpe ha arandupy apópe, ha upépe ojekuaa mba'éichapa ojokupyty videojuego ha apoporãmby.
Arquitectura (oúva latín architectura, griego ἀρχιτέκτων arkhitekton-gui, "arquitecto" del griego ἀρχι- "motenondeha" y τέκτων "creador") ha'e rape'apo ha producto, diseño ha edificio térã ambue estructura ñemopu'ã.
Jejapo, oñepyrũva'ekue era prehistórica-pe, ojeporuva'ekue ojekuaauka hag̃uã arandupy umi civilización pokõi continente ryepýpe.
Siglo 19-pe, Louis Sullivan he'iva'ekue "forma ohapykueho oikóvape".
Arquitectura oñepyrũva'ekue, ñe'ẽ ayvúpente, oñembohapéva ñeha'ã ha jejavy guive ha oho réplica osẽporã peve. 
Europa Edad Media ryepýpe, oñepyrũva'ekue estilo paneuropeo catedral ha abadía romántica ha gótica, upéva aja Renacimiento oipytyvõ upe forma clásica oipurúva arquitecto-kuéra ojekuaavéva hérare.
Ojehechave umi técnica moderna, tmbiporu ha forma geométrica ndahasyivéva, ha ojehapejoko superestructura ijyvatetereíva.
Peteĩ forma térã estructura omopeteĩva téra hesakãva.
Porãngue aspecto oñemomba'eguasuvéva ha'eva'ekue, upévare, peteĩ parte inherente peteĩ mba'érehe, oñemoĩreiva rangue rovake, ha oñemopyenda ha'etéva ha ojekuaa añéteva yvy'ape'ári. 
Siglo 16-pe, arquitecto manierista italiano ha teórico Sebastiano Serlio ohaiva'ekue Tutte L'Opere D'Architettura et Prospetiva (Obra-kuéra oĩmbaitéva arquitectura ha perspectica rehegua).
Arquitectura gótica, oimo'ã Pugin, ha'eva'kue ha'eñóite oĩ porava arquitectura cristiana apytépe.
Umi filosofía apytépe, oike añetéva arquitecto moderno-pe ha mba'éichapa ojapo edificio ojehechakuaa racionalismo, empirismo, estructuralismo, postestructuralismo,  deconstrucción ha fenomenología.
Arquitectura ha urbanismo umi civilización clásica rehegua, taha'e griega térã romana oñembopyahu ohóvo ideal cívico guive ha ndaha'evéimi religioso térã empírico ha oñepyrũ edificio estilo pyahu ñemopu'ã.
Arquitectura rehegua aranduka ojehaiva'ekue ymaiterei guive.
Arquitectura budist, ha'eño, ohechauka peteĩ diversidad regional tuichaitereíva.
Arquitecto ha maestro albañil rembiapo tee ojueheguaite raka'e, terã Magister lathomorum, ojehechaháicha umi kuaitia agãguápe.
Umi edificio apo oñemoĩva'ekue ijapoháramo-Brunelleschi, Alberti, Michelangelo, Palladio- ha yvypóra ñemomba'eguasu oñepyrũ.  
Arquitectura-pe ñemoarandu tee siglo 19-pe, techapyrã, École des Beaux-Arts Francia-pe, omomba'eguasuveva'ekue ta'ãnga parãmba jepévape apo ha sa'ive contexto ha viabilidad.
Umíva apytépe ojehecharamo Deutscher Werkbund, oñemopyendava'ekue 1907-pe ojapo hag̃uã tembiporu máquina rupive ha iporãitereíva.
Ojeporu'ypy guive arquitectura moderna, ha'eva'ekue vanguardista ha oguereko fundamento moral, filosófico ha estético.
Umi arquitecto modernista jehechapy ha'eva'ekue forma pura jeporu edificio apópe, ha oipe'apaite chugui referencia histórica-kuéra ha ijeguaka, ha oipuru hikuái detalle funcional-kuéra.
Arquitecto-kuéra, taha'e Mies van der Rohe, Philip Johnson ha Marcel Breuer omba'apova'ekue hikúai omoheñói hag̃uã apo porãmby ipyendáva umi material apopyrã calidad ojeporútavape ha mba'éichapa ojeporúta oga'apo moderno-pe, omoambuévo umi forma histórica tradicional forma geométrica ndahasyivéva rehe, avei oipurukuévo umi método pyahu oguerúva Revolución Industrial, oikehápema avei acero jeporu, omoheñóiva umi ogakakuaa yjyvatetereíva.
Umi proceso ñembosako'irã oñemopu'ã hag̃uã oimerãeve ogaguasu oñembohasyve ojehóvo ha katuínte oikotevẽ raẽ estudio jejapo taha'e durabilidad, sostenibilidad, calidad, viru ha léipe he'íva jejapo avei.
Sostenibilidad ambiental ha'e ko'ag̃agua tema ha'evéva, oguerekóva efecto pypuku arquitectura mba'apohára teépe.
Ko ñemoambue mba'eguasúva arquitectura -pe g̃uarã avei omoambue arquitectura-pegua mbo'ehao oñemopyendave hag̃uã medio ambiente-pe. 
Ko calificación rehegua sistema  ojejapóva LEED (Liderazgo en Energía ha Diseño Ambiental) del U.S. Green Building Council, tuichaiterei mba'e kóvape. 
Ikatu avei diseño ypy ha tembiapo apopyrã, upéi oñemoambuéva ojejapo hag̃uã ambue tembiapo, térã peteĩ diseño ojehechajeýva ojeporujey hag̃uã ambue ogaguasu carcasa-pe.
Ygarata diseño ypy, diseño detallado, ijejapo, ñetantea, operación ha iñeñangareko, lanzamiento ha dique seco ha'e umi tembiapo tee ha'evéva.
Iñambuevéva, arquitectura sagrada ha'e tenda ñeñamindu'urã, ndaha'éiva monolítica, sapy'arãnte, ha ha'eñorã, ndaha'éi pública.
Cristianísmo ha Islam reñói rehe, umi ogaguasu religioso-gui pya'evéntema oiko ichuguikuéra culto renda, ñembo'e ha meditación.
India mbytérupi ohasa umi tape ñemureko rehegua, ha ogueru hendive comerciante mombyrygua taha'e Siraf ha China, ha upéicha avei umi extranjero invasión, ha kóva ogueru hendive tetã ambue influencia, umi estilo nativo-pe.
Techapyrã oĩva gueteri ojehechakuaa nalanda-pe (Bihar).
Oñemoambueháicha umi práctica religiosa, umi estupa oñemoĩnge ohóvo mbeguekatu chaitya-grihas-pe (estupa).
Umi budista tupão hasýpema oñakãrapu'ã ha Asia sur okaháre, budismo saíve ohóvo mbeguekatu siglo CE ñepyrũmbýgui ha tenonde gotyo, techapyrã ag̃avegua oĩva tupão Mahabodhi Bodh-pe, Gaya Bihar-pe.
Indú remimo'ãme, tupão he'ise yvy'ape'árigua arapy tuichakue ha upéicha avei yvy'ape'árigua arapy michĩngue, okaháregua espacio-pegua.
Oñembopyahu ohóvo hetave 2000 ary ryepýpe.
Avei ladrillo omboyke ita jeporúpe, ojeporuvéva'ekue ndojehechaguasúi, mosaico-kuéra omoambue tallado ñembojeguápe ha ojeporavo umi cúpula compleja.
Arquitectura islámica estilo ypy, omoheñóiva'ekue mezquita-kuéra "árabe yvyramáta" térã hipóstilas dinastía Omeya aja.
Iwan mezquita-pe, peteĩ téra hetave iwans ome'ẽ peteĩ korapy central-pe, ojeporúva ñembo'erã koty.
Minarete renda katuínte mezquita renda ijyvateveha, ha pyỹinte tenda yjyvateveha yjypype jey.
Upévare, arquitecto-kuéra mezquita-pegua oipuru hikuái campanario forma ojapo hag̃uã minarete-kuéra, ojeporuva'ekue upevarãite avei, yvypóra ñehenõi ñembo'ẽrã.
Jepéramo umi cúpula katuínte ojogua nunga peteĩ hemisferio-pe, mogoles-kuéra India-pegua oipurujoa hikuái umi cúpula ojoguáva sevóipe Asia ha Persia sur gotyo.
Katuínte, ñembo'eha koty jeikeha renonde gotyo, oĩ qibla rehegua ogyke, ha'eva tenda ojekuaaporãveha ñembo'eha kotýpe.
Upe qibla ogyke rehe, katuínte imbytetépe, oĩ mihrab, peteĩ nicho térã depresión ohechaukáva qibla ogyke.
Mihrab ojeporu imám omoakã hag̃uã po ñembo'e árapegua akõietegua.
Oguereko peteĩ nave, crucero ha altar katu ojejuhu este gotyo (tojehecha atedral ra'ãnga).
Hetave umi arquitectura rembiasakue mombe'uhára, he'i hikuái Miguel Angel rembiapo San Pedro Basílica-pe, roma-pe, ha'eha omoheñóiva'ekue estilo barroco; kóva ojehechakuaa umi espaco hyepýpegua ichaveha (omoambuéva umi nave ipo'i ha  ipukúvape), oñembosaráive avei luz ha pytũmby rehe, jeguaka tuicháva, ijyvytu, ojesarekove hyepýpegua apoporãmby rehe, ha py'ỹinte, oguereko peteĩ proyección dramática okaháre gotyo.
Umi estructura secular uguereko aja influencia imbaretetereíva arquitectura moderna akãrapu'ãme, ojejuhu ave arquitectura moderna techapyrã umi tupão religioso sigo 20-pegua.
Ojekuaauka peteĩ " falange ñorãiroharakuéra mba'éva", ojeréva huguái rehe ha omañáva yvaga gotyo.
Independence, Missouri Tupão, omoheñóiva'ekue arquitecto japonés Gyo Obata, nautilus concepto cámara rehe rire.
Basílica Nuestra Señora de Licheń, ambueháicha, ha'e peteĩ ogaguasu ymaguaretevéntema.
Peteĩ estilo arquitectónico hína peteĩ característa aty ojapóva peteĩ ogaguasu térã ambue construcción ojehecharamo ha tojekuaa hembiasakue rehe.
Hetave umi arquitectura ikatu ojehsa'ỹijo peteĩ cronología ha estilo ryepýpe iñambueekuaáva tiempo ohasávo, ha ojekuaa ipype moda, temimo'ã ha jeroviapy, térã idea pyahu reñói, tecnología térã tembiporu ojapo katúva estilo pyahu reñói.
Oñeimo'ã'ỹvove heta estilo ikatu oĩ moda-ramo, ha peteĩ estilo iñambuéramo, upéva oiko mbeguekatu, umi arquitecto-kuéra oikuaavévo ha oñemomba'e idea pyahu rehe.
Techapyrã, umi idea Renacimiento-pegua heñóiva'ekue Italia-pe 1425 mbytérupi ha isarambi Europa tuichakue 200 áry ohasáva ryepýpe jey, umi Renacimiento fránces, alemán, inglés ha español ohechaukáva peteĩ estilo añónte, hakatu estilo imba'eteéva.
Peteĩ estilo arquitectónico moda ohasa rire, ikatu oiko jey peteĩ renacimiento ha oñeñepyrũjey.
Estilo misionero oñemoĩngo jey 100 ary ohasa rire ha ojehero Misión-pegua Renacimiento, ha upéi oiko ichugui Renacimiento Colonial Español.
Arquitectura manierista techapyrã hína Villa Farnesio, Caprarola-pe, oĩva Roma ohaháre.
Amberes rupive, umi estilo renacentista ha manierista oike tuichaháicha Inglaterra, Alemania Europa norte ha este tuichakue javeve.
Renacimiento rehegua ideal ombohape ritmo isãsovéa ha iñapytu'ũ rokyvéape.
Arquitectura teoría hína ñeakãngeta, ñe'ẽmbojovake ha jehai arquitectura rehe.
Arquitectúra teoría ndahasýi jepi oñembo'e haguã, ha umi teorico-kuéra oñemoaguĩ jepi mbo'ehaógui térã omba'apo jepi upe guive.
Kóva nde'iséi hína umi tembiapo ndoikoiva'ekue, jaikuaamarõ heta tembiapo ndohasaaihague antigüedad.
Ikatu hína ojehaiva'ekue 27 ha 23 kirito mboyve, péva añóite opyta fuente contemporánea oñemomba'eguasuvéva arquitectura clásica mba'éva.
Avei omoĩ mbohapyve leikuéra katuete arquitectura ojapova'erã, jaikuaa hag̃uã: firmitas, utilitas, venustas ombohasava'ekue inglés ñe'ẽme siglo 17-pe Sir Henry Wotton, ha he'i firmnes, commodity ha delight (he'iséva adecuación estructural, adecuación funcional ha porãiterei).
Ko'ã teoría arquitectónica oĩ rupi estructura-háicha, sa'ive chuguikuéra oñembohasajey ambuépe.
Ko'ã teoría he'ímava'ekue funcionalismo akãrapu'ã arquitectura moderna ryepýpe.
Kóva katu omopyendava'ekue Art Nouveau Reino Unido-pe, ojehechaukava'ekue Charles Rennie Mackintosh rembiapo rupive ha oheja hapykuere Viena Secesión-pe.
Generación heñoiva'ekue siglo 19 mbyte pahápe, ohechramo joa hikuái oportunidad ome'ẽva chupekuéra Semper combinación, ha opytáva tuichaháicha tembiasakuépe ha oguereko peteĩ granularidad metodológica.
Movimiento Moderno omboyke ko'ã temimo'ã ha Le Corbusier avei omboyke añetete ko jehaipy.
Ambue teórico rape'apo rehegua oñemomba'eguasúva ko época-pe ha'eva'ekue Ebenezer Howard, omoheñoiva'ekue Yvotyty tavusu.
Peteĩ jeporu voigua arquitectura moderna jeherógui impresión ryepýpe, oikova'ekue Otto Wagner arandukápe, ome'ẽva techapyrã hembiapópevoi ohechaukahápe Viena-pegua Secesión ta'ãngakuéra rupive art nouveau, ha tekombo'e ohejáva tapykuere hemimbo'ekuérape.
Frank Lloyd Wright, jepéramo moderno omboyke hag̃uã renacimiento histórico, ha'eva'ekue idiosincrásico teoría oguerekóva rupive, oikuaaukava'ekue jehaipy kakuaa rupive.
Wright katu poético, ha omombarete hemimo'ã ha visión siglo 19-pegua, apoporãmbyhára apytu'ũ reñói ha oguereko peteĩ genio ha'eñohaichaiténte.
Kóva ha'e avei umi Académia-pegua mbo'eharakuéra, taha'e Dalibor Vesely térã Alberto-Perez Gomez, ha ko'ag̃aguáve arýpe ko filosofía oñemopyendave jehapereka rupive ohekáva peteĩ teórico generación (techapyrã, Jeffrey Kipnis térã Sanford Kwinter). 
Avei oĩ ambue, taha'e Beatriz Colomina ha Mary McLeod, oipysove arquitectura tembiasakue ñeikumby, omoĩnge hag̃uã discurso michĩvéva, ohejava'ekue ipypore arquitectura remiandu  akarãpu'ãme tiempo pukukue javeve.
Teoría imba'evapekuéra, arquitectura oñembohovake hína ñe'ẽ ndive, ikatúva oñemoheñói jevy ojeporu jey jave .
Ary 2000 guive, teoría arquitectónica avei ombohovái katueteva'erã urbanismo ha globalización jepyso pya'e oparupiete.
Ko década pahápe, heñói kuri Arquitectura " Digital".
Arquitecto-kuéra avei ombohape edificio orgánico, ojaposepotávo peteĩ lenguaje formal ipyahúva.
Ko'ã tendencia arquitectónica heñói guive, heta teórico ha arquitecto-kuéra omba'apo ko'a tema rehe, ombohape teoría ha temimo'ã ha'eháicha Parametricísmo Patrick Schumacher mba'éva.
Arquitectura bizantina hína Imperio Bizantino arquitectura, téra Oriente-pegua Imperio Romano.
Umi mozaico-kuéra omimbipáva ha ta'angakuéra ogueru luz ha calidez umi tupão korazóme.
are filled with foliage in all sorts of variations.
Yvyraguigua mueble-kuéra, taha'e tupa, apyka, taburete, mesa, estante, taza plata térã oro guigua oguerekóva relieve iporãmbajepéva ha umi tiepýpegua bizantino ijeguakapáva.
Umi tupão clásico-pe g̃uarã, okarénte oñemomba'eguasu, sacerdote-kuérante oike rupi hyepýpe, oñeñongatuhápe deidad ha hérape oñemopu'ãva'ekue upe tupão.
Umíva San Marcos Catedral Venecia-pe (1071) omongu'eva'ekue John Ruskin fantasía.
Columna orintal-kuérape, águila, leõ ha ovecha sapy'ánte oñemoha'ãnga, hakatu ndojehecharamói.
Columna ojoykéreva, oñemohenda nave renda ha'evévape.
Columna-kuéra henyhete opaichagua follaje-gui.
Ambue estructura avei oike ruina apytépe, Constantinopla Palacio guasu, Constantinopla muralla oguerekóva (192 torre-kuéra) ha avei Cisterna basílica (oguerekóva hetaiterei columna clásica reciclada).
Período Paleologan ojehechakuaa porãiterei, peteĩ docena tupão ymaiterei guare Estambul-pe, avei San Salvador Chora-pe ha Santa María Pammakaristos-pe.
Santos Apóstoles tupão (Tesalónica), ojehecha peteĩ estructura arquetípica período tardío-pegua ramo, okáharegua ogyke oñembojegua ladrillo ñemohenda rupive ha cerámica vidriada rupive.
San Sergio-pe, Constantinopla, ha San Vitale, Rávena, Tupão central rehegua, tenda oĩva cúpula guýpe oñembotuichavéva oguerekokuévo adicional absidal ojejapóva octagonal.
Ko tenda ndojehapejokóiva oguerekóva aimetemete 260 pies (80m) ipukukue, hetavehápe oguerekóva hetave 100 pies-gui (30 m) ipekue, ha upéva ojejaho'ipaite peteĩ superficie domical sistema rehe.
Santos Apostóles-pe (siglo 6) po cúpula oñemoĩ peteĩ plan cruciforme rehe; cúpula central ijyvateveva'ekue.
Sapy'ánte tenda central ha'eva'ekue cuadrado, sapy'ánte octogonal, ha sa'ivéramo oĩ poapy pilar ojokóva upe cúpula irundu rangue, ha nave ha transeptos ipo'iveva'ekue proporción-pe.
Omoĩ gueteri henondépe peteĩ cancha cuadrado-va.
Cúpula centro guyetépe oĩ ambón, upeguive oñemboayvuva'ekue raka'e escritura-kuéra, ha ambón guýpe, piso nivel-pe oĩva'ekue coro opurahéiva renda.
Apyka rysýi ojupíva ohóvo abside curva jerere ha patriarca trono Medio Oriente punto-pe, omopyendava'ekue sintrónon.
Umi cúpula ha bóveda okapegua ojejaho'iva'ekue plomo-pe térã azulejo, romano reheguápe.
Oĩ heta influencia bizantina ikatúva jahecha umi monumento islámico voiveguápe oikuaaukáva, Siria-pe (709-715).
Ojeporuva'ekue ladrillo 70cm x 35cm x 5 cm, ha ko'ã ladrillo ojoaju ojuehe mortero rupive oguerekóva 5 cm ipoguasukue.
Ikatu hína Hagia Irene característica ojekuaavéva hína diseño jejoavy oĩva oka ha hyepýpe.
Ko estilo oike mbarete ambue ogaguasu apópe, ha'eháicha San Pedro Basílica.
Santa Sofía construcción ñemopu'ã paha, oĩva gueteri ko'ag̃aite peve, ojehechajey jeyva'ekue Justiniano rehe.
Arquitectura gótica (térã arquitectura hakuáva) hína peteĩ estilo arquitectónico ojehechaveva'ekue Europa-pe siglo 12 paha guive siglo 16 peve, Edad media Alta ha Baja ryepýpe, ha oikoveva'ékue siglo 17 ha 18 ambue tendápe.
Upéramo guare estilo sapy'ánte ojekuaa opus Francigenum. (li.
Oñemomba'eguasu ha mba'e ipyahuvéva ingeniería ryepýpe ha peteĩ diseño rehegua componente ojehecharamovéva hína arbotante.
Hakatu, ndaipóri evidencia ohechaukáva oĩhague conexión arquitectura armenia ha estilo gótico akãrapu'ã Europa occidental-pegua.
Upéicha, estilo gótico, ndojokupytýi rupi arquitectura clásica ndive, upégui oñepyrũ oñembyai jehove ha sofisticación.
Ñe'ẽ "sarraceno" ojeporu gueteri raka'e siglo 18-pe ha ojeporu ojehero hag̃uã umi conquistador musulmán-pe, oikehápe avei moro ha árabe-kuéra.
Ijecha'e'ỹ estilo gótico-rehe imbaretetereiva'ekue ha ndoipuruséi ogahoja St. Paul's óga pyahúre, jepéramo ojejopy omoĩ hag̃uã.
Heta apohára omoĩ peteĩ postura ko acusación renondépe, he'ikuévo ko estilo gótico ikatuhague ojeroike Europa-pe ambue hendáicha, taha'e España térã Sicilia.
Avei oguerekova'ekue influencia doctrina teológica rehegua ojeruréva tahesakãve ha toñemomorãve boveda-kuéra, ha contrafuerte ikatúva ijyvateteve ha oguerekokuaa ovetã tuichavéva.
Crucería bóveda-kuéra oĩ tenda ojeporuhague Durham catedral-pe (1093-) ha Lessay abadía-pe, Normanía-pe (1098). 
Normandía-pegua Ducado, oñepyrũ Argevino Imperio-gui siglo 13-peve, ha omopu'ã estilo gótico imba'eteéva.
Peteĩ gótico normando temprano techapyrã hína Bayeux Catedral (1060-70), nave ha coro catedral románica-pegua oñemopu'ã jey ojeporukuévo estilo gótico.
Coutances Catedral oñemopu'ã jey estilo gótico-pe 1220 guive.
Suger omopu'ã jey iglesia románica vore ymaiterei guare bóveda de crucería reheve, oipe'ave hag̃uã ogyke ha omoĩve ovetã.
Avei, omoĩ peteĩ rosetón ijapu'áva fachada portal ári.
Durham Catedral ha'eva'ekue catedral oipuru ypyva'ekue crucería bóveda, oñemopu'ãva'ekue 1093 ha 1104-pe.
Peteĩ mba'apohára oñeimo'ãva omba'apohague Sens Catedral-pe, Guillermo de Sens, oho upé rire Inglaterra-pe ha oiko ichugui arquitecto, 1175 ha 1180 ryepýpe, omopu'ã jey Canterbury Catedral estilo gótico pyahúpe.
Francia-pegua tupão gótico-kuéra oipuru mbareteva'ekue deambulatorio ha capilla lateral Saint- Denis coro jerére, ha avei umi torre paralela ha okẽ triple oguerekóva fachada occidental-pe.
Notre- Dame mba'apoharakuéra mombyryvéntema og̃uahẽ omoĩkuévo arbotante, jeykekorã columna ipohýiva muralla okagotyo, ojoajúva arco-kuéra rupive ogyke superior rehe.
Hembiapokue ombohapejey Guillermo, el inglés, omoambueva'ekue héra francés-pe 1178-pe.
Umi tiercerons, bóveda costilla ombojeguáva, amalicia ha'e ojeporu'ypýva Lincoln Catedral bóveda-pe, oñemoĩva'ekue c.1200-pe.
Ogaguasu ypy Alto Gótico-pe ha'eva'ekue Chartres Catedral, peteĩ tupão peregrinación rehegua oñemomba'eguasúva París sur gotyo.
Ogykekuéra henyhẽ vitral-gui, ojekuaaukahápe Virgen Maria rembiasakue, hákatu avei, peteĩ pa'ũ'ime ovetã oĩvaguivépe, omoha'ãnga umi gremio jeguaka ome'ẽva'ekue umi ovetãnguéra. 
Europa central-pe, estilo gótico alto, ojekuaa ñepyrũ Sacro Imperio Romano Germánico-pe, ñepyrũra Toul-pe (1220-), upéva catedral románica oñemopu'ãjeyva'ekue Catedral de Reims estilo-pe; upéi katu Liebfrauenkirche tupão parroquial Treverís-pegua (1228), ha upéi Rech tuichakuee javeve, oñepyrũ Elisabethkirche Marburgo-pe (1235-) y la Metz-pegua catedral (c.1235-).
Lanceta rehegua ovetãnguéra oñemyengoviava'ekue hetave luz mombyrýva ojuehegui taza geométrica rehe.
Ambue característica-kuéra Alto Gótico mba'e ha'eva'ekue rosetón tuichaicháva jeporu, avei ojeporu bar-tracería, umi contrafuerte yjyvate ha ipukúva, og̃uahẽkuaáva umi ovetã yjyvatevévape, ha ogyke escultura oguerekóva, ohechaukáva biblia rembiasakue omyenyhẽnguévo fachada ha crucero renonde.
Umi ogyke ipo'i pukúva rayonnant gótico francés mba'éva ojehechava'ekue ojeporu arbotantes rehe, oheja ojepyso jepysóve vidrio ha tracería oñembojeguáva, oñemombaretevéva herrería-pe.
Umi mba'apoharakuéra ohape'apo hikuái tracería ñemohenda ovetãme g̃uarã, geometría básica guive, reticulada ha curvilínea peve, omyengoviava'ekue oveta lanceta reheguápe.
Umi tupão oguerekóva ko estilo apytépe oĩ Westminster-pegua Abadía (1245-), Lichfield-pegua Catedral-kuéra (1257 rire-) ha Exeter (1275-), Bath-pegua Abadía (1298-), ha coro retro Wells Catedral-pegua (c.1320-).
Ogees jeporu ndojehecharamõeite.
Ogaguasukuéra francés ijeguapáva techapyrã oĩ Rouen Catedral renonde oeste-gotyo, ha ha'eve avei Sainte-Chapelle Vincennes mba'éva (1370) ha tupão abacial  Mont-Saint-Michel's abbey-pegua coro (1448).
Ojehecha ñepyrva'ekue claustro ha sala capitular-hárupi (c.1332)-pe, San Pablo Catedral Londres-pe, William de Ramsey rupive.
Perpendicular sapy'ánte ojehero mboahapyha punta ha ojeporu mbohapy siglo pukukue, jejupiha abovedado abanico joguaha Christ Church, Oxford oñemopu'ãva'ekue 1640-pe.
Francia-pegua rey-kuéra oikuaa'ypyva'ekue híkuái estilo italiano pyahu, Carlos VIII campaña militar rupive, oikundaháva Nápoles ha Milán rehe (1494), ha avei Luis XII ha Francisco I (1500-1505) oñemoĩ hag̃uã control francés Milán ha Génova ári.
Château de Blois (1515–24) omoĩngeva'ekue logia renacentista ha jejupiha inandímava.
Enrique VIII ha Isabel I poguýpe, Inglaterra ndoikuaaiva'ekue hetamba'e arquitectura akãrapu'ã rehegua continente ryepýpe.
Shute oikuaaukava'ekue aranduka'ypy rupive inglés ñe'ẽme arquitectura clásica reko 1570-pe.
Arco hakuáva noñepyrũiva'ekue arquitectura gótica-pe; heta siglo-ma ojepuruva'ekue Cercano Oriente-pe arquitectura preislámica ha islámica-pe arco, arcada ha crucería rehegua bóveda.
Ojeporu avei sapy'ánte ambue mba'e ndahasyivévape g̃uarã, taha'e bóveda transversal ñemoĩ bóveda diagonal yvatekuépe avei, nave ha pasillo-kuéra Durham Catdral-peguáicha, oñemopu'ãva'ekue 1093-pe. 
Bóveda de cañón semicircular umi ogaguasu romano ha románico, ipohyikue ojopýva yvygotyo ha oikotevẽ katuete ogyke ipoguasúva ha ovetã michíva, kóva rovake, bóveda cruce gótico oguerekóva ojejapova'ekue peteĩ cruve diagonal-gui ha oguereko nervadura arqueada.
Empuje oguerekóva okágotyo ogyke rehe, oñemoambueva'ekue contrapeso pohyikuére ha areve riréma oñemoambue arbotante-kuéra rehe.
Hasyeteriva'ekue iñemopu'ã ha ikatu ohasa peteĩ tenda peénte.
Umi columna rysýi ojeykeregua ha pilar-kuéra ho'ahápe ipohyikue oñemyengovia'va'ekue umi pilar simple-rehe, peteĩteĩa ári ho'a ipohyikue.
Ko'ã bóveda pyahu ypýgui oguerekova'ekue peteĩve nervadura, hérava tierceron, ohasáva upe bóveda mediana rehe.
Ko'a bóveda py'ỹinte ojapo copia umi tracería oñemohendaháicha estilo gótico tardío mba'éva.
Oĩ avei mokõiha rehegua bóveda reticulada, oguerekóva peteĩ costilla red ojeguapáva, triángulo ha ambue forma geométrica, oñemoĩva oñondive térã hi'ári umi costilla transversal.
Techapyrã hína Gloucester-pegua Catedral claustro (c. 1370).
Notre-Dame París-pe ha Cantebury Inglaterra-pe.
Periodo gótico alto aja, oñemoĩnge forma pyahu, oikehápe peteĩ núcleo central ha ojeréva hese heta columna ipo'íva ojoajúva colonetas rehe, ojupíva bóveda peve.
Inglaterra-pe, umi columna aty py'ỹinte oñembojeguapa itaregua anillo rehe, ha upéicha avei columna oguerekóva hoja tallada.
Capitel corintio rangue, oĩ ambue columna-kuéra oipurúva peteĩ diseño oguerekóva hoja ndoku'éiva.
Umi estructura uperireguáma, contrafuerte-kuéra py'ỹinte oguereko heta arco, peteĩteĩ og̃uahẽ ambueháicha estructura-pe.
Umi arco-kuéra oguereko peteĩ propósito, oguereko umi canal plomo-guigua ogueraháva y amáme guare ho'áva ogahojágui, ha osẽva gárgola-kuéra jurúrupi, oñembohysýva contrafuerte ári.
Avei oguereko peteĩ propósito, py'ỹinte ojeporu campanario-ramo térã oykeko umi campanario-pe, ha umi campana he'i mba'e aravópa ha ñembo'e ñepyrũ, avei omombe'u oĩramo ataque enemigo, ha omomba'eguasu jepi hikuái oikóramo victoria militar ha coronación.
Catedral ñemopu'ã ogueraha rupi heta ary ha hepyeterei, oñemopu'ãta vove torre, vyápo oĩva'ekue oguevéma ha iñambuéma ijehecharamo.
Chartres tuichaitevéntema'aramoã ojejapóma guive mokõiha apopyrã, oikotevẽr raka'e poteĩ torre crucero ha santuario jerére.
Laon-pegua catedral, estilo gótico temprano ha alto pegua, oguereko torre linterna cuadrada guigua, crucero ojoasahápe; mokõi torre henondépe.
Normandía-pe, catedral ha tupão-kuéra oñemomba'eguasuvéva py'ỹinte oguereko heta torre, oñemopu'ãva siglo-kuéra pukukue; la Abbaye aux Hommes (oñepyrũ 1066-pe), Caen oguereko porundy torre ha ju, oñemoĩva fachada rehe, transeptos ha imbyte.
Ju oñemyengovia avei flecha rehe, peteĩ ju ipo'íva, lanza joguaha, py'ỹinte oñemoĩva crucero-pe, upe nave ojoasahápe.
Amiens-pegua catedral oguereko peteĩ flecha.
Ojeipe'ava'ekue 1786-pe oñembopyahu potávo catedral, hakatu oñemoĩ jey ñemohenda pyahu rupive, ojapova'ekue Eugene Viollet-le-Duc.
Gótico inglés ryepýpe, torre principal py'ỹinte oñemoĩ crucero ha nave ojoasahápe, ha ijyvateteve ambuégui.
Peteĩ torre joasaha rehegua oñemopu'ãva'ekue Cantebury Catedral-pe 1493-1501-pe John Wastell rembiapo, omba'apova'ekue ymave King's College Cambridge-pe.
Oñemopu'ã raka'e peteĩ arco joaju cruce mbytetépeome'ẽ hag̃uã upe torre-pe, jeykekove oikotevẽva.
Ñemopu'ã oñepyrũjey 1724-pe Nicholas Hawksmoor diseño rupive, Cristopher Wren ohechauka rire diseño oguerekóva 1710-pe, hakatu ojejoko jey 1727-pe.
Colonia-pegua catedral oñepyrũ raka'e siglo 13-pe, Amiens catedral apopyrã he'iháicha, hakatu ábside añónte ha peteĩ torre-pegua base oñemohu'ã períaodo gótico-pe.
Ulm Minster oguereko peichagua tembiasa avei, oñepyrũ 1377-pe, ojejokojey 1543-pe, ha oñemohu'ã siglo 19-pe.
Burgos-pegua Catedral ohechave Europa norte gotyo tembiapo oikóva.
Placa-kuéra rehegua tracería ha'eva'ekue tracerí ypy ojejapova'ekue, ojehecha'ypyva'ekue gótico temprano período riréma, hakua ypýva.
Tracería apo ndahasyive ha ombojegua, ovetãnguéra tuichave ohóvo umi ogaguasu gótico-pe, ha oikotevẽ jeykekove mbarete yvytu contra-pe.
Placa rehegua tracería ohupypy apogeo iporãmby rehe ovetãnguéra siglo 12-pegua rupive, Chartres Catedral-pe ha rosetón " Decano Resa" Lincoln Catedral-pegua.
Itaguigua bar tracería, tembiporu jeguakarã oñemomba'eguasúva estilo gótico rehegua. Ojeporu ypyva'ekue Reims catedral-pe 1211 riremínte, cabecera omopu'ãva'ekue Jeans D'Orbais.
Barra-kuéra rehegua tracería ojeporu meméma ary c.1240 rire, hasyetereivéntema ijejapo ha ivevuieteve.
Rayonnant avei oipyso moldura oguerekóva mokõi tracería iñambuéva ojuehegui, umi estilo ambue oiporuhague molde peteĩ rehegua meme, oguerekóva parteluces opaichaguáva.
Umi parteluz oguerekóva estilo geométrico katuete oguerekova'ekue capitel-kuéra ha barra curva osẽva ichuguikuéra.
Umi parteluz ojeporuve ojehóvo upévare peteĩ diseño Y ijeguapáva ha hu'ãva.
Second Pointed (siglo 14-pe) ohecha tracería joajuha ojejapóva ogees-gui, ha omoheñói peteĩ diseño reticular haspajepéva (ha'ete umi red) ha ojekuaáva tracería reticulada-ramo.
Ko'ã forma ojekuaa daga-ramo, pira ryepykue térã mouchettes.
Perpendicular oñeha'ãmbaite verticalidad rehe ha oñembotapykue umi línea estilo curvilíneo parteluz ikãre'ỹva yvategui ha yvygotyo, ojoajúva umi travesaño ha barra ipekuéguio.
Py'ỹinte umi travesaño ojejoko ipahaitépe almena michĩetereívape.
Py'ỹinte ojaho'ipaite jeikeha, nave ha coro ogyke hyepypegua ojejeho'i arcada ciega-pe.
2 cañon rehegua bóveda térã ingle. Crucería rehegua bóveda ojekuaa kepyrũva'ekue época romántica-pe ha ojejapova'ekue época gótica-pe.
Oguereko peteĩ nave ipukuetereíva, ha'éva tupão rete, yvypóra jeroviapy oñembo'ehápe; peteĩ jyva ojuasáva hérava crucero ha, amogotyove ichugui este gotyo, oĩ coro, ojekuaáva avei presbiterio-ramo, oñeñongatu katuíva pa'ikuérape g̃uarã.
Petĩ pasaje hérava ambulatorio coro jerére.
Umi catedral ypy, taha'e Notre- Dame, oguereko crucería rehegua bóveda oñemboja'óva poteĩ hendápe, columna ha pilar-kuéra ojoykereguáva, ha ambue catedral-kuéra katu oguereko umi bóveda oñemboja'o irundy hendápe imbarete ha ndahasyive, ha columna-kuera ojueheguapaitéva.
Umi transeptos mbykýva'ekue arquitectura gótica franseca temprana-pe, hakatu oñembopukuve ha oñemoĩ chupekuéra rosetón tuicháva Rayonnant período-pe.
Ingleterra-pe umi transeptos ha'eveva'ekue, ha ha umi planta rehegua plano oññembohasyvéva umi catedral francés-pe, oñemoĩkuévo kuñáme g̃uarã ojoajúva capilla, peteĩ koty capitular octogonal ha ambue estructura (ehecha plano Salisbury catedral-pegua ha York-pegua ministro).
Peteĩ elevación oguereko katueteva'erã irundu renda.
Upéva ári oguerekova'ekue peteĩ galería ipo'ivéva, hérava triforio, oipytyvõva'ekue avei ome'ẽ hag̃uã espesor ha jejoko porãve.
Ko sistema ojeporuva'ekue Noyon Catedral-pe, Sens Catedral-pe ha ambue estructura temprana-pe.
Tribuna ojeipe'áma avei, he'siséva umi arcada ikatuha ijyvateve.
Upeichagua ñemyatyrõ ojeporu avei Inglaterra-pe, Salisbury Catedral-pe Lincoln Catedral ha Ely Catedral-pe.
Kóva ikatu raka'e ojejapo arbotante jeporu rupive, ombohasava'ekue ogahoja pohyikue umi soporte oĩva ogyke okaháguivo. 
Beauvais-pegua Catedral og̃uahẽva'ekue ikatuha peve Tecnología gótica jeporúpe.
Umi fachada gótica oñeg̃uenohẽ raka'e umi fachada románica modelo-gui.
Tímpano central escultura ogueromondu'ava'ekue Juicio Final, asúpegua Vírgen María, ha akatuapegua santo honrado-kuérape, upe catedral ryepýpe.
Ohapykueho raka'e hikuái Santo Tomás de Aquino doctrina, he'íva porãmby ha'eha " contraste armonía".
Inglaterra-pe, rosetón py'ỹinte oñemyengovia ovetãnguéra oguerekóva lanceta.
Portal-kuéra oñembojegua hastial arqueado ijyvatéva rehe, oñemohendáva arco concéntrico henyhẽva escultura-gui.
Umi torre oñembojegua arco imba'éva rehe voi, py'ỹinte oñembojeguáva pináculo rupive.
Umi catedral francés omomba'eguasu aja fachada yvatekue, umi catedral inglesa, katuínte gótico anterior-pe, py'ỹinte omomba'eguasuve ipekue.
Ombotapykue francés ijevatekue oguerohoryetéva, ha ndoipuruvéi columna aty ha estatua-kuéra jeikehápe, ha ojaho'i fachada mosaico-kuéra isa'y hetáva oha'ãngáva biblia rekove (Umi mosaico ko'ag̃agua uperireguáma). 
Escultor Andrea Pisano omomba'eguasuva'ekue okẽ bronce-guigua oguerekóva Florencia-pegua Baptisterio (1330-1336).
Katuínte, oĩ peteĩ ambulatorio simple térã ojo'áva, térã pasillo, coro jerére ha kóva este gotyo, upévare umi feligrés ha peregrino-kuéra ikatu oguata oguataseháicha este gotyo.
Abad Suger oipuru ypy raka'e crucería rehegua bóveda joaju ha contrafuerte ojehecharamóva omyengovia potávo ogyke poguasu ha oñemoambue vitral rehe, ha peicha ohechauka ko pa'ũ, ha'e voi ohenóiva "luz divina".
Oĩ mbohapy capilla kóva rehegua Chartres Catedral-pe, pokõi Notre Dame París-pe, Amiens Catedral, Praga Catedral ha Colonia Catedral, ha porundy San Antonio de Padua Basílica, Italia-pe.
Mokõiha Concilio Nicea-pegua 787-pe he'iva'ekue: "umi ta'ãnga religioso-va ndopytaiva'erã apoporambyhára pópe; oñemoneĩva'erã umi principio religioso he'íva Iglesia católica ha tradición-pe oñemboguapýva."
Sa'i sa'ípe, ko estilo ojeporuvépe, escultura ojeporuve ojehóvo, ha ojeroikéma portal columna-pe ha ojupi mbeguekatu portal-kuéra ári, umi estatua nicho-pegua omyenyhẽ peve fachada, Well Catedral ogurekoháicha, avei umi transeptos ha, Amiens catedral-peguáicha, og̃uahẽ fachada ryepýpe.
Kóva omopyenda peteĩ patrón hasypajepéva, ojehapykuéhova'ekue ambue tupãokuéra rehe.
Tímpano oĩva Notre-Dame, París-pegua portal central oĩva fachada oeste ári, ohechauka porãiterei Juicio Final, omoha'ãnga umi pecador ojegueraháramo infierno-pe ha yvypóra hekoporãva ojegueraha yvágape.
Umi tormento infierno-pegua ojehechauka porãvéntema.
Kóva ha'eva'ekue marandu oikéva tesa rupive umi yvypóra nomoñe'ẽkuaái ha ndohaikuaáiva peg̃uarã, aña rehegua símbolo ha peligro, oha'arõva umi ndojapóiva Ñandejára ñe'ẽ.
Oñemyengoviava'ekue umi ta'ãnga estilo gótico-pegua, ojapova'ekue Eugène Viollet-le-Duc, ñemopu'ã'jey aja siglo 19 ryepýpe.
Religión rehegua rekombo'e Edad Media-pegua, ha'eve umi jehaipy Pseudo-Dionisio el Areopagita, peteĩ místico siglo 6-pegua, iñaranduka, De Coelesti Hierarchia, ojehechavéva'ekue umi Francia monje apytépe, ombo'eva'ekue opaite luz hína divino-ha.
Ovetãnguéra norte gotyogua, py'ỹinte pytũmbyhápe, oguereko ovetã omoha'ãngáva Antiguo Testamento.
Detalle-kuéra oñembosa'y vidrio-rehe esmalte vítreo-pe, ha upéi oñemoĩnge tatakuápe ojoaju hag̃uã upe esmalte vidrio rehe.
Sainte-Chapelle-gui oiko modelo oñemomba'eguasúva opaite Europa capilla-kuéra-pe g̃uarã.
Vidrio hesakãva oñemoĩnge vidrio isa'ývape, ha upéi umi vidrio isa'ýva oñemongu'i ojejapo hag̃uã upa sa'y ojehekáva.
Petĩva umi ogaguasu ojehecharamovéva ha oñemomba'eguasuvéva ha'eva'ekue Saint-Chapelle, Vincennes-pegua (1370-pegua década), oguerekóva ogyke vidrio-guigua, yvy guive ogahoja peve. 
Umi vidriera hasyeterei ijejapo ha hepykue.
Rosa yvoty ha'eva'ekue Virgen María simbolo, ha ojeporu katui umi tupão ojejapóva hérape, ijapytépe Notre-Dam París-pegua.
Cité Palacio París-pegua, Notre-Dame París-pegua ykére oñepyrũ 1119-pe, ha'eva'ekue rey francés-kuéra 1417 peve.
Hakatu, pya'eterei ndojehecharamovéi artillería akãrapu'ã rupi, ha siglo 15-pe oñemyatyrõ ha oiko ichugui peteĩ palacio residencial.
Techapyrã ymaguarevéva oĩva Inglaterra-pe, ikatu hína Mob Quad del Merton College, Oxford-pegua Mbo'ehaovusu, oñemopu'ãva'ekue 1288 ha 1378 ryepýpe.
Upeichagua estilo claustro tekombo'erã oñemoheñóiva'ekue Queen's College, Oxford-pe 1140 década-pe, ikatúva ojejapo raka'e Reginald Ely rehe.
Oĩ ambue mbo'ehaovusu, taha'e Balliol College, Oxford-pegua, oipuruva'ekue peteĩ estilo militar, castillo gótico-kuéra rehegua, oguerekóva almena ha muro crenolado.
Ohaiva'ekue 1447-pe oipotaha peteĩ capilla " iporã, ipotĩ ha toguerekopa, tahekotee ha toguereko'ỹ umi mba'e guasueterei molde envolvente ha umimba'e oĩmbareíva".
Umi ogyke oguerekova'ekue mokõi nivel jehasarã rehegua hyepygotyo, peteĩ pretil almenado merlones rehe, ha machicolación osẽva okagotyo, ikatuha guive oñembokapu sitiador-kuéra oúramo.
Umi castillo rehe ojereva'ekue peteĩ yvykua kakuaa, ha ikatu ojehasa peteĩ puente elevadizo rupi añóite.
Peteĩ techapyrã opytáva hína Château de Dourdan, Nemours yke rehe.
Ko ñemoambue ogueru hendive heta compromiso, tupão latino-kuéra omaña oriente gotyo ha mezquita katu oma'ẽ Meca gotyo.
Lala Mustafa Pasha Mezquita, Famagusta-pe, Chipre norte gotyo.
Estilo gótico oñepyrũ ojehecha ymaguarémaha, ivai ha bárbaro-ramo.
Irlanda ha'eva'ekue peteĩ isla arquitectura gótica-pegua siglo 17 ha 18 ryepýpe, pñemopu'ã upépe Derry Catedral (oñemohu'ã 1633-pe), Sligo-pegua Catedral (c. 1730-pe) ha Down-pegua Catedral (1790-1818) ha'e avei techapyrã.
Mokõive torre occidental Westminster Abadía-pegua oñemopu'ãva'ekue 1722 ha 1745 ryepýpe Nicholas Hawksmoor rehe, omoñepyrũnguévo peteĩ renacimiento gótico período pyahu.
Ko período universal ojehecharamovéva, ojeroikéva 1855-1885, ojekuaa Gran Bretaña-pe alto gótico victoriano-ramo.
Siglo 19 mbyterasami guive tenonde gotyo, ojeporuve Gran Bretaña-pe neogótico jeporu umi diseño ogaguasu rehegua ndaha'éiva eclesiástico ha ndaha'éiva gobierno mba'e avei.
Umi arquitecto okaharegua omba'apo estructura ha tenda okareguáre omomorãvepotávo, tuicha térã michĩva, urbano, suburbano ha okaháre ha oipuru material hatãva (ojejapo pyre) ha hu'ũva (oñeñotỹva) ha upekuévo oñangareko tekoháre.
Ikatu avei ohechaje jey umi tembiapo ñekuave'ã omoneĩ ha ohesa'ỹijo hag̃ua umi contrato ogaguasu ñemopu'ãrã.
Yvypóra ohai'ypyva'ekue paisaje apóre ha'eva'ekue Joseph Addison 1712-pe.
Siglo 19 pahápe, ñe'ẽ arquitecto paisaje apoha oñepyrũ ojeporu meme umi paisaje apoharakuéra rehe, ha oñemopyenda porã  Frederick Law Olmsted, Jr. ha Beatrix Jones (uperire Farrand) ambue tapichakuéra ndive omoheñói Arquitecto-kuéra Paisaje Apoha Atyguasu America-gua (APAA) 1899-pe. 
Apopyrãnguera ikatu oho tenda jeikuaa ha tekoharegua área tuichakue ikatu hag̃uãicha oñemboguata apopyrã.
Hembiapo ojehechakuaa omboguapývo kuatiápe política ha estrategia, ha upépe oike avei tembiapo ñembohape pyahu, evaluación, ha apopyrã jehai taha'e okaharegua térã política.
Ko'ã ary ohasaramóvape temikõtevẽ ha huerto terapeútico jehecharamo ojeporuve katuínte.
Ko'avã apytépe ojejuhuva'ekue Central Park Nueva York tavusúpe, Prospect Park Brooklyn-pe, Nueva York ha okaháregua sistema Emerald Necklace, Boston-pe.
Omba'apova'ekue diseño consultora-ramo hetave peteĩ docena mbo'ehaovusúpe, oikehápe: Princeton-pe, Nueva Jersey; Yale New Haven-pe, Connecticut;  Arnold Arboretum Harvard Boston-pe, Massachusetts.
Umi rape'apohára urbano, oĩ calificado ojapo hag̃uã tembiapo ha'eño umi arquitecto-gui, ha katuínte apopyrã tekombo'eha nomoarandúi temimbo'ekuérape oiko hag̃uã ichuguikuéra rape'apohára urbano.
Roberto Burle Marx Brasil-pe, ombojoaju ojuehe estilo internacional ha yvyramatakuéra ha Brasil-pegu ypykue arandupy peteĩ estética pyahurã.
oikuaauka peteĩ jehesa'ỹijo sistema peteĩ tendapegua capa, ombyatypotávo opamba'e oikuaaporãve hag̃uã mba'e mba'épa oguereko peteĩ tenda térã yvy.
Ojekuaauka rire AILA rehe, umi arquitecto paisajista oipuru ikuatia " Arquitecto paisajista ikuatiámava" poteĩ estado ryepýpe ha tenda oĩva Australia ryepýpe.
Nueva Zelanda ryepýpe, NZILA-pegua atyguakuéra ohupytývo vivel profesional, ikatu oipuru ikuatia, Arquitecto Paisajista ikuatiámava.
ILASA rembiaporã tee hína omombarete arquitecto paisajista tembiapo teéramo ha oguereko katui estandar ijyvatevéva ha ome'ẽvo ñekuave'ẽmby atyguakuérape, ha oykeko arquitecto paisajista rembiapo tee oimeraẽ mba'e ombyai kuaáva umi atypeguáva interés.
Ko'agãramo g̃uarã oĩ papo apopyrã oñembokuatiámava Reino Unido-pe.
2008-pe, LI omboayvu peteĩ campaña mba'eguasuetereíva ha ojehero "Che aikose arquitecto paisajista-ramo", omombaretepotávo arquitectura paisajista rembiapo.
Oĩ avei estado-kuéra ojerure peteĩ examen estatal oñemoneĩpotávo. 
Siglo 6-pe kirito mboyve, yvyku'i ojaho'ipaitéma estatua-kuéra templo principal-pegua, tenypy'ã peve. 
Peteĩ apopyrã oñeñangareko hag̃uã tupãokuéra rehe oñemopyendava'ekue Willian MacQuitty idea-rehe, he'i ojejapo hag̃uã yno'õ hesakãva umi tupão jerére, ha y hyepýpe opytáva rio Nilo yvatekuépe. 
He'iva'ekue hikuái oñemopu'ã hag̃uã tupãokuéra oñemboyke upe erosión ojapóva arenisca yvytu desierto-pegua.
1964 ha 1968 ryepýpe, opaite tenda oñemboja'o porã bloque tuichaichávape (30 tonelada peve, peteĩ ñemombyte 20 tonelada), desmantelado, ñemopu'ãmbyre ha ojejapopyre jeyma peteĩ tenda pyahúpe 65 metro ijyvateve ha 200 metro ysyryguasúgui, desafio guasuve ojekuaáva ingeniería arqueológica rembiasakue ryepýpe.
Heta visitante avei og̃uahẽ avión-pe peteĩ aeródromo-pe ojejapova'ekue tupão complejo-pe g̃uarã, térã tapehũ rupi Asuán guive, tavusu hi'ag̃uivéva.
Umi estatua tuichaitereíva ogyke asúpegua pukukue ogueraha Alto Egipto-pegua corona morotĩ, hakatu ambueháguivo ogueraha corona doble Alto ha Bajo Egipto-pegua (pschent).
Relieve oñemomba'eguasuvéva ohechauka rey imbayrúpe opoívo hu'y enemigo-kuéra rehe oñañyjoáva upégui, ha ojeheko jopýva.
Oĩ oñemoha'ãngáva Ransés ha Nefertari ygarata sagrado-pe Amón ha Ra-Horakhty mba'éva.
Ko'ã arange jeko ikatu hína rey aramboty ha coronación ára, oñondive.
hakatu, umi cálculo ojejapova'ekue Estrella Sirio helíaco  jejupive base rehe (Shotis) ha jehai ojuhúva umi arqueólogo-kuéra, ko arange ikatu raka'e 22 jasypa.
Hakatu, kóva hína mokõiha jey Egipto antiguo rembiasakue ryepýpe peteĩ tupão ojejapo peteĩ reina rérape.
Katuete, reina-kuéra estatua oĩva'ekue faraón yke rehe, hakatu araka'eve nda'ijyvatevéi henipy'ãgui.
Umi capitel pilar-kuéra rehegua ogueraha diosa Hathor rova ra'ãnga; ko'ã columna rehegua ojekuaa Hathoric-ramo. 
Ogyke sur ha norte-pe ko cámara-pegua oĩ mokõi bajorrelieve iporãitereíva ha poético rey ha hembireko ohechaukahápe yvyramata papiro ha Hatlhor, ojehechaukáva peteĩ vaka-ramo peteĩ ygaratápe oikundaháva papiro apytépe.
Noñeimo'ãi nipeteĩ umi ogaguasu ko'ag̃agua ndaha'éi siglo 17 mboyve, hakatu ikatu hína oñemopu'ãva'ekue método ha diseño ojuehegua, ojeporuva'ekue heta siglo ohasava'ekuépe.
Avei ambue kasbahs ha ksour ojejuhuva'ekue ko tape pukukue, ha'eháicha Tamdaght norte gotyo.
Tavapegua ogaguasukuéra oñembyaty ñangarekorã muralla ryepýpe, oikehape avei esquina-pegua torre ha peteĩ okẽ.
Tava oguereko avei heta temimoĩmby renda térã comunitario, taha'e peteĩ mezquita, peteĩ caravasar, peteĩ kasbak (castillo rehegua ñangarekoha) ha avei Marabout Sidi Ali térã Amer.
Ojejapova'ekue yvy ojejopy pyrégui ha tuju, katuínte ojehe'a ambue material rehe ojaporãve hag̃uã.
Asuán-pegua presa, térã jeherõ porãvéme 1960 década guive, Asuán-pegua presa alta, ojejapóva terraplén-gui ha tuichavéva yvy'ape'ári, ojejapova'ekue rio Nilo pukukue Asuán-pe, Egipto, 1960 ha 1970 ryepýpe.
Ambue implementación rehegua, presa alta oguerekova'ekue tuicha impacto Egipto virureko ha arandupýpe.
Hakatu, ko inundación iñambue, ary oguerúva y yvate ikatu ombyaipaite ñemitỹ, upéva aja ary y oguejývo ikatu ou peteĩ sequía ha hendive ogueru vare'a.
Hakatu, ojehechakuaáve Apopyrã Nilo-pegua Valle, hidrólogo británico Harold Edwin Hurst, he'iva'ekue y ñemono'õ Sudán ha Etiopía-pe, evaporación sa'ivehápe.
Ñepyrũrã, Estados Unidos ha avei URSS oipytyvõseva'ekue presa apópe.
Upéramo, Estados Unidos okyjyjeva'ekue comunismo jepyso Oriente Medio-pe, ha ohecha Nasser-pe peteĩ lider teéicha liga Árabe procapitalista ha anticomunista-pe g̃uarã.
ONU ojapo rire crítica Israel incursión Franja de Gaza-pe 1955-pe, Nasser ojechakuaa ndaikatuiha ojehechauka nacionalismo panárabe líder-ramo, ndaikatúiramo odefende hetãme Israel rovake.
Nasser ndojokupytýi ko'ã mbojojaháre ha oporandu URSS-pe jeykeko rekávo.
Dulles ipochyeterei Nasser jehechakuaa diplomático-rehe China rehe'ae, oĩva apañuãi katuípe comunismo política jehapejo Dalles mba'éva.
Avei ipochy Nasser neutralidad-rehe oñemoĩse rupi mokõive háguio Guerra Fria-pe.
Itaguigua presa tuichaitereíva ojapova'ekue Instituto Soviético de Hidroproyectos, ingeniero-kuéra egipcio ñepytyvõme.
Hakatu, ko presa ojapo inundación ndekakuaáva peteĩ tendápe, ha upéva rupi oñemohenda jey hetave 100,000 yvypórape.
Presa repykue ha mba'eporã oguerúva evaluación ko'ag̃aite peve ndojekuaaporãi gueteri heta década oñemohu'ã riréma.
Ojehekuaa'ỹre ambiente ha tekohárehe ojapovaíva ko presa, oje'e hepykue oñembyengoviahague jeýma mokõi arýpe.
Ambue observador ndojokupytýi avei presa jejapo rehe ha he'i ojeityva'erãha.
Ko presa tuicha ohapejoko inundación-kuéra, ha'eháicha 1964,1973 ha 1988-pe guare.
Oñemoheñói peteĩ industria pesquera pyahu lago Nasser jerére, jepéramo oñorairõ hína oĩ mombyry rupi ñemuhágui.
Aimete 500,000 yvypóra hogayguáre opyta oiko ko yvy pyahúpe.
Ambue yvykuérape oñemboykue pyrémava, tuicha opu'ã upe producción oĩ rupi y ojeporuhag̃uãicha umi período y sa'ivehápe.
Sudán-pe, aimete 50.000 ha 70.000 nubio sudanés-kuéra ojeguerova Wadi Halfa casco antiguo-gui ha umi alde oĩva ijerére.
Tetã Rekúai omboguata peteĩ apopyrã irrigación rehegua, hérava Esquema pyahu Ñemitỹ Akãrapu'ãrã Halfa, mandyju, grano, takuare'ẽ ha ambue ñemityrã.
Oñemopu'ãva'ekue ogakuéra ha instalaciones 47 aldea atýpe g̃uarã ha ijoaju ojuehe ojogua nunga Nubia Ymaguarevépe.
Valor nutritivo oñemoiveva'ekue yvýpe sedimento rupive ohupyty 6,000 tonelada potasa, 7,000 tonelada pentóxido ha 17,000 tonelada nitrógeno añónte.
Yvýregua juky avei ojupive, sa'ive rupi distancia superficie ha nivel freático ryepýpe (1-2 m ha odepende yvy ha temperatura rehe) oheja hag̃uã upe y oñeg̃uehohẽva evaporación rupive concentración jepéramo sa'i ijuky y subterránea-pe oñemono'õta yyy superficie-pe arykuéra pukukue javeve.
1950 década-pe, Alto Egipto-pegua peteĩ proporción michĩvánte, ndoikói ichugui riego de cuenca (sa'i transmisión) ha perenne (transmisión yvate).
Upéguive, S. haematobium okañyete.
Kóva he'ise oñeñongatúva volumen omanóva henyhẽta 300-500 ary rire upe sedimento oñembyatýramo peichaite avei pya'e lago renda tuichakue.
Presa ojejepo rire, y rypýpegua maleza okakuaa pya'eteve y hesakãháme oñeipytyvõnguévo fertilizante rembyrére.
Mediterráneo pirajekutu ha lago-pegua y he'ẽ'ỹme pirajekutu sa'ieteve presa ojejapopa rire, umi nutriente ohasáva Nilo rupi Mediterráneo peve opyta presa kupépe.
Peteĩ jepy'apy Presa Alta ojejapo mboyve ha'eva'ekue ysyryguasu nivel jeguejy y'yvygotyo Presa-gui, kóva oikokuaa erosión y flujo ndoguerekóiva sedimento rehe'ae. 
Ogaguasu jejapo ladrillo pytã-guigua industria, oĩva'ekue hetaiterei fábrica oipurúva río Nilo-pegua sedimento, avei ko'ã ohasavai upévare.
Y hesakãmiẽ rupi, kuarahy mymbikue oike pypuku Nilo y ryepýpe.
Presa ñemopu'ã oñepyrũva'ekue 1995-pe ha, ojeporu riréma amo 220 millón-kuéra dolar EE.UU., Ko tembiapo inauguración oikova'ekue 16 jasypa ary 2002-pe.
Aranduka renda ymaiteveguare recreación ndaha'éi ojapóva ambue yvypóra térã agencia añónte, avei oguereko umi político egipcio jeykeko. 
UNESCO jeroike 1986 guive, omoheñói tuicha oportunidad upe apopyrã oguereko hag̃uã peteĩ enfoque internacional.
Ko arquitectura aty ñemoĩmby ryepýpe oĩva'ekue pa yvypóra poteĩ tetãmegua.
Umi promesa ypy ojejapo oñeme'ẽ hag̃uã viru apopyrãme g̃uarã peteĩ conferencia ojejapóva Asuán-pe 1990-pe: USD $ 65 millón, hetave MENA estado-pegua.
2010-pe, aranduka renda-pe og̃uahẽ 500.000 aranduka Francia Biblioteca Nacional-gui (FBN).
Aranduka ñemoñe'ẽ renda ojejuhu peteĩ ogahoja guýpe oguerekóva vidrio-guigua panel ha 32 metro yjyvatekue, omaña mar gotyo kuarahy aravopapaháicha, ha oguerekóva 160 m rupi ijapu'akue. 
Aimete 1.316 artefacto-rupi, Antiguedad-kuéra pegua Museo ojechauka Egipto rembiasakue, era faraónica guive Alejandro Magno conquista peve ha umi civilización romana Islam heñói mboyve Egipto tuichakue javeve.
Microfilm: Ko tendápe oĩ microfilm aimete amo 30,000 jehaipy ojehecha'ỹva ha 50,000 documento, upéicha avei peteĩ colección Biblioteca Británica-pegua oguerekóva aimete amo 14,000 jehaipy árabe, persa ha turco, oñemomba'eguasúva colección tuichavéva Europa ryepýpe.
Hakatu, 2010-pe ko aranduka rendápe og̃uahẽ 500.000 arandukave jey Bibliothèque nationale de France-pegua.)
Gran Mezquita Djenné-pegua hína banco guasu térã ogaguasu adobe-gui ojejapopyre, ojehechakuaáva heta arquitecto rehe tembiapo oñemomba'eguasuvéva estilo arquitectónico sudano-saheliano ryepýpe.
Documento ymaguareve ogueromandu'áva ko mezquita hína Tarikh al-Sudan de Abd al-Sadi, omombe'úva tembiasakue ag̃aguavéva, ikatúva ñe'ẽ ayvu rupive ohasáva siglo XVII mbytépe oikohaguéichamavoi.
Sucesor uperiregua omopu'ãva'ekue mezquita-pegua torre-kuéra, ha upéi ambue sultán oúva omopu'ã muralla jere.
Kóva ha'éne raka'e ogaguasu Caillié ohechava'ekue.
Mezquita pyahu ha'eva'ekue ogaguasu ha ikarape ndoguerekóiva torre ni ndaijeguakái.
Iñemopu'ãvejey oñemohu'ã 1907-pe ojeporukuévo yvypóra ojehekojopývape, omoakãva Ismaila Traore, oga'apohara aty Djenne-pegua mbohapeha.
Oikova'ekue peteĩ debate moõpevépa mezquita diseño oñemopu'ãjeýva oguereko Francia-pegua influencia.
 Oimo'ãva'ekue umi co-kuéra ojapo upe ogaguasu ojogua peteĩ tupão barroco-pe, ojejapóva ojegueromandu'a hag̃uã supositorio-pegua dios-pe.
Avei he'i umi yvypóra upepeguáva ndovy'apái hikuái oguaguasu ñemopu'ã rehe ha nomopotĩri hikuái, amenaza og̃uahẽ rire chupekuéra'ae omopotĩ hikuái.
Tumba tuichave oĩva sur gotyo oguereko ipype Alman ha Ismaila retekue, imán oñemomba'egusúva siglo 18-pe.
Hakatu sapy'ánte, umi superficie teéva mezquita-pegua oñemoĩ baldosa, ha oñembyai hembiasakue, ha sapy'ánte avei, ikatu ombyái upe ogaguasu estructura.
1996-pe, aranduka Vogue ojapo ta'ãnga ñeg̃uenohẽ moda rehegua mezquita ryepýpe.
Ojeike poteĩ jejupiha aty rehe, peteĩteĩ oñembojeguáva pináculo-kuéra rehe.
Ñembo'e rehegua muro térã qibla Mezquita Guasu-pegua oma'ẽ este gotyo Meca gotyo ha upégui ojehechapaite tavusu ñemũha guasu.
Jukuéra térã pináculo-kuéra cono joguaha yvateve gotyo minarete-pe, ojejaho'i avestruz rupi'a rehe.
Umi ovetã michĩ oñemoĩva ogyke norte ha sur-pe oheja kuarahy mimbikue jeike koty guasu ryepýpe.
Imán omoakã ñembo'e mihrab guive torre central tuichavévape.
Mihrab akatúa gotyo torre central-pe, oĩ mokõiha nicho, púlpito térã minbar, upéguive imán omog̃uahẽ iñe'ẽ arapoteĩ jave. 
Galería-pegua ogykekuéra osẽva okaha gotyo oguereko pa'ũ'ĩ arqueado-va.
Peteĩ nicho central rangue, torre mihrab oguereko'ypyva'ekue mokõi kuára guasu ojapóva eco umi arco jeikeha ra'ãnga ogyke norte gotyo.
Oikotevẽ heta ára okuera hag̃uã, hákatu oñemongu'e katuiva'erã, tembiapo oñeme'ẽva mitãnguéra michĩvévape oñembosaráiva upe jehe'a rehe, ha omomỹi katui.
Ojejapo peteĩ ñeñani festival ñepyrũme ojekuaa hag̃uã máva ra'ẽpa omog̃uahẽta yeso mezquita-pe.
1930-pe, peteĩ réplica nosẽporãmbáiva Djenne Mezquita oñemopu'ãva'ekue Frejús tavusúpe Francia sur gotyo.
Mezquita ypy tee ha'eva'ekue tenda ojehekombo'ehápe islam ñe'ẽ ha oñemomba'eguasuvéva África-pe edad Media aja, hetaiterei oguereko temimbo'e oúva ojehekombo'e Corán ñe'ẽmẽ Djenné madraza-pe.
20 jasyteĩ ary 2006-pe, ta'ãnga ojekuaáva peteĩ aty yvypóra ojapoha´pe hackeo mezquita ogahojápe, omongu'e ñorãirõ tavusu ryepýpe.
Mezquita-pe, umi ipochýva aty oipe'apa hikuái ventilador-kuéra, Estados Unidos embajada ohechaukava'ekue Irak-pegua ñorãirõ oñepyrũme ha upéi katu ojapo ayvu tavusu ryepýpe.
Giza Esfinge Guasu, ojekuaa katuíva Esfinge de Giza-ramo térã Esfinge añónte, ha'e peteĩ estatua piedra caliza-gui ojejapopyre ha ojekóva, peteĩ mito.
Avei, ángulo ha ogyke sur ñemoĩ, he'i upe calzada ojoajúva Kefrén Pirámide ha Valle tupão oĩmava'ekue voi Esfinge ojejapo mboyve.
Estela ojejo'ojeývo 1925-pe, jehaipy rehegua línea oñe'ẽva Khaf rehe ojeipe'a ha oñemongu'i.
Esfinge-pegua culto ojepyso época medieval-peve.
Alejandría, Rosetta, Damietta, El Cairo ha Giza pirámide-kuéra ojehecha jeyjey katui, hakatu ndaha'éi ojejapo poraitereíva.
Pokõi ary ohechahague Giza, André Thévet (Cosmographie de Levant, 1556) he'i Esfinge rehe " Peteĩ coloso akã, isis rembiapopy, Inachus memby, ha jupiter ohayhuetereíva".
Johannes Helferich Esfinge (1579) hina peteĩ kuña hova ñepichãiva, pyti'a apu'a ha peteĩ peluca akãragu liso, ventaja oguerekóva Thévet ári iñakãrague ha'ete lappes hendypáva. 
Jepéramo oĩ Estela-pegua tratado ikatu hína oĩ porã, ko pasaje ndojokupytýi evidencia arqueológica rehe, ha upévare oñeimo'ã revisionismo histórico Período Tardío-pegua, peteĩ falsificación, omoheñóiva umi pa'ikuéra rehe omoĩ hag̃uã hikuái Isis tupão ag̃aguávama, peteĩ tembiasakue araka'eve ndaipóriva.
Umi jejuhu ag̃aguavéva, ohechauka mbarete noñemopu'ãihague Khafre reinado mboyve, cuarta dinastía-pe.
Maspero oimo'ãva'ekue Esfinge hína "monumento ymaguarevéva Egipto-pe".
Ijao rehegua tocado ho'ava'ekue 1926-pe peteĩ erosión rupive, avei oikytĩ pypuku ijajúra.
Upe capa ojejapohague iñakã hatãiteveva'ekue.
Oĩ avei mombe'upy oje'éva mameluco rembiapoha.
al-Maqrīzī-pe g̃uarã, heta yvypóra oikóva upérupi oimo'ãva'ekue yvyku'i'aty ojaho'íva Giza meseta ha'eva'ekue rtribución al-Dahr's ñembyai rovake.
Al- Minufi he'iva'ekue Alejandría cruzada 1365-pe, hína peteĩ yvágapegua castigo peteĩ jefe sufí khanqah de Sa'id omopẽnguévo itĩ.
Ko temiandu oñimo'ã pseudoarquelogíaha academia rehe, ndoguerekói rupi jehaipy térã evidencia arquelógica oykekóva esfinge orientación.
 Oĩ heta je'e ha ñeimo'ã oĩha heta cámara okañýva Esfinge guýpe, figura esotérica ñe'ẽ rupive taha'e Spencer Lewis.
Oñeimo'ã avei ha'eha mokõiha tenda histórico oñeg̃uahẽvehápe Egipto-pe; Giza pirámide añóite, Cairo ypýpe hetave oguereko visitante.
Ambue mbohapyve, Mut-pegua recinto, Montu recinto Amenhotep IV tupão ho'apámava, oñembotýma tapichakuérape g̃uarã.
Tupão ha'etéva ojeitypa ha oñemopu'ã jey Hatshepsut rupive, jepéramo ambue faraón omopu'ã ijerére omoambue hag̃uã enfoque téra orientación sagrada.
Tupãokuéra ñemopu'ã oñepyrũva'ekue Imperio Medio-pe ha ojepyso época ptolemaica-pe.
Umi deidad oñemoha'ãngáva oho ymaiteveguare adorada guive, umi adorada-peve uperireguáma Antiguo Egipto arandupy rembiasakuépe.
Ko'ã arquitrabes ikatu raka'e oñemopu'ã upéicha ijyvatekue, palanca jeporu rupive.
Oiméramo raka'e ojeporu ita rampa apope g̃uarã, ikatu sa'ieteve material ojeporu.
Talla paha ojejapo umi tambor oñemoĩmba rire hendápe, ani hag̃uã oñembyai oñemoĩ aja.
Tebas tavusu vaicha ndojehecharamoguasúi Dinastía XI mboyve ha upéva mboyve oñemopu'ãva'ekue tupão upépe michĩve aramo'ã kuri, ha oguerekova'erã santuario tebas deidad-kuéra rérape, yvypegua diosa Mut ha Montu.
Amón (sapy'ánte ojeheróva Amén) ha'eva'ekue heta tiempo rehe Tebas-pegua deidad tutelar upepegua voi.
Ogaguasu ñemopu'ã ha'evéva Amón-re rendápe, oikova'ekue Dinastía XVIII ryepýpe, Tebas oñemoneĩvo ymaveguare Egipto unificado capital-ramo.
Ambue apopyrã avei upe tendápe, Karnak-pegua Capilla Pytã térã Chapelle Rouge, oñemopu'ãypyva'ekue barca santuario-ramo ha tenonderãite ikatu raka'e oĩ mokõi obelisco pa'ũme.
Ojekuaa obelisco ndojejapopáivaicha, ome'ẽ evidencia mba'éichapa ojejapo raka'e umi obelisco.
Ñemoambue paha oñemomba'eguasúva Amón-Re renda diseño-pe, ha'eva'ekue Pilón ypy ñemoĩ ha umi muro tuichaicha ojeréva recinto tuichakue javeve, mokõive oñemopu'ãva'ekue Nectanebo I rehe, Trigésima Dinastía-pegua.
Karnak tupão ryepy ojeikuaa'ype peteĩ veneciano ojeikuaa'ỹva rupive 1589-pe, jepéramo iñemombe'u nome'ẽi téra complejo-pe g̃uarã.
Protais jehaipy iñekundaha rehegua ojeikuaaukava'ekue Melchisédech Thévenot rupive (Relations de divers voyages curieux, ediciones 1670-1696-pegua) ha Johann Michael Vansleb (The Present State of Egypt, 1678)-pegua.
Tembiapo jejo'o ha jejapojey rire Johns Hopkins mbo'ehaovusu-pegua aty rupive, omoakãva Betsy Bryan (ehecha yvypeve), Mut recinto oheja yvypóra jeike.
2006-pe, Betsy Bryan ohechauka ijejuhueta peteĩ festival-hápe, oĩháme heta kaña je'urã oñemoĩva upevarã voi.
Ko'ã jejuhueta oikova'ekue Mut tupãópe, Tebas ojupivéramo guare categoría, Mut ojapyhy umi diosa guerrera-pe, Sekhmet ha Bast, ha ambue mba'e imba'éva voi.
Peteĩ mito uperiregúape ojejapova'ekue festival arýpegua hérava Sekhmet oka'úva, Ra, upéramo kuarahy rehegua dios Alto Egipto-pegua, omoheñóiva'ekue peteĩ tesa rendýgui isy ome'ẽva'ekue chupe, ojuka hag̃uã umi yvypóra ndojokupytýiva hendive. (Bajo Egipto)
Luxor-pegua tupão hína peteĩ complejo tuichaitereíva oĩháme heta tupão Ymaguare Egipto-pegua opytáva ysyryguasu Nilo rembe'ýpe, tavusu ko'ag̃a ojekuaáva Luxor-ramo (Tebas ymaguare) ha oñemopu'ãva'ekue ary 1400-pe kirito mboyve.
Irundy umi tupão omanóva renda ojehecharamovéva og̃uahẽvehápe umi viajero hína Gurnah-pe Seti tupão, Deir el Bahri-pe Hatshepsut en Deir tupão, Ramsés II tupão (he'iséva, Ramesseum) ha Ramsés III tupão Medinet Habu-pe.
Tupão okupe gotyo oĩ capilla-kuéra oñemopu'ãva'ekue Amenhotep III dinastía 18-pegua ha Alejandro rehe.
Ko arenisca ojekuaa arenisca nubia-ramo.
Alexander Badawy, "Ilusionismo oguata va’ekue Egipcio arquitectura-pe ", Mbo’epy oku’e va’ekue civilización oriental yma guarépe, 35 (1969): 23.
Tape pukukue javeve, umi jepytaha oñemoĩ ceremonia-rã taha'e Opet Fiesta, oguerekóva peteĩ significado tupãope g̃uarã.
Lalibela hína tavusu oĩva Lasta távape Wollo Norte-pe, Amhara región-pe, Etiopía ryepýpe. 
Cristiano-kuérape g̃uarã, Lalibela hína peteĩ umi tavusu oñemomba'eguasuvéva Etiopía-gui, oñemboha'evéva Axum rehe añóite, ha peteĩ peregrinación renda.
Oje'e heta tendapegua réra tavusu moderno ryepýpe ha umi tupão diseño ojejo'óva itakuápe, oha'ãnga téra ha patrón ohechava'ekue Lalibela yma imitãvéramo guare ha oikundaha Jerusalén ha Tierra Santa rehe.
Cristiano jeroviapy ogueru hendive heta característica oguerekóva bíblia-pegua terakuéra, avei Lalibela-pegua ysyryguasu ojekuaáva Jordán-ramo.
Pa'i portugués Francisco Álvares (1465-1540), oho embajador portugués ykére ohóramo guare visita-pe Dawit II-pe 1520 década-pe.
Uperiregua visitante europeo oikeva'ekue Lalibela-pe ha'eva'ekue Miguel de Castanhoso, oikova ichugui soldado oĩva Cristóvão da Gama poguýpe ha oheja Etiopía 1544-pe.
Pilar-kuéra oguerekóva avei oñekytĩva'ekue yvytýgui."),
Oĩ avei apañuãi araka'etépa oñemopu'ã raka'e ambue tupãokuéra.
Informe ohejáva omombe'u oĩha mokõi rehegua óga teéva ojejuhuva'ekue upe tendápe. 
Santa Catalina-pegua Monasterio, ha'eve Monasterio Sagrado Monte Sinaí-pegua Ñandejára opyrũhague, ha'e hína peteĩ monasterio ortodoxo oriental oĩva Sinaí península-pe, Monte Sinaí ñepyruha desembocadura-pe, Santa Catalina tavusu ypýpe, Egipto.
Santa Catalina-pegua monasterio oĩ mbohapy yvyty mbytépe; Ras Sufsafeh (ikatúva "Monte Horeb" c.1 km oeste gotyo), Jebel Arrenziyeb ha Jebel Musa, "Monte Sinaí bíblico" (pico c.2 km sur gotyo).
Catalina voi ome'ẽva'ekue orden ejecución oñepyrũ hag̃uã.
Monasterio oñemopu'ãva'ekue emperador Justiniano I pokatu rupive (oĩva'ekue 527-565-pe) omboty Zarza Ardiente Capilla (ojekuaáva avei Santa Elena Capilla-ramo), oñemopu'va'ekue emperatriz consorte Elena pokatu rupive, Constantino el Grande sy, upe tenda oje'ehápe Moisés ohechahague zarza ardiente.
Upe tenda hína sagrado cristianismo, islam ha judaísmo-pe g̃uarã.
Siglo VII ryepýpe, umi anacoreta cristiano oñemomombyrýva Sinaí-gui ojejukava'ekue: monasterio fortificado añóite opyta.
Cruzada Tenonderã guive época, cruzado-kuéra jeroike Sinaí-pe 1270-peve, omokyre'ỹ umi cristiano europeo-pe ha hetave umi peregrino og̃uahẽva monasterio-pe.
Estado virurekoregua tupão mba'e, Tupao ortodoxo oriental ryepýpe ndojekuaa guasúi: ambue rehe, tupão voi, oje'e naiñakãiha, ha ambuépe g̃uarã peteĩ tupão oĩva Tupão Ortodoxa Griega de Jerusalén poguýpe.
Hakatu 2003-pe umi erudito ruso ojuhuva'ekue hikuái acta oñeme'ẽhague, omboheraguapýva Concilio El Cairo Metochion ha arzobispo Calistrato-pegua 13 jasypateĩ ary 1869-pegua.
Umi palimpsestos ojehecharamomi ojeporukuaajeyrupi peteĩ térã hetave umi siglo pukukue javeve.
Peteĩteĩ umi página hi'are poapy aravo'i escaneado oñemohu'ã hag̃uã.
Icono-kuéra colección tuichaitereíva oñepyrũ ambue oĩvare oúva siglo 5 (ikatuéte) ha 6, ha'éva jeikove mba'eguasuetereíva; monasterio ndojepokói iconoclasia bizantina rehe, ha araka'eve noñemondái. 
 Umi estructura arquitectónica jerekoporã katui, ñembosa'y ha aranduka ñeñongatu hína jehupytyrã oguerekóva ko Fundación.
Tuichakue ohechauka akãrapu'ã oĩva upe época-pe.
Oñemopu'ã raka'e peteĩ tupão oiva'ekue upépe rendaguépe, michĩve, avei Horus rérape, jepéramo estructura oĩva'ekue omaña este guivo oeste gotyo, norte guivo sur gotyo rangue ko'ag̃a oĩháicha.
Edfu tupão ndojeporuvéi monumento religioso-ramo, pagano ñemuña oiko rire Teodosio I rupive ha edicto ohapejokóva culto ndaha'éiva cristiano Imperio Romano ryepýpe 391 ryepýpe.
Umi siglo pukukue, tupão ojejaty 12 metro yvyvýpe (39 pies) desierto yvyku'i guýpe ha Nilo ysyryguasu limo capa ohejava.
1860-pe Auguste Mariette, peteĩ egiptólogo francés, oñepyrũ tembiapo onohẽ jeyvo yvykuágui Edfu tupão .
Gran Zimbabue ningo peteĩ ciudad medieval oĩva umi colina sureste gotyo Zimbabue, lago Mutirikwe ha Masvingo táva ypýpe.
Oñeimo'ã Gran Zimbabue oikohague palacio real ramo monarca upepeguápe.
Oñemopu'ã mortero-ỹ rehe (ita atãgui).
Visita tenondegua Europa-gua oguahẽhague ojehechakuaáva oiko va'ekue siglo XIX pahápe, ha jeporeka upe hendápe oñepyrũ 1871 arýpe.
Gran Zimbabue renda opyta va'ekue colonia poguýpe siglo IV d. C. ramo.
David Beach-pe g̃uarã ko táva ha estado, Zimbabue Reino, oñakãrapu'ãvehague 1200 ha 1500 arýrupi, jepéramo peteĩ marandu oñembohasáva João de Barros-pe siglo XVI ñepyrũme ohechauka peteĩ arange ko táva ogue mboyvemi guarénte.
Ojeikuaa Complejo de la Colina, Complejo del Valle ha Gran Recinto-ramo.
Complejo del Valle oñemboja'o Ruina del Valle Yvategua ha Yvygotyoguápe, ha ojoavy periodo ojeikehague ipypekuéra.
Pokatu renda ova Complejo de la Colina guive siglo XII ramo Gran Recinto-pe, Valle Yvateguápe ha ipahápe Valle Yvygotyoguápe siglo XVI ñepyrũme.
Ambue mba'e oguereko peteĩ ta'ãnga'i esteatita-guigua (peteĩva umíva apytégui oĩ Museo Británico-pe), cerámica, gongs de hierro, marfil oñemba'apoporãmbyre, alambre hierro ha cobre-gui, azadón de hierro, lanza punta bronce-guigua, lingote ha cobre-guigua crisol ha cuenta, pulsera, colgante ha vaina oro-guiguare.
Upe ñemoñemu tetã ambue rehe oñemboguatáva ykére oĩ hi'upyrã okaharupigua ñemoñemu uperupigua, vaka ñemoña tuichaiterei mba'ehague.
Ñemuhára Portugal-gua oikuaa ypy ciudad medieval tapere oĩha siglo XVI ypýpe, ha oĩ gueteri marandu jehaipy ijapytepeguakuéra ojapo va'ekue, oje'ehápe Gran Zimbabue-pe oñemba'apohague oro rehe ha mombyry mbyry oñeporomoñemuhague.
Upéicha avei he'i, pe ta'ãnga'i vaicha ouhague era ptolemaica posterior guive (c. 323–30 a. C. ary), umi Grecia ñemuharakuéra oñemohendáva Alejandría-pe oguerúramoguare antigüedad ha pseudoantigüedad Egipto-gui sur de África-pe.
Bent ndoguerekói va'ekue formación arqueológica formal, katu oikundaha heta va'ekue Arabia, Gracia ha Asia Menor rehe.
Heko ou judío reko ymágui térã sur de Arabia-gui heko kuimba'e rapykuere rupive.
Lemba rembijerure ojeikuaauka avei William Bolts-pe (1777 arýpe, umi Habsburgo Austria-pegua mburuvichápe), ha peteĩ atygua rehe A.A. Anderson (ohaívo ijeho norte gotyo río Limpopo reheguare siglo XIX ramo).
Tenonderã oñapymi mbohapy yvykua mba'eha'ãrã oñemombohaguépe heta yty umi terraza yvatevegua oĩva complejo de la colina-pe guive, osẽhágui cerámica ha herrería jehe'a oiko'ỹva mba'everã.
Caton Thompson oikuaauka pya'e hemimo'ã bantú reko ñepyrũmby rehegua peteĩ Asociación Británica atýpe Johannesburgo-pe.
Evidencia de radiocarbono ojeheróva ningo peteĩ aty 28 hendáicha oñeha'ãha, upevarã opavave, oike'ỹre umi irundy tenondegua, ára ñepyrũmby ojeiporuha guive pe método ko'ágã ojehechámava nahi'añeteteiha, omopyenda umi mba'e oikóva ojoapykuéri siglo XII guive XV pevegua.
Oro ha ambue tembiporu ñeguenohẽ umi anticuario colonial ikatupyry'ỹva ojo'okuévo ombyai heta mba'e, ko'ýte umi Richard Nicklin Hall ojo'óramoguare.
Preben Kaarsholm ohai umi grupo colonial ha umi tetãygua pire hũ ohenoiha Gran Zimbabue rembiasakue oykeko hag̃ua hetã reko ko'agãgua, tavaygua apytepegua tembiasa ha umi mombe'ugua'u apytépe.
Pikirayi ha Kaarsholm he'i ko Gran Zimabue jeikuaauka omongyre'ỹsehague upépe jeiko ha inversión upérupi ojejapokuaáva.
1980 arýpe, pe tetã pyahu ijeheguiete oikóva ha tetãnguéra ambue omoneĩva ohupyty henda réra, ha umi guyra ra'ãnga oĩva esteatita-pe tallado opyta Rhodesia poyvi ha escudo de arma-gui símbolo nacional-ramo ha omboheko Zimbabue poyvi pyahu. 
Ko tenondegua rechapyrã hína folleto oguenohẽva Ken Mufuka, jepéramo heta ojekaguai hembiapo rehe.
Ojejapo va'ekue oñeñongatu hag̃ua ko tetã rembiasaporãite, oha'arõva hína ára ypytũ henonderãme globalización rupive.
Ko tenda ohechauka heta estilo arquitectónico, ogueromandu'áva umi estilo ojehecháva Mexico centro-pe ha umi estilo Puuc ha Chenes, maya yvy norte-peguágui.
Tavusu ikatu raka'e oguereko población ijoparavéa maya rekopýpe, ikatúva oipytyvõ estilo arquitectónico joparaeta ko tendápe.
Peteĩ ñe'ẽasa ikatúva ojeporu Itzá-pe g̃uarã " iporãiterei" (térã encantamiento) y "rehegua" (itz) " hechicero" ha "y".
Ko ñemohenda oguereko gueteri ñe'ẽpu oñehendúva ch' ha ch, upe ñe'ẽ ypy ha'e chʼeʼen (hakaku, ndojeporu gusúi maya ñe'ẽme) oñepyrũ peteĩ pundie africata eyectiva postalveolar-pe.
Ko'ã cenote-gui, "Cenote Sagrado" (avei ojekuaáva Pozo Sagrado térã Sacrificio rehegua pozo) kóva ojekuaavéva.
Upéva rovái, tavusu política ñembohape ikatu raka'e oñemohenda peteĩ sistema " multepal", ojehechakuaáva consejo rupive pokatu, oĩhame umi miembro élite-pegua térã élite-pegua mburuvichakuéra.
Hakatu, Clásico Tardío pahárupi ha Clásico Terminal ñepyrũháme upe tendágui oiko peteĩ capital regional ha'evéva, osẽhágui política arandupy rekove, virureko ha ideología umi maya yvy norte-pegua. 
Hunac Ceel jeko raka'e oikuaamava'ekue ojupitaha mburuvicháramo.
Oĩramo jepe peteĩ evidencia arqueológica he'íva Chichén Itzá oñemondahague, amalicia ndaipóri evidencia ndaha'éihague Mayapán, nahánirĩ jepe Chichén Itzá ha'eramo guare peteĩ centro urbano oikovéva.
Opa rire umi élite rehegua rembiapo Chichén Itzá mba'éva, ikatu raka'e tavusu ojehejarei.
Montejo ojevyjey Yukatán-pe 1531-pe, ogueru refuerzo ha omopyenda henda tee campeche-pe, costa oeste gotyo.
Montejo Mitãrusúva, ipahápe og̃uahẽ Chichén Itzá-pe, omboherajeýva Ciudad Real.
Ohasa umi jasy, hakatu nog̃uahẽi refuerzo-kuéra.
1535-pe, umi español-kuéra oñemosẽmbaitéma Yukatán Península-gui.
1860-pe, Désiré Charnay ohechajey jey Chichén Itzá ha og̃uenohẽ heta foto oikuaaukava'ekue Cités et ruines américaines (1863)-pe.
Augustus Le Plongeon ohenói ichupe "Chaacmol" (ha uperiréma omboherajey "Chac Mool", ha'eva'ekue ñe'ẽ ojeporúva oñemohenda hag̃uã opaite mba'e ko estatuaria ryepýpe oĩva Mesoamérica-pe).
1894-pe Estados Unidos-pegua cónsul Yukatán-pe, Edward Herbert Thompson, ojogua Chichén Hacienda, oikehápe avei Chchén Itzá ruina-kuéra.
Thompson ojekuaaveva'ekue Cenote Sagrado yvykua omopotĩhaguére 1904-1910-pe, oipe'ahaguégui tembiporukuéra oro, cobre ha jade tallado, upéicha avei umi techãpyrã oñeimo'ãva'ekue tela ha yvyraguigua arma maya precolombina-va.
Revolución Mexicana ha uperiregua pokatu oguatavaíva, upéicha avei Primera Guerra Mundial, ombotapykue hikuái apopyrã peteĩ década.
Upekuévo, México pokatuvete ojo'o ha omyatyrõ Castillo  (kukulcán tupão) ha pelota-pe ñembosarái.
Thompson, oĩva'ekue Estados Unidos-pe upéramo, araka'eve ndohovéi Yukatán-pe.
1944-pe, Tetãmegua Corte de Justicia ombokuatia Thompson ndohasaihague ni peteĩ léi ári ha ome'ẽ jey Chichén Itzá heredero-kuérape.
Tenondevegua oĩva'ekue patrocinado National Geographic rehe, ha mokõiha katu capital privado rehe.
Tavusu oñemopu'ã yvy dojojáiva ári, oñembojojáva oñemopu'ã hag̃uã umi aty arquitectónico ha'evéva, oñemba'apo mbarete yvy ñembojojápe tenda Cstillo pirámide-pe g̃uarã, ha umi aty Monja-kuéra renda, Osario ha Main Southwest.
Heta ko'ã ogaguasu itaguigua oñembosa'y ypyva'ekue pytã, hovyũ, hovy ha púrpura.
Umi catedral gótica-ichagua Europa-pe, sa'ykuéra ome'ẽ tuichave jepoyhu ñeñandu ha oykeko mbarete umi ogaguasu impacto ohejávape.
Ogaguasu oguerekóva Puuc ohechauka fachada superior ijeguapáva mosaico reheve estilo omohendaháicha, hakatu ojoavy upe arquitectura Puuc korasõmegua umi ogyke bloque mampoatería-pegua, ojoavýva umi chapa-gui, Puuc región-pe.
Escalera balaustrada pyendahápe noreste gotyo oĩ peteĩ mboi akã tallado-pyréva.
Heta ñepyrũ vai rire, ojuhu hikuái peteĩ escalera pirámide norte yvy gotyo.
México Pokatuvete ojo'o peteĩ tunel escalera norte ipyendahápe, ojupikuévo pirámide ypy escalera tupão okañyva peve, ha ojehechauka turista-kuérape.
Peteĩ panel-pe, peteĩva umi jugador oñeñaka'õ; upe herida-gui osẽ tuguy oguerekóva mboikuéra oikepáva ojokuápe.
Extremo sur gotyo oĩ ambue tupão tuichaitevéva, hakatu oñembyaipáma.
Hyepýpe oĩ peteĩ mural tuicháva, oñembyaimáva, omoha'ãngáva peteĩ ñorãirõ guasu.
Oñemopu'ã oipurukuévo estilo maya ha tolteca jehe'a, oguereko peteĩ escalera ojupíva peteĩteĩ irundu lado.
Hyepýpe, umi arqueólogo ojuhu peteĩ colección oguerekóva itaguigua cono tuichaicháva, ha ndojeikuaái ma'ẽrápa.
Héra ou peteĩ altar-kuéra atýgui estructura ijyvatevehágui, ojejokóva kuimba'e ta'ãnga'i tallado rehe, omopu'ãva ijyva, hérava "atlantes".
Ko tenda tupão B joguahaite Tolteca capital-pe, Tula-pe, ha ohechauka mba'éichapa arandupy mokõive región-pegua ojehe'áne raka'e.
Ko tupão ryeypýoe okañy peteĩ estructura ymaitereiguaréva hérava Chac Mool tupão.
Mil Columna Aty sur gotyo oĩ peteĩ aty oguerekóva mboahapy ogaguasu michĩvéva ha ojoajúva ojuehe.
Peteĩ vore fachada ha'evéva oguerekóva peteĩ X térã O ojehechauka estructura renondépe.
Xtoloc tupão hína tupão oñemyatyrõ ramovéva, ha nda'upéichai Osario Plataforma.
Xtoloc tupão ha Osario apytépe oĩ heta estructura oñembohysýiva: Venus Plataforma, oguerekóva estructura diseño héra voi ogueraháva Kukulkán ndive (Castillo) umi tumba plataforma ha peteĩ estructura michĩva ijapu'áva ha ndahérai.
Óga pytã hína ogaguasu ojeguereko porãvéva Chichén Itzá ogaguasu apytépe.
2009-pe, INAH omyatyrõ peteĩ pelota ra'ahã cancha michĩva ojáva Óga Pytã ogyke kupére.
Ko ogaguasu réra ojeporuva'ekue hetaiterei tiempo umi maya upepeguáre, ha oĩ katu haihára he'íva oñembohérahague peteĩ guasu ñembosa'y rire estuco ári ndaiporivéimava ko'ag̃a.
Español-kuéra ohenói raka'e tendápe Monja-kuéra ("Monja-kuéra" térã "Convento"), hakatu ha'eva'ekue peteĩ pokatuvete palacio.
Ko'ã jehaipy imandu'a katui peteĩ mburuvicha hérava Kʼakʼupakal.
Ogueraha ko téra caracol joguaha jejupihágui itaguigua oĩva hyepýpe.
Fachada puku oma'ẽva oeste gotyo oguereko pokõi okẽ.
Ogaguasu sur gotyo oguereko peteĩ jeikeha.
Petẽi cámara ryepýpe, ogahoja ikére, oĩ peteĩ po rapykuere oñembosa'ýva.
Cueva renda ojekuaa porãiterei moõpa tiempo moderno ryepýpe.
E. Wyllys Andrews IV avei oikundaha upe cueva 1930 década-pe.
15 jasyporundy ary 1959-pe, José Humberto Gómez, upepegua guía, ojuhu peteĩ ogyke ndaha'éiva, cueva ryepýpe.
Ojeikuaauka mboyve aranduka, Benjamin Norman ha barón Emanuel von Friedrichsthal oho hikuái Chichén-pe oikuaa rire Stephens-pe, ha mokõive oikuaauka ojuhuva'ekue resultado. 
1923-pe, Carrillo Puerto-pegua goberandor, ojapo inauguración Chichén Itzá-pegua rape.
1930-pe, oiko Hotel Mayalad inauguración, opytáva Hacienda Chichén norte gotyo, ojejapykyva'ekue Instituto Carnegie rehe.  
1972-pe México og̃uenohẽ Léi Federal Monumento ha Zona Arqueológico,Artístico ha Histórico rehegua (Léi Federal Monumento ha Zona Arqueológico, Artístico ha Histórico) omoĩva opaite monumento precolombino tetãmegua, oikehápa avei Chichén Itzá, propiedad federal poguýpe.
Umi guia turístico ohechaukáta avei oĩha peteĩ efecto acústico ijojaha'ỹva Chichén Itzá ryepýpe: peteĩ jepopete hatã jejupiha rovái ha castillo-pegua pirámide-gui osẽta peteĩ eco ojoguáva peteĩ guyra purahéipe, quetzal purahéi he'iháicha Dedercq hembiapópe.
INAH, omoakãva ko tenda, ombotýma héta monumento jehecharã.
Ñepyrũhaitégui, peteĩ apopyrã bienes raices mbohapeha ha Nueva York-pegua ex senador William H. Reynolds, ogaguasu omopu'ãva'ekue Walter Chrysler, Corporación Chrysler mbohapeha.
Peteĩ anexo oñemohendapava'ekue 1952-pe, ha ogaguasu ojehepyme'ẽva'ekue Chrysler familia rehe upe ary oúvape, heta jára oguereko riréma.
Ko época ojehecharamova'ekue oguereko rupi heta cambio social ha tecnológico.
Ary oúvape, Chrysler ojehechakuaa " Arypegua Yvypóra-ramo", revista time rehe.
Primera Guerra Mundial opa rire, umi arquitecto europeo ha estadounidense ohechava'ekue diseño simplificado jehupyty ha'evéva era moderna-pegua ha umi rascacielo Art Deco ojehechakuaa akãrapu'ãvéramo, ñembopyahu ha modernidad.
Oike mboyve ogaguasu rape'apo ñemopu'ãrãme, Reynolds ojekuaáve omopu'ãhaguerehe Coney Island-pegua Dreamland okavusu jevy'aha.
1927-pe, heta ary ojehapejoko rire, Reinols ogueru arquitecto William Van Alen-pe omopu'ã hag̃uã peteĩ ogaguasu oguerekótava irundypa piso upépe. 
Van Alen ha Severance pya'e ojokupyty hikuái, Von Alen ha'e rupi arquitecto original ha iñapytu'ũ rokýva ha Severance katu ikatupyry negocio ñemboguatápe, ha omoakã virureko upe firma-pegua.
Propuesta ypy oñemoambue jey mokõi arapokõindy rire, ha oguereko apopyrã pyahu peteĩ ogaguasu oguerekótava 63 piso.
Peteĩ oguaguasu ijykeregua Chanin 56 piso oguerekótava añemopu'ã hína avei.
Ko'ã opopyrã oñemoneĩva'ekue jasypoteĩ ary 1928-pe.
Hendaguépe, omoheñói peteĩ diseño alternativo Ogaguasu Reynols-pe g̃uarã, ojeikuaaukáva jasypoapy ary 1928-pe.
28 jasypa jave oñemoneĩ peteĩ contrato ha ogaguasu jeitypa oñemohu'ã 9 jaspateĩme.
1928 paha guive 1929 ñepyrũ peve, cúpula jejapo ha ñemoambue ojejapo gueteri raka'e.
Yvygotyove, ko diseño ojehechavai raka'e Walter Chrysler ojapose rupi ko ogaguasúgui Chrysler Corporation renda tee, ha upéva rupi, heta detalle arquitectónico ojejapoñepyrũ umi  mba'yrumỹi Chrysler mba'éva joguaha, taha'e umi ñembojegua Plymouth capó uguerekóva (ehecha).
Ogaguasu ñemopu'ã oñepyrũva'ekue 21 jasyteĩ ary 1929-pe.
Jepéramo pya'eterei opu'ã ogaguasu acero-guigua, aimete irundy piso peteĩ arapokõindýpe, nipeteĩ mba'apohára nomanõi acero oñemohenda aja upe rascacielo-pe.
40 Wall Street ha Crhysler ogaguasu oñepyrũ oñoa'ã hikuái mávapa omopu'ã "ogaguasu yjyvatevéva yvy'ape'ári".
23 jasypa ary 1929-pe, peteĩ arapokõindy ohasa rire Woolworth ogaguasu ijyvatekuépe ha peteĩ ára oñepyrũ mboyve Wall Street Crash catástrofe 1929-pe, oñemoĩ ju hu'ãitépe.
Avei New York Herald Tribune jepe, oikuaauka katuíva torre ñemopu'ãme oikóva, nomombe'úi oñemoĩmahague ju, heta ára riréma omombe'u ju oñemoĩmahague.
Ogaguasu vestíbulo-pe, ojehechauka peteĩ placa bronce-guigua he'íva " ojehechakuaahápe karai Crysler ñepytyvõ tekoha akãrapu'ãme".
Chrysler ogaguasu ojehepyme'ẽkuaa $14 millon rehe, hakatu ndohepyme'ẽmo'ãi impuesto rehe peteĩ léi 1859-pegua, omosasõva impuesto-gui umi cooper Union renda-gui.
Van Alen vy'akue ko'ã jehupytýre, ikatu raka'e oñemokirirĩ, uperiréma Walter Chrysler ndohepyme'ẽséi saldo hembýva hembiapo kuére.
Hakatu, Chrysler contra-pe ojejapóva denuncia tuicha omboguapy Van Alen ñemomba'eguasu arquitecto-háicha, ha upéva, oñondive Gran Depresión ndive ha crítica ivaíva, upépe opaite hembiapopy.
1944-pe, corporación ohechauka opopyrã omopu'ã hag̃uã peteĩ anexo oguerekóva 38 piso ogaguasu este gotyo, opytáva Tape 666-pe. 
Ita ogaguasu teérã ndojejepovéima, ha oñemoha'ãnga upevarãite.
Upe familia ohepyme'ẽva'ekue ogaguasu 1953-pe William Zeckendorf-pe $18 millón de dolar rehe.
Upéramo, oñemombe'u ha'ehague jehepyme'ẽ tuichave oikóva bienes raices ryepýpe Nueva York tavusúpe.
1961-pe, acero inoxidable-guigua elemento, oikehápe ju, corona, gárgola ha okẽnguéra jeikeha, ojejapo ypy chupekuéra pulido.
Upe compañía ojogua ogaguasu $35 millón de dolar-rehe.
Ju oñemyatyrõ raka'e ha oñemohu'ã 1995-pe.
Iñemopotĩ ojehechakuaava'ekue Preservación rehegua Jopói Lucy G. Moses, New York-pe Landmarks Conservancy 1997-pe.
Jasypoteĩ ary 2008-pe, oñemombe'u Abu Dhabi-pegua Consejo de Inversión ojapo raka'e negocioación ojogua hag̃uã  75%  participación económica TMW mba'éva, 15%  Tishman Speyer Properties mba'éva ogaguasúpe ha peteĩ vore estructura sa'ivéva Trylons mba'éva ijykére US $ 800 millón rehe.
Kóva ogueru hendive 21% consumo sa'ive ogaguasu tuichakue, 64% sa'ive y jeporúpe ha 81% sa'ive yty ñemombópe.
Práctica filosófica rehegua ética".
Filosofía hína peteĩ pensamiento crítico hekopete, ha oñemohendáva mbeguekatu, yvy'apu'a naturaleza rehe (metafísica térã tekove rehegua teoría), ñeimo'ãpy rehegua justificación (epistemología térã conocimiento rehegua teoría) ha tekove rehegua conducta (ética térã oĩporãmbýva teoría).
Metafísica omyengovia umi supuesto oñembohovai'ỹva oikéva upe ñemoheñóipe, oguerekóva peteĩ cuerpo racional ha omohendáva jeroviapy rehegua yvy'apu'a ári peteĩháichante.
Siglo XIX-pe, umi mbo'ehaovusu moderno jehaperekápe akarapu'ã ogueraha tekombo'e filosofía ha ambue disciplina-kuéra oñembokapypyryve ha ha oñemboha'evévo. 
Against the Logicians-pe, upe filósofo pirronista Sextus Empiricus ohesa'ỹijova'ékue mba'éichapa umi filósofo griego omboja'o raka'e filosofía, ha he'i Platón, Aristóteles, Jenócrates ha umi estoico oñoñe'ẽme'ẽ hikuái ha omboja'o mboahpy hendápe.
Avei ambue tradición filosófica ymaguarevéva oguerekóva Sócrates influencia, omoĩnge hikuái cinismo, cirenaicísmo, estoicísmo ha tekombo'epegua escepticísmo.
Oĩ avei umi pensador medieval ha'evéva, oikehápe San Agustín, Tomás de Aquino ha Roger Bacón.
Umi filósofo moderno apytépe jajuhukuaa hína Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume ha Kant.
Astronomía babilónica ryepýpe oĩ va'ekue avei umi especulación filosófica taha'e cosmología-ári, ikatúva oikeraka'e umi griego ymaguarevépegua remimo'ãme.
Filosofía judía uperiregua oĩ va'ekue influencia intelectual ocidental mbarete poguýpe ha oike ipype Moses Mendelssohn rembiapokue, omoñepyrũva'ekue Haskalah (ilustración judía), oĩhápe existencialismo judío ha judaísmo reformado.
Filosofía islámica hína tembiapo filosófico heñói va'ekue tradición islámica-pe ha ojejapo árabe ñe'ẽme.
Filosofía islámica mboyvegua omba'apo umi tradición filosófica griega, ha ogueraha tape pyahu gotyo.
Aristóteles oguereko va'ekue influencia mbarete umi filósofo apytépe taha'e Al-Kindi (siglo IX), Avicena (ary 980 – jasypoteĩ 1037) ha Averroes (siglo XII)-pe.
Ibn Khaldun ha'e va'ekue pensador oguerekóva influencia mbarete tembiasakuépegua filosofía-pe.
Umi tradición filosófica India-pegua ojokupyty hikuái heta concepto ha idea ha'etéva, oñeikumbýva ambueháicha ha oñemoneĩ térã oñemboyke umi tradición ojoavývape.
 Filosofía india oñemohenda katui ojokupyty Veda-kuéra he'íva rehe ha temimo'ã oguerekóva ipype.
Jehekombo'erãkuéra ojokupytýva Upanishads remimo'ã rehe, ojeheróva tradición "ortodoxa" térã "hindu", py'ỹinte oñemohenda poteĩ darśana térã filosofía: Sānkhya, Yoga, Nyāya, Vaisheshika, Mimāmsā ha Vedānta.
Avei ohechauka intolerancia peteĩ interpretación filosófica joparaeta rehe hinduismo ryepýpe, Ha katu oguereko hikuái peteĩ pyendánte.
Avei oĩ ambue jehekombo'erã pensamiento rehegua, py'ỹinte oje'e hesekuéra "hindúes", ndaha'éiva katuete ortodoxo (ikatu rupi omboaje katui hikuái hatáichagua escritura, taha'e Shaiva Agamas ha Tantras), kóva apytépe oĩ hataichagua mbo'ehao Shavism mba'éva taha'e Pashupata, Shaiva Siddhanta, Shavismo tántrico ndaha'éiva dual (he'iséva, Trika, Kaula, ha hetave.).
Upe ñeimo'ã'ỹ yvypóra oguerekoha peteĩ "che" térã "anga" ikatu hína tekombo'e oñemomba'eguasuvéva budista mba'éva.
Filosofía jainista hína peteĩva umi mokõi tradición apytégui "ortodoxo-ỹva" oikovéva gueteri (budismo ykérehe).
Pensamiento jainista he'i opavave tekove oguerekoha peteĩ ciclo, hu'ã'ỹva ha oñemoheñói'ỹva.
Ko'ã región-pe, budista remimo'ã oñemboguata heta tradición filosófica-pe oipurúva heta ñe'ẽ (taha'e tibetano, chino ha pali).
Theravada ñembo'epy filosofía hína ojeporupaite umi sudeste asiático-pegua tetãnguérape, taha'e Sri Lanka, Birmania ha Tailandia.
Buda omano rire, heta aty oñepyrũ omohenda umi hekombo'epy ha'evéva ha ipahaitépe oñemoñepyrũ umi sistema filosófico integral ojeheróva Abhidharma.
oĩ va'ekue heta ñembo'epy, ñembo'epy riregua ha filosofía tradición budista India ymaveguarépe ha medieval-pe.
Ko'ã tradición filosófica omoheñói hikuái teoría metafísica, política ha ética, taha'e Tao, Yin ha Yan, Ren ha Li. 
Neoconfucionismo poguýpe oĩva'ekue tekombo'e rehegua sistema-pe dinastía Song aja (960-1297), ha hemimo'ãkuéra omopyendava'ekue filosofíaumi examen imperial-kuérape, mbo'epy oñemboguatáva tetã ryepýpe.
Umi dinastía chína uperireguáma, ha'eháicha dinastía Ming (1368-1644), upéicha avei dinastía coreana Joseon (1392-1897), peteĩ neoconfusionismo hekovejeýva omoakãva umi pensador taha'e Wang Yangming (1472–1529) oiko ichugui pensamiento dominante jehekombo'erã, ha oñemopyenda estado imperial rupive.
Era moderna-pe, umi pensador chino omoĩnge ohóvo filosofía occidental remimo'ã.
Techapyrã, Confucionismo pyahu, omokãva yvypóra Xiong Shili-ichagua, oguereko tuicha influencia.
Avei ambue tendencia filosofía japonesa moderna-pe, ha'e va'ekue tradición umi "estudio nacional-pegua" (kokugatu).
Siglo XVII aja, filosofía etíope omopyenda peteĩ tradición literaria imbaretéva, techapyrã jaguereko Zero Yacob.
Ambue característica umi indígena americano cosmovisión ha'e raka'e upe ética ñemomba'eguasu mymba, ka'avo ha ndaha'éiva yvypóra rehe.
Teotl teoría ikatu ojehecha panteísmo-ramo.
Ha katu, EE.UU-pegua Educación Física Departamento 1990 década-pe, he'i sa'i kuñanguéra omohu'ã ijehekombo'a filosofía-pe, ha filosofía hína peteĩ campo sa'ive proporción género rehegua oguerekóva humanidades ryepýpe, kuñanguéra ohupyty 17% ha 30% hetakue filosofía mbo'ehaovusúpe, he'iháicha ambue jeikuaave ojejapóva.
Tojehecha avei "Característica ha actitud mbo'ehára ha ambue mba'apoharakuéra humanidades-pegua".
Umi ijehapereka ha'evéva apytépe oĩ mba'éichapa ikatu reikoporãve ha mba'éichapa ojeikuaa morelidad standar.
Umi epistemólogo ohesa'ỹijo aranduve rehegua fuente pupativa, oikehápe percepción experiencia, razón memoria ha testimonio.
Voi iñapysẽva'ekue filosofía presocrática-pe ha oñemoneĩ Pyrrho ndive, omoheñói va'ekue mbo'ehao ypy occidental escepticismo filosófico rehegua.
Empirismo ohechave hína upe observación rehegua evidencia, experiencia sensorial rupive, aranduve rehegua fuente-ramo.
Racionalismo ojokupyty hína arandu oĩmavavoíva rehe, ndojoajúiva tembiasa rehe (ha'eháicha lógica ha matemética).
Metafísica ryepýpe oĩ hína cosmología, yvy ape ári oikóva jeikuaave oĩhaichaite ha avei ontología, ser rehegua jeikuaave.
Escencia hína atributo aty ojejapóva peteĩ objeto-gui upe ha'etéva ha upéva ỹrehe ndoguerekói identidad, upéva aja accidente hína peteĩ propiedad oguerekóva upe objeto, upéva'ỹre katu upe objeto ikatu gueteri oguereko identidad.
Razonamiento sólido ha'e rupi peteĩ elemento ha'evéva opaite disciplina ciencia-peguápe, ciencia social ha humanidades, lógica-gui oiko peteĩ ciencia oñembokuatiaáva.
Nueva York: Oxford University Press.
Ha katu, hetave hína umi filosofía-pegua remimbo'ekuéra oipytyvõ raka'e uperiréma derecho, periodismo, jeroviapy, ciencia, política, ñemũreko térã opaichagua apoporãmby. 
Filosofía analítica ryepýpe, lenguaje filosófico ohapereka lenguaje naturaleza, jokupyty oĩva lenguaje ojoapytépe, lenguaje puruhára ha yvy'apu'a.
Ko'ã haihára ojehapykuereka va'ekue Ludwig Wittgenstein (Tractatus Logico-Philosophicus) rehe, avei Círculo de Viena, ha avei umi positivista lógico ha Willard Van Orman Quine rehe.
Ojapo va'ekue crítica convencionalismo rehe, ogueraha rupi consecuencia extraña-pe he'íva oimeraẽ mba'e ikatu oĩ peteĩ poguýpe convencionalmente oimeraẽ téra rehe.
Upevarã, ohechaukava'ekue umi ñe'ẽ ha frase compuesta-kuéra oguerekoha peteĩ rango ñemyatyrõrã.
Ha katu, Cratylus pahápe, omoneĩma oĩhague involucrado ambue tekoháregua convención ha oĩha jejavy upe idea-pe he'íva umi fonema oguerekohavoi mba'épa he'ise.
