Nyan cɔl Lillian Diana Gish aye nyane paan Amerikin ye aplam wuol, ye director ku jɔlya ye raan gat ne run (pɛn thïaar, pɛɛi niin 14, ruɔn de 1893 agutë pɛɛi niin 27, ruɔnde 1993).
Yen Gish aye raan ŋic apöth ye wɛt de luɔn aflamɣic nëye runde 1912 agut në ruɔnde 1920 ɣiic, ku yen aaye raan tök ye lui wɛt de aflääm yekke cɔl director D.W thuoŋ kɔc aɣɛr de. Griffith ɣiic.
Ku yen emɛn acï luɔnde television loi në ruon thɛɛr ye jɔk në 1950s agut në ruon 1980s, ku je luɔndɛn ëben waar ke thuɛc ye luɔndɛŋ de aflam cɔl Bette Davis nëye ruɔn 1987 yecɔl Rɛɛc ke paai bɛt (Whales of August).
Koi thɛɛrɣon de kuat Gishes në koc cɔl Dunkard aake ye uziir ëbɛn thääk juic kek lui akumaɣiic.
Maan dɛn dit apai acï matɛm dit aret ye cɔl Majestic Candy Kitchen, ku nyiirken bɛn ake ye bääny ŋuan thaap këye cɔl popcorn thuöŋde lïŋlith ku Candy në ɣot ŋuanɣic yene daai, këthiaak ɣöt thok të dɛŋ.
Yen nyan naŋ runke thiaar ku dhorou cɔl Lilian acï jal ku lɔ paan dɛŋ cɔl Shawnee Oklahoma ɣiic, ye paan tɔ wenkenë de James yecɔl Alfred Grant Gish jɔlya tïkde, cɔlë Maude, ye yen reerkek thin.
Wun acï thou paan cɔl Normaan, tɔnë Oklahoma yic, ye ruɔnde 1912, ku yen nyan kan acï rɔt dhuk can tëde paan cɔl Ohio paai lïk ee cï lɔ ke wɛt kan kic rɔt loi.
Yen Lillian kene Dorothy emɛn cï kek jɔl dit apath go kek ja lɔ ɣötdit yene daai koc thuɛɛc, ku në thääk kɔk abane jaal kuɛr waacɣic ye taan yene aflam wol.
Nyan cɔl Gish aŋot këye dïër kɔcnhim ɣan yene dierthin, ku në ruɔn 1913, ye thaa kɔt kɔc ye ka cɔl A Good Little Devil, go jal thuɔɔk wɛt ye bïëc cɔl anemia.
Luɔndɛn de dïëër acï ben be riak këdde wɛt bïëc kan ku acï naŋ akal juiic ku riäk ralke nëye cin koth.
Acene luɔn den kan ben dhuɔk piny arëtic, cë yen ban noŋ tuany cen yen mamthin lakin arïl apath ye guop.
Ace yan kuide cɔl Dorothy nyuɔɔth kuɛr apath ye aflam tök ɣiic, ku jɔl mony juïïr apath në ruɔn (1920), ku na jɔl D.W. Raan cɔl ë Griffith acë nyin wɛu tau benë yen ŋic të cɛngɣen thin.
Go wath dɛn jaai, ku jɔl wääth juiic thiic bï kek juaakic ku cuɔt nhia banë studio lui ekek wɛt taan banë aflam ke ŋiɛc wal bïc - ku banë koc kɛɛr në aflam ɣiic luöi thin, jɔlya koc ye gat apath luöi ayadɛ.
Nëye kɔc juiic lui citmaan de nyiir ye wal aplam, citmaan de Gish ku Pickford, ake cï ya kɔc gup awɛc ku aa tɔ ëbɛn kïya, në thɛɛ tuɛng ye runë 1930s (në akol cenëluɔnde mathika ŋic yic kic kakkë piöc de ka yekke cɔl Motion Picture Production Code gööc) acikke ban ŋic ace ka banë bɛr lui.
Raan cɔl Louis Mayer akɔɔr bï kooc në aplam de cuïïr cɔlë Scandal ("ku jolya kï cɔl off her pedestal")banë kɔc pou lany wɛtde nyan cɔl Gish, aa kic Lillian banë gam bï lui ka kɛɛrkek bidiyo nyin ku loi aɣɛɛr ayadɛ, ku dhuk tëdɛn thɛɛr de ɣöötne yene thuɛc thin nhieer apath, ye cɔl theatre.
Dhuk cenɣen dhuk në luɔnde kɛɛrɣic, Gish acï banë kuäny kïye raan cï ya kony koc apath nï luɔn de kɛr ku ye cɔl Academy Award runnë 1946 ye wɛt aplam yecɔl Duel in the Sun (ye luɛl mëën ye akolnyin).
Acï thɛɛk wɛt cenɣen lui apöth ye walë aplam de Gone ɣiic kenë aplam de (Wind Ranging from Ellen O'Hara), manë Scarlett (cï ben lɔ tïnoŋ tik cɔl Barbara O'Neil), noŋë aguïïc cɔl Belle Watling (cï banë lɔ tïnoŋ Ona Munson).
Acï tau këye tïkde mïlïk ye cɔl Dowager Empress Maria Feodorovna në aflamɣic ruɔnde 1965 (short-lived) cenë yen cɛŋ bï kek mathïïka cɔl Broadway musical de Anya.
Aa cï thiicthok nï televisionɣiic kɔc luɔi në Hollywood ɣic: Ye taan cëkek poth miɛt wɛɛtde aflam ye cɔl American Silent Film ye run de (1980).
Aa naŋ dubuur tok cenë yen mööc në aguïɛr de Hollywood ɣic ye cɔl (Hollywood Walk of Fame) tɔnë caar cï gɔɔr 1720 avenue.
Tëdde aguïër cɔl Cannes festival, nyan cɔlë Gish acï tïam ku möc cen ɣɛn kooc nï minïïtke 10 kɔc nhïïm.
Nëye aguïërde aflam tuɛng cɔl "Marry for Murder" cɔl episode 1 aa cenë yen nyuɔɔth bidiyo ɣiic në paai dhoŋuan pɛɛi niin 9, ruɔn de 1943.
Aa cen ɣɛn yuk në mïöc ye cɔl Academy Honorary Award në ruɔn 1971, ku në ruɔn 1984 aa cen ɣɛn yuk në mïöc de taan kï cï loi pïïrde ɣic yecɔl AFI Life Achievement Award.
Yen Gish mööc cïaada de degree yecɔl degree de Doctor of Performing Arts yenë kɛɛr ye akal jɔl lɔ köldɛŋ.
Ka lɔnë thoude nyan cɔl Gish në ruɔn 1993 cen ɣɛn thou, aa cenë jaama bɛn kut waath banë kek cuec ɣɔɔt banë athuɔr ke Gish tauthin cikkë gaam paan de nyan cɔl Gish.
Në kï mɛtkek në D.W kenë yen. Aacï raan cɔl Griffith ŋic acan aa thiok kenë kek ku aacï kɔc yen ŋic naan maan kek agoknë ruth, ku ye wɛt kic nyan cɔl Gish banë gam ye yiith, ku kɔc lui kenë kek yen gam naan maan aanaŋ kë bɔth kɛɛmkɛn ɣic.
Në runë 1920s ɣic, association de Gish lui kenë kakkë Duell aa cï jaam rac baaï wɛt cenë yen ban guɛl luknhom ku aa cenɣen ban lɔ kɔcnhïïm ku luɛl nhïëër tɔ kaamkɛn.
Raan cɔl George Jean Nathan aacï Gish lɛɛcnhom ku thuöŋɣɛn kenë tïk cɔl Eleonora Duse.
Në thɛɛ ke thïatha në paan de US ɣiic ë gɔl rɔt në thää ke toŋ de World War II cï banë naŋ akal juïïc awar thää ke toŋ në europe ɣiic de toŋde World War II thaar kɔc agut tëdde paan yenë mabuur kööcthin yecɔl Pearl Harbor, aacïï banë ŋiic lui agut ka bïkke loi thiɔɔlɣic.
Raan cɔl Joseph Frank Keaton de ruɔn de (pɛɛi thiaar pɛɛi niin 4, runnë 1895 – agut pɛɛi de rou pɛɛi niin 1, runnë 1966), acenë yen ban ŋic këye Buster Keaton, aaye raan aflɛm loi amirikaɣiic, ye kɔc cɔk dɔɔl cɔl (comedian), film director, producer, ye gat aflɛm, ku jɔlya ka yekke cɔl stunt performer.
Ka yekke loi ëben aacïï banë riak wɛt cen ɣen mat kenë raan cɔl Metro Goldwyn-Mayer ku riɔk nhomlaau de yenɣen lui këlaau.
Aflam juïïc ke raan cɔl Keaton nëye ruonde 1920 aacïï ban ŋiic apɛi, cïtman de aflam yecɔl Sherlock Jr. (1924), Ye tadɛn ëben cɔl The General në ruɔn (1926), ku kɔk de kɔc ye thuur yekke cɔl (The Cameraman) ye ruɔn (1928) yic.
Wun aaye cɔl Joseph Hallie "Joe" Keaton, ye raan cï kon lui kenë raan cɔl Harry Houdini muuk ka yenë caath cɔl Mohawk Indian Medicine Company, wala cɔl Keaton Houdini Medicine Show Company, yenë dïëër në kɔcnhïïm ku ye ɣɛɛc wääl tenoŋ kɔc tɛn.
Në Keatonɣic, aa noŋ paaike dhatɛm thaa loi kan rɔt, ku raan cɔl Harry Houdini yen caa riɛnkɔk.
Yen kɛɛr kan aye ka yekke cɔl comedy.
Chinde bɛg aacï kɛɛt në alaahn de Keɛtonɣic be kɔc kuöny në wïïc yenë kang wiïïcɣic.
Ku yen aye raan cɔl Buster rɔt lɔ nyuɔɔth tënoŋë bolith naan cin ɣan cï dhuɔŋ ye yuɔmde ɣic.
Në thää juïïc apɛi adï ɣen cïï thou tï kuoc ɣen taan yenë burö chop piiny.
Cakka maan cenë kɔc yïï ya aba dai kɛɛr de rɛc, go kuɛrdɛŋ de baai benɣen lui në kɛɛr de ɣiic ye kɛr de taan cenëraan thou.
Cakka mɛn cenë kek luŋ dï dhong kɔu ku caath cenë kek lɔ caath në paan cɔl United Kingdom de ɣɔɔt yenë mathika kïetthin cɔl (music halls), Keaton acïï rɔt cuɔr nhial.
Nï pɛɛi rou de run 1917, go nyan cɔl Rascoe "Fatty" Arbucklene yuk në Talmadge Studios tɔnë New York City ɣiic, yen raan cɔl Arbuckle aŋoot kïye lui kenë Joseph M. Schenck.
Buster acï nyɛc lui apoth në kɛr tuɛng dɛn cïï wol, cɔl The Butcher Boy, acenë yen banë moc në luoc kɔltök cenɣen yen wol.
Raan cɔl Keaton acï ban jaam naan ye benyde Arbuckle de rou ye yen daai në aguïër ëben yenë yen kɛr.
Ɛe në taan cenë bidiyo dɛn ɣoi kɔc apoth, cɔlë The New Henrietta, cïkke tau në televisionɣic na tök, cikke gɔr nhom cɔl The Lamp, cenë Douglas Fairbanks tau kïye raan tuɛng bï tɔ tv kɔu.
Aacïï bidiyo karou loi cɔl (series) në ɣaan ke rou waac comedy ɣiic, noŋic wiik tök nïye run (1920), këcɔl PlayHouse loi runnë (1921), ku këcɔl Cops në runnë (1922), ku jɔlya The Electric House në runnë (1922).
Raandit cɔl Leo McCarey ye banyde comedy, cïï akal thɛɛr cïï dhoc lɔ banë takɣic thaa loikek bidiyo de slapstick comedies, ku luɛl, "acukku banë thɛɛm bukku kɔc luɔi wɔk dïï pɛɛc.
Në kuɛrde caar gothɔɔr thiak kenë tanki de piu tɔnë Sherlock Jr. ɣiic, raan cɔl Keaton aacï eeyeth dhong wɛt canë adïïtde piu yenë piu tau yenhom yen lony yeth, akic banë ŋic aɣɛt ruɔn tök cïï lɔ.
Dhuchɛng de Keaton ye bidiyo keɣic aacin raandɛ cïï yen kualkɔu, në wɛt canë yen ya lui ye tök.
Ku aacïï thuŋ kenë këdde Steamboat Bill, Jr. Në runnë (1928), pilimde Keaton baaric cïï gum noŋic pilim cɔl The Hospitality loikë në (1923), ku pilim de The Navigator ye runnë (1924), Sherlock Jr. (1924), kanitha cɔlkek Seven Chances (1925), noŋic kɔc yekke cɔl The Cameraman (1928), jɔlya The General (1926).
Aaye yuu naan yen Keaton lë bïï thɔɔŋ ye raan naŋ këcïï loi arɛtic ye pïïrde ɣic, yen bidiyo dɛ aacïï tiŋic ku caathic apoth ye akal kui.
Kɔc ye aflamke tɛkpiny, në ye akutnhom de kɔc cɔlkek united Artists, acikki rïët bikk taan cenë wɛu luoi ku wëltɔ nï ka cikke wolɣic.
Kɔc ëben ye kɛɛr abï thök waac bën banë caaric ku wël cikke gɔɔr në ye bidiyo ëban cikke wol ku në thää tök wuya.
Yen Jules White ɛɛ yen raan koi nyuɔth kuɛr ku ka ye ye l ɛɛ ni Slapstick ku farce ye raan cik piliim juic citmaan de piliim de Three Stooges.
Yen bany White ye luɔi comedy, kakke töŋ ku ka yene dɔl aci ben tuɔl ne paan columbiaɣiic kiye piliim piɛth cikke loi.
Aacii ben gik ne pilïïm de El Moderno Barba Azul (1946) loikë pan Mexico; pilim kan akin wɛu juic lɔm lɛkin akiic ben ya ɣoi ne United States agut bikki kon wol tedde VHS runnë 1980s, cik gɔrnhom kiye Boom in the Moon.
Në akalke muoi (Good Old Summertime), yen Keaton aacii kɔc ŋickek cɔlë Judy Garland ku Van Johnson cii bɛn loi ni kedde rouɣiic goki jɔl lɔ yu në kuɛric.
Ka cii kɔc benya luɛl aacii ben dir apɛi ne Los Angeles ɣiic bi Keaton moc showdɛn bii loi ayaddɛ cii ben ya ɣoi kɔc ebɛn bidiyo nyin runnë 1950.
Yen tiŋde Buster Keaton cɔl Eleanor aacii benya tiŋ ketɔne series de (Juliet tënoŋ Buster ye kedde Romeo tedd a little-theater vignette).
Raan cɔl ë Keaton n ruɔn ke 1950 ku 1960 aacï nyuɔɔth në television ɣiic aret cï banë ŋic në juɔr ku ye kan acenë wɛth banë loi wɛtde kɛr ye loi bidiyoɣic kë mim.
Apath në runkɛn ke thëdhïɛc ɣic, Keaton aacïï banë lui ye kakɛn yekke nyɛc loi, cïtmaan ɣon cenɣɛn ye cuk taau tarabɛth nhom, ku wɛl cukdɛŋ jɔl kek tïïr nhial ku jɔl cukɛnë cɔk kac thaathin kör ku jɔl lunypiny.
Yen Keaton anaŋ ka cïï kek loi kenë kɔckɔk na dhiakic, kɔc cɔlkek Sherlock Jr., Steamboat Bill, Jr., ku jɔlya nï thukulic yecɔl College (ka cikke loi cɔl missing one reel), ku jɔlya këcɔl the shorts " The Boat" ku "My Wife's Relations", neŋö yen Keaton kenë Rohauer ku jɔl kek tuc tëdde ɣaan yenë aflam loithin cɔlë (Cellulose acetate film) ashan cïï kang banë rɔth juakiic.
Nëye aflam cikke loi ke kuany kecɔk në taan cenë raan jaam tënoŋ raan cɔl Simon Pure Beer loikë në ruɔn 1962 ye raan cɔl Jim Mohr në paan cɔl Buffalo, tɔnë New York ɣiic yen Keaton aacïï banë dhuk can bï aflamkɛn cikke dhoc wol thɛɛr akalkɛn ëë loiɣɛn ka yenë dhɔɔl.
Në paai thiaarku rou, yen Keaton aye raan ŋuankɔu nëye bidiyo cikke loi tɔnë Epithoi "cɔlë A merry Christmas" ye këde aguïër cɔl The Donna Reed Show on ABC.
Nëe ruɔn 1960, aacïrɔt dhuk tïye cɔl MGM këde thuk, luɔinë këye cɔl lion tamer ye ruɔnde 1960 ɣiic kör banë kakë raan cɔl Mark Twain ye aflam dɛn cɔl The Adventures of Huckleberry Finn.
Aacïï lui kenë raan ye kɛɛr cɔl Ernie Kovacs në televisionɣic pilcenë rinpoth banë lui cɔlë "Medicine Man," cen kek pilim de dhɔɔm në paai tök pɛɛi niin 12, ye run de 1962—cenë raan cɔl Kovacs thou ye akaltök në rïëïɣic. "
Jɔl cääth gol në paan de Canada agut loŋdɛŋ në rïan ye ger kɔc cin, ku jɔl cɛng ye ajordɛn de bai ku jɔl dhaath në wëël banëkoc dhɔɔl kë dï thuŋ kenë ka thɛɛrke yenë dhɔl runke 50 cïï lɔ nyokloi kɔc nhiim.
Ku ayaddɛ në ruɔnde 1965, go jal ku le në paan cɔl Italia bï luɔi lɔ loi tïï yecɔl (Marines e un Generale, co-starring Franco Franchi ku Ciccio Ingrassia).
Këcïï loi yenë jaam aretic ɛɛ këye cɔl The Frozen North ye ruɔnde (1922), ku këcïï juakic ye këdde raan cɔl William S. Hart's Western melodramas, cïmaande Hell's Hinges në runnë (1916) ku ye wɛtde The Narrow Trail loi në ruɔnde (1917).
Koi ëye dai në pilim kan de parodi ye akölke 1920s ɣiic acikkë banë tiŋ ye ɛɛ këpath banë ya dhɔɔl.
Aflam cikkë wol akë naŋ kɛɛrde agök cïï banë loi ku aa lɔ yuu tënoŋ këde kakkë raan cɔl co-biller's act (ye yen cɔl Peter the Great).
Ŋiic: Yen Keaton aacïï wɛtdɛŋ kuoc gor ye këcɔl "Great Stoneface".
Keaton aacïï nyan ye kɛɛr nëye bidoyi cɔl Dorothy Sebastian kɔɔr bikki ya gök ku ye aa goch rotnë ruɔnde 1920 ku gö kenë nyan cɔl Kathleen Key në thɛɛ thiökic ruɔnde 1930.
Yen aacïï poth në polde alahn cɔl straitjacket cenɣɛn guëŋ loi cïï pööc tënoŋ raan cɔl Harry Houdini.
Aacïï wɛrɛkde luk bïkke thiëëk dɔɔk ye ruɔnde 1935 wɛt cen yen Keaton böth cɔk naan naŋ tïkdɛŋ cɔl Leah Clampitt Sewell, tïŋde raan kuɛth aretic në weu cɔl Barton Sewell, loirɔt ye hotel tɔnë Santa Barbara.
Aacïï dïëkde miau pɔl në runke dhïɛc.
Thïëëkde aacïï banë tɔ agut thaa jɔl yen thou.
Cïï taac në panakim ye akul kɛn benɣɛn thouthin, yen Keaton aacïï nïn ku aye caath ɣɔɔtɣic kecï kon nyuch, akɔɔr bï dhɔk bɛi.
Kakke tɛukek ni bidiyo nyin raan cɔl Sidney Sheldon, ku ayaddɛ acii bidiyo dɛŋ loi kedde piirde raan cɔl Keaton aci bɛn naŋ ka cii riak agut noŋic thuraaike tikde.
Loikëbene kɔc naŋ ŋiic ye piirde Keatonɣiic ëben de membershipde ku kɔc ciya lui kene yen agut ɣaan yene kek pilïïm wɔlthin ayaddɛ ne televionɣiic: kɔc citmaande actors, producers, authors, artists, graphic novelists, musicians, ku designers, aɣɛt kɔc ben cii piliimke Buster Keaton.
Raan cɔle Hirschfeld acii banë jam taan yene kɔc yethhɛɛkë lui pilïïm akalkë arëëlic apɛi bikke kuanycɔk ne luɔn de comedians yekke cɔl Laurel ku Hardy ku ayaddɛ yen Keaton "yikki tiŋ citmaan de caricatures".
Raan ye pilïïm jääm gup cɔl Roger Ebert ku luɛl, "Raan ye yuk kë bët aretic ye bidiyo de ɣiic ɛɛ raan cɔlë Keaton Buster, acë wɛt cenɣɛn yen loi ɛɛ wɛt de taan ëë loi yen ɣɛn.
Raan ye pilïïm wol cɔl Mel Brooks aacïï Buster Keaton lɛɛc ye wɛt yenɣɛn kɔc kɔk wɛɛi puoth: "I akany (ye Buster) aretic nëɣaan karou. Tökye kaan ɛɛ wɛt cenɣɛn yan poc ɛɛ dupiööc pöth aretic tenoŋ ɣan raan ye dɔɔm bidiyoi, ku wɛtdɛŋ ye wɛt lëë banë raan yen luɛl aya yuk ɣɛn ɛɛ cïï nyɛi moc nhialic bï ka cït kakkë ya loi.
Yen Johnny Knoxville ɛɛ kɛɛr ku ye kang thuöŋnë kɔc nhiim aacïï Keaton kuany këye raan kac poc na jɛɛmë këdde aguïëërde luɔn cɔl Jackass Projects.
Yen Lewis aacïï gai ye wɛt cïï raan cɔl Eleanor luɛl ye nyiin adïï thuŋ kenë nyïïnde Keaton.
Nëye ruɔnde 1964, "këye cɔl ajorde pork pie", yen "agɔl rɔt kenë Stetson ku jɔl dhuɔkpiny", ku jel mocɣic kenë thukar ku piu.
Kuarke ake bɔ paan cɔl Wales.
Raan cɔl Lyod aacïï rɔt gɔl bïïya lui kenë Roach naŋ Studio dɛn cïï aa liɛp në ruɔnde 1913.
Ku në runnë 1919, aacïï Lyod banë wan ku jɔl lɔ bïï këkɔɔr puon de lɔ boc.
Cïïtiŋ, naan na cïï Lyod nyan cɔl Davis ya ting nyin ayenë nhïëër ben ye pou.
Raan cɔl Harold Lyod ɛɛ jal tëdde jur waac, ku jel rɔt taau këye raan rïïl poɔ ku pɛlnyin.
Ku bïï raan dɛŋ kɛɛr caakic yen Lyod aacïï cɛng ye mandorɔt ye nyin cɔl lensless horn-rimmed glasses ku jɔl cɛng alɛɛth puoth; ku jɔl ɛɛ thol moc nyïem ce kakke ku cïëng në alääth cïï rɛt cïtmaande raan cɔl Chaplineque "Lonesome Luke". "
Akë thuŋ cir cikke caak ëtok ku nhïëërdɛn ale bï gääm."
Në kɔlë yom e laat, ye paai niin 24 pɛɛi bɛt, runnë 1919, ye thaa thuur ɣɛn rɔt bï taab kakkë cɔlkek ɣaan yenne athuɔr tauthin ɣiic në Studio de Witzel yenë thur thura tɔnë paan cɔl Los Angeles, kuɛny kïïcï yuu piny ye tɔ cïtmaan de maïïn ku toc ɣɛn taaude thok.
Yen Lyod atɔ thin ye wɛt kɔr banë taab tokthɔk ye maïïn naŋɣic kë benɣen yïïdɔɔm, go ye nyin, ku ye pou ku jɔlya ɣaanke ye yin ake cïkke chuɛny ëbɛn.
Yen Lyod ku raan cɔl Roach aacïï banë puɔk nërɔth runnë 1924, ku Lyod aacïï ben ya raan naŋ tëdɛn yennë bidiyoi loithin yetök.
Ke pilïïmkë ake cikke nyɛc loi ku acenë wɛu yuk thin, .u Lyod alë ben këye raan ye nyɛc dɔɔm në wɛu ye runkë 1920s ɣiic de kë yenë bidiyoi wɔl.
Ye mɛn, raan dɛn ye luɔi kenë yen de go-getting cenëbidiyo de ɣooi në kuɛr pathɣic aacïï banë nhiäär në runnë 1930.
Në pɛnde dhiak pɛɛi niin 23, runnë 1937, go Lyod piny cenɣɛn studion dɛn loithin, yecɔl Harold Lloyd Motion Picture Company, aacïï banëɣaac yënoŋ kanitha cɔl Church of Jesus Christ of Latter-day Saints.
Ku acïï ben dhuɔk në luɔn pilim cɔlë (Sin of Harold Diddlebock), kë cenë yen banë rɔtguɔp në luɔndɛn yenë lui pilim, guïïr raan cɔl Preston Sturges ku jɔl cuarpinyraan cɔlë Howard Hughes.
Goya Lyod ku Stuges ake naŋ tak waac ye wɛtde kang benëke lui ku yekek cɔk tɛr apɛi ka yenë pilim thur, raan cɔl Lyod aye tɛr wɛt cenë Stuges kɛrnë pɛɛike ŋuanic gɔr de wëëlle dhiak tuɛngɣiic "wëëlke dhiak ku në rou cikke gɔɔr acïï yen bɛn lɛr wiik bikke thuɔl nëgat".
Kɔckɔk acïï The Old Gold Comedy Theater ben ting naan ye tïï nyiop cïïtye Lux Radio Theater de radiou, ku yen acene kɔc ŋiickek jaamthin kekke ye kɔc ŋuan agut watkɔk naŋic yii Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman, ku Alan Young ayaddɛ.
Cïï run juïec lɔ, käthɛɛt yene daai yecɔl acetate discs noŋic nyinke 29 de kacïï rɔth nëpaan de Lloyd ɣiic, ku kɛk aa jɔl caath nëkɔc ɣiic ye kuany kathɛɛt.
Aacïï tïïknë agɛnde Potentate de Al-Malaikah Shrine tɔnë Los Angelesɣiic, ku yen ɛmen acïï banë kuany kiye Imperial Potentate de Shriners dɛn ɣantɔ në North Americaɣiic cii lɔ aɣɛt në run gulnë 1949 agut 1950 ɣiic
Yen Lyod acï ruɔɔk këye raan cïï nyɛi lui ka bïïprde koc gɛr ye cɔl (Knight Commander Court of Honour) në ruɔnde 1955 ku jɔlya jɔɔrë nhom bïya Inspector General Honorary de bolïïth ëben, 33°, ruɔnde 1965.
Aya luɛl, yen Lyod abï wëlke bën gɔɔr nï bukic ku gɛɛmkek tënoŋ kɔc cɔl kek simon ku Schuser.
Aacïï banë ŋiic wɛt yenɣɛn athura ke nyiir nyuɔɔth ye akutnhom dɛn cɔl Bettie Page ku stripper Dixie Evans, në ɣaan juiic ye jaam kakkë rur.
Akinku kek pɔl bikki puɔɔl në thoomic."
Aacïï banë thiɔɔk në yen, ku akin rɔth bɛi aɣɛɛr ëbɛn".
Në runnë 1960, Lyod aacïï pilïïke rou wol, naŋic thuraa ke pilïïm cikke kon loi thɛɛr, Harold Lloyd's World of Comedy ku The Funny Side of Life.
Ye piir ëbɛnɣic aacïï aflam juiic arɛtic loi ku wälkek kikke juiic ku lëëkë, ku ye kackɔk ye Lyod ke bai jɔt ayaddɛ.
Yen bidiyo de Brownlow ku Gill documentary aacïï nyuööh në tv de PBS Series yekke cɔl American Masters ku jɔl yuu ka juak ɣɛn tëdde luɔnde Lyod ɣiic në Amerïka ku acin aflam.
Gokë nyan cɔl Gloria Freeman (në 1924–1986) paai dhoŋuan ruɔnë 1930, cikki banë caak riin kɔk yen ye cɔl cïmaan Marjorie Elizabeth Lloyd ku jo ben ŋiic kye "Peggy"
Raan cɔl Davis aa thou wɛt cenë ye pou köck ye runnë 1969, ke raan cɔl Lloyd kïc kon thou.
Nï runde 1925, ke lui pilïïm, go Lyod lɔnë jöknhom tɔnë ye Lodge de Alexander Hamilton Lodge No.
Ye run de 1926 ɣiic, go taau nyin kɔc cïïɣɛt 32° Scottish Rite Mason tɔnë rok de Los Angeles, California ɣiic.
Ke wɛu ye Lyod ke loi aye thööŋ cïï million 2 (karou) dɔɔt aa cikke riok në run de 1943 ɣon cenë ɣut dɛn de pilïïm banë cuɛny mac.
Mac kan aa cïï ben ɣɛt ɣaan bën ɣutɣiic ku aɣɛɛr.
Yen Lyod në runde 1960 ɛɛ ben moc mïoc de ka cïï ke loi pïïr de kɔcɣic moc dubur tök ye kɔc lui nï HollyWood ɣic yecɔl (Hollywood Walk of Fame) tɔnë kuɛr cï gɔrthok ni nambai ye 1503 tedde Vine Street.
Kuɛnyde rou ɛɛ wël lɔ tënoŋë raan Chaplin, në thaa cenɣen awac loi tënoŋ McCarthyism ku riok Visa ben yen bɛn Amerïïa ɣic cɔk jaai.
Yen Gladys Marie Smith (pɛnnë ŋuan pɛɛiniin 8, ruɔnde 1892 – agutnë pɛɛi dhïɛc pɛɛiniin 29, ruɔn ye 1979), aa ŋiic në riin adhuckɛn ye yen cɔl Mary Pickford, ɛɛ nyan amerikin lɔ bɛn paan Canada ku jɔl rɔtwɛl biya (Canadian-American) ye aflɛm wol film.
Wun, yecɔl John Charles Smith aaye wende mony lïŋlïth ye loŋnë kanitha de mathoodit, ku luinë loi loi rïëlic.
Në wɛt banë kɔcke ruɛi pöth mïët, go maanë Pickford mïïthke yornhïïm bikki ya kɔcke kanitha yecɔl Mathoodït, ye kanitha de wunnë dɛn.
Nyan cɔl Gladys, maanë dɛ ku jɔlya mïïth akaackɛn kor ake cïï paande Amerikin caathɣic ëben ye rïenë gathɔɔr, thuɛckë në ɣaa ke shirkaat ku ɣaan yenë thuɛɛc thin.
Yen Gladys aacïï moc në luɔi kuöny ye ruɔnde 1907 de ka cɔlkek Broad Play, ye agam luŋde Virgina ɣiic.
Na thuɔɔk ɣɛn në luɔnde Broad Run ku caath cɛɛthɣen thin de thuɛɛc, yen Pivkford aacï banë jal në luɔi.
Aacïï ban jaamic naan pilïïm tui aa polɣic awaarë thuïɛc në ye loi költok ɣic.
Cakka man cii Pickford yen luɛl taan cenëluɔnde lɔ apoth në biograph deɣiic: Ɣaan cïï banë ya wal pilïïm cɔl scrubwomen ku secretaries ku diaarke bɛɛi ëbɛn. Aaca ban gam naan biya taau ye athuar bɛn tïï lɛu ɣɛn rɔt, ɣan cïï ben ŋiic, ku yen abï naŋ kïï banëlui kɔrcɔk apɛi.
Niye ruɔnde 1910, yen Pickford aacïï lɔ aɣɛɛr kenë kɔcke Biogragh tëdde paan cɔl Los Angeles.
Kɔc ye kɛɛr ake kin ke gɔr riin në lïïth de Company de Griffith.
Pickford aacïï tëdde luɔnde Biograph banë wan në paai thiaarku rou ɣiic runnë 1910.
Aacïï ben dhuk tïïye cɔl broadway tɔnë David Belasco production de Good Little Devil ye runnë (1912).
Në ruɔnde 1913, go bɛn jɔl gaam bi ya lui ɣanke pilïïm ɣiic.
Yen Pickford aacïï të yenɣɛn dïëër thin pol ku lɛ tëdde kïye cɔl Zukor roster of star ɣiic.
Kakkë kɛɛr yenë kɛr, cïtmaan në Bishop Carriage ɣiic ye runnë (1913), de Caprice (1913), ku ye yiic ɛɛ në Hearts Adrift ye runnë (1914), acïï yen ban loi këcïï lëu në kocke movegoers.
Këye cɔl Tess of the Storm Country aa bïëi bɛi wïïke dhïɛɛc biakciɛn.
Ɛɛ Charlie Chaplin yetök, cïï Pickford banë wuɔr ne taan cenëkek ŋiic kɔc ye runnë 1916, aacïï kɛk ben ya tɛɛric arɛtic në kɔcye daai pilïïmkɛn.
Yen aacïï banë tau kiye vice-president de Pickford Film Corporation.
Në mïër gupde taan yenë mɛthtɔ, ɛɛ athuɔɔr kɛn nhiaar apɛi.
Në pɛɛi bɛɛt runnë 1918, go akalke Pickford thuɔɔk tëdɛn lui ɣɛn thin, ku kɔɔr raan cɔl Zukor bï juak ye runkɔk benë yen lui kenë yen go jaai, wɛt cenëyen moc $250,000 bïï motion picture business waan.
Në pɛnɛn ke paan de Amerikin, yen Pickford aacïï benya lui ye bidiyoke ku ye dhïëër thi ayaddɛ; ku ale bikke tɛkic cïtmaan kɔr ɣɛn yen.
Ye thɛɛkë, go këdɛn kor cɔl Little Annie Rooney loi në runnë (1925), ku pilimdɛŋdɛn cïï loi cenɣɛn rɔtloi kïye mɛth, yecɔl Sparrows ye runnë (1926), cenɣɛn jam yen ɣɛn jaam waaric nëye jaamde Germany, ku pilim cɔl My Best Girl (1927), ku jɔlya pilim yenë dhɔɔl loi bɛnyen moc bï ye thiak lɔ yuk cɔl Charles "Buddy" Rogers.
Yen tingkan aacïï reckless socialite ëdde Coquette runnë (1929), nëŋo cene ringletsde cïï ban tɛɛmkɔu në runnë (1920) dɛn de bob.
Kɔc aacïï bɛn jai bikki yen riu goki kuɔc dhukthok nëtaan luɔnde.
Kɔc cïï nyɛc piocnë luɔnde pilïïm cikke luɔi neHollywoodɣic aacïï benya rioc apɛinë kul banë talkies chop.
Yen cïï luɔnde pilïïm ben pol në runnë 1933 ku wɛt cïï yen kui lui në pilïïmke dhiak cikke loi në thiänɣiic kïï kuɔi kɔckɔk.
Ne akalke tong cɔl World War I aacii thuɔɔkde Liberty Bond cɔk caath apoth ku kut wɛɛth ne jaam abac ku gɔlnë Washington, D.C., ku ɣaac bond kene yii Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Theda Bara, ku jɔlya Marie Dressler.
Ne jaam tok cii loinë pancɔl Chicago go wɛugak loi ye akal toktɛn cii benya million dhiɛɛc dut ye ɣaacde bondtok ɣiic.
Në thoɔɔk dë World War 1, yen Pickford acï wëu cïkke juaar në aguïër de Motion Picture Relief Fund, cïï manatham be kocye pilïïm loi kekya kony në wëu cikke juaaric..
Ye kanɣiic ruɔnde1940, wɛu cikke ben kut acii piny banë ɣoc ku yiikë Motion Picture Country House ku jɔlya panakim, ne Woodland Hills, California.
Aacii banëthiic go gam tenoŋɣɛn ne runde 1916, acii ben naŋ luɔi kenë raan cɔl Zukor's Famous Players tedde Famous Plays ɣiic.
Akutnhom de pickford cɔl Mary Pickford Corporation ye kakke cɔl motion-picture production company.
Yen kɔc ye kakkë pilim tɛk acii production de kampani ben guïïr yewɛtde pilïïm bikke wol.
Ee kampani ye kɔc ye moc pilïïm ke laau ku bikki ya dai ne piliim tɔne screenɣiic ku ayekke jur ne thaathin korɣiic.
Keye banyde akutnhomde ku wal pilïïm ke kɔc, Pickford acii benya tik riilɣic apɛi kamke diaar ku ne kɔcye lui pilïïm Hollywood ɣiic.
Yen ku Chaplin aacii ben jal dung këkke ye maath ne companydɛn thaabaaric.
Aacii benya luop kecii liac mɛhn raan cɔl Moore ye ne runne 1910 ɣiic ku yen aciii mɛth benriok wala cii mɛth bɛi bei.
Aaci ben riir ëtok kene monyde ku bɛrkë puɔk ku bɛrkë cɛng.
Ye thaakaan yen Pickford aacïï ben tuany ye tuaanyde juaai cii kɔc dɔɔm runnë 1918.
Aacii benlɔ pan Europe bikki hooneymoon go kɔc ye daai pilïïmke tɔnë Londonɣiic ku Paris aacii aɣou loi wɛtde kɔcpiɛth cirkɛk.
Yen Pickford anoŋ kecii luɔnde benya kuany virtous ɣiic ku jɔ nyan cɔl fiery tɔye lomtɛn.
Kɔcdit ŋuan dit yïïhɛɛt de akum kuye kɔc yekke riu ayïïbɛn bikki ben thïëëc naan bïï kek gam bikki lɔ tëdde Pickfair, paandɛn tɔnë piny cɔl Beverly Hills.
Kɔcdit ŋuanke anoŋic kɔc cɔlkek George Bernard Shaw, Albert Einstein, Elinor Glyn, Helen Keller, H. G. Wells, Lord Mountbatten, Fritz Kreisler, Amelia Earhart, F. Scott Fitzgerald, Noël Coward, Max Reinhardt, Baron Nishi, Vladimir Nemirovich-Danchenko, Sir Arthur Conan Doyle, Austen Chamberlain, Sir Harry Lauder, and Meher Baba, ku jɔlya kɔc kɔk bïïpol.
Kɛk aye nyuɔɔth bidiyoɣiic thääthok ëbɛn cïtmaande Ambassador de Amerika ye kakë pïïny ëbɛn, kɔc ye mathïïrai caath cɔlë (leading parades), alaath ya tɛɛmlɔu, ku yikki kɔc ye jaam lïɛuthok.
Aacïï banë puɔk në runnë 1936 paaitök, pɛɛiniin 10.
Aacïï kɛk ya jaamgup wɛt guopkɛn acïï dik, agutë tan kor guopde raan cɔl Ronnie'l ku jɔlya lɛɛcde raan cɔl Roxanne rɛɛckek.
Mïïth akacke, cɔlkɛk Lottie ku Jack, ake thou ëbɛn wɛtde mou në runnë 1936 ku 1933, ɛɛke waac kïïya.
Yen Pickford aci bɛn nyuch ku jɔl rɔtwɛl bïya recluse ku yekɔc lëëk gaam bikk yen neem citman Lillian Gish, ku ye mahnë monyde gaam cɔl Douglas Fairbanks Jr.
Aaci tuɔl në luknhom në ruɔnde 1959, wɛtde ye yen raan naŋ TV yekke cɔl North Carolina TV station WSJS-TV tɔnë paan Amërikaɣiic.
Raan cɔl Charles "Buddy" Rogers aaye rɔt gaam bïï kamanke ya nyuɔth pïïny tedde Pickford ɣiic, ku lɛrke nëbar yene dɛkthin ŋic cɔl genuine western bar de Pickford cïï ɣooc tenoŋ Douglas Fairbanks, ku thuraai ke Pickford tɔnë ɣɔɔtɣic.
Yen nyanë aacïï ɣɔɔc bai në rɔkde Toronto, tɔnë Ontaprio ɣic, paan cɔl Canada.
Thuraaike ciinke ku thuraai cuke acikke taau aɣɛɛr banë lɔc ye ya ɣoi tëdde ɣɔt cɔl Grauman's Chinese Theatre tɔnë Hollywood, California ɣiic.
Ɣɔɔtde Pickford cɔlë The Mary Pickford Theater tɔnë James Madison Memorial Building këdde Library of Congress aacïï ben chaak nï rïïn.
Ye ɣɔt tuɛng cïï loi yenne daai tɔnë Cathedral City yiic, de California yiic këdde akutnhom de Mary Pickford Theater ɛɛ chaak në runnë 2001 pɛɛide dhïɛɛc pɛɛiniin 25.
Në kakkë yiic aye alaahn dit cïï banë chɛng ɣon loi ɣɛn pilimde cïï Dorothy Vernon de Haddon Hall ku kɛt në runnë (1924) raan cɔl Mitchell Leisen, ye Oscarde ku ye jewlery de ayaddɛ.
Ɣɔɔtdɛn de paande aacïï jaabpiny në runnë 1943, ku tupke ɣot acikke banë dhuɔkciɛn tënoŋ Pickford tɔnë paan California ɣiic.
Ne run 1993, ye Golden Palm Star cïï loi në kol cɔl Palm Springs Walk of Stars aa cenë ben dhuk alɛɛc.
Gɔcnë pɛntökic runnë 2011 agut Pɛn dhorou runnë 2011, akal yene pilïïm ëbɛn nyuööh yecɔl Toronto International Film Festival aacïï aguïëde Mary Pickford memorabilia kuany ku nyoothke në aguïër yene pilïïm cɔl Canadian Film Gallery de TIFF Bell LightBox building.
Aacïï banë gam në college cɔl Keene State College yemɛn aloikë tëdde Library of Congress bikki yen lɔnyuɔɔth.
Yen aguïërde google cɔl The Google Doodle de pɛɛi ŋuan pɛɛiniin 8, runnë 2017 acenë kuldɛn dhïɛɛth loi yen tikcɔl Mary Pickford kulë adhïɛɛth dɛn de 125.
Yen Gloria Josephine May Swanson (në pɛɛi de dhiak pɛɛiniin 27, 1899 – ne pɛɛi ŋuan pɛɛiniin 4, 1983) aaye raan lui pilïïm në America ɣiic, ye pilïïm wɔl, ku ye raan lui tadjiir ayaddɛ.
Nyandɛn gat thkuulic aacïï wen cɔl Francis X. Bushman luinë studio cɔl Essanay Studios acenë mɛlɛnde yen banë jɔt ku lɛr tëdde actor's Chicago studio tɔnë chicagoɣiic.
Taan cenɣɛn lui apath ye pilïïm runnë (1929) cɔlë The trespasser, cenɣɛn yuk mïöcde raan cïï Lui apöth cɔlë (Academy Award nomination).
Wun aaye mony Amerikin lɔ bɛn paan de Swidishɣiic ku maan anoŋ kuat lɔɣɛn bɛnthin tɔnë German, French, ku Polish.
Ye kuɛrdɛŋ, aacïï banë moc luɔndɛŋ de kɔc bïïpilim juakɣic në kɔc bï tɔthin.
Luɔn tuɛng de në pilim cɔl brief-walk cikki loi kɛne Gerda Holmes, cen yen ya dɔɔm apoth (ye akal ɣon) $3.25.
Në runnë 1915, acïï taau në pilim loi pande Swedish ɣiic yecɔl Sweedie Goes to College cikki loi kɛne raan cïïya ɛmɛn cɔl Wallace Beery.
Vernon kɛne Swanson aacïï pilim ben taau screen dit kou yenë lui aɣɛt yemɛn.
Raan cɔl Badger amit pou arɛtic wɛt cenë Swanson yen tau tenoŋ raan cɔl Jack Conway bïyen ŋic kiye raan bi pilim ya nyuoth ku pilim yecɔl You Can't Believe Everything në ruɔnde 1918.
Ke pilïïm cïï lɔ ɛɛ në (1920), Something to Think The Affairs of Anatol (1921).
Aacii benn ya raan ŋic apɛi ne runne 1921 wɛt cenë yen thur në bidiyo cɔl The Four Horsemen of the Apocalypse, lɛkin Swanson aŋic ɣen apoth wɛr ye yen raan aii lui pilim, ye yu naan cin kebï luɔi ne piirdeɣic.
Thur de pilïïma aacïï bɛn gam ɣaan ebɛn ye thää kui zaman de bany cɔl Napoleon.
Ye thää kui, Swanson aci ben kuany kïïye raan cïï tɛɛu në bank yiic në thɛɛ kɛn luɔiɣɛn kïïye kɛɛr.
Yen ka cikke wɔl ake raac arɛtic, ku yen parker akin pou mïɛt wɛrë kɔc ye kɛɛr akinkek nyɛcpioc apath bikki kïï kɔr nyɛc loi apath.
Kɔc tɔ akutnhomɣiic kuɛrdɛŋ bäi ye wɛt kin kïï gam ben keke riankɛn got tënoŋ raan cɔl Will H, bany muuk tëye cɔl Motion Picture Producers ku Distributors of America.
Raan cɔl Hays aa ye wëël cikke gɔɔrthin piliimɣic cïï yïï gam, lɛkin acinhom wɛɛr le bïïguɛl ye kanɣic benë bidiyo de pilim kan walbɛi.
Aacïï wɛtdɛŋ bɛn bɛi tënoŋ raan bak deɣiic b yen thuradɛŋ loi ku bï recorde nyɛc tiŋ ëbɛn.
Yen raan cɔl Kennedy, ye kan, acï kek banë wëëi bikk raan cɔl Erich von Stroheim bi luɔnde pilim yenë bïɛt thin kuany cuk yecɔl (silent film), ayaddɛ cɔlë The Swamp, cïï banë gɛɛr biya cɔl Queen Kelly.
Stroheim acii lui nëpaai juic aret kedde wëël banë lui ye bidiyo bïkki bäi bɛi.
Duɔmde bidiyo aci thïɔk nëpɛɛi tok, ku raan cɔl Stroheim acii cou ne luɔnɣic, ɛɛ wɛt cene Swanson yen guɛl ku wɛr cene bidiyo cii dɔɔm kuɔc loi.
Keye këdde trespasser cïï rɔt loinë 1929 aye wɛtde aguïër yenë wal, ku në wɛtde garnered Swanson go kuany kedde rou ye këcɔl Oscar nomination yenë raan loc.
Yen kulde World Premiere aa loi nï London, ku ye rölde kakkë amërika ye cɔl American sound production loi tuɛng yen paanë.
Pïngpoth, ɛɛ bidiyo loi në 1933 de sound production comedy, ɛɛ yen pilim tökkan cï loi ye kampani kan.
Aacïï ya tuɔl ne stage production ɣic ku cïkki luɔi në stage production cɔlë The Gloria Swanson Hour on WPIX-TV loi në 1948.
Wëëlkë acii banë yacaath në bidiyo cii loi kekɔc bit ye nyan cɔl Norma Desmond (Swanson), cikki rɔth nhiaar kene raan ye gat cɔlë (screenwriter) Joe Gillis (William Holden).
Norma ɛɛ thuiɛc ni polde card game of bridge kenë akutnhiimde kɔc ye lui pilïïm yecɔl "the Waxworks".
Nyuothde nyan cɔl Norma acii dhuk ku nacii Gillis thɛɛm bi gökdɛn di puɔk kene Gillis, ɛɛye luɛl bi rɔt nok wala bi yen monykan nok.
Cakka cii Swanson luɔn loi në screenɣiic de dɔmë bidiyo guɔm, aaci yen ben mierpou bïï lui apoth në tevevisionɣiic ku në stageɣiic.
Swanson acii aguiërde Crown Theatre gaam bi muk kene Gloria Swanson, nyan lui në luɔnde televisionɣic ye cɔl television anthology series nëŋo aye yen luithin thaathok ëben.
Aye raanŋuan niye "mystery guest" kedde aguïër cɔl What's My Line.
Aacii ben tuɔl ni episode de Beverly Hillbillies runnë 1966 ɣiic, nëŋo acenɣen rɔt bane loi kiye rɔtde ni thuɛɛc.
Kɔcye pilim loi ku raan cɔl playwright Harold J. Kennedy, ku ye kɔc cikke poc luɔn yene abuoi loi tëdde Yale ku kene Orson Wells Mercury Theatre, aacïï banë jaam bii Swanson lɔ ɣɔu tëdde "Reflected Glory" Comedy aacïï ŋii lɔ apiɛth twye cɔl Broadway stage kene Tallulah Bankhead cii kuaany ye kuɛldɛn.
Cakka mɛn cene kakɛn nyɛilɔ apoth kene Sunset Boulevard, aci ben lui ne bidiyo ci loi tedde Broadway in a revival of Twentieth Century kenë José Ferrer, ku kene raan cɔl Nina ku David Niven ayaddɛ.
Ku wɛtye ɣen nyan paan Amërika, aacii campaign de bääny cene raan cɔl Wendell Willkie ban kuony ne run de 1940 kene ruɔn 1944 ku kedde ruɔn 1964 de bääny (presidential) campaign de raan cɔl Barry Goldwater.
Ye walke dɛk cikke yinɣɛn taan cɔl Beery, cirɔt ben ki kor bi yen moc tuaany go mɛhn tɔ yïɛɛc ban bɛi bei ku jɔ lɛr panakiim.
Në run 1931, acii mɛhn Sonny Smith naŋ run 1 bi loi kiye mɛhnde nëŋo cii ben chaak riɛnkɔk cɔl Joseph Patrick Swanson riinke wunɣiic.
Aaci mɛth ben yuk kene yen kï kɛk kin thïɛkdɛn dɔkic raan cɔl Somborn, ye wɛt kɔr bi kɛk cɔk jɛɛmke gup ne koc ku kɔr bi luɔndɛn de luɔn pilïïm riokɣic.
Cakka cïï gum wɛt cenɣen meth bɛi aɣɛɛr ye yaac paaike ŋuanɣiic, aci ben jaldhuk United States ɣiic kiye raan cii riɛu cɔlë European nobility.
Acikki ban tau kiye film executive ye daai aguïërde Pathé de (USA) tɔnë France.
Yen Swanson aacii rɔt chaa kiye "mental vampire", ye raan këdɛŋ kon guɛkic bi kon ŋiicɣic ku bi kang wɛlɣic bikkiya yiith.
Ake lɔyuu ni Paris wen cene Swanson jorkou nhial raan cɔl Coco Chanel yewɛrde pilïïmdɛncii loi ni run 1931 cɔl film Tonight wala Never.
Ke maathke ku jɔlyya koikɔk maanɣɛn acio ben jaam kïye loi awac.
Aacii Swanson yuk nëye pou naan bï luɔn yene pilïïm jal waan, ke yen thiëkde aacii ben riak wɛt ye Davey dhɛk mou aretic thaa gɔlkɛk nhieerdɛn.
Aaye raande rou ye gat ke wëëlke (ghostwriter) de raan cɔl Billie Holiday autobiography Lady Sings the Blues, ye ben ɣaac arɛt në runde 1975 ku ye raan cii gat bukde Georges Ohsawa cɔl You Are All Sanpaku.
Swanson kenë monyde acii raan cɔl John Lennon ben ŋiic ku Yoko Ono ye wɛt ake ŋiic luɔnde Dufty.
Yen acïï thiok ne cremateɣiic ku aropde acïï lɛr kanithade Episcopal Church of the Heavenly Rest tɔnë Fifth Avenue paan cɔl New York City, cene kɔc lëëk de kuat lɔthin.
Nëye run 1974, Swanson acii moc mïoc tuɛngdɛn cɔl Telluride Film Festival.
Ne wɛt taan ye ɣɛn diër kɔc cene gai, pilïïm de Nielsen acii ban ɣoi në United States arɛtic, ku luɔnde ben atɔ kï ŋiic apoth kɔc ben tɔnë paan Americaɣiic ye daai bidiyo ke.
Pande Nielsen ake ye bɛikɛn jot ku lɛkë ɣankɔk ke wuɔndɛn yelɔ guik luɔi këke ye miithkor aretic.
Wunnë Nielsen acii thou ki naŋ runke thïëërkuŋuan.
Ne run 1901, yen Nielsen kenaŋ runke 21 acii liac kudhieec nyandɛn cɔl Jesta.
Nielsen acii jotnhom në thukul cɔl Theater school ye ruɔnde 1902.
Taan yene Nielsen bidiyoke loi aci yen ben cɔkyu ku lui apath ye luɔndɛn de piliimɣiic ku ye yen ka cikke ben ting cii diaarkɔk cɔklɔ ye kakɛn yekke ayaddɛ.
Keyii Nielsen kenë Gad acii rɔth thiak, gok pilïïmke ŋuan ben loi ëtok.
Ɣen cii runde pilïïm ciakɣic ben dɔr ke cii lɔ thɛɛr.
Aaye akutnhm ditic ye aflam ɣaac ku ye kek kang mät kɛne kɔcke eight Nielsen films ruɔnthok ëben.
Ɣaan ye këriec ëbɛn ca yuu lɔm - ku jalkɔk cakke bäi lɔm ayaddɛ - ba pilimke akutnhom de pilimke Asta Nielsen films bɛi n ɣaanke pinyenhom."
Në jur cɔl Russian popularity poll de runne 1911, yen Niesen aacii kuany kiye nyan cii nyiir ëben yecɔl world's top female movie star, ciɛn ne nyan cɔl Linda ku tɔ tuɛng nyan paan dɛn de Denish nhom cɔl Valdemar Psilander.
Niye runde 1921, yen Nielsen, cakka mɛn cene kampanidɛn cɔl film distribution company de Asta Films, cii ban tuɔl tëdde Svend Gade and Heinz Schallɣiic nyuthë rancɔl Hamlet.
Kayii lui kuɛrde authoritative filmography gɔlnë Filmarchiv Austria ɣiic neye runë 2010 akic yen pilïïmkan ban luɛlriin.
Aa lui pancɔl German de pilïïmke ɣiic agut bene pilïïm yekke loi nï ruɔlkang.
Yen tɛn Nielsen acii ben dung biya wal piliim nï kɔcnhïïm.
Cii kibii rɔt loi dɛtic, go Nielsen jal ni pan Germanyɣic yic ne runnë 1936.
Ake cii puɔk ni run 1919 wen cene Nielsen thiëëk yan de Swedish cɔlkë shipbuilder Freddy Windgårdh.
Acii ben kuɛŋ ni thiëëkdɛn cii ben riir run juiic gɔlnë 1923 agut runnë 1930 ɣiic.
Fred Astaire (cii Frederick Austerlitz dhiëëc; pɛɛi de dhiɛc pɛiniin 10, runde 1899 agutnë paaide dhetɛɛm pɛɛinion 22, runnë 1987) aye mony Amerika ye dhieer, actor, singer, choreographer, ku jɔlya lui kiye television presenter.
Aacii ni luɔn pilïïm ke 10 de Broadway ɣiic ku West End musicals, loi mazikake 31 kakke pilïïmɣiic, ŋuan ne television ɣiic, jɔlya numerous recordings de kaci kek loi.
Maanë nyan cɔl Astaire adhëëc ne pan US ɣiic tenoŋ lajin ëbɔ kuatde Lutheran German tëdde East Prussia ku jɔlyɛ Alsace.
Yen raan cɔl Fritz aye luɔi lɔkɔr tedde brewing trade ku lɛ tenoŋ Omaha, Nebraska, cene yen ben luɔɔi tedde luɔi cɔl the Storz Brewing Company.
Johanna aci guiir pilm biya cɔl "brother and sister act", cii ben juiic ni pancɔl vaudeville ɣiic ye thɛɛkui, yewɛtde miithkɛn kerou.
Kek cii banë gɔl piooc tëdde thukulde Alviene Master School ye këdde piocde Theatre kɛne Academy de Cultural Arts.
Aacii ke ben poc dhïeer, ni taan beneya jaam ku kët benya kɛt diɛt wɛt bene lui kɛɛr.
Ni thiic cene nyan Astaire thïïcthok, cɔl Ava Astaire McKenzie, aye raan Fred taunë ɣɔtnë noon biya ɣooi apath.
Ye kanɣic luɔnde wuɔndɛn acii konythin, ku fred kene Adele acii ben yuu luɔn ŋuɛnkɔu ku Orpheum Circuit tɔnë Midwestɣiic, Western ku jɔlya ni ɣankɔk tɔnë cities de US ɣiic.
Ne ruɔnë 1912, go Fred rɔt loi biya raan kanithade Epithapol.
Gɔlnë vaudeville dancer Aurelio Coccia, goki poc kiye cɔl tango, waltz, ku jɔlya dhïëkɔk cɔl ballroom dances cii loi bi ŋii raan cɔl Vernon ku jɔlya nyan cɔl Irene Castle.
Raan cii kon yuk aye cɔl George Gershwin, ye lui kiye raan diët tau cɔl song plugger tënoŋë Jerome H. Remick music publishing company, në runnë 1916.
kiye Showkɛn ciya lɔ, 1918, raan cɔl Heywood Broun acii gat: "Nï thɛɛi tokɣic acene dhïërpoth bentɔ, go raan cɔl Fred Astaire ben aɣɛɛr ku jɛɛm... Yen kene partnerde cɔl Adele Astaire, acii dïer ben cɔk kaac ye thɛɛithok."
Niye thaakanɣic, dïeerde nyan cɔl Astaire akɔr bii diëëde nyiir akacke wuɔrɣic.
Dïëërde Astaire acii yuu kiye dhïëër loc apɛi kedd kɔckɔk ɣiic.
Ni thiöök cene thiök ye aguïër cɔl Funny Face, go Astaires tëdde Hollywood ɣiic bene screen test loi (cii mar) tedde Paramount Pictures, ku kecïï rɔt loi yen Paramount akic ben piɛth bene pilïïm loi.
Thɔɔkde partnerdɛn acii Astaire ben jornhom lɛkin acii yen ben juak riel bi rɔt cuɔr.
Acii yen ban moc niin kor tedde MGM ni runde 1933 Hollywood ɣiic de kedde dier cɔl Dancing Lady.
Acii ben lɛɛk agentdɛ "aca luɛl dunne dɛŋ bɛr loi ye wɛtde 'team' idea, it's 'out!'
Ye partnershipdɛn, ku de choreography de Astaire ku jɔlya Hermes Pan, cii dieer cɔk pieth ni pilïïm de Hollywood film musicalɣiic.
Këdde dhɛtɛɛmic ye dhuŋuan ayaddɛ ye këde raan cɔlë Astaire këne mathïïkade Rogers musicals ye raan ŋic kiyenë piliim dɔɔm apoth de RKO; Acenë kɔc ben lɔ taan ye yenë thuur ëben studio ɣic ye thääkui.
Acii pit yene camera dɔm ku cii bidiyo cɔk ni thaathin korɣic apɛi.
Taan yene Astaire thur de dïëërde ɣiic acii kɔc cɔk kuany dïëërde apoth ku jɔlya yii choreography lui ayaddɛ.
Ku dɛŋ cii Astaire caakic anaŋɣiic kɔk ke dïëër, aye dhɔn ye luɛl go ya dïëërku bi diɛt kiɛt ayii lɔ ëtok ne dum piliimɣiic.
Luɛl raan alëbiya dïer kɔcnhiim yetok ne Astaire cii chaa kiye sock solo ye "raan lui yetok."
Aya thɔɔŋic ye Ginger Rogers aye.
Raan ciya pitkɔu ne ɣaan juiic.
Niye runne 1976 ɣiic, pande British cene jaam loi ku cii raan cɔl Sir Michael Parkinson acii Astaire thiic yeŋa ye raan yikke dïr ëok ni Parkinsonɣiic.
Cakka ni taan cene yen ŋiec lui apoth, Astaire akic gam bi luɔn dɛkɣic bi naŋ raan bikke ya lui yïïtok.
Niye thɛɛkëɣic ëben, Astaire acii rɔt ben ŋuom bi ka nhieerkek yecɔl choreographic collaborators naŋ kitɛuë.
Ake cii ben tɔnë aguïërde Broadway Melody of de runnë 1940, nëoŋo acikke yen ben lɛɛcnhom nï dhïer tënoŋ raan cɔl Cole Porter "Begin the Beguine "cuɔtic.
Yen cii ben dhiɛɛr kene Bing Crosby tedd Holiday Inn ɣiic (runnë 1942) ku nï can aciiya Blue Skies (runnë 1946).
Niye pilïïm dhiëër cikki loi cɔl "Puttin' On the Ritz", ye taan de dïëër ku bi diɛt kɛr acen yen benya tɔthin aretic.
Ye pilïïm tuɛng, cɔl You'll Never Get Rich (1941), acii yen ben wɛl niye Hayworth agut tedde stardomɣiic.
Aacii kɔc cii Kern de "I'm Old Fashioned," nëŋo acii benya luide cinke raan cɔl Jerome Robbins ye runnë 1983 paancɔl New York City go raan cɔl Ballet gɛm alɛɛc tenoŋë Astaire.
Yen Astaire acii choreograph de piliim kan loi yetok ku yen cii ben lɛɛc në modest box office ɣiic ki cenɣen yen lɛu.
The fantasy Yolanda ku jɔlya piliim cɔl the Thief (runnë 1945 ɣiic) cenke tɔthin piliim cɔl avant-garde surrealistic ballet.
Ni taan ye yen rɔt yuu kicii laau ku ye ŋɔɔth naan bi luɔnde korbïï luɔk, yen Astaire acii kɔc ben cɔk gai ne wɛt luɛl cii bïï bɛr lui pilïïm ye productiom de pilïïm cɔl film Blue Skies (ye runde 1946) bi bɛr loi.
Ke pilïïmkë kerou acik piirde Astaire bɛn wɛlic ni runnë 1950 ce ɣen luithin mazika kerouɣic.
Yen piliimde Three Liltle Words acii ben lui apath ne box officeɣiic ku piliimde Let's Dance acii wɛu ben loi.
Nï wɛt cen yen ya ɣaac wɛu juiic akic waath banë loi apoth.
Go tiŋdɛ cɔl Phyllis bɛn bɛɛc ku go thou ni tuɛnyde cancer de lung.
Yen raan cɔl Daddy Long Legs acii banë amath ni box officeɣiic.
Kekke dïï thuŋ, project daŋde Astaire - maziikadɛn de MGM, Silk Stockings (runnë 1957), neŋö acenɣɛn bɛn lui kenë Cyd Charisse ku ayaddɛ acii ben naŋ wɛu lëëk ni box officeɣic.
Yen Program tuɛng, ni runne 1958 ɣiic tɔ kenë raan cɔl Fred Astaire, cii kangke dhoŋuan ben yuk nïï mïöc moc kɔc cɔlë Emmy Awards, agute "ye raan cii ŋiɛc lui cɔlë Best Single Performance në këcɔl Apctor" ku "raan cïï koc wuɔr ëben ye ruɔnɣiic cɔl Most Outstanding Single Program of the Year."
Kuɛny cen kuany acii ben naŋ tɛɛr aretic wɛt ye kɔc ping diëër cɔl "acting" neŋo akic ke bɛn gam ye nyuɔ yen lui maziika.
Goki bidiyo tuɛng ben yuk (videotape), ku jɔlkë gɛr ni taan jööt yene lui thaa kakkë ku jɔlkë ayaddɛ acii ɣaan cikke wan ben mocɣiic kenë kacɔlkɛk kinescope footage.
Astaire acï bɛ̈n nhial në kë looi ke cie diɛ̈ɛ̈r në kä ye ɣoi yiic kaa diäk ku door ke bidiö gɔl në 1957 agut cï 1969.
Ran ye dier keke Astaire aye Petula Clark, cï bak kɛ̈ɛ̈r looi ke ye nyande.
Astaire acï ŋot ke lɔtueŋ bï yaa kɛ̈ɛ̈r agut cï 1970s.
Në door ë mɛ̈ɛ̈të wereek yiic de reu, ke naŋ run kaa thiërdhorou ku dhetem, acï diër amäth mɛtkë yic keke Kelly, yen diër den akër në kä ye ɣoi ke diër.
Në 1978, acï mat keke Helen Hayes në bidiö cï ɣoi apuɔth Paan cï Ye Nhom Luɔ̈ɔ̈ŋ Piny wën cï kek kɔc cï ŋuën cï röt thiaak themkë bïk pial tën tuaany dït.
Astaire acï ran mukthul në käke bï naŋ kë kɛ̈ɛ̈r tën yen në Galactica acän kë kɔɔr mïth-mïthke në kë ɣoi yic ku kɔc loi ye acï puɔ̈th miɛt në pɔth cï gam yeen bïk kë bï ɣoi looi bï leec thïn.
Ke thura de namba ë diɛ̈r ŋoot "Ɣɛɛn akaar ba yaa mony ye diɛ̈r" cï thöl në 1952 ke puɔny Belle de New York, aci tak lɔnadɛ̈ kek tän puɔth de Astaire yen rot luɔɔi thin ku luɔɔi de threadbare ake cï lui ku yeen ëbɛ̈n acï bɛɛrpiny.
Kë thuur keke kë cï thuur, loi-loi kaa reu aa thöŋ, leerpiny agut cï rgööŋ rilyic apɛi.
Aye diɛ̈ɛ̈r puɔth apɛi ye lac nyic cï Diɛ̈ɛ̈r de America Smooth cɔk bɔ̈ nhial apɛi de diɛ̈ɛ̈r ŋɛk keke mɔnyde ku looi kä puɔth apɛi bïn ke diɛ̈ɛ̈r de bidiö yic yaa teem mɛn puɔth.
Acï tïŋ diɛ̈ɛ̈r de Astaire atɔ̈u tën bïdiö juëc apɛi cï loi keke wala cïn kë kony ye de Pan.
Naa cɛk tɔ̈u, kën aye lac cɔk tɔ̈u tëtök tën ɣän puɔth apɛi ke door loike, wala "diɛ̈ɛ̈r cïn eaan ket".
Kë pïïr cï lɔ, acï gam, "Ɣɛn akaar kä juëc ke kek looi në rɔt."
Diɛ̈ɛ̈r gäkic aake loi keek në, "kë bï kɔc yaa nhiaar, "cït diɛ̈ɛ̈r de päny kɔ̈u në Thiɛ̈ŋ de Kɔc Bäny wala atïïp ke në Swing Time.
Alë bïk lui keke raan ye gut në thom (raan ye cak diɛt ye cɔl Hal Borne) ye jam cɔk lëu rot bï diɛ̈t cï gɔ̈t yaa cökpiny.
Ɣoi käke juir rot cï thöl, kɛ̈ɛ̈r yen ye yic abï lac lɔ, wëu ye tɔ̈u thïn.
Acïï bï cak la bï käke lɔ tïŋ... Aye lac tak ke cïï puɔth."
Michael Kidd, raan luui kek nëtöök tëde cökpiny de bïdïö në bidiö de 1953 ye cɔl Band Wagon, cï yök naadɛ̈ ke kën dieer yeen në rot në bï raan ye pɔ̈u riit yetök në diɛ̈ɛ̈r yic acie rɔm në Astaire.
Tɛ̈ɛ̈ukue të yen rot tiɛ̈ŋ thïn alë, ' "
Irving Berlin ee Astaire cɔk ye raan thöŋ keke röör kɔ̈k ye diɛt ke waaric—" ke puɔth apɛi ke cït Jolson, Crosby wala Sinatra, ke cïï puɔth acän rölde, ku të lɔ̈m ye yen dit gël apɛi.
Në nïn keen cen ke tiɛ̈m apɛi, Astaire acï nyuɔɔth në cök ke dit de kɔc ye gät diɛt cɔlke Cole Porter, Lorenz Hart ku Eric Maschwitz ku ŋot alɔtueŋ ke cooth kɔc ye gät diɛt puɔ̈th ëmɛɛn.
Në run de 1952, Astaire acï akököl de Astaire looi, ee kë nɔŋ diɛ̈t kaa ŋuan keke akutnhom ye ket töŋ muk Oscar Peterson.
Bogart acï jɔk bï luui në kä y nyuɔɔth ke Broadway, bï luɔɔide jɔɔk në thuur ye cɔk cath keke në Wɛ̈ɛ̈r Nhom (Up the River) (1930) këde Fox ku bïï ke ye luɔɔi de kony në run kɔ̈kë kaa dhiëc, në thɛɛr kɔ̈k ke ye luui tëde jiriɛɛm.
Käke Bogart yetök, Sam Spade (Tɔ̈u në Maltese Falcon) ku Phillip Marlowe (në 1946's The Big Sleep), acï bɛ̈n ë ke ya käk ye lac yök tën ayë bidiö ke jiriɛ̈ɛ̈m kɔ̈kë.
Ke thura de The Big Sleep cï bɛ̈n (1946, bidiö deen de reu në tök), acï werek ke däk looi tën tiŋ deen de diäk ku thiɛɛk Bacall.
Acï tɔ̈u tën käk këc lɔpiny ke kɛ̈ɛ̈r ye dhuɔ̈kic, kɛ̈ɛ̈r cie tɔ̈u tetök ke bäny de Tɔŋ Pinynhom de Rou në Tɔŋ dïït cï thɔ̈ɔ̈r de Caine (1954), yen kë dït puɔth ku cï nyic apɛi cï ye cɔk kuany ke ye Ran Puɔth ye Kɛ̈ɛ̈r Apɛi.
Rin "Bogart" aake bɔ̈ŋ tën rink ke kuan Dutch, "Bogaert".
Maud ee këde Episcopalian bɔ̈ bëi në kuan de English yic, ku yee kuan de cath de Mayflower de John Howland.
Acï Clifford McCarty gɔ̈t lɔnadɛ̈ ke Warner Bros. Akutnhom de raan ëbɛ̈n aci waar agiut cï Pɛɛi tök 23, 1900 "bï nyuɔɔth lɔnadɛ̈ keke raan dhiëth në köl de Dhiɛ̈ɛ̈th Yecu acïï bï cɔk ye ye luui në kä rac apɛi bï kek ya ɣoi në bidiö yic".
Acï Lauren Bacall gɔ̈t në buŋ de pïïrde yic lɔnadɛ̈ ke köl ë dhiɛ̈thë Bogart aye but ke loi në Köl de Dhiɛ̈ɛ̈th Yecu, ye lueel lɔnadɛ̈ ke ye cuɛ̈ɛ̈r në run de yee kölë.
Maud aye raan ye thuur në käke wëu cï piööc deen de thuur yök në New York ku France, nɔŋic kuɛ̈n keke James Abbott McNeill Whistler.
Aye wëu kaa $50,000 yök në ruɔ̈ɔ̈n në thök de luɔɔide– aye ke ye wëu juëc apɛi në yee thaar kënë, ku yee kë juëc apɛi në wëu yee monyde ke yök $20,000.
Anɔŋ nhiëër akäcke kaa rou: Frances ("Pat") ku Catherine Elizabeth ("Kay").
Ciɛ̈mthok, paanda, aye kën ye looi.
Acïk riɛl pɔ̈u yök tën kɔc ye gɔ̈k, tëde dɛ̈p rec, nhiɛ̈r de gɛ̈ɛ̈r rän wïïr, ku ye lac nhiëër në diäär puɔth apɛi tën wun.
Bogart acï lɔ në thukul de Phillips Academy, thukul yenë kɔc nin thïn cïnë ye gam thïn acän nyic kɔc ke paan den.
Käke juëc apɛi acï keek gaam; cït kë cï lueel në tök, acï cop në thukulic acän cï madir thukul (wɛ̈lɛ̈ ran mach piny thukul) cuat wɛ̈ɛ̈r de nyanceŋbiɔl në thukulic.
Acï rot yök yetök bë luui keke Coast Guard Temporary Reserve në 1944, ye wɛ̈ɛ̈r yɔ̈u de California tiit në rän wïïrde, ye cɔl Santana.
Në tök thokde acï teem në räca wën cïn thoŋ tɔ̈u aɣeer de rän wïïrde nyaai.
Ke waar gɔtɔr në Boston, ke ran cï mac nɔŋ cin abil aci Bogart thiëëc në tap.
Ne thaar lui ë Bogart yïlac në dïktor, piäär acï döŋ.
Acän be kɔɔc, acï puɔ̈l ëya."
Aciɛ̈ɛ̈ŋ ke acï dït ë ke wääc keke paan den në thɛɛr tɔ̈u yen keek në jecic, ku jɔɔk bï gät.
Bogart acï mäthden dhuɔ̈kpiny keke Bill Brady Jr. (cïnë wun mäth de tajir nyuɔɔth), ku yök maktɛp keke William A. Brady akutnhom de bidiö ye ayäm ke Pinynhom de Brady.
Acï diɛ̈r në kɔc nhïïm në pɛ̈i lik tueŋ cït ran dït ye ɣööt mac de Japan në pol de Drifting Alice 1921 (ye abak de jam looi ke cï riɔ̈ɔ̈c apɛi), ku tɔ̈u në käk juëc cï looi yiic.
Rɔ̈m cïn akäm në ye thaar kënë aye cɔk ye yic ëya dɛ̈t ke ye kën riäk thoŋ de Bogart, mɛ̈tkë keke Louise Brooks.
Bogart aman aciëŋde, yen diäär nhiaar thɛɛr apɛi cï bak de lɔuide jɔt, ye ke cɔɔl luɔɔi de "White Pants Willie"
Aci Menken lueel në puɔ̈k denic lɔnadɛ̈ ke Bogart ee luɔɔide riɛ̈u awär thiɛ̈ŋde, acï reec ku lɛ̈ɛ̈t lueel.
Ë tɛ̈ɛ̈n, aacï yök keke Spencer Tracy, ran kɛ̈ɛ̈r Broadway cï Bogart nhiaar guɔ̈p ku nhiɛɛr, ku bikë ë ke y mäth thiääk apɛi ku cïke mat në dëk.
Tracy acï wëu ke juëc yök, ku Bogart aye bɛ̈n në kä ye nyuɔɔth thäär.
Cielic në run kaa bɔɔt, ke röör kaa reu acïk them bïk Desperate Hours looi në tök.
Bogart acï rot dhuɔ̈k ciëën ku leer tueŋ në kaam de Hollywood keke New York gɔl në 1930 agut cï 1935, ke cïï beer luui në thaar bääric apɛi.
Naa cï Leslie Howard cɛk yaa ran nyic, New York Times acï Brooks Atkinson jääm guɔ̈p apɛi ye luel ke bidiö cï loi "puɔth apɛi ... Kɛ̈ɛ̈r cï Kiu apɛi de Western melodrama. Humphrey Bogart acï kë puɔth de luɔɔi pïïrde looi ke ye kɛ̈ɛ̈r."
Warner Bros. acï yith ke bidiö ɣɔɔc tën Petrified Forest në 1935.
Howard, nɔŋ yic de luɔɔi bidiö, aci lɛ̈k kɔc apuɛth lɔnadɛ̈ ke kɔɔr Bogart bï kɛ̈ɛ̈r keke yen.
Wën cïnë Warner Bros. ye tïŋ ke Howard kɔɔr bï raan dɛ̈t bɛ̈i, gokë gam ke puɔnykë Bogart.
Në kë cï lueel Gäkic, "Bogart kë yenë riɔ̈ɔ̈c në yeen acïn kë cï waan kɔɔr".
Alë bï naŋ kë tɔ̈u në röl diɛ̈ yic, wɛ̈lɛ̈/ka ye nyic rɛɛr kënë—kë ye ran ëbɛ̈n cɔk riɔ̈ɔ̈c.
Naa cï cak tiɛ̈m, ke Warner Bros. acïn kë kɔɔr bï nyic bï kä thɛɛr ke Bogart cɔk la nhial.
Bogart acï kee runkë luɔ̈ɔ̈i bï bidiö de pïïrde looi: maɣok, ran ye gum, gam mɛn ye kɔc cuɔɔth puɔ̈th në kë yee looi, apuɔth, akɔ̈c, ee rɔt yɔŋ yetök keke riɛ̈ɛ̈u.
Kɛ̈ɛ̈k den keke Warner Bros. në kë bï ran looi ke wëu athöŋ keke wëu ke ɣän ke luɔi de bidiö keke käk juëc cï looi ku kɔc këcë kek nyic apuɔth cït Bette Davis ku James Cagney.
Kë töŋ cïnë ye nyic apɛi ee thɛɛr ë ke tɔ̈u yen keke në Dead End yic në (1937, ke dhɛ̈n tënë Samuel Goldwyn), ke ye bäny de majirieemin ke looi Baby Face Nelson.
Në Black Legion (1937), bidiö de Graham Greene acï lueel ke ye "nyic käŋ ku puɔth apɛi, naa yee lui apuɛth", acï ran puɔth looi cï dɔm keke (ku riäk në) akutnhom de atek thok.
Kë yenë rac apɛi aye dek apɛi ku ɣɛn e loi bidiö diɛ̈."
Në Pɛɛi Bɛ̈t 21, 1938, Bogart acï bɛɛr thiɛ̈ɛ̈k në thiɛ̈ŋ diäk tënë nyan ye kɛ̈ɛ̈r cɔl Mayo Methot, tiŋ puɔth ke ye mäth apɛi ke cie nɔ̈k mɔ̈u ku nɔŋ tuaany de nhom ku ye gɔ̈th apɛi naa cï dek.
Aci ɣɔ̈nden yɔ̈th mac, ku gut moc ë thekin, ku guɛr cin thar ci kut.
Tän ye mäthken ye yök thin, Julius Epstein, "Thiɛ̈ŋ Bogart-Methot acit jɔ̈k de tɔŋ ye thɔɔr pan tok".
Methot tän cen Methot kɔc jɔt nhïïm a dhit riäkic, however, ku Bogart aci ben ŋuɔt ke dɛ̈k.
Wen yen ye tak ke actor, director ku studio aci yen luɔ̈i kë rac, go luel biy tënë ran ëbën.
Paul Muni, George Raft, Cagney ku Robinson ake ci jai bi ɣändit ke loi, go Bogart yiɛ̈k nyin ben pol ke ye ran rilic.
Aci luï apɔɔth ke Ida Lupino, go tiɛl rɔt jɔk tënë Mayo Methot.
Aye wël ke yi Plato, Pope, Ralph Waldo Emerson dac dɔm ku kä bak alip thäp nhoom ke Shakespeare, ku le rɔt gɔ̈t Harvard Law Review.
Ci tände kitap de Dashiell Hammett, aci kan täu ë pulp magazine Black Mask ë run 1929 ku ka ci tɔ̈u ke yic rou; ken rou aye Satan Met a Lady (1936), puɔny Bette Davis.
Huston aci Bogart ben guɔ gam ke ye Sam Spade
Film, ë cök Michael Curtiz ku wäl bei ë Hal Wallis, adeŋic Ingrid Bergman, Claude Rains, Sydney Greenstreet, Paul Henreid, Conrad Veidt, Peter Lorre ku Dooley Wilson.
Bogart ye deq muthuulya täk ben Rick Blaine tau ke ye ran pol cethereny, bi ya wët nyooth ciɛŋden ken mäth, adu ku kɔc ci matë yen.
Bogart aci kuany ke ye Best Actor ke ŋär tëdenë, läkïn aci Paul Lukas bi tiam ë tän cien ye lɔ lui ke ɣoi ë Rhine.
Bogart ke Methot ake ci lɔ United Service Organizations and War Bond tours ë run 1943 ku 1944, ku yeke cl cath ke lɔ Italy ku North Africa (agutë Casablanca).
Ɣɔn rɛ̈mke, Bacall adeŋ 19 ku Bogart 44; go cäk bi ya cɔl "menh."
Ɣok bë pɔ̈ɔ̈th dhil miet ëtök".
Ɛn rɔt ku kɔc käk, HarperCollins, New York, 2005.
E rɔt yök ke yen mitiit ku midɔ̈k de Bacall, go Bogart gäi ye luoi yie.
Ku, a deŋic kë cit käke dɔl ku kä yum kɔc pɔ̈ɔ̈th deŋic thot adiit ku thot lɔ piny ku ber lɔ nhial ye kɔc riɔ̈k pɔ̈ɔ̈th."
Jam, cit man kä bë rɔ̈t loi aye bäi Hawks, aci thiaŋ ke jam rɛɛc kä guop, ku Bogart ajëm bolithde cɔl Philip Marlowe nhom.
Thiëk amïït ke pɔ̈ɔ̈th, adeŋic agɔ̈th wët de wuɔ̈cden.
Cït tɛ̈n cenë ye lueel këlä në anyïköl ë pïïr de Bogart yic, cï gɔ̈t në raan cɔl Stefan Kanfer, aye "cinema cï looi nɔŋ awɛ̈ɛ̈c tɔ̈ thïn ku ka cïï piɛth ".
Cïn yic nhiɛ̈ɛ̈r ka miɛt ë puɔu ye nyuɔɔth në thökde, acïk kän bɛ̈n yök ke ye luɔɔi rilic apɛi.
Jamith Agee acï bɛ̈n gät këlä, "Raan cɔl Bogart acï luɔɔi path apɛi bɛ̈n looi në nyinde yic ... man cï piath apɛi awär käpuɔth ye kek looi wënthɛɛr. "
Raan cɔl Bogart acï bɛ̈n tuɔ̈l në cinimaai (films) ken ke akër, ye kek cɔl “Chain Lightning (1950)” ku “The Enforcer (1951)”.
Raan cɔl Santana acï cinimaai (films) karou bɛ̈n looi ke liu thïn: Cinima cɔl Baby Makes Three (1949) ku The Family Secret (1951).
Kɔc juëc ye cinimaai (films) looi, ku nyan ye catheet gɔ̈t cɔl Louise Brooks, acïk bɛ̈n yök ke luɔɔi kän athöŋ kenë luɔɔi wai la jik de raan cɔl Bogart.
Cathet nɔŋic anyïköl thöŋ kenë kë de raan cɔl Maltese Falcon, cï gɔ̈t ke ye cɔl “Beat the Devil” yenë ka ye cathet de akër de raan cɔl Bogart ku raan cɔl John Huston.
Nhiɛ̈ɛ̈r ë kaŋ yam tënë raan cɔl Huston, ku jɔl ya määth dïït deen naŋ run juɛ̈c (ku tiɛ̈m) tënë raan cɔl Bogart, ku luɔɔi cen luui ëya kenë Hepburn acï dukɛ̈ɛ̈r (actor) bɛ̈n cɔk jɛ̈l tënë Hollywood ku bï luɔɔi dɛ̈ rilic apɛi lɔ jɔɔk paan dɛ̈ peei de Belgian Congo.
Raan cɔl Bacall acï bï bɛ̈n në pɛ̈i kaŋuan, ku nyɛ̈ɛ̈ŋ mɛnh thiin deen koor paan de Los Angeles.
Acï juandiɛ̈ tääu të col në Africa."
Raan cɔl Hepburn (cie dek ë miääu) acï ye luɔɔi kän bɛ̈n yök ke rilic apɛi, ku cɔk yen cɔ thök guɔ̈p ku ye tuany dït apɛi dɔm në thɛɛr kɔ̈k yiic.
Na cɔk naŋ käjuëc rilic ye rot looi të yɔɔtë raan wei në riän wïïr yic ku bï yɔɔt në adhiääc yic, në wɛ̈ɛ̈r yic, në akuaak yic. Tiŋ ë bɛ̈ny de Apirika (African Queen) acï nhiɛ̈ɛ̈r ë nhiɛɛrë Bogart riän wïïr bɛ̈n tak apath; tëwën cenë Dhuk California, acï rain wïïr de tiim bɛ̈n ɣɔɔc man cï bɛ̈n muk agut cï bï thou.
Ɣɔn cenë Bogart tiɛ̈m, acï bɛ̈n lueel këlä: " Kän ee dhöl bääric apɛi jɔɔk në të ëgɔl yen rot thïn në Belgian Congo agut cï yemɛɛn.
Cït të yen rot luɔɔi thïn në kura de tennis yic, yïn awïc raan puɔth bï alɔŋ dɛ̈ kënë ya looi ka bï ya luui kenë yïn ago yïn cɔk lui apuɔth.
Na cɔk ŋoot ke muk akɛc de yen puɔ̈u në kë de ye luɔɔi kän, Ke ka cï bɛ̈n luui apuɔth në kɔc nhïïm tueeŋ, ku ka cï ariööp de Oscar bɛ̈n lööm ku këde acï bɛ̈n jaam yic apɛi në pɛɛi nïn 7, pendhorou (aköldït), 1954 ku wɛ̈t yam kän acï kek bɛ̈n gäär në athör de Time magazine yic ku toocë biyic.
Ee bɛ̈ny ŋuɛ̈ɛ̈n (director) ca nhiaar apɛi aguɔ ya luui ɣok yen ... athuɔ̈ɔ̈r käk aye akut ke abac.
Na cɔk akɛc de puɔ̈u dït thïn ëtɛ̈ɛ̈n, ku catheet acï bɛ̈n thök apath; cït të cenë ye lueel këlä në athör de New York Times yic, raan cɔl Bogart " acï bɛ̈n lueel ke ye raan nɔŋ nyïc puɔth apɛi ... ku yenë tëët puɔth cenë dukɛ̈ɛ̈r (actor) nyïc bɛ̈n määt ku yen ka cenë kɔc puɔ̈ɔ̈th bɛ̈n miɛt apɛi dïïtë në cathet path dɛɛi kek ".
Akïc puɔ̈u bɛ̈n miɛt tënë nyan cɔl Ava Gardner man yenë nyan ë thel nyïïr në kenhïïm tueeŋ në kɛ̈ɛ̈r yic; aacï puɔc puɔ̈k kenë mäthden cɔl Frank Sinatra man lui kenë akut de Rat Pack, ku yekënë acï raan cɔl Bogart bɛ̈n kɛɛc puɔ̈u në ye kuɔ̈c luɔɔideen kän.
Tëwën cenë Bacall kek yök ëke thiɔ̈kic ëtök, ke ka cï bɛ̈n ɣööc në käjuëc apɛi tënë monyde, ku kek kadiäk aacï bɛ̈n cath ëtök ɣɔn cïï kek thök ë luɔɔi de cathet.
Acï bɛ̈n tuɔ̈l ëyadɛ̈ në ajuiɛɛr yenë kɔc tuääk ye cɔl Jack Benny, ëcï tääu në telbïdhion nyin (në pɛɛi nïn 25, penthiɛ̈ɛ̈r, 1953).
Raan cɔl Stephan acï athör bɛ̈n gɔ̈t ku looi ajuiɛɛr path bï tïŋ në telbïdhion nyin në kë wunëde, të de Turner Classic Movies.
Paan de Santana, ke Bogart acï akut yam bɛ̈n cak ago catheet looi (ye cɔl Melville Goodwin, paan de U.S.A.) man cen kɛ̈ɛ̈r de bɛ̈ny bɛ̈n looi ku Bacall acï kɛ̈ɛ̈r bɛ̈n looi apath ku ka cï bɛ̈n nhiaar apɛi.
Akëc bɛ̈n jam në pialdeen de yen guöp ku ka cï akïm bɛ̈n lɔ neem në pɛɛi de nyeth (pɛɛi ë tök) 1956 tëwën cen Bacall ŋal.
Aacï reet guöp në pɛɛi de ɣɔ̈rbɛ̈kläi (pen thiäär ku tök) në 1956, ɣɔn cen tuany në Cancer.
Në yekɔ̈u, ke ka cï gɔ̈t wu "na nɔŋ këdun wïc, ke yï koth luɔɔu."
Ɣɔn cenë ye puɔ̈ɔ̈c kënë Stella Adler in ruön de 1940s, ke ka cï bɛ̈n yök ke ye raan töŋ de dukɛ̈ɛ̈r tueeŋ cï ajuiɛɛr ë kɛ̈ɛ̈r de Stanislavski system nyuɔɔth apath, cï ajuiɛɛr ë kɛ̈ɛ̈r de Stanislavski system nyuɔɔth apath, ago kɔc miɛ̈t puöth apɛi.
Acï kɔc bɛ̈n ya nyuɔ̈ɔ̈th apuɔth ku ka cï bɛ̈n ya luui në ajuiɛɛr de cult western One-Eyed Jacks, man ëye ajuiɛɛr cï juiir apath ku ka ye ɣaacwei në wëu, në thaa ɣɔn cen kɔn ya wïïk apɛi, jɔɔk në cathen de Mutiny on the Bounty (1962).
Acï bɛ̈n jai në ye ariööp kän në kë cenë ye lueel wu kɔc ke kuan de America aye kek rɔŋ ku ka ye kek kuɔ̈c guiir në Hollywood.
Cït të cenë ye lueel këlä në athöör de pinynhom de Guinness Book of World Records, Brando acï bɛ̈n riɔp në wëu kaa $3.7 million ($ million cï kek tääu nhïïm piny ke dollars) ku ajuɛ̈k de wëu kaa 11.75% në nïn kaa 13 ke luɔɔi de Superman.
Kɔc ke kuanden ake ye German, Dutch, English, ku Irish.
Raan cɔl Brando amuk ke bï ya aŋïc de Kërïthanooi.
Na yïn ya, ke ka ye dek apɛi ë määu ku ka ye lac bɛ̈i baai ke cï muɔ̈l apɛi në Chicago.
Brando acï wuurëde bɛ̈n maan guöp apɛi ku lueel këlä; " wɔ cï kek cäk në rin tök, ku ka cïn kë cï ɣɛn kɔn miɛ̈t puɔ̈u tënë yen.
Në ruön de 1930, ke kɔc ëke dhiëth Brando acï bɛ̈n jɔt paan cɔl Evanston, Illinois, ɣɔn cenë wuurë de lɔ Chicago në kë de luɔɔi, ku ka cï bɛ̈n däk në 1935 ke Brando nɔŋ run kaa 11.
Raan ye cɔl Brando man nɔŋ rin thi ëke cenëke yen cäk ke ye "Bud", man ëke gɛ̈më ke yen ke ye raan de rïnythi.
Në ruön de 2007 TCM biopic Brando: Në ayikööl yiic, ke mäthdeen ye cɔl George Englund acï kɛ̈ɛ̈r de Brando bɛ̈n tak apath ke ye raan ëye ɣɔ̈k ku akɔ̈ŋköör tɔ̈ në dom de paanden yic thɔ̈ɔ̈ŋ apath ke ye dhöl ben manëde cɔk cïï ber ya dek në miääu.
Nyan kënë de Brando acï bɛ̈n jäl në thukulic de kulia (college) paan de California ku bï lɔ pan abuun ye piööc në art në New York.
Brando acï bɛ̈n tiɛ̈m apɛi në kɛ̈ɛ̈ɛr de käŋ ku ka cï bɛ̈n tiɛ̈m ëyadɛ̈ në thukulic.
Kɔc juëc tɔ̈ ëtɛ̈ɛ̈n acïk ye kän bɛ̈n lɔc bïk nyaai, agut cï na cɔk naŋ kuɔɔny cïk yök tënnë mïth ke abuun (mïth ke thukul), ëke kän yo’kyo’k ke ye yaaŋ rilic apɛi.
Në tɛ̈n de athör cï bɛ̈ibei në ruön de 1988, ke Marlon Brando: Raan töŋ rɛɛc kän, acï nyan kënë de Brando ye cɔl Jocelyn bɛ̈n tak apuɔth, " man ëtɔ̈ në ajuiɛɛr de thukuul yiic ku ka cï ye ajuiɛɛr kän nhiaar apɛi … Acï bɛ̈n tak bï lɔ New York ku bï rot lɔ puɔ̈ɔ̈c ë kɛ̈ɛ̈r de käŋ në kë nhiɛɛr yen New Yolk ku bï rot lɔ puɔ̈ɔ̈c në kɛ̈ɛ̈r de käŋ në kë nhiɛɛr yen en apɛi, ago kän ya looi yetök.
Në thɛɛr cenke rëër kenë Roy Somlyo, man cï gäm ariööp de Emmy në door yiic kaaŋuan.
Ŋiɛ̈c luɔɔi de Brando acï bɛ̈n lac tïŋ.
Cït man cenë ye lueel këlä në Dustin Hoffman në piööcdeen de aliiric, Brando ee lac jam kek röör tɔ̈ në kamara nyin ku kɔc keen ye kɛ̈ɛ̈r kenë yen në kë de ajuiɛɛrdeen bïk looi në yom thibit ku yom läät, të cenë Bɛ̈ny ŋuɛ̈ɛ̈n ye kek nyuɔ̈ɔ̈th ye lueel këlä, lak tueŋ.
Kuɔ̈c luɔɔide acï yen bɛ̈n cɔk cop ë wei në thukul yam de kɛ̈ɛ̈r në Sayville, ku ka cï bɛ̈n piac lɔ yök ke cï kɛ̈ɛ̈r thiin kor looi të dɛ̈t peei.
Acïï luɔɔi de mëtuc bɛ̈n looi ëyadɛ̈ tënë luɔɔideen de Jean Anouilh's Antigone në ye ruɔ̈ɔ̈n töŋdeen kënë yic.
Raan cɔl Bankhead acï bɛ̈n jai në luɔɔi de Blanche Dubois në cathen de Streetcar cɔl Desire, ëcïï Williams gät yen, ago catheer bɛɛr caath në kaam de ruön de 1946–1947.
Wilson acï duciɛ̈ŋ de Brando bɛ̈n ŋiɛ̈c tïŋ, ku ka cï puɔ̈u bɛ̈n kɛc tënë Brando ɣɔn cen jiɛɛm piny ke pɛɛi ye nïn 28, pɛɛi de Ɣɔ̈rbɛ̈kläi (pen thiäär ku tök), 1946, liɛ̈më thök. "
Aaye këpath apɛi, " raan ëlui ëtɛ̈ɛ̈n acï ye kän bɛ̈n tak."
Kɔc kɔ̈k akëc bɛ̈n ŋiɛ̈c jam, ku na yïn ya.
Ke ka cenë luɔɔide bɛ̈n ŋiɛ̈c ya tïŋ në ɣän ëke cen kek ya ɣäth thïn, ku kë cïï mäthke bɛ̈n tak apath aye luɔɔi path ëye looi. "
Brando acï kɛcdeen de yen puɔ̈u bɛ̈n nyuɔɔth në luɔɔi cï kuɔ̈c looi yic.
Tëwën cen wiik juëc thöl në cäär nhom, ke kaa cï bɛ̈n cop në Boston, ku yenë thaa wïc bïï Bankhead yen cop.
Acïï Pierpont bɛ̈n gɔ̈t ke John Garfield aye raan tueeŋ cï nhiaar bï ye luɔɔi kän kɔn looi, ku "ka cï käjuëc cïk kek lëu në luɔɔi bɛ̈n lueel."
Acï duciɛ̈ŋ de Stanley bɛ̈n nyuɔɔth ke ye raan de rïnythi kec puɔ̈u apɛi ku ka cie rot ye looi cï raan ŋuän … Ciɛɛŋ yam de Brando acï rot bɛ̈n looi ku ka cï bɛ̈n kueen ke ye ciɛɛŋ path wär ciɛɛŋ de raan ëbɛ̈n. "
Acï bɛ̈n lueel këla, " alɛ̈th acï kek bɛ̈n miɛɛt nhial ku raan cï bɛ̈n pol në kɔc nhïïm ee mɛnh de abïït, ku ka pol kek ɣɛn. "
Luɔɔi tueeŋ ëcïï Brando kɔn puɔɔl aye luɔɔi de monydïït cï ruai (1950).
Cï luɛɛl de Brando, tän de ye cathen kän acï luɔɔide bɛ̈n cɔk geer tënë 4-F ku tɛ̈ɛ̈uë tënë 1-A. Aacï reet nhiɔl ku ëkän aye yen tiaam apɛi agut cï bï nyaai në luɔɔi de cinema yic.
Në thöŋ de käŋ, ke akïm aaŋic akïm dɛ̈t peei ye math de Brando.
Ëluɔɔi kän aye yök ke ye kɛ̈ɛ̈r path ye Brando looi apath.
Ë cinima kän aajuiir raan cɔl Elia Kazan ku ka cï raan cɔl Anthony Quinn mat thïn ëya.
Në thɛɛr cïï ɣok rëër ëtök, ku ka ca bɛ̈n deet man cen puɔ̈u kɛc tënë ɣa, ku na caal buk lɔ dek ëtök, ëkee jai ka bï gam amääth.
Na wën cï kë wïc yök, ke Kazan akëc bɛ̈n lɛ̈k Quinn man cen en thɛl nhom wei.
Raan cɔl Gielgud acï puɔ̈u bɛ̈n miɛt apɛi ku gɛ̈m Brando luɔɔi tënë Hammersmith Theatre, ku ka cï luɔi kän bɛ̈n rɛɛc.
Ëkän acït athïn ɣɔ̈ɔ̈r thok yenë mac dëp apɛi – ke mac kän acï bɛ̈n cop në cinema nyin.
Në dhɔ̈l kedhiɛ yiic, Brando aacï puɔ̈u kɛc në kë cïï raan ŋuɛ̈ɛ̈n deen nhiɛɛr luɔ̈i yen, ku ka cï bɛ̈n ŋoot ke lui kenë yen në ajuiɛɛr de Waterfront. "
Akutnhïïm ye macïrcir looi ake ye jam në luɔɔiden, Ëkän acï macïrcïr juëc bɛ̈n cɔk lɔ ɣɔɔk thiin koor.
Tëwën cenë yen gäm luɔɔi, Brando — man ŋoot ke muk wɛ̈t cïï Kazan lɛ̈k HUAC në yenhom — acï bɛ̈n kɔ̈ɔ̈c ku baŋ ajuiɛɛr de Terry Malloy acï diɛ̈ lɛɛr tënë Frank Sinatra.
Brando acï ariööp de Oscar bɛ̈n lööm në luɔɔi path deen cï looi de Irish-American cɔl stevedore Terry Malloy në ajuiɛɛr de Waterfront yic.
Në pɛɛi nïn 29, pɛɛi de aköldït (pendhorou), ke ajiɛ̈ɛ̈m de New York Times A. H. Weiler acï cathen kän bɛ̈n leec apɛi, cɔɔl ke ye " cathen ril apɛi, ye kɔc miɛ̈t puɔ̈ɔ̈th, ku nɔŋ yic käjuëc cï kek ŋiɛ̈c tak në kɔc cï piɛ̈c apɛi. "
Acï kɛ̈ɛ̈r de raan cɔl Napoleon bɛ̈n looi në 1954 në cathen de Désirée yic.
Brando akëc bɛ̈n riɛ̈u në Bɛ̈ny ŋuɛ̈ɛ̈n cɔl Henry Koster.
Määth ku ciɛɛŋ de Brando kenë costar Frank Sinatra aacïï path ëyadɛ̈. Ku Stefan Kanfer adaai në kek: "Röör käk kaarou aake ye wuɔ̈ɔ̈c në röt: Marlon aye guik në luɔɔi bï ya dhuɔ̈kic; ku Frank aye jai në luɔɔi gɛ̈ɛ̈k bï ya looi."
Frank Sinatra acï Brando bɛ̈n cɔl " ke ye dukɛ̈r ŋic kɛ̈ɛ̈r apath ", ku yöök ke ye raan ye " jiɛɛm piny"
Pauline Kael acï puɔ̈u bɛ̈n miɛt apɛi në ye cathen kän, ku ka cï bɛ̈n tïŋ ke "Marlon Brando acï rot cɔk nɛ̈k cɔk ku bï kɛ̈ɛ̈r de pixie interpreter Sakini, ku ka cï bɛ̈n tïŋ ke nhiaar ye luɔɔi kän — cï jam në röl de miɔ̈ɔ̈l, loi luɔɔi ke naŋ riɛl de remthi, ye guŋ ke wel yenhom tueŋ, ke ye cath në cänh ye kɔc liääp nhïïm.
Newsweek acï ye cathen kän bɛ̈n yök ke ye " anyïköl de amat de twain", ku ka cï bɛ̈n ya tiɛ̈m de mäktap.
Cinima kän acï bɛ̈n ya tiam ku gɛ̈më ariööp në door yiic kaaŋuan.
Në këriëëc yic ëbën, ke Brando acï puɔ̈u bɛ̈n kɛc apɛi në kë cen thou, Petero Manso acï anyïköl de A&E bɛ̈n kueen, "yen ee raan töŋ cï yen bɛ̈n cɔk gam cï mɛn ë cïn yen raan dɛ̈t ëtɔ̈, në thon ë maa de cök, aye yök ke Marlon akëc bɛ̈n ya kɔ̈ɔ̈c në tïït ë nyin."
Köör thiin kor ëya acï bɛ̈n käär në cinema de Brando kenë mäthke ku raan cɔl rival Montgomery Clift (agut cï na kënkë cinema mat nëtök).
Brando acï bɛ̈n ŋäär tueŋ në kɛ̈ɛ̈r de Rio, ku Karl Malden acï luɔɔi de monyde bɛ̈n puɔɔl "wun ë" Longworth.
Kuɔ̈c luɔɔi de Brando ke ye raan ë cinimaai looi (editor), ayen käŋ gɔ̈ɔ̈u.
Në ye thaa kënë, ɣɛn e cï puɔ̈u dhäär në ye luɔɔi kän ku ɣɛn cï bɛ̈n jäl. "
Brando acï käjuëc bɛ̈n maan tënë akut ye cinimaai looi ku cinema dɛ̈t peei këc gɔl në luɔɔi, wɛ̈t kän acïï Metro-Goldwyn-Mayer bɛ̈n lueel tënë Mutiny on the Bounty, man ë loi në Tahiti.
Raan ŋuɛ̈ɛ̈n ë loi cathen de Mutiny ye cɔlë Lewis Milestone acï bɛ̈n lueel ke bäny kedhiɛ " aacïn käpuɔ̈th bïk ya yök të cï kek luɔɔi kän gäm dukɛ̈ɛ̈r kuc luɔɔi apath, ye lac ŋeeny, acïï yekän bï ya lëu në luɔɔi. "
Cinima ye cɔl The Ugly American (1963) yenëka ye cinema tueeŋ.
Cinimaai kedhiɛ cï kek looi në Brando në ye thaa kän, agut cï Bedtime Story (1964), The Appaloosa (1966), A Countess from Hong Kong (1967) ku jɔl ya The Night of the Following Day (1969), acï bɛ̈n piath ku ka cï wëu juëc bɛ̈n gäm kek.
Brando acï bɛ̈n luui ëya në cinema de dulum cɔl Morituri në 1965; ku, ye käk akëc bɛ̈n nhiaar në kɔc juëc.
Raan cɔl Cany acï kɔc juëc bɛ̈n lɔ̈ŋ apɛi; në cinema cï looi në 1968 ye jam në kä ke guɛ̈ɛ̈c ku ee juiir raan cɔl Christian Marquand ku ye jam apɛi në athöör cï gɔ̈t në 1958 në raan cɔl Terry Southern, ku cinema kän acï bɛ̈n yök ke piööc anyïkööl ke guɛ̈ɛ̈c në bɛ̈n de kɔc keen riliic cɔl kek Candy, played në Ewa Aulin.
Në pen de akɔ̈nydït (pɛndiäk) 1966 ke wɛ̈t de Atlantic, ke ka cïï Pauline Kael bɛ̈n gɔ̈t ke nïnkeen ëke cen kek ya jai në luɔɔi, ke Brando "acie mat kenë kɔc në kë nyic yen en ke ye abac; aye raan naŋ këpath ye kek luɔ̈i remthi në kë cenë gam nel käk ke abac ", ku në yemɛɛn, ke Brando ku kɔc kɔ̈k cït yen "acï ya kɔc kuc käŋ apɛi ye kɔc kɔ̈k yɔŋ në jäŋ nyin"
Ɣan aye kɔc guiɛ̈ɛ̈r wël apath në kä kek ya gɔ̈t, ku ɣɛn aye lac tiaam ku kän acï kɔc kɔ̈k bɛ̈n ya kɛɛc puɔ̈ɔ̈th"
Cinima kän acenë wël juëc bɛ̈n lueel në kë de.
Brando acï chapta kän ëbɛ̈n bɛ̈n gɔ̈t ke tɛk yen cinema kän, ku luɛɛl këlä, raan Gillo Pontecorvo, aye dukɛ̈ɛ̈r puɔth apɛi cï lui kek thiääk kenë Kazan ku Bernardo Bertolucci.
Në ruön de 1971, Ke Michael Winner acï yen bɛ̈n ya nyuɔ̈ɔ̈th në cinema de tɔŋ cɔl Nightcomers kenë Stephanie Beacham, Thora Hird, Harry Andrews ku Anna Palk.
Acï Brando bɛ̈n lueel ke ye raan path cï tiɛ̈m ku cï gäm ariööp në ruön de 1972 tënë Ne w York Film.)
Brando aalui ëyadɛ̈ kek raan nyin tök cɔl Jackɛ cie luui kek yen, man ye luɔɔi cï bɛ̈n rac apɛi ku akëc wëu bɛ̈n yök apath ɣɔn cenë ye lony në 1961.
Raan cɔl Coppola acï Brando bɛ̈n jɔ̈ɔ̈ny bï bïdïyo looi "ku bï kɔn " them, man cïï Brando kɔn looi në door dɛ̈ peei (acï kurat ka alɛ̈th bɛ̈n nyuɔɔth ku ben duiɛ̈ŋ kän nyuɔɔth).
Brando acï rot gäm luɔɔi dït apɛi, man cï lueel në athördeen cï gɔ̈t yic " ku ka cïn kɛ̈ɛ̈r de Italian ëcï kɔn looi wëenthɛɛr, ku ka kuɔ̈c man ba looi apath. "
Brando acï bɛ̈n riɔp në wëu lik apɛi ke $50,000, ku në luɔɔide yic, ke ka cï bɛ̈n ya juak në ciin ŋuän amääth. Ciin de 1% acï bɛ̈n ya juak në wëu kaa $10 million në wëu kaa $10 million wïc kek. Ku ciin de 5% në wëu cï $60 million dööt.
Në thiɛ̈c ë thok cï luɔ̈I yen në ruön de 1994 lëu bäk yök në wɛbthait de kä cïï thukul kek looi wënthɛɛr, Raan cɔl Coppola acï bɛ̈n ŋoot ke jam këlä, " cinema cɔl Godfather yenëka këc leec apɛi ɣɔn looi ɣok yen.
Akëc tɛ̈n ëluɔɔi ɣɛn yen bɛ̈n nhiaar apɛi.
Në thiɛ̈c ë thok cï luɔ̈i yen në ruön de 2010 kenë Larry King, man cï nyuɔɔth në telbidhion nyin, Al Pacino acï bɛ̈n jam në kuɔɔny cïï Brando gäm yen man cï yen cɔk loi kɛ̈ɛ̈r de Michael Corleone në cinema yic — agut cï të wïc benë Coppola yen cop.
Acï talaja bɛ̈n kuem në kë cen abïny de miääu bɛ̈n nyuɔɔth nhial ënɔŋ kɔc." '
Caan acï bɛ̈n juak thïn, Brando acï riɔ̈ɔ̈c apɛi në akäl tueŋ ɣɔn yök ɣok yen.'"
Ëyadɛ̈, në kë de bääny dïït ëtɔ̈ kek yen, aaya yök ke bï yen miɛ̈t puɔ̈u ba pol kek yen ke ye jöt, ku cïï thöŋ kek Al Capone, ye kɔc lac nɔ̈k në kura de baseball bats.".
Acïn jɔ̈k path ëcenë ye ya gɔl.
Acï bɛ̈n jai bï lɔ të de yai, ku tooc raan de America ye akuma jääm guöp cɔl Sacheen Littlefeather, man ëceŋ alɛ̈th ke kedhiɛ, ku guiir wël cïï Brando kek lueel, cït të cen kek luɛɛl thïn, ku thööŋ kän kenë cinema de kɔc ke kuan de America në akut de Hollywood ku telbidhion.
Cït man de athöör wään ciɛ̈ɛ̈n, ke Brando acï bɛ̈n jai në aber ke cinema määt yiic; ku na yïn ya, ke ka cï aber kedhiɛ bɛ̈n gɔ̈t në athör yic ku tooc kek të benë kek lac ya tïŋ, man cï raan cɔl Bertolucci bɛ̈n tääu në kërac yic ku cïï athuɔ̈ɔ̈r ye bɛɛr muk apath në yenhom.
Ëluɔɔi kän acï yen bɛ̈n gäm wëu kaa $3 million.
Acïï Pauline Kael, bɛ̈n gɔ̈t në athöör de The New Yorker, " tiɛ̈m de ye cinema kän acï bɛ̈n në yemɛɛn.
Në ruön de 1973, Ke Brando acï puɔ̈u bɛ̈n kɛc apɛi në kë de thuɔɔu de mäthdeen cɔl Wally Cox.
Man ë liu në thaa tueeŋ de cinema, Clayton abɔ̈ thïn në akɔ̈ŋköör kɔ̈u, man ëceŋ alɛ̈th ku nak.
Penn, man ëyen gam në kɔc kɛ̈ɛ̈r abï ya ceŋ në alɛ̈th wïk kë kek, cï Marlon bɛ̈n tääu dhölic."
Në ruön de 1978, ke Brando acï baŋ de thoŋ ë liŋëlith de Raoni bɛ̈n guiir apath, man ëye cinema guiir anyïköl de French-Belgian ku ëlooi raan cɔl Jean-Pierre Dutilleux kenë Luiz Carlos Saldanha ku guiir pïïr de Raoni Metuktire ku jɔl ya kä thiääk kenë pïïr de kuan de Indian rɛ̈ɛ̈r alɔŋ north central Brazil.
Në ruön de 1979, ke ka cï bɛ̈n tuɔ̈l në telbidhion nyin ku nyooth anyïkööl ke Roots: Në door dɛ̈t kënë yic, ke ka cï luɔɔi de George Lincoln Rockwell bɛ̈n nyuɔɔth; acï ariööp bɛ̈n lööm në kë de Primetime Emmy Award cen kuɔɔny de kɛ̈ɛ̈r looi apath në cinimaai yiic.
Brando acï bɛ̈n riɔp në wëu kaa $1 million në wiik kaadiäk.
Në anyïköl cï guiir yic, Raan cɔl Coppola acï bɛ̈n jam në gäi ëcen gäi në kë cïï raan cuɛɛi cɔl Brando bï bɛ̈n tënë kek, ku ye yök ke cï puɔ̈u jɔt ku bï luɔɔi de Kurtz ya thɔ̈ɔ̈ŋ apath, man ëtɔ̈ ke koor guɔ̈p në anyïköl adööcde yic, ke ye mony cï rot tääu në këriɛ̈ɛ̈c yic ëbɛ̈n.
Na yïn ya, Ke ka cï bɛɛr lɔ dhukciɛ̈ɛ̈n në cinema cɔl A Dry White Season, ke cï thɔ̈ɔ̈ŋ kenë athör de André Brink's 1979 ye jam apɛi në yaaŋ de raan col.
Brando acï bɛ̈n leec apɛi në luɔɔi path deen cï ya looi, cenë yen bɛ̈n gäm ariööp de kuɔny ë kɛ̈ɛ̈r cï looi ku baŋ de kɛ̈ɛ̈r ë cinema de Tokyo.
Kɔc juëc aacï Brando bɛ̈n leec apɛi në luɔɔi pathdeen cï looi cen Sabatini käär ku kän acï bɛ̈n ŋic. "kɛ̈ɛ̈r de tuɛ̈ɛ̈k cïï Marlon Brando bɛ̈n looi acï kɔc kor ke screwball comedy bɛ̈n cɔk lueel röt biyic në tän de cinema yic, cɔl."
The Island de Dr. Moreau cïï dugɛ̈ɛ̈r cɔl Ron Hutchinson bɛ̈n guiir cï tak në athöör de Clinging to the Iceberg: Writing for a Living on the Stage ku tënë Hollywood (2017), ku Brando acï luɔɔi de cinema bɛ̈n riɔ̈ɔ̈k apɛi në kë cen bɛ̈n jai bï mat kenë kɔc lui kek yen.
Kän yenë ka ye luɔɔideen ciɛ̈ɛ̈n ku yenë luɔɔide ëya ke ye dukɛ̈ɛ̈r tik.
Mɛnh de dukɛ̈ɛ̈r, cɔl Miko yenka ye apuruk ye Jackson tiit ku ye yen kuɔny në run juëc yiic, ku ka ye math de raan ye kët. "
Wun acie wëëi apath në nïnkeen ke akër yiic, ku ka ye wëëi në adiit në nïn juäc yiic.
Michael acï wun bɛ̈n gäm riän thiin nɔŋic akup de liir ago ya cath apath ku bï rot cɔk lääu.
Aa tuany ëya në diabetes ku liver cancer.
Aber töŋ ëcï gɔ̈ɔ̈r acï bɛ̈n mat thïn në mëën de akër yic ke ye kë benë dukɛ̈ɛ̈r lɛcnhom.
Acïï raan këc puɔ̈u miɛt cɔl Brando bɛ̈n lɛ̈k Malden në kë yen wïïk apɛi.
Në thaa ɣɔn ŋoot yen ke këc thou, ke ka cï jai akut nɔŋic aliir de wëëi bï tääu në yepuɔ̈u, man yenë kuer töŋ cï lueel ke ben pïïr amääth.
Në ruön de 1976, ke ka cï bɛ̈n guiɛ̈ɛ̈r raan ye wël guiɛɛr biyic, " tɔ̈c de röör kepɛ̈c aee rot lac looi, ku ka cie kë yam.
Anɔŋ käjuëc ke nhiɛ̈ɛ̈r cï kek bɛ̈n lueel, agut cï na cɔk tɔ̈ ke këc thiɛ̈ŋde lueel, ke diäär, ka mïthke guiir në athöör de yic.
Brando acï bɛ̈n rɔ̈mpiny kek dukɛ̈ɛ̈r cɔl Rita Moreno në ruön de 1954, ku jɔkë nhiɛ̈ɛ̈r.
Në run kɔ̈k tëwën cï kek däk në thiɛ̈ŋden yic, Ke Moreno acï nhiɛ̈ɛ̈rde bɛ̈n nyuɔɔth në cinema cɔl The Night of the Following Day.
Aye luel ke ye nyan de paan cɔl Welsh në kuan de Irish yic, cɔl William O'Callaghan, man cï käjuëc mac tënë Indian State railways.
Brando ku Kashfi ake cï mɛnh cɔl Christian Brando dhiëëth në pɛɛi nïn 11, pɛɛi de akɔ̈nydït (pɛndiäk) në 1958; ku na ye ruön de 1959, ke ka cï bɛ̈n däk.
Aake nɔŋ mïth kaarou cïk kek dhiëëth ëtök: Cɔl Miko Castaneda Brando (ë dhiëth në 1961) ku Rebecca Brando (ë dhiëth në 1966).
Në kë ëyenë raan cɔl Teriipaia jam në thoŋ ë French, Brando acï bɛ̈n ya guɛl apath në thoŋ ë French ku ka cï bɛ̈n ya thiëc thok në telbidhion nyin.
Brando ku Teriipaia acï bɛ̈n däk në pɛɛi de aköldït (pɛndhorou) në 1972.
Brando aaruääi kek nyan luui ɣönden, cɔl Maria Cristina Ruiz, man ënaŋ kek mïth kaadiäk. Ninna Priscilla Brando (ë dhiëth në pɛɛi nïn 13, pɛɛi de Aduöŋ/pendhiëc, 1989), Myles Jonathan Brando (ë dhiëth në pɛɛi nïn 16, pɛɛi de nyeth/pentök, 1992), and Timothy Gahan Brando (ë dhiëth në pɛɛi nïn 6, pɛɛi de nyeth/pentök, 1994).
Mïth ke mïthke ëyadɛ̈ aake ye yïï Prudence Brando ku Shane Brando, man ye mïth ke Miko C. Brando; Ku mïth ke Rebecca Brando; ku mïth kɔ̈k kaadiäk ke Teihotu Brando ku jɔl ya mïth kɔ̈k.
Ducëŋde në thaa ɣɔn looi cinema de Mutiny on the Bounty (1962) acï ducëŋde bɛ̈n nyuɔɔth ke ye raan nɔŋ kë dhal yen.
Galella acï Brando kuanycök, man ëcath kenë cɔl Dick Cavett ëloi ajuiɛɛr kän, të ɣɔn cen cinema de Dick Cavett thöl në luɔɔi në pänydïït de New York.
Luɔɔi de cinema cɔl Mutiny on the Bounty acï luɔɔi de Brando bɛ̈n riɔ̈ɔ̈k në pïïrde yic ëbɛ̈n, në kë cen Tahiti ku kɔc ken bɛ̈n nhiaar apɛi.
Në ruön de 1983, ke tuurdït apɛi acï bɛ̈i juëc bɛ̈n riöök agut cï mataam.
Acï bɛ̈n gɔ̈t rin ke ye Martin Brandeaux në rin cïï akut de Federal Communications Commission (FCC) kek gɔ̈ɔ̈r, ago rot tiit.
Acï bɛ̈n ya juar në wëu benë bɛ̈ny cɔl John F. Kennedy kɔ̈ɔ̈c në cuɛ̈t ë bääny yic.
Në thɛɛr ke rut yiic në 1967, ke Brando abï paan cɔl Helsinki, Finland bɛ̈n neem në aguiɛɛr cï guiir në UNICEF tënë Helsinki City Theatre.
Acï bɛ̈n jam ke ye raan nhiaar lööŋ ke mïth ku looi aguiɛɛr benë bɛ̈i niɔp ya kony.
Aca bɛ̈n wic ba ya cath në bɛ̈I juëc yiic ku ba yaaŋ ye luɔ̈I kɔc col lɔ deet; ye käk yïndë kek gum keek, " Brando acï kee wëlkë bɛ̈n lueel në telbidhion nyin në aguiɛɛr de ABC yic cï cäk ke cɔl Joey Bishop Show.
Ee kueer töŋ cen kɔc wɛɛi puɔ̈ɔ̈th apɛi kɛ̈n kɔn tïŋ wënthɛɛr, ku yen kän ee kë thiekic apɛi tënë ɣɛn. "
Në ruön de 1964 ke Brando acï bɛ̈n mac në kë de ajuiɛɛr de "mäi-ë-rec" man ëcï juiir ke benë lööŋ ke kɔc ye rec maai paan de America ya juiir tënë Puget Sound.
Brando akëc kuɔɔnyde bɛ̈n bɛɛr ya gäm akutnhom në këden ye tak ke ben luɔɔide juak, kë cï kueen në athöör de Panther pamphlet acï raan cɔl Eldridge Cleaver bɛ̈n nyuɔɔth ke ye raan ye tɔŋ looi, "në kë de nyiɛɛi de bääny."
Raan cɔl Sacheen Littlefeather acï kɔ̈ɔ̈c në nyinde yic në aguiɛɛr kän yic.
Aguiɛɛr kënë acï lac bɛ̈n ya nhiaar në kɔc ke US ku ya wël ye kek tɛk në pinynhom ëbɛ̈n.
Aye raan töŋ ye akuma jääm guöp në kë yen kɔc tek yiic në kaam de raan col ku raan ɣer.
Acï gɔ̈t rin në American Film Institute ke ye mony tɔ̈ në nyin de ŋuan yic man cenë cinema de looi të ɣɔn cenë ruön de 1950 thök ku të ɣɔn ŋoot yen (acï rot looi në ruön de 1950).
Cï bɛ̈n bɛɛr bɛ̈ibei në pɛɛi nïn 13, pɛɛi de Bildït/penbɛ̈t, në 2009. Athör cï gɔ̈t në Encyclopedia Britannica acï yen bɛ̈n kiɛ̈ɛ̈t ke ye raan " nhiɛɛrë luɔɔide apɛi në kɔc ke kɛ̈ɛ̈r yiic kedhiɛ, cï jɛ̈i ëcenë ye ya jäi bɛ̈n lueel ke ye luɔɔi path apuɔth në piööc de classical dramatic training yic.
Aye raan ëpuɔc rot geer në ciɛɛŋ rɛɛc den ëtɔ̈ kenë yen ke ye bɛ̈ny de thaluuk ku cï lööŋ juëc wuɔ̈ɔ̈c.
Luɔɔi cen kɛ̈ɛ̈r de bɛ̈ny de thaluuk cɔl Johnny Strabler bɛ̈n ya looi në cinema cɔl The Wild One acï bɛ̈n ya kë nhiɛɛr raan ëbɛ̈n. ku ka cï yekënë bɛ̈n nyuɔɔth ke raan ye wël rɛɛc ku ye raan ëcak ciɛ̈ŋ de alɛ̈th path, cït man de Perfecto style motorcycle jacket, ajɔt cï röŋ nhom, jeans ku jɔl ya Marayat.
Ku "ɣɛn cï bɛ̈n ya raan mɛ̈ɛ̈n " në cinema töŋ de Waterfront yic, cï tän cenë ye lueel këlä në athöör de Brooklyn Boomer yic, Martin H. Levinson, ee "baŋ töŋ path nhiɛɛr raan ëbɛ̈n tënë ciɛɛŋ de kuɛɛt cï puɔ̈c ke America."
Awïc ba ya cɔk gamkë man wïc bï yïn thou … Awic ba thaa töŋ cïn käpuɔth ya looi në pïïrdu yic ëbɛ̈n ya kuɛ̈nybei. "
Aya yök ke bï ya rac apɛi tënë mïth nɔŋ thɛɛr ye lac thök. Në ruön de 1999, ke American Film Institute aacï yen bɛ̈n tääu në nyin de bɛ̈t yic në röör juëc ye kɛ̈ɛ̈r looi tënë Hollywood.
Acï run juɛ̈c bɛ̈n thöl në vaudeville ke ye raan ë diɛ̈r ku ye kɔc tuääk, agut cï luɔɔi dïït deen de kɛ̈ɛ̈r jal gɔl në 1925.
Ɣɔn cenë luɔɔide car apath, ke ka cïï Warner Bros bɛ̈n gäm luɔɔi bï looi në wiik kaadiäk ku bï ya dɔ̈m në wëu kaa $400 në wik tökic; Na ɣɔn cenë luɔɔide lɔ tïŋ apath në Bɛ̈ny, ke Cagney acenë luɔɔide bɛ̈n juak në thɛɛr juɛ̈c.
Na cï bɛ̈n lɔc në door yiic kaa diäk në 1955 në aguiɛɛr de Love Me or Leave Me kenë Doris Day.
Cagney acï bɛ̈n jäl yetök tënë Warner Bros. ku në pïïrde yic ëbɛ̈n, ke ka cï bɛ̈n ya lɔ dhukciɛ̈ɛ̈n në thɛɛr lik yiic ku looi luɔɔi path.
Acï bɛ̈n luui tënë kämpänï ye catheet looi në ruön tökic ku lɔ ke guiir rot, ku liep kämpänï adööcden ye cɔlë “Cagney Productions” në ruön de 1942 ke kën bɛɛr dhuk tënë Warner në run kaadhorou yiic.
Cagney aye mɛnh de rou në mïth kaadhorou yiic, cenë mïth kaarou thou në pɛ̈i lik ëke dhiëëthë kek.
Paanden aacï jɔt në door yiic kaarou ke ŋoot ke koor, acï kɔn jɔt East 79th Street, ku beerkë jɔt East 96th Street.
Aya yök ke bï ya rac apɛi tënë mïth nɔŋ thɛɛr ye lac thök.
Aye raan ye thɔ̈ɔ̈r apɛi, ku ye wɛ̈n ŋuɛ̈ɛ̈n kënë cɔl Harry tiit, ye mɛnh de thukul piööcë në piööc de akïïm, të nɔŋ en kë kɔɔr yen.
Acï rot bɛ̈n tääu në cinema nɔŋic käjuëc cï röt looi thïn apɛi, man ëgɔl rot ɣön thiin de Chinese pantomime tënë Lenox Hill (yenë ɣön töŋ yenë kɔc nyuɔ̈ɔ̈c thïn baai) man cenë wën kënë cɔl Harry looi ku nyuuthë në Florence James.
Aguiɛɛr kän acï luɔɔi de run kaa 10 bɛ̈n jɔɔk, cenë Cayney mat kenë vaudeville ku Broadway.
Ëyadɛ̈, acï wëu bɛ̈n dheen ku dhuk rot New York në dhöl de Chicago ku Milwaukee, ku tajir keen ëke ye kek loi dhöl yic, acï bɛ̈n yuïïk.
Cï të cenë ye lueel këlä në Pitter Patter, Cagney acï bɛ̈n në kɔc nhïïm ke kuc man bï naŋ baŋ bï looi thïn.
Ëthaa kän acï rac tënë luɔɔi de Cagney; në kë ëcï kek käŋ lëu në ɣɛ̈ɛ̈c — apɛ̈c ke ke kɔc cï röt thiaak käk ake tɔ̈ në adum de babuur yic ku ka ke cï dhäär në guiŋ de baai.
Acï yenhom bɛ̈n tak bï ya lɔ guik në luɔɔi dɛ̈t peei bï ya looi. "
Cagney acï thukul yenë kɔc puɔ̈ɔ̈c thïn në diɛ̈ɛ̈r bɛ̈n yïk, ku looi bak ëya në cinema cɔl Women Go On Forever, cï nyuɔɔth John Cromwell, ku ka cï bɛ̈n looi në pɛi kaaŋuan.
Nyooth cï juiir kän acï bɛ̈n läät ku ka ŋoot ke cï bɛ̈n kuanycök në cinema cɔl Grand Street Follies de ruön ë 1929.
Cinima cɔl Retitled Sinners' Holiday, acï bɛ̈n lony ëya në ruön de 1930.
Na yïn ya, luɔɔi cï thaany ëtën ee yen lueel këlä, raan cɔl Warners abï cop të cenë wiik kaa 40 thook thök, cï yen cɔk lui në wiik kaaŋuan kaapɛ̈i.
Në kë de wël riliic cï kek ya piŋ në thɛɛr keen ëke loi yen ke luɔɔi de cinema, Cagney acï kɛ̈ɛ̈r de raan puɔth cɔl Matt Doyle bɛ̈n looi, man wääcc kek raan tɔ̈ në nyin de Edward Woods yic cɔl Tom Powers.
Raan yen ëloi yen cɔl Darryl Zanuck acï bɛ̈n jam këlä në amat cïk looi yic; Lueel Wellman ɣok ake tak ye luɔɔi kän tëɣɔn cïï wɔ anyuok de tim cɔl grapefruit tïŋ në thöc nhom në thɛɛr ëke looi ɣok cinema. Ku lueel raan cɔl Glasmon kenë raan cɔl Bright këlä, cinima kän aaloi ke thööŋë pïïr de raan cɔl Hymie Weiss, man cï kuïn biök në nyan mäthëde nyin.
Akuɔ̈c man benë ye nyuɔɔth në cinema yic.
Acï cinema bɛ̈n tïŋ ke dhukë piny ago ye tën kän ya tïŋ apath, ku ka cï luɔɔu bɛ̈n ya kuɔ̈th bɛ̈ny ŋuɛ̈ɛ̈n cï puɔ̈u kɛc apɛi të wïc ben dɔl. "
Raan cɔl Warner Bros. acï bɛ̈n lac mat kenë dukɛ̈ɛ̈r thii cɔl kek —Edward G. Robinson ku Cagney—në kë de cinema cïk looi 1931 cɔl Smart Money.
Na ɣɔn thöl luɔɔi de ye cinema kënë, ke cinema cɔl Public Enemy acï ɣööt ke daai kedhiɛ bɛ̈n thiööŋ yiic.
Akut de bäny aacï bɛ̈n ŋoot ëke jam këlä, wu Cagney acï bɛ̈n ŋoot ke loi cinimaai, agut kɔ̈k ëke cen kek ye tɔ̈ thïn, man ëkën kek gam.
Tiɛ̈m de cinema cɔl Public Enemy ku Blonde Crazy aacï ciin de raan cɔl Warner Bros bɛ̈n waar.
Cinima kän acï bɛ̈n lac ya kuanycök në cinema cɔl Crowd Roars ku cinema cɔl Winner Take All.
Kɔc ŋic kuɛɛt aacï ye wɛ̈t kän bɛ̈n jaamic ke yenë thök de, ku yenë piathde në kë yen kɔc nyuɔ̈th pïïr de yemɛɛn.
Ku na yïn ya, ke ciɛɛŋ de kuɛɛt thɛɛr acï cinema kän bɛ̈n ya cɔk geer yic apath man cï rëër në thɛɛr juëc ku ka ŋoot ke geer pïïr de kɔc yiic në yemɛɛn.
Raan ëgɔ̈t athör cɔl Herodotus, ëtɔ̈ në ruön de 5th-century BC ke ye mony Greek, aye lac tïŋ " ke ye wun de anyïköl" ke kuɛɛt ke Western, agut cï man cenë ye kiɛ̈ɛ̈t ëya ke ye "wun de lueth".
Në bɛ̈I ke Middle English, ke luɛɛl de ciɛɛŋ de kuɛɛt aye yök në "anyïkööl yiic "në käŋ kedhiɛ yiic.
Paan de German, French, ku jɔl ya bɛ̈I juëc ye jam në thook ke Germanic ku Romance, man naŋ yith ku lueth, ke wɛ̈t töŋ kän aacï guiir në "ciɛɛŋ de kuɛɛt yiic "ku "jɔl ya anyïkööl yiic ëyadɛ̈".
Cït man ë luɛɛl de raan cɔl Benedetto Croce, " anyïkööl kedhiɛ ye jam në käthɛɛr ke ciɛɛŋ de kuɛɛt aye jam në kä loi röt në yemɛɛn ".
Ku na yïn ya, ke luɛɛl de käthɛɛr ke kuɛɛt ee pëk në käjuëc thɛɛr cï kek ya yök ku bï ya miɔɔcic në wël yam ku athör kɔ̈k peei. (ago wɛ̈t cie yic ya cak ku ba guiir apath ke ye ")yic ëcï rot looi thɛɛr").
Piööc de käthɛɛr ke kuɛɛt acï lueel ëya ke ye biäk de ciɛɛŋ benë kɔc ya rëër ëtök.
Në ruön de 20th century, ke raan ŋic käthɛɛr ke French cɔl Fernand Braudel acï piööcde bɛ̈n cɔk dït tënë ŋïny de käthɛɛr, cï man de economics, anthropology, ku geography në piööcdeen de anyïkööl ke pinynhom yiic.
Në wël kedhiɛ yiic, ke të yennë wël kaa anyïkööl ke ciɛɛŋ thɛɛr yök thïn, acï tɛ̈ɛ̈kic në diäk, man ye; yeŋö cï gɔ̈t, yeŋö cï lueel, ku yeŋö cï tɔ̈ɔ̈u, ku kɔc ŋic anyïkööl thɛɛr kedhiɛ aye kek käk nyancök apath.
Guïŋ de käthɛɛr (Archaeological) cï tëëk acï röt ye looi yetök. Ke ɣɔn cekë anyïköl acï naŋ kë cï bɛ̈n ya nyuɔɔth në tɛ̈n de anyïköl.
Cït man de, raan cɔl Mark Leone, man yenë raan ëcak ëkënë ku wɛɛr wɛ̈t kän yic apath paan de Annapolis, Maryland, USA, acï wuɔ̈ɔ̈c cï kek gɔ̈t në kë de " nhomlääu " ku wël cï kek tɔ̈ɔ̈u, ye yaaŋ ku niɔ̈ɔ̈p de raan col nyuɔɔth cï deet në piööc de anyïkööl thɛɛr ke ye tënë.
Alëu bï rot ya looi bï kɔc ŋic käthɛɛr röt ya piööc në lik lɔgɔk ku kä kedhiɛ, agut cï cɔk yekënë ya tɔ̈ ke cï tääu në piööcic në ye akäl käk yiic.
Diäk, alëu bï ya guiɛ̈ɛ̈r ɣook ëke yennë anyïkööl thɛɛr ŋoot ëke ye keek piŋ.
Në raan ë gɔ̈t yen (raan ë gäär athör)?
Ye kä puɔth yïdë kek tɔ̈u thïn (gäm cenë ye gam)?
Kueer yenë wël käk yök thïn anɔŋic nyuuth de të yenë kɔc ŋic wël thɛɛr ya lac yök thïn ku jɔl ya kä kɔ̈k peei lëu benëke anyïköl gɔ̈t në kek.
Raan ŋic anyïköl thɛɛr cɔl Thucydides, cïï thöŋ kenë Herodotus, ee anyïkööl thɔ̈ɔ̈ŋ ëke ye kä cï raan kek cak ku ŋoot ke tïŋ kä ëke bïï keek ku jɔl ya të lëu ben kɔc ya tiam thïn. Ke cie kë bï yök tënë jɔk (agut cï Herodotus akëc rot gam ëbɛ̈n në ye luɔɔi kënë yic).
Anɔŋ anyïkööl ëke ye dhɔ̈l thɛɛr ku dhɔ̈l ciɛɛl ke paan cɔl China bɛ̈n lööm.
Kɔc ŋic anyïkööl paan de China acï naŋ thɛɛr ëke ye kek nhomlääu (Shiji) ke yenë dhöl adöcdeen ye kek wël gɔ̈t, ku athörken.
Në kaam de ruön de 1800, ke raan cï piɛ̈c de German ku jɔl ya raan ŋic käthɛɛr ke kuɛɛt, cɔl Georg Wilhelm Friedrich Hegel aacï dhol path bɛ̈n nyuɔ̈th kɔc në tɛ̈n de piööc de anyïkööl thɛɛr.
Tän de Ibn Khaldun ee yen nyuɔɔth ke ciɛɛŋ de kuɛɛt wääc në thɛɛr juëc wääc yiic ee lööŋ benëke käŋ ya deet yiic dhil cak, ku bï kɔc ya yiɛ̈n ŋïc, në lööŋ nhïïm, ago ciɛɛŋ thɛɛr de kuɛɛt ya cɔk bï ya deet.
Dholden yen kä thɛɛr ŋic ee kë yen daai apath në kä loi röt baai, në jamic, cäŋ de wël cie yith ku wël cï kek pït në anyïkööl yiic, H. Mowlana (2001). "
Dr. S.W. Akhtar (1997). "
Në kë de Ranke, ke wël cï kek lööm alëu bï kek ya määt yiic apath , bï kek ya caar, ku bï kek ya tääu tëtök.
Në ruön de 20th century, ke kɔc cï puɔ̈c ŋic anyïkööl wënthɛɛr abï nyïn ya tïït në anyïkööl ye baai ka röör thiekiic lɛcnhïïm, ku bï kä kɔ̈k riliic apɛi ku ka ciɛɛŋ ya deetic ëya.
Kɔc juëc nhiar piööc de anyïthööl thɛɛr ke ye biäk de piööc aacï dhɔ̈l juëc benë ye luɔɔi kän ya looi bɛ̈n deetic apɛi.
Agut cï yemɛɛn, ke wɛ̈t töŋ de anyïkööl thɛɛr agɔ̈t në raan ŋic anyïkööl wënthɛr.
Raan cï puɔ̈c cït man de Herbert Butterfield, Ernst Nolte ku George Mosse acï wëlken lueel ëya në kë de anyïkööl thɛɛr.
Acïï kɔc cï puɔ̈c cït man de Martin Broszat, Ian Kershaw ku Detlev Peukert bɛ̈n wïc bïk tän de pïïr de kɔc në nyindhiɛ ya deet yic në run ke 20th-century paan de Germany, në thɛɛr ke Nazi.
Diäär cï puɔ̈c ŋic anyïkööl thɛɛr, cït man de Joan Wallach Scott, Claudia Koonz, Natalie Zemon Davis, Sheila Rowbotham, Gisela Bock, Gerda Lerner, Elizabeth Fox-Genovese, ku jɔl Lynn Hunt aacï ya jam në yicthiɛɛk ke piööc ë diäär në thɛɛr cï tëëk yiic.
Dɛ̈t yenë diäär kuɔny në wël acïï nyan cï puɔ̈c ŋic anyïkööl, cɔl Keith Windschuttle bɛ̈n gɔ̈t në athöör de yic në ruön de 1994 ku ka ye nyan de Australia, ku ye athöör deen kän aye cɔlë “The Killing of History.”
Määr de anyïköl alëu bï rot looi në kuɛɛr juëc yiic ku ka anyïköl de kë ëcï rot looi wënthɛɛr ya riɔ̈ɔ̈kic.
Anyïköl thɛɛr: man ye pïïr de raan kueen apath të ëgɔlë yen agut cï thɛɛr ciɛɛl cï tëëk yiic.
Anyïkööl ye käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ: Ee ciɛɛŋ de kuɛɛt nyuɔɔth ku ka cïn atekthok ke kam de akɛɛp ke bɛ̈i.
Anyïkööl ke ciɛɛŋ: Ee kɔc piööc në kë de ciɛɛŋ thɛɛr ku kä cï tëëk wënthɛɛr.
Anyïkööl ye käŋ nyuɔɔth: aye piööc de kä cï kek tak ku tɛ̈n cenë ke bɛ̈ibei në thɛɛr juëc yiic.
Anyïkööl ke yemɛɛn: aye kɔc piööc në kä loi röt në yemɛɛn, ne thɛɛr cï tëëk yiic ku në thɛɛr ciɛɛn cï kɔŋ bɛ̈n wënthɛɛr.
Anyïkööl ke wurup thɛɛr mɛn ye kɔc piööc në wuruup ke kuɛɛt thɛɛr.
Anyïkööl ke ciɛɛŋ de kɔc: Ee piööc de wël thɛɛr ye kɔc miɛ̈t puɔ̈ɔ̈th ku të cïï kee röt luɔɔi thïn.
Anyïkööl ke diäär: Ee kɔc piööc në anyïkööl ke diäär.
Run juëc apɛi cï kek gɔ̈ɔ̈r aye ya run cen kä cï kek gɔ̈t ëtënë röt looi thïn.
Yeŋö ba ya looi, kɔc ŋic anyïköl aye piööc de pinynhoom (geography) tääu tueŋ.
Nyooth de yekënë yenakë, ago guiɛ̈ɛ̈r kɔc ëke yenë cɔk kɔc ke Yijip cɔk piɛ̈c, bï kɔc piööc në tɛ̈n de cɔl Yijip ku jɔl ya käthi thiekiic.
Anyïkööl ke America ee ya amatnhom de anyïköl de North ku South America, agut cï Central America ku jɔl ya Caribbean.
Anyïköl de Caribbean ee rot jɔɔk në yök de kä thɛɛr nɔŋ run kaa 7,000 bɛɛr yök në yemɛɛn.
Anyïköl de Eurasia ee amtnhom de anyïkööl cï kek lööm në ke ɣän käkë, Middle East, South Asia, East Asia, Southeast Asia, ku jɔl Europe, man cï kek rek kenë baŋ ciɛɛl de Eurasian steppe de Central Asia ku Eastern Europe.
Anyïköl de East Asia ee piööc de kä thɛɛr cï tëëk wënthɛɛr në kuɛɛt ke East Asia yic.
Anyïköl de Southeast Asia acï thɔ̈ɔ̈ŋ ke mɛ̈ɛ̈t de riɛl thïn ku riɛl biyic de kɔc tɔ̈ tënë.
Ciɛɛŋ " thɛɛr " ku rëër cenë ya rëër në run ke 1960s aacï kɔc ya liääp nhïïm ke cïn kë ye nyuɔ̈th kɔc, ka cï ya mat thïn ëbɛ̈n agut cï amatnhom de thiɛɛth, cï mɛn de mïth ke baai, ëke nɔŋ "ciɛɛŋ path" ago kek cië ye yɔŋ në kɔc mac kek.
Ee kä cï kek tɔ̈ɔ̈u caar yiic ku guiir kä ye ciɛɛŋ thɛɛr, kä ke kuɛɛt nyuɔ̈th kɔc.
Nuɔɔr the thiɛɛt kän ee piööc ye ciɛɛŋ de bɛ̈I deet në kaam de bɛ̈Iku akɛp ken.
Acï bɛ̈n lac ŋic paan de United States, Japan ku jɔl ya bɛ̈I kɔ̈k peei yiic ëyadë tëɣɔn në 1980s, ɣɔn cenë ye deet ke mïth ke thukul abï kek ya piööc në kä loi röt në pinynhom.
Cɔk na mɛn ŋoot yen ke këc pinynhom ëbɛ̈n guɔ dööt, anyïkööl ye jam në kaam de yï moc kennë tik acï kek bɛ̈n gɔ̈t ku toocë ke biyic.
Thukul de Oxford kenë Cambridge, ke mïth aakëc kek bɛ̈n lac ya kuɛ̈ɛ̈n abac.
Ëkän acï bɛ̈n jaamic agut cï toŋ de tou rɔt jä.
Paan de United States ɣɔn cenë toŋ tueeŋ thök, anɔŋ akutnhom dïït cï bɛ̈n tuɔ̈l në jamya yic ago mïth ya puɔ̈ɔ̈c ciɛɛŋ de kawac, ago mïth ya gäm nyïny thöŋ de ciɛɛŋ de bɛ̈I ke Europe.
Käjuëc cï kek bɛ̈n ya deet acï bɛ̈n ya bɛ̈n në ɣän juëc yiic.
Paan de United States, ke athör aacï kek bɛ̈n gɔ̈t në kämpänï tök ɣɔn cïï kek wuɔ̈ɔ̈c në kä bï kek ya puɔ̈ɔ̈c në bɛ̈iken yiic kedhiɛ.
Kɔc cï puɔ̈c ŋic anyïkööl ke kuɛɛt ago thiɛɛth cië ye tääu në luɔɔi de athöör ke puɔ̈c yiic, man cï bɛ̈n ya tiɛ̈m në thɛɛr kɔ̈k yiic.
Puɔ̈c acï rɔt bɛ̈n looi (puɔ̈c) ee tëthiin cie lac deetic apath ye yïknhial de baai nyuɔɔth, ku bï ciɛɛŋ de kɔc nyuɔɔth, bï bääny de baai cɔk kuany, ku bï kɔc ya nyuɔɔth në kuɛɛr ke jam (cï man de gät).
Në tän dïït de ye kän, ke puɔ̈c aye thɔ̈ɔ̈ŋ ke wääc kenë pan cïnic puɔ̈c, agut cï bɛ̈i yenë kɔc mac në läi, bɛ̈i cïnic kɔc juëc tɔ̈ thïn, ka kɔc ye yäp në läi; ku na yïn ya, në thɛɛr kɔ̈k yiic, ke ka ye thɔ̈ɔ̈ŋ kenë puɔ̈c ye yök në kɔc yiic.
Lööŋ cï kek thaany ke Norbert Elias ke dhɔ̈l ke puɔ̈c yiic (1939), mɛn ye ciɛɛŋ de kuɛɛt deet ke ëjɔk rot në thɛɛr juëc cï tëëk agut cï thaa kënë.
Wël thiääk kek yen ee "ŋiɛ̈c jam " mɛn ëjɔk rot në run ciɛɛl ke 16th century.
Ë thök 1700 ku gɔ̈c 1800, thar jɔk thiɛth French rɔt, "wɛ̈ɛ̈r ciɛŋ rot" aye lui tök, acie kä juëc, ku ye yök ke ye lɔ tueŋ kɔc ëbën.
Amat nhomde ye tök ka yen rɔt lɛ̈u benë jam ë" wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ run tɔ̈ cilic", ci man täŋ de Elias abi ya jam wël wäc ke rou.
Tënë, wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ, abi kɔc tëk ëben ku abi piath ger, ku ka ci tɔ̈ apiɛi ke ye ciɛ̈k de ran, ku "ran ëbën alë bi yök të cien ye käŋ yök awelë të cienë athilï ëben awelë kën cɔk ke mat ke nhiim" (tiŋ ran rilic thɔ̈ɔ̈r apɛi).
Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot awɔ̈c tän ciëŋ den, tän pïïrë thin, ɣän ciëŋë ai ke nyɔi, tän akuma, tän ciëŋ a kutmhom, ɣän ke määl, gät ku kuen ku tän ciɛŋde.
Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot ëbën agey rɔt pɔ̈ɔ̈r ku mäny ɣök lik ye yaa kä bai, ke deŋ ke cien pɔ̈c thɛɛr ë Peru mɛ̈t thin ke dhil rɔt gɛi kä thiäk wɛ̈r cɔl maritime.
Kɔ̈th ye ke tek apɔɔth apiɛi acan kɔ̈th alë bike tɔ̈u ë thar bäric.
Läkïn, kɔc ye pïïr në yäp läi aye käke kuïn yök, cit man kɔc ke piiny Pacific Northwest ku thar ciɛŋ Mesolithic Natufian.
Wët cɔl "Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot" aye waric thar dɛ̈t ke ye "'ciɛŋ pen'".
Kɔc ciɛŋ wäläya yic a tɔ̈ pïïr den ke nhial awär kɔc kɔ̈kë; pïïr kën awɔ̈c apɛi ë tɛ̈kden.
Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot, keke many de pïïr de kɔc kɔ̈ɔ̈th ku të yen ye juɛɛr thïn, ku akutnhïïm ke akuma.
Kɔc kɔ̈k aci piiny ken yök, wala piiny ken ë rɔt.
Thar thɛɛr ɣɔn, Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot yemanë aci wëu cak ke yen ke yen käg ɣɔc ku juɛ̈ŋ rot kä ril yiic apɛi ke wëu.
Kɔckë akëcröt dhil ŋic apɔth ku kä kɔɔr kë keek ace röt loi thar tök.
Wɛ̈r de mäl rɔt tën kɔ̈cic ler të rilic acie ye nyuɔɔth mana däk ke pïïr aci rɔt ger apɔth të deŋ cin de kɔc kë.
Cin thöŋ rɔt de kɔc ye ke ye nyuɔɔth mana däk ke käŋ ye ke kɔr alëu kɔc, cit mane kuin.
Cit mane wëu, kë ci gɔ̈r ë cin de kɔc ku riɛl yicde kä ken ke tagiir ë kɔc cïï lë bikë röt ŋic apɔth.
Kënë a deŋic kä kanitha ci rɔt guiir, yiik nhial de kä yeke thur ku kä juec ci chiɛk ku tään pɔth.
Ciɛɛŋ käkë aye cɔl "riɛl nhom", wët ye kɔc kɔ̈k cɔl luk wei. "
Kɔc ŋic pïïr de kɔc aye wɛ̈t cɔl "kuny gär ku kuɛ̈n" të bï yen ye ke kɔc kë luɛɛl thïn.
Läkïn Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot aci rɔt tɛk piny ë luɔi, kä ke luɔi ku tän kɔc apiɛi ci pɔ̈c bëi nhial.
Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot aci tän piir cɔk rilic, agutë akutnhom the kɔc tak wäläyatic,luɔi, kɔc ŋic thuɔ̈r apiɛi, thur, kä ke nhialic ci guiir ku ril yic the piöc thukul, käk yaaŋ ku gël de bï bäny cɔk tɔ̈u në nyin de yic.
Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot ye ran rëër yen ke dit yen pïïr kɔc deet.
Kë tueŋ den e bë pïïr kɔc tɔ̈u nyin ku bë pïïr det aya, cit mane kë de tɔŋ ku tɔŋ de dhɛ̈ŋ.
Jök de run ka tharou ë buɔtic ran ci gät cɔl Oswald Spengler, Spengler, Oswald, Aci käk Piny Cɛɛm cɔk lɔpiny apɛi. Të ye yök akɔ̈kɔ̈ɔ̈l de pinynhom (1919) wët thuɔŋ German cɔl Kultur aci luɔ̈i, "pïïr/ciɛɛŋ de kɔc", ke ye kë ye kɔc juec cɔl "wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ".
Aci Spengler luel Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot yen ye jɔ̈k dhuk piny de käke pïïr de kɔc "ke ye ke bɔ̈ biy ku cɛk kɔc wën yen cɔk piny de pïïr ran cɔk thɔ̈l ".
Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot aci dhuk piny ku wïïk, të deŋ Toynbee, acan wïïkde "kɔc diäŋ tak apɔth", tënë kä pɔth awelë käk nhialic dhuk piny, të le keek kä pɔth rilic yök, ke cie kë thin mäl wala kä tɔ̈ piny ceŋku.
Ci manë tajiir, atɔ̈ agut run thiär ku dhoŋuan buɔtic, adït apɛi awär tän pïïr de kɔc wala thiɛth.
Ë thar de Uruk, aci Guillermo Algaze tɛɛr/luel mana dɛ̈k ke käk ke tajiir thɛ̈ny röt Egypt, Mesopotamia, Iran ku Afghanistan.
Wuɔ̈c de wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot ku mände kɔc ë pinynhom a ye kä cit määl, thiɛth, ku pïïr de kɔc aye rɔ̈t gɛy kuɛr juec.
Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot cilic aci ben ɣet alë agutë Middle East ku Europe, ku ɣet agutë pinynhom ëbën ke Europe luak kɔc, ku mɛt Americas, Australia, China ku Japan thin run thiär ku dhoguan buɔtic.
Kënë aci luɔi de käk ke rou cɔk jɔk rɔt wen ben kɔc läi ye mac bai ci keek bi ya käk ke rïng abac, läkïn bikë ya käk ke ca, biök, wɛ̈r ya kë domic ku bïkë pur ë ke thel adit ke pɔ̈ɔ̈r—aguiir ci tɛk piny tënë Eurasian Oecumene.
Pinyë aci bë det ke deŋ "ke ci kä juec pɔth ke yiik nhial akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke ran cen kɔc jɔt nhïïm ci manë luɔi tueŋ cök kä ye kat, cum tueŋ de kä ye luɔk ku juäŋ rɔt de kä ye gɔ̈t".
Tän ci piny rɔt war aci lɔ kä pɔth bë bën bëi thin kenë tän ben kärac röt loi kɛɛm ke kuɛt, kënë acien ye tiŋ ke kuɛ̈t ke bëi thii juec cin päny cɔk pälke ku yen bën nhial pen deŋ päny, athiäk ë wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot ɣɔn tueŋ.
Jɔ̈k wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot tɔ̈ pen agëï rɔt bën nhial de gät de kɔc ɣän jen ke cieŋ, tɔ̈u de kɔ̈th ku läï, thar ye ɣän ke cieŋ ke nɔ̈k ku bën nhial de pïïr yemääl cɔk kɔ̈c yic ku kuet de kä ye ke loi ɣän kɔ̈k.
Kɔ̈k aye nhïmlɔ tën nyooth akɔ̈köl, ku kɔ̈k ke ye kä cikke luel ëben.
Tën Gibbon, "dhuk cien de Rome aye ŋic ke bën bën ku ku aci rɔt lëu gël apiɛi.
Theodor Mommsen ë akɔ̈köl den Rome aci luel Rome a löny ë löny ë pan Cɛɛm de Rome ë run 476 CE ku le lɔ baŋ de pïïr ye thɔ̈ŋ de "gɔ̈c", "dit", "thiööp", "löny/wïïk" ku "thɔ̈kde tëcen riɛ̈ɛ̈k thïn".
Arnold J. Toynbee ë kuɛ̈nden thar thɛɛr aci luel mana dëk ke deŋ cin dit cinë wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot looi, a deŋic cin thin cinë wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot looi ci kaŋ mac, ku Wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot ëbën aci cɛɛth kuer ci Mommsen tïŋ.
Thar cilic, juëŋ rɔt de cin kɔc aci bën ke dhuk piny kä loi ye tëk rɔ̈t ku tän yenë käŋ cam thïn wei, e lɔ ku rilic ku ber yic ril bi awata kut, ku wëu ke bai akëc bɛɛr lɔ nhial, ku wëu yee bai ke luɔi lɔ nhial acän dhiɛ̈t rɔt de cin de kɔc yee walaya gët.
Cänh de piny de piny tiɔp ku ke pɔth cänh de.
Ci tän kɔr Rome yen apɛi bë wëu juëc aretic loi bë jec puɔ̈c ku benke puɔ̈c ke cike kan tiam tueŋ në tɔŋic, aci tɛ̈ŋ yic bën bëï tën Akutnhom ril.
Aci luel löny/wïïk de Maya aci wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot nyuɔɔth ye tharë.
Tɛ̈k de riɛl ci täu thin ku riɛl ci yök kaam gël de täu de wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot.
Aye Koneczny yök ke wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot acïï lë bë mat kenë kä ci liäp, wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot kor naa cï ke gäm ith thöŋ kenë wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot cï dït alë bï ye tiam.
Ran ŋic guier kä thɛɛr ke cieŋ Morris Berman acie luel ë run col ka America yic: thɔk de piny mëlëk cie mat ke kɔc ke tajiir United States, man ye kɛ̈r ler yen ril―kë rac ŋɛk rɔt, pinyken thook ku juɛ̈k rct de määlden ku kör de kä ke määl―aci United States thany të rɛc gɔ̈c lë ben wïïk ke ci leu gël.
Keth de yee mëlkë, aci Jacobs luel, aci rɔt rek ke kä rɛc ke kɔc cit man kä riäk piny, tëŋ thok ë dël ku dit de kam de jak kek ŋöŋ.
Kënë akɔɔr bë wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot looi bï kä ye yök tiɔpic yaa lɛɛr aɣeer, aci luel, bïke lac yaa bɛ̈i bei piiny apɛi arac ku cot rot piny kä ken ye yök tiɔpic.
Ë yiic, luel Ma e "tiim ke run ci lɔ".)
Biäkdit de tiɔp acie kɔ̈u kɔ̈i, acan ke ye keek col deny rɔ̈t kenë käk yenë acie dɛ̈p de jebel bëi.
Bë ran ŋic a loi rɔt run ka 2 million ci tëk, thar t6hi jäl piny thok.
Kënë aye thɔ̈ŋ ke ye 99 ë buɔtic ke kan keriec ëbën pïïr ë pinynhom ka wär billion ka dhiec,ci tëk thɛɛr.
Tiɔp nhom e col ke ger rɔt min ɣɔn cɛk yen, ci man de pïïr ɣɔn kɔnë bën.
Piɛi aloi ye tharë tädë kä thɔŋ piɛi ci rɔ̈ɔ̈m ke tiɔp nhom.
Aliir adeŋic atuɔ̈c de many jebel ku aliir cie piath keke wëëi/alïïr ye piny cɔk tuc.
Käm aye aliir pɔth wëi biy, nyooth kë de diäk ku täu aliir de piny.
Piny thɛɛr de Columbia, Rodinia and Pannotia, ye kuerë, alë bë täu agut athɛɛr.
Amäth, pïïr alɔ piiny ku bëï ke kä ye cil, läi, ku aweŋ jäl bën nhial, agutë käm, käm ku kä ye cieŋ piu yic, yen ben rin ka athɛɛr, man ye "pïïr ɣoi".
Adeŋic aliir cɔl hydrogen ku helium ke cak keek ke Big Bang cï tëëk 13.8 Ga (run ka billion ci lɔ) ku kä thiek cike täu thin ë ciɛɛr piny cɔk ɣɛɛr apiɛi.
Ke amaar loi rɔt, të cɛɛth yen thïn, kë ye miɛɛt piny, ku tän tɔ̈ yen ke cïï cath acï yeen tääu në abil tɔ̈u në cök keke të yenë piny rɔt cɛɛth/wiɛ̈c thïn.
Ke lɔ ke dhit rot apɛi, ciɛ̈ɛ̈r ye cɔl T Tauri acï dɔm ku leer tën akɔ̈l.
Pinynhom as caak rot nëye taan kan yë ruɔn billionke 4.54 cïï dhoclɔ (kenë taan ye yen dïeuɣic në 1%) and ku aye thööŋ aa jɔl rɔt thɔl në caak në kaam runke millionke 10 agut 20.
Yen kïye cɔl Proto-Earth agɔl bïï löŋthin cukdir agut bïï jal tuöc apɛi ku jɔl thïɛy, ye këcɔl (siderophile metals) ye adïïr.
Golnë craterɣiic ku jɔl rot kuɛn tëdde guopde colesteral ɣiic, yene këdaŋ rɔt yuuthin te wɛtde kïe cɔl intense meteorite ye ban bei, yecɔl Late Heavy Bombardment (mɛɛrɣiic de boom), agɔlrɔt në 4.1 Ga, ku jel thuk kaam runke 3.8 Ga, në thuukë Hadean.
Ye golde Archean yenë taan yenë amaar rɔt wɛl, pinynhom aacïï lïër arɛtic.
Në taan tɔ chaad ye wëël cikke gɔɔr ɛɛ jaam pɛɛi achaakn në runnë 4.48 ± 0.02 Ga, wula runke million 70 agut million 110 ke pinynhom ɛgɛr cikke kon chaak nï këye cɔl Solar System.
Kïye cɔl Colliion ɛɛ energy (rïɛl) ye rɔt wol ke dhukɣic na million 100 ke waar ka wan ye cɔl Chicxulub ye yuu kïye yen cïï laai dit ɣonthɛɛr nok ëban yekke cɔl non-avian dinosaurs.
Kïye cɔl The giant impact hypothesis ɛɛye thööŋ naan yen pɛɛi achaak në kang naŋɣic adïïr, nëŋö ɛɛ yen ye nyuɔɔth taan yenë pɛɛi rɔt wɛl në dhuchɛngde.
Nëye taan tɔɣɛn nëkacɔl kek initial crust, aa chak tuɛng ye thaa cenë pinynhom rɔt juuk, cïï banë maar ye thɛɛke Hadean plate tectonics cïï lui ke dhoc caath arɛtic ku wɛtde ka poc rɔth loi benë pinynhom yïïc maar cɔl Late Heavy Bombardment.
Ke ka lëëk cïï banë dung ye Hadean crust poc rɔt loi chan cɔlë (late Hadean crust) ku archean cïï dhoc loi cɔlë (early Archean) chaak gööl ye yem mɛn cenë pinynhom rɔt taauthin.
Craton anaŋic kang ke rouɣic de nua de alternating terranes.
Nëye kanɣic, ka cɔl kur ye maŋuuk (greenstone) aa yekke tiŋ thääkɔk kïye chaad naan tɛkde pïïny ɛɛ wɛtde archean.
Yen mɛn acïï ke gam naan ka juiic de valotiles ake gɛmkek ye luɔn cɔl degassing nëŋöke gup ke alïïr yelɔ nhial cɔlë (vaporize) cïï naŋ kecïï rɔt juak.
Nïï kaam de Planetesimals tɔnë unit tok 1 de astronomical ɣic cɔl (AU), kaamde pɛɛi kenë ye akolɣic, ace yïïth naan naŋ ka cikke juak nëtaan tɔ piu ye pinynhom ëtɛn nëŋö yen tholai de nebula (solar nebula) ake tuc apɛi benë rurrɔt chak ku bïï kur rɔt juuk ye wɛtde piu lɔ nhial alë thää juiic ler.
Aa noŋ wëëlë chaad ye yen nyuɔɔth naan bar achak kɛk në run gölnë 4.4 Ga. Nïï gulde archean eon, ake cïï pinynhom thiöngɣic ëben wenthɛɛr.
Yen akol ajɔlɣiic dëu aretic chan ye pathende 30% në runkë billion 4.5.
Lan ɛɛ taan yenɣɛn tɔ ku ɛɛ kɔc kal apoth ye cɔl consensus, yen nëŋo pïïrde kang ëben agɔl rɔt nëka cinɣïïc chemical maŋic wïëï; Kek yïï thëtïïmde chemical ye tɔ në laboratoryɣic aayïï dhukpiny aret ye taan tɔ organism.
Aye luɛl cakka maan cenë taan yenë compostion de atmospheric tɔ aa waac në taan yene miller ku Urey lui, nëchan aci banë nɛŋ yïïth de composition cïï këye cɔl synthesize organic molecules muukɣic.
RNA abïï gɛr biya cɔl DNA, nëŋö ye yen lui apoth ku alë banë genomes poth chaak, ɛɛ mɛn alë banë kaam de luɔnde rɔt cuɔt ye taan organism tök ya tɔ.
Në ka rïïlɣic këcɔl metabolism-first scenario ɛɛya kuɛr nëŋo benë organism rɔth chaak.
Në wëël cikke luɛl runnë 2003 ɣiic canë kïye cɔl montmorillonite yuk banë taan fatty acids rɔt wɛl biya "bubbles", ku nëŋö alë bïï këycɔl RNA rɔt thany ɣen.
Yen LUA ɛɛ kuatde piir de pinynhom ye kule.
Ye taan cenë oxygende atmosphere aye chaak rïïlɣic apɛi.
Ake ye lui fermentation,ye kuɛr yenë compounds rɔth dhuɔŋpiny bikke ya complex compound ku naŋic rïïlkoric banëyen dïïr ku bɛr rɔt wol.
Kɛk piir ëben tɔ nëye pinynhom tɛn ayïï rɔth gɛi nërɔth ku kepɛi tedde keye cɔl photosynthesis.
Tɛkde electrons tëdde circuit, yen hydrogen ɛɛ aa gɔl tëdde piu, ku oxygen kiye waste product.
Yen anoxygenic niopɣiic cïï chaak rɔt tëdde 3.8 Ga, tuɛŋ ke kayïï piir cikke chaak wenthɛɛr.
Këtuɛŋ, yen oxygen cikke matic kenë limestone, iron, ku jɔlya minerals kɔk ayaddɛ.
Cakka maan yene cellkɔk adɛt lëëk de oxygen wol në minute tokic, ɛɛ metabolismde cells cikke maaric ni thaa juiic cene atmosphere pinynhom rɔt wɛlni taandɛn tɔɣɛn thin.
Yen layer de Ozone ɛɛ rɔt kuany, ku ŋotke ye rɔt mïet, ye nambaaike cikke thööŋ de ultraviolet radiation cïï kon lɔ nii atmosphere ɣiic.
Nïye kanɣic, go pinynhom atuocde akol yuuk këkke juiic nëye ɣaanke Proterozoic eonɣiic.
Keyïï kacɔl kɛk Glacial yetɔ në South Aprikaɣiic alë banë dhuk në runnë thääke 2.2 Ga, nëo thaa aye tɔ, kïye cɔl paleomagnetic ɣiic ayekke naan ake ye tɔ këkek thiok këne Equator (Ëkuatoï).
Ne runke Icede Huronian aye thɔŋ yen aloi rɔt ye wɛtde aliir cii lïɛr rɔt chaak ye atmosphereɣic, ye Methane (CH4) yen cuk dhukpiny be lïɛr ne taan tɔɣɛn atmosphereɣic.
Neye kanɣic, akɔrba ŋic wɛr ye cɔl Snowball Earth ɛɛya wɛt yene lui zaman juiic bïï taan cene piny alɛr arɛtic ye thɛɛke Cryogenianɣic.
Këye cɔl Carbon dioxide ɛɛ rɔt mat kene dɛŋ ku ɣaan tɔ kurthin ye dɛŋ cɔkbɔ banë këye cɔl carbonic acid rɔtloi, ye kɛk lɔɔk wɛrɣic nëŋö ye gaath (gas) loi yen thaat cuïen ye rɔt goc në atmosphereɣic.
Yen kömkɛn yekke cɔl Bacteria ake kon rɔth tɛɛk në kaam de wïïe kɔkɣic (nïye thaakɔk aye cɔl Neomura), ku yen aye dïï tɛɛrɣic këkke waac.
Yen fossils cïï döctɔ tuɛng ayïï naŋ këcɔl fungi na dhuk kɔc në thɛɛke Paleoproterozoic ɣiic, runke 2.4 cïï lɔ, ke köömthii yekke cɔl multicellular benthic ake naŋɣic taan yene gupkɛn tɔ ye cɔl filamentous structures lë bikki dɛŋ chaakɣic yecɔl anastomosis.
Nëŋö ka cɔkkek (cell) ayïï rɔth cham nï taan bene kaditɣic ka cell koric cham (ɛɛ wɛtde taan cene kang rɔthwaar ye taan piirkek ye cɔl (prey defenses).
Bïkki luinë alïïr yecɔl Oxygen, ɛɛ cell dïïtɣic këk riokɣic ku bikki energykɔk bäi.
Bï thiɔk, yen këcɔl symbiosis ɛɛ rɔt chaak nïï kɛɛmke cell dit ku jel cell korɣic tɔ nïye ɣiic.
Ka citkan ake cii rɔth loi banë kacɔlë photosynthetic cyanobacteria ayïï lɔ cellke heterotrophic ditɣic ku jɔlben kïïye (chloroplasts).
Ku na ce wëëlke (theory) endosymbiotic theory de tïï chëëk cellular rɔtthïn tëdde ka yekke cɔl mitochondria ku chloroplasts, anaŋ theorykɔk de cell aye kek lɔ tuɔl tedd këcɔlë peroxisomes, spirochetes ɛɛ tuɔl tedde cilia ku flagella ɣiic ku nëŋö aye yuu naan biraathde DNA tëdde cell nucleus, cakka kajuiic nëkɛk acekke gam kɔc juiic.
Nï kamde 1.1 Ga, ye piny agerdaŋ cɔl Rodinia aa mɛtrɔt biya tok.
Cakka mɛn canë këcɔl colony kenë cell pothɣic rɔth kääm ku jɔlya multicellular organism ce rɔt nyuöth kelaau nyin, ye runke 1 billion cïï doclɔ runthɛɛr ɣon, ku plant tuɛng de multicellular aacïï tuɔl ye kecitë maŋuk.
Ke yïï dathiir de këye cɔl Paleomagnetic ayekke nyuɔɔth koi geology kuɛn yekke cɔl (geologic) citmaan kacït orogenic belts, cïï chaa thukde ancient plates, nïï taan cene kɛl rɔth tɛkpiny tedde flora kenë fauna.
Në kaam runke 1000 agutnë runnë 830 Ma, ke ɣaan kɔk tɔnë pïïnykɔk ɣiic ayïï lɔmat tedde piny cɔl Rodinia.
Yen supercontinet kɔk de hypothetical ke thhääkɔk ayekke cɔl Pannotia wala Vendia.
Ye taan thïek ɣenɣiic ku taan ye kek lui në taan cenë pinynhom agɛr rɔt chaak ku aaŋot kë luië investigation ku ayaddɛ arilɣic arɛtic bïï waaric ku ce taan yëcɔl Proterozoic Snowball Earth.
Ku wɛt aliir yenë wïei në këye cɔl Carbon dioxide ɛɛ aliir poth aretic benya lui ɣɔɔtic ye (gas), go taan yene pinytɔ lïër pinynhom ëben.
Ye taan yenë kur dhiam nï mac ɛɛ rɔt loi ye wɛtde taan cenë Rodinia rɔt tɛk në rou ye thaatokɣic.
Ye taanë wïëï jïdit yecɔl Ediacara biota, akë dït apɛi ku awääc në taan tɔkɛk.
Aa noŋic kangke dhiak: Ka yekke cɔl Paleozoic, Mesozoic, ku Cenozoic, ku në thaa cenë këcɔl piirde multi-cellular ayïï wääc në taan yekke tɔ (organisms) citmaan ŋiickek ya akalkë.
Kan ɛɛ wɛr juakɣic bïï lɔ nhial.
Bïï tï lɛnë glaciation nëye thääkui ayekke yuk në paan cɔl Gondwana.
Ye continentde Laurentia ku Baltica ye adɛtde 450 ku ayaddɛ 400 Ma, ye thääkë ɣon de Caledonian Orogeny, benë Laurussia rɔt chaak (ku ayaddɛ aye cɔl Euramerica).
Kïï cenë Siberia rɔɔmpiny kenë Laurussia aacïï këye cɔl Uralian Orogeny, keyïï Gondwana kenë Laurussia Variscan cïï maar wala Hercynian Orogeny or ku jɔlya yïï Alleghenian Orogeny tɔnë North America ɣiic.
Ku nëkan ayaddɛ ye piirde Ediacaran ɛtɔ këŋot kic rot chaak, ku aacïï lë banë yen loi ye thaakui, nï thuɔkde Cambrian ke ye kakkë modern phyla akëtɔ.
Kek akutnhom de Cambrian ɛɛ rɔt loi ke riiliɣic apɛi lɛkin ku kɛk ayïï de thuŋ ye piirjot kan yekke cɔl nomalocaris and Haikouichthys.
Yen lɛɛn ye biya rɛɛc ye wunnë rɛɛc ëben wala kɛk aa dïï thuŋ kenë rɛc kan cï.taan ɣon tɔɣen nï paan cɔl Pïkaia.
Rɛ̈c, yen lac tɔ̈ ke nɔŋ kɔ̈u yuɔɔm, tɔ̈u wïïr mecic agut 530 Ma.
Kë dït lac tɔ̈ de nhial aŋɔk ku käŋ cïïl bei piny lac mɛc apɛi 480–460 Ma, na cɛk käŋ ye nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke yek lueel ŋuel aŋui acï piny lac kan dɛ̈ɛ̈r nhom bɛ̈n në kë cit 1000 Ma ku kä cïïl bei piiny 700 Ma.
Cök rɛ̈r thïn kek bɛ̈n ke ye cök adil yen kë käŋ cök ŋuan kan luɔ̈ï tueŋ bï nhiamden jatnhial në pïu yiic bï wëëi.
Në ye kën, kek kä kɔ̈k kek acï pïr aɣer nyic lɔn ye kek dït aɣer në tiɔpnhom, na kek cak toŋ ken dhiëth pïu yiic ku dhuk röt bïk toŋken buur.
Käŋ cïïl bei piiny nɔŋ kɔ̈th, ye röt lac tɛk piny në tiɔp nhom, në ye thaa cit kën (ye thɔ̈ɔ̈ŋ cit 360 Ma).
Run kɔ̈k tiim kaa 30 (310 Ma) ayek tïŋ dït de käŋ nɔŋ kɔ̈th kuaac (nɔŋ läi) bɔ̈ tën käŋ nɔŋ kɔ̈u kuaac (nɔŋ diɛt pär nhial ku kä nɔŋ kɔ̈ɔ̈th kuaac).
Thaar cïn läi thou apɛc loi rɔt 200 Ma läi juëc thou bɛ̈n lɛ̈n dït bär yɔ̈l, ku lac bɛ̈n bïk yaa yom juëc.
60% yom ye yök pïu yiic abɛ̈n ke ci thou ku 25% de kuɛɛt ken.
Thon dït diäk cï ot loi Permian-Triassic, wala Thon Dït Apɛc, kë rot loi ë bɔ̈ kä röt rek ke kur de Siberian cï mac wɛɛr nhial, cïk ciɛ̈ɛ̈r lony nhial, aliir ye mac, wuɔ̈ɔ̈c ɣän ke pïu nhïm, ku kä dït apɛc ke pïu cï yic wuɔk.
Kë cït kën ee thon dït apɛc kɛc rot kan loi, ken cin 57% de kä pïr ëbɛ̈n ku 83% käŋ cï thou.
Cï rot lac loi Paleocene pinynhom dhuk aɣer tën thon dït cït kën, ku pïïr läi aot juak.
Ɣän cïn wɛl ŋök tɔ̈ thïn aröt juak apɛc bïk pinynhom thiɔ̈ɔ̈ŋ, ku läi cït Andrewsarchus ci röt jat nhial bïk nyic lɔn yen läi dït apɛc kɔc cam, ku cän dït apɛc cit Basilosaurus cï baar muk nhom.
Kä dït cït Paraceratherium ku Deinotherium acïk röt täu thin bïk piny muk nhom.
Bar dït de Tethys acï thiöök në rɔ̈m de Africa ku Europe.
Kubur ci loi aci läi puɔ̈l bïk kök South America bïk la North America, ku yen cɔ̈k de laŋ.
Run ke kɔi deŋ yen jɔɔk bɛ̈n raan rɔt në Saharan Africa ku jal rot juäk.
Acï gam kɔc juëc apɛc lɔcadɛ̈ kek kök dït apɛc ci rot looi në Beringia yen aŋot, akal kën, bï kamel ŋot tɔ ëmɛn (ci rot loi ku thou North America), ajöŋkör (ci rot loi ku thou North America), ku kɔc pan America.
Nyith nhom rot juak apɛc, ku 2 Ma, läi awel acïk tek yiic ë ye Homo ku jalkë bɛ̈n.
Kuer yen mac gël ajɔk rot në Homo erectus (wala Homo ergaster), cit run ke 790,000 ci la ku ci rot lac jɔɔk në 1.5 Ma.
Aril yic apɛc bi thok lac cök piny; aŋot kuc mɛn Homo erectus jam wala këc kën rot jɔɔk agut Homo sapiens.
Käk atët raan acï bɛ̈n bïk kek nyic apɛc, thok acï dït apɛc, ku käk luɔi acï dït apɛc.
Ran tueŋ kan käk jɔk nyuɔɔth aye Neanderthals (aye luel kek ye kä peei cïn kuɛt-kuɛt ken pïr); aye kɔc ken cï thou thiɔ̈k, ke cïn kä cäm wala käk luɔi.
Kek thok lɔ dït apɛc, käk täŋ ku wël jam acï rot loi, cït kë cï lueel Richard Dawkins, në kë ye thur ayäm: ciɛɛŋ.
Kaam 8500 ku 7000 BC, kɔc rɛ̈r Tiɔ̈m Piethic tɔ̈u Middle East acïk cum rap jɔɔk ku many läi: puɔ̈r käk ye luɔk.
Na cɛk tɔ̈, në wɛ̈ɛ̈r wɛɛr piny rot lɔnadɛ̈ akëc puɔ̈r rap lööm, kɔ̈ɔ̈c käk lɔ jɔm-jɔm ku juɛ̈k-juɛ̈k rot kä ye yök në puɔ̈ɔ̈ric bï ciin de kɔc rot jal juak.
Kën yen wɛ̈ɛ̈r de pinynhom rot awel në Këëric Middle East, kaam 4000 ku 3000 BC.
Kɔc akec thɛɛr ken abɛ̈n bɛɛr ya nɔ̈k e ke lui bïk pïr, kën loi awal bï kɔc jal yaa lui në loi-loi wäc yiic (cït kɔc cuëc, kɔc ɣɔɔc, abuun, ku kɔ̈k).
Në thaar 500 BC, anɔŋ wɛ̈ɛ̈r dït cï rot loi Middle East, Iran, India, China, ku Greece, në juɛ̈k-juɛ̈k thaar, thɛɛr kɔ̈k rot cuɔtpiny.
Wɛ̈ɛ̈r kën aloi tɔŋ-tɔɔŋ, cuɛ̈c, käk läi, mɛth ku thuɔ̈ɔ̈r dït apɛc yiic.
Akuma Rome acik cɔŋ gam nhialic kɔc öt loi cit Malaika në run de 4th ku le piny thök 5th.
Ɣön nyïc loi thaar Abbasid Baghdad, Iraq.
Në run de 14, bï bɛ̈i röt waar ajɔk rɔt Italy ken lɔ nhial gäm Nhialic, thuur, ku käk kuɛ̈n läi.
Dït lɔ ceŋ tueŋ bɛ̈i ke Europe ajɔk bï rɔt waar në 1500, cï la tët kɔc nyic käŋ ku lɔ tueŋ de piöc.
Jɔɔk 1914 gut 1918 ku 1939 gut 1945, bɛ̈ɛ̈i pinynhom akek cï tɔŋ pinynhom ke liäpnhïm apɛi.
Kek tɔŋ cï kɔ̈ɔ̈r, walayaa ye yäm acï looi, cïk röt luel, wɛ̈lɛ̈/ka cïk gäm nhomlääu në thaar pɛ̈në riɛl.
Yïk nhial de nyïny dït apɛi anɔŋ dhɛ̈ŋdït apɛi, kompiöta, käk kuɛt-kuɛt nyic, ku nyïny dït cï yic yaa dhoŋuan.
Käk juëc kɔc diir ku dhal kɔc ït tuaany, tɔŋ, cɔk, tɔŋ dït jec, wɛ̈ɛ̈r rot de piny ci ran bɛ̈i acï lɔ nhial apɛi ke ciin kɔc pinynhom alɔ juak rot.
Akököl de raan, wala akököl cï gätpiny, ee kuɛ̈n yic käk raan cï röt lac looi.
Neolithic wën cen puɔ̈r tïŋ ke Lɔtueŋ Apuɔth ajɔk rot, kaam 10,000 and 5000 BCE, thiääk ken Tiɔ̈m Piethic Tɔ̈u Ciɛɛm.
Ke puɔ̈r lɔ yïk rot, puɔ̈r rap acï bën ke dït apɛi ku loi tɛ̈k-tɛ̈k luɔi bï cäm yaa tɔ̈ɔ̈u në thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈r.
Hinduism ajɔk rot në thɛɛr ke Run Bronze paan de India
Akököl cï Lɔ tueŋ (kek "Run tɔ̈u Cilic," c. 500–1500 CE,) cïk nyuɔɔth yen dït de Kanitha, Run ke Islamic (c. 750 CE – c. 1258 CE), ku Timurid ku Italian Renaissances (në run ke 1300 CE).
Në run de/thɛɛrke 18th, dït de nyïc arot juak ku tëët acï të rac apɛi cuɔ̈ɔ̈p ci ïŋ cirkat bɛ̈i ku jɔɔk thɛɛr ke emɛnë, ye röt jɔɔk 1800 ku ŋot alɔ tueŋ agut mɛɛn.
Dït lɔtueŋ kɔc ke Africa në run kaa 300,000 ci lɔ, ku yökë wɛ̈ɛ̈r de ciɛɛŋ në run kaa 500,000 ci lɔ.
Ke run kaa tiim 1.8 ci lɔ, ku në run kaa 500,000 ci la, kɔc ajɔk bïk mac luɔ̈i në atuɔ̈c ku that.
Kɔc Paleolithic aciëŋ ke ye ayiɛ̈p, ku kek aye mac ɣök.
Juɛ̈k-juɛ̈k ran North America ku ɣän tɔ̈u pïu kek aloi röt thök run kɔɔi.
Kiir Makec China ayen awöu ku rɛp kɔ̈k com në 7000 BCE; aci runh Yangtze lac nyuɔɔth, në 8000 BCE.
Luɔi adit, kan loi në lon kɛ̈k ayöm ku käk kɔc cin ke kɔc yëth në 6000 BCE.
Rɔɔkdït apɛi kek ɣän ɣɔɔc, ɣän käŋ loi thïn ku ɣän käk thiɛɛth.
Yïŋ rɔɔkdït acath tök kek wɛ̈ɛ̈r piny.
Ciɛɛŋ käk kek aloi wɛ̈ɛ̈r, kuɛ̈n nambaa, lon ayöm, rain wïïr, cök ran cuëc, alänh ci muɔc guɔ̈p cït, yïŋ ɣöt dït apɛi, ku gät.
Kën ye Neolithic loi e cäär jak.
Käk ake ye loi në tiɔp puɔth wɛ̈ɛ̈r yɔu: Tigris ku Euphrates në Mesopotamia, Wɛ̈ɛ̈r në Egypt, Indus piny India, ku Yangtze ku Kiir Makec China.
Gän puɔth cin ajɔk rot ke ajuɛr Thura, yen Thurade cɔk tɔ̈ bɔ ke puɔlic ku la ke dït.
Cäth aye loi pïu yiic—Kiir ku abäp diɛt.
Dït käk yen bï akɛɛth piny ku mëlëk piny.
Në wɛ̈ɛ̈rpiny rot de Crete Minoan acï la Run de Maläŋ (Bronze) në 2700 BCE ku aye cɔk wɛ̈ɛ̈r tueŋ piny rot në Europe.
Në run juëc ci la, wɛ̈ɛ̈r piny arot yïk pinynhom.
Në India, thar kën yen ke thar Verdic (1750-600 BCE), yen jɔɔk Hinduism rot ku ciɛɛŋ wääc de jɔ̈k ciɛɛŋ India, ku kɛ̈ɛ̈c thar 6th BCE.
Në thar nɔŋ kën rot loi në Mesoamerica (në 1500 BCE to 500 CE), wɛ̈ɛ̈r piny dït apɛi ku rilyic rot jɔɔk yïk, kën mɛn Mexico, Central America, ku Peru.
Kën Kuɛ̈n Run Axial ë Karl Jasper ci kën Persia Zoroastrianism täu thïn, ku kɔc kɔ̈k kuɛ̈n ajai thar deen cï luel ë Zoroastrianism.)
Käk aye Taoism, Legalism, ku Confucianism.
Kɔc maril tɔŋ aye rot gɛɛi tɔŋ bïk ɣän kɔ̈k peec ku loikë rɛ̈ɛ̈r yek gël riɛl bïk loi ɣän puɔ̈ɔ̈r.
Anɔŋ akutnhïm ril juɛ̈c pɛi në thaar kën.
Akutnhom Ril de Median aci kuer gäm akutnhom tɔŋ Iran, nɔŋ Akutnhom tɔŋ Achaemenid (550–330 BCE), ku Akutnhom Ril Parthia (247 BCE–224 CE), Akutnhom Tɔŋ Sasania (224–651 CE).
Lɛ̈, Randït Thiekic Pɛi Alexander (356–323 BCE), de Macedon, acï akutnhom ril looi, jɔk rot të nyic ëmɛn yen Greec agut cï të nyic mɛn ke yen India.
Jɔk rɔt thar 3rd CE, Kuan Gupta acï thar mac ye cɔl Run Diääp kɔc thɛɛr ke India.
Kɔ̈c tɔŋ ye nyuɔɔth yen run diääp ciɛɛŋ Hindu në thɛɛr ke 4th ku 5th.
Në thaar (63 BCE – 14 CE), Raan Tueŋ kutnhom ril Roman, Rome acï ɣän mɛn kek riɛl loi në ɣän juëc Mediterranean.
Akutnhom ril Cuëc ci löny në 476 CE, tën luɔi German mɛc Odoacer.
Kuan Han athöŋ riɛl ku mɛ̈t kek akutnhom ril de Roman tɔ̈ laŋ de Gëk Silk.
Kek akutnhïïm kɔ̈k ril ke Thaar Thɛɛr, Han China acï lɔŋtueŋ pɛi në ɣän akuma, piöc, kuɛ̈n nambaa, lɔ nhial pɛi nyin, tëët, ku käk juëc kɔ̈k.
Akutnhiim ril ci tiɛ̈m akek loi America, ciɛŋ lɔ abɔ̈ tueŋ lac loi run 2500 BCE.
Rɔŋdit Walaya Mayan aci lɔnhial määth ku ku nyic pɛi, ku ciɛɛŋ Maya rot tɛkpiny Yucatán ku ɣän thiääk keke ye.
Anɔŋ, kɛ̈k tɔ̈, në ɣän kɔ̈k, thɛɛr ke la tueŋ ke tëët lac rot loi.
Kuan de Han China lööny tɔŋic në run 220 CE, jɔ̈k rot thɛɛr ke Mëlɛ̈k kaa Biäk, ku abak Roman acï rot juak ke dɛ̈kpiny në thar töŋ kën kë cɔl Riäŋ de Run Bɔɔt kaa Diäk.
Yïŋ abil yenë ajɔ̈ŋkör mac ku many ajɔ̈ŋkör ril apɛi bïk mɛ̈i jec muk cï cäth ye riɔ̈ɔ̈c cɔk aloi rot tën kɔc nɔŋ piiny ceŋ kek cɔk kɔ̈c apɛi.
Abak cï döŋ Piny Mɛc Kuan Roman, tɔ̈u laŋ ciɛɛm Mediterranean, aŋot la tueŋ agut bï cɔl Piny Mɛc Kuan Byzantine.
Thar kën lac tɔ̈u në thök run Bɔɔt Kaa 5 lööny Piny Mɛc Kuan Cuëny Rome, ci rot tɛkpiny tën Akutnhiim kuum, kɔ̈k kek bïk täu Akuma de Kanitha Rome.
South Asia acï Akuma tɔ̈ ciling ke India tïŋ, kuɛny luɔi Akuma Islamic India cök.
Kën acï Africa puɔ̈l bï rot mat ajuɛɛr tajir de Southeast Asia yic, yek röt caath ken Asia; kën, ken ciɛɛŋ Muslim, aci ciɛɛŋ Swahili bɛ̈i.
Kën thɔ̈ɔ̈r ciɛɛŋ ëya, ken Hellenistic ku ciɛɛŋ Kërithano bïk thuɔ̈ny ken ciɛɛŋ thɛɛr Persian Iranian ku jɔŋ Zoroastrian.
Të den ceŋkë Arabian Peninsula, Muslims acïk jɔɔk bïk röt juak në thɛɛr tueŋ run nɔŋ kä juëc cï röt looi tueŋ cɔl Postclassical Era.
Käk juëc piööc kën ku dit den aye rek keke tän piny.
Kë yee kɔc dït cï jak Muslim looi tën kuɛɛr ke tajiir ke African-Arabian ku Arabian-Asian apuɔth pɛi.
Ye loi jaak ye lɔ̈ŋ ku kɔ̈ɔ̈r de kuum, bäny Europe acïk them bïk kä juëc loi acän bï riɛl Muslim dhuk ciëën ku bïk Piny Lajik Lööm.
Juëc Arab pinykën athök në run 11th cilic keke bɛ̈n Seljuq Turks, jiɛ̈l ciëënpiny Turkic në Central Asia.
Jɔŋ door aye cɔɔl lë ke ye Barbary Coast ku ka ye kɔc tɔ̈u wïïr ye rum cɔk rɛ̈ɛ̈r ku kɔc cie nyic bïk ɣän juëc North Africa peec/rum tën rɔɔk juëc tɔ̈ wɛ̈ɛ̈r lɔ̈ɔ̈m ke bɛ̈i Europe kek kɔɔr aluɛk bïk kek ɣaac thuŋ North Africa ke ye abak tajir kɔc de Barbary.
Në run bɔɔt kaa 8, Islam aci jɔk bïk la ɣän kɔ̈k ku lac bɛ̈n ke yen cï gam në ciin dït, naa Buddhism cak ŋot ril apɛi east.
Ɣɔn cïn Genghis Khan thou në 1227, ɣän juëc Central Asia aŋot ke muk keek në walaya cï lɔ në nyinic, Chagatai Khanate.
Yen tën bɛ̈n ke cï tekic në kä juëc thiik ye cɔl khanates loi kek Uzbeks.
Kɔc bɛ̈n rum ke barbaria acï Akuma dɛ̈t peei den loi në kä cï döŋ Piny Mɛc Kuan de Piny Cuëny de Rome.
Nhialic arot juak piny cuëc Europe, ku käk kek kan looi acï yök.
Ajuɛɛr yök piny Europe, akutnhom de kɔc pur në bɛ̈i kor yek juur yiic ku käk luɔi tën kɔc dït cï jak, ku tën tueny kuum, ajuɛɛr thiɛɛth yen kɔc cath ku tɔ̈u piiny ŋɔ̈ŋ aye kek yaa jec tën tuɛnyken acän bïk piny juur ku ɣän rëër, kek aye kuɛɛr yen kuan medieval röt juɛɛr thin ku dïtkë në Thɛɛr ke Run Tɔ̈u Cilic.
Kɔc tajiir ke Italy aye kɔc cïk luaak bɛ̈i bïk lui bɛ̈iken yiic wala bïk lui circa thukar yic.
Cɔk, tuaany, ku tɔŋ acï ciin de kɔc thöl piny cuëc Europe.
Acï Kuan kuum de Zagwe cɔk bɔ̈ thïn nyic kek apɛi në luɔɔi ye kek tem adit në Lalibela.
Akek mac tajir de dääb, tuŋ akɔ̈n, awaai, ku aluɛk në trans-Sahara.
Central Africa acï tïŋ ke walaya juëc yök nhomlääu, nɔŋ Piny Mɛc Melëk Kongo.
Acï kuurdït ye kek röt gël yïk ke cïn kë nuɛt keek cït mɛn Zimbabwe, Khami, Rɔŋ dït Mëlëŋ mac Butua, ku Danangombe (Dhlo-Dhlo), rɔŋ de Piny Mɛc Kuan Rozvi.
Run de Dhoŋuan ë Tripartite kɔc yen ben piny Tueŋ de India mac, në Piny Mɛc Pratihara, Piny Mɛc Kuan Pala, ku Piny Mɛc Kuan Rashtrakuta.
Piny Mɛc Kuan Tang acï däkpiny, na cɛk tɔ̈, ku në abak de run juëc cï lɔ de riäŋ Piny Mɛc Song cïk China bɛɛr matic, cït tën tɔ̈u yen thin, luel William McNeill, "ran cï jak apɛi, ran nyic käŋ, ku ye paan nyic apɛi në pinynhom".
Në Ruɔ̈n bɔɔt de Piny Mɛc Kuan Mongol Yuan, kɔc kuan China kɔɔr bïk bɛɛr riɛl kek loi Piny Mɛc Kuan Ming (1368).
Thar Nara de ruɔ̈n bɔɔt kaa 8 yen ka jɔɔk riɛl de Japan rot ku ka ye luel ke ye run dääb.
Thar yen ril apɛi në akököl de Japan yic, cï thiɔ̈ɔ̈ŋ dugɛ̈ɛ̈r ke tɔŋ (daimyos) ku kɔc ke tɔŋ kuum (shoguns) cït mɛn Ashikaga shogunate ku Tokugawa shogunate, cï rɔt lac jɔɔk 1185 agut 1868.
Silla aci Baekje kuum nëë run 660, ku Goguryeo run 668, yen jɔ̈k de thaar ë walayaa ke Piny Tueŋ ku Piny Ciëën (남북국시대), ken Silla cï yic mat piny ciëën ku Balhae, walaya yen ci lɔ nyic Goguryeo yic, piny tueŋ.
Jɔk run bɔɔt 9, Piny Mɛc Mëlɛ̈ŋ Bagan rot jatnhial bï nyic tën yen Myanmar ëmɛnë.
Kɔc thɛɛr ke Puebloans ku kɔc cï bɛ̈n nyin ken yiic (Run bɔɔt kaa 9th – 13th) acï ɣän dït ke ciɛɛŋ yïk, nɔŋic ɣöt cï loi ajer cï döŋ ke yen ɣöndït Piny Tueŋ America agut ruɔ̈n bɔt kaa 19th.
Në Piny Ciëën America, run ke bɔɔt kaa 14 ku 15 acï riɛl de lɔnhial Inca tïŋ.
Bɛ̈n Nhial käk Kɔc Nyic Käŋ acï riɛl gäm jɔ̈k Johannes Gutenberg tën Europe në gutbei, ke kä ye cath, ku tën luɔi kë yen daai tëmec ku kën yen tuaany tïŋ.
Thaar de yemɛ̈në aŋot la agut thök Tɔŋ Pinhon Reu, në 1945, wala agut mɛn.
Thar yemɛnë aye nyic në bɛ̈n nhial käk nyïc, ku lɔtueŋ käk luɔi arët, thiɛɛth de kɔc, ku walaya baai.
Në thɛɛr tueeŋ yiic, Europe ajal dhuk ɣän ke yiic; kɔ akököl lueel ayïk ŋot ke jam kën loi yen.
Acï rot looi në thaa bɛ̈n wëu në 1000 CE.
Acï kë puɔth bɛ̈n nhial luɔi yök ku cïk luɔi adir lööm ke pɛ̈c, käk yenë ke adit geer thïn, yïŋ kubur ye ɣooc, gutbei, ku kë ye piny nyuɔɔth.
Töŋ de kë ye kueen Europe aye lueel lɔnadɛ̈ ke tën tɔ̈ Europe acï puɔth de tiɛ̈m de looi.
Yekën yen ka cï Europe gam bï rot yaa tiit tën kɔc rɛc pɛ̈ɛ̈c ke Central Asia.
Run Dääb de Islam acï cɔk kään në Mongol de Baghdad në 1258.
Të tɔ̈u piny thin acï yic thieek de wuɔ̈ɔ̈c thiɛɛth cɔk puɔth.
Në thööŋ, Europe ee yic lac tek në walaya ye lac thɔ̈ɔ̈r.
Käk lɔ tueŋ abɛ̈n ke puɔ̈ɔ̈r, acïk kɔ̈ɔ̈c në tän tɔ̈u piny.
Lɔ tueŋ luɔi ku jak aye bɛ̈i tajir amäth dït lë ben rot juak.
Thɛɛr dït Europe kek nɔŋ pïu yiic kek këc deet—tän tɔ̈u piny den—e luɔi walaya den Atlantic: Portugal, Spain, England, France, ku Netherlands.
Në North Africa, Saadi Sultanate acï döŋ ye tök ke ye walaya Berber agut 1659.
Piny rɛ̈ɛ̈r wɛ̈ɛ̈r yɔu Swahili acï riääk wën yen Piny Mɛc Kuan Portuguese kek mac yeen ku Piny Mɛc Kuan Omani.
South Africa Mɛc Mëlɛ̈ŋ Zimbabwe acï kuɛɛr ke mëlɛ̈ɛ̈k kor gaam bïk bɛ̈n bei cït Mutapa, Butua, ku Rozvi.
Wɛ̈ɛ̈r dɛ̈t de cieeŋ Africa acï rot juak në ye thaar kën.
Japan acï naŋ thaar de Azuchi–Momoyama cï ye yök (1568–1603), kuɛny thaar Edo (1603–1868) cök.
Johor Sultanate, tɔ̈ ciɛɛl piny ciëën de Malay Peninsula, acï bɛ̈n kek yen mac tajir të kën.
Russia acï them bï bɛ̈n wɛ̈ɛ̈r yɔ̈u tɔ̈u në kaam de tueŋ ku cam North America, ken kɔc kuum tueŋ të ye cɔl ëmɛn Alaska në 1784, ku kä tɔ̈ aɣeer ke Fort Ross ye cɔl ëmɛn California në 1812.
Jɔ̈k rot cirkaai në Great Britain ku luikë käk ayäm ke luɔi—circa, bïk käk juëc yaa loi apɛi, ku adït ke luɔi—bïk käk juëc yaa lac looi ku cïk luɔi dït bï yaa wïc cï mɛn thɛɛr yenë ye wïc.
Ke Europe cï käŋ yök ku mɛc America, käk bäny acï rot wel kek yen piny Asia ku Oceania.
British acï Australia, New Zealand ku South Africa mac ëya dɛ̈t kek ciin dïït de mɛc British keek jäl lek tën kɔc kɔ̈k mäc.
Në Europe yic, käk nuan ke wëu ku käk jec acï ajuɛɛr de bɛ̈i looi, ku akutnhïïm ye jam thoŋ tök ajal jɔk bïk röt nyic ke ye bɛ̈i wääc ken kɔ̈ɔ̈r dït de ciɛɛŋ ku thiɛɛth.
Ke, awuɔk cirkat ku cï piath piny riɔ̈ɔ̈k, ëmɛn agut thaar loi mac ku jɔ̈k wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ rot, acï röt looi tök apɛi.
Bɛ̈i kɔ̈k pinynhom acï kek mɔ̈ɔ̈r apɛi në bɛ̈i cï Europe ke kuum: United States ku Japan.
Tɔŋ Pinynhom Tök acï Piny Mɛc Kuɛt-kuɛt kaa ŋuan cɔk löny– Austria-Hungary, Piny Mɛc Kuan German, Piny Mɛc Kuan Ottoman, ku Piny Mɛc Kuan Russia – ku ka cï United Kingdom ku France cɔk kɔ̈c.
Thɔ̈ɔ̈r tɔŋ lɔtueŋ ëmɛn, cï juak riääk wëu në thaar Diɛɛr Dït Arëët, acï Tɔŋ Pinynhom Reu cɔk lac rot looi.
Tɔŋ Lir acï thök në 1991 ke Pan-European cï mat tök, löny kɔc thɔ̈ɔ̈r wën ril apɛi ku Amat Kɔ̈ɔ̈c Tɔŋ Berlin, ku löny Akut cï mat de Piny Ciɛɛm ku Abak amat Warsaw.
Në thɛɛr ke tɔŋ ke run kaa 10 ci lac lɔ, kɔcke Asia ku Africa mɛc Belgium British, Dutch, French, ku Piny kɔ̈k Mɛc Kuan Europe Kek Tɔ̈u Ciëën acï nhomlääu den tiaam.
Luɔɔi Akutnhom ci Mat de Europe acï guan cïn në ciɛ̈n luɔi puɔth de ɣän ke wëu ku thiɛɛth, ye thɔ̈ɔ̈ŋ keke ɣän ke akutnhïïm ke United States tɔ̈u në Löŋ de Mät yic cök ke Lööŋ Mac United States thɛɛr cï lööm cï keek bɛ̈I thïn riɛl në 1789.
Në run kaa thiëër ke Tɔŋ Pinynhom de Reu ci lɔ, lɔ tueŋ ke käk acï rot loi cäth taira, käk piny tïŋ nhom keke kä luɔi den cït Ajuɛɛr Thuɔ̈ɔ̈rë Piny (GPS), ku abɔn jam.
Mëën pinynhom në kä cï cak tiɔpic acï rot juak apɛi acän ciin de kɔc lɔ juak rot ku cirkat, kën rot loi India, China, ku Brazil.
Tɔ̈ɔ̈u yen ë ka yen käk akököl muk – në gɛɛr käk wël yiic – wala ɣän tɔ̈ kek thïn.
Acïk kek luel athuɔ̈r apɛi cït "käk bɛ̈n bei guɔ̈p läi yic", kukaa ye nyic wereek cï gɔ̈t yiic wala bïk wɛ̈t luɛl aɣeer bïn kɔc lɔ tueŋ.
Aye kën lueel lɔnadɛ̈ ke käk cï tɔ̈ɔ̈u aye nyic në ɣän yen bɔ̈k tɔ̈ɔ̈u thin në luɔi den yïk looi ku tän den, naa cak tɔ̈u ke käke tɔ̈ɔ̈u aye yök në ɣööt ke tɔ̈ɔ̈u bɔ̈k.
Kɔc kä thɛɛr kɔɔr acï käŋ kaa bɔɔt (thɛɛr kɔ̈k aliëëp) ke tiɔm ya liɛt lɔ ciɛ̈ɛ̈n në run de diäk ku reu de ruɔ̈n alïp BC de ɣän cït Ebla, Mari, Amarna, Hattusas, Ugarit, ku Pylos yök.
Naa cɛk tɔ̈u, acï määr ɣɔn yen werek gät käŋ kɔ̈ɔ̈th cït aguɔ̈t ku werek akëc rot lac looi, cït kɔc thöŋ kek kaa jeer.
England ke run de 1066 cï tëëk aa ci käk tɔ̈ɔ̈u looi ku käke kuɛɛr ke kɔ̈ɔ̈r de kä thɛɛr.
Kek nɔŋ käk juëc wääc yiic ke käk tɔ̈ɔ̈u, käk tɔ̈u ëmɛn ke käke tɔ̈ɔ̈u në United States aa ci käŋ kaa dhiɛ̈c yök de kä kee dït: piöc, tajir (bi naŋ kë yök thïn), akuma, manadhɛ̈ɛ̈m, ku kɔ̈k.
Yök de kä ye kuɔ̈ɔ̈tiic në kee käke tɔ̈ɔ̈u käk ee bï köl kan dɔm; kɔ̈k aa ci thɛɛr looi ë ke thiɛ̈c.
Nyooth de tajir puɔth käk tɔ̈ɔ̈u në United States anɔŋiic Coca-Cola (nɔŋ ɣän wääc ke daai ke pinynhom de Coca-Cola), Procter ku Gamble, Motorola Heritage Services ku Archives, ku Levi Strauss & Co. Ɣän ke tajir käk aye awereek nɔŋ akoköl ku kä thiääk ke akököl tɔ̈ɔ̈u ku many de ɣän ken.
Kɔc lui në kee ɣän kë aa lë bïk naŋ piööc ku cääta jama, në akököl wɛ̈lɛ̈/ka ɣän ke tɔ̈ɔ̈u.
Në United States, Ɣän ke Tɔ̈ɔ̈u ke Baai/Dola ku Muŋ ka Ci Tɔ̈ɔ̈u ye cɔl National Archives and Records Administration (NARA) aye tëde tɔ̈ɔ̈u tɔ̈ ciɛɛl muk në Walaya de Columbia ku College Park, Maryland, kek ɣän ye käŋ tɛk aɣeer në United States yic.
Në UK, Ɣän ke Tɔ̈ɔ̈u ke Baai/Dola (nyic keek ë ke ye cɔl Maktɛp Käke Raan Ëbɛ̈n Tɔ̈ɔ̈u) (Public Record Office) ee ɣän tɔ̈ɔ̈u ke akuma de England ku Wales.
Matke yiic, ciin de kä ye tɔ̈ɔ̈u tɔ̈u në biöök de Muŋ Kä Ye Tɔ̈ɔ̈u ke French cök yenë kee këdït në pinynhom.
Archdioceses, dioceses, ku parishes’ aanɔŋ ɣän ke tɔ̈ɔ̈u ëya dɛ̈t tɔ̈u në Roman Catholic ku Anglican Churches.
Ɣänkë aye röt gɛɛi wëu juaar keek tën akuma ku kɔc kek yiën wëu.
Ɣän juëc ke tɔ̈ɔ̈u aye käŋ tɔ̈ɔ̈u acän agokï kë deen de kä thɛɛr cɔk ye yic.
Yekën awuɔ̈c keke ciin de 1.3% cï röt tïŋ kek ci röt luɔ̈I kaapɛ̈c.
Luɔɔi kä ye tɔ̈ɔ̈u ee bï akököl määt yiic tën diäär kɔɔr bïk röt lueel, ku bï akököl ken piŋ.
Tɔ̈ɔ̈u de käke manadhäm (cït ɣän tajir wala akuma) aye naŋ kä peei ke kä cï tɔ̈ɔ̈u, cït awereek ke mäc, käk tajir, käk jam, käŋ kɔc lui, ku käk yen amɛt-mɛɛt looi në digiik.
Käk juëc ke kä ye juaar kë akëc keek kan mackɔ̈ɔ̈th, ku kaa tɔ̈u ajuɛɛric ɛ̈mɛn bïk ke tɔ̈ɔ̈u aliiric ku loi keek bïk yaa tɔ̈u tën raan ëbɛ̈n aliiric.
Akutnhïïm kɔ̈k ye kä ye tɔ̈ɔ̈u kuɔɔny aye UNESCO ku Blue Shield International keke Löŋ de Hague bïn Käke Ciɛɛŋ Gël në 1954 ku löŋ deen de reu në 1999.
Apäm, Morgan M. "Töŋ de kä Ril: Jam, Yök, ku Luɛɛl de Akököl."
Nyooth de yekën ee luɛɛl Apäm de Morgan M. tek akököl de ba yaa moc/tik piny tën kɔc cï röt looi bïk yaa tik/moc në ɣän ke wël juëc ku ɣän ke jam cït tumblr, Twitter, ku Instagram, ku në podcast ëya dɛ̈t.
Kek këde alöc tɔ̈u tën ɣän ke tɔ̈ɔ̈u kä thɛɛr anɔŋ kueer pieth bïnë "të yenë akököl thɛɛr lɔ̈ɔ̈m thïn"cït mɛn yenë ke lɔ̈ɔ̈m thïn në ɣän ke tɔ̈ɔ̈u ke yemɛn yiic, ye käke jam looi cïï kek ye loi tën ɣän juëc ke tɔ̈ɔ̈u.
Luɛɛl kä cak looi në pïïric, wala kë kɔ̈cic de kä ca looi pïïric, ee luɛɛl de pïïr de raan.
Luɔɔi de kä cak looi në pïïric cie dac yaa pït thööŋ, ku thööŋ alë bï luɔ̈ɔ̈i bï pïïr de raan nyuɔɔth.
Dɛ̈t nyic apɛi de käke pïïr de raan ë kɔc thɛɛr ee De vita Caesarum ("Në pïïr de Caesars") në Suetonius, cï gɔ̈t AD 121 në thaar de Piny Mɛc Kuan Hadrian.
Hermits, monks, ku abuun aye akököl käke luɔ̈ɔ̈i bïk käk pïïr kɔc gɔ̈t.
Toŋ de kä thiekiic nyooth piny de pïïr tën thaar kën ee pïïr de Charlemagne në raan deen ye cɔl Einhard.
Anɔŋiic kä juëc ke raan ëbɛ̈n tën këdïït de ciin/aden de loiloi kɔ̈k ke ye thaar kën.
Në thök Run Ciɛl, kä ke pïïr de kɔc aake cï lac lui käk kanitha në Europe cït käk pïïr de Mëlɛ̈ɛ̈ŋ, kɔc cath,, ku kɔc tɔŋ ee rot jɔɔk bï bɛ̈n nhial.
Ke Malory kuany cök, käk ya yäm tën käke raan ëbɛ̈n ne thɛɛr ke Bɛ̈n nhial aye kä piny thɛɛr kuɔɔny, cït kɔc ket ku kɔc gät, ku bïk kɔc gät yaa cuɔɔth puɔ̈ɔ̈th në thook.
Kɔ̈k bɔ̈ nhial kaa reu kë aa lui: yïŋ gutbei de käŋ në run bɔɔt kaa 15 ku juɛ̈k-juɛ̈k rot piöc.
Në kony luɔɔi tën yen kɔc käŋ peec wɛ̈ric tiɛ̈ŋ thïn, Akököl Ëbɛn Kɔc Käŋ Peec Wɛ̈ric (1724), gät në Charles Johnson, tën yen ayi pïïr de kɔc käŋ peec wɛ̈ric yök thïn.
Acï Carlyle luel lɔnadɛ̈ kek pïïr kɔc dït thɛɛr apieth bï kuat deetic ku ɣän ken ke piöc.
Luɔɔi Boswell aapuɔth në tän den kë ye kɔɔr, nɔŋic kɔ̈ɔ̈r käk kɔc thɛɛr, kë cï tïŋ kɔc nyïn ku thiɛ̈c thok, piath piönde ku jam puɔth den ye kɔc nhiaar, ku të den ye lɔ̈m käk pïïr kedhie tën pïïr Johnson ku të yen rot luɔi thïn – kuer yen të yenë kä ke pïïr thɛɛr cï gätpiny luɔɔi thïn në köl kën.
Naa cɛk tɔ̈, ciin de käk pïïr ye guɔ̈t bei acï lac dït pɛi, alɛɛc alɔ tën raan ëbɛn kuen.
Awaraŋ athuɔ̈ɔ̈r acï jɔk bï yaa gut bei në käk cï thur ke pïïr de kɔc.
Käk piir ke raan ɛ̈bɛn" ci lööm cï tän den ke ye kën ci piny bɛ̈I, ku ye raan yetök looi bï riɛl.
Të thɛɛr yen kɔc cï thou në baai lɔ̈ɔ̈m thïn ku te yenë tiɛ̈m luɛɛl thïn acï jäl në miɛt de pɔ̈u ken käk cï yök ke pial nhom de raan.
Agut cï yekën, cï tën cï Strachey ye luɛɛl thïn në jɔ̈k de pïïr Victoria acï rɔt looi kek"ke nyic ke cït raan loi adhuma/bïka cortège", ku ceŋ ye nhiɛ̈m töŋ kën cït "cath amäth, tɔŋ adhuma/bïka."
Buŋ kën acï nyic pinythok abɛ̈n acän piathe ku të puɔth cïnë ye gät thïn, piathde ku yee yic, ku të pieth cïnë ye lɔɔi thïn.
Robert Graves (I, Claudius, 1934) acï nyic tën kɔc kuany luɔi yen Strachey rɔt luɔɔi thin cök de "pïïr yen raan rot cɔk nyic."
Në Tɔŋ Pinynhom Tueŋ, gutbei beerëde cheap hard-cover guɔ̈tbei acï nyic arëët.
Ken käk ye ɣoi ke pïïr de raan, Hollywood acï kä juëc ye ɣoi bɛ̈i bei ye rɔt gɛɛi në pïïr de raan nyic arëët.
Ke cït buk ku kä ye ɣoi, acïï wël ye lueel cï tëden apiuɔth: aye kä cï tɔ̈ɔ̈u ke ɣän juëc ke wël thiääk keke raan, nɔŋic kä thiik ye ɣoi, athuɔ̈ɔ̈r, ku wël cï gɔ̈t.
Kek kdhie "kuɛɛr ke gän pïïr"aye yök tën käke kuɛ̈n cï gɔ̈t.
Wël aye bɛ̈n tën "aköököl ye lueel kɔc thook, kä ye raan ke lueel rɔt, pïïr de raan ku akoköl pïïrdu” wala "kä cï röt looi, thöön, wël cï lueel cï gätpiny ku jal yaa kɔ̈k".
Kueer gän de Europe acï rot lac jɔɔk në run bɔɔt kaa 9 ku bɔɔt kaa 10, në löny de Piny Mɛc Kuan Carolingian cï ɣän ken cɔk tek yiic tën kɔc töök ye bäny ku mïth bäny.
Ciɛɛŋ geu/rɔɔk aye luɔ̈i bïk kɔc tiit ku kuɛɛr ke cäth puɔth, ku ciɛɛŋ baai aye tɔ̈u tën käk ye lɔ pïïric në akutnhomic, cït mɛn tawuna, tiɔm puɔth, wɛ̈lɛ̈/ka ɣän pïu.
Në run de bɔɔt kaa 12 ku jɔ̈k bɔɔt kaa 13, kɔc nyic käŋ ajök bïk ɣööt cïk looi gël.
Gël kën abɔ̈ acän kä juëc ke luɔɔi de ɣööt cï bɛ̈n nhial në këde tɔŋ, cït mɛn gël cï looi ke cï gölic, ku gël thɛɛr tɔ̈u thïn, cït mɛn de ɣön ril de kɔc ke Rome.
Naa cak tɔ̈u ke dhaŋ ye moc abïk cï bɛ̈i Europe në run de bɔɔt kaa 14, akëc ɣööt ril cï looi riɔ̈ɔ̈k agut ci run de bɔɔt kaa 15, wën cïn dhɛ̈ŋdït jal riɛl arëët bïk jal thuɔ̈ɔ̈r piny yen päny cï loi ajer.
Tueny kuum yen kee kaam de bäny tɔŋ ku kɔc piny rek, në kë bï gaam nyinic ee käke jec ku bïk rëër ë ke rïu akuma, kë bäny abï piny gaam.
Ɣön ril arëët anɔŋ käk juëc yee kony, töŋ de kë thiekic arët ee jec, mäc, ku rëër thïn.
Cït William raan cï mac akɔɔr bi lɔtueŋ tëëk England, acï ɣän puɔth apɛi looi bï piny cï lööm tiit.
Ɣön ril arëët ee rɔt cɔk ye të rl de ɣön de döm ku kee të yen kɔc cath wala bäny mɛ̈ɛ̈thke cɔk mit puɔ̈th.
Në ɣän wääc pinynhom, käk cï yïk thöŋ aa nɔŋ kä thöŋ në gël ku kä ye yeen cɔk nyic thiääk ken kë nyic de ɣön ril, naa ke cak bɛ̈n në thɛɛr wäc ku kä cï röt looi ku wɛ̈ɛ̈r piny rot wäc ku kä ye yeen cɔk lëu rot.
Në run de bɔɔt kaa 16, wën mɛ̈t ciɛɛŋ Japan ku Europe, gël në Europe acï lɔ nhial arëë awär ɣön ril ku yee rɔt gɛɛi në kä ye jöt loi kek cït mɛn de ɣön de kɔc Itally ye cɔl italienne ku gël puɔth arëët.
Wɛ̈ny piny bï tiɔp cɔk dɔ̈ŋ në thiek de ɣön ril lɔ̈ɔ̈m, ye cɔl thieŋ mecic arëët (Lë bï tiɔ̈ɔ̈p wala ril).
Yen kee kë nyic arëët tën ɣön ril, ku kee naŋ tök.
Pïu aye gaam në yith wala ka kë yen pïi tɔ̈ɔ̈u.
Naa rot dac yaa looi ke thiääk ken ɣön ril de motte-ku-bailey, baileys aye keek yök ë ke tɔ̈u kaa pɛ̈c ye gël.
Ba" tɔ̈ɔ̈u acie kën ye luɔ̈ɔ̈i në thɛɛr ke medieval – yekën acï tääu në run de bɔɔt kaa 16 lɔ nhial  – në ye kën yic "donjon" aye luɔ̈ɔ̈i ke ye cɔl ɣööt bär apɛi, wala turris në thoŋ Latin.
Na ci päny baŋ biyic cäk lööny the ɣöt acie wanic abac thar tɔŋ, ɣan ril ku ɣän ke thiän ake ye bäny ɣöt ke cieŋ thin keek kë kaman ke.
Kuɛr ke cääth ë päny nhom ake yen kɔc tiit adu mɔc piny ku ye kɔc tɔ̈ tɔŋ ke gël.
Bämditë thok aye kɔc gëkl nyïïn acan bë tiäm, päny bär ake ye cuei biak ke ɣoc thok eben ci kä ke Romai luɔi thin.
Kuɛr tëëkj ɣɔ̈t thook ake yeke cɔk mec yic ago mäc juakic ɣän when yen ke adu mäc/gel wei ago ke ci dac dhuk tɔɔŋ.
Ake yen keek adu biök awele wëlë piou mäc bë liu.
Të thin bärkɔ̈u ci liep, alë bë mat thin ago kɔc dhaŋga mɔc yen të pɔɔth bikke ya däi
ɣɔn thɛɛr, yiik ɣɔ̈t ke tiit, ajɔk rɔt piny tiɔp pöör ye cɔl the Fertile Crescent, Indus Valley, Egypt, ku China, të ye ɣän ke rëër tiit ë päny.
Ye nïïnkë kä juec the luɔi piny a lɔ ke kä ril ci ke tiŋ yën ke yoor ë kä ci com
Na cɛk ke kä thɛɛr ke ka ŋot ke lui ku ka ŋot ke ye ke lëu dhëŋdit ke tɔŋ ku dhɛŋdit kɔr ŋïc ci mane tɔŋ Alesia.
Jäm aci yiik ɣɔ̈tdit bäi nhial bi tɔɔŋ ke Magyars, Muslims, klu Vikings ku gël ërɔt.
Käk juec ke ɣɔ̈t ci ke yiik ake tɔ̈ ɣän wën tiitke ku akɛɛth ke bäi ake deŋ ɣɔ̈t liik.
Bë ɣɔ̈t yiik ajeer acie ye gel mac acan aŋot ke deŋ awëër ku bɛɛp ke tiim.
Ɣɔ̈dit kë ake cie ɣän tiɛ̈t abac läkïn ake ye kɔc ci jak ke piiny ken gël.
Mëlëk de piny ciɛm Francia ye cɔl Charles the Bald amɛɛn bi ɣɔ̈tdit yiik të ke kën luel ku ye ke cɔk rɛɛc keek run 864
Acin ran ë deŋ ɣɔ̈tdit ci yiik ku lööm ë Switzerland ku ka ke ye 4,000 ë,pane
Ë run 950 Provence ake ye bɛ̈i ke ɣɔ̈t ke 12, ku run 1000 ake ci rɔ̈t dhit lɔ ë 30, ku run 1030 akre ci 100 wän.
Në run de bɔɔt kaa 11, thiek cï wec mecic apɛi ku bï tɔ̈ɔ̈u – kën wec kɔc cïn nɔŋ päny ku ɣön tɔ̈u nhial – yen kee kën nyic raan ëbɛ̈n de luɔɔi de ɣön ril në Europe, në ɣän kedhie kuka cie Scandinavia.
Na cak yiik ajeer bë gäk alë ɣän juec ë run ke buɔt ka thiar ku tök lu tueŋ ɣɔn thɛɛr, ke yen ye kë` tueŋ yen ke yiik kerithanooi tɔ̈ Spain ku ye thar töŋë e yen käk ken ke yiik piiny tueŋ-ciɛm de Europe.
ɣɔ̈tdit ake ci juec Denmark ci man tɔ̈ yen England ë thar ɣɔn cen Norman bai dɔm run buɔt ke 12th.
Tän ye keek käŋ thuëëŋ thïn awär tän yen käŋ thuëŋ thin kɔc Roman ye ɣɔ̈t thur thar dët e dɛŋ awëër yiic rou thöŋ ke kä ye ke yɔ̈k mara jerenh kanitha.
Na cɔk yiik ajeer tëëm, ke yiik tiim ku tiɔp ake kën nhiim cien luɔi.
Agutë thök run buɔt 12th ke ɣɔ̈tdit ake deŋ amarat lik, ɣoc thok deŋ ɣän diaŋ ke tiɛ̈t ci man ɣän ke dhaŋga ku wuɔy ciek thok ku ɣändit t maraba cin tɛɛŋ ye dɛɛp ku keek ake ye ke guɔk ë tän piny (kë bën bei thïn aye lɔ riɔ̈mriɔ̈m awelë rɔ̈ŋic).
Amara adë ye jɔt päny nhom ku ɣän ke moc dhaŋga ke nhïïm ëbën kɔc ke mɔc ran ëbën ya tiɛ̈l të ci keek thiɔ̈k ke päny.
Të tɔ̈ të yen käŋ tɔ̈u ake ci nhïïm bɛ ya maraba läkïn aye deŋ rukun wäc.
Tädeŋ ë loi run buɔt ka 12th, amara aye many thiɔ̈k bëi.
Aye rɔt loi cit ke kɔc nhiar ye ci piɔ̈ɔ̈c apiɛi ë yiik ɣɔ̈t thär ɣɔ̈n tɔɔŋ kenë Saracens ku yɔ̈kden kenë kɔc ci rɔ̈t gäm thur de ɣɔ̈t.
Kɔc deŋ ŋïïc ake cie lɛɛc nhïïm apiɛi ci man ran cɔl James de Saint George e ye nyuɔɔth man ëbɔ̈ Saint-Georges-d'Espéranche, tɔ̈ France.
Kɔc yiik ɣɔ̈t piny ciem Europe ake ci yiik de Roman ke jɔt nhïïm"wɛ̈ɛ̈r ke Saxon" ake ci ke bɛr cɔk luï ku Spain acien päny cienë pen cɔl Ávila thɔ̈ŋ thur de Roman ɣɔn cien ye yiik run 1091.
Kë ye lonë nyuɔɔth e Kerak.
ɣɔ̈t ke ci yiik bikke ke lööm ake dhueŋ ke Syrian master-masons.
Ke ɣɔ̈tdit kë ye ke loi ben ke piny muk ku bë cääth de jec gël piny pɔth ke ɣän pɔɔth wën ci rɔt tɔu ake ye keek pɔ̈l ke ci ke yiik.
Të yen ye dhuɛŋ thin awäc guïër ku të kɔr ran yene thin, ajɔk thar yen piny tiit apiɛi.
Na ci adu të tueŋ tiit bakic ëka dɔm ke të de näŋ kam de päny baŋ thin ku päny baŋ biy ku bikke thɔ̈r ke kɔc päny rou.
Adït ë Crusader castles can bi deŋ ɣoc thoŋdit baŋ të lɔ amara ku bi deŋ kuɛr ke tɛ̈k ke rou bi ran ya gɔ̈u bi cop baŋ biy ci gɔ̈l thin.
Na ci ɣɔ̈t cɔk yiik ë tiim piny de Prussia ku Livonia, ke yiik de tuup ku tiɔp ë pinyë ë ye thar ken.
Ɣän ɣɔ̈r tɔ̈ päny yic käu yen ke tɔŋ thäär acie päny cɔk rilacie yen läkät bi thar aguiir yiiŋ ɣɔ̈t de Edward I be ye ja lɔ̈ɔ̈m piny Europe apɛi.
Të yen dhäŋdit ke mɔɔc a thɔɔŋ ke të yen tiimdit yen ke muoc thin loi, kɔc piny cuiɛ̈c keek käŋ dɛŋ yen awar ben nhial de tiim.
Atɛɛr ku jam ë kɛɛmic de akutnhïïm ka rou aci kɛ̈ɛ̈r ɣɔt bi cɔk gɛ̈ɛ̈r keek ci man kerithanööi ke Spanish aci yiiŋ amara ci tekic bi lööm.
Ran French ŋic akököl cɔl François Gebelin gɔ̈t "Tëdit cien kä jec gɛɛr thin, acie tän lë ben ye yök thin ci të ci mëlëk ku wëtke ye luɔi thin ye thar ken, wen de William miril den ku bɔ̈ bei ke yic, man ye menh pan kum, aci ben kuan kum Normandy.
Ɣɔ̈t jedir ake loi ka pɔl ci ben ci kä ɣɔn thɛɛr ku ŋiic thinë ci jap thin, ɣän ril ke ye ke dhiɛ̈t ci man päny de Raglan.
Dhäŋkë ake rilic bi ran tök ke mɔc lakin na köny thär ku kɛɛn thok alë mɔc.
Kënë ayök piny de Europe, na ci löö de tiim ci rëër apɛɛi, ke ɣɔ̈t cit kene atɔ̈ Doornenburg ë Netherlands.
Ɣän kɔ̈k yen kë räth cɔk kääc thïn, naa cïk cak tɔ̈u arëët, ake ye tɛm kɔ̈ɔ̈th ë riɛ̈ɛ̈u piny – ye kɔc cɔk cath në cär tökic – ku ɣän dït thöŋ liep thook, ye cäth dït cɔk tɔ̈.
Kä cit man riŋ ye ke tëk ɣɔt jedir deŋ ka jedir cit man ɣän ke dhäŋdit, ɣɔ̈t bär ku ɣän ɣɔ̈r päny yic yen ke dhäŋ mɔc.
Aguiir ben dhäŋ lui apɔɔt loi aci täw ke ye këdit, kënë akäc ke bë cɔk lɔ ɣän tɔ̈ rokic.
Ke ɣɔ̈t ka ci bäny kueth kɔc, ɣɔ̈t käk ke tɔ̈u acin ke kuer ben kɔc ku bë ke guiir ë dhäŋ.
Kë lëu kän e bë amara miɛt nhom piny ku bë të piny mɔ̈c tuup ago daŋ tän ben dhäŋ ya mɔc.
Të däŋ ɣän ci ke ger ë ɣɔ̈t, man ŋic ke ye cɔl kën kör italienne.
Acan bë ke ŋic apiɛi e yen ke de renden yekke bë ke kony thar bï yen bëi ke deŋ të thin ye keek ke kony bë dhäŋ gël nyïïn.
ɣɔtdit käk ake ci yiic Americai kɔc ke Spanish ku French ë ke luaak.
Käk ci ke yiic ye kɔc gel (ci man ɣɔ̈t bär cu pëëny) ɣɔ̈t ake cie ke yiik ëya France jöt ë thok de ruɔn buɔt ke thiar ku dhorou cie tëk.
ɣɔ̈tdit ke bai ake ye tɔ̈ ɣoc te ben ke gel ku aka ye deŋ ɣɔ̈t bär rukunic ëben.
Na cak yiik ɣötdit ke dim ka ke ken guɔ pɔ̈l yïk ë run ke buɔt ka thiar ku dhetem, ɣööt ril akëc goa riääk në luɔi.
Ë kuɛr käk ëka ke deŋ loidit ë gël de bai yic.
Atɛɛr cien yic ci man tɔŋ kɔc ke England (1641–1651), ɣɔ̈tdit juec ake ci ke ber dhuɔk nhial cala ke cen ke ber rëër thin.
Yiik nhial dɛ̈t ku rɛɛcden aci ŋic apiɛɛi ke yen kë gɔ̈r kë apiɛɛi ë run tɔ̈ cilic ku piiŋ ɣɔ̈t ke ye kë dit lëu ben yiik nhial të yen ye yiik thin thɛɛr.
Acan na cɔk tɔ̈ tän thɛɛr ɣɔn ye yiik ken ke ɣɔt däk ka liiric ku colic ye thɛɛrkë.
ɣɔ̈t ci ke guiir tiim ke kɔ̈l dhieeth ake ye thɔ̈ŋ ku ken ye keek wuɔc aye kä ye loi kɔc ci döŋ piny ke cie ya biäk de piny ku ka cïn yiic yen keek yiik.
ɣɔ̈ndit deŋ päny, thieŋ ci mɔc nhom tiim, löök ke tïït, ku kä ci yiik kɔc kuc yiik.
Wëu ke yiik ake ye wuɔc ë të bë yiek ɣɔ̈t, wëu ye kä ke yiik caath.
Ɣɔn thɛr cilic yiŋ ɣötdit cït Orford, aye keek yïk në run bɔɔt kaa 12 në UK£1,400, ku në nhial të cït Dover, aye yïk në UK£7,000 kaam run 1181 ku 1191.
Wëu ye yiik ɣɔ̈t ke nyai ye tharë (gɛr tëdë jɔk në UK£1,000 agut cï UK£10,000)) alë wëu nyai kuɛɛr juec tënë kɔc ci jak.
Adir yen ke lui kɔc thɛɛr ku kä cike juak thin cit man kä yen ke kat/riiŋ aci bën ya kä rilic apiɛi thar yiik go täŋ de yiik ë tiim go bäi nhial bë wuï ke kä ke kuarken.
Bääï juec ake deŋ ɣɔ̈t ci keek yiik tiim ku ajeer, läkïn Denmark a deŋ ɣɔ̈t diäŋ ci ke yiik kɔi/ajeer kor nyin, ku ɣɔ̈t juec aken ake yiik tiɔp ku tiim ku cien ake yiik keek tuup.
Ci mɛn, ɣɔn yïk ɣön ril de Tattershall në kaam de 1430 ku 1450, anɔŋ ajeer juëc apɛi tɔ̈u ë ke thiɔ̈k, ku ran yen, Bäny Cromwell, acï lɔc bï looi tuup.
Yen a gey rɔt ë kuɔɔny kɔc tɔ̈ ye cök ke cin kuɔny tënë kɔc kɔ̈k ci jak go yic riled ci tiŋ ke kor.
Ë kän e rɔt lui kuan bäny deŋ piiny ɣän wäc yic.
Kɔc kuan bäny ake ye kä pɔɔth lööm ci man kuan nhom ke gal, läkïn ake yek ke lööm ke dit apiɛi ku akana ken ake rieuke.
Ɣän ka matnhïïm ake riel yic yen ke nyooth ku diäi ye ke.
Ɣɔ̈t ci buth/cuiec apuɔth a ke ye thɔ̈ŋ kanithai ci te cien ke thuɔr thin kɔc ɣɔ̈t thur ku ɣɔ̈t ake ye deŋ duum ken ke ye tö kä puɔth giir ke yen.
Nhiëër kɔc jak aye tɔ̈ ë kɛɛm ke bäi kɔc jak ka päc.
Akököl de Tristan ku Iseult e tök de nhiëër de kɔc jak ye luel ɣɔn ë run tɔ̈ cilic.
Kän ye kɔc ci bäny rɔt thiak ë ɣɔn tɔ̈ ciɛl, e bik piny ya yök.
Kän e bën bei tän cien ɣɔ̈t cuiɛi thïn ë manathamat/cirikɛt läkïn ɣɔ̈t puɔth juec tɔ̈ England, France, Ireland, ku Scotland ake käc rɔ̈t mat tɔɔŋ ken yic.
Ɣɔ̈t puɔth juec ake ci ke yiik ë cär de kɔc ke Romai lɔ̈ɔ̈m, ku ka ke ye cɛ̈r pɔɔth ke tɛ̈k e run ka ɣɔn cilic, go cär rɔ̈t ger ku cak cär gidiir rɔ̈t ë tënë.
Ker yiic riel de ɣɔ̈t pɔɔth ki ke buth pen ake yen ke cin de kɔc bu kä luɔi gël, ci man thar ɣɔn cien Norman England dɔm ne ruɔn buɔt ka thiar ku tök ci tëk, ɣɔ̈t pɔɔth juec ke kɔc ke mëlëk ake ye yiic të thiak ke pen.
Ɣɔ̈t pɔɔth juec ke kɔc jak ci ke yiic bäi thii mec, ake ye tiit aluɛɛk ken, kënë aci ke gäm yen ci gäm cin dit bik ke käg yök.
Luɔi den aye kek piiu dhiɔ̈m ke dɔm ke rec tiɔp, ke ë darja de piir kɔc nyuɔɔth, ku ka rilic bike ke tiit.
Kä koony ɣɔ̈t ci ke cuiec ɣän ke rɛɛr a ke ye kɛɛth ë Europe.
Ɣɔ̈t ke kɔc jak ake yen ke yic ku rëërë keek ke lɔ̈ɔ̈m ke ci tɔ̈ aguiir yic acan wet ye keek thiäk määl ku aye keek tiit jec.
Ake ye yiik të thiak ke pen ku ɣän ke tïït cit mane päny de Roman, na cäk a thar dët ka thur ke piny tëci ke yiik ɣän pɔɔth.
Ruɔ̈n buɔt ka thiär ku tök ku thiär ku rou ɣɔn cin kɔc ke Norman, Ireland, Scotland, ku Wales dɔɔm, ɣän ke rëër ë ye bäi kë ake cie pen ku jɔ̈k pen a thiäny rɔt cëk bäi ke kɔc jak.
Thiɔ̈k de kam kɔc kueth ku kɔcdit ke kanitha e tök de käk ye nyɔɔth ë piir akutnhom kɔc jak.
Ɣɔ̈t Bodiam ka ye ɣɔ̈t pɔɔth ci cuiei piny pɔɔth piny the England ë run buɔt ka thiär ku ŋuan ɣɔn thɛɛr ku atuiëpde ci loi bin yen ya tïŋ ke pɔɔth ku cie gëlde ë käk ye keek wëc bei piny.
Ɣɔ̈n ke jec ake cam kɔc ku ye kë kuur të cien ɣɔ̈n rilic,
Në 1403, Kɔc thɔ̈ɔ̈r dhaŋga kaa 37 ake ci ɣɔ̈n de Caernarfon gël ë tɔɔŋ ka rou ci Owain Glyndŵr ke mat keek kɔc käk thar ë tɔɔŋ, ë run biänabuur ku buɔt ka ŋuan ku run ka diak. Ë ye nyɔɔth kɔc lik alë bi bai tiit.
Ran kuäny ë cɔ̈k e ran ci puɔ̈c käk jec luï bäny ku alë bi n Dëŋ mataap ken.
Ɣän ke jec ake ye cɔk gum cɔk ka cie bikke määt ë tɔɔŋ të de piinydit yekke gël.
Thar bäric de tɔŋ, ke bi ben kony acie dac ben ku jec ka ter aci ben kuɛ̈tic bik juec.
Na määt ke tɔɔŋ ɣɔ̈t ke ka deŋ kuɛr käk lë bike tɔŋ jɔt.
Dhɛ̈ŋdit ke Petraria akeek ke luï apɔɔth aŋöt dhɛ̈ŋ jedir ë ke kën kaŋ loi ne run buɔt ke thiar ku diak thɛɛr
Wëtthii ake ye ya makäna de jec, ake ye dhɛ̈ŋ dit muk tɔɔŋ.
Ake yen ke thɔ̈ɔ̈r ɣän ke jec ka cie ɣɔ̈t pɔɔth ke bäny.
Adhɔ̈m aye wec të ye pïiu cath bë lɔ të tɔ̈ päny ku të cien të wïc dɔ̈t ke tiim gël päy bë lɔ̈ɔ̈ny ë ka cuäny bik dɛ̈p.
Adhɔ̈m dɛ̈t bi lɔ rɔ̈ɔ̈m piny ke dhɔ̈m tueŋ a wec. Alë bë tɔŋ tiɔp thär piny rɔ̈ɔ̈m.
Ake yen ke bɛɛp ke bɛ̈ïdit ke bääny liep thok ku pääny niɔp thuur piny.
Kuer pɔɔth lë ben tɔŋ ɣɔ̈t ke bäny jat thïn e bë tiim piät bik bɛ̈r ku gäm cɔ̈k ben ke ya thɛ̈l man ye cɔl ɣɔ̈n bɛ̈r tɔŋ.
Piiny ci tek thok diäk e yen ya keu de tän piir de kɔc ë piiny ke (Kerithanööi ke piny Europe) ë run thɛɛr ɣɔn tɔ̈ cilic ku piny jöt de Europe.
Akuma deŋ mëlëk ku tiŋ de mëlëk, aguiir de nïïm ke gal (Piny Tueŋ) kɔc ci jak (Piny de Rou) kɔc ŋöŋ (Piny de Diäk).
Tëk piny ë rou mat kɔc ci jak ku bääny ë tök ë England "a juec" e piny de rou.
Ë Scotland, Piny aci tek Diak (Piny Tueŋ) e kë de Bäänydit, (Piny de Rou) e ke de Kɔc ci Jak, ku Bääny thii, wala "mïth baai" (Piny de Diäk) ye këde kɔc tɔ̈ cilic, kɔc tɔ̈u ciɛɛl, ku kɔc pïïr ke piiny.
Fɔn cien bäänydit ë thiɛ̈k go yök ke bi dit de kuɛt cɔk koor.
Niɔp de Huizinga ë run cilic (1919, 1924:47).
Kɔc abac ake ye ke yök ke ye kɔc niɔp.
Ë piiny käk kuum mëlëk ke, a deŋ cin kɔc ke ci ke dhiëëth ɣän kek ciëŋ.
Thar ɣɔn wɛr käk ke wëu ku thiɛth biäk bai, a deŋ jueŋ rɔt de cin de kɔc, kä ye com ku läi, tɛ̈ɛ̈k piɔth, ku giɛr bai, thar wɛr käŋ rɔ̈t apicth ke aci kɔc jɔ̈k tëëk ë thok, käke riɛl ku kädit ke kanitha.
Të de renden, e të de kɔc ye thɔ̈r, kɔc riel ë thiɛth yic, kɔc deŋ täk ku kɔc rac.
Në kë mɛtë thïn, kɔc ke Piny Tueŋ ku Piny de Rou ake ye rɔ̈t gɛy kɔc ke luɔi tɔ̈ Piny de Diäk, acän aye keek kɔc niɔp.
Kɔ̈k a ke ye dhiëëth amatnhom yic ku thouke ë ke ye biak da amatnhom.
Ë pɛɛi de dhiac run 1776, go bäny de wëu nyai ë kë cen wïïk.
ɣɔn käc Louis XVI man yen deŋ täŋ kënë ke lëu bë ke rac nhïïm go tak bi amatnhom de piny rac lakin kɔc the piny de diäk aci yiith ken bën kuany cɔ̈k.
Acän akutnhom de miir Scotland aye naŋ akuma tök, kɔc tɔ̈u të töŋ de luɔi, cït mɛn yen wuɔ̈c keke Ɣön peei de Bäny ke English ku Ɣön yen mat thïn.
Në England, Akutnhom de Miir de Ireland acï rot waar në Kɔc dït Cï Jak Käke Bai Lueel "Akutnhom de Kɔc cï Jak" Ye keek cɔɔl në raan muk paan de Ireland, yenë akutnhom cï kuany bɛ̈n thïn (curia regis), kɔc ci jak (bäny ye tïït), ku bäny ke kanitha (Biceep ku bääny dït käke nhialic).
Bäi kor ake ye ran ci cuët ke lɔ ë run 1297, (bääny ke lööŋ ake ye ke lɔ ëya të thiɔ̈k wän).
Ran ëbën a lääu, ake deŋ yiith ken ku mukthuulya, ku ka deŋ yiic bi ran tuɔc amatnhom piny yic.
ɣɔn ruɔn buɔt ke thiär ku bët ke tueŋ, mëlëk a deŋ yiic bi cuɛr de tëk loi të cin piny ke thok tek.
Läkïn, ɣɔn cien akuma de Porvoo, akuma deFinland mat ë tök ë run 1863.
Të thiäk keek run 1400,], thɔ̈ɔ̈n ake ci ke gɔl gät, ë run 1561 ke nyïïn kɔ̈k ke kuën ku kɔc tääk aci jap thïn ku ne run 1625 piiny puɔth gäm nambai piny.
Nhïïm ke ɣɔ̈t puɔth ake ye ka kɔc ka kutnhom kɔc jak.
Go thiɛth cɔk dit apiɛɛi tënë kɔc ci jak.
Ë ruɔ̈n buɔt ci kuut, piny aci deŋ dupiööc ke jamya ku thukul käkdit bai.
Tajiir aye gam pen te ci kɔc muthul tajiir ye yök ke bi deŋ cin dit, ku kɔc ɣɔ̈c a deŋ yiic dit apiɛɛi can bi tajiir rɔt loi ci të cien ye guier thïn ë bääny.
Na bë piiny rëër ke thin bikke loi ke ye pen ke ka kɔn pan de bäny gam me kɔr thuk, ku tagiir ka bakɔ̈ɔ̈k bi pan bäny kaŋ gäm lɔ̈ɔ̈ŋ ke wër thok.
Mïn ɣɔn cin dit de kɔc lääu nhïïm aye bäi pur läkät ruɔn buɔt ke thiär ku dhoŋuan, ace yi kɔc niɔp ku kɔc juɔ̈ɔ̈r, a deŋ käm të thɔ̈ɔ̈ŋ yen ke bäi käk ke European.
Bääny ken ake ye ke ciɛt athian yic, pen ye cuiɛr aye kɔc lɔ cuɛ̈t tuɔc.
Ake cïn yiith ë thiɛth ku ka cie cuɛt.
Bääny de piny Sweden, ager bääny yic rou ë 1866, yen yik kɔc deŋ mäl yiic ë thiɛth yic.
Ë run 1906, ke löŋ de tëŋ yic aŋuɔt tɔ̈ ku ka ke ŋuat ye lööm ë lɔ̈ɔ̈ŋ the kɔc cɔl Swedish ë run de 1772.
Kä juec ken, kɔc luï e cirikat yic a ke ye mat tëk ŋuan de käŋ.
Në ruɔn buɔt kaa thiär ku dhiäk ku thiär ku dhetem ci wan, ke Brussels ci bën ya piny yen bääny mat.
Kä puɔth ke mätde Utrecht ë run 1579 ku kä kuany ye cɔk, go nhïïm ke bäi luel man cike mëlëk Philip II de piny Spain man ë muk Netherlands ëya ci ben piŋ thok.
Ë të ye akuma kä ken luɔi thïn cit tän ye piiny ka dhorou ci mat ë piny Netherlands ye yök thïn.
Amat cën ë bääny ci röt gäm Habsburg’s tɔ̈ piny ciɛɛm de Netherlands, amat a loi rɔt ë run 1600 ku run 1632.
Acin bääny ye kuany kɔc nhiim lɔ ken kɔc luel tɔ̈ thïn, ka cie yi bäi thii käk, ran ëbën aye yök ke thöŋ cit tände lööŋ ke run de 1798.
Në run 1815, ɣɔn cien Netherlands mat ke Belgium ku Luxemburg ne run ë biänabuur ku buɔt ka bët ku thiär ku diäc go amatnhom the piny ë ben tëk yic ë rou, tëk tueŋ ku tëk rou.
Min run 1848 ke lööŋ kɔc cɔl Dutch ke rou ke kɔc cike cuɛ̈t (ke tueŋden aye cin de röör cɔk lik; cuɛr de röör ku diär atɔ̈ ë pinynhom min run ë 1919), ku akutnhom tueŋ ake yeke kuany akutnhom de baithok.
Nhiim ke gal ake ye ya biciip, abun ku mëlëë prince-bishops, prince-archbishops ku prince-abbots ke baa;ny jue;c.
Kɔc juec tɔ̈ piinyke Romai yic alääu nhïïm ë ruɔ̈n buɔt ci kut ëke cïn bäny cit mat jec, bäi thii lääu nhïïm.
ɣän ke cieŋ ake tekic ŋuan, tän kɔc riliic, akutnhom dukgëër, kɔc bai, ku kɔc gew deŋ käk gup kɔc ku wëu.
Tuɛɛny amat keekë täu pen (cit mane pen, nhom laau pen, lɔɔŋ pen ke German) mïn acïn tuɛɛny ke cë mïth pen.
ɣɔn thɛɛr, bourgeois e wet medieval French nyɔ̈ɔ̈th a kɔc ke bourgs (päny thuuk rɛ̈ɛ̈r pen) kɔc käŋ tëët ke cin, kɔc ɣɛc thuuk, ku kɔ̈k, keek tɔ̈ tueŋ" tuɛɛny".
Amatnhïïm ke tïjäärïn ke bɔ̈ nhial (cit mane kɔc käŋ tëët ke cin, kɔc ɣɛc thuuk) thäär ëke yic ke kɔc juur keek piiny ke ye wëu ke juur täu nhïïm nhial.
Aye kɔc ke bäi jak ë kuat diak awele kuat juec.
Rinke ye bäikë aŋicke ë gew/pen cëŋ keek thin, ku kuaar ken ci tariëëk pinyden luui.
Ë kɔc kë ake rɛ̈ɛ̈r pïïr jakic, ake nhiar amatnhom kɔc riilic ë ket ë ye tharë.
Ë thuɔŋ cɔl French/thuɔŋ kɔc ke France yic, wet cɔl kɔc ci jak e kɔc wekthook ë gudhur de käken tɔ̈ këëke, cit man amatnhom kɔc ke määl.
Hitler e këc tajiir ëŋek rɔt gam ë kë yën ŋek rɔt nhiar, ku nhier bi wëu ya tɔ̈ ë akuuma cin cit wuic kɔc cöl ye thin.
Aci Hitler luel kɔc ke tajiir jak " acïn kë ŋickë ke ce wëk bikke yök thin.
Keek kä juec deŋ kë konykë ake deŋiic kä ken ke luɔi.
Film cɔl Belle de Jour (Nïn Pɔɔth ke ruɔ̈n 1967) akököl de tiŋ ran jak ci guɔp dhär ë thiek ku tek bi rɔt gam guëc aye lëëk kɔc.
Piny Europe, bany ë mëlëk a luuï min ɣɔn ruun cilic, ayek yök ke thɔ̈ŋ kek bany pope man yen ye nhom de kanitha ku kɔcdit ke kanitha de catholic ë biäk cɛ̈m Europe.
Acak cɔ̈t mëlëëk waric, e kë cïn mëlëk riɛl ne bäny käk ku ye kuum ë bäi juec yic.
Bänyden aye gam mëlëk de Romai lajik ë run1514, akäc jeny Russian cak gam lät run ë 1547.
Mëlëëkdiit Romai-thii kän awelë mëlëŋ ë mëlëëk, ë luuï yë mëlëk Persia ku mëlëëk kɔ̈k ake yeke yök ë ke thɔ̈ŋ.
Piiny kuum mëlëk ke aye ŋic ë ditë piiny ken muk keek ke ce rinke bäny ne run de buɔ̈t ke thiär ku bɛ̈t ci wal
Kɔc thɛ̈r piny Roma ake man rin cɔl ke mëlëk kuum ("mëlëk") ku rilic bë thiɛth mac thin cït man tɔ̈ yen lɔ̈ɔ̈ŋ ke kɔc ci rɔt gam bai.
Augustus, man ye mëlëk tueŋ de Roman a yök të mäten maktap yic, rin, riel yic de Rome ë ke ci ke yëk kɔc peei, yïïk kë riel ci tëk kɔc ran tök.
Läkin, aye ya guiir de mëlëk ("duŋɔ̈ɔ̈r") keek kë ya tueŋ bïk bany bën nyai.
Ë bany tök yen rɛ̈ɛ̈r thin apiɛi Mëlëk, ku käkke ëbën aye tɔ̈ ë run thök ëbën mine thar mëlëk Augustus ler thar Tsar Simeon II de piny Bulgaria ɣɔn yai thöc yic run de 1946.
Käk yai thin a deŋic bäny de thar Augustan, aye bäny thar kor cie käk guɔp mëlëk mätic ne run buɔt karou ku buɔt kadiäk.
Kɔc diak keek ci yëk rin ke bääny, ku ka cie diär ke mëlëk ëbën keek be yök.
Piny ɣɔn, ci man ɣɔn piny jɔ̈t de mëlëk, rin ke bäny aye yëk dugöör ke jec ku kɔc ke lɔ̈ɔ̈ŋ të ci ke tiëm, aci thöŋ ke bäny ke tɔŋ (bäny jec ëben).
Bën nhial pan Nervan-Antonian, ci kuum apiei thar buɔt karou, ci piny de mëlëk cök piny.
Kɔc diaŋ ci tiëm aci them bi ya mëlëk ke piny ken: piny de mëlëk de Gallic, piny mëlëk de Britannic, ku mëlëk de piny Palmyrene läkin pan ciën aluï rin ke mëlëk ë thar ëbën.
Në thaar töŋ, anɔŋ käŋ kaa dhiäc ake ye piny tök rɔm (tïŋ: Akuuma).
Pen ɣɔn ye cɔl Constantinople ku ye Istanbul ë man).
ɣɔn kɔc Romai"aye piët" Mëlëk aye bäny gäm bääny ke thiɛth ke ye bäny jec yen kuum nyic.
Thar ye mëlëëk kɔc piët, ake ye jam wët de thuɔŋ de Greek "cït manë autokrator", luelde" ran rɔt kum yetök", awelë"bäny" ë ke gät thuɔg Greek ye wäric ë Latin cie jal bäänyic.
Ë yiith yic, acin ke de ye käkë ci juak thin ku rin ye ke cɔl akɛ̈cië kaŋ nyai/ cɔ̈th.
Pen aci bën nyai ɣɔn cien kärac ci rɔt loi ci ke tɛ̈k, ku yen ye bën bëi de kë jɔ̈t " piny de Romania" ŋicë tariëkde ke cɔl piny de Latin de Constantinople, manë tɛ̈u Baldwin IX, ke yen ye mëlëk.
Thaar ë Otto ril le Tueŋ, kak juec kɔc piny Carolin biäk cuiec Francia mät piny Romai lajik.
Mëlëëk thin kän arac rin ke mëlëëk Romai (mëlëëk Romai).
Mëlëëk Romai lajik ë ke tueŋ ë mëlëëk kɔ̈c kuum.
Tëëk ëpiny aye thok ërou, biäk kɔc ku biak piny thok.
Thardët, tëëk piny athiak keekë wëke piny thok ku rinke piny.
Acän piny adeŋ kä juec thal ë cit mane wëu, pɔ̈l guop, aliir, käk cil, läi, piny dite kuën.
Kë wäär yen tɔ̈u kɔc nhïïm yïk piny ku kɔc aci ke yic tek, tïk, mackë, ku ɣɔ̈n lääu yiic.
Awïc bï deetic anɔŋic ciɛɛŋ cï ŋic de riɛl kɔc ku ɣän kɔc, cït ci kek piny nyai thin.
Ajook meny ci piny nhom thɔŋ along kɔc le akol ku pɛi nyin.
Kaam piny ci tek thok ke ci kecak ye ke ting piny nhom. War ruon 1950, kaam piny ci tek thok ke ci kecak ye ke ting piny nhom mɛɛc walter aci le bi kejuaŋ eweu ku kɔk pɛth piny ye thic, akam cit ke loi ciɛŋ piny luɔi.
Thɔŋ ke le tueng ye juar along gaat kaam luɔi thong e ngieny ke ci ke caak.
E ciɛng te bi ke kɔɔk ci ke puoc piny, ben diet yic thiin computer ke ci kek caak ku ajuer ke ci guir.
Mëtmët ke löi kek thël puöth ci det yic, alei yic ke puöth piny, muɔ̈k piny, keny piny, aliir ngic yic, pän ci mät geu, aguer wic, ku jɔl a kɔc ci keric ben thön.
Thuör piny nhom e guir raan cɔ̈l Eckhard Unger ci nyuɔth pän cɔ̈l Babylon along wärdit ngic pän cuëny Asia, Urartu, ku bei kɔ̈k tɔ̈ cɔ̈l "bitter wär " [Oceanus] kek wär ka dhöro along iɛland ci ke guir cït kuel kä dhöro.
E käm imago mundi, war thɛɛr Babylonian piny nhomci giit e dhien dhuŋuen karitho thura Babylon dit caam alɔŋ piny nhom ciɛlic, cök alɔn ci yen e yic ciɛlic war cit ci thɔŋ.
Thalec e diet ci yïek aleec kek ke ci thöng të e pɛi ciath thin.
Kɔ̈ɔ̈k ci kek jämic ke ci raan tueŋ luel të läu piny cök keen rot lɔi apɛi, keek lɛɛc le tueŋ parmenide wëlë Pythagoras.
Tɔɔŋ tueng ci thɔɔng kääm piny cök war loi eratothenes.
Kën thur cääm ku cëuc ci tekic 360 kek alɔŋ 60 [yul].
Lɛ tueŋ lui Hipparchu, loi yen kuëth ciɛng të ye thuör thiin keek nyiɛ den läuyic 56.5 käm ci them.
Run ciɛlic, lɔ̈ɔ̈ny bäny bɛɛc pän cɔl roman ke ci kek guir piny Europe le tueŋ yäny piny nhom.
Kääm diitic, puɔ̈c yäny ci waric ke tekyic war thɛɛr loi yen root pan cɔl Roman kek Greeks ku biincök piny ɣon ngiëc weel tɔu Baghdad.
Abu Rayhan Biruni (976-1048) tueŋ ci jämic nuët kek atuc të piny cɔk reen kɔ̈ɔ̈c ci kek määtic.
Aguɛr thɔŋ cel loiic teci ye been them e kuöric, nyial wele ciɛlic, kek të läu nganyic ye tiŋ.
Awuöc lɔi root käm cäth pinyic wär ci yɔ̈k piny cääm le cuëc piny tek thok.
Tueŋ run thär ku bët ku thär ku dhɔŋuen dhɛmän ping teekic aci bän guir puɔc pɛth, ku ci bën mat lɔŋdit puɔc yic pan erup [adil Paris ku Berlin].
E reen tueŋ ci baakic, ke pɛth kuöny cit computer akëŋ guiric ku ke pɛth loi kek ci kek ciath ku määt keek käŋ pinyic.
Arnold Henry (1807-1884)-aci warɛkdit aliɛr nyoth kuur cök tueŋ kua ci detic, raan tueŋ cäth aliɛric.
William morriɛ David (1850–1934) – wun amerika ci piny guir e dhel aliiric.
Ellen Churchill semple (1863-1969) -ting tueŋ bäny miɛc piny amerika.
Walter Christalle (1893-1969) - tï bi raan piny ciɛlic thin aye raan tetic piny.
David Harvey (dhieth 1935) - piny marɔiɛt ku gët të lëu yen yic thiin piny aɣer, tiäm eye aröb raan cɔl vautrin lud.
Eye köök yic, kääm le ciɛlic ci loi dhel le gei (constitution) gen thöc akuma, piny diet aya.
Këëk thöŋ pän Babylon, Abbasid Baghdad, ancient Athens, Rome, Bratislava, Budapest, Constantinople, Chang'an, ancient Cusco, Kyiv, Madrid, Paris, Podgorica, London, Beijing, Prague, Tallinn, Tokyo, Lisbon, Riga, Vilnius, ku Warsaw.
E bei köök yic, pinypiny aci tekic dhal kithiic; cimiin pän tueŋ Finland, Turku, aci loi pändit miin wär ru ciin määc pän wedih, ci keek yiic wuöc käm Grand Duchy pän inland e 1812 wär ci pän Helsinki ci ye loi pän dit pan Finland riin ruɛɛian bänydit.
Pan Canada, gen ci maatic, e nang thiar ci gaam ku diäk ku kɔc ci root määt keek gɛɛth ken.
Pan Australia, mëtmët " gɛth dit " aci ke guir dhɔl kä detem ke mɛt gen Canberra, ku Darwin, pandit cääm kɔc ci root määt, Ciɛ̈m kɔc ci root määt.
Ee acien ateekic gendit maat baai yic, kua tɔu lɔn gen dit ci maatic tok tene doola toŋ maac rot loŋ ku bi ya gendit toŋ maat baai yic, cit meen London, yen maat paan England nhom ku jaal ya United Kingdom.
Gɛ̈th dit maat pan Germany nhiim ku Ruɛia ee ɛtadɛtaat tɔu berlin ku ee maatic gendit moɛcow kek abɛi dit buoth loŋ kaamken.
Frankfort, Kentucky, araam dhool kaam Louisville ku Lexington.
Tallahassee, Florida aci kuany ke kek ye romic kaam Pensacola ku St. Augustine, Florida ɣlorida kek ka rou agɛ̈th dit tɔu Florida.
Aweer paan wen tɔu thieth yic akolda ee rot looi ku bi gendit yam ban gïït yic.
Wen ci Canary Islands ya paan ci nhom laau ruon 1982, Santa Cruz de Tenerife and Las Palmas de Gran Canaria kek kaam kene ake ci yiek gendit aloŋ dëën.
Estonia: Fot dit luok ku kek paandit piööc ku ɣɔɔn dit ye kɔöc ke wiic weel thin aci tau thiin Tartu.
Na le kuat ke ci root looi, ke thooc ganun dit akuma ka leu bi yääth gendet, riin ku bi ɣootdit maac baai nyuoc thiin te tong kek mour ngaknhom kek akuootde.
Kuat akuut gendit kek kak keen luoi aben akook gendit ku been ke lɔou gendɛt kuat pɛ̈ɛ̈I ka dhɛtem chok cien.
Dharamshala, tiën bëi piny ci ke bät ciɛ̈lic Tibetan, e pan deet liir aya.
Pändit miɛ̈c kɔc ci ke nhiim määt.
Uttarakhand: Dehradun e bïäny nhom lïëu paan ci määtic, ku bäänydit dët kuum tɔu pan cɔl Nainital.
Buthbuth ci cök jɔk ruon 1960 ku thöl waar ruon 1966.
Pan bäny ngaknhom (Malacanang Palace) ku ye te kɔc kuöm thin bai ciɛlic rin ci ɣootdit kook kä rou ci ke tek thokthin.
Sri Lanka: Sri Jayawardenepura Kotte e mëäc ci guir beidit ci ke mät yic, ku jɔl a bei wär Colombo, e tɔŋ ci guir "cukdit ci matnhom".
South Africa: Baany nhom lääu ci maatic gendit Pretoria, akuma ci maat nhom eben atɔu Cape Town, ku ɣɔn loŋ dit atɔu Bloemfontein.
Switzerland; Bern ee gen ci Maatic Tɔu Switzerland ku luoi ke ye de Facto gendit.
Ku thong ke Illinois ku New York gendit, ee paan dit wen laau yic kuany kɔc ci piooc ku bäny tɔu thin along cueny tueŋ Pennsylvania (gendit Philadelphia, Bucks Mapadha, Montgomery gen kor, Delaware gen kor, ku Chester r gen kor) ku thoŋ ke luoi apeidit tet Philadelphia.
Isreal ku Palestine: Kam akuma Israel ku akuma dit Palestinian loŋ riel awiic Jerusalem bi ya genden dit.
Athoŋ ke lon ci gendit kook te wen ci tau te path wala guek aku datdit baai yic aloŋ piir baai wala te puoth wen ci cɔk piny (akoldet ee col la tueŋ gendit wala wet gendit nhom).
Banydit tou ming aci gendit kɔ̈ɔ̈k Beijing te wen baai cielic Nanjing ku bi kony te bi akeu nyin kek Mongol caath thin.
Delhi aci jal ngiic lon ci yen agendit ci agumdit ci riel pinynhom kaŋ maac cien tene Coronation Durbar of King-Emperor George V wan 1911 ku le tueŋ ke ye gendit ci nhom lau paan India ruon 1947.
Akoldet, te bi gendit jadiit tau thin aye kuany ku nyiei yiec cielic wala reec wen tɔu kam ka wen ci rot maat, cimen ka wen cit Canberra, Ottawa, Washington, Wellington ku Managua.
Aloŋ bëny bëny dit ke tɔu ka diak, kamken Shu ku Wu ɣa ke ci waac te wen ci gëth ken dit cit men Chengdu ku Jianye ci wiik.
Te wen cien ci Qing dynasty wiik, ci akuma dit ye yic maat ke reildit ku bik ɣon cääth ku ɣon jam puol tene koc paan China ku Chinese wen ci wet tok gam ku biik gendit kook ku muuk ke bany den cik cook piny ten wen ci keek laŋ nhom liap kek akuma paan japan wic panden yeth.
Yen aleu bi col ye wen reer ku areer koc thin kooc ci ke nhiim rot aye ok nyuoth akeu wen tɔu akuoot de luoi apei dit kam ke wen ci thiak ke kak luoi puor.
Anyikolic cielic, kooc wen reer gendit ɣa ke laŋ ta koor aloŋ piir manh raan, ku buoth ruon tiim ka rou ku ke wen kech rot kang looi ku chieng thin ciek yic paan gëu, aloŋ abaŋ adet pinynhom areer beei wen ditic, kek aci yook ka wen rac apɛ̈I piir yic pinynhom aten.
Keen yen aye nyuoth pinyhnom tene lon atek ke geethdit pingnhom kek atɔu piir raac yic aya, cimen tɔu le guir tueng thin, aliir pinynhom ku pial guop aya.
Ciet men, geeth dit wen puolic kek ɣa ye col ka wen path thaar toŋ ku biik aliir war yic.
Cit men gendit waat bɛ̈ɛ̈i nhiim col Beijing, London, Mexico City, Moscow, Nairobi, New Delhi, Paris, Rome, Athens, Seoul, Tokyo, and Washington, D.C. ye taak ku ŋic dit kaam bɛ̈ɛ̈i keen.
Paan dit aleu bi tiŋ ke ye anyikol, ke wen rot looi ke ye ruai kam kooc pingnhom ee luoi ku tektek piny, piny, ku daai luoi ci guir te bi taak yen, wala piny wen lɔu atëër.
Akuen baai al dhool juec wen yekek wet tetic, dhool ye loŋ cit meen adaat, adaat dit, adaat wen tɔu thin, te tɔu piir thin ku kak guiir baai kek adaat looi bi ya kaal.
Piir ye kaal ku baai ye kek ŋoth tedet yen arac ku aleu bi baai col akuc tiŋ bɛ̈I kok: Piir piny nhom, gɛ̈thdit aben aye cɔl atɔu ɣɔn wen bik kek adaat wen pur ya kony thin.
Na gɛ̈thdit ben nhial kek atekic ku tiel, ke ɣɔn dit luoi akuma, thoocdit akuma le ɣɔn ke nhiialic ci buth ka kek aya abi atekic bɛi kamken.
Te daai ok te tɔu aliir thin aben kek piir riilic aben tɔu te ci gendit buth thin.
Ku aleu bi ya ke ci maat ku bi kooc rot kony te thiak kek koc bɛ̈ɛ̈I dit yic.
Kak ka kek aleu bik rot mat kek tɛ̈k dit puoth lɔu tueŋ ruun juɛi, kek ka wen ci yok ke ci Golic aloŋ pëny kel ku ɣɔn dit thoony akɛ̈th gɛ̈thdit nyuoth.
Aloŋ gɛ̈thdit cit yi Moscow, yen dhol ken aŋot ɣëëric calcal.
Wecwec piny aloŋ ɣɔn ka aci yok ke rec gɛ̈th dit ku le tueŋ aloŋ ɣɔc wei, thieth wala yaath.
Gɛ̈th ke ci china tak ku bi ke buth te cit tene riec loŋ koc thin ku bik luoi te bi londit ci guiir apeth puoth thin.
ɣɔn ka arot nyuoth ke ci ŋiec takic ku weet kek apath, ku dhool puoth wen ci kek chokpiny kek tɛk puoth cik guiric tene koc luoi ku ajuekic dit tet aloŋ ɣoot koc wen ci jak kua tɔu tueŋ.
Run tiim ke buoth ke cok, gɛ̈th dit wen ci nhiim lau cit yik Greece, kek yi Athen ɣa aci aguiir poliɛ ke ya akuootnhom ror kek la piny piny ɣa ye maatnhim kek ke ye gen wen maac rot loŋ.
Keke tɔu akuma dit empire chin, Rome aci gɛ̈th dit juac cokpiny ku ciekkek (coloniae), ku bi loŋ dit ye geu ɣar, buoth bi piath apɛi dit kam kooc.
Aloŋ ciem Norte Chico pioc ye ke riec eben maatic cimen baai thiadiak cieng apɛi dit yen meen e Norte Chico pan dit wen tɔu aloŋ ciem ku ye yic cielic Peru.
Rieldit koriom aloŋ tueŋ aci kok Constantinople ku aloŋ riel dit ŋiec aloŋ pioc koc coor ke ci ke thaar wɛ̈l nhial kek gɛ̈thdit cit yik Baghdad, Cairo, ku jal yaa Córdoba.
Wan ruon ka tiim ka thiar ku diak ku tiim ka thiar ku ŋuan, gɛ̈thdit abɛk ɣa ci ya bɛ̈ɛ̈I dit riel apɛi, ku bik ɣɔn wen thiok nyai riel ku bik ya ɣɔn wen muk ke kek laau yic chokpiny beny den yic.
Aloŋ tueŋ bɛ̈I koc ɣeer aloŋ gɛ̈thdit (London ku Paris) ɣa aci yook peda aloŋ ci tigaria rot juak ku ben nhial aloŋ tigaria Atlantic.
Paandit England yen awat tueŋ ku London yen aci looi bi ya gendit pinynhom muk empire ku gɛ̈thdit tɔu baai kek ɣa ci ben nhial ke ci rot cok piny kek looilooi juac.
Bany aloŋ koom (tigaria) yen aci bɛi bei ke ye loŋ ci koc buthbuth ke cin maat ku bik luoi tok, koc dituoc, koc guier, koc wel caal aɣer, koc akuma luoi cit meen bany dit maac gɛ̈thdit ku kooc wen muk riel ci kek cien maat.
Kak luoi ci kooc rot juar aloŋ gendit cielic kek riel ku gɛu cielicɛl waric, maluma ten CBD to tueŋ ke kony kɔc luoi, cit thuecthuec, ɣän käk piöc, ku ɣän ciɛɛŋ; ci guiric tecit te e kɔc thuec thin kura; ku e gieth köth."
Liät thiar ku biet cök ciën, a kä pieth kek puɔr adiɛt a giɛthic ku giɛth bɔu tueŋ ku ke thiɛ loi kek.
Ciɛng ci loi bei yic ku ajal a long thuecthuec te thin.
Batam, Indonesia, Mogadishu, Somalia, Xiamen, China ku jal yaa Niamey, Niger aa biɛdit töu pinynhom ci lac guir, adiɛt guir e dhiec le biet buotic.
Adiɛn ci kɔc ɣer thong a tiem ka arou le dhiec a bɛi te läi thin (ku tiem buot ku diäk bɛi liik te läi thin Kaman) run pinynhom buot therou ku their dhiec, ku jela their dhuenga diɛtdit abi cöök piny pan Asia and Africa.
E wiërdit ci ke tekic ku ngong bɛi köök, ci jiɛk mätice toou ke dit ci rot loi e thok bei yic ke kɔc tou ɣot le yic aliir päth ku guir köök le yic aliir arac.
Bei köök ngot dhel wic long e nyuoth (ku tueny ci diet) e yok ɣon le rooric ku tit wei, awic bi ɣon tou kɔc thin eben bi nyai thin eben.".
Keek a ka ci ke loi ke juec ku kook a liik, ke juec wëlëi ke thong.
Ke ci ke bɛi nhial thin aguir keen yic, " elong kuony "te wic keng bi ke luoi thin, kek ci ke them bik kak luoi nhom tueŋ aloŋ gɛ̈thdit ku cieth den thin.
 Robert L. Lineberry, "Te bi luoi Gɛ̈thdit Thoŋ Köth Thin: Atekatek luoi jaŋ aloŋ gendit": aloŋ Hahn ku Levine (1980).
Na teekdet), ke te bi luoi kɛ̈l kuony thin aloŋ weu kucimen ka gendit wen ye ke barpiny ku luoi kok guier awel wen la tueŋ ke kek raac, keek aye gɛ̈thdit gamic ten akumadit wen tɔu tueŋ, ku cok ke piny kek aloŋɣon wen koc kony ke akuma wen tɔu tueŋ, ku (cok ke piny kek aloŋ ɔon wen ci maatic koc wen luoi abang long ce akuma kua long rieldit cik kek ke ciin maatic lou tueng baai biik Makanat keen luoi long gendit along ka wen kony kek komden yic).
Ke ye pioc geer along piny nhom tene raan ci pioc ku ka luoi tene akuut wen ci kek ciin maat along akuma thiin tou ciel along pinynhom aben, yen aci akuma wen tou keel lo uke war rot ke jaal along "te cieng kal thiin " ke wen ci maatic ke ye ke wen nhier koc ku bik ke rot maat luoi yic ke lou teng luoi wen ye luoi ke liiu te biik piir maac thin ku leeu ic ke ci rot maat kek pioc ku gaam wen leu akuma bi fon fooc tekic.
Kak guier rot wen leu biik te ci geu guier thin waan thok ye tok kek aye jok ka wen ci baai juak along kak guier yic ku te bi piny luoi maac thiin cimen tektek de.
Ku ye ke wen tou ten geethdit along cik kek ye gaam ku tak ke yic ke ye kak riel along akut wen tou keel ku bi piny teek, maac kaal thii wen tou thiin ku te bi long buthbuth foot ku long tiet achuol wei koc guop luoi thiin."
Kooc wen reer ke thiok yic aleu bik reer ke luui ku ye ke thuec kamken, foon wen ci thiek ku ye ke room ke koc kok meec, metic ku bik cieng ku piir room kamken ku te wen ye kek rom akeeth nyiin thin, wala foon wen ci ngong ke gook thin ku piir raac aya.
Foon thii wen reer aher along tueng ku juak ke keyic ku foon wen ci peen ku bi kek ci teek path baai yic ku kok tou thin aya "foon ci geel ce teek apath aya."along pinynhom kek aye a koc wen ting k eke ci pioc amath peen ku biik rot ci ye maat kuat yic wen to ke thiak ke.
Akuut wen ci baai peen ke la te ngic kek luoi den yic cimen raan tiim alip ku buot ka dhiec ya akol, raan tiim alip ka rou ku buot ka dhiec ruun bi been alip ka rou ku thiardiak cok tueng abi yak e juak rot apei dit tet ku abi ya adat dit le ke ngiic piny ya akol.
Te ciit te ngiic cieng akol pinynhom kuat ka thong ku ka ci thong along anyikol aye luel lon cieng ye koc rom apath.
Cimen rom cielic kam geethdit kek along kam wen baric ke ke ye koom baai along ka thii wen ye haac wei ku ka ye caam aya ke ye kom along duukan thook.
Hoon thii wen laau yic along thuuk kek aye luoi puoth wen lau tueng along kuat raan eben.
Chieng koc wen ci pioc aye ke wiic bik reer geethdit yic, kek aben nhial eben kamken ku bik cieng geu rom kamken ku looi ke ka wen wiic akuma yic.
Greg kerr & Jessica Oliver, " ye ke baan tak ku bik hon reer ngiic" along Kavaratzis, Warnaby & Ashworth (2015).
Koc wen ciath ke neem hoon pinynhom kua nhiar alon den ake ci Agra la neem ku bik Taj Mahal la ting wala gendit New York ku bik thuuk dit ye koc pinynhom been thin la ting.
Ye ngo ye koc wen kuc kek— koc ngong, koc cien ke ye ke yok piir yic ku koc cien kooc ngiicke, apiir col aye piir nyiin ngong raac wen cin ke kony kek kua ciin piny tou ke along piir pial guop yic wala bik cak tou door yic hon thii wen reer kek thiin kalic wala along kak wei kaal thii wen reer kek thiin aya ku hon thii wen keec guiir thiin?
Kooc wen been ku bik ben reer thin aye ke loi ku bik rot maat ku lui ke aye bik luoi teer ke koc wen tou thiin aya.
Kak thueec kek aya aci kidit tet waar along gendit riin ku ngiic kek amath aya along den cik kek rot maat.
Kak wen tueng ayik tewen lauic kek la tueng path along koc wen neem geeth koc yic ku luoi puoth la tueng (Kasimati, 2003).
Tong ee bany puoth wen la tueng ke path beei ku jaal ya paan wen luel riel ke muk many dhang ke ciin ye kek ye ngic koc liik aye bun kong ku nyiei ke kek along den kuec ke tong ku anong riel leu ke bik piny amath ku ye ke lui along ben pioc ku kak ken along tiit."
Dhaman tongdit ye kek rou war ci rot looi pinynhom, ke akuma dit muk baai tou gendit ke lui cool geethdit wen angany thok, nyinic ku heeth kek ten raandit ater wen ci riel ku bik kang ci reec ku thou koc.
Kuat kak tong beei ka aye col thieth wala tong dit ku met dhool puoth ci ngiec caath ku tektek kuat kak tong ciment kak wen thiak kek jiec, ku lui ke cot rot tueng kek la tueng te bi karec tiet wei thin gethdit yic, kua ci dhol wen tiit kek rot yok nyiinic.
Riin dhool juec wen ye koc ke teek rot juak, ke cabaka keen aleu bi col ke ye kewen ci yic kiith, wetde yic kak piir manh ran yic cielic aleu ku bik kuat cabaka tit along akut ci guiir, baai walai kak wen luoi rot.
Kath Wellman & Frederik Pretorius," guiir kak gethdit: Kak wen luoi, ku loiloi ye ke caath, ku along weu"; aloŋ Wellman & Spiller (2012).
Kak pial guop raan, path kek pial guop along hon wen ci thiang koc kek aye dhurub bei, awiic bi piu ku nyiei walai bi weer manh raan ngiec looi ku ye cit tiit we achuol tene kuat raan tok.
Piir paan keel anhiar rëër maai apei dit tet ku bi maai dhiel path ku makana wen wic maac (koc maac tok thok awic makanat wen lui emens bi akuma lui tuojariɛ, ku akuma) ku lur dhel meric, le tueng ke bei thök.
Tom Hart, " keng cäth kiɛthic"; along Paddison (2001).
Beidit pan kɔc ɣer anguot ke lei ke loi giëk piny, cit kë ngic keek pan cɔl New York City.
Bei cit ke guir, acit keng ke pur keek duumic, aci ke loi bi keek atiing te meec ke keek bei, tediet aci a gäm.
Tei cit te eye tiing keek, acit keng cirɔt mät keek piny.
Bëi ci laac le tueng aci ke nuet keek aliirden, ke cit ke ye geek nuet, ku bi keek ating ku bi keek a ting, bä akol ku dhel piu piny bi piäth.
Piny ce thok tek aci yic juak dhiic kut ci thiär buotic.
Citmeen, bëidit kɔ̈k ca aliɛrden, akor ten akiɛth wen ngong nyiny (ku bik röt gäm atuoc aleng thin koor ci keek agam biik reer thin).
Keek aben ɣa ye acɔl bëi läu yic, (cok along ci keek a ɣa ye cɔlte wen mangok läu yic), teng Mangok läu yic, cit meen pinydit ci coom keek mangok geu.
Dhel puɔ̈c aci wic teen raan aliip thiarou pan UK.
Ten kɔc kec cäk yok thaad karou— cook along ci keek thaad bar nhiim niin ka dharou— cok along cin yen ariop ciik yok.
Puoc akec luoi te wic raan ye thin, ci meen doom ci loi, adeendit e jäl te meec bi la ten puoc ku biik yuul karou loi dhel la baai yic. ".
Saskia Sassen e dhameen loi " gendit piny nhom" along londen lui yen ruon tiɛm tok ku buot ka dhuonguen ku thiar ngonguen ku tok, pandit piny nhom: New York, London, Tokyo aci loi bi ya gendit riil, be keek loiu ku bei kɔc nhial tiok, ten lɔn, te reer keek thin.
Diak (1982): Buot ka diak ku thiar ku dhonguen gɛ̈thdit piny nhom, ɣa ke ci kecin mät ku loi ke den thiɛth ku meny ka ken tou ke keek.
Jiem wetic ci thong kek riɛl ku aweer.
Amet wen cik keek ke cin mat ku loi ke ɣon cit ɣon weu bɛ̈idit piny nhomic ku bik ɣɛc wei thin loi.
Nancy Duxbury & Sharon Jeannotte, " cengceng piny nhom long akuma ci mat ", cok thiarou ku tok along aɛhgate yɔp ken wen cak kek yic ku ba guiric ku ciɛng London. Aɛhgate, 2013.
Te we loi amat thin run tiɛm tok ku buot kadhuonguen ku thiar dhorou ku detem ci gam " aci cial along yic raan bi reer " ye nyuoth ciɛng bɛ̈idit ngiec ke guir ku tɛu long bi ke dut thin pandit reer keek thin.
Along pen tok ruon alip ka rou ku rou UN Akut Ce Cin Mat Piny Nhom Along Reer Raan Ɣa Ke Ci Been ku loi ke wic manh raan wala Te Bi Akut Wen Ci Kecin Mat Along Luoi Reer Thin.
Long ɣon weu ɣa ke ci gam along ɣon ɣoc dhel deen ku kuony.
Bɛidit wen ngic keek ɣa ciɛngdit thɛr, ee ci tic athor nhialic along ke rac ku ke path, ee ci thong kek gen Babylon ku Jerusalem.
Beidit aleu bik nyiɛi dhel thong ku dhel ci thong: tong ci keek nhiim lau ku yongyong, jiek ku ngong aci guir ku rɛc kek.
Ken ku dhel kok ee thiɛth tak thing e riɛl wic bi thɔng ku bei raac.
ɣon wen reer kɔc nguen kec puoc ci mat ke wic ye thin tecit ye gɛthdit tiengthin anyikolic.
ɣon wen wic lac loi ke ye kak bei ruon buot karouic ee ci mat bi anyuoth kek along guir yam yic ke path ta cit kak aguir kak cath.
Pan wen la gaai jeec wala thieth (cït baai).
Aci thong kek akuma muk raan tok.
Pandit piny nhom ta cit ta ci ye cak thin aɔcl Russia, ku pan ceng apɛi acɔl China, ku buoth, India, kek United States, Indonesia, Pakistan and Brazil.
Along bɛ̈i Europe kɔc ɣer wel tektekic ɣa ke cin bɛn nhial along akɛth nyin, along German Bundesländer, te cit te ngic kur along pan mac riɛl.
Acin long ci mat along bei " bɛ̈I " along piny nhom ala bɛ̈i ke along ater along mäc jiɛc.
Te cit ta wen ci bɛ̈I ci nhom lau yok ku jal abɛ̈I mac jiɛ̈c a ke lau yic.
Eye nyuoth guir bai atou kek ke cit ke ee bai ke yok (GNI).
Along ruon alip karou ku thiar ku dhonguen, ke ci yok ee nyuoth bɛ̈I ci keek guir ɣa yiik pan cam America ku pan kɔc ɣer ku aɛia ku kek kɛm agoor.
ɣondit weu piny nhom ee nyuoth along East Asia and Pacific, Europe and Central Asia, Latin America and the Caribbean, Middle East and North Africa, North America, South Asia, ku Sub-Saharan Africa.
Along cath ku ba piny lou yɔp rin wic yin wël wala ka wen tou ke ye kak jiɛk raan, along tewen ta keek thin wala te lau riin yiap ku guir tewen tou cil along piny wala kak akol nyin.
Tong ci bäny Nero ci keek rot guir ku biik pan Ethiopia nyai wala Nubia: along thiar detem ku rou AD cok cin reen ke ci rot loi tueng e yokyok cok wärdit nil.
Kɔc pan romanɛ ɣa ke ci rot guir biik leem arak juec along Northern Europe, ku neem ke ɣon mec cit yiik China tɔ̈u Asia.
100 AD-166 AD Romano-Chinese cin yen ye jok math.
Jok yokyok along cath eye rian tim wen ci loi ku bi kɔc ku keng ɣa jot.
Ruon 2011 pan Wairau Bar pan New Zealand ee ca adäätdit tet nyuoth long na tɛk war ten jiel yen thin war ruahine roor wala roor kɔc.
Along ciɛng ku thok thong kam cook iɛlanderɛ ku New Zealand Maori.
War 1328–1333, ee ci lang along wär South China Sea ku ta mec along Southeast Asia ku nyuc South Asia ku nyuc along Sri Lanka ku India, ku ben la pan Australia.
Portugal ku Spain keek juec neem tuengic ku jal bɛ̈I kook kɔc Europe keek ayii England, Netherlands, and France.
Dhurumdit cilic ɣa ci ge guir ke dhel thong ci mat.
A guiɛr ci tekic, teen, aci detic kua ci tekic ɣon juec path.
Koc wen ye koc ke ngoth thin te cik kek neem nguat ke ngot pinynhom ya akol ke e ben amuk rieldit ted kamken ke paac.
Cook Islands' reer yen thin aye ting ke thong ke nhom lau aloŋ long pinynhom, ku luoi baai adit kek maac jiec aloŋ kak ken tou aɣer ku aloŋ thin.
Aloŋ abaŋ ci puol tene akutnhom ci gam cimen, New Zealand amuk muɛulia aloŋ math aɣer ku riel tɔu Niue.
Yen athor kene aci nyiec nyin ku bi tɔu rot kek akec puol ten math pinynhom tɔu kek thin, te wen ci ceng wala leek cieng de loi thok rot ku kek anguen thok kek maac den ke paac tene lon kak pinynhom bik kek rot maat thin.
Kek amach rot ke paac kek ɣon ken luoi kek chok alon ci akuma British ye ciin maat thin kek rielde ku tiit ke nyin yin aloŋ piny nhom ku nguot ke la riel bik akuma path luoi.
Acin akutnhom dit wen ngoth tit nyin yic aloŋ paan kɔc U.K. Ɣon dit loŋ.
New Zealand ku kek koc ken ngoth riel de arom akam dit wat baai nhom ku ye ngic lon atek ke beny toŋ maac baai.
Ke wen ci koc loi ku gamke bik jamic ku benydit aloŋ cam Northern Mariana Islands cokpiny (CNMI) Yen ee thieth dit ci maatic kek paan United States aci gam ruon 1976.
Keen yen e ke wen tɔu nyiende aloŋ ka juac ku ajor te them kek bi kek tetic, ku bi detic ku kuany ke yic Puerto Rico arom thieth yic kek United States.
Cimen ka wen tɔu thin luoi yic " bɛɛi wen muk loŋ maac rot " aloŋ Caribbean (Aruba, Curaçao, and Sint Maarten) aleu bi kek ngic ke thoŋ kek ngoth aloŋ raan det wala "arot maat kek bɛɛi wen kec nhiim lau. "
Akeeth kek aye nyuoth lon atekthok atou, ku bi nyuoth lon ade kak wen piny nyoth thok cimen yik agöör dit wala akut wen kuc loŋ ke kek ye thithin cimen yik akuma, bɛɛi maac riel, bɛɛi mac rot kek paac ku ɣon thi akuma wen tɔu.
Aketh juec wen tɔu aɣeer aci kek thon aben ku aleu bik koc teek thin ke kek ngic kek ɣon wen ci kek loi bi kek atek aloŋ akeu nyin, buobat ku aloŋ akeu nyin aleu ku bik tiŋ apath.
Bɛ̈ɛ̈I juac aloŋ dhool ye kek akeu tiet thin loŋ wala bik cath koc, laai ku kak ɣɔc ba thin ku ka jal tiet thin.
Ku ba reer wala luoi akeu nyin ke (koc paan det) awiic athor puoth ci guir akuma muk caath wala na cok athor muk kek ce nyuoth; lon atek kek yin abi puol ba akeu tem kou.
Baai juac acik puol ku bi waal wen ci geel ku laai wen ci leu bik ke puol ku bik akeu tem.
ɣon wen ye kak munuoi gel thin ku bi ke ci luang akeu nyin, caath ku kuelkuel rot akeu nyin kek arac apei dit, bɛ̈ɛ̈i juac abuoth ɣooc dit ku bik kek akeu tuom, ku aloŋ ɣon wen muk luoi aloŋ akeu nyin kek dhool ke aben.
Kene atɔu kek bɛ̈ɛ̈I juac wen tɔu paan kɔc ɣeer piny ɛchengen ku bɛɛi wen tɔu aloŋ aɣeer tɔu Canada ku akeu paan United States.
Wɛr ɣon wen ci loi bik ya akeu thith kek aci tau aloŋ akɛth dit ci cak ci wɛɛr loi.
Aloŋ athor Hebrew, Moses ee ci tetic aloŋ kam war Arnon ke ya akeu kam Moab kek thai paan Israelite ci nyuc aloŋ cien Jordan.
Kak ye ngoth ɣa yi war dit Tanganyika, ku paan dit ci nhom lau yok col Congo ku Zambia loŋ wanh den tueng thok ku Tanzania ku Burundi aloŋ cien, ku waar dit ca aken dit tet loi kam Canada ku paan dit United States.
Jubaal koth: Bɛɛi juac kek ala akɛɛthdit thith ci tau aloŋ jubaal koth, aloŋ te wen ye piu wat thin aci tekic.
Toŋ ye nyuoth ee ror dit tiit ci cak koc China's Song Dynasty diet kuat tok aloŋ run tim thiar ku tok.
Cimen, akeu kam cien ku tueŋ Germany yen aci ben aken dit pinynhom, kua leu nguat atiŋ ke ya nyikol ci giit piny, ku nguot ye cieŋ ku piir tekic paan Germany.
Aken maritime anguot reer thin ku col yin adet aken wen tou wiir piu yiic, ɣon wen thiak, ku maat piir thin, wala kawen rilic, ku maat ke agoor dit wala weer thii tɔu aketh yic kek aci ngic thin.
ɣon wen ye tierat tek nhial aci juak kaam thiar ku rou aloŋ wiir ku yen amuk riel wen leu bi yen tede tit yic nhial yileu aloŋ NATO ador tiit.
Cimen, along gemdit tong aci gam kam koc along aliiric nhial ku bi la thook along dhol karman.
Long akeeth aben ake ci tau along akumadit ku akuma thiin wen tou thin aci thong aben te cit te mec baai thin ku along thith wen tou thin amen wala kak piir baai.
Aluoi along aketh yiin ku bik looi path ngiic looi along teem akeu nyin kek ka wen looi keeth ku bik ka puor ku maac laai cokpiny along tuong Africa wen ciin piiu.
Along thiang nhom raan teem aketh yiin (ku aloi along nyiei ye koc nyai riel) aleu bi caath dit wen ye koc keny hon juac luoi ku hon reer raac.
Yen aleu bi caath rac, ku tem along aketh nyiin aya.
Aketh juac wen ye ke teek nyiin along beei dit kek akoc deet puoth ku jiem jiem rot aloi apath kem koc akeu nyiin ku yeeth piir tueng ke path aya along akeu nyiin.
Wan ke den atou ke nhiim kaam ruon thiar beet yic along ka ye thuric ye loi ka ake ye koc kong along te bi weel athiec thin along baai, akeeth, pialguop, teekic, cieng ku tene bi raan thin.
Aketh aleu bik ke maat thin kua kec peen ku bik thook, cieng, ku te ye koc reer thin kek piir tekic, yaath, ku deet raan te bi yen thin.
Kek ka ci thuric ka kek aleu "koc aketh teek yiin"kamken.
Ku bi mat thok aben, along beei ceng aher wala geth yic kek aten reer raan kek aci tou aher kaalic ku geethdit yic.
Beei cheng aher along adet kor apei ku reer thin kor aya.
Yen arot lac looi beei dit geukek along adet thin kor thiar ku dhiec buot yic kac keen reer paan aher.
Along paan aher tou ciem arot lac looi along akuen paan aher beei thii wen kor wen ye yok ke tou thin wen theer tueng along dheel wen waac gen tok yik. Paan wen puoc yook ku Labrador, thiar dhiic, Quebec thiar dhiic ku nguan Ontario, thiar dhiic ku nguan, Manitoba, thiar dhiic ku diak Saskatchewan, Alberta ku British Columbia, thiar dhiic ku nguan.
Paan U.S. Along maktap akuen, ku USDA ye kak piir baai yop thiin ku jal a maktap muok kang ku mezania (OMB) kek aci ben nhial kamken ku bi dhiel ngiic ye ngo col beei aheer.
Run 2002 along doom (P.L. 107–171, Along.
Te cit athor wen ye muuk koc ciin, te ye paan aher ted yic thin: Athor koc wen muk kak pial guop looi ku kooc yoop, " koc wen reer geth thi wen mec kek rot thiin kek aye ke tak lon puol yen yic ku bik kak paan akiim ya yok baai panden path.
Yen ken aye ke yok ke puol yic path baai pan den ku yen cok paan aher. "
Beny ee col Emmanuel Macron e ca akumade guiir yic ku bi luoi loi ruon 2019 ke wiic ku bi paan aher col "Cok wel paan aher".
Along paan Scotland cok tedic pan aher ake ci gam ke juec.
RBI ee ci tedic lon ad eke beei aher a beei wen la adet thiin kor cit 49,000 (tier-3 le tier-6 geethdit).
Beei thii wen tou paan Pakistan thiak kek geethdit aci ngiic lon ye kek hon thii wen reer wala a beei thii kor reer thin aya.
Hon thii wen tou geethdit yic kek aleu biik la thith den rot wala janunden maac kek erot aya, cimen paan United States, ku yen ken ace rot looi akolakol, cimen along paan ko heer wen ye beei thii tou thin aye tau hon akeu nyin gethidit yic.
Along hon kok cit yik Morrocco, France ku jal ya yiik America, hon thii wen ceng juac alon gendit aye lang akumaden thiin kor rot wala aye mac ke kek ye koc along kal thii wen ci Beibei rot, mapathda wala gen wen kor.
Wet col hon thii rer along thiin ku hon thii reer aher kek aye looi ku bik nyuoth kam hon wen ceng apei gendit cielic (wen ci leu bi thong kek hon thii wen kor along beei dit wen tou pinynhom), ku adet thin wen kor along ta thin rer gendit tou aher gendit yic.
Along pan col New Zealand, hon wen juec kek kor geth yic kek ace ngiec ted yic apath wen leu ku bi nhom liap bei ta cit ta bik kek ye jok thin ku thok kek thin.
Wet ye col suburbani yen e kong luoi tueng awel raan paan ecol Roman Cicero ku bi thong kek villas dit wen tou ku akeunhom wen ci buth raan ajak dit wen ngiic paan Rome along gendit te lou aher.
Nawen le ya ye yic ciilic along 19 ruon buot yic, ke raan tong tueng awel kong reer along hon thi kor kek ake ye keec nhial along gendit London ke gendit (ke dit apei dit piny nhom) yen aci thiang koc apei ku acuol aci kuoc loi thin.
Kë cï giit acï kë cï wec në 1880 dëër/cuɔ̈ɔ̈p.
Agit aci heet lon ye koc rot teet run alip ku buot ka bet ku thiar bet wen yok akut koc hooc go ke takic "piny dit wen dit" run 1915 wen tiet along agiit ci chuot yic cien rot loi bi ya piny dit tit, ku ye hooc 1d.
Along, ke yen ke wen ci dhuknhom ke gai koc along liu riel kam koc wen ci doom tong dit pinynhom tueng awel, ku loi rot ke ye piir reec wen ci rot loi, aci gam ku ngiic nyuoth hon awan ye kang nyuoth thin."aci leu ba ngoth lon bi yin A1 adet dit tou C3 beei " – ku ye thong kek te wen ci yin jiec leu yic thin dhaman war ken.
Wet ci gam aye nyuoth ku be wiic aya, ta calic wen ci thong ke ceng gen kor ci buth; ku aye maat thin aya kek long ci tau thin ceng baai yic rer koc thin ku te ci ye guiir thin ku gem ka cit hot niin ku jal ah hon kok tou hot aya.
Run thi ka thiar ke hon thi wen tou thin ke kor nyin aci ke yic juac apei dit.
Gen Levitton aci rot guiir ku bi ya paan dit wen ci beei been nhail thin ke juec.
Hooc wei ka juac wen ye hooc ku bi kok thiin suuk along geu cielic ke yi ci ben caath ba lou han wen juec yic, yi kong ku suok hooc kiith yic hon wen yam guiir alon gen thiin kor wen tou thin ku bi adet tou guo kuony.
Long agek dit cath thurumbil ci bei bei run 1956 yen aci buthbuth kong 64,000 kam along paan dit ke la $ alïïp kaa 26 ku bi ke loi, ku kony bi hon hooc ka nuet ke puolic.
Beei thii wen kor gethdit yic kek aci ben nhial apeialong gethdit wen long gek adit leu ku bik adet dit ya la lath hon luoi kalcok cien.
Luoi aye lon dit beei lath tueng apei.
Kek te cit tiim 16 ngiic kek ke ci thoor, pursa wen leu bi yin baai hooc apuol yic peth yic cin.
Kooc guiir ahooc piny wen reeric path aher gendit yic ku teu ke beei wen dheng apei piny thiny ta cit ta wiic raan ye thin ku bi paan de giet thin, ku loi agek thii kor ku ya hon thii piu ku maac aya wala ta thin wen mec ke koc ku bi thukul buth thin.
Koc wen ci thoor tong baai kek aye puol ku bik weu liik ya tou piny.
Guecguec rot hon thi wen tou kel yen aye loi koc wen muk long along heela yic, ku jaal ya guir wen loi rot along kak cath.
Kooc paan del col wen ci kook paan America ku koc kok wen duolat kok kek aye rer ken gong nyin alon gethdit wen kek tou.
Cok cin Töngdit piny nhom rou, aloi rot ci FHA deen ɣon many ci kuet yic kɔc ɣer.
Lɛ tueng keng tijariɛ pan United States aci yic deet bɛi kɔc ɣer hiic kua wic kee biik tijariɛ yam loi bɛi America tën käk ayäm ke cär ku bɛ̈i.
Tong keen yen nguen ci maat ku kuir "gen yam" ku geel kën mangok ye kou.
Matmat ci maatic ten kɔc ci guir aci rot dhel thong ɣon weu ku jal ɣondit kook ci loi.
Virginia keen yam ci loi e meen ka lau gendit ci loi eben Virginia, e ti thin meen war tou adɛɛn kor bɛi thok, Norfolk.
Kedit edɛɛt buotic ke ɣer (ke ce ke Hispanic ku, bɛ̈I kook, ke Hispanic) ku koor adɛɛn buotic kɔc bɛ̈I keek thok ping e bɛidit yic.
Thong bɛ̈I ɣeric, adɛɛndit tou bɛ̈I ɣerci mat, kidit riil lou, akiith cit këëk ci guir, ki juec puor ku ɣon miëth, ku ɣon puor liik ku laai roor.
Wala, ke ci rot mat adɛɛndit, e ruon 2001 thɔk kek ke tou e bɛ̈I, kek tong dhiec yic "bɛi geu" bɛ̈I thiak.
Le tueng pan Canada, ala keek ci ke mat piny ke tiing.
Kɔc juec meen thinic aloi pandit Canada keek aci rot juac bɛi wen dit muk kek nhiim kepiɛc (ci meen pandit Toronto ku pandit Montreal, ku pandit Vancouver) kek acin rot loi bɛi thin wen ce gɛ̈thditic.
Teen along ci pai ci mat ten pinydit wen tou ci giit thin gɛ̈idit akɛ̈th nyin.
Ruon 2016 ci akuen loi gendit Calgary alɛngdit 1,239,220, cit meen gen Calgary thin kooric te cɛl e leng adɛɛt 1,392,609 keek ɣa ye nyuoth kɔc juec gen Calgary CMA keek arɛɛr gendit cilic.
Along pan UK, akuma e wic ke ba adɛɛn thin koor bou nhial gam ku bi yen tou bai along cueny cam pan England.
Adɛɛn thin ale bi yok gen Guadalajara, Mexico City, Monterrey, ku gɛ̈thdit wen tou.
Along ajuek teen piir kɔc wen tou ciɛl ku jala wen tong tuen along gɛ̈th thii rot juak aci piir adɛɛn thin kook rot juac cit meen " gɛ̈thdit wen ci mar " along Mexico, campamentos in Chile, barriadas in Peru, villa miserias in Argentina, asentamientos in Guatemala ku favelas de Brazil.
Along ke cit wen leu bi thong pan South Africa, RDP bëi kek aci buth.
Along bɛi wen cit yiik Subang Jaya and Petaling Jaya, bɛ̈I thii wen ci kekic ke mat ku biik reer thin.
Along ciɛŋ bëi thii wen tɔ̈u, cath ye kɔc cath bi kɔc lɛu teen tok ku tadet e wic thurumbiil ku biik la dhel wen ci guir, cok alon thɔ̈k piny wala mec piny.
Na ci thurumbiil cik kek juec gëkdit wen ci guir, wala kɔc luoi gëk atou dhellic, ke luoi ke kuat dhel eben aleu bi cien ke path thin ku gel thurumbiil nhiim eriin luoi.
Keen ken eye nyuoth le keny ɣon we mec e cath cɔl akoor ku jala ɣon boot wala mitiir lik (ci loi aɣer alou biik ben ke ye kam juec erin luoi dhel).
Ku bi adɛɛnditke nyai eben, ka akut kak rou ke ye juar amat adɛɛndit kec rot loi along kak wen ye juar gɛ̈thdit ic alou biik jɔk ke riɛc, cit meen na buoc ka.
Diɛt French cït La Zone by Fréhel (1933), Aux quatre coins de la banlieue ket keek ë Damia (1936), Ma banlieue në Reda Caire (1937), wala Banlieue në Robert Lamoureux (1953), acï tɔ̈u apɛi në Paris jɔɔk në run de 1930s.