Omboja'opaite umi mba'e categoría, especie ha género-pe. 
Ha katu, Aritóteles he'iva'ekue ko'ã ojojoguáva, oñemohenda peteĩ forma común ojekuaáva, py'ỹinte oñemomba'eguasu realismo moderado-pegua ñangarekoha.
Ko lektón ha'e va'ekue he'iséva (térã sentido) peteĩteĩ umi término-pe.
Oĩ va'ekueheta filósofo oñemomba'eguasúva lenguaje-pe, período medieval aja.
Umi escolástico período medieval alto pegua, taha'e Ockham ha John Duns Scotus, oimo'ãva'ekue lógica ha'eha peteĩ ciencia convencional-ha ( ñe'ẽnguéra rehegua ciencia).
Umi ñe'ẽ ikatúva ha oñeimo'ãva oñehesa'ỹijo pypukuva'ekue, oguerahava'ekue peteĩ jeikuaasevépe umi apañuãi ojokupytýva umi ñe'ẽnguéra sincategoremáticas taha'e and, or, not, if y every.
Suppositio peteĩ término rehe hína ñeikumby ojejapóva ichugui peteĩ contexto ha'etévape.
Ko ñemohenda rehegua esquema hína omoñepyrũ'ypýva umi distinción moderno jeipuru ha je'e, ha lenguaje ha metalenguaje.
Peteĩ ñe'ẽjoaju vore ojehechavéva hína upe ñe'ẽ léxico, oguerekóva tero, ñe'ẽtéva ha teroja.
Semántica filosófica katuínte opyta composicionalidad principio-pe, ikatu hag̃uaicha omombe'u mba'épepa ojokupyty mokõivéva, he'iséva ha ñe'ẽjoaju compuesto.
Ikatu ojeporu función rehegua he'iséva ohechaukave hag̃ua mba'épa he'ise umi léxico-kuéra: ikatu avei ojeporu ohechauka hag̃ua mba'épa he'ise ñe'ẽjoaju.
Peteĩ función proposicional hína peteĩ lenguaje apo, oguerekóva peteĩ identidad (ko'ape, ikatu jahecha kavaju) ñepyrũrã ha omoñepyrũ peteĩ hecho semántico (he'ise, proposición oĩva representado "kavaju pytã").
Ha'épa lenguaje jeguereko peteĩ apytu'ũ rehegua facultad-añónte?.
Peteĩha hína perspectiva conductista, he'íva ndaha'éi oñeikumbýnteha lenguaje vore, avei ojekuaave condicionamiento rupive.
Umi modelo nativista he'i hikuái oĩha dispositivo espcializado apytu'ũme ha kóva ojapo lenguaje-kuéra jeguereko.
Lingüísta-kuéra Sapir ha Whor he'iva'ekue upe lenguaje ohapejokova'ekue "comunidad lingüística" ikatúva oimo'ã ambue tema-kuéra rehe ( peteĩ hipótesis heseguáva mombe'upy ryepýpe ary 1984-pegua, George Orwell mba'éva).
Sapir-Whorf posición-gui ojoavýva hína oimo'ãva upe pensamiento (térã, ipyrusuvépe, contenido mental) oñeotenondeva'erã lenguaje ári.
Ambue argumento oĩva avei he'i hasyetereiha explicación mba'éichapa umi signo ha símbolo kuatia'ári ikatu ohechauka mba'e oñemomba'eguasúva, noiméiramo umi contenido oĩva apytu'ũme ome'ẽ ichupe peteĩ significado.
Ambue tradición filosófica avei oñeha'ãva'ekue ohechauka lenguaje ha pensamiento ojepysovekuaaha, ndaikatuiha oĩ explicación peteĩva rahe ambue'ỹ rehe.
Peteĩ punto-peve, umi semántica cognitiva fundamento teórico (oĩhápe avei marco semántico jeikuaa) he'i hikuái lenguaje influencia oĩ va'erãha pensamiento ári.
Oĩ estudio ojejapóva ohechaukáva umi lenguaje ome'ẽha forma upe mba'éichapa yvyporakuéra oikumby causalidad.
Ha katu, ikatu avei hína umi oñe'ẽva español térã japonés he'ívo "Jarrón ojeka ha'eñónte".
Umi oñe'ẽva español ha japonés naimadu'aporãi evento-pegua agente occidental-kuéra rehe, imandu'aháicha umi angloparlante.
Peteĩ estudio-pe ojejerure umi oñe'ẽva alemán ha español-pe ojapo hag̃ua peteĩ descripción umi mba'e oguerekokuaáva género asignación ojoavýva, mokõive ñe'ẽme.
He'i hag̃ua ñe'ẽ "puente", ha'éva femenino alemán ñe'ẽme ha masculino español ñe'ẽme, umi germanohablante he'iva'ekue "hermoso", "elegante", "frágil", "pacífico", "bonito" ha "esbelto", ha umi hispanohablante katu he'i "grande", "peligroso", "largo", "fuerte", "resistente" y "alto".
Oiméramo peteĩteĩ umi alienígena ha'e va'ekue iñangirũkuaa térã ijargel oguereko ambue característica ndojekuaaguasúiva, Ha katu umi participante-pe ndoje'éi mba'e mba'épa.
Ha katu, umi extraterrestre opyta gueteri hera'ỹ rehe.
Oñemohu'ã oje'éramo mba'e réra oreipytyvõkuaa ñamohenda hag̃ua ha opytávo ñane akãme.
Ko área ryepýpe, umi tema ha'e: sinonimia reko tee, significado reñoi ypy, jejapyhy jaguerekóva significado ha composición reko tee (mba'éichapa umi unidad significativa lenguaje rehegua oñemohenda vore michĩveva ha mba'éichapa opavave significado osẽ hína umi vore significado-gui).
Significado rehegua teoría ideacional, py'ỹive ojoajúva empirista británico John Locke rehe, he'i umi significado ha'eha representación mental ojapóva umi signo.
(Tojehecha avei Wittgenstein lenguaje teoría pictórica).
Cambridge, Massachusetts: Harvard Universidad-pegua Momaranduha.
Significado rehegua referencia teoría, ojekuaáva avei opavave rehe externalismo semántico-ramo, he'i upe significado ojokupytyha umi mba'e yvy ape ári ojoaju añetéva signo-kuéra rupive.
Formulación tradicional ambue teoría rehe hína peteĩ ñe'ẽjoaju he'iséva ha'e hína mba'éichapa oñemoneĩ térã oiko falsificación.
Ko versión-pe, peteĩ ñe'ẽjoaju ( ha upévare he'iséva) ñeikumby hína upe capacidad oguerekóva ohendúva oikuaa hag̃ua demostración ojejapóva (matemática, empírica térã ambue) ma'erãpa ojehai ñe'ẽjoaju.
Peteĩ teoría pragmática significado rehegua hína oimeraẽ teoría upe significado (térã ñeikumby) ñe'ẽjoaju ryepýpe, ojehechauka hína aplicación jehupytykuére.
Gottlob Frege, ha'e va'ekue referencia mediada teoría ñangarekohára.
Ko pensamiento hína abstracto, universal ha objetivo.
Umi referente hína yvy ape árigua objeto oiporavóva ñe'ẽnguéra.
He'iva'ekue umi téra tee oje'emava'ekue taha'e "descripción oñemombykyvéva" ( ehecha, descripción rehegua teoría).
Umi frase ohechauka oĩha peteĩ objeto omyenyhẽva upe descripción.
Frege he'iháicha, oimeraẽ expresión referencial oguereko peteĩ he'iséva, ha avei peteĩ referente.
Jepéramo Frege ha Russell ndojokupytýi heta mba'épe, katuínte oñemohenda descripción-ramo, téra tee rehegua.
Ehechake Aristóteles-pe ha umi descripción"Platón remimbo'e iñaranduvéva", "lógica omoheñói va'ekue" ha "Alejandro mbo'ehára".
Ikatu raka'e oiko ha ndojekuaái ambue yvypóra rehe térã omanõ imĩta'i ramo guare.
Ha katu kóva iñambuetevéntema intuición-gui.
Ndaikatúi ojehapejoko umi ñeporandu tema circundante rehegua.
David Kellogg Lewis ombohovaiva'ekue ñeporandu ypy oĩ va'ekue he'ihápe peteĩ convención oguerekoha regularidad comportamiento-pe, opytáva racionalmente hyepýpe.
Noam Chomsky he'iva'ekue upe lenguaje rehegua jeikuaave ikatuha ojejapo I-Language término-pe, térã yvypóra lenguaje oguerekóva ipype.
Peteĩ fuente jehapereka rehegua okakuaáva, ojeroike hína tekoharegua jehapereka omoheñóiva lenguaje ha he'isévape térã ojoaju hesekuéra.
Umi presunción oñemopyendáva punto de vista teórico-pe, mba'eguasu hína lenguaje filósofo-pe g̃uarã.
Retórica hína ñe'ẽnguéra peteĩteĩ jeikuaave oipuru ohupyty hag̃ua efecto emocional ha racional ohendúvape, taha'e persuación-rã, provocar, enamorar térã oporombo'e hag̃ua.
Avei oguereko aplicación oikuaa ha oikumbyve hag̃ua derecho, ha oipytyvõ oñeikumby hag̃ua concepto lógico ojeguerekóva discurso-hápe.
Temimo'ã oĩva lenguaje rehe ojokupyty lógica rehe, sentido griego-pe, "logos", he'iséva discurso térã dialéctica.
Heidegger ombojoaju fenomenología hermeneútica Wilhelm Dilthey mba'éva rehe.
Techapyrã, Sein (ser), upe ñe'ẽte voi, oguereko hetaiterei mba'e he'iséva.
Heidegger he'iva'ekue jehai ha'eha ñe'ẽ'ayvu complemento, katuínte umi omoñe'ẽva voi ombosako'i térã ombohape "ñomongeta rupive" omoñe'ẽ aja.
Verdad ha método-pe, Gadamer ohechauka lenguaje-pe "peteĩ medio oikohápe ñeikumby ha ñoñe'ẽme'ẽ guasu mokõi yvypóra oñondive".
Paul Ricœur, katu ohechauka peteĩ hermenéutica, kóva ojoajukuévo griego ñe'ẽ  ypy rehe, ojuhu umi he'iséva okañýva umi ñe'ẽ ojejavývape ( térã "símbolo") lenguaje ordinario.
Ojapo ojaposéva yvy ape árigua okaháre omoheñói hag̃ua peteĩ significado ijupekuéra g̃uarã voi ha ombohasa ko he'iséva ambue yvyporakuérape.
Oĩ yvypóra ha'evéva semiótica tembiasakue ryepýpe, ha'ekuéra hína Charles Sanders Peirce, Roland Barthes ha Roman Jakobson.
Siglo XIX-pegua romanticismo, omopyendave yvypóra agencia ha libre albedrío significado apópe.
Umi punto de vista yvypóra rehegua oñombohovake lenguaje rehegua teoría biológica ndive, he'íva ñe'ẽnguéra rehe ha'eha fenómeno natural.
Neodarwinismo ryepýpe, Richard Dawkins ha ambue oñangarekóva umi teoría arandupy replicador-kuéra he'i hikuái ñe'ẽnguéra ha'eha virus mental aty.
Oĩ he'íva expresión ohechaukaha peteĩ universo ha'etéva ha avei abstracto, peteĩ mundo ojeheróva "rocas".
Apañuãi oĩva ko'ápe ikatu oñehesa'ỹijo ñamohesakãramo ko proposición "Sócrates ha'e peteĩ kuimba'e".
Ko'ã mokõi mba'e ojoaju ambueháicha térã ojo'a.
Ambue perspectiva ha'e avei toje'e "yvypórape", entidad propiedad-ramo, "Sócrates".
Oĩ avei umi miembro oñemomba'eguasuvéva semántica formal tradición-pe ha'ekuéra hína Tarski, Carnap, Richard Montague ha Donald Davidson.
Ndogueroviái hikuái dimensión social-kuéra significado lingüístico ñemboguata ikatu ojejapyhy ojejaposéramo formalización ojeporukuévo lógica herramienta-kuéra.
Heta hemimo'ãnguéra ojeporujeyva'ekue umi teórico ha'eháicha Kent Bach, Robert Brandom, Paul Horwich ha Stephen Neale.
Word and Object-pe, Quine ojerure umi omoñe'ẽvape imaginación rupive, toñombohovake peteĩ comunidad indígena aty ndaikuatiáiva ndive, ha upépe oñeha'ãva'erã hikuái oikumby expresión ha gesto-kuéra ojapóva umi hapichakuéra.
Ikatúva ojejapo hína tojehechajey enunciado oĩva yvypóra comportamiento lingüístico ha upéi ojeporu hag̃ua ko'ã observación oñeikumbypotávo opaite umi enunciado he'iséva.
Quine-pe g̃uarã, ha avei Wittgenstein ha Austin-pe g̃uarã, upe he'iséva ndaha'éi ojoajúva peteĩ ñe'ẽ térã ñe'ẽjoaju rehe añónte, Ha katu oiméramo ikatu oñeme'ẽ, ikatu oñeme'ẽ peteĩ ñe'ẽ hetepyporãvape.
Umi vaguedad rehegua caso ha'etéva omomba'eguasuvéva umi lenguaje-pegua filósofo hína umi oĩhápe "caso límite", vaicha ndaikatúi he'i peteĩ predicado oĩporã térã oĩvaípa.
Filosofía de las matemáticas ningo hína filosofía rama ojesarekóva umi supuesto, fundamento ha implicación oúva matemática rapykueri rehe.
Ko'ágã rupi g̃uarã, oĩ folósofo matemática rehegua omboguatase koichagua jeporeka ha ha'ekuéra rupive ojehupytýva upeichaite, ambue omoapyseve aja ambue tembiapo ichupekuéra g̃uarã ohóva amogotyove pe simple interpretación al análisis crítico rovake.
Filosofía griega matemática rehegua oĩ mbarete estudio de la geometría influencia poguýpe.
Upévare, 3, techapyrã, oĩ va'ekue peteĩ multitud de unidades rérape, ha upévare añetehápe ndaha'éi va'ekue "añetehápe" peteĩ papapy.
Ko'a idea griega tenondegua papapykuéra rehegua tenondeve oñembyai ojejuhu rupi irracionalidad raiz cuadrada de dos rehegua.
Leyenda omombe'uháicha, iñirũnguéra Pitágoras rapykuehoha iñagekoivaietrei ko mba'e ojejuhúva rehe ha ojuka Hippasus ani hag̃ua oñemosarambi hemimo'ã heregía rapére oguatáva.
Ha'e peteĩ enigma pohýi, peteĩ hendáguio oje'étaramo matemática-pe iñañetéva vaicha ogueekoha peteĩ inevitabilidad convincente, katu ambue hendáguio, fuente de "veracidad" oguerekóva hasy gueteri ojehupyty hag̃ua.
Mbohapy escuela, formalismo, intuicionismo ha logricismo, oñepyrũ ko'ápe, michĩmi heta hetave ojejepy'apy rupi matemática rehe oĩhaichaite, ha análisis en particular, nombojojái va'ekue umi estándar de certeza ha rigor oñemohenda ha oñeme'ẽmbáma va'ekue.
Siglo ohovévo tenonde, tenondeve ojejpy'apyhague okakuaave ha ikuápe ojejeporekáma umi axioma fundamental oĩva matemática-pe rehegua, enfoque axiomático oñepyrũma rupi oguata Euclides época guive amo 300 a.C. ary guive, omopyendáva ha'ehaichaite matemática-pe.
Matemática-pe, física-pe oikoháicha, oñepyrũ kuri osẽ idea pyahu ha oñeha'arõ'ỹva ha ojekuaa hi'aguĩha umi mba'e tuicha iñambuétava.
Vaicha chéve apañuãi ko'ágã filosofía ojuhúva matemática clásica ndive ndaha'éi apañuãi añetete; ha vaicha chéve umi interpretación filosófica matemática rehegua oikuave'ẽva ñandéve opa hendáguio ojavy, ha pe "interpretación filosófica" añetehápe ha'e peteĩ mba'e matemática oikotevẽ'ỹva. 
Heta matemático oĩva ningo ha'e va'ekue realista matemático; he'i ijehekuéravoi ha'eha umiobjeto matural juhuha.
Oĩ proncipio (techapyrã, mokõi oimeraẽ mba'épe g̃uarã, oĩ peteĩ mba'e ñembyatypyre ha'éva hína añete umi mokõi mba'e) ikatúva ojehecha mba'e añeteguáramo, katu hipótesis conjetura pe ohovéva rehegua ikatu osẽ ojeikuaa'ỹre mba'éichapa ojehecháta umi principio ári añónte.
Caverna de Platón ha platonismo oreko conexión significativa, , ndaha'éi ijapere añónte, umi Platón reminadu oku'éma rupi tapykueve ha ikatuvoi oñemopyenda raka'e umi Pitágoras rapykuehoha Grecia-gua oñemomba'eguasuetéva rupive, umíva oimo'ã va'ekue arapy oñemboheko añeteha papapykuéra rupive.
Ko temimo'ã ojogua heta umi mba'e Husserl he'i va'ekue matemática rehepe ha oykeko Kant remimo'ã he'ihápe matemática ha'eha sintética a priori.
Platonismo añetete ningo peteĩ variación moderna platonismo rehegua, ombohováiva pe hecho ikatuhápe ojehechauka oĩha opaichagua entidad matemática aty oñasãingóva umi axioma rehe ha umi regla de inferencia ojeiporúva rehe (techapyrã, ley del medio excluido ha axioma jeiporavorã).
Realismo teoría de conjunto rehegua (avei platonismo umi teoría de conjunto rehegua), peteĩ posición Penélope Maddy oykekóva, ha'e hína temiandu he'íva umi teoría de conjunto ha'eha peteĩ universo de conjunto añoite.
He'i pe paradoja ouha "circularidad visiosa" guive ha omoñepyrũ ha'ekuéra ohenóiva teoría de tipos ramificados ombohovake hag̃ua chupe.
Russell jepeve he'i ko axioma naiporiha añetehápe lógica ryepýpe.
Frege ojerure Ley Básica V rehe ikatu hag̃uaicha omyesakãporã añetete mba'épa umi papapy, katu opaichagua propiedad oguerekóva umi papapy ikatuha oñeguenohẽ principio de Hume-gui.
Katu oheja pe matemático oku'éva tomboguatánte tohóvo hembiapo ha toheja umi apañuãi filósofo térã científico-pe.
Hilbert kuri ohechaukase umi sistema matemático pyrũ atãngue supuesto he'íva "aritmética finitaria" (peteĩ subsistema aritmética número entero positivo jepiegua rehegua, ojeiporavóva oĩ hag̃ua filosóficamente incontrovertible) opytũ hatãha.
Upévare, ojehechauka hag̃uaoimehaichagua sistema axiomático matemática-pegua añetehápe opyrũ hatãha, katu oñeikotevẽha ojejapyhy peteĩ sistema de matemática pyrũ hatãngue, peteĩ hendáicha, imbareteveha pe sitema ojehechaukátava opyrũ hatãha rovake.
Ambue formalista, ha'ekuaáva Rudolf Carnap, Alfred Tarski ha Haskell Curry, he'i va'ekue matemática ha'eha jeporeka umi sistema de axioma formal rehegua.
Hetave ñembosarái rehe ejejesarekóvo, iporãve hína.
Crítica principal oiko va'ekue formalismo rehe ningo hína temimo'ã matemática añetete omomba'apóva umi matemático-pe oĩ mombyryha umi juego de manipulación de cuerda oje'e va'ekue tapykuevégui.
Brouwer, movimiento moñepyrũhare, he'i umi objeto matemático osẽha umi forma tenondegua ojeipotáva oikuaaukáva umi mba'e ojehechakuaáva opaichagua objeto empírico-pe.
Pe axioma jeiporavorã oñemboyke avei opaite nunga umi teoría de conjunto intuicionista-pe, jepéramo oĩ versión oñemoneĩha.
Kóicha ñama'ẽramo, matemática hína peteĩ ejercicio intuición humana-pegua, ndaha'éi peteĩ ñembosarái símbolo he'ise'ỹva mba'eve rehegua.
Upéicha avei opaite ambue número entero oñemboheko peteĩ henda oguapyha peteĩ estructura-pe, reécta numérica reheve.
Upéicharamo jepe, afirmación central hesegua oho mba'eichagua entidad-pa hína peteĩ objeto matemático rehe añoite, ha nahániri mba'eichagua existencia-pa oguereko umi objeto térã estructura matemática (ha nahániri, ambue hendáicha oje'étaramo, ontología hesegua rehe).
Oje'e umi estructura oiko añeteha katu ndojehechái ha ndojepokokuaái hese.
Oje'e umi estructura oikoha peteĩ sistema concreto oimeháicha oguerekóramo chupe mbojojaháramo.
Nominalismo-peguáicha, enfoque post rem he'i añetehápe naiporiha objeto matemático abstracto orekóva propiedad ambue hendaguépe peteĩ estructura relacional-pe.
Oje'e matemática ndaha'eiha universal ha naiporiha peteĩ sentido real-pe, oĩha yvypóra remimo'ãme añónte.
Upéicharamo jepe, yvypóra remimo'ã ndoguerekói peteĩ derecho especial realidad térã enfoque oguatáva matamática ári rehe.
Tembiapo ojejapyhy pya'evekuaáva, ojeikuaave ha hovatavyvéva ko perspectiva rehegua ningo Where Mathematics Comes From, George Lakoff ha Rafael E. Núñez rembiapokue.
Franklin, James (2014 arýpe), "Peteĩ filosofía realista aristotélica matemática reko rehegua", Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021 arýpe), "Las matemáticas como ciencia de la realidad no abstracta: filosofías realistas aristotélicas matemática reko rehegua", Fundamento-kuéra ciencia rehegua 25.
Aritmética euclidiana John Penn Mayberry oñe'ẽha iñaranduka The Foundations of Mathematics in the Theory of Sets-pe ho'a avei tradición realista aristotélica ryepýpe.
Edmund Husserl, volumen peteĩha umi Investigación lógica omboguatáva, ojeheróva "Los prolegómenos de la lógica pura" reypýpe, okaguai tuichaháicha psicologismo ha oñeha'ã oñemomombyry ichugui.
Upéva he'ise, física oikotevẽ rupi oñe'ẽ electrón rehe omyesakã hag̃ua mba'érepa umi foco oiko oikoháicha, upéicharamo umi electrón oikotevẽ oikove.
Oñme'ẽ argumento omyesakã hag̃ua mba'érepa oĩ umi entidad matemática oñemyesakã porãve hag̃ua umi tembiasa, omboykévo péicha matemática ani hag̃ua ojehechauka iñambueramoguáicha ambue ciencia-gui.
Kóva osẽ ku oje'éva ha ko'ẽ reíre ojeikuaavéva siglo XX paha gotyo, oje'évo araka'eve ndaikatumo'ãiha ojehechauka oĩha mba'eveichagua fundamento matemática-pe g̃uarã. 
Peteĩ argumento matemático ikatu ombohasa mba'e añetegua'ỹ osẽva conclusión umi mba'e tenondeguápe, ikatuháicha avei ohechauka mba'e añeteguáva umi tenondegua conclusión-pe.
Ome'ẽ peteĩ argumento detallado kóvape g̃uarã New Directions-pe.
Matemática oimérõ añetehápe empírica ambue ciencia jave, upéva he'ise umi ohupytýva ikatuha ojavy ambue javeve, ha upéichante avei ome'ẽkuaa ijeheguigua. 
Peteĩ filosofía matemática reheguápe g̃uarã oñeha'ãva ombohovake umi deficiencia oĩva Quine ha Gödel remimo'ãme ha oma'ẽvo peteĩteĩ rehe g̃uarã, ojehechakuaa Realism in Mathematics Penelope Maddy rembiapokue.
Oñepyrũ "intermediación" umi axioma de Hilbert rehegua omboheko hag̃ua epacio ombohape'ỹre, ha upéi omoĩve relación adicional umi punto apytépe omongu'e hag̃ua tembiapo tapykueve omboguata va'ekue umi campo vectorial.
Ko'ã mba'e rehe, naipóri problema metafísico térã epistemológico oma'ẽtava matemática rehe añoite.
Upéicharamo jepe, peteĩ punto de vista empirista guive evaluación ojehecha peteĩ mba'e oñembojoja hag̃ua "añetetegua" ramo, umi constructivista social he'i jo'a matemática jeporeka rape oñembohekoha umi grupo social omboguatáva chupe moda ári térã sociedad omboguatáva chupe remikotevẽ ári.
Katu umi constructivista social he'i añetehápe, matemática oguataha heta incertidumbre ári: práctica matemática oñakãrapu'ãvévo ohóvo, matemática tapykuevegua estado opytave duda ári ha oñemyatyrõ ikatuháicha térã comunidad matamática ko'agãgua oipotaháicha.
Matemática naturaleza social ningo ojekuaave umi subcultura hesegua ryepýpe.
Umi constructivista social ohecha pe proceso "matemática aporã" significado apo añetetéramo, katu upe aja umi realista social ohecha peteĩ deficiencia, taha'e yvypóra katupyry oipe'a hag̃ua peteĩ mba'e ambuégui, térã sesgo cognitivo humano, térã matemática arandu atypegua rupive, peteĩ mba'e ojokóva oñemyesakãporã hag̃ua peteĩ universo real opaichagua objeto matemático rehegua.
Ramoiteve, Paul Ernest omongu'e explicitamente peteĩ filosofía constructivista social matemática rehegua.
Techapyrã, tembiporukuéra lingüística general-pegua ndojeiporúi sistema de símbolo matemática-pegua rehe, upéva he'ise, matemática ñemoarandu oku'e ambueha tuichaháicha ambue ñe'ẽ rovake.
Upéicharamo jepe, método Frege ha Tarski omboguatáva ñe'ẽnguéra matamética rehegua ñemoarandurã tuicha ojeipysoveha Tarski remimbo'e, Richard Montague ha ambue lingüista omba'apóva semántica formal rehe rembiapópe, ohechauka hag̃ua lenguaje matemático ha lenguaje natural ndojoavyiha tuichaiterei oñeimo'ãháicha.
Oje'évo "opaite" entidad oñema'ẽva umi teoría científica-pe, oikehápe papapykuéra, oñemoneĩ va'erãha añeteguáramo, oñemopyenda holismo de confirmación rupive.
Field omongu'e hemimo'ã ficcionalismo ári.
Pe argumento oguata idea he'íva ikatuha oñeme'ẽ peteĩ explicación naturalista satisfactorio umi  proceso de pensamiento rehegua oñeñe'ẽ jave proceso cerebral rehe razonamiento matemático ryepýpe ambue ykére.
Ambue línea de defensa hína ojehejánte toñeimo'ã umi objeto anstracto tekotevẽha razonamiento matemático ryepýpe g̃uarã peteĩ hendaáicha ha'e'ỹva casual ha análoga ijehechakuaápe.
Techapyrã, ome'ẽ mokõi prueba ojehechauka hag̃ua irracionalidad.
Paul Erdős ojeikuaa kuri ápe ha pépe oreko rehe peteĩ "Libro" hipotético orekóva prueba matemática iporã ha ojeguavéva rupive.
Añetehápe, upeichaite avei, umi filósofo matemática rehegua oñeha'ã omboheko upe mba'e omohendáva peteĩ prueba ojehecharamove hag̃ua ambue rovake mokõive ipyenda atã jave.
Filosofía de la mente ningo hína peteĩ rama de la filosofía ojesarekóva ontología ha naturaleza d ela mente rehe ha mba'éichapa ojoaju ñande rete rehe.
Dualismo ha monismo ningo mokõi escuela central de pensamiento ojesarekóva apañuãi mente-cuerpo rehe, jepéramo osẽ punto de vista matizado ndopytaporãiva peteĩ térã ambue categoría-pe.
Hart, WD (1996 arýpe) "Dualism", Samuel Guttenplan-pe (org) A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford, 265-7.
Pinel, J. Psychobiology, (1990 arýpe) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) The Synaptic Self: How Our Brains Become Who We Are, Nueva York távape: Viking Penguin.
Predicados psicológicos", en W. H. Capitan y D. D. Merrill, eds.,
Mokõihápe, umi estado intencional de conciencia ndorekói sentido fisicalismo no reduccionista-pe.
Peteĩ tapicha ho'use jave peteĩ pizza techapyrã, omyañata ikatu hag̃uaicha upe tapicha pyahu hetepypegua peteĩ hendáicha ha peteĩ henda gotyo ohupyty hag̃ua pe ohekáva.
Robinson, H. (1983 arýpe): "dualismo aristotélico", Oxford Studies in Ancient Philosophy 1, 123–44.
Haimete hína seguroite he'itaha mente ndaha'eiha cerebro, térã viceversa, ojuhúvo idea he'ítava oĩramo peteĩ entidad ontológico añónte en juego omongu'etaha ijehegui nungaite térã esakãporã'ỹ hag̃uaicha.
Aipórõ, techapyrã peteĩ ikatu oporandu ijupe razonablemente mba'éichapa oñeñandu peteĩ ñane kuã okái jave, térã mba'éichapa ojekuaa ára hovy térã mba'éicha ipu peteĩ purahéi rory peteĩ tapichápe g̃uarã.
Oĩ qualia oikéva ko'ã mba'e oikóvape temimo'ãme, vaicháva añetehápe hasyha oñemboguejy hag̃ua peteĩ mba'e físico-pe.
Upévare, dualismo omyesakã va'erã mba'éichapa conciencia ombyai relaidad física.
Kuaapy, upéicharamo jepe, ojeikuaa oñeñamindu'úvo fundamento guive consecuente peve.
Idea básica ningo hína peteĩ ikatuha oimo'ã hete tee, ha upévare, ikatu oñemyesakã hete tee oikoveha, mba'eveichagua estado consciente ojoaju'ỹre ko hete rehe.
Ambue, Dennett javegua, he'i tmbihecha peteĩ zombi filosófico rehe ha'eha peteĩ concepto incoherente térã sa'i oikokuaaáva. 
Ko'ápe ojekuaa temiandu he'íva umi estado mental, ha'ekuaáva tembijerovia ha tembipota, ojehe'aha oĩ rupi oikotevẽva umi estado físico rehe.
Descartes argumento ningo oñemopyenda oje'éva oñemyesakahápe Seth remimo'ã "hesakã ha iñambueha" iñakãme ha añetehápe tekotevẽ.
Cambridge, MA: MIT Press (Bradford) Techapyrã, Joseph Agassi he'i heta descubrimiento científico oikóva siglo XX ñepyrũme omokangyve idea acceso privilegiado umi propia idea-pe rehegua.
Ko temimo'ã kuri oykeko mbareteve Gottfried Leibniz .
Ko'ã propiedad iñapysẽva ohóvo oreko peteĩ estado ontológico ijeheguiguáva ha ndaikatúi oñembosa'ive térã oñemyesakã sustrato físico osehaguégui rehe oñeñe'ẽvo.
Epifenomenalismo ningo hína peteĩ doctrina Thomas Henry Huxley ombohape ypy va'ekue.
Ko temimo'ã kuri oykeko Frank Jackson.
Panpsiquismo ningo hína temiandu he'íva opaichagua materia orekoha peteĩ aspecto mental térã, alternativamente, opa mba'e oguerekoha peteĩ centro unificado de experiencia térã punto de vista.
Allan Wallace omoĩ techapyrã ko'ã mokõi hendaichagua sãso ojoavýva, ha'e he'i "experiencialmente ikatu hína peteĩ oĩ físicamente incómodo, techapyrã, ojapo aja peteĩ ejercicio físico mbarete, mentalmente ovy'a aja; katu hovake, peteĩ ikatu oĩ mentalmente perturbado", hete oputu'u aja.
Umi estado mental ikatu omoambue estado físico ha viceversa.
Dualismo experimental oñemoneĩ marco conceptual ramo budismo Madhyamaka ryepýpe.
Oñembotovévo autoexistencia independiente opa mba'e oikóva ñanderehe jaikove aja pukukue rehegua, Madhyamaka remimo'ã oñemombyry Descartes dualismo de sustancia-gui ha upéicha avei pe sutancia-guivoi, upéva he'ise, pe fisicalismo, ojekuaa mbaretéva ciencia moderna rekópe.
Añetehápe pe fisicalismo, térã pe idea he'íva materia ha'eha sustancia fundamental de la realidad, upéva oñemboyke añetete budismo rekópe.
Jepéramo umi tenondegua katuete hete, henda, ipya'e, iforma, tuicha ha heta ambue mba'e ojekuaáva hese, sapy'ánte ndojekuaái umi fenomeno mental ryepýpe.
Pe naturaleza fundamentalmente ojoavýva realidad rehegua, ha'e va'ekue avei fundamental filosofía oriental rekópe g̃uarã dos milenios pukukue ha hetave jave.
Pe monismo fisicalista he'i pe única sustancia existente ha'eha física, oimeraẽ hendáicha upe término-pe g̃uarã oñemyesakãtava ñane ciencia iporãvéva rupive.
Jepéramo pe idealismo puro, George Berkeley omboguatáva rehegua, ojekuaa sa'i filosofía occidental contemporánea-pe, oĩ peteĩ variante ipyahuvéva ojeheróva panpsiquismo, he'íva um iexperiencia ha propiedad física oĩhague filósofo omyañava, oikehápe Alfred North Whitehead ha David Ray Griffin.
Peteĩ posibilidad oĩva mbohapyhápe hína peteĩ sustancia básica ha'eỹva física térã menta oĩha ñemoneĩ.
Umi marandu introspectivo propia vida mental interior rehegua noĩri sujeto peteĩ examen oñeñangarekóva hekoitépe oiko hag̃ua poguýpe ha ndaikatúi ojeiporu oñemboheko hagua generalización predictiva.
Ko'a mba'e oku'éva spicología-pe ykére, oñemboguata peteĩ conductismo filosófico (heta jey ojeheróva conductismo lógico).
Ko'ã filósofo oñamindu'u, ko'ã estado mental oimérõ peteĩ mba'e material ha ndaha'éi conductual, upéicharamo ikatuhína umi estadomental ojueheguaite estado interno del cerébro ndive.
Teoría de la idenetidad simbólica he'iháicha, ndah'éi peteĩ estado cerebral ojoaju rupi peteĩ tapicha estado mental rehe añónte he'isetamaha oĩha peteĩ correlación absoluta umi tipo de estado mental ha umi tipo de estado cerebral apytépe.
Ipahaitépe, Wittgenstein remimo'ã significado rehe ijeiporúpe, ogueraha peteĩ funcionalismo versión-pe teoría del significado háicha, Wilfrid Sellars ha Gilbert Harman omboguataháicha.
Upévare, oñeporandu ikatu gueteripa oĩ peteĩ fisicalismo no reduccionista.
Davison oiporu tesis de la supervivencia: umi estado mental oguahẽ raẽve umi estado físico-gui, katu noñemochi'ĩri hovakekuéra.
Cerebro ningo ohove hese peteĩ momento guive ambue peve; cerebro oreko upéicha identidad ára ohasáva javeve.
Peteĩ analogía del yo térã del “yo” ha'éta hína peteĩ tataindy.
Hendykue ohechauka hína ojehoveha hese tenonde, oñema'ẽvo pe tataindy ndogueiha okái aja, katu añetehápe naipóri mba'eveichagua identidad hendykue rehe peteĩ momento guive ambuépe tiempo ohas aja.
Upéicha avei, añethápe ha'e peteĩ ilusión oje'évo peteĩ ha'eha pe tapicha oike va'ekue mbo'ehakotýpe ko pyharevépe jeynteha.
Kóva hína peteĩ mba'e análogo-va umi propiedad física del cerebro omohendáva peteĩ estado mental rehe.
Umi Churchlands py'ỹinte imandu'a umi ambue teoría ha ontología popular erróneas osẽva curso de la historia ryepýpe rehe.
Oĩ filósofo he'íva kóva oikoha oĩ rupi peteĩ confusión conceptual subyacente.
Añetehápe oñemoneĩnte va'erã yvypóra rembiapo oñemyesakakuaaha opa hendáicha, techapyrã, peteĩ vocabulario mental ha biológico.
Cerebro ningo añetehápe ha'e peteĩ contexto equivocado vocabulario mental jeporurã; upévare ningo estado mental cerebro rehegua jeporeka hína peteĩ error de categoría peteĩ falacia de razonamiento ryepýpe.
Ha ojekuaave peteĩ estado mental oguerekóva cualidad experiencial-pe, techapyrã, mba'asy hasýva.
Umi evento cerebral ñemoañete, ijeheguiete, ndaikatúi omyesakã mba'érepa ojoaju ko'ã experiencia cualitativa correspondiente rehe.
Kóva osẽ peteĩ suposición osẽva posibilidad de explicaciones reductivas guive.
Filósofo alemán siglo XX ramo guare Martin Heidegger okaguai umi supuesto ontológico omopyendáva peteĩ modelo reduccionista ha he'i ndaikatuiha oñeme'ẽ oñembohape peteĩ experiencia ko'ã término-pe oñeñe'ẽtaramo.
Ko apañuãi oñemyesakã hag̃ua umi aspectointrospectivo primera persona-pe umi estado mental-pe g̃uarã ha conciencia tuichakue oñeñe'ẽramo neurociencia cuantitativa rehe tercera persona-pe ojehero brecha explicativa.
Ápe oĩ mokõi categoría ojeíva ojuehegui ha peteĩva ndaikatúi opytávo peteĩ poguýpe.
Nagel-pe g̃uarã, ciencia ndaikatúi gueteri omyesakã experiencia subjetiva noguahẽi gueteri rupi peteĩ kuaapy ojeguereko térã oñeikotevẽva.
Ko propiedad estado mental rehegua ryepýpe oike contenido ha referente semántico, ha upévare, ikatu oñemoĩ chupekuéra valor añetegua.
Katu umi idea mental térã umi juicio ningo añetete térã ate'ỹgua, upevare, mba'éicha ikatúta umi estado mental (idea ha juicio) ojehecha proceso natural ramo?
Pe oikóva añeteteguáramo, upéicharamo pe idea añetetegua hína; upeicha'ỹro, añete'ỹgua.
Umi proceso mental ojoajuete rupi umi proceso corporal rehe, ciencias naturales ñemyesakã osẽva yvypóra remiandúgui hembiapo tuichaitereifilosofía de la mente-pe g̃uarã.
Neurobiología campo-pe g̃uarã, oĩ heta subdisciplina ojesarekóva relación oĩva umi estado ha proceso mental ha físico apytépe rehe: Neurofisiología sensorial ojeporeka relación oĩva umi proceso de percepción ha estimulación apytépe rehe.
Ipahápe, biología evolutiva ojesareko sistema nervioso humano ñepurũmby ha iguata rehe, ha kóva he'évo mente pyenda, omyesakã avei desarrollo ontogenético ha filogenético oikóva umi fenómeno mental-pe umiheko ñepyrũmby guive.
Peteĩ techapyrã ojekuaaporãvéva hína multiplicación.
Ko porandu oñemongu'e debate filosófico pukukue nunga jeporeka oñemboguatáva inteligencia artificial campo-pe rupive (IA).
IA ohupytyséva ningo hína, ombohovakévo kóva, peteĩ computadora orekóva conciencia ojoguáva yvypórape.
Turing ñeha'ã rehe heta ojekaguai, umíva apytépe pe ojeikuaavéva ikatu hína pe experimento mental habitación chína-pegua Searle oñe'ẽ ñepyrũhague.
Psicología ojeporeka umi ley ombojoajúva ko'ã estado mental oñondive térã orekóva ojeike ha oñesẽ hag̃ua organismo humano-pe rehe.
Peteĩ ley psicología de las formas-pegua he'i umi mba'e oku'éva peteĩ henda gotyo ojehecha oguerekóva relación oñondivéramo.
Hyepýpe oĩ jeporeka inteligencia ha comportamiento rehegua, oma'ẽ tenondévo mba'éichapa ojehechauka, oñemongu'e ha oñemoambue marandu (umi facultad ryepýpe, oikekuaahápe percepción, ñe'ẽ, mandu'apy, razonamiento ha temiandu) umi sistema nervioso (yvypóra térã ambue tekovépe) ha máquina ryepýpe (techapyrã, umi computadora).
Upéicharamo jepe, Hegel rembiapo tuicha ojoavy filosofía oñemboguatáva temimo'ã angloamericano rupive ndive.
Fenomenología, Edmund Husserl omoñepyrũva ojesarekove contenido oĩva mente humana-pe rehe (ojehechakuaa noema) ha mba'éichapa umi proceso omboheko ñane rembiasa.
Ko'ápe oñeñe'ẽ hína umi determinista materialista rehe.
Oĩ ogueraháva tenonde gotyove ko razonamiento: tapichakuéra ndaikatúi ohechakuaa ijeheguiete oipota ha ojapóva.
Umi oguatáva kóva ko posición ári ojesareko porandu "Ñanesãso piko?" rehe.
Naiporãi ñambojoaju sãso indeterminación rehe.
Pe compatibilista tuichavéva filosofía rembiasápe hína David Hume.
Ko'ã filósofo he'i arapy raperã a) ndoguataiha tuichakue ley natural, ha'e ojehepejuhuhápe peteĩ agencia físicamente isãsóva rupive ári, ã) oguataha peteĩ ley natural indeterminista he'íva ári añoite, térã ch) oguata peteĩ ley natural indeterminista ohóva ley subjetiva ykére he'íva ári, ha físicamente ha'eỹva reductible.
Kóicha omopyenda iñe'ẽ: ñane rembipota noguatáiramo mba'eve he'íva ári, upéicharamo jaipota umi jaipotáva jaipotaguirei.
Temimo'ã ohechaukáva peteĩ che núcleo esencial inmutable ramo ou peteĩ temimo'ã alma inmatrial-gui.
Mantranga, Tetã pokatuvete ko'ã estado-pegua, oñemohendava'ekue Rey rehe, Primer Ministro, Ejército-pegua Comandante, Rey Sumo Sacerdote.
Arthashastra oheja peteĩ jehaipy ciencia política rehegua mburuvicha iñarandúvape-g̃uarã, avei política exterior ha ñorairõ guasu, peteĩ estado oguerekóva sistema espionaje ha vigilancia ha estabilidad económica.
Umi filosofía ha'evéva ko período aja hína confucianismo, legalismo, mohismo, agrarismo ha taoísmo, peteĩteĩ oguereko hikuái peteĩ aspecto político upe imbo'ehao filosófico-pe.
Legalísmo omopyendava'ekue ipokatu peteĩ pokatuvete imbaretéva ha iñe'ẽ peteĩva ipyendáva castigo ha léi draconiana-kuéra.
Ha katu, período ymaveguare pahápe, asharita jehechapy "tradicionalista", Islan-pegua omoakã tuichaháicha.
Ha katu, pensamiento occidental-pe, oñeimo'ã katuínte ha'ehague peteĩ área tee umi Islam-pegua filósofo oñemomba'eguasuvéva: al-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), İbn Sina (Avicena), Ibn Bajjah (Avempace) ha Ibn Rushd (Averroes).
Techapyrã, Khawarij remimo'ãnguéra oguerekóva Khilafa ha Ummah rehe tembiasakue islámica arykuéra ñepyrũme, térã Islam chiíta mba'éva concepto oguerekóva Imamah rehe oñeimo'ã hína prueba opytáva pensamiento político rehegua.
Aristotelismo oñakãrapu'ãva'ekue Edad de Oro islámico ohechávo heñói umi filósofo itinerante-pe jehapykueho, ombohapéva Aristóteles remimo'ãnguéra upe mundo islámico contexto-pe.
Ambue filósofo político-kuéra oñemomba'eguasúva upe época-pe guare hína Nizam al-Mulk, peteĩ erudito persa ha Imperio Seljuq-pegua visir, ohai va'ekue Siyasatnama, térã "Tetã Pokatuvete aranduka" inglés ñe'ẽme.
Ikatu hína filósofo oñemomba'eguasuvéva Europa medieval-pe ha'e va'ekue Santo Tomás de Aquino, oipytyvõva'ekue oñemoingejey hag̃ua Aristóteles rembiapokue, ojeikuaauka va'ekue Europa católica-pe añónte España musulmana rupive, ha hendive avei Averroes jehaipy ohejava'ekue.
Ambuekuéra avei, taha'e Nicole Oresme iñaranduka Política reheguápe, he'i ha'ekuéra nde'irihague, ko derecho jeguereko ojeitývo peteĩ mburuvicha hembiapo vaívape.
Ko tembiapo, he'iháicha avei The Discourses-pe, antigüedad clásica ñehesa'ỹijo hekopete, heta mba'e ojapo oike mbarete hag̃ua Occidente-pegua pensamiento político moderno-pe.
Oimeháicha, Maquiavelo ohechauka peteĩ visión pragmático ha oheja hapykuere política ryepýpe, he'ihápe oĩporã ha oĩvaíva hína peteĩ tapénte ojeporúva oñeg̃uahẽ hag̃ua ojehupytysévape, upéva he'ise, pokatuvete jeguereko ha iñeñangareko katuete.
Ko'ã teórico imbareteve va'ekue mokõi ñeporandu rupi: peteĩha, mba'e derecho téra mba'e remikotevẽ rupípa yvyporakuéra omoheñói umi estado; ha mokõiha, mba'éichapa oñemohendava'erã peteĩ estado.
Ko ñe'ẽ "pokatu", oñe'ẽ peteĩ aty específico yvypóra-rehegua rehe oĩ va'ekue estado remimoĩmby ryepýpe ha omoheñói umi léi ha ordenanza-kuéra, upévare yvyporakuéra, oĩhápe ha'ekuéravoi, oĩ obligado.
Ikatu avei oñeikumby libre mercado remimo'ãramo, ojokupytýva comercio internacional rehe.
Upe crítico Francia tupãopegua ohechapukuvéva ha'e va'ekue François Marie Arouet de Voltaire, ilustración-pegua figura ojehecharamovéva.
Upe mba'e ambyasyvéva amanonguévo hína ndaikatuiha roipytyvõ ko empresa guasuetépe, iporãvéva ha ojepoyhuvéva yvypóra apytu'ũ ikatúva ojechauka".
Locke oñembo'y ombohovái hag̃ua teoría política omoheñói va'ekue Sir Robert Filmer oykekóvo peteĩ sistema natural ipyendáva naturaleza-pevoi, peteĩ sistema oñeme'ẽva particularmente.
Tomás Aquino he'i ha oguerovia mbarete yvypóra ánga ikatuha ohupyty salvación pecado-gui, ha upéva rovake Locke oimo'ã yvypóra apytu'ũ ou yvy'ape'ári nandiete ha upéi oñepyrũ oñembohyru.
Jepéramo peteĩva ikatu ojepyapy tekovesasõ jehapejoko rehe umi monarca ha aristócrata heko porãvagui, ko jepyapy tradicional hína peteĩ mburuvicha nomohesakãi hembiapo yvyporakuérape, omoakã hembiapo chupekuéra-pe g̃uarãnte, ha ndohechái yvyporakuéra remikotevẽ.
Justicia ryepýpe oĩ hína ojejapova'erã katuete, he'ise, ojokupytyha derecho-kuéra rehe.
Él usa On Liberty, heñói oñembohovake hag̃ua género rehegua tekovejoja tekoha ryepýpe. 
Ymaveguare rekosasõ ha'e va'ekue república opavavépe g̃uarã rekosasõ, ome'ẽva yvyporakuérape derecho oikévo ijehegui política ryepýpe, upevarã ojejapo ñe'ẽjovake ha yvypóra jeporavo, asamblea pública rupive.
Ymaveguare rekosasõ avei ohupyty umi tekoha michĩvape g̃uarãnte ha ojueheguapáva, yvyporakuéra ikatuhápe oñombyaty peteĩ hendapete ojejapo hag̃ua tekohápe g̃uarã rembiapoeta.
Ha katu, umi votante-kuéra oiporavóta representante-rã, ha ko'ãva oñombohovake ha oñoñe'ẽme'ẽta Parlamento ryepýpe yvyporakuéra rérape ha upéicha ko'ãva noikotevẽmo'ãi ojeroike katui política rekópe.
Leviatán-pe, Hobbes ohechauka upe doctrina estado ha pokatuvete heko teéva ñemoheñóirã ha avei peteĩ moralidad rehegua ciencia objetiva ñemoheñóirã.
Upe estado-pe, peteĩteĩ yvypóra oguerekova'erã derecho, térã licencia, opaite hendápe yvy ape ári.
Ojeikuaaukava'ekue 1762-pe, oiko ichugui peteĩ filosofía política rembiapopy aranduka, oñemomba'eguasuvéva tradición occidental-pe.
Umi he'íva ijehe ambue yvypóra járaha, añetehápe, umíva hína esclavo-ve jey chuguikuéra.
Revolución industrial omoñepyrũva'ekue peteĩ revolución yjykerete pensamiento crítico ryepýpe.
Siglo XIX mbytépe, oñemboguata marxismo ha socialismo, ha oguereko távapegua yvyporakuéra jeykeko hetave ohóvo, umíva apytépe katu umi tava mba'apoharakuéra hetavéntema.
Marx ojeroviava'ekue materialismo histórico rehe, ha upéva rovake Hegel ojeroviava'ekue Espiritu Fenomenología rehe.
Angloamericano rekoteépe, antiimperialismo ha pluralismo oñepyrũ va'ekue hekojerave ohóvo siglo XX ñepyrũme.
Kóva ha'e va'ekue Jean Paul Sartre ha Louis Althusser época-pe guare, Mao Zedong Chína-pe ha Fidel Castro Cuba-pe victoria-kuéra og̃uenohẽva'ekue, upéicha avei umi acontecimiento jasypo ary 1968-pe guare, ogueraha opavavépe omomba'eguasuvévo upe ideología revolucionaria, ojehechavéva umi Izquierda Pyahu-rehe.
Colonialismo ha racismo ha'e va'ekue tema ojehechamovéva iñapysẽva ohóvo.
Feminismo reñói, avei umi tekoháregua movimiento LGBT ha dominio colonial ñembopaha ha umi política minoría ha'eháicha umi afroamericano ha minoría sexual yvy ape ári okakuaámava, ogueraha oñemomba'eguasúvo pensamiento feminista, poscolonial ha multicultural.
Rawls oipuruva'ekue peteĩ experimento mental, posición original, umi parte-kuéra oñemomba'eguasuvéva oiporavo tekojoja rehegua principio, oñemopyenda hag̃ua tekoha ñepyrũmby, okañyva ignorancia kupépe.
Contemporáneamente iñapysẽvo ética analítica pensamiento angloamericano-pe, Europa-pe iñapysẽ avei filosofía pyahu oñembohovái hag̃ua crítica tekohakuéra oĩva 1950 ha 1980 década ryepýpe. 
Upe línea-pe oĩ avei iñambuéva, heta pensador continental, oĩva gueteri marxismo remimo'ã poguýpe, omoĩ hikuái énfasis pyahu estructuralísmo rehe ha "Hegel jejujey rehe".
Ambue ñe'ẽjovake ojejapova'ekue umi (opaichagua) crítica teoría política liberal rehe, ojapo va'ekue Michael Walzer, Michel Sandel ha Charles Taylor.
Umi comunitarista katuínte oykeko peteĩ control local porãvépe, ha upéicha avei virureko ha tekoháregua política, omombaretevéva capital social akãrapu'ã. 
Oĩ mokõi perspectiva política ojo'áva iñapysẽva siglo XX paha rupi hína republicanismo (térã neo-o cívico-republicanismo) ha capacidad rehegua enfoque.
Peteĩ republicano-pe g̃uarã, taha'e ha'éva esclavo estatus, ha tojeguereko esclavo-pe ojeguerekoháicha, kóva ikatu oñemoambue.
Mokõive, capacidad rehegua enfoque ha avei republicanismo he'i hikuái elección oguerekova'erã katuete financiación.
Ojehechakuaa umi teoría he'íva yvypóra ha'eha mymba sociable ha polis ( tava estado ymaveguare Grecia-pegua) heñói va'ekue umi mymba oguereko hag̃ua teko porãve.
Burke ha'e va'ekue peteĩva umi oykeko mbaretéva Revolución Americana.
Chomsky hína crítico ha'evéva Estados Unidos política exterior rehegua, Estado contemporaneo-pegua neoliberalismo ha capitalismo, ñorãirõ israelí-palestino ha umi momaranduha ha'evéva rehegua.
William E. Connolly: oipytyvõ oike hag̃ua filosofía posmoderna teoría política-pe ha ombohape teoría pyahu pluralismo ha democracia agonista rehegua.
Thomas Hill Green: pensador liberal moderno ha oñepyrũ ypýva libertad positiva rehe ñeñangareko.
Hembiapo ypy oguereko va'ekue influencia mbarete Frakfurt-pegua mbo'ehaógui.
Oñembo'y mbarete capitalismo de libre mercado rehehápe, upépe jahecha estado rembiapo tee hína omopyenda porã estado de derecho ha tojeheja iñembohape ha'eñónte ha hekopete.
David Hume: Ombohovaiva'ekue contrato social rehegua teoría John Locke mba'éva ha ambuépe oñemopyenda rupi acuerdo real mito rehe.
Ojehecharamova'ekue Estados Unidos Declaración de Independencia rehe.
He'iva'ekue oñekotevẽha peteĩ tetãnguéra atyguasu oñeñangareko hag̃ua yvy'ape árigua py'aguapy rehe.
Oñemomombyry Hobbes-gui, ha he'i oĩramo peteĩ tekoha umi valor moral ha'eha independiente mburuvicha pokatuvetégui ha heta oĩ ojehecharamóva, oñembo'y mbarete peteĩ pokatuvete oguerekóva poder limitado, propiedad personal ñeñangareko rehe.
Peteĩva umi omoheñói va'ekue marxismo occidental.
Ombohapeva'ekue arte de gobernar, realismo jehechapy guive, ojeguerovia rangue idealismo rehe.
Teórico político-háicha, oguerovia pokatu ñemboja'o rehe, ha ohechauka peteĩ conjunto integral control ha equilibrio rehegua oñekotevẽva oñeñangareko hag̃ua yvypóra derecho rehe upe mayoría tiranía-gui.
Omoĩnge va'ekue concepto "dessublimación represiva", upépe control social ikatu omba'apo ndaha'éi control directo rehe añónte, ha avei deseo manipulación rehegua.
Omoheñói ideología rehegua concepto, oikehápe jerovia (ha'épa térã ndaha'éi) omohenda ha ombohapéva umi tekoha rehegua ñemongu'e.
Mencius: Confucio mbo'ehaópegua pensador oñemomba'eguasuvéva, ha'e hína teórico ypy ome'ẽva peteĩ argumento hesakãva, upe obligación oguerekóva mburuvicha yvyporakuéra favor-pe.
Montesquieu: Ojesa'ỹijo tavusu rehe ñeñangareko peteĩ "poder rehegua equilibrio rehe" peteĩ estado ñemboja'ópe.
Umi intérprete oñombohovake hikuái filosofía política rehegua retepy rehe.
Platón: ohai peteĩ ñomongeta ipukúva hérava La República, upépe oikuaauka filosofía política oguerekóva: tavusúpegua yvyporakuéra oñemohendava'erã mbohapy categoría-pe.
Ayn Rand: omoheñói va'ekue objetivismo ha omongu'eva'ekue umi movimiento objetivista ha libertario Estados Unidos-pe siglo XX mbyte rupi.
Tetã pokatuvete ojeiva'erã virurekógui ojeihaguéicha ha ojeihaguére jeroviapýgui.
Adam Smith: Py'ỹinte oje'e omoheñoihague virureko moderno; ohesa'ỹijo viru rehegua beneficio oñeme'ẽva comportamiento egoísta rehegua ("tembiapo ndojekuaáiva") apoporãmbyhára ha ñemuharakuéra mba'éva.
Sócrates: Ojekuaáva filosofía política occidental moheñoiháramo, oguereko rupi raka'e influencia ñe'ẽ'ayvu rupive umi contemporaneo ateniense ári; Ha katu Sócrates araka'eve ndohaíriva mba'eve, heta mba'e jaikuaáva ichugui ha oporombo'e va'ekue ou hemimbo'e ojekuaavéva rupi, Platón. 
Max Stirner: Pensador oñemomba'eguasúva anarquismo ryepýpe ha representante ha'evéva corriente anarquista-pegua ojekuaáva anarquismo individualista-ramo. 
Ambue forma oguerekóva avei filosofía política ha jurisprudencia, omba'apóva hekopete umi estado tekoháre ha pokatu ha mba'éichapa oguata.
Filosofía presocrática, avei ojekuaáva filosofía griega temprana-ramo, ha'e hína filosofía griega antigua Sócrates mboyvegua.
Hembiapo ha ijehaipy aimete okañymba.
Filosofía presocrática oñepyrũ siglo VI a.C-pe mbohapyve milesios ndive: Tales, Amaxinandro ha Anaxímenes.
Jenófanes ojekuaa hína crítica ojapo va'ekue antropomorfismo de los dioses rehe.
Eleática mbo'ehao (Parménides, Zeno ha Melissus) ohoveva'ekue siglo V a.C-peve.
Anaxágoras ha Empédocles ome'ẽ peteĩ ñemombe'u opavavépe g̃uarã mba'éichapa heñói raka'e universo.
Ojeporu'ypy va'ekue filósofo alemán J.A. Eberhard "vorsokratische Philosophie'''-ramo, siglo XVIII pahápe.
Ko término iñapañuãi, oĩ rupi ambue presocrático-kuéra oĩ hikuái interesado ética rehe ha mba'éichapa ikatu ojeikoporãve.
James Warren-pe g̃uarã, jehechakuaáve umi filósofo presocrático ha umi filósofo era clásica-pegua ndaha'éi Sócrates rehe añónte, avei geografía ha ambue aranduka oikovéva rehe.
Erudito André Laks ohechauka mokõi tradición omboja'okuévo umi presocrático socrático-kuéragui, opytáva era clásica-pe ha ojepyso ko'ágã peve.
Heta jehaiporãmby ojehero Peri Physeos, térã Naturaleza rehegua, Téra ikatúva raka'e ome'ẽ chupekuéra ambue apoharakuéra.
Omoĩvévo apañuãi he'ívape, ha'e hína lenguaje nahesakãi ojeporúva.
Teofrasto, aristóteles rekoviare, ohai peteĩ aranduka hérava Físico-kuéra remimo'ã, ha'e va'ekue jehaiporãmby ypy presocrático ymaveguare-pe.
Umi mbo'ehára ko'ágã oipuru ko aranduka ogueromandu'a hag̃ua umi fragmento oipurukuévo peteĩ esquema oguerekóva código ojeheróva papapy Diels- Kranz.
Upéva rire oĩ peteĩ código he'iva ko fragmento-pa ha'e peteĩ testimonio, oguerekóva código taha'e "A" térã "B" ha'épa añete filósofo cita mba'e tee.
Era presocrática hi'areva'ekue mokõi siglo-rupi, upéva ryepýpe Imperio persa aqueménida ojepyso va'ekue ohóvo oeste gotyo, upéva aja griego-kuéra oñakãrapu'ã virurekópe ha y rape jeporúpe, ha og̃uahẽ Chipre ha Siria-pe.
Umi griego opu'ãva'ekue 499 a.C., Ha katu ipahápe ho'ajeyva'ekue 494 a.C-pe.
Heta mba'e oĩ oipytyvõva'ekue filosofía presocrática ñemoheñóirã, Grecia antigua-pe.
Ambue mba'e ha'e va'ekue ndahasýi ha pya'eve ojejapo umi viaje griego-kuera apytépe, ogueraháva peteĩ remimo'ã ñembojopara ha ñembojovaképe.
Sistema político democrático poleis rehegua avei oipytyvõ filosofía akãrapu'ãme.
Filósofo-kuéra remimo'ã, ha'e va'ekue, ikatuhápeve, ñembohovái umi ñeporandúpe oĩ va'ekue presente vevuimi Homero ha Hesíodo jehaiporãmbýpe.
Oje'e hesekuéra presocrático-kuéra mboyveguaha oheka rupi oikuaave yvy'apu'a reñói ha omohenda hekopete folklore tradicional ha leyenda-kuéra.
Umi filósofo presocrático oĩ'ypy va'ekue oikundaha heta raka'e ambue yvykuéra rehe, he'iséva upe pensamiento presocrático oñemopyendahague tetã ambuépe ha avei hetãnguéra ryepýpe.
Umi filósofo presocrático ojokupyty hikuái upe ñeimo'ã oĩha peteĩ explicación añoite taha'e pluralidad-pe g̃uarã ha avei singularidad del todo-pe g̃uarã, ha upe explicación ndaha'éi umi dioses rembiapo añónte.
Heta oĩ ohekáva principio material (arche) mba'ekuéra rehegua ha upe ñemoheñói ha ñembokusugue método.
Ñeha'a ojapóva ome'ẽ hag̃ua sentido cosmos-pe, ombosako'i hikuái término ha concepto pyahu taha'e ritmo, simetría, analogía, deduccionismo, naturaleza matematicación ha ambueve.
Ikatu he'ise ñepyrũ térã ñemoheñói ha hyepýpe ikatu oĩ peteĩ efecto umi mba'e ohapykuehóvape.
Kóva ikatu oiko ndojeguerekói rupi instrumento térã ojehechase yvy'apu'a peteĩ unidad-ramo, oñembyaikuaa'ỹva, upévare hasyeterei okáguivo ohechávape g̃uarã, ohechakuaa hag̃ua naturaleza-pegua fracción michĩva peteĩ control experimental poguýpe.
Sistemático-kuéra oñeha'ã rupi oikuaauka oparupiete umi mba'e ojuhuva'ekue.
Umi presocrático ndaha'eiva'ekue ateo; nomomba'eguasúi hikuái dioses jeroike fenómeno natural-kuérape térã omboykete umi dios-pe mundo natural-gui.
Filosofía presocrática fase ypy, katuetéva Milesios, Jenófanes ha Heráclito mba'e, ha'e va'ekue omboyke cosmogonía tradicional ha oñeha'ã omombe'u naturaleza reko observación ha ñeimo'a empírico guive.
Umi eleástico ha'e va'ekue avei monista (oimo'ã peteĩ mba'énte oikoha ha opamba'e uperire ha'e hína oñemoambuéva ichugui).
Oje'e hese ha'eha filósofo occidental ra'ẽve ha'e rupi oipuru ypyva'ekue razón, oipuru prueba ha oikuauakapaite.
Tales ikatu raka'e oguereko ascendencia fenicia.
Ha katu, Tales, oñembokatupyryve geometría-pe, razonamiento abstracto deductivo rupive ohupytykuévo generalización opavavépe g̃uarã.
Tales og̃uahẽ Sardis-pe, heta griego upéramo guaréicha, oñeñongatuhaguépe registro astronómico ha ojeporu observación astronómica umimba'e ndahasýivape g̃uarã (petróleo ñemono'õ).
He'iva'ekue yvy'apu'a heñói peteĩ elemento-gui ha ndaha'éi peteĩ ser divino-gui.
ha'e va'ekue Mileto élite-pegua, iviru heta ha mburuvicha.
Tales ñembohováipe, omoĩ principio raẽpe peteĩ sustancia ndojekuaáiva, ndaijapýraiva, ha ndoguerekóiva mba'eve (apeiron), upe guive ndojokupytýi umi opuesto primario, haku ha ho'ysãva, he'õ ha ikãva.
Avei ojekuaa oñamimdu'u mbaretehaguére yvy'apu'a reñói rehe.
Avei ohai peteĩ aranduka naturaleza rehegua prosa rupive.
ha'e va'ekue peteĩ ñe'ẽpapára oikundaha katuíva ha ohecharamovéva hína teología ha epistemología.
Ojekuaava'ekue he'ihaguére umi buey, kavaju térã león-kuéra ikatúramo omoha'ãnga, omoha'ãngáta umi dios omomorãva buey, kavaju térã león-ramo.
Jenófanes avei oikuave'ẽ explicación naturalista umi fenómeno rehegua taha'e kuarahy, arcoíris ha tata San Telmo mba'éva.
Jepéramo Jenófanes ha'e va'ekue pesimista yvypóra capacidad rehe ohupyty hag̃ua conocimiento, avei oguerovia akãrapu'ã mbeguekatu rehe, pensamiento crítico rupive.
Heráclito he'i opaite mba'e naturaleza ryepýpe oñemoambue katui ha araka'eve ndopytái.
Tatágui oiko y ha yvy ha upéicha jeyjey.
Upépe, Heráclito he'i ndaikatuiha jajahu mokõi jey peteĩ ysyrýpe, upégui osẽ oñemombyky upe lema ta panta rhei (mba'eve ndopytái).
Ambue concepto Heráclito mba'éva añónte, he'i umi opuesto ojohekaha ojoapytépe, peteĩ doctrina ojeheróva opuesto rehegua unidad.
Heráclito umi doctrina opuesto unidad rehegua he'i yvy'apu'a rehegua unidad ha ivorekuéra opyta hendápe upe tensión ojapóva umi opuesto-kuéra.
Peteĩ temimo'ã ha'evéva Heráclito mba'éva hína logos, peteĩ griego ñe'ẽ ymaiterei guare, oguerekóva heta mba'e he'iséva; heráclito ikatu raka'e oipuru peteĩ he'ise joavýva upe ñe'ẽgui peteĩteĩ umi aranduka oipurúvape.
Heta década uperiréma okañy manteva'erã Croton-gui ha oho opyta Metapontum-pe.
Omotenonde hemimo'ãnguéra, ha omboguapy opaite mba'e oñemohenda papapy rehe, universo ojejapo papapýgui ha opaite mba'e ha'e analogía reflejo ha geometría jokupyty.
Hekove oikoháicha ha'e va'ekue ascética, ha ojejoko heta placer oĩvagui ha tembi'úgui.
Ambue filósofo-kuéra presocrático opuka hikuái Pitágoras rehe oguerovia rupi reencarnación rehe.
Pitagorismo oike mbarete uperiregua corriente cristiana-kuérape taha'e neoplatonismo, ha umi método pedagógico imba'éva oipurujey uperire Platón.
Aristóteles ha Diógenes Laercio-pe g̃uarã, Jenófanes ha'e va'ekue Parménides mbo'eharakue ha oñombohavake hikuái oimépa Jenófanes oĩva'erã eleático apytépe.
ha'e va'ekue he'i raẽtevéva yvy ijapu'aha.
Parménides ohai va'ekue peteĩ ñe'ẽpoty hasyetereíva oñeikumby, hérava naturaleza Ári rehegua térã ha'éva Ári, oike mbareteva'ekue filosofía griega uperireguápe.
Ko ñe'ẽpoty oguereko mbohapy vore, proemio (he'iséva prefacio), Añetegua Rape ha Remimo'ã Rape.
Añetegua Rape upéicharamo ha'e va'ekue, ha ko'ágãite peve, ñe'ẽpoty oñemomba'eguasueteríva.
Upéicharamo, opaite mba'e ñaimo'ãva añeteha, ñandete voi, hína representación ndaha'éiva.
Diosa ombo'e Kourus-pe oipuru hag̃ua razonamiento oikumby hag̃ua umi oje'évapa añete térã japu, oñemboykévo umi sentido ndaha'éicha upéicha.
Zeno ha Milissus oipurujeýnte Parménides pensamiento cosmología rehegua. 
Oñeha'ã ome'ẽ peteĩ explicación mba'érepa ñaimo'ã oĩha heta mba'e ndaipori'ỹva.
Anaxágoras hekoreñoiva'ekue Jonia-pe, Ha katu ha'e va'ekue filósofo ypy oñemomba'eguasúva ohova'ekue Atenas-pe.
Anaxágoras ha'e va'ekue avei influencia guasu Sócrates-pe g̃uarã.
Interpretación-kuéra ojoavy avei umi oje'esévagui.
Opaite umi mba'e ha'e va'ekue heta elemento ojehe'áva, taha'e yvytu, y ha ambue.
Nous avei oñeimo'ava'ekue ha'eha peteĩ bloque arapy ojejapohague, Ha katu oiko umi objeto oikovévape añónte.
Anaxágoras omotenonde pensamiento milesio epitemología rehegua, ha oñeha'ã ome'ẽvo peteĩ explicación ikatúva oiko opaite umi fenómeno natural-pe g̃uarã. 
Diógenes Laercio-pe g̃uarã, Empédocles ohai mokõi aranduka ñe'ẽpotýramo: Peri Physeos ( Naturaleza Ári rehegua) ha Katharmoi (Purificación-kuéra).
Avei ojeporu gueteri Anaxágoras pensamiento irundy "rapo rehe" (he'ise, umi elemento clásico), ha ojehe'akuévo omoheñói opamba'e oĩva ñande jerére.
Ko'ã mokõi mbaretekue ojoavy ojuehegui ha omba'apokuévo upe material-ári irundy rapo rehe, ojoaju térã ojora umi irundy rapokue, ha upéva jehe'akue hína resultado opaite mba'e oikovéva.
Ojehecharamove hína upe cosmología átomica rehe, jepéramo pensamiento oguerekóvape ogueroike hetave filosofía-pegua campo, taha'e ética, matemática, estética, pólitica ha avei embriología. 
Demócrito ha Leucipo ha'e va'ekue escépticos umi sentido rehegua confiabilidad rehe ñañe'ẽramo, Ha katu oguerovia hikuái upe movimiento oikoha.
Umi átomo oñemomỹi nandi hápe, ojoaju ojuehe ha omoheñói hikuaí yvy ape ári jaikoha pluralidad, upéva oiko mecánicamente añóite.
Demócrito he'i iñe'ẽ pahápe opaite mba'e ha'eha átomo ha vacío, heta umi ñane sentido ndaha'éi añete, katu oĩma va'ekuevoi.
Ojepoi hikuái pensamiento tradicional ári, dios-kuéra guive moralidad peve, ombohapekuévo filosofía jehapereka pyahu ha ambue disciplina-kuéra, taha'e teatro, ciencias sociales, matemáticas ha tembiasakue.
Umi sofista ombo'e va'ekue retórica ha mba'éichapa oñembohapéta apañuãikuéra hetave punto de vista guive.
Gorgias ohai va'ekue peteĩ aranduka ojeherova Naturaleza Ári rehegua, ha upépe ombohovái umi eleático concepto umi ha'e ha ndaha'éiva rehe.
Antífona, omoĩraẽve léi natural, tavusu léi ári.
Oñeha'ã ome'ẽ peteĩ explicación variedad rehegua ha upéicha avei cosmos rehegua unidad.
Diógenes Apolonia-pegua ojevyjey monismo milesio gotyo, Ha katu oguereko peteĩ pensamiento ojehechaporãitevéva.
Jepéramo Pitágoras ha Empédocles he'i ijehekuéravoi iñarandukue ouhague peteĩ inspiración divina-gui, oñeha'ã oporombo'e térã omombarete yvyporakuérape ohekávo añeteva reino natural ári: Pitágoras, matemáticas ha geometría rupive ha Empédocles ojeroviave tembiasakue rehe.
Ojepoi hikuái dios-kuéra representación tradional ári, omboguapyva'ekue Homero ha Hesiodo ha omoĩ hikuái escrutinio guýpe griego-kuéra jeroviapy opavavemba'éva, ha oñepyrũ apañuãi filosofía natural ha teología ojoapytépe.
Pensamiento teológico oñepyrũ umi filósofo milesios ndive.
Jenófanes omboguapy mbohapy condición Ñandejárape g̃uarã: iporãmbaiteva'erã, nomanoiva'erã ha ndojoguaiva'erã nipeteĩ yvypórape, ha kóva tuicha impacto oguereko pensamiento religioso occidental-pe.
Anaxágoras he'iva'ekue upe inteligencia cósmica (nous) ombohekove opa mba'épe.
Hipócrates ha'e va'ekue (katuínte ojehechakuaáva medicina rúramo) oipe'ava ojuehegui mokõive dominio, Ha katu ndipe'apái.
Naturaleza katuínte iñambuéva oñemombyky upe axioma panta rhei heráclito mba'éva (opamba'e oĩ peteĩ estado osyryry katuívape).
Umi presocrático ohekava'ekue oikumby naturaleza rehegua ñemohenda, racionalismo rupive, observación ha explicación ñeikuave'ẽ rupive ikatúva oñeimo'ã científico-ha, ha upéva omoheñói va'ekue racionalismo occidental.
Amaxinandro ohechauka va'ekue razón suficiente rehegua principio, peteĩ argumento revolucionario ombohapétava avei upe principio he'íva mba'eve nosẽi mba'evégui.
Jenófanes avei ohechauka peteĩ crítica religión antropomórfica rehe, ha omohesakã razón rupive upe inconsistencia oĩva dios-kuéra representación rehe religión popular griga ryepýpe.
Ambue presocrático-kuéra avei oheka va'ekue ñembohovái arché ñeporandúpe, oikuave'ẽnguévo heta ñembohovái, Ha katu oñepyrũma ojeguata pensamiento científico rapére.
Pensamiento filosófico omoheñóiva umi presocrático oike mbareteva'ekue umi filósofo, tembiasakue mombe'uhára ha jehaiporamby uperireguárehe.
Umi naturalista ombohoyvava Sócrates-pe ha ha'e om omba'eguasu ha oikuaáseve arapy sustancia rekápe, hakatu kóva ogueve ohóvo omopyendávo ijeikuaaseve epistemología rehe, virtud ha ética mundo natural rangue.
Cicerón ojesa'ỹijova'ekue hemimo'ã presocrático-kuéra rehe ijehaipy ojeheróva "Tusculanae Disputationes ryepýpe", upépe ohechakuaa pensamiento presocrático-pegua naturaleza teórica, umi "iñaranduvéva" mboyvegua, hesahóva umi mba'e ndahasyivéva rehe.
Aristóteles ombohovái umi presocrático-pe Metefísica aranduka ypýpe, omoñepyrũnguévo filosofía imba'évavoi ha arché jeheka.
Francis Bacon, peteĩ filósofo siglo XVI-pegua ojekuaáva omongu'e rupi método científico, ikatu raka'e ha'e filósofo ypy era moderna-pegua oipuruva'ekue oĩháicha umi axioma presocrático ijehaipykuérape.
Friedrich Nietzsche omomba'eguasueterei va'ekue umi presocrático-pe, ha he'i hesekuéra "espiritu rehegua tirano" ohechauka hag̃ua upe antítesis oĩva ha ohecharamoveha Sócrates-gui ha umi uperireguáva.
Omombe'uháicha ijehaipýpe, omboguapýva heta iñarandukápe, era presocrática ha'e va'ekue era ha'evéva Grecia-pe, upéva aja Edad de Oro ojeheróva ohapykuehova ha'e va'ekue decadencia era, Nietzche-pe g̃uarã.
Jepéramo ko período, ojekuaáva vore peteĩháme Primavera ha Otoño período ha umi Reino Oñorãirõva período, ha ipahaitépe henyhẽte mba'e vai ha ñorairo vai, avei ojekuaa filosofía chína rehegua Edad de Oro, oñombohavake ha oñemboguata rupi tekosasõme heta pensamiento ha temimo'ã.
Taoísmo ( ojeheróva avei Daoísmo), peteĩ filosofía omopyendáva Mbohapyve Joya Tao-pegua: compasión, moderación ha humildad, upéva aja pensamiento taoísta katuínte oñemopyenda naturaleza-pe, jokupyty oĩva humanidad ha cosmos ojoapytépe; tekoresãi ha yvypóra jeiko'areve; y wu wei (jejapo katui jejapo ỹrehe).
Agrarismo, térã Agrarismo Mbo'ehao, oykeko mbareteva'ekue comunalismo utópico campesino ha avei igualitarismo-pe.
Ko Mbo'ehaopegua erudito-kuéra ikatupyry hikuái ñe'ẽ ayvúpe, avei polémica ha ojeporekakuaa.
Mbo'ehao "Ñomongueta Michĩvéva", ndaha'éiva mbo'ehao omboguatáva peteĩ pensamiento añónte, omboguata peteĩ filosofía oñembohapéva opaite umi pensamiento oñembohavakéva ohóvo ha heñói raka'e opáichagua yvyporakuéragui oikundaháha tapérehe.
Confusionismo imbareteva'ekue dinastía Han aja, ha pensador iñaranduvéva ha'e va'ekue Dong Zhongshu, oĩ va'ekue cofusionismo rypýpe, Mbo'ehao Zhongshu ha Po Elemento teoría pensamiento-kuéra omboguatakuévo.
Ombohovái hikuái upe Confucio suposición peteĩ figura divina-ramo ha ojehechakuaa ichupe sabio iñaranduvévaramo, Ha katu ha'e avei yvypórante ha omanókuaa.
Budismo og̃uahẽ chína-pe siglo I jerére rupi d.C., Ha katu Norte ha Sur-pegua, Sui ha Tang dinastía-kuéra época-pe raẽ, ojeroike mbareteva'ekue ha ojehechakuaavéma.
Kóva oporogueraha oñeporandúvo ser único rehe, oĩva kañymbýpe fenómeno empírico deiversidad-pe, ha opamba'e heñóihague.
Pokõi Rishis: Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kasyapa, Vasishtha, Viswamitra.
Filosofía griega ymaveguare heñói va'ekue siglo VI a.C.-pe, ha upépe oñembopaha Edad griega.
Omba'apo heta tema oĩva rehe, oikehápe astronomía, epistemología, matemáticas, filosofía política, ética, metafísica, ontología, lógica, biología, retórica ha avei estética.
Umi línea imbaretéva hesakã ha ndopytáiva oho umi ymaveguare filósofo griego ha helenístico filosofía romana peve, filosofía islámica primitiva, escolástica medieval, Renacimiento europeo ha avei Siglo de las luces.
Ha katu oñombo'e hikuái ojupe razonamiento.
Tales omboheko filosofía milesia mbo'ehao ha ohapykueho ichupe Anaximandro, he'iva'ekue upe oĩva kañymbýpe térã arche ndaikatúi ỹramo peteĩnte jepe umi elemento clásico, ha katu "ijapyra'ỹva" "ojekuaa'ỹva" (apeiron, grigo ñe'ẽme).
Iñambuéva milesia mbo'ehaógui, omopyendáva peteĩ elemento opytáva ha'eháicha arche, Heráclito ombo'e pantha rhei ("opamba'e osyryry"), ha tata ha'e hína elemento hi'ag̃uivéva ko osyryry opaveỹva.
Ser, omopyenda, he'ise hína eternidad, upéva aja oĩva rehe ikatu oñeñakangeta; peteĩ mba'e ha'éva, avei, ndaikatúi vaicha vaichánte, upévare rarefacción ha condensación umi milesios mba'éva ndaikatúi, Ser rehe ñañe'ẽramo; ipahaitépe, movimiento oikotevẽ katuete rupi peteĩ mba'e oiko, okaháguio mba'e omýivagui (he'ise,
Kóva jeykekópe, Parménides remimbo'e, Zenón Elea-pegua, oñeha'ã ohechauka movimiento rehegua concepto noiporãiha ha upévare, movimiento ndahekovéi.
Leucipo oñe'ẽ peteĩ pluralismo ontológico rehe, peteĩ cosmogonía ipyendáva mokói elemento ha'evévape: vacio ha átomo-kuéra.
Jepéramo filosofía ha'e va'ekue peteĩ tembiapo oñemopyendáva Sócrates mboyve, Cicerón ohechakuaa ichupe ha'ehague "ogueru ypyva'ekue filosofía yvágagui, omog̃uahẽ tavusuháre, omoĩnge ogaháre, ha ojopy ichupe ohesa'ỹijo hag̃ua moral ha tekove, oĩ porãva ha oĩ vaíva."
Oĩ rupi heta ñomongeta oĩhápe Sócrates (omombe'uháicha Platón ha Jenofonte) oñemohu'ã omyahe'ỹ rehe peteĩ conclusión-pe, térã nahu'ã porãi, omongu'e ñe'ẽñombohovake mba'e significado-pa oguereko método socrático.
Sócrates ombo'e mavavéa ndoipotaiha mba'e ivaíva, upévare oĩramo yvypóra ojapóva mba'e ivaietereíva, ojapónera'e ojapose'ỹ rehe térã oikuaa'ỹ rehe; upévare jey, opaite virtud hína conocimiento.
Ha katu, estadista guasu Pericles oikuaa porãva'ekue ha oĩ jokupytýpe ko jeikuaa pyahu ndive ha ha'e raka'e Anaxágoras angirũ, ha umi oponente político oguerekóva otaky hese oikuaakuévo hikuái oguerekoha peteĩ reacción conservadora umi filósofo rovake; ha upéguive oñeimo'ã peteĩ crimen jehapereka yvága ha yvyguýpe, oñeimo'ã rupi umía tema ivaíva.
Ha katu, Sócrates añoite hína yvypóra oĩ va'ekue acusado ko léi poguýpe, oĩ va'ekue condenado ha sentenciado omanóvo ary 399 a.C. (ehecha Sócrates rehegua juicio).
Platón omoĩ Sócrates-pe ñe'ẽmyasaihára ha'evéva ramo iñomongetakuéragui, ha upépe oñemopyenda platonismo (ha upégui ohasa neoplatonismo-pe).
Zenón de Citium, katu, omopyenda cinismo rehegua ética, omboheko hag̃ua estoicismo.
Jenofonte ndive, Platón hína oikuaavéva Sócrates rekove ha ijeroviapýre ha nameméi oñemohesakãkuaa mokõivéa apytépe.
Jepéramo peteĩ sabio pokatu ojepotavéne peteĩ léi pokatúgui, umi sabio ndaikatúi ohapejoko umi itavyvéa juzgamiento, ha upévare iporãvénte oñemboguata léipegua pokatu.
Platón ñomongetakuéra avei oguereko tema metafísica rehegua, oñemomba'eguasuvéva hína umi forma rehegua teoría.
Ombojoja aimete opavave yvypórape, umi yvypóra oñeñapytĩva peteĩ cueva-pe, ha upépe omaña katui ha'ãngáre añónte ha pévante ohecha ha ndoikuaái ambue mba'e oikóva ijerére.
Ko'ã viajero oikejeýramo ko cueva-pe, umi oĩmavavoi hyepýpe (omaña katuíva upépe ha'ãngáre) ndaikatu mo'ãi oikumby ni oguerovia umi mba'e oikova okaháre "okapegua rekove".
Bertrand Russell, A History of Western Philosophy (Nueva York távape: Simon & Schuster, 1972).
Ombohovake ojehaiva'ekue República-pe ha Platón leikuéra ha he'i forma-kuéra rehegua teoría rehe "ñe'ẽ nandirei ha metáfora poética-ha".
Antístenes oipuru Sócrates ascetismo ha he'i Platón rehe orgulloso ha ohechauka oguereko'ỹva.
 Euclides de Megara omoheñói va'ekue, peteĩva umi Sócrates remimbo'e.
Pirronismo omoĩ ataraxia ñemboguatave (peteĩ estado de ecuanimidad) upe tape ojehupyty hag̃ua eudaimonía.
Ética imba'éva oñemboguapy hína "Placer jehekápe ha tasy jehapejoko".
Umi contribución lógica ko'ágã peve oĩ gueteri cálculo proposicional contemporaneo-pe.
Ko platonísmo período escéptico ymaveguare, Arcesilao guive Filón de Larisa peve, ojekuaava'ekue Academia Pyahúramo, jepéramo ymave guare haihára omboja'ove, ha'eháicha Academia Media.
Umi pirronista ohupytyse aja ataraxia ñembohapeve, Arcesilao rire umi mbo'ehára ascético nomboguapýi ataraxia jehupytyrã teéramo.
Imperio Bizantino-pe oñeñongatu ha ojeikuaave griego remimo'ãmby, ha nda'aréi upe Islam expansión ypýgui, umi califas abasíes oheja hikuái umi manuscrito griego ñembyaty ha ogueru hikuái ñe'ẽasahára omomba'eguasuve hag̃ua prestigio oguerekóva.
Filosofía medieval ha'e hína filosofía oĩ va'ekue Edad media aja, ko período ojepyso aimete Imperio Romano Occidental ho'a guive siglo V-pe ha oho hese Renacimiento siglo XV-peve.
Ikatu hína Avicena ha Averroes excepción oĩva, upéi katu umi pensador medieval nde'iri hikuái ijehe filósofo teéha: chupekuéra g̃uarã, Filósofo teéte hína umi haihára pagano ymaveguare ha'eháicha Platón ha Aritóteles.
Peteĩ mba'e oñembohovakeve va'ekue upe época-pe ha'e va'ekue jeroviapy razón renondépe.
Ha katu, oñemoneĩ oñepyrũhague Agustín ndive (354-430), oĩva período clásico ryepýpe, ha hu'ã hína tekombo'e rehegua renacimiento hiarevéva siglo XI pahápe, oñepyrũvo período medieval ijyvatéva.
Umi período uperireguápe, monje-kuéra ojeporu ombokatupyry hag̃ua moakãhára ha eclesiástico kuérape.
Heta umi Aristóteles rembiapokue ndojekuaaiva'ekue ko período-pe.
Agustín ojekuaa hína tupão ru guasuve oĩva.
Hetavéma mil ary ryepýpe, peteĩ añóite oĩ jehaipy teología ha filosofía latina ndohechaukáiva hembiapokue térã autoridad oguerekóva.
Oiko ichugui consul ary 510-pe umi ostrogodos reino-pe.
Ohai hemimo'ã ko'ã jehaiporamby rehe ha Porfirio rembiapo ojeheróva Isagoge ári ( hemimo'ã ñemohendakuéra rehegua).
Ko período jerére iñapysẽ heta apañuãi doctrina-kuéra rehegua, taha'e, oimépa Ñandejára omboúma ambue yvypórape salvación-rã ha ambu yvypórapa oúma voi condenado.
Ha'épa hína hostia Kirito ymaiteguare rete?
Ko período avei oĩ testigo-ramo erudición rehegua renacimiento.
Uperiréma, St. Abbo of Fleury (abad 988-1004), abadía reformada-pegua mbo'ehao moakãha, poguýpe, Fleury oguerovy'a jey mokõiha edad de oro.
Siglo XIII ñepyrũ oĩ va'ekue testigo-ramo filosofía griega oñakarapu'ãjeýramo.
Umi réi normando-kuéra imabaretevéva ombyaty hikuái corte ryepýpe yvyporakuéra iñaranduvéva Italia-gua ha ambue área-pegua, ohechauka hag̃ua prestigio ogurekóva.
Mbo'ehaovusukuéra iñakarapu'ãjoa Europa tavusuhárupi ko período aja, ha umi clerigo-pegua órden ndojokupytýiva tupão ryepýpe, oñepyrũ oñorairõ hikuái oguereko hag̃ua ipoguýpe control político ha intelectual ko'ã tekombo'eha renda ári.
Umi representante guasuve oguerekóva pensamiento dominicano ko período-pe ha'e va'ekue Alberto Magno (ha'evéva) Tomás de Aquino, hembiapo iñapytu'ũreñói rupive ombyapu'a ha omombyky racionalismo griego ha doctrina cristiana ipahápe omoakã ha omopyenda filosofía católica.
Tomás de Aquino ohechauka mba'éichapa ikatu oñemoĩnge heta mba'e Aristóteles filosofía rehegua oje'a'ỹ rehe "jejavýpe" Averroes he'iva'ekue.
Aña rehegua apañuãi: Umi filósofo clásico oikuaara'ã va'ekue hikuái aña naturaleza rehe, Ha katu apañuãi oĩva mba'éichapa peteĩ Ñandejára oporohayhúva, oporomboyke'ỹva ha imbaretetereíva ikatúta omoheñói peteĩ sistema upe aña oĩhápe oñepyrũ ypyva'ekue época medieval-pe.
Ha katu, siglo XIV-guive tenonde gotyo, razonamiento matemático jeporu katui filosofía natural ryepýpe, ombohape ciencia reñói período moderno temprano ryepýpe.
Período mboyveguápe, haihára Peter Abelard ohai hikuái hemimo'ã umi jehaiporãmby lógica ymaveguare ári ( Aristóteles reheguáva, avei Porfirio mba'éva Interpratación ha Isagoge ári).
( Ñe'ẽ 'intencionalalidad' ombohekovejeyva'ekue Franz Brentano, omoha'ãngaseva'ekue edad media jeporu).
Umi tembiasakue intelectual-pe iñaranduvéva oipuru hikuái ñe'ẽpy "Renacimiento-pegua filosofía" oñe'ẽ hag̃uã período ojegueroguatáva Europa-pe ikatu raka'e 1355 ha 1650 ryepýpe (ko arange oñemotenonde Europa centro ha norte-gotyo gUmi tembiasakue intelectual-pe iñaranduvéva oipuru hikuái ñe'ẽpy "Renacimiento-pegua filosofía" oñe'ẽ hag̃uã período ojegueroguatáva Europa-pe ikatu raka'e 1355 ha 1650 ryepýpe (ko arange oñemotenonde Europa centro ha norte-gotyo g̃uarã ha avei umi área taha'e Hispanoamérica, India, Japón ha China Europa influencia poguýpe).
Umi je'e oĩva Aristóteles jehaiporãmby rehe ha'e va'ekue oñeikumby hag̃ua filosofía ndahesa'ivéi Renacimiento aja, ohechava'ekue ñe'easakuéra rekojera, temimo'ã ha ambue hembiapo ñeikumbyjey, taha'e latín-pe ha lengua vernácula-pe.
Ko ipahagua, ojoguáva ambue mba'épe umi ñe'ẽ ñembohovái moderno-pe, ohesa'ỹijo umi oĩ porã térã oĩ vaíva umi posición-kuéra téra ñeikumbyjey filosofía particular rehegua.
Platón, ojekuaáva mokõi ñomongeta ha peteĩ vore rehe añónte Edad Media-pe, ojekuaavéntema umi ñe'ẽasaeta latín-pe, Italia siglo XV-peguápe, oñemohu'ãva'ekue ñe'ẽasa mbareteve hembiapokue oĩhaguéichagui ojapo va'ekue Marsilio Ficino, Florencia-pe, ary 1484-pe.
Ndaha'éi opaite humanista-kuéra Renacimiento-pegua ohapykuehóva chupe opamba'épe, Ha katu Petrarca oykeko ojeipysovévo 'canon' upéramo guare (ymave ñe'ẽpoty pagano rehe oje'eva'ekue nandi ha peligroso), upéva oiko avei filosofía ryepýpe.
Ambue filosofía ymaveguere movimiento-kuéra avei oike ñepyrũjey corriente ha'evévape.
Ko posición ojehapejoko ha ojehekojopyvéntema Renacimiento aja, oĩ rupi pensador-kuéra he'íva Thomas omohenda va'ekue noiporãiha ha ética hína mba'eguasuvéva moralidad ryepýpe.
Jahechahaguéicha, oimo'ã hikuái filosofía ikatuha oñemoĩ retórica poguýpe.
1416-1417-pe, Leonardo Bruni, humanista ha'evéva upe época-pe guare ha canciller Florencia-pe, ombohasa jey latín hesakave, clásico ha iñe'ẽkuaavéape, Aristóteles jehaiporãmby ojeheróva Ética.
Upe omomỹi añetéva ichupe ha'e va'ekue upe filosofía isasõva'erã umi ñe'ẽ jeporavopyrégui, ikatu hag̃uaicha hetave yvypóra omoñe'ẽ.
Desiderius Erasmo, humanista holandés ha'evéva, ombosako'iva'ekue peteĩ edición griego-pe Aristóteles mba'éva ha, ipahaitépe, umi ombo'éva filosofía mbo'ehaovusuháre ijapujepeva'erã oñe'ẽha griego-pe.
Hakatu, oñemopyenda rire italiano ha'eha peteĩ lengua jehaiporãmby rehegua'ae, ha ikatuha ogueraha ijati'y'árifilosofía ñe'ẽ ñembojovake, oñepyrũ ojehechave esfuerzo ojejapóva upégotyo, ojehechave ary 1540 década guive. 
Jaikuaa umi ñe'ẽñembohovake libre albedrio rehegua iñapañuãiteha upéramo (techapyrã, ojekuaavéva ñe'ẽjovake Erasmo ha Martín Lutero), he'íva umi pensador español-kuéra oĩha obsesionado nobleza jekuaapýpe, ha umi ñe'ejovake omoheñói jehaiporamby ha'evéva siglo XVI-pe ( oĩ porãpa upéva térã nahanirĩ?).
Nañanderesarairiva'erã hetave umi filósofo upe época-pegua ha'eva'ekue cristiano jepéramo je'épe, ndaha'éiramo devoto, ha avei siglo XVI ohechava'ekue reforma protestante aha evei reforma católica, ha filosofía renacentista oñemohu'ãva'ekue Mbohapypa Ñorairõ período ndive (1618–1648).
Oñemohu'ãvo, oimeraẽ tiempo-pe pensamiento rembiasakuépe, ndaikatúi oje'e Renacimiento-pegua filosofía oheja hague mba'e ipyahuetereíva ha upéicha avei ndaha'éi heta siglo-rehe omomandu'a jeyjeýva ha'ekuéra riregua ñe'ẽñemohu'ã.
Filosofía moderna hína filosofía oñemboguatáva era moderna-pe ha oñembojokupyty modernidad rehe.
Siglo XVII ha XVIII-pe, umi filósofo ojehecharamovéva apytu'ũ rehegua filosofía-pe, epistemología ha metafísica ikatu raka'e oñemboja'o mokõi aty ha'evévape.
Umi "empirista", katu he'i, conocimiento oñepyrũva'erã experiencia sensorial rupive.
Ambue filósofo-kuéra oñemomba'eguasuvéva filosofía política apytépe oĩ Thomas Hobbes ha Jean- Jacques Rouseau.
Kant omoñepyrũva'ekue tembiapo filosofía-pegua ijapyra'ỹva Alemania-pe, siglo XIX ñepyrũme, oñepyrũnguévo idealismo alemán.
Karl Marx oñembojaraite filosofía, Hegel rembiasakue rehe ha avei ética empírica dominante Gran Bretaña-pe, omoambuévo Hegel remimo'ã peteĩ forma materialista-pe, omopyendakuévo sociedad-pe g̃uarã ciencia akãrapu'ã.
Arthur Schopenhauer ogueraha idelismo ñemohu'ãme ko yvy'apu'a ha'eha joaju opave'ỹva ha ovale'ỹva ta'ãnga ha deseo año reínte, ha oykeko ateísmo ha pesimismo katui rehe.
Descartes omboguapy oĩha heta doctrina metafísica escolástica predominante-va ndahekói ha ijapúva. 
Oñeha'ã oheja ijyképe opaite mba'e ogueroviáva, oikuaaporã hag̃ua mba'épa upe oikuaa porãva, oiméramo oikuaa ambue mba'e.
Ko ñemohendapýgui, oñepyrũjey omboheko ijeikuaave.
Jepéramo historicismo avei ohechakuaa tembiasakue kuatia, ombohovake empirismo-pe oimo'ãkuévo umi dato sensorial ndaikatúi oñeikumbu ojehecha'ỹrehe umi tembiasakue ha arandupy circunstancia ojejapohápe umi observación.
Ha upéicha, empirismo ojekuaave hína upe ideal ohejávo umi observación dato-kuéra "oñe'ẽvo ijehevoi", upéva aja umi punto de vista oĩmava ndojokupytýi ko ideal rehe.
Ambue ñe'ẽme: ko empirismo concepto-ramo, ojejapova'erã ambue concepto-kuéra ykére, ha oñondive oheja ojejapo ñemboyke ha'evéva umi ideal-kuéra apytépe oĩva kañymbýpe ciencia contemporanea-pe.
Epistemología ryepýpe, idealismo ojekuaa peteĩ escepticismo-ramo upe ikatúva ojekuaa oimeraẽ mba'e, ojehejakuévo mente okagotyo.
Ohechauka peteĩ proceso teoría oñeguenohẽha práctica-gui ha upéi ojegueraha jey práctica-hápe, oñemohenda hag̃ua upe ojeheróva práctica inteligente.
Brian Leiter (2006) Filosofía web renda "Analítica" ha "Continental".
Filosofía contemporanea hína período ag̃agua filosofía occidental rembiasakuépe oñepyrũva siglo XX ñepyrũme, okakuaavehápe ñemoarandu ko disciplina-pe ha filosofía analítica ha continental reñói téra akãrapu'ã. 
Alemania ha'e va'ekue tetã ypy omopyendava'ekue filosofía profesión-ramo.
Ha avei, ambue ciencia-kuéra renondépe ohepyme'ẽ va'ekue hetaiterei aranduka, aranduka'i ha programa ta'ãngambyry rupive, ojejapóva ojekuaave hag̃ua ciencia ha omomarandu umi resultado técnico peteĩ campo científico-pe guare opaite yvypórape, umi filósofo profesional jehaipy sa'i gueteri og̃uahẽva aty ndaha'éiva ko profesión-pegua.
Peteĩteĩ división ombosako'i peteĩ conferencia guasu ary ryepýpe.
Heta umi hembiapo apytépe, ko atyguasu hína omoakã umi profesión-pegua jeikuaauka ha ñemomba'eguasu.
Ko akãrapu'ã ikatu hína contemporaneo Gottlob Frege y Bertrand Russell rembiapo ndive, omoheñói va'ekue peteĩ método filosófico pyahu oñemopyendáva lenguaje ñehesa'ỹijópe lógica moderna rupive (upégui ou "filosofía analítica").
Oĩ filósofo-kuéra, ha'eháicha Richard Rorty ha Simon Glendinnng, he'íva hikuái ko ñemboja'o "analítico-continental" ndaha'éi disciplina oĩháicha angirũ.
Uperiréma, umi filósofo análitico ha continental ojoavy hikuái upe mbaretekue ha ñemomba'eguasu oguerekóva umi filósofo uperiregua peteĩteĩ tradición imba'evapekuéra.
Jepéramo, filosofía analítica ha continental oguereko jehechapy ojoavýva mombyry ojuehegui filosofía rehe Kant rire, filosofía continental oñeikumby py'ỹinte ojehero hag̃uã oimeraẽ filósofo térã movimiento Kant rireguáva, mba'egusúva filosofía continental-pe g̃uarã hakatu ndaupéichai filosofía analítica-pe guarã.
Upéicha, filosofía continental oho historicismo gotyo, upépe filosofía analítica oñeha'ã oñe'ẽ apañuãi discreto-va, ikatúva oñehesa'ỹijo avei ndaha'éi hembiasakue añónte.
Umi mbo'ehao ortodoxo ha'evéva heñói va'ekue peteĩ tiempo-pe, oñepyrũnguévo Era Común ha Imperio Gupta.
Ko'ã tradición jeroviapy-filosófico oñombyaty hikuái uperiréma ha ojehero hinduismo.
Umi erudito occidental oimo'ã hikuái hinduismo ha'eha peteĩ joaju térã heta arandupy ha tradición indu ñemono'õ, hapo hetáva ha ndoguerekói peteĩ moheñoihára añónte.
Umi filoósofo indio omboguata hikuái peteĩ razonamiento epistemológico ñemohenda (pramana) ha lógica ha ohapereka umi tema taha'e ontología (metafísica, Brahman-Atman, Sunyata-Annata), jeikuaaverã medio ojeroviakuaáva (epistemología, Pramanas), valor-kuéra ñemohenda (axiología) ha ambue tema-kuéra.
Umi oñemboguatáva uperireguápe oike Tantra jeikuaauka ha umi influencia irani-islámico.
Nyāya katuínte omoneĩ irundu Pramanas medio ojejeroviáva ojehupyty hag̃ua conocimiento: Pratyakṣa (ñeñandu), Anumāṇa (ñeimo'ã), Upamāṇa (mbojogua ha analogía) ha Śabda (ñe'ẽ iñaranduvéva ñe'ẽ ojegueroviakuaáva ymaguare térã ko'ágãgua).
Ko filosofía he'i arapy ikatuha oñemomichĩ paramāṇu (átomos), ndaikatúiva oñembyai (anitya), ndakatu'i ojei ojuehegui ha oguereko peteĩ dimensión especial, ojeheróva "michĩ" (anu).
Uperiréma Vaiśeṣikas (Śrīdhara ha Udayana ha Śivāditya) omoĩve hikuái petei categoría-ve abhava (ndahekovéiva).
Enfoque oipurúva rupi jeikuaave ha texto ñeikumbýpe, Mīmāṃsā avei omoakãrapu'ã avei filología ha lenguaje filosofía teoría, oike mbareteva'ekue ambue India mbo'ehaópe.
Umi característica omopeteĩva filosofía jainista-pe ojeroike upe dualismo mente-cuerpo, ndogueroviái peteĩ Ñandejára creador ha imbaretetereívape, karma, peteĩ arapy yjapyra'ỹva ha ndojejapóiva, ñaña'ỹreko, heta faceta añetegua ha moralidad rehegua teoría, ipyendáva ag̃a sasõme. 
Avei oje'e hese ha'eha peteĩ liberalismo filosófico modelo omoneĩ jeyjey rupi añete ikatuha iñambue ha hovaheta ha oñeha'ã mbarete rupi omohendávo umi punto de vista oĩva guive filosofía iñambuévape ichugui. 
Cārvāka-pegua filósofo-kuéra ha'eháicha Brihaspati, imbareteva'ekue umi crítica ojapóva hikuái ambue filosofía-pegua mbo'ehaokuéra upe época-pegua.
Ha'e hína Tibet ha sudeste asiático-pegua tetãnguéra tradición filosófica dominante, ha'eháicha Sri lanka ha Birmania.
Umi tradición filosófica budista uperiregua omboguata hikuái psicología fenomenológica hasýva, ojeheróva 'Abhidharma'.
Ko tradición oipytyvõ mbarete upe oñehenói va'ekue peteĩ "giro epistemológico", filosofía india ryepýpe.
Umi exponente oñemomba'eguasuvéva modernismo budista apytépe oĩ Anagarika Dharmapala (1864–1933) ha upe converso Estados Unidos-pegua Henry Steel Olcott, umi modernista chino Taixu (1890–1947) ha Yin Shun (1906–2005), erudito zen DT Suzuki ha tibetano Gendün Chöphel ( 1903-1951).
Antropología ningo hína peteĩ estudio científico humanidad rehegua, ojesarekóva yvypóra kuaapy, hete, heko ha sociedad tuichakue rehe, tha'e ko'agãite térã tapykueve guare, ápe oike yvypóra ymave guare.
Antropología biológica térã física ojesareko desarrollo biológico ohasáva yvypóra rehe.
Oñemoñepyrũma va'ekue heta antropólogo aty ndahi'aréiva.
Oñmboykémaramoguare esclavitud Francia-pe 1848 ramo, pe Société ojehejarei va'ekue.
Chupekuéra g̃uarã, El origen de las Especies Charles Darwin rembiapokue ñeguenohẽ oikuaauka umi mba'e ha'ekuéra oimo'ãma va'ekue.
Upérõ ojehecha tekotevẽtereímaha oñemoinge chupe ciancias sociales ryepýpe.
Ko'ágã omombe'u he'iséva ha'eha "tekove aty rehe jejesareko, oma'ẽva tuichaháicha, umi mba'e ojapomimíva ha relación orekóva ijere rehe oĩva ndive".
Ojuhu centro del habla oĩva yvypóra apytu'ũme, ko ára rupi ojeheróva área de Broca ichupe oñemomorãvo.
Umi mokõi volúmen ipahapeguare ojeikuaauka omano riréma.
Ha'e he'i umi dato de comparación ha'e va'erãha empírico, oñembyatýva experimentación rupive.
Waitz oreko va'ekue influencia mbarete umi etnólogo británico apytépe.
Oĩ Sociedad Francesa rérape oúva, jepéramo naipóri Broca.
Tapykueve, Edwars he'íma va'ekue ijehe ha'eha etnólogo; uperire, antropólogo.
Peteĩ excepción notable ha'e va'ekue Sociedad de Antropología, Etnología ha Prehistoria Berlín-pegua (1869 arýpe), omoñepyrũva Rudolph Virchow, ojeikuaaitéva akói ombohovake mbarete rupi umi evolucionista-pe.
Umi teórico ojeikuaavéva oĩ va'ekue ko'ã atýpe.
Oguahẽma antropología práctica, conocimiento jeiporu ha técnica antropológica oñemyatyrõ hag̃ua peteĩ apañuãi; techapyrã, oĩramo omanóva oñeñeotỹva ikatu omongyre'ỹ peteĩ arqueólogo forense rembiapo oñemoha'ãnga hag̃ua ipahápe ojehúva.
Kóva iñapysẽve va'ekue Estados Unidos-pe, Boas ñe'ẽ ideología racial rovake siglo XIX ramoguare guive, ohasáva igualdad de género ha liberación sexual Margaret Mead oguenohẽ va'ekue jeykeko rupive, opresión colonial ha multiculturalismo rehe jekaguai ko'agãgua peve.
Gran Bretaña ha umi tetã Commonwealth-pe, ojekuaa imbareteveha tradición británica antropología social-pegua.
Antropología cultural ningo peteĩ estudio comparativo heta hendaichagua tapichakuéra oikũmbykuaahápe opa mba'e ijere rehegua, upe aja katu antropología social ha'e hína estudio oma'ẽva tapicha ha atykuéra joaju rehe.
Naipóri peteĩ distinción estricta ijapytepekuéra, ha ko'ã categoría ojo'a peteĩ henda ojekuaaporãhag̃uaicha.
Ko proyecto oñemoinge jepi etnografía jejesareko apytépe.
Observación participante hína peteĩva umi tapereko omopyenda atãvéva antropoogía social ha cultural.
Parentesco ha organización social rehe jejesareko ningo hína umi tuichave mba'éva antropología sociocultural ryepýpe, parentesco ha'e rehe peteĩ mba'e opavave yvypóra rekopegua.
Etnografía-pe g̃uarã ningo tuicha mba'e pe experiencia osẽva de primera mano ha contexto social guive.
Etmomusicología ikatu ojeiporu heta mba'erã, tekombo'e, plítica, antropología cultural ha ambue mba'épe.
Antropología económica opyta, hetave jey, oma'ẽvo mba'e ñemyengovia rehe.
Umi tenondegua ko áraea-pegua oñe'ẽ kuri umi sociedad "precapitalista" oguatáva umi estereotipos "tribales" evolutivos he'íva ári rehe.
Mba'ére piko umi omba'apóva desarrollo-pe katuete omboykese tembiasa ha umi mba'e ikatúva ojeikuaa ha'e rupive?
Parestesco ryepýpe reguereko mokõi familia ojoavýva.
Antropología py'ỹi oñemongu'e orekóva tradición no occidental ndive, hemimo'ã ha hembiasa ikatúva iñambue umi feminista blanca Europa, América ha ambue hendaguágui.
Antropología política oguata peteĩ disciplina oma'ẽva política oku'éva umi sociedad oreko'ỹva estado-pegua rehe, oñepyrũ oreko tembihecha pyahu 1960 década guive ha oguata gueteri ohóvo: umi antropólogo oñepyrũ oma'ẽ heta hetave escenario social "hypy'ũva" estado, burocracia ha mercado presencia ogueroikekuaaha umi relato etnográfico ha análisis umi fenómeno local rehe oikóva.
Mokõihápe, umi antropólogo oñepyrũ mbeguekatu ojepy'apy umi mba'e oikóva estado ha hemimoĩmbykuérape rehe (ha mba'éichapa ojoaju umi institución política formal ha informal).
At the same time, David H. Price's work on American anthropology during the Cold War provid.
Ha'e avei heta grupo étnico ikatúva oĩ gue´teri térã nahániri ko'agãite rembiasa rehe jejesareko.
Heta proceso social, taha'e Mundo Occidental térã "Tercer Mundo" rupigua (ha'e rupi ko ipahapegua umi antropólogo ojesarekoveha) omonambipu'ã umi "ikatupyrýva" "teko ambuépe" oñemboja hag̃ua hesekuéra.
Ha'e va'ekue peteĩ campo interdisciplinario ojo'ámava ambue disciplina ndive, antropología, etología, medicina, psicología, medicina veterinaria ha zoología ndive.
Kóva hína yvypóra ymaguare rehe jejesareko, ojejuhuháicha evidnecia homínido kanguekue rehe, taha'e kanguekue hatãmbámava ha tapykuere.
1989 arýpe, peteĩ academico aty oĩha Europa ha Estados Unidos-gua antropología rpaykuéri omoñepyrũ Asociación Europea de Antropólogos Sociales (AEAS), oñemopyendáva peteĩ mba'apokuaahára atyvete omba'apóva Europa-pe oñemomba'eguasúva ramo.
Kóva hína omyesakã arandupy rehe ndaikatuiha oñema'ẽ ambue tembihecha reko guive, katu oñehesa'ỹijo va'erã ha'ehaichaiténte.
Franz Boas ombotove opavae renondépe Estados Unidos ñemongu'e Primera Guerra Mundial-pe, ha upe ñorairõ opa rire ohai mbykymi hemiandu ha okaguai heta arqueólogo Estados Unidos-gua oho rehe espía-ramo México-pe cietícifo-ramo gua'u.
Upekuévo, David H. Price rembiapo antropología Estados Unidos-pegua Guerra Fría aja  rehe omombe'uporã mba'éichapa oñemyangekói ha oñemosẽ heta antropólogo hembiapógui ojoguerahaporã rupi umi comunista ndive.
Heta resolución oñembotovehápe ñorãirõ heta mba'égui oñemoneĩ oñeimo'ã'ỹháicha umi reunión anual Asociación Americana de Antropología (AAA) ojapóvape.
Asociación de Antropólogos Sociales Reino Unido-pegua ha Commonwealth (ASA) he'i kuri oĩkha beca éticamente peligrosa.
Peteĩva umi característica iñapysẽvéva ningo hína antropología omyesakãha tuichakue ombojojávo umi mba'e oikóva ha upéva py'ỹi oiko en forma empírica.
Ko'ã relación dinámica umi mba'e ojehechakuaáva tembiapohápe okápe ha umi ikatúva oñembyaty oñema'ẽ rire peteĩ hendápe tekotevẽterei gueteri oimehaichag̃ua antropología-pe, taha'e cultural, biológica, lingüística térã arqueológica.
Aspecto biológico térã físico-pe, yvypóra rehe oñeha'ãva, umi muestra genética ha umi dato nutricional ikatu oñembyaty ha ojeikuaauka artículo térã monografía-ramo.
Ambue subdivisión cultural ojehecha rire pojoapy ojeiporúva, Olduwan térã Musteriense térã Levalloisian ojapoháicha, oipytyvõ umi arqueólogo ha ambue antropólogo-pe ohecha hesakãve hag̃ua umi mba'e oikovéva yvypóra reko ymáme.
Peteĩ norma cultural ombohape peteĩ teko oñemoneĩva sociedad-pe; oĩ ohape'apo hag̃ua teko, ao jeporu, ñe'ẽ ha mba'éichapa ojeikóta peteĩ situación rovake, oĩva ohechauka hag̃ua peteĩ grupo social oha'arõkuaáva.
Ko'ápe oike mba'e jehechaukarã ha'ekuaáva arte, purahéi, jeroky, ñembo'e, jeroviapy ha tecnología oĩhápe pojoapy jeiporu, hi'upyrã apo, ogapy ha aokuéra.
Nivel de sofisticación cultural ojeiporu va'ekue avei sapy'ánte ojehechakuaa hag̃ua peteĩ civilización peteĩ sociedad menos compleja rovake.
Cultura de masa oñe'ẽ hína pe cultura de consumo reko oikóva heta tapicha apytépe rehe ha oku'ehápe tapicha aty heñóiva siglo XX ramo.
Umi ciencia social ojeipysovévape, perspectiva teórica materialismo cultural rehegua he'i pe cultura simbólica humana osẽha umi condición material yvypóra rekovégui, yvypóra omoĩmba rupi umi mba'e oikotevẽva oikove hag̃ua, ha heko oñemopyendaha umi disposición biológica evolucinada-pe.
Upéicharamo, multiculturalismo omomba'e py'aguapýpe jeikokuaa ha ñeporãnga ojoapytépe oikokuaáva cultura imbabuéva ojuehegui ha oikóva ko yvy ape ári apytépe.
1986 arýpe, filósogo Edward S. Casey ohai: Ñe'ẽ cultura he'isevoi "tenda ñemitỹha" inglés medio-pe, ha upéva upe ñe'ẽ ohoha avei colere, jeiko, ñangareko, ñemitỹ, ñemomorã ha cultus, térã culto jeroviapypegua, oĩva latín-pe rehe.
Upéva rehe, ko'ã autor ombojoavy jepi "cultura" ha "civilización" he'iséva, jepéramo noñeñe'ẽirõ hesekuéra ha'ekuerahaichaite.
Ko katupyry ojekuaa yvypóra reko iñambue ha oñembopyahúvo amo 50.000 arýrupi tapykueve gotyo, ha py'ỹinte oñeimo'ã kóva oikoha yvypóra rekópente.
Rein Raud, oma'ẽ rire Umberto Eco, Pierre Bourdieu ha Jeffrey C. Alexander rembiapo rehe, oikuave'ẽ peteĩ modelocultura ñemoambuerã ojejerure ha oñeikuave'ẽva ári, ojejesarekóva adecuación cognitiva rupive ha ojeykeko térã nahániriva pe autoridad simbólica pe comunidad cultural oñema'ẽvapegua rupive.
Pe cultura ñemohenda jey he'ise peteĩ concepto cultural peteĩ tekoatypegua ñembopyahu.
Conflicto social ha desarrollo de tecnología ikatu omoambue heta mba'e peteĩ sociedad-pe omyengoviávo umimba'e oku'éva sociedad-pe ha ombohapévo modelo cultural pyahu, omongyre'ỹ ha ombohapévo pe acción generativa.
Umi condición ambiental ikatu avei oĩ umi factor apytépe.
Ñorãirõ ha ñoha'ã oikóva umi recurso rehe ikatu ombyai desarrollo tecnológico térã dinámica social oje'éva.
Techapyrã, umi cadena de restaurnate occidental ha marca culinaria omonambipu'ã ha omongyre'ỹ umi chino, Chína ohokẽpe'áramoguare ivirureko comercio internacional-pe siglo XX pahárupi.
He'i ko ñembotavy ndoikoiha nahesakãi rupi, katu oikoha avave nda'ipy'aguasúi rupi oñamindu'u hag̃ua ijeheguiete.
Hi'ári, Herder oikuave'ẽ teko oñondivepagua Bildung he'ihaguéicha: "Herde-pe g̃uarã, Bildung ha'e va'ekue experiencia tuichakue ome'ẽva peteĩ identidad coherente ha peteĩ sentido de destino peteĩchag̃uapaite peteĩ tekoatýpe g̃uarã".
Ko escuela de pensamiento he'iháicha, peteĩ teĩ umi grupo étnico hembihecha ambue ojokupyty'ỹre ambue aty rembihechágui.
He'i peteĩ comparación científica ojejapóva opavave tekoaty rehe ohechaukataha opaichagua tembihecha arapy rehe oguerekoha peteĩ elemento básico mementeha.
"peteĩ hendáicha ojeikoha, taha'e peteĩ tekoaty, peteĩ periodo térã peteĩ atýpe."
Oje'étaramo ambue hendáicha, idea "cultura" rehegua oñemboguatáva Europa-pe siglo XVIII aja ha XIX ñepyrũme ohechauka mba'éichaitéte ojoavy tekove umi sociedad europea-pe.
Ko temimo'ã rupive oñema'ẽtaramo, ikatu oĩ tetã oje'éta ha'eha más civilizado ambue rovake ha oĩha tapicha orekoha hetave cultura ambuégui.
Ambue crítico siglo XIX rupiguare, ohapykuehóva Rousseau-pe, omoneĩ mba'éichapa oñembojoavy alta ha baja cultura, katu ohecha mba'éichapa alta cultura oñemosỹi ha oñembokateve desarrollo corrupto ha antinatural-ramo omoypytũ ha omboguevéva yvypóra reko añetete.
1870 arýpe, antropólogo Edward Tylor (1832-1917) omboguata ko idea cultura superior ombohovakéva cultura inferior-pe oikuave'ẽ hag̃ua peteĩ teoría religión evolución rehegua.
Sociólogo Georg Simmel-pe g̃uarã (1858-1918), cultura oñe'ẽ hína "yvypóra omboguatáva agencia de formas externas rupive omoĩva hekópe ohupytyséva hekove pukukue".
Cultura no material oñe'ẽ hína umi idea no física tapichakuéra ohecháva heko rehe, oikehápe umi mba'eporã tekopegua, jeroviapy reko, mbojojahakuéra, moral, ñe'ẽ, atyvete ha temimoĩmbykuéra, katu cultura material hína pe evidencia física oĩva peteĩ cultura-pe umi mba'e orekóva ha arquitectura ojapo térã ojapo va'ekuépe.
Sociología cultural "oñembopyahu" uperõguare tekoaty inglés oñeñe'ẽhápe "giro cultural" rupive ojehupytývaramo 1960 década-pe, ohechaukáva enfoque estructuralista ha posmoderno ciencia social ryepýpe ñepyrũ.
Upeguive, cultura-gui oiko peteĩ concepto importante heta rama sociología ryepypeguápe, oĩhápe campo decididamente científico ha'ekuaáva sociedad ryepýpe ñemohenda ha umi red social ñehesa'ỹijo.
Ohecha kuri umi patrón de consumo ha ocio relación de producción omohendaramoguáicha, ogueraháva chupekuéra oma'ẽ hag̃ua relación de clase ha organización de la producción rehe.
Upeguive, oñembojoaju mbarete Stuart Hall rehe, omyengoviáva Hoggart-pe moakãháraramo.
Ko'ã tembiapo ryepýpe oike mba'éichapa tapichakuéra ojapo hemikotevẽ  (taha'e TV jehecha térã ñesẽ jekarurã) peteĩ teko ryepýpe.
Televisión jehecha oñeikũmby hag̃ua opavave remiandu peteĩ tembiasakue rehe ndojehechái va'erã cultura-ramo noiméitaramo oñeñe'ẽta pe televisión rehe ha'ehaichaite, oiméva ikatu ra'e ojeiporavo culturalmente; upéicharamo jepe, temimbo'ekuéra ohecháva televisión mbo'ehao rire iñangirũ ndive "ojoguerahaporã" hag̃ua añetehápe opytaporã naipóri rupi mba'érepa ndaikatumo'ãi oike kóva ko práctica-pe.
Cultura peteĩ estudio cultural jeporekahárape g̃uarãme ndoikéi alta cultura tradicional (grupo social imbaretevéva reko) ha cultura populara añónte, katu oike avei umi significado ha práctica cotidiana añónte.
Heta Académico Reino Unido y Estados Unidos-pegua omboguata ambue hendaichagua estudio cultural 1970 década paha ohasa rire.
Upéicharamo jepe, pe corriente estadounidense ha británica ombojoavýva opa ohóvo.
Temimo'ã iñapysẽvéva peteĩ enfoque marxista ordodoxo-pe ningo hína pe producción de significado.
Ambue hendáicha oñema'ẽha umi estudio cultural guive, taha'e umi estudio cultural feminista ha umi oñemboguatáva Estados Unidos-pe tenondeve tembiapohápe, oñemomombyry ko tembihechágui.
Umi psicólogo oma'ẽva cultura rehe oñepyrũ oñeha'ã ojeporeka mba'éichapa oho ojuehe umi temiandu h cultura, ombohovái hag̃ua mente humana-pa ojei cultura-gui.
Ambue hendápe, oĩ jeporekaha oñeha'ãva oheka mba'épepa ojoavy yvyporakuéra reko opaichagua cultura oĩvape.
Techapyrã, tapichakuéra okakuaáva peteĩ tekópe peteĩ ábaco reheve ikatupyry ohóvo hemimo'ã ambue hag̃ua ambue rovake.
Ja'eporãitesérõ g̃uarã, Convención de La Haya Protección de los Bienes Culturales ñemboguatarã oĩ jave Ñorãirõ Arma reheve ha Convención de la UNESCO Protección de la Diversidad Cultural ñemboguatarã omba'apo oñangareko hag̃ua cultura rehe.
Derecho internacional he'iháicha, ONU ha UNESCO oñeha'ã omohenda ha ojapouka mbojojaha ko'ã mba'erã.
Ataque rupive ojehupytyséva ningo hína oñembohovakéva reko ñembyai, upévare umi bienes culturales simbólicos oje'évagui oiko pe tenoderã oñembyaiséva.
Festival nongo hína peteĩ mba'e oikóva peteĩ comunidad oguerovy'a hag̃ua ha oma'ẽva peteĩ mba'e ombohekóva pe comunidad-pe, ijeroviapy térã cultura rehe.
Jeroviapy ha tavarandu ykére, peteĩ ñepyrũmby oñemomba'evéva hína ha'e pe ñemitỹ reko.
Umi vy'arã oiko jepi oñamboaje hag̃ua opavave remiandu, ko'ýte oiko jave ojeguerovy'a térã ojaguyjeme'ẽ hag̃ua umi marãngatu ojejeroviahápe: umíva ojehero fiesta patronal.
Grecia ha Roma Ymáme, oĩ va'kue vy'arã, oikehápe Saturnales, ojoaju mbarete va'ekue umi organización social ha proceso político rehe, upéicha avei jeroviapy rehe.
Inglés Medio-pe, peteĩ "festival dai" ha'e va'ekue peteĩ vya'arã jeroviapy ñemongu'erã.
Ñe'ẽ "vy'arã" tavaygua apytépe ojeiporu avei oñeñe'ẽta jave oimehaichag̃ua karu guasu rehe.
Vy'arã jeroviapy ryepýpe tuichavéva, ha'ekuaáva Navidad, Rosh Hashanah, Diwali, Eid al-Fitr y Eid al-Adha ojeiporu ojehechauka hag̃ua peteĩ ary paha.
Peteĩ techapyrã tenodegua ha'ekuaa pe festival omoĩ va'ekue faraón yma Egipto-pegua Ramsés III oguerovy'a hag̃ua itenonde rehe umi Libia-gua rovake.
Oĩ opáichag̃ua festival arapy tuichakue ha opavave nunga tetãnguéra omomorã umi omomba'e guasuvéva, vy'arã ha tembiapo ojoajúva umi cultura tradicional rehe.
Umi festival Antiguo Egipto-pe guare ikatu va'ekue religioso térã político.
Festival Sed, techapyrã, omomorã mbohapypa ary peteĩ Egipto faraón oisãmbyhyha tetã ha upéi ohasávo mbohapy ary (peteĩ jey irundy ary) uperire.
Calendario litúrgico cristiano ryepýpe oĩ mokõi vy'arã oñemomba'evéva, Tupã ra'y reñói jeguerovy'a (navidad) ha Jeikove jey jeguerovy'a (pascua), katu opaite hendárupi oĩ jeguerovy'a michĩvéva oñemomora hag̃ua umi santo patrono hekohapegua umi tetã cristianismo oguatahápe.
Umi festival religioso budista, ha'ekuaáva Esala Perahera, oiko Sri Lanka ha Tailandia-pe.
Umi fetival de cine-pe ojehechauka opaichagua película, ha heta jey, oiko peteĩ ary ohasa rire.
Oĩ avei festival peteĩ jey'urã rehegua, ápe oike ku ojeikuaaitéva Oktoberfest oikóva Alemania-pe cerveza ñemomorãrã.
Umi egipcio yma oikove hag̃ua oikotevẽ va'ekue y jeju oikóva peteĩ arajere aja río Nilo henyhẽ javegua, upéicha hykue va'ekue yvy ha omoporã ñemitỹrã.
Festival Dree umi apatanis oikóva Lower Subansiri de Arunachal Pradesh distrito-pe omboguatáva oñemomorã opa ary jasypokõi 4 ára guive 7 peve oñeñembo'ehápe ojejerurévo ñemitỹ osẽporãmba hag̃ua.
Peteĩ arete hína ha'e pe ára ojehejáva teko térã léi rupive ojeko'imi térã ojejokopaitehápe opáichag̃ua tembiapo jepivegua, taha'e ñemoñemurã térã mbo'ehaokuerapegua.
Mba'eichaite pevépa ojejokokuaa tembiapo jepivegua pytu'urã ikatu oiko léi peteĩ hendapegua he'iháicha, ojejepokuaaháicha térã ojehecha rire tembiapo oñemongu'éva térã peteĩ tapicha oiporavoháicha.
Upéicharamo jepe, opavave nunga umi sociedad moderna-pe, pytu'u oiko ojehasaporã hag̃ua oimeraẽ ambue arapokõindy paha térã tembiapo upevarãramo.
Sapy'ánte, peteĩ feriado ikatu ojekuaa ojegueromandu'a rupínte.
Jeporu ko'agãrupigua iñambue opa hendárupi.
Techapyrã, ka'ikuéra Ára oñemomorã jasypakõi 14 ára jave, Ára oñeñe'ẽ hag̃ua peteĩ pirata-ramo oñemomorã jasyporundy 19 ára jave ha Blasfemia Ára jasyporundy 30 ára jave.
Umi testigo de Jehova opa ary omomorã "Jesucristo Mano Jegueromandu'a", katu nomomorãi ambue vy'arã jeroviapy ñemboguatarã ha'ekuaáva Arapokõindy Marãngatu, Navidad térã Ary Pyahu.
Umi musulmán áhmadis avei omomorã Mesías Prometido, Reformador Prometido ha Khilafat Ára, katu ombohovakévo tavaygua remiandu, peteĩnte jepe umíva apytépe noĩri ojeguerovy'a hag̃ua.
Umi festival celta, nórdico ha neopagana oĩ gueteri Rueda del Año ryepýpe.
Umi bioarqueología rapykuere rekaha ombojoaju katupyry osteología humana-pegua, paleopatología ha arqueología ha sapy'ánte, ojesareko mba'éichapa omano ha heko raka'e umi ojejuhúva.
Psicología evolutiva ningo hína katupyry oma'ẽva estructura psicológica rehe evolutiva moderna rembihecha guive.
Ecología yvypóra reko rehegua ningo hína katupyry oma'ẽva teko ñemohendakuaa rehe (forrajeo, reproducción, ontogenia) evolución ha ecología rembihecha guive (ojehechakuaa ecología del comportamiento).
Paleoantropología ningo hína katupyry oma'ẽva evidencia fósil ojejuhúva evolución humana rehegua rehe, ojeiporuhápe homínido oguémava ha ambue primate kanguekue ojehechakuaa hag̃ua hete ha heko ñemoambue ohasakuévo tape oikotahápe chugui ava ko'agãgua, upéicha avei umi tenda oikohaguérupi evolución humana.
Héra añetehápe ipyahu nunga, ha'e rehe "antropología física" peteĩ siglo rasa, ha oĩgueterivoi practicante oiporúva gueteri upe ñe'ẽ ko'ágã peve.
Oĩ editor, ojehechakuaa iguygotyove, omotenondeveha okápe ñemba'apo ciencia formal renondépe.
Kóvagui oiko sistema principal oguatahague umi tapicha arandu oñamindu'u hag̃ua naturaleza rehe umi 2000 ary oúvape g̃uarã.
Ohai avei fisonomía rehe, peteĩ temimo'ãoúva umi haihára Corpus Hipocrático-gui.
Siglo XIX ramo, umi antropóloga f´sico Francia-gua, omoakava Paul Broca (1824-1880), oñamindu'u mbareteve craneometría rehe, tradición alemana omoakãva Rudolf Virchow (1821-1902), ojesaekove mba'éichapa medio ambiente ha mba'asy ombyaikuaa yvypóra rete.
Omomabue mba'éichapa oñema'ẽ va'erã tipología racial rehe oma'ẽ hag̃ua estudio de la evolución humana rehe, oñemomombyry hag̃ua umi oñemohendapyrévagui proceso evolutivo gotyo.
Peteĩ raza ningo hína peteĩ yvypóra aty, oikóva ojehecha rire mba'éichapa hete térã heko ojoapytépe peteĩ mba'erã, heta jey ojehecháva iñambueha sociedad resa renondépe.
Ciencia moderna ningo ohecha raza peteĩ construcción social-ramo, peteĩ identidad oñeme'ẽva ojehecha rire mbojojahakuéra sociedad omoĩva.
Jepéramo oĩ he'íva, yvypóra apytépe, raza ndoguerekoiha importancia taxonómica opavave yvypóra oikovéva oĩ rupi peteĩ subespecie-pe, Homo sapiens sapiens.
Sudáfrica-pe, Ley de Registro de Población 1950 arypegua omomba'e va'ekue pire morotĩ hũ ha ojehe'áva añónte, ypykuéra rehe oñema'ẽ va'ekue kurimiẽma.
Censo Oficina Estados Unidos-pegua ojerure, katu upéi ojevy jeýnte, oñemohenda hag̃ua peteĩ categoría pyahu oĩtahápe umi tekove Medio Oriente ha África del Norte-gua Estados Unidos Censo-pe 2020 arýpe, oĩ rupi tembihecha ambue oje'évo ko oñemohendávapa ojehecha va'erãha etnia pire morotĩramo térãpa ha'éta peteĩ raza ha'eñóva.
Limite racial ñemoĩ py'ỹinte ombohape peteĩ aty racialmente ikangyvéva opyta hag̃ua peteĩva poguýpe, mbojojaha ojeiporúva Estados Unidos siglo XIX ramoguápe oñemboyke hag̃ua toĩ oĩháicha tapicha orekóva ascendencia africana peteĩ grupo racial dominante-pe, añetehápe ha'éva umi ipire morotĩva.
Genetista David Reich he'iháicha, "oimérõ añete ikatu raza ha'e peteĩ construcción social, ascendencia genética-pe ojoavýva ojokupytýva heta umi construcción racial ko'agãgua ndive añetetegua".
Ambue teko pehẽ ojekuaáva umi agrupación racial-pe oike tembiasa, tavaygua arandu ha ñe'ẽ ojeiprúva ojoapytépe.
Umi factor socioeconómico, tembihecha voivegua ha hi'aréva ojeguerekóva raza rehe ykére, oporomboguata jeiko asy reheve umi grupo racial ikagyvévape.
Racismo heta jey oporomoguahẽ tragedia-pe, oikehápe esclavitud ha genocidio.
Oĩ rupi sociedad umi grupo racial oojokupytyha hekoitépe umi patrón de estratificación social ndive, umi científico ohapykuehóva joavy reko socieda-pe oikóvape g̃uarã, raza ikatu hína peteĩ variable importante.
Techapyrã, 2008 arýpe, John Hartigan Jr., oykeko tembihecha he'íva raza rehe oñeñe'ẽvo oñeñe'ẽha cultura rehe, katu he'i avei tekotevẽha oñemomba'e biología térã genética. 
Upéicha, idea ojeguerekóva raza rehe ko'ágã ojeikuaaháicha oñepyrũ proceso histórico exploración ha conquista aja, ojojuhúramoguare Europa-gua heta aty ambue continente-pegua ndive, ha ideología de clasificación ha tipología oĩva ciencias naturales-pe guive.
Oñembohapo peteĩ tavaygua remimo'ã ombojoajúva ñande rete ojoavýva ojeguerúva ñande ypykuégui ojekuaáva umi aty orekóva cualidad intelectual, conductual ha moral oguerúva ijypykuéragui ryepýpe.
Carl Linnaeus, omoñepyrũ va'ekue taxonomía, omohenda va'ekue 1735 arýpe, omboja'o heta hendápe especie humana Homo sapiens ojehecha rire continente oĩha, umíva hína europaeus, asiaticus, americanus h afer, peteĩ teĩ oñembojoaju peteĩ humor diferente rehe: huguy, melancólico, colérico ha flemático, ojoapykuéri.
Blumenbach avei ohechakuaa mba'éichapa mbeguekatúpe osẽ ohóvo peteĩ aty umi aty ijypypeguágui ha ombohapeha "peteĩ hendaichagua humanidad ohasaha mbeguekatu ambue omoĩkuaa'ỹva límite imbytepekuérape".
Oje'e avei oĩha aty ikatúva hína osẽ tekoaty tapykueve iñambue va'ekue ojuehegui ojoaju rire, katu peteĩ jesareko pypuku rupive ikatuha ojehechakuaa um raza tapykuevegua ojehe'a va'ekue omoñepyrũ hag̃ua umi aty ojoajupyréva.
Estudio pyahu oikóva cultura ha kangymi genética de la población rehe omokangyve posición científica oĩva esencialismo racial-pe, ombohapéva umi antropólogo racial ojesareko hag̃ua iñe'ẽ paha he'ihápe moõguipa osẽ pe variación fenotípica. 
Estudio oñemboguatáva variación genética huma rehe ohechauka población humana ndojeiriha ojuehgui geograficamente ha genética rupive iñambuéva sa'ieteveha umi subespecie oñembojojakuaávagui.
Andreasen oñe'ẽ diagrama de árbol orekóva genética namombyryetéiva ojuegui población apytépe rehe, Luigi Cavalli-Sforza oikuaaukáva oñemopyenda hag̃ua peteĩ árbol filogenético umi raza huma rehegua (p.661).
Marks, Templeton y Cavalli-Sforza he'i genética ndohechaukaiha evidencia ojekuaahápe umi raza humana.
Techapyrã, oñeñe'ẽvo pire sa'y rehe Europa ha África-pe, Brace ohai: Ko'ágã peve, pire sa'y iñambue ojehechakuaa'ỹre Europa guive sur gotyo, Mediterráneo extremo oriental ha ysyry yvatévo Nilo rehe África peve.
He'i avei peteĩ oiporukuaaha ñe'ẽ raza ikatúramo oñembojoavykuaa "diferencia racial" ha "concepto de raza".
Mbykyháicha, Livingstone ha Dobzhansky oĩ peteĩ ñe'ẽme he'ívo oĩha diferencia genética yvyporakuéra apytépe; oĩ avei peteĩ ñe'ẽme ojeiporu hag̃ua concepto de raza oñemohenda hag̃ua tapichakuéra, ha mba'éichapa ojeiporu concepto de raza, tekotevẽnte opavave oĩ peteĩ ñe'ẽme sociedad-pe.
Antropólogo-kuéra Leonard Lieberman ha Fatimah Linda Jackson ojesarekoháicha, "umi patrón oho'ỹva ojuehe heterogeneidad-pe omyesakãvai oimehaichag̃ua marandu peteĩ población rehegua ha'eramoguáicha genotípica térã fenotípicamente homogénea".
Antropólogo siglo XX mbytérupi guare William C. Boyd he'i raza ha'eha: "Peteĩ población iñambuéva tuichaháicha ambue población-gui oñema'ẽramo peteĩ térã hetave genes oguerekóva freciencia rehe.
Hi'ári, antropólogo Stephen Molnar he'i umi mba'e oho'ỹva ojuehe iñambue mbeguekatúva ojejokokuaa'ỹvagui osẽha peteĩ raza ñemboheta ombohapéva ikatu hag̃uaicha pe concepto ijeguiete oiko hag̃ua.
Joanna Mountain ha Neil Risch he'imavoi kuri peteĩ árante ikatuha ojehechauka umi grupo étnico oikeha umi variación fenotípica oĩva atykuéra ryepýpe, ipya'eterei va'ekue hikuái he'i hag̃ua umi mba'e ojehecha rupi relación oĩva genes ha umi rasgo complejo rehe sa'i gueteri ojeikuaaha.
Oimeraẽ categoría oúva ne akãme noĩmo'ãi hekoitépe, katu upéva nandejokói eiporu hag̃ua térã ikatuha ojeiporu peteĩ mba'erã".
Kóva omohenda tekoaty mbohapy hendápe ojeívo ojuehegui grango geográfico tuicháva rupive (europeo, africano ha asiatico oreintal).
Antropólogo-kuéra oĩhápe C. Loring Brace, los filósofos Jonathan Kaplan ha Rasmus Winther, ha genetista Joseph Graves, he'i ikatuha ojejuhu variación biológica ha genética oñombohovái nungáva umi aty akói ojeheróva "razas continentales" ndive. Kóva añetete opavave nunga umi población geográficamente ojoavýva apytépe.
Weiss ha Fullerton he'ĩ oñeguenohẽramo muestra jesarekorã Islandia-gua, maya térã maorí-gui añónte ojeguerekotaha mbohapy aty iñambuéva ojuehegui ha ambue tekoaty rembyre rehe ikatutaha oje'e oĩha clínicamente compuesto material genético maorí, islandés ha maya-gui.
Hi'ári, umi dato genómico omohenda peteĩpa ohechase subdivisión (upéva he'ise, divisor) térãpa peteĩ ohovéva hese.
Umi problema empírico ha conceptual ojeguerekóva "raza" rehe ykére, Seguna Guerra Mundial opa rire, umi científico social ha evolutivo-pe g̃uarã hesakã porã va'ekue temimo'ã ojeguerekóva raza rehe omboaje hag̃ua ñemboyke reko, apartheid, esclavitud ha genocidio.
Craig Venter ha Francis Collins, Instituto Nacional de Salud-pegua, oguenohẽ oñondive mapeo genoma humano rehegua 2000 arýpe.
Ndaha'éi científico.
Antropólogo Stephan Palmié he'i raza "ndaha'eiha peteĩ mba'e ojepokokuaáva ha'e rupi peteĩ relación social"; térã, Katya Gibel Mevorach he'iháicha, "peteĩ metonimia", "peteĩ yvypóra omoheñoipyréva ha hembihecha ndoikoiha tuichaháicha térã peteĩ hendáicha akói ojeoporu rupi oñemongu'e hag̃ua peteĩ mba'e oñembojoavyséva".
Upépe, identidad racial ndoguatái va'ekue peteĩ descendencia rígida mbojojaha ári, peteĩ gota mbojojaháicha, oikohaguéicha Estados Unidos-pe.
Ko'ãva oñemohenda ojoapytépe espectro sa'ýramo, ha peteĩ categoría-nte jepe ndojekuaái oñemomombyryha ambuégui.
Nueva Jersey: Prentice Hall Inc, 1984 arýpe.
Europeo rekópe, "raza" rapykuere marandu ohechauka naturaleza problemática orekóva.
Origen racial concepto rehe oñeñe'ẽ hag̃ua oñema'ẽ yvypóra rembihecha he'íva ikatuha ojei ojuehegui "raza" biológicamente distinta-pe, peteĩ idea akói sociedad científica omboykéva.
Estados Unidos-pe, opavave nunga tapicha he'íva ijehe afroamericano-ha oreko hapykuere Europa-pe, upe aja umi tapciha he'íva ijehe euroamericano-ha hapykuere africano ha amerindio.
Umi mba'e tekotevẽva ojeguereko oñeime hag̃ua ko raza ryepýpe iñembue va'ekue ojuehegui siglo XIX pahápe.
Umi amerindio apytépe oĩ gueteri he'íva ijehe oguerekoha "ypykue ruguy" (ojeheróva tuguy retakue).
Ko mbojojaha he'ise hína umi mestizo-va guive orekóva ascendencia africana ojehechakuaáva ojeguerekótamaha pire hũvaramo.
Ñe'ẽ "hispano" etnónmo ramo oñepyrũ ojeiporu siglo XX ramo mba'apoha´rakuéra umi tetã oiporúva España ñe'ẽ América Latina-pe ováramoguare Estados Unidos-pe.
Ojejuhu mbohapy factor, tetã oñehekombo'eha, disciplina ha ary oguerekóva, tuichaiterei mba'ehague oñembojoavy hag̃ua oñembohováiva.
2007 arýpe, Ann Morning oñomongeta 40 arimi biólogo ha antropólogo Estados Unidos-gua ndive raza rekotee rehe, peteĩ tembihechánte jepe ojehecharamo hetavévo opavave atýpe.
Jepéramo ikatu ehecha argumento porã mokõive henda gotyo, negación tuichakue oikóva umi evidencia oñembohováiva rehe "vaicha tuichaháicha ou umi motivación sociopolítica-gui ha nahániri ciencia absoluta-gui".
Oñembohovaívo pehẽmi jepe Gill he'íva, Antropología Biológica mbo'ehára C. Loring Brace he'i umi lego ha antropólogo biológico ikatu rupi omohenda ascendencia geográfica peteĩ tapicha rehegua, ikatuha oñemyesakã característica biológica oñemyasãi rupi ojejokokuaa'ỹre arapy tuichakue, ha upéva ndaikatuiha oje'e ha'eha raza concepto.
Umi jehaipy antropología física rehegua he'i umiraza biológica oikoha 1970 década peve, oñeñepyrũrmao guare oje'e naiporiha peteĩ raza.
Jasykõi 2001 ramo, Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine editor-kuéra ojerure "umi apohárape ani hag̃ua oiporu raza ha origen étnico naipóriramo peteĩ razón biológica, científica térã sociológica ojeiporu hag̃ua".
Morning (2008 arýpe) ohesa'ỹijo aranduka biología jehaipy ojeiporúva escuela secundaria-pe 1952 ary guive 2002 ary peve ha tenonderãite ojuhu peteĩ patrón ojojoguáva 35% reheve oñeñe'ẽhápe raza rehe 1983 ary guive 1992 ary peve ombohovakévo 92% oñeñe'ẽhague ñepyrũmbýpe.
Utichaháicha, tembiporu oñe'ẽva raza rehe ohasa rasgo superficial-gui genética ha historia evolutiva-pe.
Ha'e he'i: "Iporãvétaramo, ikatu oje'e umi biólogo ha antropólogo vaichaha ko'ágã ojeiha ojuegui emimo'ã raza naturaleza rehe iñambue rupi.
33 jeporekahára servicio de salud heta regón geográfica rupigua ndive oñeñomongeta peteĩ estudio-rã 2008 arýpe.
Heta sociólogo ojesarekove umi afroamericano rehe, ojeheróva pire hũ upe´rõ guare, ha he'i va'ekue hikuái umíva oĩha ipire morotĩva guy gotyove.
1910 ramo, el Journal oikuaauka peteĩ Ulysses G. Weatherly (1865-1940 arýpe) jehaipy ojerurehápe ipire morotĩva taheko yvateve ha tojei ojuehegui umi raza oñeñangareko hag̃ua pureza racial rehe.
Hembiapópe, he'i clase social, colonialismo ha capitalismo ombohekoha umi temimo'ã raza ha categoría racial rehegua.
1978 arýpe, William Julius Wilson (1935–) he'i raza ha sistema de clasificación racial ojeapo'ímaha ha hendaguépe, clase social omyesakãporãveha umi mba'e sociólogo-kuéra tapykueve oimo'ã va'ekue ha'eha raza.
Eduardo Bonilla-Silva, sociolgía mbo'ehára Universidad de Duke-pe, he'i: "He'e ha ha'e jeýta, oimerãe ambue mba'e rovake, racismo ha'eha peteĩ mba'e oku'éva atykuéra pokatu poguýpe; añetehápe oñeñe'ẽ peteĩ grupo racial dominante rehe (ipire morotĩva) oñepia'ãva akói oĩ hag̃ua yvateve ha umi heko sa'ivéva oñepia'ãva omboguejyve hag̃ua status quo racial.
Entorno clínico-pe, raza rehe heta jey oñema'ẽ oñeha'ã ha oñeipohãno hag̃ua peteĩ mba'asy.
Oĩ peteĩ ñomongeta oku'éva umi investigador biomédico apytépe, oñeñe'ẽhápe tuicha mba'eha raza umi investigación-pe g̃uarã.
Ko campo ipahapegua atygua py'ỹinte omopyenda hemimo'ã umi aporekokuaa jere rehe ojapo hag̃ua peteĩ pohã oikotevẽháichag̃ua osẽva oñema'ẽ rire genma rehe.
He'i oñemomba'etereíramo umi contribución genética umi mba'e ojoavýva tesãirã ryepýpe ári orekokuaaha heta riesgo, ikatu imbareteve umi estereotipo, oñemongyre'ỹkuaa racismo térã ndojehechakuaamo'ãi mba'épepa oipytyvõ umi factor no genético umi tesãirãme ojoavývape.
IC he'ise hína "Código Identificación-rã"; ko'ã mba'e avei ojeikuaa clasificaciones de Phoenix ramo.
Heta tetãme, Francia ha ambuépe, estado-pe léi rupive ndojehejái oguereko imarandukuéra oñeñe'ẽhápe raza rehe, upéva rehe heta jey oñehendu policia oguenohẽramo marandu ojejeporekahápe oguerekótava ñe'ẽ he'íva "ipire hũ" térã ambue hendáicha.
Heta oĩ he'íva perfil racial ñemohenda oñemoñepyrũva ojeguerekokuaaha racismo institucional léi ñemboguatápe rechapyrãramo.
Encarcelamiento oñemboguatáva tuichaháicha avei hína ha'e "red tuichavéva léi, mbojojahakuéra, política ha teko rehegua oñangarekóva umi delincuente orekóva etiqueta rehe, taha'e prisión-pe térã okápe".
Heta mba'e ojejuhúva jeporekápe vaicha ojokupyty he'ívo raza rehe jejesareko ojehecháta jave peteĩ tapicha opyta hag̃ua arrestado IPV poguýpe ikatuha hína oĩ ojesareko'ỹva raza rehe oykekove hag̃ua umi ipire morotĩvape.
Oĩ estudio he'íva peteĩ raza ikatuha ojehechakuaa peteĩ alto grado de precisión reheve ha upevarã oĩha aporeko, ikatuhápe oike pe Giles ha Elliot omboguata va'ekue.
Upe estudio he'i "diversidad genética sarambi pire sa'y jehecharã ndoikoguasuiha ha ndaikatuiha ojeiporu oñeporomohenda hag̃ua".
Antropología cuntural ningo hína peteĩ antropología pehẽ ojesarekóva variación cultural ojehecháva yvypóra rekópe rehe.
Oñema'ẽvo kóva rehe, umi etnólogo siglo XIX ramoguare oñemboja'o mokõi escuela de pensamiento-pe.
Umi oykekóva "invención independiente", oĩhápe Lewis Henry Morgan, oikuaa avei umi mba'e ojojoguáva he'iseha heta aty ohasahague peteĩ etapa de evolución cultural rupive añónte (ojehechakuaa evolucionismo social clásico).
Morgan, ambue evolucionista social siglo XIX ramoguaréicha, oimo'ã va'ekue oĩha peteĩ progresión oñemohendaporã nungáva primitivo-gui ojehasávo civilizado rekópe.
Jepéramo umi etnólogo siglo XIX ramoguare ohecha "difusión" ha "invención independiente" tería ojeíva ojuehegui ha oñombohováiva ramo, opavave unga umi etnógrafo oguehẽ pya'e peteĩ consenso-pe.
Boas ombojoaju ypy ko temimo'ã 1887 ramo: "… civilización ningo ndaha'éi peteĩ mba'e iñambuekuaa'ỹva, añetehápe… ikatu heta hendáicha, ha… ñane remimo'ã rembiecha iñate ohóvo ñane civilización oho aja avei".
Relativismo cultural-pe ningo oĩ afirmación epistemológica ha metodológica oikéva.
Relativismo cultural ningo oiko kuri michĩmi jepe ombohovái hag̃ua etnocentrismo occidental.
Ko hendáicha oñeikũmbyha cultura ningo ombohovái umi antropólogo mokõi apañuãi rehe: tenonderã, mba'éichapa oñekañýta umi lazo inconsciente ojeguerekovavoi cultura rehe rapégu, katuete ñande resa mbotýva jahechakuaa ha ñambohovái hag̃ua arapy, ha mokõihápe, mba'éichapa oñeme'ẽta tekotee peteĩ cultura ojekuaa'ỹvape.
Peteĩva umi tape hína etnografía: mbykyhápe, oipota ojeiko aremi tapichakuéra heko ambuéva ndive, oikuaa hag̃ua ñe'ẽ ipepegua ha oñemboheko hag̃ua ha'ekuéraicha, michĩmínte jepe, upe cultura ryepýpe.
Oreko va'ekue peteĩ enfoque empírico, escéptico generalizaci´n excesiva rehe ha ohapejoko leyes universales ñemohenda.
Oimo'ã va'ekue ojejesareko va'erãha peteĩ teĩ umi cultura rehe ha'ehaichaite ha he'i umi generalización transcultural, tha'e umi ciencia natural ryepypegua, ndaikatumo'ãiha oiko.
Hemimbo'ekuéra ypy apytépe oĩ Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir ha Rut Benedict, peteĩ teĩ ijapytepekuéra omboguata estudio oguenohẽhápe heta maranduporã cultura indígena América del Norte-gua rehe.
Aranduka Anthropology (1923) Alfred Kroeber ohaíva jeikuaauka ohechauka peteĩ punto de inflexión antropología estadounidense-pe.
Omongyre'ỹvo chupe umi psicólogo psicoanalítico oĩhápe Sigmund Freud ha Carl Jung, ko'ã apohára oheka va'ekue tape hesakã hag̃ua chupekuéra mba'éichapa umi personalidad individual oñemohend araka'e fuerza cultural ha social tuichavéva okakuaahague rupive.
Antropología económica, Karl Polanyi omongyre'ỹva ha Marshall Sahlins ha George Dalton omboguatáva, ombohovake economía neoclásica estándar ojehechakuaa hag̃ua umi factor cultural ha social, ha oiporu análisis marxista estudio antropológico-pe.
Tiempo rehe ojejesarekótaramo, antropología tuichakue nunga oñemoinge política-pe Guerra de Independencia Argelia-pe ha Guerra de Vietnam ñembotove rupive; marxismo-gui oiko peteĩ enfoque teórico ojehecharamoitereíva ko disciplina ryepýpe.
1980 década-pe, aranduka Anthropology and Colonial Encounter oñamindu'u mba'éichapa antropología ojoaju desigualdad colonial rehe, upe aja umi teórico ha'ekuaáva Antonio Gramsci ha Michel Foucault ojehecharamo rupi omoĩ opavave resa renondépe umi mba'e poder ha hegemonía rehegua.
Upéi, ko'ã tembihecha ojekuaa va'erã ijapoharakuéra rembiapópe, ha idoneidad orekóva traducción-háicha oñemohenda jey jey va'erã, upe proceso héra círculo hermenéitico.
Análisis cultural ojapóva David Schnieder parentesco estadounidense rehegua ojehecharamoiterei avei kuri.
Ko aporeko oñepyrũ peteĩ investigación de campo-pe, omboguata va'ekue umi antropólogo social, ko'ýte Bronislaw Malinowski Gran Bretaña-pe, Franz Boas remimbo'e Estados Unidos ha invesigación urbana uperiregua Escuela de Sociología Chicago-peguápe.
Walnut Creek, CA: AltaMira Press.
Oñemohenda hag̃ua conexión sapy'ánte ombohapekuaáva oñemyesakã porãve hag̃ua conexto cultural peteĩ mba'e rehegua, peteĩ antropólogo oĩ va'erã oikekuaa hag̃ua peteĩ atýpe ha upéicha avei omboguata hag̃ua relación significativa ijatyguakuéra ndive.
Oñepyrũ mboyve ojejesaeko ojeikehápe, peteĩ antropólogo oiporavo va'erã moõpa ha mba'etérepa ojesarekóta.
Kóva rupive, antropólogo ikatúta oñemohendaporãve comunidad-pe.
Tuichakue nunga jejesareko ojeikehápe oiko ñomongeta rupive.
Sapy'ánte, umi etnógrafo avei ojapyhy observación estructurada, peteĩ antropólogo jesareko oguataha porandu aty rupive, ha'e oñeha'ãtava ombohovái.
Kóva oipytyvõ estudio aporeko oku'e hag̃ua peteĩ hendáicha dato etnográfico oñembojoja jave heta atýpe térã oñeikotevẽ ojehupyty hag̃ua peteĩ mba'e ojehekáva, ikatu hína jeporeka peteĩ decisión política gubernamental-pe g̃uarã.
Ojeikuaa hag̃ua mávapa hína pe etnógrafo tekotevẽ ojehecha mba'épa ohai cultura rehe, opapave jeporekahára oku'e rupi hemimo'ã rupive.
Upéicharamo jepe, ko'ã enfoque araka'eve ndohupytyi ohekáva, ha umi etnógrafo ko'agãgua py'ỹi omoinge umi mba'e ohasáva ha umi mba'e ikatu'ỹva ohecha hembiapo jehaipýpe.
Etnografía ningo hína peteĩ tembiapo jehaipy peteĩ tekoaty rehegua, peteĩ henda ha peteĩ ára oñemohendávape.
Peteĩ etnografía jepiveguápe avei oike marandu goegrafía física, arareko ha hábitat rehegua.
Boas remimbo'ekuéra, oĩhápe Alfred L. Kroeber, Ruth Benedict ha Margaret Mead omongu'e antropología cultural Estados Unidos-pe ojesareko rire hemimo'ã rehe.
Ko'ágã, umi antropólogo sociocultural ojesarekopaite ko'ã mba'e rehe.
Umi "antropólogo cultural" estadounidenses ojesarekove va'ekue mba'éichapa umi tapicha oguenohẽ hemimo'ã ijehe he ijere rehegua, ko'ýte en forma simbólica, arte ha mito umía rehe oma'ẽnguévo.
Techapyrãramo monogamia, akói ojehechauka ha'eha peteĩ mba'e oĩva yvypóra rekópe arapy tuichakue, katu peteĩ estudio comparativo ohechauka upéva ndaha'eiha upéicha.
Ko aporeko rupive, ikatu hesakãporãve oñehesa'ỹijo jave impacto orekóva umi sistema mundial comunidad local ha global-hárupi.
Techapyrã, peteĩ etnografía heta hendapegua ikatu oikuave'ẽ peteĩ "mba'e", peteĩ mba'erepýicha, ojegueraha aja umi red del capitalismo global rupive.
Etnografía heta hendarupigua rechapyrã ningo hína Nancy Scheper-Hughes rembiapo mercado negro internacional oñemoñemuhápe órgano humano rehegua.
Jeporeka oñemongu'éva estudio de parentesco rehe py'ỹi ohasa ambue antropología pehẽ rupive, oikehápe antropología médica, feminista ha pública.
Upéva hína pe matríz heñoihápe yvypóra mitã opaite nunga jey, ha iñe'ẽ ypy ha'e jepi peteĩ término parentesco.
Ojekuaa tuicha aiñambueha umi comunidad oñeñe'ẽvo práctica ha valor marital rehe, omopa'ũva tuichaháicha tembiapo campo antropológico-pe oñemboguata hag̃ua.
Upéicharamo jepe, pe práctica marital ojejuhúva opavave nunga cultura-pe ha'e hína monogamia, peteĩ kuña omendaha peteĩ kuimba'e rehe.
Oĩ diferencia fundamenteal ojojoguáva oñeñe'ẽtaramo acto de procreación rehe.
Iañmbuéva oñepyrũ 1960 década-pe, umi proncipio básico parentesco rehegua Edmund Leach, Rodney Neeham, David Sheider ha ambue oikuave'ẽve oikeramoguare peteĩ reevaluación-pe.
Ko iñambuéva oñakãrapu'ãve segunda ola de feminismo oñepyrũramoguare 197o década ypýpe, oguerúva hendive idea opresión marital, autonomía sexual ha subordinación doméstica rehegua.
Uperõguare, oguahẽ "feminismo del Tercer Mundo", peteĩ movimiento he'íva umi estudio de parentesco ndaikatumo'ãiha ohesa'ỹijo umi relación de género ijeheguirei umi tetã oñakãrapu'ãramóvape ha upéicha avei oñemomba'e va'erãha umi matiz racial ha económica.
Jamaica-pe, matrimonio institución-háicha omyengovia jepi peteĩ serie de pareja-pe, kuña imboriahúva ndaikatui rupi oha'arõ viru ñeme'ẽ akoiete peteĩ clima de inestabilidad económica apytépe.
Ko tecnología rupive, osẽ heta cuestión parentesco rehegua oñembojojahápe relación biológica ha genética, umi sustituro gestacional ikatu rehe ome'ẽ peteĩ entorno biológico pe embrión-pe g̃uarã umi lazo genético opyta aja ambue ndive.
Ojekuaa avei oĩha apañuãi turismo reproductivo ha mercantilización corporal rehegua, oĩ rupi tapicha ohekáva seguridad económica estimulación hormonal ha óvulo ñemono'õ rupive, jepéramo ãva mba'e opombyaikuaáva.
Peteĩ crítica hína, iñepyrũmbýpe, umi estudio de parentesco oku'eha oñemohenda mbareteteríma va'ekue, ojejeroviahápe peteĩ lenguaje denso ha regla estrícta rehe.
Tuichaháicha ko oñakãrapu'ãva oiko oĩ hetave rupi antropólogo omba'apóva okápe academia-gui ha oñemomba'eguasuve rupi globalización umi institución-harupi oikoháicha avei antropología rembiapoha ryepýpe.
Mokõive hendaichagua temimoĩmby oñemohendáv antropología rembiapohápe ningo hína institución total ha institución social.
Antropología umi institución-pegua ikatu ohesa'ỹijo sindicato, ñemuha ohóva pequeña empresa guive umi corporación tuicha peve, tetã rekuái, pohãnohára aty, tekombo'e, prisión ha institución financiera.
Umi antropólogo institucional ikatu oma'ẽ relación oguerekóva oñondive mokõi atyvete térã peteĩ atyvete ha ambue mba'e sociedad-pegua.
Ja'eporãitesérõ g̃uarã, umi antropólogo ikatu ohesa'ỹijo peteĩ mba'e oikóva temimoĩmbýpe, ikatu omongu'e investigación semiótica térã ohesa'ỹijo mecanismo ombohapéva kuaapy ha teko oñemohenda ha oñemosarambi hag̃ua.
Ko era pyahu ombohapéta heta desarrollo tecnológico, oĩhápe grabación mecánica.
Antropología ko'agãgua 43 (Suplemento): S5-17. Schieffelin, Bambi B. 2006 arypeguare.
Woolard, marandu tuichaháicha oguenohẽ va'ekue "código ñemoambue", térã práctica sistemática oñembojopyru hag̃ua ñe'ẽeta ñomongetarã terã peteĩ ñe'ẽjoaju ryepýpe reheguápe, ojuhu umi antropólogo oporandúva práctica rehegua: Mba'ére piko ojejapo upéva? ohechauka peteĩ ideología linguistica dominante.
Ambue lingüista omongu'e investigación contacto lingüistico, peligro lingüístico ha "inglés arapy tuichakue ñe'ẽramo" jere rehe.
Joel Kuiper rembiapo oñe'ẽ kóva rehe isla de Sumba rovái, Indonesia-pe.
Añetehápe oñandu, idea del centro ejemplar ha'eha peteĩva umi mbohapy mba'e ojejuhúva tuichavéva antropología lingüística-pe g̃uarã.
Upévare, ohasa rire heta generación, ikatu hína ndojeiporuvéima ko'ã ñe'ẽ.
Oñemboguata hag̃ua tembiapoporã docuemntación-rã, ko'ã registro ojehaiporã ha oñeñangareko va'erã peteĩ archivo ryepýpe.
Revitalización de idioma ningo hína tembiapo oñemongu'éva peteĩ ñe'ẽ ojeiporu akói jey hag̃ua.
Mbo'epýpe ningo ojehupytyse umi temimbo'e indígena ha ha'eỹva ñehekombo'e oikuaa hag̃ua Lenape cultura ha iñe'ẽ.
Umi oikuaámava ñe'ẽ ñemongyre'ỹ oiporu hag̃ua, ijeporu ha ijekuaa taimbareteve ha ñe'ẽ prestigio tuichaháicha tahaeko yvateve ningo hína umi componente oikéva recuperación ryepýpe.
Antropología social ningo hína pe estudio de patrones de comportamiento umi tekoaty ha yvypóra rekópe.
Umi antropólogo británico ha estadounidense, Gillian Tett ha Karen Ho, omboguatáva estudio Wall Street rehegua, omyesakã ambue hendaicha crisis financiera 2007-2010 arypegua rehe teoría económica ha política-pe oñemyesakãva técnica arraigada rupive rovake.
Kóva oñemyaña oku'e hag̃ua relativismo cultural Franz Boas oguenohẽva oñepyrũ rupi, upépe oje'e va'ekue cultura-kuéra oñemyesakã hag̃ua oñema'ẽha opaichagua temimo'ã ojeguerekóva arapy rehe, upévare, ikatu ojehecha hekoitépe estándar ha valor orekóva rupive añoite.
1906 ramo, antropólogo estadounidense Madison Grant omohenda pigmeo congoleño Ota Benga-pe peteĩ jaula-pe Bronx zoológico-pe, omoĩvo chupe peteĩ etiqueta he'iva "eslabón kañymbyre" peteĩ orangután ha "raza morotĩ" mbytépe. Grant, peteĩ eugenista ojeikuaáva, ohai va'ekue avei Paso de la Gran Carrera (1916 arýpe).
Antropología ko'ẽ reíre iñambueve ohóvo historia natural-gui ha, siglo XIX pahárupi, ko disciplina oñembohekoite ko'ágã ojeikuaaháicha; 1935 arýpe techapyrã, oĩ kuri juruja T.K. Penniman-pe ohai hag̃ua ko disciplina rembiasa ojeheróva Cien ary ombotývo antropología.
Upévare, umi sociedad ha'e'ỹva Europa-gua ojehecha va'ekue "fósil oikovéva" evolutivo ramo, ikatútava ojejesareko oñemyesakã hag̃ua Europa rapykuere.
Upéicharamo jepe, he'iháicha Stockin, Tylor ojepy'apyve va'ekue omyesakã ha ohechauka hag̃ua moõrupiap iñasãi umi elemento particular oĩva cultura ryepýpe, función tuichavéva rendaguépe, ya tuichaháicha vaicha ojapyhy peteĩ idea victoriana de progreso idea de mundo no direccional ha multilineal rãngue, umi antropologo uperiregua oimo'ã va'ekue cultura ñemoambue rehe rovake.
Umi estudio compartivo omboguata va'ekue, ha ojehecharamovéva heta The Golden Bough edición-pe, ohesa'ỹijo heta creencia religiosa ha simbolismo arapy tuichakuepeguápe ojojoguáva. 
Umi mba'e ojejuhúva expedición aja omohenda heta estándar descripción etnográfica ryepýpe.
Ambue kuaapy moñepyrũha apytépe oĩ W. H. R. Rivers h A. C. Haddon, hemiandukuéra rupive ojekuaáva Parapsicologías contemporáneas Wilhelm Wundt ha Adolf Bastian oguenohẽva, ha Sir E. B. Tylor, he'i va'ekue antropología ha'eha peteĩ ciencia positivista ohapykuehóva Auguste Comte-pe.
A. R. Radcliffe-Brown avei oikuaauka peteĩ trabajo seminal 1922 arýpe.
Ko'ápe oñeñe'ẽ hína Radcliffe-Brown rehe, omyasãi va'ekue agenda de "antropología social" oguerekóva ombo'évo universidad-hárupi Imperio Británico ha Commonwealth tuichakue.
Oimo'ã va'ekue umi ypykuéra ñe'ẽ ojeiporúva dato etnográfico-pe oeñmbojere va'erãha umi término legal angloamerican-pe ouporã hag̃ua umi omoñe'ẽvape.
Antropología Social motenondeha opaichagua universidad-pegua rehe ojekuaa va'ekue ojesaekoveha umi mba'e ojoavýva oĩva tembiapohápe rehe.
Peteĩ pueblo oimeraẽ tapicha rekoetapegua ojehecháva oĩhaichaite.
Irundy tetã peheẽ (Massachusetts, Virginia, Pensilvania ha Kentucky) he'i ijehekuéra ha'eha Commonwealth título de caso ha proceso legal-pe.
Oĩ tenda arapýpe, etnología oguataha ijeheguiete investigación ha doctrina pedagógica rapére, antropología cultural opyrũ hatãvérõ guare Estados Unidos-pe ha antropología social Gran Betaña-pe.
Exploración América-pe siglo VX ramo, oúramo guare Europa-gua, tuichaiterei mba'e va'ekue oñema'ẽ ambue hag̃ua occidente-peguágui (mundo occidental), temimo'ã "ambue" rehe.
Antropología akãrapu'ã, techapyrã antropología estructural Claude Lévi-Strauss omboguata va'ekuépe, ombohape ojekaguai hag̃ua peteĩ progreso lineal rehe, térã pseudo-oposición oĩva "sociedad hembiasáva" ha "sociedad hembiasa'ỹva" apytépe, ojehova apietereíva oñasãingoiterei rupi ambue rehe hembiecha mbyky rehe oma'ẽ hag̃ua tembiasakue rehe oñembohaporõguáicha okakuaa ha oñembyatýva rupive.
Upéicharamo jepe, oje'éva upe universalismo cultural rehe heta pensador social siglo XIX ha XX ramoguare okaguai, ápe oike Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser ha Deleuze.
Peteĩ grupo étnico térã etnicidad ningo peteĩ tapicha aty ojoikuaáva ojoapytépe umi mba'e oĩva hekokuérape ha omoambuéva chupekuéra ambue atýgui reheve, ikatu hína peteĩ tradición aty opavave rekopegua, ascendencia, iñe'ẽ, hembiasa, sociedad, cultura, hetã, ijeroviapy térã tratameinto social hekoha ryepýpe.
Peteĩ grupo étnico oguerekóva sapy'ánte oñemboheko peteĩ herencia cultural oĩva ijapytepekuéra rehe, taha'e ascendencia, mombe'ugua'u ñepyrũmby rehegua, tembiasakue, tetã, ñe'ẽnguéra, umi sistema simbólico oikehápe jeroviapy, mitología ha ritual, hi'upy, aokuéra, arte térã hete.
Ñe'ẽ ñemoambue rupive, aculturación, adopción térã conversión religiosa, tapicha térã atykuéra ikatu ova ohovévo tenonde peteĩ grupo étnico guive ambuépe.
Taha'e ñemomombyry ojuehegui térã jehe'a rupive, peteĩ identidad étnica ojeíva ojuehegui ñemoñepyrũ ojehero etnogénisis.
Inglés moderno temprano-pe ha siglo XIX mbyte rupive, étnico ojeiporu va'ekue oje'e hag̃ua fiel térã pagano (oñeñe'ẽvo "tetãnguéra" ojoavýva rehe, oike'ỹva gueteri oikumene cristiana-pe), Septuaginta oiporuháicha ta ethne ("tetãnguéra ") ombojere hag̃ua hebreo goyim guive "tetãnguéra, ha'e'ỹva hebreo ha judío".
Siglo XIX ramo, ko ñe'ẽ ojeiporu oje'e hag̃ua "pe mba'e oĩva peteĩ raza, tekoaty térã tetãme añónte", ojejevývo griego-pe he'ise añetéva.
étnico, A. ha n.") Ojehecha rire moõpa, ñe'ẽ tetãygua ojeiporukuaa etnicidad térã tavayguareko he'isejojávaramo (peteĩ estado isãsóvape).
Etnicidad jegueroike universal cultural ramo oiko ojehecha rire peteĩ mba'e oñemboguatáva pe definición ojeiporúva ári.
He'iháicha Thomas Hylland Eriksen, estudio oñemboguatáva etnicidad rehe oku'e mokõi debate iñambuéva ojuehegui rupive nda'areiete peve.
Pe enfoque instrumentalista, ambue hendáicha, oma'ẽ etnicidad rehe peteĩ elemento ad hoc peteĩ estrategia política-peguáicha, oiporúvo pojoapýramo peteĩ grupo de interés-pe g̃uarã ojehupyty hag̃ua mokõihápe ojehupytyséva, techapyrã, viru ñembohetave, pokatu térã estatus.
Umi constructivista he'i umi identidad nacional ha étnica osẽha fuerza histórica-gui, py'ỹinte ipyahu, jepéramo umi identidad ojehechauka yma guarémaramo.
Kóva hína ñomongeta oikóva multiculturalismo rehe heta tetãme, ikatuha ojegueromandu'a Estados Unidos ha Canadá, orekóva población migrante tuicháva ha heta cultura-gui oúva, upéicha avei poscolonialismo Caribe ha Asia-pe sur gotyo.
Mbohapyhápe, atykuéra ñemoñepyrũ ojehupyty katuete ojeguerahase rupi monopolio rapére poder ha estatus.
Barth oma'ẽ mombyryve Weber-gui omomba'evévo naturaleza oñemopu'ãva etnicidad guive.
Omboykese va'ekue tembihecha antropología orekóva cultura rehe peteĩ entidad limitada-ramo ha etnicidad lazos primordialistas-ramo, omyengoviávo peteĩ enfoque atykukuéra oĩkuaataha ojovái rehe.
Omoneĩ Joan Vincent he'i va'ekue (he'i jeývo Cohen he'íva) "Etnicidad… ikatu oñembohetave ha ojeipyso oñeñe'ẽtavo moõ pevépa oguahẽkuaa peteĩ mba'e pe movilización política oikotevẽvape.
Umi grupo étnico oguehẽ peteĩ hendápe oje'ehápe ha'eha entidad social biológica rãngue.
Enfoque rembihecha hea techapyrã ningo hína primordialismo, escencialismo, perenneismo, constructivismo, modernismo ha instrumentalismo.
"Primordialismo esencialista" he'i avei etnicidad ha'eha peteĩ mba'e oko tenondéva yvypóra rekovépe, etnicidad oĩ tenondeha oimeraẽ mba'e yypóra ojapóva sociedad-pe rovake ha nomoambueiha mba'evépe.
"Primordialismo de parentesco" he'i umi comunidade étnica osẽha umi unidad de parentesco-gui, añetehápe osẽva umi lazo de parentesco térã clan-gui umi signo culturale ojeiporavóva (ñe'ẽ, jeroviapy, tradiciones) oñemongu'ehavoi ojehechauka hag̃ua ko afinidad biológica.
"Primordialismo de Geertz", omongu'éva antropólogo Clifford Geertz añoite, he'i tuichaháicha yvyporakuéra ombopokatuha ñandepy'apyhag̃uaicha umi "dato" humano primordial-pe, oikehápe umi lazo de sangre, ñe'ẽ, territorio ha umi diferencia cultural oĩva.
Smith (1999 arýpe) ohechakuaa mokõi hendaichagua: "perennialismo continuo", he'íva oĩha tembihecha oikovéva yma guive ha hi'aréva, ha "perennialismo recurrente", oma'ẽva peteĩ tetã reñói, rekovepa ha jeikove jey rehe peteĩ aspecto recurrente-ramo yvypóra rembiasápe.
Ko tembihecha he'i concepto de etnicidad ha'eha tembiporu umi grupo político omboguatáva ipojái hag̃ua heta recurso rehe, taha'e viru repykue, pokatu, yvy térã estatus ijaty'ikuérape ouporã hag̃uaicha.
"Perennialismo instrumentalista", jepéramo oma'ẽ etnicidad rehe ha'eramoguáicha peteĩ tembiporu iñambuekuaáva ombohekóva heta grupo étnico-pe ha ijapýrava tiempo ohasávo, omyesakã etnicidad oĩha ombohape hag̃ua estratificación social, upéva ha'eise etnicidad oĩha omopyenda hag̃ua peteĩ disposición jerárquica tekovekuéra apytépe.
Donald Noel he'iháicha, estratificación étnica oñepyrũta umi grupo étnico oĩva oñepyrũvo ojojuhu, ha umi aty oñepyrũvo ohechauka peteĩ grado de etnocentrismo, ñembohovaikuaa ha pokatu oporombojoavýva.
Oñema'ẽvévo Noel remimo'ã reheve, oĩ mante va'erã peteĩ pokatu oporombojoavýva oñepyrũ hag̃ua pe estratificación étnica.
Umi grupo étnico oĩva oñombohovái va'erã ohupyty hag̃ua peteĩ mba'e mokõive ohupytyséva, ikatu hína poder de influencia térã peteĩ interés material, taha'e viru repykue térã yvy.
He'i umi grupo étnico osẽha tekovekuéra jojuhúguinte, oikóvo ojeguereko rupi chupe construcción social-ramo umi sociedad-pe.
He'i avei ko'ãva mboyve pe homogeneidad étnica ndojehechái va'ekue peteĩ factor ideal térã oñeikotevẽvaramo tuichaháicha umi sociedad ñemoñepyrũme.
Peteĩ grupo étnico atygua, akoiete, ojerure hekokuéra oguata hag̃ua tiempo ohasáva javeve, jepéramo heta historiador ha antropologo cultural omboguapy kuatiápe heta valor, tembiapo ha mbojojaha ombohapéva ijeguata hapykuere javeve ramoiténte oñemoñepyrũhague.
Kovarã oñema'ẽ tembihecha "cultura" rehegua rehe.
Ko tembiecha oñepyrũ oñemboaje hag̃ua esclavitud ho'áva umi aframericano ári ha umi nativo americando jejukapaguasu peteĩ sociedad oñemopyendáva tekojoja opavavépe g̃uarãme.
Heta científico iñapysẽvéva ko'agãgua oñemomba'e temimo'ã diferencia racial rehegua rehe ha ojuhu umi Europa-gua pire morotĩ heko yvatevehague.
Oñemoĩ rãngue estatus de marginación umi tapicha ipire hũvape Estados Unidos-pe inferioridad biológica oguekuaa'ỹva rovái, he'i upéva oikohague ndojehe'akuaái rupi estadounidense reko rehe.
He'i Racial Formation in the United States teoría de la etnicidad oma'ẽhague umi patrón de inmigración ojehecháva ipire morotĩva apytépe rehe ha oma'ẽ umi ipire morotĩ'ỹva Estados Unidos-pe rembiasa rehe añoite.
Ojehechakuaa hag̃ua ojejei umi cualidad particular-gui peteĩ cultura nativa reypýpe ojejehe'a hag̃ua peteĩ anfitrion rehe, oĩ aty cultura ndoikoihague oñembohovái hag̃ua racismo ha ñemboyke reko, jepéramo oiko ambue mba'erã.
Omohu'ã "estados-nación" ñakãrapu'ã mi tetã apýra ohoha (térã idealmente ohoha ojuehe) estado apýra rehe.
Upéicharamo jepe umi estado-nación, omoambue'ỹre ogueroike umi tekoha tapykueve oñemboyke va'ekue tetã rekógui oimeraẽ mba'e rehe.
Umi estado multiétnico ikatu osẽ mokõi mba'e oñombohovakéva rupive, ikatu umi frontera estatal heñoiramóva ha iñambuéva umi territorio tribale tracional-gui rupive, térã umi minoría étnica jeva ramoite peteĩ estado-nación itujávape rupive.
Oĩ estado oikehápe Reino Unido, Francia ha Suiza oreko grupo étnico opaichagua iñepyrũmby guive ha hyepypekuéra oiko avei peteĩ inmigración sustancial, ombohapéva oñeguahẽ hag̃ua umi sociedad multicultural ojeheróva-pe, ko'ýte umi táva tuichávape.
Jepéramo oje'e ko'ã categoría akói oikeha esféra pública ha política-pe, tuichakue nunga ojeguereko gueteri esfera privada ha familiar ryepýpe.
Weber mboyve (1864-1920 ary), raza ha origen étnico ojehecha va'ekue ha'eha mokõi aspecto peteĩ mba'e reheguánte-ramo.
Ko tembihecha guive oje'eháicha, estado nomboajéi va'erã identidad étnica, nacional térã racial, katu omboaje va'erã ojehupyty hag̃ua igualdad política ha legal opavave tekove apytépe.
Siglo XIX aja oñepyrũ oguata ideología política nacionalismo étnico rehegua, concepto ojeguerekóva raza rehe oñembojoajúramo guare nacionalismo rehe, tenonderã umi teórico alemán rembiapo rupive, oĩhápe Johann Gottfried von Herder.
Peteĩ teĩ omongu'e idea panétnica oñeimo'ãhápe ko'ã tetã rekuái oĩha ojogua yvy tapykueve oikojague étnia alemana añónte.
Asia colonización opa nunga siglo XX ramo, oñemongu'e rire tembiapo tetãnguéra isãso ha añombohekotee hag̃ua rire continente tuichakue.
Heta tetã europagua, oikehápe Francia ha Suiza, nombyatýi marandu hetãyguakuéra origen étnico rehegua.
Colonización europea aja, ha'ekuéra oguahẽ América del Norte-pe.
Etnografía digital rupive ojejuhukuaa heta juruja ojejesareko hag̃ua opaichagua cultura ha sociedad.
Etnografía Relacional oku'e ojesarekove hag̃ua campo rehe peteĩ hendánte rãngue térã peteĩ tembiapo ñemboguata persona procesada rãngue.
Ko'ápe ojehupytyséva hína dato ñembyaty jeporekahára omoĩ'imi hag̃ua hemimo'ã umi dato-pe.
Sapy'ánte ñomongeta ojegrava ha upéi ojehai, upéva rupive ñomongeta oikóta apañauãi'ỹre tekotevẽ'ỹre ojejoko joko ojehaipa hag̃ua, katu oĩmbatahápe marandu tenondeve ikatu hag̃uaicha oñehesa'ỹijo.
Jepéramo oñeha'ã ko'ã reflexividad, naipóri jeporekahára oñemombytekuaáva.
Akóinte, ojejerure ko'ã marandu mbohapehápe te'imi máva ambue tapicha ikatu avei ombohape marandu comunidad rérape, py'ỹinte muestreo de bola de nieves téra cadena rehegua rupive.
2010) ohesa'ỹijo presupuesto ontológico ha epistemológico oĩvavoi etnografía ryepýpe.
Umi teoría crítica jeporekaha oma'ẽ "pokatu apañuãi umi relación ojejeporekáva ryepýpe ha mba'éicha ojoaju kuaapy ha pokatu" rehe.
Peteĩ ta'ãnga ikatu oĩ peteĩ mundo físico ryepýpe peteĩ tapicha remimo'ã tee rupive, oikótava umi mba'e ko tapicha ohasa va'ekue ári.
Peteĩ ta'ãnga ñemboheko oĩ temimo'ãmente ha ojehecha umi mitã oiporuha mba'evete'ỹrõguáicha.
Umi antropólogo cultural ha social ko arapegua omomba'eguasueterei peteĩ investigación etnográfica.
Umi etnografía heta jey ojehero "estudio de casos".
Trabajo de campo-rã heta jey tekotevẽ ojeiko peteĩ térã hetave ary ambue sociedad-pe, tapicha umirupigua apytépe jeiko ha hekokuéra jeikuaave.
Benedict rembiapo pueblo Zuni suroeste-pegua ndive ojeguereko va'erã trabajo de campo ñemoarandurã pyendáramo.
Peteĩ etnografía jepiveguáva oñeha'ã oma'ẽ tuichaháicha, akoiete, omohenda hembiapo peteĩ hendáicha, ojekuaahápe cultura oñema'ẽtava rembiasa, geografía física térã yvy oikoha tapichakuéra ojejesarekóvata ñehesa'ỹijo mbykymi, upépe avei oikéta arareko, ha py'ỹinte ko mba'e umi antropólogo biológico oheróva hábitat.
Parentesco ha estructura social (oikehára ñemohenda ary ojeguerekóva, ojueheguáva aty, género, umi asociación voluntaria, umi clan, um francción ha ambue mba'e oĩrõ) oñemoinge jepi.
Umi rito, ritual ha jeroviapy jehechauka heta ára aja ojehecharamo ha oñemomba'eguasu etnografía guive, ko'ýte umi oikohápe tapichakuéra resa renondépe umi antropólogo oguahẽva upépe ohechahag̃uaicha.
Techapyrã, oimérõ peteĩ tapicha atýpe ñembyesa'i ha'e raka'e peteĩ gesto comunicativo, ojeporeka raẽ mba'épa pje'ese peteĩ ñembyesa'i rupive (ikatu he'ise heta mba'e).
Geertz, jepéramo oipykúi gueteri etnografía yma guere rape, ojapyhy upe esquema oñe'ẽ hag̃ua cultura "reded" rehe "esquema" rãngue.
Ojehaívo cultura oipytyvõ oñemoambue hag̃ua heta mba'e antropología ha etnografía-pe, py'ỹi oñemyesakãva en término de ser naturaleza 'posmoderna', 'reflexiva', 'literaria', 'deconstructiva' o 'postestructural' rehe oje'évo jehaipy oipytyvõha iñapysẽve hag̃ua opaichagua aspecto epistémico ha predicamento político heta kuaara'ãha ohecháva plaga de representación-pe ha práctica etnográfica ramo.
Ko ipahapegua rehe oñeñe'ẽvo, Writing Culture oĩ peteĩ punto focal-ramo ojekuaa hag̃ua mba'éichapa umi etnógrafo ikatu kuri omyesakã heta cultura ha sociedad ombotove'ỹre subejtividad orekóva umi tapicha ha aty ojesarekoha, ha upekuévo, ojerure'ỹ rehe peteĩ kuaapy tee ha peteĩ autoridad objetiva.
Etnografía rupive ojehupytyséva ha'e rupi um patrón compartido ha valor, teko, temimo'ã ha ojeikuaáva peteĩ cultura-pe ñemyesakã, Harris (1968 arýpe), Agar (1980) jave he'i etnografía ha'eha peteĩ proceso ha upéicha avei peteĩ mba'e ojehupytýva jeporekápe.
Sociologa Sam Ladner he'i iñarandukápe hesakã hag̃ua peteĩ consumidor reko ha hembipota tekotevẽ oñemoambue "tembihecha", oñema'ẽ hag̃ua peteĩva etnografía añónte ome'ẽva rehe.
Oñeha'ãvo peteĩ poruhára ohasáva peteĩ entorno "Natural" rupi, etnología oguenohẽ marandu umi aplicación práctica peteĩ mba'erepy térã kuave'ẽmby reheguápe.
Conferencia Ethnographic Praxis in Industry (EPIC) ohechauka upéva upeichaha.
Monografía Jaber F. Gubrium y James A. Holstein (1997 arýpe) oguenohẽva, The New Language of Qualitative Method, ohesa'ỹijo mba'éichag̃ua etnografía-pa oĩ oñeñe'ẽvo "habla de métodos" omboguatáva rehe.
Añetehápe, Fine he'i umi jeporekaha akóinte ndaha'éi ku iñañetetéva ah'ekuéra he'iháicha térã oimo'ãhaáicha, ha "opaichagua tembiapo orekoha mba'éichapa omongu'e peteĩ mba'e iporã'ỹtava ambue tapicha oikuaa".
He'i umi mba'e "añetegua'ỹva" tekotevẽterei ojeguereko hag̃ua peteĩ reputación ocupacional upéicha ojejokove hag̃ua umi mba'e oporombyaikuaáva.
Pe código de ética he'i umi antropólogo oĩha peteĩ red académica ha política tuichavéva ryepýpe, upéicha avei entorno humano ha natural ryepypegua, umi mba'e hekoitépe oñemomarandu va'erã rehe.
Umi jeporekahára ojapyhy umi mba'e añete'ỹgua nunga ha ojapo ichugui peteĩ mba'e oñemoañete hag̃ua umi oikóva.
Añetehápe, peteĩ etnógrafo-gui akói ohasareíta peteĩ aspecto ha'e ndaikatúi rupi oĩ opa jey opaite hendápe.
Umi indígena aty, ojeheróva avei ypykuéra aty, aborigen, nativo térã autóctono ningo grupo étnico hekokupéra rupive iñambuéva oĩva peteĩ henda ambue aty poguýpe opytávape.
Umi aty akoiete he'i ijehe "indígena" hekokuérape oĩramo gueteri umi mba'e ohechaukáva hekokuéra yma ohóva umi tenda oĩha rehe.
Umi ypykuéra aty ningo ko'ágã peve ombohovái gueteri isãso, hekoporã, iñe'ẽ, iñarandupy ha umi mba'e oikotevẽva hekokuéra tee oikotevẽva oikove hag̃ua rehe ñepyrũ.
Oñeimo'ã arapy tuichakue oĩne hag̃ua 250 millón guive 600 millón tapicha rupi indígena-va.
Oñeñe'ẽvo peteĩ tapicha aty rehe, ñe'ẽ Indígena oiporu ypy umi Europa-gua, oiporu va'ekue ombojoavy hag̃ua ypykuéra aty America-pegua umi esclavo africano-gui.
1970 década-pe, ko ñe'ẽ ojeiporu oñembojoaju hag̃ua tembiasa, apañuãi ha ñorãirõ omongu'éva tapicha aty oĩva ambue poguýpe umi tetã ambue rembe'ýpe.
Ko situación ikatu oikove jepéramo tapicha ypykue hetave ambue tapichágui peteĩ región térã estado-pe; noción definitoria oĩva ko'ápe hína ha'e pe separación de proceso de decisión ha regulación orekóva peteĩ influencia, jepémo titular, peteĩ aspecto derecho orekóva hekoha ha ijyvýre.
Peteĩ marandu oguenohẽva Naciones Unidas de 2009 arýpe ha oikuaaukáva Secretaría del Foro Permanente para las Cuestiones Indígenas he'i va'ekue: Heta siglos aja, colonización, conquista térã ocupación ára guive, umi pueblo indígena han ombokuatia iñorãirõ rembiasa, Estado-kuéra rovake térã ipytyvõmekuéra, ohechaukávo péicha añetehápe oñemopyendaha hikuái oikove hag̃ua umi mba'e hekovekuérapente oĩva reheve.
Umi haihára yma oma'ẽ va'ekue ko'ã tapicháre umi griego ypykue térã peteĩ aty oiko va'ekue Grecia yvýpe umi griego oiko mboyvévaramo.
Las Cruzadas (1096-1271 arýpe) ohupytyse va'ekue ko'ã mba'e guerra santa omongu'éva rupive umi ha'ekuéra ohecháva infiel-ramo iglesia-pe g̃uarã rovake.
Upéicharamo jepe, pe concilio he'i umi conquista ikatuha oiko "legalmente" umi ha'e'ỹva cristiano ombotovéramo cristianización ha ley natural Europa-pegua.
Siglo XIV ha XV ramo, umi ypykuéra aty oĩ va'ekue ko'ágã ojeheróva Islas Canarias-pe, héra va'ekue guanches (oiko va'ekue ko'ã isla-pe a. C. ára guive) oĩ umi tema de interés ramo umi colonizador-pe g̃uarã.
1402 arýpe, umi español oñepyrũ oñepia'ã ipojái ha ocoloniza hag̃ua umi isla-pe.
Umi invasor ou va'ekue ombyaipa ha ogueru mba'asy pueblo guanche-pe, upévare heko ha icultura-kuéra oguepaite.
He'iháicha Robert J. Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt ha Tracey Lindberg, ko doctrina oñemboguata ára ha ára ohasa aja "oñemboaje hag̃ua dominación ho'áva umi pueblo ha'e'ỹva cristiano térã europeos ári ha noñemomba'éi rupi yjyvy ha derechi hikuái oguerekóva".
España rey Fernando ha reina Isabel omomba'apo Cristóbal Colón-pe, ha'e oñemondo 1492 arýpe, ocoloniza ha oheja hag̃ua heta yvy pyahu corona española poguýpe.
Alejandro ome'ẽ España-pe umi yvy ojuhúva, tapykueve "noĩrima guive mba'eveichag̃ua cristiano poguýpe".
Vaicha, heta umi conquiatador apytépe okyhyje kuri, ome'ẽramo oiporavo hag̃ua umi indígena-pe añetehápe omoneĩne hag̃ua cristianismo, ha ha'ekuéra legalmente ndohejamo'ĩ kuri ojeike ijyvypekuéra h toñemonda ichuguikuéra umi imba'e teéva.
Ha'éramo guare tetã católico 1493-pe, Inglaterra ha Francia oñepia'ã "omboheko pyahu" hag̃ua Doctrina de Descubrimiento ouporã hag̃ua interés colonial ha'ekuéra oguerekóvape.
Yvy jejerure oiko umi "ritual de descubrimiento" simbólico rupive, ojejapóva ojehechauka hag̃ua pe tetã colonizador rembijerure umi yvy rehe.
1774 arýpe, capitán James Cook oñeha'ã omboyke yvy español rembijerure Tahití yvy rehe omboguévo péicha marca de posesión oguerekóva ha upéi omohenda hag̃ua maraca de posesión inglesa.
Ko concepto omboaje idea he'íva umi yvy ojeiporu'ỹa sistema legal europeo omoneĩháicha opyta va'erãha abierta peteĩ colonización europea-pe g̃uarã.
"Regla de colonización" ohovévo tenonde doctrina legal oñemoneĩva umi potencia colonial europea apytépe, umi método oñemboguatáva ojejerure hag̃ua ypykuéra yvy rehe ojeipysove ohóvo.
Hasy ojeipapa nunga hag̃ua mboy ypykuépa oĩ arapy tuichakue, ijetu'u rupi ojehechapaporã hag̃ua ha iñambueha hesa'i rupi censo marandu ojeguerekóva.
Ko'ápe ikatu hína oike 5.000 teko aty amo 72 tetãmegua rupi.
Oĩ avei ijapytepekuéra ojehe'áva ambue teko aty ndive térã iñambuéva heta hendáicha.
Umi grupo étnico heta ha opaichagua oĩva opavave nunga umi estado africano moderno ha isãsóvape oreko heta teko aty ojekuaahápe situación ohasáva, icultura ha hekokuéra omboguatahápe mymba ñangareko, mymbajuka ha hi'upyrã ñembyaty akói oñemboyke ha ojeipe'aha estructura política ha viru reko omongu'éva tetã guive.
Impoacto oguerúva colonización europea yma guare ha ko'agãgua América-pegua ypykuéra atýpe akoiete ipopohýi va'ekue, ha heta mburuvicha oha'ã ha ojuhu hesa'iveha ohóvo tekove umi mba'asy, yvy ñemonda ha popohýi rupive.
Umi estado oĩva sur gotyo Oaxaca (65,73%) ha Yucatán-pe (65,40%), opavave nunga tekove oĩva hína indígena, ojeikuaaukahaguéicha 2015 arýpe.
Umi descriptor "indio" ha "esquimal" opyta ojeiporu'ỹre Canadá-pe.
Pe mba'e ojekuaavéva ha'e kuri Asuntos Aborígenes ha Desarrollo del Norte de Canadá (AANDC) oñemoambuéva Asuntos Indígenas ha del Norte de Canadá-pe (INAC) 2015 arýpe, upéi oñemboja'óva Servicios Indígenas de Canadá ha Relaciones Indígenas de la Corona y Desarrollo del Norte de Canadá-pe 2017 arýpe.
Umi teko aty Tetãnguéra Tenondegua-pegua oñemboheraguapy 11 tratado oñembopapapýva, umíva tuichakue nunga ko árape oĩha Canadá 1871 ha 1921 arýpe, ápe ndoikéi michĩmi Columbia Británica pehẽ añoite.
Groenlandia yvy ijeheguiguáva oĩkva Dinamarca Reino ryepýpe oreko avei ypykuéra rekoha ha ijapytepekuéra hetaiteve umi inuit ramo ojeikuaaukáva (85 % rupi) oñembohekoha va'ekue upépe siglo XIII ramo, omuñávo upégui umi ypykue Dorset ha umi nórdico groenlandés.
Umi tetã oiporúva España térã Portugal ñe'ẽme, ojejuhu ojeiporuha ñe'ẽ índio, pueblo indígena, amerindio, povos nativos, povos indígenas ha Perú-pe, Comunidades Nativas, upéva ojekuaave umi sociedad amazónica Urarina ha Matsés apytépe.
Umi ypykuéra rekoha oĩ Brasil yvy tuichakue, jepéramo hetaiteve ijapytepekuéra oiko ypykuéra ñangarekohápe norte ha centro-este ko tetãmbýre.
Ko'agãite oĩ hetave Armenia-gua oikóva okápe hetãgui pe genocidio armenio oiko va'ekue 1915 arýpe rupive.
Ko argumento oike Israel ha Palestina ñorãirõme 1990 década-pe, umi palestino he'íramo guare ha'ekuéra ha'eha indígena ymaite guive oikóva upépe ha umi judío rekoha omosẽhague chupekuéra upégui, ko'agãite ha'ekuéra oĩ aty hesa'ivévaramo Israel-pe.
Rusia-pe, definición oñeme'ẽva "ypykuéra aty" rehe noñemoneĩmbái tapicha oĩva hyepýpe retakue rupive (sa'ive 50.000 tapichágui), upéicha avei noñemomba'éi autoidentificación, moõguipa ou umi ypykue oikóva ko tetã térã tendápe oikóramo guare invasión, colonización térã estado ñemoñepyrũ, hembe'y, hemimoĩmbykuéra omongu'e hag̃ua sociedad, iviru reko ha heko añete reheve.
Umi tibetano ningo hína ypykue Tíbet-pegua.
Hong Kong-pe, umi ypykue Territorio Pyahupegua oñemboheko Declaración Conjunta Sino-Británica rupive oje'ehápe ha'ekuéra ouha peteĩ líne masculina-gui peteĩ tapichágui añónte ha oiko va'ekue 1898 ramo, oiko mboyve Convención para la Extensión del Territorio de Hong Kong.
Umi Cham hína ypykuéra aty Champa estado yma guarepegua, opyta va'ekue Vietnam poguýpe guerra Cham-Vietnam rire Nam tiến aja.
Umi khmer krom hína ypykuéra aty delta del Mekong ha Saigón-pegua, Vietnam ojapyhy va'ekue chupekuéra rey camboyano Chey Chettha II pógui omyengoviávo peteĩ princesa vietnamita rehe.
Ko apañuãi oĩ heta ambue tetã apytépe ASEAN región rehe.
Umi ypykuéra aty Mindanao-pegua ningo hína umi Lumad ha Moro (Tausug, Maguindanao Maranao ha ambue) oikóva avei Sulu archipiélago-pe.
Ko'ã atýpe py'ỹinte ojeikuaa ypykue Australia-guáramo.
Siglo XX aja, heta ko'ã colonia yma guare apytépe oĩ oñemosãsóva ha omoñepyrũ estado-nación oñeisãmbyhýva ijapyteguikueravoi.
Ramoite ojejuhu islas de Palau-pe Micronesia-pe 25 tapicha ikarapéva retekue, oikove va'ekue ojapóma 1.000 térã 3.000 ary tapykuévo.
Censo 2013 arýpe guare he'iháicha, umi maorí Nueva Zelanda-gua retakue oĩ 14,9% ramo tapicha retakue Nueva Zelanda-pe, ha sa'ive la mitad-gui (46,5%) opavave umi maorí apytepegua ojeikuaauka maorí-ramo añónte.
Heta tetã mburuvicha maorí-va omboguata peteĩ tratado umi británico ndive. Tratado de Waitangi (1840 arýpe), ojeguerekóva heta atýpe entidad geopolítica moderna, ha'éva Nueva Zelanda ramo.
Ko'ã ñe'ẽrã ryepýpe oike preservación cultural ha lingüística, derecho ojeguerekóva yvy rehe, propiedad jeguereko ha umi recurso natural jeiporukuaarã, mba'eichag̃ua política-pa oñemboguatáta ha autonomía, degradación ha incursión ambiental, mboriahu reko, tesãirã ha ñemboyke reko.
Situación ikatu ndojehechaporãi ha ko'ýte oĩ jave peteĩ tembiasa ijetu'u ha ikatúva ojehechakuaa heta hendáicha umi ova ha oikóva peteĩ hendapegua rehe, ikatúva ombohape oñeñorãirõ hag̃ua yvy ha recurso-kuéra jeguerekorã rehe.
Jepéramo umi ypykuéra aty oĩ opaichagua, ikatu oje'e oguerekoha peteĩ apañuãi añónte ombohovakétavo sociedad ipokatúva omboguata va'ekue invasión.
Umi excepción ojekuaavéva hína umipueblo sakha ha komi (mokõi ypykuéra aty norte gotyogua Rusia-pe), ko'ágã oisãmbyhýva república autónoma imba'ekuérava Rusia estado ryepýpe ha um inuit Canadá-pegua, ombohekóva tuichakue nunga Nunavut yvy (oñepyrũ va'ekue 1999 arýpe).
Ko oñemboykéva ipahápe omoneĩ oĩha peteĩ sistema de derecho oúmava yma guive pueblo de Meriam omboguatáva.
Oñeporandupyre 11 jasypa 2011 arýpe.
Umi indú ha cham ohasa va'ekue persecución religiosa ha étnica ha ojejoko va'ekue ani hag̃ua omboguata ijeroviapy gobierno vietnamita ko'agãgua ipokatu aja, estado vietnamita oipe'ávo opa mba'e umi cham-gui ha ojokóvo chupekuéra oma'ẽ hembijeroviapy rehe.
2012 arýpe, policia vietnamita ojasuru peteĩ mezquita Cham-pe Chau Giang aldea-pe, ogueraha generador electrico ha orãirõ umi mitãkuña Cham oĩva-pe.
2012 arýpe, Indonesia oikuaauka "Indonesia retã rekuái oykekoha ypykuéra aty jeikuaauka ha ñeñangareko arapy tuichakue… Upéicharamo jepe, Indonesia nomboajéi ypykuéra aty concepto hetãme".
Umi vietnamita oñemboheko ypy va'ekue delta del río Rojo-pe, katu omboguata conquista ha ipojái heta yvy pyahúre, oĩhápe Champa, delta del Mekong (Camboya-pegua) ya umi yvy yvate mbytepegua Nam Tien aja.
Umi colono Kinh vietnamita hetaite oĩva Yvy Yvate Mbytepeguápe tuicha omombue demografía upe región-pegua.
Ha ndaha'éi peteĩ cultura ñembogue ambue poguýpe.
Umi ypykuéra aty ojeherómiva primitivo, salvaje térã incivilizado.
Oĩ heta filósofo, ijapytepekuéra Thomas Hobbes (1588-1679), he'i va'ekue umi ypykue ha'eha "salvaje" añetete.
Oñemboguejypyre Internet Archive-gui 13 jasypakõi 2013 arýpe.
Declaración de las Naciones Unidas Ypykuéra Aty Derecho rehegua, omboaje va'ekue Asamblea General 2007 ramo, omohenda ypykuéra aty derecho ikatu hag̃uaicha ha'ekuéra oguereko libre determinación, upévare ojoapy heta ambue derecho oĩva oñemboguata hag̃ua sãsópe um recurso natural jeporu.
Petróleo ñeguenohẽ rupive ikatu oñemboguete miles de año cultura oguatáva umi Gwich'in rekópe.
Proyecto de desarrollo okuéva, ha'ekuaáva presas ñemopu'ã, oleoducto apo ha recurso natural ñeguenohẽ rupive oñemosẽ heta ypykuéra aty hekohágui, umíva oiko oñemyengovia'ỹre chupekuéra mba'evete.
Ko'ã kuña avei oñemosãso viru rekópe kuimba'égui ojeívo ichuguikuéra umi hemikotevẽ oikove hag̃ua.
Techapyrã, pueblo munduruku selva amazónica-pegua ombotove presa Tapajós ñemopu'ã Greenpeace pytyvõme.
Ojekuaa mokõi escenario principal, peteĩ expanción temprana África central-pe ha peteĩ origen único isarambíva rehegua ojekuaáva upe guive, térã peteĩ separación temprana peteĩ ola de dispersión-pe este ha sur gotyo, peteĩ ola oku'éva cuenca del Congo gotyo este de África-pe, ha ambue sur gotyo costa african pukukue ha Congo ysyry javeve Angola gotyo.
Ñe'ẽnguéra ganadería-pegua ojeiporúva umi mymba ñangarekoha batú ko'agãgua aty hetaite'ỹva apytépe ohechauka ha'ekuéra ikatunehague ogueru mymbarekokuaa ambue tekoaty ijykereguakuéra oñe'ẽva sudanés centrál, kuliak ha cusita-gui.
Namombyryiete río Mutirikiwi-gui, umi rey Monomatapa omopu'ã complejo Gran Zimbabue, peteĩ civilización ancestral pueblo Kalanga rekopegua.
Cultura swahili oñepyrũva ko'ã ñemyengovia rekógui ohechauka tuicha influencia árabe ha islámica ojekuaa'ỹva cultura bantú yma rekópe, heta pueblo bantú tavaygua afroárabe-va ohechaukaháicha bantu swahili ryepýpe.
Segunda Guerra Mundial rire, Partido Nacional rekuai-kuéra ojapyhy upéva jeiporurã oficialmente, movimineto nacionalista africano pu'ãva ha iñirũguéra liberal oiporu aja término "africano", upévare "bantú" ojeykekove política del apartheid rehe.
Peteĩ jeyve, asociación apartheid rehgua omboyke pe ñe'ẽ, ha gobierno sudafricano omyengovia pe ñe'ẽ políticamente ojehechaporãva katu históricamente oporombotavýva "patrias étnicas" rehe.
Swati-pe, ñe'ẽrapo hína-ntfu ha tero katu buntfu.
Ndaopavavéi umi vasco, oiporu vasco ñe'ẽ.
vasco ko'agãgua esan) ha sufijo -(k)ara ("aporeko (peteĩ mba'e aporã)").
Ohechauka vasco ñe'ẽ enusquera-ramo.
Jepéramo geneticamente iñambue heta mba'épe ojeíre ojuehegui, umi vasco hekokupéra rupive ojekuaa gueteri ha'eha europeo ojejesarekóramo secuencia de ADN-Y ha ADNmt rehe, ha avei ambue loci genético rupive.
Upéicharamo jepe, umi estudio oikóva haplogrupos Y-DNA rehe ojuhu linaje masculino directo hesegua, opavave nunga umi vasco ko'agãgua oreko peteĩ ascendencia comúnambue europeo occidental ndive, ojeikuaa hag̃ua, ojekuaa tuichahaicha hesekuéra imbareteveha haplogrupo indoeuropeo R1b-DF27 (70%).
Jepéramo ijyvate frecuencia vasco-pe, diversidad interna Y-STR R1b-DF27 rehegua sa'ive upépe, ha ome'ẽ estimación ojekuaaha edad ramoitevegua", ohechaukáva ojegueruhague ko región-pe ambue hendágui.
Haplogrupos de mtDNA ha Y-DNA ñembyatypyre ojehechaukáva upépe iñambue tuicha va'ekue oñembojojávo frecuencia ko'agãgua rehe.
Añetehápe, ojapóma 4500 arýrupi, herencia ADN-Y tuichakue nunga mezcla ibérica cazadores-recolectores Mesolítico-pegua ha umi agricultor Neolítico-pegua rehe ojehecháva oñemyengovia linaje R1b ojejuhúva umi pastor indoeuropeo estepa-ha reheguápe rehe, ha distinción genética vasca hína osẽ teko aty ndahetaitéiva heta ary jave rupive, osẽ genética ha endogamia-gui.
Mattias Jakobsson Universidad de Uppsala, Suecia-pegua ohesa'ỹijo material genético poapy ava kanguekue edad de piedra-pe guare rehegua, ojejuhu va'ekue caverna El Portalón, Atapuerca-pe, norte gotyo España-pe.
Umi ojejuhúva ojeikuaauka va'ekue Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States rupive.
Ojejuhu avei ko aty ojehe'apyréva ha'eha ambue pueblo ibérico ypykueha, katu umi vasko oiko aja oñemomombyryhápe oapvavégui heta ary pykukue upe timepo rire, umi migración uperiregua Iberia-pe oguerahaha peteĩ mezcla distinta ha adicional opavave ambue grupo ibérico-pe.
Oĩ heta mba'e ojeiporukuaáva ojeykeko hag̃ua temimo'ã he'íva upérõ guare ha tenondeve ojeiporuhague opaichagua vasco ñe'ẽ yma (ojehechakuaa lengua aquitana).
Reino de Pamplona, ​​peteĩ reino vasco central, tenondeve ojeikuaáva Navarra ramo, ohasa peteĩ proceso de feudalización ha oĩ kuri influencia tekoa aty ikjykeregua, aragoneses, castellano ha francés tuichavéva influencia poguýpe.
Guerra civil navarra rupive ikangývo, reino tuichakue nunga oha'a Esapaña ejercito ataque poguýpe (1512-1524 arýpe).
Upéicharamo jepe, umi vasco oguereko peteĩ tetã rekuái iporãva Revolución Francesa (1790 arýpe) ha Guerra Carlista peve (1839, 1876), umi vasco oykekóramo guare heredero Carlos V ha iñemoñarekuérape.
Comunidad autónoma (concepto oñemohenda va'ekue Constitución Española 1978 ramo guarépe) ojeikuaáva Euskal Autonomia Erkidegoa térã EAE ramo euskera-pe ha Comunidad Autónoma Vasca térã CAV ramo castellano-pe (inglés-pe: Basque Autonomous Community térã BAC), oñemohenda mbohapy provincia ha'éva Álava, Vizcaya ha Gipuzkoa reheve.
Sapy'ánte, umi haihára ha organismo público ohero chupe "País Vasco" ramo (térã Euskadi) oma'ẽvo umi mbohapy provincia occidental rehe añónte, katu avei heta jey peteĩ abreviatura ouporãtava rupivénte upéva noporombohesareáita jave ijeporúpe.
Añetehápe, ijeporúpe, término francés Pays Basque ("País Vasco"), naipóri rupi peteĩ clasificación adicional, oñe'ẽ País Vasco tuichakue rehe ("Euskal Herria" vasco ñe'ẽme), térã napy'ỹiri norte gotyo (térã "País francés"). País Vasco añónte.
Eikuaáke peteĩ contexto histórico-pe Navarra ikatuha oñe'ẽ peteĩ tenda tuichavéva rehe, ha pe provincia vasca ko'agãgua oĩva norte gotyo Baja Navarra-pe ikatuha avei ojehero (ipeheẽ) Nafarroa, término "Alta Navarra" (Nafarroa Garaia vasco ñe'ẽme, Alta Navarra español-pe) oĩha avei ojehero hag̃ua comunidad autónoma ko'agãgua yvýpe.
España ñe'ẽ katuete ojeikuaa va'erã he'ihaícha España léi guasu (ipehẽ papy.
Euskera jeikuaa, heta ary ojejevy rire ichugui Franco dictadura aja oĩ rupi peteĩ jejuru mboty estado guive, oñepyrũ jey ojeiporu oĩ rupi peteĩ política favorable ñe'ẽ teépe g̃uarã ha tavayguakuéra ykeko rupive.
Navarra ñe'ẽ tee ningo castellano añónte, ha euskera oĩ ñe'ẽ mokõiháramo norte gotyo provincia-pe añónte, oĩhápe hetave umi navarro vasco ñe'ẽha.
Opavave nunga ko población-gua oiko Bayona-Anglet-Biarritz (BAB) táva rembe'ýre costa gotyo (euskera-pe hína Baiona, Angelu ha Miarritze).
Hetaiterei tapicha umi vasco ñemoñare (ojehechakuaa vasco americano ha vasco canadiense) oiko América del norte (Estados Unidos, Canadá, ko'ýte umi Terranova h Quebec provincia-pe), América Latina (umi 23 tetãme), Sudáfrica ha Australia-pe.
Oñeimo'ã ohupytyha 2,5 ha 5 millón rupi umi vasco ñemoñare oikóva Cile-pe; umi vaso oreko kuri tuicha influencia, ikatuvoi oje'e ha'ékuéra imbareteveha kuri, ko tetã oñakãrapu'ã hag̃ua cultural ha economicamente.
Oĩ mbareteve va'ekue pe tenda ko'ágã oĩha Chuhuahua ha Durango estado.
Guatemala-pe, opavave nunga umi vasco oñemohenda va'ekue Sacatepéquez, Antigua Guatemala ha Jalapa departamento-pe seis generación pukukue, upe aja oĩ ava va'ekue Guatemala táva-pe.
Bambuco, peteĩ Colombia tavaygua purahéi, ou vasco-gui.
Elko, Nevada, oykeko festival vasco oikóva opa ary oñemomorã hag̃ua jeroky, tembi'u ha vasco-kuéra Esapaña, Francia ha México-gua reko, oguahẽ va'ekue Nevada-pe siglo XIX paha guive.
Umi rancho tuichavéva América del Norte-pe, oñemoñepyrũ va'ekue ko'ã yvy ñeme'ẽ colonia aja jave, ojejuhukua ko'ã enda rupi.
Oĩ cultura vasca rembiasa Chino, California-pe.
Opavave nunga hikuái hína umi colono España ha México-pegua ñemoñare.
Ko temimo'ã vasco reko ojoaju mbaretéva iñe'ẽnguéra rehe ndoikói oikógui va'erã rei.
Heta estado europeo jave, teko añete peteĩ hendapegua, taha'e oúva ñe'ẽ térã ambue mba'e rupive, ndaha'éi ku ojeíva ojuehegui pe tetã tuichavéva oñemohendaha ndive.
Areko heta che angirũ oñemongu'éva peteĩ henda gotyo política-pe, katu upéva ndaha'éi chéve g̃uarã.
Sa'ieterei oĩ tapicha iñe'ẽ peteĩva vasco añoite: añetehápe opavave vasco ñe'ẽha iñe'ẽkõi mokõive henda gotyo ojehasa rire tetã rembe'y.
Oñeimo'ã euskera ha'eha peteĩ idioma genético ijeheguiguáva oñembohováivo ambue Europa ñe'ẽre, umíva apytépe opavave nunga oĩ ñe'ẽ indoeuropea aty guasúpe.
Ogapy rehe oñeñe'ẽvo ápe oñeñe'ẽ hína ogaygua kekokuaa rehe.
Ambue tekopeguáicha, ambue ogaygua oikove hag̃ua oikotevẽ va'ekue ambue hogaygua ogeurekóva rehe: umi familia vasca iviru hetáva ikatukuaa va'ekue omongakuaa mitã oĩva guive sapy'ánte, upe aja katu umi iviru sa'ivéva ikatu kueri oguereko peteĩ mba'énte ome'ẽ hag̃ua peteĩ mitãmente.
Tenonderãite, industrialización oñepyrũ rire, ko sistema ombohape heta vasko zo rural-ha rupigua ova hag̃ua España, Francia térã América-pe.
Oĩ tapicha arandu ha iñe'ẽkuaáva oñeha'ã va'ekue ombojoja ko'ã mba'e he'ívo pe parentesco patrilineal ohechaukaha peteĩ mba'epyahu.
Osẽ ikuái franquismo-gui peteĩ ñe'ẽ ha teko imbaretéva reheve.
Ko región oĩ va'ekue heta misionero rekoháramo, oĩhápe Francis Xavier ha Michel Garicoïts.
Lausen omyengovia va'ekue franciscano Padre Junípero Serra-pe ha omoñepyrũ 9 umi 21 Misión California-pegua apytépe oĩva y rembe'y pukukue.
Enrique III Navarra-pegua ovávo catolicismo oiko hag̃ua Chugui Francia rey, pe protestantismo jeroviaha opaite va'ekue comunidad vasca-gui.
Ko'ágã rupi g̃uarã, peteĩ encuesta temiandu jeikuaarã rupive ojekuaa, 50% arimínte umi vasco apytépe ohechauka ojeroviaha peteĩ Dios rehe, hembyre apytépe oĩ aja agnóstico térã ateo.
Peteĩ he'iháicha, cristianismo oguahẽ País Vasco-pe siglo IV ha V aja, katu ambue he'iháicha, upéva ndoikói kuri siglo XII ha XIII mboyve.
Upévare oñema'ẽtaramo, cristianismo oguahẽ "voi".
Peteĩ hekoakuéra ñemboajerã, ohasávo pokõi ary ohóva peteĩ itakuápe monte Anboto ha ambue oĩva ambue montaña-pe (tembiasa o iva iñambue ojuehegui); arareko he'õta hína ha'e oĩ aja Anboto-pe, ikãporãta oĩ aja Aloña-pe, Supelegor térã Gorbea-pe.
Oje'e oñembyaty jave umi itakua yvyty marãngatu ári oĩvape omoñepyrũha umi yvytu atã.
Umi mombe'upy oñe'ẽ avei opaichagua ha heta genio, oĩhápe jentilak (ombojojáva umi tapicha yvate), lamiak (ombojojáva umi ninfa), mairuak (cromlechs térã círculo itaguigua omopu'ãva, moro-kuéra añetehápe), iratxoak (aña ra'y), sorginak (kuña paje oĩva Mari poguýpe), ha upéicha.
Oĩ peteĩ oporombojarukuaáva hérava San Martín Txiki ("San Martín Michĩvéva").
 Umi jentilak (tapicha yvate) katu hína peteĩ pueblo legendario omyesakava mba'eicha rupípa ogue peteĩ teko aty Edad de Piedra-pegua oiko va'ekue umi yvy yvatehárupi ha oikuaa'ỹe hierro jeiporu.
Peteĩ siglo arimi pukukue, umi tapicha arandu oñomongeta tuichaháicha ma'eichaitépa oñemomba'e kuña vasca reko um código legal-pe, upéicha avei oĩramo juez, heredera ha árbitro-ramo época romana mboyve, medieval ha moderna-pe.
Navarra oguereko reko ningo oku'e ijeguiete ojoaju'ỹve avave rehe, peteĩ mba'e oñemohenda va'ekue España ohasáramo guare democracia rekópe (Amejorammiento, estado dictadura mboyvegua "ñemoporãve").
Oñeñe'ẽtaramo pertenencia ha identidad política, lingüística ha cultural Navarra-pegua rehe, ojehechakuaáta hypy'ũha.
Opavave nunga umi mbo'ehao oĩva vasko ñehekombo'erã poguýpe oiporu euskera ñe'ẽ tekombo'erã.
Katu, ijeheguiete ha sãsópeporã jeikose ojekuaa akói umi vasco nacionalista izquierda-pegua apytépe.
Ojehecha chupekuéra iñambueha heko ha ko'ýte iñe'ẽ rupive umi ijerekrekueraguágui.
Miguel de Unamuno nigo peteĩ novelista ha filósofo iñapysẽva siglo XIX ha XX pahárupi guare.
Omoñepyrũ avei Asociación Sindical Chile oñemongu'e hag̃ua peteĩ movimiento sindica oguatáva tupão católico rekombo'e he'íva ári.
Umi san jeho herakuãitéva Botswana-pe ojekuaaporãiterei Tsodillo Hills región-pe norte gotyo Botswana-pe.
1950 década guive 1990 década peve, umi comunidad san omoambue ñemitỹ reko umi programa de modernización tetã rekuái omoĩva rupive.
Oĩ San aty peteĩnteva umi 14 "teko aty yma" oĩ ha ojeikuaáva apytépe; upéva he'ise, "teko aty orekóva ascendencia genética común, ojojoguáva etnicidad ha hekokuéra rupive ojekuaáva cultura ha iñe'ẽnguéra rekópe".
Umi pueblo san moakãharakuéra 2003 arýpe oikuaauka oiporuseveha umi aty ha'eñóva réra ikatu umi oñondivepaguáva oiporũva rãngue.
Aiporuve ahávo Bushman, ha umi hekojojáva che myatyrõ opavave rovake heta jey.
Katu, Consejo San moakãha he'i jey jey nombyairiha chupekuéra térã San comunidad-pe mba'éichapa (Die Burger) ojeikuaauka ñe'ẽ "boesman".
Parentesco san oñembojojakuaa parentesco esquimal rehe, peteĩ conjunto de término ojekuaáva cultura europea-pe reheve, katu oiporu avei peteĩ mbojojaha téra rehegua ha ambue ary ojeguerekóva rehegua.
Mitãnguéra ndoegeurekói peteĩ hembiapo tee sociedad-pe ñembosarái ykére, ha umi ñembosarái tuichaiterei mba'e umi san-pe g̃uarã toreko orekóva ary.
Ogapy ha atýpe oñemoneĩ umi decición ha ojejerure opyta ipopekuéra umi ykua ha tenda oĩha hi'upyrã.
Sequía ikatu ipuku heta jasy ha umi ykua ikatu ikã.
Ko ikuahápe oñemoinge peteĩ yvyra rakã ipuku ha ijapytekuáva.
Arapoty ñepyrũ hína pe arajere ijetu'uvéva: peteĩ periodo haku ha ikãva ohapykuehóva araro'y ho'ysã ha ikãvape.
Kuñanguéra ombyaty yvakuéra, mba'e rapo, cevói ha ambue ka'avo aty rembi'urã.
Ojehecha rire tenda hikuái oĩha, ikatu oje'e umi san ho'uha 18 térã 104 ichag̃ua mymba, tuku, lembu, yso, panambi ha kupi'i.
Ko'ã haplogrupo hína peteĩ aty'i haplogrupo A ha B-pegua, ko'ãva hína árbol del cromosoma Y humano rakã mokõi tenondegua.
Ko haplogrupo mitocondrial iñambuevéva (itujavéva), L0d, ojehechakuaa oĩ hetave py'ỹive rehe umi San aty sur de África-pegua rehe.
Umi san ojekuaa oñembyaiha tuichaháicha heta tekoaty oñemitỹva ha'e'ỹva ypykue oike rehe ijyvykuéra ymáme rupive.
Yvy jeipe'a ningo hína ha'e peteĩva umi factor omoapañuãiva ypykuéra aty Botswana-pe, ápe oike avei umi San ñemosẽ Reserva de Caza del Kalahari Central-gui.
Ko'ãva rupive ojehepyme'ẽ va'erã kuri umi San-pe ikuaapykuéra ypykueraháicha oguerúre mba'eporã.
Van der Post okakuaa Sudáfrica-pe ha oguerohory hekove pukukue umi teko ypykue África-pegua cultura.
Pe hekove pukukue oguerohorýva omongyre'ỹ rupi chupe ko "tekoha oguémava" rehe, Van der Post oikuaauka peteĩ aranduka 1958 arýpe ko expedición rehegua, oheróva Tekopy Ojeikuaa'ỹva Kakahári-pegua.
Ta'ãngamýi peteĩha oguenohẽva The Hunters, ojehechauka ypy 1957 arýpe, ohechauka jirafa-kuéra jejuka.
Heindy, Elizabet Marshall Thomas, ohai heta aranduka ha hetaiterei artículo umi san reko rehegua, omboguapyhápe ohasa va'ekue ko'ã tapicha ndive hekokuéra oñembyai mboyve ramo guare.
Kóva rehe ojesareko Lawrence Van Gelder New York Times-pe g̃uarã, he'i va'ekue ko película "ha'eha peteĩ mba'e ñongaturã ha avei peteĩ omanóva rehe ñembo'e".
Serie The Life of Mammals (2003) BBC oguenohẽva oguereko ta'ãngamýi pehẽ ojekuaahápe peteĩ tapicha ypykue san desierto de Lahari-pegua ohapykuehóva ojuka hag̃ua peteĩ kudu desierto ijetu'uhápe.
Ojojoguaiterei rupi, san rembiapokuéra ikatu omoha'ãnga mba'érepa va'ekue umi pintura rupestre yma.
Ko película omoakã va'ekue Jamie Uys, ojevýva San-pe peteĩ década tenondeve The Gods Must Be Crazy, osẽ va'ekue peteĩ éxito internacional ramo.
The covenant (1980 arýpe), James A. Michener ojapóva ningo peteĩ obra de ficción histórica oma'ẽva Sudáfrica rehe.
Novela Mating 1991 arýpe guarépe Noman Rush ohechauka peteĩ campeonato de Basarwa, Borswana táva (gua'ugua) oikohápe acción principal.
2007 arýpe, David Gilman oikuaauka Aña Pytu.
The No-pegua protagonista rembirekorã.
Umi pueblo germánico ningo va'ekue pteĩ grupo histórico oĩhape tapicha oikóva Europa Central ha Escandinavia-pe.
Periodo romano rehe oñeñomongetahápe, heta jey ojegueromandu'árõ umi pueblo germánico rehe ojehero chupekuéra Germano térã germano yma guare, jepéramo heta tapicha arandu he'i ko ñe'ẽ mokõihápe oĩva iñapañuãiveha, oha'ã rupi umi germano ko'agãgua idnetidad.
Upéva rovake, umi apohára Roma-gua oikuaauka pypy umi pueblo genrmánico-pe Rin ypýpe Imperio romano oñepyrũramo guare ipokatu umi hendárupi.
Umi romano ñepia'ã oike hag̃ua área tuicha oĩva Rin ha Elba mbytépe opa 16 EC arý rupi, romano-kuéra ho'a rire Batalla del Bosque de Teutoburgo-pe 9 EC arýpe.
Siglo III ramo, umi godo de habla germánica oreko va'ekue ipoguýpe estepa póntica, opytáva okápe Germania-gui, ha omoñepyrũ heta expedición marítima Balcanes ha Antolia gotyo Chipre peve.
Arqueología katu, ohechauka peteĩ sociedad ha peteĩ economía compleja Germania tuichakue.
Ymaite guive, umi germánico reko aty ojehecha va'ekue oguerekoha ipoguýpe peteĩ léi oñemboajehápe concepto de enemistad ha tuguýpe ñemyengovia.
Umi pueblo yma oiporúva germánico ñe'ẽ ikatu hína oime raka'e oguereko peteĩ tradición poética común, pe verso aliterado, ha umi pueblo germánico uperiregua oguereko avei imombe'upy oñepyrũva Periodo de Migración aja.
Ñe'ẽ ouhágui jepe oĩ peteĩ mba'e oñeñe'ẽ jovake hag̃ua, propuesta de origen germánico, celta, latino ha ilirio reheve.
Oñema'ẽ'ỹe ñe'ẽ oñepyrũhague, héra oguahẽ umi romano-pe umi celta ñe'ẽhára rupive.
Antigüedad tardía-pe, umi tekoha hi'aguĩva rin-gui añónte, umi franco tenonderã, ha sapy'áte umi alaman-pe, umi haihára latino térã griego ohero va'ekue germanos.
Jepéramo umi apohára romano nomboykéi mbeguekatu umi tapicha oiporúva celta ñe'ẽ térã noma'ẽi umi pueblo germánico rehe peteĩ pueblo réraramo, ko definición pyahu, oiporúvo germánico ñe'ẽ criterio tenondeguáramo, oma'ẽ umi germani rehe peteĩ pueblo térã nación orekóva peteĩ identidad grupal estable, ojoajúva iñe'ẽ reheramo.
Oĩ tapicha arandu ojesarekóva Alta Edad Media rehe, ko'ágã oporandu mbaretevéva umi germánico-pa oma'ẽ ijehekuéra peteĩ unidad étnica ramo, ambue he'i aja oĩha germánico ñe'ẽnguéra peteĩ hecho histórico-ramo ha ojeiporukuaáva ojehechakuaa hag̃ua umi pueblo germánico, jepéramo ha'ekuéra oma'ẽ térã nahániri ijehekuéra "germánico" ramo.
Umi mba'e rehe, Goffart he'i pe término germánico oñemboykete va'erãha ojeheja hag̃ua "bárbaro", sentido linguistico-pe añoite nahániri, ha umi tembiasa rapykuehoha oĩha Walter Pohl ojerure avei ani hag̃ua ojeiporu pe término térã tojeiporu ñangarekopeporã oñemyesakã hag̃ua peteĩ mba'e.
César remimombe'úpe, característica definitorio oñemyesakãporãveha pueblo germani he'i hikuái oikohague este gotyo Rin-pe, la Galia rovái oeste gotyo, peteĩ jesarekorã he'íva tembiasakuéramo ijehaipýpe.