Ɣän daai ke French cinema ake ye nhiaar apɛi në rɔɔkdït, ken käk ye ɣoi cït Mon oncle në Jacques Tati (1958), L'Amour existe në Maurice Pialat (1961) wala Rou wala Käŋ kaa Diäk Nyic Keek tën Yeen ket në Jean-Luc Godard (1967).
Ruon 1962 wak "Thanadiik thii kor " ku Malvina Reynolds along guir ɣon thii kor ye nyic ke ye këk kɔc ajiɛk wen riɛc wël kek ke cit meen ruon 1982 wak along bɛ̈I thii koor ci ket kɔc Canada ɣa ci ke ɣet ku biik ɣon thii la jamic cit meen ci raan ye col Rockin ye loi aloi bɛ̈i thii kor ye matic Ben Folds.
Along tiim ci ke com along kɔc wen cath keci gät piny raan col Michael Fry ku T. Lewis.
Along kak daai pan kɔc ɣer cit meen piir path, cin meen koom col dhook ku jala wiik ku jotjot rot raan col Reginald Perrin ku bi nyuoth bɛ̈I thii koor ku jala wen ci tɛɛm nhom bi bath ci leu bi koc wala dɛɛk ku jala kɔc rɛɛr wala le tueng ka wääc wala le tueng ka rac.
Bai ci loi ke wen ye kɔc reer thin (wala pandit wen wala pan thin wen koor wala gɛn thin wen koor ci meen eye wat ye luel pan thin wen koor wala gɛn thin koor), keek adɛɛn wen jook along buot thii liik ku bi ɣet alip thii wen liik.
Keen eye nyuoth lon na tɛk ke ngic luoi ku gueŋgueŋ ku luoi kek juec wen kak ɣöc.
Ta bɛ̈i kak thok thin angic.
Desa kek aci tou bɛ̈i ɣeric ku kelurahan kek aben a bɛ̈idit geu wen ci teekic.
Ku Desa wala kelurahan kek a bɛ̈I wen ci teekic pan kecamatan (gɛ̈I thii koor) ɣa ye wel biik ya bɛ̈I thii pan col kabupaten (gendit) wala kota gendit.
Along Malaysia, pan col kampung aye nyuoth kɔc reer aɣer 10,000 wala kɔc liik.
Kɔc yaath pan Malay wala Indonesian pan aɣer along biik la rook ku lek wet nhialic nyai ku dooc kek biik piir akol cin yok.
ɣon aleldit pan Singapore ɣa kek ye along kampung ku bɛi le ke guir kek ɣa gɛ̈thdit lui thurumbiildit piny gek, kampong Lorong buangkok eyen pan piir cien along bɛ̈i wen tou alel nhiim.
Pan Vietnam e pan tong wen ye nyuoth ke ye pan puor along pandit Asia.
Along pan Slovenia, wet col ɛelo e pan thin koor (along kɔc thii wen liik cit raan buot) ku wedeic thong; kɔc Slovenia aye jam vas yen ye kek jam në Slovenia.
Yen aleu bi ya ruai Sanskrit teen Afgan ku ke cit wet deh ku Indonesian wet desa.
Nyin thiar nguan ku detem buotic kɔc we ci kook aci ɣon ken reer waric ku lek gendit le gendit.
akuma wen thin kor along any Russian volost, wala akuma den ci matic, wala akuma Russian yam wen ba nhial, selsoviet, ye gendit amat nhom pan selo ku ye ciɛng col path bɛ̈I thii wen kor thiak kek yen.
Cit meen kɔc pur along pan Russia cilic areer pan aɣer ku ja ya beny manor, ku mac thok pan col Cossack kek areer kek dom col khutor.
Cit meen, ye lou te thin kor reer etou ke kek ci guiric pan Ukrainian ke cit selysche (селище).
Kek eye ke nyuoth ke la pan thin aɣer kor etou thin ku leu bi ya khutir, awatiɛu reer thin wala dacha.
Cit meen, wet wen kithic eye puol ku bi ram kek ciɛŋ gɛu ku ye nyuoth ten kek ke la athor ka diak ci göt ke cekic cit meen.
Kek aci been ke ngic apɛi war wɛr pan Stolypin rot jok thiarou cok cien.
Bɛ̈i wen tou aɣer ke dit aye col Flecken wala markt ti ciit tedit baai thin.
Cit meen, bɛ̈i col yiik Lincolnshire Wolds, kek bɛ̈i ka kek aye yok along dhel toc ku jal ya dhel kor wen tou kuric, ku ka been dhel toc, kek ajuɛɛr tɔ̈u baai.
Along bɛ̈i kok ci mar (cit meen liildit pan aɣer medieval), akoldet areer ke thiak kek luaŋ nhialic wala pan manor ku akoldet acin ke wen tou ku ye kidit wen ci thony domic.
Bɛ̈i aɣer kok aci guir ku aci been nhial ku mat ke yic ku biik awut tewen ci mat nhom along bɛ̈i dït— cit meen ɣon reer pan London ku Didsbury tɔ̈u Manchester.
Cit meen mec yen yen cɛth along piir yam ku ye reer ke bit ku tou dɔɔric, cit meen ke thin wen tou ye tiŋ.
Keek (tou ke cit Murton, County Durham) aci lɔu ke juek rot te wen kor yen nyin thin wen ci rian babur diir cien along ruon thiar rou aci rot loi ku ba danden rot juak apɛi ku kɔc ke ci babur guir ku pan yam ku ɣon ɣoc ku ɣon ke ye dek ku luek nhialic.
Ɣon wen ci buth ke ye along kak kuony ku kubur ku cirkak luoŋ ku jala luoŋ puor.
Bɛ̈i aɣer path along deek alongthin, ɣon ɣoc ku jala ɣon thath.
Cit meen, bɛ̈i duor nhialic kek aci luoi, pan nhialic gen thin wala gendit acin ke loi ke cit amat.
Along pan ɛcotland, ke thong kek amat bai cit meen wala akut wen ci nyuc kek acin riɛl kamken.
Aloŋ gendit danniyeh amat yic kek thiar diak ku detem bɛ̈I thii wen tou, ku mɛt almrah, Kfirhbab, Hakel al Azimah, Siir, Bakhoun, Miryata, Assoun, Sfiiri, Kharnoub, Katteen, Kfirhabou, Zghartegrein, Ein Qibil.
Dinniyeh anɔŋ piny puɔth apɛi cï thiäŋ keke tiim dït, tiim ku tiim kääc.
Bɛ̈i mec tɔ̈u piny ciëën Syria (Hauran, Jabal al-Druze), piny tueŋ thiäk ke ciam (Syrian island) ku Kiir Orontes aröt gɛɛi kɔc ke puɔ̈r apɛi, rap kek ye puur, wɛ̈l maŋɔ̈k, ku nyïn tiim.
Gɛ̈ŋdït tɔ̈u Mediterranean lɔ̈ɔ̈m në Syria, cït Tartus ku Latakia anɔŋ bɛ̈i mec thöŋ.
Aye yïŋ baai ëbɛ̈n ee "kɔc kaa America tɔ̈u piny tueŋ" ee naa cï jatnhial bï lɔ bakdɛ̈t.
Cit mɛɛn, kën ee kë mɛt keek nhïm piny ëbɛ̈n; në walayaa juëc yiic, anɔŋ bɛ̈i ci lac tɔ̈u nhial dït awär rɔɔk kor/ gɛ̈ŋ kor tɔ̈u walaya yic.
Në thɛɛr kɔ̈k, bɛ̈i aa lë bïk ceŋ tök keke rɔk wala kɔc rɛ̈ɛ̈r rɔɔk, në gɛɛr de kuer kek kaa reu aalë bïk naŋ akuma.
Hempstead, ye baai dït apɛi, anɔŋ kɔc rɛ̈ɛ̈r thïn kaa 55,000; ye ye cɔk nɔŋ ciin de kɔc juëc apɛi në rɔɔk ke walayaa kɔ̈kë.
Paan de Arlington Heights, Illinois anɔŋ kɔc rɔ̈ɔ̈r thïn kaa 75,101 ke ye kuɛ̈n looi 2010.
Bɛ̈i aalë bïk piny mat thïn në rɔɔk juëc yiic apɛi ku bbɛ̈i juëc apɛi.
Paan dït apɛi ee Menomonee Falls, nɔŋ kɔc rɛ̈ɛ̈r thïn kaa 32,000.
Në Maryland, të cï cɔk ye "Paan de..."alë bï yaa rɔŋ cï mat thïn wala walaya yen awaata cuatpiny thiekic.
Në yee thaar kën bäny baai ake nɔŋ riɛl dït në ɣän ken mac kek yiic.
Aye paan de Hausa aye kuum në Magaji (Ran muŋ baai) ye wël kaa Hakimi (ran muk rɔk) joop në abak de rɔk.
Anɔŋ ɣööt ke tiɔp cï keek yïk non, cït bɛ̈I kɔ̈k tɔ̈u Piny Tueŋ, yïŋ dhïŋki acï bɛ̈n kek kë ye lac tïŋ.
Kɔc kɔ̈k agup miɛt bïk naŋ ɣän pïu të thiɔ̈k.
Buŋ tän tɔ̈u piny nyuɔɔth ee kën yenë kä yenë ke piny nyic tɔ̈u thïn ëbɛ̈n; kë tɔ̈u pinynhom abɛ̈n thïn wala ɣän pinynhom.
Ye nhom kënë ee tën yen Mercator käke wël luɛɛl thïn bɛ̈i ke ye luɛɛl de tän piny ku cäŋ de pinymhom ëbɛ̈n, acïï yic kɔ̈c cï mɛn mɛ̈të yic de kä ye piny nyuɔɔth.
Tënë buŋ yenë gät ye nhom aye looi ke thöŋ keke buŋ yenë käŋ tïŋ thïn.
Në luɔɔi buŋ tän tɔ̈u piny nyuɔɔth, kä cï giit ë ke göl ke yiic (ye ke lac cɔl "laany cï gölic") aye ɣän thöŋ määt (bɛ̈ɛ̈rde/ciɛ̈kde) tɔ̈u nhial të cï gaam, cït mɛn de käke kiirnhom.
Laany cï ye nhom miɛɛtpiny ee lac kɔ̈ɔ̈c ë cök tënë lɛny cï gölic.
Lɛny cï ke gölic aacï ke göliic, aa lɔ cïth wala aacï ke liääp kee lɛnykë abɛ̈n në kë ye piny nyuɔɔth ye të cï kek ke kɔ̈ɔ̈th dɔ̈ɔ̈r ɣoi wala ɣän ye thɔ̈ɔ̈ŋ kenë tök wala kä juëc lɛny cï röt rïïu.
Në run 1701, Edmond Halley aci lɛny cït ë käke luɔ̈ɔ̈i (isogons) në këde wuɔ̈ɔ̈c makanatic.
Në run 1791, kë yenë piny de France nyic loi në J. L. Dupain-Triel acï lɛny cï ke yiic göl luɔ̈ɔ̈i në kaam de mïtïr kaa 20, kä cï ke röt wääc, mɛc de yee tënë ku lɛny cï röt rïïu.
Laany wën yenë lɛny tɔ̈u pïu yiic thook rɔ̈mpiny thïn acïï keek lac luɔ̈ɔ̈i në kä yenë ke cath wɛ̈ric agut bï kɔc ke Russia në në 1834, ku kɔc ke Britain në run 1838.
Në thök run de 1944, John K. Wright aŋot ke lɔc isogram, ku këc luɔ̈ɔ̈I apɛi.
Naa cï cak them ke kë tök bï kuɛ̈ny bei, käkë kedhie aacï pïïr agut cï yemɛɛn.
Naa ɣänkë cak cïï tɔ̈u arët bi kek tääu në laany cï yic göl (tɔ̈u kë të yindï, yekënë ee thëm nyuɔɔth apuɔth thöŋ keke kë ye yök tën laany cï ye yic göl).
Në kuɛ̈n de käke dɛ̈ŋ ke pinynhom, kën aliir them aye nyuɔɔth ke ci rot cuɔtpiny në wɛ̈ɛ̈r yɔu/lɔ̈ɔ̈m, ke cie kën ye bɛ̈n piiny në ɣän ke kën yenë piny nyic.
Isallobars aye lɛny yenë ɣän ke aliir dït ke yök/rɔ̈mpiny nɔŋ aliir thöŋ cï rot waar në thaar cï gaam.
Laany cï ye nhom miɛɛt piny/nhial de Isallobaric aye kä thiekiic ke yom/aliir put ci mɛn ye kek aliir put ke wääc ke lɛny ke aliir juak wala bï cuɔtpiny.
Lɛny nɔŋ arära thök në 0 °C aye cɔl tën ir apɛi.
Tën lɛny cï ke yiic göl käkë, tän de pinynhom abɛ̈n alë bï yök.
Në Në luɔɔi buŋ tän tɔ̈u pny nyuɔɔth, kaam de lɛny cï yiic göl ee wuɔ̈ɔ̈c de kë tɔ̈u nhial në kaam de lɛny cï ke yiic göl.
Rou wala lɛny cï ke yiic göl juëc bɔ̈ nhial aye ajer cï rot mat.
Kaam de lɛny cï ke yiic göl aye tɔ̈u ke ya në kë yenë piny nyic nhom, ku ka naŋ liu thïn.
Naa yï cak lɛny tɔ̈u tëtök kac kɔ̈ɔ̈th ye tɔ̈u nyin kë lɔnhial yic wala kë lɔpiny ke yeen kën aye nyaai tën të tɔ̈u yen thïn.
Nyeer yic Acid aye nyuɔɔth në kë yenë piny nyic në isoplats.
Lɛny cï yiic göl aye luɔ̈ɔ̈i ëya dɛ̈t bïk kä wëu cie käke ɣän pinynhom nyuɔɔth.
Lɛny cït ye käkë apuɔth bïk tɔ̈u në nyin de lɛny juëc në lɛny kaa rou (wala kä juëc) në thura de lɛny kaa rou.
Në wɛ̈ɛ̈rë yic de Thura kä nhial nyuɔɔth, isodop ee laany nɔŋ kä thöŋ ke doppler velocity, ku isoecho ee laany nɔŋ kä thöŋ ke radar reflectivity.
Cïn laany ee kuɛ̈ny de gɛɛr cïn namba ye röŋ ke kë bï ɣoi.
Anuɔɔn ke lɛny aye ke cɔɔl ë ke ye lɛny cï ke yiic göl ril apɛi, cï tɛm kɔ̈u, cï gut kë loor nyin wala cï ke teem kɔ̈ɔ̈th në kueer dɛ̈t bïkë kë kɔɔr bɛ̈i.
Giɛ̈t nambaa ee kueer de luɔɔi nimraa de lɛny cï ke yiic göl.
Naa kecë lɛny cï ke yiic göl giit apuɔth ku lɛny thiääk ke keek aanɔŋ ë tän töŋ kën (keke thëm thöŋ, cït ku anuɔɔn), ku të cɛɛth ë laany cï ye nhom miɛɛt piny/nhial thïn acïï lë bï yök tënë lɛny cï ke yiic göl kaa pɛ̈c.
Lɛny cï ke yiic göl cï keek giit apuɔth aye raan kuɔɔny në kuɛ̈n bï tän piny lac waaric.
Ku nambaa ke ɣän kɔ̈k aaye them tënë të thiɔ̈k mac në cɛɛthic.
Yekënë aye cɔl datum shift.
Kɔc nɔŋ kë kɔɔrkë bïk looi cït mɛn Struve Geodetic Arc në Eastern Europe (1816-1855) ku Great Trigonometrical Survey de India (1802-1871) acï thaar dït lɛɛr apɛi, ku yee kä puɔth apɛi ke thööŋ de tän pinynhom bɛ̈i.
Ke thööŋ de luɛɛl tän wɛ̈ɛ̈r yɔu ee datum WGS 84, tän pinynhom, ku të puɔth lë bï lɛ̈k yeen ee Earth Gravitational Model 2008 (EGM2008), ye kë cït agut 2,159 spherical harmonics luɔ̈ɔ̈i.
Naa luui ë ke cïn kën ye nyuɔɔth ke wɛ̈t ye cɔl laany dït piny teem kɔ̈u tueŋ agut cï ciëën aye cɔl laany ye piny teem kɔ̈u de geodetic.
Kën datum shift tɔ̈u në kaam de datums kaa rou alë bï wuɔ̈ɔ̈c në ɣän yiic në paan/dola töŋ kënë wala bɛ̈i peei, ku ka lë bï yaa gɛɛr de kë jɔ̈k në guɛu agut cï mïtïr kaa bɔɔt (wala kilomitïïr ke ɣän kɔ̈k tɛ̈uu wɛ̈ric).
Në nyooth, në Sydney anɔŋ wuɔ̈ɔ̈c në mitïïr kaa 200 (cök kaa 700) në kaam de nambaa ke GPS cï kee juiir në GDA yic (ke geei rot në piath de kä cïtë ke tɔ̈u pinynhom WGS 84) ku AGD (ye luɔ̈ɔ̈I në kä yenë ke ɣän baai nyic), yee tɔ̈u ke ye kë cïï gam tënë loi-loi kɔ̈k, cït mɛn de cɛɛth wala nyooth de ɣän kɔ̈k yenë ke röt wel.
Ke kën käke datums nyuɔɔth nɔŋ radii wääc ku tën cilic, të tɔ̈u në pinynhom abï naŋ nambaa wääc ye rot gɛɛr në datum cï luɔ̈ɔ̈i yenë themë ye.
Kë nyic de Datums tɔ̈u ke luui ë në North America aye NAD27, NAD83, ku WGS 84.
Ye datum kënë, acï looi ke ye NAD 83 ...ee rot gɛɛi në cökpiny de 250,000 nɔŋic ɣän ke satellite Doppler kaa 600 ye ajuɛɛr de cäth piny cïï cɔk tɔ̈u apuɔth."
E yen kän ye nyuɔɔth ci luɔi ë U.S. Akutnhom de tiɛ̈t ye cɔl Department of Defense (DoD) ku aye waric ë National Geospatial-Intelligence Agency (NGA) (ɣɔn ye cɔl Defense Mapping Agency, ku ben ya National Imagery and Mapping Agency).
Yen ye loi ke ye nyuɔɔth ë luɔi GPS ye gät piny thar ëbën (kuer) jɔɔk pɛɛi nïn 23 pɛɛi tök, 1987.
Aci bën ya yen ye nyuɔɔth ë kuer ë pɛɛi dhetem pɛɛi nïïn 28,1994.
WGS 84 (G873) aci lɔ̈ɔ̈m ke ye luɔi de kuer nyuɔɔth ë pɛɛi tök pɛɛi nïïn 29, 1997.
WGS 84 ee kë puɔth de datum tënë nambaa cï keek tɔ̈ɔ̈u në GPS de polic ku GPS de tajir.
Cit mane thäp jäl cuëc le ciɛɛm awäc kam thäp tem piny kɔ̈u cilic ë Uganda, piny de African, ku të cen tëk Ecuador, piny South America, juɛk rɔt ke 0.0014 arcseconds ë ruɔnïc.
Thuɔ̈r juec, cit manë pan tökïc, ace thën cɔk mec ke yic.
Ptolemy aci yen bë gam bë kuany e thäp jël cuec ler cɛm ku thäp jël tueŋ ler ciɛ̈n, ke ce be thäp jel tueŋ ler ciɛ̈n bë them bër nïïn ke mäi.
Luɔɔi buŋ tän tɔ̈u piny nyuɔɔth ke yïthapat acï rot nyɔk luɔi në Europe ke kuany dhuk ciëën de Maximus Planudes de wɛ̈t de Ptolemy në run 1300; wɛ̈t aacï waaric në thoŋ Latin në Florence në ran ye cɔl Jacobus Angelus në run de 1407.
Aaci kë puɔth yenë piny nyic lɔc tënë ajuɛɛr de nambaa ke kë guɔlic wala geodetic datum.
φ, or phi) ke täk tɔ̈u pinynhom e të tɔ̈u kam de thäm tem piny kɔu cilic ku thäm lɔ cɔ̈k tëk ëtenë ku thɔ̈k (awelë thiɔkë) ciɛlic de pinynhom.
Kä lɔ nhial ëbën aye bak de thäm cii gɔ̈lic deŋ thäm tek ye yic cilc (ke ye cɔl mador dit apɛi), ye rɔt lɔ gɔ̈l baŋ tueŋ ku baŋ ciën.
Thäp cie gɔ̈lic awäcic pinynhom baŋ Greenwich ye 180°W and 180°E ë bën. Aic bë käŋ bäi të tök ke thäm ye yök ke ye tëk pinynhom gɔl cuec ler cɛm, ke ye lɔ yɛi wei ɣän juec ke thiɛth ku wët ye yic kɔ̈c, agute kam mec de cuec de Russia ku të mec cɛm Aleutian Islands.
ɣän tɔ̈u ke piny nyuɔɔthic ye ke cɔl tueŋ N ku cuec E aye të jɔɔk ken rɔt thɔ̈ŋ nhïïm.
Ë tɛ̈k piny thok, thäm jäl tueŋ ler ciɛ̈n e luɔi piny tek thok cit mane baŋ tueŋ–ciɛ̈n ë ɣän tɔ̈u tiɔ̈p nhom.
Thäm jäl tueŋ ler ciɛ̈n e lui tök ke thäm jäl cuec ler ciɛm go ɣan ë piny tek thok dilic ë tiɔp nhom.
Kä de rou e bë të yen rɔt luɔi thïn bar nhom ku tiɔp nhom them nyooth de nimira kɔ̈cic mate ke nhom.
Thäm tueŋ ler ciɛɛm ku thäm cuëc ler cɛm ëbën adeŋic thäm ci riu ku ke gut nhial yic mate ke nhom.
Ci man deŋ ɣän wäc tän ye thäp ci golic yök pinynhom, thäm cekic jäl tueŋ ler ciɛ̈n tɔ̈u ye nhom ace tök: kän e kɔc dir ë tän de ISO "ke cin luɔi ëbën de ɣän mat keek, kä thɔ̈ŋ (thäm jäl tueŋ ler ciɛ̈m ku thäm jäl cuec ler cɛm) aci ke ŋic apɔth të pɔth ku cin amana të rac".
Të yen tëk tiɔp nhom cilic ku kɛ̈c ë cɔ̈k ken thäm ci wel tem ye nhom të ci gɔ̈lic tek piiny nhom tueŋ ku ciɛ̈n ye cɔl Equator.
Wɔ̈I de thɛr aye jamic apɛi kë de thäm gute nhom piny.
Kënë aci rɔt ger ë thar ye akɔ̈l lɔ të lɔ tueŋ, të tɔ̈u akɔ̈l nhial thäp ci yök ke të lɔ tueŋ ku ciɛ̈n.
Laany cï piny teem kɔ̈u ciɛɛm agut cï cuëc aye lueel kë thiääk ke kë cï Golic, të tɔ̈u kë cï gaam ee wuɔ̈ɔ̈c tënë ayi kë cï golic: raan acïï lë bï ɣän tɔ̈u laany cï piny teem kɔ̈u ciɛɛm agut cï cuëc ku laany cï piny teem kɔ̈u gɔl tueŋ agut cï ciëën lë bï nyic ke cïn luɔɔi de kë cï golic.
Tëŋ piny gɔl tueŋ ler cän alë bënë lui ke ŋic apɔth.
Thɔ̈ŋ de kɛm ke ɣän tɔ̈u nhial pɔth ë yen kuën cɛlic tën ke yen pin them ku ken piny cɔ̈k ŋic.
Adeŋ kuɛr ke rou ke lɔ tueŋ.
Ke këdɛ̈ŋ waar gɔl në isometric wala conformal agut ci geodetic, luɔɔi ye dhuɔ̈kic de käŋ kaa rou ke Newton-Raphson aye kën yic bɛ̈i naa rou.
Wɔ̈cden ci nyɔɔth luɔi atɔ̈u degiikic.
Ger käŋ kam thäp cekic tɔ̈u kam ke ɣän ke rou ku të ci them gɔl të thɛɛr ke tɔ̈u thäm ci riu kɔ̈u ku thäm käc kɔ̈u alë bë yök ɣän ke piny thok cike waric.
Kë käc e cɔ̈k gɔl piny ler nhial ëbën tɔ̈u ye nhom acie piny nyai adil ke kë thɔ̈ŋ rɔt ëya tënë ci ɣän cike yic gɔ̈l rɔ̈më piny thäm kac kɔ̈u ku thɔ̈ŋ rɔt ke täude bar ku tiɔp nhïïm.
Thäm jäl cuec ler cɛm e kän piny tek ë cuec–west të guten ticp nhom, awelë kä nhial nhïïm.
Të den rilic tɔ̈u nhial, e bak piny mëlëk ci loi bën ya tiŋ lɔ̈ɔ̈m, Greenwich, England, aye lɔ̈ɔ̈m ke ye 0° thäm tëk cuec ler cɛm ci të ci gam yen.
Thɛr ke bɛ̈I thii (cit mane të kɛ̈c akɔ̈l awac keek thäm jäl cuec ler cɛm, awac 15° ë thäm jal cuec ler cɛm ale wɔ̈c thar tök ke thɛr ke bɛ̈I thii.
Löŋ anyic apuɔth, ku në luɔɔi de adil ba kueer puɔth de yök laany ye piny teem kɔ̈u tueŋ agut cï ciëën yök alë bï run juëc jɔt ku ka kɔɔr luɔɔi de nhïm ke kɔc nyic käŋ.
Të den rilic tɔ̈u nhial abak Alexandria yic.
Acë bɛ̈n tëëk në dhöl de prime meridian ago lɔ në thuööc de Canary Islands nhom, ago abeer ye lɔ nhial në piny kɔ̈u ‘longitude values’ ya ŋoot ke lɔ tueŋ apath.
Dupiööc ye röök ke Hindu ku jɔl ya Muthilimïïn acï bɛ̈n ya ŋoot keke yïk kä cï kek käk, ku juɛkë bɛ̈i juëc yam në ye käk yiic ku yekë wël ke cï kek määt yiic ke Ptolemy juiir apath.
Në run kɔ̈k ɣɔn cï bɛ̈n ya tëëk yiic, ke puɔ̈ɔ̈c de piny, man cɔl ‘geography’ acï bɛ̈n ya ŋoot ke loi apath pan de west, ku kɔc juäc aacï bɛ̈n lac ya keny në bɛ̈i kɔ̈k peei yiic, ku puɔ̈ɔ̈c de bɛ̈i ke Arab acï bɛ̈n gɔn në ŋïc në yök ɣɔn cenë bɛ̈n ya yök kenë kɔc ke Spain ku jɔl ya kɔc ke North Africa.
Acïï raan cɔl Christopher Columbus bɛ̈n them në door yiic kaarou ago lunar eclipses yök në abeer lɔ nhial në piny kɔ̈u ‘longitude’ yic, Këtueeŋ aa loi rot në thuööc de Saona Island nhom, në aköl de 14 në pɛɛi de dhoŋuan, 1494 yic (second voyage), ku kë de rou aa loi rot në aköl de 29 në pɛɛi de rou, 1504 (fourth voyage).
Ɣɔn thɛɛr, ke adiŋ ëyenë käŋ tïŋ acï bɛ̈n looi apath në run juëc kɔ̈k cï bɛ̈n ya tëëk yiic agokë yith ya nyuɔɔth apath.
Në pinynhom, ke kaam thɛɛr ɣɔn de run juëc cï bɛ̈n tëëk yiic agut cï run ciɛɛl ke 18th-Century, ke adin cɔl telescopes ku thaar cɔl pendulum clocks, aacï kek bɛ̈n cak ëke ye yith lɔgɔk lueel ku kän acï bɛ̈i juëc bɛ̈n ya cɔk yök kek, ëke ye bɛ̈i cenë abeerdeen lɔ nhial në piny kɔ̈u ‘longitude’ bɛ̈n ya tïŋ ke cï yic dït apɛi nyuɔɔth, ku ye kä lik abac lik cïï biäk de dïgïrïï ye dööt; kee ye kek wuɔ̈ɔ̈c, ku ye lac lööny në kaam de dïgïrïï 2-3°.
Ye kɔc nyuɔ̈th yith në wɛ̈ɛ̈r yic ku jɔl ya pinynhom, ku thɛɛr ke pendulum clocks aakëc bɛ̈n ya luui apath në kee ɣän käk yiic.
Acï kɔc bɛ̈n ya yiɛ̈k ariööp, në wël cï kek yök keke cï lööny në dïgïrïï 1° ku jɔl ya 0.5°.
Ëluɔɔi kän acï bɛ̈n ya kony ku yïkë ariööp në wëu juëc tënë akut de Longitude, ku ka cï bɛ̈n luui apɛi ago wëu juëc kaa £20,000 ya yök, ku ka cï jäl bɛ̈n gäm wëu juëc kɔ̈k peei në ruöön de 1773 të ɣɔn cenë kɔc ke palamen bɛ̈n jam në ye wɛ̈t kënë yic.
Kaam de Lunar acï bɛ̈n ya kuanycök në raan ëbën të ɣɔn cenë ruöön de 1790 thok thök.
Acï bɛ̈n lac ya ŋic ke adin cɔl telegraph alëu benë ya luui në yen agonë thaa ya cɔk cath apath në abeer lɔ nhial në piny kɔ̈u ‘longitude’ yic.
Athöör cï bɛ̈n ya caath acï akɛɛp ke piny bɛ̈n ya cɔk loi kek në Central ku South America, ku jɔl ya West Indies, ku ŋoot ke lɔ tueŋ agut cï Japan kenë China në run ke 1874–90.
Kän acï rot bɛ̈n geer ɣɔn cenë wireless telegraphy bɛ̈n cak në run tueeŋ ke 20th-Century yiic.
Radio navigation systems acenë luɔɔi bɛ̈n jɔɔk në yen të ɣɔn cenë tɔŋ ë rou de pinynhom (World War II) thök.
Të nyɛɛië wuɔ̈ɔ̈c de dhɔ̈l ke makanatïc thïn, ke dhɔ̈l kɔ̈k kedhiɛ, acï kek bɛ̈n gam ëke lui kedhiɛ.
Abeer lɔ nhial në piny kɔ̈u ‘longitude’ në thɛɛr kɔ̈k yiic alëu bï ya yup në wuɔ̈ɔ̈c de thɛɛr në bɛ̈i yiic ku jɔl ya thɛɛr ke Coordinated Universal Time (UTC).
Wɛ̈t cɔl ‘athiɔ̈k’ ayenë wël nyuɔɔth në yen, në kë lëu benë ye të kän ya thiääk kenë baŋ ciɛɛl de thaa; ku thaa ëyadɛ̈ aye guiir në thiɛɛth, ku na yïn ya; ke abɛ̈k ken ciɛɛl ku akɛɛp ken acie lac tɔ̈ në baŋ de meridians në thɛɛr juëc ke 15°.
Aye akut de pinynhom ye käŋ waar yiic, cɔl ‘the international standard convention (ISO 6709)’ bɛ̈n lueel këlä— baŋ ciɛ̈ɛ̈n yenëke baŋ path [baŋ ye pothïtip]— ku kee thiääk kenë ciin cuëëc de Cartesian coordinate system, ke North Pole cï yenhom wɛl nhial.
Acï bɛ̈n dhuk në ajuiɛɛr thɛɛr ŋic raan ëbën yic.
Tɛ̈n yenë piny pëk në pïu nhïïm, ye guiir ke ye cɔlë ‘geoid’ acï rot bɛ̈n looi në kë de gravity de piny, agut cï makanatïc de gravity ye piny cɔk wïc rɔt, ku käjuëc kɔ̈k aake ye cït mën de yom ku giir aake liu.
Kän alëu bï ya ŋic në athëm de gravitational ku të yenë yen yuɔ̈p thïn.
Na cɔk piny ya naŋ excursions ya naŋ mïtïïr kaa +8,848 m (Në gɔt de Everest nhom) ku mïtïïr kaa −10,984 (Marianas Trench), ke të cenë geoid rot wɛl thïn në ellipsoid ee jɔk në mïtïïr kaa +85 m (paan de Iceland) agut cï mïtïïr kaa −106 m (paan de southern India), man ye ya ciin këc mïtïïr kaa 200 m dööt të mɛtë kek kedhiɛ.
Pinynhom acï bɛ̈n ya tɛm kɔ̈u apɛi në adum ka wɛ̈ɛ̈r yiic canals, tän cenë pïu röt juak në wɛ̈ɛ̈r yiic, alëu bï yen ya cɔk räm piny kenë geoid.
Kän ee yen nyuɔɔth këlä, na cathë në riän wïïr [babuur yic], ke raan acïï pëk yenë wɛ̈ɛ̈r pëk, cɔl ‘geoid’ tɔ̈ alɔŋthïn ye ŋic; në kë yenë abëër ye lɔ piny në pïu yic ku ye lac thöŋ kenë piny ku jɔl ya abeer ye piny teem kɔ̈u.
Kän ee rot looi në kë yenë GPS satellites, rot wïïc në naŋ ciɛɛl ë gravity de piny kɔ̈u, ku ka lëu bï bɛ̈ɛ̈r de pinynhom yic.
Adit ye piny nyuɔɔth, cɔl kek ‘Modern GPS’, aye kek tääu në abeer ke ‘software’ ëlooië kek thïn yiic, ku në nyindeen tɔ̈ kek thïn në yemɛɛn yic, ku bɛ̈ɛ̈rdeen de geoid (cïmën de, the EGM-96 geoid) në akeu de pinynhom lɔ roŋroŋ yic, cɔl ‘World Geodetic System (WGS)’
Na piny cï kum në pïu, ke pïu käk acïï lëu bïk thöŋ kenë tɛ̈n de këriɛ̈ɛ̈c ëbën thiääk kenë yen ëtɛ̈ɛ̈n.
Kän yenëka yenë GPS juëc ye kek muk në kɔc cin ya lac lɔ nhial ku le piny ago tän pëëk ë pïu ya them.
Kä tueeŋ acï kek kɔn bɛ̈n ya bɛ̈ibei cï tän cenë kek luɛɛl thïn në wël cï kek yök ke GOCE satellite yiic, man cï kek bɛ̈n tuɔɔc në aliiric në pɛɛi de dhetem de ruön ë 2010 yic, në akut de European Space Agency (ESA) ku ëjuiir në adit yenëke daai në piny.
Tɛ̈n de piny kɔ̈u ‘geoid’ aye yök ke thöŋ kenë baŋ biyic de yen kɔ̈u, ku ka ye yup amääth në thɛɛr kɔ̈k.
Piny aye yök ke lɔ roŋroŋ në yekɔ̈u, cï tɛ̈n yenë yen tiɛ̈ŋ thïn në piny kɔ̈u të cenë raan lɔ nhial, ka të dɛɛië raan në baŋ thiin tɔ̈ nhial yenë raan piny tïŋ apath.
Kë thiin lɔ roŋroŋ cenë piny thuur në yekɔ̈u, man ye cɔl ‘model globe’ aye cɔl ‘celestial globe’ ku ye lueel në thoŋda ke ye kë yenë akɛɛth ke piny tɔ̈ ɣok thïn kän kiɛ̈ɛ̈t apath në yekɔ̈u.
Kän alëu bï bɛ̈i ku gɛɛth dït tɔ̈ thïn kedhiɛ ya nyuɔɔth në abeer ye lɔ ciɛɛm ku cuëëc, ye cɔl ‘latitude’ ku jɔl ya abeer ye lɔ nhial ku piny, ye cɔl ‘longitude’ kɔ̈u.
Cï të ŋic ë yen thïn, ee piny tɛ̈ɛ̈k yic ëyadɛ̈ ago ya tïŋ cïmën de akuötnhïïm ke kuɛl të tïŋë kek në baŋ nhial.
Të tueeŋ cenë piny kän kɔn kiɛ̈ɛ̈t, ee të ɣɔn jiɛɛmë raan cɔl Strabo, ku kïït piny cï tɛ̈n cenë yen luɛɛl thïn në raan cɔl Crates në ruöön de 150 BC.
Piiny juëc acï kek yïk ëke cï kek gool yiic në mïtïr tök ‘circumference of one metre’ ku na yïn ya, ke kaa ye kek yök ëke thöŋ kenë piny tɔ̈ ɣok thïn kän, të themë yen në ciin de 1:40 million.
Piny juëc ëyadɛ̈ acï kek giit kɔ̈ɔ̈th në abeer cïï röt ye jak ku yekë cɛɛth në baŋ ciɛɛm kenë baŋ cuëc, cɔl kek ‘parallels’ ku jɔl ya abeer ye lɔ nhial kenë piny, cɔk kek ‘meridians’, ago raan ya nyuɔ̈ɔ̈th piɔmdeen tɔ̈ yen thïn.
Piny ëke cï kek lac ya thuur ɣɔn thɛɛr ye piny kiɛ̈ɛ̈t, ake cï ke ya looi në bɛ̈i ke Muthilimïïn yiic.
Raan cɔl Behaim ku ye muɔny German ye akɛɛth tek thook, ye cath në riän wïïr, ku ye käŋ lɔ ɣaac në bɛ̈i peei yiic.
Ɣɔn këc kek akɛɛth ke piny kɔn yïk, ke raan cɔl Behaim aacï cath në bɛ̈i juëc yiic.
Piny ëtɔ̈ thɛɛr ɣɔn, ye cɔl Hunt–Lenox Globe, ca.
Alëu bï ya piny mec thɛɛr ye piny yam kän tɔ̈ ɣok thïn nyuɔɔth.
Piny cɔl facsimile globe ye paan de America nyuɔɔth, aa loi në raan cɔl Martin Waldseemueller në ruön de 1507.
Adin cɔl Globus IMP, man ye bɛ̈i thi kor kaadhiëc mat thïn, aacenëke bɛ̈n ya luui në kek në dupiööc ke Soviet ku jɔl ya Russia në kaam de ruön ë 1961 agut cï 2002, ke ye adin ye kek piny caath.
Ë dhöl yenë tän de piny nyuɔɔth kän acï bɛ̈n jɔɔk në ruön de 1802 në athör cï gɔ̈t në thoŋ ë liŋëlith yic cɔl ‘Encyclopedia’ në dupiöny cɔl George Kearsley.
Kän aye tääu në adiit yic disk, man ëyen lɔ wel ago ya tïŋ cït ke tɔ̈ në biäk de piny yic, cɔl ‘hemispherical shape.’
Kee piny käk aake “juëc apɛi” ku aye wëu juëc apɛi nyaai në kɔc cin.
Ɣɔn cenë päny bɛ̈n piɔ̈ɔ̈u kɔ̈u në many ë dhaŋ ku benë lɔ paan de Germany.
Këdïït ëcï ye yic gool, ye cɔlë orthodrome, acï piny bɛ̈n teem kɔ̈u ku kë ɣɔn cë yen bɛ̈n ɣaaric acï bɛ̈n ɣet në baŋdeen ciɛl.
Baŋ cï gool yic thïn ëtënë, ee wuɔ̈ɔ̈c kenë baŋ thiin dɛ̈t peei cï gool yic, man ye piny teem kɔ̈u ku cie baŋ ciɛɛl de piny ye bɛɛr dööt.
Kä ye kek ya puɔ̈l kaapɛ̈i ëtënë, aye abeer ye käŋ nyuɔɔth, cɔl kek ‘antipodal points’, ye naŋ kä thi juëc thi kɔ̈k peei cï kek gool yiic.
Kaam de abeer thi ye tëëk në agol ciɛlic, ye cɔlë ‘minor arc’ aye lööm në kaam de agol dït kɔ̈k kaarou në pinynhom, tënë Riemannian geometry, ku ye agol kän ya naŋ kä ye kek cɔlë ‘agol ke Riemannian’.
Kë dïït dɛ̈ cï gool yic, ee kë dhie ye piny tek yic kenë pïu në alɔŋ ë hemispheres.
Në puɔ̈ɔ̈c de cartography yic, ke luɔɔi de akɛɛth aye yök ke ye dhöl yenë piny thɔ̈ɔ̈ŋ nhom ago akɛɛth jal looi.
Cï pëk de ye luɔɔi kän de akɛɛth ke bɛ̈i, ke kä kɔ̈k peei cï röt wuɔ̈ɔ̈c aye kek gam ku kɔ̈k akëc kek gam; ku na yïn ya, ke akɛɛth juëc ye pinynhom nyuɔɔth aye tɔ̈ agokë kä kɔ̈k ke kek ya tɔ̈ɔ̈u në kë lɔ roŋroŋ de kɔ̈k yiic.
Kä cï kek nyuɔɔth thïn ëtënë aye dït apɛi në kuɛ̈n de nambaai yiic, agut cï athëm de kä wääc yiic, cɔl kɔk ‘differential geometry’ projective geometry, ku jɔl ya manifolds.
Ku na yïn ya, ke wɛ̈t ë kuɛ̈n de nambaai ye abeer cɔk loi kek, ‘transforms coordinates’ në ɣän cï kek dhuk kɔ̈ɔ̈th yiic ‘curved surface’ ku yekë pëk në abeer de piny cɔk lɔ bäär kɔ̈u.
Piny ku jɔl ya kädït juëc kɔ̈k aye kek ŋiɛ̈c thɔ̈ɔ̈ŋ apath ëke naŋ kïn de oblate spheroids, ku jɔl ya thi kɔ̈k cï men de kur ye tɔ̈ në aköl nyin ‘asteroids’ aye naŋ biäk wääc apɛi.
Në kë yenë piny cï yekɔ̈u röŋ yök ke cïï lɔ riny në abeer kɔ̈u, tän lëu benë gupken ya cɔk lɔ cök alëu bï athëm dɛ̈t peei ya cɔk cak, ku bï piny ya kiɛ̈ɛ̈t apath.
Kë yenë akɛɛth looi ëtënë, ee bï kɔc ya nyuɔ̈th kä ye baŋ piiny de akɛɛth looi.
Wël cï kek lööm käk aye jam në kë de puɔ̈ɔ̈c ë piny, man ye cɔl ‘geographic information’; ku mɛ̈ɛ̈t yenë kek määt yiic, ee pëk cï tän cenë kek lɔ̈ɔ̈m thïn në pinynhom.
Cïmën cenë ye nyuɔɔth në indicatrix de Tissot, tɛ̈n de Goldberg-Gott indicatrix ee pëk në ciin thiääk kenë guɛu ‘Infinitesimals’, ku ye dhuk kɔ̈u (ye dhuk kɔ̈u) ku ye yen riɔ̈ɔ̈k.
Në thɛɛr kɔ̈k yiic ëyadɛ̈, ke kä ye maraba ayenë ke luui në kek.
Kuer dɛ̈t peei yenë tɛ̈n de ye wɛ̈t kän ŋiɛ̈c tiɛ̈ŋ thïn apath, ee të yenë kïït juëc wääc yiic ye kä cï kek thuur wënthɛɛr tek thook ku bï kɔc ya nyuɔ̈th angular deformation ka areal inflation.
Në kë yenë piny yök ke nɔŋ tän gɛ̈ɛ̈k wääc cenë piny guaŋ thïn, wël juëc aye määr në ye kueer kënë yic.
Të thööŋë kek, ke raan tök acïï lëu bï lemun bertukän ya kuɛ̈kbei ku bï riny kɔ̈u ago döŋ ke lɔ riny ke këc ë dhuɔ̈ɔ̈ŋ kɔ̈u.)
Abeer cɔl ‘tangent’ ee tëëk në piny kɔ̈u alɔŋ biyic ku ka cie tɛm kɔ̈u; ku abeer cɔl ‘secant’ ee yen nyuɔɔth ke baŋ biyic de piny acie tëëk në piny yic alɔŋ thïn.
Na cï abëër käk tëëk në abeer ye cɛɛth alɔŋ ciɛɛm ku cuëëc, cɔl ‘parallel of latitude’, cï tɛ̈n yenë yen tiɛ̈ŋ thïn në kë cï gool yic, aye cɔlë ‘abëër cie ke kɔ̈ɔ̈th ye tɛm - standard parallel.’
Kän aye lueel në këriɛ̈ɛ̈c ëbën nɔŋ kä kïn de cylindrical ka pseudocylindrical në ɣän ŋic kek yiic.
Kë yenë kek them ee tɔ̈ cï tän cenë kek thuɔ̈ɔ̈r thïn në abeer bär kɔ̈th yiic ye röt jɔɔk ëtë töŋ kënë yic.
Na tɔ̈ ke cï ye yic gool cïmën de ‘spherical ka ellipsoidal’, ke lööŋ yenëke yen jaamic aye riɛ̈ɛ̈c të thööŋë kek kedhiɛ.
Piny tɔ̈ ke cï gool yic ayenë lac luui në yen agonë akɛɛth ke piny ya cak në bɛ̈i dït yiic apɛi – ku akɛɛth tɔ̈ ciɛɛl ke piny ye tɛ̈n tɔ̈në piny thɔ̈ɔ̈ŋ apath.
Na thɔ̈ɔ̈ŋë kenë kë ye röŋ de ellipsoid, ke tän yenë pïu nhïïm pëk thïn ‘geoidal model’ ee wël juëc thiekiic yenëke kaam, tɛ̈ndeen yen lɔ thïn ‘conformality’ ku jɔl ya thöŋden ye thöŋ.
Në tɛ̈n de käjuëc ye kek thöŋ, cïmën de a kur thiin ye tɔ̈ në aköl kɔ̈u ‘asteroids’, ku në thɛɛr kɔ̈ yiic, ke kä yenëke ‘geoid’ kiɛ̈ɛ̈t ayenëke akɛɛth ke piny looi në kek.
Tän yenë ye kiɛ̈ɛ̈t në tɛ̈ɛ̈u cenë baŋdeen nhial ya cɔk thiääk kenë piny, ku kuanycök në athem yenëke yen looi.
Tän yenë mac bɛ̈nbei në abeer kän yic, ee kän kiɛ̈ɛ̈t në abeer ciɛ̈ɛ̈n yic ke ye naŋ kaam në "tɛ̈n ye kek tɔ̈ thïn" në kä ye tɔ̈ ëke ye cylindrical projections.
Kë cï gool yic kän aye tääu në piny kɔ̈u, ku ye wɛl nhom në yekɔ̈u, ku tɛ̈ɛ̈uë në luɔɔi yic.
Kaam tueeŋ ku ciëën ‘North-south distances’ acie rot ye miit ka bï rot ya dhuɔ̈k piny (1): cïmën yenë ye thɔ̈ɔ̈ŋ thïn - equirectangular projection or "ye naŋ plate carrée".
Në kë yenë athëm kän de baŋ tueeŋ ku baŋ ciëën thöŋ naŋ kaam ye yeyic miit alɔŋë cuëëc ku alɔŋ ciɛɛm, ee piny cɔk tɔ̈ apath ku bï guŋde ya cɔk tɔ̈ cïmën thɛɛr de.
Abeer kɔ̈k ye lɔ nhial acie bɛɛr tɔ̈ në baŋ ciɛɛl de abeer ye lɔ nhial yiic ku bï yeyic guɛ̈ɛ̈I bei, ke cï thiääk kenë baŋdeen ciɛɛl.
Ku na yïn ya, ke abeer ciɛɛl, ye kek cɔlë ‘meridians’ aye kɔ̈ɔ̈c ëke cï röt thɔ̈ɔ̈ŋ në kɛmken.
Ku akɛɛth ci kek yök ëtënë aye tɔ̈ ëke ye röt lac geer, ku cïkë ye bɛɛr kɔ̈ɔ̈c ëke lɔ car cïmën deen thɛɛr.
Kän alëu bï ya yïk në baŋ ye këriɛ̈ɛ̈c ëbën lëu në tïŋ të kɛ̈ɛ̈cë raan në abeer ye ɣän käk nyuɔɔth de tangent point; r(d) = c sin.
Baŋ thiɔ̈k yenë yen tïŋ ëyadɛ̈, man ye të path yenë daai cak të tɔ̈në raan nhial apɛi cenë raan piny ye lëu në tïŋ ‘hemisphere’ ye lëu në tïŋ, cïmën de të cenë yen ya kuanycök në ajuiɛɛr de Blue Marble në ruöön de 2012 yic).
Baŋ piath kän alëu bï yekɔ̈u ya riny wenë bï yekɔ̈u ya dhuk të loië yen.
Kaam thöŋ de Azimuthal equidistant: Ee kaam de ye yic ciɛlic ku jɔl ya ye thok cɔk tɔ̈ɔ̈u këya.
Na yïn ya, ke käjuëc ye kek thɔ̈ɔ̈ŋ aye tɔ̈ agonë ke luɔɔi de akɛɛth ya nyuɔɔth ku jɔl ya thëm dïït yenë kek thɛm thïn.
Akɛɛth ke piny ye kɔc nyuɔ̈ɔ̈th aye tɔ̈ agonë käjuëc wääc ya cɔ̈k tëtök.
Piny de Mercator projection ee piny ye tɔ̈ ke naŋ akɛɛth lɔ roŋroŋ, cï kek nyuɔɔth në dupiöny de Flemish cɔl Gerardus Mercator në ruöön de 1569.
Në kë de ye luɔɔi kän, ke ajuiɛɛr de Mercator projection acï piny bɛ̈n juak apɛi ku cïï beer cɔk thiääk kenë abeer ciɛɛl cɔl equator.
Ku na yïn ya, ke wël cï kek yök cï tän cenë kek them cenë bɛ̈n de aköl nyin ya them, ke akɛɛth käk alëu bïk ya pëk në baŋdeen ciɛɛl yic, ku kän alëu bï luɔɔi de gnomonic projection ya riɔ̈ɔ̈kic, man ye pëk cï lööm yenë kek lööm në aköl nyin.
Ku na yïn ya, ke kän aye këthiin koor cïï rot ye lac ŋiɛ̈c deet apath.
Raan cɔl Mercator acï akɛɛth bɛ̈n cäk : "Wël yam ku yekë jam në kë de piny, aacï kek bɛ̈n cɔ̈kpiny agonë kɔc ye riäth wïïr geer ya kuɔny".
Käjuëc ëke cï kek ya tak ëke bï kek ya guiir acï kek bɛ̈n ya kuanycök në run juëc yiic apɛi, ku määth cenë raan cɔl Mercator bɛ̈n ya määth kenë raan cɔl Pedro Nunes acï rot bɛ̈n juak apɛi ku bï ya lɔ në thöny cï guiir në thöc ke loxodromic nhïïm.
Ku na yïn ya, ke wël juëc ye jam në kë de kuɛ̈n ë nambaai, man këc ëbɛ̈n gɔ̈t në dupiöny ë kuɛ̈n de nambaai, cɔl Thomas Harriot në ruön de 1589 yic.
Käŋ kaarou acï ye athöör kän bɛ̈n pëën bï kuanycök: Ku ka cï bɛ̈n yök ke ye yic riɛl apɛi bï tän de abeer nhial ya cɔk nyooth yith ku jɔl ya tɛ̈n yen dhɔ̈l ke makantïc nyuɔɔth, ke cie dhɔ̈l ke akɛɛth ke pinynhom, yenëke piny nyuɔɔth.
Ku na yïn ya, ke ka këc akɛɛth ke pinynhom bɛ̈n ya lëu në nyooth agut cï ruɔ̈ɔ̈n de 19th century, ɣɔn cenë kë ye kɔc nuaan në kë de tɛ̈n de pinynhomic bɛ̈n tɔ̈ ke cï cɔ̈kpiny wënthɛɛr.
Në kë ëcene kɔc diɛɛr apɛi, kɔc ye athör gɔ̈t aacï luɔɔideen kän bɛ̈n tekic në ruön de 20th century.
Në luɔɔi de ye kënë yic, ke tuuŋ cïï lëu bï kek ya nyaai ke baŋ ciɛɛm ku baŋ cuëëc de akɛɛth, man cï kaam bɛ̈n cɔk bääric apɛi alɔŋ baŋ de abeer ciɛɛl, cɔl equator, man cï ya kuanycök në Mercator projection ku ye rot miɛɛt në baŋ ciɛɛm ku baŋ cuëëc, ago të tɔ̈ në baŋ ciɛɛm kenë baŋ cuëëc ya thöŋ të tɔ̈ kek në athem de tuŋ tueeŋ ku tuŋ ciëën, ago akeu looi.
Abeer dïït ye lɔ nhial ku piny nɔŋ dïgïrïï kaa 70° në baŋ tueeŋ ‘north’ ka baŋ ciëën ‘south’ de Mercator projection aye yök ke cenë bɛɛr luui në yen, në kë yenë athemden dït në baŋdeen piiny.
Thuööc de Ellesmere Island në baŋ nhial de Arctic archipelago tɔ̈ në Canada aye yök ke thöŋ kenë paan de Australia, agut cï na cɔk Australia ya paan dïït thöe kenë yen në door yiic kaa 39.
Piny tɔ̈ paan cɔl Greenland athöŋ kenë piny tɔ̈ paan de Democratic Republic of the Congo yetök.
Paan de Alaska aye yök ke thöŋ kenë paan de Australia, agut cï na cɔk Australia ya dït apɛi në ciin de 4½.
Paan cɔl Sweden aye tïŋ ke dïït apɛi awär paan cɔl Madagascar.
Akɛɛth ke pinynhom ye biäk kaa thiërou nyuɔɔth të dɔmë yen në baŋdeen nhial."
Në kë cenë yen rɛɛc apɛi në kɔc juëc, akɛɛth ye pinynhom ëbën nyuɔɔth në yemɛɛn acie bɛɛr luui në Mercator projection ago kek pinynhom ya nyuɔɔth ka bïk ya luui në kaam de abeer ciɛɛl tɔ̈ në piny kɔ̈u, cɔl ‘equator’. Ayïk ŋuään bïk ya luui në kä kɔ̈k peei ye piny nyuɔɔth, ku yekë biäk thöŋ ke piny cak.
Raan cɔl Arno Peters acï ye wɛ̈t kän bɛ̈n bɛɛr liɔ̈ɔ̈k yic apɛi ku gɔl jam dït apɛi në jɔ̈k de ruöön ë 1972 ɣɔn cen wɛ̈t yukku cɔl ‘Gall–Peters projection’ në yemɛɛn bɛ̈n gɔl në guiɛ̈ɛ̈r, ago kä ëke cï kek lueel në raan cɔl Mercator cɔ̈kpiny, ku lueel ke ye wɛ̈tdeen lɔgɔk cï cak, ku cïï beer tïŋ ëyadɛ̈ në wël kɔ̈k peei cï kek lueel wënthɛɛr në dupiööc ye akɛɛth cak, man ye kek cɔlë ‘cartographers’, cïmën de luɔɔi de raan cɔl Gall në ruöön de 1855.
Käjuëc tɔ̈ në käjuëc lëu bï kek ya kuɛ̈nybei yiic, aye jam apɛi në kë de mïtïïr kaa 35 km, ku na ye kë de kë thiin cï them (në ɣän dït yiic), ke wuɔ̈ɔ̈c kän aye rɛɛc, ku ciin de 6,371 km kenë 40,030 km alëu bï ya lööm në baŋdeen ciɛɛl ku jɔl ya baŋ de yen kɔ̈u ëbën.
Akɛɛth ye piny nyuɔɔth në baŋ de cylindrical map projection, aye kek guiir apath në tɛ̈n yenë kek rek në abeer lɔ ciɛɛm ku cuëc kɔ̈u, man ye cɔlë ‘geographic coordinates of latitude φ’ ku jɔl ya abeer ye lɔ nhial ku piny, man ye cɔlë ‘longitude λ’ ku dötkë kë yenë kek them cɔl, man ye cɔlë ‘Cartesian coordinates’ në akɛɛth ke piny kɔ̈u tënë piny naŋ abeer ciɛɛl yiic, cɔl ‘equator’ ku jɔl ya bïkë abeer cɔl x-axis ya cak ku bïk tääu në abeer ciɛɛl kɔ̈u, cɔl ‘equator’.
Në kë yenë piny kän yök ke ye rot wiɛ̈ɛ̈c alɔŋ töŋ de abeer ciɛɛl de piny kɔ̈u, ye cɔlë ‘equator’, ke thëm de kaam ë piny kenë kaam de cylinder yenë kek them, ee mänden në baŋ ciɛɛl de piny ku jɔl ya kä cïï rot ye lac looi tëdɛ̈t peei.
Wuɔ̈ɔ̈c ë kaam de (λ − λ0) në baŋdeen ciɛɛl.
Agut cï käjuëc kɔ̈k cï kek tɛ̈ɛ̈k yiic, aacenë ke ya luui në kek: Athöör ye akɛɛth nyuɔɔth acï ya teem kɔ̈u në kaam de 76°N ku jɔl ya 56°S, në ciin de 1.97.
Abëër thi kor kɔ̈ɔ̈th aye ŋuɛ̈ɛ̈n: në kaam de digikaai kaa sec 8° = 1.01, ku na yïn ya, ke abeer nɔŋ ciin de 16° në abeerdeen nhial, ye cɔl ‘width’ (cï guɔ̈t nhom në baŋdeen de abeer ciɛɛl) yenëka ye yök ke ye yic në biäk de 1% ka biäk de 1 në ciin de 100 yic.
Ciin de e2 aye yök ke ye 0.006 tënë ɣän yenëke kë cï gool yic de piny thɔ̈ɔ̈ŋ.
Në kë yenë ciin cï 1 cm thöŋ kenë 1,500 km në abeer lɔ ciɛɛm ku cuëëc nɔŋ dïgïrïï kaa 60°.
Kë cï goolic kän nɔŋ biäk kaarou në baŋdeen ciɛɛl, ee thöŋ kenë 2arcsin(cos φ sin) ku kaam de ye këdïït cï goolic kän nɔŋ biäk de A kenë B ee naŋ 2a arcsin(cos φ sing).)
Në gup kɔ̈k yiic, ke baŋ thöŋ aye lac nyuɔɔth, ku na ye piny de Mars, ke abeer lɔ nhial ku piny, cɔl ‘meridian’ ye tëëk tënë crater Airy ee naŋ-0.
Cï tän yenë piny, pɛɛi, ku jɔl ya aköl määt nhïïm, aye kek kiɛ̈ɛ̈t në ciin de dïgïrïï ye rot jɔɔk në −180° agut cï +180° ku na ye gup kɔ̈k peei, ke kaa ye jɔk në ciin de 0° to 360° të looië kek.
Thëm yenë akɛɛth ke piny them, ee rot looi të cenë kaam de akɛɛth ke bɛ̈i ku jɔl ya piny thöŋ nhom kenë kek ya kɔn ŋic.
Dhöl tueeŋ ee tɛ̈n de ciin tɔ̈ yen thïn yen piny nyuɔɔth ku jɔl ya tɛ̈n de piny.
Akɛɛth juëc ke piny aye ciin yenë kek them nyuɔɔth ku kaa lëu bïk athëm kän ya gɔ̈t në yecök (man ye lac gɔ̈t ke ye ‘scale’) në yecök ago ye kënë ya nyuɔɔth.
Në ye biäk kënë yic, ke wɛ̈t ye cɔlë ‘scale’ ee them yenë kek them nyuɔɔth, man ye tɔ̈ këya (= point scale = particular scale).
Akɛɛth cï kek nyuɔɔth aye piath agokë kɔc ya cɔk deet tɛ̈n yenë athëm kän wuɔ̈ɔ̈c në akɛɛth ek piny yiic.
Kän ee athöör cï caath apɛi agonë cɛɛth yenë piny caath ya lac deetic në thɛɛ juëc ɣɔn cï tëëk ke ruön de 1993 yic.
Athem thii kor ke piny ‘Small scale’ aye ya akɛɛth ke pinynhom, ka akɛɛth ke bɛ̈i dït apɛi nyuɔɔth, cïmën de paan dït apɛi.
Athem dït apɛi ke piny ‘large scale’ aye akɛɛth ke bɛ̈i thii kor nyuɔɔth në wël juëc yiic, cïmën de akɛɛth ke baai ka akɛɛth ke geeu nyuɔɔth.
Ku na yïn ya, cïmën cenë ye guiir nhial ëtënë, dupiööc ke cartographers aye wɛ̈t cɔl " athem dït apɛi ke piny ‘large scale’" lueel ke bï akɛɛth cie bɛ̈i dït apɛi ye nyuɔɔth, ya jaamic – ku ye lueel ke ye bɛ̈i thi kor apɛi nyuɔɔth.
Kän aye lac guiir në tän yen yic riɛl bï kɔ̈n de lemun bertukän ya kuɛ̈kbei ku bï riny kɔ̈u ago döŋ ke lɔ riny ke këc ë dhuɔ̈ɔ̈ŋ kɔ̈u.
Cï tän cenë ye luɛɛl thïn wënthɛɛr, athëm de isotropic scale cï thuɔ̈ɔ̈r në akɛɛth yiic, ee abëër cɔk cath nëtök.
Wɛ̈t de tiɛ̈m cɔl ‘kë thiin koor’, ee yen nyuɔɔth ke wël kɔ̈k piath lɔgɔk ke thëm, aacïn yiic kë ye rot geer ye yök në them yenë kek them yiic.
Ayuku lueel wu kee coordinates käk aye tɛ̈n tɔ̈ në piny guiir, man lëu bï ya deet në rotde në käjuëc cï kek gɔ̈t (ka käjuëc cï kek tïŋ) në akɛɛth ke piny yiic.
Në kë yenë athem yenë piny nyuɔɔth lac wuɔ̈ɔ̈c në tɛ̈nden ku jɔl ya dhöl ye kek kenhïïm wɛl thïn në kë cï goolic yic abï rot dhil ya geer ku ye kɔc liääp nhïïm.
Ago kä cï röt geer alɔŋ de ellipses yiic ëtënë, ke kä cï kek nyuɔɔth ëtënë aye wël luɛɛl biyic man ëyen lueel ke athem yenë kek them ee rot ger në thɛɛr juëc ke akɛɛth yiic.
Kaam de käthii ku kädïït yenë piny ke rot wïïc në yen.
Athem kän ee ya yic (k=1) në baŋ deen ciɛɛl de piny, cɔl ‘equator’ ago ye yic juak në akɛɛp ke piny cï kek guötbei yiic, në wuɔ̈ɔ̈c de RF (ka principal scale) man yenë agol de piny nyuɔɔth.
Baŋ nhial ee luɔɔi de athem de isotropic Mercator scale nyuɔɔth: cïmën de athem de kä cath ëke thöŋ nhïïm kenë abeer lɔ nhial ku dhuk piny ‘meridian’ në piny kɔ̈u.
Ku na yïn ya, ke tän yenë piny tiɛ̈ŋ thïn në ‘tangent Mercator projection’ ee rot nyuɔɔth ke ye yic tënë abeerdeen nhial, ye cɔl ‘width’ ye naŋ dïgïrïï kaa 3.24 ye tɔ̈ në baŋ ciɛɛl de piny kɔ̈u, cɔl ‘equator’.
Kä cï kek deetiic ëtënë në yïknhial de transverse Mercator projections man yenë abeer ye lɔ nhial ku piny, cɔl ‘meridian’ ya yök ke ye luui cïmën de abeer ciɛɛl ye rot wïïc në kaamde ciin ciɛɛm ku cuëc, ye cɔl ‘equator' ago wël lɔgɔk ke kaam thiin de abeer ye lɔ nhial ku piny, cɔl ‘meridian’ ya cɔk yök kek thïn ëtënnë.
Tuŋ kaaŋuan ke piny, ka tuŋ ye piny nyuɔɔth, aye ya tuŋ tueeŋ kaaŋuan yenëke piny nyuɔɔth në kek: cïmën de baŋ tueŋ ‘north’, baŋ cuëëc ‘east’, baŋ ciëën ‘south’, ku jɔl ya baŋ ciɛɛm ‘west’, man ye kek lac gɔ̈t ëke ye N, E, S, ku W në nyindhiɛ.
Na lɔ raan në baŋ cuëëc ‘east’ ka baŋ ciɛɛm ‘west’, ëke abeer ciɛɛl de piny, cɔl ‘Equator’ yenëke bï ya ŋoot ke cath alɔŋ cuëëc ‘east’ ku jɔl ya baŋ ciɛɛm ‘west’ (ku cie diɛɛr në tän yen cɛɛth thïn).
Baŋ tueeŋ de ‘north pole’ ayenë winh de makanatïc rot tuɔɔm në baŋ nhial de piny kɔ̈u ku ye rot wel ëdadɛ̈.
Në aköl ciɛlic, ke ka ye tïŋ në baŋ ciɛ̈ɛ̈n tënë kɔc tɔ̈ në Northern Hemisphere, man ye rëër në baŋ tueeŋ de Tropic of Cancer, ku ye tïŋ në baŋ tueeŋ tënë kɔc tɔ̈ në Southern Hemisphere, man ye rëër në baŋ ciɛ̈ɛ̈n de Tropic of Capricorn.
Në kee ɣän käk yiic, ke ka wïc bïï raan kɔn ya deet mɛn cath aköl në kaam de baŋ cuëëc ‘east’ ke lɔ në baŋ ciɛɛm ‘west’ në cäth yen cath në tuŋ tueeŋ ‘north’ ka tuŋ ciëën ‘south’ kɔ̈u — luɛɛl de cäth në baŋ ciɛɛm ka baŋ cuëëc ee të le yen në tuŋ ciëën ‘south’ ku të cɛɛth yen në baŋ cuëëc ke lɔ në baŋ ciɛɛm, ëke të le yen në baŋ tueeŋ ‘north’; ka raan alëu bï atiɛ̈p ya tïŋ.
Në kë yenë piny tɔ̈ ke cï rot röŋ, na cɔk ya të yïndë yen dɛɛië raan thïn, ke ka ye nïn kaarou keepɛ̈i në ruön yic, kek ayenë akɔ̈l nyin bɛ̈n në tuŋ ë cuëc.
Ago ye kuer kän ya luui në baŋ de southern hemisphere, ku ciin de 12 ee rot nyuɔth në aköl nyin ku ka bï ya tɔ̈ në biäk ciɛɛl de ciin ye thaa nyuɔɔth ku jɔl ya ciin de thaa 12 aabï tueŋ ya nyoothic.
Ciin yenë piny rot wïïc në yekɔ̈u kënë ‘axis’ ee rɔ̈m piny kenë Celestial Sphere në baŋ de tueeŋ ku baŋ ciëën de Celestial poles, man ye tɔ̈ nhial në baŋ yenë piny ku amaar rɔ̈mpiny.
Athuɔ̈ɔ̈r cï kek bɛ̈n thuur acï yen bɛ̈n ya nyuɔɔth ke käjuëc cï kek gool yiic ‘concentric arcs’ (man ye biäk de kä cï kek gool yiic) man yenë baŋdeen ciɛɛl käŋ yök, ku ye thiääk kenë Celestial pole, man ye tɔl nhial në baŋ tueeŋ (tueŋ ka ciëën) de të yenë piny ku amaar rɔ̈mpiny.
Tënden yenë ‘pole’ tɔ̈ thïn ee rot geer në ruöön biänabuur yic në kë yenë aköl tëëk në abeer ciɛɛl de piny kɔ̈u, man ye cɔlë ‘equinoxes’.
Alëu bï kɔc ya luui në akuöt ke kuɛl, ye kek cɔl "Big Dipper" agonë kuɛl tɔ̈ tueeŋ ‘Polaris’ ya deet në kek.
Në kë yenë käk yök ëke ye yith, ku cïkë ye tɔ̈ cëmën de makanatïc, në baŋ tueeŋ, ke ka lëu bï ya riɔ̈ɔ̈k në kɔc ku makanatïc de riän wïïr.
Akɛɛth juëc ke bɛ̈i thɛɛr ke Europe, cïmën de, cenë ye tääu në alɔŋ cuëëc ‘east (E)’ në baŋdeen nhial.
Akɛɛth ye piny dït apɛi nyuɔɔth ee yen mat thïn agut cï ɣän thöny amääth, cïmën yenë ye lööm në luɔɔi de abeer ke tiɔp nhom, cɔl kek ‘contour’.
Tuŋ ye të nhial nyoothic yenëka bï ya cökdeen thiääk kenë North celestial pole.
Të cɛɛthë raan në piny kɔ̈u në tuŋdeen nhial yic ‘North point’, ke raan ë rɔ̈mpiny kenë baŋ ciɛɛm, baŋ ciëën, ku jɔl ya baŋ cuëëc.
Në puɔ̈ɔ̈c de bɛ̈i ke Europe yiic, ke kaam de tuŋ kaa bɛ̈t agut cï tuŋ kaa 32 ke piny, ke tuŋ cï ke kɔ̈ɔ̈th tɛm käk, acï kek bɛ̈n cäk në rinken.
Tuŋ kɔ̈k ye nhïïm dhiëc (man ye tuŋ kaaŋuan ku baŋdeen ciɛɛl) agut cï kä yam ke paan de China, ku jɔl ya kä thɛɛr ke ciɛɛŋ ë kuɛɛt ke Turkic, Tibetan ku jɔl ya Ainu.
Kɔ̈k lëu bike tɔ̈u thin "nhial" ku "ye thar piny" cike ci nyooth, ku kuën käke pinynhom.
Tueŋ a thiäk ke Himalayas ku pan nhial ku ciɛ̈n athiäk ke piny thar awelë piny warkuc (Pitr loka).
Tueŋ e töŋ cin ka ŋuan awelë käkë piny nyuɔɔth.
Tueŋ abɔ̈ të tueŋ tɔ̈u tueŋ, "ɣɔ̈ɔ̈k ka dhorou ke puɔ̈r", rin ke Ursa Major.
Cit man, ë Lezgian, kefer alë bë waric ke ëbën "kë ci rɔt gam" ku "tueŋ", ci man lɔ tueŋ de muthililm piny de Lezgian adeŋ ɣän ke cieŋ kɔc cie muthilim ke Caucasian ku kɔc ke Turkic.
Kä ye rɔ̈t wïïc/cath cit man kä nhial, tueŋ e yen baŋ tɔ̈u ke wïïc rɔt të yen thar rɔt wïïc thïn të tïŋ yen të mec baŋ yen rɔt wïïc.
Ku kë kɔ̈c yic mɛt ke nhïïm piny abɛ̈n në kë luel akɔɔr bï yaa looi ke cie piŋ apuɔth, ku cit ke kä cï ke kuɛ̈c pinŋ bɛ̈i në makanatic tɔ̈u pinynhom.
A ruŋkenë a jɔɔk rɔt luɔi ke yen piny ŋic, man yen tueŋ täu nhial.
95% de piny tɔ̈u tueŋ adeŋ kuin dït ku ɣän ke rɛ̈ɛ̈r ku luɔi de pɔ̈c lui.
Luɔi de wɛt"ciɛ̈n" ale bë rɔt bai ëya, cit man de mäl ye ŋic ku tëŋ thok de ciɛŋ.
Kë rili e amanade adït deŋ Bolivia, ku tan wën yen ye gel thïn aye Chile, Argentina ku Uruguay.
Cam ye të tɔ̈u të wäcnhom ke të ye pinynhom rɔt wïïc, ku a nyooth ëbën të ye akɔ̈l rɔt loi ke cath ku jal cuɔl.
Kä thɛɛr ke Egypt, cam aye yök ke ye kuer thok piny de tïïp të cenë thou, ku yen kuer ci tïŋ ke rɛk ke thou, läkïn ke ce col ke ye ke rac.
Ë gam de judai, cam yen ye ting të lɔ Shekinah (täu) of God, cit man akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke Jewish kema yen nhialic tɔ̈u thïnku jal bën kanitha de Jerusalem cie nhom wɛl cuec, ke täu de nhialic ë lajik de laijik ë kuɛc lɔ nhial të lɔ cam.
Arctic Circle e töŋ ë käŋ ke rou ye rɔ̈t wïïc ku të yen të tueŋ de käŋ ke dhiec ye rɔ̈t wïïc de thäm jäl tueŋ ler ciën ci man cen ye nyuɔɔth ke ye piny ŋic ë pinynhom.
Të yen rɔt wïïc ë thäm jäl tueŋ ler ciën awelë thäm jäl tueŋ ler ciën ë pinynhom amat nhom ë cuec–cam ë kë thïn rɔt wïïc mat ɣän tɔ̈u pinynhom ëbën yic (ku dëë ye nhom lɔ tueŋde) te tɔ̈u thäm jäl tueŋ ler ciën.
Wïïc rɔtde ë thäm jäl tueŋ ler ciën awäc ke wïïc rɔtde ë thäm jäl cuëc ler cɛm ke wïïc rɔt rilic ëbën ke ye pinynhom ciɛlic tɔ̈u cilic, cit mane të yen rɔt wïïc thäm jäl tueŋ ler ciëe lɔ ke kor të juɛk cam rɔt të lɔ te lɔ tham piny tem kɔu cilic ɣan ke rou ke baŋ tueŋ ku ciën.
Të yen rɔt wïïc ë thäm jäl tueŋ ler ciën agut bär kɔ̈ɔ̈th cilic ëbën.
Tham piny tem kɔu cilic ɣan ke rou ke baŋ tueŋ ku ciën yen rɔt wïïc thar bäric e thäm jäl tueŋ ler ciën ku e yen wïïc rɔt töŋde ë thäm jäl tueŋ ler ciën ke yen wïïc ke yen wïïcë rɔt dït.
Ëkë ye piny cɔk gic, wïïc rɔt ë thäm jäl tueŋ ler ciën, alë awelë aci lë bëkë tɔ̈u ke ci yök, ku kɛm ken ale bëkë wuɔ̈c, ci tän cen ye luɔi thïn kë piny cɔk ŋic ë tiɔp nhom të wën thɔ̈ŋ.
Në nyooth, në kën yenë daai de Mercator kën cï gölic tɔ̈u laany/tham ye jäl tueŋ leer ciëën aci röt tɛk piny apɛi të kɛ̈ɛ̈c kek bïkë thëm ye looi nyic ku kä cï thuur, ku ke tɔ̈u në kën daai de Gall–Peters kën cï gölic tɔ̈u laany/tham ye jäl tueŋ leer ciëën aa thiɔ̈k yiic apɛi në të kɛ̈ɛ̈c kek acän ago thööŋ de të cïk nyaai tɔ̈u apuɔth kee ye yic.
De wɛ̈l thhii juec, ye wɔ̈c bɛ̈i ë kɔ̈l thok ebën ë ɣän ke mitïïr ë ger të ci nyooth.
54°40'N akuek ë kam 19th buɔtic ë piny de Russian ler cɛm ku tɔŋ de American ku piny de British cie lɔ̈ɔ̈m tɔ̈u baŋ cɛm de North America.
43°30'N ë US, akueu ë kam de Minnesota ku Iowa.
42°N ke thɛɛr ye baŋ cɛm thɔ̈k Spain ayäm.
41°N ë US, baŋ akueu kam de Wyoming ku Utah, akueu de kam Wyoming ku Colorado, ku akueu de kam de Nebraska ku Colorado.
38°N akueu kam de the Soviet ku të cieŋ kɔc America tɔ̈u Korea, ke alë North Korea ku South Korea, jɔɔk 1945 agutë tɔŋ Korean (1950–1953).
Piny tɔ̈u ci rɔt cuɔt baŋ ciɛm de akueu ë kam de Virginia ku North Carolina ku bak de akueu kam de Kentucky ku Tennessee.
Ku, bak de akueu ë kam de North Carolina ku Georgia.
32°N tɔ̈u US, bak de akueu ë kam de New Mexico ku Texas.
25°N bak de akueu ë kam de Mauritania ku Mali.
17°N ë tëŋ yic de kam Republic de Vietnam (South Vietnam) ku Democratic Republic de Vietnam (North Vietnam) thar de tɔŋ de Vietnam.
8°N bak akueu de kam Somalia ku Ethiopia.
7°S të ciekic de akueu kam de Democratic Republic de Congo ku Angola.
Kä ye thuur aye kä wääc yiic yee kɔc ke looi de kä ye cak ye looi, luɛɛl akököl ku lɔ në käke ciɛɛŋ yiic.
Aye tëët ku thööŋ luɔ̈i be käŋ loi, nyooth kë luɔiden, nyooth kë kä tɔu thin ku kä ŋic këke, ku loike piny ayäm ku të lääu.
Alë bëkë jɔɔk awelë të deŋ kɔ̈k rilic apɛi cike thur, ë ke thur ke.
Amana tueŋ de wëtë thur « ë të ye luɔ̈i yen ».
Në luɛɛl deen nyic de dït, thuur e kë ci gɔ̈t ë nhiëër de nyuɔɔth ci tɛ̈ɛ̈k awelë kä yen ke ye yök ago gɛr ran tïŋ, piŋ awelë be ŋic.
Tän yen duut ye mac kɔ̈u thin e rɔt gɛi kä wäcic ke ran yetök.
Thar thɛɛr de Greece, kä ye thur ëbën ku kä ŋic ye loi kɔc cin ake ye ke matic wët yök, techne.
Thuɔr thɛɛr de Roman e nhiɛlic kor nyuɔɔth ke ye täŋ cie ran, nyooth ke kä yen ke wɔ̈c (cit manë märë yic de Zeus).
Tän ke cɔk wäc cen ke luɔi thïn a ye kïït ke waric të bënë ye luɔi thïn (acit mane katuun ye nïïnke).
Pɔ̈c ye nïïnke, thuɔr aye matic ke awelë ke ye biäk de kɔc.
Wët ye cɔl thuɔr abɔ̈ tënë Greek arkhitekton, "du yïïlk, ran luɔi nyooth,"tënë αρχι- (arkhi) "bäny" + τεκτων (tekton) "du yïïk, ran guaŋ tiim".
Luɔi ye mane, thuɔ̈r e thur ku cɔ̈k piny de ke ci cak, awelë bë kë cie thian kɔ̈u thöl awelë tïŋ de kä loi ke, kä rilic awelë kuer ben ye luɔi thïn.
Luɔi de thuɔr acath ke të ɣɔ̈r/lääu, të ɣɔ̈r, täude, ɣɛɛr, atiɛ̈p, awelë mänë käŋ yic bë kë pɔth mït kɔc pɔ̈th yök.
Ke kä kɔ̈k ye ke loi atuɔ̈i a ke yök ke ye thuɔ̈r, kɔ̈k aye ke yök ke ye dhuɛŋ, wäl de kä loi, awelë luɔi de käke thur.
Nyum de kä ci loi awelë kä kɔ̈k ye ke loi atuɔ̈i cirika yic, akut de kɔc yen loi, luɔi de wäl, ku dhuɛŋ de ke ye nyoop.
Këriɛ̈c ëbën tɔ̈u thïn e ye nhom aye nyothtë tëu aliir tënë kër luɔi, awelë cɛth kë de luɔi ye nhom.
Luɔi de ŋic yene lui ë thur aye thɛ̈p ke thur, cothic, cothic thɛ̈p tem ke kɔ̈th, ger cunh yic, këm gät, gutë yic kä kor nyin, ku bë giɛtic kä juec.
Giɛr aci tän yen tɔ̈u thïn adil ku nyothde (ci mane ŋotë piir awelë giɛtë piiny), thur, mänë yic, laric, ka ye nyuɔɔth (cit kä ye nyuɔɔth ke thur), nhiɛ̈ɛ̈rde (cit mane nyoothde), täu thiɛth (cit mane thur).
Rinken "luɔi ke ci gɔ̈t" abɔ̈ tënë wët Latin ye cɔl littera ye waric "kä ci ran ke gɔ̈t (thön)."
Cɔ̈k piny de ëbën ë luɔi de thuɔric ë tɔ̈u ke bë go jäl, ye nyuɔɔth manä dëk ke luɔi aye loi ë thar bäric.
Diɛr aye loi ke ye kë benë käŋ ya luel ke cïïn jäm de thok (ɣoi thoŋ de kɔc gup) kam de ran ke läi (cit mane diɛ̈r kiɛ̈c, diɛ̈r ë yök), cänh de kä ci pïïr (cit mane diɛ̈r ë ke kä ye com ë yomic), ku tän deŋ de wak ku wɛ̈kden.
Cäk, nyooth, pɔnhde, ku wɛ̈rë yic de wak awäc yic ëya tän de ciɛŋ ku akut de kɔc.
Ran ë cak yen Richard Wagner man ŋic mane yic de cɔ̈k piny bë täu luɔi tökic, man cie nyuɔɔth wiɛ̈c de Der Ring des Nibelungen ("ë Ring de Nibelung").
Luɔi dɛ̈t ë thɔ̈k ë run 19th, 20th ku 21st buɔtiic aci rek ke cɔ̈k piny ë yic ku kuɛr kɔ̈k cɛk ke thïn, ci mane luɔi de thuɔr.
John Cage aye ɣoi kɔc juëc ke yen ë ranë ket ŋic diɛ̈r ka ce cäk, cala ë nhiar wɛ̈t ciën.
Tɛ̈u de thur adeŋic ɣän ke të yen ye dhuɛ̈ŋ thïn, thur, ku thuɔ̈rë wëu.
Në nyïny de käke akutnhom, makuiiŋ ke ciɛɛŋ acïk nyuɔɔth ye pol de bidiö piath kadi bïk röt mat në kä juëc ke thuur ciɛɛŋ thɛɛr ku luɔɔi de ciɔɔŋ, ye kä puɔth ke bidiö gam në kaak de pol bidiö ku thuur.
Thuɔr (ë thoŋ Latin architectura, ë thoŋ Greek ἀρχιτέκτων arkhitekton "ran thur", ë bɔ̈ ἀρχι- "bäny" ku τέκτων "du cëëk") e cathde ku luɔi de te bënë ye luɔi thïn ëbën, dhuɛŋde, cuëc de ɣɔ̈ɔ̈t awelë ɣɔ̈ɔ̈t kɔ̈k.
Të ye luɔi ye, a jɔɔk rɔt thɛr thɛɛr, aci loi ke yen tän yen kuɛr ke piir nyuɔɔth ke puɔ̈c ë piinyic ëbën ka dhorou.
Ë run 19th buɔtic, aci Louis Sullivan luel manä dë ke "tänden kuany luɔi". "
Thuur ajɔɔk rɔt ke ye ken pan cie pen, thoŋ ye kɔc kë ke thuɔr abɔ̈ nhial tënë thɛ̈m ku wɔi be jal tiɛ̈m ë dhukë yic.
Thɛr ke run cilic ke European, luɔi de pan-European de kanithaa de Romanesque ku Gothic ku bën maktap de kɔc deŋ riɛl ke thar de dhuk yicde kony pianhde ci tän cen ye luɔi thïn kɔc thur ŋic ke ë rin.
Atɛ̈u ë kɔc nhïïm ë luɔi ye tharë, käke luɔi ku loi bë yic kɔ̈i ë luɔi të lääu, bë kuer liɛ̈p ɣɔ̈ɔ̈t pɔth dït bɔ̈ nhial.
Amat nhomden awelë tän amat nhom awelë ɣɔ̈t.
Ke pɔth rilic ye ke pɔthë aye, ke tɔ̈u thïn, ë kä tɔ̈ thïn, ke cie ke ci luɔi gɔ̈r bë ŋic, ku gɛi ë pinynhom, yic ye ŋic.
Ë run 16th buɔtic, ran ë thur de Italian deŋ pɔu bë nyuɔɔth, ran ë giɛ̈r, ran ë tak cɔl Sebastiano Serlio aci gät Tutte L’Opere D’Architettura et Prospetiva (acie luɔi thɔ̈l ë thuɔr ku të ye tiɛ̈ŋë).
Thuɔr de Gothic, aye Pugin gam, ke yen töŋ "ke yen thuɔr töŋ de kerithanooi ye yic."
Ë kɔc deŋ nhïïm täkic ke ci thur ye nïïnke cck jɔt kɔc nhïïm ku të ye ke ɣɔ̈ɔ̈t tëët thïn aye tɔ̈u ke ye Rationalism, Empiricism, Structuralism, Poststructuralism, Deconstruction and Phenomenology.
Thuur ku yïŋ bɛ̈i de ciɛɛŋ run thɛɛr cït mɛn Greek ku Roman acï röt waar tën lööŋ ke kɔc ke cie kä nhialic wala kä ye keek ɣoi ku ɣööt ye yam acï bɛ̈n nhial.
Akël tɔ̈u thuric acie gɔ̈t min thar thɛɛr ɣɔn.
Thur de Buddhist, täude adil, ë juëc de piiny nyuɔth.
Luɔi de ran ë thur aye ya töŋ ke kë de ran ŋär ëwäl de tuupic, awelë Magister lathomorum cit man yen ye thɔ̈ŋ bɔ̈k ye mane yic.
ɣɔ̈ɔ̈t ake cike gam ë ran töŋ ë thur – Brunelleschi, Alberti, Michelangelo, Palladio – ku akut de ran aci jɔɔk.
Pɔ̈c ë thuɔ̈r thɛɛr ë run 19th buɔtic, cit manë École des Beaux-Arts tɔ̈u France, aci kë gäm ke nhïïm bë kë thuɔ̈r pɔth ku kë thiinë të ben yen luɔi thïn ku bë loi.
Kë ye ŋic ye käkë yic e Deutscher Werkbund, loi 1907 yic benë kä pɔth loi ë kä yen ke loi.
Thuɔ̈r ye mane aci kaŋ loi tueŋ, aye cäth de avant-garde ke puɔth apɛi, nɔŋ täk, ku aɣoi ke loi rot piny.
Luɛɛl de thuur de yemɛnë acï ɣoot cuɔtpiny në kë puɔth, bïk kä thɛɛr ke akököl nyaai ku dhuɛ̈ɛ̈ŋ në kë de käke luɔɔi puɔth.
Kɔc ë thur cit mane Mies van der Rohe, Philip Johnson ku Marcel Breuer aci lui bë kë pɔth cak kë cit manë kä yen ke yïïk ku tän yen ke luɔi thïn, tän akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke tajir thɛr ke lui ke kä lääu kɔ̈c yic, bë kë pɔ̈th miɛt tän ayämde ku kuɛr bike rɔ̈t lëu ëbën nhial cirikat, agutë kä cike loi adir cen ke rek thook, man ci dhiɛth ɣɔ̈ɔ̈tdït cike jat nhial.
Guiɛr de luɔi de ɣɔ̈ɔ̈t juec aci rɔt ben riliic apɛi, ku kä kɔr keek de aguiɛr de kuën ë kä rilic ye rëër apɛi, mukden/mäcden, piathden/rëëcden, wëu ku rilë yic den ku lɔ̈ɔ̈ŋ kor.
Mäc de piny aci bën ke ye kë thin kor, ke kä ye cuɔk piny ë luɔi de thuɔr.
Gërdïtë rɔt de thuɔr acin thur thukuu rɔ̈t ger ëya bë ke nhïïm täu kä ke piny yic.
Ë U.S. Akutë Green Building LEED (Leadership in Energy and Environmental Design) tän yen ke mac kɔ̈th ci yakë kony kɔc ye kënë yic.
Alë bë ya të thɛɛr yen ye tɛ̈ɛ̈t thin ëya ku luɔi ben ye luɔi thïn, alë ke benë tɛ̈ɛ̈t bë luɔi geric, awelë tën ayäm benë ye tɛ̈ɛ̈t thïn benë tiɔm yiik bɛn loi.
tän thɛɛr yen käŋ cath piu yic tɛ̈ɛ̈t thïn, tɛ̈ɛ̈tde ë bën, cuëc, thɛ̈m, luɔi ku mäc, nyoothde ku luɔi de babɔɔr yen ke këdït ye loi thïn.
Ë cin dɛ̈t, thuɔr cie thiei atɔ̈u a kuɛth ke kɔc alë bë ciën ya kurdït, thar thin kor ku ce dac yök, ran ë rɔt ku ce akut.
Ke bën nhial de kerithanooi ku Islam, ɣɔ̈ɔ̈t ke nhialic ace bën ya ɣän duɔr, lɔ̈ŋ ku kët.
India yen ye kuɛr ke kä tagir rɔ̈m thïn të mec cit Siraf ku China ku poth ë thar de tɔ̈ɔ̈ŋ ka bɔ̈kɔ̈ɔ̈k, bïn ka juec ka bɔ̈kɔ̈ɔ̈k käke kɔc bën ke bai ben waric.
Kën käkë ye nyuɔɔth tɔ̈u e Nalanda (Bihar).
Cit man cen luɔi de gäm rɔt war, kä ye ke dor aci ke bën mat të lajik de tïïp (ɣɔ̈n kä ye ke dor).
ɣɔ̈ɔ̈t ë lɔ̈ŋ de Buddhist ake yïïk keek e lë baŋ biiy de cam Asia, të cenë Buddhism lɔ ke dhuk piny ë run ka buɔt thɛɛr CE ler tueŋ, na cak ke ye nyuɔɔth ya ɣɔ̈n de lɔ̈ŋ Mahabodhi ë Bodh Gaya tɔ̈u Bihar.
Aye Hindu belief, ɣɔ̈n de lɔ̈ŋ e ya akutdït kɔc pinynhom ku ye akut thin de pinynhom.
A lɔ ke dït ë thɛr wär run ka 2000.
Ke iuak thïn, tuup aci ajeer ger, të pɔth yen käŋ loi aci bën tiŋ ke kor, kä ye thur aci dhuɛ̈ŋ de tɛ̈m ger, ku ɣɔ̈t rilic yiɛ̈k nhial.
Tëët thɛɛr de thur de in Islamic aci 'luɔi-Arab' loi awelë tëët nhom ɣɔ̈n yen muthilimin lɔ̈ŋ ëthar kuum Umayyad.
Të yenë dur ɣɔ̈n yen muthilimin lɔ̈ŋ, tök awelë kä juëc ke të yenë dur a ɣoi piny kɔɔtic man ye lui ke ye ɣɔ̈n de lɔ̈ŋ.
Amara nhom yen ke col ke ye te mec ë ɣɔ̈n yen muthilimin lɔ̈ŋ yic man deŋ yic tök, ku ye col ke ye tän thiɛth.
E yen ya, kɔc ke thur ɣɔ̈n yen muthilimin lɔ̈ŋ ake dhen tänë cuëi amara de lɔ̈th ke ye kën amara den, ke yen kë yen lui kä pɔth thɔ̈ŋ – cɔl kɔc gam tök bë kë lɔ lɔ̈ŋ.
Na cak ɣɔ̈ɔ̈t tän de bak de kä ye cath cit man cɛ̈ɛ̈r, Mughals tɔ̈u India ake cie tän yïïk ɣɔ̈ɔ̈t cit manë tän bathɔl tɔ̈u South Asia ku Persia.
Kë ye nhom dhil ke thok të yenë lɔ̈ŋ e päny të yen muthilimin ke nhïïm wɛl te lɛ̈ŋ keek, aman yen të ye lueel tɔ̈u ɣɔ̈n ë lɔ̈ŋic.
päny të yen muthilimin ke nhïïm wɛl te lɛ̈ŋ keek, ye tɔ̈u ciɛl, të ci tëët yen kɔc ke nhiim wɛl thïn të lɛ̈ŋ, ë të ci tëët yen kɔc ke nhiim wɛl thïn të lɛ̈ŋ.
të ci tëët yen kɔc ke nhiim wɛl thïn të lɛ̈ŋ yen të yen ran ŋär lɔ̈ŋ ë nïïn ka dhiec rëër thin.
Adeŋic të yënë lɔ̈ŋ, të lajik, ku tëde miɔ̈c biak cuëc (tïŋ thɔ̈k de thur kanithadït).
Kɔc juëc ŋic akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke thuɔr aye tëët de Michelangelo de kanitha St. Peter tɔ̈u Rome täu tueŋ ë luɔi de Baroque; kënë aye ŋic ë të dït lääu baŋ thïn (ke ger baŋ cilic bɛ̈r koric de kanitha), kä juëc ke pole ɣɛɛric ku atiɛ̈p cike tɔ̈u kɔc nhïïm, dhuɛ̈ŋ dït, päny dït, tɛ̈u thur baŋ thïn kɔc nhïïm, ku ye rɔt dac loi, tän yen baŋ biiy tɔ̈u.
Ku ɣööt cï yïŋ ë ke cï göliic aanɔŋ kë puɔth yik looi në yïŋ de thuɔ̈ɔ̈r de yemɛnë, anɔŋ kä juëc apɛi nyooth thuur yïŋ de ye mɛɛn alë bïk ke yök në ɣööt ke kanitha de run bɔɔt kaa 20.
Aci ben laric ke ye "kä thɛɛr ke Greek kr tɔŋ" wel kë yɔ̈l ken ku nyoothkë ke nhial.
ɣɔ̈n lɔŋ cie rɔt ë gɛi, Missouri aye yök ë ran ke Japanese ye thur Gyo Obata ke luɔi de ɣɔ̈ɔ̈t kä ye cath ë pïu yic cie tëk.
Kanitha de Our Lady de Licheń ë cin dɛ̈të a dïte akut ke kä thɛɛr.
Të cen ye thuɔr thïn e yen kä ye nyuɔɔth ku kä tɔ̈u ye guɔ̈p ye ke tïŋ ye ɣɔ̈ɔ̈t ku kɔ̈k ci ke yïïk cɔk ŋic ke ku tïŋ ke.
Thuɔ̈r juec aye keek wek thook tän cen keek luɔi thïn man ye rɔt ger të cen thar tɛ̈k ku gɛ̈r ë rɔt de tän cen yen luɔi thïn, gäm ku gäm the käkë nhialic, awelë ben nhial de täŋ ayäm, täk, awelë kä wën ë luɔi ayäm cɔ̈k lëu rɔt.
Thɛr kɔ̈k luci gakic alë bë piny dɔm, ku na lɔ luɔi rɔt ger ke rɔt loi amath, ke kɔc ë ke lɔ ke pɔ̈c ku gamkë täŋ ayäm.
Cit mane, luɔi de dhuk nhial ë thuɔr thɛɛr a jɔk rɔt ë Italy 1425 yic ku tek rɔt Europe ë bën ë run ka 200 yic, ke dhuk nhial ë thuɔr thɛɛr ë French, German, English, ku Spanish nyooth kä ye keek ŋic ye thɔ̈ŋë luɔi, läkïn adeŋ käken ye ke wäc ye tök.
Të cen luɔi de thuɔ̈r cen jäl kɔc nhïïm, dhuk nhial bë ya ayäm ku benë detic alë bë rɔt loi.
Tän luɔi de Spanish bën dhuɔ̈k piny luɔi ɣɔn cen run ka 100 tɛ̈k ke luɔi dhukë piny, ku jɔl guɔ bën ya dhuk piny de piiny cike luak ë Spanish.
Kënë kë nhiar thuɔr de ran dëŋ aye Villa Farnese tɔ̈u Caprarola tɔ̈u piny ajeer ë Rome kɔ̈u biiy.
Ë Antwerp yic, dhuk pin y ku nhiɛ̈r luɔi ake cike luel apɛi e England, Germany, ku tueŋ ku ciën ë Europe ëbën.
Luci de dhuk piny de aruk ci gäm kë leu yën ku kä juëc ë gut cike cak.
Luɔi de thuɔ̈r e kë yen tak, jamic, ku gät käke thur.
Luɔi de thuɔr aye nyooth de pɔ̈c, ku kɔc ŋic luɛlde atɔ̈u ke thiäk awelë luike ë thukulic.
Acie yen nyuɔɔth, läkïn, ë luɔi kene a ci tɔ̈u, luɔi gäk acie poth ë thar kɔc thɛɛr.
Ke ci gɔ̈t ë kam de 27 ku 23 BC, yen të rilic yen ye yök thïn mane ë tän pɔth ë thuɔ̈r ci poth.
Acï lueel ke lööŋ kaa diäk adhil thuɔ̈ɔ̈r ke theek, acän bï gam: firmitas, utilitas, venustas, cï keek waariic në run de bɔɔt kaa 17 në Sir Henry Wotton në thoŋ Diŋlith ye lueel riɛl, kë ye ɣaac ku miɛt pöu (ye lueel thuɔɔr de ɣöt, luɔɔi de ɣöt, ku piath).
Cit mane yen käke luɔi de thuɔ̈r ye keek tɔ̈u kä ci loi, kä liik keek kë cike gerïc.
Kee kä cï keek lueel kë aye yïŋ de Luɔɔi lueel në ye thaar de thuɔ̈ɔ̈r yemɛɛn.
Yekënë acï luɔɔi de Thuɔ̈ɔ̈r Nouveau looi në UK, cï nyuɔɔth në luɔɔi de Charles Rennie Mackintosh, ku cɔk Tɛ̈ŋ de yic de Vienna cɔk loi rot.
Riɛ̈ny ci dhiëëth ë thar run cilic ke run ka 19th ë buɔtic adeŋic kä juëc ke lɔ tueŋ cike nyuɔɔth ë Semper yenë akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke lɔ̈ɔ̈m wëi matic ku kuɛr ke kɔ̈th.
Luɔi ye mane aci täŋë jäi ku Le Corbusier aci luɔi cɔk käc e riɛl.
Ran deŋ ci kɔc lëu nhïïm ë luɔi ye tharë aye Ebenezer Howard, yen loi luɔi de dom pen.
Luɔi thɛɛr de wɛt cɔl thur ye mane ë gut bei ci rɔt loi ë buŋ ci gɔ̈t nhom ë Otto Wagner, mane ci ye nyuɔɔth ë luɔiden ke bɔ̈ ë biäkŋ de Vienna ke thur ayäm ci nyuɔɔth, ku nyooth de pɔ̈c tɔŋ kɔc pɔcë.
Frank Lloyd Wright, ye mane aci akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ther de dhuk nhial jäi, a nhiar luɔi de kɔc kɔ̈k ë luɔide yic, man ye lɛr bii gände yic.
Ake ye bën bëi Wright pɔ̈u ku kɛ̈c run ke 19th-buɔticke tïŋ wël ke kɔc thur tän pɔth cen ke luɔi thin ë nhïïmken.
Yen tände ke kɔc ë kɔc pɔ̈c tënë pɔ̈c cie menë Dalibor Vesely awelë Alberto-Perez Gomez, ku run thiɔ̈k wän yic ë luɔi pɔthë aci bën täu ë kä ye kɔr yic ke riɛ̈ny ayäm (E.G. Jeffrey Kipnis awelë Sanford Kwinter).
Kɔ̈k, cit mane Beatriz Colomina ku Mary McLeod, aci akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke dɛ̈të yic de thuɔ̈r juäkic bë yic dɛŋ jam kor awelë niɔp dëk ke bïï lɔ nhial de luɔi ë thuɔr ë thɛr bi bɛ̈n.
Tänë luɔiden, thur a thɔ̈ŋ thöök ke jam lë bë kan loi ku bë bɛr kaŋ loi të cenye luï thar ëbën.
Në run 2000, käke thuur aacï röt juak apɛi de yïŋ bɛ̈i ku bï tajiir ku akutnhïïm kɔ̈k nyic pinynhom.
Në run kaa thiëër cï tëëk, anɔŋ kë cï lac bɛ̈n ye cɔl "Thuɔ̈ɔ̈r"Kompiöta.
Kɔc thuur aye ɣööt ye tïŋ ë kë cït käke piny looi në thëm-thëm yïŋ kek thook kɔ̈k.
Mïn cïn ke käke thuɔ̈ɔ̈r bɛ̈n nhial, kä juëc luel keek ku thuɔ̈ɔ̈r aalui në kee käkë yiic, bïkë kä luel keek looi ku kä tak keek cït thuur ye rɔt gɛɛi në kompiöta de Patrick Schumacher's Parametricism.
Thuur de Byzantine ee thuur de akutnhom ril Byzantine, wala akutnhom ril de Eastern Roman.
Kë puɔth wääc yiic apɛi kenë thuur puɔthden kɔ̈cic aye nuur ku tuɔ̈c bɛ̈i kanitha.
Ɣän kɔ̈k aa ke loi keek në alöŋ.
Tim cï juiir apɛi, cït agen, kurthïk, käke nyuc, tharabeth, kën tɔ̈ɔ̈u bɔ̈k ku kubɛ̈ɛ̈i ke ayöm wala dähääb cïke puɔth apɛi, cï dhuëëŋ në tän de lɔŋthin de Byzantine.
Në ɣän ke lɔ̈ŋ puɔth apɛi, ee laŋ aɣeer yenë ka thiekic, acän abun yenë kee tëëk në thoŋ thïn yetök, tɔ̈u kë cï cuëc de Nhialic thïn cïnë tëde lɔ̈ŋ tɔ̈ɔ̈u thïn.
Kä tɔ̈u në Känitha dïït Amat nhom de Saint Mark, Venice (1071) acï tëët de John Ruskin cɔk bɔ̈.
Në bak de piny ciɛɛm acuïl, kör ku amäl aye laany ye looi, ku kaa ye looi apuɔth.
Ɣänkë aye kek thiɔ̈ɔ̈ŋ në ɣänke lääu ke cäth.
Ɣänkë aye thiɔ̈ɔ̈ŋ kenë wɛl maŋök në ɣän wääc abɛ̈n.
Ɣän kɔ̈k cï ke yïŋ aa nɔŋiic kën aɣeer de Paan Bäny ye cɔl Great Palace de Constantinople, päny de nyïc de Constantinople (kenë ɣööt kaa 192) ku Basilica Cistern (kenë bɔɔt ye bɛɛr looi ke ɣän puɔth apɛi).
Në thɛɛr ke Paleologan aa cï keek looi apuɔth në kanithaa juëc apɛi yiic në Istanbul, nyic keek ë ke ye St Saviour në Chora ku St Mary Pammakaristos.
Kanitha de Dutuuc ke Nhialic (Thessaloniki) ee yen kee kë cï lueel ke yen ye ɣɔ̈n cï yïk de archetypal de thɛɛr cï lɔ ke päny de thoŋ aɣeer cï dhuëëŋ apuɔth kenë luɔɔi tuup wala cuëc cï looi alöŋ.
Në Saint Sergius, Constantinople, ku San Vitale, Ravenna, känithaa tɔ̈u cilic, ɣän lääu tɔ̈u nhial në dulic acï cɔk dït ke apsidal cï nɔŋ tuuŋ kaa bɛ̈t cï mat thïn.
Të kën kem kën, ke bäär në 260 ft (80 m), abak dït de abäär në 100 ft (30 m) lɔ ciëën, acï thiɔ̈ɔ̈ŋ në ajuɛɛr de ɣän ke.
Në Kanitha de Dutuuc ke Nhialic (Run de bɔɔt kaa 6) ɣän ke ɣöt dul kaa dhiɛ̈c acï keek tääu ajueer de tiɛm ageer yic; dul tɔ̈u cicli yenë ka bäär.
Në thɛɛr kɔ̈k ke të lääu tɔ̈u cilic athöŋ në ɣän kedhie, në thɛɛr kɔ̈k anɔŋ ɣän kaa bɛ̈t, wala anɔŋ mëël kaa bɛ̈t ye dul kuɔɔny ke cie ŋuan, ku të ciel kenë tën cileic de tiɛm ageer kääc në cök aye keek nyiaac yiic në them den.
Tueŋ aŋot ke të nɔŋ ɣän thöŋ bï tääu.
Ke bɔ̈ ielic tën dul de luak ee kën yenë abun kɔ̈ɔ̈n yenhom, të yenë bï wël ke Nhialic, ku yethar piiny tën lajik tɔ̈u ɣööt yenë kɔc kët tɔ̈u thïn.
Thɛ̈ɛ̈p ke ɣän ke rɛ̈ɛ̈r tɔ̈u të cï gölic kenë kuthïŋ de patriarch tɔ̈u ciɛl piny ciɛɛm ye looi në ɣän ke nyuc cï ke mac ë kë göl ke yiic.
Ɣän tɔ̈u nhial në dulic ku ɣän cï thiaan ke laŋ aɣeer aacï yök ë ke ŋäär wala kenë yenë kee puɔth lui tën kä juëc ke Roman.
Anɔŋ kä juëc cï Byzantine ke looi ye ke tïŋ në ɣän thɛɛr ke Islam në Syria (709–715).
Tuup ke 70 cm x 35 cm x 5 cm aye kek luɔ̈ɔ̈I, ku ke tupkë aye nuat netök në thementi abïk dït agut cï 5 cm.
Ku kë puɔth nyic apɛi ee Hagia Irene ye kä laŋ thïn ku laŋ aɣeer thɔ̈ɔ̈ŋ.
Ye luɔɔi kën acï yïŋ kuɔɔny apɛi de ɣän juëc ke ɣööt cï yïk, cït St. Peter's Basilica.
Yïŋ de kën akër de Hagia Sophia, ŋot ke kääc ɛ̈mɛɛn, aye tïŋ në raan ril de Justinian.
Thuur de Gothic (thuur moth thok) ee thuur ë nyic apɛi në Europe në thök run de bɔɔt kaa 12 agut cï run de bɔɔt kaa 16, në thɛɛr ke Run Tɔ̈u Nial Ku Thök Run Tɔ̈u Cielic, cï ɣet agut cï run bɔɔt kaa 17 ku run bɔɔt kaa 18 në ɣän kɔ̈k.
Tän yen lui ye tharë aŋic thardeŋ ke ye opus Francigenum (lit.
Kë tueŋ kä engineering ci pɔc juak thin ku tök kä cite käkë cike dheŋ ë luɔi aye mël ci ke lɔ rɛk nhiim ë pänyic.
Läkïn, acin kɛ̈n ye nyuɔth man adäk acin kë mat thur Armenian keekë juɔ̈k tän ye luɔi thin ë Gothic ë biäk cɛm de Europe.
Amɛn tän ye Gothic ye luɔi thin, ke wäc ke të pɔth yen thur thin, të tiŋ yen ka thäny rɔt riɔ̈k de lɔ tueŋ ku riɛl yic.
Akutnhom de ‘Saracen’ aŋuɔt ke tɔ̈u ë run ka 18th ë buɔtic ku tɔ̈u ɣän ci Muslim ke dɔm ëbën, aguti Moors ku Arabs.
Tänden yen kɛ̈de luɔi thin a ril apɛi go yen kuec yiik ɣɔ̈t nhom de Gothic ë St. Paul's jidit, ke ci cak diŋ guop bë loi kaya.
Kɔc juec ci gät acie kuec kë ye luel kän, yek luel luɔi Gothic acë rɔt ger tän Europe kuɛr kɔ̈k, cit mane Spain ku Sicily.
Aci kä juec ke käke nhialic jɔt ëya käye ɣɛɛr dit cɔl ku juäk rɔt tän ye luɔ̈i ɣän cike gɔ̈liic ku mël cike rɛ̈k päny nhial ye cɔk bär apɛi ku awërdit apɛi.
Biäk ci gɔ̈l ake yeke luɔ̈i ɣän kɔ̈k ke kanitha de Durham (1093–) ku Lessay Abbey tɔ̈u Normandy (1098).
Duchy de Normandy, biäk de Angevin Empire agute run 13th buɔtic, aci tän luɔ̈I Gothic jɔɔk.
Tök ye nyɔɔth akä thɛɛr ke Norman Gothic e kanithadit de Bayeux (1060–70) të cen kanithadit de Romanesque ku tɛ̈n ket bän yiik cit kën Gothic.
Kanithadit de Coutances aci bän loi cit kɛ̈n Gothic jɔɔk 1220.
Biäk de kanitha thɛɛr de Romanesque ci Suger bän yiik keek ye nhom nhial bë pany nyai bë ɣän juec ka wëër loi.
Kä juakë thin, acie awër ci gɔ̈lic täu bap thok alɔŋ tueŋ.
Kanithadit de Durham ye kanithadit kaŋ cuëc nhom, yiik kam de 1093 and 1104.
Ran tök de kɔc yiik ci gam ke luï ë kanithadit de Sens, William de Sens, aci bë lɔ England ku le ya ran thur, kam 1175 ku 1180, ku cuɛ̈c tën kɔc ket ke kanithadit Canterbury tän jidin cien Gothic yiiɛk thin.
Kanithaa ke French Gothic ake deŋ rildit apiɛi cit man lääuden cääth ku biäk duɔ̈r de kɔc ket tɛ̈n Saint-Denis, ku cit man ɣɔ̈ɔ̈t bɛ̈r yic rou ku ye thok diäk lɔŋ cɛɛm tueŋ.
Kɔc ke cuëc Notre-Dame alɔ tueŋ ku cake mël cike guɔt ɣɔ̈t, mëldit päny kony baŋ biy ci rɛk päny nhom nhial.
Luɔide acili thɔ̈l ë William mɔny English ë ger mɔny French thɔ̈ŋke rin ë 1178.
ɣän ci gɔ̈liic – ci dhuɛ̈ŋ ë gɔl yic nhial – rɔt loi cit kaŋ loi ke ci gɔ̈lic nhial ë kanitha de Lincoln, ci täu c.1200.
ɣɔ̈n tueŋ de Gothic aye kanitha de Chartres, të pɔth de kanitha yenë lɔ̈ŋ ciɛ̈n Paris.
Pɛ̈ny ake ci yiëkic glass ci cuɔl, achan bik akɔ̈kɔ̈ɔ̈l de meri këc thɔny keeke rɔ̈ɔ̈r läkïn ëya, rukun thii ke awëric, e ye nyuɔɔth luɔi pɔth akutnhom ë gɛm ye cin awëër.
Ë Europe cɛlic, ke yiik de Gothic thɔ̈ny cen ye dhëŋ aci tiŋ piny lajik de Roman Empire, tueŋ ë Toul (1220–), man ë yiikë kanithadit de Romanesque tän cen kanithadit de Reims yëk thin; ku kanitha de Trier's Liebfrauenkirche ë (1228–), ku ë Reich eben, gɔlë Elisabethkirche täu Marburg (1235–) ku kanitha täu Metz (c.1235–).
Awëër ke Lancet ake ci war nuur juec cike tekic geometrical bar-tracery.
Tändëŋ Gothic bär aye jɔ̈ɔ̈k dhɛ̈ŋ awëër dit apɔth, loi bar-tracery, mël bär ku mec kä yiic, lëu bike awër bär dhɔ̈t, ku päny nyooth akɔ̈kɔ̈ɔ̈l kr bibol ci täu tueŋ ke tueŋ de kɔc ket ku abun.
Päny bär ku kor kɔ̈u de French Rayonnant Gothic aye pɔ̈l mël bɛ̈rdit cike rɛk päny yic acike cɔk dhit tän bike glass juak ku bike dhɛŋ, ci loi ke ya adit.
Masons aci tän yen kä awëër dhɛ̈ŋ juak – jɔɔk geometrical lɔ reticulated ku curvilinear – ëke ci awër lancet cɔk dɔ̈ŋ ciën.
Kanithaa ci keek loi ye tänë a deŋic Westminster Abbey (1245–), kanithadit de Lichfield (after 1257–) ku Exeter (1275–), Bath Abbey (1298–), ku retro choir tɔ̈u kanitha de Wells (c.1320–).
Londe kɔc ket adit apɛi.
Cit mane ɣɔ̈n de French ci giɛt kɔ̈u adeŋic ɣɔ̈n cɛɛm kanitha de Rouen, ku aya dɛ̈ŋ ɣɔ̈n de Sainte-Chapelle de Vincennes (1370s) ku kanitha choir Mont-Saint-Michel's abbey (1448).
Aci kaŋ tiŋ cloisters ku chapter-house (c. 1332) ë kanithadit thɛɛr de St Paul's tɔ̈u London ë William de Ramsey.
Kë käc kɔ̈u aye cɔl kë kën diäk käc ku ka ye luɔ̈i kä wär run ka buɔt ka diäk; marɔw tɔ̈u nhial kanitha de Chris, Oxford ë yiik thar 1640.
Mëlëk de France aci tän jidit ye Italian luɔ̈I käŋ ŋic, acan të guiir jec de Charles VIII lɔ Naples ku Milan (1494), ku guiir de Louis XII ku Francis I (1500–1505) bë French lɔ̈ɔ̈m mukthuya de Milan ku Genoa.
Château de Blois (1515–24) aci luɔi ɣɔ̈ɔ̈t nhiim bɛn bëi nhial ku ɣän ke lɔ nhial aci bɛn bäi.
Tharë Henry VIII ku Elizabeth I, England aci nyäŋ wei ëben nhial thuɔ̈r piny de Europe.
Shute aci athɔ̈ɔ̈r tueŋ ë thuɔ̈r pɔth ë thuɔŋ English ë run 1570.
Të ye gɔ̈lic aci rɔt jɔɔk ë thur Gothic; aci ke dac luɔ̈i ë buɔt ke run të thiäk ke cuec de pre-Islamic ku cit mane thuɔr Islamic cike gɔ̈lic, ɣän ke cääth ku ɣan cike gɔ̈lic.
Ake yen ke lui thardɛ̈t ke tïŋ apɛi, cit manë bïï ɣän cike gɔ̈lic thɔ̈ŋ ëbɛ̈r cike ɣäric, cit man të cili ku tën cäth ë Durham Cathedral, ë yïïk 1093.
Aci thɔ̈ŋ ke ɣän ye gɔ̈lic ke Roman ku ɣɔ̈ɔ̈t ke Romanesque, të yen pialden/thiɛkden thany piny, ku kɔr pänydit ku kor awëër, ɣän yeke gɔ̈lic ke Gothic ake yeke loi ke ɣär ke yic dëŋ ci gɔ̈lic.
Kë thɛny päny kɔ̈u baŋ biy aye kuen ë piɔl/thiɛk de mël bär ku alë mël cike rɛk nhial ë päny.
Arilic bë ke yïïk ku ka alë bik të ci luel tëm kɔ̈u.
Thɛ̈p kɔ̈k ke thɛ̈p kɔ̈k lɔ nhial ku yïïk nhial piu lɔ̈ɔ̈m kä piɔl/thiek ci gɔ̈lic ci ger mël kɔ̈c yic, ëke lɔ̈ɔ̈m kä thɔŋ piɔl/thiek.
Ke tueŋ kä ci gɔ̈lic adeŋ däŋ ci gɔ̈lic cɔl tierceron, jäl cilic të cie gɔ̈l.
Të cie gɔ̈l kënë adeŋ tän cen ye luɔi thin cit të ciën ye Gothic luɔ̈i yen.
Kɛ̈n rou ye cɔl ke ci gɔl ci tɛk piny, ke deŋ kä juec cen ke ye guiir ë gɔ̈l yic ku tän deŋ cen ye thɛm thin, tɛ̈u nhial kɛɛm ke të ci gɔ̈lic.
Kɛ̈n ye käkë ë të ci kum päny yen cath de kanitha de Gloucester (c. 1370).
Acie ke bän luɔ̈i alë Sens, at Notre-Dame de Paris ku Canterbury ë England.
Thar tɔ̈ Gothic nhial, go ke jidit gɔl, deŋic kä cilic ci ke gɔ̈l piny mël kor kɔ̈th rɛk kë keek, thäp lɔ nhial, lɔ nhial të ci gɔl nhial.
Ë England, thɛ̈p lɔ nhial cike matic ake ye keek dhuɛ̈ŋ ajeer, agut thɛ̈p lɔ nhial deŋ yïïth ci ke täu.
Piiny pen de Corinthian, thɛ̈p kɔ̈k lɔ nhial a lui ke ci cɔl stiff-leaf.
ɣɔ̈ɔ̈t cike bën loi ciɛ̈n, mël bär ake deŋ kä juec cen ke rɛk, ëke jak ɣän wäc e ɣɔ̈tic.
Kä ye ke rɛk ake deŋ luɔi ye tïŋ; ake deŋ ɣän ye piu ke deŋ wɛt piny ɣɔ̈t nhom; ake ye tau ajeer cen ke dhueŋ thok ku tau keek thäm ci riu ë mël kɔ̈ɔ̈th.
Ake deŋ luɔi dëŋ ye tïŋ; ake ye ke loi ke ye amara de jereth ëke kony amara, jereth ke ye thar lɔ̈ŋ nyɔɔth, lëëk kɔc thar mac awelë të cen kɔc ka ter tɔŋ jɔt, ku thɛr ke mit pɔu cit man të cen jec tiëm tɔŋ ku tɛ̈u wen mëlëk ci kuɔth.
Min ɣɔn yen kanithadit cuec aye run juec nyai, ku ka ke juec apɛi, thɛr be ke ɣɔ̈ɔ̈t bär yïïk ke kɔc aye pɔth dhär, ku ke gɔ̈r kë e rɔt ger.
Chartres aalë bïk puɔ̈th miɛt naa cï ajuɛɛr rou kuanycök; acï cööt tën ɣön nhial nɔŋ ɣööt kaa dhorou tëde ɣän lajik ku ɣän ke thiɛ̈l.
Kanithadit thɛɛr de Gothic Laon tɔ nhial amara maraba täu nhial kam të de kɔcdit kä nhialic ku cɔk ye ket; mara ka rou cɛm të lɔ tueŋ ku; rou të lɔ thɔ̈k mël tɔ̈u kam de të de kɔcdit ke nhialic ku kɔc ket.
Ë Normandy, kanithaadit ku kanithaa kor ake deŋ ɣän juec ke tiɛ̈t nhial, yïïk keek run wär buɔt; Abbaye aux Hommes (begun 1066), Caen adeŋ ɣän ke tiɛ̈t nhial ka dhoŋuan ku ye nhom, ɣän ke ɣɔ̈t, mël kam de tën kɔcdit ke kä ke nhialic ku kɔc ket, ku ye cɛlic.
Wɔ̈I de ɣɔ̈ɔ̈t nïïm aye tän dhäŋga, thɔ̈ŋ rɔt, cit bith, ke ye dac tau nhial kam të de kɔcdit kä nhialic ku kɔc ye ket të cen të ci kanitha tem kɔ̈u cilic.
Kanithadit de Amiens adeŋ ɣän moth.
Anyɛi yë 1786 thar wel kanithaa ë jidir, läkïn dhuk cɛ̈n dhuɛ̈ŋ jidit e Eugène Viollet-le-Duc.
Ë English Gothic, ɣɔ̈ɔ̈tdït ka tiɛ̈t ake ye ke täu të rɛk ke mël tɔ̈u kanitha cɛlic ku kanitha guɔp, ku aye bër apɛi awär kɔ̈k.
ɣɔ̈n dai aci yïïk kanithadït Canterbury ë 1493–1501 ë John Wastell, ëdeŋ luɔiden ɣɔn King's College tɔ̈u Cambridge.
Kë kuc ci gɔ̈lic yic rou aci bën yïïk cilic bë ɣɔ̈n tiɛt cɔk käc cit të wïc yen.
Yïïk ben rɔt jɔɔk 1724 bë yïïk ci dhuɛŋ de Nicholas Hawksmoor, ke Christopher Wren ci dhuɛŋ de kaŋ nyɔɔth ë 1710, ku ben kɔ̈c1727.
Kanithadït Cologne aci jɔɔk run ka the 13th buɔtic, ke kuany tän cen kanithadït Amiens luɔi thin, läkïn aye kanitha nhom të ye gɔ̈lic ku ye thär ke të yen tïit ke cie thɔ̈k thar Gothic.
Amara de Ulm Minster adeŋ akɔ̈kɔ̈ɔ̈l thɔ̈ŋ, ajɔɔk rɔt 1377, ku kɛ̈c 1543, ku ci thɔ̈k agut run 19th buɔtic.
Kanithadït Burgos ake cike jɔɔt nhiim Northern Europe.
Dhuɛ̈ŋ ë thän yen ye dhuɛŋ tueŋ käŋ bën nhial, bï nhial alë thar thɛɛr Gothic awelë nyooth tueŋ.
Dhuɛ̈ŋ ci loi cit man dhuɛ̈ŋ, acan juëk rɔt awërdit ɣɔ̈n Gothic kɔr keek bë ke kɔ̈c ë yomic.
Dhuɛ̈ŋ ë than aci cop nhial të rilic ke run ke 12th buɔtic ka awëër ke kanithadït de Chartres ku thin "ë Dean nyin" awëër ci ke dhuëŋ ë kanithadït Lincoln.
Ajeer cen ke ye dhueŋ, kä pɔth ke dhuɛŋ ke tän cen ye loi Gothic, aci käŋ luɔ̈i kanitha de Reims thar thin thɔ̈k 1211, yïïŋ chevet ë Jean D'Orbais.
Dhuɛ̈ŋ adit aci bën gäk thɔ̈k c.1240, ke lɔ nhial riɛl yic ku dhuk piny kë ci them.
Rayonnant aci tän yen käŋ dhɛ̈ŋ ka rou matic ku luï keek, të ye luɔ̈i yen thɛɛr aye yic tök, ke wäc nyïïn ë adiit ye ke täu awër nyin.
Adiit ye ke täu awër nyin tän Geometrical ke deŋ wëu ke adiir cike gɔ̈l bɔ̈ deŋ ke.
Adiit ye ke täu awër nyin ake pɔth wëk ke dhuɛ̈ŋ Y-shaped lɔ tueŋ ke nyoth dhuɛŋ.
Nyɔ̈ɔ̈th ë rou (run ka 14th buɔtic) cen ye tïŋ ke dhuɛ̈ŋ ci yök cilic ci juak ke ci gɔ̈lic ë rou, ye kë cï looi ril yic apɛi (thöŋ-cït) ye cɔl dhuɛ̈ŋ cï yök cilic cï juak cï juak.
Käkë aŋic keek ë ke moth, kë yen rɛ̈c cath pïu yic, awelë thur yen käŋ dhuɛ̈ŋ ë ke moth ttes.
Kë lɔ nhial tum ye nhom ku tek kë ke tän luɔi cen ye gɔ̈lic ë thɛ̈p ke biäk adin ci rɔt lëu dhuŋ lɔ cɔ̈k tɔ̈ awër cɛlic gut nhial ku piiny, tekic adin ci riu nhial ku adit.
Adin ci riu nhial aye nhom dɛŋ ɣän thii yen ke dhɛ̈ŋ mɔc.
E ɣɔ̈t nhom tueŋ dac kum, päny baŋ thin të de kɔcdit kä nhialic reer ku kɔc ket aye kumtë deŋ thuɔ̈k.
2 Ɣan ci gɔ̈liic gut ɣɔ̈t nhom ka rou awelë të ci gɔ̈l ake tɔ̈ thar Romanesque ku juak ke yiic thar Gothic.
Adeŋ tëdït ci gɔ̈lic yen guɔ̈p de kanitha loi, të yen kɔc kanitha dur; kɔ̈ŋ ci rïu cɔl kɔ̈ŋ ci rïu tëk kam të ye kɔcdït ke nhialic rëër ku kɔc ket, leer baŋ cɛm, kɔc ket, ŋic ke cɔl të lajik awelë tëën kɔcdit käke nhialic, ci tɔ̈u ke ye tën abundït kanitha.
Kuer ye cɔl tën cäth aci tën kɔc ket gɔ̈lic piny.
Kanitha thɛɛr, cit mane Notre-Dame, adeŋ ɣän cike gɔ̈lic ka abak-kaa dhetem, ke thɛ̈p lɔ nhial ye ke wäc ku mël, kanitha thɔ̈kë kë kɔ̈cic ku ril deŋ ɣän ci gɔ̈lic ka ŋuan, ke thɛ̈p lɔ nhial thɔ̈ŋ.
Të ci rïu tëk kam të ye kɔcdït ke nhialic rëër ku kɔc ket ake cɛk thur thɛɛr French Gothic, läkïn aci bën bɛ̈r ku acike bën yɛ̈k awërdït.
Piny England, të ci rïu tëk kam të ye kɔcdït ke nhialic rëër ku kɔc ket ake riliic, ku pinyden arilic awär kä kanithadït French, ke deŋ kapet ye diär cäth ci dhiɛt, ɣɔ̈n deŋ ɣän ka bɛ̈t, ku ɣan kɔ̈k (tiŋ tän cen kanithadït Salisbury ku York Minster tɔ̈ piny).
Lɔ tueŋde adeŋ ɣän ka ŋuan.
Nhial ëtënë aci ruɔkic, të thiäk ke të ci gɔ̈lic de kanitha nhom tueŋ, man ëke gäm dhïl ku kɛ̈c ke.
Këne ya luɔ̈i kanithadït de Noyon, kanithadït Sens, ku kɔ̈k cike dac yïïk.
Pen thii aci bën mac, man ye cɔl ke yen thook ke thuk bë kë juec.
Kë thɔ̈ŋ ke kënë aci bën lɔ̈ɔ̈m England, kanithadït Salisbury, kanithadït Lincoln, ku kanithadït Ely.
Acike bën cɔk lëu rɔ̈t bï nhial mël ye ke rɛk nhial, men ye kë ci them piɔl/thiek ke ɣɔ̈t nhom cɔk käc ë pänyic thïn.
Kanithadït Beauvais aci cop të de thɔ̈k ke lëu rɔt ë täŋ pɔth de Gothic.
ɣɔ̈ɔ̈t ke Gothic ake pɔc ke yök tën yiik ɣɔ̈ɔ̈t ke Romanesque të thɔ̈k wän.
Kä ye ke cuec ke cit man lɔ̈ɔ̈r ake ye ke gam thar luk e thɔ̈k, kë tɔ̈ cam de Mary kän thɔ̈ny ke röör, ku kë lɔŋ cuɛ̈c de kɔc ci thiei yeke riɛu kanithadït kë yic.
Ake ye kä cike gɔ̈r kuany cɔ̈k cit tän cen ye luel thin Thomas Aquinas ci thiei man adäk kë pɔth "aye gam ke wäc."
Në England awër cɔl rose aye ger awër juec ke lancet.
Bap thok aye thɔ̈l ke ci gɔ̈lic ku bär nhom, adeŋic të gɔ̈lic tɔ̈ cilic ke kä ci cuec kɔc cin.
Amara ake ci ke dhuɛ̈ŋ tänden cen gɔ̈lic ka päc, ke ci thɔ̈l nhom të moth.
Ke kanithhaadït ke French bɛ̈r ɣɔ̈t yen ye kë cɔl tueŋ, kanithaadït ke England, cit man kä thɛɛr ke Gothic, ake ye dït yic cɔl tueŋ.
Aci jäl ë kë ye French bɛ̈r ɣɔ̈t cɔl tueŋ yic, ku nyɛi mël de lɔ̈ŋ ku kä ye thur të yen tëk ci gɔ̈lic tueŋ, ku kum të tueŋ ë kït wäc ci kä bibolic (kïït wäc kë aye kä ke ye manë).
Ran cuec cɔl Andrea Pisano aci bɛɛp kɔc cɔk mit pɔ̈th loi ë Florence Baptistry (1330–1336).
Të yen tëk eyic ya tök awelë rou, awelë të yen tëk kɛɛm ke thɔ̈y, ë kɔc ye ket lɔ̈ɔ̈m ku thɔ̈k biäk cuëc, kɔc kanitha ku kɔc lɔ duur alë bike cath ke lääu biäk cɛɛm.
Abbot Suger acili de kë ci gɔ̈lic ku mël cike rɛk nhial matiic bë kë päny thiek ger ku bë kë ger glass riäk, liep kë bak kanitha ye kë yök ke ye "mac pɔth dhuɛ̈ŋ".
Adeŋ käŋ ka diäk cit man ɣän thii ke duɔ̈r ye mat kanithadït de Chartres, dhorou ë Notre Dame de Paris, kanithadït Amiens, kanithadït Prague ku kanithadït Cologne, ku dhoŋuan ë Basilica of Saint Anthony of Padua in Italy.
Cɔɔl de rou de kɔcdït ke kanitha de Nicaea ë 787 aci kɔ̈kic. "kä tɔ̈u ë thura de käke nhialic aci lë bike nyääŋ wëi ran ë thur; aye yök lɔ̈ɔ̈ŋ cike täu ë kanitha de Catholic ku kɔ̈k dor nhialic.
Amäth, ke të ye luɔi yen bɔ̈ nhial, kä ye ke cuec aci ben juec ku wïïc apɛi, go kë mël ke bap thok wɔ̈r, ku lekë nhial amäth mël ke bap thok nhïïm, agut be kä ye cuec ɣän kɔ̈k ke ɣɔ̈t thok tueŋ kum, agut kanithadït aya, të ci gɔ̈lic kam të ye kɔcdït kä nhialic rëër ku kɔc ket, ku, cit man kanithadït Amiens, agutë baŋ thin ɣɔ̈t thok tueŋ.
Ye kën acï kä ril yic apɛi ke athuɔ̈ɔ̈r looi cï ke kuanycök në kanithaai kɔ̈k yiic.
Kë cï cuec ke cit man lɔ̈ɔ̈r tɔ̈u tueŋ central portal piny ciɛɛm de thok tueeŋ Notre-Dame de Paris ee luŋ de akër nyuɔɔth apuɔth, kenë athuɔ̈ɔ̈r ke kɔc nɔŋ gup awäc cï keek ŋäär mɛɛc, ku kɔc kanitha puɔth aabï keek lɛɛr pan nhial.
Guɔ̈m ëmac abeeric adït ë nyooth pɔth.
Ake ye bak de wël ke kɔc dur ye gät, kä ye rɛ̈ɛ̈c nyɔɔth ku karɛc ye kɔc riäc kɔc cie pɔ̈c de kanitha kany cɔ̈k.
Ake ci ger tän dhuɛ̈ɛ̈ŋ kä Gothic, dhuɛ̈ŋ de Eugène Viollet-le-Duc thar run 19th- buɔtic aci bän bäi nhial.
Pɔ̈c thɛɛr käke nhialic ë run cilic, cit man kɔc gät ë rɔ̈t pit yekë Dionysius ë kɔc ke lɔ̈ɔ̈ŋ ke ë Greece, buŋë käke wëi ë ruɔ̈n 6th- buctic, De Coelesti Hierarchia, mony ŋic kɔc ke kany kä nhialic cɔ̈k ë France, aci pɔc man adak mac eben a lɔ jiik.
Awër tɔ̈ ne baŋ tueŋ, ë täu atieu yic, ake awër nyɔɔth ë lëk thɛɛric.
Këriecde ëbën aye giɛt ë glass kɔ̈u ë glass cen dai thin, ku jal nyop mac bë nuɛt ye glass bë kɔc ci ben dai thin.
Sainte-Chapelle aci bën ya kë pɔth apɛi ɣän kɔ̈k ke duɔ̈r piny de Europe ëbën.
Glass ɣɔ̈r nyi ake ye ke täu glass giɛɛtic, ku bak glass ci giɛɛt aye täu biy bë atiɛ̈p kɔr bëi.
Tök ɣɔ̈ɔ̈t ci giɛɛt ye dor aye Sainte-Chapelle de Vincennes (1370s), ke päny glass gɔl piny abë lɔ ɣɔ̈t nhom.
Awër ke glass cike giɛɛt ake rilic ku ake ye wëu juec bëke loi.
Kë dhëŋ ci thur ë Mary kɛ̈c thɔ̈ny ke röör, ku ake ye täu kanithaa ke luɔ̈i ke ye, cit man Notre-Dame de Paris.
Palais de la Cité in Paris, thiäk ke Notre-Dame de Paris, ajɔɔk rut 1119, aye pan ceŋ mëlëk de French agutë 1417.
Läkïn, aci wan ë bën nhial dhɛ̈ŋdït yeke thel ku moc ke kɔc juec, ku ru 15th buɔtic yen cen ye bän loi ke ye të pɔɔth rëër.
Täu ke thɛɛr ë England aci Mob Quad de Merton College täu Oxford University, ë yïïk kamë 1288 ku 1378.
Pɔ̈c thɔ̈ŋ aci cak Queen's College, Oxford ë run ke 1140s, a loi Reginald Ely.
Jamya kɔ̈k cit man Balliol College, Oxford, ake ci luɔi de jec lɔ̈ɔ̈m deŋ ɣɔ̈ɔ̈tdït ke Gothic, ke päny tɔŋ ku tiɛt.
Acie gät ë 1447 ke kɔr tëden duɔ̈r, "to bë lɔ të dït, të pɔth ku lëu yök, bë kä juec kuany deŋ kɔc lui gɔ̈r bike ŋic apɛi kë tɔ̈u thin ku bike ger."
Päny adeŋ ɣän ke cäth ke rou baŋ thïn, päny thin kɔc gël ke deŋ tën moc dhäŋga, ku të yen dhɛ̈ŋdït kë mɔc awelë kɔc jam ke adu bik dhɛ̈ŋken kan piny.
ɣɔ̈ɔ̈t ake yeke gɔ̈l piny të yen piu kat, yeke tem kubur töŋ ye nyai.
Tök kä pɔth guɔt täu e Château de Dourdan, thiäk ke Nemours.
Gɛ̈r rɔt e käc pɔu nyɔɔth cit man cin kanitha ke latin cen ke nyɔɔth të lɔ cuec ku jäma nyɔɔth të lɔ cilic.
Lala Mustafa Pasha Mosque, tɔ̈u Famagusta, Northern Cyprus.
Të ye luɔ̈i yen Gothic ac bën jɔɔk luɛl ya ye ke thɛɛr, arac ku ye kaën kɔc ken pɔ̈c.
Ireland aye piny thɔ̈ny ë thur Gothic ë ruɔ̈n 17th ku 18th buɔ̈tic, ke yïïk cit ke de kanithadït Derry (ë thɔ̈l 1633), kanithadït Sligo (c. 1730), ku kanithadït Down (1790–1818) aye kä ye nyuɔɔth.
Amarat cuɛm ke rou ke Westminster Abbey ake yïïk ke kam de 1722 ku 1745 ë Nicholas Hawksmoor, liep thar jidin Gothic cen ye dhuɔ̈k nhial.
Thar gɔ̈r pinynhom ye apɛi, kam 1855–1885, aŋicë Britain keye High Victorian Gothic.
Bake rou ërun 19th buɔtic ler tueŋ, aci bën dït Britain bë dhuɛ̈ŋ neo-Gothic bë luɔ̈i të cen kä kanitha ku ce kä akuma.
Kɔc piny thur aye lui ɣɔ̈ɔ̈t ku ɣän kɔ̈k lääu tɔ̈ tän yen piny thur – dït welë kor, pen, pan lɔ pen cɔ̈k, pan thinë, ku ke"arilic" (yïk) ku "kɔ̈i" (cum) käŋ, yök piny mɛtë thin.
Acik käŋ bɛr laric ëkë bën aruk de luɔi de yïïk ya tiit.
Ran tueŋ ci käŋ gät luɔi piiny aye Joseph Addison ë 1712.
Thar thɔ̈k ërun 19th buɔtic, wët ye cɔl thurë piny aci bën gɔl luɛl ë kɔc ŋic dhuɛ̈ŋ piny. Ku ka ci bäi nhial Frederick Law Olmsted cɔ̈k, Jr. ku Beatrix Jones (alë Farrand) ke kɔc kɔ̈k American ke jɔɔk yen ë thurë piny cɔl American Society of Landscape Architects (ASLA) in 1899.
Kë ci tak bë loi ajɔɔk cɛɛth piny ler ɣändïït thiäk yen bike guiir awele bikë kä mukthulya.
Luɔi kënë adeŋic wël ci gɔ̈t ku të ben ke luɔi thin, ku tocden akɔr täŋdït bë jɔɔk jidit, tiŋ piny ku cɛthde, ku guiir baŋ bai awelë lɔŋ ci tak.
Run thɔ̈kë kë gɔ̈r ku kë wïïc thin kä ke dum ke pial acie bën rɔt juak apɛi.
Ye käke yic ka ye Central Park tɔ̈u New York City, Prospect Park tɔ̈u Brooklyn, New York ku Boston's Emerald Necklace park të cen ke liuci thin.
Acie të bën ya lɔ thiɛc loi jamyat juec yic cit manë: Princeton tɔ̈u Princeton, New Jersey; Yale tɔ̈u New Haven, Connecticut; ku Arnold Arboretum de Harvard tɔ̈u Boston, Massachusetts.
Kɔc tak pen alë bë kë thur piny loi ka pëc ke cin kɔc kony keek, ku ebën, luɔi the thuɔ̈r piny acie mïth ke thukul cɔk bɔ̈ ke ye kɔc tak pen.
Roberto Burle Marx tɔ̈u acie ciɛŋ ku ka ye ke com ë täude pinynhom ku täu deŋ kɔc ke Brazil mat bike ya dhuɛ̈ŋ jidit.
Ajuɛɛr nyic apɛi de cïïtë yic de ɣän yïk ke acän bï dɛ̈të yic cï thöl määtic de kä ye keek nyuɔɔth ke tëdɛ̈ŋ.
Acan bë ŋic AILA, kɔc piny thur ake ye lui ke ci gɔ̈t nhom 'Registered Landscape Architect' waläyat ka dhetemic kun ɣän thiäk ke keek tɔ̈u Australia.
Ë NZ yic, kɔc tɔ̈u NZILA na cikë kädɛn ŋic kë yök, alë bë ke gɔ̈y nhom Registered Landscape Architect NZILA.
Kë gɔ̈r ILASA e bë ŋic de thuɔ̈r piny cuɔt tueŋ ku bë ŋinydït bäi ten kɔc tɔ̈ thin, ku bë ŋic de thuɔ̈r piny nyuɔɔth të kɔ̈r yen ke lë bë kë kɔr kɔc tɔ̈u thin waric.
Ëmanë käke luɔi ci ke gam atɔ̈u thiär ku dhiec.
2008 yic, LI aci lui kɔc jɔɔk ke ci gɔ̈t nhom "ɣen kɔr kɔc thur ë piiny" ago ke thuɔ̈r piny bäi nhial.
Waläya kɔ̈k ake ye tiëm de yomtiän kɔr aya.
Run 6th buɔtic BC, liɛɛt aci kä ye cuec kum agut ke nhiɔl ë kanitha.
Tök de kä ke kanitha e kë ë taŋ William MacQuitty bë dam ye piu pɔth wat cuec ë kanitha lɔ̈ɔ̈m, ke piu tiu tɔ̈u thin tän thɔ̈ŋ ke käk Nile.
Aye kë yök ke jɔɔt nhial kanitha acie nyai liɛɛt ci mat jeer ë yoomdit thära cɔk gam.
Kam de 1964 ku 1968, ë tënë ëben acie tɛɛm ë blɔɔkdït nyin (ler 30 tons, ke thɔ̈ŋ rɔt 20 tons), thoor, jɔɔtë nhial ku mɛ̈ɛ̈të ke yic të jidit 65 metres lɔ nhial ku 200 metres dhuk të lɔ kor, të töŋ de ka ril ci archaeological engineering dhäär.
Aba keeny juec ake bɔ̈ tiɛɛr ë matar ëci them ke ye kër kanitha, awelë cär ë Aswan, pen ye thɔ̈k.
Kë dït ci cuec baŋ cɛm de päny adeŋ nhom kë ɣer de Egypt baŋ tɔ̈u nhial, ku kä dil ye nhom acieŋ kä ɣer yic rou de Egypt tɔ̈u nhial ku piny (ajɔ̈ɔ̈n yic rou deŋ të ɣer ku të thith).
E kɛ̈n mëlëk nyɔɔth jawäkde kɔ̈u ke muc dhaŋga ë kɔc ken ka terde riiŋ, ke lɔ̈ɔ̈m ke ye kɔc ke ɣɔ̈n dɔ̈m.
Adeŋ kä ye Ramesses ku Nefertari nyuɔɔth ke riän tim de Amun ku Ra-Horakhty ci thiän.
Pɛɛi nïïn kë aye keek ye yök ke ye kɔ̈l ë dhiëëth mëlëk kɔ̈l tëu mëlëk nhial, cie täuden aya.
Ëyiiic, tän cen ye yuɔ̈p thin ë jɔ̈ɔ̈t rɔt da kɔ̈l/ciɛ̈r de ɣɛɛrë ciɛ̈r Sirius (Sothis) ku kë ci gɔ̈r cie yök kɔc cie kuen ŋic ka thɛɛr, tharë adhil ya pɛɛi nïïn 22 Pɛɛi Thiär.
Eyiic e yen ye thar de rou cen kɔc thɛɛr ke Egyptian man adëke kanitha ye ke de tiŋ kuum/tiŋ mëlëk.
Kä thɛɛr ɣɔn, kä ye cuec ke tiŋ bäny a käc ë pharaoh, läkïn ake wär nhial de nhom.
Kä cit wëu ke mël ake deŋ nyin cit käke Hathor; mël ke a nŋic ke ekë ye cɔl Hathoric.
Baŋ ciën ku baŋ tueŋ de päny ye ɣɔ̈në adeŋ käŋ karou pɔth ku kä pɔth ke mëlëk ku kɔc tɔ̈u ke yen nyooth aguɔ̈r deŋ Hathor, wen cie nyuɔɔth ke tɔ̈u rain tim ring të gɛ̈ɛ̈k aguɔ̈r thin.
Acïn ɣɔ̈n ye manë cie gam agutë kɔ̈lë ke tɔ̈u aŋot run 17th buɔtic, läkïn ake yïïk keek cuec thɔ̈ŋ ku dhɛ̈ŋ ci tän ɣɔn yen ye loi buɔt ke run ɣɔn.
kasbahs ku ksour kɔ̈k aatɔ̈u në yee kueer kën yic, cït mɛn de Tamdaght thiɔ̈k keke piny tueŋ.
Ɣɔ̈t ke bɛ̈i thii aye kutnhiim thïn päny tiɛtic adeŋic ɣɔ̈t bër tɔ̈u rukunic ku ɣoc thok.
Bɛ̈I thii akë cin de ɣɔ̈t ka kutnhom ku kɔc ke ɣɛ̈la cit man jama de lɔ̈ŋ muthilimin, cär lɔ̈ɔ̈m të yen kɔc cath lɔ̈ŋ, të yen tïït (kë cit ɣɔn tiët) ku randït lajik de käk muthilimin ye cɔl Sidi Ali awelë Amer.
Ake loi tiɔp ku tiɔ̈k ci thor, ke cie liäp kenë kɔ̈k bën yen kuɔny bë riɛl.
Aswan Dam, atɔ̈u aya apɛi mïn 1960s, Aswan High Dam, e ye dam ci bank dït thɔ̈lic pinynhom, ci cuec ke tem Nile kɔu baŋ Aswan, Egypt, kam 1960 ku 1970.
Ci man luɔi thɛɛr, High Dam aci deŋ tän pɔth cen mäl ku pïïr bäi nhiäl piny de Egypt.
Läkïn, a boor kän awäc, min piu juec run alë bike kä ci com riɔ̈k, ku pïu liik ë run aye piny cɔk yaak ku kuany paweer cɔ̈k.
Në nyinic ke Ajuɛɛr Nile Valley në kɔc piny them ke British në raan ye cɔl Harold Edwin Hurst acï kek kony, cï jatnhial ke bï pïu yaa tɔ̈ɔ̈u në Sudan ku Ethiopia, wën yenë lɔ pïu nhial kuur.
Thɛɛr, United States ku USSR ëbën ake deŋ pɔ̈th bëkë kony bën nhial ë Dam.
Ye tharë U.S.aci riɔ̈c kë yen mäl rɔm kɔc ëbën lë bë lɔ Middle East, ku aci Nasser tiŋ ke yen ŋɔr kë cienë rɔ̈m mäl kɔc kɔr bë ŋek kän dɛŋ këde akunhom de Arab.
Ɣɔn cen UN ye luel man rac kë cen Israel jec Egyptian ë Gaza ë 1955, Nasser aci bën ŋic go kuec bë ya bäny de kɔc guɔr pan-Arab na ci pande lëu gël ë jɛc deŋ Israel.
Nasser akä gam kä wiic ke, go USSR lɔ thiëc kuɔny.
Dulles acie pɔu riak apɛi ke cen thith Nasser gam ë China, ke ter lɔŋ de Dulles de luëk kɔc ci thian kɔ̈u.
Aman ke kɛ̈c Nasser rɔt mat baŋ tök ku je biak ke tɔŋ pɔl bën karou.
Ajeerdït nyin ku liɛt blɔk ake yeke loi Soviet Hydroproject Institute kenë mändithin kɔ̈k ke Egyptian engineers.
Baŋ dɛ̈t, dam aci pinydït boor, go kɔc juec cɔk kɔ̈k kä wär 100,000 ke kɔc.
Luɔi de kä wiik keek ku kä bë yök deŋ dam aŋuɔtke wäc run ka thiär ci kut ɣɔn cen thɔ̈k.
Ke kecë dɔ̈t kɔc nhïm yen kë rɛɛc de piny ku kä rɛc keek bï dam keek, wëu ye keek nyaai aye thɔ̈ɔ̈ŋ ë ke bï dhuɔ̈k ciëën në run kaa rou apath.
Ran dëŋ ë dai akɛ̈c gam ku luel bë dam bë thuɔr piny.
Dam acie gël aboor cɔk kɔ̈cic, ci mane kä ke run 1964, 1973, ku 1988.
Tajir jidil rec aci rɔt bën jɔɔk bar de Nasser lɔ̈ɔ̈m, cala them bë lɔ cɔ̈k wët mecde ke thuɔk pɔ̈th.
Kä ci bak ë tiim ke bɛ̈I ake cike nyuɔ̈c piiny jidit.
Ë piiny kɔ̈k yen ke yoor, luɔkden aci dït acan pïu ake ye cɔk tɔ̈u thɛr yen ke wat amath.
Ë Sudan, 50,000 ler 70,000 Sudanese Nubians ake ci jɔt pen thɛɛr de Wadi Halfa ku bɛ̈i thii thiak keek.
Akuma aci luɔi de yoor piu jɔɔk, ye cɔl New Halfa Agricultural Development Scheme benë com ë cotton, rap, bël thukar ku kɔ̈k luɔk.
ɣɔ̈ɔ̈t ku ɣän ke luɔi ake ci ke yïïk bɛ̈I thii kë ka 47 ke mat keek täuden Nubia thɛɛr.
Käk tiɔp cɔk pɔth ci rɔt juak thin deŋ kä thɛɛr dɔ̈ŋ tiɔpic ake ye 6,000 tons of potash, 7,000 tons of phosphorus pentoxide ku 17,000 tons of nitrogen abac.
Awai tɔ̈ tiɔpic aci juak acan kam tɔ̈u kam de tiɔp nhom nhial ku pïu tɔ̈u tiɔp thär akor apɛi (1–2 m agey rɔt tän tiɔp ku atuɔ̈c) bë pïu cɔk mite ke piny ë jäl pïu ago awai tɔ̈u pïu tɔ̈u tiɔp thär kuet bë tiɔp nhom dɛ̈r ë run juec apɛi.
Ë 1950s aye të thin nhial Egypt akɛ̈c war mïnë të ye pïu wat (wat amath) ler ke ce rɔt war (wat apɛi) ë yoor.
S. haematobium aci bën jäl kedhie.
Kënë eye luel mana dɛ̈ke tën tɔ̈u kä ci thou alë bë thiäŋ të cen run ka 300–500 tɛ̈k na ci kä ken ci dɔ̈ŋ kuet tän thɔ̈ŋ ë piny tɔ̈u kiir lɔ̈ɔ̈m ëbën.
Thɔ̈k de cuec däm, wɛl cil pïu yic aci bën dït apɛi piu pɔth yic, kony kä ci dɔ̈ŋ ke kä ye käŋ cɔk cil.
Rec ke Mediterranean ku pïu ke kiirë dëp deŋic awai aci duk piny ɣɔn ɔen däm thɔ̈k acan kuinden wat kiir Nile yic ke lɔ Mediterranean ake ye ke dɔm ku dɔ̈ŋ kë däm kɔ̈u.
Kënë cie kɔc riäc ke High Dam kënë cuec aye dhuk piny ë river-bed ë wɛtpiny tën dam acan nyiɛi tiɔp tɔ̈u nhial e pïu wat ke lääu nyïïn wathak.
Tɔm thith de cirika yiik, yen deŋic buɔt ke cirikat ye lui ke ajeer thii ke bä ke wat pïu ë kiir Nile, acie ger arac.
Acan kor acuɔl de pïu ke ɣeer akɔ̈l e lɔ pïu ke Nile yic.
Cuëc de agɔl rɔt 1995 ku, ke thar deŋ ci tëk mallion ka US$220 ake cike luɔi, ku ka jal bën liep thok pɛɛi nïïn 16 Pɛɛi Thiär 2002.
Dhuk nhial de tënë kuën kä thɛɛr ace lɔ̈ɔ̈m kɔc kɔ̈k ku akutnhïïm kɔ̈k abac, e kuɔɔny mätic deŋ thithïn ke kɔc ke Egypt.
Bën thïn de UNESCO 1986 acie luɔidït liep bi pinynhom bëke ɣoi yic ë yiith.
Akutnhom de thur aye yic deŋ kɔc ka thiär bën bɛ̈I ka dhetem.
Muɔ̈c tueŋ ci luel a loi ke ye ke de wëu ke luɔi a mat loi 1990 Aswan: Mallion ka USD $65, kä juec ke bɔ̈ MENA states.
2010 yic, tën kuën aci yɛ̈k bɔ̈k ka 500,000 ë tën kuën de pan France, Bibliothèque nationale de France (BnF).
Ɣɔ̈n tueŋ de kuen akäc ë 32-mïtïr- glass tɔ̈u nhial-të thɔ̈ŋ ë ɣɔ̈t nhom thar piny, ci gɛy te lɔ bar de pïu cit ken thar them akol te tiŋë ye atiɔ̈p, ku the kë cit 160 m thäm rek ɣän ke rou yic.
E kë cit käŋ 1,316 muk, të cien kä thɛɛr tɔ̈u mätic e tiŋ pɔthden bäi tënë akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke Egyptian min thar Pharaon agutë tiɛ̈m Alexander ke dït de puɔ̈c de Roman ke kä muthilim kën käŋ bën Egypt.
Kathet kor: Kä cike kuany ake deŋic kathet kor deŋ kä ci 30,000 kä ci gɔ̈r ce dac yök ku 50,000 werek, agutë mɛ̈të yic de ɣɔ̈n kuen ë British atɔ̈u 14,000 Arabic, Persian, ku Turkish de kä ci gɔ̈r, man ye tök ke yen këdït käŋ matic ë Europe.
Läkïn, 2010 yic ɣɔ̈n kuen aci 500,000 bɔ̈k cen ke dhit yök tën Bibliothèque nationale de France.)
Lakdït muthilimin lɔ̈ŋ thïn ye cɔl Djenné ke yen tën tɔ̈u wëu awelë ɣɔ̈n pɔthdït ci yïïk man ye yök kɔc juec thur ke ye kë dït cike loi dhɛ̈ŋ de Sudano-Sahelian ye keek thur.
Wereŋ thɛɛr ci të ye muthilimin lɔ̈ŋ thïn gɔ̈k rin e Abd al-Sadi's Tarikh al-Sudan man ë gɛm akɔ̈kɔ̈ɔ̈l thɛɛr, ye yök jam thɛɛric cit man tɔ̈u ye ciɛl run thiär ku dhorou ë buɔtic.
Ran ë ger yen acie amarat yiik të ye muthilimin lɔ̈ŋ ke kuɛny kënë cɔ̈k bäny yïïk päny cie gɔ̈l piny.
Adɛ̈k ke ye ɣɔ̈n ci Caillié tïŋ.
Të yen muthilimin jidit lɔŋ thïn adït, ɣɔ̈n tɔ̈u piny cïn amara awelë kä cen ye dhɛ̈ŋ.
Yïïk nhial dɛ̈t ajal thɔ̈k 1907 ke kɔc lui ci luel de Ismaila Traoré, yen bäny ɣɔ̈ndït Djenné.
Acie bäna jamic kë yen ɣɔ̈n lɔŋ mathilimin ci bän yiik dhɛ̈ŋ tän French käŋ jɔɔt nhïïm.
Aye cɔl ke mador moth nhom ye täu ye ɣɔ̈t cɔk cit ɣɔ̈n lɔ̈ŋ ci guiir cie loi ke ye këde wɛl ke nhialic.
Acie luel ëya mana dɛ̈k kɔc ke ɣɛ̈la aci pɔ̈th mit ke ɣɔ̈n jidit man ake kuec bike lɔɔkic, aye loi ya ke cen ye riäc kɔc ke thujun.
Thoŋdït yenë bäny ci thou tɔ̈u baŋ tueŋ adeŋic yom ke Almany Ismaïla, ran thiekic lɔ̈ŋ muthilim ŋɔ̈ɔ̈r run 18th buɔtic.
Ye käkë yiic, ɣɔ̈n yen lɔ̈ŋ muthimin acie loi nhom tiɔ̈m läk ëben, riäk tän thɛɛrde yen ye tïïŋ thïn ku ye käkë yiic gäm de täu de ɣɔ̈t ë yiɛc.
Ë 1996, Vogue magazine ci tän jidit yen ceŋ thin alëth cɔk thur të yen muthilimin lɔ̈ŋ thïn.
A ye yök amatnhom de kä yen lɔ nhial ka dhetem, ë ke cike dhɛ̈ŋ kä bɛ̈r ke moth nhïïm.
Päny yen lɔ̈ŋ alë të ye kɔc ke nhïïm wɛl të ye muthilimin lɔ̈ŋ acie wel nhom cuec të lɔ Mecca ku ye thuk tɔ̈u pen ɣoi yic.
Tök thar mador ku moth nhom awelë bɛ̈r ke moth nhom amara nhïïm ëbën adeŋ nhiim tuɔŋ de wur ëbën.
Ke kor, cie täu apɔth ye täu awër nyintë lɔ päny tueŋ ku cɛn aye ɣɛɛr thinë cɔk tëk bë lɔ ɣɔ̈tic baŋ thin.
Ran ye lɔ̈ŋ ŋɔ̈ɔ̈r aye lɔ̈ŋ gam tën ɣɔ̈ric te yen lɔ̈ŋ muthilimin amaradïtë yic.
Baŋ cuec de tën ɣɔ̈ric yen lɔ̈ŋ gam ë amaradïte yic ye të ɣɔ̈ric de rou, agɛ̈p awelë agɛ̈m tɔ̈u të yen muthilimin lɔ̈ŋ, të wɛ̈n ye ran lɔ̈ŋ ŋɔ̈ɔ̈r tɔ̈u thin.
Päny de amara ɣoi tën lɔ̈ŋ yic ake tɛk piny të ɣɔ̈ric cie rɔt gɔ̈l.
Ke cie tän tɔ̈u cilic ye tök, të yen tën ye muthilimïn lɔ̈ŋ ye nhom wɛl thïn aye nhom käŋ deŋ kä dït wël yäth biiyic ka rou të lɔ thoŋ ke kɔc lɔ thïn baŋ tueŋ de päny.
Agɔ̈ɔ̈r nïïn juec ben ke ye bän loi läkïn awïïc liäp thar thokë bën, kë ye loi lɔ lɔ̈ɔ̈ny deŋ dhak kor pol kë ci liäp, ku le keriɛ̈c liäp.
Mël aye loi jɔ̈ɔ̈k de thar cɔ̈m ke kɔc lääu nhïïm be tiŋ ye ŋa be ya tueŋ bëkë yen të yen muthilimïn lɔ̈ŋ kum kɔ̈u bɛ̈i.
Run 1930 yic, ke wäc ke të ye muthilimïn lɔ̈ŋ cɔl Djenné acie yïïk pen cɔl Fréjus tɔ̈u ciɛ̈n ë France.
Ke cit të yen muthilimïn lɔŋ adil ŋɛ̈ɛ̈r të rilic yenë pɔ̈c käke muthilimin tɔ̈u Africa run tɔ̈u cilic, ke bianabuur de mïth ka bun bë bën kuen buŋ de lɔ̈ŋ muthilimïn ë thukul ke Djenné.
Ë pɛɛi nïïn 20 Pɛɛi Tök 2006 cenë akutnhom de röör tiŋ ke kuɛ̈l të yen muthilimïn lɔŋ nhial ye nhom go kɔc cɔk lɔ cär nhom pen.
Të yen muthilimïn lɔŋ yic go kɔc ci pɔ̈th riäk maruɔu riɔ̈k käke ci kɔc ke US tɔ̈u Iraq ke täu ë thar de tɔŋ Iraq ku lekë ke tɔŋ ke bɛ̈k pen.
Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi tɔ̈u Giza, mɛn ŋic ke ye keek cɔl Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi tɔ̈u Giza awelë Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi abac, aci cuëc ajeer pɔth dhɛ̈ŋ, akɔ̈kɔ̈ɔ̈l thɛɛr cike cak.
Agutë, kɛm ke rukun ku ɣan tɔ̈u päny baŋ ciɛ̈n të ci gɔ̈l thïn e të yen kuer yen cath rek kë ci cuëc ke ye thar marba ku moth nhom cɔl Khafre's Pyramid lëk kɔc ku të thuth ɣɔ̈ndït lɔ̈ŋ ke Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi ŋuɔt ke ci täu guiir yic.
Ɣɔn cen Stele adeŋ adhum ë 1925, thäp kä ci gɔ̈t ye ciɛt Khaf bën bëi ku riäkë.
Kedït de) Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi aci lɔ gute run thɛɛric.
Alexandria, Rosetta, Damietta, Cairo ku Giza Pyramids aye col wau ke, läkïn aci dït apɛi.
Run ka dhorou cen ke lɔ Giza, André Thévet (jäl de kɔc ye ke piny cɔk ŋic loi, 1556) aci Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi kiɛ̈t ke"nhom cit kën lɛ̈ndït, ke cie loi Isis, nyan de Inachus, man nhiɛɛr Jupiter".
Johannes Helferich's (1579) Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi e bë tuiny nyin, tiŋ lɔ thin roŋroŋ ke mïïm lɔ cɔ̈k; te moth tɔ̈u Thévet e mïïm ye yök ke ci nhom ci tekic de nhom ci dhɛ̈ŋ.
Na cak ɣän kɔ̈k ke Stela ya yiith, ke kuer kän awäc ke kuen ka thɛɛr cike yök, aye yök ke ye thar ciɛ̈n dhuk akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke yiic, kä ye ke pit ke bë loi, ci ke cɔk randït käk nhialic ke them ye bë täu tän ye nïïn kë de ɣɔ̈n Isis ke deŋ akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke kɔc thɛɛr kɛ̈n käŋ tɔ̈u.
Kä thiɔ̈k wän cike pɔc yök, läkïn, eye nyuɔɔth apɛi ke ci yïïk thar ŋuɔt riɛl de Khafre, ɣɔ̈n ŋuan."
Maspero acie gam ke Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi ke bë"kë ye kɔc thɛɛr dor ë Egypt".
Baŋ gɔ̈l de mëlëk acie lɔ̈ɔ̈ny wëi ë 1926 acan nyɛi de tiɔm tɔ̈ nhial, ke cie rɔt tem ye yeth.
Kë wën cen nhom kuɔ̈th aye ye loi ë kë ril apɛi.
Akɔ̈kɔ̈ɔ̈l kɔ̈k aye ke gam ke ye luɔi de Mamluks.
Të deŋ al-Maqrīzī, kɔc juec ciɛ̈ŋ te ye yök ke ci thiäŋ liɛt ci the thɔ̈ny Giza kum, ke ci kä cike riɔ̈k ke al-Dahr cool.
Aci Al-Minufi luel tɔŋ Alexandrian 1365 aye kum de jɔŋdit cien pɔu riäk deŋ Sufi sheikh de ɣɔ̈ɔ̈t ke Sufi de Sa'id cen ke wum dhuɔŋ wëi.
Täŋ cie gam kɔc rɔ̈t yök ke ŋic akɔ̈kɔ̈ɔ̈l thɛɛr jama, acan acin ke cie gɔ̈r awelë kä wën kuen ke nyɔɔth e kuny wët de ɣän tɔ̈u Kä cit nhïïm kɔc ku cit ke guɔp läi.
Adeŋ akɔ̈kɔ̈ɔ̈l bɛ̈r yeke luel deŋ ɣän täu te kä nhïïm kɔc ku ye ke guɔp läi, kä ci gɔ̈t ye dac detic cie man H. Spencer Lewis.
Aye gam ke yen tëde rou yen dac lɔ dai akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke Egypt; piny Giza pyramid ye tök thiäk ke Cairo yen ye kɔc juec lɔ dai.
Ɣan kɔ̈kë ka dhiäk, täu piny gɔ̈l nhom päny de Mut, täu piny gɔ̈l nhom päny de, ku riɛc tëde lɔ̈ŋde Amenhotep IV, acie ke thɔ̈k deŋ jur.
Ɣɔ̈n adil aci riɔ̈k ku loi bak ë Hatshepsut, na ci pharaoh deŋ yïïk ye lɔ̈ɔ̈m ago kɔc wel nïïm awelë ɣän wën cike thian.
Yïïk de ɣän ke lɔŋ ajɔɔk rɔt piny de mëlëk ciɛlic ku ler agutë thar Ptolemaic.
Nhiɛlic ke ye ya kä thɛɛr yeke dor deŋ kɔc dur ale akɔ̈ɔkɔ̈ɔ̈lic ke ciɛŋ de kɔc thɛɛr ke Egyptian.
Ɣan tɔ̈u piny baŋ pɔth të yen lɔ̈ŋ alë bë ke jɔɔt le mathawa dëŋ tɔ̈u nhial ë adin wën kän jat nhial.
Na ci ajeer lui bë ke lɔ nhial, adë cike kä loi kë keek cɔk liik.
Thɔ̈k të ci gɔ̈l a loi ke lɔ̈r cike täu ɣänken ago ci riäk ke tɔ̈u tëdenë.
Pen de Thebes acie tɔ̈u cike ye rilic apɛi ke ɣɔ̈n thiar ku tök ŋuɔt ku yïïŋ ɣɔ̈ɔ̈tdït thɛɛr ɣɔn ke lɔ̈ŋ adek ke kor, ke dëŋ të lajik ci loi ke ye kë de kɔc ye rɔt cɔl nhiɛ̈lic ke Thebes, nhiɛ̈lic ke tiɔp nhom yii Mut ku Montu.
Amun (thar dɛ̈t ye cɔl Amen) aye jɔŋ thin ye keek rɔ̈t gël ë Thebes.
Luidït ɣän cike gɔ̈l të ci Amun lɔ̈ɔ̈m thar ɣɔ̈ɔ̈t ke thiär ku bɛ̈t, jel Thebes bën ke ye të mat kɔc thɛɛr ke Egypt.
Dɛ̈ŋ käken loi keek ë tënë, të thith yen dur awelë të thith de duɔr ë Karnak, a loi ke ye kë thin ci rain wïïr ye thek ku thɛɛr ke kɔc kam de mël ke karou.
Ŋic ke ye cɔl mël këc thɔ̈k, e kë ye nyɔɔth tän ye ka kën thɔ̈k yen ke bɛ̈I bëi.
Kë ciɛ̈n ci ger tëde Amun-Re cen ye luɔi thinaye ke juɛɛk thin de mël tueŋ ku päny dït ce gɔ̈l piny ëbën, ke yïïk ke ëbën ë Nectanebo I de kum Thirtieth.
Ɣɔ̈n lɔ̈ŋ cɔl Karnak e yen ye käŋ waukë kuc ye cɔl Venetian ë 1589, na cak kuende ye ci gɛ̈m rin ke piny.
Kën ci Protais gɔ̈t ë cäthden ajäl lɔ̈k bɛ̈I bëi Melchisédech Thévenot (thiäkde kä juec kɔc cath deŋ kë wiic bike ŋic 1670s–1696 ben le guɔ̈t bei) ku Johann Michael Vansleb (kë ye cɔl Egypt ye nnn kë, 1678).
Kë kuäny puɔ̈r cɔk ku luɔi de yïïk nhialë Johns Hopkins University akutnhom, ŋɔɔr ye cɔl Betsy Bryan (tïŋ piny) ɣän thiäk Mut acie ben liɛ̈p thok akut de kɔc.
2006 yic, Betsy Bryan aci këden ci yök nyɔɔth thar nhoom lääu mite pɔ̈th agute tɛ̈u rɔt mɔ̈ndïtic ke ŋic.
Kä cike yökë ake loi keek ɣɔ̈n lɔ̈ŋ Mut acan thar jɔt Thebes rɔt bë ŋic, Mut acie nhiɛlic thii ke tɔŋ nyai ëbën, Sekhmet ku Bast, ë ke ye kä baŋde.
Alë go akɔ̈kɔ̈ɔ̈l thii kë rɔ̈t cak ye lɔ̈ɔ̈m run ëbën yen miɔ̈l thar mit pɔ̈u guiir, Ra, ye tharë ke nhialic thin Egypt, cɛk deŋ nyin rau ci nyop deŋ mamade, bë kɔc ke ci mat bike riɔ̈k (Egypt baŋ piny).
Ɣɔn lɔ̈ŋ Luxor aye piny ɣɔ̈ndït lɔ̈ŋ de kɔc thɛɛr ke Egyptian ci täu a guɔ̈r baŋ cuec de Nile River pen ye cɔl ye kɔ̈lë ke ye Luxor (kä thɛɛr ke Thebes) ku ka ci cuëc ke cit 1400 BCE.
Ɣän ka ŋuan ke kɔc ci thou Ɣɔ̈ndit de lɔ̈ŋ ɔen ke lɔ thïn adeŋic yi ɣän de lɔ̈ŋ Seti I tɔ̈u Gurnah, ɣɔ̈ndit lɔ̈ŋ de Hatshepsut tɔ̈u Deir el Bahri, ɣɔ̈ndït de lɔ̈ŋ de Ramesses II (i.e., Ramesseum), ɣɔ̈nditde lɔ̈ŋ de Ramesses III tɔ̈u Medinet Habu.
Thɔ̈k de ɣɔ̈ndït yen lɔ̈ŋ thin ayïïke thii ke lɔ̈ŋ ë Amenhotep III de kum 18th, ku Alexander.
Liɛt deŋic ajeer aye cɔl liɛt deŋic ajeer de Nubian.
Alexander Badawy, "thuɔr ye thɔ̈ɔ̈ŋ tɔ̈u Egyptian,"kuën puɔ̈c thɛɛr ajeer, 35 (1969): 23.
Ɣän tɔ̈u cɛ̈ɛ̈r lɔ̈ɔ̈m, ɣän ke kɔ̈c ake yeke loi ke ye kä ke miɛt pɔu cit mane cäm de Opet ci loi ke pɔth deŋ ɣɔ̈n lɔ̈ŋ.
Lalibela e pen tɔ̈u piny Lasta piny de North Wollo tɔ̈u piny Amhara, Ethiopia.
Deŋ kerithanooi, Lalibela e pen tök lajik de Ethiopia, ye ke de rou lɔ Axum, ku ye të yen lɔ të kä nhialic.
Rin ke piny juec ye pen jidirkë ku të cen ajeer ci ke tɛm mac thïn kanithaa guɔp aye ke luel ye kë rin ken lɔ̈ɔ̈m ku tän cen ye wuɔi thïn ë Lalibela ë thar ci nɔ̈k ke ye apal räk Jerusalem ku Holy Land.
Gäm de kerithanooi aci kä juec cit mane rinke bibol bɛ̈I – cit mane kiir de Lalibela man ŋic ke ye River Jordan.
Randït kä nhialic de kɔc Portugal ye cɔl Francisco Álvares (1465–1540), aci cath kënë ranë thith ë kɔc ke Portugal ke lɔ Dawit II ë run 1520s.
Ran dët Europe ë ci luel cie lɔ Lalibela aye Miguel de Castanhoso, mane lui ke ye muɔny jec ë Cristóvão da Gama cɔ̈k ku wɛn Ethiopia ë 1544.
Mël ke ake yeke yep e kuric ëya."),
Adeŋ ter në yee nɛn yen cïnë kanithaa kɔ̈k yïɛ̈ŋ thïn.
Kë ci luel adeŋic ɣɔ̈ɔ̈t ke thook wac karou ë pinyë.
Saint Catherine's Monastery, aci bën ya të ci thian de kɔc lui nhialic de the God-Trodden Mount Sinai, ë të ɣɔ̈ɔ̈t kɔc ci rɔ̈t gam luel wët nhialic yïïk Eastern Orthodox tɔ̈u Sinai Peninsula, ke tɔ̈u thok të thuth ke tɔ̈u cɔk jebel Sinai, ë pen de Saint Catherine lɔ̈ɔ̈m, Egypt.
Saint Catherine cen ɣɔ̈ɔ̈t kɔc ci rɔ̈t gam luel wët nhialic yïïk atɔ̈u a tïïp ka kutnhiim ke jebeel ka diäk; Ras Sufsafeh (alëu rɔt "Kur Horeb" c.1 km cɛm), Jebel Arrenziyeb ku Jebel Musa, the "Biblical Mount Sinai" (peak c.2 km south).
Catherine guɔp acie tajir cɔk jɔɔk.
Yïïŋ ë ɣɔ̈ɔ̈t ke kɔc ci rɔ̈t gam wet de nhialic acɔk loi ë mëlëk Justinian I (a kum 527–565), gɔ̈le të de dur ë dɛ̈ɛ̈pë but (man ŋic ëya ke ye cɔl "Saint Helen's Chapel") cɔk yïïk ke rïïc akutnhom de Helena, mane ran rilic cɔl Constantine, të yen dë cen Moses bun dɛɛp tïŋ.
E të ci thiei deŋ kerithanooi, muthilimin, ku kɔc ke judai.
Thar de run dhorou ë buɔtic, kerthanooi ke ci week ë Sinai acike bën nɔ̈k: a ɣɔ̈t ke kɔc ci rɔt gäm luel wet de nhialic ke cie bën dɔ̈ŋ ka pɛ̈c.
Thɛɛr tueŋ ke tɔ̈ŋ, täu tɔ̈ɔ̈ŋ Sinai agute 1270 aci kɔc ke European be cɔk deŋ pɔ̈th bike ya kerithanooi ku juak cin de kɔc ce riɔ̈c bike cath bike dur të cen ɣɔ̈ɔ̈t ke kɔc ci rɔt gam ke lui nhialic.
Tän mɛcë kɔc kanitha yic ë kanitha de Eastern Orthodox acie detic: ë kɔ̈k, agute kanitha ë rɔt, aye yök ke ci rɔt gei lɔ̈ɔ̈ŋ ke Episcopal, ë kanithaa kɔ̈k cit rɔ̈t gei ë lɔ̈ɔ̈ŋ ke kanitha de Greek Orthodox tɔ̈u Jerusalem.
Läkïn ë 2003 yic kɔc ke Russia aci kë yök ke kuɔɔny cie gam de werek ɔi thanyë kɔcdït ke Cairo Metochion ku Archbiship Callistratus ë pɛɛi nïïn 13 Pɛɛi Thiär 1869.
Werek aye ke ŋic ke cen ke bɛr lui thar tök awelë thɛɛr juec ruɔn buɔt ci kut.
Apam tök e degiik ka bët jɔt bë rɔt thur ëëbën.
Thuratdït aye ke jɔɔk mɛ̈të yic nïïn diäk lɔ run 5th (a lëu rɔt) ku 6th buɔtic, ke tɔ̈u ke wɔ̈i,ɣɔ̈ɔ̈t yeke yïïk ke ye kä kɔc ci rɔ̈t gäm luel wët de nhialic akɛ̈c ke jak thur rɛc kä nhialic gup, ku cike kän cop.
Tek biiy de thur de ɣɔ̈t, giɛ̈rden bɔ̈ya, ku bɔ̈ɔ̈k deŋic kä juec ke jɔɔkë luɔi cɔ̈k.
Dïtde awelë kurde e lɔ tueŋ de thar nyɔɔth.
Acie yïïk piny thɛɛr, tënë lɔ̈ŋ kor aloi ke ye kën Horus ëya, na cak ɣɔ̈ɔ̈t ke welë nhïïm cuec-cam ke cie tueŋ-cɛ̈n cit tënë piny ye mane.
ɣɔ̈n de lɔ̈ŋ de Edfu acie lɔ̈ny kä kën kän dor ke kɔc ci rɔ̈t gäm nhialic ke kuɛny gel de ran jɛ̈i nhialic cɔk ran cɔl Theodosius I ku ke ci cal ke ci kɔ̈r ran cie dur ke ye kerthanoi tɔ̈u piny de mëlëk de Roman ë run 391.
Ruɔn buɔt ci kut, ɣɔ̈n lɔ̈ŋ aci bën lïŋ piny ë 12 mïtïïr (39 ft) ë liɛt thar ku agɔ̈r kiir ci mätic ë Nile.
Ë 1860 Auguste Mariette, ran French cie kä pïïr thɛɛr ke Egypt kuen, aci luɔi ben ɣɔn de lɔ̈ŋ Edfu ci liɛt thiɔ̈k cɔk lääu.
Zimbabwe ril e pen thɛɛr tɔ̈u thɔ̈ny de Zimbabwe nhom thiäk ke kiir de Mutirikwe ku pen de Masvingo.
Zimbabwe ril aye gam ke ci loi ke ye pan de mëlëk ke mëlëk thïn kum.
Ake yïïk keek ke cin thementi ci liap ka jeer (aye ajeer ril).
Thar tueŋ kaŋ kɔc ke Europe aye thɔ̈k 19th buɔtic, ke bë kɔric de piny jɔɔk 1871.
Piny de Zimbabwe ril acï nyuɔ̈c ë run 4th buɔtic AD.
Aci David Beach gam lɔnadɛ̈ ke rɔŋdït/gendït ku walya de, Akuma Mɛc Mëlëŋ Zimbabwe, acï rot juak apɛi jɔɔk 1200 agut cï 1500, Naa cak tɔ̈u ke cï rot lac jɔɔk në thonde acï tääu ë kë cï lueel në jɔ̈k 1500s agut ci João de Barros.
Aye kek nyic ë ke ye Hill Complex, Valley Complex ku Great Enclosure.
Valley Complex acï tekic tën Kë tɔ̈u Nhial ku Kë tɔ̈u Piiny de Valley Ruins, keke thɛr wääc yiic ke kë loi.
Të yetɛ̈k riɛl ee jäl Hill Complex në run de bɔɔt kaa 12, leer agut Great Enclosure, Kë tɔ̈u Nhial ku akër Kë tɔ̈u Piiny de Valley në jɔ̈k run bɔɔt 16.
Kɔ̈k ye nyuɔɔth anɔŋiic käk ye looi kɔc cin (töŋ de kek ee të tɔ̈ɔ̈u athuɔ̈ɔ̈r thɛɛr ke British), cuɛ̈c, kë cï loi adit, ee kë cï loi tuŋ akɔ̈l nyuɔɔth, adit ku abil maläŋ, mapäth cï loi adit, nhomtɔɔŋ cï looi ayöm, käk päny loi maläŋ ku käk yen ke täu thïn ku guën loi dääb, käk ye ceŋ kɔc yëth, käk ye ceŋ ku käk ye kek tɔ̈ thïn.
Tajir pinynhom amɛt tën tajir thiik tɔ̈ baai, nɔŋic ɣök ye yök ke thiekiic apɛi.
Kɔc Tajiir Portuguese acïk pïŋ käk cï döŋ në gendït medieval në run bɔɔt kaa 16, ku käk pïr cï dɔm në thiɛ̈cthok ku kä cï gätpiny kɔc kɔ̈k kek, ye Zimbabwe rek keke lon dääb ku tajir yene cath të mec apɛi.
Acï luel lɔnadɛ̈ ke kë cï cuëc aye bɛ̈n ëmɛn tën thaar Ptolemaic (c. 323–30 BC), Ɣɔn cïn Alexandria ran cï jak apɛi ye tajir de Greek ye käk thɛɛr ɣaac aɣeer ku kä cïï puɔth apɛi laar southern Africa.
Bent akëcë puɔ̈ɔ̈c në käk thɛɛr piny, ku acï cath apɛi në Arabia, Greece ku Asia Minor.
Anɔŋ käk thɛɛr ke ciɛɛŋ kuan Jewish wɛ̈lɛ̈/ka South Arabian tën rör ken.
Acï Lemba luel mɛn ë cï lueel William Bolts në (in 1777, tën akutnhïïm ke Austrian Habsburg), ku në A.A. Anderson (cï gät cäth cen cɛɛth tueŋ tën Wɛ̈ɛ̈r Limpopo në run bɔɔt kaa 19).
Acï käŋ kaa diäk ke them thiɔ̈ɔ̈ŋ kan cɔk dïïr tën kë cï rɛɛc nɔŋ nhial wɛ̈ɛ̈r në jebel dït, ye käk cï cuëëc wääc yiic ku lon adit bɛ̈i.
Caton Thompson acï Bantu cen bɛ̈n bei thin lac lueel tën yök yen keke akunhom British Johannesburg.
Acï käk cï rëër piiny apɛi thɛɛr nyuɔɔth mɛn yen them-thëm 28, kek kedhie ku ye käŋ kaa ŋuan, në nïn tueŋ ke lui ye kueer kën ku tïŋ ëmɛn ke cïï tɔ̈u apuɔth, ye mɛ̈ckɔ̈u run bɔɔt kaa 12 agut ci 15 kuɔɔny.
Nyɛɛi dääb ku käŋ në wëc-wëc piny në kɔc cï lac kuum acï piny rac apɛi, cï teiŋ ke wëc-wëc piny ran cɔl Richard Nicklin Hall.
Acï Preben Kaarsholmgɔ̈t lɔnadɛ̈ ke akutnhom kɔc kuum ku kɔc col acï Zimbabw thɛɛr riɔ̈ɔ̈k bïk kä keen bïk loi kuɔɔny tën paan ëmɛɛn, tën kën wël ke akököl nyic apɛi ku kä ye thɔ̈ɔ̈ŋ luɛɛl aɣeer.
Acï Pikirayi ku Kaarsholm lueel lɔnadɛ̈ kë cï loi kën de Zimbabwe aloi acän bi kɔc rëër ku tajiir yïk ë tɛ̈ɛ̈n.
Në 1980 pan cï lac nyic pinynhom mɛn cï nhomlääu de yök acï bɛɛr cäk ë tën kën, ku dit den nyic apɛi ye piny wec acï cɔk döŋ tën aläm Rhodesian ku Käk Thɔ̈ɔ̈r ye baai nyuɔɔth ku ye keek tïŋ ëmɛɛn tën aläm Zimbabwe ye ayam.
Në nyooth wään cï wan ee buŋ Ken Mufuka, naa lon de cak jäämic arac.
Aloi acän bï akököl puɔth apɛi tën paan kën cɔk tɔ̈ wën cï tɔ̈u pïr tueŋ rac apɛi de dït lɔ käŋ waar röt.
Tën kën anɔŋ käk juëc thuɔ̈ɔ̈r të thïn, käk wää capɛi ye tïŋ Mexico ciɛlic ku tän Puuc ku Chenes de Piny Tueŋ Maya tɔ̈u piiny.
Gen/rɔŋ kën anɔŋ ciin/aden kɔc juëc apɛi në pinynhom Maya, kën yen thuɔ̈ɔ̈r wääcic apɛi bɛ̈ï të kën.
Wɛ̈ɛ̈r yic lë bï rot lëu Itza ee "kën pïu cɔk bɔ̈ apuɔth (bɛ̈n apuɔth) pïu," tën kë deen (itz), bäny bith "sorcerer", ku ha, "pïu".
Kën ee kë puɔth chʼ ku ch cɔk tɔ̈, wën yen wɛ̈t tɔ̈ thïn chʼeʼen (ku, naa cak, cïï ye lueel në Maya) rot jɔɔk keke tën yenë ye caal thïn.
Tën käk yinh mecic, "Yinh ye cɔl Sagrado" wala Yinh cï Thiaan (ye cɔɔl Yinh Cï Thiaan ëya dɛ̈t wala Yinh Köc), yen kën nyic apɛi.
Në kë tɔ̈ nyinic, akutnhom thiɛɛth rɔɔk adi cï looi në ajuɛɛr "multepal", ye nyic ran kum ye në akutnhom cï kuany kɔc nyicke në kuan kuum.
Atɔ̈ ke ya, naa cak tɔ̈ keya, në thök run kä Puɔth cï Röt Looi ku jɔ̈k run Kä Rɛc cï Röt looi cï tën cɔk bɔ̈ ke ye gen dït apɛi, cï käŋ mat nhïïm piny de thiɛɛth, käk ciɛɛŋ, määl, ku pïïr käk ye tak piny tueŋ Mayatɔ̈u piiny.
Hunac Ceel acï tïŋ tëmɛc lɔ de bänyic.
Ke nɔŋ käk kɔ̈k cï lac mɛc apɛi ye nyuɔɔth ke Chichén Itzá aye në thaar töŋ cï peec ku cope wei, anɔŋ kä ye yeen nyuɔɔth apɛi lɔnadɛ̈ akëc rot looi bï yaa Mayapan, wën këc Chichén Itzá goa bɛ̈n ke ye gen dït nyic.
Ke kɔc nyic käŋ ke Chichén Itzá cï lɔ piny, ke gen kën akëcë puɔ̈l.
Montejo rot dhuɔ̈k Yucatán në 1531 kek käk riɛl ku looi të ceŋ Campeche piny thiääk kek wɛ̈ɛ̈r ciɛɛm.
Montejo, Ran Korcï bɛ̈n Chichen Itza, cï döŋ kek Ciudad Real.
Pɛ̈i alɔ, ku ka cïn daam cï bɛ̈n.
Në 1535, kɔc Spain abɛ̈n acï cuɔp wei Yucatán Peninsula.
Run 1860, Désiré Charnay acï Chichén Itzá caath ku dɔm athuɔ̈ɔ̈r cï guɔ̈tbei në Cités et ruines américaines (1863).
Aye Augustus Le Plongeon cɔl "Chaacmol" cï bï cɔl "Chac Mool", yen të ye cɔ̈l yeen në käk athuɔ̈ɔ̈r cï yök Mesoamerica).
Në 1894 Tueny ke United States aci lɔ Yucatán, Edward Herbert Thompson, cï Hacienda Chichén ɣɔɔc, nɔŋic käk thɛɛr ke Chichen Itza.
Thompson e ran dït nyic apɛi wec Yinh Sagrado (Yinh Cï Thiaan) në 1904 agut ci 1910, cen käk athuɛ̈ɛ̈r ke dääb, maläŋ ku kën thäny jade yök, ku jal ëya dɛ̈t kë tueŋ ye nyuɔɔth ye gam ke ye Alanh Thɛɛr Kɔc Columbia ku käk thɔ̈ɔ̈r loi kek tip.
Tɔŋ kɔc Mexico ku kuɛny këc akuma lɔ̈ŋ në tɔŋ, ku jal yaa Tɔŋ Pinynhom Tök ëya dɛ̈t, acï kën kɔr bï loi gɔ̈ɔ̈u në run kaa thiɛ̈ɛ̈r.
Në ye thaar töŋ kën. Akuma Mexico acï piny wec ku looi El Castillo (Yïŋ Kukulcán) ku Great Ball Court.
Thompson, cï tɔ̈u United States në yee thaar kën, akëc rot dhuɔ̈k Yucatán.
Makäma Dït Mexico në 1944 acï Thompson kuum ke cï lööŋ dhoŋkɔ̈ɔ̈th ku mïth ke Itza cï dhuk ciëën abï käke lööm.
Kë tueŋ aci kuɔɔny në Käk Piny Baai ku kën rou në kɔc röt yök kaa pɛ̈c nyiaar ye kën.
Gen kën ayïk në ajeer cï thuɔɔr, cï ke thɔ̈ɔ̈ŋ kɔc cin bïk akuut puɔth thuɔ̈ɔ̈r cï yïk, kek luɔi dït apɛi cï cuɔt ciëën bïn ɣän thɔ̈ɔ̈ŋ nhïïm në këde Castillo pyramid, ku Las Monjas, Osario ku Akuut ke Piny Ciëën Thiääk keke Piny Ciɛɛm.
Käk juëc ke ye yïŋ ajer kën aake ye yup kɔ̈ɔ̈th në cïït thith, maŋök, mayɔ̈r ku banatheji.
Cït mɛn de gothic cathedrals në Europe, cïït aye kë puɔth de thök bɛ̈i ku yïk tände ɣööt cɔk tɔ̈ apuɔth.
Yïŋ de Puuc ee kë yen ɣööt dhuëëŋ nɔŋ nhial cɔl façades de mosaic nyuɔɔth ku ka wuɔ̈c keke thuur de Puuc thɛɛr tɔ̈ në wuɔc cïk yïk, cït mɛn yen kë puɔth veneers tat piny në ɣän puɔth ke Puuc.
Në abak cika adit tɔ̈u piny tueŋ thiääk keke cuɛ̈c yen cath acï ke looi cït nhom këroo.
Ke jɔ̈k juëc cï rot looi ye lueth, acï tën yen cath yök tɔ̈u piny tueŋ de pyramid.
Akuma Mexico acï piny wec ciën tën cäth tɔ̈ piny tueŋ, agut cï nhial laŋ cäth pyramid agut cï Yïŋ ci Thiaan, ku bï liɛ̈pthok makeeny (kɔc cath).
Në abak tök, ran töŋ pol acï kɛm nhom wei; tötök aci bï kuëër apɛi në tän de këroo yɔt nhial tën ke tën.
Në piny ciëën anɔŋ dɛ̈t, yïŋ dït apɛi, ku ka cï riääk.
Laŋ thïn anɔŋ kë cï yup, acï riɔ̈ɔ̈k ye ɣän tɔŋ nyuɔɔth.
Aci yïŋ ke të yenë yïŋ thin Maya ku Toltec ci mat tök, keke tën cäth lɔ nhial tën abak ke kaa ŋuan.
Të den kä thɛɛr baŋ thïn acï kä juëc apɛi yök ke Coneɛ dït apɛi cï loi ajer, kën lui ye aŋot kuc.
Rinke abɔ̈ tën kä juëc ci loi ye nhom ye kuɔɔny në kä thiik ci loi ye thar ke kɔc cï cuëc cik ke cin jatnhial, ye cɔl "atlantes."
Kë ril yic kën athöŋ kek Yïŋ B tɔ̈u gen Toltec Tula, ku ke kë cit käk ciɛɛŋ nyuɔɔth tën ɣän kaa rou.
Yïŋ kën acï tën thiäŋ kɔc gɔ̈lpiny ye cɔl Yïŋ Chac Mool.
Tëm piny ciëën akuut ye tip juëc ee akut nɔŋ käŋ kaa diäk, kë koor, ɣööt ccï yïŋ ke rɛk.
Abak de ɣöt thok tɔ̈ nhial ken nhom x's ku o's aye tïŋ ɣöt thok.
Yïŋ Xtoloc ee yïŋ cï tɔ̈ɔ̈u ëmɛɛn tɔ̈ aɣeer tën ye kɔ̈ɔ̈c Osario ee.
Në kaam yïŋ Xtoloc ku Osario anɔŋ kä juëc ci mat: Tën kɔ̈ɔ̈c Venus, thɔ̈ŋ kek lon cï luɔ̈i ɣöt nɔŋ rin töŋë thiääk kek Kukulkan (El Castillo), tën yen tɔ̈u Rëŋ, ku kë kor, cï gölic këc gäm rin.
Casa Colorada (Kɔc Spain "Ɣön thith") ee töŋ ɣöt puɔth apɛi cï bɛɛr looi tɔ̈u Chichen Itza.
Në 2009, INAH aci medan thiin kura loou apuɔth ye päny col rek ken Casa Colorada.
Rin ɣöt acï lac luɔ̈ɔ̈i kɔc Maya, ku kɔc kɔ̈k gät acïk luel lɔnadɛ̈ ë lac cäk në yum kɔ̈u cït kör thöl stucco cïï bɛɛr tɔ̈u ëmɛɛn.
Kɔc Spain acï ɣön kën cäk cɔl Las Monjas ("Nhïr ke Nhialic" wala "Kɔc Nhialic"), ku ka ye pan Akuma.
Wël käkë aye ran kuum lac luel në rin cɔl Kʼakʼupakal.
Ayök rin ke tën ɣän cäth cï loi ajer tɔ̈ baŋ thïn.
Kë mɛc apɛi, abak tueŋ piny ciɛɛm anɔ thook ke cäth kaa dhorou.
Abak ciëën ɣöt anɔŋ thoŋ yen lɔthïn.
Thïn ten töŋ de ɣän lääu, thiääk keke dool, anɔŋ cin ci yup kɔ̈u.
Të tɔ̈u kë cï wec thïn acï nyic apuɔth në thɛɛr ëmɛɛn.
E. Wyllys Andrews IV acï lɔ ëya dɛ̈t tën kë cï wec në run 1930s.
Në pɛɛi nïn 15 Pɛɛi Dhoŋuan 1959, José Humberto Gómez, kë ye kɔc lɛ̈k, acï yök ke ye päny pït tɔ̈u të cï wec yic.
Ke buk ŋot ke këc bɛ̈i/guɔ̈tbei, Benjamin Norman ku Baron Emanuel von Friedrichsthal acï keeny Chichen wën cïk kek yök Stephens, ku gutkë kën cïk yök bei.
Në 1923, Mapäth Carrillo Puerto acï gëkdït apɛi liepthok tën Chichen Itza.
Në run 1930, Mayaland Hotel acï liepthok, tɔ̈ tueŋ piny Hacienda Chichén, cï löm në Thukul Carnegie.
Në 1972, Mexico acï löŋ de Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueológicas, Artísticas e Históricas looi (Löŋ Baai në Ɣän yenë Ke Kɔcdït cï Thou Tɔ̈ɔ̈u thïn ku Käk Thɛɛr, Käk ye Thuur ku Kä Akököl) cï käk baai kedhie ke Ɣän yenë Ke Kɔcdït cï Thou Tɔ̈ɔ̈u thïn de Columbia, anɔŋic käk tɔ̈u Chichen Itza, muk akuma keek.
Käk kɔc dɔk kɔc ci keny abï piath de ɣän tɔ̈u wɛ̈ɛ̈r yɔu ke Chichen Itza nyuɔɔth: Mäŋcin ke yïn në ɣän ke cäth nhïïm në El Castillo pyramid abï röl bï dhuk looi ye thöŋ keke dhiɛ̈n dit, thöŋ keke kën diɛt ke quetzal cï mɛn cinë Declercq luel.
INAH, mac ye tën, acï ɣän juëc thiɔ̈ɔ̈k tën kɔc.
Ran yïŋ piny ku Mapäth thɛɛr Walaya New York William H. Reynolds, ɣön kën ayïŋ në Walter Chrysler, ran muk Tajir Chrysler.
Män yic aa thöl në run 1952, ku ɣöt acï ɣaac në paan Chrysler në run dɛ̈të, ken kɔc juëc cï nhim naŋ yeen.
Run kën ye lueel ke yen run nɔŋ kä juëc cï röt waar ke tëët.
Run kunay ye cök, Chrysler acï Tääu në wereŋ athuɔ̈ɔ̈r yic ke ye "Raan Puɔth de Yee Run Kën".
Ke kuany thök Tɔŋ Pinynhom de Tök cök, kɔc thuur apɛi ke Europe ku America acï bɛ̈n bïk thur kɔ̈c yic bɛ̈n tïŋ cït kë bäär apɛi de ye thaar kën ku thuɔ̈ɔ̈r de ɣöt bär apɛi (amärat bär apɛi) ke ye kën lɔtueŋ nyuɔɔth, cäk käŋ ayam ku bɛ̈n de ye thaar kën wɛ̈ɛ̈r rot.
Në lɔde thïn wɛ̈thɛɛr në ajuɛɛr de yïk yic, Reynolds acï nyic apuɛth në yïŋ deen Paan Puɔth apɛi ye kɔc Miɛ̈t Puɔ̈th de Coney Island.
Në run 1927, kë run juëc cïnë ke gääu/këc ke lɔtueŋ cï tëëk, Reynolds acï raan thuur ye cɔl William Van Alen juur bï Ɣön bäär apɛi në yee thaar kën nɔŋ ɣööt kaa thiërŋuan në ye nhom bɛ̈n yïk ye tën.
Van Alen ku Yen Ran Cɔ̈t acï röt cuɔ̈ɔ̈t kɛmken, ke Van Alen yen ye raan thɛɛr thurr apɛi ku Yen Ran Cɔ̈t mɛn yen ran tajir nyic käŋ apɛi ye wëu ke tajir mac apɛ̈i.
Kën loi aaci bɛɛr waar në wiik kaa rou cï lɔ, kenë ajuɛɛr den de ɣön bäär apɛi nɔŋ ɣööt kaa 63 në ye nhom.
Kën nhom yeen ee ɣön nɔŋ ɣööt kaa 56 në ye nhom de yïŋ Chanin aatɔ̈u ke yïk ëya dɛ̈t.
Ajuɛɛr kën aa gam në Pɛɛi Dhetem 1928.
Acï jiɛ̈ɛ̈m tën thuɔ̈ɔ̈r de ɣön Reynolds bë wuɔ̈ɔ̈c, cïnë awarak guɔ̈tbei/guɔ̈taɣeer në Pɛɛi Bɛ̈t 1928.
Awaraŋ ci thany acï gam Pɛɛi nin 28 Pɛɛi Thiäär, ku thuurpiny athöl në Pɛɛi nin 9 Pɛɛi Thiäärku Tök.
Në thök 1928 agut cï jɔ̈k 1929, cökpiny de ɣötnhom aŋot ke la tueŋ.
Të piiny, thuɔ̈ɔ̈r aaci cɔk puɔth në kën kɔɔr ë Walter Chrysler ye yeen bï yaa tën Matap dïït Tajir den cɔl Chrysler, ku cït kën, kä juëc thuɔ̈ɔ̈r acï keek looi në thaar yen cïnë Chrysler thurumbil yaa ɣaac, cït mɛn de käk kum ke Plymouth (tïŋ).
Yïŋ ɣön apuɔth ajɔk rot në Pɛɛi Tök nin 21, 1929.
Naa cak naŋ lɔtueŋ de luɔɔi yïŋ adit ye yaa ɣööt kaa ŋuan në wik, acïn raan cï thou në thaa yïŋ de ɣööt bär apɛi ke luɔɔi adit.
40 Wall Street ku ɣön Chrysler acï jɔk bïk mëën në piath de "ɣööt bär apɛi në pinynhom".
Në pɛɛi Thiäär nin 23, 1929, wik tök ke cï bɛ̈ɛ̈r ɣön Woolworth waan apɛi ku köl tök tueŋ ke ɣön Wall Street rot jɔɔk bï löny në 1929, käk yen nhom acï bï mat yiic.
Agut cï New York Herald Tribune, ye wël ɣööt yïk keek ke amäära bɛ̈i, akëc tɛ̈ɛ̈u käk yen nhom lueel agut cï nïn lik cïnë ke ye jal jatnhial.
Në ɣöt thoŋ de ɣöt, kë cï looi maläŋ ye kueen "në nyïny rin ke luɔɔi Mr. Chrysler tën lɔtueŋ käk yïŋ ɣööt" acï jal lueel.
Ɣön de Chrysler acï caath ke thööŋë ke ye $14 million, ku kaa cï puɔ̈l tën awaata rɔɔk në löŋ de 1859 ye päl de awaata gaam tën ɣän ke Cooper Union.
Thiäŋ Piɔ̈u de Van Alen në luɔɔi puɔth kën acï cɔl lɔpiny në Walter Chrysler në kë cen jai bï wëu keen thuɔ̈r cïï cuɛtpiny.
Naa cak tɔ̈ ëya, ɣän ke lööŋ tën Chrysler aacï riɛlyic Van Alen ke ye raan thuur apɛi cuɔtpiny, kenë, riääk cïï Run Dak Piɔ̈u bɛ̈i ku wɛ̈l cïï path ye lueel tën yeen, acï luɔɔide riɔ̈ɔ̈k.
Në run 1944, akutnhom tajir acï ajuɛɛr de yïŋ ɣön nɔŋ ɣööt kaa 38 bɛ̈i piny ciɛɛm tëen ye ɣön kënë, tën 666 Third Avenue.
Ajer de yïŋ ɣöt acie bɛɛr looi, kuka ye looi ëmɛɛn ke cïï beer piath cim mɛn thɛɛr.
Baai acï ɣöt ɣaac në 1953 tënë William Zeckendorf tën theer den cï caathic apuɔth de $18 million.
Në yee thaar kën, aci lɛ̈k kɔc ye ɣɛɛc wei në piny dït apɛi në akököl de New York City.
Në run 1961, adit ke ɣöt, nɔŋiic lipra, kën yen nhom, kä puɔth cï keek loi apuɔth, ku ɣöötthook yenë ke lɔthïn, acï keek yup në thaa tueŋ.
Akutnhom circa acï ɣöt ɣɔɔc në $35 million.
Käk yen nhom aacï dhëëŋ apɛi cï jal thök në run 1995.
Kɔc kek juiir yeen yic apuɔth aaci kë ye gaam de New York Landmarks Conservancy's Lucy G. Moses Preservation Award yök në 1997.
Në Pɛɛi Dhetem run 2008, acï lueel lɔnadɛ̈ ke Akutnhom de Abu Dhabi aa ke tɔ̈u në cïït de ɣööc yic bïkë TMW's 75% de yök, wëu bï juaar agut cï 15% de käke Yïŋ Ɣööt ke Tishman Speyer, ku abak de Trylons ɣöt dɛ̈t në US$800 million.
Kë cï bɛ̈n bei thïn në lɔpiny agut ci 21% në aden ë many karaba yee ɣöt jɔt, 64% aden de pïu yee ɣöt ke jɔt, ku 81% de kë rɛɛc ye cuat wei ye bɛɛr looi.
Gäm Luɔɔi de Kë yee Raan Tak ye Yic."
Kë yee tak në yï nhom ee täŋ dït arëët, de kä juëc wɛ̈lɛ̈/ka kä lik ke të yee tiɛ̈ŋ të cï cäk pinynhom (aye cɔl metaphysics wɛ̈lɛ̈/ka të yee tiɛ̈ŋ të pïïrë thïn), yic de kë yee gam (epistemology wɛ̈lɛ̈/ka kuɛ̈n de nyïc), të yenë pïïr rot luɔɔi thïn (yith wɛ̈lɛ̈/ka kuɛ̈n de yicthieek).
Metaphysics acï lɔ në nyic de kë tëërë cï thɔ̈ɔ̈ŋ yic tɔ̈u në kë nyic yic wënthɛɛr ku ajuɛɛr de kä ye guɔ̈p ke gam në pinynhom ke yeen ëbɛ̈n.
Në run de bɔɔt 19, bɛ̈n nhial në kä ye kɔɔr ke kuɛ̈n jamaa ke yee mɛnë acï pïŋ de të yenë piöc yɔ̈k thïn bɛ̈i ku pïŋ de ba këdɛ̈ŋ nyic apuɔth ku ba töŋ yaa lɔc ba looi.
Ke këde Raan ye tak de Pyrrhonist philosopher Sextus Empiricus këc gam cï jam në kuɛɛr juëc cïnë kɔc thɛɛr ke kë ye tak ke Greek cï kek kë ya tak në nhom tɛkic thïn, cï luel apuɔth yen tɛ̈k yic naa diäk kën acï gam tën Plato, Aristotle, Xenocrates, ku jal yaa Stoics.
Kɔc kɔ̈k ke kë ye tak në ke nhïïm thɛɛr aye keek kuɔɔny në Socrates nɔŋic Cynicism, Cyrenaicism, Stoicism, ku Academic Skepticism.
Kɔc kɔ̈ rilyiic ye tak ke Medieval aa nɔŋiic St. Augustine, Thomas Aquinas, Boethius, Anselm and Roger Bacon.
Kɔc ye tak ke yee mɛnë aanɔŋiic Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume, and Kant.
Raan ye lɔ pɛɛi nyin de Babylonian acï kä juëc ke kä ye tak kɔc nhïïm de cosmology cï kɔc thɛɛr ke Greeks kuɔɔny.
Alë ciëën go kɔc tak ke Jewish cï ciɛɛŋ de Kɔc dït ke Western lööm bɛ̈n ku ka nɔŋic luɔɔi de Moses Mendelssohn cï kuanycök në Haskalah (Jewish Enlightenment), Jewish existentialism, ku Reform Judaism.
Kɔc tak ke nhïïm ke Islam ee luɔɔi de täk bɔ̈ në kä thɛɛr ke ciɛɛŋ de Islam ku ka ye looi apɛi në thoŋ Arabic.
Kɔc thɛɛr ye tak ke Islam aa kek ë ke loi täk thɛɛr de kɔc Greek në kueer ye yam lɔtueŋ.
Luɔɔi de Aristotle aapuɔth apɛi tën kɔc tak cït mɛn Al-Kindi (Run bɔɔt kaa 9), Avicenna (980 – Pɛɛi Dhetem 1037) ku Averroes (Run bɔɔt kaa 12).
Ibn Khaldun aye raan tak puɔth apɛi në täŋ de akököl.
Kɔc thɛɛr ye tak ke India aacï kä juëc rɔm ku kä tɔ̈u kɔc nhiim, ye keek lueel në kuɛɛr wääc yiic ku gam keek wala reecë keek në kä thɛɛr wääc yiic.
Kɔc tak ke India aye keek määt yiic ke geei rot në thiääk den ken Vedas ku kä ye tak tɔ̈u thïn.
Thukuul cï röt mat kenë täŋ de Upanishads, aye cɔl kuɛɛr thɛɛr ke "orthodox" wala "Hindu", aye keek tɛ̈ɛ̈k yiic naa dhetem ke darśanas wala kä juëc ye tak: Sānkhya, Yoga, Nyāya, Vaisheshika, Mimāmsā and Vedānta.
Aye wɛ̈ɛ̈rë yic de kä ye tak dït apɛi lueel në Hinduism yic ke rɔm të töŋ bïï kek thïn.
Anɔŋ thukuul kɔ̈k ke täk ëya dɛ̈t ye lac tïŋ ë ke ye "Hindu", täŋ cïï thiääk kenë orthodox (cï mɛn ye kek kä juëc cï gɔ̈t të peei gam ë ke thöŋ, cït mɛn Shaiva Agamas ku Tantras), ye käkë anɔŋiic thukuul wääc ke Shavism cït mɛn Pashupata, Shaiva Siddhanta, ke cie käŋ kaa reu ke tantric Shavism (yenë kee Trika, Kaula, ku jal yaa kɔ̈k).
Kë cïn raan jäi mɛn cen nɔŋ "rɔtde/guɔ̈pde" wala "pïïrde/tiɛ̈pde" ee këde piööc nyic apɛi de Buddhist.
Täŋ de Jain ee töŋ de kä tɔ̈u de yee mɛnë ke kuɛɛr thɛɛr ke "unorthodox" (kenë Buddhism).
Täŋ kä yee Jain ke tak aye tɔ̈u lɔnadɛ̈ ke kä tɔ̈u kedhie aye röt wïïc, pïïr agut athɛɛr ku ka cie looi.
Në kee ɣänkë, täŋ de Buddhist acï kä juëc ye ke tak thɛɛr looi ye thook juëc luɔ̈ɔ̈i (cït Tibetan, Chinese ku Pali).
Raan tak de thukul Theravada anyic apɛi në bɛ̈I ke Southeast Asia cït Sri Lanka, Burma ku Thailand.
Në thon de Buddha, akutnhïïm juëc acïk them bïk piööcde matic, aci ajuɛɛr de kä ye tak dït apɛi looi ye cɔl Abhidharma.
Anɔŋ thukuul juëc apɛi, thukuul thiik kɔ̈k, ku kä thɛɛr ke täŋ de Buddhist në ciɛɛŋ thɛɛr ku në medieval India.
Kä thɛɛr ke täŋ käkë aacï kä ye looi ke kä ye kueen, thiɛɛth ku kä ke yith cït mɛn de Tao, Yin ku yang, Ren ku Li.
Neo-Confucianism acï bɛ̈n ku dɔm ajuɛɛr de piööc në thɛɛr ke Kuan de Song (960–1297), ku kä keen yekë ke tak aacï röt looi ke kek tën yenë them de kä ye tak looi thïn tën kɔc ye gät nyicke.
Në thɛɛr ke Kuan de Chinese cït Kuan de Ming (1368–1644) ku ëya dɛ̈t në Kuan de Korean Joseon (1392–1897) kën bɔ̈ nhial de Neo-Confucianism gɛ̈ɛ̈r kɔc tak cït mɛn Wang Yangming (1472–1529) acï bɛ̈n ke yen nyic apɛi tën thukul täk, ku ka cï bɛ̈n juak në akuma.
Në run kee yee mɛɛn, kɔc tak ke China aacï kä ye tak tënë kɔc tak ke Western lööm.
Në nyooth, Confucianism ye yam, gäär ne kɔc dït cït mɛn Xiong Shili, acï bɛ̈n ke nyic apɛi.
Dɛ̈t tɔ̈u tën kɔc tak ke Japan e mɛɛn aye kä thɛɛr ke "Kuɛ̈n käke baai" (Kokugaku).
Në thɛɛr ke run bɔɔt 17, Kɔc tak ke Ethiopia aacï käke kuɛ̈n thɛɛr looi ci nyuɔɔth në Zera Yacob.
Raan dɛ̈t cï lueel de kɔc thɛɛr kaa America cï tïŋ pinynhom aye cot ciëën de yith tënë läi cie kɔc ku kä ye com.
Kë ye kueen de Teotl aye tïŋ ke ye këde Pantheism.
Ku, U.S. Acï Akutnhom de Piööc lueel në run 1990 lɔnadɛ̈ ke diäär lik aye tɔ̈u ë ke ye kɔc tak, ku täk ee töŋ de kä cïn mɛn yee moc ka yee tik tënë raan ëbɛ̈n, kenë diäär aanɔŋ ciin de 17% ku 30% tëde kɔc tak tënë kkuɛ̈n dɛ̈t.
Tïŋ ëya dɛ̈t "Wuɔ̈ɔ̈c de Piööc ke Të yenë Kuɛɛr ke Piööc röt luɔɔi thïn ku kɔc lui tënë Ɣän ke Kɔc."
Thiɛ̈c deen yen luui anɔŋic ba pïïr kadi në pïïr puɔth ku ba kä puɔth ke pïït yith yaa tïŋ kadi.
Epistemologists aye kä ye jääm guk apɛi ke nyïc, nɔŋiic të yïn këdɛ̈ŋ lɔ̈m thïn, yeeŋö lui rɔt, täk, ku kä ye keek gam ca ke looi.
Aci lac bɛ̈n nhial në thɛɛr ke Täŋ Socratic ku nyic apuɔth në Pyrrho, raan yen loi thukul de täk de dak de piɔ̈u de Western.
Biöök de Kä ye Looi acï rot loi në kä cï biɔ̈ɔ̈k ke täŋ nhom cï tïŋ ke yen tën tɔ̈u nyïc thïn.
Täŋ de Raan ye Tök ee thiäk kenë nyic de Priori, tɔ̈u yetök tën kä nyic ke ca yök (cït mɛn de yic ku yïthapat).
Metaphysics nɔŋic cosmology, kuɛ̈n de pinynhom në tän de abɛ̈n ku ontology, kuɛ̈n de kɔc.
Kë yee tak në yï piɔ̈u ee kä ye yeen nyuɔɔth bï këdɛ̈ŋ yaa tɔ̈u cï mɛn tɔ̈u yen ku cïï tände bï nyaai ku rɔ̈ɔ̈l ee kë tɔ̈u ken yeen, ku këdɛ̈ŋ alë bï tɔ̈u thïn bï tän thɛɛr de muɔ̈k thin ka ya.
Acän täŋ de kë lajik ee kë puɔth apɛi tën käke nyïc, käke nyïny raan abɛ̈n ku käke nyïny kɔc, yic acï bɛ̈n ke ye nyïny puɔth apɛi.
New York: Të yenë awereek ke Oxford University Guɔ̈tbei.
Naa cak tɔ̈u, ke mïth panabun kuen täk nhom juëc apɛi aacï lööŋ bï kony, yith ke kä ye lueel, Nhialic, käke nyïc, thiɛɛth, tajir, wala kä juëc ke thuɔ̈ɔ̈r.
Në cïït yic de kä ye tak, nyïny täŋ de thok acï tän de thok thiiëcic, thok thiääk, kɔc ye jam thok, ku pinynhom.
Kɔc gät käk acï kuanycök në Ludwig Wittgenstein (Tractatus Logico-Philosophicus), kën Vienna Circle ku jal yaa käke yith ke kë puɔth, ku Willard Van Orman Quine.
Acï käk kɔc thɛɛr jäm guɔ̈p apɛi acän kë rɛɛc cï loi lɔnadɛ̈ gɛɛr de këdɛ̈ŋ alë bï bɛ̈n ke ye thɔ̈ɔ̈ŋ në gɛɛr de rin.
Ba yekënë looi, acï wël ye kek ye luel abɛ̈n bɛ̈i bei ku nɔŋ kä juëc apɛi cök ke piny.
Naa cak tɔ̈u, në thök de Cratylus, acï gam ke kɔ̈k thɛɛr aake tɔ̈u thïn, ku kaa nɔŋ kë cï rot wuɔ̈ɔ̈c në kën cï tak ke nɔŋ käken yïk ke lueel.
Acï käŋ abɛ̈n tek thook në kuat ku tän den.
Naa cak tɔ̈u, ke Aristotle acï kee käk thöŋkë lööm bï keek tääu thïn në töŋ thöŋ, aye lac cɔk ye kuɔɔny de "täŋ tɔ̈u amääth".
Ye lektón kënë yenë kee ye luɛɛl de (wala täk) de aye door.
Anɔŋ kɔc juëc apɛi ke thok ye tak apuɔth në thɛɛr ke medieval.
Käke piɔ̈c ke thɛɛr ke medieval tɔ̈ nhial apɛi, cit mɛn Ockham ku John Duns Scotus, aye yic lööm kee ye scientia sermocinalis (nyïny thok).
Tän de kë rac apɛi ku kë cïï lui aa ke ye tïŋ apɛi, ku yekënë acï nhiëër de kä rɛc ye röt looi cɔk loi rot tënë luɔɔi de wël ke syncategorematic cït mɛn de, wala, acie ye, naa, ku ayi.
Në supposition de kë luel ee wɛ̈ɛ̈rë yic de kë cï gam në kueer tɔ̈u yen thïn.
Ajuɛɛr de tɛ̈ŋ käŋ thook ee kë bï bɛ̈n de yee mɛnë në kaam de luui ë kë luel, ku kaam de thok ku kä wääc ke thok.
Töŋ nyic de wɛ̈t kën ee wël ë ke kɔ̈ɔ̈th mac, ye yaa rin ke kɔc ku bɛ̈idït, wël ke jam, ku kä ye jam kuɔɔny.
Käk nyic kuɛ̈n täŋ wël aye käke të yenë wël tääu thïn tïŋ yetök bï thiääk de kaam de kë nɔŋ luɛɛlde ku wël cï mat yiic lueel apuɔth.
Alë rot bï kë lui luɔ̈ɔ̈i bï kä juëc apɛi ke të yenë wël cï ke kɔ̈ɔ̈th mac nɔŋ luɛɛlden luui: aalë bï keek luɔ̈ɔ̈i ëya dɛ̈t bïkë wël cï määt yiic luel.
Luɔɔi de wël ee luɛɛl de thok ye kë lueel wɛ̈t lööm (Në yekënë yic, ajɔ̈ŋkör) ke ye kuɛ̈n yith ke wël tɛ̈ɛ̈u ë keek thïn ku wël bï bɛ̈i bei thïn (aye, kë ye tɔ̈u kɛm ke wël ye ke rek ye tɔ̈u kee ye "Ajɔ̈ŋkör athith").
Ye bï thok lɔ ke juak rot kë puɔth në kɔc nhïïm?
Kë tueŋ ee të ye tiɛ̈ŋ aciëëk, cie tɔ̈ ke gɛm lɔnadɛ̈ ke thoŋ dït apɛi yenë ka cïnë piööc, ku ka ye piöc ke nɔŋ kë ŋak kɔc thook thin.
Löŋ ye käke mɛnh ë baai gël aye lueel lɔnadɛ̈ ke ka nɔŋ kä tɔ̈u nhomic ye nyïc thok juak.
Raan de thok Sapir Whorf acï lueel lɔnadɛ̈ ke thok acïn kä ye tɔ̈u tënë kɔc tɔ̈u thin ke "akutnhom kɔc ke thok" bï kë yaa tak në kë tɔ̈u (kë cï lueel wääc kenë buŋ de George Orwell në run Bɔɔt kaa Thiër Dhoŋuan ku Ŋuan).
Kë puɔth thiääk wääc kenë tën muk Sapir–Whorf ee kë tɔ̈u ke ye tak yic (wala, tɔ̈u ke dit apɛi, kën nhom) anɔŋ këde tën thok.
Dɛ̈t teerë ee kë ril yic apɛi de bï kë ye käär ku kën yenë këdɛ̈ŋ nyic yaa thɔ̈ɔ̈ŋ kädi në awarak yic bï kë nhïm naŋ luɔi ee naa cï kë yee lueel tääu në ke yiic në kë tɔ̈u nhomic.
Kɔc kɔ̈k thɛɛr ye tak apɛi acïk them bïk nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke thok ku täk aa tɔ̈u në tök – acïn kueer lë bïn tök lueel ke cïn dɛ̈të.
Të cen ɣet thïn, kä ye jaamiic ye kuɛ̈n täŋ nhom lueel (naŋic luɔɔi täŋ käke thok) acïk luel ye luɔɔi de thok tën täk.
Anɔŋ kä juëc apɛi ci kueen bïk nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke thook aye tën yenë kɔc rek den dɛɛtic thïn looi.
Naa cak tɔ̈u, ke kɔc jam thook ke Spanish wala Japanese alë bïk lueel "tony tɔip acï kuɛm yetök".
kɔc jam thoŋ ë Spanish wala Japanese acïkë ye tak kë ye këdɛ̈ŋ cɔk tëëm rot cit mɛn de kɔc jam thoŋ English ëya dɛ̈t.
Në kuɛ̈n töŋ tënë kɔc jam thoŋ ë German ku Spanish aa ke cï thïïc bïkë këdɛ̈ŋ lueel kë wääc ke yee tik/moc në yee thook kë kaa rou.
Bï lueel/juiiric "kubur", ye yaa kën tik tën German ku yee kën moc tën Spanish, kɔc jam thoŋ German ayïk lueel "kë puɔth apɛi", "ran ceŋ apuɔth", "ken lac riääk", "ken ceŋ dɔ̈ɔ̈r", "kë puɔth" ku "kë koor guɔ̈p", ku kɔc jam thoŋ Spanish ayïk lueel "adït", "kë rac apɛi", "abäär", "aril", "acie lac riääk" ku "abäär apɛi".
Naa mäth läi cïï cak tɔ̈u pinynhom ken kɔc wala rɛɛc kë ken kɔc aye tïŋ në kä yekë keek looi ku kɔc loi yen acie lɛ̈k keek yeŋö ëkän.
Në lɔ̈ŋ tueŋ, ke läi cïï tɔ̈u pinynhom akecë keek lueel rin.
Acï luel aa kër lɔnadɛ̈ ke kɛ̈dɛ̈ŋ ee wɔ kuɔɔny buk käŋ yaa tek thook ku tak ku keek.
Në të kënë yic, kä luelke anɔŋiic: tän de kë nɔŋ rin juëc, tën bïï amana thin rot, riɔ̈ɔ̈c amana, ku tän wël luel keek (thuaal de amana de abak de thok aye looi në abak amana koor, ku ye amana de këdɛ̈ŋ abɛ̈n ye bɛ̈i bei tënë amana de abak de).
Amana de ideational, ye lac thiääk kenë raan kuɛ̈n ye daai apuɔth de British John Locke, acï lueel lɔnadɛ̈ ke amana aye käke nhom ye röt lëu acäc në kä ye tïŋ/kä ye käär.
(Tïŋ ëya dɛ̈t Thura de Wittgenstein de kä ke thok kuen keek.)
Cambridge, Massachusetts: Të yenë Awarak ke Harvard University Guɔ̈tbei.
Të yenë käŋ tïŋ thïn ke amana, aye cɔl ë bɛ̈n key ye luɛɛl amana de thok, amana de kä yee tak aa thöŋ tënë kä tɔ̈u pinynhom ye thiääk keke kä ye käär/kä ye tïŋ.
Luɔɔi de kä thɛɛr de kee käkë ee amana de wël cï mat tiic ee kueer cɔk keek ye yith wala cɔk ye pït.
Në yee kënë yic, dɛ̈të yic (ku amana) de wël cï mat yiic aye röt gɛɛi në pïŋ-pïŋ de raan pïŋ bï kä nyoothë keek nyic (yïthapat, kä ye looi wala kɔ̈k) de yith de yee wël cï mat yiic kë.
Kë kuen de yith de amana ee gɛɛr de kë kuen yenë amana (wala dɛ̈të yic) de wël cï ke mat yiic aaye keek looi në kë rɛɛc ye bɛ̈n bei në të yenë ke luɔ̈ɔ̈i thïn yic.
Gottlob Frege aye raan jam në bak de mediated reference theory.
Täŋ kënë adïtic apɛi, yee käŋ mat nhïïm kedhie ku nɔŋ kë looi apuɔth.
Kä yenë ke käŋ nyic aye käk tɔ̈u pinynhom yenë ke wël kuany.
Acï rin ke kë cï lueel nhial tui tïŋ ke ye "aluel kë këcë thöl gät" (tïŋ kuɛ̈n käŋ lueel).
Wëlkë aye käŋ luel në kueer wën nɔŋ yen kë tɔ̈u ye kë luel tiŋ nhom.
Në luɛɛl de Frege, gɛɛr de wɛ̈t luel nɔŋ kë nyooth anɔŋ kë luel ke nyooth.
Naa cak nɔŋ kë wääc në kaam de të yenë Frege ye tïɛ̈ŋ thïn kenë Russell, aa yeke lööm në töŋ ë ke ye kä ye rin lueel.
Löm rin ke Aristotle ku luɛɛl den "mɛnh nyic käŋ cï Plato piɔ̈ɔ̈c thukulic", "ran loi yic" ku "dupiöny Alexander".
Alë bï pïïr ku cïï kan ŋic në kɔc cï bɛ̈n në ye cök wala al bï thou në mɛɛthic.
Ku ye kënë ee kë lë thɔ̈ɔ̈ŋ.
Thualat aye röt jatnhial në kä luelke yiic thiääk ke yeen.
Dhuŋnhom thiekic apɛi David Kellogg Lewis tën thuaal tueŋ ke luel të yee tiɛ̈ŋ yeen mɛn ye mät wuɔ̈ɔ̈c kenë të ye raan rot cɔk tɔ̈u thïn në aciëëk.
Aci Noam Chomsky lueel lɔnadɛ̈ ke kuɛ̈n thok abï looi në I-Language, wala thok tɔ̈u raan yic.
Töŋ kä puɔth kä kɔɔrke anɔŋic thiɛ̈c kä ye kɔc nuan kedhie ye käŋ juak tënë, wala thiääk keke, amana ku thook.
Kä ye gam ye aye kä ye tak kedhie nɔ̈k aye kä kɔɔr kɔc tak ke thok keek.
Kuɛ̈n/Gän puɔth ee kuɛ̈n de wël yee kɔc ke kɔɔr bïkë ke nyic bïkë kä ye kɔc diir ku kä wuɔ̈c tënë raan pïŋ yö apuɔth, bï yaa adhuɔɔm, bï yï rc piɔ̈u, bï cɔk mit piɔ̈u, wala bï yï cɔk piɔ̈c.
Anɔŋ nhom luɔi tën kuɛ̈n ku wɛ̈ɛ̈r de löŋic, ku yee kɔc gäm kë de yith de kë kɔɔr.
Kë ye tak de thok ee lac thiääk keke yith në të yene Greek ye lɔ̈ɔ̈m thin cït "kä ye nyuɔɔth", amana den ee kä kuen keek wala rɔ̈mpiny den.
Heidegger acï phenomenology mat kenë hermeneutics de Wilhelm Dilthey.
Cït mɛn, Sein (raan), wɛ̈t ë rot, anɔŋic wël juëc ye amana de.
Aye Heidegger lueel gät ee kë ye juak thïn abac tën jam, acän kɔc kuen aye kä keen bïkë ke lueel wala bï ke juak thin "jam" ë ke kuën.
Në yic ke kueer looi ye thïn, Gadamer acï thok lueel ke ye "ee tën yenë dɛ̈të yic ku mät röt looi thïn në kaam de kɔc kaa rou.
Paul Ricœur, në ciin dɛ̈të, aye lueel ke hermeneutics, ye rot rek kenë tën yenë Greek ye tak thïn, ee amana de wɛ̈t cï thiaan bɛ̈i në kueer kɔc liääpnhïïm (wala "kä ye yeen nyuɔɔth") yen thoŋ nyic.
Ee keek puɔ̈l bïkë kä kɔ̈ŋ ke pinynhom luɔ̈ɔ̈i acän agokë amana looi tënë gupjen ku lɛ̈kë ye amana kënë kɔc kɔ̈k.
Kɔc thiekiic në akököl de kuɛ̈n kä ye nyuɔɔth, aye Charles Sanders Peirce, Roland Barthes, ku Roman Jakobson.
Në run bɔɔt kaa 19 kä cïke looi aye tän de raan deetic ku të yee kek röt yɔ̈k thïn kee pɛ̈n në luɔɔi amana de këdɛ̈ŋ.
Të yee raan ye tiɛ̈ŋ thïn aye keek wɛtpiny në thook ke kuɛ̈n käke läi ye thok cɔk ye kë yee Nhialic cak.
Në Neo-Darwinism, Richard Dawkins ku kɔc kɔ̈k ke kuɛ̈n ciɛɛŋ ee kë thook cɔk ye ciin de kä ye tɔ̈u nhomic.
Acï kɔc kɔ̈k lueel lɔnadɛ̈ ku ba rɔt lueel ee yic, kë dïït tɔ̈u pinynhom ye cɔl "ajer/kur".
Kënë alë bï lueel apuɔth naa tïŋku kë cï juiir në "Socrates ee Moc".
Kee käkë kaa rou aye rɔ̈mpiny në kueer dɛ̈t wala bïk röt mat.
Kueer dɛ̈t ee ba "moc" cɔk ye raan ye kë nɔŋ këdɛ̈ŋ, "Socrates".
Kɔc kɔ̈k ke kɔc nyic keek apɛi de yee ciɛɛŋ thɛɛr de kuɔ̈n thok kënë aanɔŋiic Tarski, Carnap, Richard Montague ku Donald Davidson.
Akëc kë gam lɔnadɛ̈ ke tän de raan ëɛvën ku amana de luɔɔi de käke jam alë lööm në gɛɛr de thëm de kä cï looi ke yïn luui kä cï looi ke yith.
Kä juëc cï tak ke yee kënë aa ɣoi keek në kɔc cï wël lueel cït mɛn de Kent Bach, Robert Brandom, Paul Horwich ku Stephen Neale.
Në wɛ̈t ku Këdɛ̈ŋ, Quine acï kɔc kuëc thiëëc bï të naa cï keek cuɔ̈ï në kë këcë gɔ̈t cï lɔ wɛɛr, akutnhom de kɔc abac ye kë them bï kek yic looi thïn de wɛ̈t loi rot cï lueel ku kä ye thɔ̈ɔ̈ŋ yee kɔc ke kek yiic ke looi.
Ye kënë abɛ̈n alë bï rot looi bï wɛ̈t cï lueel tïŋ ke ye abak de aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc ke thook de raan yetök, ku luuikë ye kë cï tïŋ kän bï keke amana de wël kɔ̈k cï lueel kedhie lɛ̈k kɔc.
Tën Quine, ku ja yaa Wittgenstein ku Austin, amana acie kë ye rot gɛɛi tën wɛ̈t tök wala wël cï mat yiic, ku ee kë dɛ̈t tɔ̈u, naa bï gm abɛ̈n, alë bï gam tënë thok abɛ̈n.
Kuer töŋ de kë rac nyoothe ke kɔc ke täŋ de käke thook aye kɔc wën tɔ̈u në "kë loi nhom" ee ye cɔk cïï lëu rot bi lueel mɛn ye wɛ̈t cï lueel yic wala yee pït.
Kuɛ̈n täŋ de yïthapat ee abak de kä ye tak ke kuɛ̈n de kë bï thɔ̈ɔ̈ŋ, të bï yen thïn ku kä cï lueel ke yithapat.
Në yee köl kën, kɔc kɔ̈k ye tak në kuɛ̈n de yithapat aye kɔɔr bïkë luɔɔi de thiɛ̈c de yee kënë gaam ku kä ë ke looi ë ke ye cï mɛn tɔ̈u keek, ku kɔc kɔ̈k aye kë deen loikë tääu tueŋ ye wɛ̈ɛ̈r yic kɔ̈c yic bak nhom bï ciɛ̈ɛ̈tic apɛi.
Kuɛ̈n täŋ de yïthapat ke Greek aye cɔk lëu rot në kuɛ̈n deen de käke thëm.
Ne yëkën, 3, në nyooth, ee tɔ̈u në nyin de kë cï määtic de thëm, ku ka cie "yic" mɛn ye namba.
Kä ye tak ke Greek thɛɛr ke nambaa aacï keek bï jatnhial në kä cï ke yök naa kɔɔr kë bï rou bɛ̈i (square root) de rou.
Cï kë raan thɛɛr dït lueel, ran ye cɔl Pythagoreans aacï piɔ̈u riääk apɛi në këdeen cï yök acän cïkë Hippasus nɔ̈k bï cɔk kääc bï kë deen cï looi cïï beer lɔ tueŋ.
Aye pol mecic apɛi në ciin töŋ yith ke yithapat aye naŋ kë ye kɔc cɔk gäm yeteök, ku në ciin dɛ̈të tënë bïï ë "yithken" acï döŋ je kuc.
Thukuul kaa diäk formalism, intuitionism, ku logicism, aacï bɛ̈n nhial në yee thaar kën, acän në dhuŋnhom de kë dït cï tɛk piny de riɔ̈ɔ̈c de käke yithapat cï mɛn kɛ̈ɛ̈c yen, ku cïïtë yic në rot, aa këc pïïr cï tën kɔɔr ye thïn në kä ye röt looi ku puɔthkë cï keek lööm ke cïn alɛɛc.
Ke run juëc cï bɛ̈n, kën diir kɔc wënthɛɛr acï lɔ ke juak rot tën kë kɔɔr tën raan abɛ̈n de löŋ ke kä cï looi ke yithapat, kuɛɛr yenë kee käkë luɔɔi thïn acï keek lööm ke cïn alɛɛc në thaa Euclid në run 300 BCE ë ke ye kä ë ke cak keek ke yithatpat.
Në yithapat, ku ëya buŋ ye cɔl physics, kä ye yam ku kä cï keek nyic mɛn bïk bɛ̈n aacï röt jatnhial ku wɛ̈ɛ̈r thiekic aacï lɔ ke bɔ̈.
Akëc tak lɔnadɛ̈ ke kä ril yiic cïï täŋ nhom yök kenë yithapat thɛɛr në yee köl kën aye kä nyic apɛi ë ke ril yiic; ku kaa yaa tak lɔnadɛ̈ ke wɛ̈ɛ̈r yuc de täŋ nhom de yithatpat cï gäm wuɔɔk në kɛɛur juëc acie yith, ku lɔndä ke "wɛ̈ɛ̈r yic de täŋ nhom" ee kë cïï yithapat kɔɔr.
Kɔc juëc lui në käke yithapat aye kɔc yith ke yithapat; aye rot tïŋ ë ke cï kä juëc röt looi yök.
Lööŋ kɔ̈k (cït, tën gɛɛr de käŋ kaa rou, anɔŋ mɛ̈ɛ̈të yic de käŋ ye yaa kee käkë kaa rou) aalë bï tïŋ kee ye yic, ku tën kë kɔɔr de yen acïï lë bï cɔk lëu rot kee yic në kën de kee lööŋ kë.
Adhum Plato ku Platonism aanɔŋ amana, ke cie cï ke röt rek abac, acän kë cï Plato tak acï lɔ tueŋ ku konyë në ran nyic apɛi Pythagoreans ran thɛɛr de Greec, ye gam lɔnadɛ̈ ke pinynhom, acï loi apuɔth, në nambaai.
Yekënë athöŋ kenë kä juëc apɛi kä cï ke lueel Husserl në kë yithapat, ku kony kë cï Kant tak lɔnadɛ̈ ke yithapat ee kën loi ran ke ye priori.)
Full-blooded Platonism ee wuɔ̈ɔ̈c de Platonism de ye mɛnë, ye tɔ̈u ke loi rot tën yic lɔnadɛ̈ ke yithapat wääc yiic alë bï cɔk yith mɛn tɔ̈u kë ye rot gɛɛi në lööŋ ke luɔɔi yithapat ke kä wääc cï ke luɔ̈ɔ̈i (në nyooth, löŋ de kë tɔ̈ ciɛl cï nyaai, ku löny de luɔɔi cï looi de yithapat).
Kë cï loi ye yic (kë cï looi de Platonism) kë cï gël në ran cɔl Penelope Maddy, ee kë ye tïŋ lɔnadɛ̈ ke kë cï lueel ee töŋ de käke pinynhom cï looi.
Aacï kë cie lac tɔ̈u looi tën "kë rɛɛc wïc rot" ku bïï kë ye cɔl abak de wël bï ke looi.
Agut cï Russell acï lueel ke luɔɔi cï looi de yithapat acie kën yith.
Frege akɔɔr löŋ de V acän bï kë puɔth gaam de amana de nambaa, ku käke nambaai kedhie aye bɛ̈i tën löŋ de Hume.
Ku kee kɔc yithapat lui puɔ̈l bïkë ŋot ë tɔ̈u në luɔɔi de yic ku pälkë ye kë ril yic kën tënë kɔc ye nhïm täk wala kɔc nyic käŋ apɛi.
Hilbert akɔɔr bï ajuɛɛr tän de yithapat apuɔth cɔk tɔ̈u tën kë cï thɔ̈ɔ̈ŋ lɔnadɛ̈ ke "män de nambaai" (ajuɛɛr tɔ̈u ajuɛɛr dïtë yic de nambaai lɔ nhial, cï kuany ë cïï ye tɛɛr riic në kɔc nɔŋ nhïïm täk) aacïï rot waar.
Ku, ba nyuɔɔth yen gɛɛr de ajuɛɛr luɔɔi cï looi de yithapat atɔ̈u tën cïï rot waar ye yic, raan akɔɔr bï kan thɔ̈ɔ̈ŋ yen tän de ajuɛɛr de yithapat ye tɔ̈u në täŋ dït apɛi në ajuɛɛr cï yök cen rot waar.
Kɔc kɔ̈k cï lui thïn, cit Rudolf Carnap, Alfred Tarski, ku Haskell Curry, aye yithapat yök kee ye kë kɔɔric de luɔɔi cï looi de yithapat.
Käke pol juëc bukku ke kueen, yenë kee piath.
Kë tueŋ yen teerë yic në thukul de wël tëërë keek ee këde täŋ yithapat ye yic lɔnadɛ̈ ke kɔc cï yithapat kueen aacïï keek ye lac nyaai tën pol cï lueel nhial tui.
Brouwer, ran yen loi käke cäth, acï ye kën yithapat muk cï rot jatnhial tën awaraŋ priori de wël ye të cinë käke kä ye tïŋ lööm thïn lueel.
luɔɔi cï looi de kë lɔc aye rɛɛc tën kä juëc ke kuɛ̈n de kä ye nyuɔɔth, në ɣän kɔ̈k aye ke gam.
Në yee tïŋ kënë, yithapat ee luɔɔi de täŋ raan, acie këde pol loi në amana de kä ye nyuɔɔth.
Cït mɛn de nambaai kɔ̈kë ye keek lueel në të deen tɔ̈u kek thïn, cït mɛn laany cïnë nambaai gätpiny thïn.
Naa cak tɔ̈u, kë deen yee lueel ee kä yindï thiääk ke kä lɔ në kën de yithapat yic, acie tän tɔ̈u käke yithapat wala tën cïn ye luɔɔi thïn (ke cie tän tɔ̈u yen në wɛ̈t dɛ̈t, tënë kuɛ̈n tän kɔc).
Kä cï looi aye nyic ë ke muk kä ye yith u kaa dït apɛi ku tɔ̈ukë ë kee kä ye yök.
Kä cï looi aye nyic ë ke tɔ̈u apɛi cit mɛn de ɣööt cï yïk apuɔth ye keek nyuɔɔth.
Cït tënë yenë kake piny tiɛ̈ŋ thïn mɛn cïkë tɔ̈u, luɛɛl de post rem acï tän de käke yithapat rɛɛc keke kɔ̈k cïï tɔ̈u të den cïk looi thiääk.
Aye muk lɔnadɛ̈ ke yithapat acie käŋ kedhie ye mat thïnn ku ka cïï tɔ̈u në yic, ke cie raan nhom.
Naa cak tɔ̈u, nhom raan acïn kë thiekic yee lueel në kä ye yith wala kuɛɛr keen cen ke yithapat luɔɔi thïn.
Ke ye lac yök, nyic apɛi, ku kë cïï nyic tën yene kee kuɛɛrkë luɔɔi thïn ee Bɔ̈ Yithapat Të Yindï, gɛ̈t George Lakoff and Rafael E. Núñez.
Franklin, James (2014), "Kä ye Yith ke Aristotelian de Raan ye Tak kake Yithapat", Palgrave Macmillan, Basingstoke; Franklin, James (2021), "Yithapat de käke science ke kä cie yic: Kä ye Yith ke Aristotelian ke Raan ye Tak kake Yithapat ," Tënë Bïï käke Science 25.
Nambaa ye mat ke Euclidean aa ke loi keek në John Penn Mayberry në buŋ deen de Yök de Käke Yithapat cɔl Foundations of Mathematics në Kuën käke Sets aye lööny në kä thɛɛr ke yith ke Aristotelian.
Edmund Husserl, në kë tueŋ deen de buŋ yic ye, ye cɔl "Prolegomena de Pure Logic", acï käke kɔc kä teerë waar yiic rɛɛc apɛi ku tɛk ke bï rot mɛc wei tën käken.
Cï mɛn de, ke physics akɔɔr bï jam në käke electrons ye lueel yeeŋö yee nuur rot loi cï të yee luɔ̈I rot, ke electrons alë bï tɔ̈u.
Acï teer në tän de käke yithapat cï mɛn yen tände lueel, ee yithapat cɔk tɔ̈u ke wääc ke käke nyïny dït.
Yekënë adït tënë kë juak rot de kë cï lueel nyic në thök de run bɔɔt kaa 20 lɔnadɛ̈ ke ka cïn töŋ de tën yök yithapat thïn lë bï nyuɔɔth mɛn tɔ̈u.
Teer de yithapat alë bï pït bɛ̈I tënë kë cï lueel akër de ɣän cï ke yïk cït mɛny lë bï yen yic lueel ëya dɛ̈t tënë ɣän cï ke yïk tënë kë cï lueel akër.
Acï teer dïït apɛi gaam tënë ye kënë në Kuɛɛr ye Yam.
Naa ye yithapat aye kä ye keek nyuɔɔth abac cï të yenë nyïny dɛ̈të ye luɛɛl thïn, ë ka yee yekënë lueel ke kä cï bɛ̈n bei thïn aye niɔ̈ɔ̈p ë ke ye käken, ku yekë röt gɛɛi abac.
Tënë kuɛ̈n täŋ de yithapat ye yeen them bï kä rɛc yee Quine ku Gödel ke lueel kɔɔr bï ke looi ke löm aye tën leer keek thïn tënë Yith ke Penelope Maddy në Yithapat yiic.
Acï jɔɔk keke "kë tɔ̈u cilic" de luɔɔi cï looi ë Hilbert bï kä nhial tek thook ke cïn nambaai bï ke gäm keek, ku juɛk dɛ̈t peei thiääk ke keek thïn në kaam de tënë kë loi cï looi në kueerë tëëk.
Në luɛɛl de yee kënë, acïm kä rɛc ke kuɛ̈n de käke piny wala kuɛ̈n de käke nyïc puɔth keke yithapat.
Naa cak tɔ̈u, ku raan loi kën yeen nyuɔɔth aye tï ke cïïtë yic ee thɔ̈ɔ̈ŋ de "kë tɔ̈u kee ye yic", ku käke social constructivists de kä tɔ̈u ke kɔc aye lueel lɔnadɛ̈ ke tën leerë kuɛ̈n ke kɔɔr de yithapat thïn aye cɔk lëu rot në akutnhom de kɔc ye yeen looi wala në akutnhom de kɔc cï wëu ken gam kɔɔr ye.
Ku aye kɔc ke social constructivists lueel lɔnadɛ̈ ke yithapat ee yic tɔ̈ thar të mɛc de kä ye lueel: cït mɛn cïne luɔɔi käke yithapat rot waar, tände yithapat thɛɛr atɔ̈u të rɛɛc cen bï luui, ku ka ye cökpiny cï të kɔ̈ɔ̈rë yeen wala të kɔ̈ɔ̈rë kɔc ke akutnhom de yithapat ke ye mɛnë ye thïn.
Tän nyic de yithapat aye tïŋ në ciɛɛŋ de ciɛɛŋ dïtë.
Aye kɔc cï kuɛ̈n në Social constructivists tïŋ k akuɛɛr de "luɔɔi yithapat" ee kë de cäŋ de amana në yic, ku kɔc ke social realists ayekë tïŋ ke ye kën looi raan bï kë dït looi, wala de atekthok kë yee nhom raan tak, wala nyïny kɔc yithapat cï matic ke pën kueer ye wɔk pinynhom de käke yithapat tiɛ̈ŋ thïn.
Kë cï rot puɔc looi Paul Ernest acï kën de kɔc cï kuën në social constructivist de yithapat looi.
Në nyooth, kä yenë kɔc ke thok ke luui acïï keek ye luɔ̈i abɛ̈n tënë ajuɛɛr de kä ye nyuɔɔth ke thoŋ yithapat, aye lueel, ke yithapat aye kueen në kueer wääc tënë thok.
Naa cak ɔ̈u, ke kuɛɛr cï ke looi në ran cɔl Frege ku Tarski në kuɛ̈n de thoŋ yithapat aacï keek juak apɛi në mɛnh thukul de Tarski ye cɔl Richard Montague ku kɔc kɔ̈k ke thok lui të thɛɛr de kuɛ̈n käke thok bï wuɔ̈ɔ̈c de thoŋ yithapat ku thoŋ ë cak nyuɔɔth ke cïï bï tɔ̈u cï mɛn yenë ye tak thïn.
Kë cï lueel lɔnadɛ̈ "käŋ abɛ̈n" cï lɔ thïn loi keek në kuɛ̈n de kɔc nyic käŋ, nɔŋiic nambaai, aa kɔɔr bï keek gam cï mɛn cïnë keek cɔk ye yith në gäm akoköl den abɛ̈n.
Field acï kä tïŋ looi ë ke ye kä kɛ̈ɛ̈rë keek bïk yaa yith.
Kë teerë acï atɔ̈u ciɛɛl tën kë cï tak lɔnadɛ̈ ke të yenë ye tiɛ̈ŋ thïn cï të cï cäk yeen de ajuɛɛr de täk në kueer de ajuɛɛr nhom alë bï gäm täŋ de yithapat kenë këriɛ̈ɛ̈c abɛ̈n dɛ̈t.
Laany dɛ̈t de gël ee ba muɔ̈k thïn lɔnadɛ̈ ke kɛ̈dɛ̈ŋ cïne thok de täk aa puɔth tën täŋ yithapat në kueer wën ke cïn kën looi ë yeen, ku cïï thiääk keke tën yenë ye lɔ̈ɔ̈m thïn.
Në kueer de nyooth, aye käŋ kaa rou ke täŋ cie yic bɛ̈i bikë ye nyuɔɔth mɛn yee yic.
Paul Erdős acï nyic apuɔth në tïŋ yee tiɛ̈ŋ "Buŋ" de kä ye thɔ̈ɔ̈ŋ nɔŋic kä dhɛ̈ŋ apɛi wala kä puɔth apɛi ke kä ye yithapat nyuɔɔth.
Në yee kueer töŋ kën, naa cak tɔ̈u, kɔc ke täŋ kë puɔth de yithapat acï tak bikë kä ye töŋ de kë ye këdɛ̈ŋ cɔk ye yic cɔk wääc keke dɛ̈t naa yeke tïŋ ë ke puɔth abɛ̈n.
Täŋ käke nhom ee abak de täŋ käke kuɛ̈n ye tän piny ku tän de nhom kueen ku määthden/thiääkden keke guɔ̈p.
Dualism ku monism aye thukuul tɔ̈ ciɛɛl ke täŋ de kä rɛc ye guɔ̈p yök, naa cak tɔ̈u ke të ye tiɛ̈ŋ yeen gäkic ë ka cï rot jatnhiä cïï rɔ̈ŋ thïn wala dɛ̈t kënë apuɔth.
Hart, W.D. (1996) "Dualism", në Samuel Guttenplan (org) män de Kuɛ̈n Täŋ de Nhom Blackwell, Oxford, 265-7.
Pinel, J. Psychobiology, (1990) Prentice Hall, Inc. LeDoux, J. (2002) Ba Aciëëk ku Tïŋ në Rot: Ye Nyomda wɔ Cɔk Bɔ̈ cï mɛn Tɔ̈u Wuɔɔk Yedi, New York:Viking Penguin.
Wël ke kuɛ̈n de nhom", in W. H. Capitan ku D. D. Merrill, eds.,
Në këde rou, lɛ̈k de walaya nɔŋ kë lueel acïn kë puɔth ye nyuɔɔth në kë cïn cotpiny de të ye lɔ̈m kä ye yök.
Nyiëër de raan dɛ̈t tënë abak de pizza, në nyooth, abï ye raan kënë cɔk cɛɛth guɔ̈pde në kueer wën kɔɔr ku në kueer wën leer yen thïn bï ke kɔɔr lɔ yök.
Robinson, H. (1983): "Aristotelian dualism", Kuɛ̈n de Oxford Studies në kën de Täŋ Thɛɛr ye cɔl Ancient Philosophy 1, 123–44.
Aa lë bïkë jäi abɛ̈n lɔnadɛ̈ ke nhom yenë kee nyith, wala në kuer dɛtë nyith yenë kee nhom, ba wɛ̈t cï tak yök lɔnadɛ̈ ke ka nɔŋ töŋ de kuɛ̈n käke raan ke ye käŋ tïŋ në kueer yen ke tak thïn wala kä cïï lui kee ye looi.
Në nyooth, raan alë bï thiɛ̈c apuɔth ye ciin thiin töŋ cï nyop tɔ̈u kadi, wala ye nhial cïnic amaar tïŋ kadi, wala ye dit puɔth piŋ kadi cït mɛn de raan.
Anɔŋ kä puɔth tɔ̈u në kee käke täk kë ye keek tïŋ ë ke ril yiic apɛi bïkë kë ye tïŋ cuɔtpiny.
Dualism adhil të yenë lëk de kä ye tïŋ riɔ̈ɔ̈k/cɔk puɔth lueel.
Nyïc, naa cak tɔ̈u, aye gam në täŋ piiny agut bï naŋ kë bɔ̈ bei thïn.
Kë nyic de täk ee raan alë bï naŋ kë tɛk në raan guɔ̈p, ku lööm tände guɔ̈p de raan, ke cïn kë lueel thïn thiääk keke guɔ̈pde.
Kɔc kɔ̈k peei cït man de Dennett acï jam këlä; puɔ̈ɔ̈c de kä ye kek thɔ̈ɔ̈ŋ abac ee kë cïï path apɛi, ka ee puɔ̈ɔ̈c de kä cïï röt lëu në luɔɔi.
Ee ya tɛ̈n yenë nhom de raan tɛk thïn, cïmën de täŋ de këduɔ̈ɔ̈n wïc apɛi në yï puɔ̈u, ku ye käk bɛ̈n naŋ kä ye kek juak në guöpdu yic.
Jam de raan cɔl Descartes acï bɛ̈n pëk në tɛ̈n de luɛɛl de raan cɔl Seth man ye lueel këlä; wël "path ku lekë gɔk" tɔ̈ në yenhom, alëu bïk ya yith.
Thukul de Cambridge, MA: MIT Press (Bradford) Nyooth de ye wɛ̈t kän yenakë, acïï raan cɔl Joseph Agassi bɛ̈n lueel këlä; käjuëc ke puɔ̈ɔ̈c ë pïïr cï kek cak gɔl në ruön de 20th century acï kɔc gäm dhɔ̈l bïï kek käken cïk kek tak wënthɛɛr ya bɛɛr lɔ tïŋ.
Wɛ̈t kän acï gël apɛi në raan cɔl Gottfried Leibniz.
Kek wël käk acï lac tɔ̈ apɛi në thɛɛr juëc yiic ku ka cïï lëu bï kek bɛɛr ya nyaai, ka bï kek bɛɛr ya lɔ guiir në guiɛ̈ɛ̈r dɛ̈ peei, ke cie tɛ̈n ëlooië kek thïn.
Puɔ̈ɔ̈c de tän yenë nhom tɛk thïn, man ye cɔl ‘Epiphenomenalism’ aagɔl ë cäk në raan cɔl Thomas Henry Huxley.
Ëwɛ̈t kän acï bɛ̈n gël ëyadɛ̈ në raan cɔl Frank Jackson.
Puɔ̈ɔ̈c yenë kɔc puɔ̈ɔ̈c në luɛɛl de wɛ̈t ye jam këlä; këriɛ̈ɛ̈c ëbën anaŋ ŋïc deen tɔ̈ kenë yen, man ye cɔl ‘Panpsychism’, ka, lëu bï ya lueel këlä, këriɛ̈ɛ̈c ëbën anɔŋ ŋïc deen tɔ̈ kenë yen ka tëdeen yen tɛk thïn.
Nyooth de ye wɛ̈t kän ye kɔc gäm nhomlääu, acï bɛ̈n lueel apɛi në raan cɔl Allan Wallace man cï bɛ̈n lueel këlä; "ŋïc lëu benë raan ya tɔ̈ ke cïï puɔ̈u mit —cïmën de, bï raan këdɛ̈ ya looi ke rilic apɛi — ke yï mit puɔ̈u; në ŋö, raan alëu bï nhom ya liääp të looi yen luɔɔi rilic apɛi."
Tän de nhom alëu guöp ya geer ëyadɛ̈ ku ye kän alëu bï ya wuɔ̈ɔ̈c.
Tän benë raan ya tɔ̈ ke ŋic pinynhom në dhɔ̈l yiic kaarou, man ye cɔl ‘Experiential dualism’ aye gam ke ye ajuiɛɛr cï bɛ̈ibei në thukul de Madhyamaka Buddhism.
Jɛ̈I benë raan kä ye röt looi keepɛ̈i në pinynhom ya jäi alëu bï piny ya cɔk thiäŋ në ŋïc, tän cenë Madhyamaka kän ya tiɛ̈ŋ thïn ee yen nyuɔɔth ke kän wääc apɛi tënë tän de nhom kenë guöp, man ye cɔl ‘dualism of Descartes’ ku jɔl ya tɛ̈n de wɛ̈t ye këriɛ̈ɛ̈c ëbën thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye tök, man cɔl ‘monism’ —ye cɔl kë ye tïŋ ‘physicalism’— man ye guiir aoath në puɔ̈ɔ̈c de pïïr de yemɛɛn.
Puɔ̈ɔ̈c de kä ye kek tïŋ, man ye ‘physicalism’ ka tɛ̈k de ye wɛ̈t kän aye yök ke ye yic, ku ëkënë aye jäi apɛi në kɔc ke athɛɛk de Buddhism.
Ku kɔc kɔ̈k ëke cï kɔn ya jam wään ciɛ̈ɛ̈n, aake cï jam apɛi në kë yen naŋ käjuëc cïmën de guöp de kë thiek apɛi (mass), piɔm (location), dhöl yen cɛɛth thïn (velocity), guöp de (shape), tɛ̈nde (size), ku jɔl ya käjuëc kɔ̈k peei, kek käk kedhiɛ acie tɛ̈n tɔ̈ yen thïn ye kiɛ̈ɛ̈t.
Tɛ̈n yenë yic tɔ̈u thïn yenëka cï ya këtueeŋ ëye puɔ̈ɔ̈c në kɔc ciɛ̈ɛ̈n ke Assian (eastern philosophies) ke duur run ke tiim kaarou wuɔ̈ɔ̈r.
Puɔ̈ɔ̈c de wɛ̈t tök (Physicalistic monism) ee yen puɔ̈ɔ̈c de kë tɔ̈ yetök, ee wɛ̈t ye tïŋ, mɛn cï gam apɛi në kɔc ŋic puɔ̈ɔ̈c de pïïr.
Na cɔk wël lɔgɔk, cïmën de wël cï kek lueel në raan cɔl George Berkeley, ya tɔ̈ ke ye kë cie lac yök në puɔ̈ɔ̈c de kɔc ɣer yiic (Western philosophy), na cɔk kä kɔ̈k riliic ke lööŋ ka kä ye kek gam ke ye kä wën ye kek looi ku kä kɔ̈k kek, aye ya jɔ̈k de puɔ̈ɔ̈c, aake cï kek ya gäm kuɔny në raan cït man de Alfred North Whitehead kenë David Ray Griffin.
Baŋ dɛ̈t de diäk ee yen cɔk gam ke käŋ ye ya kä ye kek tïŋ ka yekë ya tɔ̈ në nhomic.
Cïmën de bï tɛ̈n de nhom de raan tök ya caath, acïï lëu benë wël lɔgɔk ya cɔk löm kek ku benë wɛ̈t ya thöl ë luɛɛl në kek.
Cïmën de wuɔ̈ɔ̈c de kee wël käk në puɔ̈ɔ̈cic, man ye jam në aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc yiic (man ye cɔl ŋiɛ̈c täk ëyadɛ̈) cï kek cak.
Acïï kee kɔc cï puɔ̈c käk bɛ̈n tak këlä, na ye tɛ̈n de nhïïm ke kɔc thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye röt geer, ku cïï duciɛ̈k ye rot geer, ke tɛ̈n de nhomdu yenëka ye lac ŋic ku yenëke tɛ̈n adööc de nhomdu.
Cït tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në löŋ ye nhïïm ke kɔc cɔk ŋic kek, nhïïm kɔ̈k ye rek kenë tän töŋ tɔ̈në raan, acïï yen ye nyuɔɔth man lɔn thiɛ̈ɛ̈k ë nhom kenë tän yen tɛk thïn.
Në ye cök ciɛ̈ɛ̈n ëtɛ̈ɛ̈n, ke tɛ̈n cenë kë cïï raan cɔl Wittgenstein täk bɛ̈n tääu në luɔɔi yic, acï tɛ̈n yenë nhom tiɛ̈ŋ thïn ke ye biäk de puɔ̈ɔ̈c ëya, bɛ̈n cɔk juiir në raan cɔl Wilfrid Sellars kenë raan cɔl Gilbert Harman ke benë puɔ̈ɔ̈c ya looi në yen.
Ëkän, acï käjuëc bɛ̈n cɔk ye kek thiëëc yiic man adɛ̈ ke naŋ dhöl dɛ̈t peei benë käŋ ya dɛɛt yiic thïn.
Raan cɔl Davidson acï ye wɛ̈t kän bɛ̈n deetic apath ku lueel këlä: tän de nhom adït apɛi awär tɛ̈n de guɔ̈p, ku ka cïï yic ye riɛl apɛi tënë kek. "
Nhom de raan ee rot jɔt në door tökic agut cï door dɛ̈t; ku na yïn ya, ke nhom anɔŋ kë lëu benë yen ya ŋic në thɛɛr juëc yiic.
Thööŋ de raan yetök ka tän de “ɣɛn” alëu bï mac ya dɛ̈ɛ̈p.
Dɛ̈ɛ̈p de ye many kän ee mac ŋoot ke cɔ dɛ̈p ke cie bɛɛr liiu, ku ka cïn tɛ̈n lëu benë mac ye ŋic në kaam de mac kän kenë mac dɛ̈t kënë, në thɛɛr juëc yiic.
Ëyadɛ̈, wɛ̈t kän aye thɔ̈ɔ̈ŋ kënë raan töŋ ye bɛ̈n ɣön de puɔ̈ɔ̈c miäkduur.
Kän yenëke thööŋ path yenë tän de nhom ë raan thɔ̈ɔ̈ŋ thïn, man yenë täŋ de käpath juakic.
Bɛ̈i ye kek cɔlë Churchlands aye bɛ̈i kɔ̈k gäm awai, wël juëc cie yith cï kek ya lueel ku jɔl ya tɛ̈n de kä pïïr ‘ontologies’ acï röt bɛ̈n ya jat nhial në thaa kän.
Aye kɔc kɔ̈k cï puɔ̈c lueel wu kän ee rot looi në kë cenë kɔc nhïïm liääp.
Kän alëu bï ya gam ke ŋïc tënë raan alëu bï ya thɔ̈ɔ̈ŋ në dhɔ̈l juëc yiic — në ŋö, tän de nhom ku jɔl ya käjuëc ke puɔ̈ɔ̈c aye kek guiir në wël juëc yiic.
Täk aye kuɔ̈c kiɛ̈ɛ̈t në tän yenë nhom guiɛɛr thïn — tɛ̈n yenë nhom kiɛ̈ɛ̈t aye kuɔ̈c guiir wennë ka yenë lueth lueel në yen.
Ku tän de nhom anɔŋ të yenë yen ŋiɛc thïn, cïmën de tɔ̈ɔ̈k gum, mɛn tɔ̈ɔ̈k apɛi.
Tɛ̈n yenë nhom naŋ tuany cie rim ye cɔk cath apath, ye rim cɔk lɔ thïn ku bï kek bɛ̈ibei thïn, acïï lëu bï ya guiir apath në wël juëc ye kek puɔ̈c kɔc.
Ëkän ee wɛ̈t cï thɔ̈ɔ̈ŋ wënthɛɛr yök ke lëu bï cɔk lëu rot në tɛ̈n cenë luɔɔi thïn.
Muɔny German ëtɔ̈ në ruön de 20th-century cɔl Martin Heidegger akëc ye wɛ̈t kän bɛ̈n gam në tɛ̈n yenë ye luɛɛl thïn, ku lueel ye ka cïï rot bï ya lëu bï ye kän kɔc ya gäm ŋïc në luɛɛl de kee wël käkë yiic.
Kë ye kɔc nuan apɛi në guiɛ̈ɛ̈r de ye wɛ̈t kän, ee kë yen ŋïc nyaai tënë raan ku nhom ya cɔk dɔ̈ŋ ke cïn käjuëc nyic kek në puɔ̈ɔ̈c de wɛ̈t ye cɔl ‘tɛ̈n yenë käŋ yɔ̈k thïn’ tënë ŋïc.
Anɔŋ dhɔ̈l kaarou yenëke wɛ̈t kän tekic ku töŋ de kek acïï lëu bï ya nyaai në dɛ̈t kënë.
Cï luɛɛl de raan cɔl Nagel, puɔ̈ɔ̈c de ŋïc ë pïïr acïï lëu bï ye wɛ̈t kän guiir apath në kë këc yen cop të ben kɔc ya tiiŋ puɔ̈ɔ̈th ka bï kɔc ya gäm wïc kɔc.
Tän de nhom kënë, abï yen kɔn ya wïc bï naŋ kä bï kek kɔn ya cɔk tɔ̈ thïn ku bï jal ku bï kɔc jal ya lɛ̈k yith.
Ku ka ye nhom kek tak ka të yen luk luɔɔi thïn aye ya yith ka lueth. Ku na yïn ya, ke lëu bï ya dhöl yïndë (kë ya tak ka të ben luk ya luɔɔi thïn) bï ya tɔ̈ wudë?
Na ye yith ya yic, ke kë cï tak ëtɛ̈ɛ̈n ee yic; ku na cie ye, ke ëkënë ee lueth.
Cï mɛn de tɛ̈n de luɔɔi ë nhom thiääk kenë luɔɔi de guöp, ke tɛ̈n yenë yen kiɛ̈ɛ̈t, ke puɔ̈ɔ̈c de pïïr në baŋ de nhom ee luɔɔi path apɛi puɔɔl në tɛ̈n de puɔ̈ɔ̈c ë nhom.
Në baŋ thin de puɔ̈ɔ̈c ë ŋïc në baŋ de nhom, ke ka naŋ athör juëc cï kek ya bɛ̈ibei ye jam në tɛ̈n de nhom ku guöp ku jɔl ya ruääiden. Puɔ̈ɔ̈c de tɛ̈n yenë nhom tɛk thïn, man ye cɔl ‘Sensory neurophysiology’ ee ruääi de raan ke nhom de thiëëc yic apɛi ku jɔl ya të yen rot luɔɔi thïn.
Në ye cök ciɛ̈ɛ̈n ëtɛ̈ɛ̈n, ke tɛ̈n cenë puɔ̈ɔ̈c ë pïïr, kɔc puɔ̈ɔ̈c apɛi në tɛ̈n ëgɔl ë nhom de raan rot thïn ku jɔl ya tɛ̈n yenë tiɛ̈ŋ thïn ku ruääide kenë ɣän kɔ̈k käkë yiic, gɔl në run thɛɛr ɣɔn kënë kɔc puɔ̈c.
Wɛ̈t thiin lëu benë ye wɛ̈t kän ye nyuɔ̈th kɔc ee të dhukë raan nambaai yiic.
Wɛ̈t kän acï ya jamic apɛi në kɔc juëc cï puɔ̈c në kë wïc kek yen bïk ŋïc tɔ̈ në ye kän cök deet, man ye cɔl ‘artificial intelligence (AI)’.
Wël thiekiic yenëke ŋïny de AI kuanycök, man ye nyuɔɔth në kɔmbiötar nɔŋ ŋïny cït kë de raan.
Thëm de kɔmbiötar cï bɛ̈n looi, man ye cɔlë ‘Turing test’ akëc bɛ̈n gam në kɔc juëc, akut töŋ de kek këc bɛ̈n gam ɣön ë China, agut cï ɣɔn cenë jam kän bɛ̈n ŋoot ke leerë tueŋ në raan cɔl Searle.
Piööc de nhom ku jɔl ya tɛ̈n yen rot luɔɔi thïn ee lööŋ thiëëcic apɛi ago ya cɔk det ëtɛ̈n yen rot luɔɔi thïn ku jɔl ya kä ye lɔ thïn ku kä ye bɛ̈n biyic në nhom de raan yic.
Lööŋ kän ee jam këlä; käŋ kedhiɛ ye cath në dhöl tökic aye ya kä thiääk në röt.
Acï puɔ̈ɔ̈c bɛ̈n mat thïn në dhɔ̈l benëke ŋïc aku ciɛɛŋ de kɔc, cïmën de tɛ̈n yenë wɛ̈t luɛɛl juiɛɛr thïn, luɔɔi thïn, ku tɛ̈n yenë yen wɛl thïn (në ɣän cïmën de, tän yen käŋ dɛɛt thïn, thok, muŋ de käŋ, täk, ku jɔl ya tän ye rot luɔɔi thïn) në luɔɔi de nhom yic (tënë kɔc ka lai) ku jɔl ya adit kɔ̈k peei (cïmën ë kɔmbiötar).
Ku na yïn ya, ke luɔɔi de Hegel acï bɛ̈n wuɔ̈ɔ̈c kenë puɔ̈ɔ̈c ë kuan de Anglo-American në tɛ̈n de nhom.
Puɔ̈ɔ̈c de ŋïc, man ye cɔl ‘Phenomenology’, man cï bɛ̈n cak në raan cɔl Edmund Husserl, acï jam apɛi në tän de nhom de raan (tïŋ wɛ̈t ye cɔlë “noema” man ye geeric ke ye “täk” ku tɛ̈n yenë luɔɔi kän piir da cɔ̈kpiny.
Kän yenëke tän de kɔc naŋ nhiɛ̈ɛ̈r de kä ke pinynhom, man ye kek cɔlë ‘materialistic determinists.
Kɔc kɔ̈k acï ye puɔ̈c kän lɛɛr tueŋ apɛi: wu kɔc aacïï kä bïk kek ya looi ka kä wïc kë kek bï ya tak keepɛ̈i.
Kɔc cï ye wɛ̈t kän bɛ̈n ya lööm aacï bɛ̈n ya thiɛ̈c këlä; "lɛ̈ɛ̈uku në yemɛɛn?"
Acïï rot ye lëu bï nhomlääu ya ŋic të cenë kɔc nhïïm riɛɛr.
Raan tueeŋ thiekic apɛi tënë kɔc ye tɛ̈n de yic gam (compatibilist) në anyïkööl yiic kedhiɛ ee raan cɔl David Hume.
Kek kɔc cï puɔ̈c käk acï yen gam ke kë cɔk piny cɔ tɔ̈ ee, a) acie guiir në lööŋ ke pinynhom në kë yenë tɛ̈n de kee lööŋ käk geer në kɔc, b) aye kek geer në lööŋ cïï beer luui apath, ka c) aye kek geer në lööŋ cïï beer luui apath në kë yenë kek jɔ̈ɔ̈ny në kɔc.
Aye jam këlä: na cïï wɛ̈t daan cuk lueel ye naŋ kë ye rot looi thïn, ke wɔ ye këdaan yukku wïc nhiaar yök në miɛt ë guöp.
Tän yenë raan rot yök ke cïï rot ye geer ee nhom ku tiɛ̈p de raan lɔ geer ëyadɛ̈.
Akut bääny cɔl Mantranga, man yenë akut mac ëlöŋ kän, ee yic naŋ kee kɔc käk; bäny (King), minither tueeŋ (Prime Minister), bäny tueeŋ mac apuruuk (Commander in chief of army), Aluopbɛny (Chief Priest of the King).
Raan cɔl Arthashastra acï wël juëc bɛ̈n lueel në puɔ̈ɔ̈c de thiɛɛth (science of politics) tënë bääny path, lööŋ benëkle ya ceŋ kenë bɛ̈i kɔ̈k peei ku jɔl ya thɔ̈ɔ̈r, ajuiɛɛr benë akuma ya piŋ në anäi, ku jɔl ya tɛ̈n benë akuma baai ya tiit ku bï pïïr de baai ya tääu tueŋ.
Käjuëc cï kek bɛ̈n puɔ̈ɔ̈c në ye thaa kän aye, puɔ̈ɔ̈c benë raan guöp ya ciɛ̈n awäc (Confucianism), tɛ̈ɛ̈u ë löŋ në käŋ nhïïm (Legalism), löŋ ye ciɛɛŋ de kɔc ku akuma määt (Mohism), löŋ yenë kɔc wɛɛi puɔ̈ɔ̈th bïk ya pur (Agrarianism), Löŋ de China benë kɔc ya rëër në dɔ̈ɔ̈r në kɛmken (Taoism), ku kek käk kedhiɛ aake naŋ thukuul yenëke puɔ̈ɔ̈c thïn.
Puɔ̈ɔ̈c de tɛ̈ɛ̈u ë löŋ në käŋ nhïïm (Legalism) aye akuma yɔ̈ɔ̈k ago löŋ path ya tääu ku bï kuanycök apath ku bï lööŋ riliic naŋ kä ye kɔc dhal thïn ya nyaai ku cïï kɔc bï ya kuuma apɛi.
Në ruön ciɛ̈ɛ̈n de ancient period, ke tɛ̈n de "raan nhiaar ciɛɛŋ de kuɛt" cɔl Asharite acï röök de Muthilimïn bɛ̈n cɔk tiɛ̈m.
Ku na yïn ya, cï tɛ̈ɛ̈k de puɔ̈ɔ̈c ë kɔc ɣer yiic(Western thought), aye të thiin koor këc ŋic yenëka cïï röök de Muthilimïn bɛ̈n dɔm, në kë cenë käk: al-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), İbn Sina (Avicenna), Ibn Bajjah (Avempace) ku jɔl ya Ibn Rushd (Averroes) röt gam apɛi.
Nyooth de ye wɛ̈t kän yenakë, puɔ̈ɔ̈c de wɛ̈t cɔl ‘Khawarij’ në run cenëke anyïkööl ke muthilimïn kedhiɛ ya puɔ̈ɔ̈c yiic në Khilafa kenë Ummah ka puɔ̈ɔ̈c ë löŋ de Shia Islam tënë Imamah acï tɛ̈ɛ̈k de thiɛɛth ëcï ya looi bɛ̈n nyuɔɔth ëtënë.
Puɔ̈ɔ̈c de raan cɔl Aristotle ‘Aristotleanism’ acï bɛ̈n tiɛ̈m apɛi në run ke Golden Age ke Islamic ku kän acï wël ke puɔ̈ɔ̈c de raan cɔl Aristotle bɛ̈n cɔk kuany cök në tɛ̈n benë röök de muthilimïn ya leer tueŋ ago pinynhom dööt.
Kɔc kɔ̈k cï puɔ̈ɔ̈c de thiɛɛth looi në ye thaa kënë aye raan cɔl Nizam al-Mulk, ke ye dupiöny de Persian ku raan cɔl vizier de bääny de Seljuq Empire, man cï athöör de Siyasatnama, ka "athöör de akuma" në thoŋ ë liŋëlith bɛ̈n gɔ̈t.
Dupiöny cï puɔ̈ɔ̈c thiekic apɛi de thiɛɛth looi alɔŋ ë medieval Europe aye raan dupiöny cɔl St. Thomas Aquinas man cï luɔɔi ku puɔ̈ɔ̈c de Aristotle bɛ̈n cɔk leerë tueŋ, ku cï bɛ̈n gäm kanithaai ke Catholic paan Europe në luɔɔi de ajuiɛɛr de Muslim Spain, ke ke cï mat kenë Averroes.
Kɔc kɔ̈k peei, cïmën de Nicole Oresme në luɔɔideen de Livre de Politiques yic, acï bɛ̈n jai në löŋ yenë raan cï bääny kuɔc mac kuum.
Ëluɔɔi kënë, ku jɔl ya athör cï kek gɔ̈t cenëke teer në kek, acï käjuëc thɛɛr bɛ̈n cɔk berë kek deet yiic. Ago puɔ̈ɔ̈c de yemɛɛn de kɔc ɣer bɛ̈n cɔk lɔ tueŋ apath.
Në ye thaa kän, ke raan cɔl Machiavelli acï wël rac ku wël piath ke thiɛɛth bɛ̈n guiɛ̈ɛ̈r kɔc, ago käpath ku kärac aye kek luel agonë jam cɔk thök — cïmën de, yök de bääny ku rëër thïn në thɛɛr juëc yiic.
Ke wël käk aakë kek lueel në thual yiic kaarou: tök, yekë lööŋ yïndë kek wïc kɔc kek agokë baai cak; ku rou, ye dhöl path yïndë yen lëu benë baai looi.
Wɛ̈t cɔl "akuma" ee wɛ̈t yenë kɔc rɛ̈ɛ̈r tëtök määt nhïïm ku bï kek mac, ku bï lööŋ looi ago kɔc kedhiɛ, agut cï kek ya dhil ceŋ në mät ku dɔ̈ɔ̈r.
Alëu bï ya deet ëyadɛ̈ ke ye pɛ̈ɛ̈r dïït de abac de ɣɔ̈ɔ̈c benë pinynhom käy ya ɣaac thïn.
Raan töŋ cï lueel apɛi ke këc kanitha gam paan de France ee raan cɔl François Marie Arouet de Voltaire, man ë raan tɔ̈ në nyin de kɔc cï puɔ̈c yiic në ye thaa kënë.
Töŋ gäk ɣɛn ɣapuɔ̈u apɛi ee kë këc ɣɛn week lëu në kuny në ye luɔɔi path kënë yic, man yenë wɛ̈t path lëu bïï nhom de raan ëbën ya tak."
Raan cɔl Locke acï bɛ̈n jai në wël ke puɔ̈ɔ̈c de thiɛɛth cïï raan cɔl Sir Robert Filmer kek lueel, agonë lööŋ ya cɔk tɔ̈ cï tɛ̈n tɔ̈në pïïr de kɔc thïn.
Cï të wääc yenë raan cɔl Aquinas luäŋ de tïïp tënë raan cï awɛ̈ɛ̈c looi yiic tiɛ̈ŋ thïn, aye raan cɔl Locke gam ke tɛ̈n yenë nhom de moc rot luɔɔi thïn ee bɛ̈n në ye piny kän nhom ke cïn kë tɔ̈ thïn, man ye cɔl ‘tabula rasa’.
Agut ci na cɔk raan ya riɔ̈ɔ̈c në lööŋ cï kek tääu në bäny ka kɔc dït tɔ̈ në kɔc nhïïm agonë kɔc nhïïm ya lääu, kë ëyenë diɛɛr ëtënnë ee kë yenë bäny kuɔ̈c kuum në lööŋ bï kek ya kony keepɛ̈i, ke cie amatnhom de kɔc kum kek.
Löŋ ee yen mat thïn agut cï loiloi path — ee kë cït, loilooi ye thiääk kenë lööŋ.
Acï bɛ̈n jam apɛi në kë de nhomlääu de kɔc yiic, ago wuɔ̈ɔ̈c në kaam de yï röör kenë diäär guiir.
Nhomlääu de kɔc thɛɛr ke Ancients aaye pëk në tɛ̈n ye kek luui në nhomlääu de kä ke paanden yic, man ye mïth ke baai gäm riɛl agokë wël ken ya cɔk.
Nhomlääu de kɔc thɛɛr ke Ancient aanɔŋ të yen thok pëk thïn tënë kuɛɛt lik apɛi, Aake ye kenhïïm määt tëtök ku bïk wël ke thiɛɛth jaamic ëtök.
Ku na yïn ya, ke kɔc cuɛ̈t aake ye bänyken kuany, bäny lëu bïk ɣön ë lööŋ (palamen yic) ku bïk lɔ jam në nyin de kɔc yiic ku bïk mïth ke baai kuɔ̈nybei në anuɛɛn ken yiic në akäl yiic kedhiɛ.
Tënë paan cɔl Leviathan, raan cɔl Hobbes acï löŋde bɛ̈n tääu ke benë luɔɔi de akuma ya cɔk lɔ tueŋ apath ku bï kɔc ya cɔk rɛ̈ɛ̈r ëke cïï awɛ̈ɛ̈c ye lac looi.
Në ye paan kënë yic, ke raan ëbën abï ya naŋ löŋ, ka bï ya gäm lithen (license), ago këriɛ̈ɛ̈c ëbën ya looi në pinynhom.
Cï tɛ̈n cenë ye gɔ̈t në ruön de 1762, kän acï bɛ̈n ya luɔɔi path nɔŋ kony de puɔ̈ɔ̈c ë thiɛ̈ɛ̈th në cɛɛŋ de bɛi ke kɔc ɣer (Western tradition).
Tënë kɔc ye röt ŋic ëke ye bäny në kɔc kɔ̈k peei nhïïm kek aye ya aluɛk awär të ŋic ke röt thïn."
Thɛɛr ɣɔn ke industrial revolution abï tɛ̈n de thiɛɛth bɛ̈n geer ëyadɛ̈.
Në ruön ciɛɛl de 19th century, ke wɛ̈t cɔl ‘Marxism’ man ye waar yic ke ye ‘ciɛɛŋ cïn atekthok’ acï bɛ̈n cak, ku löŋ yenë kɔc lui loilooi kedhiɛ looi, man ye cɔlë ‘socialism’ acï rot bɛ̈n juak, tënë kɔc lui geeu.
Wɛ̈t kän cïï ye thöŋ kenë wɛ̈t cïï raan cɔl Marx lueel, man ëcï gam në gɛ̈ɛ̈r de lööŋ thɛɛr (historical materialism), raan cɔl Hegel acï athör cɔl Phenomenology of Spirit bɛ̈n gɔ̈t.
Në thɛɛr ke piny de Anglo-American, ke löŋ cenë kɔc ye kuum në riɛl (anti-imperialism) ku jɔl ya ciɛɛŋ de kuɛɛt wääc në akuma yic (pluralism) aacï bɛ̈n tiɛ̈m apɛi në ruön de 20th century.
Kän aaloi rot në thɛɛr ke raan cɔl Jean-Paul Sartre ku jɔl ya raan cɔl Louis Althusser, ku jɔl ya tiɛ̈m de raan cɔl Mao Zedong paan de China ku Fidel Castro paan de Cuba, ku jɔl ya kë cï rot looi në pɛɛi de dhiëc 1968, aacï bɛ̈n naŋ täŋ benë kɔc röt ya wɛ̈ɛ̈r bei, tënë akut cɔl ‘New Left’.
Luɛɛk ku jɔl ya atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan col aacï röt bɛ̈n jat nhial në ye thaa ɣɔn kënë yic.
Jam apɛi në yith ke diäär (feminism), LGBT social movements ku jɔl ya nyɛɛi de lööŋ yenëke kɔc kɔ̈k luaak ku atekthok në kë de thiɛɛthic, cïmën de atekthok tënë kɔc ke kuan de African Americans ku jɔl ya kɔc lik yenë tɛ̈nden ke kɔc liääp nhïïm (sexual minorities) në bɛ̈i piath yiic wënthɛɛr, ke kaa cï bɛ̈n naŋ kɔc juëc ye jam në kë de lööŋ ke diäär (feminist), kä cï bɛ̈n ŋoot ëke tɔ̈ të ɣɔn cenë thɛɛr ke luɛɛk tëëk (postcolonial), ku jɔl ya ciɛɛŋ de kuɛɛt juëc apɛi (multicultural) bɛ̈n cɔk juak röt apɛi.
Raan cɔl Rawls acï naŋ kë cï bɛ̈n tak, ku yenë këpath lɔgɔk, benë akutnhïïm bänyken ya kuany ke kɔc rɛ̈ɛ̈r ciɛ̈ɛ̈n.
Cï tän cenë dɛ̈t de aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc paan de Anglo-American rot bɛ̈n jat nhial, Paan de Europe, acenë kɔc juëc bɛ̈n tuɔ̈l thïn në kaam de 1950s ku 1980s.
Agut cï bɛ̈I kɔ̈k yiic ëyadɛ̈, kɔc juëc kɔ̈k ye tak apath — man ŋoot ëke ye wël ke raan cɔl Marxism kuanycök — acï lööŋ yam bɛ̈n tääu në tän benë bääny ya mac kɔ̈u ku jɔl ya "dhukciɛ̈ɛ̈n de raan cɔl Hegel".
Jam dïït dɛ̈t peei acï rot bɛ̈n jat nhial në ye (paan) kënë lɔ̈ɔ̈m ku kɔc juëc ye jam në thiɛɛth yenë ciɛɛŋ de kuɛɛt peei theek (liberal political theory) cïmën de raan cɔl Michael Walzer, Michael Sandel ku jɔl ya raan cɔl Charles Taylor acï kek bɛ̈n ya jääm gup.
Kɔc ke baai ye röt rek kenë paanden, ye kek cɔl ‘communitarians’ acï paanden bɛ̈n ya kony apɛi në käjuëc yiic man cï paanden bɛ̈n cɔk yïk rot apɛi.
Wël lik wääc amääth ke tän yennë thiɛɛth röt yiɛ̈k thïn në thök de ruön de 20th century acï mïth ke baai ‘republicanism’ bɛ̈n cɔk ŋic kek (ka neo- or civic-republicanism) ku jɔl ya tiɛ̈mden.
Tënë mïth ke baai, ke ka yekë yök ke tɛ̈n yenë raan rëër abac ee yen cɔk yök ke ye aluaak, agut na cɔkë ŋic ëtɛ̈n yenë aluak yaŋ thïn, kän ee kërac apɛi.
Tɛ̈n benë ciɛɛŋ ya tiɛ̈ŋ thïn ku jɔl ya mäny benë baai ya mac apath, kek aye käthiek nɔŋ kuɔny bïk ya yiɛ̈n kɔc.
Agut cï lööŋ ye kɔc cɔk ye lääi nɔŋ ciɛɛŋ në kɛmken, ku jɔl tän cenë paan cɔl polis (Ancient Greek city state) tɔ̈ ago pïïr ku ciɛɛŋ path gäm kek läi käk.
Raan cɔl Burke aye raan töŋ ëye kuɔny gäm tënë apuruuk wïc bïk bääny de America geer (American Revolution).
Raan cɔl Chomsky ke ye raan töŋ ye jam apɛi në ciɛɛŋ de paan de US kenë bɛ̈i kɔ̈k peei, ŋiɛ̈c mäc (), ku jɔl ya tɛ̈n yenë baai tajir looi kënë bɛ̈I kɔ̈k peei në yemɛɛn, tɔŋ de Israeli–Palestinian, ku jɔl ya bï wël yam ya luɛɛl biyic në pinynhom ëbën.
William E. Connolly: Acï kɔc bɛ̈n kony ago puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ de yemɛɛn bɛ̈n ya cɔk mɛtë në thiɛɛth yic, ku bï wël yam ke puɔ̈ɔ̈c de kuum ë kɔc kedhiɛ ya cɔk bï ya juiir ku bï kɔc cïï akuma nhiaar ya jääm bïk puɔ̈th liɛɛr.
Thomas Hill Green: Man ye raan ye puɔ̈ɔ̈c në ciɛɛŋ yenë kuɛɛt riɛ̈u ku ye raan töŋ ëye nhomlääu kɔn nhiaar.
Luɔɔideen thɛɛr aye thukul de Frankfurt geer agokë wëlke ya piŋ apath.
Aye kɔc jääm apɛi agokë ɣööc ya looi kenë akutnhïïm kɔ̈k bï ya lui në nyinden yic ku ye lac lueel apɛi ago löŋ ya kuanycök ku bï baai ya yiɛ̈knhial.
David Hume: Raan cɔl Hume acï wɛ̈t cïï raan cɔl John Locke ke benë kɔc ya mac në kaamden kenë akuma ku jɔl ya kä kɔ̈ peei bï ya tɔ̈ në löŋ kɔ̈u.
Man ye wɛ̈t ëŋic apɛi në thɛɛr ɣɔn cɔɔlë nhomlääu de paan cɔl United States.
Acï bɛ̈n wu akutnhom de piny ëbën awïc bï kuany ago kä wïc kek kedhiɛ dhil ya tɔ̈ɔ̈u ku bï pinynhom gäm dɔ̈ɔ̈r.
Acï bɛ̈n jäl tënë raan cɔl Hobbes në ye wɛ̈t kënë yic, në kë eye yen jam këlä; paan yenë lööŋke mac tëdɛ̈ peei cïï thiääk kenë akuma ku yenë wëlke rɔm apɛi tënë kɔc kɔ̈k peei, ku ka bï dhil ya wïc bï akuma nhom ya ciɛ̈n lööŋ riliic apɛi ago kɔc ya tiit ku bï nyin ya tïït në käken.
Raan töŋ ëcak lööŋ ke Western Marxism.
Cïmën de të cenë ye luɛɛl thïn në wɛ̈t cɔl yïŋ de baai ‘statecraft’ yic, acï kɔc bɛ̈n ya gäm tän path benë yith ya ŋic ku bï kɔc röt cië ye thiääk në wël cie yith yiic.
Ke ye raan töŋ ëye jam apɛi në thiɛɛth, aye gam ke kɔc lëu bï kek ya tek yiic kenë akuma, ku tɛk lööŋ path bï kek kɔn ya tïŋ ku benë pïïr thɔ̈ɔ̈ŋ nhom kënë kek, ku benë pïïr de kɔc ya cɔ̈kpiny tënë kɔc mac lik mac kek.
Acï wɛ̈t de " lɔ tueŋ de baai ‘repressive desublimation’" bɛ̈n cak, lëu benë aciɛ̈ɛ̈k ya mac në dhɔ̈l juëc nhiar kek yiic.
Acï löŋ bɛ̈n cak, löŋ bï ya jam në kä ye (yith ka lueth) ye kek gam agonë aciɛ̈ɛ̈k ya cɔ̈kpiny ku bï kek ya mac apath.
Mencius: Man ye raan töŋ cï ŋiɛ̈c bɛ̈nbei në thukul de puɔ̈ɔ̈c de täŋ path, man cɔl ‘Confucian school’.
Montesquieu: Acï dhöl benëke kɔc ya tiit apath bɛ̈n deetic "ku bï lööŋ thɔ̈ɔ̈ŋ nhïïm" në tëëk de baai yic.
Kɔc cï ye wɛ̈t kän waaric acï jam apɛi në kë de ye wɛ̈tdeen kënë de thiɛɛth.
Plato: Acï athör dït apɛi gɔ̈t në kë de jam de baai, cïmën cen lööŋkeen ke thiɛɛth tääu thïn ku lueel këlä: mïth ke baai aabï kek ya tɛk në dhɔ̈l käk yiic kaadiäk.
Ayn Rand: Acï wɛ̈t bɛ̈n cak, wɛ̈t ye jam në kë de nhomlääu de nhïïm, cɔl ‘objectivism’ ku ka cï wɛ̈t kän bɛ̈n ɣäth tënë akutnhïïm ye ciɛɛŋ de kuɛɛt yiɛ̈knhial, në ruön ciɛɛl de 20- century paan de America.
Akuma awïc bï ya nyaai tënë baŋ de wëu ku tënë baŋ de röök në kanitha yic.
Adam Smith: Man cï lac lueel apath ke yenë raan ëcak pïïr de guïŋ ë wëu cök (modern economics); man cï kɔc guiɛ̈ɛ̈r në yicthiɛk de guïŋ ë wëu ("në dhöl path ye tïŋ") de kɔc ye luui në kecin ku kɔc naŋ dukɛ̈ɛ̈n yekë kek ɣaac yiic.
Kɔc cï puɔ̈c ke kuan de Green: Man ye lueel apɛi ke yenë raan ëgɔl puɔ̈ɔ̈c de Western political philosophy në wëlkeen cï kek ya lueel tënë kɔc thöŋ ke kuan de Athen; në kë këc raan cɔl Socrates gät në athöör, käjuëc ŋicku kek në rotde ku në puɔ̈ɔ̈cde yic në yemɛɛn, aake yök kek tënë mɛnh de thukul ŋic apath cɔl Plato.
Max Stirner: Ee raan naŋ täŋ puɔth thiekic apɛi ye jam në kë de nyiɛɛi ë löŋ benë kɔc ya mac ku ye tɔ̈ në nyin de kɔc ye jam wu bï löŋ mac kɔc ya nyaai, man ŋic në yemɛɛn ke ye nhomlääu de kɔc keepɛ̈i.
Dhɔ̈l kɔk peei ke puɔ̈ɔ̈c ke kä thɛɛr ke ciɛɛŋ, ayë yen mat thïn ëbën agut cï puɔ̈ɔ̈c de lööŋ ku tän benëke ya luɔɔi thïn, man kek ye kätueeŋ ye bɛ̈I juëc kek lac wïc në yemɛɛn agokë jal luui apath.
Kɔc cï lac puɔ̈c, man ŋic kek ëya keke ye kɔc cï lac puɔ̈c paan de Greek, kek aake ye kɔc tueeŋ ëke cï puɔ̈c apɛi ke kɔc ke Green cï puɔ̈c, këc kɔn bɛ̈n keke ŋoor.
Luɔɔiden ku athör cïk kek gɔ̈t kedhiɛ aacï bɛ̈n lac määr.
Puɔ̈c thɛɛr kän agɔl rot në ruön de 6th century BCE kenë kɔc kaadiäk ke paan cɔl Milesians cɔl kek: Thales, Anaximander, ku Anaximenes.
Raan cɔl Xenophanes aacï lac ŋic apɛi në kë cen ya jai wɛ̈t ëye lueel manadɛ̈ ke raan athöŋ kek jak ye kek door.
Thukul de Eleatic (Parmenides, Zeno of Elea, ku Melissus) acï bɛ̈n jɔɔk në ruön de 5th century BCE.
Raan cɔl Anaxagoras ku raan cɔl Empedocles aacï bɛ̈n lac jam në dhöl cenë pinynhom cak.
KU wɛ̈t kän acï kɔn ya lueel në raan cï puɔ̈c de kuan ë German cɔl J.A. Eberhard ke ye "vorsokratische Philosophie' në run ciɛ̈ɛ̈n ke 18th century.
Wɛ̈t kän acï yic bɛ̈n naŋ käjuëc tiam kɔc thïn, në kë cenë kɔc juëc cï puɔ̈c wënthɛɛr bɛ̈n jam apɛi në kë de ciɛɛŋ path ku tɛ̈n lëu benë ya pïïr në pïïr path yic.
Cït tɛ̈n cenë ye lueel këlä në raan cɔl James Warren, wuɔ̈ɔ̈c de kaam de kɔc thɛɛr cï puɔ̈c ke kuan de Greek ku jɔl ya kɔc cï puɔ̈c në thɛɛr ciɛɛl ɣɔn cï tëëk yiic ku cïk akeu tääu në kaam de ke wël käk cï kek guuir në kɔc cï puɔ̈c ke Greek, ku piny ë loi yen rot ku athör ken acï kek yök në yemɛɛn.
Raan cï puɔ̈c cɔl André Laks acï bɛ̈n jam në wuɔ̈ɔ̈c de puɔ̈ɔ̈c de kɔc thɛɛr ke Greek tän de kɔc ciɛɛl ke Greek, jɔɔk në thɛɛr ciɛɛl ɣɔn cï tëëk agut cï yemɛɛn.
Käjuëc cï kek loi ëtɛ̈ɛ̈n acï kek bɛ̈n gɔ̈t kɔ̈ɔ̈th keke ye Peri Physeos, ku jiɛɛmkë apɛi në käjuëc cï röt looi, man yenë wɛ̈t ŋoot ke cï bɛ̈n ya lueel ëya në kɔc juëc cï athörken gɔ̈t.
Ku ŋoot ke juɛk wël juëc kɔ̈k riliic apɛi cïï röt ye lac deet në wɛ̈ɛ̈rden yic.
Raan cɔl Theophrastus, man yenë raan kuany Aristotle cök, acï athöör dïït nɔŋic wël juëc, cɔl “Opinion of the Physicists” bɛ̈n gɔ̈t, man yenë ye athöör path cï gɔ̈t në raan cï puɔ̈c në run thɛɛr cï tëëk yiic.
Kɔc cï puɔ̈c në yemɛɛn aye athöör käk lööm ku bïï kek kä cï röt loi wënthɛɛr ya deetic, cï luɛɛl cɔl Diels–Kranz numbering.
Tëwën cenë wɛ̈t kän deet man ye anyïköl thɛɛr, cï gɔ̈t ke ye "A", ka "B" të yen wɛ̈t cï lueel wënthɛɛr në raan cï puɔ̈c.
Thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c käk acï bɛ̈n tɔ̈ në ruön buɔt kaarou yiic, të ɣɔn cenë kuan de Persian Achaemenid Empire thiök ke wïc bï lɔ abaŋ ciɛɛm den yic, ku kɔc ke kuan de Greek aake lɔ ëke bɔ̈ bïk ɣööc bɛ̈n looi ku yekë cath në riäth wïïr, agut bïk cop paan cɔl Cyprus ku paan cɔl Syria.
Kɔc ke kuan de Greek aacï bɛ̈n teer në kek ku yɔɔt kë wei në ruön de 499 BCE, ku ka cï kek bɛ̈n tiaam në ruön de 494 BCE.
Käjuëc kɔ̈k acï bɛ̈n dhiëth në puɔ̈ɔ̈c de kɔc thɛɛr ke Greek, piny thɛɛr de Ancient Greece.
Dɛ̈t cï ye kän bɛ̈n cɔk path apɛi ee cäth ɣɔn cenë kɔc Greek bɛ̈n ya cɔk cath në nhomlääu yic, man cï kɔc bɛ̈n ya cɔk thööŋ kä ŋickë keek.
Kuum de baai në yic de kɔc juëc cï cuët ë bääny acï ŋoot ke ye yök ke rac në ye puɔ̈ɔ̈c kän yic.
Kä cïï kɔc kek tak kedhiɛ, aacï kek bɛ̈n deet yiic apath cï tɛ̈nden tɔ̈ kek, wël ëke cenëke thual cï kek thiëëc kedhiɛ dhuknhïïm acï kek bɛ̈n guiir në luɔɔi cï gɔ̈t në athöör cɔl Homer and Hesiod yic.
Aye kek yök ëke ye kɔc kuany kɔc thɛɛr cï puɔ̈c cök, kɔc ëke cï kɔn jam wënthɛɛr në ye wɛ̈t kän, man ëke ye tɛ̈n ë gɔlë piny rot guiir apath ku jɔl ya anyïkööl ke kɔc thɛɛr.
Kɔc tueeŋ ëke gɔl puɔ̈c aake cï kɔn ya cath apɛi në pinynhom ëbën. Kän ee ye nyuɔɔth ke kɔc ëke gɔl puɔ̈c aakë cï kek ya ŋic apath në pinynhom ëbën ku jɔl ya bɛ̈iken yiic ëya.
Kɔc thɛɛr cï puɔ̈c paan de Greek aacï ŋïnyden bɛ̈n ya rɔm kenë kɔc ëya ku ka nɔŋ töŋ cïk bɛ̈n ya lueel ke lëu bï ye wɛ̈t kän ya guiir – ku yen wɛ̈t kän acie thiääk kenë luɔɔi de jak yekë kek door.
Kɔc juëc acï wël (ke jɔ̈k) bɛ̈n ya wïc në kë de ke käk, ku jɔl ya dhöl ë ye kek bɛ̈n ku yek bɛɛr jäl.
Agokë wɛ̈t cïk luel kän në tän de pinynhom ëbɛ̈n cɔk ye yic, aacï wël yam bɛ̈n cak cïmën de röl, kä thöŋ, kä thɛɛr, bï kɔc ya cop në wɛ̈t cï lueel yic, bï wël rilic ya cɔk piɔl yiic, Luɛɛl de yith ku jɔl ya kä ye röt looi, kuɛ̈n de kä cï röt looi ku jɔl ya kɔ̈k peei.
Alëu bï yen ya nyuɔɔth ke yenë gɔ̈c de piny ku ka nɔŋ käjuëc lëu bï kek ya rac në yekɔ̈u ciɛ̈ɛ̈n.
Ëkän alëu bï rot ya looi në kë cïn yen adit ke luɔɔi ye tɔ̈, ka tän yenë pinynhom tiɛ̈ŋ thïn ke ye tök, ye wɛ̈t cïï path, ku na yïn ya, ke cï rot bï ya lëu bï kɔc biyic ya daai në kä loi röt në baŋ thïn ago kä thi niɔp ya lëu në tïŋ.
Ee rot looi cït tɛ̈n cenë luɔɔi thïn në kë cï kek yen them apɛi bïk wëlken cïk kek guik ya cɔk tɔ̈.
Kɔc tueeŋ ɣɔn cï puɔ̈c ke kuan ë Greek aake cie kɔc reec jak ye kek door; ku na yïn ya, ke kë yek looi ee bïk them apɛi bïk jak käk röt cië ye tääu në käŋ yiic, cïmën de määr ë deŋ ka bï jak thi kɔ̈k peei ye kek door ëyadɛ̈ në pinynhom cië ye cuɔpwei.
Biäk tueeŋ de puɔ̈c kän, man ëkɔn rot jɔɔk tënë Milesians, Xenophanes, ku jɔl ya Heraclitus, man ëke ye jai në tɛ̈n de ciɛɛŋ thɛɛr de kuat, ku yekë wïc bïk tän de pinynhom guiir në käk yekë kek deet ku käk yekë kek waar yiic.
Thukul de Eleatics aake ye puɔ̈ɔ̈c ëyadɛ̈ në tɛ̈n yenë këriɛ̈ɛ̈c ëbën tïŋ ke ye tök (puɔ̈ɔ̈c yenë këriɛ̈ɛ̈c ëbën tïŋ ke ye tök ku keriɛ̈ɛ̈c ëbën ee bɛ̈nbei thïn).
Yenëkä ye yök ke yenë raan tueeŋ tɛ̈dë puɔ̈ɔ̈c ë kɔc ɣer, në kë cen käk kɔn tak, ago käk wïc kek kedhiɛ ya nyuɔɔth, ku bï käŋ ya kiɛ̈ɛ̈tnhïïm.
Raan cɔl Thales aye yök ke ye raan de kuan de Phoenician.
Raan cɔl Thales, anaŋ käjuëc cï kek ya puɔ̈ɔ̈c në thëm benë käŋ ya them, në athör ken cïk kek gɔ̈t yiic.
Yen raan cɔl Thales acï bɛ̈n la keny paan cɔl Sardis, kek kɔc juëc ke Greek në ye thaa kën, man yenë të yenë käjuëc cï röt looi wënthɛɛr tɔ̈ɔ̈u thïn ku yenë käjuëc nhial bɛɛr lɔ tïŋ thïn (mïïtbei de miök).
Aye lueel ke piny aa cak rot yetök ka cïï thiääk kenë jɔŋ ye door.
Aye raan cï puɔ̈c de kuan e Miletus, ku ye raan cï kuɛth apɛi ku ye raan ŋïc tɔ̈ kenë yen.