Tacitus heta jey ohechauka ndoikuaaporãiha peteĩ pueblo-pe ha'e térã nahániri germánico, ohechaukávo ojepy'apyha umi Bastarnae rehe, he'íva ojoguaha umi sármata-pe katu oñe'ẽha umi Germani oñe'ẽháicha, umi Osi ha Cotini, ha umi Aesti rehe, he'i ojoguaha umi suevo-pe katu oñe'ẽha umi germano-icha, ambue ñe'ẽme.
Alto Danubio oiko tetã rembe'ýramo sur gotyo.
Nahesakãporãi ko'ã germani-pa oiporu germánico ñe'ẽ, katu vaicha hína oiporu raka'e celta ñe'ẽ.
Tacitus oñe'ẽve ohóvo umi tribu germánico Rin orilla occidental-pegua rehe Imperio Temprano periodo-pe, oĩhápe Tungri, Nemetes, Ubii ha Batavi.
Oñemongyre'ỹvo kóva rupive, ko'ã mbohapy aty ojeiporu sapy'ánte terminología lingüística moderna itujavévape, oñeha'ãvo omyesakã mba'éichapa oñemboja'o umi germánico ñe'ẽ uperire guare.
Herminones térã Hermiones oguereko hyepýpe Plinio he'iháicha umi suevo, hermunduri, chatti, querusco.
Upéicha avei, Tacitus ohai upe pasaje-pevoi oĩha oimo'ãva ojeguerekoha ambue aty itujaitereíva ko'ã mbohapýicha, oikehápe "umi Marsi, Gambrivii, Suevi, Vandilii".
Strabo, ojesaekove va'ekue Germani rehe Elba ha Rin mbytépe, imandu'a'ỹre Mnnus ra'ykuéra rehe, oipe'a avei ojuehegui umi téra Germani ha'e'ỹa Suevian, ambue mokõi atýpe, ojojogua nungahápe oñemboja'óva mbohapy henda ojeikuaavévape: "umi tribu germánica michĩvéva, oĩhápe Cherusci, Chatti, Gamabrivi, Chattuarii, ha océano ykére Sicambri, Chaubi, Bructeri, Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani".
Periodo lingüístico pregermánico aja (2500-500 a. C.), ikatu oje'e haimeteteha pe protolenguaje opyta sustrato lingüístico influencia guýpe ojekuaáva gueteri germánnico fonología ha léxico-pe.
Oĩ avei peteĩ influencia tuicháva celta ñe'ẽ vocabulario-pe, katu tuichakue nunga vaicha kurimiẽ guare, opavave nunga ñe'ẽ jeporu oikohápe cambio de sonido mboyve ha upe aja Ley de Grimm he'iháicha.
Jepéramo pe protogermánico ndoikói peteĩ dialecto reheve método comparativo rupive, haimete oje'e araka'eve ndaha'eihague peteĩ protolenguaje uniforme.
Umi inscripción rúnica ypy ojehechaáva (peine Vimose, punta de lanza Øvre Stabu), tenonderã ojejuhu va'ekue Dinamarca moderna-pe ha ojehaíva sistema Elder Futhark rupive, ou segunda mitad siglo II d. C. guive.
Upéicharamo jepe, umi vocal protogermánico átona ñembojehe'a, ojekuaáva umi inscripción rúnica-pe siglo IV y V d. C. ramo, he'i aveipe nórdico ypyke ndaikatuihague umi dialecto germánico occidental mboyvegua.
Siglo III d. C. paha gotyo, ñe'ẽrekópe ojoavýva, ha'ekuaáva pundie paha "z" gemano occidnetal-gui jeipe'a oikóma va'ekue continuo del dialecto del noroeste "residual" repýpe.
Umi lengua borgoñona ha vándala ñemoinge germánico oriental atýpe, jepéramo ojehechaporã, ndojeikuái gueteri mba'éichapa opytáta sa'ieteri gueteri oñeñe'ẽ rupi hese.
Sociedad ningo hína peteĩ tekove aty ojehe'áva umi mba'e oikóva sociedad oikohápe rehe, térã peteĩ grupo social guasu oikóva peteĩ territorio espacial térã social-pe, akói oku'éva peteĩ autoridad política he'íva ha umi expectativa cultural ipokatuvéva ári.
Umi sociedad omoñepyrũ patrón de comportamiento ojesarekóvo peteĩ mba'e oikóva térã ñe'ẽ oñemoneĩ térã nahániriva rehe.
Oipytyvõtaramo chupe, peteĩ sociedad ikatu omoneĩ ijatyguakuéra tojuhu mba'e ouporãtava chupekuéra ha ha'eño oñemongu'érõ hasýtava kuri ohupyty hag̃ua; taha'e umi mba'eporã ohupytýtava ha'eño térã oñondivepa (maymavépe g̃uarã) ikatu ojehechakuaa upéicha térã sapy'ánte ojejuhukuaa ojo'aha.
Upekuévo kóva osẽ kuri latino ñe'ẽ societas-gui, upekuévo avei osẽva sustantivo socius-gui ("camarada, angirũ, irũ"; forma adjetival socialis) ojeiporúva oñemyesakã hag̃ua peteĩ vínculo térã interacción umi heko amistoso térã al menos civil-va apytépe.
1630 década-peoreiporu referencia ramo "tapichakuéra ojoajúva vecindario ha relación sexual rupive ha ohechakuaáva oiko va'erãha oñondivepa peteĩ comunidad ordenada-pe".
Ko'ã estructura ikatu oguereko opa hendaichagua poder político, oikótava ojehecha rire umi entorno cultural, geográfico ha histórico ko'ẽ reíre oikotevẽva ombohovái ko'ã sociedad.
Umi sociedad tribal oĩhápe instancia limitada oguerekóva rango social ha prestigio.
Ko evolución cultural oguereko peteĩ efecto profundo umi comunidad patrón-pe.
Umi távagui oiko ciudad-estado ha nación-estado.
Katu umi sociedad atygua ikatu avei ojoko térã omoambue oimeraẽ sociedad atygua ojapo'ỹva imbojojahakuéra he'íva ojapo hag̃ua chugui peteĩ chivo expiatorio.
Oĩ sociedad ome'ẽva estatus peteĩ tapicha térã tapicha atýpe upe tapicha térã aty ojapóramo peteĩ mba'e ojehecharamo térã ojejaposéva.
Jepéramo umi yvypóra omohenda opaichagua sociedad hekove pukukue, umi antropólogo katuete omohendase opaichagua sociedad ojehecha rire mba'eichate pevépa opaichagua aty peteĩ sociedad-pe ndohupytýi jojapeporã temikotevẽ, prestigio térã pokatu.
Upéicharamo jepe, oĩ omymbajukáva ha ombyatýva hi'upyrã reko aty, umi tenda oĩhápe heta mba'e (tapichakuéra tlingit-peguáicha) oikoha aty tuichavévape ha omohenda va'ekue estructura jerárquica compleja, oĩhápe jefatura.
Umi estado oĩva tribu ryepýpe ojoja nunga ha decisión oñemoneĩ oñondivepa.
Naipóri mba'eveichag̃ua cargo político orekóva pokatu añete, ha peteĩ jefe hína añetehápe peteĩ tapicha orekóva influencia, ikatu hína peteĩ tapicha oñemoñe'ẽva; upévare, umi consolidación tribal tembiapo oñondivepápe g̃uarã ndaha'éi ñeisãmbyhyrã.
Hi'upyrãnguéra oguerekóva rehe ikatu rupi ojejeroviave, umi sociedad mymba ñangarekoha ikatu omongaru teko aty tuichavéva.
Techapyrã, oĩ tapicha oikóva artesano ramo, ojapóva tembiporu, arama ha jeguakarã ambue mba'erepy apytépe.
Ko'ã familia sapy'ánte ohupyty pokatu iviru hetave rupi.
Ka'avo ñanandy oñeikytĩ ha ojehapy, itanimbukue ojeiporu fertilizante ramo.
Ikatu ojevy yvy oĩ ñepyrũhaguépe het ary rire ha oñepyrũ jey pe proceso.
Peteĩ tekoha atygua oñemboheta hag̃ua oikotevẽ yvy tuichakue oĩva ñemitỹrã rehe; upévare, ikatu oĩ tekoha oĩhápe 30 guive 2000 tapicha peve.
Umi sociólogo oiporu ñe'ẽ revolución agricola imandu'a hag̃ua umi cambio tecnológico oiko va'ekue ojapóma 8.500 ary rehe, ombohapéva ñemitỹ ha mymbakuéra granja-pegua ñemoña.
Estratificación social imbaretevéva ojekuaa umi sociedad agraria-pe.
Upéicharamo jepe, umi hi'upyrã ñemuha oñakãrapu'ãvévo ohóvo ha kuñanguéra hembiapo'ivévo hi'upy jeheupytyrã hogapypeg̃uarã, opyta mbareteve kuimba'e poguýpe.
Oñepyrũ avei peteĩ sistema de gobernante orekóva peteĩ estatus social yvate.
Exploración europea ou va'ekue América omopyenda va'ekue capitalismo.
Kóva rupive oĩ peteĩ aumento dramático mba'e apokuaápe.
Ko mba'e hemby tuichavéva rupive opa mba'e umi tapykueve oñeñe'ẽma va'ekue umi ogapypegua ñemoña omoambuevéva imbareteve hag̃ua.
Upéicharamo jepe, joavy reko imbareteve tapykueve guarégui.
Geográficamente, sa'ivérõ ojeipyso umi tetã oĩva Europa Occidental, América del Norte, Australia ha Nueva Zelanda-pe.
Peteĩva umi área Unión Europea ohecharamovéva ningo hína ha'e pe sociedad marandu myasãirã.
Oĩ asociación académica, profesional ha científica he'íva ijehekuéra ha'eha sociedad (techapyrã, American Mathematical Society, American Society of Civil Engineers térã Royal Society).
Peteĩ comunidad ningo hína peteĩ unidad social (tekove aty) hemimo'ã jojáva, taha'e mbojojahakuéra, jeroviapy, tekoporãrã, costumbre térã identidad rupive.
Kóicha je'étaramo, he'ise avei hína tekoha tuja he'iséva, taha'e peteĩ aldea térã táva.
Opavave nunga umi comunidad social ñemopu'ã jey omboguatáva umi arqueólogo oñemopyenda principio he'íva pe ñemomombyry ojuegui ombohapehague interacción soicial ymave guare.
Naipóri aty ha'éva peteĩ térã ambue mba'e.
Socialización ningo tenonderãite oĩ influenciada ogapy rupive, umíva rupive mitãnguéra oikuaa ohóvo mbojojaha peteĩ comunidad-pegua.
Umi profesional desarrollo comunitario-pegua oikuaa va'erã mba'éichapa omba'apóta tapichakuéra ndive opokóta umi comunidad ñemohenda rehe umi institución social tichavéva ryepýpe.
Ojojuhuhápe desarrollo comunitario ha construcción comunitaria oĩ programa ha atyvete ohóva ojoapykuéri tembiporu comunidad moakãrapu'ãrã reheve.
Inandi: Noĩri oñeha'ã hag̃ua omyatyrõ, omonguera ha omoambuese hag̃ua sarambikuágui, opavave tapicha oĩ jave ohechakuaa hag̃ua umi mba'e oñopũ ha oipy'apýva ichupe, akói ojekuaáva yvypóra rekópe.
Mbohapy hendaichagua organización comuntaria oĩva ningo hína organización de base, coalición ñemoñepyrũ ha "organización comunitaria oñemopyendáva temimoĩmbýpe" (ojeheróva avei "organización comunitaria de base amplia", peteĩ techapyrã upéva rehegua hína organización comunitaria oñemopyendáva jeroviapýpe térã organización comunitaria oñemopyendáva congregación-pe).
Ojejuhu jey: 22 jasypoteĩ 2008 arýpe.
Organización comunitaria ikatu oma'ẽve ambue mba'e rehe omyatyrõnte rãngue peteĩ apañuãi oĩva.
Ko'ã aty ombopya'eve ha omongyre'ỹ decición oñondivepaguáva ñemboaje oma'ẽvo comunidad resãirã tuichakue rehe peteĩ grupo de interés oĩvapegua rehe añónte rãngue.
Comunidad oñemopyendáva identidad-pe: oho pe camarilla local guive, ohasávo subcultura, grupo étnico, civilización religiosa, multicultural térã pluralista térã umi cultura comunitaria arapy tuichakuepegua ko árapegua peve.
Relación oĩva peteĩ comunidad virtual atygua apytépe oma'ẽseve marandu ñembohasa oikóva peteĩ mba'e ryepýpe rehe.
Umi erudito-kuéra humanidades-pe hína "humanidades-pegua erudito", térã humanista.
katuínte humanidades oñeha'ã oikuaave tekoha mba'eteéve, hembiasakue rupive, jehaiporãmby, purahéi ha apoporãmby, ha omopyenda hembikuaa yvypóra jeikuaaporãvépe, oikova'ekue térã época ha'evéva.
Antropología (ambue mba'e tembiasakue omohendáva) ndojokupyty gausúi ko'ã categoría-ndive, ha opaite umi antropología rakã ipyenda peteĩva ko'ã mba'épe.
Ñe'ẽ anthopolos (άνθρωπος) ou ñe'ẽ griego-gui "yvypóra" térã"tapicha".
Kóva he'ise, jepémora'e antropólogo oñemoarandu peteĩ subcampo-pe, katuete ohechakuaa umi aspecto biológico, ñe'ẽnguéra, tembiasakue ha arandupyregua oimeraẽ apañuãi oĩvagui.
Holismo jeheka ogueraha umi antropólogo-pe oikuaavévo peteĩ tava rekópe, oipurukuévo umi dato biogenético, arqueológico, ha ñe'ẽnguéra ha hendive ohechakuaa umi ag̃agua rekotee.
Arqueología ikatu ojehechakuaa tekoha rembiakuaáramo ha avei humanidades rakãramo.
Peteĩ vore tuicháva filosofía ryepýpe siglo XX ha siglo XXI-pegua oñeha'ãva'ekue ohesa'ỹijo lenguaje-kuéra  ha mba'épa oguereko, ha haépa hína he'ihaguéicha Wittgenstein, heta confusión filosófica ou hína upe ñe'ẽ jaiporúvagui; Jehaiporãmby teoría ohapereka umi característica retórica, asociativa lenguaje ñemohenda; ha umi ymaguareve lingüísta ohecha hikuái ñe'ẽnguéra akãrapu'ã tiempo pukukue javeve.
Oñemopyenda peteĩ " mbojojaha mohendaháramo", peteĩ "concepto ñeakãngetáramo", ojehupyty hag̃uã tekojoja, peteĩ "mburuvicháramo", ohecha hag̃uã yvypóra remikotevẽ, ha avei "soberano ñe'ẽ jejapokatu, ojeykekóva peteĩ amenaza térã sanción rehe. 
Leikuéra hína política, político-kuéra omoheñói rupi.
he'ihaguéichama Inmanuel Kant, " Filosofía griega ymaiteveguare oñemboja'o mbohapy tembikuaápe: Física, ética ha lógica".
Sintoísmo, taoísmo ha ambue religión tavareko mba'éva terã natural ndoguerekói códigoético.
Umi jeroviapy ñemohenda ryepýpe oĩ peteĩ modelo lógico, umi religión ndohechaukáiva oĩ rupi heta contradicción ojoapytépe, ndipóri evidencia ha oĩ heta japu ojoapytépe.
Oĩmanteva'erã ñaikotevẽ rupi heseñaikumby hag̃uã yvypóra rekove.
Religión-kuéra ndoguerekóiva fundación hína hinduismo, sintoísmo ha umi religón ypykuéra mba'e térã yvypóra reko tee mba'éva.
Umi religión tradicional noñe'ẽvéiramo jepyapy pyahúre, upépe heñóita religión pyahu.
Umi teatro avei ojeykeko mbarete mba'apoharakuéra rehe umi mba'e ojeroikéva avei ipype, taha'e purahéi ha escenografía.
Kóva héra performance art.
Jeroky ojeporu avei ojehechauka hag̃uã método joajurã ñe'ẽ'ỹrehe (ehecha lenguaje corporal) yvypóra térã mymba (techapyrã, Káva jeroky, apareamiento jeroky) mba'e hekove'ỹva ñemongu'e (yvyra rogue jeroky yvytúpe) ha ambue género musical oĩva.
Apoporãmby bizantino ha gótico Edad Media-pegua, Tupão mburuvichakuéra he'i oñemoha'ãnga hag̃uã umi oikóva'ekue biblia-pe he'iháicha ha ndaha'ei umi mba'e material meme.
Peteĩ característica ko estilo rehegua hína sa'y upepeguáva oñemoĩva upe entorno rehe (peteĩ heseguáva ko'ag̃agua ikatu ha'e caricatura).
Katuínte, ojejapova'erã marca peteĩ superficie-pe, ojejopykuévo peteĩ tembiporu téra oñemomỹikuévo tembiporu peteĩ superficie ári.
Jepemora'e, ojeporúvo apoporãmby sentido-pe, he'ise ko tembiapo jeporu ojoajukuévo ta'ãnga apo ndive, composición ha hetave estética jehechakuaa, oñeg̃uenohẽ potávo upe intención expresiva oguerekóva practicante.
Occidente-pe sa'y hũ ojoaju luto rehe, hakatu ambue tendápe ikatu morotĩva.
Ñe'ẽ "pytã", techapyrã, ikatu oguereko hetaiterei variante pytãva rehegua, upe pytãitéva espectro-pe.
Kóva oñepyrũ cubismo ndive ha ndaha'ei katuete pintura ñe'ẽteepýpe.
Upévare, heta oĩ ohasáva umi ary ñepyrũ graduación rire oñeporanduhápe mba'e ajapóta ko'ag̃a, upéva rupi sa'ive viru ombyaty omba'apo ñepyrũme, upéva aja umi graduado oikeva'ekuee umi programa oikuaaukáva upe carrera, pya'evéntema oike ñemba'apoha mercado-pe. 
Avei, evidencia empírica ohechauka umi graduado humanidades-pe hetave viru ombyaty umi mba'apohára nomohu'ãiva'ekue ijehekombo'e mbo'ehaópe, ha ohasa porãve opamba'épe, ambue hapicha rovake ambue mba'apohapegua.
Avei, Umi título jehupyty humanidades-pegua porcentaje titulo ñeme'ẽ rupive, humanidades-pe oñemoarandúva ha'ete vaicha sa'ivéva ohóvo.
Tetã Pokatuvete viruñeme'ẽ sa'ieteve humanidades-pe g̃uarã ambue campo rovake, taha'e STEM térã medicina.
Ko jeikuaapy, he'i hikuái, ombojoaju umi yvypóra oguerekóva arandupy ojueheguáva ha ome'ẽ peteĩ sentido pypuku arandupy jeikoverã ha pasado filosófico oñondive.
Tekoha jeikuaaporãverã jahejávo, apytu'ũ roky jehairã hína peteĩ herramienta ha'evéva, upe ñeikumby ñembokakuaáve tembiasakue jaikuaaporãve hag̃uã, avei arandupy ha jehaiporãmby. 
 Postestructuralismo omoheñói peteĩ apañuãi peteĩ enfoque humanísmo rembikuaa rehegua, oñemopyendáva mba'épa he'ise, ma'erãpa ha apohára.
Avei, pensamiento crítico, jepéramo ikatu oje'e ha'eha formación humanista mba'e teeha, avei ikatu okakuaa ambue mba'e ñemoarandúpe.
Upe placer ndojokupytýi jeiko rei okakuaavéva ohóvo ha ambue mba'e jehupyty pya'e ha'éva occidente característica; upévare, oikopaite he'íva Jürgen Habermas estatus social jehechagui ha apañuãi katui umi área incuestionable oñeikotevẽva ñepia'ãrã, ojegueroguatáva upe esfera pública burguesa-pe.
Jepéramo oĩ heta argumento ipyendáva humanidades-pe humanidades contra-pe voi, oĩ upe ciencias exactas ryepýpe ojeruréva ijejujey.
Iporã jaikuaa filosofía tembiasakue".
Ñemomarandu (oúva latín-gui comunicare, he'iséva "compartir" térã "tereime hendive") ha'évaicha peteĩ ñembohovái hasyetereíva oguerúva división ojoapytépe, privado térã público, ha temimo'ã tiepýpegua ha ñe'ẽ okápegua".
Ñemomarandu ryepy tee (hyepýgui ñeg̃uenohẽ térã técnica ojoajuvéva, mba'épa oje'eséva añetehápe).
Umi tyapu ouháguivo, taha'e umi fuerza natural ha, oĩ avei kásope yvypóra rembiapopy (taha'e ojaposégui voi térã osẽnte icchupe) oñepyrũ ojehecha mba'eichaitépa upe señal og̃uahẽ emisor guive peteĩ téra hetave receptor-pe.
Ñeikumby ha ha mba'épa he'ise hína mensaje teéva.
Intención techapyrã jaguereko umi ñemomỹi voluntario-va taha'e jepopyhýi térã eñembohesavĩ, upéicha avei umi involuntario, taha'e ty'ái.
Upéicha avei, umi jehaipýpe ojeroike avei umi elemento ñe'ẽ'ỹmegua, taha'e pórupi jehai, umi ñe'ẽ ñemohenda ha emoticón eikuaauka hag̃uã mba'éichapa oñeime.
Avei oĩ función oguerekóva comunicación ñe'ẽ'ỹmegua yvypóra rekovépe taha'e ñemoĩmba, ñemoha'ãnga, jeikuaáverã, ñemboguapy, ñemoambue, ñemboyke, jehechajeyjey ha ñembojoja, ha marandu denotativo ñemoambue.
Ojeguereko Hag̃uã ñemomarandu porãve, opaite canal oĩva ñe'ẽ'ỹmegua taha'e rete rehegua, tova, ñe'ẽ ayvu, apariencia, tacto, moõpa, tiempo ha ambue fuerza ambiental ojeporuva'erã oiko jave ñembohovái.
Umi comportamiento ñe'ẽ'ỹmegua ikatu oike ñemomarandu ñemohenda universal-pe.
Ñe'ẽnguérape ñemoarandu ha jeikuaave oiko porãve hína yvypóra imitã'ivépe.
 Umi lenguaje ojejapopyréva taha'e esperanto, umi programación-pegua lenguaje ha heta matemática reko ndojehapejokói yvypóra jeporurã avei.
Lenguaje reko tee oñemopyenda mbojojahakuéra rupive.
Oñemoambuekuévo yvypóra remimo'ã, ohendu'ỹva ñe'ẽ yvy'ape'ári (taha'e ohendu'ỹva ñe'ẽ americano) ojeroike ñe'ẽ ayvu rehegua comunicación, oguereko rupi peteĩ seña rupive vocabulario, gramática ha ambue estructura lingüística ha oguerekopaite ñe'ẽ ayvu rehegua remikotevẽ.
Ñemomarandu hína, upévare, peteĩ proceso upe he'isévape oñeme'ẽ ha omomarandu ome'ẽsehárupi peteĩ comprensión ojokupytýva.
Peteĩ canal, ojokupytyhápe umi señal transmisión osẽ porã hag̃uã.
Peteĩ tenda, og̃uahẽhápe marandu.
Ndaipóri asignación heta propósito-pe g̃uarã.
Ndojeguerekoiva'erã rekopýpe umi contexto situacional.
Ko'ã acto ikatu oguereko heta forma, peteĩ forma ikatuháicha oñemomarandu.
Sintáctico (umi propiedad ha'evéva signo ha símbolo rehegua).
Ko'ã apañuãi rovake, Barnlund (2008) omoheñói peteĩ modelo momarandu jokupytyrã.
ko mokõiha ñemomarandu rehegua actitud, ojekuaáva modelo constitutivo-ramo térã visión construccionista, oñemopyenda hina mba'éichapa peteĩ yvypóra oñomomarandu ha mba'eichaitépa og̃uahẽkuaa marandu.
Umi filtro peteĩteĩ remitente mba'éva ha umi filtro peteĩteĩ personal ikatu iñambue ojehechahápe iñarandupy ha hekotee, arandupy ha género regional, ikatúva omoambue avei momarandu tee contenido.
Jepéramo código rehegua aranduka oike ko modelo-pe, ndaipóri nipeteĩ hendápe modelo ryepýpe, oguerúva heta apañuái concepto rehegua.
Umi empresa oguerekóva sa'i recurso itaku oiporavo sa'imiẽ tembiapo ijeroikerã, hakatu umi empresa guasu ikatu oipuru espectro comunicativo oĩháicha. 
Ñemomarandu jerére oĩva hína upe agregado yvypóra aty, organización ha sistema ombyatýva, omohenda, omboayvu ha ojeroike momarandu ryepýpe.
Ñemomarandu interpersonal ñe'ẽ reheguápe omog̃uahẽ mokõi marandu: contenido marandu ha peteĩ marandu jokupytyrã.
Ko estudio hína ohechauka mba'éichapa umi yvypóra oikuaauka mba'épa ogueru hetáichagua evento ha comportamiento.
Ñemomarandu ha'eve ha honesto-va omoheñói peteĩ atmósfera ohejáva umi ogayguápe tomohesakã umi ojoavyha, upéicha avei joahu ha admiración jovái.
Umi jehaperehahára omongu'e heta teoría oñeikumby hag̃uã ñemomarandu comportamiento. 
Kóa ryepýpe oĩ avei momarandúpegua expresión pore'ỹ "iporãva aranduverã", oikóva yvypóra oipuru'aja ñe'ẽ hendaporãva, noñeikumbyporãiva térã hasyetereíva, pohanohára ñe'ẽndy térã oñemombe'úvo mba'e oikóva térã entorno noikumbyporãiva receptor.
Upéicha avei, umi equipo ndoikoporãiva ha itujámava, ha ndojehecháiramo tecnología pyahu jeporurã ikatu avei ogueru apañuãi.
Techapyrã avei ikatu peteĩ estructura oraganizativa ndahesakãporãiva, ha upévare, hasyve ojeikuaa mava ndive oñe'ẽse hikuái.
Iporãve ndojeipurúinte umi ñe'ẽnguéra, oĩramo ambue ñe'ẽnguéra oñemoambue hag̃ua. 
Hakatu, jehaperekaha ñemomarandúpegua ohechauka oĩramo confusión, ikatuha omoneĩ jehapereka persuación ndoikóiramo.
Ha'e hína peteĩ emisor oikuaaukáramo peteĩ temimo'ã térã peteĩ ñe'ẽ hakatu receptor oikumby ambueháicha.
Kóva ogueru hendive peteĩ ñemoambue ha'evéva jahechakuévo mba'éichapa umi generación pyahu oñe'ẽ oñondive ha ohechakuaa autosuficiencia oguerekóva oñomomarandu hag̃uã ha ojokupyty ambue yvyporakuéra ndive.
Jekyhyje oñeñe'ẽramo nderehe- kóva mba'eguasu hína ohapejokóva ñemomarandu porã.
Kóva ndaha'éi ojupítava nde confianza añónte, avei omomorãvéta nde ñe'ẽ ha ñe'ẽndy.
Oĩ avei ambue actitud ikatúva ohapejoko térã ombyai ñemomarandu.
Desambiguación he'ise hína tyapu mbegueve ñemoĩ ñeha'ã ha ñeikumby vai, upe je'eséva noñehenduporãi tyapuvai rupi, térã oguereko heta significado, ombohasyvéva ñeikumby.
Techapyrã: ñe'ẽnguéra, sa'ykuéra ha símbolo-kuéra oguerekóva significado joavy ambue tekoha arandupýpe.
Umi tekoha ñemomarandu arandupy ñeikumby he'ise hína heta tekoha arandupy jeikuaaporã, oñemomarandu porã hag̃uã ambue yvypóra iñarandupyetáva.
Avei oĩ ipype ahy'o ayvu ha opaite ko'ã oĩ influenciado umi arandupyeta rehe, frontera-kuéra rupive.
Ko ñemyesakã ojoavy hína peteĩ ha ambue arandupýgui tenda ojeiporukuaáva ojoavy rupi peteĩ ha ambue tetãme.
Oĩ apañuãikuéra oikuaaukáva ko concepto ha'e hína pausa-kuéra, ñekirirĩ ha retraso ñembohováipe peteĩ ñomongetahápe.
Heta tetãme, umi gesto ojueheguáva ha avei postura ojeporu oñemog̃uahẽ hag̃uã marandu ambueháicha.
Yvyramata rapo oñomomarandu umi bacteria rizoma ndive, hongo-kuéra, ha mymbachu'i oĩva yvyguýpe.
Oñondivete ojapo hikuái ambue volatil-kuéra ou hag̃uã umi parásito ojukáva ko'ã herbívoro-pe.
Umi bioquímico ojapo umi organismo fúngico reacción oiko peteĩ forma-pe, upéva aja umi molécula química-kuéra voi noirĩ umi mensaje biótico apytépe, ha kóva ndojapói organismo fúngico jeiko.
Kuórum jehecha rupive, bacteria-kuéra ikatu ohechakuaa umi célula densidad ha omohenda expresión génica upévagui.
Ojeikuaaukáva, ha'eveháicha, ha'e hína umi dato procesado, ñemohenda ha estructura.
Ñemomarandu oĩ jokupytýpe dato-kuéra ndive.
Ñemomarandu ikatu oñembohasa tiempo pukukuére, dato ñeñongatu rupive, ha espacio-pe, marandu ha telecomunicación rupive.
Ñemomarandu ikatu oipuru código heta hendáicha transmisión ha ñeikumbyrã (techapyrã, ñemomarandu ikatu oipuru código peteĩ secuencia oguerekóva signo, térã ojejapo tranmisión señal rupive.
Incertidumbre oĩramo ikatuve hína ndoikói upe reimo'ãva.
Avei latín ñe'ẽ oguerekómava'ekue ñe'ẽ īnfōrmātiō, he'iséva concepto térã idea, hakatu nahesakãi moõpevépa ikatu oguereko influencia ñe'ẽ información oiva inglés ñe'ẽme.
Griego ñe'ẽ ag̃aveguápe, ñe'ẽ Πληροφορία ojeporu katui gueteri ha he'ise avei información ingles ñe'ẽmeguáicha.
Upe campo oñemopyendava'ekue Harry Nyquist y Ralph Hartley rembiapokue rehe 1920-década rehe, ha Claude Shannon 1940-década-pe.
Entropía oipapa mboy incertidumbre-pa ojeroike peteĩ variable aleatoria-e térã proceso aleatorio-gui osẽva.
Umi subcampo ha'evéva información teoría ryepýpe oĩ fuente-kuéra codificación, algorítmica pypukukue teoría, información rehegua teoría algorítmica ha información rehegua seguridad teórica.
Iñaranduka ryepýpe, biofísico David B. Dusenbery ohenói ko'ã mba'épe insumo sapy'aguánte.
Apohápe katu, ko información ojeguerahava'erã umi estimulo ikangýva rehe, ha oñanduva'erã umi sistema sensorial ikatupyryvéva ha oñemongakuaaveva'erã enrgía jeike rehe ojeporukuaa mboyve peteĩ organismo térã sistema rehe.
umi nucleótido secuencia hína peteĩ patrón oguerekóva influencia peteĩ organismo apo ha iñakarapu'ãme oikoteve'ỹ rehe peteĩ mente consciente.
Upévare, ikatu oje'e ko información ikatuha oñeñandu ñemoha'ãngáramo, jepéramo noñemoheñóiri upevarã.
Upe ñembohovái ome'ẽramo jeikuaave, péva opytáma  yvypóra og̃uahẽvape información poguýpe.
Kóva oguereko equivalente informativo aimete 61 CD-ROM peteĩteĩ yvypóra mba'éva 2007-pe.
Tyapu rehegua registro ñemongu'e, ome'ẽ garantía umi registro integridad hi'are hag̃uã tiempo oñeikotevẽva.
Beynon-Davies, omombe'u mba'épa he'ise información-pegua multifacético signo ha sistema de señal-sigo ryepýpe.
Pragmática rembiapo hína oikuaávo mba'e propósito-pa oguereko ñemomarandu.
Ambueháicha, pragmática ombojoaju lenguaje jejapo rehe.
Semántica hína umi signo he'iséva jeikuaáve: jokupyty oĩva signo ha comportamiento oñondive.
Sintaxis peteĩ área ohecháva mba'éichapa  ñemomarandu lógica ha gramática oguerekóva umi signo-kuéra sistema rehegua.
Omoĩnge peteĩ información lexicográfica hasykue, ha oñe'ẽ upe esfuerzo ojapova'erã ñe'ẽryru puruhára ojuhu hag̃uã raẽ ha upéi oikumby hag̃uã upe he'íva ikatu hag̃uãicha oĩ información.
Peteĩ situación comunicativa-pe, oje'eséva oñembohasa peteĩ marandu rupive oikmbýva umi signo ojoajupáva aty osẽva peteĩ lenguaje oñeikumby jováiva umi agente oĩva ñemomarandúha proceso-pe.
Ko información jehecha (oñemomichĩve InfoVis-ramo) oĩ upe cálculo ha dato-kuéra representación digital poguýpe, ha oipytyvõ puruharakuérape oikuaávo umi patrón  ha mba'e oĩvaíva.
Ko ñe'ẽ akói ojeikoru sociología ha ambue ciencia social-pe, taha'e filosofía ha bioética-pe.
Umi sociedad oñakãrapu'ãvape, ikatu oñema'ẽ tenondete parentesco ha umi teko porãrã ojoapytepegua rehe, upe aja umi sociedad oñakãrapu'ãvémavape oñembyaty heta teoría ha hi'ári oñemohenda peteĩ sentido de solidaridad, térã de cohesión social.
Durkheim oiporu ypy ñe'ẽ solidaridad mecánica ha omohenda teoría oñe'ẽva sociedad-kuéra akãrapu'ãrã pehẽra oĩva Tembiapo ñemboja'o sociedad-pe (1893 arýpe).
Ñe'ẽryru Collins Sociología-pegua, p405-6.
Ñemyesakãrã: ha'e hína cohesión social oñemopyendáva dependencia-pe tapichakuéra oguerekóva ojoapytépe umi sociedad oñakãrapu'ãvévape.
Umi filósofo yma, taha'e Sócrates ha Aristóteles oñomongeta solidaridad rehe peteĩ marco de ética oĩva virtud ryepýperamo, ojehecháre ojeikoporãve hag̃ua pe máva ojapo va'erã peteĩ mba'e térã oñemboheko va'erã peteĩ hendáicha omboguata hag̃ua solidaridad comunidad-pe.
Bioética ñemboguata ko'agãgua tuichaháicha oĩ concepto imperativo categórico oguenohẽva Immanuel Kant influencia guýpe.
Umi estudio área extrajera-pegua naipóri va'ekuevoi.
Umi tenondeguágui oiko estudio de área ykekoha, umi mokõihapegua teoría de la modernización ykekoha.
1953 ary guive 1966 peve ome'ẽ $270 millones 34 mbo'ehaovusúpe oñemboguata hag̃ua estudio ñe'ẽnguéra rehe.
Ambue programa tuicha ha oñemomba'éva ohapykueho Ford mba'évape.
Ambue katu he'i jey jey, upéicharamo jepe, peteĩ jey oñemohendávo campus universitario-pe, umi estudio de área oñepyrũha ojapyhu agenda intercultural tuicha ha hypy'ũvéva umi agencia gubernamental ombosako'íva rovái, upévare, ndohóiva umi estadounidense rehe.
Ambue campo de investigación interdisciplinario, ikatúva hína oikohápe estudio kuña, género, discapacidad, LGTB rehegua ha umi estudio étnico (ápe oike umi estudio afroamericano, asiatico americanao, latino, chicano ha nativo americano rehegua) ndoikeiha umi estudio de áreape, katu sapy'ánte oñemoinge ñomongetápe ijykére.
Demografía (oúva prefijo demo- del griego antiguo δῆμος (dēmos) guive he'iséva 'tavapy', ha -graphy de γράφω (graphō) que significa he'íséva 'jehaipy, ñemyesakã térã ñeha'ã') ha'e hína estudio estadístico ojejapóva umi población rehe, especialmente yvyporakuéra rehe.
Umi paciente rehegua dato demoráfico omboheko dato aty oimehaichag̃ua institución pohãnorã rehegua, paciente marandu contacto térã ñangareko pya'erã ha dato-kuéra registro médico paciente mba'éva reheve.
Ñe'ẽ demografía oje'érõ ojegueromandu'a hína estudio general de la población.
Edad Media aja, umi pesador cristiano heta jey oiko omboyke hag̃ua idea clasica ojeguerekóva demofrafía rehe.
Peteĩva umi estudio demográfico tenondegua periodo moderno-pegua ningo hína Natural and Political Observations Made upon the Bills of Mortality (1662 arýpe) John Graunt oguenohẽ va'ekue.
Hembiapo omongyre'ỹ Thomas Robert Malthus-pe, ohaívo siglo XVIII ramo, okyhyje va'ekue noñeñangarekóiramo población retakue rehe hetavekuaa hi'pyrã oñeguenohẽvagui, ha upéva oporomoguahetaha vare'a ha mboriahu reko ipohyivéva-pe (ojehechakuaa catástrofe de Mathus).
Peteĩ censo hína ha'e ambue método directo jepivegua oñembyaty hag̃ua dato demográfico.
Ñehesa'ỹijo oiko peteĩ censo rire oñeha'ã hag̃ua mboýpa oñeimo'ã yvateve térã ojejavy.
Ambue método indirecto demografía contemporánea-pe oike tapichakuérape ñeporandu ipehẽngue, itýva ha imitãnguéra rehe.
Ápe oike modelo de mortalidad (ápe oĩ tabla de vida, modelo de Gompertz, modelo ohechaukáva riesgo, modelo ohechaukáva riesgo proporcionales de Cox, tablas de vida de decrementos múltiples, logits relacionales de Brass), fertilidad (modelo de Hernes, modelos de Coale-Trussell, índices de progresión de paridad), ñemenda (Singulate Promediooĩva oñemenda jave, modelo de Page), discapacidad (método de Sullivan, tablas de vida heta estado-pegua), proyecciones de población (modelo de Lee-Carter, matriz de Leslie) ha impulso demográfico (Keyfitz).
Tasa de fecundidad oñemohendáva ojehecha rire ary ojeguerekóva, mboýpa heñói hekovére peteĩ ary aja 1.000 kuña hyeguasúvagui peteĩ ary ojeguerekóva apytépe (akóinte 15 guive 19 ary peve, 20 guive 24 ary peve, ambue)
Expextativa de vida oĩva (térã oñeha'arõva oikove), mboy arýpa peteĩ tapicha ombotýmava peteĩ edad oha'arõkuaa oikove hag̃ua nivel de mortalidad ko'agãgua reheve.
Peteĩ población estacionaria, upekuévo oĩva hekoitépe ha iñambue'ỹre tuichakuépe (ojoavýva ojekuaa tasa bruta de natalidad ha tasa bruta de mortalidad oĩva cero rupive).
Eikuaáke hína pe tasa bruta de mortalidad oñemyesakãhaguéicha tapykueve ha ojeiporuháicha peteĩ teko aty tuichakuére ikatuha hína oporombotavy.
Ikatu oñeimo'ã tapicha omoambuéva autoetiqueta étnica térã clasificación étnica umi estadística tetã rekuái omboguatávape iñambueha hi'are rire ha ohasaha hína peteĩ subcategoría guive ambuépe.
Ta'ãnga ko tendapegua ohechauka umi proyección ipahápe guare (2004 arýpe) población mundial rehegua 2150 ary peve (pytã = ijyvate, naranja = mbytépe, hovyũ = sa'i).
Mortalidad hína estudio ojehecha hag̃ua mba'érepa, mba'épa oiko ha ñeha'ã oñemongu'éva umi proceso ojukáva peteĩ población atygua.
Umi migración rapykuehohára ohero "migración" umi ñemongu'épe upéva noiméirõ peteĩ mba'e akoietegua.
Ko'ágã rupi, demografía oñembo'e tuichaháicha heta mbo'ehaovusúpe arapy tuichakue, oguerúva umi temimbo'e oñemoarandu ypýva ciencias sociales, estadística térã estudio tesãirãme.
Upéicharõ, peteĩ ikatu oma'ẽ ciencia de la información rehe ombohovairamoguáicha determinismo tecnológico, temimo'ã he'íva tecnología "oku'eha léi imba'éva rupive, omoñpepyrũha potencial hesegua, oñemboapyrakuaáva umi tembiporu oguerekóva ha ijapoharakuéra creatividad rupive añoite.
Ojesareko pe kuaapy aty oñe'ẽva marandu ñepyrũmby, ñembyaty, emohenda, ñeñongatu, jejuhu jey, jehechakuaa, jehechauka, ñemoambue ha iporu rehe.
Kóva ko'ýte añetetegua ohóramo pe concepto omboguata va'ekue A. I. Mikhailov ha mbue apohára soviético 1960 década mbyterupigua rehe.
Umi definición oikotevẽva tembiporu oñemboguatáva naturalea rehe ome'ẽ hag̃ua marandu oñemomba'éva umi dato-kuéra rehegua osẽ hína umi programa académico informática-peguágui.
Ikatu ojeiporu oñeñamindu'u hag̃ua umi entidad rehe upe dominio ryepýpe ha ikatu ojeiporu oñemyesakã hag̃ua pe dominio.
Ymaite guive, hembiapo osẽ va'ekue kuatia rupive, katu ko'ã kuaapy oñeguenohẽ hetave ko'ágã material electrónico, jehecharã, ñehendurã ha digital rupive.
Institucionalmente, ciencia de la información oñepyrũ siglo XIX ramo heta ambue disciplina ciencias sociales ryepypegua ndive.
1731 arýpe, Benjamín Franklin omohenda Library Company of Philadelphia, aranduka renda ypy oĩva tavaygua aty poguýpe, upéva pya'e okakuaa ha arakukakuéra ykére ojeiporúma avei peteĩ centro de experimento científico-pe, oguereko hyepýpe experimento científico maymave ohechakuaáva.
1801 arýpe, Joseph Marie Jacquard omñepyrũ peteĩ sistema oĩhápe tarjeta ikuáva oñeñangareko hag̃ua telar de tejido ñemomba'apo rehe Francia-pe.
1843 arýpe Richard Hoe ojapo peteĩ prensa ojeréva ha 1844 ramo Samuel Morse oguerahauka ypy marandu telegrafo público rupive.
1860 arýpe ojejapo peteĩ congreso Karlsruhe Technische Hochschule-pe oñeñe'ẽ hag̃ua viavilidad orekóva nomencaltura sistemática ha racional química-pe g̃uarã.
Ambue ary oúvape, Royal Society oñepyrũ oikuaauka Catalogue of Papers oguenohẽva Londres-pe.
Heta ciencia de la información rembiasakue rapykuehoha imandu'a Paul Otlet y Henri La Fontaine rehe ciencia de la información moñepyrũháraramo, omoñepyrũramo guare Instituto Internacional de Bibliografía (IIB) 1895 arýpe.
Umi documentalista ohechauka mbareteve tembiapo joaju tecnología ryepýpe ha aporeko oñemongu'éva peteĩ mba'e sociedad-pe ojehupytyséva rehe.
Otlet ha Lafontaine omoñepyrũ heta atyvete oma'apóva normalización, bibliografía, umi asociación internacional ha hapykuéri, cooperación internacional.
Ko ñembyaty pyrépe oike kuatia rogue ha tarjeta jepiveguáva oñeñeongatúva gabinete-pe, oñembosako'ivavoi tuicha hag̃ua oñeikotevẽháicha (oiporavóva marandu opa hendágui arapy tuichakue) ha peteĩ servicio ojejuhu jey hag̃ua marandu ñemurã (ombohováiva tembijerure jehaipy orovávo peteĩ copia iñapysẽvéva umi ficha-pegua).
Avei, límite jepivegua umi disciplina apytépe oñepyrũ ogueve ha heta académico ciencia de la información-pegua ojoaju ambue programa rehe.
1980 década-pe avei oñepyrũ heta aty ojehecaramóva oñembohovái hag̃ua umi iñambuéva.
Zhang, B., Semenov, A., Vos, M. ha Veijlainen, J. (2014 arýpe).
Umi red social rupive jeikuaauka ningo oku'eterei ha umi editor "oha'ãporã va'erã" osẽporãséramo.
Upévare ningo, tape porã omopa'ũ rehe ko'ã red oñemoñepyrũ.
Mba'e piko oiko oĩ jave privilegio ñeme'ẽ ha umi poruhára oñemoneĩ'ỹva jehape joko rehe?
Kóva hína peteĩ disciplina opu'ã pyahúva ha peteĩ comunidad de práctica oñeha'ãva ombojoaju hag̃ua diseño ha arquitectura panorama digital-pe aporeko.
Umi sistema marandu jejuhu jey hag̃ua oikóva ijeheguiete ojeiporu oñembosa'ive hag̃ua ku ojeheróva "marandu ojo'aripa".
Peteĩ proceso marandu ojejuhu jey hag̃ua oñepyrũ peteĩ poruhára oporandu jave peteĩ mba'e sistema-pe.
Hendaguépe, heta mba'e ikatu oho ujuehe oñeporandúvape, ikatúnte hína iñambue ijehecharamonguépe.
Ojehecha rire aplicación, umi objeto de dato ikatu hína, techapyrã, documento jehaipy, ta'ãnga, ñehendurã, mapa mental térã ta'ãngamýi.
Marandu jeheka ojoaju marandu jejuhu jey rehe (MJ), katu iñambue chugui.
Lógica ojeiporu oñeme'ẽ hag̃ua semantica formal ohechaukátava mba'éichapa ojeiporu va'erã umi función de razonamiento sistema KR símbolo-kuéra rehe.
Avei mba'eve'ỹrõguáicha ojeguerovia va'ekue umi desatre natural ha'ekuaáva vare'a ha yno'õ ha'ehague ñandejára oipotágui yvága guive ohova'api hag̃ua mburuvicha rekovaípe, upévare heta jey ojehecha oikoha sarambi umi desastre ohasa rire, tapichakuéra ohecha rupi ko'ã mba'evai oikoha ojehecha hag̃ua oikomaha yvága rembipota.
Ko concepto, heta hendáicha ojoguáva concepto europeo ome'ẽva derecho divino rey-pe; upéicharamo jepe, ojoavývo concepto europeo ndive, nome'ẽi peteĩ derecho incondicional pokatu ñemboguatarã.
Yvága rembipota akói ojejerure umi filósofo ha tapicha arandu jurúgui Chína-pe oñembovevuive hag̃ua pokatu jeiporuvai mburuvicha pógui, ha'e va'ekue peteĩ sistema sa'i oñeñangarekóva.
Añetehápe, pe dinastía hi'are'imi ha 31 rey ipokatu peteĩ periodo hi'aréva 17 generación pukukue.
Tiempo ohasávo katu, ambue clase social ári ho'áva popohýi mburuvichakuéra guive ombohape sociedad oñeko'õ ha oikomimi hag̃ua opaichagua apañuãi.
Ha'ekuéra omoñepyrũ va'ekue Yvága Rembipota omyesakã hag̃ua derecho oguerekóva ipokatu hag̃ua ha oikuaa omboguataporã mante va'erãha ipokatu oĩporã hag̃ua yvága renondépe.
Upéicharamo jepe, ombopy'aguapy hag̃ua tavaygua, oheja toĩ beneficiario Shang-pegua toisãmbyhýnte reino michĩmi oguerekóva oñemboajévo Zhou mbojojahakuéra.
Iñapysẽ va'ekue avei construcción naval-pe, umi mba'e ojuhúva ykére navegación celestial rehe, ojapo ichuguikuéra marinero ha'evéva.
Opavave nunga ko'ã tembiapo hína temiandu ojehaíva dinastía akãrapu'ã ha movimiento político omboguatáva rehegua.
Hembiapokuéra ohechaukave va'ekue clase dominate oñemomba'eha, respeto ojeguerekóva hese ha mba'éichapa ojehe'a clase baja rehe.
Ko'ã distrito ryepýpe oĩ va'ekue moakãhára tetã rekuái omohendáva, upéva oñemyengoviávo, akói omombarete va'erã lealtad gobierno interno principal gotyo.
Ipahápe, dinastía Zhou pokatu ikangyvévo, oñemboguete Estado Qin po guive, he'i va'ekue umi Zhou ikangymaha ha hetã rekuáipe naiporuha joja reko.
Ko reforma aja, oiko heta cambio administrativo ha oñemboguata peteĩ sitema de legalismo he'i va'eue léi tuichave mba'eha tapichakuéra ári, jeperamo ha'e peteĩ mburuvicha.
Dinastía Han ñemohenda omoñepyrũ va'ekue peteĩe periodo tuicháva Chína rekópe, oĩhápe mba'e tuichaicháva oñemoambuéva tetã política ryepýpe.
Peteĩ mba'e ojeheupyty tenondeséva ningo ha'e va'ekue Pokatu Yvágagui oúva ñembohasa ñemboaje ko'ã po dinastía rupive, upéva he'ise hína, dinatía Song-pe.
Ojekuaa avei oguerekovehague yvy oimeraẽva ambue estado chino upe aja oiko va'ekue avei sur gotyo rovake.
Zhu Wen ha Liang uperiregua rekovai akói oporomotĩ va'ekue, ha upévare, ojejopy ojeipe'a hag̃ua pokatu ñemboguatágui.
Upeicharamo jepe, Kublai Khan añoite va'ekue mburuvicha iñambuéva ojeruréramo guare Yvágagui oúva Pokatu dinastía Yuan rãngue, oguereko rupi peteĩ ejercito considerable ha ojoaju va'ekue pueblo khitan rehe, ambue orekóva mismo origen ojapoháicha, ndoguerekói rupi peteĩ tradición ha cultura ojojáva umi chino hovakekueragua orekoháicha. 
Kóva ha'e va'ekue política-nte iñepyrũ guive hu'ãmepe ha emperador ñepia'ã ojapóva ojehechaporã hag̃ua yvága rovake.
Derecho rebelión ñemongu'erã ndojekuaái mba'eveichag̃ua ley oficial-pe.
Pe osẽva tenonde he'íta rupi mávapa ohupytýta pe Yvágagui oúva Pokatu ha máva itapykue upevarã, heta tapicha arandu Chína-gua ohecha va'ekue chupe justicia de Victor-ramo, ojekuaaporãvéva Chína ñe'ẽnga he'íva "Ha'evéva opytáta rey ramo, pokatu opytáta kañymby" rupive (chino: “成者爲王，敗者爲寇”).
Oje'e avei Silla reino ohupytyha Yvágagui oúva Pokatu, katu umi registro ypy ojekuaa ha'ehague Dinastía Joseon-peguare, ojapóva Yvágapegua Poka´tugui peteĩ ideología estatal hi'aréva. 
Umi dinastía vietnamita uperiregua ha oñembyatyvémava ojapyhy confusionismo ideología estatal ramo, upéva rupive oñemoñepyrũ peteĩ sistema tributario vietnamita sudeste asiatico-pe oñemongyre'ỹa sistema sinocéntrico chino este de Asia-pegua rupive.
Uperire, ko temikotevẽ oñembogue Casa Imperial Japón-pegua he'i rupi ha'eha diosa japonesa kuarahypegua, Amaterasu, línea oso'ỹva ñemoñareha.
Restauración Meiji rire jepeve 1868 arýpe, emperador oñemohenda jey va'ekue política burocracia mbytépe, trono ha'ehaichaite ipokatúma va'ekue michĩmi oligarquía Meiji rovake. 
Umi medio-kuéra jeikuaave hína peteĩ disciplina ha jeikuaaverã campo oñangarekóva contenido, tembiasakue ha mba'épa oheja medio-kuéra; ha'evéva, ñemomarandu rehegua medio.
Umi medio reko jeikuaave Australia-pe oñemboguata ypyva'ekue peteĩ tekombo'erã área-ramo mbo'ehaovusu victoriano-pe 1960 década ñepyrũme, ha mbo'ahaópe 1960 década mbyte rupi.
Mboa'ehaópe, peteĩ cinematografía rehegua mbo'esyry oñepyrũva'ekue oñembo'e tekombo'e apopyrã secundaria victoriano ryepýpe 1960 década mbytépe.
Upéguive oiko ichugui, ha ko'ag̃aite peve, componente mbarete VCE ryepýpe.
Umi ñemomarandu-kuéra medio reko jeikuaave vaicha noñembo'éi Nuieva gales estado-pe, sur gotyo, secundaria-pe.
Harold Innis ha Marshall McLuhan, mokoivéva mbo'ehára canadiense ha'eve ojehecharamóva, oheja rupi hikuái mba'eporã jeporurã ecología campo-pe, ñemomarandu ryepýpe ha virureko política-pe, siglo 20-pe.
Carleton-pegua mbo'ehaovusu ha Western Ontario mbo'ehaovusu, 1945 ha 1946-pe tenondeverã, omboguata hikuái apopyrã térã mbo'ehao periodismo-pe jehekombo'erã.
Ko'ag̃aramo g̃uarã, oĩva guive Mbo'ehaovusu oikuave'ẽ Medio-kuéra ha Ñemomarand´pe ñemoarandu, ha heta mbo'eharakuéra canadiense oykeko mbareteva'ekue upe campo-pe, umíva apytépe: Brian Massumi (filosofía, estudios culturales), Kim Sawchuk (estudios culturales, feministas, estudios de envejecimiento), Carrie Rentschler (teoría feminista) y François Cooren (comunicación organizacional).
 Peteĩ medio hína oimeraẽve mba'e oykekóva ore jekupyty yvy'apu'a ndive ha ambue yvyporakuéra ndive.
McLuhan he'i "upe fragmentación rehegua técnica hína tecnología-pegua tembiporu reko teete" kóva omohendava'ekue yvypóra ñemba'apo ñemohenda jey ha joaju, avei tecnología automatización reko tee, omoambuéva.
Opaite medio característica he'ise hína upe "contenido" oimeraẽ medio mba'e, ha'e ambue medio jeýnte.
Luz eléctrica ojeporúramo ojehecha hag̃uã partido arapoteĩ pyhare jave térã emohesakã hag̃uã nde escritorio, ikatu hína ja'e umi luz eléctrica-pegua contenido ha'eha hína ko'ã actividad-kuéra. 
Hakatu upe luz eléctrica ojeporu jave oñemoñe'ẽhag̃uã peteĩ marca, upépe katu ojekuaáma medio-ramo.
Upe medio efecto oñemombareteve, oñeme'ẽ rupi chupe ambue "contenido" medio-pegua.
Umi medio hakúva oguereko sa'i hechahára ha umi medio ho'ysãva oguereko heta hechahára.
Ñemomarandu-pegua Mbo'ehaoguasu China-pegua, ojekuaa'ypyva'ekue Beijing-pegua Instituto Radiodifusión, oĩva'ekue 1954-pe.
Bourdieu ñehesa'ỹijo ojapóvape he'i televisión sa'ieteve autonomía oguereko, térã tekosasõ, ñaimo'ãhágui. 
Umi estudio cinematográfico jeikuaave ryepýpe, jey voi, Frankfurt ha Berlín itenondeva'ekue perspectiva pyahu ñemboguatápe umi imagen omỹiva reheguápe.
Peteĩ umi ojeikuaa'ypyva'ekue ko tenda pyahúpe hína peteĩ volumen editado Helmut Kreuzer- rehe, Literature Studies - Media Studies (Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft), ombosa'ivéva umi presentacón ome'ẽva'ekue  Düsseldorfer Germanistentag-pe, ary 1976-pe.
 Instituto Alemán, Medio-rehegua Política ha Ñemomarandu, oñemoheñoiva'ekue ary 2005-pe, umi medio-pegua oñemoarandúva Lutz Hachmeiste, ha'éva peteĩ umi sa'íva institución ohaperekáva, ojehekáva umi ñemomarandu medio rehe ha ñemomarandu política-pe.
Medienwissenschaften ko'ag̃aite hína mbo'epy ojehecharamovéva Alemania mbo'ehaovusukuérape, oguerekóva heta oikeséva, ha oimo'ãnguévo pya'eterei omba'apotaha televisión terã ambue medio-pe. 
Oikuave'ẽ peteĩ apopyrã ojoajúva ha po áry ipukukue ha peteĩ apopyrã oguerekóva mokõi ary medio electrónico-pe ombokatupyrýva.
Upéva aja Ñemomarandu-pegua tembikuaaty, oñemopyenda upe mba'éichapa yvypóra oñemomarandu, taha'e mediada térã nahánirĩ, medio-kuéra jeikuaáve ombosa'ive ñemomarandu, ñemomarandu mediada-pe.
Ñemomarandu-pegua Tembikuaa (térã heseguáva) ikatu ojehekombo'e Erasmus Mbo'ehaovusu Rotterdam-pe, Radboud Mbo'ehaovusu, Tilburg Mbo'ehaovusu,  Amsterdam Mbo'ehaovusu, Groningen Mbo'ehaovusu, Twente Mbo'ehaovusu, Roosevelt Academy, Utrecht Mbo'ehaovusu, Amsterdam Mbo'ehaovusu ha Wageningen-pegua, Centro de Investigación.
Punjab Lahore Mbo'ehaovusu hína departamento ymaguarevéva.
Media Studies ko'ag̃a oñembo'e Reino Unido pukukue javeve.
Hahatu, umi programa enfoque sapy'ánte omboyke ambue medio-kuérape: ta'ãngamỹi, arandukapegua jeikuaauka, videojuego ha hetave mba'e.
Kóva oiko omba'apo rupi hendivekuéra mbo'ehára  Siva Vaidhyanathan, historiadora cultural ha medio-kuérape iñarandúva, upéicha avei Conferencia Inaugural de Política y Ética de Medios de Verklin, omoĩva'ekue CEO  Canoe Ventures-pegua ha UVA-pegua temimbo'ekue David Verklin.
Ñemoaranduve medio-kuéra jeikuaavépe Radford-pe, he'ise gueteri yvypóra oñemoarandúva periodismo, radiodifusión, publicidad terã producción web-pe).
Bergson ombohovake peteĩ sociedad abierta ambue ha'e oheróva sociedad cerrada ndive, peteĩ sistema oñembotýva léi, moralidad ha jeroviapy rupive.
Soros, George, "La era de la falibilidad", Asuntos públicos (2006 arýpe).
Totalitarismo omyaña kuaapýpe oike hag̃ua política-pe, upéva ojoko peteĩ pensamiento crítico ha ombohape ogue hag̃ua arandupy umi tetã totalitario-pe.
Pe sociedad cerrada-pe, umi kuaapy na mba'e añetete ipahapegua jehupytyse ombohape oñeñeha'ã hag̃ua oñemoĩ mbaretépe peteĩ versión de la realidad.
Umi oporoiporavóvape g̃uarã pe amba'e añetetegua ikatu rupi oñemohenda ojeipotaháicha, pe discurso político democrático ndoporoguerahái katuete ojehecha porãve hag̃uame añetete umi mba'e oikóva.
Popper katu, nombojojakuaái sociedad abierta democracia térã capitalismo ndive, upeicha avei peteĩ economía laissez-faire rehe, katu ombojojakuaa peteĩ mentalidad crítica peteĩ tapicha guive rehe, peteĩ pensamiento grupal comunitario oimehaichag̃ua rovake.
Umi colegio regulador ningo entidad jurídica orekóva ipópe omoĩ hag̃ua tapichakuéra remikotevẽ peteĩ tembiapokuaa ñemongu'e mbojojaha rupive.
Techapyrã, peteĩ mba'apohánte jepeve Ontariope ndaikatumo'ãi omba'apo mba'evépe oĩ'ỹre Ontario College of Trades atyguáramo.
Weber-pe g̃uarã, sociología hína pe estudio oñemboguatáva sociedad ha eko rehe, upévare ojesareko va'erã umi ojejehe'aha mbytetépe.
Ko ñe'ẽ oikove heta mba'erã ha ojapy hetave mba'e ñe'ẽ "fenómenos sociales" Florian Znaniecki he'ívagui, pe tapicha omongu'éva acción social ndaha'éi rehe pasivo, katu ha'e rupi activo y reactivo.
Kóva avei ojeguereko peteĩ medio alternativo ramo umi consecuencia secundaria opáma jave.
Pe temimbo'e oiporavóramo vai vaínte oĩ hag̃ua mbo'ehaovusúpe, oikuaa hasytaha oike hag̃ua facultad de derecho-pe, ha ipahápe, ohupyty hag̃ua ohupytyséva oiko hag̃ua chugui abogado.
Value Relation oñemboja'o aty'i mandato ha demanda rupive.
Ko'ã demanda ohechauka heta apañuãi, pe formalismo legal jepe oñemoĩ oñeha'ã hag̃ua.
Oĩ hetavévo ohóvo empresa religiosa oñoha'ãva ojoapytépe, katuete oñemoarandu ha ombohovái va'erã umi consumidor religioso ohapykuehóva chupekuéra remikotevẽ.
Ojeikuaaporã umi tupão iñarõvéva imbareteha ha okakuaaha Estados Unidos-pe ko'agãite, umi horymiẽva ikagyveha ohóvo.
Acción afectiva (ojeikuaáva avei acciones emocionales ramo): umi mba'e ojejapóva oñeñandu rupi peteĩ mba'e, ojehechauka hag̃ua umi oñeñandúva.
Reacción descontrolada-pe ndojeikuaséi mba'eve ha pe máva ndojejokói.
Umi mba'e ojehupytyséva ndojehupytýi jave, katuete pe máva oñeko'õ.
Techapyrã jepivegua ningo hína umi supuesto de elección racional ha teko rehegua.
Ko'ã poteĩ concepto ohechakuaa va'ekue Aristóteles ha ko'ágã peve oike gueteri heta ñomongetápe.
Teoría micrológica economía-pe ojekuaáva ojesareko umi mba'e oikóva tekove atýpe rehe.
Kóva oikóvo, ombohape umi proveedor oñoha'ãse hag̃ua, upévare omoñepyrũ peteĩ orden virureko ryepýpe.
Teoría emoción racional rehegua, jepéramo ko'ẽ reíre oĩva colonizada umi economista poguýpe, ojoajvy umi temomo'ã microeconomía-peguaágui.
Tembiapo yma jepiegua: umi mba'e ojejapóva yma guive oikomavoi rupi, akói ojejapo rupi peteĩ hendáicha ha peteĩ mba'erã.
Costumbre ningo umi mba'e ojejapóva ha opytu'úva familiaridad apytépe.
Hábito umi mba'e mbeguekatúpe ojeikuaáva ojehóvo ha sapy'ánte conocimiento consciente-ỹ rehe.
Idea del yo espejo de Cooley-pegua ningo hína ñane sentido ñandejehegua tokakuaa jahecha ha ñañamindu'ukuévo ambue tapicha ha ha'ekuéra oimo'ã kuaáva ñane rembiapo rehegua.
Capital social ningo hína "umi red tapichakuéra oiko ha omba'apóva peteĩ sociedad en particular-pe jehe'a, ombohapévo péicha upe sociedad oiko hag̃ua hekoitépe".
Siglo XIX mitad peteĩhápe, Tocqueville ojesareko estadounidense rekove rehe, vaicháva omohenda ha ombohekóta capital social.
Comunidad ijatýpe ohupytýta mba'eporã opavave hyepypegua pytyvõme, tapicha ojuhu aja ijatykuérape pytyvõ reko, tory ha irũ reko ijykeregua guive ouporãtava ichupe.
Stein ñe'ẽme (1960:1): "Peteĩ sociedad omombaretéva diferenciación cultura ha experimentación repy ningo, añetehápe, ha'e hína peteĩ desorganización taha'e ñane añohápe térã sociedad-pe oikóva.
Opaite ko'ã ñamindu'u oipytyvõ tuicha concepto de capital social akãrapu'ãrã ko'ã década oúvape.
Robert D. Putnam (1993 arýpe) he'i capital social ombopya'evetaha joykeko ha jehe'a oikóva ñopytyvõrã comunidad ha tetãmbýre, upévare, iporãne oñembohovake hag̃ua heta umi desorden social oĩvavoi umi sociedad moderna-pe, techapyrã, crimen.
Concepto capital social rehegua ome'ẽva Nan Lin oreko peteĩ enfoque más individualista: "Inversión umi relación social rehe ojevyva ojeíva ojuehegui reheve ñemuhápe".
Ñe'ẽ capital ojeiporu analogía ramo capital mabue hendaichaguápe, oje'e rehe capital social orekoha mba'eporã ojojoguáva (jeperamo sa'ive ikatu oñeha'ã).
Robison, Schmid ha Siles (2002) ojesareko heta definiciones de capital social rehe ha he'i heta ijapytepekuéra ndoguerekoiha oñeikotevẽva ha'e hag̃ua peteĩ definición.
Ojerure hikuái capital social oreko hag̃ua definición ramo tory: tory ambue rekopegua oguereko capital social; um oguerekóva tory ambue rehe ome'ẽ capital social.
Capital social avei iñambue teoría económica capitalismo social-gui.
Omoñepyrũ valor tapichakuéra ojoajúva ha umi oma'ẽntevape g̃uarã.
Según Robert D. Putnam, capital social oñe'ẽ hína "umi mba'e ombojoajúva tapichakuéra rehe: umi red social ha mbojojahakuéra ñombohovái ha jeroviarã osẽva ichuguikuéra rehe".
Ko'ãva ojekuaa umi nivel sa'ive ojejeroviahápe gobierno ryepýpe ha nivel sa'iveha ojeku'e participación cívica-rã.
Putnam aveihe'i capital social ikatuha hesa'ive kuñanguéra oike rupi tembiapohakuérape, ikatúva hína ohechauka mba'érepa iaravo sa'ive ko'ágã ikatu hag̃ua oike umi organización cívica-pe, taha'e túva térã mbo'eharakuéra atýpe.
Fukuyama he'i, jepéramo capital social ouporã akãrapu'ãrã, ojopyha avei tapichakuéra oike'ỹva atykuérape ndojeippotái rupi upéva jeiko porãrãme. 
Ko dimensión ojesarekove umi ventaja oúva red de actor ñemohendágui, taha'e ha'eño térã atypegua.
Kóva oñemohendaporãve ojejerovia jave ambue rehe ha ijeykeko ha identificación orekóva peteĩ tapicha peteĩ red ryepýpe.
Jeporeka Sheri Berman ha Dylan Riley omboguatáva, umi economista Shanker Satyanath, Nico Voigtlãnder y Hans-Joachim Voth javeve, ombojoja umi asociación cívica umi movimiento fascista akãrapu'ã rehe.
Umi capital social consecuencia negativa ojoaju py'ỹive umi mba'e oñembojohague rehe.
Capital social joaju ha jehasarã ikatu omba'apo oñondive mba'e jejaporã oĩ jojáramo, térã ikatu omba'apo peteĩ ambue rovake.
Umi lazo insular ñemombareteve ikatu oporogueraha heta efecto gotyo, ha'ekuaáva marginación étnica térã aislamiento social.
Umi alemán ojepoĩ umi club, asociación voluntaria ha atyvete tembiaporã oguerekóvape oñemyrõ rupi hikuái hetã rekuái ha umi partido político rembiapovai rupive, oipytyvõva avei chupekuéra ojopy hag̃ua Weimar República ha ombohape Hitler-pe ipokatu hag̃ua".
Ha'ekuéra oñemboty va'ekue ha'ekuerahaichaite Weimara República-pe.
Robert Putnam, hembiapo uperireguápe, he'i avei capital social ha crecimiento ojoajúva hese confianza pública guive, ikyre'ỹveha migración ha creciente diversidad racial comunidad-hárupi oĩva rupive.
Mba'e ñemopeteĩ tekotevẽva ombohape tapiachakuéra osẽ hag̃ua ijaty ha umi relación hi'aguĩvévagui jepeve, omoñepyrũvo peteĩ sociedad atomizada peteĩ comunidad cohesionada rendaguépe.
Ikatu kuri ojehupyty capital humano, peteĩ recurso privado, generación tapykuevegua oiporu va'ekue ombyaty hag̃ua capital social rupive.
Jepéramo Coleman noñe'ẽi añetete araka'eve Pierre Bourdieu-pe iñomongetápe, kóva oho Bourdieu argumento oikuaaukáva Reproducción en edicación, sociedad ha cultura-pe.
Upévare, plataforma social hína ha'ehaichaite, omohembiporúva peteĩme realidad social ojepokuaaha reheve.
Kóva ojehechaukaporã hag̃ua, rohechakuaa peteĩ tapicha omoporãveseha henda socieda-pe.
Ha'e piko añete sociedad civil peteĩ teoría tekotevẽtava?
Techapyrã akoietevegua hína umi criminal omoñepyrũ peteĩ capital social ojoajuha, umi coro ha club de bolo (upégui osẽ héra, Putnam ombysy rupi oguejyve rehe) omoñepyrũ aja peteĩ capital social ojehasakuaa hag̃ua.
Aldrich avei oiporu idea del capital social umi principio fundamental de recuperación rehe, oñembohovái hag̃ua sarambi ha ohesa'ỹijo umi factor oipytyvõ térã ojokóva mba'e jejuhu jey, ha'ekuaáva oñembyaíva jeipyso, densidad población-pegua, tetã rekuái porãngue ha ñeipytyvõ.
Umi tapicha omboguatáva hekove kóicha oñandu ko'ãva ha'eha sociedad mbojojahakuéra ha ikatuha oikove sãsópe ojepy'apy'ỹre crédito oguerekóva térã mitã rehe ha toguahẽ chupe caridad oimérõ tekotevẽ.
"Capital" opa hendáicha, Marx-pe g̃uarã, oguereko va'ekue capitalista añónte ha oñe'ẽ mbareteve tembiapo pyenda rehe sociedad capitalista ryepýpe, peteĩ clase oikehápe tapicha ojejopýva omeñemu hag̃ua hembiapo, ndorekói rupi capital tekotevẽva, opáicha oñeñe'ẽvo, ojapo hag̃ua ambue mba'e.
Porte omombe'u oñeme'ẽhague peteĩ beca upe etnia atyguápe opyta hag̃ua techapyrã.
Oñeikuave'ẽ subescala ojejoju hag̃ua ha ojehasa hag̃ua, ojejapyhýva amo 300 artículo académico arimíme g̃uarã.
Upéicharamo jepe, naipóri peteĩ hendáicha ojeipapa hag̃ua nivel de cohesión, katu ja'eporãitesérõ g̃uarã peteĩ red social modelo ñembaytypyre umi jeporekahára oiporu va'ekue heta década pukuke oñemongu'e hag̃ua capital social.
Umi aty oĩhápe hetaiteve tapicha (ikatúva umi partído político) oipytyvõ capital okakuaave hag̃ua umi ijatygua sa'ivéva rovake, jepe´ramo heta aty oĩha sa'i tapicha (techapyrã umi comunidad) tuicha mba'e gueteri.
Mba'éichapa peteĩ aty ojehe'a sociedad rembyre rehe ombyai avei capital social, katu ambue hendáicha.
Ojehechakuaávo peteĩ ikatu oreko influencia tory ambue tapicha gotyo rehe, tapichakuéra ohekáva oike hag̃ua ikatu oku'e horyve hag̃ua ambue tapicha ha atyvete térã temimoĩmby oĩva hérape rovake.
Umi autor ha'ekuaáva Walzer (1992), Alessandrini (2002), Newtown, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (1997) ha Walters he'iháicha, sociedad civil, térã añetehápe, mbohapyha tenda guive, umi tapicha ikatu omongu'e ha ojoko um ired relacional.
Ndaha'éi ningo sociedad civil omoñepyrũha capitalsocial añónte oñemoĩha documento-pe, Tercer Sector de Lyons (2001) he'iháicha, katu capital social ndojekuaái mba'evéicha umi factor ombohape térã omongyre'ỹva sector mbohapyhapegua ñemongakuaarã.
Ko'ápe ojehupytyséva ningo hína oñembyaty jey hag̃ua umi oñemboykéva sistema económico jopói "comunidad-pe g̃uarãva" guivépe.
Alessandrini omoneĩ ha he'i, "Australiape añethaápe, neoliberalismo oñembohekopyahu jey racionalismo económico ramo ha heta teórico ha comentarista he'i hese ha'eha peteĩ peligro sociedad-pe g̃uarã tuichaháicha, capital social ojeiporu rupi oñemba'apo hag̃ua".
Desarrollo internacional-pe, Ben Fine (2001 arýpe) ha John Harriss (2001 arýpe) rehe ojekaguai ojapyhy rehe hekope'ỹ capital social peteĩ panacea gua'úramo (atyvete oĩva sociedad civil ha ONG-pe ñemyasai, techapyrã, agentes de desarrollo ramo) umi joavy reko oñepyrũvape g̃uarã desarrollo económico neoliberal rupive.
Upéicharamo jepe, capital social nivel ijyvatevéva ombohape democracia ojeykekove hag̃ua.
Peteĩ ñeha'ã oñeñangarekóva ko'ã mokõi factor tekotevẽtereíva rehegua py'ỹinte oikotevẽ ani hag̃ua kuñanguéra oiporavo kuimba'e javeve.
Capital social ningo oikuave'ẽ heta pojoapy ha red ombpya'evéva compromiso político.
Ikatu hína kuñanguéra oñemohenda en forma menos jeráquica ha ojesarekove ojeguata hag̃ua peteĩ ñe'ẽ ári añónte.
Tembiecharã, peteĩ tapichape hasýva oguerekóva akytã'ai oñemoguahẽkuaa chupe marandu, pirapire térã pytyvõ oikotevẽva ikatu hag̃uaicha ogueraha porã pe iñepohano ha oiko porã jey.
Avei, pe capital social tavaygua atýra ikatu oipytyvõ ani hag̃ua oñeñandu joavy oĩva tesãime mitã ha mitãrusu apytepe.
Relación d red ogueroguatáva peteĩ tekoaty minoría étnica oĩha peteĩ área geográfica hetaiteve oĩ upépe ha'e peteĩ grupo étnico-pegua añónte, ikatu ombohape tesãi reko oñeha'ãrõkuáva ambue característica individual ha ijykerekueragua rovake.
Tembiecharã, tembiapokue porandu rehegua ojejapóva temimbo'epe oguerekóva 13 ha 18 apytepe Suecia-pe ohechauka mbovy capital social ha jerovia oñemoirũ umi tasa oguerekóva hetave techaukaha psicosomáticos, dolor musculoesquelético ha depresión.
Peteĩ kuatiape, oñe'ẽva mba'éicha ojeporu internet marandúpe g̃uarã ha mba'éicha ojoaju producción capitalndi añetehápe, ha mba'éicha ojeporu tekovekuéra ha ñembosarairã ojoaju ñembotovere (jeporu meme ojoaju capital social mbovyveva rehe).
Kóva he'ise tapichakuéra ikatuha ojoaju oñondive ojoiporavo rire, ohechávo umi mba'e oipotakuaátava ha oimeraẽ ambue mba'e hapykuerépe guare.
Ko argumento ohove hese, jepéramo umi evidencia oguapy mbarete ohechauka peteĩ asociación positiva capital social ha internet apytépe.
Jeporeka, ojejapóva 2006 ramo, avei ohechauka umi oipurúva ñanduti rogue oguereko joaju tuichavéva umi ndoipurúi meméva ñanduti rogue térã ndoguerekóivointegui.
Ambue jeporeka ohechauka mitãrusu oiporu ñanduti rogue ombojoaju hag̃ua marandu, omoambu'e rangue ñemongeta.
Coleman rehe jekaguai, oiporúva tuvakuéra oĩva ogapýpe retakuénte, ohechagui pe efecto invisible de dimensiones más discretas ha'ekuaáva umi padrastro ha ambueichagua familia monoparental.
Morgan ha Sorensen (1999) ombohovái Coleman pe ndoguerekói haguere tembiporu omohesakã hag̃ua mba'érepa temimbo'ekuéra mbo'ehao católica gua apopy porãve umi temimbo'ekuéragui mbo'ehao públicas aranduchauka rendimiento rehegua.
Ojejuhu, oiméramo upe capital social ikatu oguereko mba'e porã peteĩ tekoha guatapy ryepýpe umi mbo'ehao ojapóva mbojojahakuérape oñemboguapývante, avei consecuencia vai oguerúva hína poguype jeiko katui.
Ko'ã mbo'ehao ohapereka peteĩ capital social iñambuéva, taha'e ñemomarandu oportunidad oĩva rehe red social-kuérape ojepysóvéva tuvakuéra ha ambue okakuaapámava mba'e.
Ko'ã estado ojojogua hikuái umi túva ojeroike ha oikuaave rupi hikuái imembykuéra tekombo'e jegueroguata rehegua.
 Tekombo'e ndoguerekóiramo peteĩ capital social, mbo'aharakuéra ha tuvakuéra oguerekóva responsabilidad guasu temimbo'ekuéra ñemoarandúpe, umi mba'e oñemomba'eguasúva mitãnguéra ñemoarandúpe ikatu hína ipyenda ko'ã factor-kuéra rehe.
He'iháicha Tedin y Weiher (2010), "peteĩva umi factor mba'eguasuvéva temimbo'ekuéra ohupyty haguã hembipota ha éxito ha'e hína tuvakuéra jeroike mbarete mitãnguéra ñemoarandúpe.
Umi aty jeykekorã, capital social-ramo, oñekotevẽ oñembohape haguã arandupy rehegua capital oguerekóva temimbo'ekuéra og̃uahẽ ramóva.
Ñopytyvõ étnico mba'eguasueterei hína og̃uahẽ ramóvape g̃uarã upe tekoha oñembohupávape.
Jeykeko étnico omopyenda mbarete avei éxito tekombo'e ojehekáva ryepýpe.
Temimo'ã ha'eve oguerekóva omohenda haguã upe capital social peteĩ concepto geográfico-ramo ha'e hína yvyporakuéra ndive jejokupyty oñemoambue katui, ha ojapyhy hikuái área oikohágui.
Iñemoaranduhápe, noma'ẽi umi estructura-pegua tapichakuéra rehe peteĩteĩ, hakatu oma'ẽ estructura rehe ha umi conexión social osẽva ichugui ha oñemyasãiva oparupiete.
Ambue área avei ikatuhápe capital social ojehecha geografípe peteĩ área jeikuaaverãramo, ha'e hína oñehesa'ỹiñonguévo voluntaio-kuéra rembiapo ha ijeykeko ambue tetãnguéra pokatúpe.
Oĩ peteĩ conexión ha'evéva jeikorei ha capital social democrático ojoapytépe.
Peteĩ uperiregua jeikuaavépe, Kislev (2020) ohechauka jekupyty oĩva relación romántica jepota ha ñemenda'ỹ rehe.
Ojehechauka umi resultado ojojoguáva peteĩ jeikuaave oñondivegua ojapova'ekue Sarker Bangladesh-pe.
Epo ojapova'ekue kóva ombojovakévo umi resultado empresario jeikoporãvere ikatúva oika ha ikatu'ỹva.
Aty jokupyty (avei ojeheróva aty jokupyty ha tekoha jokupyty) oiko hína umi atýpegua ojokupytýramo peteĩ atýpegua oñondivepa ha atýpegua tuichakue.
Jokupyty ikatu ojekuaa porãve hína peteĩ atýpegua tendencia oimévo oñondive jehupytyrã jehekápe térã umi atypegua oñeñandu porãve haguã emocionalmente.
Naturaleza dinámica oguerekóva he'ise hína mba'éichapa oñemoambue mbeguekatu ohóvo imbaretekue ha hetépe peteĩ aty oguéva ohóvo.
Ko definición ikatu ojeporu hetave umi atýpe ojekuaáva upe aty definición oje'emava'ekue arevéma.
Peteĩ estudio-pe, ojejerure umi atypeguápe he'i haguã máva mávapa umi iñangirũ tee ha ohecha hikuái hetakue oĩva tyepýpegua aty opción oguerekóva ha aty okápegua aty opción.
Atýpegua jokupyty ojogua hína peteĩ aty atracción-pe ha, he'ihéicha Hogg, ojekuaa atyharegua atracción.
Lott ha Lott (1965) he'iva'ekue hikuái atracción interpersonal rehe ha'eha atyregua jokupyty, ojapo hikuái peteĩ jehechajey jey pypuku jahaiporãmbýre ha ojuhu hikuái jojogua umi yvypóra apytépe (techapyrã, raza, etnia,ocupación, ary) actitud, valor ha personalidad rasgo-kuéra oguerekóva efecto iporã katuíva, ojoajúva aty jokupyty rehe.
Avei, umi antecedente ojojoguáva ojapo hína umi atypeguáva oguerekóvo jehechapy ojueheguaite heta tema rehegua, oikehápe aty jehupytyrã, ñemomarandu método, ha liderazgo ojepotáva.
Py'ỹinte kóva oiko atypegua jeikorei rupi, peteĩ teoría he'i peteĩ atýpegua miembro ha'eño sa'ive oñeha'ãta, oimo'ãgui ambue miembro-kuéra ojapopáta ha'ekuéra rangue.
Hetave umi metanálisis (estudio-kuéra omomichĩvéva ojejuhúha ambue estudio-pe) ohechauka oĩha relación jokupyty ha rendimiento oñondive.
Oje'éramo oĩha compromiso tembiapohápe, avei ojokupyty desempeño rehe, jepéramo sa'ive jokupyty atracción ramo.
Hakatu, oĩ heta aty ikatúva oguereko peteĩ jokupyty rehegua relación-desempeño imbaretevéva ambuégui.
Oĩma evidencia he'íva jokupyty ikatuha ojeroike mbareteve aty-kuéra desempeño-pe oguerekóva hembiapo teevoi umi atýgui, umi miembro-kuéra ha'eha independiente-gui.
Avei, umi aty oguerekóva jehupytyrã rendimineto yvate heta mba'e ohupyty raka'e hikuái.
Umi aty ojokupytýva miembro ohechapukuve ha sa'ive tekohapegua apañuẽi oguereko umi aty ojokupyty'ỹva rovake.
Ojejuhu umi albañil ha carpintero ovy'aveha hikuái omba'apóvo aty ojokupytývape.
Peteĩ estudio ohechauka mba'éichapa oĩramo compromiso tembiapo ndive ikatu omomorãve umi atypegua decisión, upe aty oĩjave estrés poguýpe, hetave noĩri jave estrés poguýpe.
Estudio ojechauka mba'éichapa umi aty ojokupyty'ỹva ha ojapura vaipáva omba'apo vaive umi aty oguerekóva jokupyty yvate ha ojapurávagui.
Aty rehegua pensamiento teoría he'i jejopyvaipa ohapejoko atýpe oñakãngeta porãvévo umi decisión ojapyhývare.
Ambue razón ha'e avei yvyporakuéra omomba'eguasu aty ha, upévare, ikatu sa'ive oñandu presión oñangarekovepotávo térã omopyendávo ijokupyty.
Oñeimo'ã avei aty jehayhu miembro-kuéra rehe, ohechauka aty jokupytykue.
Ojesarekóvo umi Estado marandu oñe'ẽva peteĩ mba'ére Inglaterra tavakuérape gobierno ojapoukáva, oĩ po dimensión atyguakuéra joajúpe iñambuéva; mba'éichapa oĩ material-kuéra, joaju oku'e'ỹva, joaju oku'éva, ñepytyvõ, jeroike ha ñembojoja.
Ko'ã tekotevẽ ñepyrũeteguáva ñande rekovépe hína tapichakuéra joaju imbarete ha oñemomba'eguasúva pyenda ha joaju oikóva tapicha aty ñemboguatápe.
Dimensión mbohapyha oñe'ẽ hína ñemobohovái, ñembohasa ha joaju oikóva tapichakuéra ha comunidad-kuérape, térã "tapicha aty joaju oikóva".
Oike avei pype ñemomba'e rehegua temiandu orekóva tapichakuéra peteĩ táva rehe ha tembiasa imbaretéva, tekotee ha mba'e porã ombojoajúva tapichakuéra oúva heta tendágui. 
Tapicha aty jeikuaápe, Albrekt Larsen omoneĩ tapicha aty joaju kóicha "Peteĩ tetãmegua tavayguakuérajeroviapy, oguerekóva oñondive peteĩ comunidad moral, ha ojapóva ojejerovia hag̃ua ojoehe peteĩva ambuéva rehe".
Tapicha aty apo hína peteĩ concepto marxista (he'isejojáva tapicha aty reko) imandu'áva ñembojoapy rembiasa rehe oñe'ẽva producción capitalista rekóre, omohendáva gueteri producción precapitalista reko, ha virureko temimoĩmby omboguatáva rehe.
Tapicha aty jeroviapýpe, upe tapicha aty ñemboheko oñemyatyrõ ohóvo tapicha aty iñapysẽ ha omoañetéva tapichakuéra rembiapo.
Mbohovake "tapicha aty sistema, oñe'ẽva upe ñemboheko ha'evéva ojeiroikéva umi estructura iñambuévape.
Omoañete mbojojaha ha joaju aporeko oikóva ambue tapicha aty remimoĩmbykuérape.
Oñemomba'eguasu avei atykuéra ko'agãgua jeikuaápe, peteĩ ñembyatypy oñemohendáva rupive oñemoañetekuaa flexibilidad, mba'éichapa iñambuekuaa, ha ambue mba'e.
Meso escala hína, tapicha aty joaju hína estructura oñemohendáva tapichakuéra térã atykuéra rehe.
Techapyrã, John Levi Martin he'i kuri oĩha ambue macroescala estructura ha'eha ambue jeiporurã iñapysẽva arandupy remimoĩnguéra microescala-guágui (upéva he'ise, "estructura" ojoguaáva umi Claude Levi-Straus oiporu va'ekuépe).
Alexis de Tocqueville ndaje ra'e upe oiporu ñepyrũ va'ekue ñe'ẽ "tapicha aty estructura".
Peteĩva ha oikuaauka porãve va'ekue tapicha aty estructura rehegua hína Karl Marx, ombojoaju va'ekue política reko, arandupyha jeroviapy reko mba'e'apo reko rehe (peteĩ estructura oĩ ypývaramo).
Émile Durkheim, ojesarekóva tekove sistema ha tapicha aty sistema ñembohovake rehe Herbert Spencer ha ambue oikuaaukáva, he'i ñepyrũ va'ekue oĩha heta temimoĩmby ha tapicha aty rembiapo omba'apóva omoañete hag̃ua joaju oikóva tapicha atýpe omboheko rupi heta vore peteĩ sistema-pe ha autorreproductivo. peteĩ entero-pe. 
Ambue katu ohapykueho Levi Strauss-pe ohapykuerekávo peteĩ tembiapo rysýi oñemohendapyréva arandupy estructura-kuérape.
Umi tembiapo oñeha'ãve va'ekue ombojehe'a hag̃ua tapicha aty estructura he'iséva agencia rehe hína estructuración teoría Anthony Giddens mba'éva ha mba'e'apo teoría Pierre Bourdieu mba'éva rehe.
Gidden ohapykuerekáva, upe mba'épe, ojoguaiterei binario-kuéra deconstrucción oĩva razonamiento sociológico ha antropológico clásico Jacquess Derrida mba'éva ryepýpe (ha'etéva, Levi Strauss estructuralismo tendencia univerzalizadora-kuéra).
Kóva rehe ojesareko kuri Jacob L. Moreno.
Sociobiología hína peteĩ campo biología-peguáva oguerekóva jehupytyrãramo ojesareko ha omehesakã tapicha aty reko ombojojávo evolución rehe.
Sociobiología ohapykuereka mba'éichapa tapicha atykuéra comportamiento, mba'éichapa oñemuña, tendakuéra rehe ñeñorairõ, tembi'urã jeheka atýpe ha insecto social-kuéra colmena-pe ñembyaty.
Omotenonde mba'éichapa oikóta mymbakuéra ohechaukáva evolutivamente ha'eveha arange ohasávo.
Upéva rehe, ko comportamiento ohechauka oñeha'ãha ohóvo gen oguerekóva opyta hag̃ua aty oĩhápe.
 oguerojera kuri sociobiología marca imba'éva oikuaave hag̃ua mba'éichapa oiko hapichakuéra ndive macacos rhesus-kuéra, oiporúvo estadística, ha oñemomba'apo kuri sociobiólogo-ramo Ka'ikuéra Centro de Investigación Yerkes-guápe 1965-pe.
Ágã peteĩ ñe'ẽ ha'etéva, "Sociobiología" ojeikuaameme kuri 1975-pe Wilson oikuaaukáramo guare iñaranduka Sociobiología: sintesis ipyahúva ha oguerojera kuri heta temiandu.
Katu, evulución-gui oúva comportamiento-gui oikuaaseve kuri umi biólogo ha filosofo-kuéra evolución ojeikuaa riremínte guive.
"Edward H. Hagen escribe en The Handbook of Evolutionary Psychology-pe he'i sociobiología ha'eha, tapichakuéra omboháiramo jepe tembiapo oñemboguatába yvyporakuérape, Peteĩ triunfo científico siglo XX-pe guare."
Upéva rehe, ko'ã rasgo ikatu kuri oñemohenda ohóvo tenda especie evolución oikohaguépe.
Upévare, heta jey oikuaasevéva comportamiento instintivo térã intuitivo ha omohesakãva mba'e ojoeheguéva ojesareko rangue iñambuéva rehe, arandupykuérape.
Ko tuvakuéra ñeñangareko omombareteve ohóvo py'ỹinguépe tenda oikohápe.
EO Wilson omohesakã avei kuri especie-kuéra evolución oikokuaaha avei aty-kuéra ári.
Altruismo oñemohenda genéticamente, upéicha tapichakuéra ha'éva altruista omoñemuña va'erã rasgo umi altruista rasgo genético-kuéra ikatu hag̃uaicha altruismo oiko areve, katu umi altruista-kuéra ombohasáramo recurso-kuéra umi ndaha'éiva altruista-vape ohechagítaramo jepe especie imba'évape, altruista-kuéra oguereko tendencia extinción gotyo ha ambuéva ikatu oguete. Omongakuaa.
Sociobiología ryepýpe, peteĩ tapicha aty comportamiento oñemohesakã peteĩ hipótesis sociobiológica rupive ojuhúvo peteĩ tembiapo rape jajesarekóramo evolución rehe oku'e'ỹva ojoaju'ỹva combortamiento ojehecháva rehe.
Altruismo insecto social-kuéra apytépe ha atygua irũ oñemohesakã kuri kóicha.
Jepivéramo, umi kuña imbaretevéva oñemuña hag̃ua ikatu nohecharamói iñemoñare ha ombosako'ikuaa ñemuñarã hembyve hag̃ua tembi'u ha oñangareko hag̃ua iñirũme.
Genética oikuaáva yvypóra comportamiento rehegua ojuhu jepicomportamiento rasgo-kuéra ha'éva, mba'e'apokuaa, extroversión, mbarete jeiporu ha coheficiente intelectual ikatúva oñembohasa iñemoñarépe.
Upévare, FEV oñembogue jave genéticamente anguja genoma-pe, angujakuéra kuimba'éva upepete orairõta ambue anguja kuimba'évape, katu umi heseguáva hesaitéva hi'areve oguereko hag̃ua peteĩ comportamiento violento.
Peteĩ ñembyaty aja 1976-pe Sociobiología jehekombo'erãatýpe, oikuaaukahaguéicha Ullica Segerstrale, Chomsky oipysyrõ kuri peteĩ yvypóra naturaleza jeikuaarã sociobiológicamente oñemomarandúva.
Wilson omoneĩ kuri araka'eve nomohendaseihague upe mba'e ha'e va'erãva, katu upéva hína ko caso.
Ñemurã hína pete tembiapo ojeguereko hag̃ua hi'upyrã térã omono'õ hag̃ua viru ojapi, ojogua ha oñemúvo mba'erepykuérare (taha'e mba'erepy térã kuave'embykuéra).
Ñemuha oguerekóramo deuda, umi acreedor ohapykuehokuaa mba'ejára mba'eteekuéra.
Ñe'ẽ ojeiporu jepi avei (katu ndoiporúi umi abogado térã tetã mba'apoharakuéra) imandu'a hag̃ua peteĩ ñemuháre.
Peteĩ corporación privada ohekáva viru ñemono'õ ha'e hína umi accionista mba'e, ha oiporavo peteõ moakãhára aty omoakã hag̃ua corporación ha oheka hag̃uamba'apohára gerencia-pe g̃uarã.
Peteĩ cooperativa iñambue peteĩ corporación-gui oguereko rupi atyguáva, ndaha'éi accionista, ha oñombohasa ojupe tembiapo jeiporavo ñeisãmbyhy.
Tapicha atykuéra responsabilidad limitada rehegua (LLC), umi tapicha aty oguerekóva responsabilidad limitada ha ambueichag̃ua ñemuha aty oñangareko mba'ejára térã accionista-kuéra ambue mba'e osẽ vaikuaávagui peteĩ ñemuhápe oĩva peteĩ entidad legal ojejoapy'ỹhápe ha oñeñangarekóva léi rupive.
Atyguakuéra omoañete ohepyme'ẽtaha ambue viru peve (oñembohéra jei) ñemuha oikéramo liquidación-pe oso rupi, katu ambue, ndoguerekói derecho económico ñemuha rovaképe.
Koichag̃ua ñemuha ndaikatuivéima oñemoñepyrũ Reino Unido-pe, katu oĩ gueteri léi omoneĩva oiko hag̃ua.
Eikuaáke "Ltd ñemuha réra riregua he'ise hína responsabilidad limitada, ha PLC (Tapicha aty ojeikuaauka'ỹva) he'iséva acción oguerekóva heta tapicha mba'eha.
Tapicha aty oñemboapýrava garantía rupive, ko'ãva ha'éta umi garante.
Ñemuhakuéra privado-va ndoguerekói acción oñembohepýva bolsa-pe, ha py'ỹinte, oñemboapýra acción-kuéra ñembohasápe.
Ñembosarairã ñemuhakuéra ha momaranduha atykuéra ombyatyve jepi viru apytu'ũ roky jehepyme'ẽ rupive.
Oike avei pype mba'erepy ojepokokuaáva, mba'yrumýi, colectivo, pohãnoharakuéra rembiporu, vidrio térã aeronave-kuéra.
Heta jey umi ñemuha ha ñemuha catálogo-guáva ha'e jepi distribuidor térã minorista.
Oguereko jepi ganancia ohepyme'ẽ rupi mba'erepy térã kuave'ẽmby ñoa'ãngatúpe.
Matemático Italia-gua Luca Pacioli, 1494 arýpe oñemohenda va'ekue Campo moderno. 
Virureko ikatu avei oje'e ha'eha ciencia viru jeiporukuaarã.
Umi mba'e jára ikatu omoakã iñemuha ha'ekueravoi térã omomba'apo ambue tapicha ojapo hag̃ua hendaguépe.
Proceso ñemuhapegua ñemongu'erã (BPM) ha'e hína peteĩ mba'e oñemongu'éva oma'ẽva tuichaháicha omohendapa hag̃ua opa mba'e tekotevẽva peteĩ atyvete ryepýpe oñembohovái hag̃ua umi omba'ejoguáva remikotevẽ.
Heta ñemuha oñemongu'e peteĩ entidad separada rupive, ha'ekuaáva peteĩ corporación térã peteĩ sociedad (taha'e oñemoñepyrũva peteĩ responsabilidad limitada rupive térã hese'ỹ).
Tuichaháicha, umi accionista peteĩ corporación-pegua, umi socio limitado peteĩ sociedad limitada-pegua ha peteĩ sociedad de responsabilidad limitada atygua oñeñangareko responsabilidad personal rupive umi deuda ha obligación oguerekóva peteĩ entidad, upéva ojehecha rupi peteĩ "persona" separada-ramo.
Peteĩ sociedad mbojojaha oguata michĩmi peteĩ acuerdo de sociedad ári, ha michimi ley de jurisdicción ári, oĩhápe hína pe sociedad.
Oĩ sistema tributario, kóva ikatuha ohasa pe ojeheróva doble tributación rupive, tenonderã peteĩ corporación ohepyme'ẽimpuesto peteĩ ganancia ári, upéi pe corporación omboja'ovove pe ganancia umi mba'e jarakuérape, umi tapicha omoinge va'erã umi dividendo viru ohupytývape omyanyhẽ jave declaración impuesto personal rehegua, upépe oike impuesto mokõiha jehepyme'ẽ pe renta reheve.
Bolsa-pe ñesẽ peteĩ proceso ojeikuaáva ñekuave'ẽ opavavépe g̃uarã ypy (IPO) he'ise pe ñemuha pehẽ ha'etaha peteĩ público apytépe oĩva mba'e.
Código Hammurabi ou amo 1772 aC arý guive, techapyrã, oguereko mbojojaha ojejesarekohápe heta mba'e apytépe, jeguerahuaka ha transacción peteĩ comerciante ha corredor omboguatáva repyrã rehe.
Umi jurisdicción local ikatu avei oikotevẽ licencia ha impuesto especial ñemurãnte oku'e hag̃ua.
Opavave nunga umi tetã orekóva mercado de capital oguereko peteĩnte jepe.
Ambue nación occidental oreko organismo regulador oñembojojakuaáva.
Ley-kuéra ñemosarambi ha ñembohetave omongu'éva umi ñemuha opromyaña oñembohetave hag̃ua avei derecho corporativo rehe ñemoarandu.
Opavave nunga um iñemuha oguereko héra, logotipo ha técnica de marca ojojoguáva ikatútava ou porã marca registrada rupive.
Economía ningo hína ciencia social ojesarekóva mba'éichapa tapichakuéra oñmongu'e mba'erepy rovake; añetehápe, producción, distribucíón ha consumo de bienes ha y servicio rehe.
He'i umi economista tapykuevegua akói oma'ẽve va'ekue mba'erepykue ñehesa'ỹijo rehe: mba'éichapa ojehupyty (producción), oñemosarambi ha ojeiporu pe mba'erepy; ha avei mba'éichapa mba'erepy ikatu oñembohetave.
Guerra-pe ndaikatúiramo oñesẽ tenonde térã hepykue oñeha'arõva ohasapa mba'e ojehupytyséva, umi actor decisivo (oimérõ ha'e hína oñamindu'ukuaa) araka'eve ndohomo'ãi oñorãirõ (peteĩ decisión) katu ojeporekáta ambue tape rehe.
Umi precepto económico ojekuaa poeta beocio Hesíodo rembiapo pukukue ha ambue virureko rembiasa rapykuehoha he'i va'ekue Hesíodo rehe ha'eha "economista ypy".
Mokõi aty, tenondeve ojeheróva "mercantilista" ha "fisiócratas", orekove va'ekue influencia ko tema rehe oñemba'apo hag̃ua tenondeve.
He'i va'ekue mba'erepy oguerekóva peteĩ tetã oñemopyendaha oro ha palta ombyatýva rupive.
Umi fisiócrata, pesnador ha escritor Francia-gua aty siglo XVIII ramo guare, omongu'e virureko peteĩ flujo circular ingreso ha producto oku'ehápe ramo.
Umi fisiócrata oñehe'ã va'ekue omyengovia hag̃ua recuadación de impuesto añetehápe hepýva iñemongu'e peteĩ impuesto único reheve, oikótava umi yvy jarakuéra ohupytýva rupive.
Smith ohesa'ỹijo mba'eporã ojehupytykuaáva especialización ryepýpe tembiapo ñemboja'o rupive, oikehápe tembiapópe ojehupytýva ha ganancia ñemuhapegua ñembohetave, taha'e táva okaraha ndive térã umi tetã apytépe.
Teko aty mbaretekue okakuaa pya'e rupi peteĩ cantidad limitada yvy ojeguerekóva rehe he'ise kuri ojeguejyveha tembiapo ñemongu'épe.
Adan Smith oñe'ẽ mbareteve aja producción de ingreso rehe, David Ricardo (1817 ary) oma'ẽve viru ojehupytýva o oñemosarambi hag̃ua terrateniente, mba'apohára ha capitalista apyte rehe.
Ricardo va'ekue tenondete he'i ha oha'ãva pe principio de la ventaja comparativa, ha'e he'iháicha peteĩteĩ umi tetã oñembokatupyry va'erã bienes producción ha exportación-pe hepy sa'ivéma guive producción repýgui, ani hag̃ua ojeko umi producción ha'e omboguatáva rehe añónte.
Mill ohechauka mba'eichaitépa ojoavy mokõi tembiapo ñemuhápe: recurso ñeme'ẽ ha viru ojehupytýva ñemboja'o.
Smith ohai "opa mba'e repy añete… ha'eha ñepia'ã ha upe ojehasáva ijehupytyrã".
Say ñe'ẽ opyta ko'ágã peve, ápe iñambue hína ñe'ẽ "mba'erepy" oñemyengoviáva "bienes y servicio" rehente, upéva he'ise hína mba'erepy ikatuha oguereko objeto no material.
Robbins-pe g̃uarã, insuficiencia oĩva oñemyatyrõma va'ekue, ha definición hesegua ombohape ja'e hag̃ua, py'aguapypeporã, economí atekombo'erã, economía ñangareko ha ñemo'ãrã, economía tesãirã, economía ñorãirõrã, ha ko'ýte economía de la producción, distribución ha iporu rehegua mba'e añeteteguáramo ciencia económica ryepýpe".
Asýramo jepe oñemopeteĩ hag̃ua, opavave nunga umi economista iñapysẽvéva omonĩta peteĩnte jepe umi mba'e Robbins he'íva apytepegua, jepéramo heta oĩ heta ombotove va'ekue ecomonía ñemongu'e oguatáva upe definición ári.
Ñe'ẽ "economía" oiporu mbareteve va'ekue umi economista neoclásico oĩhápe Alfred Marashall omojoja hag̃ua "ciencia económica" ha peteĩ institúto ramo tapykuevegua "economía política-pe" g̃uarã.
Omboyke teoría tembiapo repy rehegua ou va'ekue economía clásica-gui omotenonde hag̃ua peteĩ teoría valor de la utilidad marginal oñeikoteehápe g̃uarã ha peteĩ teoría tuichavéva oĩva oñeikuave'ẽva repy ykére.
Peteĩ techapyrã kóva ohechaukátava ningo pe teoría del consumidor de la demanda individual, omyesakãva mba'éichapa mba'e repy (hepykue) ha viru oikéva opokokuaa ñeikotevẽ retakue rehe.
Temomo'ã tenondegua econompia moderna rehegua oñemopyenda economía neoclasica-pe, katu oñemytyrõ heta hendáicha térã ojeipysove hag̃ua tapykuevegua ñehesa'ỹijo, ápe oike econometría, teoría de juegos, ñemuhápe osẽvaíva ñehesa'ỹijo ha competencia imperfecta, ha pe modelo neoclásico virureko ñemongakuaaverã oñehesa'ỹijo hag̃uaumi variable hi'arétava opokóva virũ oikéva peteĩ tetãme rehe.
Oĩ peteĩ apañuãi viru rekópe, oĩva ciencia económica rehe jejesareko poguýpe, peteĩ térã hetave tapicha orekóva umi recurso ipoguýpe omboaje jave peteĩ decición (jeiporavo) ojehupyty hag̃ua mba'eporãve umi condición racional limitada-pe.
Pe aranduka oma'ẽ umi mba'e ojehecháva determnate ramo renta nacional-pe g̃uarã sapy'aite aja mba'e repykuéra oĩ jave relativamente inflexible.
Economía keeynesiana oguereko mokõi hapykuerigua.
Akói oñembojoaju Universidad de Cambridge ha Joan Robinson rembiapo rehe.
Ben Bernanke, ex presidente Reserva Federal-pegua, ha'e peteĩva umi economista ko'ágã rupi omoneĩva Friedman ohesa'ỹijóva he'ihápe mba'érepa oiko Gran Depresión.
Oñemoñepyrũvo peteĩ teoría, ojejuhuse hína peteĩva umi ndahasyivétava marandu jejapyhyrã, hi'añetevétava hemimo'ãme ha ohupytýva mba'eporãve generación de investigación adicional-pe umi teoría tapykuevegua rovake.
Umi modelo macroeconómico ypy ojepy'apyve va'ekue omoha'ãnga hag̃ua umi relación oĩva variable agregado rehe, katu umi relación ojehecha rupi iñambueha ohovévo tenonde, umi macroeconomista, oikehápe umi keynesiano pyahu, omoñepyrũ modelo de microfundamento imba'ekuérava.
Sapy'ánte, peteĩ hipótesis económica ojehecha ha'eha cualitativa ha ndaha'eiha cuantitativa.
upéicharamo jepe, economía experimental ñemomba'apo okakua ohóvo ha ojeiporu akoive umi experimento natural-pe.
Umíva rupive, peteĩ hipótesis ikatu oñemoneĩ, jepéramo oiko ojehecha rupi ikatuha hína ha ndaha'éi oñemoañete rupi.
Crítica oikóva estándar profesional ha umiojehupytýva ñembohovaikuaa'ỹ rupivegua oiko oñeñangareko jo'a hag̃ua ojehecha jave moõ gotyopa ojehose, umi error ha generaliación excesiva, jeperamo oje'e heta investigación económica ndaikatuiha oñembohovái, ha ojekaguai umi revista hechapyrãva nombohapeiha ñembohovairã umi suministro código ha dato-kuéra rehegua rupive.
Economía aplicada rupive, umi modelo de entrada ha salida omboguatáva aporeko peteĩ programación linela ári ojehecha akói.
Kóva omombykyve joavy oĩva economía ha ciencia natural apytépe, ombohapéva ojehupyty hag̃ua prueba directa tapykueve ojeguereko va'ekue axioma ramo rãngue.
Prueba empírica ko'ãichag̃ua oiko avei neuroeconomía-pe.
Umi mercado akói oñeñombohovaihápe, avave ndatuichaitereíri ipokatuve hag̃ua ñemurãme omohenda hag̃ua peteĩ producto ojeiporuvéva repy.
Microeconomía ojesareko mercado individual rehe omomichĩvévo sistema económico oimo'ãvo um mba'e oñemongu'éva ñemuhápe oñehesa'ỹijóva nombyairiha ambue ñemuhápe.
Teoría del equilibrio general ojesareko heta mercado ha hekokuéra rehe.
Jeiporavo oñemongu'e va'erã umi tembiapo ojeipotáva katu ojeikuaáva mokõivégui rehe.
Pretzels apo repy pehe ningo hína ha'e harina térã pyharevekue ndaikatuiha ojeiporu ambue hendáicha.
Umi insumo ojeporúva proceso de producción-pe oguereko factor primario de producción oĩhápe tembiaporã ñekuave'ẽ, capital (peteĩ mba'e ojegueeko arekuaáva ojeiporútava producción-pe, taha'e peteĩ fábrica oĩva) ha yvy (oikehápe recurso natural).
Jeguataporã imbareteve oñemongu'éramo producción oñemoambue'ỹre ojehupytýva, ja'eporãitesérõ g̃uarã oñemboa'ive "yty".
Caso ojekuaavévape, peteĩ econompia ikatu oguenohẽ bienes añónte (techapyrã "mboka" ha "ñandy").
Escasez ojehechauka ta'ãngápe tapicha oku'eséva ha ikatu'ỹva ojoapytépe oiporu FPP rire oĩva ramo (peteĩ X ramo) ha pendiente negativa curva-pegua reheve.
Pendiente curva-pegua oĩva peteĩ punto-pe hyepýpe omba'eme'ẽ mokõive bien-pe.
FRP pukuke, escasez he'ise ojeiporavóramo hetave bien peteĩgui pe agregado-pe, ojeapo'iveha ambue bien ojeguerekóva.
Peteĩ punto curva ryepýpe (oĩháicha A-pe) ikatuete jeperamo ohechauka ndoikoporãiha producción-pe (ojeiporuvaipa insumo ojeguerekóva), oje'évo peteĩ térã mokõive bien producción ikatuha hetave oku'évo noreste gotyo peteĩ punto oĩva curva-pe gotyo.
Ojekuaa oku'e yvateha ñemoñemu umi región apytépe, ojehápe peteĩ tecnología similar ha insumo de factor ojoajuhápe jepeve, oikehápe um tetã oĩhápe alto riesgo.
Peteĩtei ko'ã sistema de poroducción apytépe, ikatu ojehecha tembiapo ñemboja'o heta aty tembiaporã ikatupyrýva ndive, térã hovake opaichagua equipo de capital ha yvy jeiporu opa mba'erã reheve.
Teoría ha observación omohenda opaichagua mbojojaha, oikehápe mba'erepykuéra oĩva ñemuha rupi repyrã ha umi insumo productivo oiporavoha peteĩ asignación de insumo de factores oñembojojahápe ouporaétava, upeicha umi insumo (relativamentea) hepy'ivéva toñemboguata oñeguenohẽ hag̃ua producto hepy'ivéva.
Micoeconompia-pe, ojeiporu omoĩ hag̃ua mba'e repy ha producción peteĩ mercado oku'eporãvape g̃uarã, ojejerurehápe ani hag̃ua oĩ omba'ejoguáva térã ñemuhára tuicháva omohenda hag̃ua mba'e repy oipotaháicha.
Teoría de la demanda oikuaauka umi consumidor ha'eñóvape oiporavóvo oipotágui upéicha mboy bien-pa okeguerekokuaa, ojehecha rire viru ojehupytýva, hepykue, ojeguerohoryvéva ha ambue.
Ley de la demanda he'i, tuichaháicha, peteĩ mba'e ojejeruréva ñemuhápe repy ha hetakue ohoha ojuehe.
Hi'ári, poder adquisitivo mba'e repykue ho'áva rehegua ohupive mba'e joguakuaa (efecto ingreso).
Ñekuave'ẽ ningo hína relación oĩva peteĩ bien ha hepykue apytépe, upéicha avei mboýpa ojeguereko oñemoñemu hag̃ua ko hepykue rehe.
Ñekueve'ẽ ningo heta jey ojehechauka peteĩ función ramo, ombojoajúva hepy ha hetakue, ambue factor noñemoambuéirõ.
Demanda oĩha gotyo javeve, oñeikuave'ẽva reko ikatu iñambue, ja'ekuaa oikoha peteĩ insumo productivo repy ñemomabue térã oñemoporãve hag̃ua aporeko rupive.
Ñemuha ñembojoja oiko oñeikuave'ẽva retakue ojoja jave ojeipotáva retakue rehe, curva oñeikuave'ẽ ha ojeipotáva ojejuhuhápe ta'ãnga tapykueveguápe.
Hepykue oĩramo ojojáva ári, oĩ hembýva oñeikuave'ẽva retakuépe oñembojojávo ojeipotáva retakue rehe.
Tipo de empresa ojehechavéva ningo hína umi corporación, sociedad ha fideicomisos.
Umi mercado de competencia hekoitepegua ojejesarekóva teoría oñeikuave'ẽva ha ojeipotava reheguápe, oĩ heta productor, peteĩnte jepe ijapytepekuéra ndopokokuái mba'e repy rehe.
Estructura común peteĩ mercado-pegua ojejesarekóva competencia hekoitepegua ykére oĩ competencia monopolística, heta hendaichagua oligopolio ha monopolio.
Ojehecha rire opaichagua heko, oĩ avei heta hendáicha ojehechauka hguã jepy'apy ha oñemboheko hag̃ua umi agente econ´mico ombohováiva hovakekuéra.
Economía del comportameinto-pe, ojeiporu oñemoha'ãnga hag̃ua umi aporeko oiporavóva umi agente ojehe'a jave ambue rehe, ohehcaramo ambuehápe umi mba'e ojoavýva ha'e ohecharamóvagui.
Oreko aplicación oñemomba'éva vaicha oĩva okápe economía-gui opaichagua ñe'ẽrãme oikekuaahápe formulación de estrategia nuclear, ética, ciencia política ha biología evolutiva.