Në bëër cen wɛ̈t de Thales bɛ̈n bɛ̈ɛ̈r, acï rot bɛ̈n lueel ke ye raan tueeŋ cï wël lueel, wël cïï këc kek piŋ apath, wël juëc puɔl yiic (wël cïn akër), në kë yenë wɛ̈t tueeŋ wuɔ̈ɔ̈c, ye tuɔ̈c, ye liɛɛr, ye yic naŋ pïu, ye tɔ̈ ke cï riɛl ku ye wuɔ̈ɔ̈c apɛi.
Aŋic apɛi ke ye raan cï jam ëyadɛ̈ në të ëbïïë kɔc thïn.
Acï athöör bɛ̈n gɔ̈t ëyadɛ̈ në tɛ̈n yenë piny rot luɔɔi thïn.
Aye raan cï cath apɛi në bɛ̈i juëc yiic ku cï gät në maany ku ye puɔ̈u miɛt apɛi në puɔ̈ɔ̈c de kä ke wëi ku ŋïny de käŋ.
Acï ŋic apɛi në wɛ̈tdeen ye lueel këlä; na thön ke ɣök, ajöŋköör, ku köör bï kek ya puɔ̈l bïk jak ken thuur, ke ka lëu bïk kek thuur ëke ye ɣök, ajöŋköör, ku kör.
Acïï raan cɔl Xenophanes bɛ̈n guiir ëya ke tän yenë käjuëc ke piny röt luɔɔi thïn aye cït man yenë akɔ̈l, mïït, ku jɔl ya many de St. Elmo röt luɔɔi thïn.
Cïmɛn yenë raan cɔl Xenophanes yen yök ke ŋïc tënë kɔc abï rot dhil ya juak apɛi, ku ka ye yök ëyadɛ̈ ke tɛ̈n benë raan käŋ ya looi amääth abï ŋïc ya cɔk juak rot ago raan ya tak apath në kä riliic.
Acïï raan cɔl Heraclitus bɛ̈n lueel wu käŋ kedhiɛ në pinynhom ëtënë aye röt looi keepɛ̈i ke cïn raan dɛ̈t peei ye kek cɔk loi röt.
Mac ee rot looi ke ye pïu ku ye piny ku ëkënë yenëke tɛ̈n yen rot wääc thïn.
Ëtɛ̈ɛ̈n, Acïï raan cɔl Heraclitus bɛ̈n lueel ke ye raan cïï lëu bï ya kɛɛc ë wɛ̈ɛ̈r tökic në door yiic kaarou, man cï kiɛ̈ɛ̈t në wɛ̈t cɔl ‘ta panta rhei’ man ye waar yic ke ye (këriɛ̈ɛ̈c ëbɛ̈n ee kuëër).
Wɛ̈t dɛ̈ peei cïï raan cɔl Heraclitus lueel ee wɛ̈t path thöŋ në rötken. Man ye ya wɛ̈t ye cɔl “mɛ̈ɛ̈t de kä wääc në rötken” man ye cɔlë ‘unity of opposites’ në thoŋ ë liŋëlith.
Wɛ̈t cïï raan cɔl Heraclitus lueel në “mɛ̈ɛ̈t de kä wääc në rötken” man ye cɔlë ‘unity of opposites’ në thoŋ ë liŋëlith, ee ye lueel këlä, mɛ̈ɛ̈t de pinynhom kenë käjuëc tɔ̈ kenë kek, ee rot looi të cenë käŋ kaarou wuɔ̈ɔ̈c në röt.
Kë thiekic cïï raan cɔl Heraclitus lueel atɔ̈ në luɛɛl de wɛ̈t cɔl ‘logos’, ku ye wɛ̈t thɛɛr de kuan de Greek ku ye waaric ke ye wɛ̈t naŋ käjuëc ye kek lueel; Heraclitus alëu bï naŋ wɛ̈t dɛ̈ peei ye wïc bï lueel në ye wɛ̈t kënë yic ku cï guiir apath në athör yic.
Tëwën cenë theer juëc tëëk, ke ka cï bɛ̈n jäl paan de Croton ku le paan de Metapontum.
Aacï këpuɔth wën cïk tak bɛ̈n ŋoot ke yekë lueel, ku yekë lueel këlä, këriɛ̈ɛ̈c ëbën ee nambaai kek ayen cɔk loi rot ku këriɛ̈ɛ̈c ëbën tɔ̈ në pinynhom ee rot looi në kë de ruääi yenë käŋ karou thɔ̈ɔ̈ŋ ku ye kek them.
Dhölden ëye kek pïïr, aake ye röt gam apɛi ku yekë röt pɛ̈n käpath juëc ke pinynhom ku jɔl ya kuïn.
Kɔc juëc kɔ̈k cï puɔ̈c ëyadɛ̈ aake ye Pythagoras bui guöp në kë de wɛ̈tdeen ye gam ke kɔc ye kek bɛɛr dhiëëth keke ye läi kɔ̈k peei të cïk kek thou.
Puɔ̈ɔ̈c thɛɛr ye cɔl ‘Pythagoreanism’ acï kërïthanooi ke yemɛɛn bɛ̈n miɛ̈t puɔ̈th në wëlken ëke cïk kek ya lueel yiic, cïmën de wɛ̈t cɔl ‘Neoplatonism,’ ye waaric ke ye ‘piath de raan ku miɛt ë puɔ̈u ye yök në pinynhom ëtɛ̈ɛ̈n’ ku jɔl ya piööcde ëbën ayök tënë raan cɔl Plato.
Cït man cenë ye lueel në Aristotle kenë Diogenes Laertius, Raan cɔl Xenophanes aye dupiöny de raan cɔl Parmenides, ku kän ee yen cɔk teerë mɛn benë raan cɔl Xenophanes ya kuɛɛn në kɔc cï lɔ në thukul de Greek yic ëyadɛ̈.
Yenëke raan tueeŋ ëkɔn jam ye piny kän alɔ roŋroŋ cïmën de kura.
Raan cɔl Parmenides acï maany rilic apɛi bɛ̈n gɔ̈t, ku cɛ̈k në rin ke käk loi röt ku jɔl ya tändeen tɔ̈ yen, man cï kɔc cï puɔ̈c bɛ̈n dɛɛt puɔ̈ɔ̈th.
Yenë maany kän aacï tɛ̈ɛ̈kic në diäk, athöör nɔŋ yic wël ke jam (cïtmen de, wɛ̈t tueeŋ), wɛ̈t de yic ku tɛ̈n yenë wël cï kɔc kek tak luɛɛl thïn.
Tän ë yenë yic tɔ̈ thïn në ye thaa ɣɔn kënë, ku në yemɛɛn, yenëk aye yök ke thiekic.
Ku na yïn ya, käjuëc yuku tak ëke ye yith, agut cï wɔ gup, aye ya lueth ye kek thɔ.
Jɔŋ tik ee raan cɔl Kouros puɔ̈ɔ̈c ago ŋïny deen tɔ̈ kenë yen ya luɔɔi biyic ku ben käŋ ya deetic në kaam de yith kek lueth, ku kïït täŋ thɛɛr yenë kɔc tak ke ye lueth ci gam yetök.
Raan cɔl Zeno ku raan cɔl Melissus acï bɛ̈n ŋoot ëke muk käk cïk kek tak.
Acï them apɛi bï tändaan ye ɣok kä liu në pinynhom yök cït keke tɔ̈.
Raan cɔl Anaxagoras aa dhiëth paan cɔl Ionia, ku yenëke raan tueeŋ cï puɔ̈c cï bɛ̈n kɔŋ jɔt paan de Athens.
Acïï raan cɔl Anaxagoras bɛ̈n them apɛi bï raan cɔl Socrates ya cɔk lui cït yen.
Wɛ̈t kän acï ye yic bɛ̈n kuɔ̈c waar tënë kɔc ku këc bɛ̈n bɛɛr tɔ̈ cï të cen yen luɛɛl thïn.
Käŋ kedhiɛ ake bɔ̈ bei në amatnhom de käajuëc kɔ̈k yiic, cïmën de aliir, pïu ku jɔl ya käjuëc kɔ̈k peei yiic.
Täk ëyadɛ̈ aye yök ke ye këpuɔth ye pïïr de kɔc juak, ku kee tɔ̈ yetök tënë läi pïïr.
Raan cɔl Anaxagoras acï bɛ̈n ŋoot ke juak täŋ thɛɛr de kɔc ke Greek cɔl Milesian, ago ya ŋoot ke bï ya tɔ̈ në thɛɛr kedhiɛ yiic.
Cïmën cenë ye lueel këlä në Diogenes Laertius, Raan cɔl Empedocles acï athör karou gɔ̈t ëke ye maany. Raan cɔl Peri Physeos (man cï jam në käk ye röt looi kepɛi në pinynhom), raan cɔl Katharmoi (man cï jam në käk benë kɔc röt ya wuny në awɛ̈ɛ̈c yiic).
Aŋoot ke cï bɛ̈n lui në käk cïï raan cɔl Anaxagoras kek tak wënthɛɛr, man ye jam në käŋ kaŋuan cït "meei ëjɔɔk yen rot thïn" (man ye, pïu, piny, mac, ku jɔl ya aliir), na cï käkkä mat, ke ka ya këriɛ̈ɛ̈c ëbën tɔ̈ në pinynhom cak.
Käŋ kaarou aye wuɔ̈ɔ̈c tënë röt ku ka ye luui në kä kɔ̈k peei kɔ̈ɔ̈th kaaŋuan ku bï kek määt ka bï ke käk kaaŋuan pääk, man ye këriɛ̈ɛ̈c cɔk liɛ̈ɛ̈p rot.
Aŋic kek apɛi në luɔɔideen de atomic cosmology agut cï cɔk naŋ käjuëc kɔ̈k ŋickë kek në ɣän kɔ̈k yiic ëyadɛ̈, cït manh de piööc yenë ŋïny ë käŋ cɔk nhiaar apɛi, cïmën de piööc ë lööŋ ke ciɛɛŋ path tɛ̈n kɔc, piööc de kuɛ̈n de nambaai, piööc ë path de kɔc, piööc ë thiɛɛth, ku jɔl ya kɛ̈t de alɛ̈th.
Raan cɔl Democritus ku raan cɔl Leucippus aake këc puɔ̈th yuɔ̈m bïk gam në tän de ye këdaan yuku thɔ̈ɔ̈ŋ në yekënë yic, ku acïk gam ke nɔŋ këthiin koor ŋoot ke ye tɔ̈u në yemɛɛn.
käthiin kor apɛi (atoms) aye cath ëke cie bɛɛr dhukciɛ̈ɛ̈n, ku rɛ̈mkë piny në röt, ku matkë röt në ye pinydaan rëër wɔ thïn kënë yic, në tɛ̈n de adiit ril apɛi.
Raan cɔl Democritus acï bɛ̈n jam këlä, në kë yenë këriɛ̈ɛ̈c ëbën ye tɔ̈ käthii kor apɛi yiic (atoms) aye ya kä ye lac cath apɛi, ku käjuëc yuku kek thɔ̈ɔ̈ŋ ëtɛ̈ɛ̈n acie ya yith, aye ya kä yenëke kɔc lɛ̈k apath në wël yam.
Aacï täŋ de käjuëc kuoon thɛɛr bɛ̈n riöök në yemɛɛn, gɔl në jak ëke yuku kek door agut cï ciɛɛŋda, ku juak kë piööcdeen ye ŋïc ë käŋ cɔk nhiaar, ku jɔl ya käjuëc kɔ̈k cït mɛn de kɛ̈ɛ̈r de käŋ, piööc de ciɛɛŋ, kuɛ̈n de nambaai, ku jɔl ya piööc de anyïkööl ke kuɛɛt thɛɛr.
Dupiööc acï kɔc bɛ̈n ya puɔ̈ɔ̈c në dhɔ̈l benë ke ya jam apath ku bï käjuëc dhal wɔ ya cɔ̈kpiny në tɛ̈ɛ̈k de käjuëc.
Raan cɔl Gorgias acï athörde bɛ̈n cäk në rin ke kä ye röt looi keepɛ̈i. Ku reec wël cïï raan cɔl Eleatics kek lueel në kë ye cɔl yic ku lueth.
Raan cɔl Antiphon ëye diɛt ket acï bɛ̈n jam këlä, lööŋ ke kä ye röt looi kapɛ̈c awääc kek lööŋ ke baai.
Aawïc bï käjuëc tɔ̈ guiir ku jɔl ya kë ye tak ëya.
Raan cï puɔ̈c cɔl Diogenes de Apollonia acï bɛ̈n dhuk paan cɔl Milesian monism, ke naŋ këdïït dɛ̈ peei cï tak.
Ku raan cɔl Pythagoras ku raan cɔl Empedocles aacï nyïnydeen tɔ̈ kenë kek bɛ̈n rek kenë nhiɛ̈ɛ̈r ku athɛɛk cïk yök të de wëi, acïk bɛ̈n them bïk kɔc puɔ̈c wël në kë de käk ye röt looi ërot den —Raan cɔl Pythagoras acï ye kän bɛ̈n kuanycök në puɔ̈ɔ̈cdeen de kuɛ̈n ë nambaai ku them ë käŋ ku raan cɔl Empedocles acï ye kän bɛ̈n kuanycök në nyindeen tɔ̈ kek yen.
Acï jak thɛɛr ke kuɛɛtken ëke yekë kek biaath cök cï kek gɔ̈t ëyadɛ̈ në athör cɔl ‘Homer and Hesiod’ bɛ̈n rɛɛc apɛi ku ka cï jɔŋ de kuan de Greek bɛ̈n ya tɛɛr apɛi, ëkän acï kaam dït apɛi bɛ̈n alɔŋ ŋïc tɔ̈ kenë kɔc wënthɛɛr ku piööc de Nhialic.
Kä cï kek tak ke puɔ̈ɔ̈c de Nhialic yic aacï röt bɛ̈n jɔɔk tënë Milesian.
Raan cɔl Xenophanes acï lööŋ kadiäk bɛ̈n tääu benëke Nhialic ya door: raan abï kɔn ya piath, bï ciɛ̈n adumuom ye kek looi ku cïï bï ya thöŋ kenë Nhialic në rot de, mɛn yenë këtueŋ ye athɛɛk de kɔc ɣer kɔn guik apɛi.
Raan cɔl Anaxagoras acï bɛ̈n jam këlä, yïny de pinynhom ëbɛ̈n (rin) ee pïïr gäm käjuëc kɔ̈k.
Aye raan cɔl Hippocrates (man ŋic raan ëbɛ̈n ke ye wun de wal kedhiɛ) yenëka cï kek bɛ̈n tek yiic – ku ka këc bɛ̈n lëu ë nyiɛɛi ëbën – kek aye käk ke pïïr cï bɛ̈n döŋ.
Cökë piny de käŋ acï bɛ̈n guiir këlä në raan cɔl Heraclitus në piööcdeen de panta rhei cï bɛ̈n lööm ke ye yic (man ye këriɛ̈ɛ̈c ëbɛ̈n guiir ke riŋ apath).
Kɔc cï puɔ̈c apath ke kuan de Greek cï thukul de täk cak, aacï dhɔ̈l juäc ke tän cɛɛthë pinynhom thïn bɛ̈n deetic apath ku ka cï puɔ̈ɔ̈c deet ke ye kë thiekic bï kɔc ya cɔk ŋic käŋ ku benë kä loi röt ya deet, ku ye wël juiir ago puɔ̈ɔ̈c ya looi në kek, yen cï puɔ̈ɔ̈c de paan ë kɔc ɣer cɔk loi rot në yemɛɛn.
Raan cɔl Anaximander acï löŋ benë kɔc ya tak apath bɛ̈n cak, man yenë jam cï löŋ bɛ̈n dhiëëth ëyadɛ̈, löŋ cïn kë path cï bë bɛ̈nbei thïn.
Raan cɔl Xenophanes acï bɛ̈n jam ëyadɛ̈ në kë de athɛɛk yenë kɔc door, man ye lac wuɔ̈ɔ̈c apɛi në kïït ye kek Jɔŋ yekë theek kiɛ̈ɛ̈t në athɛɛk juëc ke kuan de Greek yic.
Kɔc kɔ̈k cï puɔ̈c apath ke kuan de Greek cï thukul de täk cak, aacï thual ëke cï kek lac ya thiɛ̈ɛ̈c bɛ̈n dhuknhïïm apath, ku guiirkë kɔc wël juëc apɛi, ku dhöl tueeŋ de puɔ̈ɔ̈c ee cï lɔ̈nython wënthɛɛr.
Käjuëc cï kek bɛ̈n tak në kɔc cï puɔ̈c apath ke kuan de Greek cï thukul de täk cak, acï kɔc kɔ̈k cï puɔ̈cɔ, kɔc ŋic anyïkööl ku jɔl ya kɔc ye athöör ke kɛ̈ɛ̈r gɔ̈t bɛ̈n miɛ̈t puɔ̈th apath.
Kɔc ŋic anyïkööl juëc ke pinynhom aacï manh thin kor bɛ̈n miɛ̈t puɔ̈u ku ka cï bɛ̈n wïc bï naŋ käjuëc ye kek thiɛ̈ɛ̈c në tän de pinynhom, ku kë wään cï yen ya miɛ̈t puɔ̈u acï bɛ̈n jäl amääth në kë cen puɔ̈u bɛ̈n ya miɛt në kä kɔ̈k peei cïmën de ŋïc ë käŋ, ciɛɛŋ path, ku lööŋ ye raan mac ku cïï beer ya tɛ̈n wään de pinynhom.
Raan cɔl Cicero acï kee wël käk kedhiɛ bɛ̈n caar yiic në tän de puɔ̈ɔ̈c de thukul thɛɛr de Greek, në athördeen cï gɔ̈t ye cɔl Tusculanae Disputationes, Acï puɔ̈ɔ̈c thɛɛr de thukuul ke Greek bɛ̈n guiir apɛi në ɣän " juëc " wään cen kek ya tëëk thïn ku kɔc cï kek bɛ̈n ya yök thïn ëtɛ̈ɛ̈n aacï puɔ̈ɔ̈th bɛ̈n miɛt në ye kë yek tïŋ kän.
Raan cɔl Aristotleacï acï puɔ̈ɔ̈c thɛɛr de Greek bën jaamic apɛi në athöör den cï gɔ̈t yic ku cen jam në wɛ̈t ye cɔl “Metaphysics”, ke yenë göl de puɔ̈ɔ̈c de.
Raan Francis Bacon, man ye raan ëcï puɔ̈c në ruön de 16th-century ku ŋic apɛi në wɛ̈tdeen de pïïr cï lueel, man yenë raan töŋ de kɔc thɛɛr cï wɛ̈t luel, wɛ̈t ŋoot ke kuanycök në yemɛɛn.
Raan cɔl Friedrich Nietzsche aa nhiaar puɔ̈ɔ̈c de kɔc thɛɛr ke Greek apɛi, ku ye kek cɔl " kɔc kuc jam" ago wël ken ya ŋiɔ, wël cïk kek luel tënë kɔc cï puɔ̈c ke kuan de Greek ku jɔl ya kɔc kuany ke cök.
Cï tɛ̈n cen yen luɛɛl thïn, acï wël juëc bɛ̈n gɔ̈t në athöör yiic, në thɛɛr ëke puɔ̈cë ke ciɛɛŋ thɛɛr de kuɛt de Greek, paan de Greek yic ëbën, ku në run kɔ̈k ɣɔn cï bɛ̈n tëëk në yecök ke luɔɔi, acï bɛ̈n ya run cenë käŋ riääk, cï të cenë luɛɛl thïn në raan cɔl Nietzsche.
Agut cï ye thaa kän – run käk acï kek bɛ̈n lac ya ŋic në thɛɛrken tueeŋ ëke jɔk röt në thɛɛr ke kër yiic agut cï thɛɛr ke rut yiic ku ka cï bɛ̈n ya thaŋ de Warring States period – në bɛ̈i kɔ̈k yiic ëtɛ̈ɛ̈n, ku ka ke cï ya thɔ̈ɔ̈r në tɔŋ riliic apɛi cï kɔc juëc nyaai. Aye yök ëyadɛ̈ ke ye thɛɛr rilic apɛi tënë kɔc cï puɔ̈c tɔ̈ piny de China në kë ëcïï kek käjuëc lueel ku jɛɛmkë ke yiic.
Raan cɔl Taoism (ye cɔl Daoism ëyadɛ̈), ee puɔ̈ɔ̈cde cɔk pëk në wël kaadiäk ke Tao: aŋeer de puɔ̈u, thɔ̈ɔ̈ŋ de käŋ, ku jɔl ya pïïr de kɔc, ku kɔc ke Taoist aakë ye kenhïïm tääu në kä loi röt yiic ku jɔl ya käk ke pinynhom ëbën. Ruääi në kaam de pïïr ë kɔc ku jɔl ya tɛ̈n de pinynhom ëbën; piäl ë guöp ku jɔl ya pïïr bäär de kɔc; ku jɔl ya kë ye cɔl ‘wu wei’ (mɛn ye waar yic ke ye; luɔɔi në luɔɔi yic).
Agrarianism, ka thukul de Agrarianism, man ye jam apɛi në paan path ye thɔ̈ɔ̈ŋ në kɔc nhïïm ke lëu benë lɔ mat thïn ku benë kɔc nhïïm ya thöŋ thïn.
Kɔc kɔ̈k cï puɔ̈c ëke bɔ̈ bei në thukul kënë yic aake ye jam apath, ku ake ye teer apɛi.
Thukul yenë jam thïn në "wël lik", man ëŋic ke cie thukul path yenë puɔ̈ɔ̈c de täk looi apath, ku kɔc cï puɔ̈c aacï wël cï kek jamiic në cäär yic bɛ̈n ŋoot ke löömkë kek ku mɛt kë kek në puɔ̈ɔ̈cden yic.
Duciɛ̈ŋ ye yök ke bɔ̈ paan peei, aye ŋiɛ̈c piŋ apath në thɛɛr ke Han Dynasty, man ëcɛk raan cɔl Dong Zhongshu, man cï puɔ̈ɔ̈c de aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc bɛ̈n mat në puɔ̈ɔ̈c de thukul de Zhongshu ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c ye jam në kɔc käŋ kaadhiëc.
Në tän de ye wɛ̈t kënë, aakëc bɛ̈n gam në löŋ cïï raan cɔl Confucius lueel ke ye rot looi bï ya jɔŋ ye door ku ye yök ke ye kë dïït thiekic tɔ̈ në kɔc nhïïm, ku ka tɔ̈ ke ye raan ku cïn guöl awuöc.
Röök tënë jɔŋ cɔl Buddhism paan de China acï bɛ̈n cop në ruön de 1st century AD, ku ka këc rot bɛ̈n guɔ looi agut cï paan cɔl Northern ku Southern, Sui ku jɔl ya Tang Dynasties bɛ̈n kɔn ŋic ku piŋ kek apɛi.
Ëkän acï käjuëc ëke cï kek thiaan kɔ̈ɔ̈th bɛ̈n cɔk thiëc kek ku jɔl ya tɛ̈n ëbïï kek.
Rishis kaadhorou — man ye Atri, Bharadwaja, Gautama, Jamadagni, Kasyapa, Vasishtha, Viswamitra.
Kɔc thɛɛr cï puɔ̈c paan de Greek acï bɛ̈n tuɔ̈l në ruön de 6th century BC,ku thök ë thook në ruön de Greek Dark Ages.
Acï bɛ̈n ya jam në käjuëc, agut cï kä puɔ̈ɔ̈c de nhial, puɔ̈ɔ̈c de kä ye röt looi në pinynhom, puɔ̈ɔ̈c de kuɛ̈n ë nambaai, puɔ̈ɔ̈c ë thiɛɛth, puɔ̈ɔ̈c de lööŋ ke kɔc, puɔ̈ɔ̈c yenë käŋ röt geer (metaphysics), puɔ̈ɔ̈c de yic, puɔ̈ɔ̈c de täk, puɔ̈ɔ̈c de pïïr, puɔ̈ɔ̈c de gät, ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de kä ke piath.
Luɛɛl de wël lɔgɔk, ku yekë wël cïï kek ëdhuɔ̈ɔ̈ŋkɔ̈ɔ̈th yenë kɔc röt dhoom acï kek bɛ̈n jɔɔk në kaam de kuɛɛt thɛɛr ke Greek ku jɔl ya thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c piny de Hellenistic ku ŋoot ke lɔ tueŋ agut cï thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c piny de Roma, thɛɛr tueeŋ ke puɔ̈ɔ̈c ë muthilimïn, thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c ë thukuul ke Scholasticism, thɛɛr cenë kɔc bɛ̈n bɛɛr dhiëëth paan de Europe ku jɔl ya thɛɛr cenëke käŋ bɛ̈n cɔk nyic kek.
Ku ka cï röt bɛ̈n puɔ̈ɔ̈c bïk ya tak.
Raan cɔl Thales acï puɔ̈u bɛ̈n miɛt apɛi në luɔɔi de thukul de Milesian ku ka cï bɛ̈n kuanycök në Anaximander, man ëyen lueel ke liɛɛt ye lueel ke tɔ̈ në tiɔp thar piiny acïï lëu bï ya pïu cïmën yenë ye luɛɛl thïn, alëu bï ya kë cït man de "kë cie thök" ka "kë cïn akër" (në thoŋ de Greek, ke ka ye cɔl apeiron).
Cï man de löŋ cï lueel në thukul de Milesian yic, man ye piny lueel ke ye këdïït cï lac tɔ̈ wënthɛɛr. Raan cɔl Heraclitus acï bɛ̈n puɔ̈ɔ̈c në kë ye cɔl panta rhei ("mɛn ye lueel ke ye kuëër de këriɛ̈ɛ̈c "), ku yenë kë thiääk kenë many tɔ̈ në yekɔ̈u.
Cït man cenë ye guiir, luɛɛl de ye wɛ̈t kän ee pëk në yekɔ̈u ë baŋ biyic, ku ëwɛ̈t kän ë pëk në täk. Ku na yïn ya, ke ka cie dït ku ka cie kuur, ku tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në löŋ de Milesians. Kän acïï thöŋ kek raan. Wɛ̈t de akër, riŋ de yekënë awïc bï naŋ këthiin ye tɔ̈ në kaamden (viz.
Ago wɛ̈t kän kuɔny, manh ë puɔ̈ɔ̈cë në dupuɔ̈ny cɔl Parmenides ye cɔl Zeno of Elea acï bɛ̈n wïc bï ye wɛ̈t kän cɔk ye yic ku riɛl kän acïï kɔn tɔ̈.
Raan cɔl Leucippus acï bɛ̈n jam ëyadëŋ wu ka naŋ dhɔ̈l kaarou yenëke wɛ̈t kän luɛɛl thïn: man ye ya të thiin lääuic (vacuum) ku jɔl ya kä thi kor (atoms).
Puɔ̈ɔ̈c kän a gɔl rot ke puɔ̈ɔ̈c thɛɛr de Greek këc rot guɔ jɔɔk, raan cɔl Cicero acï ye yɔ̈ɔ̈k "ke yenë raan tueeŋ ëcɔk ye puɔ̈ɔ̈c kän cɔk löny nhial, ku tɛ̈ɛ̈u në päny dït yic, ku guïïr kɔc ke bɛ̈I, ku cɔk kek cɔk them në pïïrden yic ku bïk cïɛn wuɔ̈c yekë kek looi, ku bïk ya piath ku cïk bï ya jak."
Yic cï lueel ke wël juëc cï kek jam yiic acï ya thiääk kenë puɔ̈ɔ̈c de kɔc thɛɛr ke kuan de Greek (cï man cenë ye tak në raan cɔl Plato ku raan cɔl Xenophon) ku këc kë wɛ̈t deen de thök guɔ lueel, man cï teer bɛ̈n cɔk jɔk rot në luɔɔi yenë puɔ̈ɔ̈c luɔɔi thïn.
Kɔc cï puɔ̈c ke kuan de Greek, aake ye kɔc wɛ̈ɛ̈t këlä, acïn raan ye kërac wic bï rot luɔ̈I yen ku na loi raan kërac, ke ka lëu bï ya kë yen käŋ jäi; kɔc kedhiɛ alëu bïk pïïrden ya looi apath tel nɔŋ kek ŋïc.
Raan thiekic cɔl Pericles aathiɛ̈ɛ̈kë wëlke kek puɔ̈ɔ̈c yam cï rot loi ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de mäthden cɔl Anaxagoras, Ku na yïn ya, ke kɔckeen ëke cie gam në wëlken ye kek lueel akëc bɛ̈n gam bïk wël ke kɔc cï puɔ̈c ya gam ku bïk kek ya kuanycök. Acï bɛ̈n tääu ke ye awäc të benë raan känhial ya thiëëc yiic ka kä tɔ̈ piiny në tiɔp thar. Man cï bɛ̈n yök ke cïï path këya.
Kɔc cï puɔ̈c, käk cï kek gɔ̈t ku tɔ̈u kek acenëke kɔc bɛ̈n ya kuum, mac kɔc, ku kum kek në thuɔɔu në ruön de 399 BCE (tïŋ thëm de kɔc cï puɔ̈c ke kuan de Greek).
Raan cɔl Plato acï kɔc cï puɔ̈c ke kuan de Greek bɛ̈n jääm gup ke ke ye kɔc cï jam den cɔk riääk, ku nyiɛɛi jam de raan cɔl Plato, cï cäk ke ye cɔl Platonism (Ku ŋoot ke jam në wɛ̈t de, Neoplatonism).
Raan cɔl Zeno of Citium acï wɛ̈t de lööŋ ye jam në wɛ̈t de miɛt ë puɔ̈u de kɔc keepɛ̈i ago puɔ̈ɔ̈c de Stoicism ya lɛɛr tueŋ.
Cï mɛn de luɛɛl de raan cɔl Xenophon, raan cɔl Plato aye wëlke lööm tënë pïïr de kɔc cï puɔ̈c wënthɛɛr ke Greek ku ye gam ke rilic apɛi bï kek ya tek thook.
Ana cɔk lööŋ ke raan ŋïc käŋ ya yen ŋuän awär löŋ de baai cï tääu, ke raan ŋic käŋ acïn kony ye gam ku ke raan kuc käŋ luk yetök abac, ku na yïn ya, ke löŋ de baai, yenëka ŋuan benë kɔc ya kuum.
Raan cɔl Plato acï bɛ̈n jam kennë kɔc kɔ̈k peei në wël ke maany, man ëkek ye wël ŋic raan ëbɛ̈n keek në ye thaa ɣɔn.
Acï kɔc juëc bɛ̈n cɔk dut kek në adum yiic, ku yekë atïït ken tïŋ abac në panykɔ̈u ku yekë yith thɔ̈ɔ̈ŋ në keek.
Na lɔ kɔc ken ye kek adum käke yiic, ke kɔc tɔ̈ thïn (man ŋoot ëke ye atïït deet apath) lac deet man nɔŋ en kɔc cï bɛ̈n thïn ku ‘ëke bɔ̈ në baŋ biyic’.
Raan cɔl Bertrand Russell, man yenë raan cï puɔ̈c në wël ke kɔc ɣer (New York: Simon & Schuster, 1972).
Acï akut de kɔc käk bɛ̈n jääm guöp në athör de Plato cɔl Plato's Republic and Laws, ku thɔ̈ɔ̈ŋ wël cï kek lueel ëke ye "wël ke abac ku yekë wël ke maany."
Raan cɔl Antisthenes acï puɔ̈c bɛ̈n miɛt apɛi në luɔɔi path cï kɔc cï puɔ̈c ke Greek kek looi ku guel raan cɔl Plato në leecë rot.
Acï bɛ̈n yök ke raan cɔl Euclides of Megara, aye raan töŋ puɔ̈ɔ̈cë në dupiöny cɔl Socrates.
Dak de puɔ̈c, man ye cɔl ‘Pyrrhonism’ ee wɛ̈t kän cɔk guiir këlä; pɛ̈l yenë kɔc röt päl piny (ago raan ya rëër ke lääu nhom) yenëke dhöl lɔgɔk lëu benë kɔc ya pïïr apath në nyindhiɛ.
Ëlöŋ kän aye guiir ke thööŋ tɛ̈n lëu benë " kɔc ya guik në dhɔ̈l ke miɛt ë puɔ̈u ku bï tɔŋ ya gël".
Ëwɛ̈t kän acï bɛ̈n ŋoot ke ye kuanycök në puɔ̈ɔ̈c de kuɛ̈n ë nambaai (propositional calculus).
Në ye thɛɛr ɣɔn cenëke puɔ̈ɔ̈c de kä tɔ̈ në pinynhom ‘Platonism’ bɛ̈n rɛɛc, jɔɔk tënë Arcesilaus agut cï raan cɔl Philo de Larissa, cï kek bɛ̈n ŋic apath ëke ye kɔc cï puɔ̈ɔ̈c yam jɔɔk, cɔk alɔn cenë kɔc kɔ̈k wël juëc kɔ̈k yam juak thïn, cïmën de thukul de Middle Academy.
Wël ke kɔc ëke ye puɔ̈ɔ̈th dak, man ye kek cɔlë ‘Pyrrhonists’ aacï bɛ̈n pëk në yök de wɛ̈t cɔl ‘ataraxia’ man ye waaric ke ye ‘pɛ̈l yenë kɔc röt päl piny agokë ya rëër ëke lääu nhïïm’, të ɣɔn cenë raan cɔl Arcesilaus ke ye raan cï puɔ̈c apɛi ku ye lac jai në wël juëc, akëc ye wɛ̈t kän bɛ̈n lööm ke ye wɛ̈t rilic apɛi.
Në thɛɛr ke Byzantine Empire Greek, ke kä cï kek tak kedhiɛ aake ye kek tɔ̈ɔ̈u ku benëke puɔ̈ɔ̈c bɛɛr looi në kek, ku ye thɛɛr käk ake këc guɔ juëc tënë thɛɛr ɣɔn cenëke puɔ̈ɔ̈c de Islam bɛɛr juakic amääth, Ku na yïn ya, ke raan cɔl Abbasid caliphs acï löŋ bɛ̈n tääu agonë athör thɛɛr ke Greek bɛɛr gɔ̈t ku juur agamlööŋ bï wël waar yiic në thoŋden yic.
Puɔ̈ɔ̈c de baŋ ciɛɛm de Europe ‘Medieval philosophy’ ee puɔ̈ɔ̈c cï lac tɔ̈ apɛi në thɛɛr juëc ke run ciɛɛl ‘Middle Ages’ yiic, man ye run cï lööny në kaam de Western Roman Empire në ruön de 5th century agut cï ruön de 15th century.
Raan cɔl Avicenna ku raan cɔl Averroes kek ake ye röt yök ëke ye kɔc ye tak apɛi në thɛɛr ciɛɛl yiic (medieval ages). Kɔc juëc kɔ̈k käk ake ye röt kuɛɛn wei ke ke ye kɔc kën puɔ̈c: tënë kek, ke kɔc ëke cï puɔ̈c apɛi aake ye kɔc ye röök ke Pagan cï gät në athöör, cïmën de raan cɔl Plato ku jɔl ya raan cɔl Aristotle.
Töŋ cï jaamic apɛi në ye thaa kënë yic aye kë de gäm ku jɔl ya kë de täk.
Acï bɛ̈n gam ago rɔt jɔɔk në tënë raan cɔl në ruön de Augustine (354–430) man ëgɔl ye luɔɔi kän në thɛɛr ɣɔn ke classical period, ku thöök në run ɣɔn berë puɔ̈ɔ̈c dhuɔ̈k nhial në thök de run de eleventh century, në jɔ̈k de ruön de medieval period.
Në thɛɛr kɔ̈k bɔ̈ tueeŋ käk yiic, ke kɔc cï gam aake cï kek ya lööm ke benë puɔ̈ɔ̈c de bääny ya lɔ nyuɔɔth.
Käjuëc ëke cïï Aristotle kek looi aake kuc kek paan ciɛɛm në ye thaa kän.
Raan cɔl Augustine yenëka ye yök ke yenë raandïït thiekic apɛi de kanitha ku jɔl ya röör ke kanitha.
Në run ke tim cï tëëk, ke kaa cïn kɔc ke puɔ̈ɔ̈c de kä ke kanitha ka kɔc ke puɔ̈ɔ̈c de kä ke kuan de Latin ëke cï ya gät ku wankë wëlkeen cïk kek gɔ̈t, ka bïkë wëlkeen ke bääny ëke cïkë kek ya lueel ya cië beer gam.
Acï bɛ̈n kuany në bääny de Ostrogoths yic në ruön de 510 yic.
Acï athör juëc bɛ̈n gɔ̈t ago alɛɛc ya gam në kë de ye luɔɔi path kän, ku në kë de athöör path cɔl Isagoge cï gɔ̈t në raan cɔl Porphyry (cï jam apɛi në ye wël käk).
Në ye thɛɛr käk ke lööŋ juëc aacï bɛ̈n tuɔ̈l, cïmën de thual ye thiɛ̈c wu cï Nhialic kɔ̈k tɔ̈ɔ̈u ago kek wɛ̈ɛ̈r bɛi ku bï kɔ̈k tääu në many de abeer yic.
Thöŋ kë ye ɣook muk kenë guöp de Yecu?
Ë thaa kän ëyadɛ̈ acenë mïth ke thukul bɛ̈n ya lɛɛr në thukul yic ku benë wëuken ya cuatpiny në kɔc kuɛ̈ɛ̈n kek.
Në thɛɛr kɔ̈k ɣɔn ciɛ̈ɛ̈n yiic ëyadɛ̈, ke raan cɔl St. Abbo of Fleury (abbot 988–1004), man yen ëye madir de thukul cɔl abbey school, Fleury acï ye luɔɔi kän bɛ̈n nhiaar në thaar de rou de ye ruön kän.
Göl de ruön de 13th century acï bɛ̈n tïŋ ke yenë run cenë puɔ̈ɔ̈c de Greek bɛ̈n bɛɛr jat nhial.
Bäny riliic kedhiɛ acï röör cï puɔ̈c kedhiɛ paan de Italy ku jɔl ya bɛ̈i kɔ̈k peei bɛ̈n määt nhïïm ku leerkë keek në ɣööt ke luɔ̈k yiic agokë riɛlden nyuɔ̈th kek.
Jamyaai acï kek bɛ̈n yïk në bɛ̈i dït tɔ̈ paan de Europe në ye thaa kän, ku kɔc juëc ëke ye teer ë röt në baŋ de kanith acï bɛ̈n jɔk bïk käkeen yekë kek tɛɛr ya dhil cɔ̈kpiny në lɔ den në kee thukuul käkë.
Kɔc riliic ëke ye tak në nyin de kɔc ke Dominican, aake ye kɔc cïï mën de raan cɔl Albertus Magnus ku jɔl ya raan cɔl Thomas Aquinas (në nyindhiɛ), man ëke cenë luɔɔiden de puɔ̈ɔ̈c ë Greek ku jɔl ya röök de kërïthanooi jam apath në tɛ̈n benë kanitha de Katholic ya guiɛɛr thïn.
Raan cɔl Aquinas acï bɛ̈n jam në tɛ̈n lëu benë wël ke raan cɔl Aristotle ya lööm ku bï kek ya kuanycök apath ke raan cïï beer lööny në "awɛ̈ɛ̈c" ke raan ye käŋ jääm yiic cɔl Averroes.
Awɛ̈ɛ̈c ke jɔŋ rac: Kɔc ëke cï puɔ̈c aake cï jam apɛi në tän de jɔŋ rac, ku awäny ëcenë Nhialiny ril, ŋic këriɛ̈ɛ̈c ëbën, ku nhiɛɛr kɔc, cen jɔŋ rac cak në kɔc yiic, acï rot bɛ̈n jat nhial në ruön de medieval period ago jaamic.
Ku na yïn ya, gɔl në ruön de fourteenth century leer tueŋ, ke täŋ de kuën ë nambaai ‘mathematical reasoning’ acï jön ë rot de puɔ̈ɔ̈c ë pïïr bɛ̈n cɔl loi rot në ye thɛɛr käk yiic.
Në thɛɛr cï tëëk yiic, ku raan ye athör gɔ̈t cɔl Peter Abelard acï bɛ̈n gät në luɔɔi ëyenë tɛk thïn ɣɔn thɛɛr (tän cenë Aristotle yen luɛɛl thïn, wɛ̈ɛ̈r de yen yic, ku jɔl ya Isagoge of Porphyry).
(wɛ̈t ye cɔlë 'kë de pinynhom ëbën - intentionality' acï bɛ̈n bɛɛr jat nhial në raan cɔl Franz Brentano, man ëcï tak në kä thɛɛr ëke ye kek kuanycök wënthɛɛr).
Ajuiɛɛr de " luɔɔi de pïïr de kɔc, cɔl ‘Renaissance philosophy’" acï bɛ̈n ya kuanycök në kɔc cï puɔ̈c ŋic anyïköök ke täk, agokë kä ëke ye kek tak paan de Europe në ruön de 1355 ku ruön de 1650 ya guiɛ̈ɛ̈r kɔc (nïn käk ake ye röt geer alɔŋ de central ku northern Europe ku jɔl ya ɣän cïï mɛn de Spanish America, India, Japan, kenë China ëke geer kɔc ke paan cɔl Europe kek).
Wël cï kek gam tënë raan cɔl Aristotle aake wël ye jam apɛi në jɔ̈k benë puɔ̈ɔ̈c ya deetic, ku kän acï ye yic bɛ̈n tek apɛi në thɛɛr ɣɔn ke Renaissance yiic, man cï agamlööŋ yam ye wël waar yiic, ku kɔc ye wël jam yiic, bɛ̈n cɔk jɔk ye luɔɔi kän në thoŋ de Latin yic ku jɔl ya thoŋ thiin de panden.
Ɣɔn në thɛɛr kɔ̈k yiic, ke kä kɔ̈k thöŋ kenë kä ye kek tɛɛr yiic në yemɛɛn, aacï path ku rɛ̈ɛ̈c de ye wɛ̈t kän bɛ̈n jaamic apath ku jɔl ya të cenë ye bɛ̈n gɛɛric thïn.
Raan cɔl Plato, man ë ŋic apɛi në jamdeen ëcï ya looi në run kaarou ku biäkde, në ruön ɣɔn thɛɛr ciɛɛl ‘Middle Ages’, acï bɛ̈n ŋic apɛi në wël juëc ëke cï kek bɛ̈n ya waar yiic në thoŋ de Latin në ruön de fifteenth century paan de Italy, kän agɔl rot në luɔɔidïït de raan cɔl Marsilio Ficino paan de Florence, cï bɛ̈n waar yic në ruön de 1484.
Acie kɔc kedhiɛ ke puɔ̈ɔ̈c ë pïïr ‘Renaissance humanists’ kek cï ye luɔɔi kän bɛ̈n kuanycök kedhiɛ, ku raan cɔl Petrarch acï bɛ̈n jam apɛi në wël juëc yiic ke thaŋ de ke ye raan ‘ŋic lööŋ’ (maany de kuɛɛt ke pagan, në kë ëcenë yen yök ke cïn yicthiɛɛk tɔ̈ kenë yen ku rɛɛc apɛi), ku yenëkë ëcï rot looi ëyadɛ̈ në thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c yiic.
Kä kɔ̈k peei ëke cï kek ya puɔ̈ɔ̈c në thɛɛr ke ancient philosophy aake cï kek piŋ ëyadɛ̈ ku ka ke cï kek ya gam.
Ë nyin kän acï bɛ̈n niɔ̈ɔ̈p apɛi në ye luɔɔi cï bɛ̈n bɛɛr jɔɔk kän, në kë cenë kɔc juëc yen bɛ̈n tak ku lueelkë këlä; raan cɔl Thomas akëc yic lueelc, ku löŋ kän yenëka ye löŋ path benë kɔc awuɔ̈ɔ̈c ye nyaai.
Cïmën cïï ɣok yen tïŋ, acïk bɛ̈n ke löŋ kän ee löŋ lëu bï kueen ke cïn yic ye lɛ̈k kɔc.
Në ruön de 1416–1417, ke raan cɔl Leonardo Bruni, man ëyenë raan ye lac jam apɛi në ye thɛɛr ɣɔn käkë yiic ku jɔl ya bɛ̈ny de paan cɔl Florence, aacï athör ɣɔn cenë raan cɔl Aristotle lööŋ gät thïn bɛ̈n bɛɛr waar yic në thoŋ yam de Latin.
Kë ëye kek kënë looi, ee bïk kä cï kek kuɔ̈c gɔ̈t në ye löŋ kënë ya nyaai ago kɔc juëc kek ya kueen.
Raan cɔl Desiderius Erasmus, ke ye raan ŋuɛ̈ɛ̈n de Dutch humanist, acï biäk de athör de Aristotle bɛ̈n waar yic në thoŋ ë Greek, ku jɔl ya kɔc puɔ̈ɔ̈c lööŋ në jamyaai yic, acï röt bɛ̈n ya cak ëke ŋic thoŋ ë Greek.
Ɣɔn cenë ye ŋic, ke thoŋ de Italian aye thoŋ cï ŋiɛ̈c guiir apath ku ka lëu bï naŋ kë juɛk në puɔ̈ɔ̈c de lööŋ yiic, acï bɛ̈n naŋ käjuëc cï kek bɛ̈n looi në ye dhöl kënë yic, jɔɔk në ruön de 1540s leer tueŋ.
Aŋicku ëyadɛ̈ man cenë teer bɛ̈n ŋoot ke lɔ tueŋ, në kë de nhomlääu de luɔɔi, man cɔl ‘freedom of the will’ bɛ̈n ŋoot ke jɔt rot nhial (cïmën de wël juëc ŋicku kek, cï kek lueel në raan cɔl Erasmus kenë raan cɔl Martin Luther), wu dupiööc ke täk tënë kuan de Spanish aake ye jam apɛi në kë de ŋiɛ̈c ciɛɛŋ, ku ye wɛ̈t kän acï bɛ̈n jaamic apɛi në athör juëc yiic në ruön de sixteenth century (ku ëye kë thiëëc man cenë kek gam ka këc kek gam?).
Ɣok cïï nhïïm bï dhil määr në wɛ̈t kän, kɔc juëc ëke cï puɔ̈c në ye thaa kënë aake ye kɔc thi kor, ku ka ke ye kërïthanooi ëke cï röt gam në puɔ̈ɔ̈c në ruön de sixteenth century, man cenë kanithaai ke Protestant ku jɔl ya Katholic röt bɛ̈n jɔɔk, ku yenëka cenë ye löŋ kän rot bɛ̈n jɔɔk në run kaa thiärdiäk ɣɔn cenë tɔŋ rot jɔɔk (1618–1648).
Në thök de, cïmën de nïn kɔ̈k peei në anyïkööl yiic, ke tɛ̈ɛ̈k de puɔ̈ɔ̈c ë Renaissance philosophy acïï lëu bï ya kueen ke naŋ kë yam cï ya juɛ̈k kɔc ka ŋoot ke bï wël ke kɔc cï tëëk wënthɛɛr bɛɛr ya dhuɔ̈kpiny.
Puɔ̈ɔ̈c de yemɛɛn ee puɔ̈ɔ̈c ci yïk në kä ye röt looi ke yemɛɛn ku ye thiääk kenë puɔ̈ɔ̈c de kä yam ke yemɛɛn.
Në run ɣɔn cï tëëk ke 17th ku 18th centuries, ke käjuëc ëke tɔ̈ në kɔc nhïïm aake ye kä ke puɔ̈ɔ̈c de ŋïc ‘epistemology’, ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de kä tɔ̈ ‘metaphysics’ man cï kek bɛ̈n tɛk në akut yiic kaarou.
" Raan ye puɔ̈ɔ̈c në kä ke ŋïc - Empiricists," acï ye wɛ̈t kän bɛ̈n thɔ̈ɔ̈ŋ këlä; ŋïc abï rot ya jɔɔk në dɛ̈t bïn käŋ kɔn ya deet yiic.
Kɔc kɔ̈k thiekiic në puɔ̈ɔ̈c de thiɛɛth yic aye kɔc cïmën de raan cɔl Thomas Hobbes kenë raan cɔl Jean-Jacques Rousseau.
Raan cɔl Kant acï puɔ̈ɔ̈c kän bɛ̈n looi ëya paan de Germany ke ruön de nineteenth century piac rot jɔɔk, ku jɔɔk puɔ̈ɔ̈c në guïŋ de path cök paan de German, man ye cɔlë ‘German idealism’.
Raan cɔl Karl Marx acï luɔɔi ë puɔ̈ɔ̈c de anyïkööl bɛ̈n lööm tënë raan cɔl Hegel ku jɔl ya lööŋ ke aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc ke Britain, mancï luɔɔi de raan cɔl Hegel bɛ̈n cɔk ye tɔ̈ ke ye kë cïn këpath tɔ̈ thïn, ago guiir tɛ̈n benë puɔ̈ɔ̈c de pïïr ya luɔɔi thïn piɔmden.
Raan cɔl Arthur Schopenhauer acï ye wɛ̈t kän bɛ̈n lööm ku lueel këlä; pinynhom ee ya abac ku ka cie thök në nyooth de athuöör ku kä nhiar kek, ku ye lac jam ago röök de jak cië ye gam ‘atheism’ ku jɔl ya tän yenë kärac yök ëke bï röt looi në köölciɛ̈ɛ̈n, man ye ‘pessimism’.
Raan cɔl Descartes acï bɛ̈n këlä; kɔc juëc puɔ̈ɔ̈c lööŋ ke metaphysical aake ye jam në kä cïn yicthiɛɛk ku yekë lueth.
Acï bɛ̈n them apɛi bï këriɛ̈ɛ̈c ëbën ye gam ya looi, ago këriɛ̈ɛ̈c ëbën cï yök tënë kɔc kɔ̈k ya ŋic.
Në ye wɛ̈t kän yic ëyadɛ̈, acï ŋïc bɛ̈n yiɛ̈k nhial.
Ku cïmën cï kek yicthiɛɛk de puɔ̈cden ë yeke looi gam ke cï kek yiɛ̈n ŋïc, ke ka ŋoot ke ye wuɔ̈ɔ̈c kenë wɛ̈t ye jam wu ŋïc acïï lëu bï ya yök të kënë të ëbï yen bei thïn ya deet apath.
Cïmën yenë puɔ̈ɔ̈c kän kɔn thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye këpath benë wël cï kek määt yiic ya cɔk "jam në röt ken", ku wël mɛ̈ɛ̈n käk cenëke yen tiɛ̈ŋ thïn aye wuɔ̈ɔ̈c në ye wɛ̈t kän.
Luɛɛl de ye wɛ̈t kän në wël kɔ̈k yiic: Puɔ̈ɔ̈c kän ee puɔ̈ɔ̈c cï lac bɛ̈ibei ku mɛ̈ɛ̈të kenë wël kɔ̈k peei cï kek ya lɔ lööm në ɣän kɔ̈k peei yiic, man aacï kek mat nëtök, ke ka ye wël cï kek lueel në puɔ̈ɔ̈c de pïïric ŋiɛ̈c guiɛ̈ɛ̈r kɔc apath.
Cï luɛɛl de ye wɛ̈t kän yic, guïŋ de wël ke yith, ee rot looi cïmën yenë kɔc jai në tɛ̈n lëu benë kä tɔ̈ në raan nhom ya ŋic.
Ee të ëlöömë ye wɛ̈t thïn guiir ku jɔl ya tɛ̈n yenë yen kuanycök thïn, ku ŋoot ke ye kɔc guiɛ̈ɛ̈r në tɛ̈n benë yen ya luɔɔi thïn ago kɔc ya yiɛ̈n luɔɔi de lɔgɔk naŋic täŋ path.
Raan cɔl Brian Leiter acï bɛ̈n jam në (2006) apäm de wɛbthaitic “thiëëc ye luɔɔi kän yic” ku “lööŋ ke” pinynhom.
Puɔ̈ɔ̈c de ŋïc cɔl Contemporary philosophy ke ye thɛɛr käk ke puɔ̈ɔ̈c de anyïkööl de ŋïc cɔl kek ‘Western philosophy’ yiic, man ë gɔl rot në run tueeŋ ke 20th century yiic ku ŋoot ke juak rot apɛi në ye puɔ̈ɔ̈c kän yic ku ye kek bɛɛr car yiic amääth në tändeen cenë kek juiɛɛr thïn.
Paan cɔl Germany yenëka ye paan tueeŋ cï puɔ̈ɔ̈c de ŋïc bɛ̈n tääu ke ye kë bï ya puɔ̈ɔ̈c.
Në ye kënë nhom, ke cït thöŋ kenë puɔ̈ɔ̈c de pïïr cenë athör path ken gɔ̈t, ku ye kek nyɔɔth në telbidhion nyin ago kek ya cɔk ŋiɔ në kɔc juëc ku bï kä cïk kek yök ëtɛ̈ɛ̈n ya cɔk piŋ kɔc juëc kek. Acï bɛ̈n ya ciɛ̈n amatnhom path dïït tɔ̈në kɔc juëc apɛi thïn, agonë kek ya nyuɔ̈ɔ̈th ajuiɛɛr de të yenë puɔ̈ɔ̈c kän luɔɔi thïn.
Baŋ cï tɛk tëde yetök aye amatnhom dïït de kɔc juëc apɛi cɔɔl në ruön thok ëbën.
Cïmën de athör ëke yekë kek gɔ̈t, akutnhom aye käjuëc ken ke tiɛ̈m ya mac keepɛ̈i.
Ëluɔɔi kän ajuiir acï bɛ̈nbei ëyadɛ̈ në thaa ëcenë raan cɔl Gottlob Frege ku raan cɔl Bertrand Russell lööŋken yam ke ŋïc ya luɔny biyic në tɛ̈ɛ̈k de dhöl yam de yemɛɛn (ku na yïn ya, ke wɛ̈t cɔl "analytic philosophy").
Kɔc juëc kɔ̈k cï puɔ̈c, cïmën de raan cɔl Richard Rorty ku jɔl ya cɔl Simon Glendinning, aacï wël bɛ̈n " jam yiic – në käk ke pinynhom " ku luelkë këlä, tëëk yenë kɔc ke yiic tɛ̈ɛ̈k ee rɛ̈ɛ̈c bɛ̈i tënë kɔc kedhiɛ.
Në yekënë cök ciɛ̈ɛ̈n ëtɛ̈ɛ̈n, ke kɔc ye wël jam yiic në pinynhom aacï bɛ̈n ya wuɔ̈ɔ̈c në kë de yicthiɛɛk ku dhuɔ̈m cenë kek bɛ̈n ya dhoom në kɔc kɔ̈k cï puɔ̈c ëyadɛ̈ në tän de ciɛɛŋdeen thɛɛr yic.
Na yïn ya, ke tän cenë puɔ̈ɔ̈c kän bɛ̈n wuɔ̈ɔ̈c në rotde, acï kɔc juëc cï puɔ̈c bɛ̈n ya cɔk naŋ wël juëc wääc yekë kek lueel në kë de ciɛɛŋ të ɣɔn cenë luɔɔi de raan cɔl Kant thok thök, puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ de pinynhom acï bɛ̈n ya deetic ëyadɛ̈ cï tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në kɔc cï lɔk bɛ̈n në raan cɔl Kant cök ku luɔɔiden acï bɛ̈n ya tɔ̈ ke thiekic tënë puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ de pinynhom.
Kɔc juëc cï puɔ̈c ke pinynhom acï röt bɛ̈n dhuɔ̈k luɛɛl de lööŋ ye jam në käk ke anyïkööl, man cenë lööŋ bɛ̈n bɛɛr car yiic ku bï kä nuan kɔc thïn ya tɛ̈kbei, ku bï kek lɔ car ëke wääc në röt.
Thukuul juëc ke Orthodox acï röt bɛ̈n jat nhial në kaam de Commond Era ku jɔl ya Gupta Empire.
Wël juëc ke puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ thɛɛr aacï kek bɛ̈n määt nhïïm në löŋ de label Hinduism.
Kɔc cï puɔ̈c në baŋ ciɛɛm ‘Western scholars’ acï röök de jak ke Hinduism bɛ̈n yök ke ye rot looi në kë cenë ciɛɛŋ thɛɛr de kuɛɛt ke Indian bɛ̈n määt, ye bɛ̈n në dhɔ̈l juëc yiic ku cïn raan töŋ yenë cak kek.
Kɔc cï puɔ̈c paan de India (Indian philosophers) acï puɔ̈ɔ̈c de ŋïc cɔl (wɛ̈t ye ŋïc nyuɔɔth - pramana) bɛ̈n yïk ku ka cï wël käk cïmën de Ontology (metaphysics, Brahman-Atman, Sunyata-Anatta) bɛ̈n ya thiɛ̈ɛ̈c yiic, ke yenë dhöl lɔgɔk benëke puɔ̈ɔ̈c de ŋïc ya yiɛ̈knhial (löŋ de ŋïc - epistemology, Pramanas), lööŋ ke ciɛɛŋ (axiology) ku jɔl ya lööŋ juëc kɔ̈k.
Kä kɔ̈k cï kek bɛ̈n ya cak ëyadɛ̈ aye kä cït mën de dhuɔ̈m yenë kɔc dhuɔ̈ɔ̈m në lööŋ ke Tantra ku Iranian-Islamic yiic.
Thukul de puɔ̈ɔ̈c cɔl Nyāya acï puɔ̈ɔ̈c kän bɛ̈n gam ke ye dhɔ̈l kaaŋuan (four Pramanas) benëke ŋïc path lɔgɔk ya yök, man ye – Pratyakṣa (kë ye thɔ̈ɔ̈ŋ), Anumāṇa (wɛ̈t cï gam në raan ëbën), Upamāṇa (thööŋ yenëke thɔ̈ɔ̈ŋ) ku jɔl ya Śabda (wɛ̈t, anyïkööl ke kɔc thɛɛr ka kɔc ke yemɛɛn cï puɔ̈c).
Puɔ̈c kän ee yen rot määt në kä thi kɔ̈k yiic ke paramāṇu (atoms), man cïn kë yekë riɔ̈ɔ̈k (anitya), man cïï ye yic ye tɛ̈ɛ̈k, ku ka ye them, cɔl “kë thiin koor” (aṇu).
Në ye thaa kënë cök ke Vaiśeṣikas (Śrīdhara ku jɔl ya Udayana kenë Śivāditya) aacï dɛ̈t peei bɛ̈n juak thïn cɔl abhava (man ye ya kë cïï tɔ̈).
Në kë eye kek lui apɛi në athör ke puɔ̈c ku wɛ̈ɛ̈r de kek yiic, raan cɔl Mīmāṃsā acï anyïkööl bï kek ya puɔ̈c bɛ̈n ya cak ëaydɛ̈ ku jɔl ya thoŋ benë kek ya puɔ̈ɔ̈c në thukuul ke India yiic.
Käjuëc ye puɔ̈ɔ̈c de lööŋ ke Jain philosophy aye yen mat thïn ëbën agut cï tɛ̈n de nhom – kenë guɔ̈p, man ye tɔ̈ ëke wääc yiic apɛi, reec de Nhialic, dhuk benë awɛ̈ɛ̈c ca kek ya luɔ̈i kɔc kɔ̈k peei wënthɛɛr röt bɛɛr lɔ dhuɔ̈k yïn në thɛɛr kɔ̈k yiic, tän de piny dɛ̈ ku piny ŋoot ke kënë cak, luɔɔi benë käŋ ya looi ke cïn yic tɔŋ, ku jɔl ya piath benë raan ya rëër ke cïn guöp awɔ̈c të cen tiɛ̈pde wɛ̈ɛ̈r bei.
Aye cɔlë ‘cöök de puɔ̈cë nhomlääu - model of philosophical liberalism’ në kë yen kɔc guiɛ̈ɛ̈r dhɔ̈l bï kek ya jam në yith ku jɔl ya tän yen wël wääc kenë wëlke kuɛɛn thïn ëyadɛ̈.
Kɔc cï puɔ̈c në thukul de Cārvāka yic, cïmën de Brihaspati aake ye kɔc riliic apɛi tënë thukuul kɔ̈k ëke tɔ̈ në ye thaa ɣɔn kënë yic.
Yenëka ye puɔ̈ɔ̈c lɔgɔk ŋic raan ëbën paan de Tibet ku jɔl ya bɛ̈i ke Southeast Asian cïmën de paan cɔl Sri Lanka kenë pan cɔl Burma.
Në thɛɛr kɔ̈k ɣɔn ciɛ̈ɛ̈n yic, ke puɔ̈ɔ̈c ë ŋïny de ciɛɛŋ thɛɛr de Buddhist acï wɛ̈t rilic cɔl 'Abhidharma' bɛ̈n cak.
Ciɛɛŋ kän acï kë ye cɔlë " puɔ̈ɔ̈c de ŋïc" bɛ̈n juak thïn tënë thukuul ke India.
Kɔc ëke ye puɔ̈ɔ̈c de Buddhist gam aake ye kɔc cïmën de raan cɔl Anagarika Dharmapala (në ruön de 1864–1933) ku jɔl ya raan de America ëpuɔc rot wel në gäm yic, ye cɔl Henry Steel Olcott, ku jɔl ya mɔny Chinese nhiar puɔ̈ɔ̈c de yemɛɛn cɔl Taixu (në ruön de 1890–1947) ku jɔl ya raan cɔl Yin Shun (në ruön de 1906–2005), ëke ye mïth ke tthukul de Zen D.T. Suzuki, ku jɔl ay Tibetan Gendün Chöphel (në ruön de 1903–1951).
Puɔ̈c de wɛ̈t cɔl Anthropology ee puɔ̈c yenë pïïr de kɔc puɔ̈ɔ̈c, ye ciɛɛŋden tïŋ, tän cenë raan cak thïn, ciɛɛŋden ku rëër në kɛmken, në thɛɛr ke yemɛɛn yiic ku jɔl ya thɛɛr cï tëëk wënthɛɛr ëke gɔl ëke raan në cäk.
Puɔ̈ɔ̈c de pïïr ‘biological’ ka puɔ̈ɔ̈c de tän ëcɛkë kɔc ‘physical anthropology’ ee kɔc puɔ̈ɔ̈c apɛi në dhɔ̈l cenë raan kek ya tëëk thïn, gɔl të ɣɔn cɛkë yen agut cï yemɛɛn.
Akutnhïïm ke puɔ̈ɔ̈c de pïïr ë kɔc, man ye kek cɔlë ‘organizations of anthropologists’ cï bɛ̈n tɔ̈ në thaŋ thiin kënë yic, aake cï kek ya cak wënthɛɛr.
Nae thaa ɣɔn nyiɛɛië luɛɛk paan de France në ruön de 1848, ke tɛ̈n de yith cï kek tääu në baai yeth ‘société’ acï bɛ̈n puɔ̈l.
Tënnë kek, ke gät cenë raan cɔl Charles Darwin athör bɛ̈n gɔ̈t në tɛ̈n ëcɛkë kek, acï käjuëc ëke ye kek diiu kedhiɛ bɛ̈n cɔk ŋic kek në kɔc.
Kɔc aacï bɛ̈n lac guik në dhɔ̈l bïï kek yekënë bɛ̈i në puɔ̈ɔ̈c de social sciences yiic.
Tɛ̈ ëyen wɛ̈t kän luɛɛl thïn " acï bɛ̈n ya yenë puɔ̈ɔ̈c de akutnhïïm ke kɔc, ku ka cï yekënë bɛ̈n ya tïŋ ke ye kë rilic apɛi, në tɛ̈n yenë ye guiɛɛr thïn ku jɔl ya ruääide kenë piny "
Acï wël juëc bɛ̈n guiir ku cɔ jam de cɔk pëk në tän de nhom de raan, man ye cɔlë ‘nhom tueeŋ - Broca's area’ në yemɛɛn, në yecök ciɛ̈ɛ̈n.
Athöör ciɛ̈ɛ̈n kaarou acï kek bɛ̈n lɔ̈k guɔ̈tbei të ɣɔn cenë raan ëgät kek thou.
Acï bɛ̈n guiir apɛi ke tän benë käŋ ya thɔ̈ɔ̈ŋ thïn abï dhil ya thiääk kenë wɛ̈t ye yic, ku ka bï ya naŋ ŋïc tɔ̈ kenë yen.
Raan cɔl Waitz acï bɛ̈n ŋic ke ya raan ŋic këriɛ̈ɛ̈c ëbën.
Kɔc ye tɔ̈ në nyin de kɔc ke French cenëke yith tääu në ke yëth ‘French Société’ acï bɛ̈n tɔ̈ ëtɛ̈ɛ̈n, ke cie raan cɔl Broca.
Ɣɔn thɛɛr, ke raan cɔl Edward acï rot bɛ̈n lueel ke yenë raan cï puɔ̈c apɛi ŋic ciɛɛŋ de kuɛɛt; ku në yecök ciɛ̈ɛ̈n ëtënë, ke ka cï bɛ̈n ya raan cï puɔ̈c në tän thɛɛr ëcɛkë raan.
Wɛ̈t töŋ ëcï nyaai thïn ëtënë ee wɛ̈t ëcïï akutnhom de Berlin Society for Anthropology, Ethnology, and Prehistory lueel (në ruön de 1869), man ëcɛk raan cɔl Rudolph Virchow, man cï ŋic apɛi në lɛ̈ɛ̈t ëyen kɔc ye gam në cäŋ de kɔc, ye kek cɔlë ‘evolutionists’.
Wël juëc ëke cï kek ya lueel ake ye wël ëke yök kek tënë akunhïïm käkë.
Puɔ̈ɔ̈c de practical anthropology, man yenë puɔ̈ɔ̈c de ŋïc ku jɔl ya dhɔ̈l benëke kä dhal kɔc ya cɔ̈kpiny, acï röt bɛ̈n mat në ye luɔɔi kän yic; cïmën de, tɛ̈n de wɛ̈t ye lueel wu cï kɔc cï kek nɔ̈k thiɔ̈k alëu bï ye të kän ya cɔk guik yic ago wɛ̈t yic ya yök.
Ëkän acï bɛ̈n ya kë ye looi apɛi paan de United States, jɔɔk në thɛɛr ɣɔn cenë raan cɔl Boas ya jam në ruön de 19th-century në tɛ̈n yenë kɔc tɛ̈ɛ̈k yiic në kaam de yï raan ɣer kenë raan col, në luɔɔi cenë raan cɔl Margaret Mead bɛ̈n lac ya jam apɛi në käk ke kaam de röör kenë diäär ku jɔl ya bï kɔc ya wɛ̈ɛ̈r bei në kä ke guɛ̈ɛ̈c yiic, agut cï tɛ̈n yenë luɛɛk thɛɛr ëke kɔn ya luɔ̈i kɔc kɔ̈k cië ye bɛɛr gam në yemɛɛn ku bï ciɛɛŋ ya kuɛɛt wääciiic ya yiɛ̈knhial agokë ye cieŋ në tök.
Tënë paandïït de Great Britain ku jɔl ya bɛ̈i cï mat nëtök ke Commonwealth, ke puɔ̈ɔ̈c thɛɛr de ciɛɛŋ ë kuɛɛt ke British ‘social anthropology’ acï pinynhom bɛ̈n lac dɔm apɛi.
Puɔ̈ɔ̈c yenë ciɛɛŋ de kuɛɛt juëc määt nëtök yenëke dhɔ̈l yenë kɔc kä tɔ̈ kenë kek ŋic, man yenë puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ thɛɛr de kuɛɛt ‘social anthropology’ tääu ke yenë puɔ̈ɔ̈c de ruääi tënë kɔc ku akutnhïïm.
Aye wuɔ̈ɔ̈c apɛi në kɛmken, ku ke käk aye kenhïïm wuɔ̈ɔ̈r amääth.
Ëluɔɔi kän aye lac tëde puɔ̈ɔ̈c de kɔc kenë ciɛɛŋden ethnography.
Daai yenë kɔc tɔ̈ thïn daai në kä loi röt yenëke dhɔ̈l path lɔgɔk yenë ciɛɛŋ de kuɛɛt puɔ̈ɔ̈c.
Puɔ̈ɔ̈c de ruääi ku akutnhïï ke kuɛɛt yenëke biäk tueeŋ rilic apɛi yenë ciɛɛŋ de kuɛɛt puɔ̈ɔ̈c, ruääi tënë kɔc yenë dhöl ye kɔc cɔk pïïr apath.
Puɔ̈ɔ̈c de kɔc kenë ciɛɛŋden ‘Ethnography’ ee ŋïc yiɛ̈n kɔc kedhiɛ ku jɔl ya ciɛɛŋ cï tääu ke ye këtueeŋ thiekic apɛi bïk ya kuanycök.
Puɔ̈ɔ̈c de lɔ̈ɔ̈r ‘Ethnomusicology’ alëu bï ya luɔɔi biyic në ɣän juëc yiic, cïmën de puɔ̈ɔ̈c, thiɛɛth, ciɛɛŋ de kuɛɛt, ku jɔl ya käjuëc kɔ̈k peei.
Economic Anthropology ee ŋoot, në biäk juëc yiic, ke ye kë yenë käŋ waar yiic.
Baŋ tueeŋ de ye të kän aye jam apɛi në bɛ̈i ye "në ye thaa ɣɔn kënë baai guɔ ya muk në kɔc ke tajir ‘pre-capitalist’" man cï kek puɔ̈ɔ̈c në anyïkööl de cäŋ ë kɔc ‘evolutionary’ "kuɛɛt" kä ye raan kek tak.
Yeŋö yenë kɔc luui në yïknhial de baai yic lac jai në anyïkööl ku wël lëu bïkkë kek ya lɛ̈k?
Në ruääi yic, ke yïnë naŋ bɛ̈i kaarou.
Puɔ̈ɔ̈c de Anthropology ee diäär ye lööŋ ke diäär kedhiɛ luɛɛl biyic ‘feminists’ ëke bɔ̈ në ciɛɛŋ de bɛ̈i ke Western tradition, man cenë ŋïc tɔ̈ kenë kek ya wuɔ̈ɔ̈c kenë diäär ye lööŋ ke diäär kedhiɛ luɛɛl biyic ‘feminists’ ke paan de Europe, America, ku jɔl ya bɛ̈I kɔ̈k tɔ̈ në pinynhom.
Puɔ̈ɔ̈c de thiɛɛth, man cɔl ‘political anthropology’ ee puɔ̈ɔ̈c cï juiir agonë nyïn ya tïït në kɔc cïn nhïïm bɛ̈iken, ku ë puɔ̈ɔ̈c yam kän a gɔl rot në run ke 1960s, ku ka ŋoot ke lɔ tueŋ në yemɛɛn: kɔc juëc cï puɔ̈c ye ciɛɛŋ de kuɛɛt kuanycök acï bɛ̈n ya ŋoot ëke juak puɔ̈ɔ̈cden yic ku bïkë käjuëc " riliic " ke ciɛɛŋ de bɛ̈i ke yemɛɛn, kuum de baai, ku jɔl ya ɣän ke ɣɔ̈ɔ̈c acï kek mat në ciɛɛŋ de kɔc yiic ku benë puɔ̈ɔ̈c kän ya cɔk bï ya deetic në yen.
Kë de rou, kɔc cï kek puɔ̈ɔ̈c në pïïr de kɔc, man ye kek cɔlë ‘anthropologists’ acï lööŋ tääu, lööŋ benëke baai ya rek kenë akutnhïïm tɔ̈ thïn (ku jɔl ya ruääi në kaam de akuma kenë akutnhïïm tɔ̈ kenë kek).
Aye määt nhom ëyadɛ̈ kenë akunhïïm ke puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ ë kuɛɛt wääc, man cɔl ‘sociocultural anthropology’, ku ka ye yök ëyadɛ̈ ke ye kë bï kɔc ya yuum puɔ̈ɔ̈th.
Ëyadɛ̈, ee ya puɔ̈ɔ̈c de anyïkööl thɛɛr ke kuɛɛt lëu bïk ya ŋoot ëke tɔ̈ në yemɛɛn ka kuɛɛt cï thök ë pinynhom në yemɛɛn.
Käjuëc ke ciɛɛŋ wääc në piny abaŋ ciɛ̈ɛ̈m ‘Western World’ ku jɔl ya "piny de diäk " (man cenë puɔ̈ɔ̈c de kɔc bɛ̈n wɛl tënë kek ) acï ye wɛ̈t kän bɛ̈n bɛ̈i tënë " kɔc cï puɔ̈c apɛi në ‘ciɛŋ kɔ̈k yiic’ yiic " agokë thɔ̈k kenë bɛ̈iken.
Ee puɔ̈ɔ̈c de käjuëc ye ɣän kɔ̈k ke puɔ̈ɔ̈c wuɔ̈ɔ̈r nhïïm, agut cï puɔ̈ɔ̈c de tɛ̈n ëbïïë kɔc ‘anthropology’, puɔ̈ɔ̈c de aciɛ̈ɛ̈k de läi ‘ethology’, puɔ̈ɔ̈c de wal ‘medicine’, puɔ̈ɔ̈c de tän de nhom ‘psychology’, puɔ̈ɔ̈c de töök ë läi ‘veterinary medicine’ ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de läu ku tɛ̈nde ‘zoology’.
Ee puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ de kɔc thɛɛr ke paan de ancient, cïmën cenë yomken yök ku jɔl ya ɣänkeen ëke ye kek cɛɛth thïn.
Në ruön de 1989, ke akutnhom de kɔc cï puɔ̈c ke paan de Europe ku paan de America acï akutnhom cɔl Association of Social Anthropologists (EASA) bɛ̈n cak ago yenë akutnhom tueeŋ ye kɔc lui määt paan de Europe.
Ëkän ee yen nyuɔɔth ke ciɛɛŋ acïï lëu bï guɔ ya luk në tɛ̈n yenë kɔc kɔ̈k yen tiɛ̈ŋ thïn ku cï të ye kek yen luɛɛl thïn. Awïc bï ya deet në tände yetök.
Raan cɔl Franz Boas acï bɛ̈n jam apɛi në kë cenë paan cɔl US rot mat në thɔ̈ɔ̈r ë tɔŋ tueeŋ de pinynhom ëbën yic, man ye cɔl ‘World War I’, Ku të ɣɔn cenë tɔŋ jal thök, acï athöör bɛ̈n gɔt ku guiir tän cenë kɔc juëc cï puɔ̈c ke paan de America röt bɛ̈n mat thïn agokë wël ke paan cɔl Mexico ya thiaai biyic, ku ye kek kum kɔ̈ɔ̈th në kɔc ke ŋïny de pïïr, man cɔl kek ‘scientists’.
Në ye thaa kënë yic, ke luɔɔi de raan cɔl David H. Price në kë de puɔ̈ɔ̈c ë pïïr de kɔc ke America në thaa ɣɔn cenë tɔŋ thɔ̈ɔ̈r, ke ka cï wël juëc bɛ̈n lueel në kë de kɔc cï kek gam ku kɔc cï kek nyaai në luɔɔiden yic.
Lööŋ juëc cenëke tɔŋ rɛɛc acï kek bɛ̈n tääu ku ka cï bɛ̈n cuɛ̈t apɛi në kɔc kedhiɛ, kɔc ëke cï bɛ̈n të de amat ɣɔn cï looi në akutnhom de American Anthropological Association (AAA) yic.
Akutnhom de Association of Social Anthropologists de paan de United Kingdom ku jɔl ya bɛ̈i ke Commonwealth (ASA) acï bɛ̈n jam wu puɔ̈ɔ̈c ye gäm ëtënë arac apɛi.
Tän path de puɔ̈ɔ̈c ë ciɛɛŋ tënë kuɛɛt, ee kɔc guiɛ̈ɛ̈r wël lɔgɔk ke yith.
Ruääi tënë loilooi käk, në kaam de kä ye kek tïŋ në kɔc nyïn, keke cïï kek ye beer thöŋ , yenëke dhöl lɔgɔk benë puɔ̈ɔ̈c de pïïr de kɔc ya yiɛ̈knhial, na cɔk ya tɔ̈ ke ye ciɛɛŋ ‘cultural’, puɔ̈ɔ̈c de pïïr ‘biological’, puɔ̈ɔ̈c de thok ‘linguistic’ ka puɔ̈ɔ̈c ye looi në kä thɛɛr cï thou ‘archaeological’.
Në baŋ de puɔ̈ɔ̈c de pïïr ka baŋ de kä ye kek tïŋ në kɔc nyïn, athem ke kɔc, kä ke ŋïc cï kek lööm në raan guöp ‘genetic samples’, ku jɔl ya wël ke mïïth ye kek cam alëu bï kek ya määt yiic ku bï kek ya guötbei në athör yiic ka awarak yiic.
Käjuëc cenëke ciɛɛŋ de kuɛɛt tek yiic, cïmën de; Olduwan ka Mousterian ka Levalloisian ee dupiööc ye pïïr de kɔc kueen ku jɔl ya dupiööc kɔ̈k ya kony agokë tän thɛɛr de kɔc ku jɔl ya tän de yemɛɛn ya deetic apath.
Käpath ke ciɛɛŋ aacï kek bɛ̈n tääu ëke ye lööŋ bï kek ya kuanycök në piɔm yic; ku ëkän abï kɔc ya nyuɔ̈ɔ̈th alɔŋ de aciɛ̈ɛ̈k ken, alɛ̈th ken, thoŋ bï kek ya jam, ciɛɛŋdeen biyic të tɔ̈ kek në ɣän kɔ̈k yiic, ku käk kedhiɛ aye tɔ̈ ëke kä wïc juɔ̈ɔ̈r kek tënë raan ëbën në akutnhïïm yiic.
Kän ee yen mat thïn ëbën agut cï dhɔ̈l yenë kɔc röt nyuɔɔth cïmën de thuur, kët, diɛ̈ɛ̈r, thuak de kä ke kɔ̈c, athɛɛk de wëi, ku jɔl ya teknologï cïmën de adit yenëke luui në kek, thät de kuïn, ɣön de tɔ̈c, ku jɔl ya ciɛ̈ŋ de alɛ̈th.
Tän cenë ciɛɛŋ yic ril thïn acï ya lööm ëyadɛ̈ ku benë kɔc ya puɔ̈ɔ̈c, tënë kɔc tɔ̈ në bɛ̈i cïn käjuëc dhal kek.
Wɛ̈t ye cɔlë ciɛɛŋ tɔ̈ në bɛ̈i juëc yiic, man ye cɔlë ‘mass culture’ ee yen kueen ëbën agut käjuëc ke ciɛɛŋ cï kek ya cak ku jɔl ya käjuëc ke ciɛɛŋ cï kek jam yiic, aacï ciɛɛŋ bɛ̈n cɔk bɔ̈ bei në ruön de 20th century.
Në puɔ̈ɔ̈c dïït de ciɛɛŋ de kɔc yiic, ke ciɛɛŋ de kuɛɛt anɔŋ käjuëc ye kek nyuɔ̈th kɔc në kë de ciɛɛŋ ë kuɛɛt, man ye rot jat nhial të tɛ̈n de pïïr de raan yic, cïmën de kɔc aye käkë cak ago kek ya pïïr, ku tɛ̈n de ciɛɛŋ aye yök cï tɛ̈n yen rot thïn.
Në kë de ye wɛ̈t kënë yic, ke ciɛɛŋ de kuɛɛt ee ciɛɛŋ yenë kɔc rëër në dɔ̈ɔ̈r ku yekë röt theek apɛi në kaam de ciɛɛŋ ken yiic në ye pinynhom töŋ kän yic.
Në ruön de 1986, ke raan piöc ye cɔlë Edward S. Casey acï bɛ̈n gɔ̈t këlä "wɛ̈t ye ciɛɛŋ nyuɔɔth ee wɛ̈t cïmën de ‘të cï buth nhom - place tilled’ në thoŋ de Middle English, ku ye wɛ̈t töŋ kän aye waar yic këlä në thoŋ de Latin colere, ‘bï raan ya lɔ të de, bï raan nyin ya tïït, bï raan ya tɔ̈, bï raan ya röök’ ku jɔl ya aguiɛɛr benë raan ya röök, të yen raan de athɛɛk de wëi.
Ago ke wël käk ya thɔ̈ɔ̈ŋ në kaam de "ciɛɛŋ "ku jɔl ya "puɔ̈c" yenëka ye wïc bï lueel në ke kɔc käk ye gät në athöör, agut cï kënkë ye wɛ̈t kän lueel.
Ëŋïc kän aabɔ̈ bei në tän cenë aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc rot ya geer në kaam de run kaa 50,000 cï tëëk wënthɛɛr ku ka ye yök ke ye kë thiekic tënë kɔc.
Raan cɔl Rein Raud acï bɛ̈n luui në dhöl ben luɔɔi de raan cɔl Umberto Eco, raan cɔl Pierre Bourdieu ku jɔl ya raan cɔl Jeffrey C. Alexander, ku jiɛɛmkë në dhöl benë ciɛɛŋ rot ya geer ku kä cï kek juɛ̈k kek, man ye kek thiëëcic në tän ye kek tɔ̈ thïn agut cï cɔk ya tɔ̈ ke ke cï kek gam ka këc kek gam në bäny, aabï ya ŋoot keke thiëcke yiic.
Luɛɛl de wɛ̈t cɔl ‘gɛ̈ɛ̈r de ciɛɛŋ – culture repositioning‘ ee rot looi të beerë kɔc bɛɛr määt ago kɔc ya cieŋ apath.
Tëër de bääny ku yïknhial de teknologï alëu bï naŋ kä ye kek geer yiic në ciɛɛŋ thɛɛr yic ku ka lëu bï kɔc ya gäm ciɛɛŋ yam, bï kɔc ya wɛɛi puɔ̈ɔ̈th ku bï naŋ kë bï ya cɔk kuanycök.
Käjuëc ke tän de piny alëu bïk ya bɛ̈n thïn ëke ye kä kɔ̈k ëyadɛ̈.
Tɔŋ ka mëën në kë de mïïth alëu bï yïknhial de teknologï ya tiaam ku ka aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc.
Nyooth de ye wɛ̈t kän yenëkë, Mataam tɔ̈ paan ciɛ̈ɛ̈n ‘Western restaurant’ ku mïïth ye kek cam aacï kɔc ke paan de China bɛ̈n cɔk gäi gup apɛi të ɣɔn cenë China dukän dïït de pinynhon liep ago kɔc ya lɔ ɣööc thïn në run ciɛ̈ɛ̈n de 20th-century. "
Acï bɛ̈n lueel këlä; tän benë raan ya tɔ̈ ke këc nhom cil apɛi ‘immaturity’ ee rot looi të këc raan këdäŋ ya deetic apɛi, ku cïï raan ye puɔ̈c dɛɛt ago ya tak në rotde.
Na yïn ya, ke raan cɔl Herder acï bɛ̈n jam këlä; amatnhom de wël path lɔgɔk benëke puɔ̈c de raan ya rɛk në pïïrde yic. "Tënë raan cɔl Herder, ke puɔ̈ɔ̈c bï ya tääu në pïïr de raan yic aye kɔc cɔk ŋic kek, ku të ëbïï kek cɔk ŋic, kek kɔc käk."
Cï të cenë ye luɛɛl thïn në thukul de täkic, ke akutnhïïm kedhiɛ aye naŋ të ye kek pinynhom tiɛ̈ŋ thïn ku yekë wël ke kɔc kɔ̈k käkë piŋ ëyadɛ̈.
Acï bɛ̈n këlä; thööŋ benë kɔc ya thɔ̈ɔ̈ŋ abï wɛ̈t ye jam wu kɔc athöŋ nhïïm kedhiɛ në pinynhom ya nyuɔɔth.
"në ye dhöl kän de pïïr yic, të cɔk yen na pïïr de kɔc yiic, kaam de thaa ka akutnhom de kɔc."
Në wël kɔ̈k yiic ëyadɛ̈, ke wɛ̈t kän ye jam në kë de "ciɛɛŋ" acï bɛ̈n cak paan de Europe në run tueeŋ ɣɔn ke 18th ku 19th centuries.
Cïmën de tän cenë wɛ̈t kän tak thïn, ke raan alëu bï bɛ̈i kɔ̈k ya kueen ëke cï kek yïk apɛi awär bɛ̈i kɔ̈k ku kɔc kɔ̈k ëke kuany ciɛɛŋ thɛɛr de kuande cök awär kɔc kɔ̈k.
Kɔc kɔ̈k peei ëke ya lac jai në wël käk në ruön de 19th-century, ëke kuany raan cɔl Rousseau cök, aake cï wuɔ̈ɔ̈c kënë kɔn ya gam në kaam de ciɛɛŋ path de kɔc tɔ̈ nhial ku jɔl ya ciɛɛŋ niɔp de kɔc tɔ̈ piiny, ku kek kedhiɛ aacï kek bɛ̈n lac ya deetic ke ye cökë piny de lööŋ kɔ̈k riliic tɔ̈ wënthɛɛr në kë cenë atekthok de pïïr ë kɔc bɛ̈n ya nyaai.
Në ruön de 1870 ke dupiöny cɔl Edward Tylor (në ruön de 1832–1917) acï ke lööŋ käk bɛ̈n ya mat në luɔɔi yic ago wɛ̈t lëu benë athɛɛk de wëi ye cɔ̈kpiny tënë kɔc nɔŋ nhïïm ciɛɛŋ path ku kɔc cïn nhïïm ciɛɛŋ.
Tënë dupiöny cɔl Georg Simmel (1858–1918), ke wɛ̈t cɔl ciɛɛŋ de kuɛɛt bɛ̈n guiir ke ye "puŋ de kɔc tënë akunhïïm kɔ̈k biyic cï kee lööŋ käk tääu në anyïkööl yiic."
Biäk de ciɛɛŋ cenë käke ye tïŋ, man ye cɔlë ‘non-material culture’ aye lueel ke ye wɛ̈t ye cɔlë; bï kɔc ya tak në käjuëc thiekiic cïï kek ye lac tïŋ alɔŋ ë ciɛɛŋ de kuɛɛt, ku bï yen ya mat thïn ëya agut cï käpath tɔ̈ kenë raan në rot de, ka ye kek tak në yenhom, lööŋ, ciɛɛŋ de kuɛɛt, piath, thok, akutnhom, ku jɔl ya mäktɛɛp juëc, ku ciɛɛŋ yenë käke tïŋ ee kë ye naŋ wël ke cäät ye kek nyuɔɔth ku ye kɔc guiɛ̈ɛ̈r tɛ̈n ëloië ke käk röt thïn.
Puɔ̈ɔ̈c de anyïkööl acï bɛ̈n bɛɛr "cak " në bɛ̈i ëke ye jam në thoŋ ë liŋëlith ke ye biäk de " teer " ëci rot looi në run ke 1960s, man cï puɔ̈ɔ̈c yam de ciɛɛŋ bɛ̈n cɔk jɔk rot.
Ciɛɛŋ " acï bɛ̈n ya tɔ̈ ke ye kë thiekic apɛi në ɣän juëc ke puɔ̈ɔ̈c ë ruääi de kɔc yiic, man ye cɔl ‘sociology’, agut cï ɣän lɔgɔk ke puɔ̈ɔ̈c ë pïïr cïmën de tän yenë kɔc mac kɔ̈th thïn ku të yenëke rek në töt.
Aake cï aciɛ̈ɛ̈k ke luɔɔi kän ku lääu de kɔc, cï të cenë yen ya yɔ̈k thïn në ruääi, man ye kek cɔk lui apɛi në ruääi de kuɛɛt ku jɔl ya akutnhïïm ye kek looi.
Acï bɛ̈n ya ŋoot ke thiääk kenë raan cɔl Stuart Hall, man ë kuany raan cɔl Hoggart ke ye raan ye kɔc nyuɔ̈ɔ̈th.
Ëluɔɔi kän ee yen mat thïn ëbën agut cï tɛ̈n yenë kɔc loilooi kɔ̈k looi (cïmën de bïk daai në telbidhionic ka bïk cam) në ciɛɛŋ cïk yök ëtɛ̈ɛ̈n.
Daai benë raan ya daai në telbidhion ago kä loi röt ya tïŋ ku cïï bï ya diɛɛr në ciɛɛŋ de kuanden, ku ka lëu bï ya diɛɛr yetök të yenë wɛ̈t nyoothë në telbidhion nyin ya kë nɔŋ ciɛɛŋ dɛ̈ peei ye nyuɔɔth; ku na yïn ya, ke mïth ke thukul ye daai në telbidhion kenë mäthke të cenë thukulden thok thök " aabï kek ya wïc bïk kaŋ röŋ thïn ëtɛ̈ɛ̈n" kenë aciɛ̈ɛ̈k kɔ̈k, në kë cïn yen kë bï raan ya cɔk lui në yekënnë yic.
Ciɛɛŋ " tënë dupiöny ye rïthäc looi në kë de ciɛɛŋ thɛɛr de kuɛɛt (ciɛɛŋ de bäny) ku yenë ciɛɛŋ gäk apɛi, ku thiekic në kööl thök ëbën ku ye kuanycök.
Dupiööc paan de Kingdom ku jɔl ya United States acï puɔ̈ɔ̈c dɛ̈t peei de ciɛɛŋ ë kuɛɛt bɛ̈n cak në run ciɛ̈ɛ̈n de 1970s.
Wuɔ̈ɔ̈c de kaam de yï America kenë British acï ye yic juak apɛi, ku ëkënë acï bɛ̈n lɔ piny amääth.
Luɛɛl de wɛ̈t ye cɔlë ‘orthodox Marxist’ ee luɛɛl de wël juëc kɔ̈k ya waar yiic.
Dhɔ̈l kɔ̈k ke puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ ee ya kë, cït mën de puɔ̈ɔ̈c de lööŋ thɛɛr ke diäär, ku jɔl ya käjuëc cïï paan de America kek bɛ̈n lac ya yiɛ̈knhial në ye të de puɔ̈ɔ̈c kënë yic, ku kaa cï röt bɛ̈n ya mɛɛc wei në luɛɛl de ye wɛ̈t kän yic.
Dupiööc ke cökpiny de aciɛ̈ɛ̈k, man ye kek cɔl ‘culture psychologists’ acï ruääi në kaam de yï kä ke guöp ku jɔl ya ciɛɛŋ bɛ̈n guiir ku bɛ̈ɛ̈r mɛn lääu nhom de raan tënë ciɛɛŋden yic.
Në baŋ dɛ̈t peei yic, ke ka cïï dupiööc kɔ̈k peei bɛ̈n ya them bïk wuɔ̈ɔ̈c de aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc ya deetic tënë ciɛɛŋ juëc wääc.
Nyooth de ye wɛ̈t kän yenëkë, kɔc ëke muk kek në ciɛɛŋ de abacus aye kek puɔ̈ɔ̈c bïk ya tak në täŋ dɛ̈ peei wääc kenë kuɛɛt juëc kɔ̈k peei.
Në luɛɛl de ye wɛ̈t kënë yic, ke amat acï bɛ̈n looi në Hague agonë nyïn ya tïït në ciɛɛŋ de kuɛɛt thɛɛr cï thɔ̈ɔ̈r wënthɛɛr, man ye cɔl ‘Hague Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict’ ku jɔl ya amat de UNESCO Convention for the Protection of Cultural Diversity, aye nyïn tïït ëya në ciɛɛŋ de kuɛɛt.
Në lööŋ ke pinynhom yiic, ke akut de UN ku jɔl ya UNESCO acï bɛ̈n jam në tɛ̈n benë ye löŋ kän ya tääu.
Kɔc ye kek buuth ëtënë aye kɔc nɔŋ kɔc wääc kenë kek, yenëka yene wïc bï ya kɔc tueeŋ bï kek kɔn ya naŋ kë de ciɛɛŋ bï ya yök ënɔŋ kek.
Cäm ë yai dïït de miɛt ë puɔ̈u, ee kë ye looi në wut ku yenë kä thiekiic ke wut guiir thïn ëtënnë ku jɔl ya athɛɛc den yekë door ku ciɛɛŋ.
Në athɛɛk ku anyïkööl lɔ̈ɔ̈m ëtënnë, ke tɛ̈n ëjɔɔkë puɔ̈ɔ̈r rot thïn acï bɛ̈n nyuɔɔth.
Anaŋ kë ye cäm yai dïït de miɛt ë puɔ̈u të naŋ yen kööl naŋ këpath cï kek tak ka të wïc benë jɔk gäm alɛɛc: kek yai käk, aye kek cɔlë yai de kuɔny.
Në bɛ̈i thɛɛr ke Ancient Greece kenë Rome yiic, ke yai de miɛt ë puɔ̈u aye loi, cïmën ë kööl de Saturnalia aye looi tënë akunhïïm thiääk kenë ciɛɛŋ de kuɛɛt kenë thiɛɛth ku jɔl ya akunhïïm ke röök ëyadɛ̈.
Piny de Middle English, ke " yai de miɛt ë puɔ̈u" aye looi në nïn lääu yiic ke ɣän ke athɛɛk.
Wɛ̈t cɔl "miɛ̈th de miɛt ë puɔ̈u – ‘feast’ " aye looi të cie kë thiääk kenë të de röök ku ka yenë cam thïn apɛi.
Nïn thiekiic ke yai de miɛt ë puɔ̈u tënë ɣän ke athɛɛk de wëi, aye ya nïn cïmën de, Christmas, Rosh Hashanah, Diwali, Eid al-Fitr ku Eid al-Adha man ye kek looi në ruön yic ëbën.
Nyooth ë yai de miɛt ë puɔ̈u ee cï looi në Ancient Egyptian Pharaoh Ramesses III të ɣɔn cen tiɛ̈m në tɔŋden yic kenë Libyans.
Anɔŋ käjuëc ke yai de miɛt ë puɔ̈u ye kek lac looi në pinynhom ëbën ku bɛ̈i juëc kedhiɛ aye nïn käk theek apath ku ka ye kek käjuëc ke ciɛɛŋden looi thïn.
Yai de miɛt ë puɔ̈u paan de Ancient Egyptian aake ye kek looi në kë de athɛɛk de wëi ka kë de thiɛɛth.
Yai de miɛt ë puɔ̈u de Sed, cïmën de, miɛt ë puɔ̈u de run kaa thiärdiäk de kuum de bäny de Egypt cɔl pharaoh ku jɔl ya käŋ kaadiäk (ka käŋ kaaŋuan në luɔɔi tökic) de run käkë cök.
Në nïn yenëke röök në yemɛɛn de Kërïthanooi ‘Christian liturgical calendar’ ke ka nɔŋ yan de miɛt ë puɔ̈u ye kek looi kaarou, ye kek cɔlë ‘yai de miɛt ë puɔ̈u në dhiëëth de bɛ̈ny (Christmas)’ ku jɔl ya ‘yai de miɛt ë puɔ̈u në jɔ̈n de rot (Easter), ku jɔl ya yan gɛ̈ɛ̈k de miɛt ë puɔ̈u ëcï ya looi ku benë kɔc juëc ëke cï röt gam ya tak apath ku kek nïn käk aake ye kek kuanycök në bɛi dïït ë röök de Kërïthanooi thïn.
Yan de miɛt ë puɔ̈u aye looi ëya tënë kɔc ye röök në jak, cɔl kek ‘Buddhist’, cïmën de kööl de Esala Perahera ye kuanycök paan de Sri Lanka ku jɔl ya paan de Thailand.
Yan de miɛt ë puɔ̈u ëyadɛ̈ aye looi të cenë cinema thöl në luɔɔi në catheet juëc yiic, ku ka ke ye kek looi në ruön thok ëbën.
Anɔŋ yan de miɛt ë puɔ̈u ye looi në pïu ëyadɛ̈, cïmën de kööl ŋic raan ëbën de Oktoberfest paan de Germany yenë raan ëbën dek në miään de beer.
Kɔc thɛɛr ke Ancient Egyptians aake ye röt gɛɛi në kööl nɔŋ aboor dït cï tuɔ̈l në wɛ̈ɛ̈r de Nile River, ku bï pïu käk dum ya lɔ yoor, man ye kek gäm tiɔm path apɛi benë dumken ya luɔk apath.
Yan ë miɛt ë puɔ̈u de Dree tënë kɔc ke kuan de Apatanis rɛ̈ɛ̈r në alɔŋ piiny de paan cɔl Subansiri District de Arunachal Pradesh man ye looi në ruön thok ëbën në aköl de 4 agut cï aköl de 7 de pɛɛi ë dhorou, ke ye löŋ ye looi në thɛɛr ke tëm në kë cenë mïïth ŋiɛ̈c luɔk apath.
Kööl de ajatha ee ye kööl cï bɛ̈ibei ke benë löŋ yic ke benë käjuëc ëke ye kek looi wënthɛɛr, cïmën de tajir ka luɔɔi, agut cï thukul; ya cɔk kääc amääth ku bï kɔc bɛɛr lɔ̈ŋ.
Tɛ̈n benë nïn ke ajatha ya lööm ku bï kɔc bɛɛr ya lɔ̈ŋ amääth abï ya tɔ̈ cï të yenë yen luɛɛl thïn në lööŋ ke bɛ̈I yiic ku jɔl ya nuɔɔr de luɔɔi ye looi ka käkuɔ̈ɔ̈n ye kek lɔc.
Në bɛ̈i ke yemɛɛn yiic, ke ajatha ee ya kööl cï bɛ̈ibei ke benë kɔc nhïïm ya lääu, cïmën de nïn ke thök ë wik.
Në ɣän kɔ̈k yiic, ke ajatha ee ya kë lëu bï ya riɛ̈u në rinke abac ku ka cie kuanycök apɛi.
Luɔɔiden në yemɛɛn ee wuɔ̈ɔ̈c cï tän tɔ̈në baai thïn.
Nyooth de ye wɛ̈t kän yenëkë, Kööl de Monkey Day aye looi në aköl de 14 në pɛɛi de thiär ku rou yic, Cï luɛɛl de jam de pinynhom yic ëbën, aköl de 19 në pɛɛi de dhoŋuan yic, ku kööl de Blasphemy Day aye looi në aköl de 30 në pɛɛi de dhoŋuan yic.
Kɔc ke Jehovah's Witnesses aye yan de miɛt ë puɔ̈u looi në kööl tökic " man yenë thon de Yecu tak", ku ka cïn kööl dɛ̈t peei yekë door cïmën de kööl de jön ë rot (Easter), kööl ë dhiëëthë bɛ̈ny (Christmas) ka kööl ë thok ruön (New Year's).
Kööl de Ahmadi Muslims ayenë yan de miɛt ë puɔ̈u looi thïn ëyadɛ̈ ke ye kööl Promised Messiah Day, Kööl de Promised Reformer Day, ku jɔl ya kööl de Khilafat Day, ku cïkë kek gam apɛi, ku ka cïï kek ye week thook ëke ye akäl ke ajatha.
Bɛ̈i ke Celtic, Norse, ku jɔl ya Neopagan aye nankeen ke ajatha bɛ̈ibei cïmën tɔ̈ yen në akäl ke ruön yic ëbën.
Dupiööc ye rïthäc looi në yom cï gaak ‘bioarchaeology’ aye naŋ ŋïc në puɔ̈ɔ̈c ye looi në yom ‘osteology’, puɔ̈ɔ̈c ye looi në yom ‘paleopathology’, ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c kä thɛɛr cï gaak ‘archaeology’, ku ka ye kä cï döŋ ku kä cï riääk ke ciɛɛŋ cɔk ŋic kek.
Puɔ̈ɔ̈c de cäŋ yenë raan cak, man ye cɔlë ‘Evolutionary psychology’ ee puɔ̈ɔ̈c yenë kɔc puɔ̈ɔ̈c në tɛ̈n yenë kɔc cak thïn.
Puɔ̈ɔ̈c de aciëëk ke kɔc, man ye cɔl ë ‘Human behavioral ecology’ ee puɔ̈ɔ̈c yenë kɔc puɔ̈ɔ̈c në kë aciëëk ke kɔc (të yenë kuïn guiɛk thïn, dhiëth, dït de raan ku lööŋ ye kek tääu në ye yeth) jɔɔk në thɛɛr ëgɔlë ke piny agut cï yemɛɛn (tïŋ puɔ̈ɔ̈c yenë kɔc puɔ̈ɔ̈c në aciëëk ke läi).
Puɔ̈ɔ̈c ye luɔ̈i kɔc në yom thɛɛr cï gaak ‘Paleoanthropology’ ee puɔ̈ɔ̈c yenë yom cï gaak bɛɛr lɔ lööm ku benë kë ëcï rot looi në ye thaa ɣɔn kënë yic bɛɛr ya lɔ guikcök ago ya deetic apath, man ye lac looi në yom cï döŋpiny ke kɔc cï thou wënthɛɛr, agonë aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc ya deetic në kuɛɛt ken yiic, ku jɔl ya të ëcɛkë yen thïn.
Rin käk aye rin yam apɛi tënë kɔc juëc, në kë yen ya wɛ̈t cɔl 'puɔ̈ɔ̈c de të ëbïïë raan - physical anthropology' yen cï lac tɔ̈ në run juëc yiic, ku ŋoot ke kuɛny kɔc kɔ̈k cök në yemɛɛn.
Kɔc kɔ̈k cï gät, tïŋ piiny ëtënë, aacï ye puɔ̈ɔ̈c kän lɛɛr tueŋ apɛi në puɔ̈ɔ̈cdeen de pïïr yic.
Kän e rot looi në kë cenë puɔ̈ɔ̈c dïït apɛi looi wënthɛɛr në dupiööc në kë de tän benë piny tɔ̈ në run kaa 2,000 bï bɛ̈n tueeŋ käk yiic.
Acï bɛ̈n gɔ̈t ëyadɛ̈ në tän de nyin de raan, man ye wɛ̈t ë lööm tënë wël cï kek gɔ̈t wënthɛɛr në thör ke Hippocratic Corpus yiic.
Në ruön de 19th century, ke akut de French physical anthropologists ŋɛ̈ɛ̈r raan cɔl Paul Broca (në ruön de 1824-1880), man cï puɔ̈ɔ̈c dït apɛi bɛ̈n ya looi në nhïïm cï gaak ke kɔc cï thou wënthɛɛr yiic, ku ciɛɛŋ thɛɛr de paan cɔl German, mac raan cɔl Rudolf Virchow (në ruön de 1821–1902), mɛn ye jam apɛi në tän de piny ku tuanytuɛɛny tɔ̈ në raan guöp.
Acï luɔɔide bɛ̈n geeric në tɛ̈ɛ̈k yenë kɔc tek yiic në kaam de yï raan ɣer kenë raan col ku bï puɔ̈ɔ̈c de tɛ̈n ëbïïë raan thïn, ku le të de puɔ̈ɔ̈c tɛ̈n ëbïïë raan thïn.
Atekthok në kaam de raan de ɣer kenë raan col aye tɛ̈ɛ̈k yic cïmën de wël ye kek rɔm cï kek ya yök ëke tɔ̈ në ciɛɛŋ yic.
Puɔ̈ɔ̈c ë pïïr de yemɛɛn ee atekhok në kaam de raan ɣer kenë raan col, guiir ke ye kë de ciɛɛŋ, ku ye wɛ̈t kënë ee tɔ̈ cï tɛn cenë yen luɛɛl thïn në lööŋ ke baai yic.
Kɔc kɔ̈k ëyadɛ̈ aye jam këlä, tënë kɔc, tënë atekthok në kaam de raan ɣer ku raan col, në kë yenë kɔc kedhiɛ në pinynhom ya naŋ të yenë kek tɛk thïn, cïmën de Homo sapiens sapiens.
Paan de South Africa, ke löŋ yenë ciin de kɔc tɔ̈ baai kueen, cɔl ‘Population Registration Act, 1950’ ee kɔc ɣer, kɔc col, ku kɔc nɔŋ kïït juëc kɔ̈k wääc, të cenë kɔc ke India mat thïn ëyadɛ̈.
Akut ye kɔc kueen paan de United States (United States Census Bureau) acï löŋ bɛ̈n tääu ku ka cï ajuiɛɛr yam bɛ̈n juak thïn ago ciin de kɔc ke Middle Eastern ku kɔc ke North African rɛ̈ɛ̈r paan de U.S. Kuɛ̈n cï bɛ̈n looi në 2020, teer acï rot bɛ̈n jɔɔk mɛn yenë tëŋ ëthok kënë kueen ke ye löŋ de kɔc ɣer ka naŋ atekthok thïn.
Cäŋ de akɛɛp në kaam de yï raan ɣer kenë raan col, acï kɔc kɔ̈k bɛ̈n ya cɔk tïŋ kek ëke niɔp, man yenë löŋ töŋ cï bɛ̈n kuanycök në ruön de 19th-century paan de United States ago kɔc kɔ̈k ke kuan de Africa bïkë baai cië ye thiɔ̈ɔ̈ŋ agokë "kɔc ɣer" cië ye wuɔ̈ɔ̈r nyïn.
Cï tën cenë ye luɛɛl thïn në dupiööny cɔl David Reich, " atekthok në kaam de kɔc ɣer kenë kɔc col ee kɔc tek yiic në kuɛɛt yiic, man ŋoot ke ye rot looi në yemɛɛn nel ciɛɛŋda yic."
Kä kɔ̈k ke atekthok në kaan de kɔc ɣer kenë kɔc col ee yen mat ëbën agut cï anyiköö ye kek rɔm, ciɛɛŋ de kuɛɛt, ku jɔl ya thook yenëke jam.
Pïïr de kɔc, man ye cɔlë ‘socioeconomic’ ee naŋ kë ye juak në pïïr de kɔc yiic ëyadɛ̈, të mɛɛtë yen kenë kä thɛɛr ëke ye töt looi, aaci anuɛɛn bɛ̈n ya gäm kɔc në kaam de yï raan ɣer kenë raan col.
Atekthok anɔŋ käjuëc ke riääk cï kek ya gäm kɔc, agut cï luɛɛk ku jɔl ya näŋ de kɔc.
Në ŋö, bɛ̈i kɔ̈k aye ke yiic määt në kaam de yï raan ɣer kenë raan col, man ye kɔc tɔ̈ ëpaan kënë kedhiɛ tek yiic, dupiööc kuen puɔ̈ɔ̈c de atekthok, man cɔl ‘social inequality’aye jam këlä; atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan col alëu bï ya tïc apɛi në kɔc yiic.
Nyooth de ye wɛ̈t kënë yenëkë, në ruön de 2008, ke raan cɔl John Hartigan, Jr. acï bɛ̈n jam në atekthok ye pëk yetök në kaam ë ciɛɛŋ de kuɛɛt yiic, man cïï tën cenë kɔc röt caal thïn cië ye jäi.
Në ye dhöl kënë yic, ke wɛ̈t ye cɔlë atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan col aabɔ̈ bei në anyïkööl thɛɛr ëke jɔɔk ë cɛɛth de piny ku jɔl ya tɛ̈n ɣɔn cenë bɛ̈I ke Europeans ya rɔ̈m piny kenë akutnhïïm juëc ëke bɔ̈ në bɛ̈I kɔ̈k peei yiic, ku jɔl ya löŋ yenë kɔc tek yiic cï bɛ̈n yök në puɔ̈ɔ̈c de kä ke pinynhom yiic.
Käjuëc ke atekthok cï kek bɛ̈n ya yök në anyïkööl yiic, aacï akutnhïïm bɛ̈n cɔk tek keyiic në baŋ de puɔ̈ɔ̈c, baŋ de aciëëk ke kɔc, ku jɔl ya baŋ ë piath de kɔc.
Në ruön de 1735 ke raan cɔl Carl Linnaeus man yenë cak wɛ̈t cɔl ‘tëëk ëyic de käŋ’ cï waaric ke ye ‘zoological taxonomy’, acï kɔc këc thök në cäk cɔl kek ‘species Homo sapiens’ bɛ̈n tɛ̈ɛ̈k yiic në käjuëc cït käkë; europaeus, asiaticus, americanus, ku kek kedhiɛ anɔŋ aciëëk wääc apɛi në kɛmken: sanguine, melancholic, choleric, ku yekë tɔ̈ ëke ye phlegmatic, ne kek kedhiɛ.
Raan cɔl Blumenbach acï jam ëyadɛ̈ në këdeen cï deet në tɛ̈n cïï akutnhïïm käk ya tɔ̈ thïn ëke wääc në röt ken " raan tök ee lɔ në raan dɛ̈t kënë yic, ku kän alëu bï yïn cië ye cɔk tïŋ wuɔ̈ɔ̈cden në kɛmken".
Acï lueel ëyadɛ̈ wu akutnhïïm kɔ̈k alëu bïk ya tɔ̈ ëke bɔ̈ bei në liëëp ëcenë keek ya liääp në kɛmken. Ku puɔ̈ɔ̈c kän ëyadɛ̈ alëu bï kuɛɛt ke akutnhïïm wääc ëke cï röt ya määt ya tek thook ëyadɛ̈.
Puɔ̈ɔ̈c yam de ciɛɛŋ ë kɔc ku jɔl ya kɔc këc puɔ̈c në tɛ̈n yenë kɔc röt caal thïn, man cɔl ‘population genetics’ acï puɔ̈ɔ̈c ëyënë atekthok tiɛ̈ŋ thïn bɛ̈n ya lööm ke ye kë thiin koor apɛi, man cï dupiööc bɛ̈n ya cɔk dhuk röt në luɔɔi deen de puɔ̈ɔ̈c yic agokë ye wuɔ̈ɔ̈c kän lɔ deet.
Puɔ̈ɔ̈c ye wuɔ̈ɔ̈c de kɔc nyuɔɔth, man cɔl ‘Studies of human genetic’ ee yen nyuɔɔth ke kɔc acïï röt wääc apɛi, ku wuɔ̈ɔ̈c thiin tɔ̈ kenë kek ee ya këthiin koor apɛi tënë käk ëke cï kek kiɛ̈ɛ̈t.
Raan cɔl Andreasen acï tim yenë kaam de kuan de raan gät thïn ëbën bɛ̈n thuur tënë kɔc ruääi ëke cï kek gɔ̈t wënthɛɛr në raan cɔl Luigi Cavalli-Sforza ku ye dhöl ben puɔ̈ɔ̈c de kuɛɛt ya deetic (p. 661).
Raan cɔl Marks, raan cɔl Templeton, ku jɔl ya raan cɔl Cavalli-Sforza aacï bɛ̈n kedhiɛ wu tɛ̈n de kɔc acïï dhiëëth den ye nyuɔɔth man ëke ye kɔc ɣer ka yekë kɔc col.
Nyooth de ye wɛ̈t kän yenëkë, në wɛ̈t ye jam në kë de kïït ke kɔc paan de Europe ku jɔl ya Africa, ke raan cɔl Brace acï bɛ̈n gɔ̈t këlä: agut ci ye akäl kän, ke kïït ke kɔc aye wuɔ̈ɔ̈c amääth të gɔl yïn daai paan nhial de Europe ku lɛɛrë piny amääth ‘Europe southward’ të thiääk kenë baŋ ciɛɛm de wɛ̈ɛ̈r ë Mediterranean ku ŋoot ke lɔ agut cï kiir de Nile ku jɔl ya paan de Africa yic ëbën.
Acï bɛ̈n ŋoot ke ye jam wu raan alëu bï wɛ̈t ye cɔlë atekthok në kaam de yï raan ɣer kenë raan col ya lueel ku "wuɔ̈ɔ̈c den ya guiir amääth" ku jɔl ya "puɔ̈ɔ̈c cï tääu në kaam den".
Në wël lik yiic, ke raan cɔl Livingstone ku raan cɔl Dobzhansky acï bɛ̈n gam ku luelkë ye ka nɔŋ wuɔɔc yekë tïŋ në kaam de kɔc yiic; ayekë gam ëyadɛ̈ ke luɛɛl de wɛ̈t cɔl atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan col ee benëke ya tekthok në wuɔ̈ɔ̈c tɔ̈ në kɛmken yiic, ku bï yekënë wël ke ye biäk de yïknhial de ciɛɛŋ tënë kek.
Dupiöny cɔl Leonard Lieberman ku dupiöny cɔl Fatimah Linda Jackson acï bɛ̈n daai apath ku luelkë këlä, "wuɔ̈ɔ̈c de kɔc juëc ee wël lueth cɔk guiir kek në tɛ̈n de kɔc, man lëu benë kek ya tek thok ka thöŋkë në kɛmken".
Në ruön ciɛɛl ke 20th-century, dupiöny cɔl William C. Boyd acï ye wɛ̈t kän bɛ̈n guiir këlä: "Ciin de kɔc juëc cenë wëlken bɛ̈n ya wuɔ̈ɔ̈c kenë ciin de kɔc kɔ̈k, acï bɛ̈n ya yök ku kän acï bɛ̈n ya deet ke nɔŋ të thöŋ kek.
Në yekënë nhom tueeŋ ëtënë, ke ka cïï dupiöny cɔl Stephen Molnar wu wuɔ̈ɔ̈c de kee wël käk abï atekthok de kaam de yï raan ɣer kenë raan col abï ŋoot ke ye yeyic juak ku kee wël käk aabï kek ya yök ëke ye abac në thɛɛr kɔ̈k bï bɛ̈n tueeŋ käkë yiic.
Raan cɔl Joanna Mountain ku raan cɔl Neil Risch acï kɔc bɛ̈n ya jɔ̈ɔ̈ny në tëëkë yic de kɔc, në kë lëu akutnhïïm wääc ya dhiëëth, ku ke wël käk aŋoot ëke këc kɔc guɔ lëu puɔ̈ɔ̈th në kaam de kɔc yiic, man ŋoot ke këc deet apath.
Akutduɔ̈ɔ̈n bï ya bɛ̈n nhial kenë yïn abï ya rac, ku ëkënë acïï yïn bï ya pëën ago ya ŋoot ke yï luui në yen ku yith ëyen nyuɔɔth ke benë ya luui në yen."
Kän acï akutnhïïm kaadiäk tɛ̈ɛ̈k yiic në ɣän juëc yiic. (paan de European, paan de African, ku jɔl ya paan East Asian).
Dupiöny cɔl C. Loring Brace, dupiöny cɔl Jonathan Kaplan ku jɔl ya Rasmus Winther, kenë Joseph Graves, aacï bɛ̈n ya gam wu ka lëu bïk tän kän guikic ku bïk kä wääc ya tɛ̈ɛ̈k thook ku bïk cɔl ëke ye "wuɔ̈ɔ̈c de kɔc në kaam de raan ɣer kenë raan col në pinynhom", kän ee yic tënë akutnhïïm nɔŋ aciɛ̈ɛ̈k ken keepɛ̈i.
Raan cɔl Weiss ku raan cɔl Fullerton aacï bɛ̈n jam wu na bï tök ya lööm ke bï kɔc la nyuɔɔth tënë Icelanders, Mayans ku jɔl ya Maoris, ke akutnhïïm käk kaadiäk alëu bïk ciin de kɔc ya cak, lëu bï kek ya kiɛ̈ɛ̈t ëke ye amatnhom de kɔc ke Maoris, Icelanders, ku jɔl ya Mayans.
Në ye kënë nhom, ke wël cï kek lööm ëtënë alëu bïk kɔc ya kuɔny agonë yen ya deet mɛn nɔŋ yen raan kɔɔr bï kɔc ya tek thook (cïmën de, raan ye kɔc tek thook) ka yekë kɔc määt nhïïm (cïmën de, raan ye kɔc määt yiic).
Në ye käjuëc nuan kɔc käkë yiic kedhiɛ, ye thiääk kenë "atekthok", të ɣɔn cenë tɔŋ ë rou de pinynhom thok thök, ku dupiööc aake ŋic yekënë në tän ye kek atekthok dɛɛt thïn, cïk ya looi ago ke kɔc ya yɔŋ, bïkë kɔc col ya yɔŋ në akuma yic, bïkkë kɔc ya luaak, ku bïkkë kɔc ya nɔ̈k apɛi.
Raan cɔl Craig Venter ku raan cɔl Francis Collins man ëke lui kënë National Institute of Health bɛ̈n caal biyic në tɛ̈n ëcɛk ë raan thïn, man cɔl ‘human genome’ në ruön de 2000.
Acie puɔ̈ɔ̈c tueeŋ de pïïr.
Dupiöny cɔl Stephan Palmié acï kë de atekthok tënë kɔc bɛ̈n ya lueel wu ka " cie ya këdɛ̈ abac, ee ya ciɛɛŋ de kuɛɛt "; ka në wël ke raan cɔl Katya Gibel Mevorach, "ye wɛ̈t de rin ", "ku ye ya kë cïï raan looi ke cenë tɛ̈n yenë yen tek thok ka ye kë ye thɔ̈ɔ̈ŋ ke nɔŋ dhɔ̈l juëc ben kek ya tëëk thïn."
Në ye thaa ɣɔn, ke atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan col aakëc bɛ̈n ya mac apath në lööŋ lɔcar, cïmën de raan ëbɔ̈ në kuɛɛt ke kɔc col yiic, cï man tɔ̈ yen paan de United States.
Kä ke them käkë,a lëu bïkkë ya thöŋ cï men de kïït ke mïït, ku ka cïn töŋ de kek bï ya nyaai tënë kɔ̈k kë.
New Jersey: Prentice Hall Inc, 1984.
Cï tɛ̈n yenë yen tiɛ̈ŋ thïn në bɛ̈i ke European yic, ke tɛ̈n de "atekthok" ee kä nuan kɔc thïn wuɔ̈ɔ̈r.
Tɛ̈n de atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan col, ee pëk në wɛ̈t ye luel wu kɔc aalëu bï kek ya " tekic në kaam de raan ɣer ", man ye wɛ̈t cï bɛ̈n jai në dupiööc ke baai ëbën.
Paan de United States, kɔc ëke ye kek yök ëke ye kɔc ke kuan de African American, aake nɔŋ kɔcken kɔ̈k ëke bɔ̈ në kuɛɛt ke European American yiic, ku kɔc juëc ëke ye kek yök ëke ye kɔc ke kuan de European American, aake nɔŋ kɔcken kɔ̈k ëke bɔ̈ në kuɛɛt ke African ka Amerindian yiic.
Tɛ̈n kän de atekthok në kam de kɔc ɣer ku kɔc col acï ye yic bɛ̈n geer në ruön de 19th century.
Kuɛt ke Amerindians acï bɛ̈n ya ŋoot ëke ye kek ŋic në ciin de "rimken ke kuɛɛt Indian" (ye kek cɔl ë ‘blood quantum’).
Ëlöŋ kënë ee yen luel këlä; kek kɔc ëke bɔ̈ në kuɛɛt juëc wääc yiic ku nɔŋkë aciɛ̈ɛ̈k de African ku ka ye kek cɔlë kɔc col.
Wɛ̈t cɔl "hispanic" ke ye akutnhom de kɔc acï bɛ̈n tuɔ̈l në 20th Century ɣɔn cenë kɔc juëc bɛ̈n ya jɔt në bɛ̈i ye jam në thok ke Spanish ke paan de Latin America ku lekë paan de United States.
Käŋ kaadiäk, paan ë puɔ̈ɔ̈c yïn thukul thïn, löŋ, ku jɔl ya run, aake cï kek ya yök ëke wääc në dhuŋ cenë kek dhuk.
Në ruön de 2007, ke raan cɔl Ann Morning acï dupiööc Amerikïn kaa 40 ku kaa cï bɛ̈n ya wuɔ̈ɔ̈c në wëlkeen cïke kek ya lueel në tɛ̈n de atekthok de kaam de raan ɣer kenë raan col, ke cïn raan nɔŋ wël juëc awär raan dɛ̈t peei kënë.
Cï men lëu bïn wël path ya yök në biäk kedhiɛ, jɛ̈i cenë wël ke cäät bɛ̈n ya jäi "ee bɛ̈n bei apɛi tënë kä wën ye kɔc wɛɛi ëke cie puɔ̈ɔ̈c ë pïïr".
Në bër cen wɛ̈t de raan cɔl Gill bɛ̈ɛ̈r amääth, dupiöny cɔl C. Loring Brace acï bɛ̈n jam wu tän lëu benë kɔc ku dupiööc ciɛɛŋ de kuɛɛt ya guikic, alëu bï ya guiir në tɛ̈n yenë duciɛ̈ɛ̈k ke raan yök ëke cï röt tɛk piny në pinynhom ëbën, ku kän acïï luɛɛl de wɛ̈t cɔl atekthok ye guiir apath.
Athör cïï dupiööc kek gɔ̈t wënthɛɛr në tän de atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan col acï bɛ̈n tɔ̈ agut cï ruön de 1970s, ɣɔn cï kek jam bën jɔɔk wu atekthok aliu.
Në pɛɛi de rou 2001, ke kɔc ye athör ke ‘Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine’ gɔ̈t acï bɛ̈n thiëc "kɔc ye athör gɔ̈t acïï atekthok bï ya lööm ke cïn kë ëlooië kek."
Morning (2008) acï athör de high school biology bɛ̈n tïŋic në ku kueen anyïkööl ke thɛɛr ke 1952–2002 ku yök wɛ̈t thöŋ kenë wɛ̈t kän, wu 35% aye jam në kë de atekthok në ruön de 1983–92 ke cie beer ya ciin de 92% ɣɔn thɛɛr.
Në wël kedhiɛ yiic, ke wël ye jam në kë de atekthok de kaam de raan ɣer kenë raan col acï jäl në duciɛ̈ɛ̈k nhial yiic ku ka cï lɔ në anyïkool ke genetics yic ku jɔl ya anyïkööl ke tɛ̈n ëbïïë raan bei.
Acï bɛ̈n deetic ku lueel këlä, " raan alëu bï wɛ̈t de akër ya lueel ke dupiööc aye kek tïŋ ëke cï ke yiic tek në yemɛɛn në kë de atekthok yekë yök."
Akïïm kaa 33 ye rïthäc looi tënë ɣän juëc yiic, acï kek bɛ̈n thiëëc thook në puɔ̈ɔ̈c de 2008 cï looi.
Dupiööc juëc acenë puɔ̈cden ke bɛ̈n ya pëk në African Americans, cɔl kek Negroes në ye thaa ɣɔn kënë, ku ka ye röt yök ëke wɛ̈ɛ̈r kɔc ɣer kek në riɛl.
Ë 1910, werek ake cike gär aɣeer ë Ulysses G. Weatherly (1865-1940) manë cɔl yic riɛl kɔc ɣɛɛr ku atek thok de kɔc ë dël bë pianh dël gël.
Ë luɔi de yic, a kën dam mana dɛ̈k tän de piir de kɔc, luɛk, ku ŋɛk ke këde a kën luɔi de dël kɔc ku atek thok de dël geric.
Ë 1978, William Julius Wilson (1935–) acie luel mëël ku atek thok de dëlake ci dhuk piny pɔth, ku kënë, tän ciëŋë kɔc aci kɔc ŋic ciɛŋ de kɔc apɔth det man ye mëël laric.
Eduardo Bonilla-Silva, ran ŋic ciɛŋ de kɔc pɔ̈c, Duke University, kë ci dhiɛt, "a ca gam mana dɛ̈ke atek thok a dït, awär kɔ̈k, wëtë riɛl akut; e kënë kɔc juec (kɔc ɣɛɛr) acan bi pianh de muk ku thɛ̈ɛ̈r bëkë atek thok tiɛ̈m.
Tän pɔth cen ye luɔi thïn, mëël aci bën ya yök ke yen kën wum ku yilac de tuany.
Adeŋ teer tɔ̈u apɛi deŋ kɔc kä kïïm kɔric ë luɛɛl ku pianh de mëël ë kä ken kɔrë ke yic.
Kɔc ke pinydɛ̈të a ke ye jam den cɔk tɔ̈u të ben rɔt lëu thin bikë thiɔ̈k ë kuɛt cak wɛ̈l ke ran.
Aci kë jamic mana dɛ̈ke jɛ̈m yic apɛi de kä kuat e ye cin mate kä juec ke pialë guɔp wäc yic ye dɛŋ kä rɛc wäc yic ci manë bë guɔ̈p cɔk ril, ler atek thok tueŋ awelë yëŋ luɔi de kä ce kuat nyuɔɔth biak de ka’ke pialë guɔp wäc.
IC" akäc ë "Identification Code;" e kënë aye cɔl tɛ̈ŋë yic de kë ci bɛn dhiëëth ëya të cen ye kaŋ riɔk.
Ë bɛ̈i juec yic, ci manë France, wäläya aci cɔk päl tɔ̈u de käke kɔc ë tän de dël ken, man ye police cɔk gät werek kɔrë akut të cike käŋ mat thïn ci mane "tänë cuɔl ë guɔ̈p", ku kɔ̈k juec kɔ̈k.
A ye kɔc juec yök ke gɛ̈r piny de atek thok ye nyuɔɔth atek thok ɣän ka kutnhïïm ë lɔ̈ɔ̈ŋ cike täu.
Kɔc juec cike mac ë ya, "lɔ̈ɔ̈ŋ juec, kum, lɔ̈ɔ̈ŋ, ku ciɛŋ ku gëlde ke ye kɔc ye lɔ̈ɔ̈ŋ dhoŋ kɔ̈th ci mane kä tɔ̈u ɣɔnë dɔ̈m ku kä tɔ̈u aɣeer."
Kä juec cike kɔric cike yök a tɔ̈u ke ye gam tän ye näk kɔc ye ke tek thok tɔ̈u IPV të yen ye lëu bë mäc tak kë deŋic tëŋë thok de dël de kɔc ye kɔc ɣeer kony.
Kuendɛt acie lueel mana dëkë atek thok a ye tïŋ ke dït të loi ye kuer ci cak Giles and Elliot.
Ë kuenë adeŋic kënë"wëk thok de kuɛt ë dëël wäic adït, ku aci lëu bë loi ke ye këde tëŋ yic."
Kuën de kä ciɛŋ ë biak de kɔc ëbën ye cɔ̈kic ë kuen de käc ke ciɛŋ de kɔc.
Acan kë de thiëc bë dhuk nhom, kɔc ye kuën kä ke ciɛŋ de kɔc run 19th ë buɔtic aci tekic ë thukul ke rou ci tak.
Kɔc kɔ̈k ci rɔ̈t gam"bën tueŋ de nhom lääu", ci manë Lewis Henry Morgan, kë dhitë thin ëkä thɔ̈ŋ mana dëk ke akut wäc aci tɛ̈k kä juec ke ciɛŋic bɔ̈ nhial (tïŋ tɛ̈k yic de käke ciɛŋ).
Morgan, ci manë kɔc kɔ̈k ŋic ciɛŋ de kɔc ë 19th ë buɔtic, a ye gam ke dëŋ kä juec awelë kä liik tän cen ke mac thin tënë pɔ̈c thɛɛr.
Na cak run 19th-buɔtic kɔc ŋic ciɛŋ aci kë tïŋ "tek piny de käke ciɛŋ" ku "jɔ̈ɔ̈k nhom lääu" kä tɛ̈u thïn ku Jam ë mëël, kɔc juec ŋic ciɛŋ de kɔc aci bën dac chop ku gäm kë mana dɛ̈ke luɔi aci jɔ̈ɔ̈k ɣän ëbën, ku gam kë ke ye wɛ̈rë yic de liɛ̈p de-ciɛŋ thɔ̈ŋ.
Tän tueŋ ci Boas gɔ̈r ë1887: "...pɔ̈c acie kë tɔ̈u, läkïn … a thiäk, ku … täŋda ku bë tak aye yiith ëman ler pɔ̈c."
Ciɛŋ thiäk ke kɔc adeŋïc käke kuën de nyiɛ̈ɛ̈c ku kuer yen ke ye yök thïn.
Ciɛŋ thiäk ke kɔc e biak de cam tän yeke ciɛŋ de pinynhom tiɛ̈ŋ thin.
Ë dëtë yic de ciɛŋ atɔ̈u ke teer ke kɔc ŋic kake ciɛŋ ë kärach ke rou: ke tueŋ e, bë tän bënë kɔc jäl rɛk ke kë ci kɔc pɔ̈c nhiim ë ciɛŋ de ran ërɔt, man wäc ke të ye wuokë yöök thïn ku tän cien pinynhom ye gam thïn, ku kërde rou e tän be ya lɔ kɔc nhïïm ë ciɛŋ kuc kë.
Kuer tɔ̈ŋ de ye käke e biäk de kuë de ŋiëëc: tände, acike luel bëkë täu kenë kɔc deŋ ciɛŋ wäc ye thar ci cuɔt ciën, acan ago kë pɔ̈c thok thii ke jur kɔ̈k ku ciɛŋ ken, ë bakic, lɔ ë cieŋic.
Tän cene luɔi thïn aye ŋïc, cin thiɛ̈c cin adiɛr mat ke nhïïm, ku gël kë themë bë lɔ̈ɔ̈ ŋ ke pinynhom loi.
Aci gam ke ciɛŋ ëbën bë kuen, ku jam ë liɛ̈p de ciɛŋ ëbën, ci manë kä ci cɛ̈ɛ̈k ke cak, ke ci rɔt leu.
Riɛ̈ny tueŋ de mith ke thukul deŋic Alfred Kroeber, Robert Lowie, Edward Sapir, ku Ruth Benedict, man ci biakdït de kuënloi ë ciɛŋ de North American.
Ler aɣer de buŋ de kä ciɛŋ de Alfred Kroeber ë (1923) acie tënë wɛ̈l rɔt ciɛŋ American.
Aye kuɔɔny në kë ye cɔl psychoanalytic psychologists nɔŋiic Sigmund Freud ku Carl Jung, kɔc ye gät käk acï tak bïk kuɛɛr de aciɛ̈ɛ̈k ke raan deetiic në tën yenë ke cɔ̈kpiny thïn në ciɛɛŋ dït ku käke raan abɛ̈n yenë tën dït kek thïn.
Mäl de käke ciɛŋ acen Karl Polanyi ku loi Marshall Sahlins ku George Dalton ë kä dhiɛrke ë luɔi de mäl ë thur ë kä ke ciɛŋ ku käke rëër, ku luɔ̈i yë tän ci Marxian ye kuanyic thin ë kuën de käke ciɛŋ.
Muŋë thar, kä juec ke ciɛŋ aci ke bën tau thiɛthic ë thar thɛ̈r Algerian bëkë nhom lääu ku jëi de tɔŋ de Vietnam; mät de nhom aci bën ya kë ci rɔt dhit ë ŋic apɛi ci wau tän ben ye luɔi ë cɔ̈k piny.
Ë bɔ̈k ke 1980s yic cit manë käke ciɛŋ ku käke aye kë yök Ke käke ciɛŋ cie mac ë luɛk ci thɔ̈ŋ, ku ye këdït ci piny dɔm cit manë Antonio Gramsci ku Michel Foucault cen ke riit ku yic riɛlden bëi ɣɛɛric.
Ë wërë yic kënë aye thɔ̈ŋ kä ciɛn ëke jɔɔk keek rɔt, ku täuden cen ke waric ë kuer kutic, ë tän yen ye luɔi thïn cɔl thar de wɛ̈rë yic.
David Schnieder aci kuɛnyë yic de ciɛŋ de American thɔ̈ŋ nyuɔɔth tän cen kɔc jɔt nhïïm ke thɔ̈ŋ.
Ë kuer abɔ̈ tënë kä ye ci kɔric ke kɔc ŋic tän käke kɔc ke ciɛŋ, ci man Bronislaw Malinowski tɔ̈u Britain, menh thukul de Franz Boas tɔ̈u United States, ku ke ci kɔric thiɔ̈kë pen de thukul de käke ciɛŋ tɔ̈u Chicago.
Walnut Creek, CA: Wël tɔ̈u ë werek ke AltaMira.
Bë käke mätë yic ke të tɔ̈u ë ciɛŋ thïn detïc apɔth loi, ran ŋic käke ciɛŋ a bë yiith dhil lëëk akut, ku deŋ pɔ̈u bë mäth pɔth cak kenë kɔc ka kutnhom.
Ke ran tɔ̈u thin kën dai gɔl, ran ŋic ciɛŋ alëu bë ɣän ke kuën ebën dhil kuany.
Kenë abë ran ŋic käke ciɛŋ cɔk bë käk akutnhom bën loi.
Kɔc juec tɔ̈u thïn ye dai a yekë cɔ̈k tɔ̈u ë jamic.
Ë kuɛr kɔ̈k, kɔc ci pïïr kuen bëkë rɔ̈t wël dai aya, të wën yen ran ci käke ciɛŋ kuen dai bë ke täu ke ye käke thiɛ̈c bëke dhuk nhïïm.
Kënë e ye kony bë kuɛr ke kuën të cenë kä ke ciɛŋ ben ke thɔ̈ɔ̈ŋ ke akut juec awelë kɔr bë dëŋ loi, cit manë kä kɔr ke yic ke lɔ̈ŋ ka kuuma.
Ran ŋic käke ciɛŋ adeŋ kä juëc bë ke loi ke kä juëc bë ke gɔ̈ɔ̈r ke ciɛŋ, acan ran deŋ kë kɔric e luɔ̈i ke kë yök ke yiic.
Läkïn, luɔi yë akën bën tiɛ̈m, ku kuën de käke ciɛŋ ë manë acie lɔ̈ɔ̈m bi yic dɛŋ käken ye ran ke ŋic ku kä wäc ë käkɛn cikë gɔ̈t yic.
Kë ye kuen de käke ciɛŋ a ye kä ye keek gɔ̈t ke kɔc, ë ɣan kɔ̈k ku thar.
Käke kuën de ciɛŋ adil abë yic dil dɛŋ wël ke piiny, tänë piny ku kä cieŋe.
Mïth kuën ke Boas cit mane Alfred L. Kroeber, Ruth Benedict ku Margaret Mead aci tëden yekë yɔ̈ɔ̈k ciɛŋ thur ku thiɔ̈kë ciɛŋ ke jɔ̈ɔ̈k de ciɛŋ de käke ciɛŋ de United States.
Ye kɔ̈lë, akut-ciɛŋ de kɔc ŋic käke ciɛŋ ci lɔ tënë ye kakë.
American "kɔc ŋic käke ciɛŋ" aɣoi kuer ye kɔc ke tiëŋ thïn ë keek rɔ̈t ku pinynhomden, cie manë kä ye nyuɔɔth, cie manë thur ku akɔ̈kɔ̈ɔ̈l thɛɛr.
Thiɛŋ de tiŋ tök, ci manë, aye dac leec ke yen kë pɔth de ran ë pinynhom, ke ye thɔ̈ɔ̈ŋ de kä cike kuen nyuɔɔth ke ce yen.
Ye kuerë, kä juec alë bëke yök të themë të ye tän käke pinynhom gɛ̈ɛ̈r rɔt ë biak kor ku akut de kɔc ke pinynhom.
Ci manë, kä juec ye ke kuen de ciɛŋ alë bëkë kuany cɔ̈k"käŋ," ci manë kɔ̈k ye ke ɣac, aye ke lɛɛr aɣeer abɔn de pinynhom ë ŋɛk ke këde.
Kä ye kä juec ye ke kuen de ciɛŋ nyuɔɔth ë luɔi de Nancy Scheper-Hughes ë thuŋ rɛc yen käke guɔ̈p de ran ɣac.
Kë kɔric thiäk ke kë kuën e col ke tem rɔt ɣän wäc ke käke ciɛŋ agute wal, diar kɔr yiith ke diar, ku kuen de käke ciɛŋ.
Yen të wën yenë menh de ran dhieeth thïn kä juec yic, ku wël ken tueŋ athɛny rɔ̈t kä ken.
Adeŋ kä näk kɔc pɔ̈th kɛm wäc ke käke thiɛ̈k ku tän yen ye yök thïn, wɛn tëdït de kuen de käke ciɛŋ.
Thiɛ̈k juec ye ke yök ë ciɛŋic, läkïn, e thiɛ̈ŋ de tiŋ tök, yenë tiŋ tök thiak e mony tök.
Adeŋ të thin de jɔ̈ɔ̈kde wäc ke dhiɛ̈ɛ̈th kɔc dir.
Të cen rɔt gɛɛr thïn alë bë yök ë dhuk ciën 1960s, ke käke thiäkden nyɔkë tïŋ ë Edmund Leach, Rodney Neeham, David Schneider, ku others.
Gëërë rɔt kënë alɔ tueŋ ë bën nhial de rou de käke yiith ke diɔ̈ɔ̈r ë 1970s, man ci luɔi rɛc de thiɛ̈k bën jɔ̈ɔ̈k, giɛɛc lääu, ku kɔc tɔ̈u piir den ke piiny.
Në yee thaar kën, anɔŋ bɛ̈n de "Kë de Diäk de Yith ke Raan Abɛ̈n ke Pinynhom ", kën ye teer keke kuɛ̈n de määth acïï määth de yee tik/mpc ye looi tën bɛ̈i bɔ̈ nhial cï week, ku ka dhi riɛ̈ɛ̈u looi tën käke atekthok ku käke wëu ëya dɛ̈t.
Ë Jamaica, thukul de thiɛ̈k a ye geer ë kɔc juëc, ci mane cen diär ŋoŋ lë bikë rɔ̈t gɛi käke juɛ̈r wëu ë pinyë cin mälë kɔ̈cë.
Ke käke ŋiɛ̈c, thiɛ̈c de kä thiäk ci bën nhial ë kɛm de kä wäc ke kä ke guɔ̈p de ran ku kä thiäk ke kuɛtken, kë ye thar de dït meth rɔt geer yiëc ku bë tënë pïïr bëi deŋ yök meth keu käke kuɛt jal kë dɔ̈ŋ ke kɔc ke diäk.
Acie bë yɛ̈k lɔ̈ɔ̈ŋ adhiɛ̈ɛ̈th ku bë guɔ̈pde thɔ̈ŋ wëu, cit manë ran gɔ̈r mäl ci tän gɔ̈r guɔ̈p ye thïn ku të ben tuɔŋ tɛm thïn, ci manë kä lëu bëkë riɔ̈k.
Kë rɛc de ye kënë, të jɔ̈ɔ̈k yen, luɔi thiäk ke kuën a mec ke të cen ye guiɛr thin ku tän cen ye luɔi thin, gei rɔt ë thök dït ku lɔ̈ɔ̈ŋ riliic.
Kä juëc ke bën nhial a bɔ̈ ë bën nhial de kɔc ŋic käke ke ciɛŋ luï aɣeer tëde gär ku juɛ̈k rɔt de pianhde ë pinynhom baŋ de thukul ku tënë pɔ̈c de käke ciɛŋ.
Thukul ka rou ye ke wäric tënë pɔ̈c käke ciɛŋ aye thukul ku thukul ke akut.
Thukul ke pɔ̈c de käke ciɛŋ alë bëkë akut de kɔc ye luï laric, tagir aye gɔl tagir thïn kor lɔ cirikat, akuma, manadhämat ke wal, pɔ̈c, ɣɔnë dɔ̈m ku ɣän ke wëu.
Kɔc ŋic käke ciɛŋ de kɔc tɔ̈u ɣän ke pɔ̈c alë bë ke kuën kä thiäk kamde manadhäm awelë kam de manadhäm ku kɔc kɔ̈k ka kuut.
Ci manë, kɔc ŋic käke ciɛŋ alë bë kä loi rɔ̈t tënë pɔ̈c laric, luɔi de ŋic thook kɔric, awelë bëkë kuer wën benë ŋic ku guiɛ̈rë ciɛŋ ku kuɛny wei laric.
Thar ayäm kënë alë bë kä juëc ke täk cɔk jɔɔk rɔt ci mane tɔ̈u de käŋ.
Pɔ̈c de käke ciɛŋ tɔ̈u manë 43(ke juɛkë thïn):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
Woolard, ci të ye tiɛŋë "gɛ̈ɛ̈rë code", awelë të yen ye luɔi thin yenë thook wäc ë jamic awelë wët tök, yök de thiɛ̈c bɔ̈ deŋ ran ŋic käkë ciɛŋ ci man yen ye loi—ye ngo yen keek ë kënë loi?—ye kë ci piny jɔ̈t cene ë thook tak.
Kɔc kɔ̈k ŋic thok juëc acikel kɔric ɣän ke thookë jam, tɛ̈u ë jam ye käŋ rac, ku diiŋlith ke ye thöŋ de pinynhom.
Luɔi de Joel Kuipers de kɛt vis-à-vis jɔɔk piny de Sumba, Indonesia.
Aye yök, adil, kë ye tëde täk nyuɔɔth e tɔ̈ɔ̈ŋ de thook ke kuën ke käkë ciɛŋ ke diäk riliic ë yök.
A manë, të cen riɛ̈c kɔ̈k tëk ke thook acike bë ben ya guel.
Bë luɔi pɔth gänden kuany cɔ̈k, kä cike tɔ̈u alë bëke riɔp apɔth ku tɔ̈u keek apɔth të lë benë ke ben yök.
Acan bë thuɔŋë lɔ tueŋ aye loi ë bïï ë thuɔŋ yenë dac jam ciën.
Kuer ci lööm benë kɔc ke bai ku kɔc ce kɔc ke bai pɔ̈cë keek pɔ̈c ë thuɔŋ de Lenape ku ciɛŋ.
Bë kɔc ŋic thok wän thɛɛr ya wɛi bëkë ya jam ë yen, bë rɔt juak bë piny dac thiɔ̈ŋ, ku bë tän bënë ye ŋic ku rieuë rɔt juak ke ye kë de käke dhuk nhial de ëbën.
Kuen de ciɛŋ de kä akut de të yekë luɔ̈i rɔt na akutnhom deranic ku ciɛŋ.
Kɔc ŋic käke ciɛŋ ë British ku American agutë Gillian Tett ku Karen Ho ci käke bɛ̈i ke pany kuen aci käke wëu bën bɛr wau ë 2007–2010 bë käke mäl ku thiɛ̈th wau.
Bën nhial kënë a jɔɔt Franz Boas kɔu ë jɔ̈ɔ̈k de kä thiäkë ciɛŋ ë teer de ciɛŋ mana dɛ̈k ke täŋ wäc de pinynhom ku alë be ŋäi detic tänden ku thɔ̈ŋden.
Ë 1906, ran cek de Congolese cɔl Ota Benga aci täu dil ci rɔk yenë kɔc mac ë ran American ci ŋic käke clɛŋ cɔl Madison Grant të yen ë läi tɔ̈u ë Bronx, ci gɔ̈t kɔ̈u "ke liiu" kam da agɔɔk "ku kɔc ɣeer" — Grant, man ŋic ke ye yen gam ke kɔc ye dhhiëthke läi, ku ye gät buŋ de tɛɛk de kɔc riliic ë (1916).
Kuën de käke ciɛŋ aci bën dït ke wäc ke täu de akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ku ë thɔ̈k ë runë 19th ë buɔtic ke cɔ̈k piny jɔl jɔɔk bë dac bën thɛr ke ye manë – ë 1935, cit mane, a lë bë rɔt lëu T.K. Penniman acie gät akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke cɔ̈k piny ci gɔ̈t nhom ë buɔt ke run ke pɔ̈c de iɛŋ.
Akut cie käke European ake cike tïŋ ke giir piny "kä ye pïïr de kɔc thɛɛr nyuɔth" lëu bë kuen bë pïïr thɛɛr kɔc ke European detic.
Läkïn, tɔ̈u de kä ci gɔ̈t, Tylor aci rɔt game thɔ̈ŋ ku nyoth tän bënë ke tɛk piny ke käke ciɛŋ, ke cie luɔi dït, ku ye tiɛ̈mde luɔi de Victorian thɔ̈ŋ ke ci ye nhom wel të tök, gëërë ciɛŋ tɔ̈u thäm tökic ci luel ë kɔc ŋic cieŋ wän thiɔ̈ke.
Thɔ̈ŋ de kuën, cike jɔɔt nhïïm ë kä juëc cike gɔ̈rë Golden Bough, bë kä thɔ̈ŋ de gam de nhialic laric ku kë ye nyuɔɔth ë pinynhom.
Kä cike yök ë kɔc ce kɔric acenë käk ayäm ben loi benë käke kuen de ciɛŋ ya thɔ̈ŋ.
Kɔc kɔ̈k deŋ ŋic ci yen yök adeŋic W. H. R. Rivers ku A. C. Haddon, man cie cɔ̈k piny käke ye manë bɛ̈i ë ran ci kuën kä cike ye guiɛr kɔc nhïïm cɔl Wilhelm Wundt ku Adolf Bastian, ku Sir E. B. Tylor, aci kuen de käke ciɛŋ waric ke cɛ̈ɛ̈k pɔth kuany Auguste Comte cɔ̈k.
A. R. Radcliffe-Brown aci gätë luɔi de kɔ̈th ë 1922.
Yen ë ye tände ke kënë Radcliffe-Brown, man ci wëtde tɛk piny ë "kuen de ciɛŋ de kä akut" ë jamya ke pɔ̈c piny de British ku piiny tɔ̈u Commonwealth.
Aye gam ke lɔ̈ɔ̈ŋ thii lui ë käke ciɛŋ cike tɔ̈u bëke geeric ë lɔ̈ɔ̈ŋ ke Anglo-American bëkë kɔc kuen kony.
Biäk de akut de akut ci käke ciɛŋ kuen ë jamya wäc acike nhïïm cɔ̈k ë kä ci thiäk yic.
Kɔc aye kä juec ke ran yek yök ëbën.
Walaya ka ŋuan — Massachusetts, Virginia, Pennsylvania, and Kentucky — aye rɔt mat e Commonwealth ke yen wët yekë luel ku kuɛ̈ny lɔ̈ŋ cɔ̈k.
Ë ɣan kɔ̈k e pinynhom, kuen käke ciɛŋ a cak rɔt ë kuɛr lääu ke kä kɔr ke yic ku pɔ̈c de kä cike gɔ̈t, ke ciɛŋ bɔ̈ ke dɔm piny të cit manë United States, ku ciɛŋ de akut ë Great Britain.
Cɛth America ë kɔc ye cath ke European ë runë 15th-buɔtic aci kë pɔth ë luɔi ayäm de tënë lɔ piny de akɔ̈l(pinynhom baŋ cɛm), cit mane luɔi ke "Dëŋ".
Lɔ tueŋ de kuën de ciɛŋ de kɔc, cit manë luɔide käke kuën ë Claude Lévi-Strauss, cie lɔ tueŋ apɔth ë gɔ̈cde maan, awelë kɔc ye rɔt cɔl kä wäc ë kam "akut de kɔc ku akɔ̈kɔ̈ɔ̈lken" ku "akut de kɔc cin akɔ̈kɔ̈ɔ̈l", ye luk ke ye rɔt gɛi akɔ̈kɔ̈ɔ̈l thii tɔ̈u amatnhom de dït.
Läkïn, kä ye luel ke ciɛŋ de pinynhom akɛ̈cë bën gam kä wäc ke 19th- ku 20th-buɔtic akut ye tak, deŋic Marx, Nietzsche, Foucault, Derrida, Althusser, ku Deleuze.
Akut de kɔc ë kuɛt awelë kuɛt ke kɔc cike kutnhïïm ye ke ŋic thook ë kë yekë gam man yeke cɔ̈k wäc ke akut kɔ̈k cit manë pɔ̈c thɛɛr, kuɛɛrken, thok, akɔ̈kɔ̈ɔ̈l, akutnhom, ciɛŋ, juur, gäm de nhialic, awelë të bë luɔ̈i ciɛŋ ɣän yen keek rëër.
Akut de kuɛt cike nhiim kut atɔ̈u ke ye waric ke ye tëŋde lɔ̈ɔ̈më ciɛŋ, kuɛɛrken, të bïïye keek, akɔ̈kɔ̈ɔ̈l, panden, thok, awelë thook thii, kä ye gäm de nhialic nyuɔɔth, pɔ̈c de ciɛŋ thɛɛr ku kä yekë ke dor, thär, ciɛŋ alëth, thur, ku duciɛk de kɔc.
Ë tän cen thok rɔt ger, gëër ciɛŋ ci rɔt wek, bë rɔt ger ku ler ku gämë jam de nhialic, ran tök awelë akut de kɔc alë bë rɔt ger ë cenë thar tënë akut de kuɛt kɔ̈k.
Na cɔkë tekic awelë bë ɣäärë yic, luɔi de ŋic kuɛt cike tekic a cɔl bën de ŋic de kuɛt.
Ɣɔn ë English ye manë ku agute run tɔ̈u cilic-19th ë buɔtic, kuɛɛt ake ye ke loi ke ye luɛl de kerithanooi awelë kɔc jai wɛ̈të nhialic (tän yen ye yök ke ci thɔ̈ŋ "juur" man ken kaŋ luï ke ye kerithano oikumene), cit man cene baibol thok Hebrew gɛɛr thoŋ de Greek loi ta ethne ("juur") bë geeric ë Hebrew ë kɔcci judai "juur, kɔc ce Hebrew, kɔc ce judai".
Ë runë 19th buɔtic, wɛ̈të aci bën luɔ̈i ke ye "ke ye kë thinë baŋ a tek thok, kɔc awelë juur", bë dhuk e luɛɛl thɛɛr de thoŋ Greek.
Kuɛɛt, a. ku n.") ke geyë kë ci gɔ̈r, wɛ̈t ye cɔl jurdu alë loi ke cit manë kuɛɛt awelë ke cit manë pandun (ë bɛ̈i lääu nhïïm yiic).
Welë kuɛɛt ci tiɛ̈m ke ye ciɛŋ de pinynhom e bë ke rɔ̈t gɛi tän cen ye waric thïn.
Tënë Thomas Hylland Eriksen, kuën de käke kuɛɛt aci kä teer kä wäc ka rou thɔ̈ŋ agɔtë mɛn.
Ran ye pol e käke kɛ̈ɛ̈t adeŋ kuɛr ke, e cin dët, tän ye kuɛɛt luɔi thïn thɛɛr ke ye käke luɔi de thiɛth, bë loi ke ye këde mäl akut deŋ pɔ̈th yen bëkë käken gɔ̈rë ke yök ci manë, cit kënë, juɛ̈k rɔt de määl, riɛl, ku tände.
Kɔc ŋic käke ciɛŋ aye juur tïŋ ku ŋic de kuɛɛt ke ye luɔi de käke akɔ̈kɔ̈ɔ̈l, kë wän thiɔ̈kë, agut ler ke ŋic ë ke cike nyuɔɔth thɛɛr.
Ë yen tän të tɔ̈u ë jam thïn tënë käke ciɛŋ gäkic ë ye bɛ̈ikë yic, cit manë States ku Canada, man deŋ bɔ̈ kök juëc deŋ ciɛŋ juëc wäc, ku thɔ̈ŋ de luɛk ë Caribbean ku South Asia.
Këde diäk, luɔi de akuut ac bën bëi bë riɛl lɔ̈ɔ̈m ye tök ku tände.
Barth aci lɔ tueŋ awär Weber bë tän cenë kuɛɛt luɔi thïn lueel.
Akɔr bë mat ke luɔi ë käke kuënë ciɛŋ de ceŋ ke ye kä ci mat, ku kuɛɛt ke kɔc jɔɔken, ku gere dɛ̈t de nyinken e kɛɛm ke akut. "
Aci mat ke Joan Vincent ë ci tïŋ mana dëke (Cohen laric) "kuɛt... alë bë guɔk awelë ŋanyic wɛ̈l ka kuɛth thiäk keekë ka gɔ̈r mate yic de thiɛth.
Akut de kuɛɛt aci bë ya waric ke ye akut de kɔc ke ce gupke kɔc.
Kë wäc ye ke nyuɔɔth aye të jɔɔken rɔt, riɛlë yicden, pïïrden, luɔiden, tän thiɔ̈kden, ku pianhde.
"kä riliic ke jɔɔken rɔt" amuk ke kuɛɛt ke ye ka tueŋ de tän de ran ler tueŋ, kuɛɛt aye kaŋ bën pïïr de math de ran ku ace rɔt ye geerë yen.
"thiäk de ke jɔ̈ɔ̈kde" amuk ke akut ë ke thiakë kuɛɛt, man ye yök ë thiäk awelë thiäk kuɛɛt thook man ye kuany tän ciɛŋ (thok, gäm de nhialic, ciɛŋ thɛɛr) aye ke loi adil bë käke guɔ̈p nyuɔɔth.
"Kënë jɔ̈ɔ̈k de Geert", të tïŋë yen ë ran ŋic ciɛŋ cɔl Clifford Geertz, ye luel mana dëk ke kɔc ëbën aci ye cin täu riɛl pɔth ë jɔɔkë ran "gɛmë" ci manë ruäi ë rim, thok, piny, ku ciɛŋ wäc.
Smith (1999) aci käŋ ke rou luel ë wuɔ̈cden: "lɔ tueŋ pïïr", man ye luel mana dëke juur aci dac tɔ̈u thar bäric, ku "pïïr lɔ tueŋ", man ye lui ë ci guɔ bën, thiɔ̈kde ku bën dëŋ de juur ke tänë lɔ tueŋ de akɔ̈kɔ̈ɔ̈l kr ran.
Tän ye tïŋ wɛ̈t de kuɛɛt e yen lui akut de thiɛth bi keek kä cit manë määl, riɛl, piiny ku tän gɔ̈r akut ye thïn.
"pianh de pïïr", të tïŋë kuɛɛt tän thɛɛr ke ye kë deŋ luɔi kuɔ̈t man ye kuɛɛt juɛ̈cic ŋic ku ye thar thïn kor, e kuɛɛr waric ke ye këde gɔ̈c da kut, ye lueel mana dëkë kuɛɛt aye ye tɔ̈u mänyë kɔ̈u ë ran tök.
Tënë Donald Noel, jɔ̈ɔ̈k de kuɛɛt a bë bën të bïïyë akut de kuɛɛt ŋic ke thook ë tök, ku të cen akut yic dɛŋ akut tɔ̈u pïïr ke nhial ë tän yenë ke tïŋë pinynhom, mɛ̈ɛ̈l, ku wuɔ̈c de riɛl.
Lɔ tuen de wëlke Noel, tän de riit wäc yic bë kë dhil tɔ̈u ë jɔ̈ɔ̈k de kuɛɛt cɔ̈k.
Kuɛɛt juëc wäc a be dhil mɛ̈ɛ̈l bë ke yök, ci manë riɛl awelë jɔ̈në kɔc nhïïm, awelë gɔ̈r de käŋ, ci manë määl ku piiny.
Amuk ke akut ke kuɛɛt ke ye ran mat ke akut ke kɔc, ye ke muk ci man den mukë ke ye lɔ̈ŋ de aguiɛr de akutnhïïm ke kɔc.
Kë tueŋ mukë kuɛɛt thɔ̈ŋë ace yök ke ye luɔi awelë kë kɔr benë akutdït de kɔc pïït.
Kä tɔ̈u akut de kuɛɛt yic, ëbën, akë yök ke lɔ tuɛŋ de ciɛŋ ë thɛr, a cɛk kɔc ŋic akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ku kɔc ŋic tänë ciɛŋ ke gɔ̈t ke ye kä riliic, luɔi, ku lɔ̈ɔ̈ŋ ye nyuɔɔth lɔ tueŋ ë kä thɛɛr thiäk ke luɔi tueŋ de ye mane.
Aye ye tɔ̈u luɔi de "ciɛŋ".
Kenë a bɔ̈ ke ye kuer benë luɛk African Americans ku näk de kuɛɛt ka Americans akutnhïïm cike loi ke nhom lääu de ran ëbën nyuɔɔth.
Kɔc juëc ŋic käŋ ë ye tharë aci luɔi de atek thok ë dël ben lɔ̈ɔ̈m ku yök kɔc ɣeer ke Europeans ke ci riɛl.
Acan ago kë tänë kɔc ci ke luak gam ke kïït ke guup ke kɔc tɔ̈u United States të täu pinyde käke dhiëëth, aci wïïk den gam bëkë rɔ̈t cɔ̈k ciɛŋ de American.
Aci ke jamic luɔi de tëŋë thok ë United States mana dëkë luɛɛl de käke kuɛɛt aye cɔl ë kök de kɔc ɣeer ku adeŋic wuɔ̈c de ŋic de kɔc ci ɣeer tɔ̈u United States.
Lɔ̈m de käke ciɛɛŋ mïth baai në kën de bï mat keke ciɛɛŋ de kɔc tɔ̈u wënthɛɛr acie luui tënë akutnhïïm kɔ̈k kee ye kën lɛ̈ɛ̈t kuat ku atek thok, naa cï rot cɛk looi tën kɔc kɔ̈k.
Aci kɔ̈c ë lɔ nhial de " Juur-ke wäläya " wɛ̈n yenë akɛɛth ke juur thɔŋ ë ke ci bak (awelë gɔ̈r bëkë bak) kënë akɛɛth ke wäläyaa.
Juur-ke wäläya, läkïn, ke ce ke ye wäc deŋic duut cike nyaië pïïr de juuric ë kë de wët tök awelë dɛ̈t.
Kuɛɛt juëcic alë bëkë kä wäc ka rou bëi, awelë jɔ̈ɔ̈k ë luɔi de akɛth ke ye manë ke piny thɛɛr ke juur, awelë kök de kuɛɛt kor bikë lɔ juur thɛɛric.
Bɛ̈i cit manë United Kingdom, France ku Switzerland ake deŋic akuty ke kuɛɛt ŋic ke thook ë jɔ̈ɔ̈k rɔtden ku ŋic de tänë kökden, ye bïïy ke ye cɔl "ciɛŋ gääkic" akuut, cie manë pen dït.
Na cak tëŋë thokë ya wau ke ye kä tɔ̈u tënë akut de kɔc, tänë thiɛth, aye keek muk ë rɔt, tänë bɛ̈i lɔ yic riɛl.
Aŋot Weber (1864–1920), wɔ̈cë dël ku kuɛɛt ake yeke tïŋ thɛɛr ke ye käŋ ka rou ye thɔŋ.
Tënë tïŋë yen, walaya ci lë bë kuɛɛt gam, juur awelë ŋiic de kɔc ë dëlken läkïn aci thiɛth ku lɔ̈ɔ̈ŋ thɔ̈ɔ̈ŋ tɔŋ ranë bën.
Ë runë 19th buɔtic a cenë bën nhial de luɔi thiɛth de kuɛɛt ke juur, kɔn ran de German ye gät agutë Johann Gottfried von Herder.
Keek aci luɔi de jɛ̈I de kuɛɛt acan akuma ake jɔt piiny ke kuɛɛt ke Germans.
Luɛk de Asia ajäl thök runke 20th buɔtic, ke tän gɔ̈ɔ̈rë juur nhoom lääu ku riɛl den luɔi de kä yekë tak pinyden.
Bɛ̈i juëc ke European, deŋic France ku Switzerland, acie wël ke kuɛɛt rëër kenë keek ë mätic.
Thar cenë luɛk European kɔc, Europeans ake ci cop North America.
Käke kuɛ̈n ciɛɛŋ wääc kompiäta ye cɔl digital ethnocgraphy ee kä juëc tɔ̈u tueŋ puɔ̈l bë ke lac tïŋ tën ciɛɛŋ wääc ku kɔc ciɛɛŋ.
Kuën de käke ciɛŋ a thiäke kä cike ɣän ke kuën ke ɣän awelë luɔide ke ce bë kɔc loi.
Kë kɔt e bë wël mätic ë kuer wën benë kɔc kɔr ye yic bike wël diäŋ ke ran wäc ke kɔc täu thïn.
Thiɛ̈c thok ake ye ke loi ku war ke yic e lë, bë thiɛ̈c thok cɔk lɔ tueŋ ke ci riäk ë luɔide të lɔ̈ɔ̈më wël, läkïn ke wël ëbën tɔ̈u ben ke ye laric ëbën alë.
Ke cie them bë dhuɔk ciën, acin ran kɔr këdëŋic lë bë cën kä wäc.
Kɔc ke lɛ̈ɛ̈kë aye ye ke thiëc bë ke kɔc ke lɛ̈ɛ̈k ke bɔ̈ ë akut kɔ̈k ŋic, ke lui yë kë dït awelë thëmë kuat.
2010) thëm de kuën de të yenë käŋ tɔ̈u thïn ku thɔ̈ŋ de kuën de käke ŋiëc tɔ̈u kuën de käke ciɛŋ.
Aci ran kɔr kä wïïc bë ŋicic cie yen jäi luel "gɛm de riɛl tënë thiɔ̈k ë ran ye kɔr kä kɔric ku rek de kam de ŋïc ku riɛl."
Thura alë bë tɔ̈u ë pinyë tën ye ran ë rɔt ye yöök thïïn, ye täu ŋic thɛɛr de ran.
Luɔi de thura atɔ̈u ke ye thɔ̈ŋ ku aye tïŋ ke luï mïth ke tëdën yök ye thïn bïïy ku tän thɛɛr.
Ciɛŋ ku akut de kɔc ŋic käke ciɛŋ ye kɔ̈ɔ̈lë aci thɔ̈ɔ̈ŋde cɔk dït thar kɔrë keek käke ciɛŋic.
Kä kuen keek ke ŋiëc de ciɛŋ aye ke cɔl ë thardët ke ye "kä ye kuen."
Tënë luɔi e run dac jɔt awelë run juëc akutnhïïm kɔ̈k yic, rëër ke kɔc thiikë ku pɔ̈c de kuɛr ken ke pïïr.
Kä ci Benedict ke yök Southwest Zuni pueblo e bë yök ke ye jɔ̈ɔ̈k tëdenë luɔi.
Kuën de käke ciɛŋ adil acie them bë tɔ̈u ëbën ku tän bënë kuany cɔ̈k tän cen ke luɔi thïn bë yic dɛŋ gäm de kä thiëc ke akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke ciɛŋ, lärë yic de piiny thook awelë piny cie lɔ̈ɔ̈m kɔc kuen, agute täu de piny, ku agute käke guɔp ke kɔc ŋic käke ciɛŋ cɔl kɔc ke bai.
Akut ku akut de luɔi(deŋic cot nhial de run, akut de kɔc ye kɔc mɔ̈r, cɛ̈k de ran, akut ci rɔt gam, dhiän, bak, ku kä juëc kɔ̈k, të tɔ̈u keek) aye ye keek mat thïn
Thiäk, duɔr de kä ye keek gam, ku ke ye kä ye ke gam nyuɔth aci dac tɔ̈u ke pɔ̈th ku aye tɔ̈u thar dëŋ ke ye kuen de käke ciɛŋ ciɛlic, të loi keek ë dutuic të lë bën kɔc ŋic käke ciɛŋ bɔ̈ ya tïŋ.
Kë nyuɔɔthë, të tɔ̈u yen akut de kɔc yic, niɛ̈u ë nyin yen ke ye thɔ̈ŋ de jam, aci kɔn tak bë yök ë luɛɛl niɛ̈u de nyin (alë bë ya luɛɛl ë kä juëc).
Geertz, ke ŋuɔt ke kuany käke thɛɛr ke käke ciɛŋ acie lueel, leer ke aɣeer kä ci ke lueel bë ke jaamic"abɔi" ke cie "kä cike lueel" de ciɛŋ.
Gänë ciɛŋ e kuɔny bëi bë kuënë käke ciɛŋ ku baŋ ye kuen de käke ciɛŋ ger ye keek lueel ke ye wët de 'pɔ̈c de käke thuɔr, ' 'ye dhuk ciɛŋ,' 'kä cike gɔ̈r,' 'bë tɛ̈ɛ̈kic kä thii ken,' awelë 'tän benë ye tɛɛk thïn' tän den, ye kënë kë ci gɔ̈r e kony bë ŋic wäcic nyuɔɔth ku kä ril ke thiɛth lë bëkë kɔc juɛ̈c luï tïŋ ke lueel miɔ̈den de käke ciɛŋ nyoothë keek ku loi keek.
Tënë kënë thɔ̈k kë, gän de käke kuɛɛt aci ben ya yen kë ye käke pɔ̈c de ciɛŋ tïŋ të lë benë ciɛŋ wäc waric thïn ku akutnhïïm ke ci jai de kä cike wiic de ye kɔc kë ku akut bëke kuen ke rek keek ë luɔi cin tɛ̈ɛ̈c de kë cit kä ŋic keek ku käke bäny.
Ci luɔi de kuën de käke ciɛŋ e tän cen ye luɛɛl thïn ku tän cen tëk gɛric thïn, ku pɔ̈c tän yenë ye thɔ̈ŋ thïn, tän ye keek rɔ̈t luɔi thïn, gäm, ku thok de akut tek ciɛŋ, Harris, (1968), o Agar (1980) ëya cikë yök ke kuɛ̈n de käke ciɛŋ e kë kuanyic ku kä bɔ̈ bei kä gɔ̈ɔ̈r ke yiic.
Ran ŋic käke amatnhom cɔl Sam Ladner aci jam ë buŋ de yic, man adëke pïŋ de kɔc ɣɔ̈c ku kä nhial kë keek a gɔ̈ɔ̈r be geerë"tënë kɔ̈c," töŋ ye käke kuën de käke ciɛŋ bɛ̈i.
Të wiice ŋic de kɔc ye loi thïn "tänë cɛkë yen" jɔ̈ɔ̈kde, biak de kuën de käke ciɛŋ e bën ke luɔi de kä ye keek loi awelë kä ye gam.
Amat de Ethnographic Praxis in Industry (EPIC) e kënë nuɔɔth.
Buŋ de Jaber F. Gubrium ku James A. Holstein (1997), thoŋ ayäm de kuer yen ye guiir, aci kä tɔ̈u kuënë käke ciɛŋ e tändende "kuerë jam."
Ke pɔth, mɔ̈ɔ̈k pɔth de kɔc ye käŋ gɔ̈ɔ̈ric acie ya käke kuɛɛt cit të yen ye luɛɛl thïn awelë të yen ye thɔ̈ɔ̈ŋ thïn — ku kede "luɔi ëbën adeŋ kuɛr wën ke luɔi thïn ci lë bëke dac ŋic e kɔc kɔ̈k".
A ye loi man adëke "nyothden" aye piath bë loi ë rinke luɔi ku bë kä juëc ke bë bɛ̈n bei thïn gël.
Ayee löŋ de riɛ̈ɛ̈u lueel lɔnadɛ̈ ke kɔc ye kuen në käke kɔc (anthropologists) aye abak de kɔc cï kuen ku käke thiɛɛth, ku jal yaa kɔc ku piny cɛk nhialic ëya, kɔɔr bï lueel apuɔth.
Kɔc gɔ̈r ŋic aci kë thiɔ̈k-kɛ̈n rɔt loi cit yiic lɔ̈ɔ̈m ku wel kë keek bikë ya kä ye keek lueel ke yiith.
Ë yic, ran ye kuën baŋ de käke ciɛŋ e butë ke wan kä juëc acan kë cin yen ŋic.
Kɔc ke bai, ye ke cɔl kɔc tueŋ, kɔc adil, kɔc ke piny, kɔc deŋ bai, aye akut de kuɛɛt wäc ciɛŋ keek ke ye kɔc ke piny ë ke cike luak ku nyuucë keek akutë kuɛɛt kɔ̈k.
Kɔc a ye keek lueel ke ye "kɔc ke bai" të muk keek kä thɛɛr ken awelë kä thɛɛr ke ciɛŋden ye thiäk ke käken ye kë keek gam.
Kɔc ke bai aye keek riäc ë nhom lääuden, kä pɔth ke määl, thook ke jam, butë ŋic, ku yök de määl wen yenë ciɛŋden rɔt gɛi.
Tän yen cin de kɔc ke bai thɔ̈ŋ thïn ë piny thok aye jɔɔk tiim ka 250 ler tiim ka 600.
Kë cit akut de kɔc, wɛ̈t ye cɔl kɔc ke bai a kaŋ lueel bɛ̈n ë Europeans ë ke ye kɔc ke pan Americas week thok ë kɔc cike luɔk ke Africans.
Ë 1970s, wɛ̈të aye lueel kuer yenë ŋic rek, kä rek kɔc, ku tän cenë kɔc ci ke luak tɔ̈u akɛɛth nyin ye them.
Kän ale bë kuɛc agut të wär cin de kɔc ke bai cin de kɔc kɔ̈k tau ë pinyë awelë wäläya; luɔi ware kënë yic e töŋ kä ci tak tekïc ku tän yen ye mac thin deŋic kɔ̈k, kɔc rin, aye kɔc jɔɔt nhïïm käke akutnhïïm ken ku yiith ke piny.
Kë ci lueel ë United Nations ë 2009 ku tɛ̈u aɣeer ë thikiteer de akut de kä ye tɔ̈u de kä ye kɔc ke bai rek: Ë run ka buɔt ci kut, nan ɣɔn ë thɛɛr ke luɛk, wiik awelë luɔi, kɔc ke bai ake ci gät akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ken ke kuec, akeu awelë bëkë mat kenë wäläyaa, ku nyothkë kä cikë keek tak ku cɔkë rɔ̈t ril bë kë pïïr ke käkɛn ŋic keek ke lääu wac yic.
Kɔc kë ake ye keek tiŋ kɔc thɛɛr ye gät ke ye kɔc thɛɛr ke Greeks, awelë ke ye akut thɛɛr de kɔc ë ke cieŋ Greece ke kɛ̈n kaŋ ya Greeks.
Kɔc aci bën jäm nhïïm (1096-1271) ë këde ye tɔŋ lajik deŋ kɔc ci kanitha ke tïŋ ke ci wëlken kuany cɔ̈k.
Läkïn, aci akut de mɔ̈ɔ̈k ben gam ke lë bë wiik ë 'löŋ' të cinë kɔc ce kerithanooi jai bë kë gam ë kerithanooi ku lɔ̈ɔ̈ŋ ke European.
Ë run ke 14th ku 15th ë buɔtic, kɔc ke bai ke piny ye cɔl Canary Islands ë manë, ŋike ke ye Guanches (ye ceŋ piny thɔ̈ny tɔ̈u pïu yic nan ɣɔn ë thar de BCE) aci kɔc luak kɔc bën tau ke nhïïm.
Ë 1402, Spanish a ke ci jɔɔk bëkë piiny thɔ̈ny dɔm ku luakë keek.
Kɔc ci bai dɔm aci riäk ku tuanytuɛny bën bɛ̈I tënë kɔc ke Guanche, cenë ciɛ̈ɛ̈kden ku ciɛŋden bën jäl.
Ci man cen lueel Robert J. Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt, ku Tracey Lindberg, lɔ̈ɔ̈ŋ aci bën jɔɔk ë tɛ̈k thar "bë juëc de kɔc ce kerithanooi ku cike European nyai ku bë piinyken ku lɔ̈ɔ̈ŋken jɔ̈ɔ̈t."
Mëlëŋ de Spanish cɔl Ferdinand ku tïŋ de mëlëk Isabella acie Christopher Columbusbën luɔi, ɣɔn cie jɛ̈l ë 1492 bë kɔc lɔ luak ku bë piny bë piny de mëlëk.
Alexander aci piiny ci yök bën ya gäm Spain ke kenë kaŋ ya yök "ë ke ye käke kerithanooi."
Kɔc juëc ke ci piiny lɔ gɔ̈ɔ̈r aci bën, na gɛ̈më kä juëc ben ke kuany, kɔc ke bai aye gam bëkë ya kerithanooi, ka ci lë be bai cɔk dɔm e lɔ̈ŋ ku cuɛ̈r de kä tɔ̈u ë keek.
Bë bɛ̈i ya käke Catholic ë1493, England kenë France a ke luï bë kë lɔ̈ɔ̈ŋ waric bë kë käke luɛk luɔi ë pɔ̈th ken yic.
Piiny ci keek lɔ̈ɔ̈m loi keek ë kë ye nyuɔɔth "duɔrë kä ye ke yök" ye ke loi bëkë luɛk de juur nyuɔɔth ë lɔ̈ŋ bike piiny lɔ̈ɔ̈m.
Ë 1774, aci Captain James Cook them bë piny ci Spanish lɔ̈ɔ̈m deŋ Tahiti nyai ë nyɛi ben käkë ye nyuɔɔth man yekë käken nyai ku tɛ̈u kë kä ye nyuɔɔth man yekë käke English.
Wëlkë aye jɔ̈ɔ̈k de luɔi man adëke piiny ke cin nhïïm luɔi ë lɔ̈ɔ̈ŋ ke European aye loi ke ye käkë European ye keek kɔc luak.
Ci manë 'lɔ̈ɔ̈ŋ' ke luɛk ci ke bën täu ë lɔ̈ɔ̈ŋ ci ke gamic ë kɛm ke European ril ye kɔc luak, kuɛr wën yenë käŋ lɔ̈ɔ̈m deŋ kɔc ke bai aci rɔt bën juak.
Thɔ̈ŋ thii ke cin de kɔc ke bai tɔu pinynhom arilic apɛi bë mätic, kë rilë yen yic be ke ŋic ku kä ci rɔt war ku kä ke kuënë kɔc ce bën apɔth.
Adeŋic kä wär kɔc ka 5,000 wäcic ë bɛ̈i wär 72.
Kɔ̈k aci ke bën mat akut kɔ̈k yic awelë ci deŋ kä juëc ci rɔ̈t war.
Kë dït gäkic ku cin dit de akut ke kuɛɛt deŋic kä juëc ke ye manë, bɛ̈i ke African ci nhomlääu yök adeŋ kɔc juëc yenë pïïrden, ciɛŋ ku cäthdenë awelë pïïrdenë yäp ake ci keek luɔk ëbën ku wek keek tënë kɔc juëc ke thiɛth ku tän de määl de juur.
Kë ci rɔ̈t luɔi akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ku kë lɔ de luɛk de kɔc ke pan Americas ë European aci bën ya këdït apɛi, ke kɔc juëc mac kɔc ke thɔ̈ŋ tän de piath de dhuk piny kä thɛɛr acan tuɛnytuɛny, cuɛr de piiny ku tɔŋtɔɔŋ.
Ë wäläya ciɛm de Oaxaca (65.73%) ku Yucatán (65.40%), baŋdït e cin de kɔc ke bai ci të cen ye luɛɛl thïn 2015.
Kɔc ye thɔ̈ŋ "Indian" ku "Eskimo" aci bën lɔ̈ɔ̈ny të cin luɔi ë Canada.
Kë ci bën ya ŋic ke ci rɔt ger e luɔi de käke kɔc ke bai ku yïïk nhial de cam de Canada (AANDC) ler kɔc ke bai ku luɔi piny cɛm de Canada (INAC) ë 2015, aci bën tekïc kä gɛ̈më kɔc ke bai Canada ku thiɔ̈k de kɔc ke bai cike yath ku yïïk nhial de cam de Canada ë 2017.
Juur tueŋ ake cike cin thaany aruk ka 11 e të tɔ̈u mane ke ye Canada kam 1871 ku 1921, tekë British Columbia wei.
Piiny lääu nhïïm ke Greenland tɔ̈u piny de mëlëŋ de Denmark e piny de kɔc ke bai ëya ku cin dït de kɔc ke bai (leu 85%) ke ci nyuc tënë ë run de 13th ë buɔtic, cop kë kɔc ke piny de Dorset ku Greenlandic Norse.
Thoŋ de piny Spanish awelë Portuguese, ran e wël yök cit manë índios, pueblos indígenas, amerindios, povos nativos, povos indígenas, and, in Peru, Comunidades Nativas (kɔc ke piny), cit mane akutnhom de Amazonian yic ce Urarina ku Matsés.
Kɔc ke piny a ye ke yök piny de Brazil, acɛk kɔc juëcken ciɛŋë Indian ke adiɛr tɔ̈u tuɛŋ ku baŋ cilic-cɛm de bai.
Adeŋ kɔc juëc ke Armenians rëërë piiny ce käke kuarken acan näŋ cenë Armenian nɔ̈ŋ ë 1915.
Jam kënë aci bën lɔ tɔŋ de Israeli–Palestinian ë 1990s, ke ye Palestinians lueel pïïr de kɔc ke bai ke ye cin de kɔc kan tɔ̈u ci nyuc de Jewish ke cop, ku manë a yë keek juëc pan de Israel.
Ë Russia, wɛ̈rë yic de "kɔc ke bai" aye thïïc apɛi kede cin de kɔc(ye keek lïïk ë kɔc 50 000), ku däär kë ke nhïïm kënë ŋic kɔc, tënë bïïyë akut de kɔc ke piny e deŋ piny awelë piny thar de tɔŋ, luɛk awelë tɛ̈u de akɛɛth, kä ye kutnhïïm kɔc ŋic ke thook, määl ku tënë ciɛŋ.
Tibetans aye kɔc ke piny de Tibet.
Ë Hong Kong, kɔc bai ciɛŋ piny ayäm a ye ke warïc ë mänë Sino-British ke ye luɛɛl de kɔc ke bɔ̈ e moc yic tënë ran ë tɔ̈u 1898, ke këne kaŋ ruk ke piny de Hong Kong cɔt.
Cham a ye keek ë kɔc ke piny ɣɔn cɔl wäläya de Champa ɣɔn cie dɔm Vietnam ë tɔŋde Cham–Vietnamese ë tharë Nam tiến.
Khmer Krom aye kɔc ke piny de Mekong Delta ku Saigon ë ke ci Vietnam ke nyai tënë mëlëŋ de Cambodian cɔl Chey Chettha II ke geerë nyan de mëlëŋ de Vietnamese.
Kërac aci tek bɛ̈i juëc tɔ̈u piny de ASEAN.
Kɔc ke piny de Mindanao aye kɔc ke Lumad ku Moro (Tausug, Maguindanao Maranao ku kɔ̈k) ye ceŋ ë akut ke piiny thɔ̈ny tɔ̈u Sulu.
Akut kë ayen ke jam ëbën ke ye kɔc ke piny de Australians.
Thar de rune 20th ë buɔtic, bɛ̈i juëc ke cike luak aci nhomlääu bën yök ku juur-bɛ̈i acike.
Kä thii ci dɔ̈ŋ kɔc ka 25, ke pïïr kam run ka 1,000 ku 3,000 cie tɛ̈ɛ̈k, acike pɔc yök piny thɔ̈ɔ̈ny Palau tɔ̈u Micronesia.
Tënë kuën 2013, New Zealand Māori aci 14.9% yök ë cin de kɔc tɔ̈u New Zealand, kä ci bak de (46.5%) kɔc rëër ë Māori dɛ̈r ke ye tïŋ ke ye Māori ye tök.
Bäny juëc ke juur ke Māori acie aruk thäny ke British, aruk de Waitangi (1840), acie tïŋë dor kɔ̈k ke loi tëëk de thiɛth de New Zealand ye manë.
Kä tɔ̈u adeŋic ciɛŋ ku gël de jam, yiic de piny, bë ya këde ran ku luɔi de määl, riel de thiɛth ku nhomlääu riäk de piny ku pɛ̈ɛ̈cde, ŋɔ̈ŋ, pial de guɔ̈p, ku tëŋde thok.
Alë bë piny nhom riɛr të deŋ yen kë rilic awelë ka dhäär kɔc akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke kök, ku cin de kɔc tɔ̈u piny dëŋ, lë bë tɔŋ cɔk juak rɔt të thɛɛr ku dɛŋ piny ku määl.
Ke cak ya juëc de kɔc ke bai, alëu bë yök ke tek kärɛc thɔ̈ŋ ku kä luï apɛi, awelë dɔm ë bai, akutnhom.
Kɔc cike tïŋ ke ci tɔ̈u thïn aye Sakha ku kɔc Komi (kɔc ke bai ka rou ke cam de Russia), mɛn muk panden ke lääu nhïïm pan de Russian state, ku kɔc ke bai ë Canadian, deŋ kɔc juëc ke piny de Nunavut (cak ë 1999).
Rec de acie bën lɔ ku ŋic man adëke deŋ tän lɔ̈ɔ̈ŋ kaŋ tɔ̈u e luï ë kɔc ke Meriam.
Bïïyë bei pɛɛi nïïn 11 pɛɛi thiär 2011.
Hindus ku Chams a cie yɔŋ ku gel yiithken ë käkɛn yeke gam ku kuɛɛtken akuma thiɔ̈k wän de Vietnamese, jɔt kɔc ke wäläya de Vietnamese käke Cham ku mankë Cham bë ke käken yekë keek gam ya tïŋ cɔ̈k.
Ë 2012, apuruk ke Vietnamese tɔ̈u Chau Giang village aci Cham yenë muthilimin lɔ̈ŋ thïn yɔ̈ɔ̈t yic, kalkë generator karaba, ku wiit kë nyïïr.
Ë 2012, pan de Indonesia ‘akuma de Indonesia luɔi de kuɔɔny ku gël de kɔc ke bai ë pinynhom ëbën ... Indonesia, läkïn, ace luɔi de käke kɔc ye ŋic ... ë panë yic’.
Kɔc ke Vietnamese ake cëŋ ë bar cɔl Red River Delta lɔ̈ɔ̈m läkïn ake tɔ̈u tiɛ̈m ke tɔ̈ɔ̈ŋken ëbën ku dɔm ke piiny ayäm cit mane Champa, Mekong Delta (tënë Cambodia) ku Central Highlands ë thar de Nam Tien.
Tän kä pɔth ke Vietnamese Kinh ë luɛk ci Central Highlands lɔ bor ye pɔth apɛi acie akɛth ke piiny bën waric.
Ku acin nyɛi de ciɛŋ tök ë ciɛŋ dɛ̈ŋ.”
Kɔc de bai aci be ya yök ke ye kɔc piɔl nhïïm, kɔc ke tɔŋ alwelë kɔc kɛ̈c pɔ̈c.
Kɔc kɔ̈k ye gär, ci manë Thomas Hobbes (1588-1679), aye yök ke kɔc deŋ bai ë "ke ye kɔc ke tɔŋ abac".
Abïïyë bëi cabaka de tɔ̈u ë pɛɛi nïïn 13 pɛɛi thiär ku rou 2013.
Kë ci UN lueel ë yiith ke kɔc ke bai, aci akutnhïïm ëbën lɔ̈ɔ̈m 2007, acie yic benë kɔc ke bai rɔ̈t lony bën loi, deŋic yiith juëcken bï keek määlden mac thïn.
Miɛ̈të dhiet alë tiim kr run ke ciɛŋ rac ë Gwich'in.
Luɔi de yïïk nhial ci manë cuɛ̈c de dam, cuɛ̈c de kë ɣɔric yen ka kɔ̈c kɔ̈th cath ku wɛ̈c bëi kä ke määl acie kɔc ke bai juëc apɛi cop pinyden, ke cin kë ye thï yïïkë keek.
Diär kë acie rɔ̈t bën gɛi ë röörken ë käke määl tënë pïïrden riäk.
Kë ye nyuɔɔth e kɔc ke Munduruku tɔ̈u Amazon roŋ de deŋ ake jɛi cuɛ̈c de Tapajós dam ke keek kony Greenpeace ke.
Kä dït riliic ka rou ake cike luel, bë dac cɔk dït të lɔ Central Africa, ku të töŋ ë jël keek thïn adëp të tuï, awelë bë dac tekïc të lɔ baŋ cuëc ku baŋ ciɛ̈n ë cäth tënë jël keek, ke cänh ke tëk ë kuɔr ke Congo të lɔ East Africa, ku kɔ̈k ke cath të lɔ ciën ke kuany baar lɔ̈ɔ̈m ku kuɔr ke Congo të lɔ Angola.
Wël dït ke ɣɔ̈ɔ̈k yenë ke jam akut de kɔc diɛ̈ŋ Bantu ye mac ɣɔ̈ɔ̈k aye kë lueel man adëk të yök ɣɔ̈ɔ̈k alë bë ya Sudanic ciɛlic, Kuliak ku Cushitic-jam thok tök thiäk.
Aci mec ke korde Mutirikiwi, mëlëŋë Monomatapa acie piny dïtë Zimbabwe rilic yïïk, pɔ̈c thɛɛr de kɔc ke Kalanga.
Ciɛŋ de Swahili abɔ̈ tënë nyoth de wɛ̈r de kä juëc ke Arab ku muthilimin kënë këëk tïŋ ciɛŋ thɛɛr ke Bantu, ku kɔc juec ke Afro-Arab ë kɔc ke Bantu Swahili.
Ë thiɔ̈k World War II, akutnhïïm ke akuma de juur a cike bën lɔ̈ɔ̈m, ku dït cänh ë juur kaAfrica ku kɔc kony keek bë ke cɔk lääu acie rɔ̈t bën wɛ̈l wët "African" ci manë, ke "Bantu" a cike bën ya ŋic ku week ke thook.
Kä rɛ̈k ke wɛ̈ɛ̈kë kɔc thook aci kä cike gam bën rac ëya ku akuma de South African aci geer ë käke thiɛth läkïn akɔ̈kɔ̈lde a mɛɛthë kɔc "pan de kuat".
Ë Swati kɔ̈u e-ntfu ku rin aye buntfu.
acie Basques ëbën ke ye jam-Basque.
Basque esan ye manë) ku suffix -(k)ara ("kuer (yenë kaŋ luɔi thïn)").
Acie rin thoŋ de Basque gɔ̈t ke ye enusquera.
Na ke cɛke ya ŋic käke kuɛɛtken kuɛr kɔ̈k acan cike week, Basques aŋuɔt ke ye kɔc ke European adil ë tänë den manyë kɔ̈u de Y-DNA ku mtDNA ku tänë kuɛɛtken.
Läkïn, kuën de akut de kɔc mat rïïm acie rɔ̈ɔ̈r tɔ̈u mɛ̈cken thook, kɔc juec ke Basques ë manë adeŋ kuɛ̈ɛ̈rken ëtök kenë kɔc cɛm ke Europeans, ke cike cɔl kɔc juëc ke Indo-European de akut deŋ riɛm tök R1b-DF27 (70%).
Të cɛkë Basques ye yic ber kë gäk, Y-STR baŋ thïn juëcic ke R1b-DF27 a liik ë tëën, ku bïï thɔ̈ɔ̈ŋ de run thiɔ̈kë", e ye nyuɔɔth man adëkë bïïyë thïn piny dɛ̈t.
Mɛ̈të yic de mtDNA ku Y-DNA deŋ riɛm tök thɔ̈ŋ aye wuɔ̈c apɔth të thɔ̈ŋë keek tän yenë keek ke yic gër ë mane.
Ke ce, run kɔ̈k ka 4500 cie tëk acinë Y-DNA ë yök tënë Iberian ci liäp ke kɔc yäp-mät kë käŋ yic ke Mesolithic ku kɔc ye pur ke Neolithic ake cike ger ë R1b mɛn tɔ̈u ë kuanë Indo-European ye mac läi tënë steppe, ku tëŋë kuanë Basque aci cin de kɔc bën dhuk piny ë run ka buɔt, cänh käke kuat nyuɔɔth, ku thiɛ̈k ë kuatic.
Aci Mattias Jakobsson ëtɔ̈u Uppsala University tɔ̈u Sweden laric ke käke kuɛɛt jɔɔk ë thar de kuat bɛ̈t de yom ke kɔc run ajer ye ke yök ë El Portalón Cavern in Atapuerca, northern Spain.
Kä cike yök acike bën gät ë buk de tënë pɔ̈c ë juur ë käke ŋïc United States.
Akuut cike liäp aci yök ke ye kä thɛɛr ke ce käke ye manë ke kɔc ke Iberian, läkïn ke Basques ŋuɔt ke kënë thiäk ke millennia ke tharë cie tɛ̈ɛ̈k, kökden tënë Iberia aci wuɔc ku juɛ̈ŋ liäp ke akut ke Iberian.
Adeŋ kä juëc ke kuɔɔny de kä thiɔ̈ŋë nyuɔɔth ye tharë ku alë ke jam thök thɛɛr wäc ke Basque (tïŋ: Thoŋë Aquitanian).
Piny de mëlëŋ de Pamplona, pinyde Basque ciɛlic, cie bën ŋic ke ye Navarre, ler bë ran yah käke ya muk ye tök ku aye kë ye jɔ̈ɔ̈t nhïïm baŋ dït de Aragonese, Castilian ku French neighbours.
Acike cɔk niɔ̈p ë Navarrese, dït de pinyde mëlëk acie bën wïïk ke jɛc ke Spanish kɛc tɔŋ kaŋ jɔt (1512–1524).
Läkïn, Basques aci akumaden bën tɔ̈u ke lääu agutë bën nhial de thiɛth de French (1790) ku tɔŋ de Carlist (1839, 1876), të cïnë Basques ran cie tɔ̈u bë thɔ̈ny mëlëk lɔ̈ɔ̈k cɔl Carlos V ku kɔc ke kuɔny.
Kɔc lääu nhïïm (kënë lɔ̈ɔ̈ŋ cikë täu Spanish de 1978) ŋic ke ye Euskal Autonomia Erkidegoa awelë EAE ë Basque ku ke ye Comunidad Autónoma Vasca awelë CAV ë Spanish (ë English: Nhomlääu de kɔc ke Basque awelë BAC), adeŋic ɣän ka diäk ke Spanish cɔl ke Álava, Biscay ku Gipuzkoa.
Thar dɛ̈t aye cɔlke ye "pan de Basque" (awelë Euskadi) ë kɔc ye gär ku kɔc ke duut ke ye piny ke diäk cɛm ke ŋic kë keek, läkïn të yen rɔt loi ke ye kë thïn pɔth të cen lɔ ya nhomliäp tän tɔ̈u yen thïn.
Të gɛ̈ɛ̈k yenë ye nyuɔɔth luɔ̈i ë French ë Basque cuɔ̈t ("piny de Basque"), kë käke lɔ tueŋ liu thïn, ye cɔl piny Basque ëbën ("Euskal Herria" in Basque), awelë ke ci ye yic dhuk të lɔ tueŋ (awelë "French") piny de Basque pacɔ̈k.
Lööm man adɛ̈ke tän akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke Navarre a ŋic keek ë ke piny dït apɛi, ku ë ye thɛrkë piny cɛm de Basque de Navarre tɔ̈u piiny alë bë ke cɔl (baŋde) Nafarroa, ke wɛ̈t ye cɔl "Navarre thɔ̈ny" (Nafarroa Garaia tɔ̈u Basque, Alta Navarra tɔ̈u Spanish) aye lööm ke ye kuer yenë piny cɔl de kɔc lääu nhïïm ye nïïnkë.
Ŋic de kɔc ke Spain adhil ranë bën loi ë lööŋ ke Spanish (article no.
Ŋic de Basque, ɣɔn cen ke ye jäi ë run juëc ë thar ë kum rɛc ë Franco gɔ̈r kɔc luï ye guɛl, aye yök lɔ nhial acan ë lööŋ pɔth ke thok ku kuɔny ŋic apɛi.
E Spanish ye thuɔŋ ë luɔi de Navarre, ku thuɔŋ Basque yen thuɔŋ lɔ ye cɔ̈k piny cɛm, të yenë kɔc juëc jam thuɔk- Basque ke Navarrese kutë keek.
Cin dït acëŋ thïn awelë të thiäk ke Bayonne-Anglet-Biarritz (BAB) pen tɔ̈u bar lɔ̈ɔ̈m(tɔ̈u Basque käke aye Baiona, Angelu and Miarritze).
Cin de kɔc ye tiim ë dhiëënh de Basque (tïŋ Basque American ku Basque Canadian) ciɛŋ ë North America (the United States; Canada, pinyde Newfoundland ku Quebec), Latin America (ë bɛ̈i ka 23 ëbën), South Africa, ku Australia.
Aye thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye kam de tiim ka 2.5 – 5 ë dhiëënh de Basque cɛ̈ŋ ë Chile; Basque ake ye kɔc juëc të cenë keek ril bë kë bai ger ë ciɛŋ ku luɔi de määl.
Adeŋic piny man yen ye wäläya de Chihuahua ku Durango ye nïïnkë.
Ë Guatemala, kɔc juëc ke Basques ake kuɔt nïïm ë biäk akut de Sacatepequez, Antigua Guatemala, Jalapa ë riɛ̈c ka dhetem ë manë, ku kök kɔc kɔ̈k pen de Guatemala.
Bambuco, diɛt thɛɛr ke Colombian, adeŋ meiken e Basque.
Elko, Nevada, ake ye këde miɛtde pɔu guiir diër Basque ë run thok ëbën, thär ku ciɛŋ de kɔc ke Basque de Spanish, French ku juur ke Mexican ke ci bën Nevada ë thɔ̈k de rune 19th ë buɔtic.
Pinydït kɔ̈k de North America, ë ke yök keek ë gɛm de piny de thär luɛk, alë bë ke yök ë pinyë.
Adeŋ akɔ̈kɔ̈l de ciɛŋ de Basque tɔ̈u Chino, California.
Aye kɔc ke dhiëënh de kɔc cie bën nyuc ë ke bɔ̈ Spain ku Mexico.
Kën yen täŋ thoŋ Basque acï ruɔ̈kpiny tën thoŋ baai ke cïï tɔ̈u yetök.
Cït mɛn de walaya juëc ke Europe, kën yenë baai nyic, ee thoŋ cï bɛ̈I bei wala, ee naa, cïï kɔc mat nhïïm piny kenë baai ëbɛ̈n kee ye tök.
Ɣɛn anɔŋ mäthkiɛ̈ cï lɔ thiɛth de käŋ yic ku yekën acie këdiɛ̈.
Anɔŋ kɔc lik jam thoŋ Basque: kɔc jam thoŋ Basque kedhie aye tɔ̈u në ɣän kaa kɛɛth nyïn kedhie.
Thoŋ Basque aye cɔl thoŋ ke ye thoŋ tɔ̈u riɛmic cï week kenë thook kɔ̈k ke kɔc Europe, keek kedhie aye thook ke paan de Indo-European.
Baai në yee kën yiic athiääk keke tën bïï baai thïn.
Cït mɛn tɔ̈u yen në ciɛɛŋ dɛ̈t yic, kën kɔc paandɛ̈t ee rɔt gɛɛi në käke baai: raan cï jak de paan Basque ee käŋ bɛ̈I në mïth kedhie në kueer dɛ̈t, ku bɛ̈i nɔŋ kä lik aalë bïk laŋ töŋ bïk bɛ̈I tën mɛnh tök.
Në dït de circa, ajuɛɛr kën në jäl de kɔc juëc tɔ̈u baai ke Basque lekë Spain, France wala Americas.
Kɔc kɔ̈k kuën ku yïk jam acïk them bïk kën cɔk rämpiny ke yek thɔ̈ɔ̈ŋ kɔc thɛɛr aye kek loi piöc.
Aake bɔ̈ tënë akuma de Franco kenë thoŋ cï cökpiny ku ciɛɛŋ.
Të tɔ̈u yen thïn acï bï yaa të kɔc luel wɛ̈t nhialic cït Francis Xavier ku Michel Garicoïts.
Lasuén yenë kee ran cï bɛ̈n nyin de Franciscan Padre Junípero Serra cï looi ke ye töŋ de 9 de kɔc luel wɛ̈t nhialic de 21 në California në wɛ̈ɛ̈r yɔu.
Në thaar leerë Henry III de Navarre bï yaa raan de Katholic acän bï bɛ̈n ke ye Melëŋ de France, Kɔc ke Anglican acï jäl në akutnhom de kɔc ke Basque yic.
Në mɛɛn, në kë cï lueel ran tök, aye kɔc juëc amääth awär 50% de Basque kek kuany gäm Nhialic cök, ku kɔc kɔ̈kë aye puɔ̈th dak wala këc gam.
Në kë lueel ran tök, Gäm Nhialic aabɔ̈ paande Basque në thɛɛr ke run bɔɔt kaa 4 ku 5 ku në kë cï ran dɛ̈t lueel, akëc rot looi agut cï run de bɔɔt kaa 12 ku 13.
Në yee täŋ kënë yic, Gäm Nhialic "acï dac bɛ̈n".
Në këde ciɛɛŋ thɛɛr, acï cath në aye run kaa dhorou në kaam de Jebel Anboto ku töŋ tënë jebel dɛ̈t (në kueer akököl yic); piny acï cɔk tiɔp kë tɔ̈u në Anboto, piny acï riɛl ke pɔ̈u në Aloña, wala Supelegor, wala Gorbea.
Aye lueel të mɛt keek ke nhïïm në kä cï wec yiic tɔ̈u nhial de ɣän cï thiaan, aye yom dït wɛ̈ric looi.
Kɔc dït thɛɛr aye jam ëya dɛ̈t në në kä juëc ku käke tiɛ̈p juëc, cït jentilak (thiääk ke riɛl), lamiak (thiääk nymphs), mairuak (kɔc ë ke yïk cromlechs wala ajer cï gölic, ye ke cɔl Jebeel kor), iratxoak (imps), sorginak (cäär, kɔc cäär ke Mari), ku jal yaa kɔ̈k.
Anɔŋ cuëër ye cɔl San Martin Txiki ("St Martin the Lesser").
Jentilak ('Riɛl'), në ciin dɛ̈të, aye kɔc dït thɛɛr nyicke ye jäl de ciɛɛŋ Kɔc ke Run de Ajer lueel ye lac ceŋ piny tɔ̈u nhial ku cïn kë nyïny de adir.
Në run juëc, kɔc cï kuën acï kë jaamic apɛi ye tän de diäär ke Basque në tän de löŋ, ku jal yaa tän den ë ke ye kɔc mac löŋ, kɔc ye lɔ në nyiniic, ku malööŋ në thaar de ante-Roman, medieval, ku në thɛɛr ke yemɛɛn.
Navarre acï tän de kë cï cuëëc de nhomlääu tekic, teer cï juiir acï looi në thɛɛr ke wɛ̈ɛ̈r de ciɛɛŋ de Spanish leer në auma de nhomlääu yic (Amejoramiento, ‘cökpiny’ de tän thɛɛr de akuma cïï puɔth).
Thualat ke thiɛɛth, ke thok ku gäm ciɛɛŋ ku tën bïï yen thïn aye dït apɛi në Navarre.
Thukuul juëc tɔ̈u në ajuɛɛr akutnhom de Piööc de Basque cök aye Basque luɔ̈ɔ̈I ke ye piööc ke ye thoŋ tueeŋ de piööc.
Në thööŋ, nhiëër de nhomlääu dït wala nhomlääu ee kë ye lac yök tënë kɔc ke paan Basque.
Aye röt cɔk ye kɔc nɔŋ ciɛɛŋ ku thok wääc kënë kɔc thiääk kenë keek.
Miguel de Unamuno acï cɔk ye ran de gät bɔ̈k ku ran tak në thɛɛr ke thök de run bɔɔt kaa 19 agut cï 20.
Acï Akutnhom de Tajir de Chilean looi bï cäth de amtnhom cɔk lui ye rot gɛɛi në piööc de ran ëbɛ̈n në Kanitha de Katholic.
Tän de akököl de San në Botswana yenë kee kën ye piny tueeŋ de Botswana's Tsodilo Hills nyuɔɔth.
Në run de 1950s tëk agut cï run de 1990s, akutnhom de kɔc ke San acï lɔ në puɔ̈ɔ̈ric acän kë cï akuma lueel de ajuɛɛr de lɔ në ciɛɛŋ jöt yic.
Akutnhïïm ke San aye töŋ de kä nyic keek kaa 14 tɔ̈u ëmɛɛn "ciin abɛ̈ɛ̈k ke kɔc thɛɛr"; aye lueel, "akutnhom de kɔc thɛɛr nɔŋ ciɛɛŋ tök, ye naŋ kuan tök ku thöŋ kë në ciɛɛŋ ku käke thook ken".
Kɔc tɔ̈u në nyic kɔc ke San yic në 2003 acï röt juiir bïk kä cit rin k akutnhïïm kë jɔɔk luui aye rot lëu në luui de töŋ ye cɔl San.
Ɣɛn ŋot ke ɣɛn luui Kɔc Roor, ku ɣɛn cï yɔ̈ɔ̈k në kɔc yiic në thɛɛr juëc në kɔc nyaar yic.
Në nyinic, akutnhom tɔ̈u në nyin kɔc muk San acïn kë kɔɔr bïk nyic mɛn cïn kë rɛɛc bï rot luɔ̈i keek wala akutnhom de kɔc ke San keke kueer de cïnë (Die Burger) wɛ̈t guɔ̈tbei kee ye 'boesman'."
Määth de San aye thɔ̈ɔ̈ŋ keke määth de Eskimo, keke löŋ töŋ cï looi kën cït ciɛɛŋ de European, ku ka ye luɔ̈ɔ̈i ëya dɛ̈t ke rin ke kuum ku kuum de run.
Mïth aacïn kä yïk ke looi ke cie pol yetök, ku bïk rëër ke cïn kë loikë athiekic tën kɔc ke San ke run kedhie.
Ay paan thiekic looi ku wɛ̈t akutnhom ku wɛ̈t de kë ba gueel de adhum pïu ku ɣän ke yäp.
Mäi alë bï thök në pɛ̈i juëc ku ɣän ke pïu cï wec aalë bïk dëu.
Në yee adhum kën yic ee wan dïït de wäl ɣɔ̈ɔ̈ric cï tääu thïn.
Në jɔ̈k thɛɛr tuɔ̈c piny ee thaar rac apɛi: tuɔ̈c de piny cïn deŋ kuɛny liɛɛr piny cök, ku beer yaak.
Diäär aye nyïn tiim määtiic, cït berries, tubers, bahɔl roor, ku kɔ̈k ke tiim ke cäm de akutnhom.
Ke geei rot ye tëno, San aye 18 agut cï 104 ke kä wääc cam nɔŋiic gɔt, käm, boyol, käm nɔŋ wɔ̈k, päroär, ku dhiɛ̈.
Kee akutnhïïm käke aye bɛ̈ɛ̈k ke akutnhhïm thiik ke akutnhïïm dïtkë ke A ku B, abɛ̈ɛ̈k ci lac bɛ̈n në bak de tim de ran ye cɔl Y-chromosome.
Akutnhom dïït thɛɛr de mitochondrial haplogroup, L0d, acï yök ke ye nɔŋ ciin dït apɛi piny ciëën de akutnhïïm ke African San.
San acï riɔ̈ɔ̈k në kɔc juëc cï bɛ̈n thïn ku kɔc pur cie mïth baai cï bɛ̈n piny ceŋ kɔc ke San.
Pinyden acï jäl yenë kee kën riäk kɔc thɛɛr ke Botswana, nɔŋic nyɛɛi de kɔc ke San në Central Kalahari Game Reserve.
Yekënë alë bï bäny ke San gäm kä bike yök tën nyïny de kɔc thɛɛr ken.
Van der Post aadït në South Africa, ku ka nɔŋ pïïr rïu ë apɛi në ciɛɛŋ juëc ke kɔc thɛɛr ke Africa.
Ke bïï tueŋ në ran cï lac pïïr kenë kën "jur/kɔc cï nyïn thök", acï Van der Post guɔ̈tbei në run de buŋ 1958 jam në yee kënë, cï gɔ̈ɔ̈rnhom Piny Cï Määr De Kalahari ye cɔl Lost World of the Kalahari.
Këden ye ɣoi cï lac looi Kɔc ye Yäb, bïï bei në run de 1957, acï yän de miir nyuɔɔth.
Nyankën ye cɔl Elizabeth Marshall Thomas acï bɔ̈k juëc apɛi gɔ̈t ku kä juëc ci keek lueel tënë kɔc ke San, ye rot gɛɛi në pïïr cï nyic thïn tënë kee kɔckë ɣɔn ŋoot ë ciɛɛŋ den ke tɔ̈u.
Yekënë acï caathic në Lawrence Van Gelder de New York Times, cï lueel lɔnadɛ̈ ke kë ɣoi "acï luɔɔi de täu de käŋ looi ku adhuma".
BBC Pïïr de Läi kë ɣoi de (2003) anɔŋic kɔc thɛɛr ke San piny cïn pïu de Kalahari cï yäb cïï kɔ̈u tɛɛm de kudu lööm në ɣän cïn pïu.
Acän thöŋden, luɔɔi de kɔc ke San aye nyuɔɔth në kën de të thɛɛr ye luɔ̈I ɣän cï wec.
Kë yenë daai kën aaloi në Jamie Uys, cï bï dhuk San ke run kaa thiëër cï lɔ kenë Gods Must Be Crazy, cï bï ɣoi në pinynhom abɛ̈n.
James A. Michener në män de (1980), ee luɔɔi de kën akököl thööŋë cï looi në South Africa.
Buŋ de Norman Rush 1991 käke Thiëëk cï looi në ɣän ke Basarwa thiääk kënë (kë cie yic) gen Botswana tën yenë looi yen rot thïn.
Në run de 2007, David Gilman acï buŋ guɔ̈tbei ye cɔl Devil's Breath.
Mony yenë kɛ̈ɛ̈r ye kën ye cɔl No.
Kɔc ke Germanic aake ye akutnhom de akököl de kɔc rɛ̈ɛ̈r në Central Europe ku Scandinavia.
Në luɛɛl yic de thɛɛr ke Roman, kɔc ke Germanic aaye ke cɔɔl në thɛɛr kɔ̈k ë ke ye Germani wala kɔc thɛɛr ke Germans, naa cak tɔ̈u ke kɔc juëc cï kuën aye rin rou cɔɔl ke rac, acän ee tën de kɔc ke Germans kee yee mɛɛn lueel.
Në thöŋ, kɔc cï gät tueŋ ke Roman aye kɔc ke Germanic cɔk ye kɔc thiääk ke Rhine në thaar de Akutnhom ril de Roman cï looi kee yen nyic në tënë.
Luɔɔi de Roman ee bï ɣän dït lööm në kaam de Rhine ku Elbe cï thök në run de 16 CE, kuany löny de Roman cök në tɔŋ de Teutoburg Forest në run de 9 CE.
Në run de bɔɔt kaa 3 ke kɔc ye jam në thoŋ de Germanic-Goths aacï Pontic Steppe thiɔ̈ɔ̈ŋ, aɣeer në Germania, ku loikë käke juëc ke cäth de wɛ̈ɛ̈ric agut cï Balkans ku Anatolia agut bï ɣet Cyprus.
Kɔc kuën kä thɛɛr acï nyuɔɔth ke bɛ̈i ku käke wëu tɔ̈u në Germania.
Thɛɛr. kɔc ke Germanic aye keek tïŋ ë ke naŋ löŋ cï luui apɛi de thɔ̈ɔ̈r ku bï rim dhuk.
Kɔc thɛɛr ye jam thoŋ Germanic aye cuɛ̈c thɛɛr rɔm, wël ye dhuɔ̈k yiic, ku alë ke kɔc ke Germanic aacï kɔc thɛɛr nyic apɛi rɔm tɔ̈u në Thɛɛr ke Kök yiic.
Agut cï thok ë bïï yen thïn ee këde tɔŋ, kenë kë cï lueel bɔ̈ në Germanic, Celtic, ku Latin, ku Illyrian.
Ke tën bïï thoŋ thïn cïï kɔɔr apɛi, rin aakë bïï ë keek në Romans yökë tënë kɔc ye jam në thoŋ Celtic.
Në thök de thaa kɔc thɛɛr, kɔc thiään kenë Rhine, ran ye cɔl Franks, ku në thɛɛr kɔ̈k Alemanni, aake ye cɔl Germani në kɔc ye gät ke Latin wala Greek.
Ku kɔc ye gät ke Roman akëc kɔc ye jam në thoŋ Celtic nyaai, wala yïŋ rin ke Germanic cɔk ye rin ke kɔc, ye luɛɛl ye yam kën, ke thoŋ de Germanic luui ë yenë kee löŋ tueŋ, bï deetic ke Germani ye kɔc wala baai/dola kenë akutnhom lɔcök cï rek keke thok.
Kɔc kɔ̈k ye kuën kuen Run Tɔ̈u Ciɛl Thɛɛr aacï thual looi ëmɛɛn mɛn ye kɔc ke Germanic röt tïŋ ë ke ye kuan töŋ ci mat, ku kɔc kɔ̈k aacï täu de thoŋ Germanic lueel ke ye yic de akököl bï luɔ̈ɔ̈i binë kɔc ke Germanic yök, ke mɛn yekë röt tïŋ ë ke ye "Germanic" cïï luui ë.
Në yee kënë, aci Goffart lueel ke wɛ̈t ye cɔl Germanic awïc bï puɔ̈l abɛ̈n ke "barbarian" luui ë ee naa yee kën jam thok, ku kɔc akököl cït mɛn Walter Pohl acï lueel ëya bï wɛ̈t kën puɔ̈l wala aï luɔ̈ɔ̈i ke ba lueel apuɔth.
Në luɛɛl de Caesar, kë cï nyc apuɔth ye kɔc ke Germani lueel ee kën mɛn ë ke cëŋ piny ciɛɛm de Rhine, rek rot piny ke Gaul piny cuëc, kë cï ɣoi cï looi kenë jäl akököl cï gɔ̈t.
Tacitus acie nyic në thɛɛr kɔ̈k mɛn yekë kɔc ke Germanic wala cïkë ye kɔc ken, ye kë kuc kën lueel në Bastarnae, yee lueel cït Sarmatians ku yee jam cï Germani, në këde Osi ku jal yaa Cotini, ku në këde Aesti, cït Suebi ku yee jam në thoŋ dɛ̈t/peei wääc.
Piny tɔ̈u nhial de Danube yen kaa aken de piny ciëën.
Aŋot ke kuc mɛn ye kɔc ke Germani kë jam në thoŋ de Germanic, ku kaa lë bïk yaa kɔc ye jam në thoŋ de Celtic.
Tacitus aŋot ke luel jur de Germanic në laŋ ciɛɛm de Rhine në thɛɛr ke tɔŋ tueŋ, cït mɛn de Tungri, Nemetes, Ubii, ku jal yaa Batavi.
Cï ye këen cɔl loi rot, akuut käkë kaa diäk aye ke luɔ̈ɔ̈i në thɛɛr kɔ̈k në wël thɛɛr k jam de kä kee mɛɛn, ye kë them bïk tɛ̈ŋ de yic dethoŋ Germanic.)
Herminones wala Hermiones në bak thïn, nɔŋiic Suevi, Hermunduri, Chatti, Cherusci cï mɛn lueel Pliny yeen.
Në ciin dɛ̈të, acï Tacitus gɔ̈t në yee akököl töŋë yic lɔnadɛ̈ ke kɔc kɔ̈k aye kë gam ke nɔŋ akuut kɔ̈k cï yaa kä thɛɛr cït mɛn de kee käk kaa diäk, nɔŋiic "Marsi, Gambrivii, Suevi, Vandilii".
Strabo, ye lui käke Germani kee pɛ̈c në kaam de Elbe ku Rhine, ku ka këc wën de Mannus lueel rin, ku ka rin ke Germani tek yiic ë ke cie Suevian, në akuut kaa rou, ye tëŋ yic diäk thöŋ lueel: "juur thiik ke German, cït Cherusci, Chatti, Gamabrivi, Chattuarii, ku dɛ̈të Sicambri, Chaubi, Bructeri, Cimbri, Cauci, Caulci, Campsiani".
Në thɛɛr ke thoŋ Germanic (2500–500 BCE), thoŋ de proto acï thöl rac në jön thok mɛn ye ŋot ke nyic në thiääk de ajuɛɛr thok.
Anɔŋ kë puɔth tɔ̈u ëya dɛ̈tde wël tënë thook ke Celtic, ku kë juëc de kee käkë ee rot looi ke bɔ̈ alë, ke kä juëc ye wël cï keek dheen në thɛɛr cï lɔ wala në thɛɛr wɛɛr thok ke rot ci lueel Grimm Law.
Naa thoŋ Germanic cɔk bɛɛr looi ke cïn kä keek ke gät në kueer de thööŋ, acï rot dïk loi lɔnadɛ̈ ke cie thoŋ thöŋ de proto.
Kɔc cï lac kɛt thïn ë ke gät yeen (Vimose comb, Øvre nhom Stabu), acï rot looi ke dït apɛi në të ye cɔl emɛɛn ke ye Denmark ku gɛ̈t ran thɛɛr de ajuɛɛr Futhark, acï keek tiŋ mɛn ke bɔ̈ cilic në run de bɔɔt kaa 2 CE.
Naa cak tɔ̈u, bɛ̈n nhial de wël ke gän de Proto-Germanic cïn kë nuan ye, cï them në gät në rɛn de bɔɔt kaa 4 ku 5 CE, aye lueel ëya mɛn ye Norse cenë ye bï yaa wël ye gɔ̈t ke West Germanic.
Në thök de run bɔɔt kaa 3 CE, dït de kɔc nyic thook cït West Germanic cï wɛ̈t thoŋ den määr -z acï rot lac looi në thɛɛr ke "kä cï döŋ" ke thoŋ Northwest.
Mɛt thïn thook ke Burgundian ku Vandalic në akutnhom de East Germanic, ku ke cï gam, aŋot ke kuc acän kuur deen de gäm.
Akutnhom de kɔc aye kɔc cï rot mat në män de yic bï tɔ̈u athɛɛr, wala akutnhom dïït de kɔc rɔm kä thɛɛr wala tɔ̈u piny tök, ye naŋ akutnhom de thiɛɛth thöŋ ku käke ciɛɛŋ yekë ke ŋɔ̈ɔ̈th.
Të ye luɔ̈i akutnhom de kɔc de aciëëk në päl de kën loi wala wɛ̈t bï luuel ke cï gam wal këcë gam.
Në mɛɛn aaye röt mat, akutnhom de kɔc alë bï kɔc ke cɔk nɔŋ kë yekë yök në kuɛɛr wën lë bï yic riɛl tënɔŋ raan tök; ran tök ku kɔc juëc (kë nyic) lë bïk yök alë bï lac nyic ke wääc, wala në kä juëc bï yök ë ke cï mat.
Yekënë aloi rot në wël ke kɔc ke Latin, ye rot looi ke bïï ë në rin ke socius ("ran ruääi, math, ran kuɔɔny"; kën wɛ̈t lueel socialis) aluɔ̈i ke ye thiɛ̈ɛ̈k lueel wala mät në kaam de akuut määth, wala, kɔc lik.
Në run de 1630s aye luɔ̈ɔ̈i ke yenë kɔc tuɔɔc thïn "kɔc thiääk ye jerɛ̈ɛ̈n ku luɔi cï mat de ciɛɛŋ amatnhom në akutnhom de kɔc cï juiir apɛi".
Luɔi kën awuɔ̈c keke riɛl de thiɛɛth, ye rot gɛɛi në ciɛɛŋ, të tɔ̈u piny thïn, ku akököl de piny lë bïnë kee kɔckë nyic apuɔth.
Juur ke kɔc nɔŋ kä lik ke nyic ë ke ku kä keen ke ciɛɛŋ.
Gɛ̈ɛ̈r de ciɛɛŋ kën acï luɔɔi de akutnhom de kɔc waar.
Rɔɔkdït acï röt wel ë ke ye rɔɔk ke walaya ku walayaa ke baai.
Ke thöŋ, kɔc ke akutnhom aalë bïk rɛɛc wala gɛɛr de ran guɛɛl në kɔc yiic cï lööŋ ken dhoŋkɔ̈ɔ̈th.
Akutnhïïm ke kɔc kɔ̈k aye tän den gaam apuɔth tën ran wala akutnhom de kɔc naa cï ye ran kën wala akutnhom kën kë puɔth looi wala kë kɔɔr cïk looi.
Naa kɔc cak akutnhïïm juëc apɛi looi në akököl yic, kɔc kuen tän de kɔc aye akutnhïïm ke kɔc tɛ̈ɛ̈k yiic në tën yenë akutnhïïm wääc ke kɔc kä puɔth cïï thöŋ yök cït mɛn de kä tɔ̈u tiopic, pïïr, wala riɛl.
Naa cak tɔ̈u, kɔc kɔ̈k ye yäp në ɣän nɔŋ kä juëc tɔ̈u thin (cït mɛn kɔc ke tlingit) tɔ̈u në akuut dït yiic ku loikë akutnhom dït apɛi de kɔc cit mɛn de bäny muk kɔckë.
Kä cïke cuëc në kuat yic aye thöŋ, ku wël bï loi aye yök në mɛ̈t-mɛ̈t kɔc abɛ̈n.
Acïn maktɛɛp ke thiɛɛth nɔŋ riɛl, ku bäny ee raan ye kɔc cuɔɔth puɔ̈ɔ̈th abac, raan ye kɔc jääm; luɔɔi de kuat yen luui atök acie käk akuma.
Acän kuën den ye bɛ̈i acï lac thök, kɔc mac ɣök aye ciin dït de kɔc kuɔɔny.
Nyooth de, kɔc kɔ̈k acï röt cɔk kɔc ye cuëc, ye käŋ looi, käk thɔ̈ɔ̈r, ku käk ye ceŋ kɔc yiɛ̈th, ku kɔ̈k ye loi thiekiic.
Kee bɛ̈ikë aye riɛl yök tën jak den.
Wäl ye cin roor aye tɛmpiny ku nyop, ku ŋeth aye luɔ̈ɔ̈i kek ye kä tiɔp kuɔɔny.
Aalë bïk röt dhuɔ̈k pinyden në run juëc cï la ku beerkë ajuɛɛr jɔɔk.
Ciin de kɔc tɔ̈u baai ee rot gɛɛi në piny tɔ̈u ye puur; baai alë bï yic naŋ kɔc kaa 30 agut cï kɔc juëc cït 2000.
Kɔc kuɛ̈n aciëëk ke kɔc aye wɛ̈t luɔ̈ɔ̈i bɛ̈n nhial puɔ̈ɔ̈r bï keek kä cï röt waar lueel cï röt looi thɛɛr në run kaa 8,500 cï lɔ ye puɔ̈ɔ̈r de rap bɛ̈i ku many läi.
Kɔc aacï naŋ bïk yaa yök apuɔth cï rot looi në bɛ̈i ke agrarian.
Naa cak tɔ̈u, ɣän tɔ̈ɔ̈u cääm acï rot juak apuɔth ku diäär acï nhomlääu de luɔɔi cäm looi tën kɔc baai, acï bɛ̈n ë ke cïï yic ril tën röör.
Ajuɛɛr de kɔc mäc keke tɔ̈u tën kɔc cï jak acï bɛ̈n ëya dɛ̈t.
Cɛɛth kɔc Europe America acï rot looi ke yen kën cɔk käke wëu cɔk bɔ̈ nhial.
Yekën acï kä juëc ke luɔɔi juak apɛi.
Kë dït dɛ̈t cï rot juak thïn kën acï kä juëc cï röt waar apɛi lac bɛ̈i në lɔ nhial de kä ye looi bïkë bɛ̈n ë ke nyic apɛi.
Naa cak tɔ̈u, ke wuɔ̈c käŋ nhïïm acï lɔ ke juak rot apɛi në tän thɛɛr.
Në tɔ̈u yen thïn, acï ɣän lik ke bɛ̈i ke Western Europe, North America, Australia, ku New Zealand tëëk.
Töŋ yee ɣän ke European Union kɔɔr ee wël ke ciɛɛŋ de kɔc.
Akutnhïïm ke piöc, kɔc nɔŋ kë nyickë ku kɔc nyic käŋ acï röt lueel ë ke ye kɔc nɔŋ ciɛɛŋ (në nyooth, American Mathematical Society, American Society of Civil Engineers, wala Royal Society).
Akutnhom de kɔc ee të yenë kɔc mat thïn (akutnhom de kä pïr) nɔŋ töŋ matkë cït lööŋ, nhialic, käke ciɛɛŋ, awaata, wala tën bïï kek thïn.
Në yee yic kën, aa thöŋ kenë käke ciɛɛŋ de kɔc thɛɛr – baai, paan mec, rɔk, wala gendit.
Luɔɔi de ciɛɛŋ de käke akutnhïïm juëc në archaeologists ee rot gɛɛi në löŋ lɔnadɛ̈ ke män de kɔc në abak acï rot ye lëu acän mɛc de yic.
Acïn akutnhom ye yaa tök wala dɛ̈të.
Wɛ̈ɛ̈r de ciɛɛŋ acï cɔk loi rot në baai, wën yenë mïth lööŋ ke kɔc rɛ̈ɛ̈r kan piɔ̈ɔ̈c.
Kɔc ye lɔnhial de akutnhom yïk adhil ye kɔc luui akdi keke raan tök deetic ku ye ɣän ke akutnhom riääk kadi në ɣän dït ke kɔc juëc.
Në yök de lɔnhial de akutnhom ku yïŋ de akutnhom anɔŋ ajuɛɛr juëc ku manadhääm ye lɔnhial de akutnhom looi.
Acïnic kë tɔ̈u: Ba cɛɛth tën kɔɔr bïn ye looi, cɔk dem ku ba käke diɛɛr looi, naa cï kɔc kedhie kä keen tɔ̈u puɔ̈th kën yiic tïk ku k cï luɔ̈i keek, ye tɔ̈u tënë kɔc.
Käŋ kaa diäk yenë ke akutnhom de kɔc juiir aye, bï ajuɛɛr tɔ̈u piiny, bi kɔc ke cin mat në yïk, ku "ajuɛɛr akutnhom de kɔc," (ye cɔɔl ëya dɛ̈t "ajuɛɛr dït apɛi de akutnhom," nyoothde ee ajuɛɛr akutnhom de gäm, wala ajuɛɛr akutnhom de löŋ).
Bïï ë të dɛ̈t (të peei): Pɛɛi Dhetem nïn 22, 2008.
Ajuɛɛr de luɔɔi akutnhom acie luui në luɔɔi de kä juëc nuan kee pɛ̈c abac.
Akuut käkë aye käŋ looi ku thiëckë wɛ̈t bï lueel ke luii piä de raan abɛ̈n në akutnhom yic ke cie kë kɔɔr akutnhom.
Të yenë akutnhïïm nyiɛc thïn: ee rot jɔɔk në akutnhom baai, ciɛɛŋ, kuat, kanitha, wɛ̈ɛ̈r de ciɛɛŋ ku amatnhom de wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ, wala akutnhom de ciɛɛŋ pinynhom de yee mɛnë.
Määth tënë kɔc ke akutnhom de kompiöta ee luui në wël ye keek wääc në kën luel.
Kɔc cï kuën në käke kɔc aye "kɔc cï kuën në kake kɔc" wala kɔc nyic käke kɔc.
Kɔc cï kuën në käke kɔc aye kɔc cï käe kɔc thɛɛr kueen, në akököl den yic, kä thɛɛr cï gɔ̈t, ku thuɔ̈ɔ̈r kenë kë bï raan tök deet apɛi, kë loi wala thaar.
Raan cï kɔc kueen (cït akököl) acïï lë bï lac lɔ tënë kee käkë yiic, ku abɛ̈ɛ̈k wääc ke ran cï kɔc kueen aye thuur keke töŋ de kä juëc ke ye käkë.
Wɛ̈t ye cɔl anthropos (άνθρωπος) aabɔ̈ tënë wɛ̈t de Greek "kɔc" wala "raan".
Aye yeknë lueel lɔnadɛ̈, naa kɔc cï käke kɔc kueen cak yaa luui në tökic, aye kuɛ̈n de kä piir, thok, akököl ku ciɛɛŋ de gɛɛr de kë cï rot wuɔ̈ɔ̈c muk ke nhïïm në nyindhie.
Kɔ̈ɔ̈r de akököl abɛ̈n acï kɔc juëc kuen käke kɔc cɔk ye kɔc kueen apɛi, ë ke luui kä ye kɔc nyuɔɔth, kä thɛɛr, ku käke thook kenë biiök de ciɛɛŋ de yee mɛɛn.
Kä thɛɛr aye keek cɔk ye käke nyïc ku käke kuɛ̈n de raan.
Kë puɔth d run bɔɔt kaa thïër rou ku bɔɔt kaa thiër rouke tök acï looi tën cïïtë yic de thok ku thuaal de mɛn ye, cït men cïnë Wittgenstein ye lueel, kä juëc ke määr de kä cï kueen ye bɛ̈n tën wël yukku keek luɔ̈ɔ̈I; kuɛ̈n de jam acï kä ye lueel kɔc thook tïŋ ku kä thiääk, ku tën yenë käke thok tɔ̈u thïn; ku akököl ke thok aacï bɛ̈n nhial de thoak kueen në thaar bääric apɛi.
Acï cɔk ye "lööŋ kaa ajuɛɛr", ee "kën wɛ̈ɛ̈r käŋ yiic" bï yic yaa yök, kee ye "akutnhom" bï kä kɔɔr kɔc keek yaa luk, ku në ya dɛ̈t "bï baai yaa kuum, në dhuk ciɛ̈ɛ̈n de wɛ̈i de bï kɔc kuum".
Lööŋ aye thiɛɛth, acän thiɛɛthïn kek aye looi.
Ci mɛn cïnë Immanuel Kant ye lueel, "Ancient Greek philosophy acï tekic në käŋ kaa diäk ke nyïc: physics, lööŋ, ku yic.")
Shinto, Daoism, ku kɔc kɔ̈k wala käke Nhialic aacïn lööŋ mäny röt.
Ajuɛɛr gäm ee löŋ de yic luɔ̈ɔ̈i lɔnadɛ̈ ke kanithaa acïkë ye nyuɔɔth acän kä cie yic tɔ̈u thïn, acïn ke yek nyuɔɔth mɛn yik yith, ku mɛth kɔc.
Aalë bïk kä nuan raan deetic.
Kä cie käke kanithaa aye Hinduism, Shinto, ku kä kɔc thɛɛr ke baai wala nhialic kɔc thɛɛr.
Wën cïnë hialic kɔc thɛɛr löny bï kä la bɔ̈ nhial looi, ke kanitha ye jöt abï bɛ̈n nhial.
Bï thuɔ̈ɔ̈r looi aye keek kuɔɔny ëya dɛ̈t në kɔc lui në ɣän thaöök, cït mɛn gän diɛt ku luɔɔi de tëde diɛ̈ɛ̈r/kët.
Yekënë aye cɔl Luɔɔi Thuɔ̈ɔ̈r.
Diɛ̈ɛ̈r aye luɔ̈ɔ̈i bïnë kä ye looi ë ke cïniic jam käär ëya dɛ̈t (tïŋ jam guɔ̈p) në kaam de kɔc wala läi (kiɛ̈c ee diɛ̈r, diɛ̈ɛ̈r kap röt), ku cäth de kä cïï pïr (yïth ke tiim aye diɛ̈r në yomic).
Në thuɔ̈ɔ̈r de Byzantine ku Gothic de Run Cilic, kanitha acï tɔ̈u apɛi ke cï jai në luɔɔi de käke baibol ku cie yith käke pinynhom.
Tän de yee kënë ee lɔnadɛ̈ ke cït baai aye lueel në kä cï ke mac kɔ̈ɔ̈th (kë de yee mɛnë thöŋ ke ye ee katoon).
Anɔŋic bï kä yeen nyuɔɔth looi piiny bï aliir yaa tääu në kë looi ë yeen yic, wala bï kë looi ye yaa caath piiny.
Naa cak tɔ̈u, naa luui ë yeen nëkueer de thuɔ̈ɔ̈r ë ka ye lueel ke luɔɔi de yee kënë të mɛtë keek kenë thuɔ̈ɔ̈r, ajuɛɛr ku kä kɔ̈k ke thuɔ̈ɔ̈r mɛ̈të keek thïn acän bï kë kɔɔr bï nyuɔɔth looi ku luɛɛl de kë cï looi në kɔc yeen looi.
Kïn col (kë col) aye luɔ̈ɔ̈i ke ye kën dhiɛ̈ɛ̈u Piny ciɛɛm në West, ku në ɣän kɔ̈k, kïn ɣer (kë ɣer) alë bï luɔ̈ɔ̈i.
Wɛ̈t ye cɔl "kë thith", në nyooth, alë bï kä juëc wääc tëëk në kë thith adil de kïït.
Yekënë acï rot jɔɔk keke cäth thɛɛr de thuɔ̈ɔ̈r ku ka ciɛ lac thuur në arac.
Ku në ya, kɔc juëc apɛi aacï run lik të cïnë jot deen ke nhïm tëëk yekë tak yeeŋö bï bɛɛr looi, ye wëu lik bɛ̈i në jɔ̈k de kä keen loikë keek; ku në yee thaar kën, kɔc cïke jɔ̈tnhïïm tën ajuɛɛr ye kɔc jääm laŋ kä ba looi aye lac lɔ në luɔn tɔ̈u aɣeer yic.
Naa cɛk tɔ̈u, kä ye yeen nyuɔɔth ye tïŋ kɔc nyïn aye nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke kɔc cï thök thukul në kuɛ̈n kɔc aye wëu juëc yök në kɔc cïn cääta de thukul ciëën, ku ka ye puɔ̈th miɛt në loi-loi ken yiic naa thööŋë keek tëne kɔc keen tɔ̈u në ɣän kɔ̈k.
Ke ye ciin de cäätaa ke jama cï keek gaam, naa cak tɔ̈u, ke kɔc ye kuën në käke kɔc alɔ ke cot rot piny.
Wëu yee akuma ke gam në thukul aye bak koor de kuëën mïth looi tënë kɔc kuen käke kɔc në ɣän kɔ̈kë cït mɛn de STEM wala käke wal.
Kë cï deetic kënë, ayekë lueel, käke kɔc nɔk kë yekë tak tënë ciɛɛŋ thöŋ në tök ku yekë täŋ de lɔtueŋ de ciɛɛŋ bɛ̈i keke kä thɛɛr cï ke tak cï lɔ.
Ke cie kën de käke ciɛɛŋ, thööŋ de kä ye lueel ee kë thiekic në dɛ̈të yic de kë bï bɛɛr looi de amana de akököl, ciɛɛŋ ku kä cï gɔ̈t.
Poststructuralism acï të ye tiɛ̈ŋ kuɛ̈n de käke kɔc rac ye rot gɛɛi në thualat ke amana, kë ye looi ke nyic, ku luɔɔi de gät.
Në kä kɔ̈k mɛt thïn, täk apɛi, ke teer de piööc de käke kuɛ̈n käke kɔc, aalë bï ke yök në ɣän kɔ̈k.
Kä cït käke keke juëk-juëk de nhomlääu ku kuɛth piɔ̈u de tën yenë ciɛɛŋ de West rot luɔɔi thïn; naa yee kä kɔɔr Jürgen Habermas në päl de käke ciɛɛŋ de kɔc abɛ̈n ku bï käke baai thɛɛr nuan në ɣän cïï keek thiëëc puɔth keke lɔtueŋ ye röt looi tënë kɔc nɔŋ wëu tɔ̈u ciɛɛl.
Në këde kä juëc ke kuɛ̈n de käke kɔc tëërë keek në käke kuɛ̈n de käke kɔc në kuɛ̈n de nyïc bïkë röt dhuɔ̈k ciɛ̈ɛ̈n.
Apuɔth ba akököl de täk nyic.”
Jam (tënë (from Latin communicare, amana de "bï käŋ rɔm"wala " bäk tɔ̈u määthic weke") ee "juɔɔp de tɛ̈ŋ yic de kaam yïn rot ku kɔc kɔ̈c, raan yetök ku raan abɛ̈n, ku täŋ yï piɔ̈u ku wɛ̈l aɣeer."
Ajuɛɛr wɛ̈t (ee yaa kë dɛ̈t tɔ̈u laŋ thïn wala män ril yic de yeeŋö ba cuk lueel adil).
Ɣän kä ye kɔc kɔ̈knhïïm cït käk cɛk nhialic keek në ɣän kɔ̈k kee ye luɔɔi de raan (keek kedhie ke ye looi ke nyic wala ye loi ke kuc) acï rö jɔɔk bï piath de nyooth kä jɛ̈l tën raan loi ye bï la tën raan dɛ̈të wala kɔc juëc bï ye yök.
Wɛ̈ɛ̈rë yic de ku bï amana de wɛ̈t tueŋ looi.
Nyooth de kä cï looi ayenë ke röt yök, cäth loi ke nyic cït döm kɔc cin wala bï kɔc ke liɛ̈p nyin, ku jal yaa kä cïï röt looi kaa pɛ̈c ëya dɛ̈t, cït tuc.
Cït mɛn de ëya, wël cï gɔ̈t nɔŋiic kä cïï keek ye lueel cït mɛn de të yïn gɛ̈t thïn, ajuɛɛr de wël ku luui de käke riääk/miɛt piɔ̈u ye ke nyuɔɔth.
Kä kɔ̈k ke luɔɔi de kä cïï kek ye lueel ke jam tënë raan aye ba raan leec ku nyuɔɔthë, ba bɛɛr looi ku lec, ba waar ku tääu ë dɛ̈t nyinic, ba gël ku mac, ku ba wɛ̈t nyoothe jäi.
Ba naŋ jam abɛ̈n, ɣän kä cïï keek ye lueel abɛ̈n cït guɔ̈p, nyin, röl, tändu, jäk, kaam, thaar, ku kä kɔ̈k ke piny adhilë keek luɔ̈ɔ̈i në yök benë jam ke kɔc ɣoi ke nyin.
"aciɛ̈ɛ̈k ke kä cïï keek ye lueel aye ajuɛɛr de thok looi."
Piööc de thok ee röt looi arëtic apɛi në thɛɛr ke dït de meth tën raan.
Thook cï keek looi cït mɛn de Esperanto, ajuɛɛr de thook, ku kä juëc ke luɔɔi de yithapat acïï keek ye jäi tënë kä ye rɔm në thook ke kɔc.
Käke thook aye mac në lööŋ.
Ke wääc keke gäm nyic, thook ke nyooth käŋ ke pinynhom (cït., Thoŋ de Nyooth de America) aye keek cɔl jam kɔc thook acän wël ke nyooth ken, many wël kɔ̈ɔ̈th, ku loi-loi kɔ̈k ke jam ye kek muk në tëk-tëk de yic cït thook yenë ke jam.
Jam ee ajuɛɛr wën yenë amana luɔ̈ɔ̈i ku luel bï them bï kë lueel rɔm deetic.
Të yenë, kä ye lueel lööm thïn bï ke luɛɛl aɣeer.
Të leer kek thïn, naa cï wɛ̈t cop.
Acïn kë ye gam de kë wääc loi.
Acïn kë ye gam de wël nɔŋ kë rɛc tɔ̈u thïn.
Yith käkë aye bɛ̈n në kuɛɛr juëc, në töŋ de aciëëk ke jam.
Jam thok (käke kä ye nyuɔɔth ku athuɔ̈ɔ̈r).
Niööp de kee käkë, acï Barnlund (2008) lueel yen löŋ tooc de wël ke jam.
Kë de rou de tän jam, ye cɔl löŋ de jam (constitutive model) wala tïŋ de constructionist, ee luui në tän yenë raan jɛɛm thïn ke yen ye kën tän kueer bïnë wɛ̈t lööm thïn looi.
Kä yenë raan tooc wël dhiim yiic ku kä yenë raan tucë wël dhiim yiic aalë bïk wuɔ̈c ye rot gɛɛi në ciɛɛŋ thɛɛr dë ɣän mec, ciɛɛŋ, wala yee tik/moc; lë bïk amana kɔɔr de wɛ̈t waar.
Naa kë cak cït nimra de buk aye nyuɔɔth në yee löŋ kën, acïn tën yee kek tɔ̈u në löŋ kën yic, lë bï kä juëc nuan looi.
Cirkaa cïn kä juëc tɔ̈u ken keek alë bïk lɔc bï kä lik looi në kee käk yiic, ku manadhääm juëc apɛi aalë bïk kee kä juëc ke jam kë luɔ̈ɔ̈i.
Wël ke piny aye keek looi tën aye ran, manadhɛ̈ɛ̈m, ku ajuɛɛr bï käŋ kuɔ̈ɔ̈tiic, ajuɛɛr, tek ke piny, wala bï wɛ̈t looi.
Në jam de kaam kɔc kaa rou anɔŋ wël kaa rou ye keek tuɔɔc: wɛ̈t luel ku wɛ̈t thiääk ke ye.
Yekënë yen kee kuɛ̈n ye ayi raan lɛ̈k yeeŋö ye kä wääc ke aciɛ̈ɛ̈k bɛ̈i.
Jam lääu ku yee yic ee të puɔth bïn kɔc baai tɔ̈u ë ke lääu looi bï wël ken wuɔ̈ɔ̈c kek lueel ku jal yaa nhiëër ëya ku lɔ̈c tënë ayi raan.
Kɔc ke kuɛ̈n aacï lööŋ looi bïnë ke aciɛ̈ɛ̈k ke jam deetiic.
Yekënë anɔŋic ciɛ̈n jam ëya dɛ̈t bï "nyïny rɔ̈ŋ" de jam lueel, ye rot looi naa cï raan wɛ̈l cïï lui lueel wala wël ril yiic apɛi ke löŋ, käke wal, wala të bïnë kë nuan luɔɔi thïn wala piny cie deetic në raan yök yeen.
Cït ye mɛnë, kë rac wal kë cï riääk, ye löny e mäc bï kë ye yäm de tëët bɛ̈i, alë bï kë rac bɛ̈i ëya dɛ̈t.
Nyooth alë bï yic naŋ luɔɔi de manadhääm cïï rot ye deet ku yee yen cɔk riir kɔc nhïïm bï nyic yeeŋa bïnë jam keke yeen.
Apuɔth naa cï kee wëlkë puɔ̈l ke wël wääc luɔ̈ɔ̈i në nyinic naa lëu rot.
Naa cak tɔ̈u, kä kɔɔr keek ke kuɛ̈n de jam acïk nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke ariiɛr nhom alë bï löŋ de kuɛ̈n bɛ̈i naa cï kën cɔk ye lui löny.
Ee naa cï raan tooc ye naŋ täk wala wɛ̈t ku raan tucë yeen ee amana wääc gaam.
Yekënë aci, në dhuk ciëën de, wɛ̈ɛ̈r cï tïŋ bɛ̈i në kueer yenë kɔc kor jam ku të ye keek käke gupken lɔ̈ɔ̈m thïn bïkë jam ku bï yök keke kɔc kɔ̈k.
Riɔ̈ɔ̈c bï kë lueel rɛɛc – yekënë yenë kee ëdït apɛi ye jam puɔth gël tën kɔc.
Yekënë acïï thoŋdu bï cɔk puɔth ku ëya dɛ̈t abi thoŋdu juak ku wël.
Aciëëk kɔ̈k aalë bïk jam cɔk ril yic ëya dɛ̈t.
Riɛl yic ba wɛ̈t looi në thëm ba awɔw ku wɛ̈ɛ̈r yic cïï lui cuɔtpiny, naa cï kën kɔ̈ɔ̈rë yeen wala amana de kë yoothë yaa kën awɔw, wala juëc amana ke, ye kë tak cɔk ril yic.
Në nyooth: wël, kïït ku kä ye käŋ nyuɔɔth aanɔŋ amanaa wääc në cieŋ-cieŋ wääc.
Ba tën yenë jiɛɛm thïn në ciɛɛŋ yic deetic aye cɔl ba naŋ nyïny de ciɛɛŋ wääc acän ba jam apuɔth keke kɔc ke ciɛɛŋ.
Anɔŋic röl tënë aguaŋtot ku kee käkë abɛ̈n aye keek looi në wuɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ në akɛɛth nyïn.
Yekënë awuɔ̈c tënë ciɛɛŋ agut ciɛɛŋ dɛ̈të acän ɣän lääu awääc në bɛ̈i/dolaa wääc yiic.
Kä ye kën lueel aye kaam de jam, biɛt ku wuɔ̈c de dhuŋnhom n yökic.
Në bɛ̈i/dolaa wääc yiic, meek töŋë keke të yenë ran rot luɔɔi thin aye luɔ̈ɔ̈i bïkë wɛ̈t peei lueel.
Mei tim ee rhizome bacteria lueel, fungi, ku käm tɔ̈u në tiɔpic.
Në ke wääc aye kɔ̈k bɛ̈i bïkë käm thiik kɔ̈k dhoom ye keek käke cuɔ̈i.
Biochemicals acï käm thiik ke Ɣungal cɔk loi röt në kueer nyic, ku naa ye kee chemical käkë cie abak de wël ke biotic, acïï käm ke fungal ye looi bïk luui.
Në yök de quorum, bacteria aalë bïkë räl yök, ku loikë käke guɔ̈pic cï tën tɔ̈u kek thïn.
Wël, në të ye tiɛ̈ŋ käŋ kedhie, aye looi, juiir ku käke luɔɔide.
Wël aa thiääk keke kä cï yök.
Wël aalë bï keek lɛɛr në yee thaa kën yic, në tɔ̈ɔ̈u de kä cï yök yic, ku ɣän lääu, në jam ku luɔɔi de telepun.
Wël aalë bike lööm në kuɛɛr wääc tënë tekpiny den ku wɛ̈ɛ̈r kek yiic (në nyooth, wël aalë bike lööm në kä ye keek nyuɔɔth ye ɣoi, wala bï keek lɛɛr në kë bï ke lɛɛr aɣeer).
Naa juak kä cïï puɔth röt ke kë bï rot looi alë bï rot lëu.
Në dɛ̈t mɛtë thïn, ë rot anɔŋic wɛ̈t ye cɔl īnfōrmātiō amana de ee wɛ̈t wala kë ca tak, ku të lë bïnë ye kënë lɔnhial de kë ye cɔl wɛ̈t në English akuc apuɔth.
Në thɛɛr ke yemɛɛn ke Greek ke wɛ̈t Πληροφορία aŋot ke luui ëmɛɛn ku ka nɔŋ amana töŋ ke wɛ̈t ye cɔl wël në English.
Yen kën aaci loi në luɔɔi de Harry Nyquist ku Ralph Hartley në run de 1920s, ku Claude Shannon në run de 1940s.
Entropy acï aden de kä cïï puɔth määt nhïïm tɔ̈u në këde kä këm keek në kuɛ̈ny wala kä cï bɛ̈n bei tëde ka kɛ̈m keek në kuɛ̈ny.
Kä thiekiic në ɣän kɔ̈k ke wël anɔŋiic nimra de të jɔɔk yen rot thïn, algorithmic complexity theory, algorithmic information theory, and information-theoretic security.
Në buŋ deen de Sensory Ecology biophysicist David B. Dusenbery acï kee käkë cɔl kä ye tääu thïn ye keek rek/mat.
Në kë ye looi yic, wël aye keek nyaai në kë kɔ̈c de täk ye dhil yök në ajuɛɛr de täk ku cï looi në riɛl mac cï tääu thïn ke ŋot ë ke këc cɔk lui tënë käm/läi wala ajuɛɛr.
Mäny cïnë nucleotides rot mac thïn ee luɔɔi de kä ye wël cɔk lëu röt ku lɔnhial de läi/käm ke cïn kë kɔɔrkë de nhom täk.
Në wël kɔ̈k, alë bï lueel lɔndɛ̈ ke wɛ̈t tɔ̈u në yee täŋ kënë yic ee kë lë bï tïŋ ke tɔ̈u në nyinic, naa këcë cak looi wala bï tɔ̈u në yee luɔɔi kën yic.
Mɛn bï juɔɔp nyïc bɛ̈i ee rot gɛɛi në ran nɔŋ kë nyic.
Yekënë yenë kee wɛ̈t thöŋ keke 61 CD-ROM tënë ayi raan në run de 2007.
Ajuɛɛr de kä ye röl dɔm ayekë nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke piath de döm aye looi cï mɛn kɔɔrë keek thïn.
Beynon-Davies acï kä juëc ke wël lueel në tän de kä ye nyuɔɔth ku ajuɛɛr de të yenë kä ye nyuɔɔth lɔ thïn.
Pragmatics acï diɛɛr kenë luɔɔi de jam.
Në wël kɔ̈k, Pragmatics acï thok rek keke luɔɔi.
Amana de thok ee kuɛ̈n de amana de kä ye nyuɔɔth – thiääk de kaam de kä ye nyuɔɔth ku aciɛ̈ɛ̈k.
Syntax kee ye ɣän ke kuɛ̈n de kuɛɛr wëu yee wël ke nyaai në biäk de yic ku të yenë wël ke ajuɛɛr de kä ye nyuɔɔth luɛɛl thïn.
Acï luɔɔi de wëu yee kuɛ̈n de mäny wël kɔ̈ɔ̈th jɔɔk ku lueel kee ye luɔɔi de raan luui buŋ de wël adhil looi bï kan yök, ku deet kë cï yök yic acän bïkë wël looi.
Në tän de jamic ke kä kɔɔr ba ke looi aye keek looi në wël ye yaa mɛ̈ɛ̈të yic de kä thiääk kenë kä ye nyuɔɔth ci ke lööm tënë thok ye deetic në kɔc tɔ̈u në jamic.
Ba wël tïŋ yiic (cï gɔ̈t ke cekic ke ye InfoVis) ee rot gɛɛi në wël cï yök ke kompiöta ku käke aliir, ku yee kɔc lui kuɔɔny në thuɔ̈ɔ̈r ku yök de kä wääc.
Yekën aye luɔ̈ɔ̈i abɛ̈n në ciɛɛŋic ku kä kɔ̈k ke nyickë ku në täkic ëya dɛ̈t ku bioethics.
Në ciɛɛŋ de bɛ̈i lɔ ë ke bɔ̈ nhial ee rot gɛɛi në määth ku kä ye rɔm ku në ciɛɛŋ de bɛ̈i cï yïk wënthɛɛr aye kä juëc määtiic yeeŋö ye täŋ de mät bɛ̈i, wala ke cie, män de raan abɛ̈n.
Durkheim acï wɛ̈t ye cɔl män de mechanical ku organic ke ye bak de kë cï kueen de yïŋ de ciɛɛŋ në Akutnhom de Tɛ̈k Luɔi në ciɛɛŋic (1893).
Buŋ ë Wël de Collins de Sociology, p405-6.
Luɛɛlde: Ee män de raan abɛ̈n ye tɔ̈u në gɛɛi de rot tënë aye raan në raan dɛ̈të në ciɛɛŋ de bɛ̈i cï lɔ tueŋ apɛi.
Kɔc ke täk thɛɛr cït mɛn de Socrates ku Aristotle aacï mät lueelic ke ye ajuɛɛr de kë tɔ̈u de të ye yïn rot luɔɔi thïn acän ba pïïr në pïïr puɔth raan adhil käŋ looi ku looi rot në kueer wën ye mat kenë kɔc ke akutnhom rɛ̈ɛ̈rë tök.
Në luɔɔi de ye mɛɛn de bioethics ee kë thiekic ye cɔk loi rot në Immanuel Kant's concept de Tɛ̈ŋ de yic de Löŋ ye cɔl Categorical Imperative.
Kuɛ̈n de käke bɛ̈i peei aake cïï tɔ̈u.
Yekënë acï bɛ̈n ke ye luɔɔi de kuɛ̈n de ɣän tɔ̈u, kën akër de luɛɛl de kë ye cɔɔl ëmɛɛn modernization theory.
Jɔɔk në 1953 agut cï 1966 aci maliön kaa $270 million gäm jamaa kaa 34 në këde kuɛ̈n de tëdɛ̈ŋ ku thok
Kä kɔ̈k dït ku ajuɛɛr thiekic acï Ford kuanycök.
Kɔc kɔ̈k acï jai, naa cak tɔ̈u, aacï keek looi në piiny ke jamaa, kuɛ̈n de tëdɛ̈ŋ ajɔk rot bï kë dït apɛi mat thïn ku wɛ̈t thickic ke cie kë cï bɛ̈I nhial në akutnhïïm ke akuma, ku ka cie kën kɔc ke America.
Kä kɔ̈k kɔɔr keek ke nyïny de kä juëc cït mɛn kuɛ̈n de diäär, kuɛ̈n tik/moc, kuɛ̈n de kɔc niɔp, kuɛ̈n de LGBT ku kuɛ̈n de kuɛɛt (nɔŋic kuɛ̈n de African American, kuɛ̈n de Asian American, kuɛ̈n de Latino, kuɛ̈n de Chicano ku kuɛ̈n de kɔc baai adil ke American) acie abak de kuɛ̈n de tëdɛ̈ŋ ku kaa ye keek mat në jamic në thaar dɛ̈t kenë yeen.
Kuɛ̈n de käke raan (tënë wɛ̈t tueŋ demo bɔ̈ tënë kɔc thɛɛr ke Greek δῆμος (dēmos) amana de ‘aye kɔc’, ku graphy bɔ̈ tënë γράφω (graphō) amana de ‘gät, ba këdɛ̈ŋ lueel wala ba këdɛ̈ŋ them’ ee kuɛ̈n de nambaa ke ciin de kɔc, ku kaa ye kɔc gup kee pɛ̈c.
Kuɛ̈n de raan tuaany aye kë de kä ye keek kɔɔr looi në gɛɛr de akutnhom de wal, cït mɛn de wël ke namba ke raan tuaany ku rɔ̈ɔ̈l ku wël cï tɔ̈ɔ̈u ke dɔ̈c de raan tuaany.
Wɛ̈t ye cɔl Kuɛ̈n de Käke Raan aye lueel ke ye kuɛ̈n de ciin de kɔc abɛ̈n.
Në thɛɛr ke Run Cilic, kɔc ye tak cï Nhialic gam aacï thaar dït apɛi gaam në jɛ̈i de käke kɔc thɛɛr në kuɛ̈n de käke raan.
Töŋ de kuɛ̈n thɛɛr de käke raan në thɛɛr ke yemɛɛn aye Daai Kä ke Ciɛk Nhialic keek ku Thiɛɛth cï looi në Löŋ de Thon de Raan (1662) në John Graunt, ye yic naŋ kë thɛɛr de tharabenh de pïïr.
Luɔɔide acï Thomas Robert Malthus cɔk lui, ye, gät në thök de run bɔɔt kaa 18, acï riɔ̈ɔ̈c, naa cïïi tïŋ, dït de ciin kɔc abï puɔ̈ɔ̈r cam waan, bï cɔk dït apiɛ bɛ̈I ku ŋɔ̈ɔ̈ŋ (tïŋ kë rɛɛc cï rot looi de Malthusian).
Kuɛ̈n de kɔc ee kuɛɛr dɛ̈t yenë käke kuɛ̈n kɔc yök.
Cïïtë yic aye looi të cïnë kuɛ̈n tëëk bï thɔ̈ɔ̈ŋ ye käŋ kaadi cï röt juak wala këcë keek kuɛɛn thïn cï röt looi.
Kuɛɛr kɔ̈k ccï yeen ye dac looi në kuɛ̈n thɛɛr de kɔc anɔŋic bï kɔc yaa thiëëc në mïthakäc ken, kɔc ë ke dhiɛ̈th yïïn, ku mïth.
Anɔŋiic löŋ de thou (nɔŋ tharabenh de pïïŋ, löŋ de Gompertz, lööŋ ke rɛc bï röt looi, kä juëc ke tharabenh bï pïïr lɔpiny, Brass relational logits), dhiɛ̈th (löŋ de Hernes, lööŋ ke Coale-Trussell, parity progression ratios), thiɛɛ̈ɛ̈k (Singulate Mean de Thiɛ̈ɛ̈k, Löŋ de Page), raan nɔŋ ɣän niɔp (kueer de Sullivan, tharabenh de pïïr de walayaa juëc), thööŋ de ciin de kɔc bï bën tueŋ (löŋ de Lee-Carter, Leslie Matrix), ku tän de ciin de kɔc (Keyfitz).
Thööŋ de run ke dhiɛ̈th, namba de ruɔ̈ɔ̈n de dhiɛ̈th pïïr në diäär kaa 1,000 yiic në akutnhïïm ke run (aye yaa run kaa 15–19, 20-24 ku kɔ̈k.)
Të yenë pïïr thɔ̈ɔ̈ŋ thïn (wala thööŋ de pïïr), run lë bï raan ke yaa piir në run cï ke gaam yiic në ëmɛɛn në thon tɔ̈u.
Ciin de kɔc tɔ̈u cïï rot ye waar, töŋ cïï rot ye waar ku kën cïï rot cot ciëën (wuɔ̈ɔ̈c de thööŋ dhiɛ̈th në ruɔ̈ɔ̈nic ku thon de kɔc cï dhiɛ̈ɛ̈th në ruɔ̈nic ee yaa gɛu).
Nyic lɔnadɛ̈ ke thööŋ de thon de kɔc cï dhiɛ̈ɛ̈th në ruɔ̈nic cï mɛn cïnë ye lueel nhial tui ku tɛ̈ɛ̈u ë tenë ciin de kɔc abɛ̈n alë bï kë cie yic bɛ̈i.
Kɔc kɔɔr bïkë kuɛɛt ken waar wala cinë kuɛɛt ken röt waar në kuɛ̈n de akuma yic në taar cï lɔ aalë bïkë cɔk abakök wala kɛny në ciin de kɔc kɔ̈k lekë të dɛ̈t.
Këde yee kënë acï nyuɔɔth në (2004) thööŋ de ciin de pinynhom në UN agut cï run de 2150 (kë thith = kë dït, orange = kë tɔ̈u ciɛɛl, maŋök = kë koor).
Kuɛ̈n de thou ee kuɛ̈n de kë käŋ bɛ̈i, kä cï yök rac, ku thëm de ajuɛɛr ye thou bɛ̈i tënë kɔc ke ciin de kɔckë
Kɔc kɔɔr kuen këde kök akëc cäth looi ‘kök’ ee naa yekë tɔ̈u ë kee cïï röt waar.
Kuɛ̈n de kɔc ee kë de yee köl kën ye piɔ̈ɔ̈c në jamaa yiic në pinynhom, ye mïth cɔk bɔ̈ thin apɛi keke piööc në nyïc de käke raan abɛ̈n, kuɛ̈n de ciin de kɔc wala kuɛ̈n käke pial.
Në yee riɛ̈ɛ̈u kën yic, ran alë bï wël ke nyïc tïŋ ke ye dhuknhom de tëët de determinism, kë ye gam lɔnadɛ̈ ke tëët aye "yïk në lööŋ ke yetök, ye kä keen ke piathde looi yetök, ye cɔk koor në käke luɔi tɔ̈u ku kä ye cak ke kɔc loi yeen.
Ee diɛɛr në guɔ̈p de luɔɔi thiääk keke tën cɛk yeen thïn, mɛ̈ɛ̈të yic, ajuɛɛr de, tɔ̈ɔ̈u, bï bɛɛr yök, wɛ̈ɛ̈rë yic, lueel wɛ̈t aɣeer, luɔɔi de këdɛ̈ŋ ku bï wël luɔ̈ɔ̈i.
Yekënë ee yic naa thööŋë keke löŋ yïk në A. I. Mikhailov ku kɔc kɔ̈k ye gäy ke Soviet ciɛɛl në run de 1960s.
Luɛɛlde ee rot gɛɛi në tän käke luɔi abɛ̈n ye ke luɔ̈ɔ̈i bïnë ke wɛ̈t nɔŋ amana looi tënë ka cï yök bɔ̈ në ajuɛɛr de piööc wël yic.
Alë bï luɔ̈ɔ̈i bïnë tak në kä ye lɔ thïn tënë ye kën ku ka lë bï luɔ̈ɔ̈i bïne ye lueel.
Në ciɛɛŋ thɛɛr yic, luɔɔi den aye tɔ̈u keke kä ye guɔ̈tbei, ku kee käke tëët kë aye luɔ̈ɔ̈i apɛi keke käk aliiric, kä ye ɣoi, kä ye piŋ röl, ku käke kompiöta.
Në jamaa ke piööc yiic abɛ̈n, kuɛ̈n wël ke nyïc (information science) aabɔ̈ në run de bɔɔt kaa 19 keke kä kɔ̈k juëc ke nyïny raan abɛ̈n (social science).
Në run de 1731, Benjamin Franklin acï ɣön kuɛ̈n looi ye cɔl Library Company of Philadelphia, awel ɣön kuɛ̈n tueŋ ye kën mïth baai, cï rot lac bï juak ke cïï beer yaa tën bɔ̈k kaa pɛ̈c ku acï bï bɛ̈n kee ye tën scientific experiment, ku yee käke kɔc juëc ke scientific experiments määt nhïïm.
Në run de 1801, Joseph Marie Jacquard acï kë ye cɔl ajuɛɛr de kɛɛt cï kutic (punched card system) looi bï luɔɔi de alɛ̈th mac në France.
Në run de 1843 Richard Hoe acï tën wël ye cɔl rotary press looi, ku në 1844 Samuel Morse acï wɛ̈t awel tuɔɔc në kën ye cɔl telegraph.
Në run de 1860 amat acï looi në Karlsruhe Technische Hochschule mɛn bï rot lëu bï ajuɛɛr ku ɣän ke luɔɔi käke chemistry de baai looi.
Në run kuany ye cök ke Akutnhom de Kɔc cï Jak (Royal Society) acï kä keek ke wereek jɔɔk bike guɔ̈t bei në London.
Kɔc juëc ke information science aacï kën Paul Otlet luɔ̈ɔ̈i ku Henri La Fontaine ë ke wärken ke information science keke luɔɔi de kë thukul ye cɔl International Institute de Bibliography (IIB) në 1895.
Kɔc ye käŋ nyuɔɔth bïkë ɣoi aacï juɛ̈ŋ yic de tëët looi ku tëët tënë käk kɔɔr bï looi ke raan abɛ̈n.
Otlet ku Lafontaine aacï akutnhïïm juëc apɛi looi lui në këde piath, käke pïïr de kɔc, akutnhïïm ke bɛ̈i peei, ku, män de bɛ̈i peei.
Mɛ̈ɛ̈të yic kän anɔŋic wereek puɔth apɛi ku kɛɛt yenë ke kä cï raan ke looi tääu thin në mɛ̈cë kɔ̈u de dït (cï wɛ̈t looi pinynhom abɛ̈n tënë kä wääc yiic) ku käke yök wël ke tajiir (ye kä cï gɔ̈t joop ke thuur wël thiekiic yiic tën kɛɛr ye keek nyuɔɔth).
Në ye kënë nhom, ke akɛɛth thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c acï bɛ̈n thök amääth ku dupiööc juëc ke pïïr acï bɛ̈n lɔ thïn kenë ajuiir kɔ̈k peei.
Run ke 1980s ëyadɛ̈ acï bɛ̈n naŋ akuötnhïïm juëc cïï ye luɔi kän bɛ̈n nhiaar ku kaa cï kä cï kek geer kedhiɛ bɛ̈n ya dhuknhïïm.
Zhang, B., Semenov, A., Vos, M. and Veijlainen, J. (2014).
Rɔ̈m yenë wël rɔm në social media yic acï ya kë ye kuanycök në yemɛɛn ago kɔc ye athör guötbei "ya pol apath" të wïc kek bïk tiɛ̈m apɛi.
Ee wɛ̈t kän yenëka cenë networks ya yök ke ye kë thiekic apɛi naŋ kuɔny ye gäm kɔc. "
Ku na yïk benë kɔc ya yiɛ̈k luɔɔi ku jɛ̈i benë kek ya jäi bïk ya luui thïn?
Ee puɔ̈ɔ̈c cï piac tuɔ̈l ku yenë wut luui në dhɔ̈l benëke lööŋ ya guiir ku jɔl ya thuur de kä tɔ̈ piiny (architecture to the digital landscape).
Dhɔ̈l cï kek guiir ye wël cɔk yök kek, man ye cɔl ‘Automated information retrieval systems’ aa yenëke luui në kek agonë wël "juëc ya tekic".
Aguiɛɛr benë wël ya yök ee rot jɔɔk të tɛ̈ɛ̈uë raan wël në ye system kënë yic.
Në ye nyin kän yic, ke käjuëc aalëu bïk ya thöŋ kenë thuɛl cï kek thiëëc, ku ka bï ya wuɔ̈ɔ̈c në tɛ̈ndeen ye kek tɔ̈ thïn.
Cï tɛ̈ndeen tɔ̈ yen në athöör yic, wël alëu bïk ya tɔ̈, cïmën de, athöör cï gɔ̈t, thura, wɛ̈t de röl, akɛɛth tɔ̈ në raan nhom ka bïdïyooi.
Tän bïn wël ya wïc abï ya thiääk kenë, ku ŋoot ke wääc, kenë tän bïn wël bɛɛr ya yök, man cɔl (information retrieval - IR)
Ŋic aye luɔɔi biyic ëtënë ago kɔc ya nyuɔth kuer benëke ya tɛk thïn ku bï kɔc ya nyuɔth kïït benë kek ya ŋic në KR system yic.
Aa ye gam në kɔc juëc apɛi ke kärɛc ye röt looi, cïmën de cɔk, amool, aake ye kä ye Nhialic kek tuɔ̈ɔ̈c në pinynhom të cen puɔ̈u kɛc tënë bɛ̈ny, ku kän acï kɔc juëc bɛ̈n cɔk kɛɛc wei në akuma yic të ɣɔn cenë riääk dït apɛi, në kë cïï kek yen ya yök ëke cïï Nhialic keek päl wei.
Ëwɛ̈t cï tak kënë athöŋ kenë wɛ̈t cïï bɛ̈i ke European bɛ̈n tak ëyadɛ̈, në kë de lööŋ ke röök tënë bänykeen mac kek; ku na yïn ya, ke tɛ̈n tɔ̈ yen në lööŋ ke bɛ̈i ke European yiic, acïï kɔc ya gäm lööŋ cïï piath bï kek ya kuum.
Ë löŋ de pan nhial kän cɔl ‘Mandate of Heaven’ aacïï dupuɔ̈ɔ̈c juëc ke paan ë China gam apɛi ke ye dhöl benë kuɔ̈c kuum de bäny ya tekic, në aguiɛɛr benë lööŋ lik kɔ̈k bɛɛr ya caath.
Cï tɛ̈ ŋicë yen thïn, ke bääny kän acï bɛ̈n rëër në thɛɛr juëc apɛi yiic ku ka cenë bäny kaa 31 bɛ̈n kuum në kaam de kuɛɛt kaa 17 yiic.
Në thɛɛr juëc ɣɔn cï bɛ̈n ya tëëk yiic, ke ŋet ëye bäny kɔc ŋet acï kuɔ̈c ciɛɛŋ bɛ̈n cɔk tɔ̈ ku baai akëc bɛ̈n piath.
Aacï löŋ de pan nhial, cɔl ‘Mandate of Heaven’ bɛ̈n cak ku bïk kɔc guiɛ̈ɛ̈r lööŋ piath lɔgɔk bï kek ya kuanycök apiath ku bïk ya kuum apath në Nhialic nyin.
Ku na yïn ya, na ɣɔn wïc bïk mïth ke baai ya yuum puɔ̈ɔ̈th, ke kaa cï kɔc lik ke Shang bɛ̈n cɔk ŋoot ëke kum bɛ̈i thi ken ku bïk lööŋ ke Zhou ya kuanycök ku bïk kek ya theek apath.
Aacï riäthkeen wïïr bɛ̈n ya yïk apath, ku matkë kenë käjuëc cïk kek ya cak ke celestial navigation, cï looi në apuruuk ye thɔ̈ɔ̈r wïïr.
Käjuëc ke ye luɔɔi kän aake ye naŋ amatnhïïm ke wël në kë de tiɛ̈m ë bääny tënë kek ku jɔl ya tɛ̈n piath ye kek thiɛɛthden luɔɔi thïn.
Luɔɔiden aci jaamic apɛi në kë de yicthiɛɛk de bäny ŋuɛ̈n mac kɔc, athɛɛk, ku jɔl ya ciɛɛŋden kenë kɔc mac kek.
Në ke bɛ̈i käkë yiic, ke bäny ëke cï kek ya kuany në akuma de baai yic, aake ye kek wïc bïk ya kɔ̈ɔ̈c kenë akuma ë leer kek në bääny yic.
Në yecök ciëën ëtɛ̈ɛ̈n, ke bäny ke Zhou acï bɛ̈n lɔ ëke tek keyiic, ku ka cï kek bɛ̈n cuɔpwei në akuma de Qin, man ëcïk gam ke akuma de Zhou aacï niɔ̈ɔ̈p apɛi ku bänyken aake cie kɔc ye kuum apath.
Tɛ̈wën cökë kɔc röt piny, ke lööŋ juëc ke bääny aacï kek bɛ̈n geer ku puɔ̈ɔ̈c de lööŋ cï kek gɔ̈t acï bɛ̈n gɔl në guiɛ̈ɛ̈r ku ye lueel këlä; löŋ yenëka wär raan ëbën, agut cï bäny mac kɔc.
Tän ɣɔn cenë bääny de Han bɛ̈n jɔɔk në thɛɛr ɣɔn ke anyïkööl ke paan ë China yiic, man cï bɛ̈n ŋic apɛi në tɛ̈n de käjuëc cï röt bɛ̈n geer në bääny de akuma de baai yic.
Kë ëyenë kän looi ee bï ya nyuɔɔth ëtɛ̈n benë bääny de löŋ de pan nhial, ye cɔl ‘Mandate of Heaven’ ya geer në kee bäny käk yiic kaadhiëc ku jɔl ya bääny de kuan cɔl Song.
Aake cï bɛ̈i juëc apɛi ya lööm ëyadɛ̈ awär bɛ̈i juëc kɔ̈k peei ke paan de China ëke tɔ̈ alɔŋ ciëën (south) de ye paan kënë yic.
Ciɛɛŋ rɛɛc de raan cɔl Zhu Wen ku jɔl ya raan cɔl Liang ɣɔn cï bï bɛ̈n në yecök, aacï kɔc ya yɔ̈ɔ̈r gup apɛi, ku ka cï wïc bï kek nyaai në ye löŋ kënë yic.
Ku na yïn ya, ke bɛ̈ny cɔl Kublai Khan yenëka ye bɛ̈ny wääc kenë bäny kɔ̈k käkë ku ka cï löŋ de paan nhial, cɔl ‘Mandate of Heaven’ bɛ̈n tääu në bääny de kuan de Yuan yic ëbën, në kë ënɔŋ yen apuruuk juëc apɛi ku ye raan de kuan de kɔc ke Khitan, ku kɔc juëc ëke bɔ̈ në ye kuan kän yic aake nɔŋ ciɛɛŋ thöŋ kenë kɔc reec ciɛɛŋ de kɔc ke China.
Kän ëbën aye thiɛɛth në jɔ̈kde yic agut cï thökde, ku ye dhöl benë bɛ̈ny kɔc ya ŋiɛ̈c kuum në piɔ̈n de Nhialic yic.
Lööŋ yenë kɔc yɔɔtwei në akuma yic aakëc tääu në löŋ de baai yiic.
Në kë ëyen ya raan cï tiɛ̈m yenëka ye ya raan lëu bï kɔc cï löŋ de paan nhial, cɔl ’ Mandate of Heaven’ ya kuɛ̈nybei ku yekë yïïŋa kee këc ye tiam, dupuööc juëc ke China acï ye löŋ kän bɛ̈n cɔl ke ye Victor's justice, man ye lac kiɛ̈ɛ̈t në jam de kɔc ke chian yic ke ye "Raan cï bɛ̈n tiɛ̈m acï bɛ̈n tääu ke ye bɛ̈ny ŋaknhom, ku kɔc cï bɛ̈n wïïk aacï bɛ̈n yɔɔt wei në akuma yic" (ke China: “成者爲王，敗者爲寇”).
Bääny de Silla ‘kingdom of Silla’ aye yök ëyadɛ̈ ke ëlöm në piööc cɔl Mandate of Heaven yic, ku wël juëc thɛɛr cï kek ya gɔ̈t acï yen nyuɔɔth keke yök kek tënë Joseon Dynasty, man ye puɔ̈ɔ̈c de Mandate of Heaven nyuɔɔth ke ye puɔ̈ɔ̈c cï lac rëër në thɛɛr juëc yiic.
Në thɛɛr juëc ɣɔn cï bɛ̈n tëëk yiic, ke bääny de kɔc ke Vietnam acï puɔ̈ɔ̈c de aciɛ̈ɛ̈k piath ke kɔc, cɔl ‘Confucianism’ bɛ̈n ya lööm ke ye kë thiekic apɛi, ku ka cenë kɔc ke Vietnam löŋ cɔl ‘Vietnamese tributary system’ paan cɔl Southeast Asia man ëcak të ɣɔn cenë löŋ de Chinese Sinocentric system tääu paan de East Asia.
Tëwäär ciëën, ke löŋ kän acï nyaai në ŋö, bääny de Imperial House of Japan acï jam ke ëbɔ̈ bei në lööŋ cï keek ya dhuɔ̈ɔ̈ŋkɔ̈ɔ̈th ke jɔŋ tik de aköl de kɔc ke Japan, cɔl Amaterasu.
Agut cï tëwäär cenë bääny de Meiji bɛɛr looi në ruöön de 1868, ɣɔn cenë bääny bɛɛr dhuɔ̈k tëdeen thɛr de thiɛɛth yic, ku thöc kënë në yeth mɛnde, aanɔŋ riɛl thiin koor apɛi në bääny de akut de Meiji yic.
Piööc de guiɛ̈ɛ̈r ë wël, man cɔl ‘Media studies’ ee piööc yenë kɔc puɔ̈c kä tɔ̈ thïn, anyïkööl, ku jɔl ya rɛ̈ɛ̈c de käjuëc ke media yic; cïmën de, mass media.
Piööc de guiɛ̈ɛ̈r ë wël, man cɔl ‘Media studies’ në Australia aa kɔn gɔl në yïk ke ye kë bï ya puɔ̈c kɔc në jamyaai ke Victoria yiic në run ke 1960s, ku bï ya puɔ̈ɔ̈c ëyadɛ̈ në thukuul ke thɛ̈kɔ̈ndärï (secondary schools) në run ciɛɛl ke 1960s.
Në thukuul ke thɛ̈kɔ̈ndärï (secondary schools) yiic, ke piööc thɛɛr de luɔɔi ë cinïma aakɔn gɔl ë luɔɔi ke ye biäk de Victorian junior secondary curriculum në run ciɛɛl ke 1960s.
Acï bɛ̈n ya tiɛ̈m, ku ŋoot ke lɔ tueŋ, ke ye biäk path de VCE.
Piööc de guiɛ̈ɛ̈r ë wël, man cɔl ‘Media studies’ aatɔ̈ ke cie puɔ̈ɔ̈c paan de New South Wales alɔŋ ë thukuul ke thɛ̈kɔ̈ndärï yiic.
Raan cɔl Harold Innis ku jɔl ya raan cɔl Marshall McLuhan kek aye dupuɔ̈ɔ̈c ke Canada ŋic kek apɛi ëke nɔŋ kë cïk juak në ye puɔ̈ɔ̈c kän de media ecology ku jɔl ya political economy në run ke 20th century yiic.
Jamya cɔl Carleton University ku jamya cɔl University of Western Ontario, në ruön de 1945 ku jɔl ya ruön de 1946, aacï puɔ̈ɔ̈c de Journalism bɛ̈n cak ka thukuul yenë kek puɔ̈ɔ̈c thïn.
Në ye aköl käk, ke jamyaai juëc tɔ̈ në pinynhom aye puɔ̈ɔ̈c në undergraduate degrees në Media ku Communication Studies, ku dupiööc juëc ke Canada aacï wël juëc bɛ̈n juak në ye puɔ̈ɔ̈c kän yic, dupiööc käk aye: Brian Massumi (puɔ̈ɔ̈c de lööŋ, kenë ciɛɛŋ), Kim Sawchuk (puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ, diäär ye lööŋ ke diäär jam yic ‘feminist’, puɔ̈ɔ̈c de run), Carrie Rentschler (puɔ̈ɔ̈c de feminist theory), ku jɔl ya François Cooren (jam de akuɔ̈tnhom).
Kë ye cɔl ‘medium’ ee kë ye ɣok cɔk jam në pinynhom ëtɛ̈ɛ̈n ku jɔl ya kɔc kɔ̈k.
Raan cɔl McLuhan acï “tɛ̈ɛ̈k de käŋ tek yiic man ye piath kenë adit ke teknologï” man cï loilooi ke kɔc bɛ̈n cɔ̈kpiny ku jɔl ya tɛ̈ndeen ye kek röt määt “tɛ̈n de teknologï ye käŋ looi kënë, ee wuɔ̈ɔ̈c ke të yenë yen tiɛ̈ŋ thïn”.
Tän yenë media guiɛɛr thïn ee pëk në kë de “kä tɔ̈ thïn” yenëke jam në kek, kek aye dhɔ̈l kɔ̈k ke jam.
Na ye nuur de karaba liep në yom jimma ku benë panhom de kura ya meer yic wakɔ̈u ka ba tharabenhdu dɛ̈ɛ̈p nhom wakɔ̈u, aye lueel keye kë tɔ̈ në nuuric yenëke ya këtueeŋ de kee käkë.
Acïï rot bï ya looi agut cï bï nuur ya dɛ̈ɛ̈p ku benë wɛ̈t cï gɔ̈t ya deet ke yenëkë benë jam në yen.
Luɔɔi de kë yenë jam kän, aye cɔk rilic apɛi në kë yenë yen gäm këdɛ̈t peei de jam nɔŋic “ kä tɔ̈ thïn”.
Hot media aye ciɛ̈n kɔc juëc ye luui në kek ku cool media aye naŋ kɔc juëc ye luui në kek.
Jamya de Communication University of China, man ŋic wään thɛɛr ke ye cɔl ‘Beijing Broadcasting Institute’, ku ëgeer rin në ruöön de 1954.
Raan cɔl Bourdieu acï wël bɛ̈n laath yiic ku lueel këlä, telbïdhion acïï kɔc ye gäm nhomlääu, awär të ye ɣok yen tiɛ̈ŋ thïn.
Në puɔ̈ɔ̈c de luɔɔi de cinema yic (film studies), ke paan cɔl Frankfurt ku paan cɔl Berlin kek ake ye bɛ̈i tueeŋ cï wël yam cak në kë de media de athuɔ̈ɔ̈r de cath.
Athör thɛɛr ëke cï kek gɔ̈t në ye dhöl yam kënë yic ku cï kek cɔ̈kpiny në raan cɔl Helmut Kreuzer, në puɔ̈ɔ̈c de Literature – tënë puɔ̈ɔ̈c de Media Studies yic (Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft), man cï wël cïï Düsseldorfer Germanistentag kek lueel bɛ̈n määt yiic ku guiir kek në wël lik në ruöön de 1976.
Thukul de German Institute for Media and Communication Policy, man ëyïk në ruöön de 2005 në dupuöny cɔl Lutz Hachmeister, ee thukul töŋ de thukuul thɛɛr cï rïthäc ya looi në kä thiääk kenë puɔ̈ɔ̈c de jam ku jɔl ya lööŋ ken, man ye cɔl ‘media ku communications policies’.
Puɔ̈ɔ̈c de Medienwissenschaften ee puɔ̈ɔ̈c töŋ ëcï ya ŋic apɛi në yemɛɛn në jamyaai tɔ̈ në Germany ‘universities in Germany’ yic, ku ye kɔc juëc piööcë kek ëtënë lööm ëke bï kek ya luɔ̈ɔ̈i të de TV yic ka ɣän kɔ̈k peei ke media yic.
Ee puɔ̈ɔ̈c lɔgɔk cï tɛ̈ɛ̈k yic në run kaadhiëc ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c thiin ye kuanycök në run kaarou ke Electronic Media looi.
Në ɣän yenë piööc de communication sciences puɔ̈ɔ̈c në jam de kɔc yiic, man ye tɔ̈ ke cï guiir ka këc guiir, ke puɔ̈ɔ̈c de guiɛ̈ɛ̈r ë wël, man ye cɔl ‘media studies’ ee jam tääu piny amääth ago jam ya cɔk loi rot.
Piööc de communication sciences (ka ëmïïtë bei) alëu bï ya puɔ̈ɔ̈c në jamyaai cï kek gɔ̈t ëtënë; Erasmus University Rotterdam, Radboud University, Tilburg University, University of Amsterdam, University of Groningen, University of Twente, Roosevelt Academy, University of Utrecht, VU University Amsterdam ku jɔl ya Wageningen University and Research Centre.
Jamya de University of the Punjab Lahore yenëke jamya thɛɛr cï lac tɔ̈.
Piööc de guiɛ̈ɛ̈r ë wël, man ye cɔl ‘media studies’ ee piööc ye looi në yemɛɛn në jamyaai yiic kedhiɛ paan de UK.
Ku na yïn ya, ke puɔ̈ɔ̈c kän në thɛɛr kɔ̈k yiic ee media kɔ̈k nyaai thïn—cinima, gɔ̈t de athöör, pol ye looi në bïdïyo yic, ku jɔl ya käjuëc kɔ̈k.
Luɔɔi kän ayenë alɛɛc gam në luɔɔi path cïï dupiöny cɔl Professor Siva Vaidhyanathan bɛ̈ibei, man ëye dupiööny ye puɔ̈ɔ̈c looi në kë de ciɛɛŋ ë kuɛɛt, ku jɔl ya lööŋ tueeŋ ke Verklin Media Policy ku jɔl ya lööŋ kɔ̈k peei ke amat, mac cï kek gam në bɛ̈ny ŋaknhom de Canoe Ventures kenë UVA alumnus David Verklin.
Piööc de guiɛ̈ɛ̈r ë wël, man ye cɔl ‘media studies’ ɣɔn cï guiir në thukul de Radford acï bɛ̈n ŋoot ke ye jam në puɔ̈ɔ̈c de journalism, broadcasting, advertising ku jɔl ya Web production.)
Raan cɔl Bergson acï piɔm nɔŋ nhomlääu den bɛ̈n ya thɔ̈ɔ̈ŋ kenë piɔm cïn nhomlääu tɔ̈ tënë kek, bï lööŋ benëke luɔɔi cië bï ya gäm kɔc kɔ̈k peei, ku jɔl ya bï kɔc ya tɔ̈ ëke cïn guöp awuɔ̈ɔ̈c ka bïk ya tɔ̈ në athɛɛk path yic.
Raan cɔl Soros George acï athöör cɔl "The Age of Fallibility," bɛ̈n gɔ̈t, ke ye jam në kë de kɔc kedhiɛ, në (2006).
Bääny yenë bɛ̈ny nhom naŋ lööŋ kedhiɛ, man cɔl ‘totalitarianism’ acï ŋïc bɛ̈n ya cɔk thööŋë kenë thiɛɛth, man cï täŋ de kä riliic bɛ̈n cɔk tɔ̈ kenë kɔc kedhiɛ ku ye ŋïc riɔ̈ɔ̈kic apɛi tënë bɛ̈i ye puɔ̈ɔ̈c kän kuanycök.
Në bɛ̈i cï kek thiöök yiic, ke ŋïny de käŋ ku jɔl ya luɛɛl de yith acï yaaŋ ëye luɔ̈i kɔc tɛ̈wäär bɛ̈n cɔk nyiɛɛië.
Në kë lëu benë kɔc ya dhoom agokë ya kuɔ̈c cuët në bääny, ke tɛ̈n lëu benë bääny ya luɔɔi thïn alëu bï kɔc ya liääp nhïïm ku kän acïï yic lëu bï ya cɔk ŋic.
Ku na yïn ya, ku kän akëc kɔc bɛ̈n ya nyuɔ̈th dhöl lɔgɔk benë cuët ë bääny ya luɔɔi thïn ku jɔl ya të benë tajir ya luɔɔi thïn ka puɔ̈ɔ̈c de laissez-faire economy, ku ka cï kɔc cï nyuɔlth tɛ̈n benë yen ya tiɛ̈ŋ thïn ke ye biäk de kɔc në rot den, në nyin ke akuɔ̈tnhïïm yiic ka kë cï kek määth.
Regulatory colleges aye thukuul nɔŋ lööŋ cï kek tääu bïk kek kɔc ya luɔ̈ɔ̈i apath në cɛɛth bïk kek loilooi cenëke kɔc puɔ̈ɔ̈c në kek caath.
Nyooth de ye wɛ̈t kän yenëkë, Acïn raan lëu bï ya cɔk lui në ɣööc de käŋ yiic kenë raan töŋ de akut de Ontario College of Trades.
Tënë raan cɔl Weber, ke puɔ̈ɔ̈c de sociology ee puɔ̈ɔ̈c yennë baai ku aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc kenë tän bï kek ya ceŋ në kɛmken ya puɔ̈ɔ̈c.
Wɛ̈t kän aye yök ke ye wɛ̈t dïït lui apɛi ku nɔŋ kë ye juɛ̈k kɔc awär wɛ̈t cï raan cɔl Florian Znaniecki lueel në kë de "ciɛɛŋ ëye rot looi", në kë yenë luɔɔi de raan ya lac tïc, ye thiääk ke wïc bï tïc ku ye lac tïc.
Kän aye yök ëyadɛ̈ ke ye baŋ cenë wël kɔ̈k thook thök ëtɛ̈ɛ̈n.
Na cïï mɛnh de abun lɔc bï cië ye gät apɛi në thukulic, ke ka bï yic ya riɛl apɛi bï raan ya lɔ në thukul de lööŋ yiic ku bï lɔ kuen bï ya raan de lööŋ.
Value Relation aye tɛ̈ɛ̈k yic në akuɔ̈tnhïïm thii kɔ̈k yiic ku jɔl ya kä ye kek wïc tënë kek.
käk ye kek wïc tënë kek, aalëu bïk käjuëc kɔ̈k peei ya cɔ̈kpiny tënë kek agut cï të cenë lööŋ mac kek bɛɛr ya tääu në thëm yic.
Agut cï të benë akutnhïïm juëc ke röök ya mëën në kɛmken, aabï röt ya puɔ̈ɔ̈c apath ku bïk kä wïc kek kedhiɛ ya guiɛ̈ɛ̈r kɔc kɔ̈k ye röök.
Aye lac ŋic ke kanithaai ye tiɛ̈m ku yekë lɔ tueŋ apath në yemɛɛn paan de United States, aye kanithaai ye lööŋ riliic apɛi kuanycök, ku kanithaai kɔ̈k käkë aa yiɛ̈ɛ̈k në yemɛɛn.
Luɔɔi de Affectual action (man ye lac ŋic ke ye emotional actions): man ye luɔɔi ye kuɛ̈nybei në aciëëk ke raan yiic, ago tän de raan ya guiɛɛr biyic.
Na ye të këc raan aciëëk ke lëu në mäc apath, ke ka cïï lëu bï rot ya duut apath ku ka lëu bï ya kuɔ̈c tak.
Na këc kä wïc raan kek ya tiiŋ apath, ke raan acïï lëu bï puɔ̈u ya miɛt.
Nyooth ŋic raan ëbën në ye wɛ̈t kän yic, ee të benë raan aciëëk ya thɔ̈ɔ̈ŋ apath ku bï ya lɔc.
Kee wël käk kaadhetem aake kuɛ̈nybei në raan cɔl Aristotle ku kaa ŋoot ëke yenëke jam në kek në yemɛɛn.
Puɔ̈ɔ̈c de Micrological theories ke economy aye wël ke kɔc tɔ̈ në akuɔ̈tnhïïm yiic piŋ.
Na cï yekënnë looi, ëke akutnhïïm ye kɔc gäm käŋ bɛ̈n ya cɔk mɛ̈ɛ̈n në rötken keepɛ̈i ku ye pïïr cɔ̈kpiny.
Thɔ̈ɔ̈ŋ yenëkä wääc cï kek lɔc ya thɔ̈ɔ̈ŋ nhïïm në dupiööc ke economist, ku ka cie wuɔ̈ɔ̈c kenë göl ë puɔ̈ɔ̈c de microeconomic.
Kä thɛɛr ye kek bɛɛr looi: aye kä ye kek looi cï tän cenë kek luɛɛl thïn në ciɛɛŋ thɛɛr de kuɛɛt yiic. Në kë yenë kek looi në dhöl tök yic.
Aciɛɛŋ de kuɛɛt cï lac rëër në thɛɛr juëc yiic.
Ciɛɛŋ ee kë ye kuanycök amääth ku ka ye looi në thɛɛr kɔ̈k ke këc lɛ̈k raan.
Wɛ̈t ɣɔn cïï raan cɔl Cooley lueel yenë raan rot tïŋ në maraya nyin, ee aciɛ̈ɛ̈kuɔ cɔ̈kpiny në tɛ̈n benë raan kɔc kɔ̈k peei ya ŋiɛ̈c tïŋ në tɛ̈n de käpath bïk kek ya tïŋ tënë ɣook.
Wɛ̈t ye cɔlë ‘ciɛɛŋ de kɔc - Social capital’ "ee ciɛɛŋ de kɔc rɛ̈ɛ̈r nëtök ku yek luui piɔm tök, ago kek ya cɔk lui apath tëdeen luii kek thïn".
Në biäk tueeŋ de run de 19th century, raan cɔl de Tocqueville acï tän de pïïr de paan de America ya caar, man ye ciɛɛŋ ye kek määt caar apath.
Baai ëbën abï naŋ këpath bï ya yök në mät bïk kek ya mat në ke biäk käk yiic, ku kɔc aabï naŋ käpath bïk kek ya yök në kee akutnhïïm käk yiic ago kek ya kony, bï kek ya cɔk rɔm käŋ, ku bïk ya röök ëtök kenë kɔc ken.
Në wël ke raan cɔl Stein yiic në ruön de (1960:1): "ciɛɛŋ yenë baai ceŋ ku ye kɔc ëke bɔ̈ në kuɛɛt wääc yiic wɛɛi puɔ̈ɔ̈th agokë ya ceŋ nëtök yenëke dhöl töŋ lɔgɔk cï gam ke bï kɔc ya cɔk rɛ̈ɛ̈r ëke cïï nhïïm ye liääp tënë kɔc ku tënë akuɔ̈tnhïïm."
Ke käk kedhiɛ aye jam në käpath cï kek ya lueel ke yïknhial de baai ku jɔl ya ciɛɛŋ tënë kɔc, në akäl juëc wään cï ya tëëk yiic.
Raan cɔl Robert D. Putnam (në ruöön de 1993) acï bɛ̈n jam në kë de ciɛɛŋ lëu bï kɔc ya cɔk mät ku ye kɔc cɔk kony röt, ago käjuëc dhal kek ya cɔk loikë kek ku bï ciɛɛŋ pathden ya cɔk dhuk rot tëdeen thɛɛr yic, cïmën de luɔɔi de awɛ̈ɛ̈c.
Luɛɛl de wɛ̈t ɣɔn cïï raan cɔl Nan Lin tak në kë de ciɛɛŋ, acï bɛ̈n ya pëk në tɛ̈n yenë raan yen tiɛ̈ŋ thïn. "yïknhial de ciɛɛŋ ee naŋ kë ye juɛ̈k kɔc në pïïr yic."
Wɛ̈t ye cɔlë ‘käŋ - capital’ ayenë jam në yen ke ye dhöl benë pïïr de baai ya cɔ̈kpiny në yen, në kë de wël path ke ciɛɛŋ (agut cï na cïï kek ye them apɛi) bï kek ya yök.
Raan cɔl Robison, Schmid, ku jɔl ya Siles (në ruön de 2002) acï bɛ̈n ŋoot ëke luel akëc wɛ̈t kän bɛ̈n thöl në guiɛ̈ɛ̈r.
Acï bɛ̈n lueel ke wɛ̈t de ciɛɛŋ alëu bï ya guiir në käc yenë kɔc puɔ̈ɔ̈th käc në röt: tɛ̈n yenë kɔc puɔ̈ɔ̈th käc në röt ee ya biäk de ciɛɛŋ; kɔc ye puɔ̈ɔ̈th käc në kɔc kɔ̈k peei ee ciɛɛŋ cak tënë kek.
Ciɛɛŋ de kuɛɛt aye yök ëyadɛ̈ tënë puɔ̈ɔ̈c de pïïr yic cɔl social capitalism.
Aake "ye ciɛɛŋ path cak tënë kɔc ruääi në röt, ku jɔl ya kɔc ye cäät ken ëyadɛ̈."
Cï tän cenë ye luɛɛl thïn në raan cɔl Robert D. Putnam, lööŋ ye kek rɔm bïk ya luui nëtök aye ya"tɛ̈n yenë kɔc röt rɛk thïn – në ciɛɛŋden yic ku bï kek ya cɔk gam kepuɔ̈ɔ̈th tëden keepɛ̈i ya cɔk juak rot."
Acï ya tïŋ në baŋ piiny cenë kɔc kepuɔ̈ɔ̈th ye bɛɛr gam në akuma yic ku në ɣän yenë kɔc luui thïn nëtök.
Raan cɔl Putnam acï jam ëyadɛ̈ në kë ye aciɛ̈ɛ̈k ye kek rɔm, man cɔl kek ‘social capital’ cɔk riääk tënë diäär lui, man cïï lëu bï akutnhom cɔk döt të thɛɛr deen de luɔɔi cïmën de akunhïïm dïït kɔ̈k peei ye kek röt thiääk kek.
Raan cɔl Fukuyama acï jam wu aciɛ̈ɛ̈k ye kek rɔm, man cɔl kek ‘social capital’ aye yïknhial de baai cɔk loi rot, Ee wëu tääu ëyadɛ̈ tënë kɔc cie kɔc ke akutnhom ku jɔl ya lööŋ kɔ̈k peei ke kuɔɔny.
Thëm kän ee nyin tïït apɛi në käpiath yenëke dukɛ̈ɛ̈r käŋ cɔ̈kpiny, në rot de, ka tɛ̈ juëc kek, në amatnhom den yic.
Kän aye kiɛ̈ɛ̈t apath në gäm yenë kɔc kɔ̈k gam puɔ̈ɔ̈th ku mät ye kek mat në luɔɔiden yïk looi yic ku jɔl ya ŋïc yenë kɔc ŋic të tɔ̈ kek në akutnhom yic.
Rïthäc ɣɔn cï looi në raan cɔl Sheri Berman kenë Dylan Riley, ku jɔl ya dupuɔ̈ɔ̈c ke puɔ̈ɔ̈c ë pïïr, cɔl kek Shanker Satyanath, Nico Voigtländer, ku jɔl ya Hans-Joachim Voth, man cï ciɛɛŋ de kɔc bɛ̈n ya rek kenë bääny.
Rɛ̈ɛ̈c de rɔ̈mpiny de aciëëk ye kɔc cɔk lui nëtök ee kɔc cɔk ye röt rek ku bïk ciɛɛŋden ya yiɛ̈knhial.
Rëër nëtök ku yïknhial de rɔ̈mpiny de aciëëk ye kɔc cɔk lui nëtök
Liëp yenë dhɔ̈l kor yiic liep yiic alëu bï naŋ käjuëc ye kek cɔ̈kpiny në ciɛɛŋ yic tënë cï kek ya yɔŋ wënthɛɛr ka kɔc cï kek ya tɛɛk tëdɛn keepɛ̈I në ciɛɛŋ yic.
Kɔc ke Germac acï röt bɛ̈n ya tääu në akuɔ̈tnhïïm käk yiic, ye akuɔ̈tnhïïm ye lui ke cïn ariööp, ku yekë akuɔ̈tnhïïm ëke cak kek në kë këc akuma kennë akuɔ̈tnhïïm ke thiɛɛth ken kek loilooi käk ya luɔ̈i kɔc apath,ku bïk kuɔny ya gam ago Weimar Republic ya cɔk yuiɛ̈ɛ̈k ku bï riɛl de raan cɔl Hitler ya cɔk lɔ tueŋ ago bääny ya muk."
Aake ye riɔ̈ɔ̈c apɛi paan de Weimar Republic.
Raan cɔl Robert Putnam, në luɔɔiden ciɛ̈ɛ̈n yic, acï bɛ̈n jam ëyadɛ̈ në kë de ciɛɛŋ ë kuɛɛt ku jɔl ya tändeen yen kɔc tiiŋ puɔ̈ɔ̈th, aacï kek ya cɔk lɔ tueŋ ago abakeeny ya cɔk lääu ku bï ciɛɛŋ de kuɛɛt ya cɔk lɔ tueŋ apath.
Lëu de kë cenë kɔc nhïïm ye thöŋ acï kɔc bɛ̈n cɔk mïït röt bei tënë akuɔ̈tnhïïm ken yiic, agut cï akuɔ̈tnhïïm thiɔ̈k kenë kek, ku ye ciɛɛŋ de kɔc cɔk riääk apɛi.
Wëu ke kɔc, kä ke raan në rot de, alëu bï ke ya yök në kä cï kek ya looi wënthɛɛr yiic ke ciɛɛŋ.
Agut cï raan cɔl Coleman akëc jam apɛi në kë de raan cɔl Pierre Bourdieu në jam de yic, kän acï thöŋ kenë wɛ̈t cïï raan cɔl Bourdieu lueel në tɛ̈n benë puɔ̈ɔ̈c ya luɔɔi thïn, në baai yic ku jɔl ya ciɛɛŋ yic.
Ku na yïn ya, ke ka ye käpath ke ciɛɛŋ kek aye raan yïk, ago ya tɔ̈ ke ye raan path në yemɛɛn.
Na guiir ye kënë, ke ka yuku thɔ̈ɔ̈ŋ ke raan ëbɛ̈n awic tëpath ben ya rëër thïn piɔmden.