Ohesa'ỹijo avei umi tembiporu virurekópe g̃uarã repy, estructura financiera ñemuhapegua, mba'épepa oikoporã ha ikangy umi mercado financiero, crisis financiera ha política térã regualación gubernamental heseguáva.
Umi mba'ejoguaha ndoikuaáva peteĩ coche-pa ha'e añetehápe peteĩ "limón" omboguejypaite hepykue, opytávo hepy peteĩ coche ojeiporupyrévaramo.
Mokõive apañuãi ikatu ohupive umi seguro repykue ha omboguejyve oikoporãngue oguenohẽvo ñemuhágui umi particiapnte ambue hendaicha omboguatasétava peteĩ transacción ("ñemuha oĩmba'ỹva"). 
Umi asimetría marandu rekoepgua ha umi ñemuha oĩmba'ỹva ikatu ombohape virureko oiko'ỹ hag̃ua hekoitépe umi medio de mercado, legal ha regulatorio rupive, oñeñe'ẽma haguéicha tenondeve.
Umi bein público hína bien oĩva suficientemente abastecido peeteĩ mercado jepiveguápe.
Techapyrã, arapytu ñemongy'a ikatu ombohape mba'evai ha tekombo'e ikatu oporogueraha mba'e porã gotyo (oikuaa sa'ive delincuencia ha ambue).
Heta mba'épe, oñemohendase mba'ekuera repy opyta hag̃ua peteĩ hendápe mba'erepy retakue ojeikuaa hag̃uaicha hepykue rendaguépe, oñemohendávo sapy'amirã umi mba'e oñemohendáva ojeipotáva térã oñeikuave'ẽva ykére.
Upe hepykue jepyta peteĩ hendápe rechapyrã peteĩ ñemuhape ningo oike tembiapo repy umi mercado laboral-pe ha umi mba'e repykue ojeikuaaukáva ñemuhápe ojeipe'áva umi tape oñembojovakehágui.
Umi mba'e oñemoĩvévape ojekuaa viru oikéva ha tetã producción, omba'apo'ỹva retakue ha mba'e repy jehupi ha umi subagregado oĩhápe consumo total ha gasto de inversión ha opa mba'e hese ojoajúva.
Kóva oma'ẽ peteĩ jepy'apy ymaite guare oĩva desarrollo inconsistente ko ñe'ẽrãmegua rehe.
Keynes he'i umi demanda agrgada de bienes ikatuha ndohupytypái umi recesión económica aja, ombohapévo desempleo tuicha tekotevẽ'ỹva ha pérdida producción potencial-pe.
Microeconomía clásica pyahu, ojoavývo keynesiano rembihechágui ciclo económico rehe, omongyre'ỹ compensación del mercadomarandu tekotevẽ'ỹva rehe.
Fuerza laboral ryepýpe oike umi mba'apohára oheka akóiva hembiaporã añónte.
Umi modelo clásico desempleo rehegua oiko tembiapo repy ojupietereíramo umi mba'apo me'ẽharakuéra opyta hag̃ua ogueru'ỹre ambue mba'apohára.
Heta desempleo estructural ikatu oiko peteĩ virureko ohasa jave peteĩ transición rupive ha mba'apoharakuéra ojuhu jave ikatupyry aty tapykuevegua noñeikotevẽveimaha.
Viru ningo oreko aceptabilidad general, constencia relativa hepykue rehe oñema'ẽvo, divisibilidad, durabilidad, portabilidad, elasticidad oñeikuave'ẽvape ha ipukukue tapichakuéra hetaháicha ojerovia hag̃ua hese.
Francis Amasa Walker, peteĩ economista herakuãporãva siglo XIX aja ñe'ẽ rupive, "Viru ningo hína pe mba'e viru ojapóva" ("Viru hína pe mba'e viru ojapóva" añetehápe).
Función económica ojapóva ikatu oñembojoja trueke rehe (mba'e ha'e'ỹa viru ñemyengovia).
Demanda agregada ho'a jave econompia producción potencial guýpe, oĩ peteĩ brecha de producción capacidad productiva pehẽ opytahápe desocupada.
Techapyrã, ikatu oñemomba'apo óga mopu'ãha hembiapo'ỹa hína tape ñemyatyrõrãme.
Efecto orekóva política fiscal ningo ikatu oñemboapýra jeva rupive.
Oĩ economista oimo'ãva jeva ha'eha hína pe apañuãi akoiete, katu oĩ ndohecháiva upéva apañuãi guasúramo producción oĩ jave deprimida.
Ko ipahapegua, peteĩ aspecto ojekuaáva teoría de la elección pública-pe, omoha'ãnga comportamiento sector público-pegua de manera análoga micoeconomía rovake, oikehápe tapicha oiporavóva, político ha burócrata ijehénte ojepy'apýva jehe'a.
Oñe'ẽ avei ñemoñemu tuichakue ha viru oikéva upépe ñemboja'o rehe.
Sapy'ánte oje'e Carlyle oherohague economía-pe "la ciencia sombría" ombohovái hag̃ua umi reverendi Thomas Robert Malthus ohai va'ekue siglo XVIII ramo, he'i va'ekue ñe'ẽ ypytũme ojehupytytaha vare'a jehasa, ojekuaa rupi crecimiento demográfico oñeha'arõva hetaveha aumento de la población retakue ha hi'upyrã ñongatupýgui.
Estrecha relación oĩva teoría ha práctica económica apytépe política ndive ningo peteĩ foco de controversia ikatúva omoypytũ ha nomohesãporãi umi principio original ohupytyse'ỹvéva mba'eve economía ryepýpe, ha py'ỹinte, oñemo'ã agenda social ha sistema peteĩ valor ojeguerekóva rehegua.
Oĩ revista económica académica oñepia'ã mbaretevéva oha'ã hag̃ua umi economista remimo'ã joja peteĩ tema política-pegua rovake, ojehupytységui peteĩ entorno político oĩvetaha marandu.
Ñe'ẽrã ikatúva hína banco central sãso, banco central política ha retórica banco central mburuvichakuéra ñe'ẽme térã umi premisa estado política (política monetaria ha fiscal) macroeconómica ryepýpe.
Campo economía de la información ryepýpe oĩ investigación matemática-económica ha'ekuaáva economía del comportamiento, ha umi factor de confusión umi supuesto neoclasico-pegua ningo objeto de estudio sustancial heta mba'épe economía ryepýpe.
Jaskow oñandu mbarete va'ekue tmbiapo oligopilio ryepýpe oñemongu'eha observación informal rupive, umi modelo formal "oguenohẽ aja ojehecha hag̃ua ex post".
Ambue tema ojehechavéva hína evolución, ome'ẽva explicación tekove joparaete ha joaju rehe.
Umi jehaiporãmby imba'éva, taha'e mymbakuéra rembiasa ojehecharamoveva'ekue ohechauka rupi inclinación naturalista ha, uperire, jehaiporãmby empírico ipyendáva causalidad biológica ha tekove joparaeta.
Pohanorãme umi erudito islámico eñemoarandu porã va'ekue, omba'apova'ekue hikuái filósofo griego-kuéra tradición rehe, upéva aja tembiasakue natural ipyendava'ekue pensamiento aristotélico-pe, katuínte tekove ñemohenda rehe ñeñangarekópe.
Jan Swammerdam jehaperekakuéra omombay interés pyahu etimología-pe ha oipytyvõ oñeakãrapu'ã hag̃uã técnica básica disección ha tinción microscópica rehegua.
Uperire, 1838-pe, Schleiden ha Schwann oñepyrũ va'ekue hikuái omombarete umi temiandu ko'ágã ha'éva universal (1) organismo unidad básica ha'e hína célula ha (2) umi célula individual oguerekopaite tekove rehegua característica, jepéramo ndojokupytýi upe temimo'ã he'íva (3) Opaite célula ou ambue célula ñemboja'ógui.
Carl Linnaeus oikuaauka raka'e peteĩ taxonomía básica arapy natural-pe g̃uarã 1735-pe (umi joavyeta ojeporu katuíva upéguive), ha 1750 década-pe omoĩnge va'kue téra científico opaite especie-pe g̃uarã.
Lamarck oimo'ã va'ekue ko'ã rasgo oguerekóva ikatu uperire oñembohasa mymba descendencia-pe, ombohapéta ha ombohekoporãvéta ijapytepekuéra.
Genética moderna ñemopyenda oñepyrũva'ekue Gregor Mendel rembiapo ndive, ohechaukáva ijehaipy "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Ka'avokuéra hibridación rehegua experimento"), ary 1865, ohechaukahápe herencia biológica principio, omopyendava'ekue genética moderna.
Peteĩ enfoque ojeguerekóva organismo modelo pyahu ha'eháicha virus ha bacterias, ha hendive ojejuhúma mokõi hélice ADN rehegua estructura James Watson ha Francis Crick rupive 1953-pe, omopyenda ha omoñepyrũ transición genética molecular éra-pe. 
Ipahaitépe, Genoma Humano Apopyrã ojehechaukáva 1990-pe, ha ijehupytyrã hína genoma humano jehapereka.
Tekove yvy ape ári oñepyrũva'ekue ýgui ha opyta va'ekue upépe mbohapy mil millón arý rupi, og̃uahẽ mboyve yvy ape ári.
Núcleo oñemohenda hína peteĩ térã hetave protón-gui ha avei heta neutrón rehe.
Átomo oguerekóva peteĩteĩ elemento específico, oguereko peteĩ papapy añónte protón-gui, ojekuaáva ipapapy atómico-ramo, ha oñembohetavévo oñondive hína protón ha neutrón-kuéra masa rehegua papapy peteĩ átomo mba'éva.
Techapyrã jaguereko carbono, ikatúva oiko peteĩ isótopo estable-ramo (carbono-12 térã carbono-13) térã peteĩ isótopo radiactivo-ramo (carbono 14), ko ipahápegua ikatúva ojeporu radiación radiométrica-pe (ikatuve hína radiocarbono datación rupive) oñemopyenda hag̃ua umi material orgánico ary oguerekóva.
Enlace iónico-pe ojeroike hína atracción electroestática umi ion carga joavýva ojoapytépe, térã mokõi átomo apytépe oguerekóva electronegatividad ojoavyetéva ojuehegui, ha péva hína interacción ha'evéva hína oikóva umi compuesto iónico ryepýpe.
Umi enlace iónico rovake, peteĩ enlace covalente-pe ojeroike hína electrón rehegua par mbojokupyty átomo-kuéra rehe ojoapytépe.
Peteĩ techapyrã, hidrógeno enlace omnipresente ojejuhu hína umi y molécula ryepýpe.
Y hína mba'eguasueterei tekovépe g̃uarã ha'e rupi peteĩ solvente oikoitéva, ikatúva omboyku soluto taha'e sodio rehegua ión ha cloruro ha ambue molécula michĩvéva omoheñói hag̃ua peteĩ solución hi'y hetáva.
O-H ha'e rupi enlace polar, oxígeno rehegua átomo oguereko peteĩ carga negativa nungáva ha umi mokõi átomo hidrógeno rehegua oguereko peteĩ carga positiva nungáva.
Y avei ojakuaa, ojakuaa rupi oimeraẽ molécula polar superficie rehe térã henyhẽva ndaha'éiva y.
Yrypy'a densidad sa'ivéva y ryku rovake oiko hína y rehegua molécula sa'ive rupi ombohekóva upe yrypy'a red cristalina estructura, ohejáva espacio guasu umi y molécula apytépe.
Upévare, oñekotevẽ hetaiterei energía ojejoka hag̃ua upe hidrógeno enlace umi y molécula apytépe, ojehasa hag̃ua y rykúgui gas-pe ( térã y rehegua vapor).
Y excepción rehe, aimete opavave umi molécula oguerekóva peteĩteĩ organismo-kuéra oguereko carbono.
Techapyrã, peteĩ átomo de carbono añóite ikatu omboheko irundy enlace covalente ha'eñóva, metano-peguáicha, mokõi enlace covalente jo'a, dioxido de carbono-peguáicha, térã peteĩ enlace covalente mbohapýva, monóxido de carbono-peguáicha (CO).
Hidrocarburo rete ñemohenda ikatu oñemyengovia ambue elemento-kuéra rehe taha'e oxígeno (O), hidrógeno (H), fósforo (P) ha azufre (S), ikatúva omoambue ko compuesto químico reko.
Mokõi monosacárico ha'eháicha glucosa ha fluctosa ojoajúvo, ikatu omoheñói peteĩ disacárido sacarosa-ichagua. 
Ko'ã lípido hína compuesto orgánico hetaveháicha ndaha'éiva polar ha hidrofóbico.
Glicerol ha fosfato aty oñondive omohenda hína región polar ha hidrófila (térã akã) molécula mba'éva, upéva aja umi ácido graso omohenda región ndaha'éiva polar ha hidrófoba.
Umi proteína hína ijoparavéva macromolécula-kuéragui, oĩhápe enzima-kuéra, proteína de transporte, señalización rehegua molécula guasu, anticuerpo ha proteína estructural-kuéra.
Polaridad ha cadena rehegua carga lateral-kuéra ombyai umi aminoácido-kuéra ñemboyku.
Estructura primaria hína peteĩ aminoácido secuencia peteĩeténte ojoajúva covalentemente enlace peptído rupive.
Umi hélice alfa ha lámina beta plegamiento ome'ẽ peteĩ proteína-pe estructura tridimencional térã mbohapyha.
Umi purina-pe ojeroike guanina (G) ha adenina (A), upéva aja umi piridina oñemohenda citosina (T), uracilo (U) ha timina (T)-gui.
Peteĩ membrana celular oñemohenda peteĩ bicapa lipíca-gui, oikehápe colesterol oĩva fosfolípido-kuéra apytépe oguereko katui hag̃ua fluidez heta temperatura-pe.
Umi membrana celular ojeroike añete heta proceso celular-pe, ha'eháicha adhesión celular, energía eléctrica ñeñongatu ha señalización celular, ha ojepporu joaju superficie-ramo heta estructura extracelular-pe g̃uarã, taha'e pared celular, glucocáliz ha citoesqueleto.
Alberts jehaipy ohesa'ỹijo mba'éichapa umi "construcción celular rehegua bloque" omỹi omoheñói hag̃ua umi embrión oñakãrapu'ãvape.
Umi célula vegetal oguereko hetave orgánulo umi mymba célula-gui, peteĩ pared celular-ramo oykekóva celula vegetal-pe, umi cloroplasto omono'õva kuarahy energía omoheñói hag̃ua asuka ha vacuola ome'ẽva ñeñongatu ha jeykeko estructural, avei ojeroike hína ka'avo ra'ỹi reproducción ha descomposición-pe.  
Léi ypy oĩva termodinámica rehegua he'i, upe energía oñeñongatuha, he'ise, naheñóiri ha avei noñembyaíri.
Ha upéicha, peteĩ organismo oikotevẽ peteĩ energía jeike katui oguereko hag̃ua sa'ive entropía estado.
Katuínte, catabolismo opoi energía ha anabolismo ho'u energía.
Upe reacción hetakue oiko umi paso químico rupive, umíva apytépe oĩ oguerekóva reacción redox.
Acetil-Coa oike hína ácido cítrico ciclo-pe, hendáva matriz mitocondrial ryepýpe.
Fosforilación oxidativa-pe ojeroike hína electron kuéra cadena de transporte, ha'éva peteĩ serie oguerekóva irundy proteína complejo ombohasáva electrón peteĩ complejo-gui ambuépe, opoikuévo upéicha NADH ha FADH2 energía oikéva protón bombeo-pe(hidrógeno rehegua ión) membrana mitocondrial hyepýpegua rupive (quimiosmosis), omomỹíva protón rehegua fuerza motriz.
Oxígeno ndaipóriramo, upe piruvato ndaikatumo'ãi ojapo metabolización respiración celular rupive, Ha katu upépe oikóta peteĩ fermentación proceso.
Fermentación ombyai NADH ha NAD+ ikatu hag̃uaicha ojeporu jey glucósis-pe.
Rete kangue músculo-kuérape, producto oñemboykéva hína ácido láctico.
Glucólisis anaeróbica aja, NAD+ heñóijey ohóvo umi hidrógeno par ojoajúvo piruvato rehe oñemohenda hag̃ua lactato.
Heñói jey aja ohóvo, oxígeno ojeporukuaávove, NDA+ ojoaju lactato hidrógeno rehe omohenda hag̃ua ATP.
Hetave kásope, oxígeno avei ojepoi producto desecho-ramo.
Kóva ojogua hína protón rehegua motriz mbaretekue, oiko katuíva membrana mitocondrial interna rupive, respiración aeróbica-pe.
Señalización autocrina-pe, upe ligando ombyai upe célula omosasõvapevoi.
Umi eucariotas-pe ( he'ise, mymbakuéra célula, ka'avo, fúngica ha protista), oĩ mokõichagua célula ñemboja'o: mitosis ha meiosis.
División celular rire, peteĩteĩ umi célula memby oñepyrũ interfase peteĩ ciclo pyahúpe g̃uarã. 
Mokõive ciclo división celular-pegua ojeporu reproducción sexual-pegua proceso aja, peteĩ momento-pe, hekove ciclo-pe.
Mitosis ha meiosis euscariota-kuéra proceso rovake, fisión binaria procariota ryepýpe, oiko hína oguereko'ỹ rehe peteĩ aparato de huso upe célula-pe oñemohendáva.
Herencia mendeliana, katuete, ha'e hína upe proceso umi gen ha rasgo oñembohasa tuvakuéragui ta'yrakuérape.
Ñepyrũraite hína umi característica genética, ko'ágã guive ojehero alelos, sa'i ojekuaa ha oguereko forma iñambuekua'áva (techapyrã, púrpura morotĩ renondépe térã yvate ikarapéva renondépe), peteĩteĩ umíva tuvakuéra herencia.
Mendel ohechakuaa umi gameto heñói aja, umi alelo peteĩteĩ gen-pegua ojei ojuehegui, upévare peteĩteĩ umi gameto ogueraha peteĩ alelo añónte peteĩteĩ gen-pe g̃uarã, oñemopyendáva segregación léipe.
Umi nucleótido ojoaju ojuehe peteĩ itasãme enlace covalente rupive, peteĩ nucleótido asuka ha ambue oĩva fosfato apytépe, ha upévagui osẽ peteĩ asuka-fosfato alterno retepy.
Umi base oñemboja'o mokõi atýpe: pirimidina ha purina -kuéra.
ADN ojejapojey umi mokõi ebra ojeikuévo ojuehegui.
Peteĩ cromosóma hína peteĩ estructura oñemohendáva ha oguerekóva ADN ha histona-kuéra.
Umi procariota-pe, ADN opyta peteĩ rete irregular ryepýpe, upe citoplasma-pe ojeherova nucleoide.
Upe ñemomarandu genética oñeñongatúva ADN-pe omoha'ãnga hína genotipo-pe, ha upéva aja fenotipo osẽ hína upe proteína-kuéra ñembyapu'águi ombohapéva peteĩ organismo estructuca ha akãrapu'ã, térã omba'apóva enzima-ramo, ombohekóva metabolismo específico rape.
Código genético he'iháicha, ko'ã hebra ARNm-pegua ombohekoporã aminoácido secuencia proteína-kuéra ryepýpe peteĩ proceso hérava ñembohasa, oikóva ribosoma-kuéra ryepýpe.
Secuenciación ha genoma-kuéra ñehesa'ỹijo ikatu ojejapo ADN secuenciación alto rendimiento ha bioinformática rupive ikatu hag̃uaicha omohenda ha ohesa'ỹijo umi genoma oĩmbámava rembiapo ha estructura.
Umi procariota rehegua genoma-kuéra hína michĩ, hendaporã ha ijoparaporã.
Oĩ irundy proceso ha'evéva okañymbýva upe ñemboguatápe: Determinación, diferenciación, morfogénesis ha jekakuaáve.
Umi célula madre hína célula-kuéra ndojoavýiva térã sa'i ojoavýva, ikatúva ojoavy hetaichagua célula-pe ha heñói heta osẽve hag̃ua upeichagua célula madre jey.
Apoptosis, térã célula ñemano oñembohekopyre, avei oiko mafogénesis aja, umi célula ñemano oikóva yvypóra kuãpa'ũme embrión akãrapu'ã aja, omosasõva ojuehegui py ha pópegua kuãnguéra.
Ko'ã gen herramienta apytépegua oñeñongatu porã umi filo-kuéra apytépe, he'íseva ymaitereiguaremaha ha ojojoguáva umi mymba aty mombyrýva ojuehegui.
Umi gen Hox omohenda moõpa okakuaáta umi vore oĩjeyjeýva, ha'eháicha umi mboi vertebra, peteĩ embrión térã larva iñapysẽva hína.
Peteĩ gen herramienta aty rehegua ikatu ojehechauka peteĩ patrón iñambuéva rupive, oikohaguéicha upe gen BMP ombotuichaveva'ekue Darwin pinzón yvypegua pico, térã mboikuéra ojepy'opaite umi gen Distal-less (Dlx) noñembohekoporãi rupi térã noiporãi opaháicha, umi tenda ambue mboikuéra heñói gueteriha ipykuéra.
Ko perspectiva he'i evolución oikoha oñemoambue jave umi frecuencia alélica peteĩ organismo población ojoasahápe hikuái.
Umi mbaretekue ojeporavóva noirĩ jave téra ikangy jave, ikatu hína avei umi frecuencia alélica ohove yvate gotyo térã yvy gotyo peteĩteĩ umi generación oúvape, umi alelo ikatu rupi oguereko jejave upe muestreo-pe.
Aislamiento reproductivo ikatu avei oñembohetave divergencia genética ndive.
Peteĩ linaje oñemboja'o jave mokõime, ojehechauka peteĩ nodo-ramo (térã ñemboja'o), árbol filogenético-pe.
Petei árbol ryepýpe, oimeraẽ especie aty ojeheróva peteĩ téra rehe ha'e hína peteĩ taxón (techapyrã, yvypóra, primate, mamífero térã vertebrado-kuéra) ha peteĩ taxón oguerekopaitéva descendiente imba'éva ha'e hína peteĩ clado, ojekuaáva avei taxón monofilético-ramo.
Peteĩ especie térã aty ojokupyty katuíva endogrupo ndive, Ha katu oĩ filogenéticamente okápe ichugui ojehero ichupe okapegua aty, ovaléva referencia-ramo upe árbol-pe.
Oñemopyendávo parsimonia rehegua principio (térã Occam navaja), upe árbol opytaporãvéva hína oguereko sa'ivéva cambio evolutivo oñekotevẽva oñangareko hag̃ua opaite umi rasgo rehe ha opaite atýpe.
Oñemopyendávo ko sistema-pe, peteĩteĩ especie-pe oñeme'ẽ mokõi téra, peteĩ género-pe g̃uarã ha ambue especie-pe g̃uarã.
Umi biólogo he'ijoa código genético ñemohenda ojehechauka hag̃ua descendencia universal prueba-ramo, opaite bacteria, arque ha eucariota-kuéra oĩva guive.
Uperirevéma, ojapo 1.700millón ary rupi, oñepyrũva'ekue iñapysẽ organismo multicelular, oguerekóva célula joavy ha ojapóva'ekue hembiapo imba'e teéva.
Umi ka'avo yvy ape árigua ojehhecharamovéva'ekue ha oguereko éxito, ha oñeimo'ãvoi oykeko mbareteva'ekue extinción Devónico tardío-pe.
Ko catástrofe-gui oñe'akãrapu'ãjey aja, umi arcosaurio rake'e yvypegua vertebrado hetavéva; peteĩ aty arcosaurio, umi dinosaurio, oguereko va'ekue ipoguýpe período Jurásico ha Cretácico. 
Umi bacteria oiko hína yvyháre, ýpe, y termal ácida-pe, desecho radioactivo-pe ha biosfera pypuku corteza terrestre-peguápe.
Umi arquea ha'e hína ambue dominio avei célula procariótica-kuéra ári, ha oñemohenda ypy hína bacteria-ramo, ha ojehero arqueobacteria (arqueobacteria-kuéra reino-pe), ñe'ẽ ko'ágã nojeporuvéimava.
Arquea ha bacteria-kuéra ojojogua katui hikuái tuichakue ha ñemohendápe, jepéramo oĩ arquea iñambuetéva, ha'eháicha umi célula plano ha cuadrado-va Haloquadratum walsbyi mba'éva.
Archaea oipuru hetave energía fuente umi eucariota-gui: ko'ãva oho compuesto orgánico guive, asukakuéra, amoníaco peve, ion metálico térã gas hidrógeno jepe.
Umi arquea ojehecha raẽve va'ekue hína extremófilo-kuéra, oikovéva umi tenda extremo-pe, taha'e y termal, y he'ẽ jukýva, ndoguerekóiva ambue organismo-kuéra.
Arquea-kuéra mba'eguasueterei hína yvy ape ári g̃uarã rekove.
Ko'ã clado-kuéragui po ojekuaa protista-ramo, ha hetave ijapytepekuéra hína organismo eucariota-kuéra microscópico ndaha'éiva ka'avo, hongo térã mymba.
Hetave hína umi protista ha'e unicelular, ojekuaáva avei eucariota microbiano-ramo.
Umi dinoflagelado hína fotosintético ha ikatu ojejuhu océno-pe, ha upépe hína hembiapo tee materia orgánica productor primario.
Umi ciliado hína alveoladooguerekóva heta estructura ojoguáva taguépe ojeheróva cilio-kuéra.
Umi ojejo'óva hína protista-kuéra aty oñepyrũva'ekue oñemboja'o ojapóma 1.500 millón ary rupi, umi eucariota-kuéra heñói riremínte.
Stramenopiles, aimete opavave ikatúva oñemohenda oguereko rupi hague ijapu'áva pe ipukuvehápe mokõi flagelo-gui, oikehápe diatomeas ha umi alga para.
Umi rizariano oguereko mbohapy aty ha'evéva: cercozoos, foraminíferos ha radiolarios.
Umi alga oguereko heta clado ojoavýva, taha'e glaucofitas, ha'éva yre'ẽmegua alga microscópica ikatúva raka'e ojogua upe Plantae ancestro unicelular voiveguápe.
Umi yvy ape árigua yvyramáta (embriofitas) ojekuaa'ypyva'ekue yvy ape ári ojapo 450 - 500 millón ary kuéra rupi.
Upéva rovai, ambue mbohapyve clado-kuéra hína yvyramáta ndaha'éiva vascular ndoguerekói rupi traqueidas.
Ikatuve ojejuhu umi tenda y hetahápe.
Hetave umi yvyramáta ndaha'éiva vascular ha'e hína yvýpegua, oĩ oikóva y he'ẽhápe ha ndaipóri oikóva océano-pe.
Umi gimnospermas ryepýpe ojejuhu coníferas, cícadas, ginkgo ha gnetofitas.
Ojejapo peteĩ proceso hérava heterotrofia oipytéva ryepýpe, upépe opoi enzima digestiva ombyaíva umi molécula tuichavéva alimento rehegua oipyte mboyve membrana celular rupive.
Umi hongo, ambue mokõi linaje-ve ykére, umi caonoflagelado ha mymbakuéra, ikatu oñembyaty opistoconto-ramo.
Umi hongo multicelular, ambueháguio, oguereko hete ojeheróva micelio, oñemohendáva peteĩ masa oguerekóva umi filamento tubular ha'eñóva hérava hifas, ohejáva oiko upe nutriente jeipyte.
Sa'i excepción rehe, umi mymba ho'u materia orgánica, oipuru oxígeno, ikatu oñemongu'e, heñóikuaa sxo rupive ha okakuaa, peteĩ esfera ikuáva oguerekóva célula rupi hérava blástula, embrión reñói aja.
Umi mymba ikatu ojehechakuaa mokõi atýpe, jahecháramo umi iñakãrapu'ã rehegua característica-kuéra.
Protostoma-kuérape, blastoporo ombohape jurúpe, ha upéva rapykuéri katu oñemohenda ano.
Aimete opavave mymbakuéra rete hína simétrico, ha ko simetría ikatu radial térã bilateral.
Ipahaitépe, mymbakuéra ikatu ojekuaa hína apéndice mba'eichaguápa ha moõpa opyta rupi, taha'e umi antena oikundaha hag̃ua térã py'apẽmbuku ojapyhy hag̃ua ambue presa-pe.
Aimete opavave (97%) rupi umi mymba especie hína invertebrado, ha'éva hína mymbakuéra ndoguerekóiva peteĩ columna vertebral (ojekuaáva columna vertebral-ramo), oúva notocorda-gui.
Heta taxón-kuéra invertebrado-va oguereko papapy hetave ha opaichaguave especie umi opaite subfilo Vertebrata-gui.
Ojehechakua ha oñemboguapýma hetave 6.000 especie-gui virus oĩva.
Ndaipóri jave peteĩ célula infectada ryepýpe térã oĩ hína proceso-pe célula infección-rã, umi virus oikove particula ha'eñóramo, térã viriones, ha'éva upe material genético (ADN térã ARN), peteĩ proteína cubierta hérava cápside ha, oĩ kásope, peteĩ okapegua, lípido-kuéra ojaho'íva.
Umi virus reñói tembiasakue evolutiva-pe nahesakãporãi: Ikatu oĩ ohupytyva'ekue evolución plásmido rupive, ADN pieza, ikatúva oñemongu'e célula-kuéra apytépe, upéva aja ambue virus ikatu ohupyty evolución bacteria-kuéra rupive.
Umi virus ikatu isarambi hetaiterei hendáicha.
Norovirus ha rotavirus, ha'e hína py'ỹinte omoñepyrũva gastroenteritis viral, isambikuaa tekaka-juru rupi, pogui juru gotyo, tembi'úpe téra y rupive.
Reñói rehegua sistema oñemohenda tallo, togue ha yvoty.
Y ñemongu'e moõgotyo peteĩ membrana semipermeable rupive, oñemboheko hína y mbaretekuére peteĩ membrana rupive.
Hetave hína yvyramatakuéra ra'ỹi oĩ inactivo, ha upe codición-pe ojehapejoko katui yvyramáta ra'ỹi rembiapo tee.
Imbibición hína paso ypy germinación-rã, upéva rupi upe ta'ỹi oipyte y.
Ko'a monómero oñeg̃uenohẽ hína aramirõ hidrólisis-gui, proteína ha lípido-kuéra oñembyatýva cotiledón-pe térã endospermo-pe.
Ijyvotykuéra hína órgano ombohapéva reproducción, katuínte ome'ẽ peteĩ mecanismo ojoaju hag̃ua espermatozoide óvulo rehe.
Polinización cruzada hína polen ñembohasa peteĩ yvoty antera-gui ambue yvoty estigma-pe, peteĩ especie ojoavýva ichuguípe.
Ko'a ñemoambue ikatu oñembyai umi factor genético, químico térã físico rupive.
Umi proteína fotorreceptora ombohasa marandu ha'épa pyhareve térã pyhare, ára pukukue, luz mimbikue hembýva ha moõguipa uo upe luz.
Heta yvyramáta ipoty hi'araitépe oguereko rupi peteĩ sensor ha upe proceso oikove hína pyharekue pukukue aja, peteĩ proceso ojekuaáva fotoperiodismo-ramo.
Mymbakuéra ikatu oñemohenda taha'e regulador térã conformador-kuérape.
Ha katu, umi mymba ha'eháicha pira térã ju'i oñemohenda pya'e hekove rendápe ( techapyrã, temperatura corporal) ojokupyty hag̃ua upe entorno okapeguápe.
Techapyrã jaguereko umi anguja, ikatúva okaru mbohapyve jey upe peso oguerekóvagui umi tapiti rovái, upe tasa metabólica basal peteĩteĩva umi angujápe tuichave rupi tapitipeguagui.
Ha katu, upe jokupyty ndaha'éi lineal umi mymba oyta térã ovevéva.
Jeveve mbeguevépe, peteĩ guýra oguerekova'erã tasa metabólica yvate opyta hag̃ua yvate.
Ipahaitépe, umi mymba oikóva y re'ẽme oguereko fluido corporal ha'éva hiperosmóticos y re'ẽme.
Peteĩ mymba ho'úramo tembi'u oguerekóva energía química hetave oñeikotevẽvagui, oñongatúta hetave upe energía-gui lípido-ramo oipuru hag̃ua uperire ha avei oipuruta glucógeno-ramo voive oipuru hag̃ua (techapyrã, ome'ẽ hag̃ua energía oñekotevẽva apytu'ũme). 
Oguerekoháicha avei tracto digestivo, umi mymba vertebrado oguereko glándula accesoria taha'e hígado ha páncrea, sistema digestivo-ramo avei.
Osẽramo ipy'agui, umi tembi'u oike mbytegua intestino-pe, ha'éva intestino ñepyrũha (térã intestino delgado umi mymbakambúpe) ha kóva tenda ha'evéva digestión ha absorción oikoha.
Umi gas ñemoambue pulmón ryepýpe oiko hína hetaiterei yvytu ryru michĩ'ĩvape; umi mymbakambúpe ha mymba'otyryrýva ojehero alvéolo, ha guyrakuérape ojekuaa hína aurículas-ramo.
Ko'ãva oike hína pulmón ryepýpe oñembohapehápe bronquio secundario ha terciario michĩvéva ohóvo ha oñembohapejey hetave tubo michĩve jeývape, ojeheróva bronquiolo.
Oĩ mokõi sistema circulatorio oñemohendáva: oñemboty ha ojepe'áva.
Mymbakuéra circulación oiko hína mokõi tejido ñemohenda rupi: tejido sistémico ha órgano respiratorio (térã pulmonar).
Guyra ha mymbakambúpe, oñemohendáva sistémico ha pulmonar ojoaju hína serie rupive.
Músculo esquelético contracción hína neurogenética, upévare oikotevẽ marandu sináptica umi neurona motora rehegua.
Upe contracción oikóva ikatu ojekuaa peteĩ contracción-ramo, suma térã tétano, ojehechahápe potencial frecuencia, acción reheguáva.
Umi contracción rehegua mecanismo ojojogua hína mbohapyve tejido muscular-pe.
Ambue mymbakuéra, taha'e umi molusco ha nematodo, oguereko músculo estriado, oguerekóva filamento poguasu ha ipo'íva oñemohendáva helicoidalmente oĩ rangue transversalmente, oĩháicha umi músculo esquelético téra cardiaco-pe vertebrado-kuéra mba'éva. 
Ikatu ombohasa térã og̃uahẽ ichupe información umi contacto rendápe ojeheróva sinapsis.
Umi célula ha neurona térã célula muscular ikatu oguereko exitación térã inhibición, og̃uahẽnguévo ichupe ambue neurona-pegua señal.
Umi vertebrad-pe, sistema nervioso oñemohenda sistema nervioso central (SNC), oĩhápe apytu'ũ ha médula espinal, ha sistema nervioso periférico (SNP), oĩhápe umi nervio ombojoajúva SNC opaite umi rete vore ndive.
SNP oñemohenda mbohapy subsistema ojoaju'ỹvape, umi sistema nervioso somático, autónomo ha entérico.
Sistema nervioso simpático hendy oĩ jave emergencia ojeporuve hag̃ua energía, Ha katu sistema nervioso parasimpático hendy umi organismo oĩ jape pytu'úpe.
Umi nervio osẽva apytu'ũetégui ojehero nervio craneal, ha umi osẽva medula espinal-gui héra nervio raquídeo.
Ha'eve katu yvyporakuérape, umi glándula endocrina oñemomba'eguasuvéva ha'e glándula tiroide ha glándula suprarrenal.
Umi hormona ikatu hína aminoácido-pegua complejo, esteroide, eicosanoide, leucotrino térã prostaglan.
Omoheñói umi gameto haploide meiosis rupive.
Hetave kásope, avei heñói ijapytepekuéra mbohapyha capa germinal hérava mesodermo.
Oiko upépe gatrulación, upévare umi movimiento morfogenético omoambue masa celular mbohapy capa germinal-pe,oĩhápe ectodermo, mesodermo ha endodermo.
Upe diferencia celular oguereko hína influencia señal extracelular-pegua, jekakuaave rehegua oñemoamuéva umi célula ijykereguándive, ha upéva oñehenói señalización yuxtracina, térã célula-kuéra ijykeregua hi'ag̃uíva ojuehegui, ojeheróva señalización paracrina.
Sistema inmunitario oñemohendáva ome'ẽ peteĩ ñembohovái peteĩteĩ estímulo-pe, oikuaavévo umi molécula ojuhuraevẽ'va'ekue.
Bacteria-kuéra oguereko peteĩ sistema inmunológico hasy'ỹva ojoguáva enzima-pe, oporoñangarekóva virus infección-gui.
Umi vertebrado oguerekóva mandíbula, oĩhápe avei yvypóra, oguereko ñeñangarekorã rehegua mecanismo iporãitevéva, oĩhápe ñemohenda capacidad, ojechakuaa pya'eve hag̃ua umi patógeno-pe.
Umi patrón nahembiapo ambuéiva, techapyrã, umi comportamiento ojeguerúmavavoi ha genéticamente oñemopyendáma ha oikóva jehekombo'e'ỹ rehe.
Umi organismo oikovéva aty (biótico-kuéra), umi componente hekove'ỹva (abiótico) oñondive, (techapyrã, y, luz, radiación, temperatura, humedad, atmósfera, acidez ha yvy) ijereregua ojehero ecosistema.
Okarukuévo umi yvyramáta rehe ha peteĩteĩva ojuehe, mymbakuéra hembiapo guasu hína materia ha energía movimiento-pe, sistema rpive.
Yvy'apu'a entorno físico oñemohenda hína energía solar ha topografía rehe.
Tiempo hína upe tembiapo katui oguerekóva temperatura ha ama, ha clima katu tiempo ñemohenda pukupukúpe, katuínte oñemohenda hína peteĩ período oguerekokuaáva 30 ary.
Upégui osẽ hína umi ambiente he'õ ohejáva umi vegetación guasu okakuaa.
Población jekakuaa peteĩ período mbyky aja ikatu oñeg̃uenohẽ peteĩ ecuación población jekakuaave tasa rupive, ojehechakuaahápe natalidad, mortalidad ha inmigración rehegua tasa-kuéra. 
Interacción biológica hína upe jokupyty oĩva mokõi organismo oñondive, oikóva oñondive peteĩ comunidad-pe.
Interacción oikóva plazo pukúpe héra simbiosis.
Oĩ hetáichagua trófico-kuéra nivel oimeraẽ red alimentaria ryepýpe, ha nivel sa'ivéva hína umi productor primario (térã autótrofo), taha'e ka'avo ha alga, omoambuéva energía ha material inorgánico compuesto orgánico-pe, ikatúva uperire oipurupaite umi comunidad-pegua oĩhaguéicha.
Ha umi ho'úva consumidor secundario ha'e hína consumidor terciario ha upéicha katui oho hína.
Oĩ ambue ciclo-pe oĩhápe reservorio, peteĩ sustancia opytahápe térã ojejoko peteĩ período pukukue.
Upe mba'e ombohapevéva hína calentamiento ha'e upe efecto invernadero rehegua gas, upévagui hetave 90%-gui hína dioxido de carbono ha metano.
Biodiversidad ombyai hína umi ecosistema jeikoporã, ome'ẽva heta kuave'ẽmby yvypóra jeporurã.
Ymaite guive, botánica omboguata va'ekue avei estudio hongo ha alga rehegua micólogo ha psicólogo po guive, opytávo péicha ko'ã mbohapy organismo aty campo Congreso Internacional de Botánica ohecharamo hag̃uame.
Umi jardín físico medieval, py'ỹinte oĩva umi monasterio ykére, orekómiva pohã ñana.
Ko'ã yvotyty ombohape oñemboguata hag̃ua estudio académico ñananguéra rehegua.
Ko'ã mokõi década ohasa va'ekue siglo XX aja, umi botánico ojeporeka aporeko análisis genético molecular mboguatarã, oikehápe genómica ha proteónica ha secuencia de ADN oñemohendaporãve hag̃ua ka'avokuéra.
Botánica moderna oñepyrũ va'ekue Grecia antigua-pe, añetehápe Teofrasto-pe (c. 371-287 a. C. arýpe), peteĩ Aristoteles remimbo'e omoñepyrũ ha omyesakãva heta prncipio hesegua ha comunidad científica tuichakue ojeikuaa chupe "Padre de la Botánica" ramo.
Materia Médica rehe tuichaháicha oñemoñe'ẽ haimete 1500 ary rasami.
Siglo XVI mbyte rupi, oñemoñepyrũ jardín botánico heta universidad italiana-pe.
Oykeko botánica ñemoakãrapu'ã materia académica ramo.
Ko periodo pukukue, botánica oĩ va'ekue medicina poguýpe.
Bock omoñepyrũ peteĩ apoeko oiporútava ha'ete omohenda hag̃ua ñananguéra.
Umi carácter jeiporavo ha secuencia hesegua ikatu hína artificial peteĩ clave oñemohendáva ojehechakuaa hag̃ua (clave diagnóstico-rã) térã oĩve hag̃ua estrechamente relacionada orden natural térã filético umi taxon reheguápe clave sinóptica ári.
Kóva omohenda peteĩ esquema de nomenclatura binominal térã mokõi hendápegua oñemopeteĩva héra ypy ohechaukahaguépe género ha mokõihapegua omyesakãhápe especie género ryepýpe.
Kuaapy okakuaáva anatomía, morfología ha umi ñananguéra ciclo de vida rehegua ohechauka oĩveha afinidad natural ñananguéra apytépe pe sistema sexual artificial de Lnneo rãngue.
Katherine Esau rembiapo (1898–1997) anatomía de las plantas rehegua ojejesareko gueteri tuichaháicha botánica moderna-pe.
Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley ha Frederic Clements omboguata concepto ohechaukáva composición de las comunidades de plantas, oikehápe umi bosque templado hogue péva, omoambuéva peteĩ proceso de sucesión ecológica reheve.
Kenneth V. Thimann ojuhu ha ohechakuaáramo guare umi hormona vegetal auxinas 1948 ramo, ombohape oñeñangarekove hag̃ua ñananguéra ñemongakuaa umi producto químico ojeiporúva okáguio rupivegua rehe.
Siglo XX ramo oñeguenohẽ va'ekue bioquímica vegetal-pe oñembohape va'ekue técnica moderna de análisis químico orgánico rehegua, oikehápe espectrocopia, cromatografía ha electroforesis.
Ko'ã tecnología rupive ikatu kuri oñemongu'e uso biotecnológico planata tuichakue térã cultivo de célula vegetal oñeñotỹva umi bioreactor-pe oñesintetiza hag̃ua pesticida, antibiótico ha ambue pohã, upéicha avei aplicación práctica oguatáva umi cultivo genéticamente modificado ojejapóva ikatu hag̃uaicha heñói porãve.
Sistemática moderna ohupytyse hína toñeñamindu'u ha tojejuhu umi relación filogenética oĩva ñananguéra apytépe.
Ha'e rupi fotosíntesis subgrupo-pegua, umi ñana opoi oxígeno arapytu rehe, peteĩ gas opavave nunga tekove orekóva célula oikotevẽva ipytuhẽ hag̃ua.
Ymaite guive, opaite tekove oñemohenda vva'ekue mymba ha ñanáme ha botánica ojesareko va'ekue opaichagua organismo oje'éva ndaha'eiha mymba.
Definición imbaretevéva "ñana" rehguápe oike umi "ñana yvypegua" añónte térã embriofitas, oikehápe ñana ha'ỹiva (gimnospermas, oikehápe umi pino ha ñana ipotýva) ha umi criptógama de espora libre, oikehápe helecho, musgo, hepática, antocerrotes ha ygau.
Fase haploide sexual umi embriofito rhegua, ojeikuaáva gametofito ramo, omohembi'u esporofito embrión diploide okakuaáva tejido oikoha ryepypegua hekove pukukue pehẽ jepeve, umi ñana ha'ĩvape jepeve, gametofito-pevoi omongaruhápe esporofito progenitor ichupe omoheñóiva.
Umi paleobotánico ojesareko ñana yma rehe peteĩ registro fósil-pe omomarandu hag̃ua ñananguéra historia evolutiva rehegua.
Kóva hína umi ecologista oheróva primer nivel trófico.
Umi botánico ojesareko avei ñana vai rehe, ha'éva peteĩ apañuãi chokokue rembiapópe, upéicha avei biología ha umi ñana rehegua patógeno ñangareko ñemitỹ ha ecosistema natural ryepýpe.
Luz mbaretekue umi clorofila ojapyhýva ko tenonderã oĩva electrón ramo rehe (ha upéi peteĩ gradiente de protones) ojeiporúva ojejapo hag̃ua ATP ha NADPH molécula oñongatu ha ogueraháva mbaretekue sapy'ami.
Parte de la glucosa-gui oiko aramirõ ha opyta cloroplasto-pe.
Mymbakuéra rovake (oreko'ỹva cloroplasto), umi ñana ha ijoguaha eucariotas oheja ohasa heta función bioquímica cloroplasto rupive, oikehápe síntesis opa ácido graso orekóva ha opavave nunga umi aminoacido.
Umi planta vascular yvypegua opoi lignina, peteĩ polímero ojeiporúva oñemombarete hag̃ua pared celular mokõiha oĩva umi traqueida ha vaso del xilema-pe ani hag̃ua ojeka peteĩ ñan aoipyte jave y ha'ekuéra rupive estrés hídrico guýpe.
Ambue, umi aceite escencial menta térã limón-guigua, ojeiporu hy'akuãporã rupi, saborizante ha especia ramo (techapyrã, capsaicina), ha medicina-pe producto farmacéutico ramo ha'ekuaáva opio osẽva umi amapola guive.
Techapyrã, analgésico aspirina ningo hína peteĩ éster acetílico osẽva ácido salicílico-gui, tenonderã oñeguenohẽ va'ekue sauce pirekuégui, ha opáichagua analgésicoopiáceo oĩhápe heroína, oñeguenohẽ peteĩ modificación química oñembohsahápe morfina oñeguenohẽva adormidera guive.
Umi ypykue América-gua oiporu va'ekue heta ñana oipohãno hag̃ua mba'asy miles de año aja.
Asuka, aramirõ, mandyju, lino, cáñamo, opaichagua tipo de cuerda, yvyra ha tablero de partícula, papiro ha kuatia, aceite vegetal, cera ha caucho natural hína ojeguereko techapyrãramo ha'eha materialtuicháva ñemurãme g̃uarã ha ojejapopyréva tejido vegetal térã ichugui osẽva rupive.
Umi producto oikóva celulosa guive ryepýpe oike rayón ha celofán, pasta empapelado-rã, biobutanol ha algodón pólvora.
Oĩ ecologísta oguatáva dato empírico ári osẽva ypykuéra aty guive jepeve heta etnobotánico ombyatypyréva.
Ñananguéra odepende umi factor edáfico (yvy) ha climático ijere rehegua rehe, katu omomabuekuaa avei ko'ã factor.
Ojehe'a ijykére oĩva rehe peteĩ escala espacial-pe aty, población ha comunidad-pe, oñondivepa ombohekóva ñanandy.
Gregor Mendel ojuhu umi ley genética herencia rehegua ojesarekóvo umi rasgo heredado rehe forma en Pisum sativum-peguáicha (kumanda).
Upéicharamo jepe, oĩ diferencia genética omopeteĩva umi ñana ha ambue organismo apytépe.
Opáichagua trigo oñeñotỹva oĩva ningo ojehupyty heta cruce interespecífico ha intraespecífico oikóva especies silvestres ha umi híbrido osẽva apytépe rupive.
Heta plata yvypeguápe, umi gameto masculino ha femenino osẽ individuo ojeíva ojuehegui rupive.
Tubérculo hakãva ñepyrũ papa-pe hína peteĩ techapyrã.
Apomixis ikatu avei oiko peteĩ mba'e ra'ỹime, osẽtahápe peteĩ ha'ỹingue orekótava peteĩ embrión genéticamente ojoguátava itúvape.
Peteĩ ñana alopoliploide ikatu osẽ peteĩ evento de hibridación rupive, oikóva mokõi especie iñambuévagui.
Oĩ poliploide planta estéril rehegua ikatúva gueteri heñói ka'avoháicha térã apomixis de semilla rupive, omoñepyrũvo población clonal de individuo idénticos.
Diente de león común ningo peteĩ triploide oguenohẽva semilla variable semilla apomíctica rupive.
Secuenciación oikóva alguno genoma michĩ nungáva rehe, arroz (Oryza sativa) ha Brachypodium distachyon rehe, ojapo chuguikuéra importante modelo ojehechakuaa hag̃ua genética, biología celular ha molecular umi cereal, gramíneaha monocotiledónea tuichakue ryepýpe.
Espinaca, kumandakuéra, soja ha musgo Physcomitrella patens ojeiporu comunmente ojejesareko hag̃ua umi célula vegetal biología rehe.
Expresión génica ikatu avei oñeñangareko proteína represora rupive, ojáva umi región silenciadora ADN-pegua rehe ha ojoko ani hag̃ua ojekuaa upe región ADN código rehgua.
Ojehechauka oĩha cambio epigenético hereditario-va, ambue oñepyrũ jeyha umi célula germinal guive.
Umi mymba rovake, heta célula vegetal, ko'ýte umi parénquima, ndojoavýi terminalmente, opytávo totipotenteikatúvo omoheñoi ambue ñana pyahu ijeheguiguáva.
Umi alga ningo hína peteĩ grupo polifilético ha oñemohenda heta división-pe, oĩ ojoajuvéva ñananguéra rehe ambue rovake.
Pe clase Charophyte Charophyceae ha sub-reino de plantas terrestres Embryophyta oñondive omoñepyrũ peteĩ grupo monofilético térã clado Streptophytina.
Umi planta vascular pteridofíticas verdadero xilema ha floema orekóva reproducción espora rupive heñóiva gametofitos de vida libre rupive oñakãrapu'ã periodo Silúrico aja ha oñemboheta heta linaje-pe Silúrico tardío ha Devónico temprano aja.
Umi gametofito hesegua hesa'ivéva oñakãrapu'ã umi megaspora oĩva umi órgano reproductor de espora esporofito reheguaryepýpe rupive (megasporangios), peteĩ condición ojeikuaáva endosporía ramo.
Umi planta ha'ỹiva ypykue ojeikuaáva Devónico Famenniano pahápe guare.
Umi producto químico ojejuhúva yvytu, yvy ha ýpe ningo omopyenda ñananguéra metabolismo.
Umi heterótrofod, oikehápe umi mymbakuéra, opáichagua hongo, opaite umi ñana completamente parásita ha umi bacteria no fotosintética, ojapyhy molécula orgánica umi fotoautótrofo opoíva ha ipytuhẽ heseve térã oiporu ojapo hag̃ua célula ha tejido.
Transporte subcelular ión, electrón ha molécula rehegua, ikatúva y ha umi enzima osẽ membrana celular rupive.
Umi elemento ñananguéra oikotevẽva oguerova rechapyrã ningo hína nitrógeno, fósforo, potasio, calcio, magnesio ha azufre.
Ko compuesto ombohape umi respuesta trópica hoky ha hapokue rehegua luz ha gravedad gotyo.
Zeatina citoquinina natural ojejuhu avatípe, Zea mays, ha peteĩ mba'e osẽva purina adenina guivépe.
Oike latencia germinación ha interrupción mba'e ra'ỹimegua jeikuaaukápe, ñananguéra yvatekue ñangarekorã hakãngue ñembopuku rupive ha ipotyjera rehe ñeñangareko rupive.
Ojehero péicha tenonderã oñeimo'ã rupi oñangarekoha ñepehẽ'i'o rehe.
Ambueichagua fitohormonas ningo hína umi jasmonatos, oñeguenohẽ ypýva aceite de Jasminum grandiflorum-gui, omonguera pya'evéva umi heridas ñananguéra rehe ohapejoko'óvo expresión orekóva umi gen tekotevẽva respuesta de resistencia ojejuhúvape g̃uarã oñemohendáva ombohovái hag̃ua umi patógeneo myangekói.
Umi planta no vascular, umi hepatica, antocerote ha umi musgo noguenohẽi hapo vascular oikéva yvy rehe ha opavave nunga umi ñana omba'apo fotosíntesis-rã.
Umi célula peteĩteĩ umi sistema-pegua ikatu omoñepyrũ célula ambuégui ha oproduci hapo térã brote adventicio.
Sapy'arei peteĩ umi sitema okañýrõ, ambue ikatuete hoky jey.
Umi planta vascular-pe, pe xilema ha floema hína umi tejido conductor oguerováva temikotevẽ brote ha hapokuéra apytépe.
Hoguekuéra ombyaty kuarahy resapekue ha ojapo fotosíntesis.
Umi angiosperma ningo ñana oguenohẽva semilla ipoty ha ha'ỹitava.
Oĩ planta oñemoñáva sexualmente, ambue asexualmente ha ambue katu hetave hendáicha.
Clasificación biológica ningo hína peteĩ hendaichagua taxonomía científica.
Jepéramo umi científico nameméi oĩ peteĩ ñe'ẽme oñemohenda hag̃ua umi organismo, filogenética molecular, oiporúva ADN secuencia dato ramo, omongu'e heta jesareko ramoitegua ojehecha hag̃ua línea evolutiva ha ikatu ojapo gueteri ohóvo.
Nomenclatura umi organismo botánico rehe g̃uarã ningo oĩ codificada Código Internacional de Nomenclatura para algas, hongos y plantas (ICN)-pe ha oñemoakã hína Congreso Botánico Internacional rupive.
Peteĩ ñana réra cientificamente-gua ningo ohecauka género ha especie upe género ryepypegua, upeva rupive ojehupyty peteĩ térante peteĩteĩ organismo-pe g̃uarã arapy tuichakue.
Combinación ningo hína upe especie réra.
Relación evolutiva ha herencia peteĩ grupo de organismo-pegua ojehero filogenia.
Techapyrã, umi especie de Pereskia ningo hína árbol térã arbusto hogue tuichaicháva ijere rehegua rovái.
Oñeñangareko va'erã oñeha'ã hag̃ua umi relación oku'éva carácter compartido ári rehe, umi ñana ikatu rupi ojojogua peteĩ evolución convergente rupive umi carateres osẽhápe peteĩteĩ ijeheguiete.
Umi caracteres derivado añoite, umi areola orekóva cactus hatĩva jave, ohechauka ha ome'ẽ evidencia oguerkoha peteĩ ypykue común.
Ojoavy ojehechávo pe propio código genético ojeiporuha oñemboaje hag̃ua umi relación evolutiva, ojeiporu rãngue umi carácter oñemohendáva rupive.
Evidencia genética ohechauka pe relación evolutiva umi organismo multicelular-pegua añetegua ha'eha ojekuaaháicha ko'ápe cladograma-pe: umi hongo ojoaju mbareteve mymbakuéra rehe ñana rehe rãngue.
Ojejeporekáramo ojehecha hag̃ua mba'éichapa ñananguéra ojoaju ojuehe, ombohape umi botánico-pe ohechaporãve hag̃ua proceso de evolución ñananguéra rekópe.
Jepéramo yvyporakuéra katuínte oikuaaseve mymbakuéra rembiasakue ohecháva ijerére, ha oipuru ko jeikuaave oguereko hag̃ua ambue mymba ipoguýpe, ikatu oje'e hína ko zoología-pe ñemoarandu oñepyrũva'ekue Aristóteles ndive.
Zoología moderna heñói va'ekue Renacimiento ha período moderno temprano aja, jekuaahápe Carl Linnaeus, Antonie van Leeuwenhoek, Robert Hooke, Charles Darwin, Gregor Mendel ha hetave.
Francia-pe oĩ umi pintura rupestre, grabado ha escultura oguerekóva 15.000 ary rupi ha omoha'ãnga hikuái bisonte, kavaju ha ciervo-kuéra, oguerekóva umi detalle ojejapo porãitereíva.
Teko ka'aguy yma jeikuaa, oñemoha'ãnga umi representación realista rupive, oĩhápe mymba saite ha ogapýpegua Cercano Oriente, Mesopotamia ha Egipto-pe, avei ojejuhu mymba ñemongakuaa, mymba jejuka ha pirajekutu.
Aristóteles, siglo IV a.C.-pe ohechava'ekue umi mymbápe organismo oikovévaramo, oñemoaradu oikuaave hag̃ua estructura, jekakuaa ha fenómeno vital oguerekóva rehe.
Irundysa ary uperiréma, peteĩ médico romano hérava Galeno ombosa'i umi mymba rete oikuaa hag̃ua anatomía oguerekóva ha mba'e función oguereko ambue organo-kuéra, upéramo ndaikatúi va'ekue oñembosa'i yvypóra re'õngue.
Europa-pe, Galeno rembiapo anatomía rehegua ndahekoviaiva'ekue siglo XVI-peve.
Ha'e va'ekue jeko raka'e umi caballero naturalista reino, Ha katu siglo XVIII, XIX ha XX aja zoología-gui oiko peteĩ disciplina científica profesional. 
Ko'ã akãrapu'ã, ha upéicha avei embriología ha paleontología resultado, oñemombyky 1859 jehaipýpe, evolución rehegua teoría, selección natural rupive Chales Darwin mba'éva; upépe, Darwin omopyenda evolución orgánica teoría peteĩ base pyahu ári, ohesa'ỹijokuévo umi proceso ikatuhárupi oiko ha ome'ẽnguévo evidencia ojehechakuaáva upéicha oikohague raka'e.
Darwin ombohape pyahu morfología ha fisiología, ombojoajukuévo peteĩ teoría biológica común: evolución orgánica teoría.
Peteĩ ñeikotevẽ ha'e va'ekue organismo-kuéra jehechakuaa ha iñemohenda ojeguerekoháicha característica, joavy ha jokupyty, ha kóva hína taxónomo campo.
Hemimo'ã oñemopyendava'ekue mymbakuéra morfología-pe.
Upéguive, ko'ã agrupación oñehesa'ỹijo oñemomorãve hag̃ua coherencia principio darwiniano ndive, descendencia común rehegua.
Homo hína upe género ha sapiens katu epíteto, mokõive ojoajúvo omboheko especie réra.
Clasificación dominante ñemohenda ojehero taxonomía Linneo mba'éva.
Célula-kuéra estructura ha función ñeikumby mba'eguasu hína opaite ciencia biológica-pe g̃uarã.
Oñemopyenda hína mba'éichapa umi órgano ha órgano sistema omba'apo oñondive yvypóra ha mymbakuéra rete ryepýpe, ha avei mba'éichapa omba'apo hikuái ha'eño.
Umi estudio fisiológico oñemboja'o'ypyva'ekue fisiología vegetal ha fisiología animal-pe, Ha katu oĩ fisiología rehegua principio ha'éva universal, ojehechakuaa'ỹ rehe mba'e organismo rehepa ojeikuaaseve hína.
Techapyrã, katuínte oñemoĩnge umi científico oñemoarandúva organismo particular-pe, taha'e mastozoología, ornitología, herpetología térã entomología, Ha katu ojeporu umi organismo oñembohovái hag̃ua ñeporandu evolución rehegua.
Umi etólogo ojepyapyva'ekue comportamiento evolución rehe ha comportamiento comprensión, selección natural ryepýpe. 
Jepéramo umi jehaperekahára oipuru biología molecular rehegua técnica específica, katuínte oñembojehe'a genética ha bioquímica método ojuehe.
Sistemática biológica hína umi oikovéva peteĩteĩ ñemboheko jeikuaave, taha'e ymaveguare ha ko'ágãgua, ha oikoveva jokupyty tiempo ohasáva ryepýpe.
Umi árbol filogénico especie rehegua ha taxón superior ojeporu ojeikuaave hag̃ua rasgo-kuéra evolución (techapyrã, característica anatómica ha molecular) ha organismo-kuéra ñemboja'o (biogeografía).
Sistemática biológica omohenda umi especie oipurukuévo mbohapy hakãngue ha'evéva.
Sistemática experimental oikuaa ha omohenda mymbakuéra ohechakuévo umi unidad evolutiva oguerekóva peteĩ especie, upéicha avei iñemomba'eguasu evolución ryepýpe.
Ehesa'ỹijo arapy biodiversidad ha organismo-kuéra.
Taxonomía hína sistemática vore ojokupytýva tema-kuéra rehe (a) ha (d) mboyvegua.
Ha katu, jeporu moderno-pe, opavave ikatu oñeimo'ã sinónimo ojoapytépe.
Heta oĩ he'íva sistemática ijeheguirei ohecha upe jokupyty oĩva tiempo pukukue, ha ikatuha filogenética sinónimo, omba'apo katuíva umi organismo-pe oñeme'ẽva jerarquía rehe.
Umi clasificación científica hína ñepytyvõ oñeñongatu ha oñemombe'u hag̃ua marandu ambue científico ha lego-kuérape.
Biología-pe, peteĩ especie hína unidad básica ñemohenda rehegua ha peteĩ organismo-pegua rasgo taxonómico, upéicha avei peteĩ biodiversidad unidad.
Avei, umi paleontólogo oipuru hikuái cronoespecie concepto, ndaikatúi rupi oñehesa'ỹijo reproducción fosil.
Opaite especie ( okápe virus) oñembohéra mokõi parte guivo, peteĩ "binomial".
Techapyrã, Boa constrictor hína peteĩva umi irundu especie Boa género-gui, ha upépe constrictor hína apíteto especie.
Avei, umi organismo oguerekóva reproducción asexual apytépe, especie reproductiva concepto ho'apaite ha peteĩteĩ umi clon hína microespecie.
Especie-kuéra ojehechámava'ekue Aristóteles época guive siglo XVIII-peve categoría fija-ramo, ikatúva oñemohenda jerarquía-pe, Ser-pegua itasãguasu.
Ko ñeikumby oñembotuichave siglo XX-pe genética ha yvypóra rehegua ecología rupive.
Ernst Mayr omopyenda va'ekue aislamiento reproductivo, Ha katu, ambue especie concepto-kuéraicha, hasy térã ndaikatúi ojehechauka.
Ko método ojeporuva'ekue, peteĩ método "clásico"-ramo oñemohenda hag̃ua umi especie, Linneo-ndive oikohaguéicha teoría evolutiva ñepyrũme. 
Mbojojaha teéramo, umi microbiólogo he'iva'ekue hikuái umi bacteria térã arquea oĩva rehegua oguerekóva ARN secuencia genética, ribosomal 16S ojojoguavéva ojoapytépe 97%, oñehesa'ỹijova'erã hibridación ADN-ADN rupive, oñemoneĩ hag̃ua ha'épa térã nahãnirĩ peteĩ especie-pegua.
Umi enfoque moderno ombojovake umi secuencia jojogua oipurukuévo método computacional.
Peteĩ base de dato, Barcode of Life Data Systems (BOLD), oguereko código de barra secuencial ADN rehegua, oguerekóva hetave 190000 especie-gui.
Techapyrã, peteĩ estudio ojejapova'ekue hongo-kuérape, umi nucleótido caracter jeikuaave ojeporukuévo especie cladística, ha oñeg̃uenohẽ umi resultado oĩporãvéva ojekuaa hag̃ua heta hongo especie, opaite umi concepto ojehechava'ekuégui.
Ha katu oĩ avei ambue oykekóva ko enfoque, oimo'ãkuévo oje'ereiha "inflación taxonómica" ha oherokuévo punto de vista iñambuéva "conservadurismo taxonómico"; omopyendakuévo oñemboja'ova'erãha umi especie ha tojehechakuaa población michĩvéva ramo especie ryepýpe, kóva he'ise rupi ikatuha ojeroike pya'eve especie oguepotámava UICN lista-pe, ha ikatu ojuhu léi ha viru oñemba'apove hag̃ua.
Umi científico he'iséramo ambue mba'e ikatúha ñamoĩ opaite especie-pe peteĩ género ryepýpe, oipuru género réra añónte omoĩ'ỹ rehe téra térã epíteto específico.
Ojeguerekovévo momarandu, ko hipótesis ikatu oñemboaje téra ojehechajey.
Peteĩ taxón ñemboja'o hetave taxón-pe, py'ỹinte ipyahúva, ojehero ñemboja'o.
Upe ñe'ẽ cuasiespecie sapy'ánte ojeporu umi entidad oñemoambue pya'évape g̃uarã, taha'e virus.
Umi anillo especie-pe, umi población ijykeregua miembro oĩva peteĩ rango de distribución katuíva ojoasa porãiterei, Ha katu umi población oĩ mombyrýva ojuehegui ndojapói upéicha.
Upévare, umi especie anular, ohechauka peteĩ apañuãi oimeraẽ especie concepto-pe g̃uarã, ipyendáva aislamiento reproductivo-pe.
Especiación oikokuaa hína oĩramo peteĩ medida de aislamiento reproductivo, peteĩ gen rehegua flujo sa'ivéva.
Umi bacteria ikatu oñombohasa plásmido umi bacteria ambue especie-gua ndive, oikehápe umi ikatúva mombyry guive ojokupytýva dominio filogenético joparápe, ha kóva ombohasy jokupyty ñehesa'ỹijo ha omokãngyve especie bacteriana.
Upe oñondivepa ñemano oguereko va'ekue heta causa, oikehápe volcán okapúva, cambio climático ha química oceánica ha atmosférica ñemoambue, ha avei oguereko efecto guasu ecología-pe, atmósfera, yvy superficie ha yvy ape árigua y.
Oĩ observador he'íva oĩha peteĩ apañuãi upe proceso de especiación ñeikumby ha upe ñeikotevẽ oĩva jeikuaa ha ñemohenda rehe.
Peteĩva umi káso clásico Norteamérica-pe hína ñakũrutũ para norte-gua oñeñangarekóva rehe, ojoasáva ñakũrutũ para California-pegua noñeñangarekóiva rehe ha ñakũrutũ listado-va; ogueruva'ekue heta ñe'ẽjovake.
Peteĩ forma ojehecharamo ojeporupaite rupi opaite miembro rehe, ha umi imitãvévape opyta herencia ramo umi variación ikatúva ou ituvakuéragui.
Omopyenda temimo'ã oĩha peteĩ jerarquía taxonómica ñemohenda oguatáva umi característica ojehechakuaáva ári ha intención ojehechaukávo umi relación natural oĩva.
Jean-Baptiste Lamarck, hembiapo Filosofía zoológica 1809-pegua  ryepýpe, ohechauka especie rehegua jokupyty, ohe'ehápe peteĩ especie ikatuha oñemoambue tiempo ohasávo, oñemomombyrykuévo pensamiento aristotélico-gui.
Upe género (género plural) ha'e peteĩ rango taxonómico ojeporúva umi organismo biológico oikovéva ha fosil-kuéra ñemohenda, ha upéicha avei virus rehegua.
Techapyrã, Panthera leo (leõ) ha Panthera onca ( jaguar), ha'e hína mokõi especie Panthera género ryepýpe.
Botánica-pegua techapyrã ha'e hína Hibiscus arnottianus, peteĩ especie Hibiscus género-gui, oúva Hawai-gui.
Umi téra oĩva hína umi ojeikuaaukáva he'iháicha Código Internacional de Nomenclatura Zoológica ha ndojehapejokóiva uperiregua decisión Comisión Internacional de Nomenclatura Zoológica (ICZN) mba'éva; téra ymaguarevéva oimeraẽ taxón-pe g̃uarã ( techapyrã, peteĩ género) ojeporavova'erã téra "ovaléva" (he'ise, ag̃agua térã oñemoneĩva), upe taxón rehegua.
Botánica-pe oĩ cocepto-kuéra ojueheguáva Ha katu oguereko etiqueta joavy.
Ha katu, oñemoneĩ heta téra (hetave ojeipota'ỹre) mokõi térã hetave género iñambuéva ojuehegui.
Peteĩ téra he'iséva mokõi mba'e ojoavýa héra homónimo.
Ha katu, peteĩ género reino ryepýpe ikatu ogueraha peteĩ téra científico ojeporúva téra genérico-ramo (térã peteĩ taxón réra ambue rango-pe) peteĩ reino oguatáva peteĩ nomenclatura código iñambuéva ári.
Techapyrã, umi reptil apytépe ( ndovevéiva), oguerekóva amo 1180 género-kuéra rupi, oĩ heta (>300) oguereko 1 especie añónte, ~360 oguereko 2 ha 4 especie rupi, 260 oguereko 5-guive 10 especie peve, ~200 oguereko 11-guive 50 especie peve, ha 27 género añónte oguereko hetave 50 especie gui.
Especie-kuéra oikéntava peteĩ género ryepýpe, upéva peteĩ mba'e arbitrario.
Umi oĩva peteĩ familia ryepýpe, téra peteĩ familia ojehecháva ojekuaapaite va'erã, ojehero ha oñemopyenda umi taxónomo oĩva rupive.
Hetave jey noñeg̃uahẽi jokupytýpe, ambue taxónomo-kuéra ndive, peteĩteĩ oñe'ẽjoavy ojoapytépe.
Michael Novacek (1986), ojuhu hesekuéra upe pocisión-pe jeýnte.
Ndaipóri mbojojaha ikatúva oikuaauka porã peteĩ clase, Ha katu mymbakuérape g̃uarã ikatu hína oñeg̃uahẽ jokupytýpe.
Botánica-pe, umi clase ko'ágã sapy'apy'ánte oñembohováke.
Jehechaporã'ỹre, ikatu oje'e umi filo rehe ha'eha organismo-kuéra aty, oñemopyendáva plan corporal ñembokatupyryvépe.
Upéicha, umi filo ikatu ojoaju térã ojei ojuehegui ojehechakuaáramo ojokupytyha oñondive térã nahanirĩ.
Budd ha jennsen he'iháicha, peteĩ filo ojehecha peteĩ caracter compartido atýicha, apaite umi representante oikovéva rupi. 
Ha katu, ipyenda rupi caracter-kuéra rehe, ndahasýi ojeporu registro fósil.
Ha katu, hasy ojeikuaa hag̃ua peteĩ fósil-pa ha'e upe filo corona aty-pegua, ohechaukava'erã rupi peteĩ caracter ha'evéva peteĩ subconjunto mba'éva corona atypeguápe.
Uperiregua tabla oipykúi upe influyente ( polémico jepe) Cavalier-Smith sistema ombojoguáramo "Plantae" Archaeplastida ndive, peteĩ aty oguerekóva Viridiplantae ha umi alga-kuéra división Rhodophyta ha Glaucophyta.
Pinophyta división ikatu ojeporu opaite umi gimnospermas-pe g̃uarã (he'ise, oikehápe cícadas, ginkgos ha gnetofitas), térã conífera-pe g̃uarã añónte, yvýpe ojehechaukaháicha.
Protista hína peteĩ taxón polifilético, ha oguereko sa'ive aceptación umi ag̃agua biólogo-pe g̃uarã ymaguarégui.
Carl Linnaeus (1707-1778) omopyendava'ekue nomenclatura biológica moderna, ko'ágã oñemohendáva umi nomenclatura  rehegua código rehe, 1735-pe.
Ary 1937-pe, Édouard Chatton omoĩnge umi término "procariota" ha "eucariota" ojoavy hag̃ua ojuehegui ko'ã organismo.
Robert Whittaker ohechakuaa peteĩ reino-ve hongo-kuérape g̃uarã.
Umi mokõi reino hembýva, Protista ha Monera, ojeroikeva'ekue umi colonia unicelular ha célula simple.
Ambue sistema-kuérape, ha'eháicha po reino rehegua sistema Lynn Margulis mba'éva, ka'avokuéra ojeroike umi yvypegua ka'avónte (Embryophyta), ha Protoctista katu oguereko peteĩ definición ipyrusuvéva. 
Umi tecnología-pegua avance microscopía electrónica-pe ombohapeva'ekue Chromista ñemboyka Plantae reino-gui.
Ipahaitépe, ojejuhuva'ekue ambue protista-kuéra ndoguerekóiva mitocondria.
Ko superreino ombohovake Metakaryota superreino-pe, ombyatykuévo ambue po reino eucariota (Animalia, Protozoa, Fungi, Plantae ha Chromista).
Cavalier-Smith ndoykekovéima Eubacteria-Archaebacteria división ha'evéva he'ihaguéicha Woese ha ambue ha oñembojeroviáva umi jehapereka ramove guare.
Cavalier-Smith nomoneĩri requisito umi taxón ha'eva'erãha monofilético ("holofilético", herateépe) oĩ porãha.
Umi estudio filogénico ñemotenondeve, ohejava'ekue Cavalier- Smith-pe ohechakuaa hag̃ua opaite umi filo oñeimo'ãva'ekue arquezoos (he'ise, eucariota, ymave amitondriado) ndoguerekovéimi raka'e mitocondría, ha upéicha oñemoambue orgánulo pyahúpe: hidrogenosomas.
Oñemopyendakuévo ARN estudio-kuérape, Carl Woese oimo'ãva'ekue tekove ikatuha oñemboja'o mbohapy hedápe ha he'i hesekuéra oĩha modelo-ramo umi "mbohapy reino primario mba'éva" térã modelo "urkingdom".
Woese omboja'o umi procariota-pe (ambue ñemohendápe hérava'ekue Reino Monera) mokõi atýpe, hérava Eubacteria ha Archaebacteria, oñemopyedahápe ojoavyha genéticamente mokõive aty ojoavyháicha oimeraẽve ha'ekuéra ha opaite umi eucariota.
Omboguapy hikuái umi aty monofilético añónte oñemoneĩva'erãha rango formal-ramo peteĩ ñemohenda ryepýpe ha, jepéramo ko enfoque ndaha'éiva'ekue práctico (oikotevẽva "heta umi eucariota reino"), ko'ágã ikatuha oñemboja'o umi eucariota "sa'ive umi aty ha'evévape ikatúva hína monofilético memẽ".
Omboja'o umi eucariota poteĩ "supergrupo-pe"-pe jey.
Oñeimo'ã umi ka'avokuéra mombyryve guive ojokupytyha umi mymba ha hongo-kuéra ndive.
Pa argumento noirĩva hendive apytépe oĩ ha'eha parásito intracelular obligado-va ndoguerekóiva metabolismo ha ndaikatúi heñóijeyjey okahápe peteĩ célula huésped-gui.
Umi mokõi oĩ raẽvéva hína microorganismo procariótico, térã hetaveháicha organismo unicelular, umi célula oguerekóva peteĩ núcleo osẽvaíva térã ndojáiva membrana rehe.
Umi halófito, organismo hekovejeráva tenda he'ẽ jukývape, ha umi hipertermófilo, organismo hekojeráva umi tenda hakuvévape, techapyrã oĩ Archaea.
Umi cianobacteria ha micoplasma hína bacteria techapyrã oĩva.
Evolución hína, upe ñemoambue oĩva umi característica hereditaria-pe población biológica mba'éva, umi generación pukukue.
Evolución oiko ag̃a umi proceso evolutivo taha'e selección natural (oikehápa evei sexo jeporavo) ha deriva genética omba'apóramo ko variación ári, ojapóva umi característica oĩva ndojehecharamóvei térã ojehecharamo peteĩ población ryepýpe.
Evolución rehegua teoría científica selección natural rupive oñemoheñói va'ekue Charles Darwin ha Alfred Russel Wallace rupive siglo XIX mbytépe ha oñemboguapypaite Darwin arandukápe, Especie-kuéra Reñói.
Upéicha, umi generación oúvape, ikatuve hína peteĩ población-pegua miembro-kuéra oñemyengoviakuaa tuvakuéra dscendiente rehe, oguerekóva característica oykekóva ichupe, ohejava oikovejeývo ha heñóijey upe entorno imba'évapevoi.
Registro fósil-pe ojeroike peteĩ progresión grafito biogénico temprano guive umi fósil microbiana estera-pegua peve ha umi organismo multicelular fosilizado.
Ohekava'ekue peteĩ explicación umi fenómeno natural rehegua, física léipe he'iháicha omopeteĩva opavave mba'e ojehechávape ha noikotevẽiva nipeteĩ categoría natural térã arapýregua ñemohenda ha'evéva.
Clasificación biológica ombohekova'ekue Carl Linnaeus ary 1735-pe, ohechakuaa va'ekue upe naturaleza jerárquica umi especie jokupyty ojoapytépe rehegua, Ha katu omomba'eguasu gueteri umi especie fija-pe, peteĩ plan divino ryepýpe.
Ko'ã temimo'ã ojehechavaiva'ekue umi naturalista rehe, he'íva hikuái ñeimo'ãreínteha ha ndoguerekói empirísmo jeykeko.
Oguereko nunga va'ekue influencia hembiapo hérava Población rehegua principio ensayo (1798) Thomas Robert Malthus mba'éva, Darwin he'iva'ekue upe población akarapu'ã oguerahátaha peteĩ "tekovérehe ñeñorairõ", oikovehápe umi variación favorable ha oĩ katu omanombaitéva.
Darwin omboguatava'ekue teoría "selección natural" 1838 guive ha ohai hína raka'e "aranduka guasu" ko tema rehegua ha upéramo guare Alfred Russel Wallace oguerahauka ichupe peteĩ versión aimete upe teoría joguahaite 1858-pe.
Upevarãite, Darwin omboguata teoría sapy'agua gueteri pangénesis rehegua.
Ikatu hag̃uaichã oñeme'ẽ peteĩ exolicación mba'éichapa heñói ko'ã variante pyahu, De Vries omboguata peteĩ teoría mutación rehegua ogueraháva peteĩ ruptura temporal-pe umi omboajéva Darwin teória evolución rehegua ha umi biometrista ojokupytýva Vries teoría rehe.
ADN estructura jeikuaauka James Watson ha Francis Crick mba'éva Rosalind Franklin ñepytyvõme 1953-pe, ohechauka peteĩ mecanismo físico herencia-pe g̃uarã.
Ary 1973-pe, Theodosius Dobzhansky biólogo evolutivo ohai va'ekue "mba'evete biología ryepýpe ndoguerekói sentido, ndaha'éiramo evolución rekorãme", ohechauka rupive opavavépe jokupyty oĩva upe ñepyrũrãme ha'eteva'ekue mba'e ojokupyty'ỹva peteĩ cuerpo oguerekóva conocimiento explicativo hekopete ohechaukáva ha omombe'u heta mba'e ojehechakuuaáva tekove rehegua ko arapýre.
Upe conjunto oĩhaichaite umi rasgo ojehechakuaáva guive ombohekóva estructura ha peteĩ organismo comportamiento ojehero fenotipo.
Techapyrã, piel bronceada oiko hína upe jokupyty oĩva peteĩ yvypóra genotipo ha kuarahy jopekuégui; upévare, pe bronceado ndovái yvypóra ra'ykuéra rehe.
ADN hína peteĩ biopolímero ipukúva oñemohendáva irundy ñemopyenda rehe.
Peteĩ ADN molécula vorekuéra, ombohekóva peteĩ unidad funcional añóite ojehero gen; hetáichagua gen oguereko hetaichagua ñemopyenda secuencia. 
Oiméramo ADN secuencia peteĩ locus-pe iñambue individuo apytépe, umi forma oĩvaguive ojehero alelo.
Hakatu, ko jokupyty oĩva peteĩ alelo ha peteĩ rasgo oiko ambue kásope, hetave hína umi rasgo ijetu'uve ha oñeñangareko rasgo loci cuantitativo rupive (heta gen ojokupytýva).
Cromatina ohechaukáva ADN metilación, umi bucle metabólico hekokuaáva, umi gen ñemokirĩrĩ ARN interferencia rupive ha umi proteína ñemohenda tridimensional (taha'e priones) ha'e hína área-kuéra ojejuhuhaguépe herencia epigenética sistema organismo ryepýpe.
Techapyrã, herencia ecológica nicho jejapo proceso rupive ojekuaa hína mba'e ojejapo jeyjeýva rupive umi organismo rehe oikohápe.
Jepéramo ojeroike katui variación pyahu upe gen rehegua flujo ñemoambue rupive, hetave hína upe genoma vore peteĩ especie-pegua ojojogua opavave umi individuo especie-pegua ndive.
Peteĩ vore ha'evéva variación genotípica-pegua peteĩ población-pe oiko hína variación genotípica oĩ rupi.
Variación okañy peteĩ alelo pyahu ohupytývo ñemopyenda punto, okañynguévo población-gui térã oñemoambuetévo alelo ancestral.
Oiko jave mutación, ikatu omoambue peteĩ gen producto, ohapejoko gen jeiko térã ndoguerekói nipeteĩ efecto.
Umi gen copia oĩvéva ha'e hína fuente ha'evéva materia prima oñekotevẽvagui, heñóive hag̃ua gen pyahu.
Ikatu heñói gen pyahukuéra peteĩ gen ancestral guive peteĩ copia heseguaitéva iñambue ha oguereko función pyahu.
Umi gen pyahukuéra rehegua generación ikatúva avei ogueroike heta gen-pegua parte michĩva reñói jey, ha ko'ã fragmento uperire ojoajujey jey omohenda hag̃ua combinación pyahu oguerekóva avei función pyahu. 
Upe joajujey jey ha ñemohenda jey nomoambuéi frecuencia alélica, Ha katu omoambue umi alélo ojokupytýva oñondive, ha upépe omoheñói descendencia pyahu alelo-kuéra combinación pyahu rehe. 
Upe costo oguereko'ypýva hína umi especie oĩva sexualmente dimórfica umi mokõigui peteĩnte ikatu imemby.
Ha katu, reproducción sexual ha'e hína reproducción rehegua medio ojehechavéva umi eucariota ha organismo multicelular apytépe.
Gen ñembohasa umi especie ojoapytépe ojeroike hína organismo híbrido ñemohenda ha gen horizontal ñembohasa.
Oikomava'ekue gen bacteria horizontal ñembohasa eucariota-pe, taha'e levadura Saccharomyces cerevisiae ha saporo-pegua gorgojo adzuki Callosobruchus chinensis.
Hetaichagua rasgo ome'ẽ hetaichagua supervivencia papapy ha reproducción (aptitud diferencial).
Upévare, ikatuve hína umi organismo oguerekóva rasgo ome'ẽva peteĩ ventaja umi competidor ári, ombohasa umi rasgo ambue generación oúvape umi oguerekóvavoi rasgo rovai ome'ẽva ichupe peteĩ ventaja.
Concepto ha'evéva selección natural rehegua hína upe aptitud evolutiva peteĩ organismo mba'éva.
Techapyrã, peteĩ organismo ikatúramo oikove porã ha heñói pya'eve jey, Ha katu descendencia oguerekóva michĩeterei ha ikangy oikove hag̃ua, ko organismo oipytyvõ'imíta genéticamente umi generación oúvape, ha upévare, oguerekóta peteĩ actitud ikangýva.
Rasgo rehegua techapyrã ikatúva omongakuaáve aptitud hína jeikokuaáve ha reñói retave.
Ha katu, jepéramo upe jeporavo rape oñemoambuéramo kóicha, umi rasgo okañyva'ekue ymave ikatu naheñóiveima upeichaite jey (ehecha Dollo léi). 
Tenonderã jeporavo direccional, ha'e hína rasgo tiempo pukukuépe ñemoambue valor promedio-pe; techapyrã umi organismo okakuaa mbeguekatu.
Ipahaitépe, jeporavo estabilizador-pe oĩ peteĩ jeporavo valor extremo rovái, mokõive extremo-pegua rasgo mba'éva, ha upéva ogueru hína ñemoambue sa'ive valor promedio jerére ha sa'ive diversidad.
Ko naturaleza rehegua ñeikumby tuichakue oheja umi científico-pe omoirũvo imbaretekue ha oñondive ojapóva jeporavo natural.
Ha katu, recombinación papapy sa'i (hetavéramo mokõi evento peteĩteĩ cromosoma peteĩteĩ generación rupive).
Peteĩ alelo-kuéra aty katuínte herencia-va peteĩ atýpe ojehero haplotipo.
Ko deriva opyta hína peteĩ alelo ipyendávo, taha'e okañynguévo población-gui térã omyengoviakuévo ambue alelo-kuéra oĩhaguéicha.
Evolución molecular teoría neutral, omopyenda opaite evolución ñemoambue hína resultado oĩva mutación neutral  rehegua fijación, osẽva deriva genética-gui.
Ha katu, peteĩ versión ipyahuvéva ha ojeykeko porãvéva ko modelo-gui ha'e hína teoría aimete neutral, peteĩ mutación ikatúva neutral peteĩ población michĩva ryepýpe, ndaha'éi katuete neutral peteĩ población guasúpe.
Peteĩ población-pegua individuo papapy ndaha'éi crítico, Ha katu peteĩ medida ojekuaáva población oĩva tuichakuére.
Umi gen rehegua flujo oĩpa térã ndaipóri omoambue katui evolución rehegua curso.
Ko argumento presión ojoavýva rehegua ojeporu heta tiempo ojepe'a hag̃ua posibilidad oĩva evolución rehegua tendencia interna, era molecular ombopyahu jey peve interés oguerekóva evolución neutral rehe.
Techapyrã, umi sesgo oĩva mutación-pe ojehero katui umi codón jeporu modelo-pe.
Hetaichagua sesgo de inserción upe taxón ojoavýva ñembogue rovake ikatúva oporogueraha hataichagua genoma evolución-pe.
Pensamiento contemporaneo umi sesgo de mutación refleja rembiapo, ohechauka peteĩ teoría ojoavýva Haldane ha Fisher mba'évagui.
Umi organismo ikatu avei ombohovái jeporavópe ojoykekokuévo ojuehe, katuínte oipytyvõ umi pariente oguerekóvape térã oikekuévo peteĩ simbiosis oipytyvõva mokõivépe.
Macroevolución oho hína upe evolución oikóva especie ryepýpe térã hi'arive, ojekuaave especiación ha extinción; upéva aja microevolución oho hína umi evolución ñemoambue michĩvéva peteĩ especie ryepýpe térã población, ojekuaave alelo ha adaptación ñemoambue.
Ha katu, macroevolución-pe, umi rasgo opaite especie-pegua ikatu oñemomba'eguasu.
Peteĩ concepto ojejavy katuíva hína evolución oguerekoha jehupytyrã, apopyrã tapepukurã térã peteĩ tendencia "akãrapu'ã gotyo", oje'eháicha umi creencia-hápe taha'e ortogénesis ha evolucionismo; Ha katu, jahechaporarãmo, evolución ndoguerekói peteĩ jehupytyrã tapepukurã ha ndoguerekói complejidad guasueterei.
Avei, ñe'ẽ adaptación ikatu oho hína peteĩ rasgo mba'eguasúva peteĩ organismo jeikoverã.
Peteĩ rasgo adaptativo hína upe organismo akãrapu'ãregua patrón aspecto ohejáva térã ombohetavéva probabilidad upe organismo oikovévo ha heñóijeývo. 
Ambue techapyrã avei ojehecharamóva hína umi bacteria Escherichia coli ombohapéva capacidad oipurúvo ácido cítrico nutriente-ramo peteĩ experimento rapepukupeguápe, Flavobacterium ombohapéva peteĩ enzima ipyahúva ohejáva ko'ã bacteria-kuéra okakuaa umi subproducto-pe nailon apópe ha yvypegua bacteria Sphingobium ojapóva peteĩ tape metabólico ipyahuetéva ombyaíva pesticida sintético pentaclorofenol.
Upévare, umi estructura oguerekóva hyepýpegua organización heseguáva ikatu oguereko función iñambuéva umi organismo ojokupytývape.
Ha katu, opaite organismo oikovéva oĩ rupi jokupytýpe ikatu peve, avei umi organo ha'etéva ndojojoguaiha, taha'e artrópodo resa, calamar ha vertebrado-kuéra, térã umi extremidad ha artrópodo pepo ha vertebrado-kuéra, ikatúva oguereko característica ojuehegua, gen ojojoguáva ombohekóva ensamblaje ha función oguerekóva; kóva héra homología ipypukúva. 
Umi techapyrã ryepýpe oĩ pseudogenes, tesa rembyre ndoikóiva umi pira ohecha'ỹva oikóva cueva iñypytũva ryepýpe, pepo umi guyra oveve'ỹvape, cadera kangue ballena ha mbóipe, ha rasgo sexual umi organismo heñoiva reproducción asexual rupive.
Peteĩ techapyrã hína jakare africano Holaspis guentheri, oguereko peteĩ akãpe okañy hag̃ua kuarahárupi, jahechakuaaháicha ñamañáramo umi heseguavakuéra rehe.
Avei ambue techapyrã oĩ glucólisis rehegua enzima ha xenobiótico rehegua metabolismo reclutamiento umi xenobiótico mba'éva ikatu hag̃uaicha omba'apo proteína estructural-ramo hérava cristalina, umi organismo resa lente ryepýpe.
Ko'ã estudio ohechauka upe evolución ikatuha omoambue ñemoheñói oñembohape hag̃ua estructura pyahu, taha'e estructura ósea embrionaria heñóiva ambue mymba mandíbula-pe, oñemohenda rãngue apysa mbytépe umi mamífero-pe.
Ko'ã ñemoambue segunda especie-pe, katu, omoheñói adaptación pyahu primera especie ryepýpe.
Techapyrã, oĩ peteĩ jeykeko mbarete ka'avo ha hongo micorrízico ojoapytépe okakuaáva hapópe ha oipytyvõ ka'avokuérape oipyte hag̃ua nutriente yvýgui.
Avei oñemboguata jokupyty mbarete umi organismo ojuehegua ojoapytépe.
Ko'ápe, umi célula somática ombohovái umi señal ha'evévape he'íva chupekuéra okakuaapava'erã, opyta oĩháicha térã omano.
Oĩ héta forma ikatuháicha ojehero "especie".
Jepéramo oĩ heta diversidad especie rehegua concepto, ko'ã concepto ikatu oñemohenda peteĩva umi mbohapy enfoque filosófico-pe: mestizaje, ecológico ha filogenético.
Jepéramo ijeporu kakuaa ha hetágui, BSC, ambuéicha, avei oguereko apañuãi, techapyrã, ko'a concepto ndaikatúi ojeporu umi procariota-pe, ha kóva ojehero especie-kuéra apañuãi.
Gen rehegua flujo ikatu omombegueve ko proceso, omosarambikuévo variante genética ambue población-pe avei.
Ko kásope, umi especie ojokupytýva ikatu ojoasa katui, Ha katu umi híbrido ojeporavóta ojohe'ỹguápe ha umi especie katuínte ojoavýta.
Especiación ojehechakuaa heta jey taha'e laboratorio oñeñangarekóva rekopýpe (ehecha especiación experimento laboratorio-pegua) naturaleza-peguáicha.
Ojehechavéva hína mymba-pe ha'e especiación alopátrica, oikóva población oĩva tenda mombyry ñepyrũrãme, taha'e hábitat térã migración fragmentación. 
Especiaciación Mokõiháicha hína especiación peripátrica, oikóva peteĩ organismo rehegua población michĩva opyta ha'eño peteĩ entorno pyahúpe.
Especiación mbohapyha hína especiación parapátrica.
Hetavejey kóva oiko oĩ jave ñemoambue guasu upe ambiente-pe, hábitat ryepýpe especie parental mba'éva.
Mestizaje contra-pe jeporavo población parental hi'andukuaáva metal-kuérape, ojapo peteĩ ñemoambue sa'i sa'íva ka'avo imbaretéva metal renondépe floración tiempo-pe, ha upéva omboheko aislamiento reproductivo oĩhaguéicha.
Ko mba'e ndojehecha katuíri, ha upéva avei ojapo peteĩ cantidad gen rehegua flujo sa'íramo jepe ikatu ombogue umi diferencia genética peteĩ población vore ryepýpe.
Kóva ndaha'éi común umi mymba apytépe, umi mymba híbrido ha'e rupi estéril.
Kóva oheja umi cromosoma peteĩteĩ especie parental-pegua omohendávo par ojueheguáva meiosis aja, umi cromosoma peteĩ teĩ túva rehegua oĩma representado peteĩ par rupive.
Upévagui, cromosoma-kuéra ojo'áva peteĩ especie ryepýpe ikatu peteĩ causa común aislamiento reproductivo rehegua, cromosoma oĩvagui papapy mbytete ojo'áva, ndojokupytymo'ãi ojoasáramo umi organismo ndojo'áiva.
Aimete opavave umi mymba ha ka'avo especie oikova'ekue yvy ape ári ko'ágã ndaiporivéima, ha extinción amalicia opavave especie destino paha.
Jepéramo extinción oñeimo'ãva hetave 99% opaite especie peteĩ jey oikóva'ekue yvy ape ári, oñeimo'ã 1 billón especie ojejuhu gueteri ko'ágã yvy ape ári ha ojehechauka peteĩ milésima parte 1%-gui.
 Evidencia guasu ymaguareve oĩva yvy ape ári ha'e hína 3.500 millón ary rupi, era Eoarchean aja peteĩ corteza geológica oñepyrũ rire solidificación Eón Hadeano fundido mboyvegua. 
Oñeñe'ẽ rire umi australiano jejuhúre Stephen Blair Hedges ohai va'ekue: "Oiméramo tekove iñapysẽ pya'eterei yvy ape ári, upéicharamo ikatu común hína arapy ryepýpe".
Umi estimación oĩva especie-kuéra papapy yvy ape ári ikatu hína 10 millón ha 14 millón rupi, upévagui oñeimo'ã 1,9 millón rupi ojeheromava'ekue ha 1,6 millón oñembokuatiáma peteĩ base de dato central-pe ko'ágã peve, ha opyta amo 80% rupi ne'ĩrava ojeikuaauka.
Umi organismo-kuéra descendencia común oñeimo'a'ypyva'ekue irundy mba'e ndahasýiva organismo ári: ñepyrũrã, oguereko distribución geográfica ndoguerekóiva explicación adaptación local rupive.
Irundyha, umi organismo ikatu oñemohenda ojeporukuévo ko'ã jojoguaha peteĩ aty anidado jerarquía ryepýpe, ojoguáva peteĩ árbol genealógico-pe. 
Ko punto de vista ojehecha'ypy hína peteĩ Darwin remimo'ãme upéi ojehejareiva'ekue.
Oñembojojakuévo umi especie-pegua anatomía moderna ha oguémava, paleontólogo-kuéra ikatu oheja hemimo'ã umi especie linaje rehegua.
Ramovénte, upe ascendencia rehegua evidencia común ou hína bioquímica jojoguaha jeikuaavégui organismo ojoapytégui.
Umi célula eucariota heñói va'ekue ojapo 1.600 ha 2.700 millón ary rupi.
Ambue organismo-kuéra ñemokõ cianobacteria reheguáva ombohape cloroplasto ñemoambue alga ha ka'avópe.
Jasyteĩ ary 2016-pe, umi científico omomaranduva'ekue, ojapoha amo 800 millón ary rupi, peteĩ ñemoambue sa'ivéva peteĩ molécula añóme hérava GK-PID ikatu raka'e oheja umi organismo ohasa organismo unicelular-gui organismo pluricelular-pe.
Oñemopyenda heta factor omoñepyrũva'ekue Cámbrico explosión, oikehápe avei oxígeno ñembyaty atmósfera-pe, oñepyrũva fotosíntesis-gui.
Jeporavo artificial hína jeporavo intencional rasgo rehegua, peteĩ organismo población-pe.
Umi proteína oguerekóva propiedad mba'eguasúva oñemoambue mutación jere jeyjey rupive ha jeporavo (techapyrã, enzima oñemoambuéva ha anticuerpo pyahu), peteĩ proceso hérava evolución dirigida rupive.
Umi cría hetaichagua población-pegua ko pira ohecha'ỹva mba'éva omoheñói heta cría ohecháva, oiko rupi hetaichagua mutación umi población ha'eñóvape, iñambueva'ekue hetaichagua cueva-pe.
Heta yvypóra mba'asy ndaha'éi fenómeno estadístico reínte, Ha katu ikatu ohasajey evolución rehe.
Ikatu hína ñaime antibiótico oĩva guive jeporu paha rovaképe ha evolución rape ñeimo'ã ha evolución capacidad umi ñande patógeno-kuéra mba'éva ha estrategia ñembohape pyahu oñemombegueve hag̃ua téra oñemboykete, oikotevẽ ñemoarandu pypukuve umi mba'e hasyetéva ogueraháva evolución peteĩ nivel molecular-pe. 
Oipuru evolución rehegua estrategia omohesakã hag̃ua apañuãi ingeniería rehegua hasyvéva.
Ambue tetãme, katuínte Estados Unidos, ko'ã apañuãi oĩva ciencia ha jeroviapy ojoapytépe, omombareteve ko'ágãgua controversia oĩva creación-evolución, jeroviapy rehegua apañuãi ipyendáva política ha tekombo'épe. 
Scopes juicio-pegua decisión ary 1925-pe ojapo ko tema-gui tojehecharamo umi biología-pegua aranduka secundaria estodounidense-pegua, peteĩ generación pukukue, uperiréma oñemoĩngejey ha oñeñangareko legalmente hese Epperson decisión rupive v. Arkansas ary 1968-pe.
Jeporavo natural hína upe supervivencia ha reproducción ojoavýva individuo-kuera mba'e ojoavy rupi fenotipo-pe.
Oĩ variación opaite umi organismo población-kuéra-pe.
Peteĩ genoma entorno-pe ojeroike hína biología molecular célula ryepýpe, ambue célula, ambue individuo, población, especie, upéicha avei entorno abiótico.
Jeporavo natural ha'e hína biología moderna piedra angular.
Jeporavo natural rehegua concepto iñapysẽva'ekue peteĩ teoría herencia rehegua ovaléva ndaipóri rupi, Darwin ohai ypýramo guare hembiapo, ciencia oĩva omboguatáitiva'erã raka'e genética rehegua teoría moderna.
Umi argumento clásico oñemoĩnge jey va'ekue siglo XVIII-pe Pierre Louis Maupertuis ha ambue rupive, oĩhape avei Darwin jarýi, Erasmus Darwin.
Ko teoría ohuýtyva'ekue éxito omombaýva conciencia upe tiempo geológico-pegua ha ombohape umi ñemoambue michĩramo jepe, noñeñandúiva, ha umi generación oúvape ikatu ogueru consecuencia umi especie oĩvape escala.
Oĩ va'ekue jehairapépe "aranduka guasu" ohechauka hag̃ua ijehapereka upe naturalista Alfred Russel Wallace oikumbyva'ekue ñepyrũmbýramo ha omombe'u peteĩ ensayo-pe oguerahaukáva Darwin-pe oguerahaukajey hag̃ua Charles Lyell-pe.
Edición mbohapyhápe ary 1861-pe, Darwin ohechakuaa va'ekue oĩha ambue avei, taha'e William Charles Wells 1813-pe ha Patrick Matthew 1831-pe, omopyedama va'ekue upeichagua remimo'ã, Ha katu noñemboguatái va'ekue ni ndojekuaaukái umi aranduka científica ojehecharamovévaramo.
Peteĩ jehaipy oguerahaukava'ekue Charles Lyell jasyporundy ary 1860-pe, Darwin ombyasy " jeporavo natural" término jeporu, ha oipuruseve "preservación natural". 
Hatatu, jeporavo natural ijetu'ugueteriva'ekue mecanismo-ramo, heta hendápe ojehechava'ekue ikangyetereiha ome'ẽ hag̃uã explicación umi organismo oikovéva característica rango, ha heta hendápe avei umi evolución oguerohorýva omoĩ resistecia naturaleza-pe "noñembohapéiva" ha ndaha'éi progresivo, peteĩ ñembohovái ojekuaavéva hína ha'e impedimento mba'eguasuvéva umi temimo'ã oñemoneĩ hag̃uã.
Siglo XX- pegua integración principio rupive evolución rehegua, Mendel léi herencia ndive, ojeheróva síntesis moderna, katuínte umi científico omboaje jeporavo natural.
J. B. S. Haldane omoĩnge concepto "mboýpa" jeporavo natural rehegua.
Ha katu, jeporavo natural "ndohechái" jahecháramo umi ñemoambue oikóva fenotipo-pe ikatu ome'ẽ peteĩ ventaja reproductiva ndoikeihápe ha upe rasgo-pa ikatu herencia térã nahánirĩ.
Oiméramo umi rasgo oñeme'ẽva ko'ã individuo-pe ha'e peteĩ ventja reproductiva ha'épa avei hereditario, he'ise, ojerova túvagui ta'ýrape, oĩta peteĩ reproducción diferencial, he'ise, peteĩ vore tuichamiẽva tapiti rehegua térã alga ikatupyrýva generación oúvape.
Kóva ha'ete oguerekóva peteĩ propósito, Ha katu jeporavo natural-pe ndaipóri jeporavo intencional.
Kóva ome'ẽva'ekue umi polilla isa'y hũvape peteĩ oportunidad iporãvéva oikove hag̃ua ome'ẽjeývo ita'yrare hũjeýva, ha 50 arýpe año ojejapyhy rire polilla hũva, aimete opavave umi polilla Manchester industrial-pegua hũ memeva'ekue.
Peteĩ organismo oikóramo jepéramo upe mitad oikóva ambue hesegua especie, ha katu oguereko heta descendiente oikovéva okakuaapa peve, umi gen ojehechavéma población okakuaapáva apytépe upe generación oúvape.
Ojejapova'erã peteĩ joavy upe concepto he'íva "supervivencia del más apto ha "aptitud ñemomorãve".
Haldane ohenói ko proceso-pe "ñemoambue" térã, ndahasýive biologíape, kóva héra "fijación".
Upe probalidad oikóramo peteĩ mutación oguerekóva beneficio ambue miembro peteĩ población-pegua, oĩ hína dependiente upe papapy total repetición upe variante-peguagui.
Ko experimento-pe, "aptitud ñemomõrave" oĩ hína dependiente upe papapy repetición ojapova variante ojehecha hag̃ua peteĩ variante pyahu ikatúva okakakuaa ambue región fármaco hetavehápe.
Experimento clásico evolución rehegua tape pukúpe E.Coli Richard Lenski mba'e hína techapyrã oĩva peteĩ entorno ha'evévape g̃uarã adaptación ("estado físico ñemomorãve" "apto jeikoverã" aja).
Jeporavo discruptiva sa'i ojehecháva avei omba'apo transición período aja upe modo actual oĩ jave subóptimo, Ha katu ombyai upe rasgo heta dirección gotyo.
Oĩ ambue biólogo ohechakuaáva mokõi tipo: viabilidad jeporavo (térã jeikoverã), omba'apóva oĩve hag̃ua peteĩ organismo-pe g̃uarã jeikoverã probabilidad, ha fecundidad jeporavo (fertilidad térã reproducción), omba'apóva ombohetave hag̃ua reproducción rehegua tasa, oñeme'ẽva jeikoverãme.
Parentesco jeporavo ha intragenómico apañuãipe, upe gen jeporavo ome'ẽ é peteĩ explicación oĩporãvéva proceso subyacente-pegua.
Jeporavo ecológico hína jeporavo natural oimeháichagua medio rupive ndaha'éiva selección sexual, taha'e parentezco jeporavo, competencia ha infanticidio.
Ha katu, oĩ ambue especie-pe, pareja jeporavo ojapo hína macho añónte, taha'e ambue pira Syngnathidae familia-pegua.
Penicilina heñói'ypy guive 1928-pe, antibiótico-kuéra ojeporuva'ékue ojehapejoko hag̃ua bacteria rehegua mba'asy.
Variación genética osẽ hína mutación-gui, recombinación genética ha cariotipo ñemoabuégui (papapy, forma, tuichakue ha cromosoma-kuéra interna ñemohenda).
Ha katu, oĩ heta mutación ADN-pe ndoguerekóiva código ha oguereko efecto ivaíva.
Ñemoambue ko'ãvape, py'ỹinte oguereko efecto guasu individuo fenotipo ári omohenda rupi función ambue gen oguerekóva.
ko'ã mutación ome'ẽramo resultado-ramo aptitud mbareteve, jeporavo natural omomorãve ko'ã fenotipo ha rasgo pyahu oñemosarambi población ryepýpe.
Ha katu, oĩ especie concepto ryepýpe umi híbrido ojeporavóva contra-pe, ohapejokóvo aislamiento reproductivo evolución, apañuãi ohechakuaa va'ekue Darwin.
Fenotipo oñemopyenda hína peteĩ organismo composición genética rupive(genotipo) ha upe organismo oikoha jere.
Techapyrã hína umi antígeno oguerekóva tuguy tipo ABO yvyporakuérape, mbohapy alelo oguerekohápe ipoguýpe fenotipo-pe.
Ko proceso ikatu ohove hese oñemopyenda peve alelo ha opaite población oipuru fenotipo ojeporukuaavéva.
Jeporavo estabilizador oñongatu umi caracterítica genética funcional, taha'e umi gen omohendáva proteína térã secuencia reguladora, tiempo pukukue presión selectiva rupive, umi variante oĩvaíva contra-pe.
Ambue jeporavo equilibrado forma oĩva, nome'ẽi resultado-ramo ñemopyenda, Ha katu ojokónte peteĩ alelo frecuencia intermedia-pe, peteĩ población-pe.
Variación alélica ñeñangareko ikatu avei oiko jeporavo disruptiva térã diversificadora rupive, ouporãva genotipo-pe ha ojei promedio-gui oimeraẽ dirección-pe (he'ise, ojoavýva sobredominancia-gui), ha ikatu hína osẽ peteĩ distribución bimodal, rasgo-kuéra valor-gui.
Ha katu, peteĩ período rire ndaiporihápe mutación pyahu, ko'ã tendapegua variación genética oñembogue deriva genética rupive.
 Mokõive proceso rsultado oĩporãvéva, katuínte oĩ dependencia-gui taha'e mutación genética pya'ekue ha jeporavo natural mbaretekuégui, ha'éva peteĩ función oĩvaíva rehegua osẽháme mutación.
Ko reorganización jeikojey katu mokõi alélo apytépe, oĩ jokupyty joavýpe mombyrykue oĩva ojuehegui rehe.
Peteĩ barrido selectivo hatãvagui osẽ peteĩ genoma región upe haplotipo ojeporavóva positivamente (elelo ha yjykeregua) ha'e hína, ha'ekuéra añóite oikovéva población-pe. 
Fondo jeporavo ojoavy hína barrido selectivo-gui.
Filósofo Daniel Dennett ñe'ẽme, "Darwin remimo'ã hína peteĩ peligro" evolución jeporavo natural rupive hína peteĩ "ácido universal", ndaikatúiva ojehapejoko nipeteĩ mba'yry térã contenedor-pe, pya'e opoirupi ichugui, ha oñembohape umi región ipyrusuveha jerére.
Ko'ã condición ha'e: heredabilidad, tipo variación ha competencia sa'i recurso oguereko rupi.
Herbert Spencer ha eugenesia oykekóva Temimo'ã Francis Galton mba'éva jeporavo natural ohove mante va'erã katuete, ombohapéva jeikuaave arandu ha civilización rehegua, ha'e va'ekue justificación colonialismo-pe g̃uarã, eugenesia ha darwinismo social. 
Upe temimo'ã racial ñande estado ñemopyendáramo heta mba'éma ojapo ko sentido-pe.
Techapyrã ojehecharamovéva psicología evolutiva mba'éva, henonde pukúmava umi tembiapo'ypy Noam Chmsky mba'épe ha uperiréma avei Steven Pinker, ko tembiapo hína peteĩ hipótesis he'íva yvypóra apytu'ũ oñemohendaha oikumby hag̃ua umi regla gramatical lenguaje natural rehegua.
Ohechakuaa umi organismo (guisante Ka'avo) oguereko herencia-ramo umi rasgo rupive "herencia unidad" okañymbýva.
Umi gen estructura ha función, variación ha destribución ojeikuaave hína célula contexto ryepýpe, avei organismo( techapyrã, dominancia) ha peteĩ población contexto rupive.
Umi proceso genético oiko hína jokupytýpe ijere ndive ha organismo tembiasakue rupive oguereko hag̃ua influencia akãrapu'ã ha comportamiento ári, py'ỹinte ojeheróva naturaleza crianza contra-pe.
Genética-pegua ciencia moderna, ohekáva oikumby ko proceso, oñepyrũ fraile agustino Gregor Mendel rembiapo rupive, siglo XIX mbytépe.
Léi mokõiha ha'e avei Mendel oikuaakama va'ekue.
Peteĩ teoría popular siglo XIX-aja, oĩva Especie-kuéra reñói ryepýpe Charles Darwin mba'éva 1859-pegua, ha'e hína herencia combinada: temimo'ã he'íva umi individuo oguereko herencia-ramo mokõive ituvakuéra rasgo michĩmi jepe.
Ijehaipy "Versuche über Pflanzenhybriden" ("ka'avokuéra hibridación rehegua experimento"), ojehechaukava'ekue 1865-pe Naturforschender Verein-pe (Naturaleza jehaperekarã Atyguasu) Brünn-pe, Mendel ohai umi herencia rehegua patrón, ambue rasgo guisante ka'avópe ha oikuaaka matemática rupive.
William Bateson, Mendel rembiapo oykekóva, omboheko ñe'ẽ genética 1905-pe ( teroja genético, oúva griego ñe'ẽ  genesis—γένεσις, "reñói", ou hína tero mboyve ha ojeporu'ypeva'ekue peteĩ sentido biológico 1860-pe).
Umi 11 ary ohasava'ekue ryepýpe, ojuhu kuñanguéra oguerekoha cromosoma X añónte ha kuimba'ekuéra oguereko X ha Y.
James Watson ha Francis Crick omopyenda hikuái ADN estructura 1953-pe, oipurukuévo cristalografía rembiapo rayos X rehegua Rosalind Franklin ha Maurice Wilkins mba'éva, ohechaukáva ADN oguerekoha peteĩ estructura helicoidal ( he'ise, sacacorcho joguaha).
Estructura avei ome'ẽva'ekue peteĩ método ndahasýiva replicación -rã: umi hebra ojeíramo ujuehegui, ikatu ojejapojeyjey hebra pyahu ojokupytýva ambuépe g̃uarã, ojehechakuévo hebra mboyvegua función rape.
Uperire arykuéra oúvape, umi científico oñeha'ãva'ekue oikumby hikuái mba'éichapa ADN oguereko control proteína producción proceso ári.
Comprensión molecular pyahu herencia rehegua ogueru hendive jehapereka katui tuichaháicha. 
Peteĩ akãrapu'ã guasu ha'e va'ekue ADN secuenciación, cadena ñembopaha rehegua Frederick Sander mba'éva 1977-pe.
Umi experimento imba'évape oikuaave hag̃ua yvoty sa'y rasgo-kuéra, Mendel ohechakuaa umi yvoty peteĩteĩ gisante ka'avopegua ha'e va'ekue morotĩ térã morado, Ha katu araka'eve ndaha'éi mokõive sa'y mbyte.
Heta especie, oikehápe yvypóra, oguereko ko patrón herencia rehegua.
Umi organismo heterocigoto jave peteĩ gen-pe, py'ỹinte peteĩ alelo héra dominante upe cualidad oguerekóva omoakã organismo fenotipo, upéva aja, ambue alelo héra recesivo umi cualidad oguerekóva oñemomombyry ha ndojekuaái rupi.
Py'ỹinte, ojeporu peteĩ símbolo "+" ohaiguy hag̃ua alelo katui ndaha'éiva mutante peteĩgen-pegua.
Peteĩva umi digrama común ojeporúva oñemboguapy hag̃ua cruzamiento rehegua resultado ha'e Punnett mba'éva cuadro.
Oĩ ambue gen ndojapóiva distribución ha'eño, ha upéva ohechauka peteĩ vínculo genético, peteĩ tema oñehesa'ỹijóva tenonde gotyove ko jehaipýpe).
Ha katu, ambue gen ohechajey jey umi yvotýpa isa'y térã morotĩpa.
Heta rasgo ndaha'éi característica okañymbýva (tachapyrã, yvoty morotĩ ha morado), Ha katu característica oho katuíva (yvypóra yvatekue ha pire sa'y).
Gen-kuéra peteĩ organismo ñepytyvõ retakue peteĩ rasgo hasývape ojehero heredabilidad.
ADN oñemohenda hína peteĩ nucleótico cadena rehe, ha upépe oĩ irundy tipo: adenina (A), citosina(C), guanina(G) ha timina(T). 
Umi viru ndaikatúi heñóijey ndoguerekóiramo peteĩ huésped, ha noñembyaíri heta proceso genético rehe, upévare noñemoĩngéi organismo oikovéva apytépe.
Ko ADN estructura hína herencia pyendaha: ADN replicación omomokõi información gnética omboja'óvo umi hebra ha oipurukuévo umi hebra peteĩteĩ peteĩ plantilla-ramo opeteĩ hebra pyahu ojokupytýva ñemombykyrã.
Ko'ã hebra katuínte ipukueterei; yvypóra cromosoma tuichavéva, techapyrã, ipukukue amo 247 millón pyenda rehegua par.
ADN katuínte oĩ célula núcleo-pe, Ha katu Ruth Sager oipytyvõ umi gen ndaha'éiva cromosomático ñemoheñóime, oĩva okápe núcleo-gui.
Umi organismo haploide oguereko aja peteĩ copia añónte peteĩteĩ cromosoma-gui, hetave umi mymba ha heta ka'avo ha'e hína diploide ha oguereko mokõi peteĩteĩ cromosoma-gui, ha upévare, mokõi copia peteĩteĩ gen-gui.
Yvypóra ha heta ambue mymbápe, cromosoma Y oguereko upe gen ombohekojoráva kuimba'e rehegua característica ñemoheñói.
Ko proceso, hérava mitosis, hína forma ndahasyivéva reproducción rehegua ha reproducción sexual ñemopyenda.
Umi organismo eucariota py'ỹinte oipuru reproducción sexual omopyenda hag̃ua descendencia oguerekóva peteĩ material genético jehe'a, herencia oúva mokõi túva joavýgui.
Oĩ ambue bacteria ikatúva oñandu conjugación, ombohasakuévo peteĩ pieza michĩ ijapu'áva ADN rehegua ambue bacteria-pe.
Ha peicha, ikatu oiko gen jokupyty pyahu peteĩ pareja apareamiento-pe descendencia.
Joasa aja, umi cromosoma ombohasa ojupe ADN, ombojehe'akuévo umi alelo genético cromosoma apytépe.
Entrecruzamiento citológica jehechauka ypy, ojapo va'ekue Harriet Creghton ha Barbara McClintock 1931-pe.
Peteĩ distancia mombyryetereípe g̃uarã, entrecruzamiento-rã probabilidad ikatuete ojejapo ikatu hag̃uaicha gen-kuéra rehegua herencia ndojokupytýi.
Aminoácido kuéra secuencia ha'evéva ome'ẽ resultado-ramo peteĩ estructura tridimensional ha'eñóva upe proteína-pe g̃uarã, ha umi estructura tridimensional proteína rehegua ojokupyty umi función oguerekóva rehe.
Proteína estructura oku'e katui; proteína hemoglobina oñemokarẽ joavy, ombohape rupi jejapyhy, jegueraha, oxígeno molécula ñemosasõ mymbakambu ruguy ryepýpe.
Techapyrã, umi célula falciforme rehegua anemia, ha'e hína yvypóra genética mba'asy, osẽva peteĩ pyenda joavýgui región codificante ryepýpe, globina β sección-pe hemoglobina mba'éva, ha kóva omoambue peteĩ aminoácido, omoambuéva hemoglobina propieda física.
Oĩ ambue ADN secuencia oñembohasa ARN-pe, Ha katu ndohasái producto proteico-pe; ko'ã moléculaARN rehegua ojehero ARN ndaha'éiva codificante.
Peteĩ techapyrã ojehecharamóva hína mbarakaja siamés rague sa'ykue.
Ha katu ko'ã proteína ombohekóva akãrague hũ oñandueterei temperatura (he'ise, oguereko peteĩ mutación ombohekóva temperatura ñeñandueterei) ha oñembyai umi ambiente hakuetereívape, omoheñói'ỹrehe pigmento akãrague hũva rehegua umi tenda mbarakaja oguerekohápe hetepegua temperatura ijyvatevéva.
Imperio Romano Occidental ho'a rire, griego-kuéra rembihecha arapy rehegua jeikuaa opave Europa Occidental-pe umi siglo tenondegua (400 a 1000 EC) Edad Media-pe, katu oikove mundo musulmán-pe Edad de Oro islámica aja.
Ciencia moderna akoiete oñemboja'o mbohapy hendápe, umíva hína ciencias naturales (techapyrã, biología, química ha física), ojesarekóva naturaleza rehe tuichaháicha; ciencias sociales (techapyrã, economía, psicología ha sociología), ojesarekóva yvypóra ha sociedad rehe; ha ciencias formales (techapyrã, lógica, matemática ha informática teórica), ojesarekóva umi símbolo oguatáva mbojojahakuéra ári rehe.
Umi conocimiento científico pyahu oguata ohóvo oiko rupi investigación umi científico omboguatáva oikaasevégui arapy rehegua ha omyatyrõségui apañuãi.
Añetehápe, ha'e va'ekue kuaapy ombohapéva tapichakuéra omoñomarandu ha ohasa hag̃ua ojoapytépe.
Upéicharamo jepe, noñembojoavýi upéicha ojejaposégui oĩhápe peteĩ mba'e jeikuaa, hi'añetéva peteĩ comunidad-pe ha mbueichag̃ua kuaapy atypegua, ha'ekuaáva mitología ha umi sitema legal.
Ojapo peteĩ calendario oficial jepeve, oreko va'ekue pakõi jasy, mbohapypa ára peteĩteĩme ha po ára ary opakuévo.
Upéva rehe, oje'ẽ ko'ã tapicha ha'ehague umi filósofo ypy añetete, ha ha'ehageue avei tapicha tenondete ombojoavy va'ekue "naturaleza" ha "convención".
Upekuévo, umi científico clásico he'i naturaleza jeikuaa jeporu oñeha'ãségui naturaleza (artificio o tecnología, griego technē) reko ha'ehague kuaapy opytaporãkuaáva umi artesano clase social ojeapo'ivéva rehe.
Teoría del átomo ningo omboguata va'ekue filósofo griego Leucipo ha hemimbo'e Demócrito.
Método Socrático, umi Platón ñomongeta haipyrépe he'iháicha, ha'e peteĩ método dialéctico hipótesis ñemboguerã: ojejuhu hipótesis iporãvéva ojehechakuaa ha oñemboguévo akoiete umi oporoguerahakuaáva contradicción gotyo.
Sócrates okaguai tipo de estudio ymaguare física rehe, he'ívo ha'eha puramente especulatico ha ndoguerekoiha autocrítica.
Tenondeve, Aristoteles omoñepyrũ peteĩ programa sistemático filosofía teleológica-pe g̃uarã: oku'e ha oñemoambuéva ojehechauka umi potencial ñembopuahúramo, oĩmava umi mba'e ryepýpe, ojehecha rire mba'eichaguápa umi mba'e.
Umi socrático avei he'i jo'a jey filosofía ojeiporu va'erãha oñema'ẽ hag̃ua peteĩ cuestión práctica rehe peteĩ yvypóra ojuhu hag̃ua jeiko porãve (peteĩ estudio Aristóteles omboja'óva ética ha flosofía política-pe).
Aristarco omoha'ãngáva oñemboyke tuichaháicha oñeimo'ã rehe opyrũha umi física ley he'íva rehe.
John Philopnus, peteĩ tapicha arandu bizantino 500 arýramo guare, okaguai física ñembo'e Aristóteles omboguatáva rehe ha ohechauka mba'épepa ojavy.
Umi cuatro causa orekóva Aristóteles he'i poradu "mba'erepa" ombohovái va'erãha irundy hendáicha omyesakã hag̃ua peteĩ mba'e científicamente.
Upéicharamo jepe, umi texto original Aristóteles mba'éva ipahápe okañy Europa Occidental-pe, ha peteĩ platón jehaipy, el Timeo, añoite ojeikuaa porã va'ekue, upeva ha'e va'ekue peteĩ diálogo platónico ha peteĩva umi tembiapo filosofía natural clásica-pegua añetete hesa'ív, oĩva lector latino-pe g̃uarã siglo XIX ramo, edad media ñepyrũme.
Heta ñe'ẽ jere siríaco-pe oiko kuri heta aty pópe, oĩhápe nestorianos ha nomofistas.
togue. 465: "añetete ojejeporeka rire influecia oguerekóva ibn al-Haytam ha ambue umi corriente principal ojeiporúva um escrito físico medival uperire guare rehe, ikatukuaáta oñeha'ã Schramm ñe'ẽ he'ívo ibn al-Haytam ha'ehague añetehápe física moderna moñepyrũha.
Canon de Avicena ojeguereko peteĩva umi publicación ñepohãno rehegua oñemomba'evévaramo ha mokõive oipytyvõ tuichaháicha medicina experimenteal ñemboguatápe, oiporúvo ensayo clínico ha experimento omopenda hag̃ua umi he'íva.
Hi'ári, umi texto griego clásico oñepyrũ oñembojere árabe ha griego-gui latín-pe, ombohapéva oñeñamindu'u pypukuve hag̃ua hese Europa Occidental-pe.
Umi copia ojeguerekóva manuscrito rupive Libro de la Óptica de Alhazen rehe oñemyasãi avei Europa tuichakue 1240 ramo, ohechaukaháicha ijegueroike Perspectiva de Vitello-pe.
Jehaipy tuja iñasãi heta rupi oñepyrũ Renacimiento siglo XII ramo ha oñakãrapu'ã peteĩ síntesis catolicismo ha aristotelismo ryepýpe ojeheróva escolástica ramo Europa occidental-pe, oĩva peteĩ centro geográfico de la ciencia ipyahúva ramo.
Peteĩ modelo de visión tenondeve ojeikuaáva perspectivismo ramo oñeguenohẽ ha ojejesareko umi artísta Renacimiento po rupive.
Kóva oñemopyenda peteĩ teorema-pe, ojehechahápe umi planeta periodo orbital ipukuveha oĩ mombyryvévocentro de movimineto-gui, upéva rupive ojehechakuaa ojoavyha pe modelo de Ptolomeo ndive.
Ojuhu luz tuichakue peteĩ punto-pegua pe escena-pe ohesapeha peteĩ pnto-pe añoite esfera de vidrio kupépe.
Kepler nombpykéi metafísica aristotélica ha oikuaauka hembiapo peteĩ Armonía de las Esferas jehekáramo.
Galileo oiporu va'ekue Papa argumento ha oiporu va'ekue simplón ñe'ẽme tembiapo "Ñomongeta umi sistema arapýpe iñapysẽvéva rehe" rupive, ombopochyvaíva Urbano VIII-pe.
Desacartes omombareteve pensamiento individual ha he'i umi matemática geometría rãngue ojeiporu va'erãha ojejesareko hag̃ua naturaleza rehe.
Ko ciencia pyahu oñepyrũ oma'ẽ ijehe "leyes de la naturaleza" ñemoha'ãngáramo.
Francis Bacon estilo-pe, Leibniz he'i opa mba'e oikoha peteĩ ley general naturaleza rehegua rupivénte, mba'eve ojeheka'ỹre térã hu'ãporã'ỹre peteĩ teĩ umi mba'épe g̃uarã.
Bacon ñe'ẽme, "ciencia ohupytyse añetetéva ningo hína invento pyahu ha riqueza ñeme'ẽ humanidad-pe", ombojuruhe'ẽ umi científico-pe anive hag̃ua ohapykueho umi idea filosófica térã espiritual intangible, vaichpava chupe oipytyvõ sa'iha yvypóra vy'arã oñema'ẽvo amogotyove "humo de especulación sutil, sublime térãplacentera" ári.
Ambue oñakãrapu'ãva ningo ha'e va'ekue ciencia popularización peteĩ tekoaty oñemoaranduvémava apytépe.
Umi filósofo Ilustración-pegua oiporavo va'ekue umi científico ypykue (Galielo, Boile ha Newton tenoderã) rembiasa mbykymi ombohape ha oykeko hag̃ua umi ha'e omboguatáva hemimo'ã rehe oma'ẽvo peteĩ hendáicha naturaleza ha ley natural rehe opavave umi campo físico ha social upérõ guarépe.
Hume ha ambue pensador Ilustración escocesa-pegua omboguata va'ekue peteĩ "ciencia del hombre", históricamente ojekuaáva heta autor, oihãpe James Burnett, Adam Ferguson, John Millar ha William Robertson, rembiapope, opava ha'ekuéra ombojehe'a peteĩ esstudio cietífico oñe'ẽhápe mba'éicha va'ekuérap yvypóra reko tiempo antiguo ha primitivo-pe ojehechakuaa porãvo umi fuerza determinante modernidad-pegua.
John Herschel William Whewell javeve omohenda metodología: ko ipahapegua omoñepyrũ término científico jeiporu.
Oipe'avo ojuehegui, Gregor Mende oikuaauka ijehaipy, "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Experimento hibridación de planta rehegua"), 1865 arýpe, omyesakãhápe umi principio herencia biológica rehegua, opytáva omopyenda hag̃ua genética moderna.
Umi fenómeno ombohapéva átomo desconstrucción ojejuhu siglo XIX década pahápe: rayos X jejuhu omongyre'ỹ ojejuhu hag̃ua radioactividad.
Hi'ári, tecnología-pe oñembpyhúva jeiporu mbarete ikyre'ỹa umi guerra ko siglo-pegua rupive ombohape umi transporte iñambuepa hag̃ua (automóvil ha avión), misíl balístico intercontinental, peteĩ carreta espacial ha peteĩ carrera armamentistica nuclear.
Radiación cósmica microonda rugua rehegua jejuhu 1964 ramo ombohape oñembotove hag̃ua teoría del estado estacionario del universo, teoría del Big Bang Georges Lemaître oguenohẽ va'ekue renondépe.
Circuito integrado jeporu tuichaháicha ultimo cuarto-pe siglo XX ramo, oñondive umi satélite de comunicación ndive, ombohape tecnología de comunicación iñambue tuicha hag̃ua, upéicha avei internet global ha informática móvil ñemombarete, oikehápe umi pumbyry arandu.
Umi ciencia natural, ciencia social javeve ningo hína ciencia empírica, ikuaapy oku'e rupi um iobservación empírica rupive ha oikoporãngue oñemboajekuaa ambue jeporekahára omba'apóva ha'eichaite avei rupive.
Techapyrã, cienci física ikatu oñemboja'o jey física, química, astronomía ha ciencia de la tierra-pe.
Upéicharamo jepe, umi perspectiva filosófica, conjetura ha presuposiciones, akóinte ojehejáva ohasarei, oñeikotevẽ gueteri ciencias naturales-pe.
Oike matemática, teoría de sistemas ha informática teórica.
Umi cencia formal hína upéicharamo disciplina a priori ha upevare oĩ peteĩ joavy ha'épa hína añetehápe peteĩ ciencia.
Ingeniería ha'ehaichaite ojaho'i heta campo de ingeniería orekovéva ambue especialidad, peteĩteĩ oma'ẽ mbareteve peteĩ matemática aplicada, ciencia ha hetaichag̃ua aplicación área rehe.
ha'e ombohovái: "Karai, mba'erã piko oiko peteĩ mitã heñói ramóva?".
Ko ñemyesakã pyahu oiko eñemboguata hag̃ua umi predicción falsable ikatúva oñemboaje peteĩ experimento térã observacion rupive.
Kóva en parte oiko oñema'ẽnguévo umi fenómeno natural rehe, katu avei experimentación oñeha'ãva oha'ã umi evento natural oikóva umi condición controlada apropiada peteĩ discipliana-pe g̃uarã ári (umi ciencia ojejesaekohápe, ha'ekuaáva astronomía térã geología, peteĩ observación pronosticada ikatuha ombohape peteĩ obserbación experimental oñeñangarekótava).
Oimérõ pe hipótesis oikove ñeha'ã aja, ikatu ojejapyhy peteĩ teoría científica ryepýpe, peteĩ modelo térã marco lógicamente razonado ha ijehegui oikuaáva omyesakã hag̃ua cierto fnómeno natural reko.
Kóicha javérõ, umi teoría oñembosako'i oñema'ẽvo opavave nunga umi principio científico hipótesis avei omboguatáva rehe. 
Kóva ikatu ojehupyty peteĩ diseño experimental cuidadoso, hesakã ha peteĩ ñepia'ã mbarete tapicha ñande javegua jesarekorã umi resultado experimental rehe rupive, upeicha avei oimehaichagua conclusión.
Estadística ningo peteĩ rama matemática-pegua, ojeiporu oñemombyky ha oñehesa'ỹijo hag̃ua peteĩ dato, ombohapéva umi científico-pe oha'ã hag̃ua ijegueroviakuaa ha iñemomabuekuaa umi resultado experimental ohupytývape.
Ikatu oñembojoja antirrealismo rehe, temimo'ã he'íva éxito ciencia-pe ojehupytýva nodependeiha ha'évo katuete peteĩ entidad ikatu'ỹva ojejesareko rehe, ha'ekuaáva umi electrón.
Oĩ opaichagua escuela de pensameinto ciencia filosofía-pe.
Kóva tekotevẽterei umi predicicón oguenohẽva umi teoría hetaiteri rupi, upeva he'ise ndaikatuiha ojeikuaa mba'eve oñeñepyrũvo cantidad finito de evidencia guive ojeiporúvo lógica deductiva añoite.
Racionalismo crítico ningo peteĩ enfoque oñembojojakuaáva ciencia siglo XX-pegua ryepýpe, ojeikuaauka ypýva filósofo austriaco-británico Karl Popper rupive.
Popper ojerure oñemyengovia hag̃ua verificabilidad falsabilidad rehe teoría científica hito rupive oñemyengovia hag̃ua inducción falsación rehe método empírico ramo.
Ambue enfoque, instrumentalismo, oñe'ẽ mbareteve umi teoría jeiporukuaa rehe tembiporúramo oñemyesakã ha oñeha'ãrõukakuaa hag̃ua peteĩ fenómeno.
Aguĩete Instrumentalismo-gui oĩ empirismo constructivo, upéva rupive oje'e pe mbojojaha tenodegua peteĩ teoría científica osẽporã hag̃ua ojehecha va'erã umi oje'éva pe mba'e ojejesarekótava rehepa añetetegua hína.
Opavave umi paradigma oguereko imba'eporandu, ohupytyséva ha hembihecha.
Upe´va he'ise, peteĩ paradigma pyahu jeiporavo oiko hag̃ua ojejesareko va'erãha, jepéramo upe jejesareko oiko paradigma tuja guive.
Tenondete ohupytyséva ningo um iexplicación natural ha sobrenatural ñembojaovy, upéicha avei ciencia oma'ẽ va'erã umi metodologicamente ome'ẽkuaáva explicación antural rehe añónte.
Upéva he'ise, naiporiha teoría oje'ekuaáva añeteteha, ciencia omboaje rehe pe concepto de felibilismo.
Conocimiento científico pyahu ningo nameméi oojuhu peteĩ mba'e tuichaiterei omoambétava ñane remimo'ã.
Kuaapy ciencia-pe ojehupyty peteĩ síntesis gradual de información rupive, oúva heta eperimento oñemboguatáva heta jeporekahára rembiapógui heta mba'épe ciencia reypýpe; ojoguave peteĩ jejupípe jepo rãngue.
Filósofo Barry Stroud ombojoapy, jepéramo noñemoneĩmbái definición omyesakã porãvéva "kuaapy", jajeroviaakuaa'ỹramo ha jahechakuaáramo peteĩ mba'e ikatuha hína oĩvai ohoite hína jejavy'ỹ reko rehe.
Kóva hína ko'ýte pe campo más macroscópico-pe ciencia ryepýpe (techapyrã, psicología, cosmología física).
Upeguive, ojeikuaaukáva ko'ẽ reíre ha okuéva retakue okakuaave ohóvo.
Jepéramo umi revista oĩ 39 ñe'ẽme, pe 91 por ciento umi artículo indexado ojeikuaauka inglés-pe.
Umi revista científica, ha'ekuaáva New Scientist, Science & Vie ha Scientific American ojesareko peteĩ público tuichavéva remikotevẽ rehe ha ome'ẽ marandu mbyky isỹieterei'ỹva heta área de investigación popular rehegua, oikehápe mba'e ojejuhu pyahúva ha avance notable heta campo de investigación-pe.
opaichagua ñarandu ñemurã, ohóva umi mba'e oñembotuichaiteríva guive umi oporombotavýva peve, ho'akuaa ko'ã categoría-pe.
Heta científico ogueroguata mbo'epy heta mba'épe economía ryepýpe, ápe oike academia, indistria, gobierno ha umi atyvete viru ñembyaty'ỹrã.
Techapyrã, Christine Ladd (1847–1930) ikatu kuri oike peteĩ Ph.D. programa ha'ekuaáva "C. Ladd"; Christine "Kitty" Ladd omohu'ã oñeikotevẽva 1882 arýpe, katu ohupyty ikuatia 1926 ramo, ohasa rire peteĩ mbo'epy oĩhápe álgebra de la lógica (ojehechakuaa tabla de verdad), sa'y jehechakuaa ha psicología hesegua.
Siglo XX pahápe, kuña ñemomba'apo akói ha ñemboyke reko temimoĩmbykuérape ñembogue ojehecha rire kuña térã kuimba'épa, ombohetave cintífico kuñáva, katu oĩ campo joavy reko imbareteha gueteri; siglo XXI ñepyrũme, la mitad arimi biólogo oĩva kuña va'ekue, upe aja 80% doctorado física-pe oñeme'ẽ kuimba'épe.
Atygua jeikerã ojeipe'a okẽ opavavépe, ikatu ojerure ojeguereko hag̃ua peteĩ credencial científica térã ikatu hína peteĩ honor osẽva peteĩ jeiporavógui.
Upéva rehe, política científica oñangareko dominio tuichakue ojeguerekóva umi mba'e ciencias naturales oikeha rupi.
Umi techapyrã tembiasakuepegua apytépe oĩ Gran Muralla Chína, oñemohu'ãva mokõi milenio ohasa rire heta disnastia pokatu pytyvõme, upeicha avei Gran Canal rpio Yangtze-pegua, peteĩ hazaña guasu ingeniería hidráulica-pegua Sunshu Ao oñepyrũ va'ekue (孫叔敖 siglo VII ramo).
Umi proceso, oĩva tetã rekuái, corporación térã fundación poguýpe, sa'i viruome'ẽ.
Tetã rekuái ome'ẽ cierta indistria-pe tuichamiẽ ha omoakã jeporeka ciencias sociales ha humanidad-pe.
Heta factor oikokuaa faceta ramo ciencia politización-pe, ápe oĩkuaa antiintelectualismo populista, creencia religiosa-kue rehe ñeporomongyhyjese, subjetivismo posmodernista ha interés comercial jeguerokyhyje.
Experimento ningo peteĩ procedimiento oñemongu'éva ojeykeko térã oñembotove hag̃ua peteĩ hipótesis.
Umi experimento ikatu ombohetave puntaje ojehupytýva oñeha'ãnguévo ha oipytyvõkuaa peteĩ temimbo'épe oike ha ohecharamove hag̃ua tembiporu ojeikuaáva, ko'ýte ojeiporu jave tiempo javeve.
Umi experimenteo ryepýpe oĩ jepy control, ojejapóva oñembovevuive hag̃ua efecto oguerekokuaáva umi variable iñambuéva variable ha'eñóvagui.
Umijeporekahára oiporu avei experimentaciónoha'ã hag̃ua umi teoría oĩvavoi térã ipyahúva oipytyvõtava oñemboyke hag̃ua.
Peteĩ experimento oñemboguatáramo ñangarekopeporã, ojehupytýva akoiete oykeko térã ombotove peteĩ hipótesis.
Medicina ha ciencias sociales-pe, investigación experimental jeiporu akói ojoavy tuicha um idisciplia apytépe.
Peteĩ estudio añoite heta jey noikotevẽi experimento ñembojo'a, katu oñembojoajukuaa hese ambue estudio peteĩ revisión sistemática h apeteĩ metanálisis rupivegua.
Kóicha, ipahápe oñeguahẽkuaa mba'e añeteteguáva ñanembopy'a rorývape, upeicha oñeguahẽhag̃ua mbeguekatu ha ñangarekopeporã hu'ãite ojejuhutahápe mba'e añetetegua; upe aja crítica ha cautela rupive ikatu ñañemomba'e pe añeteteguáva omyesakãva joavy ha omyatyrõva umi mba'e hesakã'ỹva.
Ko proceso de consideración crítica-pe, umi tapichavoi ndahesáiri va'erã oikuaukaseha hemiandu heta mba'e he'isehápe — "prejuicios" ha "indulgencias" rupive— ha upévare hemianduporã va'erã ha'evoi ojapokuévo peteĩ hipótesis.
Bacon oipota va'ekue peteĩ método oñemboguatatahápe jejesareko ha experimento ojejapo jo'áva.
Techapyrã, Galileo Galilei (1564–1642 arýpe) oha'ã ojavy'ỹre tiempo ha ojapo experimento oha'ã hag̃ua ojavy'ỹe oguenohẽpotávo conclusión peeteĩ cuerpo ho'áva rehegua.
Oĩ disciplina (techapyrã, psicología térã ciencia política), peteĩ "experimento añetete" ha'eha peteĩ método de investigación social oĩhápe mokõi hendaichagua variable.
Peteĩ techapyrã iporãva ha'ekuaa peteĩ ensayo droga rehegua.
Umi muestra repetida-pe ojehupytýva sapy'áte ikatu oñepromedia, térã peteĩva umi ojo'áva ojekuaa oĩvaiha ambue muestra-pe ojehupytýva rovake, ikatu oñemboyke peteĩ error experimental resultado-pe g̃uarã (oĩmba'e prueba ryepýpe ikatúva oime ra'e ojejapovai térã noñemoĩri ko muestra-pe g̃uarã).
Ojeikuaa peteĩ control negativo-gui osẽha peteĩ resultado negativo.
Heta jey, valor orekóva control negativo ojeguereko peteĩ valor de "fondo" ramo ojeipe'a hag̃ua pe muestra de prueba-pe ojehupytývagui.
Temimbo'ekuérape ikatu oñemoguahẽ peteĩ muestra de líquido oguerekóva peteĩ cantidad ojeikuaa'ỹva (temimbo'épe g̃uarã) proteína.
Temimbo'ekuéra ikatu ojapo heta muestra de control positivo orekóva heta dilución proteína estándar rehegua.
Pe ensayo ningo hína ha'e peteĩ ensayo clorimétrico peteĩ espectrofotómetro ikatuhápe oha'ã mboy proteína-pa oĩ um muestra-pe ohechakuaávao peteĩ complejo coloreado osẽva umi proteína molecula ha peteĩ colorante oñemoĩva molécula ojehe'a rupi.
Kóicha jave, experimento oñepyrũ ojejapóvo mokõi térã hetave grupo muestra-rã oje'ekuaáva probabilísticamente ojojaha, upéva he'ise umi rasgo ñeha'ã ojojogua va'erãha atykuérape ha umi aty ombohovái va'erã upeichaite oimérõ ojejapyhy chupekuéra peteĩ hendáichante.
Ojejapóvo aty ojojáva, pe experimento mboguataha oñeha'ã oguereko chupekuéra peteĩchaite, ápe omboyke pe peteĩ variable oipe'aséva añoite.
Kóva rupive oimehaichag̃ua efecto umi voluntario rehegua oikóta tratamiento hesegua rupiv´nete ha ndaha'emo'ãi ombohvái hag̃ua kuaapy ojejesarekóva hína upépe.
Ko'ã hipótesis oikuave'ẽ heta razón omyesakã hag̃ua peteĩ fenómeno térã oha'arõkuaa hag̃ua peteĩ mba'e ojehupytykuaáva pe oikótavape.
Pe hipótesis nula hína naipóri jave explicación térã poder predictivo pe fenómeno ojejesarekóvape g̃uarã pe razonamiento ojejeporekáva rupive g̃uarã.
Ikatutuháicha, oñeha'ã ombyaty dato sistema-pe g̃uarã oñedetermina hag̃ua mba'épa ome'ẽ peteĩteĩ um i variable ha umi efecto de variación peteĩ variable rehegua opytahápe aproximadamente constante ojehechakuaa hag̃ua efecto orekokuaáva ambue variable.
Upeícharamo jepe, akoiete oĩ cierta correlación ko'ã variable apytépe, omboguejyvévo umi experimento natural jeroviapy oñembohováivo pe conclusión ojehupytykuaáva oñemboguatáramo peteĩ experimento controlado.
Techapyrã, astronomía-pe ojekuaaporã ndaikatumo'ãiha, oñemoneĩvo hipótesis "Mbyjakuéra hína arai henyhẽva hidrógeno-gui", oñeñepyrũ peteĩ arai guasu henyhẽva hidrógeno-gui upei ojejapo experimenteo oñeha'arõtahápe miles de millones de año oiko hag̃ua ichugui peteĩ mbyja.
Upeva rehe, heta jey oje'e experimenteo de campo orekoha mayor validez externa umi experimento oikóva laboratorio-pe rovaque.
Kóicha jave, umi estudio ojejesarekoha oreko valor heta jey oreko rehe hipótesis ikatúva ojehechauka experimento aleatorio térã dato pyahu rupive.
Hi'ári, umi estudio ojejesarekoha (techapyrã, peteĩ sistema biológico térã socia-pe) heta jey ojegueroike variable hasýva ojeipapa térã oñeñangareko hag̃ua.
Oguereko'ỹre peteĩ modelo estadístico ohechaukáva peteĩ aleatorización objetiva, pe análisis estadístico oñemongu'e peteĩ modelo subjetivo ári.
Techapyrã, umi estudio epidemiológio cáncer de colon rehegua ohechauka consistentemente correlaciones beneficiosas brócoli je'u rupive, umi experimenteo ndojuhúi aja mba'eveichag̃ua beneficio.
Oimeraẽ ensayo aleatorio-pe g̃uarã, oĩ medida variación oñeha'arõva, katu pe aleatorización omboaje umi grupo experimental oreko hag̃ua valor mbytepegua hi'aguĩva, teorema del límite central ha Markov ombojoavýva rupive.
Ojejoko hag̃ua condición ombohapéva peteĩ experimento ojeiporu sa'ive hag̃ua, umi médico omboguata ensayo médico (techapyrã, oñemoneĩ hag̃ua Administración de Alimentos y Medicamentos EE. UU.-pegua) oipapa ha oaleatoriza umi covariable ikatúva ojehechakuaa.
Heta jey kóva oiko heko'ỹme (ha sapy'ánte ilegal) experimenteo aleatorio ñemboguata umi efecto orekóva tratamiento deficiente térã oporombyaikuaáva, techapyrã efecto orekóva yvypóra resãirã oje'u mba'érõ arsénico.
Peteĩ laboratorio de física iaktau oguereko acelerador de partículas térã cámara de vacio, peteĩlaboratorio de metalúrgica ikatu aja oguereko tembiporu ombpyku térã orefina hag̃ua um imetal térã oñeha'ã hag̃ua imbaretekue.
Umi cientíco ambue campo-pegua oiporúta ambueichag̃ua laboratorio.
Pe noción subyacente oĩramo jepe laboratorio-pe peteĩ tenda oikuaa pypukúvante oikekuaataha, término "laboratorio" ojeiporuve ojehóvo heta hendápe g̃uarã, tha'e taller Living Labs, Fab Labs térã Hackerspaces umíva rupi, tapichakuéra oñembyatyhápe omba'apo hag̃ua apañuãi sociedad-pegua rehe térã ojapo hag̃ua prototipo omba'apokuévo pojoajúpe térã ojoiporukahápe temikotẽvẽnguéra. 
Ko laboratorio oñemoñepyrũ Pitágoras ojapóramo guare peteĩ experimento tono orekóva tyapukuéra rehegua ha vibración umi cuerda rehegua.
Peteĩ laboratorio alquímico yvyguýpe siglo XVI ramo guare ojeheka'ỹre ojejuhu 2002 arýpe.
Peligro ojejuhukuaáva laboratorio-pe apytépe oĩ veneno; agente infeccioso; mba'e hendykuaáva, okapukuaáva térã radioactivo-va, maquinaria móvil, temperatura extrema, láser, campo magnético imbaretéva térã alto voltaje.
La Administración de Salud y Seguridad Ocupacional (OSHA) Estados Unidos-pegua, oikuave'ẽ característica ipeteĩva oñemba'apo hag̃ua peteĩ laboratorio-pe, ojapo peteĩ estándar exposición ocupacional umi químico peligroso laboratorios-pe g̃uarã.
Oñemohenda hag̃ua plan de higiene química tekotevẽva peteĩ empresa térã laboratorio-pe g̃uarã, tekoteveẽ ojeikuaa mbojojahakuéra requisito ha tembiapo ñangarekorã ko'agãgua, tesãi ha medio ambiente ñangarekorã ha peligro oĩva ñeha'ãrã.
Hi'ári, ambue hendaguiogua jejesareko ojeiporu avei oñeme'ẽ hag̃ua peteĩ "visión externa" objetiva oma'ẽva ambue hendáicha  umi ára ha apañuãi ojejuhukuaáva rehe térã ojehejánte hag̃ua ojehasarei upéicha ojejepokuaa rupi.
Ñemoarandu ningo tekotevẽterei peteĩ laboratorio oiko akói hag̃ua ñangarekopýpe.
Techapyrã, peteĩ aty jeporekarã oreko peteĩ cronograma oñemongu'ehápe jeporeka peteĩ ñe'ẽrã ojehecharamóva rehe peteĩ ára pukukue peteĩ arapokõindy aja, katu hembyre omba'apo peteĩ proyecto grupo determinado reheguápe.
Peteĩ localizador ningo hína laboratiorio mba'apohára orekóva ipópe oikuaa hag̃ua moõpa oĩ ko'agãite peteĩteĩ laboratorio atygua, peteĩ señal ipeteĩva oñeguenohẽva peteĩteĩ umi mba'apohára gafete guive rupive.
Estudio etnográfico rupive, ojejuhu umi mba'apohára apytépe, cada clase (investigador, administrador…) oguerekoha peteĩ grado diferente de titularidad, iñambuéva ojehecha rire mba'e laboratorio-pepa oĩ.
Ojehechávo mba'éichapa ojehe'a umi mba'apoharakuéra ojoapytépe, ikatu ja'e mba'e posición social-pa oguereko atyvetépe.
Upeicharamo, peteĩ mba'e osẽva ko jerarquía social-gui ha'e hína pe localizador oma'ẽha heta grado de información rehe, ojehecha rire mba'apoharakuéra ha iderecho.
Jerarquía social ojoaju avei umi actitud ojeguerekóva tecnología rovaque rehe.
Techapyrã, peteĩ recepcionista omomba'eteri pe credencia, ikatu rehe oipytyvõ chupe mba'apoharakuérape arakuépe.
Umi mba'apoharakuéra noñeñanduporãi oñemoambue jave umi patrón de derecho, obligación, respeto, jerarquía informal ha formal ha ambue mba'e.
Naturaleza, ijekuaa pypukuvépe, hína yvy'apu'a térã arapy, oikovéva, ojehechakuaáva."
Jepéramo yvyporakuéra hína naturaleza ryepypeguaite, yvypóra ojapóva guive py'ỹinte ojekuaa peteĩ categoría oñemboykéva ambue fenómeno natural-kuéragui.
Naturaleza peteĩ ñe'ẽme añónte tuichaháicha, universo físico, hína oñemoherakuãvéva ñe'ẽte ypýgui; oñepyrũva'ekue ojeporu ambue ñe'ẽ jeporúre φύσις umi filósofo presocrático rehe (jepéramo ko ñe'ẽ oguerekova'ekue jeporu meme upéramo guare, ha'eve Heráclito-pe g̃uarã), ha ojeporueteve upéguive.
Hakatu, peteĩ naturaleza visión vitalista guive, hi'ag̃uivéva presocrático-gui, heñói jey upepete avei, ha'eve Charles Darwin rire.
Py'ỹinte oñeikũmby he'iseha "entorno natural" térã desierto: mymba-kuéra salvaje, itakuéra, yvyraty ha, ha'eve, umi mba'e ne'irã gueteriha opyrũ yvypóra, térã oikovéva jepéramo yvypóra opokóma hese.
Umi arareko característica ojehechakuaavéva hína umi mokõive región polar tuichaichavéva, mokõi zona hakuveha vaicha michĩvéva ha peteĩ región ecuatorial tropical ha subtropical. 
Hembyrépe katu oĩ continente ha isla-kuéra, ha hetaveha yvypóra hemisferio norte-pe.
Hyepyete katu oĩ activo, oguereko peteĩ capa poguasu manta plástico-guigua ha peteĩ nucleo henyhẽva hierro-gui omongu'éva peteĩ campo magnético.
Umi ita oñemohenda raevẽ deposición rupive superficie-pe térã ojeroike ita suprayacente apytépe.
Desgasificación ha actividad volcánica omoheñói upe atmósfera ypy oĩva.
Umi continente oñemopyenda raẽve, upéi katu ojei ojuehegui ha upéi ojoaju jey yvy'apu'a superficie oñemohenda jeykuévo heta mil millón ary aja, sapy'ánte ojoajukatu omoheñoikuévo peteĩ supercontinente.
Ára Neoproterozoica, arapytu oĩva ceroguýpe omo’amba nunga arapy glaciar ha hielo capa reheve.
Extinción paha oikova'ekue ojapo 66 millón arýrupi, umi meteorito okapu ojuehe ha ojukapaite umi dinosaurio ndovevéivape ha ambue reptil-kuéra tuichaicháva, hakatu opyta umi mymba kambu michĩvéva.
Uperiregua yvypóra ñemoheñói ha yvy ñemity akãrapu'ã ha civilización oúva uperire, oheja yvypórape opoko mbarete yvy'apu'áre avave oikovéva ojapo'ỹhaguéicha, opoko mbaretekuévo naturaleza rehe ha opaite ambue organismo, ha avei clima global.
Capa de gas ipo'íva ojaho'iva yvy'apu'a opyta hendaitépe gravedad rupive.
Capa de ozono hembiapo guasu upe radiación ultravioleta jejokovépe, og̃uahẽva superficie-pe.
Yvýpegua arareko oiko katui atmósfera yvy gotyo, ha oiko avei peteĩ sistema convectivo-ramo omohenda hag̃uã hakukue.
Avei, energía térmica ñembohasajey umi corriente océano-pegua ha atmósfera, umi trópico hakueteve aramo'a ha umi región polar ho'ysãitevéta.
Umi ka'aguy artificial tuicha oñakarapu'ã ha arareko ñemoambue ko'ag̃agua oguereko peteĩ dependecia ichugui, ha ñemoambue pya'e hi'aréva sa'i ary ikatu tuicha oporomyangekõi, taha'e ka'aguýpe ha avei mymba-kuérape okaruva'erã okakuaa hag̃uã.
Ojehechaháicha umi tembiasakue registro-pe, ojeikuaa yvy'apu'a oguerekohague arareko ñemoambue ipohýiva ymaitereivéma, oikehápe avei hielo-pegua edad. 
Oĩ peteĩ región aty, ohóva clima tropical ecuador-pegua guive, clima polar extremo norte ha sur peve.
Ko exposición hi'ambueve ohóvo, yvy'apu'a ojerekuévo órbita imba'eva ári.
Y ojaho'i 71% yvy'apu'a superficie.
Umi océano región michĩvéva héra mar, golfo, bahia-kuéra ha ambue terakuerave.
Ndojeikuaái umi lago Titán-peguápa oiko ysyryguasu ome'ẽ rupi ichupe y, jepéramo Titán superficie-pe henyhẽ ipype ysyryguasu jehasaha.
Heta variedad yreko rehegua artificial oñemohenda estanque-ramo, oikehápe avei umi jardín acuático, ojejapóva oñembojegua hag̃uã, umi pira estanque ojejapóva pira jehepyme'ẽrã ha estanque solar, oñembyaty hag̃uã energía térmica.
Umi ysyry michĩva ikatu avei ojehero heta téra rupive, oikehápe arroyo, riachuelo ha rill; ndaipóri mbojojaha he'ikuaáva mba'éichapa ojeherokuaa peteĩ ysyryguasu.
Estructura ha composición ojehechakuaa heta factor ambiental rehe ojokupytýva.
Peteĩ elemento ha'evéva ecosistema rehegua hína peteĩ temimo'ã opaite umi organismo oikovéva ojokupyty opaite umi elemento oĩva ijerére rehe.
Ikatu avei oje'e tekove ha'eha peteĩ organismo estado ha upeichanteva'erã voi. 
Hakatu, ndaha'éi opavave tekove definición oimo'ãva opaite ko'ã propiedad-rehe oñeikotevẽ katuete.
Ojehecháramo geofisiología punto guive, upe biósfera ha'e peteĩ sistema ecológico global oikehápe opaite oikovéva  ha jokupyty oguerekóva, oĩháme ijekupyty umi elemento litosfera (ita) ha atmósfera (yvytu)-kuéra ndive.
Ko'ag̃a peve ojekuaáma hetave 2 millón yvyramáta ha mymbakuéra especie rupi, ha papapy ha'etéva umi especie oikovéva ikatu oĩ heta millón ha hetave 50 millón-gui.
Umi especie ndaikatúiva ojepokuaa upe entorno iñambuévape ha ñoa'ã mbarete ambue jeikove apytépe, omanombaite.
Umi yvyramáta jeikoveháicha omboguata aja fotosíntesis rehegua proceso, kuarahy rehegua energía oñemono'õkuaáma oykeko hag̃uã yvypóra rekoporãve.
Umi microorganismo hína organismo unicelular katuínte microscópico ha michĩve yvypóra resa ohechakuaávagui.
Iñemoheñói ipya'e ha hetaiterei.
Upeguive, hesakã umi yvyramáta, ojehero ypyhaguéicha, ojeroikeva'ekue heta aty ndojokupytýiva, ha umi hongo ha heta alga aty oñembogue ha oñembohasa ambue reino-pe. 
Heta hendáicha ikatu oñemohenda umi yvyramáta, ikatu flora regional-kuéra rupive, ha ojehechahápe ma'erãpa, avei ikatu oike flora fósil, yvyramáta rembyre ymaveguare época.
Ikatúva oĩ "flora nativa"añetehápe heta siglo-ma oñemoĩngehague umi yvypóra ohóva peteĩ tendágui térã continente-gui ambuépe, ha ojeroike flora nativa tee apytépe, upe tenda oñemoĩngehaguépe.
Mymbakuéra oguereko heta característica omoambuéva chupekuéra ambue oikovévagui.
Avei iñambue umi yvyramata, alga ha hongo-kuéragui ndoguerekói rupi pared celular.
Avei oĩ peteĩ tyepýpegua cámara digestiva.
Peteĩ jeikuaaverã ojeikuaakáva 2020-pe Nature-pe ojuhu upe masa antropogeníca (material ojejapóva yvypórape g̃uarã), ohasa hína opaite biomasa oikovéva yvy'ape'ári, ha plástico katu ohasa upe masa opaite mymba yvypegua ha ypegua oñondive.
Hakatu, jepéramo oĩ ko akrapu'ã, yvypóra civilización tenonderã ojoaju gueteri cambio climático rehe.
Yvypóra oipytyvõ avei heta yvyramáta ha mymba ñembokusuguerã, aimete 1 millón especie rupi opapotáva ko'ã decada ohasáva.
Kóva omoambue recurso natural-pegua jehepyme'ẽ mercado-pe, ha upekuévo avei, ombohape viru jeporuvai ñande activo natural-pe.
Tetã pokatuvete ndohapejokói virujeporu vai.
Oĩ mba'e'apo, taha'e cacería ha pirajekutu, ojeporu sustento-rã ha avei jehasaporãrã, py'ỹnte opaichagua tapicha rehe.
Naturaleza, oñemoha'ãnga ha oñemomba'eguasu apoporãmby rupive, fotografía, ñe'ẽpoty ha jehaiporãmby ohechauka mba'éichapa heta tapicha ombojoaju naturaleza ha porãmby.
Naturaleza ha naturaleza ka'aguy ha'eva'ekue tema oñemomba'eguasúva heta época-pe yvy'apu'a rembiasakue ryepýpe.
Jepéramo umi belleza natural oñemomba'eguasu Salmo ha Job arandukápe, desierto ñemoha'ãnga apoporãmby ryepýpe ojehechaukave 1800 década-pe, ha'eve movimiento romántico apoporãmbýpe. 
Upévare, tembikuaa ha'evéva oñeikumby hína "física-ramo", téra ojekuaáva gueteri " naturaleza jeikuaavéramo".
Ko'ag̃a oñeimo'ã umi componente ojekuaáva arapýpegua ojeroike 4,9 % añónte upe masa oĩhaguégui.
Materia ha energía rekovepy arapy tuichakue ojehechakuaáva vaicha ohapereka umi léi física oñemopyenda porãva.
Ndaipóri peteĩ apýra tee yvy'apu'a ha arapy ojoapytépe, upe atmósfera mbeguekatu ojupive ohóvo ijyvatekue.
Avei oĩ sa'ive gas, plasma ha polvo, ha meteoro michĩva.
Jepéramo yvy'apu'a añóite upe cuerpo oĩha tekove ipýpe sistema solar ryepýpe, evidencia oĩva he'i ymaitereive oĩ raka'e planeta Marte-pe cuerpo oguerekóva y líquido superficie-pe.
tekove oĩramo Marte-pe, ikatuvéva hína oĩha yvyguýpe, ikatu gueterihápe oĩ y líquido.
Observación ningo hína pe adquisición activa osẽha marandu peteĩ fuente primaria-gui.
Medición jeiporu oñemongu'e oñemboaje hag̃ua registro ha ñembojoja umi ojejesareko va'ekue rehegua opa aravo aja ha opaichagua tendápe, opaichagua tapicha rupive.
Medición-pe ojeipapa mboy unidad estándar-pa oĩ, ojojáva jejsareko olemboguatáva rehe.
Umi instrumento científico ojejapo oñeipytyvõ hag̃ua tapicha jesarekokuaa, umíva hína balanza, aravopapaha, telescopio, microscopio, termómetro, cámara ha grabadora, upeicha avei oñemyesakã hag̃ua umi mba'e ñane remiandu rupive jahechakuaa'ỹva, taha'e indicador de tinte, voltímetro, espectómetro, cámara infrarroja, osciloscopios, interferómetros, contadores geiger ha receptores de radio.
Techapyrã, nameméi ikatu ojehecha yvytu mbaretekue peteĩ automóvil neumático-pe oheja'ỹre osẽmba ichugui yvytu, iñambuévo péicha imbaretekue.
Techapyrã, paradoja de los gemelos-pe, peteĩ gemelo oho aguĩmi jehesape pya'ekuécha ha ou jey hógape imitãvévo pe gemelo opyta va'ekue hógape-gui.
Mecánica cuántica: mecanica cuántica oma'ẽva umi objeto michĩetereíva reko rehe, ndaikatúi ojejesareko peteĩ sistema rehe oñemoambue'ỹre pe sistema, ha "jesarekohaára" oike va'erã pe sistema ojejesarekóva-pe.
Yvypóra rembihechakuaa oiko peteĩ proceso complejo ha inconsistente de abstracción rupive, oĩhápe detalle umi datos sensorial oikéva rehegua ojekuaa ha ojegueromandu'áva, oñeñembyesaráivo hembyrégui.
Tenondeve ojegueromandu'ávo umi mba'e oikóva, memoria ndni oĩva ikatu hendyhẽ umi dato "plausible" rupive ñane apytu'ũ omoñepyrũva oñemohenda hag̃ua modelo rehe; kóva ojehero memoria reconstructiva.
Psicología-pe kóva ojehero sesgo mba'e ñemoneĩrã.
Techapyrã, ja'emi peteĩ jesarekohára ohechaha peteĩ túva oinupã ita'ýra; ha upéare ohecháta avei upe mba'e oikóvapa iporã térã ivai.
Jehapereka hína " tembiapo osẽva apytu'ũ rokýgui ha oñemohendáva ojejapóva jeikuaave rekávo.
Oñetantea hag̃uã instrumento, procedimiento ha experimento-kuérapa oiko, jehapereka ikatu oipurujey tembiporu apopyrã ymave guare térã apopyrã oĩhaichaite.
Ko material hína ojerereko fuente primario carácter-ramo.
Tembiapo experimental-pe, katuínte ojeporu jehecha directo ha indirecto upe sujeto investigado rehegua, techapyrã, laboratorio térã campo-pe, ombokuatia upe metodología, oñeg̃uenohẽva ha oñeg̃uahẽhague peteĩ experimento térã experimento atýpe, térã oheja ñeimo'ã ipyahúva umi oñeg̃uenohẽva'ekuégui ymave.
Jehapereka ryepýpe originalidad hína criterio oñemomba'eguasuvéva umi artículo ojeikuaauka hag̃uã aranduka tekombo'epypeguápe, ha katuínte oñemohenda umi hesekueraguáva jehechajeyjey rupive. 
ko jehapereka ome'ẽ información científica ha teoría-kuéra omombe'uséva naturaleza reko ha yvy'apu'a oguerekoetáva.
Ko ciencia rehegua jehapereka ikatu oñemboja'o disciplina académica-pe térã aplicación-peguápe.
Umi humanidades-pe iñaranduvéva ndohekái ñembohovái opor katuetéva umi ñeporandúpe, hakatu ohecha hikuái umi apañuãi ha detalle ojeréva hína hese.
Umi tembiasakue mombe'uhára oipuru hikuái fuente ypy oguerekóva ha ambue jeikuaara'ã ohapereka hag̃uã peteĩ tema, ha upéi ohai hag̃uã tembiasakue ymave guare ñemombe'úramo.
Jehapereka omopyendava'erã hembiapo ombojokupytývo ñemomba'eguasu jeikuaa oĩmavavoi upe tema rehegua.
Katuínte, peteĩ hipótesis ojeporu ojejapo hag̃uã predicción ikatúva oñetantea ojehechakuévo peteĩ experimento resultado.
Ko lenguaje ñeñangarekopyréva ojeporu umi jehaperekahára oikuaaporã umi hipótesis ijykeregua ikatu avei oguereko consistencia umi jehecha ndive.
Jehecha oguerekovévo precisión tiempo ohasávo, ikatu hína upe hipótesis nome'ẽvéimi peteĩ predicción ha'etéva.
Apopyrãmby rehegua jehapereka oñemopyenda Jeroky rehegua Mbo'ehao ha Circo (Dans och Cirkushögskolan, DOCH), Estocolmo-pegua, kóicha: "Apopyrãmby jehapereka hína jehapereka ha ñetantea ikatu hag̃uãicha ojeikuaáve ipype ha ñande apoporãmby disciplina-kuérape g̃uarã.
Apoporãmby jehapereka  oguereko jehupytyrãramo omomorãve jeikuaapy ha ñeikumby apopyrãmby jehechauka rupive.
Apoporãmbyhára Hakan Topal-pe g̃uarã apoporãmby jehaperekápe, "ikatu hetáve ambue disciplina-peguágui, ojeporu intuición peteĩ método-ramo ojekuaa hag̃uã heta modalidad productiva ipyahúva ha oñeha'arõ'ỹva.
Antecedente-kuéra rehegua jehapereka ryepýpe ikatu oĩ, techapyrã, tendakuéra rehegua térã procedimiento jehapereka.
Jehaiporãmby jehechajeyjey ohechakuaa oĩvaíva térã ndojehaperekaiva'ekue, ohechaukáva mba'érepa ojeikuaaveva'erã.
Jehapereka rehegua ñeporandu ikatu hína paralelo hipótesis reheve.
Uperire, jehaperekahára ohesa'ỹijo ha oikumby umi dato oipurukuévo heta método estadístico, ha oike pe ojekuaávape jehapereka empírico-pe.
Hakatu, oĩ umi jehaperekahára oguerekóva peteĩ enfoque iñambuéva: oñepyrũ omohendakuévo mba'e ojuhúva ha oñepyrũ ñe'ẽjovake upévare, upéi ohasa "yvate gotyo" oikuaakuévo jehapereka apañuãi heñóiva umi jejuhúpe ha jehaikue jehechajeyjey.
Jehapereka cualitativo py'ỹinte ojeporu peteĩ jehapereka método oikundaháva-ramo, oñemopyenda hag̃uã jehapereka hipótesis cuantitativa uperirerã.
Jehapereka cuantitativo ojokupyty hína upe postura filosófica ha teórica positivismo mba'éva.
Jehapereka cuantitativo rembiapo tee hína otantea umi hipótesis osẽva teoría-gui térã ikatu oikuaa nunga peteĩ fenómeno ojehecharamóva tuichakue.
Oiméramo jehapereka ohose hína umi participante jehaperekarãgui peteĩ población tuichavévape, jehaperekahára oipurúta upe muestreo probabilístico oiporavo hag̃uã participante-kuérape.
Umi dato secundario hína dato-kuéra oĩmavavoi, ha'eháicha umi censo-pegua dato-kuéra, ikatúva ojeporujey jehaperekarã.
Ko método oguereko heta beneficio peteĩ método añónte jeporu ndaikatúiva oikuave'ẽ.
Jehapereka empírico-ỹva ndaha'éi peteĩ alternativa absoluto jehapereka empírico rovái, ikatu rupi ojeporu oñondive oñemombareteve hãguã jehapereka enfoque.
Ética Jehapereka rehegua ñembohape naipyendái opavave tetãnguérape ha ndaipóri peteĩ enfoque universal omoneĩva mba'éichapa ojejapyhyva'erã.
Jepéramo enfoque oñemboyke, teoría ética jeporu umi tema iñapañuãivape ojekuaa ética aplicada-ramo ha jehapereka rehegua ética ikatu ojehecha peteĩ ética aplicada-ramo, upe tería ética ojeporu rupi ojehapereka hag̃uã yvy'apu'a reko ko'ag̃agua.
Jehapereka rehegua ética oñembohape peteĩ concepto-ramo medicina jehaperekápe, código ojehecharamovéva hína Helsinki Declaración, ary 1964-pe.
Meta-jehapereka rembiapo tee hína umi sesgo jejuhu, metodología jeporuvai, ha ambue jejavy ha tembiapovai.
Periferia-pegua mbo'eharakuéra oguereko heta apañuãi ombohováiva ohóvo hikuái taha'e ñemboyke ha ñe'ẽ oipurúva jehapereka ryepýpe ha hembiapo académico jeikuaauka.
Política comparada-pe g̃uarã, umi tetã occidental-pegua oĩ sobrerrepresentado-ma peteĩ tetãme jeikuaaverã, ha ipyenda mbaretéva Europa Occidental, Canadá, Australia ha Nueva Zalanda-pe.
Umi jeikuaave peteĩ enlace michĩva ndive ikatu hu'ã peteĩ generalización oĩ'ỹháme, he'iséva umi oñeg̃uenohẽva'ekue ndaikatúi ojeporu ambue yvypóra retakue térã región ndive.
Katuínte, jehechajeyjey proceso umi heseguáva rupive, oike yvypóra iñarandúva avei upe campo-pe, oporanduhápe umi editor-pe ikatúpa ohechajeyjey hag̃uã umi tembiapo académico ojapova'ekue tapicha arandu ha'éichagua rehe, hakatu ha'eva'erã imparcial, ha ko tembiapóre py'ỹinte ndojehepyme'ẽi.
Techapyrã, hetave umi ypykue comunidad he'ijoa umi información imba'ekuéra teéva jeikuaa oñemopyendava'erã teko jokupyty rupive.
Ko sistema iñambue kakuaa upe campo ojehechahaícha ha avei oñemyengovia katui, jepéramo py'ỹinte imbegue.
Ko'ã jehapereka jeporu ikatu ojejuhu dato-kuéra base-pe, ojeporu añetéva tesis ha disertación-kuérape g̃uarã.
Mba'éichapa ojeikuaaukáta oñemoneĩva jeikuaave térã jehapereka ñemongakuaáverã, iñambue umi campo apytépe, formato jeihaipyre guive formato electrónico peve. 
Umi ñemuhámegua modelo iñambue entorno electrónico-pe.
Heta jehaperekahára senior (aty moakãháramo) ohasa katui heta tiempo ojerurehápe viruñepytyvõ jehaperekarã.
Método científico ningo peteĩ método empírico kuaapy ojejapyhy hag̃ua akói ombohekóva ciencia ñemongu'épe sa'ivérõ siglo XVII guive (oĩhápe heta omboguatáma va'ekue siglo tapykueveguápe).
Ko'ãva hína principio método científico-pegua, ojoavývo péicha peteĩ serie definitiva aporeko ojeiporukuaávagui opavave empresa científica-pe.
Peteĩ hipotesis ningo hína peteĩ conjetura, oguatáva kuaapy ári ha ojejuhúva ojejeporekakuévo porandu ñembohovairã rehe.
Upéicharamo jepe, oĩ ñepysãnga peteĩ declaración formulaica del método-pe.
Término "método científico" oñepyrũ siglo XIX ramo, oñemboguatáramo guare peteĩ desarrollo institucional de la ciencia tuicháva ha osẽ ypýramo guare terminología omoĩva límite ojekuaaporãva ciencia ha no ciencia apytépe, umíva ha'ekuaa hína "científico" ha "pseusocientífico".
Gauch 2003 ha Tow 2010 ndohechaporãi va'eke Feyerabend he'íva; umi apañuãi myatyrõha ha jeporekahára oñangareko va'erã hemokotevẽngupera rehe ojeporeka aja.
Umi filósofo Robert Nola ha Howard Sankey, iñaranduka 2007 arýpe guare Teorías del método científico rupive, he'i umi ñomongeta método científico ohoha gueteri hese ha he'i Feyerabend, jepéramo oguereko pe título he'íva Contra el método, oĩ va'ekue mbojojaha método-pegua omoneĩva ha oñeha'ãva omopyenda um imbojojaha oguerkóvo meta ramo aporekokuaa.
Pe elemento opaite jey oĩtava método científico-pe ningo hína pe empirismo.
Pe método científico ningo ombohovái oje'e jave mba'e jehechauka, dogma político térã religioso, teko yma ñehenói, tembijerovia jepivegua, sentido común térã umi tepría ko'agãgua oikuave'ẽha único medio posible oĩva ojehechauka hag̃ua mba'e añetetegua.
Siglo XVI guive ha tenonderã, Francis Bacon omoneĩ va'ekue experimenteo ha ojapo va'ekue Giambattista della Porta, Johannes Kepler ha Galileo Galilei.
Mabue área de investigación-pe oikoháicha, ciencia (método científico rupive) ikatu oñemopyenda kuaapy oĩmava tenondevépe ha omboguatakuaa peteĩ comprensión más sofisticad umi mba'e ojesarekóva rehegua tiempo ohasávo.
Ikatu ojekuaa ko modelo oĩhavoi revolución científica-pe.:"
Peteĩ conjetura ikatu hína peteĩ pohã pyahu osẽva omonguerataha tapicha upe tekohapegua mba'asy, peteĩ ensayo clínico pe pohã rehegua oñemboguatahápe.
Ko'ã predicción ningo hína um mba'e oñeha'arõva ojehupyty umi prueba oikóva-pe.
Joavy ojehecháva umi oñeha'arõva ha umi añeteteguápe ohechauka mavaitévapa umi hipótesis omyesakã porãve umi dato ojehupytýva experimento rupive.
Ojehecha rire experimento rypy'ũngue, ikatu hína oñeikoteve peteĩ iteración proceso rehegua oñembyaty hag̃ua evidnecia suficiente oñembohovái hag̃ua porandu jeroviapeporã, térã oñemoñepyrũ hag̃ua ambue ñembohovái peteĩ porandúpe g̃uarã, oñembohovái hag̃ua peteĩ porandu hypy'ũvéva.
Patrones de difracción de rayos X ADN rehegua Florence Bell oguenohẽ va'ekue Ph.D. tesis ojapóvape (1939 arýpe) ojojogua va'ekue (naiporãiramo jepe upeichaite) "foto 51", katu ko jeporeka ojejoko va'ekue umi mba'e Segunda Guerra Mundial aja oiko va'ekue rupive.
Jasypoteĩ 1952 ramo: Watson oguenohẽ ta'ãnga rayo X TMV rehegua rupive, ohechaukáva peteĩ difracción consistente peteĩ hélice ñemoambue rupive:"
Ko predicción ha'e va'ekue peteĩ construcción matemática, ojeietéva pe problema biológico ojejesarekóvagui.
ADN ningo ndaha'éi peteĩ hélice".
Techapyrã, mboy hebra-pa oĩ hélice columna vertebral-pe (Crick he'i kuri ikatuha oĩ 2 hebra, katu he'i Watson-pe tojesarekoporãmiẽ hag̃ua upévare), umi par de base renda (hyepýpe térãpa okápe columna vertebral-gui), ambue.
Katu Wilkins omoneĩ ojapo hag̃ua Franklin omano rire añoite.:"
Upei, ha'e ha Crick ojapo modelo oiporútava, oiporukuévo ko marandu umi tenondeve oikuáma vaekue ADN composición rehegua ykére, ko'ýte umi mbojojaha emparejamiento de bases de Chargaff rehegua.
Ojehupyty hag̃ua peteĩ resultado significativo ha sorprendente, ambue científico ikatu avei oñeha'ã ombojoja umi ojehupytýva ijeheguiete, ko'ýte umi ojehupytýva oñemomba'eguasúta hembiapope g̃uarã.
Ambue tapicha arandu ojesarekohague nde'iséi umi ojehupytýva oĩporãha, he'isénte kuri pe jesarekohára remimo'ã rupive, umi esperimento ha'ehaichaite ipyendaporãha (descripción experimenteador ome'ẽvape ojekuaaháicha).
Ko'ã elemento metodológico ha aporeko ñemohenda ojekuaave jepi ojeiporuha umi ciencia experimental-pe umi ciencia social-pe rãngue.
Umi elemento tapykuevegua akoiete oñembo'e mbo'ehaoháre "el método científico" ramo.
Techapyrã, Einstein omboguatármo guare umi Teoría Especial ha General de la Relatividad, nombotovéi térã nomboykéi mba'evéicha umi Newton Principio.
Pe recopilación cuidadosa ha sistemática oikóva umi medida térã recuento de cantidad relevante rehe ha'e jepi pe diferencia fundamental ojekuaáva pseudociencias, alquimia, ha umi ciencia, química térã biología-pe.
Umi jepy'apy ikatu avei oñeha'ã ojehechávo jepy'apy oĩva um icantidad subyacente ha'eñóva ojeiporúva rehe.
Definición operativa peteĩ mba'e rehegua akoiete oguata comparación estándar ári: definición operativa de "masa" ipahaitépe oguata peteĩ artefacto jeiporu ári, ha'ekuaáva un kilogramo particular platino-iridio oñeñongatúva peteĩ laboratorio-pe Francia-pe.
Umi cantidad cienrtífica sapy'ánte ojehechakuaa umiunidad de medida oiporúva rupive, upei ikatúva oñemyesakã unidad física convencional ramo ojeikuaaukávo tembiapo.
Tekotevẽ kuri miles de año oñemedi hag̃ua, oĩhápe umi astrónomo caldeo, indio, persa, griego, árabe ha europeo, ojejesareko hag̃ua tuichaháicha planeta tierra ku'ekue rehe.
Joavy ojekuaáva Mercurio ñeha'ãme, oĩva teoría newtoniana ha ojejesarekóva rehe ningo ha'e va'ekue peteĩva umi mba'e ou va'ekue Albert Einstein-pe peteĩ prueba temprana omboaje hag̃ua teoría oguenohẽva relatividad general rehe.
Umi científico ningo isãso ojapyhy hag̃ua oimehaichag̃ua tembiporu oguerekóva (iñapytu'ũ roky, idea ambue campo-guigua, razonamiento inductivo, inferencia bayesiana, ambue) oñeha'ã hag̃ua omyesakã mba'érepa oiko peteĩ fenómeno estudio oñemboguataha.
Umi científico py'ỹi oiporu ko'ã término oñe'ẽ hag̃ua peteĩ teoría rehe, ohapykuehóva umi oikóva ojeikuaáva, katu upeicharamo jepe, relativamente ipya'e ha ndahasýi iñemongu'e.
Tekotevẽterei ojehupytýva prueba rire umi predicción-pe ndojeikuaái gueteri ko'agãite.
Umi predicción oimérõ hasy ojehecha hag̃ua observación térã experiencia rupive, pe hipótesis ndaikatúi gueteri oñemoneĩ, upéva rehe oĩta gueteri acientífica ramo peteĩ sentido estricto reheve.
Upéva he'ise va'ekue pe patrón de difracción rayos X ADN rehegua orekotaha "forma de x".
Sapy'ánte, umi experimento oñemongu'e hekope'ỹ térã noĩri bien diseñado oñembojojátaramo peteĩ experiemnteo crucial rehe.
Ko aporeko oiporu mba'e ñembojoja heta muestra apytépe, jesareko térã teko atykuéra, heta hendáicha, ojehecha hag̃ua mba'épa iñambue terã mba'épa opyta oĩhaguéicha.
Análisis factorial ningo hína peteĩ técnica ojejuhu hag̃ua pe factor importante peteĩ efecto-pe.
Peteĩ avión-pe jeho Nueva York guive París peve ningo ha'e peteĩ experimento oha'ãva umi hipótesis aerodinámica ojeiporúva ojejapo hag̃ua pe avión.
Franklin pya'e ohechakuaa umi defecto ohóva contenido de agua.
Fracaso peteĩ hipótesis ojehecharamóva ñemongu'épe ikatu ogueraha peteĩ científico-pe omoambue hag̃ua ñe'ẽrã omba'apóva ojesareko rire.
Ambue científico ikatu omoñepyrũ ijeporeka ha oike pe prcesope oimeraẽva umi etapa-pe.
Añetehápe, umi resultado experimental ha teórico ohas jeymante va'erã ambue po rupive comunidad cinetífica ryepýpe.
Iporãve jave peteĩ ñemyesakã ojejapokuévo peteĩ predicción, ikatu jepi hína oikoporãve ha ikatuve hína oñemyesakãve ohóvo peteĩ cuerpo de evidencia iporãvétava umi alternativa oĩvagui. 
Umi modelo científico iñambue oñeha'ãnguévo ohóvo experimentalmente ha hi'arekue rupive, ha ojehecha rire mba'éichapa oñemoneĩ comunidad científica-pe.
Ojejuhúramo upe evidencia, ikatu oñeikuave'ẽ peteĩ teoría pyahu, térã (jepiveguáicha) ojejuhu umi oñemoambuéva teoría tapykueveguápe orekopaha oñeikotevẽva oñemyesakã hag̃ua evidencia pyahu.
Techapyrã, Newton leikuéra haimete omyesakãporã hekoitépe miles de años observación científica planeta-kuéra rehen oguatáva.
Umi teoría pyahu ikatu rupi oĩmbave umi tapykueve guare rovake, ha upévare ikatu rupi omyesakãporãve umi tpykueveguágui, umi teoría uperiregua ikatu oguata peteĩestándar ijyvatevéva ári omyesakãvo peteĩ cuerpo de observación tuichavéva umi hapykuerepeguágui.
Oñemoñepyrũvo peteĩ sitema de opiniones hetepy rupive oĩmba ha oñembotýva orrepyréva heta detalle ha marandu, oikuave'ẽ peteĩ mbarete hia'retava oimeraẽ mba'e ombohováiva chupe reheguápe.
Hembiapoporã iñapysẽ jepi katu oñemoĩse jepi sapy'amirã.
Método a priori, omongu'eva conformidad teko vevuive reheve, katu omyasãi emiandu umi mba'e ojeguerohorývaramo, osẽva ñomongeta ha ñombohovái guive oñeñe'ẽtavo umi "ikatútava ombohory ñane razón" rehe.
Upéva ningo peteĩ destino mombyry ha hi'aguĩva añeteteguáicha ndéve térã chéve térã comunidad finita oĩvape g̃uarã.
Abdución guive, Peirce ohechaukave inducción, peteĩ prueba oñeha'ãva guive, mba'eichatépa tuicha añetetekue peteĩ hipótesis-pe.
Py'ỹinte, peteĩ akã iñarandúva jepe ojavy oadivina hag̃ua.
Peirce, Charles S. (1902), solicitud de Carnegie, ojehechakuaa MS L75.329330, del Borrador D de Memoir 27 guive: "Upevare descubrir he'ise oñembopya'eveha peteĩ mba'e oikóta va'ekuevoi kuri térã voive, nañañemoĩri rire jaipykúi jauhu hag̃uaumi mba'e.
Upe´vare, conducta de abdución, tenonderãite ha'éva peteĩ cuestión heurética-pegua ha cuestión heurética tenondegua, oguata va'erã umi consideración económica ári".
Hipótesis, ndojeikuaaporãirõ, oikotevẽ oreko implicaciones prácticas ombohapetava prueba mental gotyo jepe, ha ciencia-pe, ombohape oiko hag̃ua prueba científica.
Einstein, Albert (1936, 1956) Ikatu oje'e ha'eha "el misterio eterno del mundo es su comprensibilidad".
Ko'ã supuesto naturalismo metodológico-pegua omopu'ã pyendarã ciencia ikatutaha ojejoko.
Ijesareko ciencia ñemboguata rehegua ohoite sociolgía rehe ha noñe'ẽi mba'éichapa oñemboguata térã ikatukuaa oñemboguata ciencia otro tiempo ha cultura-pe.
Omoñepyrũ Capítulo 1 peteĩ ñomongeta cuerpo de Golgi ha iñemboyke ñepyrũ rehegua peteĩ artefacto técnica de tinción peguáramo, ha peteĩ ñomongeta Bahe ha Kepler rehe oñema'ẽnguévo ko'ẽju ha ojehechávo peteĩ ko'ẽju "iñambuéva" peteĩnteramo jepe pe fenómeno fisiológico ojehecháva.
Añetehápe, he'i oimeraẽ método térã mbojojaha ciencia ryepypegua rehe, ojejuhukuaha peteĩ episodio histórico, oñepyrũhaguére hese oipytyvõ va'ekue ciencia oñakãrapu'ã hag̃ua.
Umi propia crítica posmodernista ciencia rehegua oĩ va'ekue peteĩ mba'e oñeñombohovái hag̃ua.
Umi modelo, taha'e ciencia ha matemática-pe, ha'e va'erã consistente hyepy guive ha avei ha'e va'erã falsable (oñembotovekuaáva).
Techapyrã, concepto técnico ojeguerekóva tiempo rehe oñepyrũ ciencia-pe ha atemporalidad ha'e va'ekue peteĩ sello distintivo peteĩ tema matemática-pe.
Pe artículo ohai va'ekue Eugene Wigner, La eficacia irrazonable de las matemáticas ciencias naturales ryepýpe, ningo peteĩ mombe'upy ojeikuaaitereíva oñeñe'ẽha peteĩ físico ganador del Premio Nobel rehe.
Umi prueba de refutación-pe, Lakato oikuaauka heta regla básica ojejuhu hag̃ua prueba ha contraejemplo de conjetura.
Kóva omyesakã mba'érep aumi científico akói he'i ipo'ahague.
Mahwah, Nueva Jersey: Lawrence Erlbaum Associates.
Kóvape hína Nassim Nicholas Taleb ohero "Anti-fragilidad"; oĩ aja sistema de investigación ikangýva error humano rovake, pe sesgo humano ha pe aleatoriedad, pe método científico ijyvénte hatã rãngue; añetehápe, ohupytýta mba'eporã ko aleatoriedad rupive heta hendáicha (kóva hína antifrágil).
Ko'ã ojehupytýva oñeha'ãrõ'ỹre ombohape umi investigador-pe oñeha'ã hag̃ua omyatyrõ umi mba'e vaicháva chupe oe vai aporeko oiporúvape.
Peteĩ teoría científica ningo hína ku omyesakãva mundo natural ha universo reko, oñeha'ã ha ojejesareko jey jeýva método científico ojerureháicha, oiporuhápe protocolo oñemoneĩva ojejesareko, oñeha'ã ha oñembokyta hag̃ua umi ojehupytýva.
Umi teoría cinetífica oñemohendámava ipu'aka peteĩ escrutinio imbaretéva rehe ha omboheko conocimiento científico.
Stephen Jay Gould ohai kóicha "... Umimba'e oikóva ha umi teoría ningo ndaha'éi peteĩ mba'énte, ndaha'éi peteĩ tenda jerajquía de certeza ramoitegua ryepypegua.
Término teoría científica ningo he'ise (heta jey oñembombyky teoría ramo oje'e pya'eve hag̃ua) hína ambue hína umi disciplina ciencia ryepypeguápe ojeiporuháicha akoiete ko ñe'ẽ teoría.
Ñe'ẽ ára ha araguápe, teoría ikatu hína omyesakã peteĩ mba'e ohechaukáva peteĩ conjetura temimo'ãmby rehegua ha ipyenda'ỹva, upe aja katu ciencia ryepýpe omyesakã peteĩ mba'e ohasáva prueba rupive ha tuichaháicha oñemoneĩva añetete ramoguáicha.
Oĩ teoría oñemohendaporãitereíva ha ijetu'u nungáva sapy'ánte oñemoambue mba'e hag̃ua (techapyrã, teoría científica oñeñe'ẽkuaahápe evolución rehe, teoría hekiocentrista, teoría celular, teoría placa electrínica rehegua, teogía umi germen oporombohasýva rehegua ha ambue).
Umi teoría científica ningo oñemoañetekuaa ha oguenohẽ umi predicción oñembotovekuaáva.
Umi característica definitorio opaichagua conocimiento científico-pegua, oikehápe umi toería ningo hína pe katupyry ojejapo hag̃ua peteĩ predicción oñembotove ha ojehechaukakuaáva.
Oñemopyenda heta hilo de evidencia ijeheguiguáva rupive, peteĩ pyenda añónte rendaguépe.
Pe teoría evolución biológica rehegua ningo oho mombyryve pe "peteĩ teoría ñónte" guive.
Kóva ome'ẽ evidencia peteĩ hipótesis ñemoneĩ térã ñembotoverã.
Kóva ikatu hi'are heta ary, ikatu rupi hasy térã ijetu'u oñembyaty heta prueba oñeikoevẽva.
Evidencia mbaretekue ningo oñeha'ã peteĩ comunidad científica-pe, ha umi experimento iñapysẽvéva ojejapo jo'áta heta aty ijeguiguávape.
Química-pe, oĩ heta teoría ácido-base ojoavýva oñemyesakãnguévo hekoteépe oñema'ẽvo umi ácido ha básico rehe, katu ojeporuporãkuaa ojejapo hag̃ua peteĩ predicción comportamiento químico hesegua rehe.
Peteĩ teoría ñemoneĩrã natekotevẽi oñemboajepa um ipredicción principal hesegua, oñemopyendáma rupi evidencia ojekuaaporãva reheve.
Pe solución ikatu oikotevẽ oñemoambue michĩmi térã hetavéva teoría rovake, térã ikatu avei noikotevẽi mba'evete ikatúramo oñemyesakã hekoitépe peteĩ marco existente teoría-pegua ryepýpe.
Oimérõ umi oñemomabuéva teoría-pe térã ambue oñemyesakã vaicha noĩmbái oñemopyenda hag̃ua ojehupyty pyahúva, ikatukuaa hína oñeikotevẽ peteĩ teoría pyahu rehe.
Kóva hína ha'e rupi gueteri pe omyesakãporãvéva ojeguerkóva heta ambue fenómeno-pe g̃uarã.
Umi oñemoambuéva rire, pe teoría oñemoneĩva omyesakãta ambue fenómeno ha orekovéta poder predictivo (upeicha'ỹrõ, ndojejapyhymo'ãi kuri umi oñemoambuéva); ko ñemyesakã pyahu noĩmo'ãi kuri oñemoambuekuaa jey hag̃ua.
Techapyrã, ko'ágã ojeikuaa electricidad ha magnetismo ha'eha mokõi aspecto peteĩ fonómo-peguánte, ojeheróva electromagnetismo.
Kóva ojehechakuaa ojejuhúramo guare fusión nuclear, fuente de energía tuichavéva kuarahypegua.
Relatividad especial-gui oipe'ávo pe éter liminífero, Einstein he'i pe dilatación del tiempo ha pe longitud de medida ñemomichĩve peteĩ mba'e oĩva en movimineto relativo ha'eha inercial, upéva he'ise, pe mba'e ohechaukaha peteĩ velocidad constante, ha'éva velocidad con dirección, peteĩ jesarekohára oma'ẽ jave hese.
Einstein oheka oipyso hag̃ua tuichakue pe principio de invariancia opaite marco de referencia rehe, taha'e inercial térã acelerante.
Energía sin masa jepeve omongu'e peteĩ movimiento gravitacional umi objeto local rehe "omongarẽvo" pe "superficie" geométrica oĩva espacio-tiempo 4D rehe.
Upéicharamo jepe, umi ley cientpifica hína mombe'upy oñemyesakãhápe mba'éichapa naturaleza rekóta peteĩ condición poguýpe.
Peteĩ concepto ojavy akóiva ningo hína umi teoría científica ha'eha idea rudiemntaria tenondeve oñemoambuétava hína ley científica-pe ombyatyvove heta dato ha evidencia oikotevẽva.
Umi teoría, leikuéra javeve ikatuete hína ohasa falsificación rupive oimeraẽ evienecia compensatoria reheve.
Lógica de priemr orden ningo peteĩ leguaje forma-pegua techapyrã.
Umi fenómeno oñemyesakãva teoría rupive, ndaikatúiramo kuri ojejesareko sentido-kuéra rupive (techapyrã, umi átomo ha onda de radio), oñema'ẽ va'ekue concepto teórico ramo.
Ñe'ẽjoaju "tembihecha ojehupytýva teoría rupive" ojeiporu oñemyesakã hag̃ua ko enfoque.
Peteĩ ikatu oiporu lenguaje omyesakã hag̃ua peteĩ modelo; upeicharamo jepe, pe teoría ha'e hína pe modelo (térã modelo ijoguaha ñembyatypyre), ha ndaha'éi pe modelo ñemyesakã.
Umi parámetro modelo rehegua, techapyrã, ley de gravitación de Newton, ohechauka mba'éichapa iñambue umi posición ha velocidad tiempo ohasávo.
Ñe'ẽ "semántica" ohechauka hína mba'éichapa peteĩ modelo ohechauka mundo real.
Ingeniería ñemboguata ombojoavy umi "modelo matemático" ha "modelo físico"; peteĩ modelo físico apo repy ikatu oñembosa'ive oñemoñepyrũvo tenonderã peteĩ modelo matemático ojeiporuhápe peteĩ paquete de software computadora-pegua, peteĩ tembiporu diseño asistido por computadora aporãramo.
Oĩ suposición tekotevẽva umi afirmación emírica-pe g̃uarã (techapyrã, supocición oikóva oje'e hag̃ua pe verdad añeteteguaha).
Kóva ikatu ndahasyiete oñema'ẽramoguáicha teoría ojapha umi predicción precisa, ohechaukáva oimeraẽ mba'e oñeimo'ãva ñepyrũmby guive oĩporãha térã oĩporã nungaha umi mba'e oñeha'ãva reheve.
Umi teoría oguenohẽ predicción precisa umi oñeimo'ãva oiko jave ha ndojapói predicción precisa umi oñeimo'ãva ndoikói jave.
Oxford English Dictionary (OED) ha Wikcionario en línea ohechauka fuente latina oiporúva ha'eha assumere ("ñemoneĩ, jejapyhy ndejupe g̃uarã, ñemomba'e, ñemyengovia"), he'éva hína peteĩ conjunción de ad- ("pe, gotyo, pe") ha sumere (jejapyhy).
Ko ñe'ẽ ojeiporu ypy contextos religioso-pe oje'e hag̃ua "ojehupytýta yvágape", ko'ýte "Virgen María ñemoguahẽ yvágape, hete oñeñangarekóvo corrupción rovake", (1297 EC), katu ojeiporúnte avei oñeñe'ẽ hag̃ua "recibir en asociación" térã "adoptar en sociedad" rehe.
Umi oñemoneĩva oikokuaa osẽramo umi predicción arriegada guive añónte; upe´va he'ise, teoría oñema'ẽva nomyesakãirõ, oñeha'ãrõ va'erãha kuri oiko peteĩ mba'e oho'ỹva teoría rehe, peteĩevento ombotovétava kuri pe teoría.
Peteĩ teoría ikatu'ỹva oñembotove peteĩ mba'e oikóva rupive ningo ndaha'éi cietífica.
Oĩ teoría oñemoneĩporãmava, ojehechakuaa jave ndaha'eiha añetetegua, ikatúta gueteri umi ohapykuehóva chupe omoneĩ gueteri, techapyrã, omoingévo post hoc (oikóva riréma) peteĩ hipótesis térã temimo'ã ojoapýva, térã omoñe'ẽ jeývo pe teoría post hoc ikatu hag̃uaicha okañy pe oñembotovéva.
Popper omombyky ko'ã oje'éva he'ívo pe criterio central estatus cientifico peteĩ teoría-pegua ha'eha "falasabilidad, ñenbotoverã térã comprobabilidad" oguerekóva.
Heta filósofo ha historiador ciencia ryepýpe he'i va'ekue, jepéramo upéicha, teoría definición Popper oguenohẽva peteĩ conjunto de afirmación falsable-ramo oĩvaiha, he'iháicha Philip Kitcher, ojejapyhýramo peteĩ tembihecha "teoría" rehegua Popper ojapohaguéicha, Urano rehe jejesareko ojejuhúramo guare 1781 ramo ikatúta kuri "ofalsifica" mecanica celeste Newton oguenohẽva.
Fecundidad: "Peteĩ teoría científica tuicháva, Newton mba'eichag̃ua, ombohapeha campo pyahu investigación-rã…
Peichaháguinte, oporandu hetave mba'e umi ombohovaikuaátavagui.
Ambue teoría definición oĩháicha, oikehápe aveo Popper, Kitcher omyesakãporãpeteĩ teoría oguereko va'erãha enunciado orekóva umi consecuencia observacional.
Ikatu oñemboguapy kuatia ári peteĩ mbojojaha atýramo, ha upéicha ha'e peteĩ teoría añetetevéva tuichaháicha ikatu rupive oje'e umíva reheve. 
Umi aspecto matemático específico oĩva teoría electromagnética clasica-pe ojehero "leyes del electromagnetismo", ohechaukáva nivel de evidencia consistente ha reproducible omopyendáva chupe.
Ko ipahapegua techapyrã ikatu upe radiación mbarete de reacción.
Kuaahára niko tapicha ojetypekáva arandu rehe ojekuaa pypuku potavévo taha'eha'éva rehegua.
Umi científigo heta árape guare (henondepekuéra umi tapicha iñarandu ka'atýva, umi papapykuaahára, umi tembiasakue kuaahahára, tupãkuaahára, ingeniero ha ambue oipytyvõva kuaaty okakuaa hag̃ua) henda ambue va'ekue ohasakuévo hekohápe, ha umi mbojojahakuéra sociedad-pegua, umi valor ético ha virtud epistémico ojoajpuva umi cientifico rehe, oñeha'arõva ichuguikuéra, iñambue avei hi'arévo ohóvo.
Heta kuaahárarã upe Edad de Oro islamico ramo ojehechakuaa umi iñarandueterívaramo, ha kóva upéicha ndaipóri rupi upe ko'ág̃a oje'éva kuaaty ipyahúva.
Umi ñe'ẽjoaju oñeg̃uahẽha oñeñamindu'ukuévo lógica rupive hetepy nandi umi oiko añetévagui.
Descartes ndaha'éi omoñepyrũva geometría analítica año, avei omoheñói mecánica rehegua teoría ha omotenonde umi jeku'e rehegua ñamindu'u ha mymbakuéra remiandu.
Ome'ẽ mecánica rehegua formulación completa, ohesa'ỹijo tesape ha óptica.
Ojuhu upe ju'i espinazo-pe oñemoĩramo ipohýiva ikatu omboryryipaite he'o hete tuichakuépe.
Lazzaro Spollanzani peteĩ tapicha oikuaapypykúva fisiología experimental ha naturaleza rehegua kuaaty.
Upéicaharamo jepe, ndaipóri añetehápe, tapereko ojehechakuaa hag̃ua mávapa kuaahára térãpa nahániri.
Umi oñeporanduva'ekue apytépe hetave umi oñemoaranduséva mbo'ehaovusúpe, sa'ive omba'aposéva industria-pe térã tetã mba'apoháraramo térã umi ojeheka'ỹhápe viru. 
ohesarenói chupekuéra umi mba'e oiko añetéva.
Oĩ kuaaharakuéra apytépe oiporuséva hembikuaa tapicha, tetã, yvóra, naturaleza ha industria hesãi rekávo (kuaahára mbo'ehaópegua ha industrial-va).
Ãvape ndoikéi cosmología (arapykuaa) ha biología (tekovekuaa)ko'ýte upe biología molecular ha proyecto del genoma humano.
Umi papapýpe oike mokõijey kuña retakue kuimba'e. 
Umi fenómeno ojehecharamovévape oike hína supernova explosión, rayo gamma ñembokapu, cuásares, blazares, púlasares ha radiación cósmica microonda rehegua fondo.
Astronomía hína peteĩva umi ciencia ymaveguarevéva.
Ymave, astronomía ryepýpe oĩ heta disciplina taha'e astrometría, navegación celeste, astronomía observacional, calendario apo.
Astronomía observacional oñemopyenda hína dato-kuéra jeguerekovépe, oñepyrũva objeto astronómico observación rehe.
Ko'ã mokõi campo ojokupyty.
Oñemopyedakuévo ñe'ẽryrúpe he'iháichaite, "astronomía" he'i hína "objeto-kuéra ha materia oĩva akápe vy'apu'aatmósfera-gui ha propiedad física ha química oguerekóva", ha"astrofísica" astronomía-pegua rama ohecháva upe "comportamiento, propiedad física, ha objeto-kuéra proceso oku'éva ha fenómeno celeste".
Oĩ ambue campo, taha'e astrometría, péva astrnomía memete ha ndaha'éi astrofísica.
Ko observación guive, oñemopyendava'ekue temimo'ã ypy umi planeta ñemomỹi rehegua ha ojehapereka filosóficamente kuarahy naturaleza, Yasy ha Yvy arapy ryepýpe.
Peteĩ akãrapu'ã voigua ojehecharamovéva ha'e va'ekue astronomía matemática ha científica ñepyrũ, oñepyrũva'ekue babilonio-kuéra apytépe, omopyendava'ekue tradición astronómica uperiregua oñemboguatava'ekue ambue civilización-kuérape.
Astronomía griega ñepyrũhaite guive oheka peteĩ explicación racional ha física umi fenómeno celeste rehegua.
Hipparchus avei omoheñói peteĩ catálogo oguerekóva 1020 mbyja, ha aimete opavave umi hemisferio norte-pegua mbyjaeta ou hína astronomía griega-gui.
George Peuerbach (1423-1461) ha Regiomontanus (1436-1476) oipytyvõva'ekue astronomía akãrapu'ã tuichamba'eva'ekue Copérnico heliocéntrico modelo akãrapu'ãrã década uperiréma.
Ary 964-pe, astrónomo musulmán persa Abd al-Rahman al-Sufi ohechaukava'ekue Andrómeda-pegua Galaxia, galaxia tuichavéva Local Atýgui, iñaranduka mbyja opytaitéva ryepýpe.
Upe época-pegua astrónomo-kuéra omoĩnge heta téra árabe ko'ágã ojeporúva ojehero hag̃ua mbyja individual-kuéra.
Tembiasakue mombe'uhára Songhai Mahmud Kati ombokuatia peteĩ meteorito rehegua ama, jasypoapy ary 1583-pe.
Kepler raẽvete ombohapeva'ekue peteĩ sistema ombohekoporãva umi detalle oguerekóva ambue planeta-kuéra kuarahy jerére.
Astrónomo inglés John Flamsteed ombokuatia hetave 3000 mbyjágui. Nicolas Louis de Lacaille ojapo mbyja rehegua catálogo-kuéra ipyrusuvéva.
Ko tembiapo oñembohekoporãve jey va'ekue Joseph-Louis Lagrange ha Pierre Simon Laplace rupive, ohejava'ekue ojejapo peteĩ estimación planeta-kuéra masa ha jasykuéra umi perturbación oguerekóva guive.
Ojehechauka umi mbyja ojojoguaha kuarahýndive, Ha katu oguereko hetaichagua temperatura, masa ha tuichakue.
Astronomía teórica ogueraha va'ekue peteĩ especulación-pe umi objeto taha'e kuara hũ ha neutrón rehegua mbyja, ojeporuva'ekue ojejapo hag̃ua fenómeno ojehejava'ekue rehegua explicación taha'e cuásares, púlsares, blazares ha radiogalaxia.
Astronomía observacional ikatu oñemohenda oĩháicha espectro electromagnético región, ojejapohápe umi observación.
Jepéramo oĩ umi radio rehegua onda oñembohasáva objeto astronómico rupive, emisión térmica opore, radio emisión hetavéva ojekuaáva ha'e hína osẽva sincrotón radiación-gui, ojejapóva umi electrón oikundahakuévo umi campo magnético rehe.
 Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) rehegua observación ojejapóva ha'e va'ekue efectivo ojejuhu hag̃ua hetave protoestrella galáctica ha heta yjykeregua mbyjakuéra anfitrión.
Umi observación rehegua ra'ãnga, oñemoha'ãngava'ekue po rupive.
Astronomía ultravioleta ojeporukuaáve hína radiación térmica ha mbyjakuéra hovy hakúva (mbyja OB) emisión espectral linea rehegua jeikuaave, omimbi porãvéva ko onda rehegua banda-pe.
Umi rayo gamma ikatu ojehecha satélite rupive taha'e Compton-pegua Rayo Gamma Observatorio térã telescopio ha'evéva hérava telescopio atmosférico Cherenkov. 
Onda gravitacional-kuéra astronomía hína peteĩ campo pyahu astronomía ryepýpe, oipurúva onda gravitacional rehegua detector ombyaty hag̃ua observación dato umi objeto masivo mombyrygua.
Tembiasakue ryepýpe, jeikuaave katui ojeguerekóva kuarahy, yasy, planeta ha mbyjakuéra posición rehe, ha'e va'ekue esencial navegación ryepýpe (objeto celeste jeporu ombohape hag̃ua navegación) ha calendario apópe.
Mbyjakuéra hi'aguĩvéva paralaje estelar medición, ome'ẽ peteĩ ñepyrũmby upe distancia cósmica escala-pe ojeporúva ojejapo hag̃ua medición Arapy escala.
Umi modelo analítico peteĩ proceso-pegua iporãve hína oñeme'ẽ hag̃ua peteĩ visión tuichavéva opamba'e umi oikóva rehe.
Peteĩ fenómeno observación oje'émava peteĩ modelo-pe, oheja umi astrónomo-pe oiporavo heta modelo alternativo apytépe térã iñapañuãiva ohechaukaporãveháicha umi fenómeno.
Oĩ ambue kásope, hetaiterei dato naipyendáiva tiempo pikukue aja ikatu ogueraha peteĩ modelo jehejaitépe.
Astrofísica ha'e rupi peteĩ tema hypy'ũva, umi astrofísico oipuru jepi heta disciplina física-pegua, oĩhápe mecánica, electromagnetismo, mecánica estadística, termodinámica, mecánica cuántica, relatividad, física nuclear ha partícula rehegua ha física atómica ha molecular.
Ñe'ẽ "astroquímica" ikatu oñeme'ẽ taha'e Sistema Solar-pe ha avei medio interestelar-pe.
Ñe'ẽ exobiología ha'e avei hesegua.
Universo estructura observación tuichaháicha hína peteĩ rama ojekuaáva cosmología física-ramo, ome'ẽ peteĩ ñeikumby pypuku arapy ñemohenda ha heñói rehe.
Peteĩ estructura jerárquica materia rehegua oñepyruva'ekue oñemohenda umi variación mínima oĩva, densidad de masa espacio-peguápe.
Umi gravitación ñemoĩve ijaty va'ekue filamento-kuérape, ohejakuévo nandi umi espacio-pe.
Oĩ heta campo ha'evéva hína universo jeikuaaverã.
Ipahaitépe, ko ipahapegua mba'eguasu hína oñeikumby hag̃ua arapy estructura tuichaháicha.
Héra he'imaháicha, peteĩ galaxia elíptica oguereko sección transversal peteĩ elipsis-pegua.
Umi galaxia elíptica ojejuhu katui hína umi cúmulo galáxtico núcleope ha ikatu oñemohenda raka'e umi galaxia guasuve joajukue rehe.
Umi galaxia espiral katuínte oñembojere umi mbyja mimbikuére itujavéa rehe.
Aimete umi galaxia oĩhaguéicha cuarta parte noñemohendaporãi, ha forma oguerekóva peteĩteĩ umi galaxia ikatu hína osẽ interacción gravitatoria-gui.
Peteĩ radiogalaxia ha'e peteĩ galaxia oikovéva omimbíva upe radio espectro gotyo ha hetaháicha opoi gas.
Arapýregua estructura guasueterei oñemohenda hína galaxia-kuéra aty rehe.
Vía Lactea mbytépe ojejuhu hína núcleo, peteĩ protuberancia ojoguáva peteĩ barra-pe oñeimo'ãhápe ha'eha kuara hũ supermasivo imbytetépe.
Upe disco oñembojere hína mbyjakuéra itujavéva mimbikuére población II-pegua, upéicha avei mbyjakuéra concentración rehe, ojekuaáva cúmulo globular-ramo.
Ko'ã oñepyrũ peteĩ núcleo preestelar hatãva térã nebulosa hũva-ramo, oñembyatýva ha upéi okapu (vore oñemohendapyréva Jean pukukuére), oñemoheñói hag̃ua protoestrella compacto-kuéra.
ko'ã ijatýva isarambi mbeguekatu ha mbyjakuéra ojoaju Vía Láctea población rehe.
Mbyjakuéra ñemohenda oiko umi región hetahápe polvo ha gas, ojekuaáva nube molecular tuichaitereivaramo.
Aimete opavave umi elemento ipohyivéva hidrógeno ha helio-gui heñói mbyjakuéra núcleo mbytépe.
Tiempo ohasávo, ko combustible hidrógeno rehegua oñemoambue ha oiko ichugui helio ha mbyaja oñepyrũ oñemoambue.
Umi okápegua capa eyección omoheñói peteĩ nebulosa planetaria.
Kóva ha'e peteĩ oscilación oguerekóva 11 ary mancha solar papapýpe.
Kuarahy avei katuínte iñambue imimbikuépe, ikatúva oguereko peteĩ impacto tuicháva yvy'a´pe'ári.
Kóva ko capa ári oĩ peteĩ región ipo'íva ojekuaáva vromosfera-ramo.
Upe núcleo ári oĩ radiación zona, plasma oguerojahápe energía rehegua flujo radiación rupive.
Peteĩ yvytu solar plasma partícula rehegua osẽ katui kuarahýgui, ohupytýpeve heliopausa, Sistema Solar rembe'ýpe.
Umi planetea heñói va'ekue ojapo 4.600 millón ary disco protoplanetario-pe ojereva'ekue kuarahy primitivo rehe.
Umi planeta oitypeínte va'ekue oikóvo, térã og̃uenohẽ, materia rembyre bombardeo guasu períoda aja, ojehechakuaáva umi heta cráter ohejava'ekue Yasy apére.
Ko proceso ikatu omohenda peteĩ núcleo pétreo térã metálico, ojeréva peteĩ manto ha peteĩ corteza okáguivo.
Oĩ ambue planeta ha Yasy kuéra ombyaty hakukue omboguata hag̃ua umi proceso geológico taha'e vulcanismo ha tectónica.
Astroestadística ha'e hína estadística jeporu astrofísica ryepýpe oñehesa'ỹijo hag̃ua hetaiterei dato astrofísico observación rehegua.
Cosmoquímica hína producto químico jeikuaave ojejuhúva Sistema Solar ryepýpe, oikehápe avei elemento-kuéra ñemoheñói ha isótopo-pegua proporción oñemoambuéva.
Umi astronomía rehegua aty oĩ yvy ape ári pukukue ha heta oĩ oguerekóva apopyrã oykeko hag̃ua atypeguakuérape omohenda ha ombopyahu hag̃ua observación apopyrã, oĩ avei ijapytépe ojehecha hag̃ua umi mba'e oĩva Messier catálogo-pe, oguerekóva (110 objeto-kuéra) térã Herschel 400 punto ñemomba'eguasu yvaga pyharépe.
Aimete opavave umi aficionado omba'apo onda ojehecháva pukukuére, Ha katu sa'imi oĩ omba'apóva onda ojehecha'ỹva espectro-pe.
Heta astrónomo aficionado-va oipuru telescopio ogapeguánte térã radiotelescopio ojejapo ypy va'ekue astronomía jehaperekarã Ha katu ko'ágã opytáva aficionado-pe g̃uarãnte (techapyrã, peteĩ milla rehegua milla).
Ñembohováiramo ka'ãvápe ikatu hína yvýpegua ha arapýregua instrumento jejapove, ha ikatu avei akãrapu'ãve teoría física ha experimental-pe.
Oñekotevẽ ñeikumby pypukuve mbyja ha planeta-kuéra ñemohenda rehe.
Oiméramo upéicha, Mba'e explicación-paoguereko fermi paradoja?
Mba'épa hína materia iñipytũva ha energía iñipytũva naturaleza?
Mba'éichapa oñemoheñói raka'e umi galaxia ypy?
Astrobiología, tapykueve ojeikuaa va'ekue exobiología ramo, ha'e hína peteĩ campo científico interdisciplinario ojesarekóva arapy reko ñepyrũmby, evolución temprana, iñemyasãi ha henonderã rehe.
Ñepyrũmby ha evolución temprana de la vida ningo hína peteĩ pehẽ ojeipe'akuaa'ỹva astrobiología disciplina-gui.
Bioquímica ikatu raka'e oime oñepyrũ Big Bang riremi, ojapóma 13.8 billón de años rupi, peteĩ época ojeikovehaguépe, Universo orekóramo guare 10 ha 17 millojes de año rupi.
Upéicharamo jepe, Tierra añoite hína tenda yvypóra oikuaáva universo tuichakue ikatutahápe oikove.
Término exobiología ningo oiporu ypy va'ekue biólogo molecular ha premio Nobel Joshua Lederberg.
Término xenobiología ko'ágã ojeiporu peteĩ sentido más especializado ramo, oñmyesakã hag̃ua peteĩ "biología oku'éva química extranjera ári", taha'e oúva okágui arapýpe térã hyepypeguavavoi (posiblemente sintético).
Jepéramo sapy'áte ojehecha astrobiología oĩvaramo okápe corriente principal de la investigación científica-gui, oiko chugui peteĩ campo de estudio formalizado.
1959 arýpe, NASA ohepyme'ẽ proyecto ypy omongu'éva exobiología rehe ha 1960 ramo, NASA omoñepyrũ peteĩ programa de exobiología, ko'ágã oĩva peteĩva umi cuatro elemento tenondegua apytépe Programa de astrobiología NASA omboguatávape.
Umi avance oikóva astrobiología, astronomía observacional campo-pe ha opaichagu aextremófilo jejuhu katupyrýpe oñeñakãrapu'ã hag̃ua umi ijetu'uvehápe Tierra repýpe ningo ombohape oñeimo'ã hag̃ua tekove ikatuha oime okakua heta umi cuerpo extraterrestre oĩva universo-pe apytépe.
Umi misión oñembosako'i va'ekue ojejeporeka hag̃ua teko rehe Marte-pe ko'ágã ningo ha'e kuri programa Viking ha umi sonda Beagle 2.
2008 ary pahápe, Phoenix módulo de aterrizaje oikundaha pe tenda ohekávo tekove rapykuere planeta-pe yma guare ha vida microbiana ko'agãgua marte-pe ha ojeporeka y rembiasakue rehe upépe.
Jasypateĩ 2011 arýpe, NASA omboguata misión Mars Science Laboratory rover Curiosity, oguejýva Marte-pe cráter Gale-pe jasypoapy 2012 ramo.
Peteĩ hína pe suposición informada he'íva opavave nunga umi forma de vida ñande galaxia-pegua oiko química del carbono ári, forma de vida oĩva Tierra-pe oikoháicha.
Carbono átomo ojoaju rupi pya'e ambue carbono átomo rehe ikatu heñói umi molécula ipuku ha ojeipyso tuicháva.
Peteĩ suposición oĩva mbohapyhápe ningo oma'ẽ umi planeta ojeréva mbyja kuarahy joguaha rehe ombohetave haguã posibilidad upépe ojeikokuaa haguã.
Upevarã, ojejesareko heta tembiporu ojejapo va'ekue ojehechakuaa haguã umi exoplaneta Tierra javevegua tuichakuépe, oñeñe'ẽtaramo planeta-kuéra jeporekaha yvypoegua (TPF) NASA mba'éva ha umi programa Darwin ESA mba'éva rehe, mokõive oñemboyke kuri.
Drake, ñepyrũra oguenohẽ ecuación peteĩ agenda ramonte, oñeñe'ẽ haguã hese Green Bank conferencia-pe, katu oĩ aplicación formula-pegua ojajapyhýva oĩhaichaite ha oñembojoaju argumento simplista térã pseudocientífico rehe.
Umi extremófilo, organismo oikokuaáva ambiente extremo-pe jejuhu, oĩ kuri peteĩ elemento central de investigación ramo umi astrobiólogo-pe guarã, tuichaiteri mba'e rehe ojehechakuaa hagua irundy mba'e tekove apýrape contexto planetario-pe: potencial panspermi, contaminación directa umi yvypóra aventura de exploración rupiveguáva, colonización planetaria yvypóra po guive vida extraterrestre extinta ha oikovéva gueteri rhe jejeporeka.
Oñeimo'ã va'ekue avei teko oĩva umi océano pypukuhápe, kuarahy resape oguahẽ'ỹhápe, ojuhuha alimento ho'ukuévo mba'e tujukue ho'áva y ape árigui téra umimymba okaru va'ekue umíva rehe re'õngue.
Ko quimiosíntesis omombue tuicha estudio de la biología ha astrobiología ohechaukávo noñeikoteveiha kuarahy rehe ojeikove haguã; oñeikotevẽ y ha peteĩ mba'e oporomombaretévante upevarã.
Pa organismo imbaretéva  ojeiporavóva proyecto LIFE-pe guarã, Amir Alexander Deinococcus radiodurans rembiapo, Bacillus subtilis, levadura Saccharomyces cerevisiae, Arabidopsis thaliana ra'ỹi ('berro anguja nambi'), 
Jasy Júpiter-pegua, Europa, y jasy Saturno-pegua, Encelado, ko'ágã ojehecha umi lugar iaktuveha oĩ vida extraterrestre Sistema Solar-pe oreko rupi heta océano de agua subterránea calentamiento radiogénico ha marea rehegua ombohape oĩ hagua agua líquida.
Pe polvo Cósmico oĩva universo-pe oguereko heta compuesto orgánico complejo ("sólidos orgánicos amorfos orekóva peteĩ estructura mixta aromática-alifática") mbyjakuéra ojapokuaáva en forma natural ha pya'e.
Umi PAH viacha oñemboheko Big Bang riremi, iñasãi universo tuichakue ha ojoaju mbyja pyahu ha exoplaneta rehe.
Astrología experimental ojeporeka recurso rehe suelo planetario-pe, oiporukuévo material espacial añetete oĩva umi meteorito-pe.
Peteĩ escala tuichavévape, cosmoecología ojesareko tekove oĩva universo-pe tiempo cosmológico aja rehe.
Umi especialización reypýpe oike cosmoquímica, bioquímica ha geoquímica orgánica.
Oĩ tenda Tierra ryepýpe, ha'ekuaáva  Pilbara Australia Occidental-pe ha umi valle seco McMurdo-pe Antártida-pe, ojehecháva análogo geológico ramo heta hendápe Marte ryepypegua jave, ha upévare, ikatu ombohape ojehechakuaa haguã mba'éichapa ojehekáta tekove Marte-pe.
Añetehápe, vaicha ikatuete umi componente básico jeikoverã  oimeraẽ hendapegua ojogua Teirra-peguápe, tuichaháicha jepe, ndaha'éiramo umi detalle rupive.
Ojeikuaa mokõinte umi átomo natural apytépe, carbono ha cilicio, oiko columna vertebral ramo umi molécula tuicháva ogueraha hagua información biológica-pe guarã.
Umi cuatro candidato ikatuvéva hína oreko tekove Sistema Solar-pe ningo hína planeta Marte, jasy Jupiter-pegua Europa ha jasy Saturno-pegua Titán ha Encelado. 
Baja temperatura ha baja presión Marte-pegua, ikatu hína agua salina ijuky heta.
11 jasyporundy 2013 ramo, NASA omomarnadu ojejuhuha "mineral arcilloso" (específicamente, filosilicatos), heta jey oñembojoajúva umi material orgánico oĩva Europa corteza ro'ysame rehe.
Oĩ científico he'íva ko'ã hidrocarburo líquido ikatuha omyengovia y oikotevẽva umi célula oikovéva ojogua'ỹva Tierra-peguápe.
Ndojeikuaái proceso abiótico planeta-pegua ikatúva ombohekove ichupe.
Yamato 000593, segundo meteorito tuichavéva Marte-pe, fojejuhu Tierra 2000 arýpe.
5 jasyapy 2011 ramo, richard B. Hoover, Marshall Space Flight Center-pegua científico, he0i ikatuha oime ojuhu microfósil cianobacteria joguaha umi meteorito carbonoso CI1-pe l Fringe Journal of Cosmology rupive, peteĩ historia ojeikuaauka va'ekue tuichaháicha opaichagua marandu myasãiha rupive.
Ojejuhu evidencia de perclorato sistema solat ruichakue, ha ko'ýte Marte-pe.
Umi método de detección oñemoporãvéva ha jejesareko areve añetehápe ojuhuvéta ambue sistema planetario, ha ikatu hína ijapytepekuéra oĩ ñanemba'eichagua.
Ko'ápe ojejuhuse hínaumi organismo oikovekuaátava condición de vida espacial-pe ha oñembohetavekuaátava.
Ko'ã estrés ñembohovái avei ikatúta oipytyvõ chupekuéra oikove haguã umi condición naiporambáivape, jepéramo evolución ohapejoko heta mba'e orekóvo anñalogo ramo vida extraterrestre.
Umi espora heñóiva oipytyvõ chupe oikove hagua umi tenda ivaihápe ojoko'ỹre chupe crecimiento celular ñemoñepyrũme.
Mokõive módulo de aterrizaje ojueheguaite kuri, upévare ojejepo peteĩ prueba añónte mokõi hendápe Marte ape ári; Viking 1 ecuador ypýpe ha Viking 2 norte gotyove.
Astronomía-pe, extinción rehe oñeñe'ẽramo, oñeñe'ẽ hína radiación electromagnética polvo ha gas umi objeto astronómico emisor ha observador apytépe oĩva rupivegua.
Umi mbyja oĩva plano de Vía Láctea ypýpe ha umi oĩva parsecs mbovymi Tierra-guipe guarã, extinción banda frecuencia-pe (sistema fotométrico) hína oreko 1,8 magnitud por kiloparsec.
Ñemopytã oiko luz isarambi rupi polvo rehe ha ambue materia medio estelar-pe.
Opavave nunga umi fotométrico-pe ojeiporu filtro (banda de paso) ha upe guive lectura de magnitud luz rehegua ikatúta ohechakuaa latitud ha humedad umi factor terrestre apytépe.
Tuichaháicha, extinción interestelar imbareteve umi longitud onda corta oĩháre, okoiete ojehecháva técnica de espectrocopia rupive.
Extinción retakue ikatu tuichaitereive kóvagui peteĩ direción específica.
Resultado-ramo, oñeha'ã jave distancia cósmica, ikatu ouporãve ojehasa umi mbyja dato rupive infrarrojo aguĩ guivegua reheve (umíva apytépe pe filtro téra banda de paso Ks hína oĩ estándar) umi extinción variación ha hetakue tuicha oguejyha, ha proporción similar oñembojojávo R(Ks): 0,49±0,02 y 0,528±0,015 respectivamnte grupo independiente rehe.
Ko característica ojekuaa ypy 1960 década-pe, katu ndojekuaaporãi guetri moõguipa ou.
SMC-pe, ojekuaa peteĩ iñambue tuichaveha 2175 Å reh'ỹ ha peteĩ extinción ultavioleta mombyry imbaretéva barra de formación estelar-pe ha peteĩ extinción ultravioleta jepiveguáva ojekuaáva pe ala sa'ive oku'évape.
Curva de extinción jejuhu LMC ha SMC ojoguáva umi Vía Láctea-peguápe ha curva de extinción Vía Láctea-pegua ojoguavéva umi oĩva supercapa LMC2 LMC rehguápe ha barra SMC-pe jejuhu, ombohapévo oñema'ẽ pyahu haguã hese.
Ko extinción oreko mbohapy componente principal: dispersión de Rayleigh molécula de aire rupive, dispersión por partícula ha absorción molecular.
Pe extinción retakue oguejyvy observador cenit-pe ha ojupive horizonte ypýpe.
Drake ecuación oimo'ã hína ikatuha oĩ tekove inteligente ambue arapy vore-pe.
Kóva ojeroike hína tevove extraterrestre jeheka ymaveguare ha ko'ágãgua, ha avei tekove extraterrestre inteligente jehekave katui.
Ary pukukue ohasáva, ciencia ficción ome'ẽ heta idea científica, oimo'ã hetaiterei mba'e ha oike mbarete avei interés público-pe ha tekove extraterrestre ikatuha avei oĩ.
Ko argumento he'iháicha, ojapo va'ekue científico taha'e Carl Sagan ha Stephen Hawking, upéicha avei yvypóra ha'evéva taha'e Winston Churchill, ndaikatúi ndaipóri avei tekove ambue tendápe ndaha'éiva yvy ape ári añónte.
Tekove ikatu raka'e heñói independientemente heta hendáre arypýre.
Peteĩteĩ organismo nivel-pe ikatu oĩ mecanismo oñemyatyrõ hag̃ua apañuãi, toñeñangareko katui ñopytyvõ rehe ha organismo jeikoporã katui rehe avei.
Oñeme'ẽ alternativa-ramo tekove ipyendáva amoníaco-pe (y rangue), jepéramo ko mboykuha vaicha ndaha'ei adecuado.
Aimete 95% rupi materia oikovéva ipyenda hína poteĩ elemento rehe: carbono, hidrógeno, nitrógeno, oxígeno, fósforo ha azufre.
Carbono rehegua átomo oguereko capacidad omohendávo irundy enlace químico imbaretéva ambue átomo-kuéra ndive, oikehápe carbono rehegua átomo. 
He'iháicha Estrategia de Astrobiología NASA-pegua 2015-pe, "katuete tekove ambue arapýre ojeroike hína microbio-kuéra, ha ikatu avei oimeraẽ oikovéva sistema ambue tendápe heñói va'ekue ha ipyendava'ekue tekove microbiano-pe.