Ye puɔ̈ɔ̈c de Civil Society ya puɔ̈ɔ̈c cï gam në yemɛɛn?
Nyooth lëu benë ye wɛ̈t kän ya nyuɔɔth, ee kë cït mën de kɔc naŋ gup awuɔ̈ɔ̈c wënthɛɛr ku cïk bɛɛr lɔ dhuk në ciɛɛŋ path yic në yemɛɛn, keke ye kɔc ye dier ku yekek aduŋgur yup (cï mën cenë ye luɛɛl thïn në Putman ku cï jai) man cï kaam cak në ciɛɛŋ de kɔc yiic.
Raan cɔl Aldrich acï wɛ̈t de ciɛɛŋ tënë kɔc bɛ̈n ya jaamic ke ye dhöl lëu benë kɔc pïïrden bɛɛr dhuɔ̈kciɛ̈ɛ̈n në kä cï riääk yiic wënthɛɛr, cïmën kä cï riääk, lïk de kɔc, tɛ̈n de akuma ku jɔl ya kuɔɔny ye gäm kɔc.
Kɔc ye rëër në pïïr kän yic, aye pïïr kän yök ke ye pïïr ŋic kë wënthɛɛr ku ka lëu bïk pïïrden ya looi ëke cie riɔ̈ɔ̈c në kä ye kek lɛ̈k kek, në mïtjken, ku ka lëu bïk ya lɔ lööm në kuɔɔny të wïc kek yen.
Käŋ kedhiɛ ye "wëu" gäm kɔc aake, cïmën cenë ye luɛɛl thïn në raan cɔl Marx, aake ye kek geer në kɔc kueth ku ka cï bɛ̈n jam apɛi në kë de luɔɔi cïmën cenë ye luɛɛl thïn në kɔc kueth, ku ciɛŋ kän acï kɔc juëc bɛ̈n cɔk ɣɛɛc käkeen ke riɛl wei, në kë ëcin kek nhïïm wëu, cï mën de të lëu benë ye ya luɔɔi thïn në pinynhom ëbën yic.
Raan cɔl Portes acï bɛ̈n jam në tɛ̈n cenë ɣɛ̈th ë mïth ke ye kuɛɛt käkë në thukuulic, ke ye dhöl benë kɔc ya nyuɔ̈th yekënë.
Rëŋ benë kɔc röt ya rek acï bɛ̈n tak ke ye kë bï ya looi, ku ka cï bɛ̈n gɔl ë luɔɔi de gäär de athöör kaa 300 benëke mïth ɣäth në thukuul yiic.
Ku na yïn ya, ke ka cïn dhöl töŋ lɔgɔk benë tän de ye ciɛɛŋ kënë ya deetic, ee wël juëc kek aacï kek bɛ̈n ya piŋ tënë kɔc ye rïthäc looi në thɛɛr juëc ëke cï ya tëëk yiic agonë tɛ̈n ë ciɛɛŋ de kɔc ya cɔk bï ya deetic.
Akuɔ̈tnhïïm nɔŋ kɔc juëc (cïmën de akuɔ̈tnhïïm ke thiɛɛth) acï bɛ̈n ya cuɛtpiny në wëu juëc apɛi awär akuɔ̈tnhïïm de kɔc kueth cï röt cɔk gäär kek (cïmën de wuɔ̈t) ku ŋoot ke nɔŋ kë ye juak në käŋ nhïïm.
Tɛ̈n yenë akuɔ̈tnhïïm röt rek kenë baai ëbën, ee tɛ̈n de ciɛɛŋ riɔ̈ɔ̈kic ëyadɛ̈ në dhöl dɛ̈t peei yic.
Na cï yen ya deet ke raan tök acïï lëu bï kɔc kɔ̈k peei ya dhuɔɔm në kä bï kek ya loi yic, wïc bïk röt mat thïn abï ya luui apɛi agokë kɔc kɔ̈k ya miɛ̈t puɔ̈ɔ̈th ku bïk kek cɔk lɔ në akutnhom tɔ̈ kek thïn yic.
Cïmën cenë ye lueel në kee dupuööc käk; Walzer (në ruöön de 1992), Alessandrini (në ruöön de 2002), Newtown, Stolle & Rochon, Foley & Edwards (në ruöön de 1997), ku jɔl ya Walters, në luɔɔiden ë puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ, ka dhöl dɛ̈t peei nɔŋic yic, ke biäk de diäk yic, ke kɔc aye röt rek apɛi ku ka lëu bïk ciɛɛŋden ya looi agokë ya rëër nëtök.
Acie tɛ̈n cenë ye athöör cï kek gɔ̈t käke ciɛɛŋ de kɔc tääu tëden, cïmen cenë ye lueel në athöör de Lyons' Third Sector (në ruöön de 2001), ke ciɛɛŋ cie tɔ̈ në dhöl cie akut ë diäk cɔk tɔ̈ ka bï nyai ëtaiwei ago cië beer ya cil.
Kë yenë kän looi ee bï bɛ̈i ëke cï kek ya yɔŋ ya gäm ariööp në pïïr de baai yic "ku bï kek ya ɔk dhuk röt në piɔm yic."
Acïï raan cɔl Alessandrini bɛ̈n gam, ku lueel këlä, "në Australia yic yetök, ke tɛ̈ɛ̈uë nhom piny de ɣɔ̈ɔ̈c acï bɛ̈n looi ke ye dhöl benë pïïr de baai ya cɔ̈kpiny ku ka cï bɛ̈n ya tïŋ në dupiööc ke ye kërac apɛi në kë yen baai tääu tërac yic apɛi në kë cen ruääi de kɔc ya ɣäth në luɔɔi yic."
Në akut de yïknhial de pinynhom ëbën yic, ke raan cɔl Ben Fine (në ruöön de 2001) ku raan cɔl John Harriss (në ruöön de 2001) aacï bɛ̈n jam apɛi në kë cenë mɛ̈ɛ̈t de ciɛɛŋ ya kuɔ̈c lööm ke ye jɔŋ bï kä nuan kɔc kedhiɛ ya nyaai (bï ciɛɛŋ de kuɛɛt ya yiɛ̈knhial, ku jɔl ya akutnhïïm ke NGOS, cïmën de akutnhïïm ke yïknhial de baai) në kë de käjuëc wääc cï kek cak ago ɣɔ̈ɔ̈c de käŋ ya dhuɔ̈knhom piny.
Ku na yïn ya, ke mɛ̈ɛ̈t dïït yenë ciɛɛŋ määt acï kuum path de baai ëbën bɛ̈n ya cɔk loi rot.
Cɛɛth ɣɔn cenë käpath thiekic bɛ̈n ya thiëëc yiic, acï yen bɛ̈n ya nyuɔɔth ke diäär aake cie cuɛ̈t apɛi awär röör.
Kä kɔ̈k ke ciɛɛŋ ye kɔc määtnhïïm aye kɔc cɔk kueth ku yekë kɔc rek kenë akutnhïïm ke thieeth ye kek röt rek kenë kek.
Diäär alëu bïk röt ya juiir keepɛ̈i në bääny thiinden yic ku bïk nyïn ya tïït në dhöl bï kek röt ya lac piŋ.
Nyooth de ye wɛ̈t kän yenëkë, raan cïï tuany ë Cancer dɔm alëu bï ya miɔɔc në wël, wëu, ka konydeen bï ya wïc ago ye tuany kän ya töök ku bï pïïrde dhuɔ̈k tëdeen thɛɛr.
Në yekënë cök, ke mät benë akut de jerɛ̈ɛ̈n ya mat në ciɛɛŋden yic, alëu bï wuɔ̈ɔ̈c ya cɔk dït apɛi alɔŋ ë pialguöp de mïth ku jɔl ya kɔc ke riënythi.
Ruääi ku rëk benë kɔc röt ya rek në ɣän tɔ̈në kɔc lik kek thïn ku jɔl ya të tɔ̈në kɔc juëc ke kek ëke bɔ̈ në kuɛɛt thöŋ yiic, alëu bï kɔc ya cɔk tɔ̈ ëke piɔl gup awär të lëu benë yen ya ŋääth thïn të yen raan tök ku jɔl ya të yen kɔc ëke bɔ̈ në kuɛɛt wääc yiic.
Kän yenëke nyooth de wɛ̈t kënë, wël cï kek ya lööm në athöör ëcï caath biyic ɣɔn cï gäm mïth ka abuun nɔŋ run kaa 13 agut cï run kaa 18 tɔ̈ paan de Sweden, acï yen bɛ̈n ya nyuɔɔth ke ciɛ̈n ciɛɛŋ tënë kɔc, ee kek lac gäm tuanytuɛɛny ke kek nhïïm, tɔ̈ɔ̈k de guöp, ku jɔl ya dhuruup.
Në puɔ̈ɔ̈c töŋ ëcï looi yic, ke wël ëke ye kek luɔɔi biyic në aliiric acï kek bɛ̈n yök ëke ye kɔc cɔk rɛ̈ɛ̈r apath në ciɛɛŋden yic, ku ye luɔɔi de daai ëkä cïmën ë cinema yic, aye naŋ kä wär kenhïïm amääth yekë kek nyuɔɔth (biäk nhial de kɔc nɔŋ ciɛɛŋ ee thiääk kenë biäk piiny de kek).
Kän ee yen nyuɔɔth ke kɔc aalëu bïk röt ya rek kenë kɔc kɔ̈k peei nɔŋ kä cïk kek yök ëke nhiarkë kek, ku jɔl ya kuɛɛtken yic.
Jam kän acï bɛ̈n ya ŋoot ke lɔ tueŋ, agut cï na cɔk wël juëc cï kek lueel thïn ya tɔ̈ ëke ye yith ku yekë ciɛɛŋ path nyuɔɔth në kaam de yïï ruääi kenë intarnet.
Rïthäc wään cï puɔc looi, në ruöön de 2006, ee yen nyuɔɔth ëyadɛ̈ ke kɔc tɔ̈ në intarnet yic aye röt lac yök apɛi awär kɔc cie lac lɔ në intarnet yic në nyindhiɛ ka cïkë ye lɔ taitai.
Rïthäc kɔ̈k peei cï kek ya looi ayë yen nyuɔɔth ke kɔc ke riënythi aye luui në intarnet yic agokë ya jam në röt, ku nhiarkë bïk jam yenë kɔc jam ëke ɣoi ke nyïn ya nyaai në thɛɛr kɔ̈k yiic rial.
Aacï luɔɔi de raan cɔl Coleman bɛ̈n rɛɛc, man ye kɔc tɔ̈ keepɛ̈i kueen në bɛ̈i yiic, ku reec kueen de kɔc cïï kek ye tïŋ në käŋ yiic cïmën de wuurëduɔ̈ɔ̈n peei ka moorëduɔ̈ɔ̈n peei ku jɔl ya bɛ̈i muk tiŋ tök ka mony tök kek.
Raan cɔl Morgan ku raan cɔl Sorensen (në ruöön de 1999) aacï wɛ̈t de raan cɔl Coleman bɛ̈n rɛɛc në kë cen kɔc ye ŋiɛ̈c guiɛ̈ɛ̈r tɛ̈n yenë mïth ke abuun tɔ̈ në thukuul ke Katholik yiic ga gät apath awär mïth tɔ̈ në thukuul ke akuma yiic të themë kek nhïïm në athem thiin koor de kä cïk kek looi yiic.
Acï ya yök ke ciɛɛŋ alëu bï kɔc ya cɔk ya ŋiɛ̈c ceŋ ku bïk ya rëër në ciɛɛŋ path ye kek tɔ̈ nëtök në thukuul yiic, ee rɛ̈ɛ̈c bɛ̈i ëyadɛ̈ në baŋ yenë kek guɔ tiit apɛi në kä bïkë kek ya looi yiic.
Thukuul käkë aye dhɔ̈l juëc kɔ̈k peei wääc yiic kɔn tïŋ në tɛ̈n benë ciɛɛŋ ya määt, cïmën de wël bï kek ya lueel në kë de käpath lëu bï kek ya yök në ciɛɛŋ de akut de kɔc nɔŋ mïthken ku jɔl ya kɔc ŋuɛ̈n kɔ̈k.
Thöŋ de kee wël käk ee bï kɔc ëke dhiëth mïth naŋ akutnhïïm bïk kek ya thiääk kenë thukuul ke mïthken.
Na cïn ciɛɛŋ yenë kɔc mat nëtök në baŋ de puɔ̈ɔ̈c de thukulic, tënë dupuööc, kenë kɔc ëke dhiëth mïth, man ye luɔɔidït apɛi looi në puɔ̈ɔ̈c de mïth yic, aye naŋ käjuëc lëu benë meth ke rot ya gɛɛi në kek ago puɔ̈ɔ̈cde ya ɣäth tueŋ.
Cï tän cenë ye bɛ̈n luɛɛl thïn në Tedin ku jɔl ya Weiher (në ruöön de 2010 yic), "wu töŋ de kä riliic apɛi benë tiɛ̈m de meth ya cɔk loi rot në thukulic ee tän benë raan ëdhiëth yen rot ya mat në aguiɛɛr de thukul yic."
Akutnhïïm ye kɔc kuɔny, ke ye baŋ de ciɛɛŋ de kɔc, ee piath në kë yen naŋ ciɛɛŋ thɛɛr ku ciɛɛŋ yam de mïth ke abuun määt nëtök.
Ciɛɛŋ yenë kuɛt juëc wääc yiic rëër nëtök ee ya kë thiekic apɛi të yen paan ë puɔcë abakeeny bɛ̈n thïn.
Kony ye gäm kuɛɛt ee puɔ̈ɔ̈c de thukul juak apɛi ago ya cɔk ye tiɛ̈m.
Wɛ̈t dïït den tueeŋ yen ciɛɛŋ de kɔc tɛk në ɣän juëc yiic, ee bï ciɛɛŋ de kɔc ya cɔ̈kpiny ku bï kek ya muk apath në ɣän rër kek thïn.
Në ye puɔ̈ɔ̈c kän yic, ke ka cïn kë ye wïc bï ya ŋic në tɛ̈n benë raan ya luui në ye loilooi käkë yiic, abï nyin tïït yetök në tɛ̈n benë kee loilooi käkë ku jɔl ya ciɛɛŋ ya naŋ kä bï ya bɛ̈nbei thïn ku bïk pinynhom ya lac dɔm.
Tëdɛ̈ peei benë ciɛɛŋ ya tïŋ thïn ee të yenë puɔ̈ɔ̈c de piny (geography) looi thïn, në tɛ̈n benë kɔc röt ya gam ku bïk luui ëke cïn nhïïm ariööp ku bï kek ya kony në akumaai juëc waalc yiic.
Anɔŋ wuɔ̈ɔ̈c ye tɔ̈ në kaam yenë raan rëër tëdeen lɛ̈ɛ̈u yen guöp ku jɔl ya tɛ̈n lëu bïï kek ya naŋ ciɛɛŋ tënë kek.
Në puɔ̈ɔ̈c wään cï puc bɛ̈n looi ciɛ̈ɛ̈n, ke raan cɔl Kislev (në ruöön de 2020 yic) acï thiääk bën ya nyuɔɔth në kaam yenë raan rëër ke nɔŋ raandeen nhiɛɛr ye thut ku jɔl ya thaŋdeen ye rëër ke cïn nhom raandeen nhiɛɛr ye gthut.
Puɔ̈ɔ̈c dɛ̈t thöŋ kenë ye puɔ̈ɔ̈c kënë aake cï kek bɛ̈n lueel në puɔ̈ɔ̈c dïït ëcïï raan cɔl Sarker looi paan de Bangladesh.
Raan cɔl Epo acï yekënë bɛ̈n looi në tɛ̈n yen käpath ke ciɛɛŋ tënë kɔc ke tajir ye lɔ thïn ka cïkkë ye lɔ thïn.
Ciɛɛŋ yenë akuɔ̈tnhïïm ceŋ nëtök (man ye gɔ̈t ke ye cɔl group cohesion ku social cohesion) ee rot jat nhial të cenë akut de kɔc röt ya mat ku bïkë bɛɛr lɔ mat kenë akut dɛ̈ peei agokë döŋ ëke ye töŋdïït apɛi.
Mät yenë kɔc mat nëtök alëu bï ya guiir apɛi ke yenë tɛ̈n lëu benë akuɔ̈tnhom ya tiɛ̈m ka bïk käk wïc kë kek kedhiɛ në gupken yiic ya tiiŋ.
Tänden ye tɔ̈ thïn ee naŋ kä ye kek geer amääth në thɛɛr juëc yiic ago ya riɛl, jɔɔk në akäl ɣɔn jɔɔkë yen agut cï akäl ɣɔn cenë yen bɛ̈n riɔ̈ɔ̈k.
Luɛɛl de ye wɛ̈t kän alëu bï ya thɔ̈ɔ̈ŋ kenë akuɔ̈tnhïïm juëc cï kek ya kiɛ̈ɛ̈t në luɛɛl de ye wɛ̈t cï gɔ̈t nhial ëtënë.
Në ye puɔ̈ɔ̈c kënë yic, ke kaa cï akuɔ̈tnhïïm ya thiëëc bïkë mäth path ken ya kuɛ̈nybei ku bï kaam de kɔc keen lik ku jɔl ya kɔc keen juëc ya lɔc.
Tɛ̈n benë akuɔ̈tnhom ya rëër nëtök ee thöŋ kenë tɛ̈n yenë kɔc röt nhiaar bïk ya rëër nëtök, cïmën cenë ye lueel në raan cɔl Hogg, man cï ŋic apɛi në puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ.
Lott kenë Lott (në ruöön de 1965) aacï ciɛɛŋ path yenë rëër bɛ̈n lueel ke ye tän benë akuɔ̈tnhom ya rëër nëtök, cïmën cenë ye gät në athöör juëc yiic ku ŋoot ke ye ɣänkeen thöŋ kek ya thɔ̈ɔ̈ŋ (cïmën de, atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan col, atekthok në kaam de kuɛɛt yiic, në kaam de puɔ̈ɔ̈c, në kaam de run), ke aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc aanɔŋ käpath lëu bïkë kek ya juak në rëër ke kɔc yiic.
Në kënë nhom ëyadɛ̈, ke thöŋ yenë kuɛɛt thöŋ ee kɔc juëc cɔk rɔm tɛ̈ɛ̈k tök në käjuëc dhal kɔc yiic, agut cï kä ke tiɛ̈m tënë akuɔ̈tnhom, dhɔ̈lken ke jam ku jɔl ya bäänydeen wïc kë.
Kän ee rot lac looi ë nyindhiɛ në kë cenë kɔc ye bɛɛr luui apɛi cïmën thɛɛrden, në kë ye kek kɔc kɔ̈k peei ŋɔ̈ɔ̈th ëke bï ye luɔɔi kënë ya thöl në luɔɔi.
Käjuëc cï kek ya caath yic (ke puɔ̈ɔ̈c aye kä cï kek yök kedhiɛ në puɔ̈ɔ̈c kän yic guiɛ̈ɛ̈r kɔc në wël lik yiic) man ëyen nyuɔɔth ke naŋ ciɛɛŋ ku luɔɔi aye rek nëtök.
Na cil ye guiir ke ye luɔɔi cenë kɔc röt gam në yen, ëke thiääk kenë luɔɔi ëyadɛ̈, agut cï na cɔk ya kë thiin koor apɛi de ciɛɛŋ.
Ku në thɛɛr kɔ̈k yiic, ke akuɔ̈tnhïïm kɔ̈k alëu bïk ya naŋ ciɛɛŋ dït apɛi-luɔɔi path awär akuɔ̈tnhïïm kɔ̈k peei.
Anɔŋ kä ye yen nyuɔɔth ke ciɛɛŋ alëu bï ya dït apɛi ku ye thiääk kenë luɔɔi path tënë akuɔ̈tnhïïm nɔŋ loilooi riliic apɛi ye kek looi awär akuɔ̈tnhïïm nɔŋ yiic kɔc riliic apɛi ye loilooi ken looi.
Në yekënë nhom ëyadɛ̈, ke akuɔ̈tnhïïm nɔŋ kä riliic ëke yekë kek looi, aake naŋ käjuëc ëke yekë kek tiaam në luɔɔiden yic.
Kɔc ëke tɔ̈ në akuɔ̈tnhïïm nɔŋ ciɛɛŋ path yee kek rëër thïn, aake ye naŋ ŋɔ̈th në kä ke aköl ciɛ̈ɛ̈n ku cïn käjuëc ye kek tiaam awär kɔc rɛ̈ɛ̈r në akuɔ̈tnhïïm cïn ciɛɛŋ në kɛmken yiic.
Acï bɛ̈n yök ke kɔc juëc ye ɣööt cuëëc ku jɔl ya kɔc ye thöc guaŋ aake ye puɔ̈ɔ̈th miɛt apɛi të lui kek nëtök.
Puɔ̈ɔ̈c töŋ ëcï looi acï yen bɛ̈n ya nyuɔɔth ke ciɛɛŋ cï ya yiɛ̈knhial, alëu bï akuɔ̈tnhom ya cɔk tak kä bï kek ya looi në akäl cɔk kek ya tɔ̈ në dhuruup yiic, awär akäl cïk kek ye tɔ̈ në dhuruup yiic.
Puɔ̈ɔ̈c cï looi acï yen bɛ̈n ya nyuɔɔth ke akuɔ̈tnhïïm cie luui nëtök ke yekë luɔɔiden lac looi në thaa thiin koor yic, kek aye lac kuɔ̈c luui awär akuɔ̈tnhïïm nɔŋ ciɛɛŋ path ku yïkë luɔɔiden looi apath.
Puɔ̈ɔ̈c ye akuɔ̈tnhïïm cɔk täk apath, ee jam këlä; käthiek cï kek tääu në kɔc yëth, aye akuɔ̈tnhom cië ye bɛɛr cɔk ye tak apath në kë bïk ya looi.
Wɛ̈t dɛ̈t peei yenë kënë rot looi ee kë yenë akuɔ̈tnhïïm gam ku na yïn ya, ke ka yekë gam bïk röt ya gäm kä dhal kek agokë ruääiden ku ciɛɛŋden ya yiɛ̈knhial.
Ciin de kɔc cï röt bɛ̈n ya rek, aacï bɛ̈n ya juëc apɛi ku kän acï ciɛɛŋ bɛ̈n ya nyuɔɔth.
Cï luɛɛl de akuma yic, ke geeth dït ke paan de Liŋëlith cenëke jam në kek, aye naŋ käŋ kaadhiëc ke ciɛɛŋ cenëke ya jam në kek: kä ye kek tïŋ, ruääi thiin cie lac deet, ruääi dïït ye lac deet, bï kɔc ya tɔ̈ në mät yic, bï raan ëbën ya kuɛɛn thïn ku bï kek ya kiɛ̈ɛ̈t nhïïm.
Kee kä wïc kek käk në pïïr yic, kek aye kä ye ciɛɛŋ path cɔk jɔk rot ku bï kɔc ya nyuɔ̈th lɔ yenë ciɛɛŋ lɔ tueŋ apath në nyindhiɛ.
Biäk de diäk ee jam në kë yenë kɔc naŋ ciɛɛŋ path në kɛmken, ku bïk naŋ kä bïk kek ya geer ku bï kɔc röt ya rek kenë wuɔ̈tken, ka "bïk ya naŋ ciɛɛŋ path apɛi në kɛmken yiic".
Aye mat thïn ëyadɛ̈ agut cï tɛ̈n yenë kɔc röt yök thïn ëke nɔŋ paanden ku jɔl ya riɛl de ŋïc yekë rɔm, kä ye kek nyuɔɔth, ku jɔl ya ciɛɛŋden në kam de kuɛɛtken.
Në baŋ de kuɛɛt yiic, ke raan cɔl Albrekt Larsen acï wɛ̈t ye cɔlë ‘ciɛɛŋ de kuɛɛt’ bɛ̈n lueel ke ye kë ye gam—në mïth ke baai tɔ̈ në ye paan kënë yic—ye kek cɔk rɔm aciɛ̈ɛ̈k path në ye piɔmden kënë yic, ku kän abï kek ya cɔk gam röt apɛi në puɔ̈ɔ̈th ken yiic’.
Göl ë ciɛɛŋ, cï të cenë ye luɛɛl thïn në raan cɔl Marxist (man ye thöŋ kenë ‘baai’) ku ye wɛ̈t kän lueel ke ye wɛ̈t cï tɔ̈ wënthɛɛr, guiɛ̈ɛ̈r de anyïkööl thɛɛr ke ciɛɛŋ në kaam yenë käŋ looi ku jɔl ya akuɔ̈tnhïïm ye kek looi, ago pïïr de baai ya cɔ̈kpiny (wɛ̈t kän aye guiir në wël juëc yiic).
Në puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ yic, ke tän yenë ciɛɛŋ de kuɛɛt yiɛ̈knhial ee rot looi në juiɛ̈ɛ̈r yenë kä ke ciɛɛŋ yiɛ̈knhial në baai yic ëbën në tän yen rot luɔɔi thïn ku jɔl ya kä ye kek cɔk loi kek në kɔc.
Na thööŋë yen kenë "ajuiɛɛr de ciɛɛŋ", man ye kiɛ̈ɛ̈t kenë tɛ̈n de kɔc ŋuɛ̈n ken në ke ɣän cï kek tääu në ke kɔ̈ɔ̈th käk.
Ee lööŋ ku tɛ̈n de ruääi juiir në kɛm ke akuɔ̈tnhïïm ke baai yiic.
Athiekic ëyadɛ̈ tënë puɔ̈ɔ̈c de ye akäl käk yiic ke akutnhïïm, në kë lëu benë tɛ̈n de akutnhom kɔc ya cɔk lääu nhïïm, bï naŋ kä ye ke geer yiic, ku jɔl ya käjuëc kɔ̈k.
Në athëm de meso scale yic, ëke ciɛɛŋ de kɔc kenë akuɔ̈tnhïïm rek.
Nyooth de ye wɛ̈t kän yenëkë, raan cɔl John Levi Martin acï athëm thii kɔ̈k ke macro-scale ya thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye kë nɔŋ käkeen ye röt yiɛ̈k nhial ke akuɔ̈tnhïïm ke micro-scale. (cïmën de, "ɣööt" ye thöŋ kenë ɣööt thɛɛr ɣɔn ceŋ dupiöny cɔl Claude Levi-Strauss).
Raan cɔl Alexis de Tocqueville yenëka ye raan tueeŋ bï wɛ̈t ye cɔl "social structure, ye waar yic ke ye ‘të yenë kɔc rëër thïn’" lueel.
Wɛ̈t töŋ thɛɛr cï lueel ku ye wɛ̈t path lɔgɔk ye jam në kë de wɛ̈t cɔl social structure, ku ye waar yic ke ye ‘të yenë kɔc rëër thïn’ acï bɛ̈n guiɛ̈ɛ̈r kɔc në dupiöny cɔl Karl Marx, man cï thiɛɛth, ciɛɛŋ de kuɛɛt, ku pïïr de athɛɛk, bɛ̈n thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye dhöl benë käŋ ya cak (ke dhöl lɔgɔk benë pïïr de baai ya cɔ̈kpiny).
Dupiöny cɔl Émile Durkheim, acï kaam de biological kenë social systems bɛ̈n thuur cï tɛ̈n ëcenë ye luɛɛl thïn në raan cɔl Herbert Spencer kenë kɔc juëc kɔ̈k peei, ku cɛk dhöl benë akuɔ̈tnhïïm juëc ye wuɔ̈t määt ku jɔl ya kä cï kek looi ëke ye dhöl benë ciɛɛŋ wääc ya liääp në lööm benë ya lɔ lööm në ceŋ kɔ̈k yiic ku bï kek määt ëke ye ciɛɛŋ dïït tök.
Kɔc kɔ̈k aacï wɛ̈t de raan cɔl Lévi-Strauss bɛ̈n kuanycök në guïŋ benë ciɛɛŋ lɔgɔk ya guik ku bï tääu në kuɛɛt yiic.
Thëm dïït töŋ ëcenë yen kɔn them, acï bɛ̈i ke kuɛɛt bɛ̈n ya määt kenë akuɔ̈tnhïïm cïmën ɣɔn cenë ye guiir në raan cɔl Anthony Giddens në puɔ̈ɔ̈cdeen de structuration yic ku jɔl ya wɛ̈t de Pierre Bourdieu benë yen ya kuanycök.
Në jiɛ̈ɛ̈m cenë Giddens ye wɛ̈t kënë jam yic, në riɛ̈ɛ̈u de yic ëbën, acï bɛ̈n thöŋ kenë wɛ̈t cïï raan cɔl Jacques Derrida bɛ̈n lueel në kë de puɔ̈ɔ̈c nɔŋic wël kaarou ye täŋ de sociological ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de anthropological cɔk tɔ̈ (man cï rot caal kenë wɛ̈t ɣɔn cïï Lévi-Strauss kɔn lueel në kë de structuralism).
Kän acï kueen në dupiöny cɔl Jacob L. Moreno.
Puɔ̈ɔ̈c de Sociobiology ee puɔ̈ɔ̈c tɔ̈ në biology ku ye puɔ̈ɔ̈c ye ciɛɛŋ caath ku bï guiɛ̈ɛ̈r kɔc apath në tɛ̈n ëcɛkë kɔc.
Puɔ̈ɔ̈c de Sociobiology ee aciɛ̈ɛ̈k yenë kɔc ke ceŋ në rötken thiëëcic, cïmën de tɔ̈c ye kek tɔ̈c, tiɛ̈t ye kek tëden tiit, yäp ye kek yäp, ku jɔl ya tɛ̈n ye kek kuɛɛt ke kiɛ̈c në käm yiic.
Aye thɔ̈ɔ̈ŋ ke läi aa tɔ̈ në yemɛɛn në kueer ye kek tän thɛɛr ëcɛkë kek ya nyuɔɔth në run juëc cï tëëk yiic.
Duciɛ̈ɛ̈k ken aye ke tïŋ ke ye dhöl bïk kek kuɛɛtken ya tɔ̈ɔ̈u agokë ŋoot ëke tɔ̈ në pinynhom.
Dupiöny cɔl Altmann acï puɔ̈ɔ̈c deen de sociobiology ya cɔk ago aciɛ̈ɛ̈k ke rhesus macaques ya cɔk deet kek, në puɔ̈ɔ̈c de statistics yic, ku ka cï dheen ke bï ya dupiöny tɔ̈ ke ye "dupiööc ye puɔ̈ɔ̈c në käk ke ciɛɛŋ - sociobiologist" në Yerkes Regional Primate Research Center në ruöön de 1965.
Na ɣɔn cenë wɛ̈t ye puɔ̈ɔ̈c cɔl, "puɔ̈ɔ̈c de ciɛɛŋ - sociobiology" bɛ̈n ŋic në raan ëbën në ruöön de 1975 yic, ke raan cɔl Wilson acï athör de Sociobiology bɛ̈n gɔ̈t ku cɔɔl ke ye: The New Synthesis, man cï jam dït apɛi bɛ̈n liep nyin.
Ku na yïn ya, ke tɛ̈n cenë aciëëk röt gɛɛr thïn acï ya kë nhiɛɛr dupiööc ke biology ku philosophy të ɣɔn cenë käthɛɛr cï gaak bën beer yök.
Raan cɔl Edward H. Hagen acï athöör de Evolutionary Psychology bɛ̈n gɔ̈t në kë de kë ye cɔl ‘sociobiology’, agut cï mɛn ɣɔn cenë wël ke bɛ̈n jäi në tɛ̈n yen kɔc tiɛ̈ŋ thïn, " man yenë töŋ cï bɛ̈n tiɛ̈m në ruöön de 20th century"\n"
Ku na yïn ya, ke aciɛ̈ɛ̈k käkë aake "lööm keek" të ɣɔn yök ë kek thïn.
Ku na yïn ya, ke ka ye lac miɛ̈t puɔ̈ɔ̈th në kä tɔ̈ kenë kek, ka aciëëk path tɔ̈ kenë kek, ku ka ye ɣook guiɛ̈ɛ̈r kä thöŋ ënɔŋ kek ëtënë, ku cie kä wääc tënë, në kɛm ke ciɛɛŋ yiic.
Ciin de kɔc ŋuɛ̈ɛ̈n nɔŋ mïthkeen yekë kek mac, aabï röt ya juak në ciin de kɔc yiic.
E.O. Raan cɔl Wilson acï jam ëyadɛ̈ ke cɛ̈ɛ̈k de kɔc aacï rot ya looi ëya në akuɔ̈tnhïïm yiic.
Na ye kɔc nyïn tïït apɛi në rötken, ke kɔc ye nyïn tïït aye naŋ kɔc path yekë kek bɛ̈i në pinynhom ago ciɛɛŋ path ya döŋ në pinynhom, ku na ye raan kueth wëu lööm në kɔc niɔp cin, ke raan kueth kän abï dhil ya thou ku kä kɔ̈k käkë abï röt juak.
Në puɔ̈ɔ̈c de sociobiology yic, ke aciɛ̈ɛ̈k path ye ciɛɛŋ de kɔc yiɛ̈knhial aaye kek kɔn guiir apath në wël ke sociobiological hypothesis yiic në tɛ̈n bï kek dhɔ̈l lɔcar ke tɛ̈n ëcɛk kɔc thïn ya guik.
Tɛ̈n ë kaam de käm nɔŋ ciɛɛŋ littermates acï kek guiir ëtënë në ye dhöl kënë yic.
Në wël kedhiɛ yiic, ke diäär kek aye naŋ dhɔ̈l juëc ŋic kë kek alëu bïk mïth lik ya nhiaar apɛi, ku kaa lëu bïk mïïth bïkkë kek ya cam ya guik ku bïkkë kek ya tiit apath.
Puɔ̈ɔ̈c de aciëëk ke kɔc acï yen yök ke ciɛɛŋ de kɔc ee rot looi në kë de kä ye ke tak yiic, kä ke määth, kä ke ŋeeny, ku jɔl ya ŋïc tɔ̈ kenë raan cɔl ‘IQ’ dït apɛi.
Ku na yïn ya, ɣɔn nyɛɛië FEV tënë puɔ̈ɔ̈c ye looi në cuɔl gup (mouse genome), thɔn de col ee lac thɔ̈ɔ̈r kenë thön kɔ̈k peei, ku thön kɔ̈k käkë acie lac gam bïk thɔ̈ɔ̈r kek yen.
Në amat ɣɔn cï looi në ruöön de 1976 në dupiööc ke akuɔ̈tnhom de Sociobiology, ku cï të cenë ye luɛɛl thïn në Ullica Segerstråle, raan cɔl Chomsky acï bɛ̈n jam në wël ŋic kek ke yicthiɛɛk de wɛ̈t cɔl sociobiology në pïïr de raan yic.
Raan cɔl Wilson acï bɛ̈n jam wu kä këc kɔn tak bï ye wɛ̈t kän lueel, të cenë kë de ye wɛ̈t kënë yic.
Tajir ee kë yenë raan pïïrde juiir apath ku bï wëu ya looi në kä ye kek looi yiic ku kä ye kek ɣɔɔc yiic ku kä ye keek ɣaac wei yiic (cïmën de käŋ ku loilooi).
Na cï tajir ya naŋ wëuken këc kek cuatpiny, ke kɔc ye kek gäm wëu ‘creditors’ alëu bïk kä tɔ̈ kenë raan ya nyaai kedhiɛ.
Wɛ̈t kän aye lueel ëyadɛ̈ (ke cie kɔc ke ganuun ka kɔc lui në mäktɛɛp ke akuma yiic) agokë kämpänï ya lueel.
Kämpänï muk ëŋɛk në rot de, ku benë wëu ya looi aye yïk në kɔc adöc nɔŋ nhïïm yen, man kek ye akut de bäny ŋaknhïïm ke kämpänï den kuany agokë kä ke kämpänï kedhiɛ ya looi ku bïk kɔc bï kek luɔ̈ɔ̈i thïn ya lɔ guik.
Mät ee wuɔ̈ɔ̈c kenë kämpänï në dhöl yen naŋ kɔckeen lui kenë kek, ku ka cie kɔc nɔŋ nhïïm ye kämpänï kënë yic, ku kaa bï tɛ̈ɛ̈k de kä bï kämpänï ya lɛɛr tueŋ ya rɔm nëtök.
Limited liability companies (LLC), limited liability partnerships, ku jɔl ya nuɔɔk kɔ̈k peei ke akuɔ̈tnhïïm aye kɔcken nɔŋ kek tiit apɛi agokë cië dhiac ëke ye yuïk, në luɔɔi ye kek lööŋ looi ëke cïï thiääk kenë kä adöc ke raan tɔ̈ kenë yen wënthɛɛr.
Kɔc tɔ̈ thïn aye cuɛtpiny de wëu gam (man ye lac ya wënh thiin koor) të cenë kämpänï nhom ciɛ̈n wëu, ke kɔc nɔŋ nhïïm yen aye ciɛ̈n lööŋ ke nhomlääu bïk kek ya thiääk kenë kämpänï.
Ënuɔɔr de kämpänï kän acie bɛɛr looi paan de UK, ana cɔk kä yenëke yen looi ya ŋoot ëke tɔ̈ në akäl käl.
Akɔɔr ba ŋic ke "rin ke Ltd në kämpänï cök, ku (public limited company) aye yen nyuɔɔth ke kä rɔm kek aye lac lööm."
Na ye company limited në kë de wɛ̈t cï lueel, ke wɛ̈t kän abï ya pëk tënë kɔc ye kek lueel.
Kämpänïth në ŋɛk në rotde, acie naŋ kä amatnhïïm ye kek rɔm ku ka nɔŋ lööŋ riliic ye kek tääu agonë kä ye kek rɔm ya gɛɛr.
Kämpänïïth ye kɔc tuääk ku jɔl ya akuɔ̈tnhïïm ke media agencies aye wëuken looi në käpath keen yekë kek ɣaac wei yiic.
Aye yen mat thïn agut cï käpath yekë kek tïŋ cïmën de riäth, bääth, adit ke akïïm, abïny, ka riäth nhial.
Mukudheen juëc ku jɔl ya catalog companies aye kɔc nɔŋ tajiir thii kor yɔ̈c käŋ.
Aye wëuken looi në ɣɔɔc ye kek käpath tɔ̈ kenë kek ɣaac wei ku jɔl ya loilooi thiääk kenë kä ke pol.
Panhïïm ke yemɛɛn aake gɔl kek në luɔɔi në dupiöny de mathematics cɔl Luca Pacioli në ruöön de 1494.
Wɛ̈t ye cɔlë ‘finance’ man ye geer yic ke ye luɔɔi de wëu në thoŋda yic, ee puɔ̈ɔ̈c de pïïr në baŋ yenë wëu mac thïn.
Kɔc nɔŋ nhïïm tajiir aalëu bïk tajiir ken ya mac keepɛ̈I, ka bïk bäny kɔ̈k peei ŋaknhïïm ya luɔ̈ɔ̈i agokë kek ya luɔ̈ɔ̈i eluɔɔi kënë në nyin den yic.
Kë ye cɔlë ‘Business process management (BPM)’ ee dhöl lɔgɔk ye nyin tïït apɛi në tɛ̈n yenë tajiir mac thïn ku jɔl ya kä wïc kɔc bï kek bɛ̈n ya ɣɔ̈ɔ̈c kee käk ya dhil ŋic ëyadɛ̈.
Tajiir juëc yë akäl käk yiic, aye kek mac në lööŋ ye kek cɔk kääc tëden keepɛ̈i cïmën de corporation ka a partnership (man cï kek cak ëke nɔŋ käŋ ka cïnkë kä cï kek tääu në kɔc yëth).
Të jiɛɛmë raan, ke kɔc tɔ̈ në mät de tajir yic (shareholders in a corporation), kɔc cï kecin mat ku yekë tajir rɔm, ku jɔl ya kɔc nɔŋ nhïïm kämpänïïth cenëke lööŋ ye tääu në keyëth, aye nhïïm naŋ lööŋken ye kek kuɔ̈nybei në dheen yiic ku jɔl ya të bï kek ya ŋoot ëke nɔŋ nhïïm ye kämpänï kënë, man ye löŋ cɔk mec kenë käkuɔ̈ɔ̈n tɔ̈ kenë yïn ku bïk ya cɔk tɔ̈ cït ke ye kë de "raan dɛ̈t peei".
Lööŋ yenëke tajir rɔm, man cɔl ‘partnership’ aa yenë kek mac në lööŋ cï kek tääu ëke benëke yen ya mac; tënɔŋ en lööŋ cï kek looi, ku yenë biäk de mac në akut tɔ̈në kee lööŋ käk thïn.
Në aguiir kɔ̈k yenëke wëu ke awata cuat piny yiic, ke kän alëu bï cuɛt piny de awata ya cɔk looi në door yiic kaarou, në ŋö, akut de corporation ee wëu ke awata kɔn cuatpiny në ajuɛ̈ɛ̈k de wëu cïk kek yök yiic, ku na cï akut de corporation wëu cï kek looi jal tɛ̈k kɔc nɔŋ nhïïm yen, ke kɔc käk ayenëke awata thiin dɔ̈t peei bɛɛr lɔ kut në ke kɔ̈ɔ̈th, man ye lɔ̈k tɔ̈ ke ye kun ë rou de wëu ke awata tënë kek.
"Lɔ bïk kek ya lɔ biyic" në luɔɔi ye cɔl initial public offering (IPO) yic, ee yen nyuɔɔth ke biäk de tajir abï ya mac në kɔc ke akuma yiic.
Lööŋ cɔl kek ‘Code of Hammurabi’ man cï kek lac looi në ruöön de 1772 BC aake ye käpath ye wɛ̈t kän nyuɔɔth ku yekë yiic naŋ lööŋ thiääk kenë yen, ku në kɔ̈k peei yiic, ke ka ye wëu yenëke käŋ ɣääc në rain wïïr ya mat thïn ëyadɛ̈ ku kaam de kɔc ye käŋ ɣaac ya maac apath.
Lööŋ thi cï kek tääu aye wïc ëyadɛ̈ në litheen thi ku jɔl ya athöör ke awata, ago tajir du jal looi.
Bɛ̈i juëc apɛi ye naŋ ɣänkeen ke ɣööc aye naŋ löŋ tök në kee lööŋ käk yiic.
Bɛ̈i kɔ̈k peei tɔ̈ në baŋ ciɛɛm ‘western nations’ aye naŋ akuɔ̈tnhïïm kɔ̈k peei ye kee lööŋ käk mac apath.
Luɔɔi de yekënë ku jɔl ya tɛ̈n yenë yen juakic thïn aye mac në lööŋ ke tajir yiic ago kek ya cɔk cil apath ku bï kek ya gäm ŋïc benë kee lööŋ käk ye kuanycök.
Tajiir juëc aye naŋ rinken, logos keen cï kek thuur, ku jɔl ya käjuëc yenëke tajir ŋiɛ̈c luɛɛl biyic ago tajir ya lac cɔk bï ya ŋiɛ̈c piŋ alɔŋ biyic.
Pïïr de baai ‘economics’ ee ya kë cï guiir në puɔ̈ɔ̈c de social science yic ke bï kɔc ya nyuɔ̈th tɛ̈n benë ya rëër ke käkeen nhiɛɛr kek; cïmën de, luɔɔi de käŋ, tek biyic de käŋ, ku jɔl ya tɛ̈n benë kek ya cam thïn.
Acï bɛ̈n gam ke dupiööc thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c ë pïïr, cɔl kek ‘economists’ acï puɔ̈ɔ̈cden ya cɔk pëk në tɛ̈n yenë kuɛth yɔ̈k thïn: cïmën de tɛ̈n yenë kuɛth cak (luɔɔi de käŋ), tɛ̈n yenëke tɛk biyic, ku jɔl ya të yenë kek cam thïn ku jɔl ya të lëu benë kek ya cɔk cil.
Na cïï ye tɔŋ kënë bï ya tiaam ka na nɔŋ këdïït ye ŋɔ̈ɔ̈th wär wëu bï kek ya lɔ yök thïn, ke kɔc bï ye wɛ̈t kënë lɔ tak (thɔ̈ɔ̈ŋë keke benë wëlken ya tɔ̈ ciɛɛl) acïï lëu bïk ya lɔ në tɔŋic (man ye ya wɛ̈tdeen cïk tak) ku kaa lëu bïk dhɔ̈l kɔ̈k peei ya tïŋ yiic.
Lööŋ ke puɔ̈ɔ̈c ë pïïr, man ye kek cɔl ‘Economic precepts’ cï kek lueel në muɔny Boeotian ye maany gɔ̈t cɔl Hesiod në athöördeen cï gɔ̈t yic ku jɔl ya dupiööc juëc ŋic anyïkööl ke pïïr aacï raan cɔl Hesiod bɛ̈n kiɛ̈ɛ̈t ke yenë raan "tueeŋ cï puɔ̈ɔ̈c në kuɛ̈n de pïïr".
Akuɔ̈tnhïïm kaarou, man cï kek bɛ̈n cɔl "luɔɔi yenë baai tajir looi - mercantilists" ku jɔl ya "physiocrats", acï yïknhial de ye wɛ̈t kän bɛ̈n ŋoot ke ɣɛ̈thkë tueŋ.
Acï bɛ̈n lueel ke kuɛth de baai ee pëk në tɛ̈n de yöm thith/dääp ku jɔl ya yöm ɣer cï kek määt yiic.
Dupiööc ke Physiocrats, kenë kɔc ke akuɔ̈tnhom cï cak në ruöön de 18th-century ke ye kë benë ya tak ku benë ya gät në kɔc ke paan cɔl French, aacï wɛ̈t de pïïr ë baai bɛ̈n ya yiɛ̈knhial ku luelkë ke pïïr de baai ee rot looi në än yenë wëu yök thïn ku jɔl ya ye kek lɔ biyic.
Dupiööc ke Physiocrats aacï bɛ̈n ya jam në dhɔ̈l benëke wëu juëc ke awata ya tek yiic tënë kɔc juëc nɔŋ nhïïm pinyken.
Raan cɔl Smith acï käpath bï kek ya yök të cenë luɔɔi tääu nhom piny ya yök agut cï të cenë luɔɔi cak juakic apɛi ku jɔl ya käjuëc cï kek ya yök në ɣɔ̈ɔ̈c yic, jɔɔk geeth ku baai agut cï bï bɛ̈i juëc dööt kedhiɛ.
Ciin de kɔc acï rot bɛ̈n lac ya juak apɛi ku kaa cï piny tɔ̈ kek në yenhom bɛ̈n wuɔ̈ɔ̈r ku kän acï luɔɔi bɛ̈n ya riɔ̈ɔ̈kic apɛi.
Në kë cenë raan cɔl Adam Smith jamde ya cɔk pëk apɛi në luɔɔi benë wëu ya looi, Raan cɔl David Ricardo (në ruöön de 1817) acï bɛ̈n jam në dhöl benë wëu ya tek tënë kɔc nɔŋ nhïïm bɛ̈iken, kɔc lui, ku jɔl ya kɔc kueth cï wëuken tääu në ye luɔɔi kënë yic.
Raan cɔl Ricardo yenëka ye raan tueeŋ ëcï lööŋ path yenëke käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ ya cak, ku lueel ye bï bɛ̈i kedhiɛ ya naŋ mïïthkeen bïkë kek ya looi ëke wääc në röt ku bïkkë kek ya lɔ ɣaac në bɛ̈i kɔ̈k peei këc yekënë ya looi yiic, ku cïï kɔc röt ye bɛɛr gɛɛi në käkeen yekë kek looi yiic.
Raan cɔl Mill acï bɛ̈n jam në käjuëc wääc cï kek deet yiic në kaam de ke käk yiic kaarou: Luɔɔi de mïïth ku jɔl ya tɛ̈n benë kek ya tɛk thïn.
Raan cɔl Smith acï bɛ̈n gɔ̈t këlä; "ariööp yenë këriɛ̈ɛ̈c ëbën looi ... ee rot looi në tui ku jɔl ya kä dhal raan cen kek ya tëëk thïn".
Tɛ̈n cenë raan cɔl Say yen luɛɛl thïn yenëke ŋoot tënë ɣook në yemɛɛn, ku cen wɛ̈t cɔl "kuɛth" ya nyaai ku geer në wɛ̈t cɔl "käpath ku loilooi, man cɔl kek ‘goods and services’" man ëyen nyuɔɔth ke kuɛth ee yen mat thïn ëbën agut cï kɔ̈k cïï kek ye tïŋ gup ëyadɛ̈.
Tënë raan cɔl Robbins, ke tɛ̈n de ciɛ̈n käŋ acï bɛ̈n cɔ̈kpiny, ku tɛ̈n ɣɔn cen yen ya guiɛɛr thïn acï ɣook bɛ̈n puɔ̈l buku käk ya guiir, ke ɣok lääunhïïm në löŋ yic, në puɔ̈ɔ̈c de pïïr yic, puɔ̈ɔ̈c de piath ku tïït ë nyin në pïïr yic, tɔŋ në pïïric, ku jɔl ya luɔɔi de käŋ, tekpiny de käŋ ku jɔl ya tɛ̈n benë kek cam thïn, ke ye dhöl lɔgɔk benë puɔ̈ɔ̈c de pïïr ya looi."
Agut cï lɔn cɔk mɛc kenë wɛ̈t cïï raan ëbën lueel, ku dupuɔ̈ɔ̈c juëc ke pïïr acï wël kɔ̈k ke raan cɔl Robbins bɛ̈n gam, agut cï lɔn cenë kɔc juëc wël ya thiɛ̈ɛ̈c në kë cïï kek puɔ̈ɔ̈th ya dak në luɛɛl de ye wɛ̈t kän, an ye bɛ̈nbei në wɛ̈t cï lueel yic.
Wɛ̈t ye cɔlë "puɔ̈ɔ̈c de pïïr - economics" acï bɛ̈n luɛɛl biyic në raan gäk apɛi, cïmën cenë ye lueel në dupiöny ë neoclassical economists cɔl Alfred Marshall ke ye këthiin nɔŋ kë cï juak thïn tënë "puɔ̈ɔ̈c de pïïr yic - economic science" ku cï wël thɛɛr ke "puɔ̈ɔ̈c ë pïïr alɔŋ thiɛɛth - political economy" ya geer yiic.
Ee këriɛ̈ɛ̈c ëbën gäm kɔc lui cï tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në puɔ̈ɔ̈c thɛɛr de pïïr yic ku ye cɔk thiääk kenë marginal utility theory man ye jam alɔŋ de wëu yenëke käŋ ɣɔɔc.
Nyooth de ye wɛ̈t kän ee tän yenë ye luɛɛl thïn në consumer theory tënë kɔc, man ye wëu ke ɣɔ̈ɔ̈c tekthook (ke ye ciin de ɣɔ̈ɔ̈c) ku kä ye bɛ̈n thïn aye kuɛ̈n yenë kek kueen riɔ̈ɔ̈kic.
Puɔ̈ɔ̈c de ye akäl käk de pïïr acï yiɛ̈knhial në puɔ̈ɔ̈c de neoclassical economics ku jɔl naŋ käjuëc cï kek geer alɔŋ thïn në tɛ̈ndeen ëtɔ̈ yen thïn wënthɛɛr, cïmën de puɔ̈ɔ̈c de econometrics, puɔ̈ɔ̈c de pol, cɛɛth benë yuïk thɛɛr cenë thuk kɔn ya yuïïk bɛɛr ya caath ku mëën ëcïï path ëcï kɔn ya looi, ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de neoclassical model ye jam në kë de pïïr ë baai, agonë wuɔ̈ɔ̈cden ya deetic në tän lëu ben kɔc ye dɔm në wëu lik ya tiaam.
Anɔŋ kä ye kɔc nuan wënthɛɛr tɔ̈ në puɔ̈ɔ̈c ë pïïr de baai yic, man cï kek puɔ̈ɔ̈c në economic science yic, tënɔŋ en kë cï tak (kë cï lɔc) në tök ka kɔc juëc agokë ya tiɛ̈m ëke tɔ̈ në löŋ yic.
Athöör kän acï nyin bɛ̈n ya tïït apɛi në wëu yee baai kek yök në thaŋ thiin koor yic ago ciin benë mïïth ya ɣaac tënë kɔc ya cɔk tɔ̈ piiny apɛi.
Puɔ̈ɔ̈c de Keynesian economics anɔŋ kɔc kaarou cï yen ya kuanycök.
Acï ya thiääk kenë puɔ̈ɔ̈c de University of Cambridge, ku jɔl ya luɔɔi de raan cɔl Joan Robinson.
Raan cɔl Ben Bernanke, man ëye bäny ŋaknhom tënë Federal Reserve, yenëke dupiöny töŋ de ye akäl käk ye puɔ̈ɔ̈c de Friedman gam ke yenë kɔc gäm dhuruup.
Na cak puɔ̈ɔ̈c, ke töŋ tueeŋ ye kɔn guik ee kë bï yic ya pial ku bï ya guiɛ̈ɛ̈r wël bï kek lac ya muk apath në kɔc nhïïm, ke ye lɔcök në thööŋdeen yen käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ, ku nɔŋ kony bï ya yiɛ̈n kɔc në luɔɔi benë rïthäc ya looi.
Käthɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c de macroeconomic models aye naŋ ruääi kenë käjuëc keen wääc yiic kedhiɛ, ku ruääi kän alëu bï rot ya geer në thɛɛr juëc ke dupiööc ke macroeconomists yiic agut cï, agut cï puɔ̈ɔ̈c yam de Keynesians, man ye aguiɛɛr de microfoundations guiɛ̈ɛ̈r kɔc.
Në thɛɛr kɔ̈k yiic, ke wël ke puɔ̈ɔ̈c ë pïïr aye thiääk në röt, ku ka cïï kek ye them.
Ku na yïn ya, ke puɔ̈ɔ̈c de experimental economics aye yök ke cil apɛi, ke acï rot juak në tɛ̈ndeen yenë ye luɔɔi thïn.
Në ye dhöl kän yic, ke wël cï ke lueel kedhiɛ alëu bïk wɛ̈t ya cɔk gam cï tɛ̈n cenë kek luɛɛl thïn, ke cie tɛ̈n dɛ̈t peei ye thɔ̈ɔ̈ŋ.
Wël këc kek gam në kë këc kek lööŋ ke puɔ̈ɔ̈c döör ka ëke löm kek në puɔ̈ɔ̈c dɛ̈t peei yic, alëu bï kek bɛɛr ya caath në thɛɛr kɔ̈k yiic ke akäl ciɛ̈ɛ̈n yiic ku benëke kä cï röt wuɔ̈ɔ̈c ya bɛɛr lɔ cɔ̈kpiny në thɛɛr juëc yiic, agut ci lɔn cenë rïthäc gɛ̈ɛ̈k ya guɛɛl ëke cenë kek ya bɛɛr dhuɔ̈k piny, ke athöör juëc kɔ̈k ke journals aacï kek ya guɛɛl në kë cïk kek wël juëc ya dhuɔ̈kpiny.
Në puɔ̈ɔ̈c de applied economics yic, ke wël ye kek tääu thïn – ku wël ye kek tɛk biyic aye yenëke puɔ̈ɔ̈c de linear programming looi aye juëc apɛi.
Ken aci käpath juäc ëke ŋic kek wënthɛɛr cɔl dhuk piny alɔŋ tɛ̈n ɣööc ku pɛ̈l kek bi ke them tɛ̈n aci kek käŋ nyiany thïn.
Kä thöŋ ye kek them aye röt loi alɔŋ käŋ ɣööc yiic, cɔl ‘neuroeconomics’.
Tënë thuk yenë kɔc mëën thïn yiic, ke ka cïn kɔc naŋ riɛl dït apɛi lëu bïk täŋ benë wëu yenëke käŋ ɣaac wei thuuk ya tääu tëtök agokë ya thöŋ.
Ɣɔcwei ë kä thi, ye cɔl ‘microeconomics’ ee aguiɛɛr de ɣɔcwei de käŋ cɔk bï ya deet yic apɛi ago pïïr ya cɔk piɔlic ku bï ɣööc de käŋ cië ye cɔk riäk pïïr.
Wël thöŋ käŋnhïïm ee käjuäc col aŋic në thukic ku jɔl ya aciëëk ken.
Käŋ alëu bï kek ya lɔc në kaam de käk wïc puöu kek ku loi kɔc kɔ̈k kek.
Käk ye mieth ci liap kak awan turuk col "pretzels" acï bɛ̈n ya loi ke ye abiik ku nhiak nhiak dhëël kɔ̈k yic.
Käk ya kek tääu në ye luɔɔi kënë yic cit men de loilooi kɔ̈k ye kek looi në kɔc piny, kä tueeŋ (ye kä ril apɛi ye kek cak në luɔɔi yic, cïmën de chirkat ëke tɔ̈ wënthɛɛr), ku jɔl ya piny (cïmën de kä ye röt looi piiny).
Luoi path lacok ee tɔ̈ ke cï rot looi të cenë käjuëc yök ya yok thïn ke kä ye kek tääu thïn cië ye geer yic, ka në wël kɔ̈k peei yicc, ke ciin de "cïn luɔɔi" ee tɔ̈ ke cï tekic.
Në dhöl thiin puol yic të de ɣööc alëu käpath kaarou ya looi (ye luel ke ye "käk riɛl - guns" ku jɔl ya " miök - butter").
Lïk de Käŋ aye nyuɔɔth në kɔc wïc yen ku ka cïk lëu bïk ɣet në PPF nhom ku (cïmën de X) ku bïk kuɔ̈c tëëk në gɔt nhom.
Giet thöŋ nyin kek kä ke ɣɔɔcwei kaarou thöŋ nhïïm.
Alɔŋ ë PPF, ke thök ë käŋ aye lueel ke ye kuɛ̈ny yenë raan käjuëc tɔ̈ alɔŋ tök yic kuany ku cïn kë wïc tënë ɣööc de kä kɔ̈k cï döŋwei käkë yiic.
Giet tɔ̈ alɔŋ cielic ee kɔc nyuɔ̈th (cïmën de A) a loi kɔc cï kuɔ̈c looi yic (të cenë kä ye kek tääu thïn kuɔ̈c luɔɔi), në kë lëu benë baŋ tök ka kek kedhiɛ röt ya juak ëke wel kenhïïm dhöl la tueŋ ëbaŋ cuec cï giit yic.
Aci rot ŋiec lɔn na dä ke ɣööc de kä ye kek ɣaac wei bai ëten aci rot ya loi në bëi juëc yiic ku ka ye kä ye kek tääu thïn cɔk tïŋ apath, agut cï bɛ̈i nɔŋ käjuëc yekë kek ɣaac wei.
Alɔŋ töŋ de kee kä ci kek loi yiic, ke ka nɔŋ loilooi kɔ̈k thöŋ nhïïm kek akut kën ka nuɔɔr de kätueeŋ kɔ̈k peei yenëke piny luɔɔi thïn.
Wël ŋic kek ku jɔl ya tɛ̈n yenë käŋ tiɛ̈ŋ thïn ee kɔc yiɛ̈n lööŋ piath lɔgɔk agonë ke käŋ ya ɣaac wei ku benëke käŋ ya bɛ̈i thïn cï tɛ̈n cenëke kuɛ̈nybei në käjuëc yiic në thööŋ yenë käpath juëc cï kek ya thɔ̈ɔ̈ŋ, ago kä tɔ̈ nhïïm piiny ye bɛ̈n thïn kenhïïm ya thɔ̈ɔ̈ŋ (amääth) kenë kä ye kek ɣaac wei.
Në puɔ̈ɔ̈c thïïn de microeconomics yic, ëke wɛ̈t ye thöŋ kenë ciin de ɣööc ku jɔl ya kä ye bɛ̈n bei thïn tënë thuŋ yennë wëër thïn apɛi, man ye yen mat thïn agut cï lööŋ ye kɔc ɣɔc käŋ ku kɔc ɣɔɔc käŋ wei thɔ̈ɔ̈ŋ nhïïm.
Wël ye jam në kë de raan ɣöc ye kuany në këdeen nhiɛɛr yic apɛi në ye kë path yic kënë, në kek kä ye bɛ̈n thïn käk yiic, ciin de ɣööc, të yennë kek yök thïn, ku jɔ ya käjuëc kɔ̈k peei.
Lööŋ ke ɣööc de kä wïc raan keek, në käŋ yiic kedhiɛ, ee jam në ciin de ɣööc ku ciin de kä ɣɔc kek në thuk yic ëebë ëke ye thiääk në röt.
Në ye kënë nhom, ke ɣööc de käŋ në ciin de ɣööc yic, e rot juak tënë raan ɣöc (man ye kë ye rot waar në ɣööc yic).
Kä ye bɛ̈n thïn aye thiäk kek ciin yenë käŋ ɣɔɔc ku jɔl ya ciin yenë käŋ ɣaac wei në ye thuŋ kënë yic.
Kä ye bɛ̈n thïn aye thöŋ kek luɔɔi de ciin de ɣööc ku jɔl ya juëc den, të cenë käjuëc kɔ̈k peei ye jam në ken ye röt waar.
Cimën de lööŋ ye jam në biäk de kä wïc kek, ke tɛ̈n yennë käŋ bɛ̈n thïn alëu bï röt ya waar, jɔɔk në të yenë ciin de ɣööc de kä bɔ̈ thïn ka tɛ̈nde ëbën rot waar thïn.
Thöŋ de käŋ thuuk ee rot looi të yenë kä ye bɛ̈n thïn ya thöŋ kenë ciin de kä ye kek wïc, ku tɛ̈n yenë kä ye bɛ̈n thïn ya thöŋ kek kä ye kek wïc në ciindeen tɔ̈ nhial yic.
Ku na ye të tɔ̈në ciin de ɣööc nhial në käŋ nhïïm, ëkee naŋ ciin de käjuëc ëke cï kek ya bɛ̈I thïn të thööŋë kek kenë ciin de kä wïc kek.
Kë tueeŋ ŋic raan ëbën alɔŋë mät yic, röm yenë käŋ rɔm, ku jɔl ya gäm yenë kɔc kepuɔ̈ɔ̈th gam në luɔɔi yiic.
Në puɔ̈ɔ̈c cï ya looi në thuɔ̈k yenë kɔc ke mëën thïn yiic alɔŋ de kä ye kek wïc ku kä ye bɛ̈n thïn yiic, ke ka nɔŋ kɔc juëc ye käŋ bɛ̈i thïn, cïï ciin de ɣööc ye dhuɔɔm në tɛ̈ɛ̈k de yic.
Hööc wei kok tek yic cit hööc wei mec ke geu, bi kocwei juec ku liik koc hööc ku hööc wei kok tek yic.
Kek dhel tek yic ye koc hööc wei, a lang dhel juac ya koc ya loi.
Në ciɛɛŋ de pïïr yic, ke ka cï ya kuanycök agonë ke kɔc ɣɔɔc käŋ wei ya cɔk kuɛ̈ny të yök kek piny kenë kɔc kɔ̈k peei ye puɔ̈ɔ̈th wuɔ̈ɔ̈c kenë këden cïk tak.
Anɔŋ nhom dhɔ̈l juëc wääc yiic yenëke yen looi alɔŋ biyic de economics në aguiir gɛ̈ɛ̈k de kä ye kek tak ke nuclear, lööŋ ke ŋiɛ̈c mäny e rot, puɔ̈ɔ̈c de thiɛɛth ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de aciɛ̈ɛ̈k de kɔc thɛɛr ‘evolutionary biology’.
Ee tɛ̈n de käŋ caath yiic alɔŋ ë wël cï kek lueel ke ɣööc yiic, wël cï kek lueel ke wëu ke akuɔ̈tnhïïm ke loilooi yiic, piathden ku riääk de wëu, ku piath de wël cï kek lueel alɔŋ ë ciin de ɣööc, ku lööŋ thiääk kenë kek cïï akuma kek lueel ku lööŋ juëc kɔ̈k peei.
Raan ɣööc cïn nhom kë ŋic man yenë riäi ya kë ye thɔ̈ɔ̈ŋ kenë "lemuun" ye wëu yenëke ɣööc cɔk tɛ̈ɛ̈uë nhom piny awär ciin lëu benë rain cï kɔn geer wënthɛɛr.
Käjuëc aye rëër thïn, ke tɛ̈ɛ̈u yen wëu piny nyin löng ku ke bi yen kuoc kueth ("thuɔ̈k këc thök").
Kuoc hööc kek kuoc kueth thurumbil a ye col kuc rot loi ku bi jal pioc dhel löng ye ke thurumbil luoi thin theer.
Käpuoth ke ɣööc jäŋ aye ya käpuoth ŋoot ëke ye kek ɣaac wei në thuɔ̈k yiic.
Ciit meen, lueng aliiric a kerac bei ten koc ku pioc aa kepath bei ten koc ku kok la tueng (nɔŋ awɛ̈ɛ̈c lik, ku jɔl ya käjuëc apɛi).
Në ɣän juëc yiic, ke ciin de ɣööc aye kek cak agokë piath de käŋ ya cɔk loi rot, ke cii ciin de ɣööc yetök, ku bïk röt ya cɔ̈kpiny në kaam thiin koor yic ago ya pëk alɔŋ ë käjuëc wïc kek ka kä ye kek bɛ̈i thin.
Ken ye nyuoth a weu ye gam koc lui ke cin geth yiic ku lueel koc kok lon yen weer hööc yic yen cak juak.
Kajuec ke, a leng yic ke ye bai yok thin, adet koc cin loiloi, ke ci hööc liapnhom, ke ci cam ku ke ci mat luoi yic.
Ken yen aci aguier ci nyangwei bärköu ke thong kek col adhuk.
Aye raan col Keynes luel lon ci raan ke wic ye yok te ci ke hööc ku ke hööc wei nhiim liap ku a yen koc juac col areer ke cin loloi ku ngongka.
Löng hööc yam ci cit ken raan col Keynesian long hööc wei aye luel lon ci geth thiang loiloi rin wic lon la cok.
Löng e jam ten koc wiic loi loi rin ke puoth bi ya yiek kak abi kak luoi nyiec a loi.
Dhël juac ya koc ngong loiloi a rot loi te ye koc wic luoi cot weu juac loi loi yic.
Kooc juac aa ngong luoi e rin ya kek piir e piir theer ku loiloi piir ala ka war rot.
Weu aya gam raan ran eben ku thiak ke yic ten raan eben, a rot nyiec tek cik lööc riäk, a ye yic pial ku ye raan eben ke nhiar.
Në wël ke raan col Francis Amasa Walker yiic, ye dupiöny de pïïr ŋic apei në ruön de 19th century, "Wëu ee kë ye wëu looi tënë kɔc" (" Wëu ee kë ye wëu looi tënë kɔc" në wël keen thɛɛr yiic).
Hööc weu yam ace thong ke hööc weu theer ye ke kang wac yic ke cin ke met nhial.
Na cenë ɣööc nhom lɔ piny amääth awär ciin de kë lëu bïï baai ya bɛ̈i bei, ke ka nɔŋ ciin dïït bäär yic në kaam de tɛ̈n de kä ye kek looi ku jɔl ya tɛ̈n de kɔc këc kek luɔ̈ɔ̈i.
Cit meen, koc ye buth hööt ci ngong loiloi ci kek luoi biik dhel ye koc cath thin cuot yiic cien.
Reec löng koc mäc bai aa kööc ten met koc bei yoom dit.
Koc juaac ci piir kuen aye jam lon cin yen ke puoth reer thin ben koc bi kek ben aher dhel yic ku luel koc kok lon puoth yen rin leng yen ke yeke cam thïn.
Në thɛɛr kɔ̈k yiic, ke biäk de lööŋ ye juɔ̈ɔ̈r kek lɔc, ye aciëëk ke juɔ̈ɔ̈r thɔ̈ɔ̈ŋ kek puɔ̈ɔ̈c thiin de microeconomics, mɛt yenë kɔc cuët cï röt gam mat thïn, bäny ke thiɛɛth, ku jɔl ya bäny mac kɔc.
Ku yen aya aleng yic teye hööc ku hööc wei dit thin ku tekrot piny kam koc.
Ku aye lac luel lon ci raan cöl Carlyle cen kak piir cak ke keye col "dismall science" dhuk yen lông nhom ten raan col Thomas Robert, geet ruon 18th century ci yen ye meek nhom lon bi koc höc wei ee chok rin ci adet rot juak apei.
Thiak thiek wel piir kak lon cin ku wel maac bai, aye nyin reer ka ye bai keya yiith.
Ka juaac ye kueen athor pioc kak piir yic acik theem biik aa koc tok löng dhel juac rin bi kek maac path col areer kam koc.
Kok reer thin cimen hön you weu bai kek te ye yen mac thin ku wel puoth ye koc mec kek wel bi koc rääc nhiim, kek eben a ye koc juac dholic ku ci kek ping.
Puɔ̈ɔ̈c de information economics ee yen mat thïn ëbën agut cï ‘mathematical-economical research’ ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de ‘aciëëk ke behavioural economics’, ye thöŋ kenë puɔ̈ɔ̈c de aciëëk ke nhom, ku jɔl ya käjuëc ye kɔc liääp nhïïm aye ya biäk de puɔ̈ɔ̈c dïït cï looi në ɣän juëc ke economics.
Raan cɔl joskow aanɔŋ kë ye yök në ye puɔ̈u alɔŋ ë yicthiɛɛk de luɔɔi në luɔɔi cï tïŋ yic ku jɔl ya kä yam cï kek ya dɛɛt yiic aake ye "lac nyaai në ɣänkeen thɛɛr yiic - trotted out ex post".
Det dit reer thin aa ke col awaar,yen ye guo nyoth ta mat ku ta tek piir yic thin.
Luɔɔide cïmen de anyïkööl ke läi aake thiek yiic në kë ye kek puɔ̈ɔ̈c kän nyuɔɔth tënë kɔc, ku në thɛɛr kɔ̈k yiic ëyadɛ̈, ke luɔɔi ye nyin tïït në käjuëc cï kek guɛɛl ke puɔ̈ɔ̈c de biology yic ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de pïïir.
Wal aake cï kek ya kueen apɛi në dupiööc ke muthilimïïn lui të yenë ciɛɛŋ thɛɛr de Greek puɔ̈ɔ̈c, ku anyïkööl aake cï ya thiääk kenë kä cïï Aristotelian kek ya tak, ku ŋoot ke ye pïïr cɔk leerë nhial.
Thiec ci köc thieec thöok raan col swammerdam aci koc col a kuen ngiic kääm, ku té ye kak kääm tïng luöi thin.
Ku na yïn ya, ke ruöön de 1838, acenë raan cɔl Schleiden ku jɔl ya raan cɔl Schwann luɔɔi bɛ̈n jɔɔk agonë wël ke yemɛɛn ya cɔk (1) ye tɛ̈n benë raan ya bɛ̈inbei në cell tökic ku (2) ye cell tök naŋ kä ye pïïr nyuɔɔth, agut cï na cɔkë ya naŋ wël juëc ye wuɔ̈ɔ̈c kenë kek ye kek tak (3) ke cells kedhiɛ aye bɛ̈nbei në cell kɔ̈k yiic.
Raan cɔl Carl Linnaeus acï athöör bɛ̈n gɔ̈t në tɛ̈n yenë kä ke pinynhom tɛ̈ɛ̈k yiic në ruöön de 1735 (de käjuëc wääc yiic cenëke ya luui në pinybhom), ku run ke 1750s aacenëke puɔ̈ɔ̈c de rin ke scientific bɛ̈n gɔl në luɔɔi.
Ee ci Lamarck gam lon ye laai te ye kek lui thin caal miith ken kör, akòl lekek dit.
Të yenë cät ‘genetics’ de yemɛɛn rot luɔɔi thïn, aagol rot në luɔɔi ɣɔn cïï raan cɔl Gregor Mendel looi, ɣɔn cï athöör cen luɔɔide looi thïn bɛ̈n gäm, "Versuche über Pflanzenhybriden" ("nɔŋ käjuëc cï kek ya them yiic ke Plant Hybridization"), në ruöön de 1865, man ye lööŋ ke tɛ̈n yenë kɔc röt caal thïn guiir, ku yenë tɛ̈n de puɔ̈ɔ̈c de cäl ëröt de yemɛɛn.
Puɔ̈ɔ̈c yam acï bɛ̈n ya tääu tueŋ në kë de tuanytuɛɛny cɔl kek yi viruses, kënë cäŋ cï kek kä kɔ̈k peei bɛ̈n ya cak cɔl kek ‘double-helical structure de DNA’ në raan cɔl James Watson kenë Francis Crick in 1953, ku kän acï bɛ̈n ya göl de run kɔ̈k peei ke molecular genetics.
Ke ceen, amát akut caat raan ci loi ruon tiim 1990 riin ben dhel caat raan col ye ngiic dhel puoth.
Piir në pinynhom agol rot në pïu yic ku rëër thïn ëtënnë në run kaa billions kadiäk cï tëëk yiic ku jal kë bɛ̈n köök në tiɔpnhom.
Ke col nucleus a ye loi protons yic ku adet juac e neutrons.
Ke ye col atom kuat kedet ee yic leng protons tekyiic ku a ye col atomic number ku metyic protons ku neutrons ke aa ye col atom's mass number.
Carbon, të nyoothë yen, alëu bï ya tɔ̈ ye isotope (carbon-12 ka carbon-13) ka ye tɔ̈ ke ye radioactive isotope (carbon-14), lëu benë ya luui nel yen në thɛɛr kɔ̈k yiic ke ye (në akäl kɔ̈k ke radiocarbon dating) agonë runke ya thɔ̈ɔ̈ŋ.
Det col Ionic bonding a leng yic atut kääm electrostatic ku kok gut ye nhom cölke charged ions tekdet ke ye kaam atoms kaarou kek electronegativities tekyic ku ee yen kek col a ngic ceng kaamken.
A covalent bond aci cit ionic bonds rin röm kek electron pairs kaam atoms.
Ke cit hydrogen bond ye yok hon juaac yic ee keye yok kaam piu ke rot.
Piu aa kariel ya piir Raan wic lon ye kek wei nhom cielic, ku kuat ke ye raan cam aye dekyic piu ku bi dhior raan yaac.
Rin keye cöl 0-h bonds aa ke nhiim güt, atom kok wei raan e leng yic ke cë locök thin kor ku leng atoms hydrogen kaarou yic kak thii lacök.
Piu aa kok anüet rin ye kek nüet ke piny ku kok ci kek lüöng thin.
Piu ci nüeet aye liik ten piu nguöt ke kiic nüet rin ye piu ci nueet liik te ci kek rot döm. Ku na thiei kekyic ka nyei tedit wen ci kek taau thin.
E dhel cit ken, ke rieldit adhil wic ku bi hydrogen bonds thioi yic kaam piu ci nuet kek ku bi piu ci thiö wél bik la yomic.
Kak wen cii nhialic cak e Ben aa yic leng carbon ka ngüen piu rot riin cin kek yic carbon.
Aye nyuöth lön ye carbon atom tök yic leng covalent bonds kängüan, cimën methane yic, covalent bonds kaarou ci maat yiic, cimeen carbon dioxide tekdet keye covalent bonds cöl carbon monoxide.
Yuöm koou e hydrocarbon aye waar e nyin kok yiic cimen alir ye Raan weei yiec col oxygen ku hydrogen ku phosphorus ku sulfur kek ke aa ye rot waar gupken.
Te cii monosaccharides kaarou cimen glucose ku fractose ke kek aye nuet tökic ku weelke rot bik ya ke ye cöl sucrose.
Káng koc cuai ke aace Kang dhior piu yic aye dhior kak ye cöl organic compounds yiic arot.
Akuut keye cöl glycerol ku phosphate aa kek ci caak riin polar ku hydrophilic (nhom) ke ci nueet ku käk e cuai aye cöl nonpolar ku hydrophobic (yool) anueet.
Miith koc cuai aa kek juaac keye col macromolecules yiic, a leng yic kak mieth guur yeec ku käk miook yath yeec ku kak juac tuenytueny tietwei güöpic.
Thiaak kak reer tetök ee dhiôr ye kek diör cöl a rielic apei.
Ajiöök cök aleng yiic ke ye col amino acids tekyiic ci kek nuet keye col peptide bonds.
Dul yiic keye col alpa helices ku a thoor beta ee Miith koc cuai cöl kaac cok kadiak yiic tedet keye cök kangüan.
Keye col purines alengyiic guanine(g) ku adenine (A) ku na ye pyramidines keleng yiic cytosine (T), uracil (U), ku thymine (T).
Raal ye cöl cell membrane alengyiic miok ye col lipid bilayer, ku cholesterol wen e nyuc kaam phospholipids rin bi kek aa reer nyenden gut te cök akol ye yic aa waar.
Räl ye kek cɔlë ‘cell membranes’ aaye tɔ̈ në loilooi juëc yic cïmën ë mɛ̈ɛ̈t de rääl ‘cell adhesion’, ye riɛl tɔ̈ɔ̈u, ku jɔl ya nyooth de kä looi rääl kek ku tɛ̈n ye kek röt tääu në käjuëc kɔ̈k peei kɔ̈ɔ̈th cïmën de cell wall, glycocalyx, ku jɔl ya cytoskeleton.
Raan cɔl Albert acï jam apɛi në kë de "rääl ye guöp yiɛ̈knhial - cellular building blocks" yen cath ago kɔ̈th thi ‘embryos’ wïc bïk cil ya yiɛ̈knhial.
Tim ee yic naŋ organelles juëc kɔ̈k peei ye kek cɔk tek kek thook kenë räl ke cell wall ye cell ke tiim cɔl kek ‘chloroplasts’ yiɛ̈n kuɔɔny, agokë aköl ya lööm ku bike thukar, ku vacuoles ya lööm ago kek ya cɔk tɔ̈ɔ̈u ku bï kek ya yiɛ̈n kuɔɔny në cil benë kɔ̈th ya cil.
Aye löng tueng te ye riel ye yic waarthin (thermodynamics) luel, riel aye toou, ace caak kua ce raac.
Kak ci cak aye wiic bi kek ya muoc e riel ku bi riel cii ye thöök kek guop.
Kok ci aciek cak aa yiic leng kak e riel nyai ku käk e riel gaam wei.
Kak juaac aa ye kenhiim dhuk dhel diit ákëëm juac yiic keye col biochemical, kok aye rot dhuk dhel ye col redox.
A kut ye cööl Acetyl- coa ee ye lö giet citric acid yiic ku aye rotloi ke ye cööl mitochondrial matrix yiic.
Oxidative phosphorylation ee yic naŋ electron transport chain, man ye ya mïïth riliic kaaŋuan ye electrons caath në kɛmken yiic, ago riɛl jal bɛ̈ibei tënë NADH ku FADH2 ye määt kenë luɔɔi yenë proton miɛɛt thïn (hydrogen ions) në baŋthïn de mitochondrial membrane (chemiosmosis), man ye riɛl de proton looi.
Ten e liu weei wen pyruvate a kic hët reeliic ku bi raan yaweei ku ci ten weei riaak ten e raan.
Riaak ee NADH ku NAD+ raac rin bi kek ben luoi kooth ke cien glycolysis yic.
Reel Yom Raan yiic, mieth cii guop wiic a ye cöl lactic acid.
Kaam cii anaerobic glycolysis rotloi, NAD+ ee Cath te cii hydrogen kaarou rötmäät kek pyruvate ku bi kek ya cööl lactate.
Ku na Ben kek dhuok cien, ku wei raan (oxygen) areer thin, ke NAD+ nüet röt hydrogen kou ku jeelke lactate yic biik yaa ATP.
Kajuaac yic, wei puoth raan cöl oxygen aye guop Raan maan kölkök yic.
Ken yen athöng këk proton-motive force, ku ke yen e cath hët ci mitochondrial cielic.
Ligand a jal raal yic ku ye raal bii yen bei thin rot lök bäng autocrine yic.
Reel tiim ku laai ku waal aa yic tek a pei dhel kaarou, mitoses ku meisos.
Te cii reel yic jal tek, ke küät nyän raal ee jal Cath dhelden yam e röt.
Kek reel tekyic ke Ben Cath dhel ken tekyic aa ye lon tok loi eben rin yekek rot kuony dhiethyic.
Reel kaarou aa dhil tok dheith dhel kok yiic ke ye col prokaryotes ku cii ben cet mitoses kek meisos.
Caat ye Mendel luel ee caat ye Raan luoi de ku käk ye loi caal miith ci dhieth.
Ke tueng kaan, caat yen col alleles aa tekyic ku lengke tedet yekkek rot luoi thin. Cimeen beer ku heer, ku kok juac leu bi koc caal miithken.
Acii Mendel ngiic lon taac yic, caat ee rot jôök te toc moc ku tik rin menth bik dhieth a bik caal.
Luung e covalent bonds aye maac nucleotides yeth sugar e nucleotide tok kek phosphate e deet. Ku lee dhieth yuom kou ee sugar-phospate.
Ajöök cokde aci tekic akuut kaarou, pyramidines ku purines.
Caat ee rot nyuoth te cok koc kaarou puok.
Chromosome ee wet thiak kek caat leng yic DNA kek histones.
Caat col DNA ke ye col prokaryotes yic, acee thöng e Ben ye guop e nucleoid.
Wël ke cät cï kek tɔ̈ɔ̈u në DNA yic aye tɔ̈ në nyin de genotype yic, ku kë ye yök në mïïth yiic ku yïknhial den, ye luui ëke ye enzymes ye dhɔ̈l yenë käŋ tëëk thïn.
Në lööŋ ke cät yic ‘genetic code’, ke amatnhom de mRNA ee kɔc nyuɔ̈th të cɛɛth Amino acid thïn në mïïth yiic në luɔɔi cɔl ‘translation’, man ye rot looi në ribosomes yic.
Te ye DNA ceeth ku to ye ngiec ye ee ya dhel throughput DNA sequencing, ku bioinformatics ku bi kek mat ku nhiec te ye ngiec akut caat ku loiloike.
Akuut prokaryotes aa kor apei ku leeu ke yiic apei.
Aleng dhel juaac ye aguier cöl aloirot. Kak luoi col a loirot, tek thok luoi ku juak rot e luoi.
Reel tiim aa ce kethok ye tek tedet ke tek kethook tekor e reel juaac yiic ku nguot ke dhieth reel tiim thööng kek.
Ke ye col apoptosis tedet keye thön reel e Tim ee rot loi te ci reel nhiim rom loiloi ken yiic hët te thou reel kok thin kaam juakröt meth Maan yaac ku ye yen e koc cuec ciin ku cöök.
Akuut caat ke, aaci tou kaam phyla, wetde yic, aa ketheer ku thööngke akuut e lai yiic.
Akut caat e col hox aye nyuoth te ye lai ciit kupieny ku kook dhieth thin.
Adit ke gene aalëu bï kek ya guiir në dhɔ̈l juëc yiic, cï tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në raan cɔl Darwin wu kä piiny aa juak rot ɣɔn cenë BMP gene, ka ɣɔn cenë cök ke kepïïny määr në kë de Distal-less (Dlx) genes juiir ka këc juiir ke läi kɔ̈k ye tɔ̈ wïïr ŋoot ëke këc cök ken juiiir.
Ken aaye nyuoth lon ye guop rot waar aher ku köng rot waar güöpic kaam kak e dhieth mat.
Te cin yen riel puoth ceth alleles, ke allels aa cath ke ci nhiim liap latueng ku cien agüt allel kok buoth kek rin cii alleles rot kuoc loi.
Dhieth ci yethok tek ee rot juak kek weer ye caat weer.
Ku te ci gieet kou teem e rou, aye gua ngic ke cen rot loi.
Kuat akut tiim ci cak rin akut aye cöl taxon cimen (Raan, laai cit Raan, laai Miith thuet ci raan ku laai kok cin yuom e koou). Ku jol akuut kok e cak ke kek aa ye col clade tedet ke col monohyletic taxon.
Akuut wen thiak kek yen ku aa ce abäng a kutic aye cöl akut aaher, outgroup. Ku aye ye buoth tiim yiic.
Thööng kek wel parismony ye luel Tim ye ngiec Ting aa ya Tim cin kak juaac ye rot waar yekou ku bi kek Tim kok ya det te kek ciil thin.
E dhel ci guir ci dhel ken, kuat akut tiim aye yek riin karou, tok ten akut dit ku det ten akut den kor.
Koc ci kak wei kuen aaye jam lon ye löông caat tok pinynhom ten kak ci cak ben cin ci kek ciengden yok keye thööng.
Në yecök ciɛ̈ɛ̈n, në ruöön de 1.7 billion ci tëëk, läi kɔ̈k leŋ reel juäc ‘multicellular organisms’ aaci röt bɛ̈n yam, ëke naŋ reel ken juäc ye luui në loilooi juäc tɛ̈ɛ̈k yic.
Cöm ye com ake ye luök apei a göke cet kek mar Kaye cöl devonian event.
Ku na le dhuk cien e riak yic ke archosaurs döng ye piny ci puol, ku län ye cöl dinosaurs thiöng piny ruon yi Jurassic kek Cretaceous.
Kaam kok aa reer lietic, piu yiic ku weer kok yic, radioactive waste ku jal aa biosphere ci liet pinynhom käk.
Archaea ee cells juëc ke prokaryotic looi ku ka cï kek bɛ̈n looi ëke ye bacteria, ku gɛ̈më kek rin ke archaebacteria (në biäk de Archaebacteria kingdom), ku ëwɛ̈t kän akëc bɛ̈n bɛɛr luui në yen.
Archaea ku Kam col becteria aye thöng dit yic ku guopken agut te cok Kam kok yiic tek tekor.
Archaea aa ye leng dhel e riel ten eukaryotes jook organic compound cimen sugar kek ammonia.
Archaea yen köng yök aa ye col extremophiles reer beei tuc yiic ku waar lei piu ke yen e rot.
Archaea aa kak reer kek e kediit pir pinynhom.
Clades kaadhiec aye cöl protists, ku aa kornyiin apei ku aci Ben dit bik cet laai ku Kam dit kok.
Protists aa leng reel juaac ku aye cöl microbial eukaryotes riin ken kok.
Dinoflagellates aa ye yok wiir yiic te yekek dhieth e organic matter thin.
Ciliates aye ya alveolates ye tɔ̈ ëke thöŋ kek nhiɛ̈m cït cilia.
Excavates aa akuut ke protists ɣɔn cï kek bɛ̈n määt nhïïm në run ke 1.5 billion cï bɛ̈n tëëk yiic ɣɔn cenë eukaryotes bɛ̈n cak.
Stramenophiles aa yiic leng nhiim ye col tubular hair ku diatoms ku Miith miyeen.
Rhizarian aa leng yiic akuut kadiak col ke cercozoans ku foraminiferans ku radiolarians.
Algae aleng yiic clades tekyiic cimeen glaucophytes ku kor ke nyin apei cit piu.
Kak ye ciil piny aa ke köng yök ruon tiim 450 ku 500 ci jal.
Det gut ye nhom kek yen, clades kok kadiak aace leng reel baar.
Ku aa ye yok beei ye piu jueec thin.
Ku tiim ye wiic piu juaac aa ye yok te puoth piu nyiinthin ku aace reer waar lawiic cimen weer adek diet.
Gymnosperms aa leng yiic tiim ye col conifers ku cycades ku ginkgo ku gnetophytes.
Ku a yeke loi dhel col absorptive heterotrophy ku ye ke jook kak mieth guur yaac yiic gut bi mieth jal yath güöpic.
Wal col fungi ku laai aa ye mat akutyic col opisthokonts.
Waal leng reel juaac aya aa ye leng guop col mycelium ku jolyic leng kak juaac cimen hyphae yen guop col e nyei riel.
Laai juaac aaye cam organic material ku yeke wei oxygen ku yeke Cath ku dhieth ke kedhie, ku yeke dhieth Miith e dhel tok.
Läi alëu bï kek ya tɛ̈ɛ̈k yiic në rou, cï të ye kek röt yiɛ̈knhial keepɛ̈i.
Keye col protostomes, ee yen blastopore dhieth ku thok ku buoth amok cok.
Gup laai juaac aye thöng dhel juaac yiic.
Në yecök ciɛ̈ɛ̈n, ke läi alëu bï kek ya tekthook cï tɛ̈n tɔ̈ kek thïn ku jɔl ya tɛ̈n de wiɛth ke kek thook ago kek piny ya ŋöör ku jɔl ya riööpken bï kek dkä camkë kek ya dɔm.
Läi juäc lëu bïk ciin de 97% ya dööt aye ya läi cïn kɔ̈ɔ̈th yuɔɔm de kɔ̈u, man ye läi cïn kɔ̈ɔ̈th yuom de kɔ̈u ku ka cïï lëu bïk kɔŋ cil (man ye lac ŋic ke yuɔɔm de kɔ̈u), man ye yök në notochord yic
Laai juaac aa cin yuom kou ku jueec ke ten laai leng Yom ke koth.
Kak ye col viruses het tiim 6000 aa ci jaamic bi kek det.
Na ye kë cï rɛ̈ɛ̈r alɔŋ thïn cï tuaany ka wïc bï tuany, ke bairäth ee tɔ̈ alɔŋden, ka ye tɔ̈ ke ye virions, ye naŋ kä yenëke cööt, cɔl kek ‘genetic material (DNA or RNA)’, ka mïïth cï kekkum kɔ̈ɔ̈th në capsid, ku në ɣän kɔ̈k yiic ëyadɛ̈ ee ke tɔ̈ alɔŋ biyic de lipids.
Ten jook viruses ke cök ten cak koc pinynhom a ngot kic ye yic deet. Aye Ting cit ke dhieth plasmids ku Ting cit ye bacteria.
Viruses a lur koc gup dhel juaac apei.
Kak ye col norovirus ku rotavirus, aa kek ye gastroenteritis ku yek koc liap dhel e thok e raan ye raan ye cin yath ye thok piu yic ku mieth.
Ke ye col shoot system aleng yiic tim kou ku yiith ku Miith.
Dhɔ̈l yenë piu cath thïn tënë semipermeable membrane ee deet nel tɛ̈n yenë pïu tɔ̈ në membrane yic ëbën.
Miith tiim juaac ace laac yok riin cii kek ye laac com.
Imbibition aa kem tueng te ciil tiim ku ee yen ye Tim piu juaac miit thin.
Monomers ka aye yok ten hydrolysis miet Tim ku abang Tim wen koc yek cuai ku ye tim kek toou e cotyledons ku endosperm.
Yiith Tim aa kek tou ciel kaam adhieth e Tim ku ye laac dhieth tik ku moc maatyiic bik dhieth.
Cross-pollination ee yen mith Tim tok nyai bi Tim det kek ladhieth. Tim thöng kek.
Kak aa ye caat ku chemical ku gupken joor apei.
Photoreceptor proteins aa kek koc yek weel ye koc ye ngic lôn ye piny makou kua ye akool. Ku ruel yen reer kaam koc ku te ye ruel Ben thin.
Tiim juëc nɔŋ anyuɔth aye luɔk në thɛɛr ken yiic në kë de ruɛl de aköl ago kek ya cɔk wëëi wakɔ̈u, në luɔɔi ye cɔl photoperiodism.
Laai aye tek thok ayic rou, regulators ku conformers.
Ku laai cimen rec ku agueek aaye col conformers rin ye kek reer tewic gupken.
Tënë col, të nyoothë yen, ke ka lëu bïk ya cam në door yiic kaadiäk të thööŋë yen nyancinbiɔl në kë yenë col lac lɔ ror awär nyancinbiɔl.
Kedet aya, laai ye kuang wiir ku laai ye paar nhial aa ce ruai.
Te peer diet nhial amaath Kaa ye thieek nhial rin ye yom kek miet piny.
Det cien, laai ye reer piu pathyiic aa ye gup liöliö apei.
Na läi bï ya cam në mïïth cï yiic thiäŋ në riɛl de chemical, ke ka bï riɛlde ëbën ya tɔ̈ɔ̈u në biäk de miök agonë bɛɛr ya luui në kek aköl ciɛ̈ɛ̈n ku riɛl dɛ̈t de glycogen yenë lac luui në yen (cïmën de, yök benë riɛl de nhom ya guik).
Det met thin, laai leng Yom e kou aa ye leng chueny ku yöökyöök ye mieth guur ke yaac.
Na cï jäl në yäc yic, ke kuïn ee lɔ në cïn ‘midgut’ yiic, man ye ya biäk tueeŋ de cïn (ka cïn thi yiic në läi dïy yiic) ku ke yen ye tëtueeŋ yenë mïïth ɣor në yäc yic.
Weer yic aliir e puou yiic ee rot loi arak kithyiic ciëën juaac yiic e kaam laai mith thueet kethiin ku laai cin thiin, kak aa ye col alveoli laai yiic ku yeke col atria dietyiic.
Käk aaye abɛ̈k ke puɔ̈u man ye cil keke lɔ piny agut cï biäk ke bronchi agut cï bïkë ɣet në käthi cɔl kek bronchioles.
Aleng dhel kaarou ye puou ceeth thin.
Reel kok ci reer puou yiic ku kak e weei puou yiic.
Ten e laai Miith thuet ku dieet abang guop ye weei cath thin aa ce nueet e Ben.
Reel Yom ci rötmat aa ya neurogenic ku yekke synaptic wiic.
Met yic ye reel keyiic mat aye cöl twitch ku summation tedet keye tetanus.
Dhel ye reel rot mat aa ye thöng e reel yiic kadiak e Ben.
Läi kɔ̈k cïmën mollusks, ku nematodes aaye naŋ reel riil, man ye naŋ käjuëc nhïïm cït cin thi ku dïtkë kɔ̈ɔ̈th cï kek mac kɔ̈ɔ̈th, cït men de yom ke vertebrate skeletal ka cardiac muscles.
Aa ye wel loom ku gam ke kek teye kek rom thin col synapses.
Reel cimen neurons aa ye signal nyai ten neurons kok.
Tënë läi cïn yuɔm de kɔ̈u, ke nervous system ee naŋ central nervous system (CNS), man ye yen mat thïn ëbën agut nyith ku jɔl ya yuɔɔm de kɔ̈u, kenë peripheral nervous system (PNS), man ye naŋ nerves ye CNS rek kenë guöp ëbën.
Ke ye col PNS aci tek yiic diak, somatic ku automatic ku entric nervous system.
Sympathetic nervous system ee lui te leng yen ke wic bi raan loi e riel ku parasympathetic system ee lui te ci raan ye guop palpiny.
Reel wen jal nhomic aa ye col cranial nerves ku kak e jal cor yiic aa ye col spinal nerves.
We Raan yiic reel dit aa reel ye col thyroid ku adrenal.
Hormones aa ye col amino acids ku leukotrienes ku kok reer thin.
Aa ye dhieth keye col haploid gamets ee dhel meisos.
Në thɛɛr juëc yiic, ke biäk de diäk de käm de third germ layer, cɔl mesoderm, man ye rot yïk në kɛmken.
Gastrulation ee rot loi ku morphogenetic ee reel wel yiic a kem kadiak.
Cellular ee wuɔ̈ɔ̈c tek thok në kaam de extracellular signals ye cil cɔk loi rot kenë cells juëc thiääk kenë yen, man ye kek cɔl ‘juxtracrine signaling’, ka tënë cells thiääk kenë yen në kaam thiin koor yic, ye kek cɔl ‘paracrine signaling’.
Riel guöp cɔl ‘adaptive immune system’ ee guöp cɔk deet käjuëc ke puɔ̈ɔ̈c de molecules cï kek kɔn ya yök wënthɛɛr.
Kaam aa leng keye col immune system kor e dhieth ke ye col enzymes ye guop tiit yiic e tuany.
Aye läi nɔŋ thook lec ‘Jawed vertebrates’, agut cï kɔc, aye naŋ dhɔ’l juëc ye ke röt tiit, agut cï tɛ̈n lëu bï kek käŋ ya deet ku jɔl ya käm juëc kɔ̈k.
Lön lacok nyinde yic ku jxl ya aciëëk ke riɔ̈ɔ̈c alëu bïk röt ya looi tëcïn puɔ̈ɔ̈c.
Akuut de läi pïr (biotic) cï mat kenë kä cïï pïr (abiotic) cïmën de (pïu, aköl, meer, atuɔ̈c, humidity, atmosphere, acidity, ku jɔl ya tiɔp) de piny aye cɔl ‘ecosystem’.
Te piir yen waal ku laai kok koth, ke laai aa kek aloi luon diit tet.
Te reer koc thin ruel aa ye col a path e reer koc thin ku tiim ku laai.
Weather ee te ye akol ye yiic waar thin akoltok ku climate ee te ye akol ye yic waar ten run kaa 30 yiic.
Tiop e piny ee yen e tiim ku kak ci com col a dit.
Ciin de kuɛ̈n ee rot juak në kaam de thaŋ thiin koor yic, alëu bï ya yök në thööŋ yenë kek thɔ̈ɔ̈ŋ, man ye gɔl në kuɛ̈n de dhiëëth, thuɔɔu, ku jɔl ya cäth.
Ke ye col biological interaction ee ruai yen reer kaam kak kek ceng paan tok.
Reer baar kou a ye col symbiosis.
A leŋ kem juac buon cam yiic ku akem yen kor a ye col (ka autotrops) cimen tiim ku algae aye kek wel ëke ye organic compounds, man lëu benë ya luui në keek në baai yic ëbën.
Ku kok ye cam akem e rou aye cöl tertiary.
Hön kok yiic aleng Miith kok ye tou bi kek cam Akol cien.
Akueeth diit kam ken ee nyeng wei a liir greenhouse ku ye adet 90% ye carbon dioxide kek methane.
Ke ye col biodiversity ee luon ecosystem jor rin ye koc juac piir luon ecosystem.
Te theer, ngiec e tiim ee ye yiic lëng piooc ngieec piir tiim ku te ye mëi tiim piir thin, kaak ke aa ye koc kuöny ngieec piir tiim pinynhom e Ben.
Düüm ke ye Wal akiim cöm thin rün ciël waar ci jäl aake ye koc juac cimën köc wet nhialic kuöny apei.
Piooc tiim ken ee ci koc kuöny ngieec tiim yiic apei.
Ruon tharou ci jäl e ruon ye col 20th century, koc ye tiim kuen col botanists ake ci dhel kök yam yekek te ye tiim ruei thin ngieec thin, cimën genomics ku proteomics ku DNA ye ke tiim tek thook dhel läcöök.
Te ye ngiec tiim yakol ee jal te ye ngiec tiim theer yic paan Greece ku ye raan ee cöl theophrastus (c. Ruön de 371-287BCE), ke menth e puööc raan cɔl Aristotle man cï lööŋ juëc ye wël kiɛ̈ɛ̈t bɛ̈n cak ku ka cï bɛ̈n ya cɔl ë "wun de puɔ̈ɔ̈c ë tiim".
Athör ye col de Materia Medica ee ci kuen höön juac yiic e rün jueec wär 1,500.
Në run ciɛɛl de 16th century, ke dum juëc ke tiim aacï kek bɛ̈n ya cak në jamyaai ke Italy yiic.
Aci ta ye tiim piir thin loi ku ba ya kie ye pioc.
Në run käk yiic, ke puɔ̈ɔ̈c de tiim acï bɛ̈n ya cɔk piɔl awär puɔ̈ɔ̈c de wɛl ke akïïm.
Bock aci dhel dëën ye tiim ngieec thin looi.
Te yë käng rot luöi thin ku löc ke aa ye raan cak ku bii kek ya tek thook kaam kök yiic. Ku tedeet ke ye ceet ken cek nhialic.
Ken yen aci dhel ye tok caak rin kaarou, bi rin tuëng ya rin aküt ku ye rin cien rin akuut reer akut tuëng yiic.
Ku det ci ke tiim ya ngiic dheel kök cimën anatomy ku morphology ku te ye tiim piir thin kaamken a ye guä nyuoth lon e rueei tiim kamken ci nhialic cak ten ke cek menth raan.
Athör waar ci Katharine Esau göt e ruon tiim (1898-1997) ye jam guup tiim ee yen ngöt ye athör gup tiim göt yakol.
Henry Chandler cowles ku Arthur transley ku Frederic Clements aa kek ke luel weet ye jam lön ye rör cill tiim diit yiith röt waar römiic ye laai ku tiim reer thin piir rom.
Kenneth V. Thimann, ruon tiim 1948 aci luel ku gët lön bii ciil meei ku kër tiim ya cöl akaac e waal col chemicals.
Dhëël ye col organic chemicals cimen spectroscopy ku that mou col (chromatography) ku electrophoresis aa kek ci dit ku luök tiim cöl a juakröt ruön tiim 20th century.
Ke käk ke teknologï käke yenëke biotechnology luɔɔi biyic aye tiim ka cells ke tiim aye cil agokë ya döŋ ëke ye bioreactors tënë synthesise pesticides, antibiotics ka pharmaceuticals kɔ̈k peei, ku jɔl ya tɛ̈n yenë kek luɔɔi thïn agonë kɔ̈th ya cɔk bï ŋiɛ̈c ya dhieth.
Dheel yam ayek wiic ku biik det te ye tiim röt waar ku te ye kek thiak thin.
Ku dhel ye photosynthesis röt loi aa wei ke kek aa ye kuat kak ci cak ke wei ku yek caath reel ken yiic.
Te waar cek käng, kuat ken e wei aa ke ci tek thook ke ye laai ku ye det ke ye tiim ku botany aci koc nyuoth kak ci cak ke cie laai.
Tɛ̈n yenë wɛ̈t cɔl "plant" guiɛɛr thïn ee yen mat thïn ëbën agut cï "tiim tɔ̈ në tiɔpnhom" ka tiim ke embryophytes, man ëyen mat thïn agut cï tiim nɔŋ nhïïm kɔ̈th ken (gymnosperms, agut cï tim de pines, ku jɔl ya tiim ye luɔk) ku jɔl ya tiim free-sporing cryptogams agut cï ferns, clubmosses, liverworts, hornworts ku mosses.
Dhɔ̈l ke dhiëth tënë tim cɔl haploid në baŋ de embryophytes, ŋic ke ye cɔlë gametophyte, ku ye diploid embryo sporophyte yiɛ̈knhial në biäk de pïïr de, agut cï tɛ̈n de kɔ̈th ke tim, yenë gametophyte në rotde dhiëëth në sporophyte.
Koc ke ye wel tiim theer kuen aa wiic tiim theer ci riaak ku bik ngiic te ci Tim röt waar thin.
Ken yen aye koc ci te ye tiim ku koc ku laai piir thin kuen col ye First trophic level.
Kɔc ci puɔ̈ɔ̈c de tiim kuen aacï kek bɛ̈n puɔ̈ɔ̈c ëyadɛ̈ në kë de nyuɔ̈ɔ̈n ye tïïm nɔ̈k ‘weeds’, man ye puɔ̈ɔ̈r riɔ̈ɔ̈k, ku puɔ̈ɔ̈c de biology kenë nyiɛɛi de käm ye tiim nɔ̈k cɔk loi rot në puɔ̈ɔ̈r yic.
Riel thin ye dom ken ye col chlorophyll a ee rot jôök ke cit electrons ye ke ATP ku NADPH loi, ku ye riel caath ku tööu dhel kor.
Riel abäng col glucose aye welic mieth tiim ku le toou chloroplast yic.
Awär läi (man cïï nhïïm ye naŋ chloroplasts), tiim kenë eukaryote aacï luɔɔiden gɛ̈ɛ̈k de biochemical ya gäm chloroplasts ken, agut cï mɛ̈ɛ̈t ye kek miök määt kenë miök cuai, ku jɔl ya amino acids.
Tiim leng reel horiic aa lui ke ye col lignin ku polymer ku kek a reel ken ye piu teek kek a ke col ke ci wiek te miit kek piu rin ye piu kek kuanyiic e riel.
Kä kɔ̈k peei, cïmën de miök de peppermints ku jɔl ya miök de lemuun aye yiic thiɛk në ŋuäc path ye kek ŋuäc të ŋöörë kek, ku miɛt ye kek ŋiɛ̈c miɛt (cï mën de capsaicin), ku në wal në bɛ̈i ke akïïm yiic aye tɔ̈ cïmën de opium në opium poppies yiic.
Ci men Wal areem col aspirin aye cöl acetyl ester nyei salicylic acid yiic ku ye mec kek Tim col Willow ku waal areem jueec kok ci men heroin ye yok chemical yiic ci men opium poppy.
Kɔc ke paan de America aci ya luui në tiim juëc apɛi ke ye dhöl ye kek tuanytuɛɛny nyaai në run juëc cï tëëk yiic.
Sukaar, kuïn, alanh dokdok, alɛ̈th, hemp, nuɔɔr dɛ̈t de abil, tiim kenë particle boards, aguɔ̈t kenë awarak, miök de abɛth, wax, ku jɔl ya lïthïk man kek ye käthiek yiic cï kek ya cak në tissues ke tiim yiic ku biäk de secondary products.
Ka ye kek looi kam piir piu alangic alanh dokdok ku kok.
Koc ci kuen katou piny cok, kek aya anyiei ten koc kiec kuen ku bi wic ka ngiec kak kek.
Reer tiim atou lietic ku jal aliir piny ku kek apiir kam ken.
Kek areer ke thiak ta jueec kek thin cimen piny ye tiim gua Luok coom thin.
Gregor Mendel aci yok loongic loong aweer lon ye aweer piath cimen piath piny.
Aya, alang kak kok tekthook kam tiim kek ken kek piir.
Ka jueec ci pur kam kang luok aka langic tim hoong ku baai.
Aloong piiny ye tiim juec thin, ror ku diar tiim aye dhiet ka tekthook.
Dhienh ye yiok dhiet potato yic e tok kam kangic.
Kuat mith tiim, arot loi kothic ku ta ye dhienh koth luoi rot aya yen thoong ye kek thong.
Thiek yic tiim eben ten kang karou tekthok among dhienh den.
Tiim kok ci dhieth aa nguöt ke dhieth e Miith kek ke rot te det ke com koc ku jölke akut tiim ye thöng cil.
Tiim kok ye laac yok ke ber meei aa dhieth Miith juaac dhel tik ku moc.
Tɛ̈n yenëke kä thii ke genomes tɔ̈ thïn, ke ruth (Oryza sativa) ku Brachypodium distachyon, acï kek ya yiɛ̈k aciɛ̈ɛ̈k thiekiic benëke genetics, cellular ku jɔl ya molecular biology de rap, nyuɔ̈ɔ̈n ku jɔl ya monocots.
Tiim ci men akuem ku adaac ku moss aa kek ye kuen ku bi ke waal ku tiim kok Ben kuen.
Teet caat yiic aya aye Miith cuai thaany piny e löng DNA ku col löng DNA ye teet yiic.
Kak juaac rot war caat yic aa ye nyuoth cit ke ye caal miith e koc dit, ku kok aaye yath thin tet.
Aleng tiem jueec yiong Tek yic loi ku a yen ta kek thook teek thin kek laai. Ku Ken aye kek dit areek bik dhiet mouth yam.
Tiem atau ke tekthok ku lol kamken Aya thiak.
Akut ye col charophyte ku aku beny kak ye cil tiop nhom col embryophyta aye akut monophyletic loi tedet ke col clade streptophytina.
Akut tiim reel col Pteridophytic horiic ye piu teek thin kek nyiin ken horiic ku keer ken kerbei kek koth ee jok rot ten silurian ku jol ye yic juak war ci silurian liu ku ba devonian.
Käkeen cï kek ya tɛ̈ɛ̈k yiic ke gametophytes aye kek yiɛ̈knhial megaspores cï ya döŋ në kä yiɛ̈c yiic (megasporangia) ke sporophyte yiic, në luɔɔi ye cɔlë ‘endospory’.
Kooth tiim piool yic ten dhien thiok a rot laac loi.
Waal ye yiok alir yic, piny ku jal a piu yic a rot loi kuat tiem piir yic.
Lai Heterotrophs agut cï läi kedhiɛ, aweŋ cɔl fungi, man ye ya tiim tɔ̈ ëke ye parasitic plants, ku jɔl ya non-photosynthetic bacteria aye cam në molecules ye looi në photoautotrophs ku yekë wëëi në kek ka yekë luui në kek.
Nyiei ka kor along ten ka ye kek piir cimen piu ku ka ye kek wiei a rot loi dhien tiim yic.
Nyooth de kä wïc tiim kek bïk ya cath në ke yiic, aye kä cïmën de, nitrogen, phosphorus, potassium, calcium, magnesium, ku jɔl ya sulfur.
Ke käjuëc käk aye cäth gɔl në mei ke tiim yiic në tiɔpic agut bïk lɔ nhial në aliir yiic.
Cil yenë abɛt de tiim cɔl natural cytokinin zeatin aa gɔl ë yök në anyuol yic, cɔl ‘Zea mays’, ku ka bïïë bei në kë ye cɔl adenine yic.
Aye luui në tɛ̈n benë kɔ̈ɔ̈th yiic ya rɛɛt në tiɔpic ku bïk cil ka bïk jai në cil, ago luɔk de tiim ya cɔk loi rot në tɛ̈n ben mei ke ya cɔk reet röt piny apɛi në tiɔpic ku bï anyɔk ke ya muk apɛi agokë cië lööny piny.
Acï cäk këya në kë ɣɔn thɛɛr cenë yen ya yök ke ye thon ë tim në baŋtök ‘abscission’ ya kony.
Abɛ̈k dɛ̈t de anyuɔk ë tim ‘phytohormones’ ee kë ye cɔl jasmonates, man ëkɔn bɛ̈ibei në miök de Jasminum grandiflorum yic ku ye tiim cɔk ril agokë kä dhal kek ya tiam ku bïk cil apath, man lëu bï wël ke tiim ya dhuknhïïm në tɛ̈n yen wël liep yiic, wël ye jam në kë de gene cï kek guiir në ajuiɛɛr yenë käm nɔ̈k.
Tiim ke non-vascula. Cïmën de tim cɔl liverworts, tim cɔl hornworts ku jɔl ya tim cɔl mosses acie nhïïm ya naŋ mei dït ye ɣet piny apɛi ku kek tiim käk aye kek ruɛ̈l në aköl agokë mïïthken ya cak në luɔɔi de photosynthesis yic.
Cells kedhiɛ tɔ̈ thïn alëu bïk käk cell thi kɔ̈k ya cak ku yekkë naŋ abɛt ka mei.
Na nɔŋ baŋ de tim cï riääk, ke baŋ dɛ̈t peei cï döŋ kënë abï ya ŋoot ke cil.
Në tiim ke vascular yiic, ke xylem kenë phloem kek aye ya kä ye cath në kaam de mei de tiim yiic agut cï yɔ̈ɔ̈r ke tim alɔŋ nhial.
yɔ̈ɔ̈r ke tim aye kek ruɛ̈l në aköl agokë mïïthken ya cak në luɔɔi de photosynthesis yic.
Tiim nɔŋ nhïïm anyuɔk, ye kek cɔl ‘Angiosperms’ aye tiim ye naŋ kɔ̈thken tɔ̈ alɔŋ thïn ago kek ya cɔk luɔk.
Tiim kɔ̈k aye kɔ̈thken dhiëth ëke cï kɔn tɔ̈c në röt, tiim kɔ̈k ëye kɔ̈thken dhiëth ëke këc tɔ̈c në röt, ku tiim kɔ̈k aye kɔ̈thken dhiëth ëke cï ke käk gɔ̈t kedhiɛ ëtënë looi.
Tän yenë kä pïr kedhiɛ tɔ̈ në pinyenhom kuɛɛn thïn aye cɔl ‘taxonomy’ në thoŋ ë liŋëlith.
Ku në kë cenë dupiööc yen lac mat në wëlkeen cëkë kek lueel yiic në tɛ̈n benë käpïr kedhiɛ tɔ̈ në pinynhom ya kuɛɛn thïn, ku jɔl ya kä tɔ̈ në yemɛɛn yenëke ruääi deet në kek, kenë lööm de wël ke DNA, bï kɔc ya nyuɔ̈th käk ëke piac röt looi në tɛ̈n ëcɛkë kɔc thïn, abï ya ŋoot ke lɔ tiueŋ.
Kuɛ̈n de tiim acï ya guiir në lööŋ ke tiim yiic cɔl kek ‘the International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN)’ ku ka mac në akut de International Botanical Congress.
Rin ke tiim aye biäk deen de nuɔɔr ‘genus’ kenë kä tɔ̈ thïn alɔŋ de ye nuɔɔr kënë yic ‘genus’ nyuɔɔth, ago rinkeen ŋic keek në pinynhom ëbën ya nyuɔɔth.
Na cï kek määt yiic kek ka ye rin ke këdɛ̈ cɔɔl.
Jɔ̈k de ruääi ku kä ye këdäŋ kek lööm alɔŋ akuɔ̈tnhom kek aye kek cɔl phylogeny.
Cïmën de, nuɔɔr de tiim cɔl kek Pereskia aye ya tiim but dïït nɔŋic tiim juëc apɛi.
Tän benë raan ruääiden në kɛmken ya deet awïc tiit ë nyin apɛi. në kë lëu benë tiim ya thöŋ në röt agut cï na cɔk tän ëcɛkë kek ya thöŋ.
Aye aciɛ̈ɛ̈k ken keepɛ̈I, cïmën de spine-producing areoles of cacti, kek aye kɔc nyuɔ̈ɔ̈th käk rɔm kek aciɛ̈ɛ̈k në dhiëëth den yic.
Wuɔ̈ɔ̈cden ëtënë ee tän yen kɔc nyuɔ̈th ruääiden ‘genetic code’ cï kek ya nyuɔɔth në thaŋ ë gɔl yen rot, ku cïï kɔc bï ya jam në aciëëk ken cï kek ya tïŋ në ye guöp ye yen cɔk gɛ̈më kek rin käk.
Kä ke dhiëëth ëyen nyuɔth ke ruääi lɔgɔk de käjuëc thɛɛr, aye ŋic ëyadɛ̈ cïmën cenë ye nyuɔɔth piiny ëtënë në cladogram yic, akut de aweŋ ee ruääi kek läi wär tiim ëya.
Na thiëc tän yenë tiim ruääi kenë kä kɔ̈k peei, ee dupiööc ke botany gäm ŋïc yam bïk kek tɛ̈n ëgɔlë yekënë rot thïn ya nyuɔɔth në tiim yiic.
Na cɔk kɔc ya tɔ̈ ëke ye puɔ̈ɔ̈c de anyïkööl thɛɛr ke läi tɔ̈ në pinynhom kek ya miɛ̈t puɔ̈ɔ̈th, ku ye ɣook gäm ye ŋïny de kek käk, ke puɔ̈ɔ̈c de zoology can aye yök ke gɔn rot tënë raan cɔl Aristotle.
Puööc de zoology de ye akäl käk, aagɔl rot në thɛɛr ɣɔn cï tëëk yiic, në dupiööc cɔl kek Carl Linnaeus, Antonie van Leeuwenhoek, Robert Hooke, Charles Darwin, Gregor Mendel ku jɔl ya dupiööc juëc kɔ̈k.
Anɔŋ käjuëc cï kek ya gɔ̈t, cï kek thuɔ̈ɔ̈t ku cï kek guaŋ në käŋ kɔ̈ɔ̈th paan de France në ruöön kaa 15,000 cï tëëk yiic, ku yekë anyaar, aköŋköör ku jɔl ya ŋɛɛr ya nyuɔɔth apath.
Ŋïc thɛɛr de lääi acï ya nyuɔɔth në tɛ̈n cenë läi ye kek mac baai ya thuɔ̈ɔ̈r në käŋ kɔ̈ɔ̈th në bɛ̈I ciɛ̈ɛ̈n ke, Mesopotamia kenë Egypt, agut cï tän yenë thönken ku jɔl ya ŋuutken tɔ̈c në röt, ku jɔl ya yäp de läi kenë mäi de rec.
Raan cɔl Aristotle, në ruöön de 4th century BC, acï läi bɛ̈n tïŋ ku lueel kek ëke ye kä pïr, benëke puɔ̈ɔ̈c ya looi në kek në tɛ̈n de gupken, yïknhial ye kek röt yiɛ̈knhial, ku jɔl ya käjuëc kɔ̈k thiek yiic.
Në run kaa buɔt kaaŋuan cï bɛ̈n tëëk yiic, ke dupiöny de Roma cɔl Galen acï puɔ̈ɔ̈c de läi bɛ̈n cɔk tek yic ago tän de guöpden ya puɔ̈ɔ̈c peei ku jɔl ya luɔɔi de abɛ̈k ke guöp kedhiɛ ya puɔ̈ɔ̈c peei ëyadɛ̈, në kë ëcenë gup ke kɔc ye puɔ̈l benne puɔ̈ɔ̈c ya lɔ looi në yen në ye thaa ɣɔn kenë yic.
Paan de Europe, ke luɔɔi de dupiöny cɔl Galen në kɔ̈ɔ̈c de raan yic, acï bɛ̈n ya ŋoot ke cï ye ŋïc dïït kän ya dööt ku ka cïn raan cï wëlke bɛ̈n geer agut cï ruöön de 16th century.
Në kë cenë yen ya ŋic ke ye raan cï rëër në bääny de dupiööc yiic, në kaam de 18th, 19th and 20th centuries, ke puɔ̈ɔ̈c de läi ‘zoology’ acï rot bën juak ago döŋ ke ye puɔ̈ɔ̈c lɔgɔk bï ya kuanycök në dupiööc juëc yiic.
Ë yïknhial käk, ku jɔl ya kë cï yök në puɔ̈ɔ̈c de embryology kenë paleontology, acï kek bɛ̈n määt yiic ku gɔ̈t kek në athöör ɣɔn cï gɔ̈t në ruöön de 1859 ku cenë puɔ̈ɔ̈c de raan cɔl Charles Darwin ya gɔ̈t thïn; tɛ̈wën cenë raan cɔl Darwin puɔ̈ɔ̈c de ye wɛ̈t kän bɛ̈n tääu në puɔ̈ɔ̈c yam cï bɛ̈n jɔɔk, në guiɛ̈ɛ̈r cen tɛ̈n yen rot luɔɔi thïn ya guiir, ku ye kɔc nyuɔ̈th wël ke cäät cï kek ya looi wënthɛɛr.
Dupiöny cɔl Darwin acï wël yam bɛ̈n lueel në tɛ̈n yenë kɔc jiɛɛm thïn ku jɔl ya tɛ̈n ye kek kɔ̈ɔ̈c thïn ‘morphology & physiology’, në mɛ̈ɛ̈t cen kek ya määt ëke ye puɔ̈ɔ̈c töŋ de pïïr ku ye puɔ̈ɔ̈c de tɛ̈n ë jɔɔɔk yen rot thïn.
Puɔ̈ɔ̈c thɛɛr ëcï ya looi aye kuanycök agonë läi ya ŋic ku bï kek ya kuɛ̈ɛ̈n në akuɔ̈tnhïïm ken yiic, cï tän tɔ̈ kek thïn, wuɔ̈ɔ̈cden, ku jɔl ya ruääiden, ku kän yenëka ye puɔ̈ɔ̈c de dupiööc ke kuɛ̈n, cɔl kek ‘taxonomist’.
Wël käk aake cï kek ya cɔk pëk apɛi në tɛ̈n yenë röl de läi piɛŋ thïn.
Ku kek akutnhïïm käk acï kek bɛɛr ya caar ku beerë kek ya cɔ̈kpiny apath, agokë cië ye bɛɛr wuɔ̈ɔ̈c kenë lööŋ thɛɛr ɣɔn cïï dupiöny cɔl Darwin kek ya lueel.
Wɛ̈t cɔl ‘homo’ ee ya nuɔɔr de genus, ku wɛ̈t cɔl ‘sapiens’ ee ya rinkeen ke rou, ku na jɔl kek mat kedhiɛ, ëka ye wɛ̈t töŋ kän jal cɔɔl.
Tëëk ɣɔn tueeŋ cenë käŋ ya tɛ̈ɛ̈k yiic aye cɔl ‘Linnaean taxonomy’.
Dɛ̈t benë raan tän de pïïr ya jɔl ya luɔɔide ya deet, abï ya kë thiekic apɛi benë puɔ̈ɔ̈c de biological sciences ya kuany yic apath.
Ee nyin tïït apɛi në tɛ̈n benë guöp ya tɔ̈ thïn ku jɔl ya tɛ̈n ye kek luui nëtök në gup ke kɔc yic ku jɔl ya gup ke läi yiic, ku jɔl ya tɛ̈n ye kek luui kaapɛ̈i.
Puɔ̈ɔ̈c de kä ye kek tïŋ në kɔc nyïn ‘Physiological studies’ acï lac tɛ̈ɛ̈kic yic ɣɔn thɛɛr ago ya jam në kë de luɔɔi de tiim ku jɔl ya luɔɔi de läi, ku lööŋ kɔ̈k peei ëyadɛ̈ në kee wël käk yiic aye nhïïm thöŋ kedhiɛ, agut cï na cɔk ya län yïndë yen looi yïn puɔ̈ɔ̈c në yen.
Cïmën de ye wɛ̈t kän, ee dupiööc juëc cï kek puɔ̈ɔ̈c apɛi në puɔ̈ɔ̈c cït mën de; puɔ̈ɔ̈c de läi nɔŋ rim tuc ‘mammalogy’, puɔ̈ɔ̈c de diɛt ‘ornithology’, puɔ̈ɔ̈c de läi wïïr ‘herpetology’, ka puɔ̈ɔ̈c de käm ‘entomology’, ku bï ke käk ya kuanycök ëke benëke wël juëc cï kek ya thiëëc ëtɛ̈wën në tɛ̈n ëcɛkë ke ya bɛ̈ɛ̈r në kek.
Dupiööc ye ciɛɛŋ de läi kueen ‘Ethologists’ aacï ya jam apɛi në cɛ̈k de aciëëk ku bï tɛ̈n benë kek ya dɛɛɛt thïn në baŋ de të yenë kek kuany yiic thïn.
Ku cï tɛ̈n cenë kɔc ye rïthäc looi ‘researchers’ lööŋ ke molecular biology ya kuany yiic apɛi, ëke gɛ̈k apɛi ba kee lööŋ käk ya määt yiic alɔŋ ë puɔ̈ɔ̈c de genetics ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de biochemistry.
Puɔ̈ɔ̈c de ajuiɛɛr ë pïïr, man ye cɔl ‘biological systematics’ ee ya puɔ̈ɔ̈c ye pëk në tɛ̈n yenë käŋ tɛk thïn, cïmën de kä thɛɛr ku jɔl ya kä yam, kenë ruääi në kɛm ke kä pïïr në ye thɛɛr ɣɔn käkë yiic.
Puɔ̈ɔ̈c ë ruääi de tiim thöŋ ku tɔ̈ kë në akuɔ̈tnhïïm dït yiic, ayenëke puɔ̈ɔ̈c looi në tänden tɔ̈ kek thïn, (cïmën de luɔɔiden ku jɔl ya tɛ̈n yenë kek tiɛ̈ŋ thïn) ku jɔl ya tɛ̈n cï kek röt tɛ̈k piny thïn (në pinynhom yic).
Puɔ̈ɔ̈c de ajuiɛɛr ë pïïr, man ye cɔl ‘biological systematics’ aye tɛ̈ɛ̈k yic në abɛ̈k kaadiäk yiic.
Tän yenë läi tiɛ̈ŋ thïn ayenë deet ku bï kek tɛk në akuɔ̈tnhïïm yiic cï tɛ̈n ëcɛ̈kë kek thïn, ye naŋ nuɔɔr, ku jɔl ya yicthiɛɛk den.
Guiɛ̈ɛ̈r ë wuɔ̈ɔ̈c de pinynhom ku jɔl ya käjuëc cï kek cak kedhiɛ tɔ̈ thïn.
Puɔ̈ɔ̈c de tän yenë läi kuɛɛn thïn, man ye cɔl ‘taxonomy’ ee ya biäk de ajuiɛɛr benë puɔ̈ɔ̈c de wël tɔ̈ në (a) kenë (d) nhial ëtënë yic.
Ku na yïn ya, ke luɔɔiden de yemɛɛn, aye ke yök ëke thöŋ në kɛmken keepɛ̈i.
Aye kɔc kɔ̈k lueel wu puɔ̈ɔ̈c yenë käŋ juiir kënë ee jam yetök në kë de ruääi në ye thɛɛr ɣɔn cï tëëk käkë yiic, ku ye thöŋ ëyadɛ̈ kenë puɔ̈ɔ̈c de ruääi në kɛmken, man ye cɔl ‘phylogenetics’, ku ye lac jam apɛi në kë de ciɛɛŋ de ke läi käk.
Tëëk cenë käŋ ya tɛ̈ɛ̈k yiic në dupiööc, acï rot looi agonë tɔ̈ɔ̈u de wël ya cɔk loi rot ku bï kek bɛɛr ya lɔ lɛ̈k dupiööc kɔ̈k peei ku jɔl ya kɔc kedhiɛ.
Në puɔ̈ɔ̈c de biology, ke kë ye cɔl ‘species’ yenëke baŋ yenë käŋ tɛ̈ɛ̈k yiic ku bï kek ya mac kɔ̈ɔ̈th thïn ëydä, ku ciɛɛŋ de läi wääc ya cɔk loi rot ëyadɛ̈.
Në yekënë nhom ëyadɛ̈, ke dupiööc ye puɔ̈ɔ̈c në kä thɛɛr cï röt looi, ye kek cɔlë ‘paleontologists’ aye ajuiɛɛr de yïknhial de käŋ ‘chronospecies’ lööm ku bï kek kä thɛɛr cï döŋ piny ya lööm ku bï kek puɔ̈ɔ̈c lɔ looi në yen.
Käŋ kedhiɛ (ke cie bairath) aye kek gäm rin kaarou, man ye "kuɛ̈n de kä wääc kaarou - binomial".
Cïmën de wɛ̈t kän, Boa constrictor ee töŋ de läi kaaŋuan ke genus Boa, ku jɔl ya raan ëbï yen looi cï rinkeen ke rou bɛ̈n cäk.
Ëyadɛ̈, në kä pïïr kedhiɛ ye dhiëth ëke cie tɔ̈c në röt, ke wɛ̈t ye cɔl ë dhiëth acï bɛ̈n tɛ̈ɛ̈k yic në kä thi kɔ̈k kor apɛi ku töŋ de kek acï bɛ̈n ya cɔ̈kpiny në kee käthi wääc käkë yiic.
Käŋ aake cï kek ya tïŋ në ye thaa ɣɔn de raan cɔl Aristotle agut cï ruöön de 18th century ke ye biäk lëu bï ya guiir në tɛ̈nden yic, ke ye biäk dïït de ciɛɛŋ.
Ë ŋïny ɣɔn kënë aacï bɛ̈n ŋoot ke lɔ tueŋ agut cï ruön de 20th century në puɔ̈ɔ̈c de genetics yic kenë puɔ̈ɔ̈c de population ecology yic.
Raan cɔl Ernst Mayr acï bɛ̈n ya ŋoot ke jam apɛi në tëëk cenë käŋ ya tɛ̈ɛ̈k yiic, ku cïmën de kä kɔ̈k peei käkë yiic, ke käk ake ye yiic riɛl apɛi bï kek ya lɔ them, ku në thɛɛr kɔ̈k ɣɔn cï bɛ̈n ya tëëk yiic ëyadɛ̈, ke ka cïï rot ye lëu në them.
Ëluɔɔi kënë ayenë lui ë yen ke ye puɔ̈ɔ̈c "thɛɛr" benë käŋ ya deet. Cïmën ë puɔ̈ɔ̈c de Linnaeus në thɛɛr ɣɔn cï tëëk yiic ëke cɛk ëke puɔ̈ɔ̈c de pinynhom.
Ke ye löŋ yenë ciin de bunbun nyuɔɔth nhial. Dupiööc cɔl kek microbiologists aacï puɔ̈ɔ̈c kän bɛ̈n ya thɔ̈ɔ̈ŋ kenë käm thi kɔ̈k ka Archaea nɔŋ 16S ribosomal RNA gene ku yekë thöŋ në ciin de 97% në kɛmken awïc bï kek kɔn ya caar në DNA-DNA hybridization ago ya lueel mɛn cenë ke tek yiic ka këc kek tek yiic.
Puɔ̈ɔ̈c de yemɛɛn ayenë ke kä thöŋ käkë thɔ̈ɔ̈ŋ në kɔmbiötar yic.
Wël, Barcode of Life Data Systems (BOLD), ee yic naŋ DNA barcode cï kek mac kɔ̈ɔ̈th ku yekë nuɔɔr de kä lëu bïk ciin de 190,000 dööt nyuɔɔth.
Cïmën de, puɔ̈ɔ̈c cï looi në aweŋ cɔl fungi, benë puɔ̈ɔ̈cdeen de aciëëk ke nucleotide ya deet në tän de aciëëk ken yekek kek rɔm në kɛmken yiic ku kän abï wël path lɔgɔk ya yiɛ̈n kɔc cï tän cenë yen dɛɛt thïn në käjuëc ke puɔ̈ɔ̈c yiic ëtënë.
Ku kɔc kɔ̈k ke kek acï ye puɔ̈ɔ̈c kän ya konykɔ̈u, ku yekë tändeen ye kek "röt juak në kuɛ̈ndeen yic" guiir ku yekë wël wääc kenë wëlken cïk kek lueel keke ye "wël ke kɔc ye käŋ këm në gäm në kuɛ̈n yic"; ku luelkë ye ka piath bï kek ya tɛ̈ɛ̈k yiic ku akuɔ̈tnhïïm thi kɔ̈k ya deet në tänden tɔ̈ kek thïn, në ŋö, kän alëu bï kek ya lac cɔk kueenë kek në läi wïc bïk nyïn thök yiic në akut de IUCN red list yic ku ka lëu bï kek ya cɔk tit kek ku yenëke ɣänken rëër kek thïn yiɛ̈knhial në wëu.
Na cï dupiööc jam wu këriɛ̈ɛ̈c ëbën ya thiääk kenë nuɔɔr de kä tɔ̈ në baŋ de genus, ke ka ye rin ke genus lööm ke cïn rin kɔ̈k peei bï kek ya gäm kek.
Cïmen cenë wël juëc kɔ̈k peei ya lueel, ke guiɛ̈ɛ̈r de kee wël käk alëu bï ya yök ke ye yic ka ye lueth.
Tëëk benë taxon ya tɛ̈ɛ̈k yic në käjuëc, man ye ya kä yam në nyindhiɛ, taxa aye cɔl kë ye käŋ tɛ̈ɛ̈k yiic.
Wɛ̈t cɔl quasispecies aye lueel ëyadɛ̈ në nyindhiɛ tënë käjuëc ye röt lac geer cïmën de bairäth.
Tënë kä ye tɔ̈ ëke cï ke yiic gool, man ye kek cɔl ‘ring species’, ke töŋ thiääk kenë kek alëu bï ya dhiëth apath kenë kek ku kä mec kenë kek acïï lëu bïk ya dhiëth kenë kek.
Tän yenë kä ye tɔ̈ ëke cï ke yiic gool, man ye kek cɔl ‘ring species’ tɔ̈, ee kä thiääk kenë yen kedhiɛ ye dhiëth tëmec tiaam.
Ŋïc benë raan käŋ ya ŋic abï ya pëk në kä cï kek them ye rëër tëmec të dhiëëth kek, man cïï kek ye cɔk juak röt.
Bacteria aalëu bïk plasmids ya rɔm kenë bacteria ye kuɛɛn tëdɛ̈ peei, agut cï kä cï röt mɛɛc tëden keepɛ̈i nɔŋ ruääi thiääk kenë kek, ku kän ee dɛ̈t benë ruääi tɔ̈ në kɛmken cɔk rilic apɛi bï ya deet, ku ye puɔ̈ɔ̈c cɔk ye tɔ̈ ke niɔp.
Määr ë nyin de käjuëc ee naŋ käjuëc ye yen cɔk loi rot agut cï dëp de gɔt nhom, gɛ̈ɛ̈r ë rot de tuɛny ë deŋ, gɛ̈ɛ̈r ërot de käjuëc tɔ̈ në wɛ̈ɛ̈r yic ku käjuëc tɔ̈ në aliir yic, ku ka ye naŋ käjuëc ye röt geer në tän de pinynhom yic, aliir yic, tiɔp nhom, ku jɔl ya pïu yiic.
Kɔc juëc kɔ̈k ye daai aye jam wu nɔŋ käjuëc ye kek tɛɛr yiic në kaam de tän benë käŋ ya deet yiic ku bï kek ya ŋic ëtë benë kek ya kuɛɛn thïn.
Töŋ de kä cï kek ya jam yiic paan de North America ee kë de agumut ɣɔn ye tiit apɛi alɔŋ nhial ɣɔn cï bɛ̈n ya dhiëth kenë agumut ɣɔn cï bɛ̈n ya tïŋ në California ku ka cï agumut bɛ̈n dhiëëth; kän acï jam bɛ̈n ya cɔk dït apɛi.
Athöör acï bɛ̈n ya rɔm kek kɔc tɔ̈ thïn kedhiɛ, ku mɛnh thin kän alëu bï aciɛ̈ɛ̈k kedhiɛ ya lööm tënë ŋuɛ̈ɛ̈n ëke dhiëth yen.
Anɔŋ kë cï bɛ̈n cak në tɛ̈n de taxonomic hierarchy ye tïŋ në kɔc nyïn në dɛ̈t benë aciɛ̈ɛ̈k ken ya deet yiic ku ka ye wïc bï ruääiden ya nyuɔɔth.
Raan cɔl Jean-Baptiste Lamarck, në ruöön deen de puɔ̈ɔ̈c ë 1809 Zoological Philosophy, acï yekënë bɛ̈n kiɛ̈ɛ̈t ke ye kë ye rot waar, ku lueel ke nuɔɔr de yekënë alëu bï rot ya waar në thɛɛr juëc yiic, cï tän de täŋë Aristotelian.
Wɛ̈t cɔl ‘genus’ (të ye kek käjuëc ke ka ye cɔl genera) ee tëëk yenë kä pïr në pinynhom ku jɔl ya bairäth tɛ̈ɛ̈k yiic
Cïmën de, Panthera leo (köör) ku jɔl ya Panthera onca (jaguar) aye läi wääc ye tɔ̈ në akuɔ̈tnhom tök yic.
Nyoothdeen de botanical ee ya kë cït man de Hibiscus arnottianus, man ye ya nuɔɔr de Hibiscus ye adööc tɔ̈ paan cɔl Hawaii.
Rinken tɔ̈ aye rin cï kek gɔ̈t në athöör de International Code of Zoological Nomenclature yic ku wɛ̈t ɣɔn cïï akuɔ̈tnhom de International Commission on Zoological Nomenclature (ICZN) akëc nyaai ëyadɛ̈; rin thɛɛr ëke cenëke yen ya cäk aye rin ke taxon (cïmën de genus) alëu bï ya kuany ke ye kë "lui" (cïmën de rinkeen ke yemɛɛn ka rin cï kek gam) ke taxon ŋoot ke nɔŋ kë teerë në ye guöp.
Në puɔ̈ɔ̈c de tiim yiic, cɔl ‘botany’ ke wɛ̈t thöŋ kenë ye wɛ̈t kän acï bɛ̈n ya tɔ̈ ku ka cï bɛ̈n ya guiir në wël kɔ̈k peei yiic.
Ku na yïn ya, ke rin juëc acï kek bɛ̈n ya gäm (ke këc lac guiir) tënë genera kaarou ka käjuëc.
Rin ye kä wääc kaarou nyuɔɔth aye cɔl homonym.
Ku na yïn ya, ke genus ee tɔ̈ në akuɔ̈t tök yic aye puɔ̈l bï nhom ya naŋ rinkeen ke scientific ke cɔl ke ye rinke ëyadɛ̈ (ka rin ke taxon tɔ̈ në akuɔ̈t peei yic) tënë akuɔ̈t ye mac në lööŋ peei ke nomenclature code.
Cïmën de, tënë (läi cïï thiääk kek diɛt) läi tɔ̈ wïïr, man ye naŋ ciin de 1180 genera, ke käjuëc ke kek nɔŋ ciin wär (>300) aye naŋ species nuɔɔt 1, ~360 aye naŋ species nuɔɔr tɔ̈ në kaam de 2 kenë 4, 260 aye naŋ species nuɔɔr tɔ̈ në kaam de 5–10, ~200 aye naŋ species nuɔɔr tɔ̈ në kaam de 11–50, ku jɔl ya genera kaa 27 keepɛ̈i kek aye naŋ ciin döt 50 ke species nuɔɔr.
Tɛ̈n ë nuɔɔr de species ye tääu në genus ee kɔc yiɛ̈n teer amääth në tɛ̈nden.
Kë ye tɔ̈ në baŋ de baai ‘family’ —ka ye baai ‘family’ guiir, ke ka wïc bï ya gam në nyindhiɛ — cï të cenë ye luɛɛl thïn ku ye thiɔ̈ɔ̈ŋic apɛi në dupiööc cɔl kek taxonomists.
Në nyindhiɛ, ëke ciɛ̈n wɛ̈t töŋ ye jal gam në kɔc kedhiɛ, ku ye dupiööc juëc cɔl kek taxonomists wël juëc wääc yiic lueel.
Dupiöny cɔl Michael Novacek (në ruön de 1986) acï kek bɛ̈n tääu në nyin tökic.
Acïn lööŋ cï kek bɛ̈ibei ëke benëke akut de class ya guiir, ku tënë läi ŋic kek apath, ke kɔc alëu bïk wɛ̈t tök mat.
Në puɔ̈ɔ̈c de tiim yiic, ye cɔl ‘botany’, ke akuɔ̈tnhïïm cɔl kek classes aacïï kek ye bɛɛr lac jaamic në yemɛɛn.
Cïmën deen thɛɛr yic, ke phyla alëu bï ya yök ke mɛ̈ɛ̈të nhom de käŋ në akuɔ̈t yic, cï tän ye kek gup tɔ̈ thïn.
Kän alëu bï phyla ya cɔk mɛ̈ɛ̈të yic ka bï tek yic agokë ya döŋ ëka ruääi në kɛmken ka cïkë bï ya ruääi.
Cï tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në raan cɔl Budd kenë Jensen, wɛ̈t cɔl phylum alëu bï ya lueel ke ye aciëëk ye kek rɔm në läi pïr në pinynhom.
Ku na yïn ya, ëke pëk apɛi në aciëëk ken yiic, ku ka piɔl yic bï kek ya kuɛɛn në wël cï kek tɔ̈ɔ̈u ke kä cï döŋ në pinynhom.
Ku na yïn ya, ka cï ye kë cï döŋ kënë ya tɔ̈ në akut tueeŋ de phylum, në kë lëu ben aciëëk ken wääc kenë akut thiin kënë ya nyuɔɔth.
Tarabeth/ageen cï gɔ̈t piiny ëtënë ee tän cenë ye luɛɛl thïn kuanycök apɛi (na cɔk tɔ̈ ke ye jaamic apɛi) ke aguiɛɛr cïï raan cɔl Cavalier-Smith system lueel ee "Plantae" rek kenë akut de Archaeplastida, man ye akut ye yic naŋ tiim ke Viridiplantae kenë tiim thith ke algal Rhodophyta ku jɔl ya tiim ye tɔ̈ në pïu yiic cɔl kek Glaucophyta, cï kek tɛ̈ɛ̈k yiic.
Akuɔ̈tnhom de tiim ye dhiëth në abɛt, cɔl kek ‘Pinophyta’ alëu benëke ya luui në kek keke ye tiim ye nhïïm nɔŋ kɔ̈thken, cɔl kek ‘gymnosperms’ (man ye yen mat thïn ëbën agut cï, tiim ke cycads, tiim ke ginkgos ku jɔl ya tiim ke gnetophytes), ka tiim ke conifers cï kek nyuɔɔth piiny ëtënë.
Akuɔ̈tnhom de Protista ee akuɔ̈tnhom ye lööny tënë polyphyletic taxon, man ŋoot ke këc gam në dupiööc ke yemɛɛn ke biology awär dupiööc thɛɛr.
Raan cɔl Carl Linnaeus (në ruöön de 1707–1778) acï wɛ̈t cï puɔ̈ɔ̈c de yemɛɛn de biological nomenclature cɔk kääc bɛ̈n lueel, man ye mac në yemɛɛn në akut de Nomenclature Codes, në ruöön de 1735.
Në ruöön de 1937 ke dupiöny cɔl Édouard Chatton, acï wël käk cɔl kek "prokaryote" kenë "eukaryote" bɛ̈n lueel ago wuɔ̈ɔ̈c në kaam de kek käk ya tek thook.
Raan cɔl Robert Whittaker acï akuɔ̈t thiin dɛ̈t peei cï juak në akut de Fungi nhom bɛ̈n gam ku tɛ̈ɛ̈u thïn.
Akuɔ̈tnhïïm kɔ̈k cï döŋ käk kaarou, cɔl kek Protista kenë Monera, aye yen mat thïn ëbën agut cï raan tök ka akuɔ̈t de kɔc juëc cï lɔ keny paan peei.
Në puɔ̈ɔ̈c kɔ̈k peei yiic, cïmën de aguiɛɛr cï looi në raan cɔl Lynn Margulis në akuɔ̈tnhïïm kaadhiëc yiic, ke tim eyen mat thïn ëbën agut cï tiim tɔ̈ në pinynhom (Embryophyta), ku luɛɛl de wɛ̈t cɔl ‘Protoctista’ aye guiir në wël juëc yiic.
Puɔ̈ɔ̈c cï juak de teknologï yenë käŋ looi në electron microscopy ee akuɔ̈tnhïïm cɔk tek kek yiic në kaam de akuɔ̈t de Chromista kenë akuɔ̈t de Plantae.
Në yecök ciɛ̈ɛ̈n ëtɛ̈ɛ̈n, ke kä thi kɔ̈k ke protists aye nhïïm ciɛ̈n mitochondria ëcï ya yök në ye yiic.
Akuɔ̈tnhom dïït kënë aacï bɛ̈n ya wuɔ̈ɔ̈c kenë akuɔ̈tnhom dïït de Metakaryota, man cenë kä kɔ̈k kaadhiëc ke akuɔ̈tnhom de eukaryotic, nɔŋic (Animalia, Protozoa, Fungi, Plantae ku jɔl ya Chromista) bɛ̈n määt nëtök.
Dupiöny cɔl Cavalier-Smith akëc bɛ̈n bɛɛr gam në yicthiɛɛk de lööŋ cenëke Eubacteria–Archaebacteria tɛ̈ɛ̈k yic, cï guiir në raan cɔl Woese ku jɔl ya dupiööc kɔ̈k peei cï ye luɔɔi de rïthäc kän piac gam.
Dupiöny cɔl Cavalier-Smith akëc löŋ ye kek wïc bï kek kɔn ya looi ke taxa ago jal ya kë ye cɔlë monophyletic ("holophyletic" në luɛɛl cen yen ya luɛɛl thïn yic) ke wɛ̈t kän acï röŋ ëtënë.
Puɔ̈ɔ̈c ŋuɛ̈ɛ̈n dïït ɣɔn cï looi de phylogenetic acï dupiöny cɔl Cavalier-Smith bɛ̈n cɔk ŋic ke phyla kedhiɛ ëke ye kek yök keke ye akut de archezoans (cïmën de, nuɔɔr cɔl primitively amitochondriate eukaryotes) ake cenë mitochondria den määr, në wël ëcï kek röt wel ëke ye akuɔ̈t thii kɔ̈k yam. Hydrogenosomes.
Cï tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në puɔ̈ɔ̈c de RNA yic, ke raan cɔl Carl Woese aacï ya yök ke pïïr alëu bï ya tek yic ago ya döŋ ke ye biäk dït apɛi kaadiäk ku cɛ̈k kek ëke ye "akuɔ̈tnhïïm dït apɛi kaadiäk" ke puɔ̈ɔ̈c ka "urkingdom" ke puɔ̈ɔ̈c.
Raan cɔl Woese acï puɔ̈ɔ̈c de prokaryotes (man wään thɛɛr ŋic ke cï tɛk në akut de Monera yic) bɛ̈n tɛ̈ɛ̈k yic në rou, ye cɔlë ‘Eubacteria’ ku ‘Archaebacteria’ ku lueel ke nɔŋ wuɔ̈ɔ̈c dït apɛi në kɛm ke ye akuɔ̈tnhïïm käk keerou në yenë töŋ de kek ka kek kedhiɛ ya eukaryotes.
Acïk bɛ̈n ya lueel ke akuɔ̈tnhïïm cɔl kek ‘monophyletic’ alëu bï kek ya gam ke ye tän benë kek ya kueen në tëëk den yic ku – në kë cenë puɔ̈ɔ̈c kän ya kɔn yök wënthɛɛr ke ye kë cïï lui (ye " käjuëc ke akuɔ̈tnhom de eukaryotic cɔk kuen kek) – agut cï ye tënë, ke ka cï jal gam bï eukaryotes tɛ̈ɛ̈kic " ago döŋ ke ye akuɔ̈tnhïïm thi kɔ̈k peei ye ya monophyletic".
Kän acï eukaryotes bɛ̈n cɔk tëëkë yic në "akuɔ̈tnhïïm thii kɔ̈k kaadhetem".
Tiim aye kek yök ëke thiääk kenë läi ku jɔl ya aweŋ cɔl fungi.
Wël kaa thiäär cï kek ya lueel ye röt jäi, aye yen mat thïn ëbën agut cï yith ke käm cɔl kek intracellular parasites cïï mïïth ye bɛɛr bɛ̈ɛ̈r yiic.
Kä tueeŋ kaarou ke prokaryotic microorganisms, wennë kä thii pïr cïï yic naŋ cell juëc acie lac ya yith ka yekë ya kä cïn kä ye kek kum kɔ̈ɔ̈th.
Kä cɔl kek Halophiles, aye ya kä thii pïr cï ya dhiac apɛi në ɣän nɔŋ yiic awai, ku kä cɔl kek hyperthermophiles, aye ya kä thii pïr cï ya dhiac apɛi në ɣän tuc yiic, ke kek käk kedhiɛ kek aye ya nyooth de kë cɔl Archaea.
Cyanobacteria kenë mycoplasmas kek aye käŋ kaarou yenëke bacteria nyuɔɔth.
Cäŋ de kä tɔ̈ në pinynhom acï aciɛ̈ɛ̈k ke kä tɔ̈ në pinynhom ya cɔk waar röt në run juëc cï tëëk yiic.