Rick Colwell, Carbono Profundo-pegua Observatorio, Oregón Universidad Estatal atypegua, he'iva'ekue BBC-pe: "Che aimo'a ambue planeta-pegua ha ijasykuéra-pe ikatu ojeiko, jahecha rupi ko'ápe yvy ape ári umi organismo ikatuha oikove mombyry kuarahýgui oipurukuévo energía ome'ẽva umi itakuéra oĩva subsuelo-pe pypukueterei". 
Panspermia rehegua hipótesis he'i tekove ambue hendápe Sistema Solar-gui ikatu oguereko peteĩ origen común.
Siglo IX-pe oñemoingove jey forma moderna rupive heta científico rehe, oikehápe avei Jöns Jacob Berzelius (1834), Kelvin (1871), Hermann von Helmholtz (1879) ha uperiremínte, Svante Arrhenius (1903).
Peteĩ jehapereka científico ojejapo'ypyva'ekue ojekuaa peteĩ jehaipy "Scientific American ary 1878-pe" ojeheróva "Ojeikópa jasýpe?" 
Umi región hakuveha ha presurizada Yasy ryepýpegua ikatu gueteri oguereko y hykúva.
Oĩ evidencia Marte-pe hakueterei ha he'õva'ekue: ojejuhu ysyry ikãva rendague, casquete polar, volcan ha mineral heñóiva y oĩramo.
Vapor ikatu raka'e heñói yrypy'a volcán rupive térã yrypy'a sublimación superficie ykére rupi ( hatãvagui gas-pe ñembohasa). 
Ikatu avei Europa-pe oĩ macrofauna aeróbica oipurukuévo oxígeno heñóiva umi rayo cósmico-gui ho'áva yrypy'a superficie oguerekóvape.
11 jasypakõi ary 2013-pe, NASA omomarandu ojohuhague "mineral arcilloso" ( ha'éva filosilicato), py'ỹinte ojoajúva umi material orgánico rehe, Europa corteza ho'ysãva-pe.
Oĩ he'íva ojejuhuhague evidencia oĩjeko raka'e tekove microbiana Marte-pe. 
1996-pe, peteĩ informe hypy'ũva he'íva ojejuhuhague estructura ojoguáva nanobacteria peteĩ meteorito-pe, ALH84001, oñemohendáva ita osẽva'ekue Marte-gui.
NASA-pegua mba'apoharakuéra omomombyryva'ekue NASA-pe umi científico ñemoneĩnguegui, ha Stoker-voi ojevyva'ekue he'i'ypývagui.
Ojejapo oñehesa'ỹijo hag̃ua ikatúpa ojeiko ymave térã ko'ágã marte-pe ojeporukuévo hetaichagua instrumento científico. 
Ha katu, oñekotevẽ ñemotenonde añete jejuhu ha jejora umi mundo rocoso michĩvéva-kuéra luz oguerekóva, imbyjakuéra ypýpe, umi método espectroscópico ojeporu mboyve oñehesa'ỹijo hag̃ua planeta extrasolar.
Jasypoapy ary 2011-pe, NASA jejuhu, ipyendáva umi meteorito ojejuhu va'ekue yvy ape ári, he'ijoa hikuái umi ADN ha ARN componente (adenina, guanina ha molécula orgánica ojokupytýva), componente katuete oguerekova'erã tekove jaikuaahaichaite, ikatu omoheñói extraterrestre okaharegua espacio-pe.
Jasypoapy ary 2012-pe, ha raẽvete va'ekue yvy ape ári, umi astrónomo Copenhague-pegua Mbo'ehaovusu omomarandu ojuhuhague hikuái peteĩ asuka molécula hérava glicolaldehido, peteĩ sistema estelar mombyryetereívape.
Telescopio espacial Kepler avei ojuhuva'ekue hetaiterei planeta oĩva candidato-ramo, umívagui 11% rupi ikatu hína falso positivo.
Planeta masivo-véva ojekuaáva NASA archivo exoplaneta reheguápe ha'e hína DENIS-P J082303.1-491201 b, ikatu hína 29-jeyve Júpiter masa-gui, jepéramo hetave umi planeta definición, masivo-rasáma ha'e hag̃ua peteĩ planeta ha ikatu enana marrón hendaguépe.
Señal oĩva peteĩ planeta ikatuha oĩ tekove ha'e peteĩ atmósfera ojekuaáva oguerekóva heta nunga oxígeno, upe gas ha'e rupi reactivo-rasa ha katuínte ndoiko'aremo'ãi ndaipóriramo reposición katui.
Avei oñeimo'ãramo peteĩva mil millón apytégui ko'a mbyjakuéra oguereko planeta oĩhápe tekove, ikatu oĩ 6.250 millón sistema planetario oĩhápe tekove arapy ojekuaávape.
Ñemoneĩ ymaguarevéva oñembokuatiáva yvypóra extraterrestre rekovégui ojejuhu hína jainismo escritura ymaguarépe.
Umi escritor musulmán medieval taha'e Fakhr al-Din al-Razi y Muhammad al-Baqir oykeko mbarete hikuái pluralismo cósmico Corán ñe'ẽ ári.
Oñemopyenda porã rire yvy'apu'a ha'eha peteĩ planeta-vénte umi heta planeta apytépe arapy ryepýpe, extraterrestre rekovéregua teoría oñepyrũ oñemopyenda añete comunidad científica ryepýpe.
Extraterrestre jeikove oñeimo'ã gueteri tuichaháicha oñembohapevévo umi descubrimiento científico.
Marte-pe jeikove remimo'ã oguerahava'ekue haihára británico H.G. Wells-pe ohaívo mombe'urã Mundo-kuéra ñorãiro guasu 1897-pe, omombe'úva peteĩ invasión extraterrestre Marte-pegua kuéra rehe okañýva hikuái planeta desecación-gui.
Creencia oĩva extraterrestre rekovére ojekuaauka gueteri pseudociencia-pe, conspiración teoría ha folklore popular, ojekuaave hína "Área 51" ha leyenda-kuéra.
Ward ha Brownlee oguerovia nunga avei temimo'ã oĩva akarapuã oĩkuaáva ambue planeta-kuérape, naipyendávai umi característica yvy'apu'peguáicha (taha'e ADN ha carbono).
Umi extraterrestre oúramo yvy ape ári, oikokuaa avei oikomava'ekue Colón ouramoguare América-pe, naiporãiva'ekue umi indígena Amerikayguápe.
COSPAR avei omeẽ pauta planeta-kuéra ñeñangarekorã.
Avei, oñembohovaiháicha, "ndaipóri información ojegueroviakuaáva he'íva oñemokañỹha evidencia yvyporakuéragui".
Yvate: Luz rehegua fuente hetarehegua magnitud.
Cometa Borelly, umi sa'y oguerekóva ohechauka imimbikue mbohapy órden rango de magnitud-pe (akatúa).
Upe escala hína logarítmica ha oñemohenda ikatu hag̃uaicha peteĩteĩ paso magnitud rehegua omoambue imimbikue peteĩ factor quinta-pegua raíz de 100, térã aimete 2,512.
Umi astrónomo oipuru mokõi definición ojoavýva magnitud rehegua: magnitud joguaha ha magnitud tee.
Magnitud tee ohechauka upe mimbikue intrínseco opoíva peteĩ objeto ha ojekuaa magnitud joguaháramo avei, oguerekokuaáva upe objeto oñemoĩramo mombyry yvy'apu'águi, 10 parsecs mbyjakuéragui. 
Telescopio okãrapu'ãve ohechaukava'ekue ko'ã mba'e kakuaaite ndaha'eiha upéicha: mbyjakuéra ojekuaa michĩeteve telescopio rupive.
Negativo-vévo upe valor, omimbivéta objeto oĩva.
Mbyjakuéra oguerekóva magnitgud 1,5 ha 2,5 rupi ojehero magnitud mokõiha rehegua; oĩ amo 20 mbyjakuéra omimbivéva 1,5-gui, ha'éva mbyjakuéra magnitud peteĩhápegua (ehecha mbyjakuéra rysýi omimbivéva).
Umi magnitud teéva sistema solar-pegua, ojehecha katui peteĩ mombyrykue oguerekóva 1UA.
Tecnología hasy'ỹvéva niko umi tembiporu tekotevẽvéva apo ha ijeporu.
Oipytyvõ omoñakãrapu'ã umi economía kakuaaitéva (umíva apytépe upe economía globa ko'ag̃agua) ha omoheñói tapicha aty omba'apo'ỹva.
ko'ã techapyrã apytépe oĩ upe mba'e'apoporã he'iséva oñeñe'ẽramo tapicha rembiapo rehe ha biotética renonderã rehe.
ko ñe'ẽ he'iséva iñambue siglo XX oikévo, umi kuaahára janki, oñepyrũ voi Thorstein Veblen, oguerurõguare upe alemángui oúva Technik he'iséva tecnología he'isévape.
1937 ramo, avano'õ kuaakára Read Bain ohai "tecnologíape oike opaichagua tembiporu, máquina, arma, óga, ao, pumbyry, mba'yru ha katupyry japorúva jajapo hag̃ua oimeraẽ mba'e ha jaiporu hag̃ua."
Ramove, umi kuaahára oiporu umi iñarandúvagui upe técnica oipysove hag̃ua upe tecnología he'iséva heta mba'evépe oñamindu'u purukatúva reheguápe, techapyrã ramo Foucault rembiapo Tecnología del yo-pe.
Ejapo tembiporu ha'evéve, rejuhu mba'éichapa oñesẽta apañuãigui, rejapo pojoapy, tembiporu tapereko ha hetave mba'e
ko ñe'ẽ py'ỹi ojeporu ojegueroike hag̃ua ipype tecnología reheguaitéva térãkatu oje'e hag̃ua umi tecnología ijytavevéva rehegua, térãkatu sapy'ánte umi electrónica ojeporúva rehegua oñeñe'ẽ rãngue upe tecnonolgía tuichakue rehe.
kóvape, tecnología he'ise pojoapy ha tembiporu ikatúva ojeporu oñemyatyrõ hag̃ua apañuãi añete.
W. Brian Arthur he'i avei tuichaháichante Tecnología ha'eha upe tape ypypóra oiporúva og̃uahẽ hag̃ua og̃uahẽsehápe. 
Oñembojoapýramo ambue ñe'ẽre, "tecnología médica", "tecnología espacial" ha mba'e, he'ise upe mba'e rehegua kuaapy ha hembiporu estado.
Avei oje'eva'erã, tecnología niko papapykuaa, kaaty ha mba'eporã'apo jeporu ko ñande rekove jaikuaáva rehehápe. 
Ingeniería niko upe tembiapo oikóva oñemoha'ãnga ha ojejapopotávo tembiaporu ha sistema ojeporu hag̃ua naturaleza ome'ẽva ypypóra rupive oiporúvo (jepe nameméi) kuaaty remime'ẽmby ha aporeko.
Techapyrã, kuaaty oñemorandukuaa flujo de electrones cablepe oiporúvo tembiporu ha kuaapy oĩva.
Moõpa ojoajou térã ojoavy kuaaty ha teconología hetáma oñamindu'u hese kuaahára, tembiasakuekuaahára, lei'apoharakuéra siglo XX paha gotyo, sapy'ánte kóva ko marandu ikatu ohepyme'ẽ kuaaty tekotetevẽkuete ha ojeporukatúva.
Umi ypypóra ypykue oiko umi homínidos forrajerogui oguatáva hetyma mokõime, iñapytu'ũ ojogua heta ko'ag̃agua un tercio ypypóra apytu'ũme.
Hácha ita apo niko he'isékuri, hese'ae ojeity ka'aguy tuichaháicha kokue rendarã.
Upe ko'ág̃a ojekuaáva energía eólica ramo jeporu ypy niko upe velero. Ojekuaa ojepuruhague barco de vela octavo milenio a. C Nilo-pe, kóva pe marandu ymave guare ojerekóva.
Umi arqueólogo he'i rueda ojejapohague umi ary 4000 a.C kuéra rupi, ikatu ojekuaa'ỹre hikuái ha ojoja nunga, Mesopotamia (ko'ág̃a Irak), Cáucaso yvatévo (Maykop reko) ha Europa central-pe. 
Ramoite ojejuhu rueda tujaite ojekuaáva umi Ljubljana, Eslovenia apasusũme.
Umi sumerio ymaguare oiporuva'ekue torno okambuchi'apo hag̃ua ha ikatu ha'ekuéra voi ojapora'e.
Umikáro irrueda mokõiva oú travoisgui ha ojeporu ypy Mesopotamia ha Irán-pe amo ary 3000 a-C rupi.
Peteĩ bañera ymaguare ojoguaitereíva umi ko'ag̃aguápe ojejuhu Palacio de Knossos-pe.
Alcantarilla ypy Romape niko upe Cloaca Máxima; ojejapo ñepyrũ siglo VI a.C ramo ha ojeporu gueteri upe távape.
Tecnología medieval ohecha ojeporúvo máquina simple (palanca, tornillo ha polea) ojoajúvo ojejapo hag̃ua máquina icomplejovévama, carretilla, molino de viento ha relo hamba'e; ha mbo'ehaovusu joaju ombo'e ha omoherakuã kuaa pyahu arandu ha ojeporu hag̃ua.
Oñepyrũvo Reino Unido-pe, siglo XVIII-pe, upe Revolución industrial-pe niko heta mba'e pyahu ojejuhu ha ojejapo, hetave umi ohóva ñemitỹrekópe, manufactura, minería, metelúrgica ha transporte-pe, ãva ojejuhúgui upe vapor mbaretekue ha ojeporu fábrica ojejapo hag̃ua.
Ko tecnología okakuaa ha ogueropojái araíre oga yvatete ha heta hendápe tavaháre tapichakuéra oiporu motor ojupi hag̃ua ipype ha'ekuéra ha hi'upyrã.
Siglo XX ogueru heta mba'e pyahu.
Upe rire, marandu rehegua tecnología ñanderereha 1980-pe internet heñóivo, upéva upe marandu ára ko'ág̃a jaikuaáva.
Oñeikotevẽ técnica ha mba'e'apo organización hypy'ũva ojejapo ja oñeñangareko hag̃ua umi tecnología ipyahuvéva ha oñemoheñói industria kakuakakuaaite ojeykeko ha oñemoñakãrapu'ã hag̃ua tembiporu hypy'ũvéva ko'ẽko'ẽre.
Umi trasnhumanistas oimo'ã upe tecnonología ohekáva ha'e ohasaseha ñepyrãnga ha upe ja'éva condición humana peteĩ ñepysãngánte avei. 
He'i hikuái ko sociedad reko Ko'ẽko'ẽre ñandereraha upe tecnolología gotyo ha upéva ñane sãso ha ñane akã resãi ojechakuaa'ỹre.
Oha'arõ ohechauka hag̃ua tecnología ojapokuaaha kóva: "mba'evéichavévamo ñandejoko jaha hag̃ua tesahũme tecnología ndive, térãkatu ambue hendáicha ja'ekuaa, jajepytasóramo jehe henondépe ndaikatpui jajapo mba'e hese. 
Oĩ okaguai añetéva tecnología rehe ha ñanemomýiva, ñe'ẽporãhaikára herakuãitéva, umíva apytépe: Brave New World, Aldous Huxley mba'e, A Clockwork Orange, Anthony Burgess mba'e ha Nineteen Eighty-Four, George Orwell mba'e.
Neil Postman, tapicha omanómava ha okaguai hetava'ekue teko rehe omboja'o sociedad oipoúva tembiporu ha sociedad tecnológica ha ha'e ombohéra "tecnópolis", sociedades ãva iñakãvaíva ñakãrapu'ã tecnológico ha kuaaty rehe ha ndoikuaaséiva omboyképa térã ombyaípa ambue teko, temiandu térã tekoha, tembiechapy.
Nikola Kompridis avei ohai peligro oguerúva ko'ã tecnología, ijapytépe, ingeniería genética, nanotecología, biología sintética ha robótica. 
Ambue crítico iñapysẽvéva tecnología-pe ningo hína Hubert Dreyfus, oguenohẽva aranduka El Internet ha Umi mba'e computadora ikatu'ỹva gueteri ojapo.
Artículo oguenohẽvape, Jared Bernstein, miembro sénior Center on Budget and Policy Priorities-pegua, nomboajéi umi idea generalizada he'íva automatización ha tuichaveháicha, umi avances tecnológicos oipytyvõhague tuichaháicha ko apañuãi mercado laboral-pe. 
Oiporu mokõi argumento principal omopyenda haguã kóva.
Añetehápe, automatización niko oamenaza umi ojepapojeyjeýva, katu umi tembiapo hasyvéva oñekotevẽ katuete omoĩmbágui tecnología ha tembaipo yvypora omongu'éva "oikotevẽva flexibilidad, juicio ha sentido común" hasy gueteri oñemyengovia haguã máquina rupive.
Tecnología ningo akói ohehecha ijapyrakuaaha;Hughes he'iháicha, "Tecnología hína peteĩ proceso creativo ojoapyva yvypóra apytu'ũ rokýre".
Py'ỹinte oje'e tecnología ikatuha oñeñangarekoporã ha katu ko oje'éva rehe oñema'ẽ pypuku va'erã.
Solucionismo ningo peteĩ ideología he'íva opa mba'e ikatuha oñemyatrõ tecnología rupive ha ko'ýte internet rupive.
Benjamin R. Cohen ha Gwen Ottinger avei oñamindu'u heta mba'e ha heta hendáicha tecnología oguerúva rehe.
Tecnología tekotevẽtáva niko avei oiporu mymbakuéra yvypóraicha.
Katupyry ojerekóva ojejapo térã ojeporu hag̃ua tembiporu ha'e hína añetehápe género Homo hekopete.
Ary 2005 pe, tapicha ohecháva tenonderã Ray Kurzweil he'i mba'aporekokuaa upeigua ha'eta hína "Revolución GNR" omba'apota ha ojehe'ata genética ndive, nanotecnlogía ha robóticare, imba'eguasuvéva robótica ko'ã mbohapy ryepype.
Avakuéra oñemotenondema ohóvo ikatu hag̃uaicha ohupyty revolución GNR.
Oĩ oimo'ãva robótica tenonderã ha'e hína "tembikuaa tuichavéva yvypóragui."
Tenonderã ojojogua heta mba'epe obsolencia programada ndive, upevére, obsolencia programda ojehecha hína "estrategia comercial siniestra-icha."
Avei ojejeporekama ohóvo genética reheve, ha avakuera oikumbýma ingeniería genética michimi.
Oï oimo'ãva ingeniería genética ojeporútaha ojejapo hag̃ua avakuera imbaretevéva, ha ndahasýiva.
Tapicha ohecháva tenonderã oimo'ã mba'aporekokuaa nanobots ikatúta oheja avakuerape "materia a escala y molecular ñemboguata."
Ko contexto, ko'ágã opytámava tapykupépe, peteĩ "motor" oñe'ẽ va'ekue peteĩ máquina militar rehe, añetehápe, peteĩ artilugio mecánico ojeiporúva guerra-rã (techapyrã peteĩ catapulta).
Umi poteĩ máquina simple ojekuaava'ekue Cercano Oriente ymaveguarépe.
Palanca rehegua mecanismo ojekuaa'ypyva'ekue ojapo 5000 ary rupi Cercano Oriente-pe, ojeporuhápe peteĩ balanza simple-pe ha oñemongu'e hag̃ua umi objeto tecnológico tuicháva ymaveguare Egipto-pe.
Tornillo, ha'e hína máquina simple paha oñemoheñói va'ekue, ojekuaa'ypyva'ekue Mesopotamia-pe período neosirio aja (911-609) a.C. 
Djosèr, ha'e va'ekue faraón mba'apoharakue, ikatúva raka'e omoheñói ha ohechajey jey Djosèr pirámide ñemopu'ã (piramide escalonada) Egipto, Saqqara-pe ary 2630-2611 jerére rupi a.C.  
Umi kushita antepasado omopu'ãva'ekue hikuái speos Edad de Bronce aja ary 3700 ha 3250 a.C ryepýpe. Avei ojejapo tatakua yvate siglo VII a.C. Kush-pe.
Arquímedes rembiapo ñemoheñói apytépe ojehechakuaa Antikythera mecanismo, oikotevẽva'ekue jeikuaave pypuku engranaje epicicloidal rehe, mokõi principio ha'evéva máquina-kuéra teoría-pe oipytyvõ va'ekue ojejapo hag̃ua umi tren engranaje Revolución Industrial-pegua, ha ojeporuva gueteri heta campo-pe, taha'e robótica ha ingeniería automotriz-pe.
Rueca ha'e va'ekue omoñepyrũva jenny giratoria, mba'eguasueterei va'ekue Revolución Industrial temprana akãrapu'ãrã siglo XVIII-pe. 
Ohechauka irundy puraheihára hekove'ỹva, oikehápe umi baterista oipurúva peteĩ caja oguerekómava ritmo, ikatuhápe oñembopuka hetaichagua ritmo ha hetaichagua batería patrón.
Avei okahápe ko'ã profesión-gui, noñeimo'ãi umi mbo'ehaovusúpe oñemomba'eguasukuaaha tecnología jeporu katui. 
Canal jejapo mba'eguasueterei va'ekue ingeniería aporãme Revolución ñepyrũ'ypýpe.
Ha'e va'ekue avei ingeniero mecánico ha físico ha'evéva.
Smeaton avei omomorãve mecánica rembiapo, Newcomen máquina de vapo-pe.
Samuel Morland, peteĩ matemático ha inventor omba'apo va'ekue bomba apo rehe, oheja jehaipy Ordenanzas de Vauxhall Rendápe, peteĩ bomba de vapor omoñe'ẽva'ekue Thomas Savery.
Ndojeikuaái va'ekue hierro kuave'ẽmbyhára Thomas Newcomen, ojapo va'ekue máquina de vapor oguerekóva pistón, ary 1712-pe, oguerekoha formación científica.
Ko'ã tembiapo pyahu ombosa'ive hierro repykue, ojeporu katuívo ferrocarril kavaju-pe g̃uarã ha avei hierro rehegua puente.
Máquina de vapor alta presión oguerekóva akarapu'ã rupi, jokupyty oĩva peso-potencia máquina de vapor-pegua, ombohapeva'ekue barco de vapor ha locomotora ñemoheñói.
Revolución Industrial ogueru hendive máquina oguerekóva hierro ñeikotevẽ, ha upéva rpi oñemoheñói heta máquina herramienta.
Mecanizado de precisión rehegua técnica-kuéra iñakãrapu'ãva'ekue siglo XIX- mbytérupi.
Estados Unidos-pegua censo 1850-peguare ombopapapy "ingeniero" rembiapo'ypy ha ojuhu 2.000.
1890-pe oĩ va'ekue 6.000 ingeniero umi área ha'évape civil, minero, mecánico ha eléctrico.
Ingeniería eléctrica ñemopyenda siglo XIX-pe ojeroike va'ekue umi experimento Alessandro Volta, Michael Faraday, Georg Ohm ha ambue mba'éva, ha avei telégrafo eléctrico ñemoheñói 1816-pe ha 1872-pe.
Ingeniería aeronáutica omba'apo hína umi aeronave diseño aporãrehe, ha ingeniería aeroespacial katu moderno-véma ha omongakuaave hembiapo ojeroike hag̃ua nave espacial apo.
Tembiasakuépe, ingeniería naval ha mina-pegua ingeniería ha'e va'ekue rama'ypy ha'evéva.
Upévagui osẽ, heta ingeniero oñemoarandu katui gueteri omba'apokuévo pukukue.
Ha katu, ha'egueteri insuficiente ojapopa hag̃ua peteĩ producto exitoso, avei ombohekóiti va'erã ambue requisito oĩva.
Genrich Altshuller, ombyaty rire estadística-kuéra hetaiteri patente rehegua, he'iva'ekue umi compromiso teete oĩ hína upe diseño-ypy korasõme ingeniería "nivel sa'ivéva", Ha katu nivel yvatevépe, diseño iporãvéva hína oguerojeráva apañuãi oĩva.
Umi prueba omoneĩ hína producto oikotaha oñeha'arõháicha.
Ha katu software ñemuháregua ojeporuvavoi, oĩ avei heta aplicación ojeykekóva computadora rupive (tecnología ojeykekóva computadora rehe), katuete ingeniería ryepýpe.
Oheja umi ingeniero-pe omoheñóivo modelo 3D, ta'ãnga 2D ha diseño-kuéra rehegua ñemohenda.
Jeroike ha información ñemyasãi katuínte oñemohenda sofware de gestión producto-kuéra dato rehegua jeporu rupive.
Hekotee naturaleza rupive, ingeniería ojokupyty tekoha oĩhaguéicha ndive, arandupy ha yvypóra comportamiento ndive.
Umi ingeniería-pegua apopyrãnguéra ikatu hína oñepyrũ apañuãi.
Ingeniería ha'e hína motor ha'evéva ñembopyahu ha yvypóra akãrapu'ãrã.
Oi heta apañuãi político ha virureko rehegua kóva ikatúva ogueru, ha upéicha avei apañuãi ético.
Umi científico ikatu avei ojapo ingeniería rembiapo, omoheñóivo aparato experimental térã ojapo prototipo.
Ñepyrũraite, pyỹinte omba'apo umi área física térã química oñeikumby porãhápe, Ha katu umi apañuãi hasyeterei ojejora hag̃ua hesakuaitépe.
Peteĩha ombojoaju ñeikumby peteĩ pricipio matemético rehe, ha mokõiha katu omboheko umi variable medida ojeroikéva ha omoheñói tecnología.
Peteĩ físico katuínte oikotevẽ oñemoaranduve ambue mba'épe.
Kóva rehegua techapyrã hína aproximación numérica jeporu Navier-Stokes ecuación-pe, ohechauka hag̃ua flujo aerodinámico peteĩ aeronave-pe térã elemento finito rehegua método jeporu, ojehecha hag̃ua componente complejo rehegua tensión.
Umi ingeniero ombohekove ñembopyahu ha ñemoheñói.
Peteĩ diseño ha'eva'erã rupi realista ha jeporu pya'erã, ohechapámava'erã umi geometría dato-kuéra, dimensión ha característica.
Upéicha ojehekombo'e matemática, física, química, biología ha mecánica-pe.
Medicina moderna ikatu omyengovia heta yvypóra rete función oipurukuévo órgano artificial ha ikatu omoambue guasu yvypóra rete umi dispositivo artificial jeporukuévo taha'e implante cerebral ha marcapaso.
Mokõive campo omohesakã apañuai mundo teépegua.
Gestión de ingeniería térã "ingeniería de gestión" hína peteĩ campo oñemoaranduvéva gestión-pe ojoajúva ingeniería apo ndive térã ingeniería-pegua industria renda.
Umi ingeniero ikatupyrýva ñemoambue gestión-pe oguereko va'erã peteĩ jeikuaave pypuku umi principio ha método jeporu rehe psicología industrial ha organizacional mba'éva.
Inteligencia artificial (IA) hína upe inteligencia ojehechaukáva máquina rupive, inteligencia natural rovái ohechaukáva yvypóra térã mymbakuéra.
IA jehapereka otantea ha omboyke hetaichagua enfoque hekove aja, oikehápe apytu'ũ simulación, yvypóra apañuãi rehegua modelado, lógica formal, conociento rehegua base de dato-kuéra ha mymba comportamiento ñoa'ã.
IA jehapereka jehupytyrã katui ryepýpe oĩ ñeikumby, jeikuaave representación conocimiento, rape'apo, tekombo'e, lenguaje natural procesamiento, lñeimo'ã ha objeto ñemomỹi ha jepoko rehegua capacidad.
AI avei ipyenda informática, psicología, lingüística, filosofía ha hetave campo-pe.
Razonamiento mecánico térã "formal" jeikuaave oñepyrũ va'ekue umi filósofo ha matemático-kuéra ndive ymaitereíma.
 Church-Turing mba'éva tesis, umi jejuhu simultáneo ykére neurobiología, ñemomarandu rehegua teoría ha cibernética, ogueraha jehaperekaharakuérape ohechávo oĩpa posibilidad ojapóvo peteĩ apytu'ũ electrónico.
Umi pytyvõharakuéra Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU), John McCarthy (MIT), Marvin Minsky (MIT) ha Arthur Samuel (IBM) oiko ichuguikéra fundador ha moakãha IA jehaperekápe.
AI fundador-kuéra ohechaporãva'ekue hikuái tenonderã oúva: Herbert Simon he'iva'ekue "umi máquina ikatúta ko'agui mokõipa arýpe ojapopaite umi tembiapo yvypóra ojapóva".
Akãrapu'ã opyta'imi ha 1974-pe, oñembohovaikuévo umi sir James Ligthil crítica-pe ha EE.UU Congreso jejopýpe, ovirume'ẽ hag̃ua umi apopyrã productivo-pe, taha'e EE.UU ha Gran Bretaña pokatuvete ojoko umi jehapereka IA rehegua oĩva.
1985-pe, IA virureko omomỹíva ohasamava'ekue mil millón de dolar.
Computadora-kuéra ipya'evéva, algorítmica ñemomorãve ha hetaiteve dato jeguereko ombohape tekombo'e automático ha percepción; tekombo'e pypuku rehegua método, oikkuaasevéva dato-kuéra oñepyrũ oikuaaporãiteve umi referencia punto 2012 jerérupi.
IA jehapykuereka oñemboja'óva subcampo-kuéra oñombohovakévape ha py'ỹinte ndaikatúi ojoaju ojoehe.
Jehapereka ipyenda mbohapy temimoĩmbýpe: Carnegie Mellon University, Stanford ha MIT, ha ojehechaháicha yvypeve, peteĩteĩva ombohape estilo imba'éva jehaperekarã.
Heta téra rupive ohenói hembiapokuérape: techapyrã, encarnado, situado, ipyendáva comportamiento-pe térã akãrapu'ãme.
Lenguaje matemático oñembohasáva oheja ñeipytyvõ tuichaháicha ambue campo oñemopyendámava ndive ( taha'e matemática, virureko térã jehapereka operativo).
ko'ágãramo g̃uarã, umi experimento-gui oñeg̃uenohẽva py'ỹinte ikatu oñeha'ã hendapete ha, sapy'ánte ( hasyve), ojejapokuaajeýva.
ko'ã algoritmo ohechauka ndaha'éiha suficiente omohesakã hag̃ua apañuãi guasu razonamiento rehegua ohasa rupi hikuái peteĩ "explosión combinatoria rehe": oñemombegueve ohóvo hikuái umi apañuãi okakuaavévo ohóvo.
Umi mba'e oguerekokuaáva pyendáramo conocimiento ha'evéva sentido común rehegua apytépe oĩ: mba'ekuéra, propiedad, categoría, jokupyty mba'ekuéra apytépe; oikóva, oikótava, estado ha tiempo, causa ha efecto; jeikuaave jeikuaa ári (jaikuaáva umi ambue yvypóra oikuaávagui); ha hetave mba'e ndojehaperekáiva gueteri.
Techapyrã, oikéramo peteĩ guyra ñomongetahápe, yvyporakuéra katuínte oimo'ãta mymba michĩetereíva opurahéi ha ovevéva.
Aimete mba'eve ndaha'éi verdadero térã falso ñemohenda oikotevẽháicha lógica abstracta-pe.
Jehapereka rehegua apopyrãnguéra oñeha'ãva omoheñói peteĩ pyenda mbarete conocimiento hendapeporã oguerekóva sentido común (techapyrã, Cyc) oikotevẽ hetaiterei tembiaso guasu ingeniería ontológica rehegua: ojejapova'erã, porupiete, peteĩ concepto hasýva upekuévo.
Oikotevẽ hikuái peteĩ forma ohechakuaa hag̃ua tenonderã, peteĩ representación yvy'apu'a reko mba'éichapa oĩ ha ikatukuévo ohecha umimba'e oikótava ha mba'éichapa oñemoambuekuaa, ha ikatu hag̃uaicha oikuaa mba'épa ojapóta oipuruporãnguévo utilidad oguerekóva (térã "valor").
Kóva oikotevẽ peteĩ agente ndaha'éiva ojapo hag̃ua evaluación entorno imba'éva ha predicción añónte, avei ojapo hag̃ua evaluación umi predicción-gui ha oñemohenda upe evaluación osẽhaguéicha.
Upe clasificación ojeporu ojekuaa hag̃ua mba'e categoría-peguápa peteĩ mba'e, ha oiko peteĩ programa ohecha rire heta techapyrã umi mba'e heta categoría oguerekóva.
Ñemoarandu computacional rehegua teoría ikatu ojapo evaluación umi temimbo'épe complejidad computacional, muestra complejidad rupive (mboy dato-pa oñekotevẽ) térã ambue noción optimización rupive.
Heta enfoque ko'ágãgua oipuru ñe'ẽnguéra coocurrencia rehegua frecuencia ojapo hag̃ua umi jehaipy sintáctica rehegua representación.
Umi enfoque moderno PNL estadística ikatu ombojoaju opaite ko'ã estrategia ha ambue avei, ha py'ỹinte ohupyty peteĩ precisión oikóva página térã párrafo jehaiporãme.
Peteĩ robot moderno, oñeme'ẽvo ichupe peteĩ entorno michĩva, opytáva ha ojekuaáva, ikatu pya'eterei oikuaa moõpa oĩ ha ojapo peteĩ mapeo entorno rehegua; Ha katu, umi entorno dinámico, taha'e (endoscopia) rete ryepy ipytuhẽva peteĩ paciente mba'éva, ome'ẽ peteĩ desafío tuichavéva.
Techapyrã, oĩ ambue asistente virtual oñembohapéva oñomongeta hag̃ua térã oporombopuka hag̃ua, ha'ete ku ndahasyivéva ichupe yvypórandive jokupyty ha ñomongeta, térã yvypóra-computadora jokupyty.
Ikatúpa ojeikuaauka comportamiento inteligente ojeporukuévo principio ndahasýva ha iporãva (taha'e lógica térã optimización)?.
Térã jaipuru algoritmia ikatúva ome'ẽ ñandeve peteĩ solución "ikatúva ojejapo" (techapyrã, método probabilístico) Ha katu ikatu avei hína peteĩ víctima umi yvypóra ñeimo'akue jejavykuére?
Stuart Russell ha Peter Norving ohecha hikuái hetave umi IA-pegua jehaperekahara kuéra "ndoikuaaséi mba'eve IA hipótesis-gui; upe apopyrã oiko'aja, ndoikuaaséi hikuái ehenóipa ichupe inteligencia simulación térã inteligencia real".
Inteligencia pyahu ikatu upéicha hetaiteve ha ohasa mombyry yvyporakuérape.
Jokupyty oĩva automatización ha tempiapo ojoapytépe hasyeterei.
Umi riesgo rehegua estimación subjetiva tuicha ojoavy; techapyrã, Michael Osborne ha Carl Benedikt Frey he'i hikuái 47% rupi EE.UU-pe tembiapo oĩva, oguereko "riesgo guasu" ikatuha ohupyty automatización, upéva aja peteĩ informe OCDE-pegua omohenda peteĩ 9% tembiapo oĩva EE.UU-pegua oguerekoha"riesgo yvate".
Plazo pukúpe, umi científico he'i hikuái tojeporuvénte función oñembosa'ivévo seguridad rehegua riesgo ikatúva ogueru umi tecnología pyahu.   
Iñaranduka Superinteligencia-pe, filósofo Nick Bostron he'i upe inteligencia artificial ikatuha hína amenaza humanidad-pe g̃uarã.
Bostron avei he'i hasyetereiha oñembohasapaite hag̃ua humanidad-pegua valor-kuéra oĩva peteĩ IA avanzado-pe.
Iñaranduka Human Compatible-pe, IA-pegua jehaperekahára Stuart J. Russell omombe'u upépe Bostrom jepyapy rehe ha upekuévo omog̃uahẽ peteĩ enfoque omoheñói hag̃ua máquina-kuéra oporoipytyvõkuaa añetéva ha oma'ẽ yvypóra incertidumbre ha deferencia rehe, ikatuhápe ojeroike hína tekombo'e ñeha'ã ambue rupive.
Umi iñaranduvéva remimo'ã inteligencia artificial rehegua hína mixta, ha upépe oĩ ojepyapýva ha avei ojepyapy'ỹva ikatúramo g̃uarã ojehupyty peteĩ IA oguerekóva capacidad sobrehumana.
Facebook-pegua CEO, Mark Zuckerberg, oimo'ã IA "ombohapéta hetaiterei mba'e oĩ porãva tekoverã", taha'e mba'asy ñemonguera ha toñembohetave mba'yrumỹi rehe ñeñangareko.
Musk avei ovirume'ẽ umi empresa omoakãrapu'ãva inteligencia artificial taha'e DeepMind ha Vicarious "oñangarekónte hag̃ua oikóva inteligencia artficial rehe".
Jehapereka oĩva ko área-pe ojeroike hína máquina-kuéra rehegua ética, agente moral artificial, IA angirũkuaáva ha ñe'ẽjovake oĩva derecho humano-kuéra ñemopu'ã rehe, upévare avei oiko hína ñomongeta.
Og̃uahẽma ára oñeme'ẽvo dimensión ética taha'e sa'imi jepe ambue máquina-kuérape.
Umi máquina rehegua ética jehapereka mba'eguasu hína oñembovevuive hag̃ua jepyapy oĩva umi sistema autónomo-kuéra rehe; ikatúta oje'e umi máquina autónoma rehegua ojeikuaáva, upe dimensión ỹrehe, ha'e hína jepy'apy rapo ojeguerekóva máquina-kuéra inteligencia rehe.
Yvyporakuéra nde'íriva'erã umi máquina térã robots ñandeguereko porãtaha ndaipóri rupi peteĩ razón ñaimo'ã hag̃ua oguerohorýtaha ñande moralidad sistema, oñemoambuémava ñande biología particular ndive (umi IA ndohechaporãmo'ãiva).
Peteĩ propuesta oñerairõ hag̃ua ko'ãva ndive hína toĩ garantía IA ypy katuínte inteligente taha'e 'IA angirũva' ha toguereko ipoguýpe IA oñakãrapu'ãva uperire.
Che aimo'ã jepyapy osẽ hína peteĩ jejavy guasu oikóvagui ndojehechakuaáivo joavy oĩva akãrapu'ã ramovegua ojehechakatúva IA rekotee mba'éva ha upe inteligencia volitiva consciente apo tuicha ha hasykue".
Regulación rehe oñeikotevẽ katuete oñemombarete hag̃ua IA oñembohapekuaa hag̃ua umi riesgo oguerúva.
Peteĩ tropo común ko'ã jehaiporãmbýpe ryepýpe oñepyrũva'ekue Frankenstein ndive Mary Shelley mba'éva, peteĩ yvypóra rembiapógui oiko peteĩ amenaza chupe g̃uarã.
Isaac Asimov omoĩnge robótica-pegua mbohapyve léi heta aranduka ha tembiasakuépe, ojehechavéntema "Multivac" serie-pe, oñe'ẽva peteĩ computadora iñaranduetereíva rehe upéicha hérava.
1980 década-pe, serie Sexy Robots-pe Hajime Sorayama mba'éva oñembosa'y ha ojeikuaaukava'ekue Japón-pe omoha'angahápe yvypóra rete teéva ipire metálico muscular-va ha uperirevéma ojehecha aranduka "The Gynoids" oipuruva'ekue George Lucas ha ambue jehaiporãmbyhára.
Biotecnología ningo peteĩ área tuicháva biología-pegua oikehápe sistema ha organismo vivo jeiporu omongu'e térã ojapo haguã peteĩ producto.
Sociedad Estadounidense de Química he'i biotecnología ha'eha peteĩ aplicación de organismos, sistemas térã proceso biológico+ oúva opaichagua industria-gui ojeikuaave haguã ciencia de la vida rehegua ha ojehupive haguã valor orekóva material ha organismo, ha'ekuaáva producto farmacéutico, cultivo ha ganado.
Bioingeniería ningo hína umiprincipio ingeniería-pñegua jeporu ciencias naturales-pe oñema'ẽnguévo tejido, célula ha molécula.
Biología temprana rupive, umi agricultor ypy oiporavo ha omboguata cultivo oikotevẽváva, osẽporavéva, ohupyty haguã hi'upyrã tekotevẽva omongaru haguã peteĩ tekoaty okakuaáva.
Ko'ã proceso avei oike cerveza fermentación pya'eve.
Ko proceso-pe, carbohidrato oguerekóva umi grano oñembohyku peteĩ alcohol, ha'ekuaáva etanol-pe.
Jepéramo pe proceso de fermentación nahesakãporãi osẽ mboyve Louis Pasteur rembiapo 1857 ramo, upéva gueteri hína biotecnología jeiporu ypy peteĩ hi'upy oñemoambvue haguã ambuépe.
Ko'ã mombe'upy oipytyvõ teoría de selección natural Darwin oguenohẽ va'ekue.
1928 arýpe, Alexander Fleming ojuhu moho Penicillium.
MOSFET (transistor de efecto de campo de semiconductor óxido de metal rehegua) omoñepyrũ va'ekue Mohamed M. Atalla ha Dawon Kahng 1959 ramo.
BioFET ypy ningo ha'e va'ekue pe transistor de efecto de campo sensible a iones (ISFET), Piet Bergveld omoñepyrũ va'ekue 1970 arýpe.
1980 décad ambytérupi, ojejapo va'ekue ambue BioFET, oikehápe sensor de gas FET (GASFET), sensor de presión FET (PRESSFET), transistor de efecto de campo químico rehegua (ChemFET), ISFET de referencia (REFET), el FET oñemoambuéva enzimas rupive (ENFET) ha FET inmunológicamente modificado (IMFET).
Oñeha'ãrõ hína biocombustible ojejerure hetavéva ohóvo taha'e maranduporã biotecnología sector-pe guarã, Departamento de Energía-pe guarã vaicha etanol jeiporu ikatuha ombohesa'ive combustible oseva petróleo-gui jeporu EE. UU.-pe peteõ 30% peve 2030 ary oguahẽvo.
TCE: Ingeniero químico reko, (816), 26–31.
Ambue techapyra ningo hína pe diseño de planta transgénica oñembohoky haguã peteĩ hendápe peteĩ químico reheve (térã hese'ỹ).
Ambue hendáicha, oĩ biotecnología verde apytépe oiporúva microorganismo omopotĩ ha ombohesa'ive haguã yty.
Upéicha avei, hormona, célula madre, anticuerpo, siRNA ha prueba de diagnóstico ñemboguatápe.
Peteĩ aplicación ningo hína mba'e ra'ỹi oñemoporãvéva ñemoheñói, oikokuaátava condición ambiental extrema-pe umi yvy ivaihárupi, upéva ojoaju innovación, técnica agrícola ñemoñepyrũ ha manejo de recurso rehe.
Farmacogenómica rupive ojehupytyséva ningo hína medio racional ñemongu'e oñemoporãve haguã terapia pohã rupive, ojehecha rire umihasýva genotipo, oñeipohãnoporave haguã ojehupytykuévo sa'ive efecto adverso.
Biotecnología moderna ningo ikatu ojeiporu ojejapo haguã pohã ojeguerekóva pya'e ha hepy'ive rehe.
Umi prueba genética ombohape diagnóstico genético apo vulnerabilidad guive enfermedad hereditaria peve, upeícha avei ikatu ojeiporu ojeikuaa haguã peteĩ mitã sy térã túva (madre ha padre genético) térã, tuichaháicha, moõgui ou peteĩ tapicha.
Heta jey, umi prueba ojeiporu ojejuhu haguã umi mba'e iñambuéva ojoajúva transtorno hereditario rehe.
Umi empresa biotecnología rehegua  ikatu oipytyvõ seguridad alimentaria tenondeve guarã oñemoporãvévo nutrición ha viabilidad agricultura urbana-pe guarã.
10% umi yvy oñeñemitỹ haguã yvy ape ariguápe oñeñemitỹ cultivo transgénico reheve 2010 arýpe.
Ko'ã técnica rupive ikatu kuri ojegueroike rasgo pyahu umi ñemitỹme, upéicha avei oñeñangareko mbareteve haguã peteĩ hi'upyrã estructura genética rehe tapykueve guarégui, oñemboguatahaguépe método ha'ekuaáva producción selectiva ha reproducción por mutación.
Ko'ãva ojejapo ombohovake haguã umi patógeno ha herbicida ha oguenohẽ haguã pejor perfil umi nutriente-pe.
Upéicharamo jepe, tapichakuéra atygua sa'ive ho'akuaa umi científico-icha ho'u hagua hi'upy GM iporãvaramo.
Upéicharamo jepe, umi ohechapora'ỹva kóva omboyke cultivo transgénico heta mba'e rehe, ápe oike ambuente rehe jepy'apy, umi hi'upyrã osẽva cultivo transgénico-guipa iporã añete, tekotevẽpa añete umi cultivo transgénico oñembohovái haguã yvypóra remikotevẽ okaru haguã ha ojoapy ko'ápe viru rehe jepy'apy ko'ã aty omba'apo rupi ley de propiedad intelectual ári.
Umi léi OGM rehe ñeñangarekorã iñambue opavave tetãme, ha tenda ojoavy tuichaveha ojekuaa EE. UU. ha europa-pe.
Unión Europea ombojoavy ñemoneĩ ñeñotỹrã UE ryepýpe ha iñemoneĩ oñemoinge haguã tetãnguérape oñemba'apo haguã hese.
Opaite tembijerure oñemoneĩva ojehepyme'ẽ po ary pukukue ha upéi oñembopyahu jey va'erã.
Clonación ningo hína pe proceso oñemoheñoi hagua umi organismo indivisible ijeheguiguáva ADN ojuehegua térã ojuehegua nungáva rupive, taha'e medio natural térã artificial rupive.
Ojeiporu umi experimento biológico ha aplicación práctica oñemba'apohápe heta mba'e rehe, huella genética guive proteína producción a gran escala peve.
Ñepyrũmbýpe, ADN oñeikotevẽva oñemoha'eño oñemoĩ hagua peteĩ segmento de ADN tuicháva tekoteveháicha.
Ligadura rire, pe vector insertoojeipotáva rehe oñemboguapy va'erã umi célula-pe.
Peteĩ técnica ñemitỹrã oikoporãva umi célula ou0ỹva peteĩ hendágui clonación-rã ningo hína ojeiporu va'erã anillo de clonación (cilíndro).
Ko proceso avei ojehero "clonación de investigación" o "clonación terapéutica".
Clonación terapéutica ojehupyty ojejapóvo célula madre embrionaria oñeipohãnoségui mba'sy, taha'e diabetes ha Alzheimer.
SCNT ojeiporu clonación ñemboguatápe umi célula somática ikatu rupi ojehupyty ha oñeñotỹ laboratorio-pe.
Pe ovocito oku'éta ojojuhúvo célula somática ndive, nucleo de espermatozoide ndive ojojuhuramoguáicha.
Umi célula somática ikatúta ojeiporu oĩmbávo térã oñeñongatukuaa laboratorio-pe tenondeve ojeiporu haguã.
Kóva omoñepyrũ embrión oguerekóva peteĩ célula añoite.
Umi embrión osẽporãva oñemoĩ receptor sustituto-pe, taha'e peteĩ ovecha térã vaka mymbakuéra ogapypegua rehe oñeñe'ẽtaramo.
Ambue mba'e pora ningo hína SCNT ojehechaha peteĩ solución ramo oñe-clona haguã umi especie oĩva en extinción térã en peligro de extinción.
Mbohapýnte ko'ã embrión apytégui oikove heñói meve, ha peteĩnte oikove okakuaa peve.
Upéicharamo jepe, 2014 arýpe, umi jeporekahára oikuaauka osẽporãveha ohóvo clonación, pokõi térã poapy umi pa apytégui 2016 arýpe, ojeikuaauka peteĩ empresa coreana, Sooam Biotech, oguenohẽha 500 embrión clonado peteĩ árape.
Reproducción sexual ningo peteĩ fenómeno natural heta especie apytépe, ápe oike opavave nunga ka'avo ha heta insecto.
Techapyrãramo, heta uvaty Europa-pe ohechauka clón oúva dos milenio pukukue guive.
Heta árbol, arbusto, enredadera, helecho ha ambue ñana opa'ỹva ningo oñembyaty colonia clonal-pe en forma natural.
Umi ñanáme, partenogénesis he'ise peteĩ embión apo peteĩ óvulo no fertilizado guive ha ha'e peteĩ proceso oikéva apomixis ryepýpe.
Ko'ã clon ndaha'éi ojueheguaite umi célula semática ikatu rupi oguereko mutación ADN nuclear oguerekóva.
Pe división artificial de embriones térã hermanamiento de embriones ningo peteĩ técnica oñemoheñói haguã gemelo monocigótico peteĩ embrión guive, ndojehechái ambue hendaichagua clonación ramo.
Dolly embrión ojejapo ojejapyhývo peteĩ célula ha oñemoĩvo peetĩovecha ovúlo-pe.
Oñeclona va'ekue Instituto Roslin Escocia-pe umi científico británicos Sir Ian Wilmut ha Keith Campbell pógui ha oiko upépe heñoi guive 1996 ramo ha omano peve 2003 ramo oguerekórõ guare poteĩ ary.
Dolly tuichaiterei mba'e va'ekue ñepia'ã hesegua ohechauka rupi material genético peteĩ célula adulta rehegua, ojejapóva ohechauka haguã peteĩ subconjunto iñambuéva gen heseguágui añónte rupive, ikatuha oñemoheñói pyahu jey peteĩ organismo ipyahúva.
Clonación de mamífero ypýpe (omoheñoi va'ekue oveja Dolly) osẽ porã 29 embrión 277 óvulo fertilizado apytépe, oguenohẽ va'ekue mbohapy ovecha heñóivo, petẽĩva umíva apytégui oikove.
Ko'ápe, jepe´ramo umi clon tenondegua oiko va'ekue ju'i rehe, ne'ĩrã gueteri ojehupyty ju'i okakuaapyréma oñeclonáva peteĩ célula donante de núcleo adulta somática guive.
Upéicharamo jepe, ambue jeporekahára, oĩhápe Ian Wilmut, omoakã va'ekue equipo omoheñoiva hekoitépe Dolly, he'i Dolly omano voiha oreko rupi peteĩ infección respiratoria ha ndaha'eihague peteĩ apañuãi clonación rehegua.
Umi científicos soviéticos Chaylakhyan, Veprencev, Sviridova ha Nikitin oclona anguja "Masha".
Ojoguave formación artificial de gemelo-pe.
Jagua: Snuppy, peteĩ sabueso afgano macho ha'e va'ekue jagua oñeclona ypy va'ekue (2005).
Búfalo de agua: Samrupa ha'e va'ekuer búfalo de agua oñeclona ypy va'ekue.
Camello: (2009) Injaz, ha'e va'ekue camello oñeclona ypy va'ekue.
Kavara: (2001) Umi científicoa Universidad Northwest A&F-pegua oclona ypy ha osẽ porã peteĩ kavara ojeiporuahgueépe célula hemba okakuaapámava rehegua.
Oiko China-pe 2017 arýpe ha ojeikuaauka jasyteĩ 2018 ramo.
Hurón ipy hũva: (2020) 2020 arýpe, peteĩ científico aty oclona peteĩ hembra hérava Willa, omanóma va'ekue 1980 década mbytérupi ha oheja'ỹ va'ekue iñemoñare.
Noñe'ẽi hína gemelo ojojoguaiterepiva concepción ha parto rehe.
Ko'ágã, umi científico noĩri hína oclona haguãicha yvypóra ha vaicha chupekuéra upévape ojehupytýva rehe oñeñomongetávo oñema'ẽ pypukuve va'erãha umi léi ha mbojojahakuéra arapy oikotevẽva oñangareko haguã clonación rehe.
Jepéramo heta ko'ã temimo'ã osẽ jeroviapy remiandúgui, clonación rehe oñeñe'ẽvo ojehechakuaa oĩha avei mba'e oñembotovekuaáva um perspectiva secular guive.
Umi ombotovéva clonación-pe oipy'apy ko tecnología noĩriramoguarã gueteri oñemboguata haguã ñangarekopeporã ha ikatuha ojeiporu hekope'ỹ (kóva ogueraháta peteĩ generación de persona ikatuthágui oñeguenohẽ órgano ha tejido), upeéicha avei ojejepy'apy mba'éichapa pe tekove oñeclonavaikatúta ojehe'a hogapy ha sociedad tuichakue rehe.
Kóva avei ojeikuaa "clonación mba'e ñongaturãramo".
Ko'ã mba'e osẽporã va'ekue oporomongyre'ỹ ikatúta rupi oñemboguata tembiapo ijoguaha oñeclona haguã umi especie extinta (ojeiporuhápe madre sustituta ambue especie-pegua).
2002 arýpe, umi genetista Museo Australiano-pegua oikuaauka ojapo jo'ahague tilacino ADN (tigre de Tasmania), uperõ guare ojapómava 65 ary hekovepaitehague, upépe ojeiporu reacción en cadena de la polimerasa. 
2003 me, ñepyrũrã, oñemomokõi Centro de Investigación ha Tecnología de Alimentos de Aragón- pe peteĩ mymba omyrỹimava, kavara ka'aguygua Pirineos-pe oje'emáva, ojepuru núcleo celular hypy'ava oñeñongatúva piregui 2001 me ha óvulos kavara ogayguágui.
Когда вернутся мамонты ("When the Mammoths Return"), 5 jasykõi 2015 ramo (ojeheka 6 jasyporundy 2015 me), ambue apañuai mamut ojejapoje'yvaeku oikove haguã: rumiantes ojapo simbiosis microbiotica ndive hy'epýpe hembi'u guapy haguã.
Upévare, oñeimo'ã ikatuha ituja py'aeve ambue mymbagui heñoiva ijehegui, omano rupi voive ovecharã oguerekóva poteĩ ary.
Jepe, pérdida voivéva ty'eguasúpe ha pérdidas neonatales hetave clonación rehae concepción natural rupive térã reproducción asistida (FIV).
Clonación rehe oñeñe'ẽtaramo, clonación humana rehe ko'ýte, ohechauka hetahaicha tembiapo ciencia ficción.
Heta tembiapópe ojehechauka creación artificial yvypóra rehe método de cultivo de células rupive tejido de ADN rehe; ñemomokõiha ikatu ipya'e térã jekakuaa mbeguéve embriones yvypóragui úteros artificales-pe.
Ta'angape ciencia ficción rehegua Matrix ha Star Warscha: Episodio II: Ataque de los clones ohechauka vore mitãrã yvypora oñeñotýva escala industrial tanques mecánicos-pe.
A Number oñembohasa Caryl Churchillgui po rupive ta'angamýime guarã, BBC ha HBO Films oñondive.
Okakuaa akói py'amokõime isy mborayhu añpete rehe, ndojojoguaiva mba'evetepe chupe ha ha'e omano porundy ary mboyve.
Mombe'ugua'upe Ira Levin gui 1976 me The Boys from Brazil ha iñemyatyro cinematográfica 1978 me, Josef Mengele oiporu clonación ojapo haguã ambue Adolf Hitler.
Doctor Who-pe, te'ýi alienígenas tekove oñorairõva omonde armadura hérava Sontanarans osẽ serie-pe 1973 ramo ha héra "The Time Warrior".
Soldados clonados he'iséva oñemongakuaapyre oñorairõ haguã oñemaña "La hija del doctor" (2008) pe, ojeporu jave ADN pohanoháragui ojejapo haguã ñorairõhára hérava Jenny 
Mombe'ugua'upe Kazuo Ishiguro 2005 me Never Let Me Go ha adapatación cinematográfica 2010 gui guare, oñemboguata peteĩ tembiasa ijekeregua ryepýpe oñemoheñoihápe yvypóra clonación rupive ikatu haguãicha ndahasyive donación de órgano umi yvypóra heñóiva en forma natural, jepéramo ha'ekuéra completamente autónomo ha consciente.
Mombe'ugua'upe tenonderã guare Could Atlas ha ta'ãnga omýiva upeigua, ñomongetápe oñeñe'ẽ peteĩ clon fabricado ingeniería genética rehe hérava Sonmi ~ 451, peteĩ heñóiva hetágui "tanque de útero" artificial, ojejapóva oipytyvõ haguã heñói guive.
Película Us-pe, peteĩ jey 1980 ary mboyve, EE.UU. retã rekuái ojapo clón opavave tekove Estados Unidos-gua rehegua oiporu haguã oguerekopotávo ipoguýpe icontraparte-kuéra ypykuéva, muñeko vudú rehe oikoháicha.
Ko'ágã, umi clon ojapo ataque sorpresa ha omboguata peteĩ genocidio tuicháva contrapartes inconscientes rovake.
Umi gen ojeguerova upe especie ryepypevoi, especie ojoapytépe (omoheñóikuévo organismo transgénico) ha avei umi reino ojoapytépe.
Umi ingeniero genético omoha'eño va'erã gen omoĩngeséva huésped organismo ryepýpe ha ombojehe'a ambue elemento genético rehe, oikehápe peteĩ región ombohapéva ha omohu'ãva ha, py'ỹinte, peteĩ marcador ojeporavokua'áva.
Herbert Boyer ha Stanley Cohen omoheñoi'ypyeva'ekue hikuái organismo genéticamente oñemoambu'éva 1973-pe, peteĩ bacteria oñemombaretéva antibiótico kanamicina-pe.
Mymba genéticamente oñemoambue ypýva raka'e ha ojehepyme'ẽva'ekue ha'e GloFish (2003-pe) ha mymba genéticamente oñemoambue ypy va'ekue ha oje'ukuaáva hína salmón AquAdvantage 2015-pe.
Umi hongo oñemoheñoiva'ekue upevarã avei.
Oĩ propuesta-kuéra ojejukapaite hag̃ua umi gen virulento virus-peguáva oñemoheñói hag̃ua vacuna.
Hetave oĩ oñemoheñóiva imbarete hag̃ua herbicida-pe térã insecto-kuéra rovái.
Katuínte mymbakuéra hasyeteve oñemoambue ha hetave hína oĩ gueterei jehapereka etapa-pe.
Ganado oñemoambue ikatu hag̃uaicha oñemomorãve jehepyme'ãrã característica oñemomba'eguasúva crecimiento rehegua tasa, so'o porãngue, kamby ñemohenda, ijykue ha jeikovekuaa oguerekóva. 
Jepéramo terapia génica ipyahu nunga gueteri, ojeporu ojehecha hag̃ua transtorno genético taha'e inmunodeficiencia combinada ivaímava ha amourosis congénita Leber mba'éva.
Ambue jepyapy avei hína objetividad ha umi mburuvicha ñangarekohára rigor omoĩva, tembi'ukuéra noñemoambuéiva genéticamente contaminación, tembi'u ñeme'ẽ ñehesa'ỹijo, tekove patentamiento ha propiedad intelectual derecho jeporu.  
Tetãnguéra oipurujoa hikuái mbojojahakuéra ombohovái hag̃ua ko'ã jepyapy rehe.
Peteĩ definición pyrusuve ingeniería genética rehegua avei ojeroike cría jeporavopyre ha ambue medio jeporavo artificial rehegua.
Techapyrã, cereal triticale-kuéra ñeñotỹ oñemoheñói mbareteveva'ekue peteĩ laboratorio-pe 1930-pe ojeporukuévo hetáichagua técnica oñemoabue hag̃ua genoma oguerekóva.
Biotecnología moderna ojekuaa hína "ácido nucleico in vitro técnica-ramo, ikehápe avei ácido desoxirribonucleico (ADN) recombinante ha ácido nucleico rehegua inyección directa célula ha orgánulo-kuérape, térã célula-kuéra ñembojoaju, amogotyove taxonómica familia-gui.  
Umi definición ojesarekove hína proceso-pe ndaha'éi producto-pe, ha upéva he'ise ikatuha oĩ OGM ha nahánirĩ OGM oguerekóva genotipo ha fenotipo ojojoguaitereíva.
Avei omog̃uahẽ apañuãi oñembohapevévo proceso pyahukuéra.
Umi ingeniero genético omoha'eñova'erã gen omoĩngeséva huésped organismo ryepýpe.
Uperire, gen ojoaju ambue elemento genético-kuéra ndive, oikehápe avei peteĩ región ombohapéva ha omohu'ãva ha peteĩ marcador ojeporavokuaáva.
ADN katuínte oñemoĩnge mymba-kuéra célula-pe microinyección rupive, ikatuhápe oñemoĩ upe inyección célula envoltura nuclear rupive, núcleo ryepyetépe térã vector viral-kuéra jeporu rupive.
Ka'avokuérape kóva ojejapo tejido ñemitỹ rupite.
Ymave, ko material genético pyahu oñemoĩnge reínte huésped genoma ryepýpe.
Oĩ irundy familia nucleosa oñemoheñóiva rehegua: meganucleasa-kuéra, nucleasa oguerekóva zinc kuãnguéra, nucleasa afectora ojoguáva transcripción afectora-pe (TALEN) ha sistema Cas9-guideRNA (ojeporúva CRISPR).
1972-pe, Paul Berg omoheñoi'ypyva'ekue ADN recombinante molécula, ombojeha'ávo peteĩ ka'i virus ADN-pegua, peteĩ virus lambda rehe.
Bacteria omoĩngue va'ekue hendaitépe plásmido ikatu va'ekue oikove kanamicina rovake.
1974-pe, Rudolf Jaenisch omoheñói peteĩ anguja transgénico omoĩngekuévo ADN ojekuaa'ỹva anguja embrión-pe, ha ojapo ichugui mymba'ypy transgénico oĩva yvy ape ári.
Angujakuéra ojepe'ava'ekue chugikuéra gen (ojeheróva anguja knockout) oñemoheñói va'ekue 1989-pe.
1983-pe, Michael W.Bevan, Richard B.Flavell ha Mary-Dell Chilton omoheñói hikuái planta-ypy oñemoambuéva genéticamente.
2000-pe, arroz dorado oñemombaretevéva vitamina A ndive ha'e va'ekue ka'avo ypy ojejapóva ha oguerekóva hetave valor nutritivo.
Insulina oñemoheñóiva bacteria rupive, marca humulin, oñemboaje va'ekue ojeporu hag̃ua Droga ha tembi'u Administración rupive ary 1982-pe.
1994-pe, Calgene-pe oñeme'ẽ ñemboaje ohepyme'ẽ hag̃ua tomate Flav Savr, je'upyrã'ypy oñemoambuéva genéticamente.
2010-pe, umi científico Instituto J. Craig Venter-pegua omombe'u hikuái omoheñóihague genoma bacteriano sintético-ypy.
Oñemoĩnge mercado estadounidense-pe 2003-pe.
Umi gen ha ambue marandu genética-pegua, oúva heta organismo-gui ikatu oñemoĩve peteĩ plásmido-pe ha oike bacteria ryepýpe oñeñongatu ha oñemoambue hag̃ua.
Hetaiterei plásmido personalizado-va ojapo upe ADN oñeg̃uenohẽva bacteria-gui ndahasyive ojepoko.
umi científico ikatu opoko ha ombojehe'a umi gen bacteria ryepýpe omoheñói hag̃ua proteína pyahu térã oñemoambuémava ha ohecha efecto oguerekóva heta sistema molecular-pe.
Umi bacteria ojeporuva'ekue hi'upy ojejapo hag̃ua hetaiteri tiempo ha oñemoheñói ha ojeporavo cepa específica upe tembiaporã yvy ape ári pukukue javeve. 
Hetave hína umi bacteria omoheñóiva hi'upy  ha'e hína ácido láctico bacteria-kuéra, ha ko'ápe oñemopyenda hína hetave umi jehapereka bacteria omoheñóiva hy'upy oñemoambuéva genéticamente.
Hetave oĩva ojejapo EE.UU-pe, ha, jepéramo oĩ mbojojaha omoneĩva iñemoheñói avei Europa-pe, 2015-guive ndaipóri hy'upy rehegua producto oñeguenohẽva bacteria-gui upépe.
ko'ágã, oñembyaty umi bacteria ha oñemopotĩ proteína ojepotáva upeguivoi.
Heta ko'ã proteína-gui ndaikatúi térã hasy ojejuhu método natural rupive ha hasyve hína oguereko hag̃ua contaminación patógeno, upévare oguerekove seguridad.
Okahaguio medicina-gui, ojeporu avei ojejapo hag̃ua biocombustible.
umi idea apytépe oĩ ojepokóvo umi bacteria intestinal rehe ojuka hag̃ua umi bacteria oporombyaíva, térã ojeporu bacteria oñemyengovia térã oñembohetave hag̃ua enzima térã proteína omba'apovaíva.
Tojeheja umi bacteria oñombyatývo peteĩ colonia-pe ome'ẽ hag̃ua peteĩ solución hetave plazo-pe, Ha katu avei ikatu ome'ẽ ñeñangareko rehegua apañuãi, jokupyty oĩva bacteria ha yvypóra rete oñondive sa'ive rupi oñoikumby hikuái, umi pohã tradicional-pegua ndive.
Hetavéma un siglo-gui, umi bacteria ojeporumava'ekue agricultura-pe.
Ingeniería genética akãrapu'ãve ndive, ko'ã bacteria-kuéra rehe ojepokóma oguerekove hag̃ua eficacia ha ombohetave hag̃ua huéspep-kuéra rango.
Umi bacteria Pseudomona cepa-kuéra oporombyai helada rupive ombyatykuévo y yrypy'áramo ijerére.
Ambue jeporu ojejapóva umi bacteria oñemoambuéva genéticamente ojeroike avei biorremediación, umi bacteria ojeporuhápe omoambue hag̃ua umi contaminante ha oguereko tóxico sa'ive.
1980 década-pe, artista Jon Davis ha genetista Dana Boyd omoambue hikuái feminidad-pegua símbolo germánico (ᛉ) peteĩ código binario-pe ha upéi ombohasa peteĩ ADN frecuencia-pe, uperire ojehechaukáva EscherichiaColi-pe.
Umi jehaperekahára oipuru kóva ohechajey jey hag̃ua heta factor, oikehápe destino renda, inserción rehegua tuichakue ha expresión génica duración oguerekóva. 
Jepéramo oĩ gueteri ñeha'ã etapa-pe, oĩma ambue ñesẽ porã terapia génica jeporúpe oñemyengovia hag̃ua umi gen oĩvaíva.
2018-guive, oĩ heta nungáma umi ensayo clínico oñemboguatáva, oikehápe hemofilia ñemonguerarã, glioblastoma, granulomatosa crónico mba'asy, fibrosis quística ha hetaichagua cáncer oĩva. 
Herpes simple rehegua virus hína umi vector ha'evéva, oguerekóva peteĩ capacidad 30kb carga-pe, ha ome'ẽ peteĩ expresión plazo pukúpe, jepéramo oguereko sa'i eficacia gen-kuéra ñeme'ẽme ambue vector-kuéragui.
Ambue viru-kuéra ojeporuva'ekue avei vector-ramo apytépe oĩ alfavirus, flavivirus, sarampión rehegua virus, rabdovirus, Newcastle rehgua mba'asy virus, poxvirus ha picornavirus.
Kóva nombyaíri umi virus infectividad, ikatu oguereko peteĩ inmunidad natural ha ndaikatuvéima ojevy ha oporombohasy jey, ikatúva hína oiko ambue vacuna ndive.
Vacuna imbaretevéva tuberculosis contra-pe hína vacuna Bacillus Calmette-Guérin (BCG), oporoñangareko sapy'ánte.
Oñeha'ãma avei ambue vacuna-kuéra ipyendáva vector-pe ha ko'ágã oñemoheñoivéntema ohóvo.
2004-pe, umi jehaperekahára omombe'u hikuái oĩha peteĩ virus oñemoambuéva genéticamente og̃uenohẽva pensamiento egoísta umi célula cancerígena-pegua ha ikatu oikuave'ẽ peteĩ alternativa ojuka hag̃ua umi tumor.
Upe virus oñemoĩ naranjo-kuérape oñembohovái hag̃ua yva mba'asy hérava enverdecimiento, ombosa'ipaiteva'ekue naranja producción peteĩ 70%-pe 2005-guive.
Oñemoheñói laboratorio-pe umi virus oñemoambuéva genéticamente ojapóva umi mymba objetivo-va opyta infértil inmunoanticoncepción rupive, upéicha avei ambue oñembohapéva mymba ñemongakuaa etapa-pe.
Oñeñe'ẽma avei mixoma rehegua virus ñemoambue genéticamente oñeñangareko hag̃ua umi tapiti saitére oĩva Europa-pe Península Ibérica-pe ha toñeipytyvõ iñeñangareko rehe Australia-pe.
Ikatu hína oñemboheko bacteriófagos oñeg̃uenohẽ hag̃ua proteína oñemoambuéva superficie-pe ha oñembojoajúvo umi patrón específico rehe (peteĩ técnica hérava fagos rehegua exhibición). 
Aplicación industrial-pe g̃uarã umi levadura oguereko upe ventaja ha'erupi peteĩ organismo unicelular ndahasýiva ojepoko hese ha ikatu avei oñeñemitỹ umi proteína avanzada oñemoambuéva ndive ojejuhúva umi uecariota-pe.
Peteĩhápe oguerekove eficiencia fermentación maloláctica rehegua, upéva aja katu ambue ohapejoko producción ombohekóva umi carbamato de etilo compuesto ha'éva peligroso, fermentación aja.  
Umi bacteria ha virus rovake, oguereko upe ventaja ombohasávo infección umi insecto-pe contacto rupive, jepéramo umi pesticida químico oguerekove eficiencia ichugui.
Jehupytyrã ojehecharamóva control biológico-pe g̃uarã hína ñati'ũ, ha'eva vector hetaiterei mba'asy oporojukakuaáva, taha'e malaria, fiebre amarilla ha dengue.
Ambue tragedia avei proteína ñemoĩve umi hongo-pe ohapejokóva malaria ñembohasa térã tojepe'aitéma Plasmodium.
Heta ka'avo hína pluripotente, he'iséva peteĩ célula añónte peteĩ ka'avopegua hi'ajúmava ikatu oñembyaty, ha oĩramo tenda porãme, ikatu oikojey chugui ka'avo pyahu.
Akãrapu'ã ha'evéva ojekuaáva tejido ñemitỹmẽ ha ka'avokuéra rehegua mecanismo celular hetave rehegua ka'avo osẽ hag̃ua, oñemoheñói raka'e petỹ sistema oñembohape guive.
Ambue mecanismo oñemomba'eguasúva ingeniería genética-pe g̃uarã hína Arabidopsis thaliana.
Jehaperekahápe, ka'avokuéra oñemoambue oipytyvõ hag̃ua ojejuhúvo ambue gen-kuéra rembiaporã. 
Mutagénesis rovái, ingeniería genética oheja jeporavo ñembojevy oñemoambue'ỹrehe ambue gen-kuéra organismo-pegua.
Ambue estrategia-kuéra ryepýpe avei oĩ gen ñembojoaju peteĩ promotor imbaretévape ha tojehecha mba'épa oiko oñembojo'aitereíramo, ojejopykuévo gen-pe taiñambue peteĩ tenda joavýpe térã ambue akãrapu'ã etapa-pe.
Umi ornamento ypy oñemoambuéva genéticamente oikuave'ẽ sa'y oñemoambuémava.
Ambue ka'avo ornamental oñemoambuéva genéticamente oike avei crisantemo ha petunia.
Mamón rehegua mancha anular virus ojukapaite Hawai-pegua mamón oĩhaguéicha siglo XX-pe, umi mamón transgénico imbaretejey patógeno jeporu rupive.
Mokõiha ñemitỹregua generación oguereko va'ekue jehupytyrãramo calidad ñemomorãve, py'ỹinte omoambuekuévo umi nutriente perfil.
Umi ñemitỹ transgénico oipytyvõ oñemomorãvévo umi cosecha oñembosa'ivévo umi insecto jehekojopy, oñembohetave umi nutriente valor ha tojokokuaa hetaichagua tensión abiótico.
Hetave umi ñemitỹ trangénico oñemoambue ikatu hag̃uaicha ijyve umi herbicida ojeporavopyrépe, katuínte peteĩ oguerekóva glifosato térã glufosinato.
Sa'i oĩ oipurúva umi gen omoĩva código umi proteína insecticida vegetativa-kuérape.
Sa'ive peteĩ %-gui umi ñemitỹ transgénico oguereko ambue característica, ojeroikehápe taimbarete umi virus-pe, tomboyke senescencia ha tomoambue ka'avokuéra composición.
Ka'avokuéra ha ka'akokuéra rehegua célula oñemoambue genéticamente ojejapo hag̃ua producto biofarmacéutico umi biorreactor-pe, peteĩ proceso ojekuaáva pherming-ramo.
Heta pohãnguéra avei oguereko ka'avo rehegua ingrediente natural ha tape ogueraháva ijejapópe oñemoambue genéticamente térã ojeguerova ambue ka'avo-kuéra especie-pe, ojapo hetave hag̃ua.
Avei oguereko sa'ive riesgo oguerekóvo contaminación.
Umi vacuna apo hepyeterei, jegueraha ha ñemoakã, upévagui ojeguerekóramo peteĩ sistema ojejapo hag̃ua upe tendapevoi ohejáta tog̃uahẽve umi imboriahuvéva ha oñakãrapu'ãvape.
Umi ka'avokuéra ñembyaty omboguejyve hepykue plazo pukúpe ikatu rupi oñemyasãi oñeñongatu'ỹrehe ho'ysahápe, natekotevẽi oñemopotĩve ha oguereko estabilidad plazo pukupe.
2018-guive, mbohapy mymbakuéra añónte oñemoneĩ ojejapo hag̃ua genética ñemoambue, opavave EE.UU-pe.
Canadá: Brainwaving umi mymbakambu transgénico ypýva oñemoheñói va'ekue oñemoĩnguévo ADN viral umi embrión-pe ha uperire oñemoĩnge umi embrión hembra ryepýpe.
Umi gen sistema de edición CRISPR-Cas9 akãrapu'ã peteĩ forma ndahepýiva ha ipya'éva oñemoambue hag̃ua umi célula germinal, ha ombosa'ive mbytetépe tiempo oñeikotevẽva oñemoheñói hag̃ua mymbakambu oñemoambuéva genéticamente.
Angujakuéra oñemoambuéva genéticamente ha'e va'ekue mymbakambu ojeporuvéva biomédica jehaperekápe, ndahepýi ha ndahasyive ojepoko hese.
2009-pe, umi científico omomarandu hikuái primera vez ombohasa peteĩ gen peteĩ ka'i rehegua especie-pe (tití) ha osẽ porãmbaite tembiapo.
Ojehupyty peteĩ expresión estable avei ovechápe, kure, anguja ha ambue mymbakuérape.
Alfa-1-antitripsina yvypóra rehegua hína ambue proteína oñemoheñoi'ypýva peteĩ kavarápe ha ojeporúva yvyporakuéra tratamiento-rã oguerekóva ko deficiencia.
Umi kure pulmón oñemoambuéva genéticamente ojehecha hína ojeporu hag̃ua yvypóra transplante-rã.
Ñemboaje rehegua ícono comunidad rehegua.
Oñemoheñói peteĩ kure GM ojeheróva Enviropig oguerekóva capacidad ho'úvo porãvévo upe fósforo vegetal umi kure oĩmavavoígui.
Kóva ikatu oipytyvõ mbarete umi sykuéra naikambýivape Ha katu oipotáva imembykuéra okambu ho'u rangue fórmula ojejapóva.
Oĩ avei raka'e sugerencia ingeniería genética ikatuha ojeporu oipytyvõ hag̃ua umi mymba opapotámava rekoverã.
Ojeporuva'ekue ojehecha hag̃ua umi transtorno genético taha'e inmunodeficiencia combinada grave ha amaurosis congénita lebel mba'éva.
Terapia génica, línea germinal-pegua ome'ẽ resultado-ramo oimeraẽ ñemoambue oĩva ikatuha hereditario, ha kóva ogueru tuicha jepyapy comunidad científica ryepýpe.
Acuicultura hína peteĩ industria okakuaáva ohóvo, ha ko'ágãite ome'ẽ hína upe pira hetave mitad-kuégui oje'uva yvy ape ári.
Heta aty omoheñói hína oúvo pira cebra ojuhu hag̃ua contaminación oĩva proteína fluorescente mbojoaju rupive umi gen-kuéra activado-pe umi contaminante rovái.
Ñepyrũraite oñemboguata raka'e peteĩ umi atýre ojuhu hag̃ua contaminación, Ha katu ko'ágã oikéma pira ornamental ñemurekorãme, ha oiko ichugui mymba'ypy oñemoambuéva genéticamente ha oĩva opavavépe g̃uarã mascota-ramo upe 2003-pe ojehepyme'ẽma EE.UU.-pe.
Pira cebra peteĩ organismo modelo ojeporúva akãrapu'ãrã proceso-pe, regeneración, genética, comportamiento, mba'asyregua mecanismo ha toxicidad ñoa'ã.
Umi pira transgénico oñakãrapu'ã oúvo promotor rupive ombohapéva peteĩ superproducción jekakuaáve rehegua hormona ojeporu hag̃ua acuicutura industria-pe oñembopya'eve hag̃ua akãrapu'ã ha oñembovevuivévo presión pesquera umi población silvestre ári.
Oñemoneĩva'ekue 2015-pe, je'upyrã'ypy transgénico ndaha'éiva ka'avo ikatúva ojehepyme'ẽ.
Drosophila ojeporuva'ekue ojeikuaave hag̃ua genética ha herencia, embrión akãrapuãve, tekombo'e, comportamiento ha envejecimiento.
Umi ñati'ũ ijýva malaria-pe oñemoheñói va'ekue laboratorio-pe peteĩ gen inserción rupive omboguejyvéva malaria parásito reñóive ha upéi oipuru endonucleasa autodirigida omosarambi pya'eve hag̃ua upe gen macho población ryepýpe (ojekuaáva impulso genético-ramo).
Ambue enfoque avei hína ojeporu peteĩ técnica insecto estéril rehegua, upéva rupi umi macho oñemoambuéva genéticamente oiko hag̃ua ichugui estéril oñorãirõ hikuái umi macho ndaha'éiva estéril ndive, oñembosa'ive hag̃ua población papapy.
Ko enfoque ojogua hína técnica estéril-pe oñetanteáva ñati'ũme, umi macho oñemoambuehápe peteĩ gen rupive ohapejokóva umi hembra-pe oikovévo okakuaápa peve.
Ko kásope, peteĩ yso cogollero pytãngýva cepa ojejapóva hese esterilización radiación rupive oñemoambue genéticamente ome'ẽ hag̃ua peteĩ proteína fluorescente pytãva, omohesakãvéva jehapereharakuéra rembiapo.
Aveio, oĩ hína posibilidad ojeporúvo seda regheguaproducción maquinaria ojejapo hag̃ua ambue proteĩna mba'eguasuetereíva.
Peteĩ pollo GM omoheñíva pohã kanuma, peteĩ enzima ohecháva peteĩ condición ndojehechaguasúiva, hupi'áre ohasa hína regulación ñemboaje EE.UU-pegua, ary 2015-pe.
Oĩ oje'émava avei ojeporu hag̃ua ingeniería genética ojehechajey jey hag̃ua kañaregua kururu Australia-pe.
Avei ndahasy guasúi oñemoheñói umi nematodo transgénico estable ha péva, RNAi ykére, ha'e hína umi herramienta ha'evéva ojeporúva ojeikuaave hag̃ua umi gen imba'éva.
Umi nematodo transgénico ojeporuva'ekue ojeikuaave hag̃ua virus reko, toxicología, mba'asy ha ojejuhu hag̃ua umi contaminante ambiental.
mi yso ipéva oguereko capacidad heñóijey jeývo peteĩ célula-gui añoite.
Cerda rehegua yso, ýpegua anélido, oñemoambuéma.
Peteĩ marco regulatorio akaãrapu'ã, ojokupytýva ingeniería genética ndive oñepyrũva'ekue 1975-pe, Asimolar, California-pe.
Peteĩ tratado internacional-pe ombohekóva transferencia, manejo ha organismo oñemoambuéva genéticamente jeporu.
Heta experimento avei oikotevẽ peteĩ aty ombohekóva tetãmegua léi ñemboaje.
Oĩ peteĩ sistema aimete universal-va oñehesa'ỹijo hag̃ua umi riesgo oĩva ojokupytýva OGM ha ambue agente-kuéra ndive, umi laboratorio ha comunidad-pegua mba'apoharakuérape g̃uarã.
Umi tetãnguéra oipuru nomenclatura ojoavýva ojehakuaa hag̃ua nivel oguerekóva ha ikatu oguereko requisito ojoavýva avei umi mba'e ikatuva guive ojejapo umi nivel peteĩteĩ oĩvape.
Techapyrã, umi mburuvicha oĩva responsable hy'upykuéra inocuidad rehe, katuínte ndojechaijey hikuái peteĩ cultivo ndaha'éiva hi'upyrã.
Hetave umi tetãnguéra ndohejáiva OMG cultivo, Ha katu omoneĩ hikuái jehapereka OMG ndive.
Jepéramo sa'ive hína umi OGM oñemoneĩ hikuái UE cultivo-rã, hetamiẽ OGM oñemoneĩ osẽ hag̃ua ambue tetãme ha ojejapo hag̃ua avei.
Política estadounidense ndopytái jejapópe añónte ambue tetãnguéraicha, ohesa'ỹijo umi riesgo científico oĩva ikatúva ojehechajey jey ha oipuru jokupyty ha'etéva rehegua concepto.
Peteĩva umi tema clave opyapýva umi ñangarekohárare hína oimépa umi GM producto-kuérapa ogurekova'erã etiqueta.
Upe ñorãirõpe oike hína consumidor, productor, biotecnología empresa, tetãmegua ñangarekohára, aty ndaha'éiva estado-pegua ha avei científico-kuéra.
Hetave umi jepyapy oĩva ojere umi mba'asy ikatúva omyangekõi tekoveresãi ha umi OMG rehegua medio ambiente.
Ha katu, umi atypegua yvyporakuéra sa'ive ikatu oñandukuaa umi científico-gui umi hy'up GM-pa oĩ porãha.
Umi gen rehegua flujo cultivo transgénico ha ka'avo ojokupytýva, ha avei herbicida imbaretevéva jeporuve, ikatu ombohetave upe riesgo ohasakuaáva umi maleza población ijyvéva herbicida-kuérape.
Ojekuaave hag̃ua ambue umi jepyapy oĩva, oñemoheñói umi OGM oguerekóva característica oipytyvõ ha oñangareko iñemosarambi rehe.
Ambue jepyapy ambiental ha agronómica-pe oike hína biodiversidad ñembosa'ive, plaga secundaria ñembohetave (plaga ndahekóiva) ha umi plaga insecto ijyvéva ñemoambue.
Upe impacto Bt rehegua cultivo organismo oporoipytyvõkuaáva ndahekóiva, oiko ichugui peteĩ tekoharegua apañuãi, peteĩ jehaipy osẽrire 1999-pe ha he'i ikatuha hína tóxico umi mainumby monarca-pe g̃uarã.
Oguerekokuévo ko'ágã capacidad omoambuévo genéticamente yvyporakuárape, oĩ hína ética jepyapy moõpevépa og̃uahẽ va'erã ko tecnología, térã ojeporúmava'erã oĩhaguéicha.
Jasypa ary 2006-pe proceso regulatorio ñangarekoha, control ñemopyenda hi'upy ñeme'ẽrehe umi empresa ojapo ha ohepyme'ẽva OGM, ñemoambue genético oguerúva mba'eporã rehegua exageración, térã jepyapy oĩva herbicida ogueruekóva glifosato jeporu rehe.
Umi OMG ojekuaa'ypyva'ekue yvyporakuéra oguerekóvo confianza je'upy ñeñangareko rehe, oñeme'ẽva umi alarma alimentaria oĩramóva rupive taha'e encefalopatía espongiforme bovina ha ambue mba'evai oikopáva avei ojoajúva producto rehegua ñeñangarekorã Europa estado-pegua, upéramo sa'íva.
Ingeniería genética, ojeheróva avei genética ñemoambue térã genética rehe jepoko, ha'e hína umi gen-kuéra rehe jepoko peteĩ organismo rehe biotecnología rupive.
Katuínte, oñemoheñói ha ojeporu peteĩ jejaporã oñemoĩnge hag̃ua ko ADN organismo huésped ryepýpe.
ADN pyahu ikatu oñemoĩnge aleatoriamente térã oñembohape genóma parte específica-pe.
Rudolf Jaenisch omoheñoiva'ekue mymbaraevẽ GM, omoĩngekuévo ADN ojeikuaa'ỹva peteĩ anguja ryepýpe, ary 1974-pe.
Umi hi'upy oñemoambuéva genéticamente ojehepyme'ẽ ary 1994-guive, ojehechaukávo tomate Flavr Savr.
2016-pe ojehepyme'ẽ salmón-kuéra oñemoambuéva jekakuaarã hormona rehe.
Ojeipe'akuévo umi gen ha'éva responsable ambue condición oĩvarehe, ikatu oñemoheñói mymba-kuéra organismo modelo yvypóra mba'asy rehegua.
Umi ñemitỹ oñemoambuéva genéticamente jehepyme'ẽrã jeporuve, ogueru heta viru ñembyatyve umi ñemitỹhárape heta tetãnguérape, Ha katu kóva ogueru avei heta apañuãi tecnología ryepýpe.
Umi gen rehegua flujo, impacto oguerekóva umi organismo ndahekóivape, je'upy rehegua suministro ha propiedad intectual jaratee avei ojehecha apañuãi gusúramo.
Kóva ipya'evéntema, ikatu ojeporu oñemoĩnge hag̃ua oimeháichagua gen oimeháichagua organismo mba'éva (avei opaichagua dominio rehegua) ha avei ohapejoko ani hag̃ua oñemoĩngeve umi gen ojepota'ỹva.
Umi pohãnguéra, vacuna ha ambue producto-kuéra oñeg̃uenohẽ umi organismo oñemoambuévagui oñemoheñói hag̃ua.
Biología sintética ha'e peteĩ disciplina pyhu ogueraháva ingeniería genética-pe mombyrymiẽma, omoĩngekuévo material sintetizado jejapopyre peteĩ organismo ryepýpe.
Oñemoĩvéramo material genético ambue especie-gui huésped-pe, organismo osẽva upégui ojehero transgénico.
1973-pe, Herbert Boyer y Stanley Cohen omoheñói hikuái organismo genético-ypy oñemoĩngekuévo gen ijyvéva antibiótico-pe peteĩ bacteria Escherichia coli plásmido-pe.
1976-pe, Herbert Boyer ha Robert Swanson omoheñói hikuái Genentech, ingeniería genética-pegua empresa-ypy, ha peteĩ ary uperire upe empresa omoheñói peteĩ yvypóra proteína (somatostatina) eE.coli-pe.
Insulina oñemoheñóiva bacteria rupive, oñemboaje va'ekue ojeporu hag̃ua Droga ha tembi'u Administración rupive ary 1982-pe.
República Popular Chína ha'e va'ekue tetã'ypy ohepyme'ẽva ka'avo transgénico, omoĩngekuévo peteĩ petỹ yjýva virus rovái ary 1992-pe.
 1995, papa Bt oñemoneĩva'ekue Agencia de Protección Ambiental rehe, oñemboaje rire FDA rehe, ha ojapo ichugui pesticida cultivo productor-ypy oñemineĩva EE.UU-pe.
Ikatu ojejapo examen genético ojekuaa porã hag̃ua umi gen potencial ha upéi ikatu ojeporu hetave prueba ojehecha hag̃ua candidato porãve.
Ko'ã segmento uperire ikatu ojepe'a electroforesis en gel rupive.
Oñemoha'eño rire, upe gen oñeñapytĩ peteĩ plásmido rehe upéi oñemoĩngéva peteĩ bacteria-pe.
Kóvape ojeroike peteĩ región ombohapéva ha omohu'ãva, oñepyrũva ha omohu'ãva upe transcripción.
Ko capacidad ikatu ojeporu ambue bacteria-pe estrés rupive (techapyrã, choque térmico térã eléctrico), ombohetavéva membrana celular permeabilidad ADN-pe; ADN ojejapyhýva ikatu oñembojokupyty genoma reheve térã oikove ADN extracromosómico-ramo.
Ka'avokuérape, ADN py'ỹinte oñemoĩnge transformación mediada Agrobacterium rupive, oipurukuévo ADN-T secuencia Agrobacterium mba'éva, ohejáva material genético ñemoĩnge umi célula vegetal-pe.
Umi ka'avópe kóva oiko tejido cultivo jeporu rupive.
Umi marcador ojeporukukuaáva ojeporu ojeikuaa hag̃ua umi célula oñemoambuéva oñemoambue'ỹvagui.
Ko'ã prueba avei omoneĩ ubicación cromosómica ha umi gen insertado heseguáva papapy.
Material genético pyahu ikatu oñemoĩnge aleatoriamente huésped genoma ryepýpe térã oñembohape peteĩ tenda específico-pe.
Umi gen jeporavo frecuencia ikatu tuicha oñemomorãve genoma edición rupive.
TALEN y CRISPR ha'e hína mokõive ojeporuvéva ha peteĩteĩ oguereko ventaja imba'evavoi.
Hetave umi OGM-pegua ojehepyme'ẽmava, hína ka'avo ñemityrã ijýva insecto rovake térã oikokuaa avei herbicida-kuéra ndive.                                                                                      
Umi anguja hibridomas, célula ojoajúva omoheñói hag̃ua anticuerpo monoclonal, oñembohekokuaa ingeniería genética rupive omoheñói hag̃ua anticuerpo monoclonal yvypóra mba'éva.
Ingeniería genética avei ojeporu oñemoheñói hag̃ua mymba rehegua modelo, yvypóra mba'asy mba'éva.
Umi ñemonguéra ikatu oñetantea ko'ã anguja modelo-pe.
2015-pe, ojepóru peteĩ virus oñemoĩnge hag̃ua peteĩ gen hesãiva peteĩ mitã célula pireguýpe oguerekóva peteĩ pirepegua mba'asy, Epidermólisis ampollosa, okakuaa hag̃ua ha upéi ha upéi ojejapo pire injerto pire ndahasýiva 80% mitã retére oguerekóva upe mba'asy. 
Avei oĩ jepyapy upe tecnología ikatuha ojeporu ndaha'éi tratamiento-pe g̃uarãnte, Ha katu omomorãve hag̃ua, ñemoambue térã apariencia ñembyai, adaptabilidad, inteligencia, carácter térã yvypóra comportamiento.
He'i umi gemela, Lulu ha Nana, heñói raka'e ambue arapokõindy mboyve.
ko'ágãramo g̃uarã, upe línea germinal ñemoambue ojehapejokóma 40 tetãnguérape.
Umi bacteria ndahepýi, ndahasýi iñemitỹ, clonal, pya'eterei oñembohetave, ikatu oñemoambue ha ikatu oñeñongatu -80 °C aimete ojejoko'ỹrehe.
Kóva ikatu hína peteĩ efecto organismo fenotipo ári, ojehechakuaahápe upe gen térã mba'éichagua gen ndive ojokupyty hikuái.
Peteĩ po'aguasu rupive, oñemoambue peteĩ gen ojepotáva copia ndaha'éi hag̃ua funcional.
Kóva oheja experimentador-pe ohesa'ỹijóvo umi defecto ojapóva ko ñemoambue ha, upévare, toñemohesakã umi gen particular rembiapo tee.
Método ndahasyivéva, ha ojeporu raẽvéa, hína "alanina escaneo", upépe posición peteĩteĩ oñemoambue aminoácido ndaha'éiva reactivo alanina.
Ko proceso ojoguaiterei hína inactivación-pegua ingeniería-pe, Ha katu upépe iñemoheñói ojejapo oñembohetave hag̃ua gen rembiapo, katuínte ome'ẽnguévo hetamiẽ gen copia -ve térã omyasãivo proteína-pegua síntesis py'ỹive.
Kóva ikatu hína ojejapo oñemyengoviávo gen salvaje peteĩ gen "fusión" rehegua rehe, ha'éva peteĩ joapy gen salvaje peteĩ marandu elemento rehe, taha'e proteína fluorescente hovyũva (GFP) ohejátava ojehecha porãve umi prducto ñemoambue genético rehegua.
Umi expresión rehegua jeikuaave oguereko jehupytyrãramo ojuhúvo moõ ha araka'épa oñemoheñói umi proteína específica.
Oĩ avei umi gen ndoikoporãiva bacteria-pe, upévare avei ikatu ojeporu levadura, insecto rehegua célula térã mymbakambu célula-kuéra.
Oĩ avei ambue microbio oñemoambuéva genéticamente ikatúva ojeporu biominería ha biorremediación-pe, oguereko rupi capacidad og̃uenohẽvo metal ipohyíva ijykéregui ha omoĩngévo umi compuesto-pe ikatuvéva ojeporujey.
Avei oñemoheñói raka'e térã oñemoheñói hína cultivo ijýva hongo ha virus -kuérape.
2016-pe, salmón oñemoambue crecimiento hormona-pe ohupyty hag̃ua pira kakuaa tuichakue pya'eve.
Soja ha canola oñemoambue genéticamente oñemoheñói hag̃ua aceite hesaĩvéva.
Umi gen ñembohasa vector viral-kuéra rupive oñemoĩ peteĩ medio-ramo oñeñangareko hag̃ua umi especie invasor rehe ha oñemoĩvo vacuna umi mymba opapotámava mba'asy contra-pe.
ko'ágã peve, ingeniería genética jeporu conservación-rã ha'egueteri teoría añónte, ha ne'ĩra gueteri ojeporu.
Asilomar-pegua atyguasu ome'ẽ peteĩ mbojojahaã aty tecnología recombinante jeporurã rehegua.
157 tetãnguéra hína Protocolo-pegua miembro ha heta oĩ oipurúva mbojojaháramo ha'ekuéravoi oñoñangarekóvo.
Hetave umi tetã ndohejáiva OGM ñemitỹ, oheja jehapereka jejapo.
Emily Marden, Riesgo ha regulación: Política ñeñangarekorã EE. UU.-pegua je'upy ha agricultura oñemoambueva genéticamente, 44 B.C.L. Rev. 733 (2003), Ha katu Unión Europea ikatu hína oguereko ñeñangarekorã OGM hekopy mbaretevéva yvy ape ári. 
Peteĩva umi tema clave opyapýva umi ñangarekohárare hína oimépa umi GM producto-kuérapa ogurekova'erã etiqueta.
Ko'ã apañuãi ogueru hendive litigio, ñemurekóregua apañuai internacional ha ñembohavake guasu, ha avei ñeñangarekorã jehapejoko umi ñemureko rehegua producto-kuéra ambue tetãnguéra oĩvape.
Jepéramo oĩ heta duda, virureko ryepýpe umi estudio ojejapóva guive ojuhu hikuái umi ñemitỹ transgénico ogueruha heta beneficio umi ñemitỹhárape.
Heta umi impacto ambiental ojokupýtýva ñemitỹ transgénico rehe ikatu hi'are heta ary oñoikumby hag̃ua ha avei oikokatuete umi ñemitỹreko katuípe.
Sa'i oĩ ta'ãngamỹi omomarandúva público-kuérape ingeniería genética rehegua, Ha katu ndaupéichai The Boys from Brazil de 1978 ha Jurassic Park de 1993-peguápe, umíva oipuru upe oñembo'eva'ekue, peteĩ demostración ha ta'ãngamỹi científica.
Nanotecnología, ñemombykýpe nanotecnología, ha'e ojeporúva materia a escala atómica, molecular ha supramolecular-pe fines industriales-pe guarã. 
Ko definición ohechauka efecto de la mecánica cuántica oñemomba'eha ko escala-pe reino cuántico ryepýpe, upévare definición omombue ohekáva peteĩ tecnología particular-pe ha oma'ẽ peteĩ categoría de investigación oikehápe opáichagua investigación ha tecnología oñema'ẽhápe umi propiedad especial de la materia rehe, oikóva peteĩ umbral tuichakue guýpe.
Tembikuaareka ha tembiporukuéra oñomoirũva iñambuénte avei ojuehegui, taha'e umi dispositivo convencional  tuichaikue guive, tapereko pyahu ipyendáva autoensamblaje molecular rehe peve, upéichante avei tembiporueta ipyahúva nanoescala rupive ojehecháva guive,  materia rehe jejesareko escala atómica peve.
Ñe'ẽ  "nanotecnología" oiporu ñepyrũva'ekue Norio Taniguchi ary 1974-pe, jepémo sa'i gueteri ojeikuaa. 
Nanotecnología reñói ñepyrũ tembiakuaaháicha ary 1980 -pe oikókuri  oñembojoaju rire Drexler rembiapo kuaara'ãmby ha opavavépe g̃uarãva, oguerojera ha omyasãiva ñe'ẽ nanotecnología, ha umi avance experimental ojehecha pyahúva , oporomongyre'ỹva ojehecharamove hag̃ua tuichaháicha umi perspectiva control atómico oñemomba'éva rehegua.
 Gerd Binnig ha Heinrich Rohrer microscopio oguerojerava'ekue Kuaaharã’ã  IBM Zurich-pe oñeme'ẽ Premio Nobel de Física, ary 1986-pe.
C60 ndojekuaa ñepyrũi nanotecnología ramo; ko ñe'ẽ ojeporu tembiapo uperireguápe nanotubos de carbono ndive (sapy'ánte oñembohérava tubo de grafeno térã tubo Bucky) ombohapéva tembiporukuéra umi dispositivo ha dispositivo electrónico  nanoescala reheguávape g̃uarã.
Heta ary rire, tembiporupyahu akãrapu'ãve rire tuicha oipytyvõ ojehasa hag̃ua umi dispositivo de transistor oguerekóva efecto de campo umi semiconductor de óxido de metal (MOSFET) gui, escala nanométrica michĩvéva 20 nm de longitud de puerta peve, oñepyrũvo FinFET ndi (transistor de efecto de campo de aleta), peteĩ MOSFET tridimensional, ndaijojáiva, hokẽ mokõiva.
Opáichagua joavy ojejuhu ñe'ẽndy ha umi nanotecnología jeporurãme, Royal Society maranduhai oñe'ẽva nanotecnología rehe ojehecha rire.
Ko'ã mba'eapopy oiporu tembiporu umi nanomaterial hetaichagua ha upévare ndojejapói materia control atómico. 
Ojeykeko tembiporupyahu FinFET gate-all-around (GAA) rehe.
Kóva omo'ã tembiapo ko'ãgagua ha upéichante avei umi mba'e he'iséva pyahu.
Pe límite inferior omoĩ umi átomo tuichakue (hidrógeno oguereko umi átomo michĩvéva, ohupytýva amo cuarto de nm kinet diámetro ic rupi) nanotecnología ojapova'erãgui umi dispositivo hesegua umi átomo ha molécula guive.
Jahechakuaa hag̃ua ambue techapyrãme, oñembojoja hag̃ua peteĩ nanómetro, peteĩ metro rehe, ha'ete avei oñembojojáramo peteĩ canica yvy tuichakue rehe.
Tapereko "Yvýguio yvate gotyo", umi tembiporu ha dispositivo ojejapo umi componente molecular guive oñomoirũva principio de reconocimiento molecular rupive.
Techapyrãramo ojehecha okakuaaha área superficial ha volumen jokupytykue omoambuéva umi tembiporu propiedad mecánica, térmica ha catalítica.
Pe actividad catalítica nanomaterial rehegua ikatu iñapañuái oñembojehe'áramo umi biomaterial rehe.
Ñe'ẽ reconocimiento molecular tuichamba'e: umi molécula ikatukuaa oñemoha'ãnga ikatu hag̃uáiha ojeguereko peteĩ configuración térã disposición teéva fuerza intermolecular ndaha'éiva covalente rupive.
Ko'ã tapereko yvýguio yvate gotyo oguerojerakuaava'erã umi dispositivo en paralelo ha hepy'iveva'erã umi tapereko yvate guio yvy gotyo guágui, hakatu ojejopyvaikuaa okakuaave vove tuichakue ha ensamblaje ojehupytyséva. 
Mba'eapopy umi nanosistema productivo ryepýpe ndojekupytýi umi tembiporupyahu jepivegua rehe ojeiporúva ojejapo hag̃ua umi nanomaterial taha'e carbono ha nanopartícula, ha ojehechakuava'erã iñambueha chuguikuéra.
Oñeha'ãrõ  nanotecnología ñeakãrapu'ãve toipytyvõ ijejapo ambue hendáicha, ikatu ojeporúvo umi principio biomimético.
Tuichaháicha, hasy oñembojoaju umi dispositivo escala atómica-pe, oñemoĩva'erãgui pe átomo ambue átómo ári ojokupytýva tuichakue ha joajurãme.
Kóva rupi oñembohasa ojupe kuatiahai ACS Chemical & Engineering News kuatia ñemyasãime, ary 2003-pe.
Ojejapo sa'ivéramo mbohapy dispositivo molecular iñambuéva ojoehegui iñemomyimby oñehesa'ỹijóva escritorio guive voltaje cambiante rupive: peteĩ nanomotor nanotubo rehegua, peteĩ actuador molecular ha peteĩ oscilador de relajación nanoelectromecánico.
Umi nanomaterial omongu'e pya'éva umi ión avei ojokupyty nanoiónica ha nanoelectrónica rehe.
Umi tembiporu nanoscala rehegua, taha'e umi nanopilar, sapy'ánte umi ojeporu célula solar-pe ombohovakéva umi célula solar silicio rehegua repykue.
Ñambyapu'ávo, pe autoembalaje molecular oiporuse opaite mba'e química supramolecular rehegua, molécula jehechakuaaite, kóicha peteĩ molécula año retepykuéra oñembojoaju hag̃ua peteĩ mba'e oipytyvõtava rehe.
Umi disco duro tuichavéva magnetorresistencia rehegua oĩmava ñemurekópe ojekupyty ko descripción rehe, upéichante avei deposición de capa atómica (ALD) aporeko rehe.
Umi ión haz enfocado ikatu oipe'aite tembiporukuéra térã oñongatu tembiporukuéra ojeporu joja jave umi gas precursor tekotevẽva.
Ko'ãva ojeporukuaa uperire peteĩ molécula retepy añónteramo peteĩ dispositivo nanoelectrónico-pe.
Pe nanotecnología molecular ha'ehína tapereko oñemoĩmbyre ojapóva umi molécula peteĩguáva aporeko tee ha oñehesa'ỹijopyréva.
Ojehecha ikatuha ojeporu nanorobots Medicina-pe. 
Pe materia oguerekógui peteĩ naturaleza discreta (he'ise atómica) ha ikatúgui tuicha okakuaa, ko mba'e omopyenda ambue revolución industrial ñemboguata.
Pe dimensionalidad michĩve rire, ojehechakuaa okakuaaveha superficie-volumen jokypyty.
Jepémo he'iséva rupi ojogua microscopio confocal de barrido Marvin Minsky oguerojerava'ekue 1961-pe ha microscopio cústico de barrido (SAM) Calvin Quateha hembiapo irũnguéra oguerojerava'ekue 1970-pe, umi microscopio sonda de barrido rehegua oguereko resolución imbaretevéva, mba'epu ni mba'eresakã ndojopýiri chupekuéra.
Hákatu, kóva oku'e mbegueiti pe microscopio oñehesa'ỹijo mbeguehaguére.
Ambue tapereko nanotecnológica ryepýpe oike umi ojeporúva nanotubo ha nanoalambre apopyrã, avei ojeporúva umi semiconductor apopyrã, taha'e litografía ultravioleta profunda, litografía haz de electrón rehegua, umi mecanizado haz de ión enfocado rupive, litografía nanoimpresión rupi, deposición de capas atómica ha deposición de vapor molecular,ambue oiporúva tapereko autoensamblaje molecular, umi oiporúva copolímero dibloque.
 Microscopía de sonda de barrido rehegua ha'ehína tapereko iporãva caracterización ha nanomaterial síntesis ñemboguatarã.
Ojeporúvo,  peteĩ aporeko escaneo rehegua oñembohapéva característica rehe, umi átomo téra molécula ikatu oñemongu'e peteĩ superficie jerére oiporúvo tapereko microscopía de sonda de escaneo rehegua.
Ko'ã tapereko oiporu síntesis química, autoensamblaje ha ensamblaje posicional.
Bell Telephone Laboratories como John R. Arthur tembikuaaharakuéra.
MBE oipytyvõ umi tembikuaaharakuéra ojapo hag̃ua umi capa atómicamente átomo guigua ha, tapére ojapo hag̃ua umi estructura compleja.
Umi venda oñembojoaju nanopartícula de plata rehe oñemonguera pya'e hag̃ua umi corte.
Nanotecnología ikatu oipytyvõ umi tembiporu tesãirã rehegua oĩva ani hag̃ua hepyete ha ojeporu hag̃ua pohanohára rembiapo renda ha ogapýpe. 
Ko'ág̃a, platino ojeporu motor diesel catalizador ramo ko'ã motor-pe.
Uperire, umi hidrocarburo catalizador de oxidación óxida ha monóxido de carbono ojejapo hag̃ua dióxido de carbono ha y.
Empresa danesa InnovationsFonden oiporu 15 millón de corona danesa ohekávo umi catalizador rekoviarã oiporukuévo nanotecnología.
Oñembotuichavéramo pe catalizador área superficial umi gas de escape rehe oĩva, oñemombareteve catalizador rembiapo.
Upéva rupi, ko'ã nanopartícula ñemoheñói omongakuaavéta motor diésel resultante catalizador rembiapo porãve, kóva oguerúta hendive gas ipotĩvéva, ha oguejyvéta mba'erepy.
Oñemoha'ãngávo umi andamio, tembikuaarekahára omba'apo oha'ã hag̃ua peteĩ célula microentorno nanoescala rupive ombohape hag̃ua iñambuekue peteĩ linaje adecuado gotyo.  
TSMC oñepyrũ peteĩ proceso 7 nm apopy  ary 2017-pe ha Samsung omoñepyrũ peteĩ proceso 5 nm apopy ary 2018-pe.  
Ko'a mba'e rupi, oĩ aty ojeruréva nanotecnología oisãmbyhy hag̃ua tetã rekuái.
Oĩ mba'eapopy nanopartícula rehegua oguerukuaáva mba'e naiporãiva.
Umi nanopartícula ha nanofibra ojegueraháva yvytúre ñehetũ ikatu ombohasy ñane pulmón fibrósis reheve. 
Peteĩ estudio oñemomba'éva ojeikuaauka ramoitéva Nature Nanotechnology rupive oĩha heta hendaichag̃ua nanotubos de carbono, oĩva símbolo-ramo "revolución de la nanotecnología" reypýpe, ikatuha oporombyai asbeto-ichaite oñehetũ hetáramo.
Davis (2008 arýpe) omoĩ peteĩ rutaregulatoria omyesakãva mba'éichapa ojejesarekokuaa ko'ã ojoavyva rehe.
Ojehupytýva rehe, oĩ académico ojeruréva peteĩ aplicación imbaretevéva prncipio de precaución rehe g̃uarã, oñemoneĩhápe ñemoñemu itapykuevéva, etiquetado oñemoporãveha ha ambue mba'e oñeikotevẽtava dato ñangarekorã ñemongu'épe, oñema'ẽvo peteĩ hendaichag̃ua nanotecnología rehe.
Tecnología nuclear ningo hína tecnología oguatahápe umi reacción nuclear osẽva núcleo atómico-gui.
Ha'e, Pierre Curie ha Marie Curie oñepyrũ ojesareko pe fenómeno rehe.
Oĩ ko'ãichag̃ua radiación apytépe ikatúva ovandea oimehaichag̃ua materia ha opavave umía ikatuha oporombyai heta oĩ jave.
Mbeguekatúpe ojehechakuaa ojehóvo pe radiación osẽva desintegración radioactiva guive ha'ehague radiación ionizante ha jepéramo michĩmi oporohapy haguã ikatuha ombohape peteĩ grave peligro a largo plazo.
Oñeikũmbyporãvévo ojehóvo átomo reko, radioactividad naturaleza hesakãve avei ohóvo.
Desintegración alfa oiko peteĩ nucleo oguenohẽ jave peteĩ partícula alfa, ha'éva añetehápe mokõi protón ha mokõi neutro, ombojojáva peteĩ núcleo de helio.
Koichag̃ua radiación hína orekovéva peligro ha hasyvéva ojejoko haguã.
Número promedio de neutrón osẽva peteĩ núcleo-gui ha upéi ojoajúva ambue núcleo rehe ojehero K, ha upéicha K pohyikue tuichavéva 1-gui he'ise hína reacción de fisión oguenohẽha hetave neutrón umi oipytéva rovake, upévare ojehero chupe reacción en cadena autosostenida.
Oĩramo heta desintegración ipya'éva oiko haguã reacción en cadena, oje'e umi masa pya'eveha ivai haguã ha energía liberación okakuaataha pya'e ha ojejokokuaa'ỹre, upeicha javérõ katuete okapúta.
Proyecto aja avei oñemoñepyrũ umi reactor de fisión ypy, jeperamo ha'e va'ekue arama aporã añónte ha noguenohẽi va'ekue electricidad.
Upéicharamo jepe, masa ivaíramo ooikévo ipype umi neutrón retrasado añónte, reacción ikatu oñembohovái, techapyrã, oñemoinge térã ojeipe'ávo chugui absorbente de neutrón.
Núcleo osẽva ivevuvéramo hierro-gui, akoiete osẽta energía; núcleo ipohyive jave hierro-gui, akoiete ojeipyte energía.
Umi mba'e ipohýivagui hemby hetárõ, níquel guive uranio ha ambue peve, he'ise hína oikoha peteĩ nucleosíntesis de supernova térã proceso R.
Umi bomba de hidrógeno oreko peteĩ poder destructivo gusu fusión rehegua, katu energía hesegua ndaikatúi oñembohovake.
Upéicharamo jepe, mokõive dispositivo oiko peteĩ pérdida neta de energía reheve.
Fusión nuclear ojehapykueho etapa teórica-pente Segunda Guerra Mundial aja, umi científico Proyehcto Manhattan-pegua (omoakã va'ekue Edward Teller) ojesarekóramo guare hese ikatu haguãicha ichugui ojejapo bomba.
Umi dispositivo nuclear michĩva jepeve ikatu ohundi peteĩ táva ikapu, hata ha radiación rupive.
Upe arma oreko va'erã peteĩ térã hetave masa fisionable subcrítica estable oñemongu'e haguã, upéi oñemongu'e haguã criticidad (masa crítica apo) oñembokapu haguã.
Peteĩ uranio isótopo, ojeikuaaháicha, uranio-235, oĩ natural ha suficientemente inestable, katu akói oĩ ojehe'ahápe pe isótopo mas estable rehe, ha'éva uranio-238.
Ijére, elemento plutonio oreko peteĩ isótopo ha'éva altamente inestable ko proceso ikatu haguãicha ojeiporu.
Oñembokapu arma nuclear ypy peteĩ prueba-pe ha ojehero código "Trinity", Alamogordo, Nuevo México ypýpe, 16 jasypokõi 1945 arýpe.
Ohecha rupi sarambi ijojah'ỹva ojapóva peteĩ ara añoite, Japón retã rekuái oñakãity ha omohu'ã Segunda Guerra Mundial.
Ohasávo uperire irundy arýrupi, 29 jasypoapy 1949 ramo, Unión Soviética ombokapu arma de fisión ypy orekóva.
Peteĩ arma radiológica ningo hína peteĩ arma nuclear ojejapóva oñemosarambi haguã material nuclear peligroso umi área enemiga-pe.
Jepéramo peteĩ ejercito convencional he'i ndoikoiha mba'everã, upe arma oporoipy'apy terrorismo nuclear rehe oñeñe'ẽtaramo.
Pe tratado omoneĩ ojejapo haguã umi prueba nuclear yvyguýpe.
Oñembheraguapy rire pe Tratado de Prohibición Completa de Pruebas rehe 1996 ramo (2011 ary peve noñemboajéiva gueteri), opavave umi estado ome'ẽ iñe'ẽ ojoko haguã prueba nuclear.
Guerra Fría pukukue, umi potencia oñombohováiva oreko va'ekue umi arsenal nuclear tuichaicháva, oĩva ojuka haguãicha millones de persona.
Ko'agãite, energía nuclear ome'ẽ 15,7% rupi electricidad yvy ape ári (2004 arýpe) ha ojeiporu oñemomba'apo haguã umi portaavión, rompehielo ha submarino (ko'ágã peve, virureko ha kyhyje oĩva heta puerto-pe rehe ojoko ojeiporu haguã energía nuclear umi barco de transporte-pe.
Umi generador de imagen de rayos X médico ha dental de cobalto-60 térã ambue fuentes de rayos X.
Mokõive oreko peteĩ pequeña fuente imbaretéva 241Am ombohekóva peteĩ corriente constante michĩmíva.
Ambue ijeporu control de insecto-pe ningo hína pe técnica del insecto estéril, ápe umi insectos macho oje-esteriliza radiación rupive ha ojepoi chuguikuéra ani haguã oñemoña ha opave haguã ohóvo.
Umi fuente de radiación ojeiporúvape oike fuente de rayos gamma radioisótopo-pegua, generador de rayos X ha umi acelerador de electrón.
Upéicharamo, ojeiporu avei artículo no alimenteario-pe, oĩhápe tembiporu ñeipohãnorã, plástico, tubo gasoducto-pe g̃uarã, manguera calefacción suelo radiante-pe g̃uarã, lámina retráctil hi'upy ryrurã, pieza de automóvil, alambre ha cable (aislamiento), neumático, ha itajegua peve.
Umi microorganismo ndaikatuvéima iñasãi ha ohove hese hembiapovai térã patógena reheve.
Umi ka'avo ndaikatuvéima ohove hese pe proceso natural hi'aju ha ituja haguãme.
Especialidad omongu'éva hi'upyrã radiación ionizante rupive ningo hína pe energía densidad trnasmisión atómica rupivegua ijyvateha, ikatu ojoka molécula ha ombohape ionización (upegui ou héra) ojehupytykuaa'ỹva ñembyaku rupive añonte.
Upéicharamo jepe, término pasteurización en frío ojeiporúva ojehechauka haguã alimenteo irradiado rehe oñeñombohovái gueteri, pasteurización ha radiación ha'e rehe proceso fundamental ojoavýva, jepérmo umi ipahápe ojehupytýséva ikatu hína ojojgua heta mba'épe.
Marie Curie omano anemia aplásica-gui lato nivel de exposición ohupytýva rupive.
Haimete la mitad umi omanóva Horoshima ha Nagaski-pe omano ohasa rire mokõi térã po ary oĩhague radiación guýpe.
Peteĩ fusión nuclear oje'évo oñeñe'ẽ hína pe peligro más gravo ikatuhápe ojepoi material nuclear entorno circundante rupi.
Umi reactor militar ohasa va'ekue accidente similar ha'e va'ekue Windscale Reino Unido-pe SL-1 Estados Unidos-pe.
Avei ambue tema jehapereka rehegua transhumanista ha'e hína mba'éichapa oñeñangarekokuaa yvy'apu'árehe hetaichagua riesgo existencial-gui, taha'e guerra nuclear asteroide je'a yvy ape ári.
Upe ñemoneĩ omopyendáta raka'e base ha'evéva filósofo británico Max More oñepyrũ hag̃ua ombohape transhumanismo rehegua rekotee peteĩ filosofía futurista-ramo ary 1990-pe ha omoñepyrũ California-pe peteĩ pensamiento rehega mbo'ehao upeguive oiko ichugui movimiento transhumanista mundial.
Hembiapo, Discurso-pe, Descartes omoñe'ẽ peteĩ ñepohanorã ipyahúva, ikatúva ome'ẽ yvypóra ñemanove'ỹ ha avei apytu'ũ imbaretevéva.
Ikatu hína St. Leon oiko raka'e inspiración-ramo mombe'upy Frankenstein itajýra Mary Shelley mba'éva.
Ha katu, ohecharamo avei eugenesia rehegua ciencia akãrapu'ã, ectogénesis (toñemoheñói ha toñeñangareko tekove rehe peteĩ entorno artificial-pe) ha genética aplicación omomoravẽ hag̃ua yvyporakuéra característica, taha'e tesãi ha arandukue.
Ko'ã temimo'ã ha'e va'ekue tema transhumanista ojehechavéva upe guive.
Upe manifiesto ryepýpe, tenda Material ha Yvypóra, Noboru Kawazoe he'i: Heta década rire, ñemomarandu tecnología akarapu'ã pya'evére, peteĩteĩ oguerekóta peteĩ "onda cerebral receptor" ijapysápe, ombohasáva directo ha hesakuaitépe ambue yvypóra he'iva ha hese ha ambueháicha avei.
1966-pe, FM-2030 (ymavémi FM Esfandiary), peteĩ futurista ombo'éva "concepto pyahu yvypóra rehegua" The New School-pe, Nueva York tavusúpe, oñepyrũ oikuaa umi yvypóra oipurúva tecnología, hekove ha mba'épa hemiandu transición poshumanidad rehe taha'e "transhumano".
FM-2030 ha Vita-More pya'e oñepyrũ hikuái ojapo atyguasu transhumanistas-pe g̃uarã Los Ángeles-pe, oĩhápe temimbo'ekuéra mbo'epy FM-2030-pegua ha henduharakuéra umi apoporãmby rembiapo Vita-More mba'éva.
Peteĩ jepy'apy ha'e hína tecnología yvypóra jeikoporãverãme jeike jejoavy'ỹrehe, mbo'epy ha frotera rupive. 
Kóva oheja Asociación Mundial Transhumanista-pe ha'éramo aty transhumanista internacional ha'evéva.
Mormona Transhumanista Aty oñemoneĩva'ekue ary 2006-pe.
Transhumanismo ohechave hína perspectiva evolutiva, oikehápe sapy'ánte mymba especie iñarandueteríva ñemoheñoi, mejora cognitiva rupive ( he'ise, mejora biológica), Ha katu oñakãrama peteĩ "posthumano tenonderã gotyo" peteĩ jehupyutyrã paháramo umi evolución ryepýpe oĩva.
Jepéramo "posthumanismo cultural"oikuave'ẽ heta recurso ñaimo'ãjeyjey hag̃ua jokupyty oĩva yvypóra ha máquina-kuéra iporãvéva ojoapytépe, transhumanismo ha posthumanismos ojojoguáva, upeháguio, nomboykéi umi ymaveguare concepto "sujeto liberal autónomo", Ha katu omañambukuve umi "prerrogativa oguerekóva" posthumano reino-pe.
Ha katu, ambue progresista-kuéra hei hikuái posthumanismo, taha'e filosofía oguerekóva térã activista, ojokupyty hína justicia social jepy'apýgui ñemomombyry, yvypóra remimoĩmby ñemoambue ha ambue ilustración rehegua jepy'apy oĩva, upe jeipotavéva yvypóra trascendencia narcisista, upe rete ohekáva forma oñemomorãve hag̃ua ohóvo.
Heta transhumanistas ohesa'ỹijo hikuái umi tecnología potencial ha umi sistema social ipoyahúva omomorãve hag̃ua opavave rekove, oheka aja hikuái realidad material yvypóra mba'éva toguata tekojojápe omboykekuévo umi barrera física ha mental oguerekóva ipype.
Oĩ ambue teórico taha'e Ray Kurzweil oimo'ãva innovación tecnológica ritmo oñembopya'eve hína, ha ambue 50 ary oúvape ikatu ojapo ndaha'éi tecnología ñemotenonde añónte, avei peteĩ singularidad tecnológica, ikatúva omoambue yvyporakuéra naturaleza.
Techapyrã, Bostron ohai pukuva'ekue umi riesgo existencial yvy'apu'a rekoporaverã tenondegotyove, oikehápe avei umimba'e ikatúva ogueru umi tecnología emergente.
Omoambue hag̃ua kóva Hawking he'i, diseño tee yvypóra genoma mba'éva téra mejora mecánica (techapyrã, interfaz cerebro-computadora) oñemomorãve hag̃ua yvypóra inteligencia ha oñembosa'ive hag̃ua agresión, upeva'ỹ rehe ikatu ko civilización estúpida atyháicha oikove hag̃ua peteĩ sistema inestable-pe, ha upéva opakuaa peteĩ colapso social-pe.
Ko'ã pensador-kuéra he'i ñe'ẽjovake japúpe capacidad oĩva ha'e hína peteĩ umbral ndaha'éiva arbitrario, ha upépe ojejapo peteĩ yvypóra oñe'ẽvo ijeheguiete oikotevẽ'ỹrehe okahapeguáre.
Upéicha avei, heta transhumanista oñemomba'eguasúva, ha'eháicha Adan Agin, he'i umi crítico transhumanista rehe, política akatúa ha asuagua rehe, ha'eha "bioconservador" térã "bioluditas", ko ñe'ẽ paha oho upe tekoha ñemomỹi ojeheróva antiindustralización siglo 19-pegua, oĩ va'ekue mba'opoharakuéra ñemyengovia máquina rehe.
Upeichaite oiko avei yvypóra oguerekóramo implante neuronal, ome'ẽva ichupe peteĩ ventaja tembiapohápe ha tekombo'e ryepýpe.
Inmortalismo hína peteĩ ideología moral ipyenda ha ogueroviáva tekove ha inmortalidad tecnológica rekove jepyso ikatuha ha ojepota, ha oñangareko jehapereka ha akãrapu'ã rehe ojejapo katuete hag̃ua.
Matemática (oúva griego-gui:) oreko estudio ojejesarekohápe mba'e retakue rehe (teoría de números), estructura (álgebra), espacio (geometría) ha cambio (análisis).
Umi matemática estructura oĩ jave modelo-porãramo ojehechauka haguã umi fenómeno real, razonamiento matemático ojeiporukuaa ome'ẽ haguã marandu ha predicción naturaleza rehegua.
Jeporeka tekotevẽva oñemyatyrõ haguã problema matemático ikatu hi'are heta ary térã siglo ojejeporeka haguã hese.
Matemática oñemongu'e peteĩ ritmo imbeguévape Renacimiento peve, hyepypegua oñembopyahúva ojehe'akuévo descubrimiento científico pyahu rehe ombopya'evéramo guare tasa de descubrimiento matemático oúva hese ko'ágã peve.
Ohechaukaháicha umi cuenta ojejuhúva kanguekue rehe, ikatu rire ojeipapa peteĩ mba'e ojepokokuaáva, umi tekoha prehistórico ikatu raka'e avei oime oipapakuaa umi mba'e ojepokokuaa'ỹva, tha'e arapehẽ: ára, arajere térã ary.
Oñepyrũvo siglo VI a. C. umi Pitagoras rapykuehoha ndive Grecia matemática reheve, umi griego yma guare oñepyrũ omongu'e peteĩ estudio sistemático matemática rehe peteĩ mba'e ha'éva derecho propio ramo.
Akpointe ojeguereko matemático yma tuichavévaramo Arquímedes Siracusa-peguápe (c. 287-212 a. C.).
Sistema numérico hindú-árabe ha umi mbojojaha ojeiporu haguã umi operación hesegua ojeiporúva arapy tuichakue ko'ágã peve, oñakãrapu'ãve primer mileni d. C. rire India-pe ha oñembohasa mundo occidental-pe matemática islámica rupive.
Logro tuichave ohupytýva matemática islámica ningo hína pe álgebra jehupyty.
Periodo moderno temprano aja, matemática oñepyrũ oku'e pya'eve Europa Occidental-pe.
Matemático iñapysẽvéval siglo XIX aja ikatu oime raka'e matemático alemán Carl Friedrich Gauss, ojapóva heta contribución álgebra, análisis, geometría diferencial, eoría de matrices, teoría de números estadística-pe g̃uarã.
Umi mba'e matemática-pe ojejuhúva oguata gueteri ko'ágã peve.
Añetehápe, mathēmatikḗ tékhnē he'ise va'ekue "el arte matemático".
Ingles-pe, tero math ogueraha peteĩ ñe'ẽtéva papyteĩme.
Upéicharamo jepe, Aaristóteles he'i avei oma'ẽrõ hetakue rehe añónte, ndaikatumo'ãiha oñembojoavy matemática ambue ciencia-gui, física térã ambue; chuep g̃uarã, abstracción ha mba'e retakue rehe jejesareko peteĩ propiedad "ojeikuaáva ojuehegui temindúpe" ramo umi instancia añeteteguávape omopeteĩ matamática-pe.
Peteĩ mba'e omopeteĩva intuicionismo-pe ningo hína oĩha idea matemática oikóva ambue resa renondépe, katu ha'e omboykéva.
Haskell Curry he'i matemática ha'éteha "la ciencia de los sistemas formales".
Popper avei he'i "añetehape amoneĩta peteĩ sistema empírico térã científico ramo ikatútaramo oñemboaje umi mba'e ohasáva rupive añónte".
Intuición ha experimentación hembiapo avei formulación de conjetura-pe taha'e matemática térã ambue ciencia-pe.
Techapyrã, físico Richard Feynman omoñepyrũ formulación de trayectoria integral mecánica cuántica-pe, ombojehe'akuévo razonamiento matemático ha cconocimiento físico, ha teoría de cuerda actual, peteĩ teoría científica oguatáva gueteri ohóvo oñeha'ã haguã omopeteĩ irundy mbarete naturaleza-pegua, omongyre'ỹ gueteri matemática pyahu.
Py'ỹinte oñembojoavy ojehechaukávao umi matemática pura y matemática aplicada.
Opavave nunga umi área de estudio -pe, kuaapy apysẽ era científica-pe ombohape oñeguahẽ haguã especialización-pe: ko'ágã oĩ hetaiterei área oma'ẽ pypukuvéva matamática rehe ha ipahápe oñemohendáva materia ramo matemática-pe ogeureko 46 página.
Heta matemático oñe'ẽ matemática elegancia rehe, estética intrínseca ha belleza interior oguerekóva rehe.
G. H. Hardy, A Mathematician's Apology-pe he'i ko'ã consideración estéticas ojegeurovíava oĩmbaha, ijehetevoi, omopyenda haguã matemática pura jehapykueho.
Peteĩ teorema ojeikuaaukáva peteĩ caracterización del objeto ramo ko'ã característica rupive ha'eha umi ojejuhúva.
Euler (1707–1783) pógui osẽ va'ekue heta umi jehaipy ojeiporúva gueteri ko'ágã peve.
Lenguaje natural rovake, tapichakuéra akói ombojojakuaahápe peteĩ ñe'ẽ (ikatúva vaka) pe objeto físico hesegua rehe, umi símbolo matemático hína abstracto ha ndoguerekói peteĩ analogía física.
Lenguaje matemático oreko avei heta término técnico, ha'ekuaáva homeomorfismo ha ojehe'akuaáva he'ise'ỹva mba'eve okápe matemática-gui.
Matamática he'i ko precisión de lenguaje ha lógica ha'eha peteĩ "rigor".
Kóva hína ani haguã oiko umi "teorema" ojavýva, oguatáva intuición ojavykuaáva ári, ijapyteguikuéra oĩhague heta mba'e oikóva ñe'ẽrã rembiasápe.
Rigor ñeimo'ã avy rupive hína ojehupyty heta error de concepto común matemática-pe.
Ambue hendáguio, umi prueba pytyvõha ombohape ojejesareko haguã opaite detalle ikatu'ỹva ojehecha peteĩ prueba ojehaíva ñande po rupivépe ha ome'ẽva peteĩ certeza de corrección de pruebas largas oikoháicha teorema de Feit-Thompson-pe.
Ko'ã jepy'apy tenondegua ykére, oĩ avei subdivisión oku'éva oahpykueho haguã vínculo matemática ryepy guive ambue campo-pe: lógica, teoría de conjunto (fundamento), matemática empírica opaichagu ciencia-pe (matemática aplicada), ha ramoiteve estudio riguroso de la incertidimbre-pe.
Joavy oĩva matemática rehe oho hese ko'ágã peve.
Upéicha, ha'e hína umi teorema de incompatibilidad de Gödel (hekope'ỹ) oimeraẽ sistema formal efectivo orekóva aritmética básica-pe, opyrũ hatãramo (he'ise hína opaite teorema ikatúva guive oñemboaje añeteteguaha), katuete noĩmbái (he'iséva oĩha teorema añetetegua), ha ndaikatumo'ãi oñemboaje pe sistema rupive.
Lógica moderna oñemboja'o teoría de modelos ha teoría de prueba-pe, ha ojoaju mbarete informática teórica rehe, upeicha avei teoría de categoría rehe.
Teoría de computabilidad ojesareko limitación orekóva heta modelo teórico computadora rehegua, ápe oik epe modelo ojeikuaavéva: máquina de Turing.
Número natural rehe jejesareko ombohape avei umi número transfinito gotyo, ombohekóva "infinito" concepto.
Péicha ikatu ojejesareko atykuéra, anillo, campo ha ambue sistema abstracto; ko'ã estudio (umi estructura oñemohendáva umi operación algebráica rupive) ykére he'ise hína álgebra abstracta jeikuaaporã.
Trigonometría hína peteĩ rama matemática-pegua oma'ẽva relación oĩva lado ha angulo apytépe peteĩ triangulo ha umi función trigonométrica-pe.
Geometría convexa ha discreta oñemboguata oñemyatyrõ haguã apañuãi teoría de número ha análisis funcional-pe, katu ko'ágã ojeheka aplicación umi optimización ha informática-pe.
Umi aty japurã ojeiporu ojejesareko haguã espacio, estructura ha oñemoambuéva.
Umi función osẽ ápe peteĩ concepto central ramo,ohechaukáva peteĩ hetakue oñemoambuéva.
Peteĩva umi aplicación oĩva análisis funcional-pe ningo hína pe mecánica cuántica.
Umi estadístico (omba'apóva peteĩ jeporekápe) "omoñepyrũ dato hesakãva" muestreo aleatorio ha experimento aleatorio reheve; peteĩ muestra térã experimento estadístico ohechaukaporã dato ñehesa'ỹijo diseño-pe ojeiporúva (umi dato oĩ mboyve ojehecha haguãicha).
Análisis numérico ojesareko método umi apañuãi oĩva ñehesa'ỹijópe g̃uarã oiporúvo análisis funcional ha teoría de aproximación; análisis numérico ryepýpe oike estudio de la aproximación ha discretización tuichaháicha, oma'ẽporãvo umi error de redondeo rehe.
Medalla Chern oike 2010 ramo ojehechakuaa haguã ojehupytýva tekove pukukue.
Ko oñembohysýva apyteépe ojehupyty heta tapicha arandi umi matemático apytépe, ha sa'ivérõ porundy apañuãi oĩva oñemyatyrõma.
Ha'e oha'ã ypy va'ekue Pi pohyikue.
Umi Pitágoras rapykuehoha ningo kuri oiporu ñepyrũ va'ekue término "matemática", ha hendivekue´ra avei oñepyrũ ojejesareko hese ha'ehaichaite.
Oĩ rupi peteĩ disputa política, comunidad cristiana Alejandrpia-pegua ohavira chupe oimo'ãgui oike upépe, omboi ha oikarãi chugui ipire jatyta pirekuépe (heta oĩ he'íva ojeiporuhague teja pehẽ).
Texto científico ñembojere ambue ñe'ẽme ojehepyme'ẽ va'ekue peteĩ califas ipokatu aja, upévare heta tapicha arandu oikuaa pypuku umi jehaipy ombojeréva, ha upekuévo oñeipytyvõve chupekuéra ogueroguata haguã ko kuaapy.
Peteĩ característica ojekuaaporãva heta tapicha arandu omba'apo va'ekue musulmán pokatu poguýpe época medievla-pe ningo hína akói ha'ehague tapicha iñarandurasáva.
Ko peirodo de trnasición aja, peteĩ cultura feudal ha eclesiástica guive ojehasahápe peteĩ secular-pe, heta matemático ojeikuaáva oñemomba'apo va'ekue; Luca Pacioli (contabilidad moñepyrũhare); Niccolò Fontana Tartaglia (notable ingeniero ha contable); Gerolamo Cardano (omoñepyrũ ypy va'ekue probabilidad ha expansión binomial); Robert Recorde (pohãnohára) ha François Viète (abogado).
Umi universidad británica ko periodo-pe guare ojapyhy heta enfoque familiar umi universidad italiana ha alemana-pe, katu isasóma rupi hikuái ijeheguite oiko haguãicha, oñemoambuéva oñepyrũ va'ekue upépe Siglo de Luces oje'éva aja, ko'ãva hína umi mba'e omongyre'ỹ va'ekue Humboldt-pe.
Umi temimbo'e ikatu va'ekue omboguata jeporeka umi seminario ha laboratorio-pe ha oñepyrũ oguenohẽ tesis doctoral orekóva contenido más científico.
Umi matemático ha matemático aplicado ojehecha mokõi carrera STEM ramo (ciencia, tecnología, ingeniería ha matemáticas).
Umi actuario avei oma'ẽ virureko rehe, oikehápe umi mba'e ojoajúva nivel de aporte de pensión ojejeruréva rehe, ojeguereko haguã peteĩ nivel de aporte jubilación-rã ha mba'éichapa peteĩ ñemuha oiporu va'erã recurso ombohetave haguã umi inversión ojapóva riesgo potencial poguýpe oikóva.
Sistema jeroglífico oĩva umi número egipcio-pe, umi número romano uperiregua javeve, ou umi maraca ojeiporu va'ekue ojeipapa haguã guive.
Umi sistema numérico ypy oikehaguépe notación posicional ndaha'éi va'ekue decimal, oikehápe sistema sexagesimal (base 60) umi número babilónoico-pe g̃uarã ha sitema vigesimal (base 20) omboheko va'ekue número maya.
Euclides rembiapo mboyve 300 a. C. arýrupi, umi estudio griego matamática rehegua ojo'a va'ekue umi creencia filosófica ha mística ndive.
Umi griego antiguo ndorekói va'ekue peteĩ símbolo cero jehechaukarã periodo helenístico peve, ha oiporu mbohapy conjunto de símboko ojeíva ojuehegui dígito ramo: peteĩ conjunto unidad rendápe, ambue decena ha ambue centena-pe g̃uarã.
Algoritmo de división ipukúva peteĩ mba'énte va'ekue ha Arquímedes (ikatu va'ekue oime omoñepyrũ raka'e) oikuaa va'ekue raiz cuadrada algoritmo dígito por dígito, ojeiporuete va'ekue siglo XX ramo.
Umi chino antiguo omboguata vapekue peteĩ estudio aritmético avanzado oúva dinastía Shang guive ha ohóva hese dinastía Tang peve, número básico guive álgebra avanzada peve.
Umi cnetena rendápe g̃uarã, upéi oiporu jey umi símbolo unidad rendápe g̃uarã ha upéicha ojoapykuéri.
Umi chino antiguo va'ekue ojuhu, oikũmby ha oiporu ypy hekoitépe umi número negativo.
Ijavegua, obispo Siríaco Severus Sebokht (650 d. C.) he'i: "Umi indio oguereko peteĩ método de cálculo mba'eveichag̃ua ñe'ẽ ikatu'ỹva omomorã hekoitépe".
Umi árabe avei oikuaa ko método ha ohero chupe hesab.
Álgebra apysẽ mundo islámico medieval ha Europa del Renacimiento-pe, osẽ pe simplificación de cálculo tuichaitéva oikóva notación decimal rupive.
Umi expresión aritmética oñeha'ã va'erã secuencia prevista de operaciones rupive.
Techapyrã, umi computadora digital ikatu oiporu jey peteĩ circuito de suma oĩmava ha oñongatu umi circuito ijekeregua oiporu haguã peteĩ resta-pe, omboguatávo método de complemento a dos ohechauka haguã umi inverso aditivo, ndahasyietereíva ojeiporu haguã hardware-pe (ñembotove).
Multiplicación avei ombojoaju mokõi papay peteĩ papapýpente, upéva hína pe ojehupytýva.
Oimérõ umi papapy oñeimo'ã peteĩ línea-pe, multiplicación oikóva peteĩ número hetavéva 1-gui, ja'e chupe x, oikóta ojejapyhyramoguáocha 0 guive peteĩchaite, ikatu haguãicha pe número 1 ojepyso x oĩhaguépe.
Oimeraẽ dividendo oñemboja'óva por cero osẽta ojekuaaporã'ỹe.
Teorema fundamental artmética rehegua ohechauka ypy va'ekue Carl Friederich Gauss.
Pe notación posicional (ojeikuaáva avei "notación de valor posicional ramo") oñe'ẽ representación térã codificación de número rehe, ojeiporuhápe peteĩ símbolo añonte umi diferente órdenes de magnitud-pe g̃uarã (Techapyrã, el "umi unidad enda", "umi decena renda", "umis centena renda").
Pe 0 jeiporu ojehechauka haguãpeteĩ posición, ha upévare peteĩ notación posicional jeiporu ojehecha ypy peteĩ texto jainista India-peguápe ha ojehero Lokavibhâga, hi'arange 458 AD ha siglo XIII ñepyrũme rupinte ko'ã concepto oñembohasáva mundo árabe kuaapy rupi, oike Europa-pe Fobonacci rupive oiporúvo sistema de nuemración hindú-árabe.
Resulatado oñeha'ã sums repetida de dígitos peteĩteĩ umi número oĩva peteĩ hendápe rupive, ojeku'évp akatúagui asu gotyo.
Pe dígito m´s akatúa gotyogua hína ohechauka valor de la posición actual, ha suma uperireguápe ojehupytýva umi dígito rehe asu gotyo hetave ohóvo ojehecha rire dígito oĩva mokõihápe valor (asu gotyove), akói ha'étava peteĩ (ndaha'éi jave cero).
Peteĩ tabla de multiplicar orekóva diez fila ja diez columna ombopapay ojehuytýva cada par de dígito-pe.
Oĩ técnica kóva joguaha resta ha división-pe g̃uarã.
Terminología matemática-peko característica oñedefini cierre ramo, ha mba'e ryspyi tapykuevegua ojehechauka kóicha.
Columna de penique retakue hína 25.
Ko operación ojejapo jey ojeiporúvo valor oĩva columna de chelines-pe, paso adicional reheve, oñesumatahápe oñembohasáva repykue oĩva columna de centavo-pe.
Peteĩ folleto jepivegua orekóva 150 página otabula kuri múltiplo "uno guive diez mil peve opaichag̃ua mba'e repy rehe, peteĩ centavo guive peteĩ libra peve".
Ko estudio sapy'ánte ojekuaa logaritmo-ramo.
Avei, umi erudito islámico oipuruva'ekue aritmética ombo'e hag̃uã mbojojaha aplicación ojokupytýva Zakat ha Irth ndive.
Suma (katuínte oñemoha'ãngáva símbolo más rehe) ha'e peteĩva umi irundy operación oguerekóva aritmética, ambue mbohapy oĩva ha'e resta, multiplicación ha división.
Álgebra-pe, ambue área matemática-pegua, upe suma ikatu avei ojejapo objeto abstracto-pe taha'e umi vector, matriz, subespacio ha subgrupo-pe.
Ojeporúvo gerundio-pegua sufijo -nd ome'ẽ resultado-ramo "emboja", "umi mba'e oñemoĩvétava".
Sum ha "summand" ou hína sustantivo latino summa-gui "ijyvatevéva, jehupytýva" ha ñe'ẽtéva ojoajúva summare.
Chaucer oikuaaukaveva'ekue umi término uperiregua oúva ingles-gui "adden" ha "adding"-gui.
Techapyrã, Oñemohendápava'erã expresión  a + b + c he'i hag̃uã  (a + b) + c o a + (b + c)?
Avei oĩ ambue mymbakuéra ndaha'éiva yvypóra ohechauka peteĩ habilidad limitada suma ojapo hag̃uã, katuivénte umi primate.
Oguerekokuévo tembiasave jey, mitãnguéra pya'eve ojapokuaa suma oipurukuévo conmutatividad suma rehegua ojeipapakuévo papapy tuichaveguio, ko kásope, oñepyrũvo mbohapýpe ha ojeipapa "irundy, po".
Cero: Cero ha'e rupi identidad aditiva, cero ñemoĩ ojekuaamavoi.
Peteĩ omohenda mokõi fracción decimal peteĩva ambue ári, punto decimal oĩva upe ubicación-pe jeýnte.
Umi sumando ha'éramo mokõi eje rotación regua velocidad, ikatu ojejapo suma peteĩ diferencial ndive.
Oipuru peteĩ transporte asistido mecanismo gravedad rupive.
Resta-pe g̃uarã, operador oiporuva'erã raka'e Pascal calculadora complemento, oikotevẽva heta paso peteĩ suma-peguáicha. 
Avei umi okẽ XOR ha AND ndahasýi ojejapo lógica digital rupive, ohejáva ojejapo circuito sumador oĩmbáva ha, avei, ikatu ojehe'a umi operación lógica hasyvéva rehe.
Heta implementación ha'e, avei, híbrido ko'ã mbohapy diseño paha.
Desbordamiento aritmético imprevisto ha'e peteĩ causa ojehechavéva programa jejavýpe.
Ojehecháramo literalmente, definición ohasámava ha'e peteĩ teorema de repercución aplicación, peteĩ conjunto oñemohenda nungáva N2.
Oiméramo a térã b, ojehechava'erã peteĩ identidad-ramo.
Ko'ápe, semigrupo oñemohenda hína umi papapy natural rehe ha upe aty, ha'e aty aditivo papapy entero-pegua.
Upe conmutatividad ha asociatividad suma real rehegua ipya'eterei; ojeikuaaukáramo papapy teéva 0 conjunto racional negativo-ramo, ojekuaa ha'eha identidad aditiva.
Oñetanteava'erã ko operación oñemohendaporãpa, oñeñe'ẽramo sucesiones co-Cauchy. Rehe.
Upe conjunto entero módulo 2 oguereko mokõi elemento añónte; suma rehegua operación oguerekóma herencia-ramo ojekuaa lógica boleana-pe, ha'eháicha función "térã ha'evéva"
Ko'a mokõi generalización ojoavýva papapy natural suma-gui, transfinito-pe.
Avei oĩ hetave generalización multiplicación-gui suma-peguágui.
Upévare, mokõi papapy ndaha'éiva negativo a ha b ou magnitud orden joavýgui, upéicharamo upe suma aimete ohupyty hína hetavépe.
Oike avei temimo'ã peteĩ papapy suma, ha'ejeyva jeýnte, ha suma vacio, ha'éva cero.
Integración ojogua nunga hína "suma-pe" peteĩ continuo ári, hekopete ha katuive, variedad diferenciable ári.
Umi combinación lineal katuínte ojepurukuaa umi contexto-pe upe suma directo ohasátava ambue normalización mbojojaha ári, taha'e estrategia-kuéra combinación, juego rehegua teoría-pe térã estado superposición mecánica cuántica-pe.
División ha'e hína peteĩva umi irundy operación básica aritmética apytégui, mba'éichapa umi papapy ojokupyty omohenda hag̃uã papapy pyahu.
Umi oñemohendahápe peteĩ división euclidiana (resto reheve) ojehero dominio euclidiano ha oike ipype umi anillo polinómico peteĩ indeterminado (omohendáva multiplicación ha suma peteĩ fórmula ári peteĩ variable añónte. 
Ko signo rehegua división avei ojeporu ojehechauka hag̃uã upe división operación, techapyrãramo, taha'e peteĩ etiqueta peteĩ tecla calculadora-pegua.
Oñeme'ẽvo umi objeto oñondivepa peteĩteĩ ronda-pe peteĩteĩ porción-pe oporogueraha temimo'ã ' ñemboja'o', peteĩ división rehegua forma peteĩva ombosa'ive heta jeyjey umi múltiplo divisor-pegua dividendo-guivoi.
Peteĩ yvypóra ikatu oipuru logaritmo rehegua tabla ojapo hag̃uã división mokõi papapy rehegua, ombosa'ivévo umi logaritmo mokõive papapy rehegua ha upekuévo ojeheka resultado antilogaritmo.
Oĩ ambue programación rehegua lenguaje, taha'e C, omba'apo papapy entero división rehe, taha'e 5 káso ojehechámava, ha upévare ñembohovái ha'e hína papapy entero.
Upeicha avei, división oĩporãva b ñemoambue a rehe (jehaipe) ha'e hína solución ha avei ecuación rehegua.
Techapyrã apytépe oĩ matriz rehegua álgebra ha cuaternión rehegua álgebra.
Ko expresión rehegua jeike opaichagua calculadora-pe, katuete ome'ẽ marandu ojavýva.
Ko ñemyengovia ombosa'ive rupi mokõive papapýgui tuichavéva, ko proceso repetición ome'ẽ papapy par sa'i sa'ivéva mokõive papapy ojokupyty peve.
Mba'érepa GCD katuínte ikatúha ojehechaukave kóicha ojekuaa hína Bézout mbaéva identidad.
Ko ñemomorãve rupive, ko algorítmo araka'eve noikotevẽi hetave paso po jeýgui. Dígito papapy (base 10) upe entero michĩvévagui.
Euclides mba'éva algoritmo oguereko heta aplicación teórica ha práctica.
Algoritmo euclidiano ikatu ojeporu oñemyesakã hag̃uã umi ecuación diofántica, taha'e papapy jejuhu omyenyhẽva congruencia múltiple resto chino teorema ndive jokupyty rupive, tojejapo umi fracción continua ha tojejuhu aproximación racional hendaitépe papapy tee ryepýpe.
Máximo común divisor py'ỹinte ojehai mcd (a, b) térã, ndahasyive, taha'e (a, b), jepéramo notación paha nahesakãi, avei ojeporu concepto peteĩ ideal-ramo papapy entero anillo-pe, hi'ag̃uíva GDC ndive.
Techapyrã, 6 ha 35 ndaha'éi papapy primo, mokõive oguereko rupi mokõi factor primo : 6 = 2 × 3 ha 35 = 5 × 7.
Oñeimo'ã upe factorización papapy entero tuicháva factorización ha'e peteĩ problema hasýva computacionalmente, ha heta protocolo criptográfico ojeporúva rehe ñeñangareko, ipyenda inviabilidad-pe. 
Upe conjunto opaite combinación lineal integral a ha b rehegua, ha'e avei añetehápe opaite múltiplo g (mg, upe m ha'ehápe papay entero) conjunto rehegua jeýnte.
Ambue ñe'ẽme, umi papapy múltiple sa'ivéva rk−1 oñembosa'ive papapy hetavéva rk−2 hembyre michĩve peve rk−1 gui.
Upévare, c omboja'o residuo inicial r0, ha r0 = a − q0b = mc − q0nc = (m − q0n)c.
Roñeha'ã raẽ rojaho'i upe rectángulo teselar rupive roipurukuévo mosaico cuadrado b-by-b; hakatu, kóva oheja peteĩ rectángulo residual r0 b rangue oñemyenyhẽ'ỹva upépe r0 < b. Upéi roñeha'ã rojaho'i teselar rupive upe rectángulo residual mosaico cuadrado rehe r0 r0 ndive.
Upe teorema okañymbýva división euclidiana dedinición-pe he'i ambue cociente ha resto kayuínte oikoveha ha ndaijojahái.
Bucle iteración pahaitépe, variable b oguereko rk rembyre, upéva aja variable a oguereko imyengoviaha, rk-1.
Matemático ha tembiasakue mombe'uhára B. L. van der Waerden he'i aranduka VII osẽha aranduka oñe'ẽva papapy-kuéra teoría rehe, ohaiva'ekue umi matemático Pitágoras mbo'ehaopeguam rehe.
Hetave siglo-kuéra uperiréma, Euclides algoritmo ojejuhuveva'ekue peteĩteĩva rupive India ha China-pe, katuivéntema oñemyesakã hag̃uã ecuación diofántica heñóiva'ekue astronomía-pe ha ojejapo hag̃uã calendario hendaporãva.
Algoritmo euclidiano ojehecha'ypyva'ekue papapýramo ha ojehecharamove Europa-pe edición mokõihápe Problèmes plaisants et délectables de Bachet ryepýpe (problema iporãva ha iporãva, ary 1624).
Siglo XIX-pe, algoritmo euclidiano ombohape papapy sistema pyahu akãrapu'ã, taha'e entero gaussiano y umi entero Eisentein mba'éva.
Peter Gustav Lejeune Dirichlet amalicia ha'eva'ekue ohechauka ypyva'ekue Euclides algoritmo, ha ipyendahague hetave umi papapy-kuéra rehegua teoría.
Techapyrã, Dedekind ha'eva'ekue oipuru ypýva mokõi cuadrado rehegua teorema, Fermat mba'éva, oipurukuevo umi entero guaussiano factorización única.
Ambue aplicación-kuéra Euclides mba'éva oñemboguatava'ekue siglo XIX.
Oñemboguatava'ekue heta algoritmo ojehecharamóva umi entero relación rehegua, taha'e Helaman Ferguson y R.W. Forcade (1979) algoritmo, ha LLL algoritmo.
Umi jugador-kuéra oguereko turno og̃uehohẽ hag̃uã m múltiplo pila michĩvévagui ha tuichavévagui.
Ojehejakuévo u iñambue opaite umi entero ikatúvaguive apytépe, ikatu ojejapo peteĩ familia infinita solución-kuéra rehegua, oñepyrũvo peteĩ solució añógui (x1, y1).
Ko campo-pe, umi resultado oimeraẽ operación matemática-pegua (suma, resta, multiplicación ha división) oñemomichĩve módulo 13-pe; he'ise, ojejapo suma térã resta umi múltiplo 13-pegua, upe resultado oñemoĩ meve rango 0 ha 12 peve.
Ko'ag̃a eimo'ãmi upe resultado ojojapaiteha opaite valor-kuérape g̃uarã N guive M − 1 peve.
Techapyrã, peteĩ cociente probabilidad ha'éva 1, 2, 3 térã 4 ha'e hína aimete 41,5 %, 17,0 %, 9,3 % ha 5,9 % peteĩteĩvape.
Peteĩ enfoque ndoikóiva ojejuhu hag̃uã MCD mokõi papapy natural-gui a ha b ha'e hína cálculo ojejapóva opaite divisor común oguerekóva; MCD hína upéicharamo máximi común divisor.
Oje'emahaguéicha , MCD ojokupyty hína factor primo compartido rehegua producto mokõi papapy ha'éva a ha b. Umi método ko'ag̃aguáva descomposición factor primo-pe avei noiporãmbái; heta sistema criptográfico moderno ipyenda upe mba'e oĩvaívape.
Algoritmo GCD Lehmer mba'éva oipuru avei algoritmo binario principio katuíva, ombopya'eve hag̃uã GDC cálculo -kuéra umi base arbitrario ryepýpe.
Algoritmo euclidiano ikatu avei ojeporu oñemyesakã hag̃uã umi ecuación diofántica lineal ha problema residuo chino rehegua problema polinomio-pe g̃uarã; ikatu avei ojehechauka polinomio-kuéra rehegua fracción continua.
Oimeraẽ dominio euclidiano ha'e peteĩ dominio factorización única rehegua (UFD), jepéramo iñambuéva ndaha'éi upéicha.
Peteĩ dominio euclidiano ha'e katuínte peteĩ dominio ideal principal (PID), peteĩ dominio integral, opaite ideal ha'ehápe peteĩ ideal principal.
Umi numerador ha denominador ojeporu avei umi fracción ndaha'éiva común , oikehápe avei fracción compuesta, fracción compuesta ha papy mixto.
Ko término ojeporu ypyva'ekue oñembojoavy hag̃uã ko fracción, fracción sexagesimal-gui, ojeporúva astronomía-pe.
Kóva ojehechauka hína aranduka ojeheróva The Ground of Arts, siglo XVII-pegua. 
Peteĩ fracción producto reciproco imba'éva rehe ha'e 1, upévare recíproco iñambue hína peteĩ fracción multiplicativo-gui.
Upe hembývaguim oiko numerador parte fraccionaria-gui.
Ha'e rupi 5×17 (= 85) hetave 4×18 (= 72)-gui, comparación resultado ha'e.
ha'e rupi peteĩ cuarto-pegua tercio hína peteĩ doceavo, mokõi tercio peteĩ cuarto-pegua hína mokõi doceavo.
Sapy'ánte oñeikotevẽ peteĩ decimal periódico rehe ojehupyty hag̃uã upeichagua precisión jey.
Umi egipcio oipuruva'ekue fracción egipcio BC.
Umi método oipuruva'ekue ome'ẽ método moderno resultado jeýnte avei.
Peteĩ fracción rehegua expresión moderna ojekuaáva bhinnarasi-ramo amalicia heñóiva'ekue parece India-pe Aryabhatta, Brahmagupta ha Bhaskara rembiapokuéra ndive.
Matemática-pe, aritmética modular ha'e peteĩ aritmética-pegua sistema papapy entero-pe g̃uarã, umi papapy "ojaho'i" ohupytývo ambue valor, ojeheróva módulo.
Peteĩ aplicación ipya'éva hína tojejapo cálculo jejesareko rehegua suma, identificador de serie papapy ryepýpe.
RSA ha Diffie-Hellman oipuru exponenciación modular.
Oipuru joa hína umi implementación eficiente-véva maximo común divisor polinomial rehegua, álgebra lineal exacta ha umi Gröbner mba'éva algoritmo de base papapy entero ha papapy racional ári rehegua.
Operación módulo, ojeporúva heta programación ha calculadora-kuéra lenguaje-pe, ha'e peteĩ aritmética aplicación ojeporúva py'ỹinte ko contexto-pe.
Upe método ojeipe'a hag̃uã umi porundu oikuave'ẽ peteĩ jejesareko pya'e umi cálculo aritmético decimal ojejapóva po rupive.
Congruencia lineal rehegua sistema ikatu oñemyesakã tiempo polinomial-pe oguerekóva peteĩ ñembogue gaussiana; eguerekove hag̃uã detalle, ehecha congruencia lineal rehegua teorema.
Umi papapy entero multiplicación (oikehápe avei umi papapy negativo), papapy racional (fracción kuéra) ha papapy teéva ojehechauka peteĩ generalización sistemática rupive ko definición básica rehegua.
Mokõi producto medida ha'e hína peteĩ medida pyahu.
Operación inversa multiplicación-gui ha'e hína división.
División ojejapóva peteĩ papapy ndaha'éiva 0 ijehevoi ha'e hína 1.
Ko jeporu oĩmavavoi multiplicación ryepýpe ikatu omoheñói ambigüedad umi variable ojoajúva ojokupytykuévo ha ojeheróva ambue variable, peteĩ variable réra peteĩ paréntesis rovái ikatu hína ojejavy peteĩ función réra ndive térã determinación oĩ porãva umi operación ñemohenda rehe.
Umi papapy ojejapótava multiplicación katuínte ojehero "factor".
Avei, multiplicación resultado noirĩ dependencia-gui factor-kuéra orden-gui, joavy oĩva "multiplicando" ha "multiplicador" ojoapytépe, ojeporukuaa peteĩ nivel elemental-pe añónte ha ambue multiplicación algoritmo-pe, ha'eháicha multiplicación ipukúva.
Peteĩ multiplicación resultado ojehero producto.
Cálculo rehegua mbojojaha oheja umi papapy multiplicación ipya'evévo aimete mbohapy tenda presición ryepýpe.
Teoría general ou hína oñeme'ẽnguévo análisis dimensional-gui.
Umi papapy hasyvéva ndoguerekói ordenación.
Ko'ápe roguereko identidad 1, ojoavýva umi aty oĩva suma guýpe, upépe identidad katuigua ha'e 0.
Ojehecha hag̃ua kóva, ehechakuaa umi matriz cuadrado invertible conjunto peteĩ dimensión-pegua, peteĩ campo ári.
Ambue mba'e ojehechauka va'erã katuete ha'e hína umi entero multiplicación-pe ndaha'éi petei grupo, jepe jaipe'aramo cero.
Matemática-pe peteĩ pocentaje (latín-gui per centum "por cien") ha'e peteĩ papapy térã proporción expresado peteĩ fracción 100-peguáramo.
Cálculo ojejapóva ko'ã fracción rehe ojokupytyva'ekue hína porcentaje cálculo ndive.
katuínte oñemomarandúramo peteĩ porcentaje ári, iporã oñemyesakã mba'etépa he'ise (he'ise, mboýpa hína upe total ojapóva 100%).
Oñeñe'ẽ jave peteĩ "jejupi 10%" térã "jeguejy 10%" peteĩ cantidad-gui, ñeimo'ã katui oĩva kóva ha'eha relativo valor ypýgui upe cantidad-gui.
Upe confusión oĩva heta concepto porcentaje rehegua (ary) ha punto porcentual ikatu ogueru tuicha jejavy umi maranduasãihára omomarandúramo elección resultado, techapyrã, oñemoĩhápe umi resultado pyahúpe oñembohovaikuévo ambue resultado-kuéra rovái. 
Upe término ou raka'e ñe'ẽ latín porcentum-gui.
Gramática ha bestilo ombohapéva py'ỹinte ojoavy mba'éichapa ojehai va'erã porcentaje.
Interés rehegua tasa sa'ietereíramo, oñemoĩnge upépe 0, interés rehegua tasa sa'ivéramo 1%-gui, techapyrã "% Autocartera", ndaha'éi "% Autocartera".)
Upéicha avei, peteĩ equipo victoria-kuéra porcentaje, fracción mboy partido-ma ogana upe club, avei ikatu ojehechauka proporción decimal-ramo; peteĩ equipo oguerekóva victoria porcentaje .500 ogana 50% umi partido oha'ãva'ekuégui.
Resta avei oguata mbojojaha predecible poguýpe, oñe'ẽva umi operación ojoajúva hese, taha'e suma ha multiplicación.
Resta-kuéra jejapo papapy natural-pe ha'e hína papapy rehegua rembiapo ndahasyivéva.
Hekopete, papapy oñembosa'ivéva ojekuaa sustraendo-ramo, ha papapy ojeipe'ávagui ojehero minuendo.
"Subtraction" ha'e hína peteĩ ñe'ẽ inglés oúva ne'ẽte latino subtrahere-gui, ha kóva ha'e peteĩ compuesto oúva sub "yvy guive" ha trahere "to pull".
Posición 3-guive, nome'ẽi nipeteĩ paso asu gotyo opyta hag̃ua 3-pe, ha upévare.
Oñemoha'ãnga hag̃ua ko operación, ko línea oñembopyrusuve va'erã.
ko'ág̃a, ojeipe'áma dígito oĩ raẽvéva "1" resultado-gui.
Umi decena rangue, 0 sa'ive 1-gui, upévare 0 oñembohetave 10-pe, ha iñambuehápe 1-gui, ha'éva 9, ojehai decena rangue.
Uperire, resta oho centena rendaguépe, upépe 6 ndaha'éi michĩve 5-gui, upévare diferencia oĩva ojehai centena rendaguépe rsultado-pe.
ha upépe, ombohetave centena-pegua dígito sustraendo-guigua peteĩme.
ñembohovái ha'e hína 1 ha ojehai centena rendaguépe resultado-pe.
Ko teorema oñemohenda'ypy va'ekue Pierre de Fermat rupive ary 1637-pe, peteĩ Arithmetica copia ryepýpe, upépe omoneĩ va'ekue oguerekoha peteĩ prueba tuichaitereíva ha ndaijaiha margen ryepýpe.
Upe teorema po sa'y rehegua, oguerekóva peteĩ prueba elemental mbykymíva, omopyenda oĩha po sa'y ha upéva ome'ẽma oñembosa'y hag̃ua peteĩ mapa ha ojehechauka siglo XVX pahápe; hakatu, oñetantea irundu sa'y ome'ẽmaha, upéva katu hasyvéma ojehechauka hag̃ua.
Ha'eva'ekue teorema oñemomba'egusúva ojehechauka va'ekue computadora jeporu rupive.
Avei, oimeraẽ mapa ikatúva omoambue techapyrã oguereko va'erã peteĩ vore ojoguáva peteĩvape jepe ko'ã 1936 mapa apytépe.
Oñemohenda'ypyva'ekue ary 1908-pe Steinitz ha Tietze rupive.
Peteĩ variedad V peteĩ campo finito-pe oguerekóva q elemento-kuéra oguereko peteĩ papapy finito punto racional rehegua, upéicha avei punto oĩva campo finito-pe oguerekóva qk elemento-kuéra oguerekóva upe campo.
Oñemohenda'ypyva'ekue Henri Poincaré rupive, ko teorema oñe'ẽ hína peteĩ espacio rehe ojoguáva hína peteĩ espacio tridimensional ordinario-pe hakatu oĩ conectado, oguereko peteĩ tamaño finito ha ndoguerekói peteĩ límite (peteĩ variedad tridimensional oñembotýva).
Aimete peteĩ siglo ñepia'ã rire umi matemático rehe, Grigori Perelman ohechauka peteĩ prueba upe conjetura rehegua mbohapy artículo rupive oĩva disponible 2002 ha 2003-guive arXiv-pe. 
Perelman omohu'ãva'ekue ko prueba rembyre.
Oporandureínte, umi problema peteĩteĩ solución ikatu pya'eterei ojejesareko peteĩ computadora rupive ikatúpa avei pya'eterei oñemyesakã peteĩ computadora rupive; oñeimo'ã katuete ñembohovái ha'eha nahánirĩ.
Ndojeikuaái mávapa falso, hakatu oñeimo'ã tuichaháicha conjetura ypy oĩva ha'e verdadero ha mokõiha katu falso.
Techapyrã, Collatz conjetura, he'íva ambue papapy entero secuencia-pa opa térã nahánirĩ, oñetantea paitéma opaite papapy entero-pe g̃uarã 1,2 × 1012 (hétave peteĩ billón-gui)-peve.
Upe evidencia ikatu hína hetaichagua, taha'e consecuencia upepeguavoi jehechajeývo térã interconexión mbarete oguerekóva resultado ojekuaavavoi.
Peteĩ prueba rehegua método, ojeporúva oĩramo peteĩ papapy finito añónte káso rehegua, ikatúva oporogueraha techapyrã iñambuévape, ojekuaáva "mbarete vaíramo": ko enfoque-pe, ojehechapaite umi káso ikatúva ha ojekuaa ndaiporiha techapyrã iñambuéva.
Ipahaitépe, ojehechauka continuo rehegua hipótesis, oñeha'ãva omopyenda cardinalidad relativa ambue conjunto infinito-kuéra, kóva oĩ okaguio upe conjunto-gui katuínte oñemoneĩva umi axioma Zermelo-Fraenkel mba'éva conjunto-kuéra teoría-pe.
Sa'i teórico-kuéra papapy rehegua, oguereko duda Riemann hipótesis-pa oĩ porã térã ijapu.
Upe mapa logístico ha'e hína peteĩ mapeo polinomial, py'ỹinte ojehecháva arquetípico techapyrãramo, mba'éichapa ikatu heñói peteĩ comportamiento caótico umi ecuación dinámico ndaha'éiva lineal hasy'ỹva rupive.
Kepler ohechauka mba'épa hína razón rehegua límite papapy-pe Fibonacci mba'éva, consecutivo.
Mokõi razón rupi, ko representación ikatu ogueru apañuãi.
Techapyrã, mokõive representación 0,999… ha 1 ha'e hína equivalente, mokõive omoha'ãnga peteĩ papapýpe.  
Ojeporukuévo computadora ha supercomputadora-kuéra, oĩ ambue constante matemática, oikehápe π, e ha la 2 rehegua raíz cuadrada.
Oĩ ambue constante-kuéra ojoavýva upe tipo jepiveguágui omoheñóiva'ekue peteĩ notación pyahu ohechauka hag̃ua hekopete.
Sapy'ánte, símbolo omoha'ãngáva peteĩ constante ha'e peteĩ ñe'ẽ oĩmbaitéva.
0 (cero) ha'e peteĩ papapy ha dígito numérico ojeporúva omoha'ãnga hag̃ua upe papapy papapykuérape.
Terakuéra papapy 0 inglés-pegua ojeroike avei cero, cero (Reino Unido) cero (EE.UU), nil o, umi contexto sa'ivéramo peteĩ dígito adyacente omomba'eguasúva tai "O", oh térã o.
Carencia noción ryepýpe, py'ỹinte ojeporu ñe'ẽnguéra mba'eve ha nipeteĩ.
Py'ỹinte ojehero oh pumbyry papapy contexto-pe.
Símbolo nfr, he'iséva iporãiterei, avei ojeporuva'ekue ojehechauka hag̃ua base nivel umi tumba ha piramide ra'ãngakuérape, ha distancia medición oĩkóva ojejapo base rehegua línea jehechápe, taha'e hi'ári térã yvýpe ko línea-gui. 
Posición babilónico marcador ndaha'éi peteĩ cero teéte ndojeporúi rupi ha'eño, ha ndojeporúi avei papapy pahápe.
Ary 150 d.C., rupi, Ptolomeo, oĩva influenciado Hiparco ha babilonio-kuéra rehe, oipuru va'ekue peteĩ símbolo cero-pe g̃uarã hembiapo omboguatávape astronomía matemática-pe, ojeheróva Syntaxis Mathemática, ojekuaáva avei Almagesto-ramo.
Ko jeporu ojehechajey jey ary 525 d.C-pe peteĩ tabla ojokupytýva, oñembohasava'ekue latín-gui nulla térã "mavavete" ohaiva'ekue Dionysius Exiguus, papapy romano ykére. 
Lokavibhāga, peteĩ jehaipy jainista cosmología rehegua oikovéva gueteri peteĩ ñe'ẽasa sánscrito medieval rehe oúva original Prakrit-gui, oguerekóva arangéramo ary 458 d.C. (ha'eva'ekue Saka 380), oipuru peteĩ sistema posicional decimal, oikehápe avei cero.
Ary 813-pe, al-Khwarizmi oipuruva'ekue umi papapy indu umi tabla astronómica-pe".
Ko aranduka uperiréma oñembohasa latín ñe'ẽmẽ siglo XII-pe ha ojehero Algoritmi de numero Indorum.
Añemoarandu pypukuve katui ha aikumby porã tema ha daca disputa rehegua.
Heta añeha'ã omohenda hag̃ua ko aranduka tuichaháicha oñeikumby porã hag̃uaicha, ha oñemboja'o papo verépe.
Umi porundy cifra indu ha'e: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254-255-pe oike 0 papapy natural-ramo, ha upe kásope ha'e papapy natural ha'eño ndahaéiva positivo.
Valor téra papapýramo, cero ndahe'éi dígito cero rehegua, ojeporúva umi sistema numérico oguerekóva notación posicional.
Papapy 0 ikatu térã nahánirĩ ha'e hína peteĩ número natural, hakatu ha'e peteĩ papapy entero ha, upévare, peteĩ papapy racional ha peteĩ papapy teéva (upéicha avei peteĩ papapy algebraico ha peteĩ papapy complejo).
Ndaikatúi papapy primo oguereko rupi peteĩ papapy infinito factor-kuéra rehegua, ha ndaikatúi compuesto ndaikatúi rupi ojehechaukave peteĩ papapy primo producto-ramo (0 ha'e katuiva'erã peteĩva umi factor).
Ko'ã mbojojahakuéra ojeporu oimeraẽ papapy tee térã hasyvéva x, ndojehechaukáiramo iñambueha.
Cardinalidad rehegua función, oñemoĩvo conjunto vacio rehe, ombojevy conjunto vacio valor-ramo, oñeme'ẽnguévo chupe 0 elemento-kuéra.
Álgebra abstracta-pe, 0 ojeporu katui ojehechauka hag̃ua peteĩ elemento cero, ha'éva peteĩ elemento neutral suma jejaporã (oñemohendáramo estructura ojehechávape) ha peteĩ elemento absorvente multiplicación-pe g̃uarã ( oñemohendáramo).
Oĩ ambue papapy retakue, upe nivel cero ojekuaave naturalmente opaite ambue nivel-gui, upéva aja ambuépe g̃uarã ojeporavo ikatu hína arbitrariamente.
Ojehechauka peteĩ aty oguerekóva irundy neutrón ikatu hína estable oje'e hag̃ua hese ha'eha peteĩ átomo ijeheheguínte.
Techapyrã, peteĩ matriz-pegua elemento-kuéra oñembopapapy 0 guive C-pe, upéva rupi peteĩ matriz oguerekóva n elemento-pe g̃uarã, índice rehegua secuencia matriz-pegua oho 0-gui peve.
Umi dato base-kuérape, ikatu peteĩ campo ndoguerekói valor.
Umi jehaipýpe g̃uarã campo, kóva noĩri morotĩme ha ndoguerekói cadena nandi.
Oimeraẽ cálculo omoĩngéva peteĩ valor nulo, ome'ẽ peteĩ valor nulo avei.
Fórmula Uno-pe, oiméramo ko'ág̃agua Campeón Mundial, ambue arýpe upe campeón mundial ndoikemo'ãvéimi carrera-hápe, pñeme'ẽta 0 peteĩva umi piloto-pe oĩva equipo imba'éva ryepýpe ha'e osẽhague campeón mundial.
Umi maquina jehaiha ypy ndojapói distinción 0 ha 0 oñondive; ambue modelo katu ndoguerekói peteĩ clave dígito 0-pe g̃uarã.
Dígito 0 oguerekóva peteĩ punto mbytetépe amalicia oñepyrũva'ekue peteĩ opción-ramo umi pantalla IBM 3270 ha ojeporu gueteri ambue taikuérape umi computadora moderno-pe taha'e Andalé Mono ha ambue sistema-kuérape aerolínea reserva-pe.
1 (uno, ojeheróva avei unidad ha unidad) ha'e peteĩ papapy ha peteĩ dígito numérico ojeporúva oñemoha'ãnga hag̃ua upe papapy, papapýpe.
Signo-pegua convención-kuérape, upe 0 ndaha'éiha positivo térã negativo, 1 ha'e hína entero ypy ha michĩvéva.
Aimete opavave, ndaha'éiramo opavavete, 1-pegua propiedad-kuéra ikatu oñeg̃uenohẽ kóvagui.
Upévare, ha'e hína papapy entero cero rire.
Ojekuaaukave Europa rehe Maghreb ha Andalucía rupive Edad Media aja, jehaiporãmby ojehaíva árabe-pe rupive.
Umi estilo ndoipurúiva trazo puku yvate gotyo dígito 1-pe, katuivéntema ndojeporúi avei trazo horizontal dígito 7 vertical rupive.
Definición rupive, 1 hína magnitud, valor ha'evéva térã peteĩ papapy mbojojaha ha'eño ha hasýva, peteĩ vector ha'eñóva ha peteĩ matriz ha'eñóva (ojekuaavéva identidad matriz-ramo).
Umi categoría rehegua teoría, sapy'ánte ojepuru 1 ojehechauka hag̃ua peteĩ categoría-pegua objeto terminal.
Función exponencial oguerekóva base 1 (1x) katuínte ha'ejey 1 rupi, iñambuéva ichugui ndaipóri (hératava logaritmo base 1-pegua oikovéramo).
Upéicha avei, umi vector py'ỹinte oñemoambue vector unitario-pe (he'iséva, magnitud uno rehegua vector), ko'ãva oguereko jepi propiedad ojepotavéva.
Avei ha'e peteĩ ha mokõiha papapy Fibonacci secuencia-pe (ha'ehápe 0 upe 0) ha papapy ypy heta ambue matemática-kuéra secuencia-pe.
Hakatu, algebra abstracta ikatu ohecha ko campo peteĩ elemento reheve, ndaha'éiva peteĩ singleton ha ndahaéi nimba'evéicha peteĩ cojunto absoluto.
Peteĩ código binario ha'e peteĩ secuencia 1 ha 0 ojeporúva computadora-kuérape omoha'ãnga hag̃ua oimeháichagua dato-kuéra.
 +1 ha'e hína carga eléctrica positrón ha protón-kuéra rehegua.   
Upe filósofo neopitagórico Nicómaco de Gerasa he'iva'ekue uno ndaha'éiha peteĩ papapy, hakatu ha'e papapy fuente.
We Are Number One ha'e hína peteĩ purahéi ary 2014-pe guare televisión programa hérava LazyTown, ojehecharamova'ekue meme-ramo.
Asociación rehegua futbol-pe (futbol), papapy 1 py'ỹinte oñeme'ẽ arquero-pe
1 ha'e hína papapy michĩvéva ojehejáva oipuru umi jugador Liga Nacional de Hockey-pegua; ko liga ndohejái ojeporu 00 térã 0 1990 década pahápe (papapy yjyvatevéva ojeporukuaáva ha'e 98).
Oimeraẽ secuencia aleatoria dígito rehegua oguereko subsecuencia ipukuetereíva ndojoguáiva aleatorio-pe, he'iháicha mono infinito rehegua teorema.
Mokõihápe, ndaikatúi rupi nipeteĩ papapy trascendental ojejapo regla ha compás-pe, ndaikatúi ojejapo "círculo encuadre".
Astrónomo indu Aryabhata oipuruva'ekue peteĩ valor 3,1416 hembiapo Āryabhaṭīya (499 d. C.)- ryepýpe.
Astrónomo persa Jamshīd al-Kāshī ojapo 9 dígito sexagesimal, aimete ohupytýva 16 dígito decimal, ary 1424-pe oipurukuévo peteĩ polígono oguerekóva 3 × 228 lado, opýtava record mundial-ramo 180 ary pukukue aja.
Kóva ohapejoko hína dependencia oĩva serie infinita rehe.
Oñemoambue Salamin ha Brent rehe, avei ojekuaa algotitmo Brent-Salamin mba'éva.
Kóva iñambue umi serie infinita-gui térã umi algoritmo iterativo-gui, ojoko ha oipurúva opaite umi dígito intermedio osẽ peve resultado final.
Ko'ã ñeipytyvõ memorización-rã ojehero mnemónico.
Umi dígito ha'e hína caracter guasu madera-guigua ojáva ogahojáre peteĩ cúpula-ramo. 
Peteĩ dígito numérico ha'e peteĩ símbolo añónte ojeporúva (taha'e "2") térã combinación-pe (taha'e "25") omoha'ãnga hag̃ua papapy-kuéra peteĩ sistema numérico posicional-pe.
Peteĩ sistema numérico posicional oguereko peteĩ dígito añónte peteĩteĩ papapy entero-pe g̃uarã cero-guive peve, hakatu oñemoĩnge ỹrehe, sistema numérico base.
Umi papapy original ojoguaiterei umi ko'ág̃aguápe, ha avei umi glifo jepe ojeporúva omoha'ãnga hag̃ua dígito-kuéra.
Umi maya oiporuva'ekue jatyta pire rehegua símbolo omoha'ãnga hag̃ua cero.
Sistema numérico tailandés ha'etevoi hindú-árabe numeración sistema, oñemboykehápe umi símbolo ojeporúva oñemoha'ãnga hag̃ua umi dígito.
Mokõivéva ha'e hína sistema de base 3.
Heta haihára 300 ary ohasava'ekuépe ohecha hikuái ndahasyiha notación posicional ovaléva peteĩ representación decimal oñemoambuéva.
Techapyrã, 1111 (susa pateĩ) ha'e peteĩ repunit.
Avei ojepapa rire pa kuã, oĩ cultura oipapava'ekue nudillo-kuéra, pa'ũ oĩva kuã ha po ha py mbytépe, ha avei po kuãnguéra.
Edad de pierdra-pegua arandupy, oĩhápe avei indígena americano atykuéra, oipuru hikuái jeipapa ñoa'ãhápe, servicio personal ha umi bien comecial-pe.
Ary 3500 a.C.-guive, umi ficha arcilla-guigua oñemyengovia mbeguekatu umi signo numérico impreso-va peteĩ haiha apu'a heta ángulo-pe arcilla-guigua tablilla (ojeporu'ypyva'ekue ficha ñeñongaturã) upéi oñemoĩngéva tatakuápe.
Ko'ã papapy cuneiforme signo-kuéra ojogua umi signo papapy apu'ápe omyengovia ha oñongatu valor rehegua notación oguerekóva signo aditivo, umi signo oguerekóva papapy apu'akuéra.
Umi papapy sexagesimal ha'eva'ekue peteĩ sistema oguerekóva base mixto oñangarekóva gueteri base 10 ha base 6 alterna peteĩ secuencia cuña ha chevron vertical cuneiforme-kuéra.
Umi papapy añóva tropa-kuéra ha arroz medida ojehecha combinación añóramo ko'ã cuenta rehegua.
Umi cuenta convencional-pe hasyeterei multiplicación ha división.
Umi judio oñepyrũva'ekue oipuru peteĩ sistema upeichagua (papapy hebreo), ha techapyrã ymaguarevéva ojekuaáva ha'e hína moneda oúva ary 100 a.C.- jere rupi.
Umi maya-kuéra América Central-pegua oipuruva'ekue peteĩ sistema mixto oguerekóva base 18 ha base 20, ikatúva og̃uahẽ umi olmecas-gui, oikehápe característica ha'evéva taha'e notación posicional ha peteĩ cero.
Umi conquistador español ohapejoko hikuái nudo rehegua codificación ha sa'ykuéra rehegua jeikuaave siglo XVI-pe, ha ndoikovéimi, hakatu región andina-pe ojeporu gueteri registro simple rehegua dispositivo ojoguáva quipu-pe.
Zero ojeporu'ypyva'ekue India-pe siglo VII-pe EC-pe Brahmagupta rehe.
Umi matemático árabe ombotuichave hikuái omoĩngeve hag̃ua umi fracción decimal, ha Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī ohaiva'ekue peteĩ tembiapo oñemomba'eguasúva upéva rehegua siglo IX-pe.
Sistema binario (base 2) oñemboayvuva'ekue siglo XVII-pe Gottfried Leibniz rupive.
Umi variable mba'érepa oñemohesakãva'erã upe ecuación ojehero avei incognita, ha incognita rehegua valor-kuéra omyenyhẽva igualdad oĩva ojehero ecuación rehegua solución.
Peteĩ ecuación condicional ha'e hína verdadero umi valor particular variable-kuérape g̃uarã añónte.
Py'ỹinte oñeimo'ã ecuación-pegua akatúa ha'e hína cero.
Peteĩ ecuación ojojogua hína peteĩ balanza ndive oñemoĩháme umi peso.
Kóva ha'e geometría algebraica temimo'ã ypy, peteĩ área mba'eguasúva matemática ryepýpe.
Oñemohesakã hag̃ua ecuación oimeraẽ ko'ã mokõi familia-pegua, ojeporu umi técnica algorítmica térã geométrica heñóiva algebra lineal-pe térã matemática ñehesa'ỹijo. 
Ko'ã ecuación hasy katuínte; py'ỹinte ojeheka ojejuhu hag̃ua existencia térã ndojejuhúi peteĩ solución ha, oĩramo, ojeipapa hag̃ua umi solución papapy.
Ilustración ryepýpe, x, y ha z hína papapy ojoavýva (ko kásope, papapy teéva) ojehechaukáva peso circular-ramo, ha peteĩteĩ x, y ha z oguereko peteĩ peso ojoavýva.
Upévare, ecuación oguerekóva R noñemohesakãiva ha'e hína ecuación katui círculo rehegua.
Upe proceso ojejuhúvo solución-kuéra térã, umi parámetro kásope, oñemohendávo umi incognita parámetro término-pe, ojehero hína ecuación.
Multiplicación térã división jejapo mokõive lado peteĩ ecuación-pegua peteĩ cantidad ojoavýva cero-gui.
Peteĩ ecuación algebraica ha'e hína univariada oñemoĩramo peteĩ variable añónte.
Matemática-pe, umi sistema líneal-pegua teoría ha'e hína upe base ha parte ha'evéva álgebra lineal-pegua, materia ojeporúva hetave hendápe matemática ryepýpe.
Ko formalismo oheja toñemohenda umi posición ha propiedad-kuéra, peteĩ cónica rehegua foco-kuéra.
Ko punto de vista, ombohysyiva'ekue Descartes, ombohetave ha omoambue umi geometría oĩva omoheñóiva'ekue umi matemático griego ymave guare.
Peteĩ ecuación diofántica exponencial ha'e hína umi ecuación término rehegua exponente-kuéra ikatu hína incognita.
Geometría algebraica ko'ág̃agua ipyenda umi técnica abstracta, álgebra abstracta-pegua, katuínte álgebra conmutativa, lenguaje ha geometría problema ndive.
Peteĩ punto plano-pegua ha'e hína curva algebraica mba'e, oiméramo umi coordenada omyenyhẽ peteĩ ecuación polinomial oñeme'ẽva.
Matemática pura-pe, umi ecuación diferenciada ojeikuaave heta perspectiva guive, katuivéntema umi ojokupytýva solución-kuéra rehe: umi función rehegua conjunto omyenyhẽva ecuación.
Umi ecuación diferenciada lineal, oguerekóva solución-kuéra ikatuhápe ojejapo suma, multiplicación coeficiente rupive, oñemohenda porã ha oñeikumby kuaa, ha oñeg̃uehohẽ umi solución exscta oñembotýva.
Umi PDE ikatu ojeporu ojehechauka hag̃ua heta fenómeno variedad taha'e tyapu, hakukue, electroestática, electrodinámica, fluido rehegua flujo, elasticidad térã mecánica cuántica.
Peteĩ solución ha'e hína peteĩ valor rehegua asignación variable desconocida mba'éva ojapóva verdadera ecuación mbojokupyty.
Opaite umi solución conjunto peteĩ ecuación-pegua ha'e hína solución conjunto imba'éva.
Ojehechakuaahápe contexto, peteĩ ecuación ñenyesakã ikatu oimeraẽ solución jejuhu (peteĩ solución jejuhu ovaléma), opaite umi solución térã peteĩ solución omyenyhẽva ambue propiedad-kuéra, taha'e intervalo oñeme'ẽva ryepýpe ñeime.
Ko kásope, umi solución ndaikatúi oñembopapapy.
Tuicha hína ecuación-kuéra rehegua variedad oĩva, upéicha avei umi método heseguáva.
Kóva ikatu hína conocimiento matemático ndaipóri rupi; ambue problema-kuéra oĩva oñemyesakã heta siglo oñeñeha'ã riréma.
Umi polinomio ojekuaa heta matemática ha ciencia-kuéra área-pe.
Heta haihára oipuru hikuái ko'ã mokõi ñe'ẽ oipotaháicha.
Hekopete, polinomio réra ha'e P, ndaha'éi P(x), hakatu notación funcional jeporu P(x) ou peteĩ época-gui nahesakãivape joavy oĩva peteĩ polinomio ha función asociada.
Hakatu, peteĩva ikatu oipuru oimeraẽve dominio ári oñemohendahápe suma ha multiplicación (he'ise, oimeraẽ anillo).
Umi polinomio de grado michĩvape oñeme'ẽ téra específico.
Polinomio 0, ikatúva ojehecha ndoguerekoiha nipeteĩ término, ojehero polinomio cero.
Peteĩ polinomio grado ojuehagua'ỹva cero-gui rupi, ha'e hína grado hetave oimeraẽ término-gui, ko polinomio oguereko grado mokõi.
Umi polinomio ikatu oñemohenda umi término papapy rehe oguerekóva coeficiente ojoavýva cero-gui, ha upéicha peteĩ término rehegua polinomio héra monomio, peteĩ polinomio oguerekóva mokõi término héra binomio ha peteĩ polinomio oguerekóva mbohapy término héra trinomio.
Ojeporúvo ojehechauka hag̃ua peteĩ función, upe dominio ndojehapejoko guasúi.
Peteĩ polinomio oĩva indeterminado héra polinomio univariado, peteĩ polinomio oĩva hétave peteĩ indeterminado-pe héra polinomio multivariado.
Umi papapy complejo campo-pe, umi factor irreducible ha'e hína lineal.
Upe grado hetavéramo peteĩgui, gráfica ndoguerekói asíntota.
Álgebra elemental-pe, oñembo'e hína umi método taha'e fórmula cuadrática oñemyesakã hag̃ua opaite ecuación polinómica-kuéra peteĩ ha mokõi grado-pegua peteĩ variable-pe.
Hakatu, raiz jeheka rehegua algoritmo-kuéra ikatu ojeporu ojejuhu hag̃ua raiz rehegua aproximación numérica, peteĩ expresión polinomial oimeraẽ grado-pegua.
Siglo XVI guive, ojekuaa fórmula upeichaguáva (ojeporukuévo umi raíz cúbica ha avei umi raíz cuadrada), katu ojeikuaa ecuación orekóva mbohapy térã irundy grado hasyetevéva (ojehechakuaa ecuación cúbica ha ecuación cuártica).
1830-pe,  Évariste Galois ohechaukava'ekue hetave umi ecuación de grado-kuéra hetavéva irundýgui ndaikatúi oñemyesakã radical rupive ha ohechauka peteĩteĩ ecuación-pe g̃uarã, peteĩva omoneĩkuaa ikatúpa oñemyesakã radical-kuéra rupive ha, upéicharamo, teñemyesakã.
Hakatu, ojeikuauka fórmula umi ecuación de grado ñemyesakarã 5 ha 6 (tojehecha función quíntica ha ecuación séxtica).
Umi algoritmo oikovéva oheja toñemyesakã pya'eve (peteĩ computadora-pe) umi ecuación polinómica de grado hetavéva 1000-gui (tojehecha raíz jeheka rehegua algoritmo).
Peteĩ conjunto ecuación polinómica-kuéra brehegua oguerekóva hetamiẽ incognita, oĩ umi algoritmo ojeikuaa hag̃ua oguerekópa papapy finito solución compleja rehegua ha, ko papapy ha'éramo finito, ojeheka hag̃ua solución.
Peteĩ ecuación polinomial peteĩ ohechasévape-g̃uarã umi solución añónte ha'éva papapy entero-va ojehero ecuación diofántica.
Umi coeficiente ikatu ojeguereko papapy teéramo, umi función oguierekóva valor real.
Ko equivalencia ohechauka mba'érepa umi combinación lineal ojehero polinomio.
Upe káso coeficiente peteĩ anillo-pe, "ndaha'éiva constante" oñemyengoviava'erã "ndaha'éiva constante térã ndaha'éiva unidad" (mokõive definición ojokupyty upe káso coeficiente peteĩ campo ryepýpe).
Umi coeficiente oĩramo papapy entero poguýpe, umi papapy racional térã peteĩ campo finito, oĩ algoritmo ojehechauka hag̃ua irreductibilidad ha ohechakuaa hag̃ua polinomio irreductible factorización (tojehecha polinomio-kuéra facorización).
Polinomio caracterísico peteĩ matriz térã peteĩ operador lineal oguereko marandu operador valor teéva rehegua ári.
Hakatu, notación elegante ha ipya'éva jaipurúva ko'ág̃a oñakarapu'ã siglo XV-pe ramo.
Kóva "omyenyhẽ cuadro", ojapokuévo asúgui peteĩ cuadrado perfecto-pe.
Descartes teorema omohenda peteĩteĩ umi irundy círculo-gui oñohetũva (mokõive tangente), upe radio omyenyhẽ peteĩ ecuación cuadrática particular.
Umi matemático babilónico 400 arykuéragua rupi a.C. ha umi matemático chino 200 arykuéragua rupi a.C. oipuruva'ekue umi método geométrico disección rehegua omyesakã hag̃ua umi ecuación cuadrática oguerekóva raíz positiva.
Euclides, matemático griego, ojapova'ekue peteĩ método geométrico abstracto-véva ary 300 arykuéra rupi a.C.
Al-Khwarizmi oho mombyrymiẽ ome'ẽnguévo peteĩ solución ha'evéva ecuación cuadrática katuivévape, omoneĩvo peteĩ téra mokõi ñembohovái numérico peteĩteĩ ecuación cuadrática-pe, upéva aja ome'ẽ prueba geométrica proceso-pe.
Abū Kāmil Shujā ibn Aslam (Egipto, siglo X) ha'e raevẽva'ekue omoneĩva umi papapy irracional (py'ỹinte raíz cuadrada-ramo, raíz cúbica téra raíz cuarta-ramo) taha'e solución-ramo umi ecuación cuadrática térã coeficiente peteĩ ecuación-pe.
Upe solución ipyenda tuichaháicha Al-Khwarizmi rembiapópe.
Hakatu, peteĩ jeýnte upe fórmula cuadrática oñepyrũ oguereko sa'ive precisión ojejavy rupi redondeo-pe, upéva aja método aproximado oñemomorãve.
Oĩva'ekue aproximación numérica rehegua método, ojeheróva prostaféresis, oikuave'eva tape pya'eve umi operación-pe g̃uarã ogueraháva heta tiempo, taha'e multiplicación ha toma de potencia ha raíces.
Umi algoritmo computacional ojejuhu hag̃ua solución-kuéra ha'e hína álgebra lineal numérico vore mba'eguasúva ha oguereko kuatiaa ha'evéva ingeniería, física, química, informática ha economía ryepýpe.
Oĩ hag̃ua solución peteĩ dominio integral-pe taha'e entero-kuéra rehegua anillo, térã ambue estructura algebraica-pe, oñemoheñói avei ambue teaoría-kuéra, ehecha Ecuación lineal anillo rehegua.
Kóva oheja tojeporupaite lenguaje ha espacio vectorial rehegua teoría-kuéra (térã, katuivéntema, módulo-kuéra).
Ko sistema ojekuaa sistema indeteminado-ramo.
Sistema mokõiha oguereko peteĩ solución añóite, jaikuaávo, mokõive linea rehegua intersección.
Oimeraẽve ko'ã mokõi ecuación oguereko peteĩ solución común.
Peteĩ ecuación-kuéra sistema mokõive lado asúpegua ha'e hína linealmente independiente katuínte ha'e independiente. 
Kóva ojapo peteĩ ecuación-kuéra sistema oguerekóva peteĩ ecuación menos ha peteĩ incógnita menos.
Tipo 3: Omoĩve peteĩ múltiplo escalar ambue mba'éva peteĩ rysýipe.
Techapyrã, umi sistema oguerekóva peteĩ matriz definido positivo simétrico, ikatu oñemyesakã pya'eteve Cholesky descomposición rupive.
Py'ỹinte ojeporu peteĩ enfoque iñambuéva umi sistema tuichávape g̃uarã, ambueháicha rire oikotevẽta raka'e hetave tiempo térã memoria. 
Kóva ogueraha método iterativo-kuéra reheguápe.
Matemática-pe, peteĩ serie ha'e, katuivépe, petei jehechauka upe operación hetaiterei suma infinita, peteĩ ambue rapykuéri, peteĩ cantidad oñeme'ẽmavape.
Avei ojehecháramo oĩ katuiha matemática ryepýpe, umi serie ijapyra'ỹva ojeporu avei tuichaháicha ambue disciplina cuantitativa-kuérape taha'e informática, estadística ha viru ñemohendápe.
Paradoja ohaiva'ekue Zenón ojeheróva "Aquiles ha tortuga", ohechauka ko propiedad iñambuéva umi suma ijapyra'ỹva ñeimo'ãgui: Aquiles oñani tortuga rapykuéri, hakatu ohupytýramo tortuga-pe oñepyrũvo ñeñani, tortuga oñemohenda mokõiha posición-pe; og̃uahẽramo upépe, tortuga oĩma mbohapyha posición-pe, ha upéicha oho hese. 
Ko argumento ndohechaukái upe suma ha'eha katui 2 (jepéramo upéicha), hakatu ohechauka hetavéramo ha'eha 2.
Upe convergencia omopeteĩva rehegua prueba-pe ojeroike M de Weierstrass prueba,  convergencia omopeteĩva rehegua prueba Abel mba'éva, Dini mba'éva prueba ha Cauchi remimo'ã.
Convergencia omopeteĩva rehegua prueba umi subconjunto oñembotýva ha acotado-va (he'iséva, ojehe'áva) convergencia disco ryepy guive: he'ise, ha'e hína convergente omopeteĩva, umi conjunto compacto ári.
Hilbert-Poincaré mba'éva ha'e hína peteĩ potencia formal serie ojeporúva ojeikuaave hag̃ua álgebra graduada-kuéra.
Siglo XVII-pe, James Gregory omba'apova'ekue peteĩ sistema decimal pyahúpe serie ijapyrã'ỹva rehe ha oikuaauka heta serie-kuéra Maclaurin mba'éva.
Cauchy (1821)-pe, heta omba'ápo convergencia prueba estricta-kuérape; ohechauka mokõi serie ha'éramo convergente, osẽva ichugui producto ndaha'éi upéicha katuete, ha hendive oñepyrũ ojejuhu umi criterio efectivo.
Sumabilidad rehegua método hína oñemoĩva límite peteĩ asignación-pe, peteĩ conjunto subconjunto-pe serie divergente-pegua ombopyrusuvéva convergencia-gui noción ojekuaáva. 
Umi erudito indio-va oipuru oúvo raka'e umi fórmula factorial sa'ivéramo siglo XII-guive.
Lenguaje jeporuvévape, definición recursiva py'ỹinte ojeporu katui ojehechauka hag̃ua umi función recursiva.
Ambue oñemoĩnge pyahúva avei (computadora software taha'e cálculo rehegua togue) py'ỹinte ikatu ombohape umi valor hetavéva.
Eñembohovakéramo Pickover he'íva superfactorial rehe, hperfactorial okakuaa mbegueve.
Término iñambuekuaávape, ndaipóri solución ndahasýiva factorial-kuérape g̃uarã, nipeteĩ combinación ijapýrava suma rehegua, producto, potencia, función exponencial-kuéra téra logaritmo rupive ikatútama ojekuaauka; hakatu ikatu ojejuhu peteĩ fórmula ha'evéva factorial-kuéra-pe g̃uarã ojeporukuévo herramienta integral cálculo rehegua límite.
Umi integral ñambojovakeva'ekue ko'ág̃a peve oguereko umi función mba'eguasuvéva, hakatu función gamma avei heñói umi integral-kuéragui oguerekóva función algebraica añónte.
Oñemoĩkuévo límite, oĩ producto racional oguerekóva factor ijapyra'ỹva ikatu avei ojejesareko función gamma-ramo.
Hembiasakue, oñembokuatiava'ekue Philip J. Davis rehe peteĩ jehaipy oñembojopóiva'ekue ha oñeme'ẽ ichupe jopói Chauvenet 1963-pe, ohechauka heta mba'e pyahu ha'evéva matemática rehegua siglo XVIII-guive.
Ojejuhu rangue peteĩ prueba teéva peteĩteĩva fórmula-pe g̃uarã, iporava'erã ojeguerekóramo peteĩ método general ojekuaa hag̃ua función gamma.
Hakatu, función gamma ha'etévaicha nomyenyhẽi ecuación diferencial simple.
 Bohr-Mollerup teorema ojeporuporãiterei ndahasýi rupi ojehechauka convexidad logarítmica oimeraẽ umi fórmula-kuéragui oñemopyenda hag̃ua función gamma.
Oñemopyendavévo umi computadora electrónica ojeporu hag̃ua tabla apópe 1950 década-pe, ojekuaauka heta umi tabla extensa función gamma hasyvévape g̃uarã oñemoĩmbakuévo ojejeruháicha, oikehápe avei peteĩ tabla oguerekóva 12 decimal Oficina Nacional de Normas de EE. UU-pegua.
Ciencia-pe, peteĩ fórmula ha'e hína mba'éicha oñemog̃uahẽ marandu simbólicamente, taha'e peteĩ fórmula matemética térã fórmula química.
Matemática-pe, peteĩ fórmula katuínte oñe'ẽ peteĩ identidad rehe ombojukupytýva peteĩ expresión matemática ambue ndive, ha umía apytépe mba'eguasuvéva hína umi teorema matemático.
Ko atyguasu, jepéramo saíve oñemomba'eguasu peteĩ fórmula hasy'ỹvape, he'ise umi matemático-kuéra ikatuha opoko pya'eve umi fórmula tuichavéva ha hasyvéva rehe.
Techapyrã, H2O hína y rehegua fórmula química ha he'i peteĩteĩ umi molécula oguerekoha mokõi átomo hidrógeno rehegua (H) ha peteĩ átomo oxígeno rehegua (O).
Umi fórmula empírica-pe, ko'ã vore oñepyrũ peteĩ elemento ha'evéva ndive ha upéi oñemoĩ átomo rehegua papapy ambue elemento-kuéra mba'éva compuesto ryepýpe, voréramo elemento ha'evévape.
Upéicharamo jepe, oĩ compuesto iónico ikatu'ỹva ojehai fórmula empírica orekóva número entero añónte rupive.
Oĩ hetaichagua ko'ã fórmula rehegua, oikehápe avei umi fórmula molecular ha fórmula condensada.
Umi función ha'e ypyva'ekue upe idealización mba'éichapa peteĩ papapy variable ojeykeko ambue papapy rehe.
Ko ñe'ẽ "gráfico" oñe'ẽ hína peteĩ conjunto objeto rehegua par rehe.
Upe dominio ha condominio ha'e jave papapy tee rehegua conjunto, peteĩteĩ umi par ikatu ojekuaa coordenada cartesiana-ramo peteĩ punto-pegua planoári.
Sapy'ánte, ikatu ojekuua función yke rehe, hakatu kóva oñomi mba'épa he'ise katui peteĩ función proceso-ramo.
Peteĩ mapa ikatu oguereko oimeraẽve conjunto codominio imba'éramo, upéva aja, oĩ contexto, katuínte umi aranduka ymaveguarépe, peteĩ función codominio ha'e hína papapy tee rehegua conjunto térã hasyvéva.
Ambue techapyrã común ha'e hína jejavy función.
Umi potencia rehegua serie ikatu ojeporu oñemoneĩ hag̃ua función dominio ojojuhuhápe.
Upéicha, potencia rehegua serie ikatu ojeporu ojepysove hag̃ua función rehegua dominio.
Kóva rehegua vore ikatu omoheñói peteĩ gráfica oha'ãngáva (vore) función-pe.
Kóva ha'e hína factorización canónica mba'éva.
Upéramo guare, oñeimo'ãva'ekue función añónte valor teéva peteĩ variable mba'éva ha oñeimo'ã avei opaite función ivevuiha.
Ko'ã función ojeporu ko'ág̃a opaite matemática área-kuérape.
Avei umi función trigonométrica ojoavývaicha, oñemoneĩ función trigonométrica-ramo, umi función trigonométrica ha'ehápe monótona.
Umi función multivaluada concepto jeporuporãve hesakãve oñeimo'akuévo función compleja-ha, katuínte ojekuaáva función analítica-ramo.
Ko función ojehero función valor ha'evéva.
Programación funcional hína programación omopyendáva, omoheñóiva apopyrã oipurukuévo subrutina añónte, oikóva función matemática-ramo.
Oñemboykévo informática rehegua ñe'ẽ terminología, "función" oguereko hína significado matemático ojeporu katuíva informática-pe.
Umi ñe'ẽnguéra oñemohenda ambue mbojojaha oĩvarehe (equivalencia, reducción ha conversión), ha'éva umi teoría axioma ha ikatu ojekuaa cálculo mbojojaháramo.
Nicolas Chuquet oipuruva'ekue peteĩ notación exponencial siglo XV-pe, ha upéi ojeporu raka'e Henricus Grammateus ha Michael Stifel rehe siglo XVI-pe.
Upéicha ojehaíta raka'e polinomio, techapyrã, taha'e.
Resultado-ramo katuínte osẽ peteĩ papapy tee positivo, ha identidad ha propiedad ojehechaukáva yvategotyo exponente-rã ha'e gueteri ko'ág̃a peve ojeporúva exponente teerã.
Ko función ojokupyty hína raíz enésima ndive umi radicando teéva positivo-rã ndive.
Kóva ha'e hína oñepyrũhápe semigrupo rehegua teoría matemática. 
Ikatujey ñamyengovia conjunto N peteĩ papapy cardinal rehe n jaguereko hag̃ua Vn, jepéramo jaiporavo'ỹ rehe peteĩ conjunto estandar específico oguerekóva cardinalidad n, kóva ojekuaa hína isomorfismo pevénte.
Nicolas Bourbaki, Matemática rehegua elemento-kuéra, Conjunto-kuéra rehegua Teoría, Springer-Verlag, 2004, III.§3.5.
Tetración rehegua iteración ogueraha ambue operación-pe, ha péicha oho hese, peteĩ concepto ojeheróva hiperoperación.
Umi entorno aplicado-pe, función exponencial-kuéra ombohape hikuái peteĩ jokupyty peteĩ ñemoambue katui variable independiente ryepýpe ome'ẽ upeichaitegua ñemoambue jeýnte (he'ise, ñembohetave térã ñembosa'ive porcentual) variable dependiente-pe.
Ko función-pegua propiedad ogueraha jekakuaave exponencial-pe térã ñembosa'ive exponencial-pe.
Upeichaite avei, umi función sobreyectiva-kuéra composición katuínte ha'e hi'ári. 
Upéicha ikatu ojejapo transformación compuesta oñondivegua cadena, taha'e.
Ko notación alternativa ojehero notación sufijo.
Conjunto-kuéra rehegua categoría oguerekóva función morfismo ha'e hína categoría prototípica.
techapyrã, decibelio (dB) ha'e peteĩ unidad ojeporúva ojehechauka hag̃ua jokupyty logaritmo-ramo, katuivéntema potencia ha amplitud señal-pe g̃uarã (umívagui tyapu rehegua presión hína techapyra katui).
Oipytyvõ ojehechauka hag̃ua frecuencia rehegua proporción umi intervalo musical mba'éva, ojehecha avei umi fórmula-pe oipapáva papapy primo-va térã omoamỹi umi factorial-pe, omomarandu ambue modelo oĩva psicofísica-pe ha ikatu oipytyvõ avei contabilidad forense-pe.
Jahecháva ko'ág̃a entero 4, ha'éva 1430 dígito papapy.
Napier invención mboyve, oĩva'ekue ambue técnica-kuéra oguerekóva upeichagua jehupyty avei, taha'e prostaféresis térã progresión rehegua tabla jeporu, ombokakuaaveva'ekue Jost Bürgi amo ary 1600 rupi.
Ñañe'ẽramo peteĩ papapy rehe oikotevẽva hetave papapy ha'e hína aimete peteĩ logaritmo común-pe jehupyty, ha Arquímedes he'imava'ekue hese "número rehegua orden".
Ko'ã método ojehero hína protaféresis.
Techapyrã, peteĩteĩ umi caparazón rehegua cámara peteĩ nautilus mba'éva ha'e hína peteĩ copia ohupyty nungáva ambuépe, ojupivéva ohóvo peteĩ factor constante rupive.
Umi logaritmo avei oĩ jokupytýpe autosimilitud ndive.
Ojeporu ojeipapa hag̃ua voltaje rehegua nivel pérdida, upe señal eléctrica transmisión-pe, ojekuaauka hag̃ua avei tyapu rehegua potencia oguerekóva nivel acústica-pe ha avei mba'éicha og̃uahẽ luz espectometría ha óptica campo-kuérape.
Vinagre katuínte oguereko pH aimete 3-pe.
Hakatu ko "léi", sa'ivéntema ohechakuaa umi modelo ramoveguágui, taha'e Steven potecia rehegua léi.
Peteĩ variable aleatoria logaritmo oguerekóramo peteĩ distribucion normal, oje'e upe variable oguerekoha peteĩ distribución logarítmica normal.
Ko modelo-pe g̃uarã, verosimilitud rehegua función oĩ depencia-gui jepéramo peteĩ parámetro-gui ojehechakuaava'erã.
Upéicha avei, ordenación rehegua algoritmo de ordenación, omohenda peteĩ lista omohenda'ỹ rehe omboja'okuévo ko lista mokõime ha omohendara'ẽ ojokupyty mboyve umi resultado.
Lyapunov mba'éva exponente-kuéra oipuru umi logaritmo ohecha hag̃ua caoticidad grado peteĩ sistema dinámico rehegua.
Sierpinski mba'éva triángulo (ta'ãngápe) ikatu oñemyenyhẽ mbohapy copia heseguávavoi, peteĩteĩva umi lado mbytere longitud original rehegua.
Techapyrã avei oĩva ha'e logaritmo p-ádico, exponencial p-ádico rehegua función inversa.
Exponenciación ñemboguata ikatu ojejapo hekopete, hakatu oñeimo'ã logaritmo discreto hasyeterei ojejapo cálculo ambue aty oĩvape.
Umi raiz cuadrada papapy negativo rehegua ikatu oñembohovake papapy hasyvéva ryepýpe.
India ymaveguarépe, umi aspecto teórico ha aplicado, cuadrado ha raíz cuadrada rehegua ha'eva'ekue ymaguare avei jepéramo Sulba Sutras-ichagua, oúmava ary 800-gui ary 500-peve a.C. jere rupi (Ikatu hína mboyvetevéma)
Tai jīm ojogua hína raíz cuadrada ko'ág̃aguápe.
Omohesakã hína peteĩ concepto mba'eguasúva desviación estándar rehegua ojeporúva probabilidad ha estadística teoría-pe.
Hetave umi bolsillo-pegua calculadora oguereko tecla raíz cuadrada-pe g̃uarã.
Upe tiempo complejo oñemohesakã hag̃ua raíz cuadrada n dígito precisión rehe ojohupyty hína multiplicación ojejapóva mokõi papapy oguerekóva n dígito ndive.
Hilbert oguereko hína mokõipa mbohapy problema matemático-kuéra ojeikuaaukava'ekue matemático alemán David Hilbert rehe, ary 1900-pe.
Ambue problema-kuéra-pe g̃uarã, taha'e 5º, umi iñaranduvéva oñoñe'ẽme'ẽ hikuái peteĩ interpretación añópente, ha oñemyesakã upe interpretación oñemoneĩvape, hakatu oĩ problema noñemyasakãiva he'iháicha umi estandar ko'ág̃aguáva.
Oĩ mokõi problema ne'irã gueteri oñemyesakava avei, ndaikatumo'aivoi oñemyesakã he'iháicha umi estandar ko'ág̃agua.
Ambue umi mokõipa peteĩ problema oĩva ojejesareko mbarete hesekuéra ha, siglo XX pahápe, tembiapom ojejapóva ko'ã problema rehe oñeimo'ã gueteri va'ekue mba'eguasuha.
Hilbert oikova'ekue 12 ary pukukue Kurt Gödel oikuaauka riréma teorema imba'éva, hakatu amalicia ndohaíri nipeteĩ ñembohovái Kurt Gödel rembiapo ári.
Oñembohováivo hemiandu he'íva opaite problema matemático katuete oguerekova'erã peteĩ solución, Hibert he'i ikatuha oĩ posibilidad upe solución ikatu ha'e peteĩ prueba, problema tee ndaikatuiha.
Oĩ raevẽva'ekue oñetantea Bernard Dwork rehe; Alexander Grothendieck ojapo raka'e peteĩ prueba ojoavyetéva mokõi oĩ ypývagui, cohomología ℓ-ádica rupive.
Hakatu Weil remimo'ã ha'eva'ekue peteĩ problema añónte Hilbert mba'éva, ha Weil araka'eve noñamindu'úi hese opaite matemática apopyrãha.
Erdős py'ỹinte oikuave'ẽ viru recompensa-ramo; upe recompensa retakue ojehecha hína upe problema oñemoĩva hasykue rehe.
Jepéramo umi ñemomaranduha ha'evévape, siglo XXI-pegua análogo de facto-pe umi Hilbert problema-kuérape ha'eva'ekue pokõi Problema Milenio-pegua Jopói ojeporavóva ary 2000-pe Clay Mathematics Institute rupive, Problema Milenio-pegua Jopói
Riemann hipótesis ojehecharamova'ekue ojekuaa rupi Hilbert problema atýpe, Smale rysýi, Problema Milenio-pegua Jopói rysýi ha avei Weil remimo'ã forma geométrica rehegua.
1931, 1936 3. Ojehechahápe mokõi poliedro oguerekóva volumen ojuehegua, ikatúpa oĩra'evéva oñeikytĩ peteĩ papapy ijapýrava pieza poliédrica rehegua ikatúva oñemohendajey ojehupyty hag̃ua mokõiha?
— 12º Tojepysove Kronecker-Weber teorema umi extensión abeliana-kuéra rehegua umi papapy racional-va oimeraẽ rete numérico base-pe.
1959 XV pyenda mbarete Schubert mba'éva cálculo enumérico.
1927 18 (a) Oĩpa peteĩ poliedro ohejáva peteĩ mosaico anisoédrico añónte mbohapýpe?
Peteĩ papapy ha'e peteĩ objeto matemático ojeporúva ojeipapa hag̃ua, medir ha ojehero hag̃ua.
Universalmente, umi papapy individual ikatu ojehecha símbolo-kuéra rupive, ojeheróva numeral; techapyrã, "5" ha'e peteĩ papapy ohechaukáva papapy pópe.
Umi cálculo ojejapóva papapy rupive oñembohape operación aritmética rupive, ha ojekuaavéva hína suma, resta, multiplicación, división ha exponenciación.
Gilsdorf, Thomas E. Introducción a las matemáticas culturales: oguerekóva jeikuaave umi kasokuéra rehe otomies ha incas, John Wiley & Sons, 24 jasykõi ary 2012-pe. Restivo, S. Mathematics in Society and History, Springer Science & Business Media, 30 de jasypateĩ ary 1992-pe.
Siglo XIX-pe, umi matemático oñepyrũ va'ekue omba'apo umi abstracción ojoavýva, hakatu ojokupytýva papapy propiedad-pe ha ikatu ojehecha upe concepto jepysove rehe.
Peteĩ jeipapa sistema ndoguerekói valor posicional concepto (taha'e notación decimal moderna-pe), ohapejokóva representación papapy guasuhápe.
Brāhmasphuṭasiddhānta Brahmagupta mba'éva ha'e hína aranduka'ypy ombohérava cero peteĩ papapýramo, upévare, Brahmagupta ojekuaa hína ohenói ypyva'ekue cero.
Upéicha avei Pāṇini (siglo V a. C.)-pe oipuruva'ekue operador nulo (cero) Ashtadhyayi-pe, peteĩ techapyrã gramática algebraica voivegua sánscrito ñe'ẽme g̃uarã (ehecha avei Pingala)
Ary 130 d.C.-pe g̃uara, Ptolomeo, oĩva influenciado Hipocarpo ha babilonico-kuéra rehe, oipuruva'ekue peteĩ símbolo 0-pe g̃uarã (peteĩ apu'a'i oguerekóva peteĩ barra superior ipukúva) oĩva peteĩ numeración sexagesimal sistema ha, ndaupéichairamo, oipuru papapy alfabético griego.
Diofanto referencia mboyvegua, oñembohovakeva'ekue matemático indu Brahmagupta, Brāhmasphutasiddhānta-pe ary 628-pe, oipuruva'ekue papapy negativoojapo hag̃ua fórmula cuadrática opavavépe g̃uarã ojeporúva ko'ág̃aite peve.
Upekuévo avei, chino-kuéra ohechauka papapy negativo omoha'ãngakuévo peteĩ trazo diagonal peteĩ dígito iñambuéva cero-gui akatua gotyóve papapy positivo numeral-gui.
Umi matemático clásico griego ha indu ojapova'ekue estudio número racional rehegua teoría, ojejapóva papapy rehegua teoría jeikuaave ryepýpe.
Umi fracción decimal concepto ojokupyty mbarete hína notación de valor posicional decimal reheve; mokõiva ha'ete oñembohapeva'ekue tándem-pe.
Hakatu, Pitágoras oimo'ava'ekue papapy carácter tee rehe ha ndaijaái iñakãme umi papapy irracional rekove.
Siglo XVII-pe, umi matemático katuínte oipuru hikuái fracción decimal oguerekóva notación ko'ág̃aguáma.
1872-pe, oikova'ekue Karl Weierstrass teoría jeikuaauka (hemimbo'e E. Kossak) rupive,  avei Eduard Heine, Georg Cantor ha Richard Dedekind.
Weierstrass, Cantor y Heine omopyenda teoría-kuéra oguerekóva umi serie infinita-pe, upéva aja Dedekind omopyenda imba'éva peteĩ corte-pe (Schnitt) número tee sistema-pe, oipe'akuévo opaite papapy racional mokõi atýpe oguerekóva ambue propiedad característica-kuéra.
Upévare, oñeikotevẽ tojehechakuaa peteĩ atyguasuve papapy algebraico rehegua (opaite umi solución oguerekóva umi ecuación polinómica).
Aristóteles omopyendava'ekue noción occidental tradicional infinito matemático rehegua.
Hakatu akãrapu'ã guasu oĩva teoría-pe ojapova'ekue Georg Cantor; 1895-pe oikuaauka peteĩ aranduka conjunto rehegua teoría pyahu, omoĩngekuévo, ambue apytépe, papapy transfinito-kuéra ha oipurukuévo continuo rehegua hipótesis.
Peteĩ versión geométrica ko'ág̃aguáva infinito rehegua oñeme'ẽ ojejúvo geometría proyectiva rupive, omoĩngéva "punto ha'evéva infinito-pe" peteĩteĩva dirección espacial-pe g̃uarã.
Upe temimo'ã ojeguerekóva representación gráfica papapy hasyvéva ojekuaa'ypýma, hakatu, 1685-pema, De algebra tractatus de Wallis ryepýpe.
Ary 240 a.C.-pe, Eratóstenes oipuruva'ekue Eratóstenes tamiz omboyke pya'eterei hag̃ua umi papapy primo-pe.
Ambue resultado-kuéra ojoajúva avei umi papapy primo rehe omoĩnge hikuái Euler prueba upe recíproco rehegua suma papapy primo-va ndohóiva hese ha Goldbach remimo'ã, he'ihápe oimeraẽ papapy par tuichaporãva ha'e hína mokõi papapy primo suma.
Ymaiteguive, umi número natural secuencia oñepyrũva'ekue 1 (0 upéramo ndojekuaái papapýramo umi griego ymaguarépe).
Ko base sistema-pe 10, dígito más akatúa gotyove peteĩ papapy natural-gui oguereko peteĩ valor posicional 1, ha oimeraẽ ambue dígito oguereko peteĩ valor posicional pa jey hetave dígito oĩva akatua gotyo valor posicional-gui.
Umi papapy negativo katuínte ojehai peteĩ signo negativo rupive (peteĩ signo menos)
Ko'ápe ou tai Z.
Umi fracción ikatu hetave, sa'íve térã ojuehe 1 ndive ha avei ikatu positivo, negativo térã 0.
Párrafo oúvape oñemopyendáta umi papapy teépe.
Upéicha, techapyra, peteĩ medio ha'e 0,5, peteĩ quinto ha'e 0,2, peteĩ décimo ha'e 0,1 ha peteĩ quincuagésimo ha'e 0,02.
Ndaha'éi ko'ã techapyrã añónte ojehecharamóva, avei aimete opavave papapy teéva ha'e irracional ha, upévare, ndoguerekói patrón repetitivo ha, upévare, ndoguerekói peteĩ papapy decimal ohóva hese.
Ndopytái rupi dígito mokõiha decimal renda rire, uperiregua dígito-kuéra noñemomba'eguasúi.
Techapyrã, 0.999..., 1.0, 1,00, 1.000,…, opaite oĩ hína papapy 1 natural rangue.
Ipahaitépe, opaite umi dígito-kuéra peteĩ papapýgui ha'e 0, ha opaite umi dígito peteĩ papapy mba'éva ha'e hína petei cadena ndopavéiva 9 mba'éva, ikatu omoĩ umi porundykuéra akatua gotyo decimal rendágui ha oñemoĩ peteĩ porundy cadena ryepýpe asu gutyo decimal rendágui.
Upéicha, umi papapy teéva ha'e hína peteĩ subconjunto papapy hasyvévagui. 
Álgebra teorema fundamental he'i umi papapy hasyvéva ojapo hikuái peteĩ campo algebraico oñembotýva, upéva he'ise opaite polinomio oguerekóva coheficiente hasyvéva oñembohapo papapýpe.
Umi papapy primo ojeikuaave ha oñemoarandu pypukuve hese hetavéma 2000 arýgui ha heta mba'éma oñeporandu hese, ha umívagui sa'i gueteri oñembohovái.
Umi papapy teéva ndaha'éiva papapy racional-va ojehero papapy irracional.
Umi papapy computable-va hína estable opaite umi operación matemática katuípe g̃uarã, oikehápe polinomio raiz rehe cálculo ojejapóva, ha upéicha ojapo hikuái peteĩ campo oñembotýva oguerekóva papapy algebraico teéva.
Peteĩ razón ha'e hína ndaipóriha peteĩ algoritmo ohechauka hag̃ua mokõi papapy computable jokupyty.
Sistema numérico osẽva, oĩ hína dependiente upe base ojeporúvagui dígito-kuérape g̃uarã: oimeraẽ base ikatu, hakatu peteĩ base papapy primo rehegua ome'ẽ hína propiedad matemática-kuéra iporãvéva.
Oĩraevẽva ome'ẽ conjunto rehegua orden, ha mokõiha katu ome'ẽ tuichakue. 
Ko base estándar omoambue umi papapy hasyvévape peteĩ plano cartesiano-pe, hérava plano complejo.
Umi papapy hasyvéva oguerekóva valor absoluto "peteĩ" omohenda círculo unitario.
Upe dominio ñembosa'ýpe, ñesẽ rehegua dimensión oñemoha'ãnga hína sa'y ha mimbikuére, mokõive.
Tembiapo oĩva polinomio katuigua apañuãi rehe, ipahápe ombohape álgebra ha'evéva teorema-pe, ohechaukáva umi papapy hasyvéva rupi oĩha peteĩ solución peteĩteĩ ecuación polinimial de grado-pe g̃uarã térã superior-pe g̃uarã.
Wessel memoria-kuéra ojehecha'ypy raka'e Copenhague-pegua Academia Acta-pe, hakatu ndojehecharamõi.
Umi haihára clásico-va uperiregua teoría ha'evéva ári apytépe oĩ hína Richard Dedekind, Otto Hölder, Felix Klein, Henri Poincaré, Hermann Schwarz, Karl Weierstrass ha hetave.
Papapy imaginario-kuéra jeporu noñemoneĩguasúi osẽ peve Leonhard Euler (1707–1783) ha Carl Friedrich Gauss (1777–1855) rembiapokuéra.
Umi papapy entero-va omohenda aty michĩvéva ha anillo michĩvéva oikehápe umi papapy natural.
Ha'e hína prototipo opaite umi objeto, ambue estructura algebraica-pegua.
Umi dato-kuéra oĩva (térã subconjunto) entero rehegua longitud aproximación ojehero int térã Integer heta programación ñe'ẽmẽ (taha'e Algol68, C, Java, Delphi, ha ambue).
Ko'ã ha'e propiedad ojehechakuaáva umi papapy racional ha sistema numérico posicional ryepýpe, ha ndojeporúi definición-ramo matemática-kuéra ryepýpe.
Triángulo ha'e rupi isósceles, a=b).
c ha'e rupi par, c 2 rehe ñemboja'o ome'ẽ resultado-ramo peteĩ papapy entero.
Oñemyengoviávo 4y2 c2 rehe ecuación raẽ rehe (c2 = 2b2) ome'ẽ ñandeve 4y2= 2b2.
Avei b2 ha'e par, b ha'eva'erã avei par.
Hakatu, kóva ndojokupytýi temimo'ã he'íva ndoguerekoiha factor común rehe.
Hippasus, katu he'i, ndojehecharamói hembiapo: peteĩ leyenda-pe he'i, omba'ejuhuhague oĩ'aja ysyryguasúpe, ha uperire oñemombohague ygaratágui umi iñirũnguéra pitagórico-kuéra rehe "… omoheñói rupi peteĩ elemento yvy'ape'ári ndogueroviáiva…doctrina he'íva opaite fenómeno arapýregua ikatu oñemomichĩve papapy entero-pe ha proporsión-kuéra imba'éva".
Techapyrã, ehechami peteĩ línea rehegua segmento: ko segmento ikatu oñemboja'o mbytetépe, peteĩva umi mbytere ikatu oñemboja'ojey mbytépe, upe mbytere mbytere jey ha upéicha oho hese.
Kóva ha'e Zeno ohechaukaseva'ekue.
Umi griego akãme, peteĩ punto de vista ñembohovake ndohechauka guasúi ambuépa ovale ha, upévare, ojehaperekaveva'erã.
Peteĩ magnitud "...ndaha'éi peteĩ papapy hakatu oĩ entidad-kuéra rangue taha'e línea rehegua segmento, ángulo, área, volumen-kéra ha tiempo ikatúva iñambue, ja'ekuaa, katuínte.
Noñemoĩri rupi valor cuantitativo umi magnitud-pe, Eudoxo ikatu ohechauka umi proporción conmensurable ha avei inconmensurable omohendáramo peteĩ proporción magnitud imba'éva rehe ñañe'ẽramo ha proporción ojojáramo mokõi proporción ojoapytépe. 
Ko inconmensurabilidad oñe'ẽ hína umi Euclides elemento-kuéra rehe, aranduka X, Proposición 9.
Ha upéicha, heta kásope umi concepción algebraica oñemohendajey término geométrico-pe.
Upe ñeikumby oĩva ikatuha peteĩ concepción básica teoría oĩmavavoi ryepýpe, ndojokupytýi realidad rehe ha oikotevẽ peteĩ jehapereka hekopete umi axioma ha suposición-kuéra rehegua oĩva ko teoría ryepýpe.
Hakatu, tembiasakue mombe'uhára Carl Benjamin Boyer ohai "ko'ã ñemoneĩ naipyendaporãi ha ikatuete hína ijapu".
Matemático-kuéra taha'e Brahmagupta (628 d.C. ramo) ha Bhāskara I (629 d.C. ramo) oheja contribución ko área-pe ambue matemático-kuéra uperireguaicha avei.
Ary 1872-pe ohecha raka'e jeikuaauka Karl Weierstrass teoría-kuéra (hemimbo'e Ernst Kossak), Eduard Heine (Crelle's Journal, 74), Georg Cantor (Annalen, 5) ha Richard Dedekind.
Weierstrass, Cantor ha Heine omopyenda teoría oguerekóva serie infinita-pe, upeva aja Dedekind omopyenda imba'éva peteĩ corte idea-pe (Schnitt) opaite umi papapy racional sistema-pe, omboja'o mokõi atýpe oguerekóva propiedad-kuéra característica.
Dirichlet avei oike upe teoría ha'evévape, heta contribuyente ojapo haguéicha upe tema aplicación-pe.
Kóva omoneĩ opaite papapy entero-va oguereko peteĩ factorización papapy primo-kuéra ryepýpe
Ojehechauka hag̃ua kóva, ñaimo'ã ñamboja'oha entero n m rangue (upépe m iñambue cero-gui)
Araka'eve ndaipóriramo 0, upéicharamo upe algoritmo ikatu ojapo hetavéramo m − 1 paso ojeporu'ỹ rehe nipeteĩ hembyre hetave peteĩ jeýgui.
Matemática-pe, umi papapy natural ha'e umi ojeporúva ojeipapa hag̃ua (taha'e "oĩ poteĩ moneda mesa ári") ha oñemohenda (taha'e "kóva ha'e mbohapyha tavusu tuichavéva tetã ryepýpe").
Ko'ã cadena extensión rehegua ojapo umi papapy natural tojokupyty canónicamente (ojekuuámava) ambue sistema numérico-pe.
Abstracción akarapu'ã'ypy ha'eva'ekue numeral-kuéra jeporu omoha'ãnga hag̃ua peteĩ papapy.