Cäŋ de kä tɔ̈ në pinynhom, ee rot looi keepɛ̈i (agut tɛ̈n ye kek tɔ̈c thïn) ku jɔl ya tɛ̈n ye kek röt caal thïn në ye luɔɔi kënë yic, ago aciëëk juëc kɔ̈k ya cɔk loi röt tënë kuɛɛt thii cï beer juëc.
Puɔ̈ɔ̈c de scientists në tɛ̈n ye kek röt gɛɛr thïn aacï ya lööm yetök në raan cɔl Charles Darwin kenë Alfred Russel Wallace në ruön ciɛɛl de 19th century ku ku ka cï gɔ̈t apath në athöör ɣɔn cï gɔ̈t në raan cɔl Darwin në cɔ̈k ɣɔn cɛkë kä tɔ̈ në pinynhom.
Ku na yïn ya, ke akuɔ̈t juäc ke kɔc kɔc kuɛɛt alëu bï kek ya waar në mïthkeen cïkkë kek dhiëëth nɔŋ aciɛ̈ɛ̈k nhiɛɛr kɔc ëke dhiëth kek, man cï kek cɔk pïïr në pinynhom ku bïk pinyden ya dhiëëth nhom.
Wël juëc ɣɔn thɛɛr cï kek ya tɔ̈ɔ̈u acï kek ya mat thïn ëbën agut cï puɔ̈ɔ̈c thɛɛr de biogenic graphite, ku ŋoot ke lɔ alaŋ microbial mat fossils, ago kek ya määt.
Në guiɛ̈ɛ̈r yenë tɛ̈n de pinynhom guiɛɛr thïn në lööŋ ëke ye kek tïŋ ëke thöŋ yenëke kä ye kek tïŋ kiɛ̈ɛ̈t në kek, ku ka cïn kë ya wïc benëke kä thɛɛr ëke cï röt ya looi ya tɛ̈ɛ̈k yic në kek.
Tëëk yenë käŋ tɛ̈ɛ̈k yiic në puɔ̈ɔ̈c de biology yic, cïmën cenë ye lueel në raan cɔl Carl Linnaeus në ruöön de 1735, acï ruääi cï kek rek bɛ̈n ya deet ke ye kë thiekic apɛi, ku ka cï nuɔɔr de species kän bën ya tïŋ ke ye kë nɔŋ aguiɛɛr ye kek röt tek keepɛ̈i.
Ke wël käk kedhiɛ aake cï kek ya rɛɛc në dupiööc ke naturalists në kë ëyenë kek yök ëke cïn nhïm kony tënë kɔc.
Ke wël lik diɛ̈ɛ̈ŋ cï kek ya gɔ̈t në athöör yic ku yekë jam në ciin de kɔc (në ruöön de 1798) ɣɔn gɛ̈t raan cɔl Thomas Robert Malthus acï kɔc bɛ̈n ya dhoom, raan cɔl Darwin acï bɛ̈n jam këlä; tän benë ciin de kɔc rot ya juak "abï kɔc ya cɔk guik pïïr cök apɛi" man lëu bï nɔŋ kɔc ye kek kony ku kɔc ye kek yɔŋ.
Raan cɔl Darwin acï puɔ̈ɔ̈c kän bɛ̈n yiɛ̈knhial në kë "lëu benë käŋ röt ya geer - natural selection", jɔɔk në ruöön de 1838 leer tueŋ ku ka gät "athöör dït apɛi" në kë de wɛ̈t kän ɣɔn cenë raan cɔl Alfred Russel Wallace yen tuɔ̈c biäk de ye puɔ̈ɔ̈c kän në ruöön de 1858.
Në ɣɔn wïc bï ye kënë. Thok thök, ke raan cɔl Darwin acï puɔ̈ɔ̈c deen de pangenesis yic.
Na ɣɔn wïc bï naŋ kä jöt wääc kenë kä cï kek guiir wënthɛɛr, ke raan cɔl de Vries acï puɔ̈ɔ̈c yenë käŋ bɛɛr waar yiic bɛ̈n jɔɔk ku kän acï kɔc bɛ̈n ya gäm teer në kaam de kɔc cï puɔ̈ɔ̈c de Darwinian evolution gam ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de biometricians mɛn thiääk kenë puɔ̈ɔ̈c de de Vries.
Gät ɣɔn cenë puɔ̈ɔ̈c de DNA bɛ̈n ya gɔ̈t në raan cɔl James Watson kenë raan cɔl Francis Crick ku jɔl ya wël cï kek juak thïn në raan cɔl Rosalind Franklin në ruöön de 1953 cï nyuɔɔth në puɔ̈ɔ̈c thɛɛr de läi yiic.
Në ruöön de 1973, dupiöny de evolutionary biology cɔl Theodosius Dobzhansky acï bɛ̈n gɔ̈t ku lueel këlä "acïn kë nɔŋ kony në puɔ̈ɔ̈c de biology yic ke cie tɛ̈n cen kɔc lɛ̈k ciëëk de kɔc tɔ̈ në pinynhom " në kë cen kɔc ya lɛ̈k yith në kä ëke cï kek kuɔ̈c lueel wënthɛɛr në anyïkööl ɣɔn thɛɛr yiic ku benëke guöp, ŋïc ku ye käŋ kiɛ̈ɛ̈t ku thööŋ käjuëc ye kek tïŋ ëke ye yith në tɛ̈n de pïïr.
Ajuiɛɛr cï juiir në kë de aciɛ̈ɛ̈k ke kä thi cɔl kek organism aye cɔlë phenotype.
Nyooth de ye wɛ̈t kënë yenëkë, nhïm ee cil të cenë guöp de raan ya rɔ̈mpiny kenë aköl; ku na yïn ya, ke käk acïï kek ya caal në mïth gup.
DNA ee ya biäk de biopolymer cï cak ke nɔŋ biäk kaaŋuan në yecök piiny.
Biäk ke DNA molecule ye biäk de luɔɔi töŋ de ke abɛ̈k käke, aye cɔl genes; ku genes wääc aye naŋ thɛɛr juëc wääc yiic.
Na cï biäk de DNA ya wuɔ̈ɔ̈c kenë raan, ke biäk juëc ke ye wuɔ̈ɔ̈c kän aye cɔlë alleles.
Ku na yïn ya, cïmën ye ke röt bɛ̈ɛ̈r në kaam de allele kenë aciëëk agokë ya luui nëtök, ke aciëëk juëc kɔ̈k aye yiic riɛl amääth ku ka ye kek mac në aciëëk lɔgɔk yenëke ye mac (genes juëc ye lac rɔ̈mpiny).
DNA methylation ee yic riɛl amääth, ye guiir ke ye ‘chromatin’, ke ye raan cɔk muk rot yetök, ku yekë gene ye luɔɔi de RNA riɔ̈ɔ̈kic në dhɔ̈l ye nhïïm diäk ke mïïth (cïmën de prions) ku yekë ya biäk de ajuiɛɛr de epigenetic inheritance systems cï kek ya yök alɔŋ den yic.
Nyooth de ye wɛ̈t kënë yenëkë, Aciëëk ye kek caal, cɔl kek ‘ecological inheritance’ në luɔɔi ye kek tëdeen de rëër yiɛ̈knhial ku yekë käk dhuɔ̈k yiic në nyindhiɛ tëdeen ye kek rëër thïn.
Na cɔk wël yam ya dhiac ëke ye kek lueel në nyindhiɛ në gɛ̈ɛ̈r yenë gene röt gɛɛr thïn ku yïkë cath, ke käjuëc ke ciëëk cɔl kek genome tënë species, abï ya thöŋ tënë tɔ̈ ëtënë.
Biäk de käjuëc ye röt geer ëtënë në ciin de kɔc yiic ee thöŋ në species wääc cï kek yök ëtënë.
Wuɔ̈ɔ̈c kënë ee bɛ̈r jäl yetök në thɛɛr kɔ̈k peei yiic të cenë allele yam tëden cen kɔ̈ɔ̈c yic — ku na cï jäl në ciin de kɔc yiic ka cï geer ëtaiwei në allele.
Na cï wuɔ̈ɔ̈c kënë rot looi, ke kaa lëu bïk dhiëth de gene ya riɔ̈ɔ̈kic, ka bïk ya gël ago ciën kë bï bɛɛr ya looi, ka bï ya ciɛ̈n kë ye nyuɔɔth.
Käjuëc kɔ̈k ke genes aye ya käjuëc ye kek wïc ago genes yam rot ya cak.
Genes yam alëu bï kek ya looi në gene thɛɛr cenëke biäken ya tɔ̈ɔ̈u ku bï beer nyɔk ë luɔɔi ku ka bï luɔɔi yam ya wïc ëyadɛ̈.
Akuɔ̈tnhïïm juëc ke aciëëk yam ‘new genes’ aye röt mat në biäk thii ke aciëëk juëc kɔ̈k peei cï ye yic dhuɔ̈k, ku në kee käjuëc cï döŋ piny ëtënë aye röt määt agokë kë yam bɛɛr cak ku luɔɔi yam ëyadɛ̈.
Mɛ̈ɛ̈t benë biäk käk määt acïn kë yek riɔ̈ɔ̈kic tënë tän de allele, ku ke rot waar kenë allele ye thiääk kenë kä kɔ̈k peei, ago meth jal dhiëëth të cenë yen jal mat kenë alleles kɔ̈k peei.
Kë tueeŋ cï yök ee jam këlä, wuɔ̈ɔ̈c de kaam de yï röör kek diäär ee aciëëk kaarou cɔk loi rot ku kee aciëŋ tök yenëka lëu bï meth ya cɔk dhiëth
Ku tɔ̈c yenë eukaryotes yenëke dhöl töŋ de dhiëth tënë eukaryotes ka käjuëc kɔ̈k nɔŋ adhiëëth gɛ̈ɛ̈k ye rot luɔɔi thïn tënë kek.
Gene aye kek gɛ̈ɛ̈r në kaam de species aye yen mat thïn ëbën agut cï cɛ̈ɛ̈k ke käm thi kɔ̈k, cɔl kek ‘hybrid organisms’ ku jɔl ya gɛ̈ɛ̈r yenë cath alɔŋ piiny de gene.
Gɛ̈ɛ̈r ye cath alɔŋ piiny de genes në kaam de bacteria kenë eukaryotes, cïmën de yenë yeast Saccharomyces cerevisiae ku jɔl ya adzuki bean weevil Callosobruchus chinensis röt luɔɔi thïn.
Aciëëk juëc apɛi aye tɛ̈n yenë kɔc pïïr guiɛɛr thïn ku jɔl ya tɛ̈n ye kek dhiëth thïn (man ye kek yiɛ̈n riɛl wääc).
Në kë rɛɛc kënë yic, ke kä kɔ̈k pïïr ye naŋ aciëëk ye kek kony aye naŋ käjuëc piath yëkë kek yök ku bïkkë kek bɛɛr cäl mïthken awär käpïr cïn nhïïm aciëëk path bïkkë kek ya wuɔɔk.
Kë tueeŋ de tän ye kek tëdeen de rëër ŋiɛc ee biäk de cäŋ ë käpïr tɔ̈ në pinynhom nyuɔɔth ëyadɛ̈.
Cïmën de, na ye këpïïr në pinynhom ya rëër apath ku ye dhiëth apath, ku mïthken cïkkë kek dhiëëth aye kor apɛi agokë pïïr lëu, ke manëden abï naŋ kä thi bï kek ya looi ago kuɛɛt ken bï bɛ̈n ciëën në yecök ya rëër apath ku bïk ya rëër ëke piɔl gup.
Cïmën de, aciëëk käkë aalëu bïk röt ya juak agokë gup ya pial ku bïkkë tëdeen rëër kek thïn ya tiit apath.
Ku na yïn ya, agut cï na cɔk tɛ̈n ye kek kënhïïm wɛl thïn cië ye bɛɛr dhukciɛ̈ɛ̈n, ke aciëëk ëke cï ya määr në run thɛɛr cï tëëk aacï lëu bïk bɛɛr ya dhu të thɛɛr den (tïŋ lööŋ ke Dollo).
Këtueeŋ ee dhöl ye kek kenhïïm wɛl thïn, man ye waar të cenë aciëëk röt geer në thɛɛr juëc wääc yiic — nyooth de ye wɛ̈t kän yenëkë, käpïr alëu bïk röt ya juak agokë ya bɛ̈ɛ̈r amääth.
Në yecök ciëën ëtënë, ke luɔɔi benë tëden rëër kek thïn kek ya miɛ̈t awär aciëëk juëc bïk kek ya yök në yecök ciëën ëtënë, alëu bï ye yic ya tek në käŋ yiic ku ye döŋ ke ye këthiin koor apɛi.
ŋïny dïït yenë dupuööc yen kiɛ̈ɛ̈t kenë riɛl, man na cï kek mat, ke ka ye käjuëc ye röt geer cɔk loi röt.
Ku na yïn ya, ke ciin lëu benë kek ya määt alëu bï ya tɔ̈ piiny apɛi (ye thɔ̈ɔ̈ŋ ke lëu bï ya käŋ kaarou kek bï röt ya geer në kuan de chromosome tök yic).
Akuɔ̈t ke alleles ye röt caal ëke juëc aye kek cɔlë haplotype.
Ku kän ee kɔ̈ɔ̈c të cenë allele tääu tëtök ben kɔ̈ɔ̈c thïn, ka bï määr në ciin de kek yiic ka bï alleles kɔ̈k peei ya lɔ geer taitai.
Puɔ̈ɔ̈c de käjuëc ye röt geer ke molecular evolution aye kek guir ëke ye röt geer në kë ye ke röt tääu tëtök.
Ku na yïn ya, puɔ̈ɔ̈c wään cï piac looi ku ye gäm kuɔɔny dït apɛi në kë de ye wɛ̈t de puɔ̈ɔ̈c kënë yic, ye kek röt geer amääth në dhɔ̈l thi kɔ̈k agut bïk ciin dït apɛi ya lëu në gɛ̈ɛ̈r.
Ciin de kɔc të kueenë kek yiic, acie yic ye riɛl apɛi, aye kek them në ciin de kɔc ëtënë yiic.
Na tɔ̈ ka liu gene ye cath, ke lööŋ thiekiic käk aye kek geer në thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c yiic kedhiɛ.
Wɛ̈t këc gam kän cï lueel ayenë jam në yen në thɛɛr ɣɔn cï ya tëëk yiic agonë wël juëc ye jam në tɛ̈ndeen ëcɛ̈k ë kek ya nyaai, agut cï thɛɛr ɣɔn ke akäl molecular era man ɣɔn cï puɔ̈ɔ̈c yam de cäŋ de käŋ bɛ̈n cɔk loi rot.
Cïmën de, gɛ̈ɛ̈r yenë käŋ röt geer në nyindhiɛ ee ajuiɛɛr de codon riɔ̈ɔ̈kic.
Wël kɔ̈k peei cï kek bɛ̈n juak thïn ku wël kɔ̈k peei cï kek bɛ̈n nyaai thïn në taxa wääc yiic alëu bïk käjuëc wääc ya cak në thɛɛr juëc yiic.
Täŋ cenë ya tak në tɛ̈n de kä e röt geer käkë yiic ee tak në wël juëc ke puɔ̈ɔ̈c cï kek ya lueel në dupiöny cɔl Haldane kenë Fisher.
Kä pïr kedhiɛ alëu bïk tëden rëër kek thïn ya looi të cï kek kecin ya mat, man ye rot lac looi në kuɔny yïk kek kɔc ruääi kenë kek kony ka bïk ya luui ka bïk ya naŋ ruääi bï kek röt ya kony në kɛmken.
Wɛ̈t cɔl Macroevolution ee ya wɛ̈t ye jam në cɛ̈ɛ̈k cï rot ya looi në baŋ nhial de abeer de species, cï men de tän ye kek röt cak thïn ku jɔl ya tɛ̈nden ye kek thou; ku microevolution ëyadɛ̈ ee jam në käthii ye röt geer në species ka në ciinden yic, në tɛ̈n yenë allele rot lac gɛɛr thïn ku jɔl ya tɛ̈n yen lac röŋ kenë ye të kënë.
Ku na yïn ya, puɔ̈ɔ̈c de macroevolution, aciëëk kedhiɛ ke species alëu bïk yiic ya thiek kedhiɛ.
Kë cï kuɔ̈c ya deet ëtënë yenëke, ciɛ̈ɛ̈k de kä tɔ̈ në pinynhom aanɔŋ kë yenë cɛkë kek, aguiɛɛr dïït ëcï guiir, ku jɔl ya tɛ̈n ë wïc kɔc "lɔ tueŋ", cïmën cenë yen ya lueel në wël cï kek gam ke puɔ̈ɔ̈c de orthogenesis yic kenë evolutionism; ku na luel yith ke ëcɛ̈kë yen, ke ka cïn kɔc käjuëc ëke looië ke yen cïï kä kɔ̈k riliic ye wïc.
Ëyadɛ̈, ke wɛ̈t ye lueel wu ka löm tëdɛ̈t peei yic, ee thöŋ kenë aciëëk thiekiic yen kek pïïr.
Aciëëk kɔ̈k peei cï keek lööm aye ya biäk de yïknhial de kë benë yen ya thɔ̈ɔ̈ŋ ke mɛn lëu ben ya ŋoot ke pïïr ke bï thou.
Kä kɔ̈k peei yenëke ye wɛ̈t kënë nyuɔɔth aye ya tɛ̈n de bacteria Escherichia coli man ye citric acid lööm ku bï lɔ cɔk ye miɛ̈th deen bï ya tääu në ye guöp cï tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në puɔ̈ɔ̈c dïït cï looi de laboratory yic, Flavobacterium ee thiääk kenë novel enzyme man ye ke käm käk cɔk ŋoo ëke ye pïïr në tɛ̈n ye kek nylon cak. Ku jɔl ya bacterium Sphingobium ye tɔ̈ në tiɔpic ku ye dhɔ̈l yam cak ben ke wɛ̈ɛ̈l de synthetic pesticide pentachlorophenol ya riɔ̈ɔ̈kic.
Në yekënë yic, ke kä thöŋ në ke gup ëbaŋ thïn aye naŋ loilooi keen wääc yiic ye thiääk kenë käken pïïr yiic.
Ku na yïn ya, në kë yenë kä pïïr kedhiɛ ya tɔ̈ ëke ruääi në kɛmken yiic, ke kä ye kek tïŋ ëke nɔŋ kë thiin kor ka cïnkë nhïïm kë ye kek cɔk thöŋ, cïmën de käm, ke yuiɛl tɔ̈ në yethok ku jɔl ya nyïn ken, ka cök ken ku wuɔ̈k keen ke arthropods kenë vertebrates, alëu bï ya pëk në käjuëc cï kek tääu ëke ye lööŋ ke homologous genes man ye kek cɔk rek röt ku bïk käkeen loikë kek ya looi, kän aye cɔl puɔ̈ɔ̈c de deep homology.
Kä yenëke yen nyuɔɔth aye ya ka cït mën de pseudogenes, kä cïï beer lui cï döŋpiny ke nyin ke rɛ̈c nuɔɔr de blind cave-dwelling fish, wuɔ̈k de dit cie päär nhial, kä ye kaam de moc tek thok kenë tik ku jɔl ya kuɛɛr ken ye kek dhiëth.
Nyooth töŋ de yekënë, ee African lizard Holaspis guentheri, man cï nhom deen lɔ roŋroŋ cak ago yen ye lɔ thiaan në gɔt nhïïm, man ye tïŋ të thiëëk kek kenë din ruääi kenë kek.
Nyooth dɛ̈t peei de ye wɛ̈t kënë ee tɛ̈n yenë enzymes tënë glycolysis ku jɔl ya xenobiotic metabolism ya luui agokë ya tɔ̈ ëke ye mïïth cɔl kek crystallins ye kek tïŋ në nyïn ke kä pïr yiic.
Puɔ̈ɔ̈c kënë acï tɛ̈n ɣɔn cekë piny ya nyuɔɔth ku ka lëu bï yïknhial de kä yam ya nyuɔɔth, cïmën de yom ke embryonic bone structures man lëu benë lec ke läi kɔ̈k peei ya looi në kek, ke cï benëke biäk ciɛɛl de yic ya cak në kek tënë läi.
Kee kä ye röt geer käkë në species de rou yiic, në door den, ke ka lëu bïk röt ya cɔk rɔ̈ŋ kenë tɛ̈n de species kätueŋ.
Cïmën de, mät dït apɛi ee tɔ̈ në kaam de tiim kenë aweŋ de mycorrhizal fungi ye cil në mei eke tim thäär ku yekë tim kony në mïïth ya lööm apath në tiɔpic.
Mät në kaam de kee kä pïr käkë yiic alëu bïk kɔc ya nyuɔ̈ɔ̈th species thöŋ cï röt ya cak në thɛɛr juëc cï tëëk yiic.
Ëtënë, ke biäk de somatic cells ee aye kä bï kek ya looi ya kuanycök cï tɛ̈n cenë yen luɛɛl thïn, agokë ya cil apath, ka bïk ŋoot ëke tɔ̈ wuya wennë bïk thou.
Anɔŋ dhɔ̈l juëc lëu benëke ye wël käkë "nuɔɔr ë species" jam yic.
Na cɔk kee wël juëc käk wuɔ̈ɔ̈c apɛi, ke käkë kedhiɛ acï kek tääu në kuɛɛr rilic kaadiäk: dhiëth ye kek dhielth ‘interbreeding’, tän ye kek rëër ‘ecological’ ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de phylogenetic.
Na cɔk naŋ tɛ̈n cenë kɔc ya luui në yen në thɛɛr juëc ku thɛɛr dït yiic, ke BSC cïmën de kɔ̈k peei aacï lëu bïk pïïr apath ke cïn ke ye jam yic tënë kek, cïmën de, kee wëlkë kedhiɛ acïï lëu bï kek ya lɛ̈k prokaryotes ku kän aye cɔle kä dhal species.
Wat yenë gene way ee dhöl dɛ̈t peei yenë kä yam ke genetic thiäi biyic ëyadɛ̈ tënë ciin de kuɛɛt ke kɔc yiic.
Në ye tɛ̈n kënë yic, species tɔ̈ ëke thiääk apɛi alëu bïk ya dhiëth në kɛmken, ku mɛnh bïk ya dhiëëth abï ya raac në aciɛ̈ɛ̈k bï ya döŋ kenë yen.
Tɛ̈n yenë mïth yam bɛ̈n në pinynhom, cɔl ‘Speciation’ acï bɛ̈n ya tïŋ në në thɛɛr juëc yiic cï tɛ̈n cenë yen tääu thïn alɔŋ ë laboratory yic (tïŋ puɔ̈ɔ̈c de laboratory në tɛ̈n de speciation) ku jɔl ya tɛ̈n den.
Në ɣän juëc yiic, ke läi aye keyiic tek ëke thöŋ, man ye cɔl ‘allopatric speciation’, ku ye rot looi të cï kek röt tääu tëden keepɛ̈i, cïmën de panhom nyuɛ̈th kek thïn ka të cï kek lɔ keny tëdɛ̈t peei.
Akut de rou de ɣän ye kek rëër thïn aye cɔl peripatric speciation, man ye rot looi të cenel ciin thiin kor de läi jɔt të yam bïk kek lɔ rëër thïn.
Akut de diäk aye cɔlë ‘parapatric speciation’.
Kän ee rot looi tënɔŋ en kë cï rot geer tënë ruɛl de aköl ku tuɛny de deŋ, ye tëden ye kek rëër thïn riɔ̈ɔ̈kic apɛi.
Tɛ̈n ye kek rëër ku dhiëth ye kek dhiëth kenë akut de kɔc ŋuän cɔl ‘metal-sensitive parental’ ee käŋ cɔk geer röt amääth në thɛɛr yenë tiim ke metal-resistant plants yoor yiic, agokë röt jal tɛk tëdɛ̈t peei yic.
Kän acïï rɔt ye lac looi tënë ciin thiin de gene ye kuɛ̈ɛ̈r kän yic në kë lëu ben wuɔ̈ɔ̈c de kaam de kek ya cɔ̈kpiny.
Käc acïï rot ye lac looi tënë läu në kë yenë läi ya tɔ̈ ëke cïï ya lac wuɔɔk.
Kän ee chromosomes cɔk loi röt tënë species kedhiɛ ëke dhiëth kek ago kä thöŋ kehiɛ ya cak në thɛɛr ke meiosis yiic, në kë yenë chromosomes de kä ëke dhiëth kek kedhiɛ ya tɔ̈ kenë kek wënthɛɛr.
Cï të ŋicë yen thïn, chromosome ye yic ya rou tënë species alëu bï kek ya tɛ̈k në ɣän peei yiic agokë cië ye bɛɛr dhiëth, në kë yenë biäk de chromosome ya tɔ̈ ke cïï thöŋ të dhiëth kek kenë kë wääc kenë yen.
Läi kedhiɛ ku jɔl ya tiim ëke cï ya rëër në pinynhom apɛi awïc bik thök në yemɛɛn, ku thökden aye yök ke ye kë de piny cenë deŋ ye tuɛny ku ye piny tuɔ̈c apɛi.
Na cɔk ya tɔ̈ ke määr ë nyin de käŋ cï ciin de 99 percent dööt tënë species cï kɔn rëër kedhic në pinynhom, ke ciin de 1 trillion de species aye yök ke tɔ̈ në pinynhom në yemɛɛn ke ye ciin de tök në buɔɔtic yenë cenë jam në yen në yemɛɛn.
Kë ëcï kɔn tɛɛr wënthɛɛr ee yen nyuɔɔth ke pïïr në pinynhom të kueenë yen në run kaa 3.5 billion cï tëëk wënthɛɛr, në thɛɛr ke Eoarchean Era ɣɔn cenë tiɔp tɔ̈ alɔŋ thïn de piny rot nuaai ke ye pïu në thɛɛr tueeŋ ɣɔn ke molten Hadean Eon.
Jɔɔk në wël cï kek yök ke Australian findings, raan cɔl Stephen Blair Hedges acï bɛ̈n gät në athöör ku lueel këlä, "na ye pïïr rot jɔt pɛi në pinynhom, ke kän alëu bï ya tɔ̈ ke ye rot loi në pinynhom."
Aye thööŋ ke tɔ̈ në pinynhom në yemɛɛn aye pëk në ciin de 10 million agut cï 14 million, ku ciin de 1.9 million aye thɔ̈ɔ̈ŋ keke cï kek cäk, ku athöör kaa 1.6 million acï kek ya gɔ̈t në athöör tueeŋ dïït yenë kek tääu thïn agut cï ye akäl kän, ku ciin de 80 percent acï waan ke këc kiɛ̈ɛ̈t ku benë jam në kek.
Akuɔ̈tnhom lɔgɔk ŋic raan ëbën ya jam në kätueŋ pïr acï kɔn ya miɛ̈ɛ̈tbei në wël kaaŋuan piɔl yiic cï kek looi. Kë tueeŋ, anɔŋ të ye kek rëër thïn cïï lëu bï ya guiir në tänden ye kek tɔ̈ thïn.
Kë de ŋuan, ke kä pïr käk alëu bï kek ay kiɛ̈ɛ̈t në cïmën de thöŋ tɔ̈ kenë kek ku benë kek ya tääu në akuɔ̈tnhïïm ken yiic, ye thöŋ kenë kuɛtken.
Kän ee yen tïŋ ëbën agut cï käjuëc cï kek ya tak cï kek jam yiic amääth në puɔ̈ɔ̈c de Darwin man cï bɛ̈n lac puɔ̈l.
Të thɔ̈ɔ̈ŋë anatomies ke kä cï nyin thök ku kä pïr në yemɛɛn, ke puɔ̈ɔ̈c de dupuɔ̈ɔ̈c cɔl kek palaeontologists aalëu bïk ke wël ke ye kuɛɛt käk ya cɔ̈kpiny.
Kä ciëën wään, aye käjuëc ke cäät cï ya bɛ̈nbei në puɔ̈ɔ̈c de biochemical yic ku yekë jam në wuɔ̈ɔ̈c de kɛmken.
Käjuëc ke eukaryotic acï bɛ̈n ya tuɔ̈l në kaam de ruöön 1.6 kenë 2.7 billion cï tëëk yiic.
Dɛ̈t peei cenë ye kënë rot luɔɔi thïn ee të cïï käm thii cït man de cyanobacterial, man ye chloroplasts cak në algae ku tiim yiic.
Në pɛɛi de tök, 2016, ke dupuööc acï bɛ̈n jam këlä, në run kaa 800 million cï bak yiic, anɔŋ kë thiin cï rot bɛ̈n waar në töŋ cɔl GK-PID yic, lëu bï kä cï kek cak kedhiɛ ya cɔk waar röt agokë cië ye bɛɛr naŋ tök ku bïk ya käjuëc.
Käjuëc acï wël ke Cambrian ɣɔn cï kek cak bɛ̈n cɔk tul, agut cï lööm de aliir cɔl oxygen në aliiric agonë tiim ya wëëi në luɔɔi cɔl photosynthesis yic.
Kä cï kek kuany käkë yiic aye yen mat thïn ëbën agut aciëëk ke kä pïr ŋic keek.
Mïïth naŋ kä thiekic tɔ̈ kenë kek acï röt ya looi ku ka cï röt ya dhuɔ̈kpiny në thɛɛr juëc yiic cï tɛ̈n cï kek keyiic ya tɛk thïn (cïmën de bï enzymes ya bɛɛr looi agokë ya döŋ ëke ye antibodies) në ajuiɛɛr cɔl directed evolution yic.
Dhiëëth benë kä wääc kedhiɛ ya dhiëëth alëu bï rɛ̈c cï cɔɔr ‘blind fish’ ke cïn guöp ɣän cïï beer luui apath, në kë cenë kek ya tɛk në ɣän juëc wääc yiic.
Käm juëc ye tɔ̈ kenë kɔc në yemɛɛn acie ŋoot ëke miɛ̈t puɔ̈ɔ̈th, ku kän ee rot loi në cɛ̈k de kä pïr në thɛɛr juëc cï tëëk yiic.
Na ye rot nyuɔɔth ke ɣok tɔ̈ në thɛɛr ke thök ë pïïr de käjuëc ke antibiotics yiic ku yekë cäŋ de kɔc thɔ̈ɔ̈ŋ ku jɔl ya evolvability de pathogens ku jɔl ya käjuëc cï kek tak ago ye puɔ̈ɔ̈c kän ya tääu nhom piny amääth ku bï käjuëc ye kɔc yiɛ̈n ŋïny dït apɛi ya nyaai ka bï dhɔ̈l kɔ̈k peei lëu benë raan ke ŋïny dït de kä riliic apɛi ya lööm në biäk de molecular level.
Acï puɔ̈ɔ̈c de evolution bɛ̈n ya kuanycök ku ben kä riliic dhal kɔc ke pɔ̈ɔ̈c de engineering ya cɔ̈kpiny.
Në bɛ̈I kɔ̈k yiic, cïmën de paan ŋic apɛi de United States, anɔŋ käjuëc ye ke tɛɛr yiic në kaam de athɛɛk ë wëi kenë puɔ̈ɔ̈c de pïïr, ku kän acï teer bɛ̈n juakic apɛi në luɛɛl de tɛ̈n ëcɛ̈kë pinynhom – ku jɔl ya tɛ̈n cen rot bɛ̈n luɔɔi thïn, teer në kaam de thiɛɛth ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de thukul.
Wɛ̈t cï bɛ̈n tak de Scopes Trial decision cï looi ɣɔn në ruöön de 1925 acï ye wɛ̈t kän bɛ̈n ya cɔk ye yic riɛl apɛi tënë athör ke American secondary biology textbooks në run juëc cï bɛ̈n ya tëëk yiic, ku ka cï bɛ̈n bɛɛr ya dhuɔ̈kpiny në run juelc cï bɛ̈n ya tëëk yiic ku ŋoot ke cï bɛ̈n ya tiit në ruöön de 1968 në Epperson v. Wɛ̈t cïï raan cɔl Arkansas tak.
Tɛ̈n yenë käŋ röt puɔ̈ɔ̈c në ciɛɛŋ bïk kek ya pïïr apath ku bïk ya dhiëth në kë de wuɔ̈ɔ̈c në kaam de kä ye kek tïŋ në phenotype.
Wuɔ̈ɔ̈cden alëu bï ya tɔ̈ alɔŋ thïn de ciindeen de kä pïr kedhiɛ yiic.
Piny de genome ee yen mat thïn ëbën agut cï puɔ̈ɔ̈c de molecular biology në cell yiic, ku jɔl ya cell kɔ̈k peei yiic, kɔc kɔ̈k peei, ciin den, species, ku jɔl ya tɛ̈ndeen de abiotic në pinynhom.
Tän ye kek röt cɔk ŋic piny ee töŋ thiekic de puɔ̈ɔ̈c ë biology.
Puɔ̈ɔ̈c de tɛ̈n yenë läi pïïr në ɣänkeen ye kek rëër thïn man cï yïk në ke cenë löŋ yenë lɔ ɣöt në käŋ nyaai thïn. Në ye thaa ɣɔn cenë raan cɔl Darwin gät në athöör, ke puɔ̈ɔ̈c de pïïr aaŋoot ke këc puɔ̈ɔ̈c de genetics ke yemɛɛn guɔ jɔɔk.
Wël thɛɛr ëke cï ke ya lueel aake ye yen mat thïn ëbën agut wël ëke cï kek ya lueel në ruöön de 18th century në raan cɔl Pierre Louis Maupertuis kenë kɔc kɔ̈k peei, agut cï kuɛɛrë de Darwin, ye cɔl Erasmus Darwin.
Në tiɛ̈m de ye anyïkööl käk ëke cï kek ya lueel yiic në biäk diit de thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c de geology yic, ku tɛ̈ɛ̈u wël cï kek tak kedhiɛ ëke ye kä thi niɔp cïï lëu bïk röt ya geer në kuɛɛt kɔ̈k bï bɛ̈n tueeŋ käkë yiic të themë wuɔ̈ɔ̈cden në kɛmken species käkë yiic.
Aatɔ̈ në aguiɛɛr ben athöördeen "dït apɛi" gɔ̈t ago rïthäc de ya cɔk tuɔɔc tënë Alfred Russel Wallace acï lööŋ bɛ̈n lööm yetök ku gɔ̈t kek në athöör cï bɛ̈n tuɔ̈c raan cɔl Darwin man cï bɛ̈n ŋoot ke toocë tënë raan cɔl Charles Lyell.
Në athöör de 3rd edition de ruön de 1861, ke raan cɔl Darwin acï kɔc kɔ̈k peei bɛ̈n gäm alɛɛc — cïmën de William Charles Wells në ruön de 1813, ku Patrick Matthew në ruön de 1831— acï wël thöŋ bɛ̈n ya cak, ku yïk kek apath ku gɔ̈t kek në athöör ŋic kek apɛi ke scientific publications.
Në athöör cï gɔ̈t në raan cɔl Charles Lyell në pɛɛi de dhoŋuan në ruöön de 1860 yic, ke Darwin acï ye puɔ̈u bɛ̈n dui apɛi në kë cenë wɛ̈t cɔl "tɛ̈n benë käŋ röt ya cɔk rɔ̈ŋ kenë tëdeen rëër kek - Natural Selection", ku lɔc wɛ̈t cɔl "bï käŋ ya tɔ̈ɔ̈u - Natural Preservation".
Ku na yïn ya, ke tän yenë käŋ röt ya cɔk rɔ̈ŋ kenë tëdeen rëër kek, man ye cɔlë ‘Natural Selection’ acï bɛ̈n ya ŋoot ke nɔŋ käjuëc këc kek gam në luɔɔi de yic, në kë ëyenë yen yök ke nɔŋ käjuëc këc kek ŋiɛ̈c lueel në tɛ̈n de käpïr kedhiɛ tɔ̈ në pinynhom, ku jɔl ya kë yenë kɔc anyïkööl ke cäŋ ë käjuëc tɔ̈ në pinynhom cië ye gam apɛi ku yekë lööm ke ye kë "këc ya nyuɔ̈ɔ̈th apath" ku ye tɔ̈ ke cïn yic kë de lɔ tueŋ në rotde, ku ye tɔ̈ ke ye wɛ̈t cï jäi apɛi ago ya gam në luɔɔide eyic.
Na thɛɛr ɣɔn cenëke puɔ̈ɔ̈c bɛ̈n ya juakic apɛi në run tueeŋ ke 20th century, ke lööŋ cïï raan cɔl Mendel kek bɛ̈n cak, cɔl kek ye ‘modern synthesis’, ke dupiööc kedhiɛ acï bɛ̈n mat ku gamkë tɛ̈n benë käŋ röt ya cɔk rɔ̈ŋ kenë tëdeen rëër kek, man ye cɔlë ‘natural selection’.
J. B. S. Haldane acï aguiɛɛr de tɛ̈n benë käŋ röt ya cɔk rɔ̈ŋ tëdeen rëër kek thïn, man ye cɔlë ‘natural selection’ bɛ̈n gɔl në luɔɔi ku jɔl ya "kä lëu bï kek ya nyaai" në kɔc cin.
Ku na yïn ya, ke aguiɛɛr de tɛ̈n benë käŋ röt ya cɔk rɔ̈ŋ tëdeen rëër kek thïn, man ye cɔlë ‘natural selection’ aye yök ke cï "cɔɔr" në kë cen käjuëc ye kek tïŋ kedhiɛ ye dhiëth cɔk loi rot bɛ̈n geer, ke cïï diɛɛr mɛn nɔŋ të lëu benë yekënë naŋ käjuëc ye kek caal biyic ka cïï bï caal.
Na cï aciëëk ëke cɔk yekënë cɔk naŋ käpath ye kek caal, në kaam de raan ŋuän kenë meth, ke kë bïk ya dhiëëth kenë abï ya wuɔ̈ɔ̈c apɛi, cïmën de, ciin dïït beer ŋuɛ̈ɛ̈n amääth de nyan cïn biɔl ka tiim ye tɔ̈ në pïu nhïïm cɔl kek ‘algae’ alɔŋ dɛ̈t deen peei yic.
Kän ee puɔ̈ɔ̈c gäm kë benë yen ya ŋic, ku tënë aguiɛɛr de tɛ̈n benë käŋ röt ya cɔk rɔ̈ŋ tëdeen rëër kek thïn, man ye cɔlë ‘natural selection’ ke ka cïn kë bïk ya tak alɔŋdeen thïn.
Kän acï pärpär cool dïït cɔl ‘dark-coloured moths’ bɛ̈n gäm të path ben ya rëër thïn ku bï mɛnhdeen col thöŋ kenë yen ya dhiëëth, ku në run tueeŋ ɣɔn kaa thiärdhiëc gɔlë kënë në tïŋ, ke pärpär gɛ̈ɛ̈k col acï biäk de piɔm alɔŋ de chirkat paan de Manchester bɛ̈n dɔm apɛi.
Na ye kä pïïr reer në run biäk de kä kɔ̈k ‘species’ käkë, ku ye naŋ mïth juëc ye pïïr agut bïk ŋuɛ̈ɛ̈n awär käjuëc kɔ̈k käkë yiic, ke genes ke aye juëc apɛi tënë ciin de kä ŋuɛ̈ɛ̈n bï ya tɔ̈ në kuanden yic.
"ee kë bï ya riɛl ëtënnë yenëka bï ya pïïr" ku jɔl ya "cök ë piny de riɛl". "
Raan cɔl Haldane acï ye luɔɔi kënë bɛ̈n cɔɔl ke ye kë benë käŋ ya "geer - substitution" ka ye lac looi në puɔ̈ɔ̈c de biology yic, kän aye cɔl "kë benë käŋ ya cɔ̈kpiny - fixation".
Kä ye kek thɔ̈ɔ̈ŋ ëke ye kä ke piath tënë mutation ye rot looi në kɔc kɔ̈k tɔ̈ në akuɔ̈t yic, ee kä tɔ̈ thïn kedhiɛ geer yiic.
Puɔ̈ɔ̈c kënë ee" cök ë piny de riɛl" ee pëk në ciin de kä cï kek dhuɔ̈kpiny në kee käjuëc wääc käkë ago akuɔ̈t yam jal tuɔ̈l, man lëu bï ya cil ago wɛ̈ɛ̈l dɛ̈t peei ya lëu në luɔɔi ku bïk ya tɔ̈ ëpiɔm töŋ kënë yic.
Puɔ̈ɔ̈c de raan cɔl Richard Lenski në kë ye cɔlë E. coli ke ye tɔ̈ ke ye biäk de kä cï röt lac ya geer në run juëc thɛɛr cï tëëk yic në luɔɔi yenë kä ke pinynhom thɔ̈ɔ̈ŋ, (" cök ë piny de riɛl " në thɛɛr yenë " kä ril ëtënnë döŋ ëke pïïr").
Kë cïï rot ya lac looi ye ciin de käŋ geer yic, man cɔl ‘disruptive selection’ ee nɔŋ luɔɔi ye looi ëyadɛ̈ të ŋoot kek ëke lik apɛi, ku ye pïïrden riɔ̈ɔ̈kic amääth në dhöl thiin dɛ̈t peei.
Dupiööc kɔ̈k ke biology aye nuɔɔr kaarou abac gam keepɛ̈I, man ye; luui apath cɔl viability (or survival) selection, ku jɔl ya dhiëth cɔl fecundity (ka fertility ka reproductive) selection, man ye luui agokë ciindeen de dhiëth ya juakic apɛi, cïmen cenë yen tïŋ në pïïrden yic.
Në biäk de rëër yenë kä ruääi rëër tëtök, cɔl ‘kin selection’ ku jɔl ya teer në kë de lööŋ cɔl kek ‘intragenomic conflict’ ke kaa lëu bïk aciëëk ken ya caal në kɛmken, ku ëwɛ̈t kënë ee tän ye luɔɔi kënë guiir ëbën ëtënë.
Lɔ̈ny de piny, cɔl ‘Ecological selection’ ee kë ye rot loi yetök në dhɔ̈l juëc yiic ke cie lɔ̈ɔ̈c de piny në kë de tɔ̈c, cïmën de rëër tëtök de kä ruääi, mëën, ku jɔl ya näŋ ye kek mïth thi ken ëke puɔc kek dhiëëth ya nɔ̈k.
Ku na yïn ya, ke käjuëc kɔ̈k peei, ke kä cïk kek lɔc bï ya rëër kenë kek aye lac ya röör, cïmen yenë ye tïŋ në akuɔ̈t de rec yiic cɔl kek family Syngnathidae.
Jɔɔk në ye thaa ɣɔn cenë wɛ̈ɛ̈l de penicillin looi në ruöön de 1928, ke wal aake ye kek dek wënthɛɛr agokë ya thɔ̈ɔ̈r kenë tuanytuɛɛny ye tɔ̈ në raan guöp.
Wuɔ̈ɔ̈c de Genetic variation ee rot loi në kë yenë käjuëc röt geer, mɛ̈ɛ̈t de genetic ku jɔl ya puɔ̈k den në karyotype yic (në ciinden, tɛ̈n den, tän cenë chromosomes röt luɔɔi thïn alɔŋ thïn).
Ku na yïn ya, ke riääk de DNA ee ya non-coding DNA man ye naŋ kärɛc ke ye kek looi.
Kä ye röt geer ëtënë aye naŋ käjuëc yekë kek riɔ̈ɔ̈k në tɛ̈n yenë kek cɔk bï kek ya tïŋ në kë ye kek biäk ke kɔ̈k peei ke genes ya geer ëyadɛ̈.
Na cï riääk de DNA rot looi, ke ciin rɛ̈ɛ̈r ëtënë ee rot juak ku aciëëk bï kek lööm ëtënë aye kek thiäi piny.
Ku na yïn ya, ëke tɔ̈ në baŋ de species ye dhiëth në röt, ke ye wuɔ̈ɔ̈c kenë puɔ̈ɔ̈c ɣɔn thɛɛr cï ya looi ye ken dhiëth ëke cï rot mɛɛc wei amääth, cïmën cenë ye luɛɛl thïn në raan cɔl Darwin.
Tïŋ benë kek ya tïŋ abï tɛ̈n yenë kä pïïr käk röt thiääk kenë luɔɔi ye kek röt luɔɔi thïn (genotype) ku jɔl ya piny rëër kek thïn.
Nyooth de wɛ̈t kënë ee, ee rim ke ABO nɔŋ yiic kä ye guöp de raan cɔk ril apɛi, anɔŋ alleles kaadiäk ye ëluɔɔi kënë mac.
Ëluɔɔi kënë abï ya ŋoot ke lɔ tueŋ agut cï bï allele röt kɔn tääu thïn ku jal ciin de käŋ kedhiɛ bɛ̈n rɔm në röt.
Cök benë kënë lac ya cɔ̈kpiny abenë luɔɔiden kɔn ya car, cïmën de protein-coding genes ka regulatory sequences, në thɛɛr juëc yiic në tɛ̈n de aciëëk benëke kä ɣok kek röt ya looi.
Aguiir ye kek thɔ̈ɔ̈ŋ nhïïm acïï kek ye cɔk tɛ̈ɛ̈u röt tëtök, ku ka ye allele ken cɔk tɔ̈ në ke ciɛl yiic të tɔ̈ kek kedhiɛ.
Tän benë wuɔ̈ɔ̈c de allele ya ŋoot ke cɔk lɔ tueŋ alëu bï ya ŋoot ke ye kek pääk yiic, ku ye genotypes wën jël lac kony ago cath në dhɔ̈l yiic kedhiɛ. (cïmën de, wuɔ̈ɔ̈cden në thɛɛr juëc yiic), ku ka lëu bï ya aciëëk ya tɛkpiny në dhɔ̈l yiic kaarou.
Ku na yïn ya, në thɛɛr cenë mutations yam ye röt bɛɛr looi, ke wuɔ̈ɔ̈c de aciëëk në ke ɣän käkë yiic ee rot nyaai në kë de genetic drift.
Kë ye yök thïn në kee loilooi käk kaarou yiic ee thöŋ kenë tɛ̈n cenë mutations yam rot luɔɔi thïn ku jɔl ya tɛ̈n ye kek röt mac thïn, man yenë yen nyuɔɔth ke mutation në thɛɛr kɔ̈k yiic acïï kek ye cɔk kony.
Tɛ̈n lëu bïï kek käk röt ya geer alëu në kaam de alleles kaarou alëu bï ya thiääk në akäl kɔ̈k kenë kaam ye tɔ̈ në kɛmken yiic.
Kë cï yök në kee ɣän ke genome käkë yiic, man ye wuɔ̈ɔ̈c de DNA nyuɔɔth ‘selected haplotype’ (man ye ya allele kenë jerɛ̈ɛ̈nke) në kë yen ya tök yenëke tɔ̈ në kɛmken yiic.
Background selection ee lac wuɔ̈ɔ̈c apɛi kenë selective sweep.
Në wël cïï dupiöny cɔl Daniel Dennett kek lueel "kë ëcïï Darwin tak arac apɛi" tënë cäŋ de kä pïr tɔ̈ në pinynhom, nɔŋ "universal acid," man cïï lëu bï ya thiään në akupic, në ye thaŋ thiin ële yen bii kënë yic, ku cɛth agut cï bïk lɔ në ɣän thiääk kenë yen yiic.
Ëkënë aye cɔlë: nuɔɔr de heritability, variation, ku jɔl ya mëën në kɛmken yiic agokë ya pïïr në kädiɛ̈ɛ̈ŋ cï döŋ piny.
Dupiöny cɔl Herbert Spencer kenë eugenics advocate Francis Galton acï ye wɛ̈t kän bɛ̈n waar yic ke ye tɛ̈n yenë käŋ röt cɔk rɔ̈ŋ ëtënë ke ye kepäth, ku ka puɔ̈ɔ̈c dït dɛ̈t peei bɛ̈n cɔk gɔl rot, ku ye wël guiɛ̈ɛ̈r kɔc në kë ɣɔn thɛɛr cenë kɔc luaak.
Wël ke atekthok në kaam de raan ɣer kenë raan cɔl acï kek bɛ̈n gɔl në luɔɔi në ye thaa ɣɔn kënë yic."
Kä ŋic raan ëbën de evolutionary psychology, acï loilooi thɛɛr ëke cï kek kɔn ya looi në Noam Chomsky ya cɔ̈kpiny ku në thɛɛr kɔ̈k ciɛ̈ɛ̈n wäan ke raan cɔl Steven Pinker, acï puɔ̈ɔ̈c bɛ̈n ŋoot ke looi ku lueel wu nhom de raan adɔm kä yam ke puɔ̈ɔ̈c de thok.
Acï bɛ̈n tïŋ ke kä pïr kedhiɛ (pea plants) acï aciëëk ken bɛ̈n ya caal në kuɛɛr wääc yiic ke "units of inheritance".
Tɛ̈n de Gene ku jɔl ya luɔɔiden, wuɔ̈ɔ̈cden, tɛ̈ndeen ye kek röt tɛk thïn, aye kek puɔ̈ɔ̈c në biäk de cell, ku kä ye tɔ̈ thïn (cïmën de, kä cï yen dɔm alɔŋ thïn), ku ŋoot ke ye tɔ̈ alɔŋ ë ciin de kɔc.
Tɛ̈n yenë genetic lui thïn të cen rot mat kenë kä tɔ̈ në tiɔpnhom ku yekën naŋ aciëëk cïkkë yiɛ̈knhial ëtënë, man ye lac lueel në nyindhiɛ ke ye piny piɔ̈t kenë piny, ku ye cɔl ‘nature versus nurture’.
Puɔ̈ɔ̈c ë science de yemɛɛn alɔŋ ë genetics, wïc bï tɛ̈n de ye luɔɔi kënë det yic, acï bɛ̈n jɔɔk në raan cɔl Augustinian friar Gregor Mendel në ruöön ciɛɛl de 19th century.
Athöördeen de rou athöŋ kenë athöör ɣɔn cïï Mendel gɔ̈t.
Wɛ̈t ŋic raan ëbën cï lac bɛ̈n ya lueel në ruön de 19th century, ku cï nyuɔɔth në puɔ̈ɔ̈c cïï raan cɔl Charles Darwin në ruöön de 1859 në tɛ̈n ëcɛkë Species thïn, aye lööm de aciëëk cï kek liääp amääth: ye wɛ̈t ëyen nyuɔɔth ke meth alëu bï naŋ aciëëk ye kek lööm tënë kɔc ëke dhiëth kek.
Në athöör de yic, "Versuche über Pflanzenhybriden" ("acï bɛ̈n jam në kë de Plant Hybridization"), man cï nyuɔɔth në ruöön de 1865 tënë kɔc ke Naturforschender Verein (Society for Research in Nature) paan de Brünn, Mendel acï tɛ̈n yenë käŋ röt caal bën deet apath në puɔ̈ɔ̈c cï looi në tim de pea plants yic, ku guïïr kɔc në puɔ̈ɔ̈c de mathematic yic.
Raan cɔl William Bateson acï puɔ̈ɔ̈c de luɔɔi ë Mendel bɛ̈n ya ŋoot ke leer tueŋ, cï mat në wɛ̈ ye cɔl ‘genetics’ yic në ruöön de 1905 (the adjective genetic, man ëlöm në thöŋ ë Greek ke ye wɛ̈t cɔl genesis—γένεσις, "tɛ̈n ëbïïë bei thïn", man cï lac tɔ̈ wënthɛɛr në rin ku ka kɔn gɔl ë mɛt ep puɔ̈ɔ̈c de biological sense yic në ruöön de 1860).
Në kaam de run kaa 11 cï tëëk yiic, ke ka cï bɛ̈n deet ke diäär aye nhïïm naŋ toŋ ke X chromosome ku röör aye nhïïm naŋ toŋ ke X chromosome kenë Y chromosome.
Raan cɔl James Watson ku jɔl ya raan cɔl Francis Crick aacï tɛ̈n yenë DNA rot luɔɔi thïn bɛ̈n car në ruöön de 1953, në luɔɔi de X-ray crystallography de raan cɔl Rosalind Franklin kenë Maurice Wilkins man ɣɔn cï jam wu DNA ee tɔ̈ ke nɔŋ duciëŋ gɛ̈ɛ̈k yen yenhom wɛl thïn (cïmën de, cïmën de guɛ̈ŋ cït mën de corkscrew).
Ëtɛ̈n kënë ëyadɛ̈ ke ye kë thiin koor ye yeyic dhuɔ̈k: ku na cïk puɔ̈k, ke biäk töŋ yam alëu bï ya cak në yecök ciëën ëtënë.
Në run kɔ̈k cï bɛ̈n tëëk në yecök ciëën ëtënë, ke puɔ̈ɔ̈c cïï dupuɔ̈ɔ̈c looi në tän de DNA e tɛ̈n yenë mïïth luɔɔi thïn ëyadɛ̈ guiir.
Në kë cenë molecular yam kɔc ya nyuɔ̈th yenë aciëëk caal thïn, man cï ye ŋïc kënë ya guiɛ̈ɛ̈r kɔc në në puɔ̈ɔ̈c de rïthäc cï looi.
Töŋ thiekic de yïknhial de ye wɛ̈t kënë aye tän yenë chain-termination DNA kekɔ̈ɔ̈th mac thïn në ruöön de 1977 në Frederick Sanger.
Në puɔ̈ɔ̈cdeen cï loi yic agonë aciëëk ke kït ke tiim ya deet yiic. Acïï raan cɔl Mendel bɛ̈n tïŋ ke abɛt ke tiim kedhiɛ tɔ̈ në kenë kek, aye ya mathiäŋ ka kä ɣer — ku ka cie tɔ̈ cieel në kaam den.
Species juëc kɔ̈k, agut cï kɔc, aye naŋ duciëŋ kënë yekë cäl röt në kɛmken.
Na ye kä pïïr kedhiɛ ya kä nɔŋ nhïïm käŋ kaarou, cɔl kek ‘heterozygous’ ke gene, ke töŋ de allele aye cɔl ‘kë naŋ riɛl yen kɔ̈k dhoom - dominant’ ku ka ye käŋ thiɔ̈ɔ̈ŋ yiic kedhiɛ, ku jɔl ya dɛ̈t peei kënë aye cɔl ‘allele’ man ye cɔl kë ye lööm.
Në nyindhiɛ "+" ke kït aye kek tääu ëke benëke kä cï kek looi kedhiɛ ya riɔp thook, ëke ye non-mutant allele ke gene.
Töŋ ŋic raan ëbën cï thuur ke benë dhiënh yenë läi wääc dhiëth në kɛmken ya thɔ̈ɔ̈ŋ ee kë de Punnett square.
Genes kɔ̈k acie ye looi keepɛ̈i, ku kän ee ruääi në kɛmken nyuɔɔth apɛi, ëwɛ̈t kän acï jaamic në ye athöör cï gɔ̈t ëtënë.
Gene kɔ̈k peei, ëyadɛ̈m aye tiim kony agokë ya naŋ kïït juëc ka ɣer kë.
Aciëëk juëc acie wuɔ̈ɔ̈c kenë kä tɔ̈ kenë kek (cïmën de. Kïn mathiäŋ ka kïn ɣer) ku ke ŋoot ke leer aciëëk ken tueŋ (cïmën de bɛ̈ɛ̈r de raan ku kïn de raan).
Tɛ̈n yenë genes ke kä pïr kedhiɛ röt luɔɔi thïn ee wël juëc kɔ̈k peei riliic guiɛ̈ɛ̈r kɔc në tɛ̈n ye kek naŋ aciëëk juëc apɛi.
DNA ee tɔ̈ ke cï yekɔ̈u mac në chain of nucleotides, man ye yic naŋ adenine (A), cytosine (C), guanine (G), and thymine (T).
Bairäth acïï lëu bïk ya dhiëth të cïn kek tëdɛ̈t peei rëër kek thïn ku ka cïn käjuëc ye kek lac tiaam, ku na yïn ya, ke ka cïï kek ya kuɛɛn në kä pïr yiic.
Tɛ̈n yenë DNA guöp tɔ̈ thïn ago aciëëk ya caal. Dhukë yic de DNA ee rot looi të cenë genetic keyiic ya dhuɔ̈k, në tëëk ye kek keyiic tɛ̈ɛ̈k ku bïk kä thi kɔ̈k peei ya bɛɛr lɔ cak.
Kee DNA strands käkë aye lac bɛ̈ɛ̈r apɛ̈i, man yenë chromosome bäär apɛi tënë raan; cïmën de ciin de 247 million cï röt määt ëke bär kɔ̈ɔ̈th.
DNA aye lac yök në nucleus of cells yiic ku raan cɔl Ruth Sager acï kɔc bɛ̈n ya kuɔny në yök ɣɔn cen nonchromosomal genes bɛ̈n ya yök në nucleus kɔ̈u alɔŋ biyic.
Ku aciëëk ye yiic tök, cɔl kek ‘haploid’ aye naŋ biäk töŋ de chromosome, läi juëc ku jɔl ya tiim juëc aye naŋ aciëëk kaarou ‘diploid,’ man ye naŋ chromosome karou në tökic ku yekë naŋ käŋ kaarou në gene kedhiɛ yiic.
Tënë kɔc ku jɔl ya läi kɔ̈k peei, ke Y chromosome ee yic naŋ gene lëu bïkkë yïknhial de aciëëk ke moc ya cɔk loi rot.
Yen luɔɔi kënë, cɔlë ‘mitosis’, ee luɔɔi thin ye kek cɔk dhiëth ku ye kek nɔŋ kaam bï ya ŋic tënë röör kenë diäär.
Kä ke Eukaryotic aye lac naŋ ɣän ye kek tɔ̈c në röt agokë mïthken jal dhiëëth ye yiic naŋ ka ke genetic cïkkë kek lööm tënë kɔc ŋuɛ̈n ken.
Bacteria kɔ̈k aye röt määt, ku ye kek tuɔɔc në ëke ye kä thii ke DNA tënë bacterium kek.
Në tɛ̈n cenë ke käke määt, ke genes alëu bïk ya mat kenë dɛ̈t peei.
Në thɛɛr cï kek ke kɔ̈ɔ̈th ya tɛm, ke chromosomes ke DNA aye ke kɔ̈ɔ̈th miit, ku ye alleles caath në kɛm ke chromosomes.
Kë tueeŋ cï kɔn nyuɔɔth de tɛ̈n yenë cytological ke kɔ̈ɔ̈th tɛm thïn, agɔl në luɔɔi në raan cɔl Harriet Creighton kenë raan cɔl Barbara McClintock në ruöön de 1931.
Në wël ɣɔn thɛɛr ëke cï kek kɔn lɛɛr në ganuun nhom, ke tɛ̈n ye kek ke kɔ̈ɔ̈th tɛɛm thïn ee dït apɛi tënɔŋ en aciëëk ke genes ye kek yök ëke cïï thiääk në röt, wïc bï ke caal.
Tɛ̈n yenë amino acids rot luɔɔi thïn në kuïn yic tënɔŋ yen nhom guɛ̈ɛ̈ŋ kaadiäk, ku jɔl ya tɛ̈n yenë aciëëk kaadiäk thiääk kenë luɔɔiden röt luɔɔi thïn.
Luɔ̈nde atɔ̈ne kakkë raan cɔ̈lë Al-Khwarizmi's.
Nïye kënnëɣic, kïye cɔl quadratic formula acïï rɔt gɔl bi taan yen ye yuupɣic riäk wɛtde taanë yennë uruup juaaknhïïm ye cɔl round off, ayaddɛ go taan yennë yen yuupɣic cïï taau cɔɔk piɛth bennë lɔ tuɛng apiɛth.
Kï cïï cäk bennë ya yuup ye cɔl (Method of numerical approximation) ɛɛ tɔthin, cɔlë prosthaphaeresis, ye thaa yennë yen kɔɔriclp bennë yen cɔ̈ɔ̈kpiny go kuɛr thiɔɔk bɛi bennë ya lui cïtmaanë kï yennë yuup yennë uruɔp dhuɔɔkic ku jɔlya kï cɔl taking powers kennë kï cɔl roots në thuöŋ lïŋlïthɣic.
Yup yennë nï kämpiutɔɣic ye cɔl Computational algorithms bennë yen ya cɔɔkpiny ɛɛ kïpieth arɛtic bï kïye cɔl numerical linear algebra, ku bï kä pieth cɔl bɔ̈ nï luɔnde ka yëkke piooc cïtmaan piooc nï engineering, këcɔl physics, chemistry, ku pioocde kämpiutɔ science ku jɔlya pioocde nyiic nï kïye cɔl economics.
Naye kë bennë kan ŋiëc thɔɔl apiɛth nï këyecɔl integral domain cïtmaanë ka cikke gööl nïye ɣiic, ka kɔk lë bennë yen ya ŋiëc thɔɔl acikke loi, tiŋ tëdde kïcɔl Linear Equation ye tɔnë kï cïï göölɣiic.
Kan ɛɛ thök ɛben gam ku agut wɛlke kïye cɔl vector spaces (ku ayadde kɛk ëbɛn, ka cikke gɔɔr) bikke bɛ̈i bikki lui.
Yen këciirë kënnë aa ŋiic nï riin cɔlë underdetermined system.
Ku këciirë kënnë ye këdde rou anoŋ ɣan tök yennë yen cɔ̈ɔ̈kpiny nï kuɛr lë bennë gääi, cïï gɔɔr ku ye cɔl (intersection) këtɔ käämde kang ke rouɣic.
Nï thuäälkë ke rou anoŋ ŋic ka lë benne yen chɔɔkpiny.
Nï taan cennë këcɔl system of equations nï baŋë caamde aa tɔ këkke tɔ nï kuɛr tok ku luuikë ke pɛi ku ayïï lui nï thaathök apiɛth.
Ku nïye wɛr kënnë ɛɛ taanë këye cɔl system of equations kene ka ŋiickɛk naan aa lɛɛk nï taan yennë kɛk jööb ku kɔk acikke ŋiickɛk.
Gaat 3: Maatë tök nï kaamdɛn ɣiic ku jɔl dhuɔɔkic bakke mat kennë dɛŋ.
Cïtmaanë, kaciir taan tɔ këdɛŋ kene këye cɔl system definite matrix alë bïya thɔɔl kuɛr dhoc lɔ apieth kennë këye cɔl Cholesky decomposition.
Ka kɔkdit arɛtic nï ka cikke taau bennë ya lui, kuɛ̈ɛ̈r waacɣic aye kɛk yeneke luui nï thääkɔk ɣiic.
Ku kan ɛɛ kɔc lɛɛr nïye taan.
Nïye mathematicɣic, kï ye yen lui aye ɣen yen kuöc luɛl, kïye luɛl nïye kuɛr yennëkɛk juakɣic këkke juɛɛc, bï kïtuɛŋ lɔ ku bɛɛrë dɛŋ lɔ, nï dɛŋ bennë gɔ̈l adɛt cïï bɛ̈i.
Nï kë bï juak ye kennëɣic wɛɛrde taan yenɣɛn tɔ ɣaan ëbɛn de mathematicɣic, këye cɔl infinite series ayennë lui nï kuɛr piɛth kɔk cïtmaanë bɔɔk ye cɔl physics, pioocde yennë kampiutɔ̈ ŋiicɣic ye cɔl (computer science), ka yennë adɛtde kang ŋiicɣic ku jɔlya muuk yennë wïïth nyɛɛc tiŋ.
Kïye cɔl Zeno's paradox këdde lɛn cɔl Achilles ku jɔlya arɛu ɛye nyɔ̈ɔ̈th naan maan ka tɔ nï ka yëkke kuɛnɣic aye nambaïï bɛi nï: Lɛɛn cɔl Achilles ɛɛ kaar kïcɔɔp arɛɛu, na jɔ cɔɔp të tɔ̈ arɛɛuthin të wɛ̈n ɛɛ gɔlkɛk kaarthin gɔ̈lic, ke arɛɛu wënthɛɛr acïï cɔɔp tëdde rou; ku yen lɛn tui na jɔl cɔɔp tëdde rou cennë arɛɛu cɔɔptbin ɛɛ arɛɛu yuu kecïï ɣɛɛt tëdde dhiak ku ye taan jɛkɛk lɔ këya.
Nïye taan yennë ye tɛɛrɣic ace yen nyɔɔth naan maan ye yiic bï thuŋ kennë tande rou (ku ye yiic ayaddɛ), ku ace yen nyɔɔth maan ye yiith nï lɔŋdɛ.
Thëëm bennë kɛk thɛɛm bikki thuŋ anoŋic kïye cɔl nï lïŋlïthɣic Weierstrass' M-test, Thëëmde Dini test, ku ayaddɛ kïye cɔl Cauchv criterion.
Thëëm dɛnnë ɛɛ thɔ̈ɔ̈ŋ tëthiök ku cikke maaric (cïtmaanë, cikke thanyɣic) tëdde ɣan tɔ loŋthin: bikki riël, acikke ya maaric këkke cikke thanyɣic ɣɔɔt tökic.
Këcïï raan cɔl Hilbert-Poincaré caak ɛɛ kuɛr bennë ya lui nï kuɛr bennë kɔ̈cya piöc pioocde kïye cɔl graded algebras.
Nï ruɔn cïï lɔ ruunë 17th ye cɔl (17th century), raan cɔl James Gregory acïï lui nï taan bennë kämde ka cikke caakɣic nï yuup yennë ka waacɣic ku jɔl kakɔk caak bennëya lui cïtmaanë Maclaurin Series ye cɔl nï thɔŋë lïŋlïthɣic.
Raan cɔlë Cauchy ni runnë 1821 acïï thëëm bennë thɛɛm kïye cɔl tests covergence rïɛt bïï nyɛɛc kuany cuk; aa luɛl kang ke rou de ka cikke caakɣic na thɔŋkë nï taant tɔkɛk acïï bïï gaam cïtman tɔkɛk, ku tɔ kene yen ɛɛ yen thaa gɔlë ka caak kɛk bennë luk thin.
Taan yennë kang maatic ye cɔl Summability method ɛɛ ka cikke taau nï kaye tɔ ɣɔɔttök këdde kïye cɔl Set of divergent series ye taan kɛk ya yuup apieth cuɔɔric nï kïye cɔl classical notion of convergence.
Kɔc ye kɔckɔk piooc nï paan yï Indi ayïï lui kuɛr yennë ye cɔl fractional formulas thɛɛr nï ruɔnthɛɛr de ruunke 12th ye cɔl (12th century) nï thɔŋ lïŋlïth.
Nï thöök yennë lui, waar cennë wëël waaric ayekke jööb nï thääkɔk ayekke luɔi nï kuɛr cennëkɛk waaric taan luɔndɛn ye cɔl recursive functions.
Kakɔk yekke luɔi (cïtmande kïye kämpiutɔ̈ cɔk lui apieth bennëya gat ye cɔl computer software ku kïyenne gat wɛrɛgeŋde käämpiutɔ̈ɣic de aguïëërde ye cɔl spreadsheet programs) thääkɔk ɛɛ kajuɛɛc gaam bikki thɔɔl thin.
Cï thɛ̈ɛ̈m nï kïyennë kɛk jööb ye cɔl (Pickover definition) këdde taan yennë kangtɛkɣic ye cɔl (superfractional), ku yen ayi dir ku cɛɛthkë amaath nï këdɛn ye cɔl (Hyperfactorial).
Acin kë köcɣiic lë luɛl ye yen yennë jaam, acin kï köc yennë kënnë yupɣic nï kïye cɔl factorials; acin kë yennë kɛk maaric nï adɛtdɛn, ka tɔ yekke ɣaac, rïël, luɔndɛn rɔth cuɔɔr, ku ayaddɛ kïyd cɔlë logarithms abilï rɔt nyuɔ̈ɔ̈th, ku yen alë bennë kuɛr yiic yuu bennë kuïëër lui bɛi bennë kïye intergrals ku calculus ye kɛk göu.
Kïye cɔl integrals cïï wɔ jaam thin wenthɛɛr anoŋic kïye cɔl (transcendental functions) ye yen lui, ku yen këcɔl luɔnde gamma ɛɛ rɔt jɔt tëddɛ kïye cɔl (yuɔp ye yiic jɛɛm nï kïyecɔl integrals of purely algebraic funcyions.
Ku wɛr cennëɣin luɔ̈ɔ̈n kan noŋic agïkde, ke wëëlkɔk caath ëtök ku anöŋë kë tɔ lë tïŋic nï kuer yecɔl (gamma function) ye luɔ̈ɔ̈nde nyɛc loi.
Nï wëël thɛɛrɣic cï gɔɔr, wëël cïï raan cɔl Philip J. Davis buk gɔ̈ɔ̈r ku nïye wɛrde buŋë go yen cɔk yuuk miööc piɛth yecɔl (Chauvenet Prize) nï runnë 1963, ku niye kënnëɣic wëëlken tɔ nï buɔk ke mathematicɣic acennëke lui nï katɔ mathematic runthɛɛric aɣɛɛt runnë thääke 18th yecɔl (18th century).
Aŋuɛnba kë bennë yiic ŋiiɣic kɔɔr nï wɛɛrde kïyennë kɛk yuup, alë bïya këpiɛth bennë taan yennë luɔnde luɔnede gamm.
Ku yen këye cɔl gamma faction akin rɔt nyuɔɔth naan maan lë bï yup yennë urup yuɔpɣic nyɛɛc loi cïtmannë këcɔl differential equation.
Kïcïï gɔ̈ɔ̈r yecɔl Bohr-Mollerup theorem apiëth areɛtic naan ŋö ɛɛ yupde këcɔl logarithmic convexity yennë kayuup kɛk thɔɔl ku alë bennë lui nï formulai kɔk bikki këcɔl gamma function.
Cïtmaan cennë kämpiutaai ye lui maacde karabai bɛi bennë yup yennë yuup ka yekke cɔl production of tables nï runnë 1950s, ku acï cikke wɔl këkke juic nï wɛtde yupde gamma function cïï bëi bɛi bennë këkɔr lɛu, agut table thuŋ aɣɛtë kaam ke 12 (12 decimal) nï paan U.S. Akumade muuk luɔ̈ŋke ka yekke ɣaac ëbɛn thɔ̈ɔ̈kɣic ye cɔl (National Bureau of standards).
Nï pioocde kïye cɔl science, kïyecɔl formula ɛɛ taan kuɛr yennë wëël luɛl bennë wëëlkɔk ŋiic nï urup, cïtmaan tɔ ɣɛn nï formulaide mathematicɣic ku jɔlya këcɔlë chemical formulai.
Nï mathematicɣic, formulai ɛɛ jaam kuɛr ye taan bennë mathematic ya luɛlɣic nï kuɛr dɛŋ, ku ye wɛɛr piɛth arɛtic ye yen nyuɔɔth ye këcɔl theorems de mathematicɣic.
Caakde ye kënnë, cakka maan yen ɛce lui arɛtic yen ɛɛ kuɛrdɛŋ lë bennë ya lui, yen ɛye nyuɔɔth naan maan kɔc kuɛn mathematic alë bikki urup liaapɣic bennë urup riël cɔk piny ku urup juɛc.
Cïtmaanë, Piu yecɔl (H2O) ɛɛ formulai de taan yennë piu ŋiic, ye yen nyuɔɔth naan nï piuɣic yen anoŋic numbaï ke 2 alir yecɔl Hydrogen (H) atoms ku jɔlya alir 1 yennë wëëi cɔlë Oxygen (O) atom.
Nï këcɔl empirical formulai, kɛ wëël tɔ nï welke këcɔl proportions arɔth göc nï kakɔk yekke cɔl key elements ku jɔlkɛk mioc nambaï ke atoms këdde kakɔk noŋic urup kechielic-këkke dïthuŋ kennë wëëlkɔk tɔnï këye cɔl (element).
Nuɔdɛŋ de këcɔl ionic capon (ionic compound), ke lë ba ŋiic, acïï lë bikke gɔr cïtmaanë empirical formulaï kënoŋic uruup ye tɔ kïye urup tök.
Ku formulaïkë anoŋic nuɔdɛn waac këkke juic, agutë formulaï de molecular formular ku jɔlya kï cɔl condensed formular.
Këdde luɔndɛn aye kï cïï taak bennë taan këwaac ye rɔt gɛi tënoŋë kakɔk waac ayyadɛ.
Juaabde këcɔl graph tuɛŋ "ku de" ɛɛ jaam naan aye kayïï tɔ nï guɔlic thuɔŋ.
Nacïï ɣan yennë kɛk tɔ ku ka ye ɣan yekke tɔ röɔmic cikke taau nï taanë nambaïï ye yïïth, ku nïkkëɣic ɛben këkke cikke maaric ale bikke tiŋ nɔn yikkë taan yennë pïïny ŋiic nïye tïërɣic.
Nï thaathök ëben, alë bikke ŋɛi tiŋ kennë taan yekke luui, ku yen kan ɛɛ taan cennë yen waaric gɛr nï taan ye ɣen lui.
Këye cɔl Map yennë pïïny tiŋkɛk anoŋic dhɔlkɛn yenɣɛn lui, ku dhɔlkɛnë aye ka yiic ku yikki nambaïï.
Ku nuɔde aye kïye cɔl error function.
Këcɔl Power Series thoŋë lïŋlïth ayennë lui bennë këcɔl functions jööb nï ɣaankenɣic yennëke caathin.
Ɛmen, yen këcɔl Power series alë bennë lui nï taan bennë kɛk kayïï tɔ nï functionɣic cuɔɔr bikki dir.
Ku nïye kanɣic abï piny liëu bennë ɣaan kɔk thin bï luɔnde (function) nyuɔɔth.
Kan ɛɛ këcɔl canonical factorization de.
Nï thaa ë, ɛɛ kï cïï gaam yennë bennë functions de ka lui taan waac ëben aye kɛk cikke gaam, ku functions ëbɛn acïkke thɔɔŋ naan luikë apiɛth.
Keyïï ka cɔlkɛk functions alui ɣaanë ëbɛn nï mathematicɣic.
Ɛɛ yen taan në ŋö këcɔl trigonometric functions acikke jööb nï rinke këye cɔl trigonometric functions, nëŋo yen trigonometric functions aye këcɔl monotonic.
tannde piɛthde wëlke functions cïï gaam aretic ɛɛ tɔ kïye tiŋɣic ke laau cïtmaan bennë urup ke functions riëlɣic aretic gääm, nï kanɣic ɛɛ këcɔl analytic functions.
Yen function cïït kënnë aye cɔl (the principal value of the function) luŋ ye kuany cɔk bennë function yuupɣic.
Këcɔl Functional programming ɛɛ kïye kämputɔ̈ɣic yëcɔl programming pradigm ye noŋ aguïïr yennë yen cuïïc ku yen ayennë ni kuɛ̈rkɔk ye rɔth loi cïtmande functions tɔ nï mathematicɣic.
Ɛɛ wëëlke thöök tɔ nï kämputɔ̈ɣic, "ku yen" aa noŋic wëël dhoctɔ mathematicɣic noŋic kïye kämputɔ̈ de science.
Ke wëël tɔthin ayekke wɛlɣic nï luŋkɔk tɔthin, cïtmande kayïï thuŋ, ka yekke dhuukic, ku jɔlya kïye cɔl conversion), ayï kɛkya wëëlkɛn adhuc ye cɔl axioms theory ku alë bennë yen waaric cïtmaanë luŋkɛn ke computation ye tɔ kämputɔ̈ɣic.
Raan cɔle Nicolas Chuquet aa lui në kïye cɔl nuɔde ka yekke cɔl exponetial notation nï thääke ruɔn cɔl 15th century, nëŋo cennë ben lui cën nï raan cɔl Henrcus Grammateus ku Micheal Stifel in ruɔnke 16th century.
Nïye kan aa le bennë polynomials, gɔɔr citmaande,
Yen kïye awɛlke ka yennë nyuc ayïï nambaïï jïk bëi, ku ayaddɛ ku ka ye kɛk nyɔɔth ku ka ye adhuc acïï nyuööth nhial bennë wɛɛtyiic cikki luɛl bïya yiic kennë wëël kakkë bikki duɔɔŋ këkke yiic.
Yen kïye yennë lui kan athuɔɔŋ kennë tïgɔl ɣɛn rɔt thin benɣɛn ya yïï këdde kïye cɔl (real radicands).
Kan ɛɛ gɔlde taan bennë kakkë taan yennë mathematic yuupɣic ye cɔl semigroups.
Wɔ lë bukku urupde N wɛl kennë urupde nambaï n bukku këcɔl Vn yuu, ku cukku bï kuany gɛr urup piɛth bennë këye cɔl cardknality yuu cir n, ku kan aye luɛl ɛɛ tɔ agutë isomorphism.
Yen raan cɔl Nicolas Bourmbaki, Nuɔdɛn de elements tɔ nï mathematicɣic, ku theory ke Sets, ku springer-Verlag, nï runnë 2004, III. §3.5.
Kïye cɔl Iteration tetration ɛɛ kɔc lɛɛr tëpɛi ye yen lui, ku kɔk ayaddɛ, kë ye kan loi bï tɔ kïya aye cɔl hyperoperation.
Nï ka cikke guïïrɣic, këye cɔl exponetial functions model taan yenneke riir ɛɛ thööŋ na gɛr yen ni këye cɔl independent variable ye nuɔn tokde proportional change bɛi ( citmaande, percentage ɛɛ rɔt cuɔr nhial ku ye dhupiny) niye kecɔl dependent variable.
Ke function de kang ɛɛ kɔc lɛɛr tëdde exponential ye dir ku taan yennë exponential riak.
Kekke thuuŋ, kïyecɔl composition de onto (ye surjective) wɛt cɔl function ɛben ya onto thaathök ɛben.
Ayaddɛ gɛr raan alë bï kɛk wɛlɣic bikki tɔ yitök, cir maan de,
Yen kuɛr dɛŋë de këcɔl notation aaye cɔl postfix notation.
Nï wɛɛcë nuɔde Sets (thɛɛt) këkke tɔ kennë functions (paŋcööl) cir maan morphisms ɛɛ nuɔde kiyë cɔl protypical category.
Cïtmaanë, decibel (ye gɔr dB) ɛɛ yin këdɛŋ yennë lui bennë logarithms gɔɔr, nï thää juïïc ɛɛ bï rɔtya nyuööth ku amplitude (bïï rulë këdɛŋ ya bɛi ɛɛ yen nuɔde taan yennë kaŋ bɛi aretic).
Yen ɛɛ kɔc kuony bennë nambaïtɔ nï mathjiëlɣic luɛlɣic ku wɛɛrkeɣic, ayïï tɔ nïï formulaïɣic yennë kɛk kuɛn nïï nambaï kɛn ku yennë thööŋic yecɔl factorials, kɔk aayïï tɔ nï modɛlkɔkɣic de këcɔl psychophysics, ku yen alë bennë lui ɣan yennë paakthin.
Urup jɔ lɔ ni 4 ɣic, ɛɛ yin nambaïï yetɔ nï urupke nambai de 1430.
Nï kïcïï raan cɔl Napier chaak, anoŋic kuɛrkɔk ka dëthuŋ kennë kï cïï chaak yennë lui, cïtmaan kïye cɔl prosthaphaeresis ku ka yennëke lui yecɔl tables de progressions, yen aa chɛɛk raan cɔl Jost Burgï nï runnë 1600.
Na jëëme këdde nambaïï këkke kɔrkɛk nuɔkɛn ke namba aayïï wɛɛc nï logarithms yennë kɔc luikɛk, ku kɛk acikke waaric raan cɔl Archimedes këkke ye namba ye “de namba de rouɣic”.
Yen mathootkë ayekke cɔl prosthaphaeresis.
Cir maane, kayïï tɔ ɣɔɔtnë kiye cɔl shell de neutilus ɛɛ këthuŋ kennë këtɔ tökic, ku ayekke cääth kennë factor tök.
Logarithm alui etok kene këcɔl self-similarity.
Ɛɛ riëël maacde karaba juakic tëcennë ke maar yecɔl loss of voltage, ku bi riëël tɔ ni ruɔlde ka yekke guuric, ku taan nur tedde kayekke cɔl spectrometry nyii ku ka yemɛk gel.
Këcɔl Vinegar anoŋic pH ke 3.
Yen "Luŋkë ku yen", ace ya yiith aŋuɛn nuɔkɔk de models piocke bɛi, cir maan luuŋken ke Power bëëkɛk nï raan cɔl Steven.
Na cï logarithm kuany gɛr anoŋic taan yenne yen tɛɛkɣic kuɛr waacɣic, taan yekke wɛɛc aci luɛl abaaric ni këcɔl log-normal distribution.
Nïye model kan, ye function de ɛɛ rɔt gɛɛi ni keye tok ago yen thööŋic.
Nï taan thööŋkɛk, taan yenɣɛn kuanyic yen algorithm ɛɛ kɛk kuanyic ni lëëthne yene kɛk tɛɛkɣic ni rou ku kon kɛk tɛkic keye kin kɛk maatic bi awɛlke ben.
Këye cɔl Lyapunov exponents ɛ lui kene logarithms ɣic benɣɛn yen thɛɛm degree de taan bi noŋ ki riak ni këcɔl dynamical system.
Ku Sierpinski triangle (tɔ ni thuraaɣic) alë bikke kum ni taan yi dhiak këdde rɔtde, kɛk ëbɛn anoŋic nuth de guɔpkɛn ni kedɛn adhoc.
Nuadɛŋ dɛn ɛɛ p-adic logarithm, ku ni taan function cï wɛlnhiim de p-adic exponential.
Na bene exponential kuany cuuk ale bennë lui apiɛth, kë jɔtɔ kiye cɔl discrete logarithm arïëëlɣic aretic bïyen yuup ni kalkulatɔɣic (calculate) ni ɣaankɔk de groupɣic.
Këcɔl Square roots de nambaïï cïï thöŋ alï bennë yen jaamic ni kaamke yekke yuopɣic keye nambaïï ke complex.
Nïï thɛɛthɛɛr ɣɔn kakke kɔcke Indi, nyiic de theoretical ku taan cennë lui ni square ɣic ku square roots acii dhiop aretic cir maan de Sulba Sutras, gɔl ni runnë 800-500 BC ku (ale bi mɛc kekɔɔth ciɛn).
Yen wëëlke raan cɔl jim ɛ di thuŋ kennë taan yennë yup ni square roots ke thää tɔ wɔɔkthin.
Eɛ jaam ni wëël piɛth luië wɛt yecɔl concept de standard deviation yene lui tëdde yuup yene yup kïyecɔl theory de probability ku statistic yene adɛtde kang ëben nyiic.
Calculatoï ye kor yekke taau ni jɛɛbɣic anoŋic urupde square root.
Thaa yennë yup ni kamputɔɣic de kiye cɔl complexity wɛrde square ɣic kene nambai cir n de digits of precision athuŋ ni taan bene yen namba dɛn yuop n dhukic na rou.
Macakilke Hilbert aye thëërou ku dhiak tɔ mathematicɣic cikke gɔɔr ni paan kɔc ye mathematic yu german cɔl David Hilbert ni runnë 1900.
Ku macakilkɔk, citmaan de dhɛɛc (5th), acennë kɔc cii pïooc aretic gam naan bikke waaric ni wɛrtok, ku ki benë yen gaam kɔc ëben naan cii wɛɛt yiic bɛi, ɣaankɔk aŋkg kekɛk kinke cɔɔkpiny atɔ thin.
Kakke ayï kɛk macakilke rou tɔ kinke cɔɔkpiny ku kɛk aci le bikke cɔɔkpiny ni yuup yene ni thääk tɔ wɔ thinɣic.
Ku macakilke thëërou ku tök acennë kakɛn piŋ ɛmen, ku kɛk ni ruɔn ci dhoc lɔ ruɔnthɛɛr acennë kɛk nyɛɛc luɔm këkke ye kayï piɛth aretic bikke cɔɔkpiny.
Raan cɔl Hilbert aci cɛng niye pinynhom ni ruunke 12 ni thaa cennë raan cɔl Kurt Gödel theoremde chaak, ku ni ye kanɣic akin wëël gɔr këdde luɔnde Gödelɣic.
Nï taan yennë welke jaamic naan macakil ëbɛn ye tɔ mathematicɣic akɔɔr bikke cɔɔkpiny, ku raan cɔl Hilbert aci jaam naan macakil cï rcth dhoc gɔl thɛɛr acï bïkɛk cɔɔkpiny.
Kë tuɛngde kakkëɣic acï cɔɔkpiny nï raan cɔl Bernard Dwork; wɛt waac kennë ke wëël kerou cene kɛk kon cɔɔkpiny, tëdde ℓ-adic cohomology, ɛɛ raan cɔl Alexander Grothendieck cïkke gaam.
Kiye wëëlke raan Weil cikke thööŋic, niye këdde scope, ake thuŋ citmaan taan cennë Hilbert wɛt raactok cɔɔkpiny, ku akin Weil kɛk bɛi naan bikki lui nï ɣaan ëbɛn noŋic aguïëërde mathematic cɔɔkpiny.
Kɔc yekke cɔl Erdós ɛɛ wïïth gaam tënoŋë kɔc nï thääk kɔkɣic; taan yennë wɛu yekke gaam tɔ ɛɛ dir nï taan cennë raan macakil rïëëlɣic jööb.
Aa piɛth aretic nï bidiyoiɣic cennë kɛk nyɔɔth, këdde de facto de raam cɔlë Hilbert cenɣɛn kërïëlɣic cɔɔkpiny ruɔnde 21st century aye raan tök tɔ lïïthde kɔcke dhorouɣic cikke kuany runnë 2000 thukuulde Clay Mathematics institute.
Nyiic de raan cɔl Reimann aci leecnhom kï cennë riimke taau lïïthde Hilbertɣic, lïïth yecɔl Smale, ye lïïthnë Millenium Prize Problems, ku taan cennë Weil conjectures wɛt thöŋic ni geometric guise.
Niye runne 1931, ku 1936 de 3rd acennë kangke rou de polyhedra nï taan yekke thuɔŋ volumeɣic, yen ale bi lɛu bï polyhedra tɛɛm tuɛng bikkë juïïc ni taan korkɛk ku bikkë rɔth caal bennë këdde rou ben?
- 12th ɛɛ theorem de kronecker-Weber cuɔr tëdde ka yennë Abelian cuɔtɣic yecɔl nambaïï de rational nï tëdden yennëke tɔthin.
Niye runnë 1959 de luɔnë 15th këdde foundation de Rigorous nï Schubert enumerative calculus.
Ku ayadde nï runnë 1927 de 18th (a) noŋ këye polyhedron gaam naan ye töktɔ këdde anisohedral ye caath ɣaanke diakɣic? (b) Yeŋo ye cɔl densest sphere packing?
Uruuptɔ nï namba aye ka yïtɔ nï mathematicɣic yennëke lui bennë kuɛn, thɛm de kang, ku jɔlya bennë kang gɔrkɔth.
Nïye piny ëbɛn, nambaïï ayene taanë kang nyɔɔthic, yecɔl numerals; cir maanë, "de 5 ku" ayekke cɔl numeral ye nambade thieec nyɔɔth.
Yuup yennë nambaïï yupɣic ayennë kɛk lui nï arithmetical operations de kuen, kayennë kɛk lui aye mat de kang, mïïtɣicde kang, bi kang dhuukic, tɛkde kangɣic, ku jɔlya exponentiation.
Kɔc cɔlkɛk Gilsdorf, Thomas E. Gɔ̈lde dhuchɛngde mathematics: Në taan cennë kɛk kuɛnyɣic tëdde Otomies kennë Incas, raan cɔlJohn Wiley ku mïïthke, pɛɛi niin 24 pɛɛi de rouɣic, runnë 2012.Restivo, S. Mathematics aye tɔ kocɣic ku acikke gɔɔr wëëlthɛɛrɣic, këyecɔl Spring Science ku jɔlya thuukde kɔcke bidiyoi, ue pɛɛnë thëërku tök pɛɛi niin 30, runnë 1992.
Ni thääke 19th century run cennë kaar paan jiëng, go kɔc ye gaat mathematic gat ka waacɣic nï taan yennë nambaïï yuɔpɣic,ku jɔlya alë bikke tiŋ naan maan akɔɔr bikkï kuɛr yennë kɛk yuup cuɔɔrɣic.
System de taan yennë këdɛŋ kuɛn acin këye cɔl concept de place value (citmaan de thaa tɔwɔk thin yecɔl decimal notation, ye taan yenɣɛn nyɔɔth ditde nambaïï.
Bukde tuɛngde raan cɔl Brahmaguta Brāhmasphuṭasiddhānta ɛcïï gaat naan urup de gueu ɛɛ namba ayadde, ku yen Brahmagupta acï luɔm ye raan tuɛng bï formulaïï de concept zero (abaac) bɛi.
Nïye kuɛr tök kang, Pāṇini (5th century BC) acï luɔi nï këye cɔl abaac (zero) ye lui ni Ashtadhyayi, ye thökdekɔc yekke cɔl Sanskrit cennëke nuɔde thoŋë algebraic bɛi bei (tiŋ ayaddɛ ni Pingala).
Nïye runnë 130 AD, Ptolemy, cï yen wɛɛi piou raan cɔl Hipparchus kennë paan cɔl Babëlonï, aye lui nï namba ye 0 nyuööth (kë ci golic noŋic këcir maraba) tɔ nï këye system de sexagesimal numeral ku akɔɔrba ŋiic naan nambaaï luië ɛ namba ye gɔɔr nï greekɣic.
Wëëlke raan cɔl Diophantus cikke kon luɛl acikke jaam arɛtic kɔc cɔlkɛk Brahmagupta mathematic gɔɔr Indiɣic, Brāhmasphuṭasiddhānta nï runnë 628, ye lui nambaaï cëthuɔŋ bennë form yecɔl quadratic formula yennë lui aɣɛɛt ye kɔɔlë.
Nï thaa thuɔŋ, go yïï chinese nambaaï nyuɔɔth naan yikki negative nï kuɛr yennëke thuur këycɔl diagonal stroke nï këce guɛu ku ni nambaai ye positive bɛi de numeral.
Mathematician de paan cɔl Greek ku Indi gɔkke piööcde theory de rotational numbaai loi, këye kiye tɔ nï piooc de theory ke nambaai.
Ke wëël tɔ decimal fractions athiɔkɣic këkke cikke maaric kene decimal-valued notation; kɛk ke rou acï rɔth cuɔɔr nï këye cɔl tandem.
Yen, pythagoras acï gaam nï këye cɔl absoluteness de nambaai, ku acï lë bï taan yennë tɔ citmaande irrational nambaaï.
Niyë runnë 17th century, koi ye mathematic kuɛn ëbɛn ake ye lui decimal fractions kene modern notation.
Nï ruɔnde 1872, publication of the theories ke raan cɔl Karl Weierstrass (kennë mɛnhdɛn de thukuul yeɔɔl E. Kossak), Eduard Heine, Georg Cantor, ku jɔlya Richard Dedekind ake cikke bëi bɛi.
Koc yekke cɔl cïtmaande raan cɔl Weierstrass, Cantor, ku Heine ake ye piööcdɛn de theories tɔ nï series de infinite ɣic go raan cɔl...Dedekind kakke yuuk nï uruɔp ye yiith (Schnitt) nï system de na baai ye yiith,ye kɛk tɛkɣic ni rational nambai bene kɛk tɔ nï taanke rou yenoŋ yenne kal.e propwetie.
Yen ɛmen aye piɛth bi ditde ɣiic bi nyɛɛc tiŋ nï këdde nambaaï algebraic (ka thɔɔl kɛk ni polynomial equations).
Raan cɔl Aristotle ɛɛ keye cɔl notion de mathematicɣic acï jööb.
Këba ŋiic neye theory cii cuɔr ake loikɛk nï raan cɔl Georg Cantor; ni runnë 1895 yen acï wol këdde theory de set (thɛɛt), bï rɔt luɛl, ku kɔk tɔthin ayadde, nambaaike transfinite ku jɔlya bï formulaai kakke continum hypothesis.
Nï piooc de thää tɔwɔk thin de geometrical version ke infinity acikke gaam nï kïye cɔl projective geometry, ye ka tɔ thin nyuɔɔth "kïye cɔl ideal points at infinity", tökni ɣaan kedhie.
Wɛɛt ki yennë graphic cɔɔk nyuɔ̈th nambaaike complex ɛɛ cikke rɔth nyuöth, thɛɛrɣon ye runnë 1685, nï paan cɔlë Wallis De algebra tractatus.
Thɛ̈ɛ̈ thɛɛrɣon nï runnë 240 BC, Eratosthenes acennë Sieve de Eratosthenes luɔi bï nambaai ke prime dhoc wanthok.
Ku ka jɔlbe tɔ kedde taan bene nambaaike prime tɛɛkɣic anoŋic kecɔl Euler ye luɛl yen nambaaide prime ayïï rɔth waar tïcennë kɛk wɛɛlɣic, ku jɔlya Goldbach conjective, ye luɛl na dit nambaai ku thɔɔŋkë aa luɛl ye thuɔŋ kene nambake rou de prime.
Nïye kuerthɛɛr yene yuup, nyin linede taan yennë nambaai jɔɔk aye gɔl nï 1 (guɛu 0 akinnë gaam kïye namba nï runthɛɛrke kɔc de paan cɔl Greeki.
Nïye nyinnë system de 10, namba ye tɔ nï chin cuɛɛcdu de nambaai thɛɛrɣon anoŋic namba 1 yetɔ kenhiim, ku ɣaankɔkë anoŋic tëdɛn thin na thëërɣic kïcïï thuɔŋ kene katɔ loŋë cuɛɛc.
Nambaai ye negative ayekke gɔɔr kennë kïye kɛk nyuɔɔth nï nɛgative sign (sign de minus) yennë miit kedɛŋic.
Ee yen tɛn yen urupde Z ben.
Kïye cɔl Fraction alë bï diir awaarɣɛn këdɛŋ, ku alë bi kuɔɔr, ku lë bï thöŋ kennë 1 ku ayaddɛ alë bïya kïthuɔŋ, ku cë lë bï thuɔŋ kennë wɛtdɛŋ, ku yë 0.
Ke wëël lɔ nïye wɛt kanɣic abï jaam ye këdde nambaaï ye yiith.
Ye kanɣic, cïtmaande, nuth ye 0.5, ku jɔlya tok thëdheec ɛɛ 0.02.
Akɔɔrba ŋiic naan cï yen kɛkke pɛi kɛk ayïï tɔ nïye nambaaiɣic ëbɛn ku ace rɔt dhuukɣic ku n luɔndɛn acin kiye thuɔŋ ni nambaai yecɔl numeral.
Thɛɛr naan ce nambaide rou na cï pinyde decimal nyɛc tou, ke nambaai lɔkakkë acekke mothɣic.
Cïtmaanë, 0.999..., 1.0, 1.00, 1.000, ..., kɛk ëbɛn namba thɛɛr ye gɔl 1 nyɔɔth.
Këdde thɔɔk, na ye nambaaï tɔ nï numeral yikki 0, yen nambaai tui ɛɛ 0, ku nï nambake ëbɛn tɔ nï numeral anoŋic namba tɔ dɛɛlkou ce thöök, yin lë ba namba de dhoŋuan taau loŋë cuïïc, ku maatë aboɔnd kan 9 ɣic nï loŋë caam.
Ku nï yiic namba lui aye kecɔl subset de namba ke complex.
Nëye wëëlke fundamental theorem de algebra ɛɛ rɔt taau naan nambaaike complex ayïï kë ye algebraically chaak këthiɔɔk, aye luɛl naan maan nambaai ke polynomial kennë complex coefficients anoŋic të cɛɛk kɛk rɔththin ni nambaai ke complexɣic.
Pioocde primeɣic acennë kɔc piöc nï thää ku run ke 2000 ku nï wɛtdɛnnë acennë ya thëëc thuɛɛl juïïc aretic, ɛɛ thuɛɛl lëëk ake ye ka cikke jööbɣic.
Nambaai ye yiith ku cikke tɛɛkic ni nambaike rotational ayekke cɔl irrational nambaai.
Nambaai ye tɔ ni kämputɔɣic atɔ këkke ye nambaai luië arithmetric operations, agut yuupde roots ke polynomial ye yuɔp kene käämputɔyiic, ku yemɛn ɛɛ ɣaankɔk caakɣic ye noŋ nambaai lɔcɔɔk de nambaai ke algebra.
Nïye wɛtde kanɣic acin thëëmtɔ nï algorithmɣic këdde taan yennë nambaai ke kämputɔ ke rou yɛɛc thɛɛm.
Awɛl ye systemde bɛi ɛ jɔ tɔkennë yeŋö cennëë lui bennë nambaai yu yecɔl digit: naye kɔk alɛu bi rɔt leu, ke jɔltɔ nambaaike primeɣic ɛɛ yuup bene mathematic nyɛc loi nï kakɛn tɔ.
Kïye kïthɛɛr ye cɔl former ɛ yen ye cɔɔkpiny de set loi, ku jɔl latter taanë dit guopde gaam.
Yen standard basis ɛ nambaai dɛn de complex biya Cartesian plane, yecɔl complex plane.
Yen nambaaï ke complex këdde absolute value ë unit circle caak.
Nï kɛɣiic taan londɛn katɔ loŋë aɣɛɛr këdde yecɔl dimension ayekke nyuɔɔth nï aluɔndɛn ku nurdɛn, kïya.
Ayi lui ni macakil mathematic de general polynomials ɛɛ lɔ bi fundamental theorem of algebra, ye nyuɔɔth nambaaike aye complex, wɛt le bene kɛk thɔɔl yii polynomial equation de degree ku ayii tɔ nhial.
Raan cɔl Wessel's memoir aci tuɔl ni liɛpde thukuulde Copenhagen Academy ke raacdɛn acennë riinke lɔ kë kuch.
Nï thaa ciɛn kɔc ci paac ci gaat ni general theory aayi Richard Dedekind, Otto Hölder, Felix Klein, Henri Poincaré, Hermann Schwarz, Karl Weierstrass ku ka juïïc kɔk ayaddɛ.
Luɔnde nambaai yekke thuɔɔŋɣic acekke gaam ɣaan baarɣic agut benne luɔnde kɔc yekke cɔl Leonhard Euler (1707–1783) kennë Carl Friedrich Gauss (1777–1855) bɛn.
Yen integers ɛɛ group kor caak ku kï cii gölɣic kor aretic ye noŋ nambaai thɛɛr yenne kon lui.
Ee guopde prototype ëben këdde algebraic structure.
Kaamde londe mathematic yecɔl integer approximation data (ku bɔɔkke) are acikke wëlɣic në int ku Integer cikke gɔɔr ni programming de thöök ëbɛn (citmaande Algol68, C, Java, Delphi, etc.).
Ke welkë ale bikke nyuɔɔthɣic naan yikki yiith de properties de rational numbers ku jɔlya positional number systems, ku acennë joob ni ye mathematicɣic.
Na ye triangle ye kïyecɔl isosceles, a = b).
Ku naan c ɛɛ ka thuɔŋ, ku bi c tɛkɣic kennë 2 bï kïye cɔl integer bɛi.
Bï urupde 4y2 for c2 miëtbɛi taan yennë kɛk yuɣic nï equation tuɛngɣic ye (c2 = 2b2) benë jööbde 4y2= 2b2 bɛi.
Na ye b2 ye even (ka thuɔŋ) ke b alë biya ka thuɔŋ ayaddɛ.
Ku ye wɛtde kakke ɛ kɔc mumnhiim naan acin ka ye kɛk maatic ye cɔl common factor.
Raan cɔl Hippasus, ace jaam aretic taan nyiicde: nï wɛt ɛɛ ci luɛl raan tok, alɔ nyiicdɛn yuu wɛɛrɣic, ku yen acennë ke wëëlkɛn cikke luɛl aci jaamɣic ni pythagoreans “…luɛl ye wɛr cenɣɛn elemt caak niye pinyhom ye luɔŋ cikke gaam niye pinyhom ëbɛn luɛl le bi urup de nambaai ke ratio dhuɔɔkpiny ni wɛt tok.”
Citmaande, line ke wëëlɣic yecɔl segment: yen segment kan ale yen tɛɛkɣic ni rou, ku nuth cikke tɛɛkɣic ber be tɛɛkɣic biya këthin koric, ye cɔl half de half tɔ ni half ɣic, ku jen yen lɔkiya.
Kan ɛɛ taan cennë Zeno thɛm bï thɔɔl ku nyoothɣen ye yii.
Niye nhomde kɔc cɔlkɛk greek, nï ye kääŋdɛn ye jaam na cï raandɛ këdde gaam ye yiic acë yen taau bi wɛt raandɛ gaam ye yiic ayaddɛ, ku ye yen yennë jaam bi kon caaric naan ye yii.
magnitude “...ace namba aye ben kamde line segmentɣic, angles, areas, volumes, ku nï thaakɔk ace thuɔŋ, citmaan cene wɔk yen luɛl abi lɔ tuɛng kïya.
Nï wɛt kin keye cɔl quantitative values taau ni magnitudes, raan cɔl Eudoxus acïï rɔt gaam ye raan tök bï kë yecɔl commensurable ku jɔlya incommensurable ratio acikke ben joob ye ratio cɔl ee magnitude, ku proportion citmaande taan thuɔŋkɛk ni kaam dɛ ratio karouɣic.
Yen kiye incommensurability ɛɛ lui në wëëlke Euclid's Elements, Book X, Proposition 9.
Nï yiic, thää ëbɛn conceptions de algebraic acï gɛrɣic nï geometric terms.
Na ɣon cennekɛk jɔ le ŋiicɣic naan basic conception kɔk tɔ nï theory de wëël thɛɛr aŋoot kikke tɔthin ayï nï nambaai ye odds kene kɔk de yiith cï thɔɔk ku bikke caathɣic apieth nï këdde axioms ku thong yene kang thöŋɣic ye tɔ theory tui.
Yen acenne Carl Benjamin Boyer gat naan "ke wël cir kakke acin kiye bɛi ku ale bikke ya yiic ayadde".
Kɔc cï gat cïtmaan Brahmagupta (ni runnë 628 AD) ku Bhāskara I (ni runnë 629 AD) aci lui aretic ni taan cennë gɔɔr citmaande kɔc cïï le gaat mathematic kecuk.
Ni runnë 1872 acï daai nï wal cennë theories de bukde Karl Weierstrass (në mɛnh thukulde yecɔl Ernst Kossak), Eduard Heine (Crelle's Journal, 74), Georg Cantor (Annalen, 5), and Richard Dedekind.
Koc yekke cɔl cïtmaande raan cɔl Weierstrass, Cantor, ku Heine ake ye piööcdɛn de theories tɔ nï series de infinite ɣic go raan cɔl...Dedekind kakke yuuk nï uruɔp ye yiith (Schnitt) nï system de na baai ye yiith,ye kɛk tɛkɣic ni rational nambai bene kɛk tɔ nï taanke rou yenoŋ yenne kal.e properties ɣiic.
Raan cɔl Dirichlet acii general theory juaakɣic, ku kɔk juïïc juaak kedde applications de bɔɔk cikke gɔt.
Kan ɛye nyuɔɔth naan integer ëbɛn anoŋɣic factorization ni ye primeɣic.
Bennë kɛk nyuɔɔth, ɛɛ bukku integers de n tɛkɣic kenne m (nëŋö m ɛ ye nonzero).
Na kin 0 rɔt loi, ke yen abi caath nï de m yen algorithm- nï kuɛr 1 këcin ke bi dungye nhom.
Nïye Mathematic yennë yup, nambaïï tɔ kïye ka cikke dhoc cak aye ka yïkke kuɛnɣic (cïtmaan nï "tarabɛth anoŋic wïthnë adïït ke dhɛtɛɛm") ku ayï rɔth guïr (cïtmaan nï "rök kan ɛyen diitɣic arɛtic nïye paan kene").
Yen taan yen kɛk cuɔɔt ayï nambaïï cikke cak thɛɛr maatic nï taanë yen ɣɔt nhom tɔ (alë bikke tiŋ) nïye nambaïï kɔk tɔ nïye system de nambaïɣic.
Ke cikke kon bɛi bei nï nyiic cïï rɔt cuɔt nï këye cɔl abstraction aye luɔnde nambaïï thɛɛr nambai kɔkya gɛr.
Tänë Protein e cath; Protein hemoglobin e ye kɔ̈u dhuk amäth ke wäcic ke luï dɔ̈m, cäth, ku ler aɣeer de aliir ë riimke läi yic.
Cë mane, sickle-cell anemia e tuany tɔ̈u kuande ranic ye bën të töŋ wääc ɣänke luɔi yic ke β-globin biäkde hemoglobin, wɛr amino acid tök ye tände hemoglobin waaric.
DNA Kɔ̈k aye waaric ë RNA läkïn ace waricë käke protein — RNA aye ke cɔl non-coding RNA.
Kë ye pɔth ye kënë nyuɔɔth e kë yen kumë kïït ke bura cɔl Siamese.
Läkïn roteins ye nhiɛ̈m col loi aye atuɔ̈i awelë kë liir dac yök (cë manë. Deŋ kënë ger bë tuɔ̈i/liɛr ya yök). Ku nyɛi ɣän ke atuɔ̈idït, cë kuec bëkë nhiɛ̈m col loi ka wën yenë bura ke guɔ̈p dɛŋ atuɔ̈i dït.
Ɣɔn cenë Western Roman Empire wïïk, ŋïc de Greek käke pinynhom dhuk piny Western Europe thɛr ke thɛɛr de ruɔn buɔt (400 ler1 000 CE) ke run cɛl, läkïn acë tɔ̈u pinh de muthilim kë runë.
Science ye manë acë tekic ë diäk deŋic sciences ke cak (cë manë., biology, chemistry, ku physics), ye kuënë tänden ëbën; sciences thiäke kɔc (cë manë., economics, psychology, ku sociology), mɛn ye ran ku akutde kɔc kuën; ku sciences cë guiir (cë manë., logic, mathematics, ku theoretical computer science), ye luï ke kä mac keek ë lɔ̈ŋ.
Ŋic ayäm ë science yic acë cuɔt tueŋë ke yäp cë yök tënë kɔc ŋic science ye kë wïïckë bëkë käke pinynhom ŋic ke cuɔɔth ku nhiɛ̈r benë keek kërac ŋic.
Ëyen, e yen ye ŋic yenë kɔc jam bëkë kɔ̈k yök ku tekë keek.
Läkïn, acïn kë yenë ke dac ŋic thook ë cë loi ë kaamde ŋinyë ye käkë, ye yiith akutnhïïm ke kɔc ëbën, ku ŋïcdɛ̈të kɔc, ci manë kä thɛɛr ku tänë lɔ̈ɔ̈ŋ.
Acë kë yenë nïïn ŋic bën loi deŋic pɛ̈ɛ̈I ka thiär ku rou, deŋic nïïn ka thiɛ̈r diäk, ku nïïn a dhiɛ̈c ëthɔ̈kë ruɔ̈n.
Wëtë, e ye lueel man adëke röör ë gär ke ye tueŋ tän cenë yen dol nhom, ku ye kɔc tueŋ ëya bëkë week thook "ëcak" ku "cë gam."
Ke wɔ̈i, ye them bë ŋïc ëcak loi ben ke bɛn cak (loi awelë cɛ̈k ye manë, Greek technē) acï tïŋ në kɔc nyic käŋ ye ke cɔla classical scientists ke yen kën puɔth apɛi tën kɔc thuur tɔ̈u pïr tɔ̈u piiny yic.
Wël ke kä thii cɔl atom a loi ranë Greek ë gär cɔl Leucippus ku kɔc pɔ̈c keek.
Kuerë Socratic cë të cen ye gär thïnë jamde Plato e kuer wäc ke kë ye lueel nyai, kä ye lueel pɔth aye tïŋ amäth ku nyai ë kä ye yen cɔk lɔt wɔ̈i ërɔt.
Socrates acë kuën thɛɛrde physics bën tueeŋ ke ye kuëndït apɛi ku liu kë cen jai.
Aristotle acë luɔi cë guiir ë kɔc ye gär. Cäth ku wäe aye ye waric ke ye käŋ adil ke kä tɔ̈u thïn, ë tann tɔ̈u keek thïn.
Socratics acë bën kuec man adɛ̈ke gär alë benë kä thiɛ̈c kuer pɔth ë pïïrde ran yök (kuën ci Aristotle tekic akutë gär kuɛɛt ku thiɛth).
Wëlke Aristarchus acë keek bën jäi apɛi wët ci keek lɔ̈ɔ̈ŋ ke physics ye kuany cök.
John Philoponus, ranë gär Byzantine ë 500s, acë pɔ̈c Aristotle ë physics bën thiëcic, ke lɔke luel kä cë rɔ̈t wɔ̈c thïn.
Käŋ kaŋuan ke Aristotle acë game ë thiëc "yeŋö" aye dhuk nhom kuɛr ka ŋuan benë ke waric scientifically.
Läkïn, käke ci Aristotle ke gɔ̈r adil acë bën märë Western Europe, ku töŋ ë cë gɔ̈rë Plato ye cë bën ŋic apɛi, Timaeus, man yen ye jamë platonic, ku ye töŋë kä diäŋ thɛɛr pɔthë luɔide gär cë cak, ye tɔ̈u ke ye kënë kɔc kuën thuɔŋ Latin ë thɛrke jɔɔkë run cilic.
Kä juëc ke wɛ̈rë yic thuɔŋ Syriac ake loi akut cït mane Nestorians ku Monophysites.
p. 465: "ke cenë ibn al-Haytam ku kɔc kɔ̈k kɔc jɔt nhïïm ë guïïrë ka thɛɛr ke kä cë gɔ̈r acë bën gɔ̈ric apɔth të le Schramm lueel man adɛ̈ke ibn al-Haytam yëne cɔk physics ye mane cɔk yup."
Lɔ̈ɔ̈ŋke Avicenna ake ye yök ke ye kä pɔth ye gär aɣeer ë wal ku acë kony apɔth ë luɔide yökë wal, ke luï thɛ̈m käka kïm ku luɔi bë käken cɔk gam.
Kë juɛkë thïn, gär pɔthë Greek ajɔɔk rɔtë wɛ̈rë yic Arabic ku Greek ler Latin bë kädït ye ke lueel ë Western Europe bëi.
Kä cë gɔ̈rë Alhazen ë buŋë käkë Optics cë tɛk pinyë Europe ëya ke 1240 ŋɔt, ke ye kë ye nyuɔɔth cë täu Vitello Perspectiva yic.
Bënë gärë kɔc thɛɛr acë cök piny bɛ̈i rune12th ë buɔtic ku lɔ tueŋë liɛ̈pë gämë käke Catholic ku gär cït kënë Aristotel ŋic ke yeɣän ke gärë western Europe, cë bën ya tën ayäm de science.
Të thiɔ̈k ye tïŋ yen ŋic ke ye kë tɔ̈u kɔc nhïïm acë bën loi ku kuen ë thurde lɔ tueŋ.
Kënë acë täu ë wëlke thar yenë piny rɔt wïïc abëric ke ye ɣän kɛnke atɔ̈u tueŋ tënë ɣänkɛn ke cäth, cë bën yök ke kɛ̈c gam ë wël ke Ptolemy.
Acë ɣɛɛr bën yök të toŋë loi yen rɔt ku matë ke tök ë glass lɔ roŋroŋ.
Kepler a kɛ̈c kuënë käke physics ë Aristotelian jäi ku lueelye luɔide wïïcë kä cë gam ë kä lɔ roŋroŋ.
Galileo acë luï jamde randït de käke nhialic ku tɛ̈u keek ë röl kɔ̈cic ëluɔi yic"jamë käŋ ka rou ke tuɔ̈u nhïïm tueŋë pinyhom",man cë Urban VIII bën rac pɔ̈u.
Descartes acë ben jam apɛi kä ye ran keek tak ku jɛm man adëke mɛth ke ce thɛ̈m bë loi benë tände kuen.
Science ayämë ajɔɔk rɔtë tïŋ ke guiir "lɔ̈ɔ̈ŋ ke cɛ̈ɛ̈k".
Ë tëëtde Francis Bacon, aye Leibniz thɔ̈ŋ ke kä wäc aye luï ëbën ë lɔ̈ɔ̈ŋ ke cɛ̈ɛ̈k thɔ̈ŋ, të puɔthden awelë cände käŋë bën.
Ëwele ke Bacon, "ye adil ku kë ril wïïcë yen ë sciences e piathde pïïrë ran ke cäŋde ayamde käŋ ku kɛth", ku jɛ̈I kɔc ŋic sciences cɔl scientists acän bëkë käke cë jak ku tände tiɛ̈p, man ye gam ke ye miɛtë pɔ̈u bëi tënë kɔc apɛi "guäcde de kä ye miit piiny, kä pɔth, awelë kä ye kɔc miɛ̈t pɔth".
Kë pɔth dɛ̈t yïïk nhial aye ŋic apɛide science tënë cinë kɔc juëc cë pɔ̈c.
Kɔc ye gär aye guïïr ëkë cekic akɔ̈kɔ̈ɔ̈l ke kɔc thɛɛr ŋic science loom– Galileo, Boyle, ku Newton lɔ̈ɔ̈ŋ – ke ye ke nyuɔɔth ku mɔc keekë luɔide tänë töŋden ku lɔ̈ɔ̈ŋ ɔë cak ke këriëc ëbën ku tänë kuanden ye kɔ̈lë.
Hume ku Scottish kɔ̈k ye tak guiir ë jɔɔkde "science de ran",man cë nyuɔɔth akɔ̈kɔ̈ɔ̈lic ë luɔide kɔc ye gär deŋ James Burnett, Adam Ferguson, John Millar ku William Robertson, keek ëbën acë kuënë käke science ke tänë kɔc thɛɛr ku cɛŋ ce rɔt ye war ke pɔ̈c ril be käke ye mane nyuɔɔth.
Kuɛr pɔth ke John Herschel ku William Whewell ëbën: acë wët cɔl scientist bëi ëbën.
Ke cë tek thok, Gregor Mendel acë wereŋde nyuɔɔth, "Versuche über Pflanzenhybriden" ("ë them kä ye cil"), in 1865, man ye lɔ̈ɔ̈ŋ ke käke guɔ̈p lööm, ke luï käke kuɔt ke ye manë.
Käke gäi lë bëkë käke cɔl keek atom rac ë kä thiär cën ke runë 19th ë buɔtic: yökde X-rays acë cänhde käŋ cɔl radioactivity bën cɔk yök.
Kë juɛkë thïn, luɔidïtë cɛ̈ɛ̈k ye loi ci tɔŋ bën cɔk nhiar ë run ka buɔt acë cäthde käŋ bën jɔɔk (akä ye cath piny ku nhial), yïïkde ICBMs, mël aliric, ku mëlë dhɛ̈ɛ̈ŋ ke nuclear.
Yökde käk thiäk ke kë tuc baŋde tuɔ̈I ë 1964 acë tän pɔthë wël ke pinynhom jäi ku gɛm wëlke kuɛmdïtë Georges Lemaître.
Luɔidït ce matë cäthde tek piny kä cënic ka ŋuanke runë 20th buɔtic cë ke mat ke käke jam acë tɔ̈ude wël bën bɛ̈i, ku lɔ nhialde internet ku yum cath, deŋic telepouun pɔth dëit kë.
Sciences ke cak ku kä ke kɔc ebën aye sciences ke thɛ̈m, cë man cenë ŋicden täu daide kä them ku ye lëu bë them mɛn tɔ̈u ë kɔc kɔ̈k gɔ̈ɔ̈r ye yic luï kä thɔ̈ŋ.
Kë ye nyuɔɔth, science ye ke tïŋ aye tekic ë physics, chemistry, astronomy (kä nhial), ku science piny.
Ke ŋuɔt, të ŋicë wëlkë, thɔ̈ŋ, ku thɔ̈ŋ dɛ̈t, ye tïɛ̈ŋ piny, aye dɔŋ ke ye rilic science cë cak.
Adeŋic mɛth, täne kä lueel, ku kä ye lueelë computer science.
Science thɛɛr aye nhïïm cök piny ku cane kënë, adeŋ kën pïŋë rɔt man deŋ kë yic science.
Engineering ë rɔt adeŋic kä juëc ke kɔɔ ŋic käke engineering, ke deŋ kä juëc jamiic ɣan yen ke mɛth luɔi, science, ku kɔ̈k ye ke luɔi.
Acë bën bɛ̈r. "bäny, yeŋo yenë luɔi mɛnh pɔcë dhiëëth?".
Ë guïïr ayämë aye loi benë meekë leth loi ye thɛmë ŋic ku awelë dai.
Yekën aye looi tën kë biöökë/këɣoi loi rot yetöŋ, ku tën kä ye nyuɔɔth cɔla ke experimentation ye them bï kä ye röt looi kaapɛ̈c them bike looi kën gël cök cït mɛn puɔth yen keke löŋ (tën observational sciences, cït mɛn astronomy wala geology, ye ke thɔ̈ɔ̈ŋ mɛn bï kën biöökë tɔ̈u nyïn kën loi yic ye cɔla experiment).
Na cë wël pothë thɛ̈m, alë be täu ë luɔi de wël ke scientific, täŋ pɔth, luɔi ce rɔt ye war wala kuɛɛr ke luɔi yenë tänë käke gäi cë cak thɔ̈ɔ̈ŋ.
Ye kënë yic, wël ayue keek loi ë tänë lɔ̈ɔ̈ŋ ke scientific thɔ̈ŋ ke ye wël.
Kënë alë bë yökë thɛ̈m pɔthcë tëët, yic ɣeer, ku benë ke cë yökë thɛ̈mic tïŋ kɔc juëc.
Kä cë kuen, biäkë mɛth, ye loi benë kë cë yök matnhom ku laric, man scientists cɔk yök täu ku wuɔ̈c kä cë them cë yök.
Alë bë wääc ke kä man thɔ̈ŋ, tïŋë tiɛ̈më science aci rɔt ye gɛi kë yiic ke kä cë ɣoi cë manë kä thii ye cath.
Adeŋ thukul juëc ke täŋë gärë science.
Kënë alëu rɔt acan nimirai ke meekë wël acin ye thok, ye nyuɔɔth man adɛ̈ke aci lë bëke ŋic tënë käke deŋ ke thook luï täŋë luɛɛl abac.
Luɔide täŋ pɔth a wuɔ̈i ë runë 20th-ë buɔtic ke science, cë kaŋ waric ranë Austrian-British gär cɔl Karl Popper.
Ranë gär acë lueel bë nyoothde yiith warë jɛ̈i kä ce yiith ke thɔ̈kde wëlke scientific ku tëu käkë leeth ke ye kuerë thɛ̈mden.
Kuer dët, kä thɔ̈ŋ wël kë scientific, nyoothde luɔide wël ke ye käkë nyooth ë guïïr ku meekë wël.
Kë thiɔ̈k ke kä thɔ̈ŋ wël kë scientific e kë deŋ kony cë them, deŋ kuɛr rilke tiɛ̈më wël ke scientific e man ye ke ye lueel cë tïŋ ye yic.
Kë ye nyuɔɔthë bën adeŋ kä ye thiɛ̈c wäc, kë wïïc, ku wɛ̈rë yicde.
Ye kënë, kuɛ̈nyde Kë ye nyuɔɔth atɔ̈u ë dai yic, acakam të ɣoië keekë tän thɛɛr Kë ye nyuɔɔth.
Kë ye lueel e man adɛ̈ke wuɔ̈ide kuɛnyë yic kamë käke cak ku kädit cë cak ce tïŋ alë bë loi ku bë science gël kuer cë cak ben yen kuanyic.
Kënë, acïn wël ye ke yök ke cë dol nhïïm ce käke science ke ce luɔi lɔ̈ŋë wël ke kä ŋic.
Ŋic ayäm de scientific ace dac lɔ ger ce te ye ɣokë dɛtic thïn.
Ŋic tɔ̈u ë science yic aye yökë liɛ̈p amäth ke wël deŋ luɔi wäcde de kɔc gɔ̈rye yic biak wën ke science wäc; acït manë yiith awär yöt.
Aci ran ye gär cɔl Barry Stroud juak thïn man, acaka ye wɛ̈rë yic pɔthde "ŋic" aye them, dakë pɔ̈u ku muk thïn man adɛkë ran acë wɔ̈I anhiɛr bë ya yic.
Yenë tände ë ɣän ke science ke macroscopic (cë manë käke nhom, kuënë kä tɔ̈u nhial).
Mïn ye tharë amatë cinde kä luï cë gär aɣeer acë rɔt juak amäth.
Na cɛk kä cë gɔ̈r tɔ̈u thook ka 39, 91 ë buɔtic ke kä cë gär aɣeer aye thuɔŋ English.
Wereek cë ke gɔ̈r ke Science cït manë Scientist, Science & Vie, ku Scientific American bëi tënë gɔ̈rë yen kɔc juëcë kuën ku bïï amatde kä ce tak ke ɣän ke wïïc ŋic apɛi, adeŋic kä cë yök ku kä tɔ̈u nhïïm tueŋ tëde kä wïïc yic.
Kä juëc ke cɔɔl käkë tajir, jɔɔk tënë yïïk nhialë cuɛ̈r, alë bë lɔ̈ɔ̈nyë ye käkë yic.
Scientists juëc ke gɔ̈r ŋic ɣän kë mäl cë manë käke kuën, käke tajir, akuma ku manadhamat ke luï bëkë wëu yök.
Ci manë, Christine Ladd (1847–1930) acë bën lɔ kuënë Ph.D. ke ye "C. Ladd"; Christine "Kitty" Ladd acë kä wïïc bën thɔ̈l ë 1882, läkïn acë bën riɔpë wereŋde Degree ë 1926, ke ye ŋic cë algebra ë täk ben cɔk yök (tïŋ yiith ka guiɛ̈r), tïŋde kïït, ku kä thɛ̈ny rɔt nhom.
Ë thɔ̈k ke runë 20th ë buɔtic, pïïrde kuɛ̈nyde diär ku nyɛi atek thookë tänë cɛ̈kë moc/tik ɣän ke luɔi acë cinde diär bën cɔk juak rɔt ëbiäkde scientists, läkïn wuɔ̈cdïtë röör ke diär acë dɔ̈ŋ ɣän kɔ̈k ë jɔ̈ɔ̈kë runë 21st ë buɔtic kä wär bak ke kɔc ŋic biology(biologists) aye diär, ku 80% ë buɔtic ke kɔc kuen PhDs ë physics aye yɛ̈ɛ̈k röör.
Bë ran lɔ thïn alë bë ɣɔ̈ɔ̈r deŋ ranë bën, alë bë görë bë ran dɛŋ kɔ̈ke scientific cë gam, awelë alë bë ya kën athɛɛk ë jamde cuɛr.
Lɔ̈ɔ̈ŋke Science ye luï ke kuande käŋ ëbën deŋic Science ke cak.
Kënë akɔ̈kɔ̈ɔ̈ldt nyuɔɔth adeŋic Great Wall of China, cë thɔ̈lë luɔi thɛɛr karou ke bäny juëc ke mëlëk, ku Grand Canal deYangtze River, këdïtdë hydraulic engineering ë cɛk Sunshu Ao (孫叔敖 7th ë buɔtic.
Luɔi ye käkë, ye ke mac akuuma, käke ke tajir, kä ce yök, ku tɛ̈ŋde käci juɛ̈c.
Kä ye akuuma ke kony ɣän ke tajir ajuëc, aci ka wïïke yiic thɔ̈ŋ ë science ke kɔc ku tänë kɔc.
Yiith juëc aye luï ke ye baŋde thiɛth täu science cë manë kɔc man täŋ pɔth a juëc, ye yök ke riɛ̈c gäm käke nhialic, thar kuɛny kä wän cök, ku riɔ̈c käke tajir.
Kë ye wïïc yic e kë ye luɔi aɣeer benë kony awelë jɛ̈i kë cë gɔ̈r cë yök.
Thɛ̈m alë bë thɛ̈më kä cë yök cɔk juak rɔ̈t ku kony mɛnh abun bë luï ku bë pɔ̈u deŋ kä kuen kë keek, të loie keek tharë bën.
Thɛ̈m adeŋic duɔ̈t, cë tëët bë kä wäc mɔ̈k piny ke ce töŋ lääu ye wäc.
Kɔc wïïc ŋic aye luï ë thɛ̈m bëkë täu wël them awelë wël ayäm be kony awelë jɛ̈i ke.
Kë them ku cë ŋɛ̈i looi, ke cë yök e dhil kony awelë ye wël jäi.
Ë waliic ku sciences ke kɔc (social sciences), luɔide thɛ̈mde kä wïïc awäc apɛi ë cök piny.
Kuën tök aci deŋ thɔ̈ŋë nhom de thɛ̈m, läkïn tek kuën thok alë bë mat tän bënë yen bɛn tïŋ ku bë laric.
Ye kuɛr kë ɣok lë buku bënë yic lë bë kɔc miɛ̈t pɔ̈th yic ku dëër thɔ̈k lë bë bën apɔth; ku tuɛ̈ɛ̈ŋic ku dɛ̈t ɣok lë buku yic yök man ye cën pïŋë rɔ̈t nyai ku loi käke dak pɔ̈u.
Ye luɔi ë yic aye yök apɔth, ran ërɔt aci lë bë nhom mär acan kë cë tak loi—ye yic "luŋ tueŋ" ku "lkäc pɔ̈u"—ago pɔ̈u dɛŋ kuerden ben wëlke yɛ̈ɛ̈k thïn.
Bacon a wïïc kuɛr ye rɔ̈t gɛi dai ye beric, awelë kë them.
Kë ye nyuɔɔth, Galileo Galilei (1564–1642) acë thar them apɔth ku thɛ̈m benë them apɔth ku thɔlde guɔ̈p lɔɔny apɛi.
Ë cök piny kɔ̈k (cë manë., psychology awelë political science), 'yiicë thɛ̈m' e kuerë kë wïïc yic akutë kɔc wen yenë käŋ karou wuɔ̈c.
Ke pɔth lë bë yen nyuɔɔth e thɛmë wal.
Kä ye yökë kä thɔ̈ŋ yic alë bëkë tɔ̈u, awelë na thɔ̈ŋë tök nhom ke ce rɔt ye war ke kä cë yök deŋ kä kɔ̈k them, alë bë coth ke ye kë cë yök ë cë them cë wɔ̈c (kɔ̈k cë ke yök kuɛr ke thɛ̈m alë bë ke wäc ke ye kä themë).
Kë ce gël acïn kë ye yök.
Kë dac thɔ̈ŋ kë cïn kë tɔ̈u thïn ye gël aye loi ke ye "kë tɔ̈u cën" kënë aye miɛ̈t bëi tënë kä them cë yök.
Mïïth abun alë bë ke yɛ̈k ke kɔ̈c kɔ̈u deŋic kë kuc (mïïth abun) kë tɔ̈u protein.
Mïïth abun alë bëkë kë deŋ kë tɔ̈u thïn gël cë them deŋic kä juëc cë liäp ke protein.
Thɛ̈m ë thɛ̈më colorimetric të wen yenë spectrophotometer alë bë kä tɔ̈u protein them kä ye them bë kïït rilic yök loi ë jamë käke protein ku käke kït cë juak thïn.
Ye kënë yic, thɛ̈m e jɔ̈ɔ̈k ë cäŋë käŋ ka rou awelë akut juëc ke kä them ye lë bëkë thɔ̈ŋ, ye lueel man adɛ̈ke thɛ̈më alë bë thɔ̈ŋ akutnhïïm yic ku akutnhïïm alë bëkë luï tän thɔ̈ŋ na loi keek tän thɔ̈ŋ.
Të cenë akut tök thɔ̈ŋ loi, ran deŋ kë wïïc aye them bëke loi ë tok ë ŋïc na ce kënë tök gɔ̈r bë week.
E yen nyuɔɔth man adɛ̈ke ka ye rɔ̈t loi kɔc cë rɔt gam abac aye ke ye luï keek ë rɔt ku ka ce këde ŋic yen ye loi.
Aye wëlkë ye kë yen këdɛ̈ŋ guiir lueel, awelë meek kë bë yök luɔi yic.
Wël cïn nhïïm luɔie man adɛ̈k aci lë guiir awelë riɛl meek käŋ ë tänë täŋ kë yääp.
Tënë kë lëu rɔt, aye kë them bëkë wël määtic të cë loi ë kuɛr ye ke yɛ̈ɛ̈k bë käŋ ëbën ŋic, ku ye pianh/rɛ̈cde ë wɔ̈c ë kɔ̈k cɔk döŋke ce rɔt ye war ago pianh/rɛ̈c kɔ̈k lë bë tekic.
Thar thokë bën, deŋ mätdɛ̈ŋ kɛm ka wïïc, man ye gei rɔt nyai kä cak ŋic ke thiäk ke le bë thɔ̈l na loi gëlde ke gɔ̈r bë ŋic.
Ke ye nyuɔɔth, ë kä nhialic aci rɔt lëu, të theme wël "cɛ̈ɛ̈r aye wïïkde amar aliir cɔl hydrogen", bë jɔɔk amardït de aliir cɔl hydrogen, ku loi luɔi bë tiit run ka thiɛ̈r nyɛny diak benë cɛ̈r loi.
Ye wëtë, të yenë käŋ loi aye tïŋ thar dɛ̈t ke deŋ täudïtden aɣeer ke ce luɔi de tënë liɛ̈p (laboratory).
Ye kënë yic, daide kuën apɔth acan aye colke tak wël lë bë them ke guɔtë luɔi awelë lööm ke kä ayäm.
Kë juɛkë thïn, kuën ɣoi (cë manë käkë ŋuɔ̈p yic awelë tanë cɛŋ).
Ke cin kë ye cak yup thok ye guɔ̈të kaŋ nyuɔɔth, läre yic kë ye yup thok e rɔt gɛi kä lääu.
Cë manë, kuënë käke tuany cɔl cancer de cïïndit aye ke ye yök thïn nyuɔɔth ke rɛk ke luɔide broccoli, ke luɔi cïn kë pɔth ye yök.
Tën kë cï tɛk piny them, kä kɔ̈k wääc tën kën cï yök aye nyic ke bï bɛ̈n, cït ye, ku kä cï kek tɛkpiny ayïk nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke akutnhïïm ke experimental aanɔŋ kä cï yök thiääk apɛi, acän löŋ kën ciɛɛl ye cɔla central limit theorem ku Markov's inequality.
Acan ago kä rɛc/pɔth ye kë yääp cɔk cë lui apɛi gël, kɔc luɔi wɛ̈l ka kim them—ke U.S. Muthuliya kuïn ku wal cë gam—rɔt lëu ku guɔ̈të kë ce rɔt ye gɛi.
Ë yen acë luï lɔ̈ɔ̈ŋ muk keekë (ku ye lɔ̈ŋ dhoŋ) bë thɛ̈më kärac/käpɔth ke kä ci pɔth awelë kä yilaac kɔc nɔ̈k loi, cë manë kërac/këpɔth ke liɛ̈pë kädeŋic kimikol ë pialë guɔ̈p de ran.
Të yenë käŋ liäp (physics laboratory) alë bë yic dɛ̈ŋ thii kat awelë të kë lääu yic, Të yenë käŋ liäp a metallurgy laboratory alë bë dɛŋ käkë liɛ̈p ku miɛ̈t kä adir awelë thɛ̈m kä ril.
Scientists kɔ̈k tɔ̈u ɣän kɔ̈k ke kuën abë ŋuɔt ke luï ɣän ke liɛ̈p kɔ̈k (laboratories).
Täŋ pɔth kɛc cɛ̈k yök ë lab aye cɔk tɔ̈u të lääu ë kɔc ŋice, wët cɔl "tënë liɛ̈p (laboratory)" yen ajuɛkë luɔide rɔt tënë luɔi lääu cït manë Living Labs, Fab Labs, awelë Hackerspaces, të wën yënë kɔc yök bëkë luï käke rɛc ke akutnhom awelë loi käke riäi (prototypes), luï ke mät awelë tekë mäl.
Tenë liɛ̈pë (laboratory) aloi Pythagoras ɣɔn cen ye thot ku rïïr them.
Runë 16th ë buɔtic tɔ̈u piiny ke alchemical laboratory acë rɔt bën ŋɔuë yök run 2002.
Kärɛc ye rɔ̈t loi tënë liɛ̈p (Laboratory) wuɔk; bëc ë kɔc dɔm; käye mac dɔm, kä yic määr, awelë kä ye tɔ̈i; kä ye cath; tuɔide/liɛrde.
Käkë pial tënë luɔi ku mukde pial (OSHA) ë United States, acë tän pɔthë ɣän ke luɔi tenë liɛ̈pe käŋ laboratory, acë tän pɔth ɣan ke luɔi thiäk ke chemicals rac ɣänke liɛ̈p (laboratories).
Të loi kä pɔth ke Chemical Hygiene Plan keye tajirë awelë tënë liɛ̈p (laboratory), alë bë piŋ ke ye kë pɔth wïïc,thɔ̈ŋe täu ëgël, pial ku käke pinyye rɔt loi ku yök the kärac.
Kë juɛkë thïn, ke ci akutde diäk tïŋ aye loi bë dɛŋkë bii "të ye tïɛ̈ŋë aɣeer"ye tën ayäm cɔk tïŋ ku kärac alë bë där kɔc nhïïm awelë tïŋ ke ye kë kor acan tände.
Pɔ̈c käkë kɔc gël tënë liɛ̈p (laboratory) e kërilic apɛi.
Kë ye nyuɔɔth, akut deŋ kë gɔ̈ric alë bëkë tëden bïke kë wïïckë ruk ë kɔ̈l tök yithbɔ̈ɔ̈ric, läkïn thɛr kɔ̈kë aye wuï luɔi kɔ̈k.
Ran käŋ nyooth ë ran cë luɔ̈i bë të tɔ̈u ranë bën tɔ̈u tënë (laboratory) ya ŋic, ci tänë kë ye nyuɔɔth ë bɛc ë ran luï ëbën.
Tënë kuënë käke kuɛt, kë ye yök e man adɛ̈ke, ë kɔc yic, dhölë bën (kɔc dëŋkë yääp, kɔc mukthul…) adëŋ tän wäc yen keek cɔl, ye wɔ̈c ke tënë liɛ̈p (laboratory).
Të tïŋë jam kɛmke kɔc lui, ɣok lë bukku pïïrden yök manadhama yic.
Këpɔth/kërɛc käke mäc kɔ̈u muthulya ë ran ye kaŋ nyooth alë bë wël kɔ̈k gam, cë manë kɔc luï ku yiithken.
Mɛ̈c kɔ̈u muthulya athiäkë ya ke ŋic.
Cë manë, ran ye kɔc tiit ë bɛc ran luï ëbën käŋ tïŋ cië man pɔth yen, e ke kony bë kë ranë bën dac yök akɔ̈lic.
Kɔc luï aye rɔ̈t yok ke bec të thinë të ger keek ɣän ke luɔi, kä biik loi, athɛɛk, mänyë kɔ̈u thɛɛr ku manë, ku kä juëc
Cɛ̈ɛ̈k, tändïtde, e cɛ̈ɛ̈k, ye guɔp, pinyde käŋ awelë pinynhom. "
Na cak ran ya biäk de cɛ̈ɛ̈k, kä ye ran ke loi acë ke det ke wäc kä ye kɔ̈k cë ke cak loi.
Wë ke cɛ̈ɛ̈k ëbën, pinynhom ë rɔt, e töŋde kä thɛɛr juak rɔ̈t; ajɔɔk rɔt tɛ̈u wët cɔl φύσις ë kɔc biɔth gär thɛɛr Socratic (na cɛk deŋ të yen cɛth thïn, cie manë Heraclitus), ku acë wëu yök amäth nan ɣɔn.
Läkïn, tïŋ pɔth cɛ̈ɛ̈k, thiäk ke gär töŋ thɛɛr socratic, acie bɛ̈n dhiëëth ye thar töŋë Charles Darwin cök.
Aye lööm ke ye luɛɛ l"pinyë cak" awelë rɛ̈c—läi tɔ̈u rokic, kur, rokic, ku käkë ëbën a kɛ̈cë kaŋ ger mɛtë ran cin thïn, awelë ye kë kuec të cɛk ran ye cin mat thïn.
Kädït piny ŋic aye ɣandït ke kur karou, ɣän thii ke atuɔ̈i/liɛr, ku ɣändït ke equatorial tropical to subtropical.
Kë cë döŋ adeic piiny ku piiny tɔ̈u piu yic, deŋ ɣan juëc ceŋke tueŋ.
Baŋ thïn acë döŋke luï, ke deŋ ɣän ril ke lïthïk ku adir ye të ye käŋ nuat loi.
Käkë kur aye kaŋ täu ke nyai ye ku awelë kuɛlë ke kur nhom.
Aliir rack u käke jebel mac bɛ̈i bei aye ɣän nhial thɛɛr bɛ̈i.
Piny ë loi, dhuŋ rɔt ku bënë loi bë piny rɔt bɛn war käwär run kä buɔt ke thiɛ̈r nyɛɛny cë rɔ̈t mät bëkë pinydït loi.
Thɛɛr run Neoproterozoic liɛɛr piny apɛi acï ɣän juëc apɛi ke Pinynhom rum tën glaciers ku terlic.
Kën jäl pinynhom yen akër aloi rot run 66 million cï lɔ, wën cïnë meteorite röt gut yen kee bïï thon kä juëc läi apɛi ye ke cɔla non-avian dinosaurs ku läi dït kɔ̈k nɔŋ kɔ̈ɔ̈th kuaac, ku pɛ̈n läi kor cït läi dhiɛ̈th ajiɛ̈l.
Bën tueŋ piir kɔc cen rot waar, ku yïŋ puɔ̈ɔ̈r ku wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ acï kɔc cɔk loi pinynhom apɛi awär tän pïïr thɛɛr, ye tän piny ku kä juëc tɔ̈u thïn ke läi looi ku jal yaa mäi ku këër pinynhom.
Kë thiin aliir ye piny gɔ̈lpiny acï cɔk tɔ̈u ë tëdeen kënë kën ye cɔla gravity.
Kën ye cɔla ozone layer acï kë thiekic looi kën yen ciin ultraviolet (UV) radiation ye piny cuɔ̈ɔ̈p dhuɔ̈kciëën.
Këër ku män piny aye röt looi ë ke cïï tɔ̈u thïn bak piiny nhial, ku yee luui kee ye kën ye cɔla convective system ye mac bɛɛr tɛkpiny.
Ëya dɛ̈t, ke cïn kën ye mac bɛɛr tɛkpiny ɣän ŋɛ̈ric ku ɣän nhial, kën luelic alë bï tuɔ̈c apɛi, ku kä tɔ̈u nhial aalë bïk liɛɛr apɛi.
Ɣän nɔŋ wɛl maŋök acï yic naŋ wuɔ̈c dït apɛi bï rot gɛɛi mäi wala këër, ku kä ye röt waar kuc keek ye jäl run lik lë bï naŋ kë cï riɔ̈ɔ̈k jamic apɛi, kek abɛ̈n tën wɛl maŋök ku tën läi ye röt gɛɛi cilden kee ye cäm den.
Ye rot gɛɛi käk akököl cï gɔ̈t, Pinynhom acï nyic ke cï lɔ wɛ̈ɛ̈r käke këër ku mäi dït apɛi thɛɛr, nɔŋic run terlic ice ages).
Anɔŋ kä juëc ke yee ɣänkë, ye jɔk tën kën ye cɔla tropical climate thiääk keke laany dït tem piny kɔ̈u agut cï kën ye cɔl polar climate tɔ̈u pinytueŋŋ ku piny ciëën.
Kën ee rot wïïc cït naa loi piny rot të deen yen cath.
Pïu aye 71% de pinynhom.
Ɣän kor ke wëër aye kek cɔla wɛ̈ɛ̈rdït amääth (seas), ɣän pïu (gulfs), Ɣän pïu muk (bays) ku rin kɔ̈k.
Akuc mɛn ye wɛ̈ɛ̈r ye cɔla Titan's lakes ye keek miɔɔc yiic pïu tën wɛ̈ɛ̈r wat, naa ɣänke Titan cï kek kum wɛ̈ɛ̈r juëc wat.
Kä juëc ke pïu looi kɔc keek aye kek tek yiic ë ke ye aɣɔ̈ɔ̈m, nɔŋiic dom pïu cï lloi kee ye kën thuur dhuɛ̈ŋ, aɣɔ̈ɔ̈m ke rec cï kek looi bïnë ke rec ke tajiir yaa cɔk tɔ̈u thïn, ku ɣän ke many akɔ̈l cï kek looi bïnë many yaa tɔ̈ɔ̈u thïn.
Wëër ye wat kor aye ke cɔl ëya dɛ̈t rin kɔ̈k, nɔŋiic koor, creek, brook, rivulet, ku rill; acïn löŋ ke mat nhïïm piny abɛ̈n ye kën lë bï cɔk ye wɛ̈ɛ̈r wat lueel apuɔth.
Tände ku kä tɔ̈u thïn aye kek looi në kä juëc ke piny thiääk apɛi röt.
Jɔɔk ciɛl agut cï ajuɛɛr piny ee kën nyic ɛmn ye läi yök keke kɔ̈k piny deen ceŋkë.
Pïïr alë bï lueel ëya dɛ̈t ke ye kën tän läi nyuɔɔth.
Naa cak tɔ̈u, acie amana de kë riɛ̈ɛ̈c abɛ̈n de pïïr yen ye lööm tën kee kä thiekiic käkë.
Tënë të ye tiɛ̈ŋ kë dïït ya cɔla geophysiological, biosphere ee kën ajuɛɛr piny ye läi pïr abɛ̈n liääp ku thiääk den, nɔŋiic yökden kɛmken keke kä keen ke lithosphere (ajeer), hydrosphere (pïu), ku ɣän nhial (aliir).
Kä juëc awär tiim kaa 2 (2 million) ke pïïr tiim ku läi aacï kek yök agut mɛɛn, ku thööŋë aden deen nyic kä pïr ye jɔk tën kä juëc ke tiim agut cï kä juëc tiim kaa 50 (50 million).
Kä ye cïïl bei piiny yiic riɛl bïk röt cökpiny tënë piny waar rot ku mëën tënë käke pïïr aye thou.
Naa cï käke pïïr kä ye cïïl bei piiny ajuuɛr kën ye kek wëëi ye cɔla photosynthesis yïk tën many akɔ̈l alë bï tem bï käŋ looi ye pïïr ril yic puɔ̈l.
Läi kor apɛi aye läi nɔŋ rääl tök ye ke cɔla single-celled organisms ye keek tïŋ kën ye käm tïŋ, ku kaa kor awär nyin raan bï kek tïŋ.
Dhiɛ̈th deen yï kek röt dhiɛ̈ɛ̈th ee kën rot lac looi ku dït apɛi.
Në yee thaa kën, acï bɛ̈n ke nyic apuɔth ke Plantae ci mɛn yenë ye lueel nɔŋic akutnhïïm cïï thiääk, ku kën ye cɔla fungi ku akutnhïïm kɔ̈k thiääk ke algae aacï kek nyaai leerke tën mac rot.
Tën kuɛɛr juëc ke tën yenë kä ye cïïl bei piiny tɛkiic thïn aye looi kën ɣän dhöɣör (floras), ye, röt gɛɛi kë wïc, aye yiic naŋ dhöɣör ci thou tiɔpic (fossil flora) ëya dɛ̈t, kä cï döŋ ke pïïr kä ye cïïl bei piiny tën run cï lɔui.
Kä kɔ̈k ke "dhöɣör (native flora)" acï bɛ̈i run juëc cï la kɔc cï kök tën ɣän tɔ̈y keke thïn wala piny leerkë tëdɛ̈ŋ, ku bïï kë ë ke ye abak kɔc nɔŋ piny, wala dhöɣör cɛk nhial kek ke yee ten kën yenë bïï ke thïn.
Läi ke cï tek yiic aanɔŋ kä juëc apɛi ke nyuɔɔth ye kek cɔk ye abak peei tënë kä kɔ̈k pïr.
Aye kek tek thook ëya dɛ̈t tën kä ye cïïl bei piiiny, algae, ku fungi ë cïn kën kä keek thïn gël.
Anɔŋ kën tɔ̈u laŋ thïn ye cäm den looi yiëc.
Kuɛ̈n 2020 cï gɔ̈t aɣeer laŋ piny acï yök lɔnadɛ̈ ke kä juëc apɛilooi kɔc kek (anthropogenic mass) (käke looi kɔc keek) aacï juëc apɛi kä ye cïïl bei piiny pinynhom, keke lithïïk kee pɛ̈c aacï käk piiny abɛ̈n waan nhïïm ku läi wïric të mɛt ke yiic.
Naa lɔ tueŋ kën cak tɔ̈u, naa cak yïn ya, kën looi wɛ̈ɛ̈r ciɛɛŋ raan acï döŋ ke thiääk keke wɛ̈ɛ̈r piny.
Kɔc aacï thon kä ye cïïl bei piiny ku läi looi apɛi, ke kën thööŋe tim 1 (1 million) kä pïr tɔ̈u të rɛɛc bï kek thou abɛ̈n pinynhom run kaa thiäär yiic.
Yekën acï thuk rac apɛi tën kä ye cɔk tiɔpic ku ye thaa töŋ kën acïn kä juëc beer kek looi tën kä kuaan cï cak tiɔpic.
Akuma akëc kee käke tajiir tɔ̈u aɣeer pëën.
Kä kɔ̈k ye looi, cït mɛn yäp ku dɛ̈p rec, aye luɔ̈ɔ̈i tën kë cam ku tën läu nhom, ye lac looi kɔc wääc yiic.
Kën cɛk nhialic acï nyuɔɔth ku mit kɔc puɔ̈th kën puɔth thuɔ̈ɔ̈r tɔ̈ thin, athuɔ̈ɔ̈r, cuɛ̈c, ku käke kuɛ̈n aye riɛl nyuɔɔth keke kɔc juëc thiääk kä cï nhialic ke cak ku piath.
Piny ci cak ku pinydït cïn pïïu ye rok aa thiekiic ɣän juëc ke akököl pinynhom.
Naa ye kä gɛ̈i kek kxc puɔ̈th miɛt buŋ Diɛt ke Dabid ku Buŋ Job, rok ye tän piny nyuɔɔth acï bɛ̈n ke cï dït apɛi run 1800s, loi rot luɔɔi cäth kɔc Roman.
Acän ye kënë kën nyic apɛi lööŋ ke science aye kek deetiic ë ke ye "physics"—rin ŋot ë ke nyic kek ë nɔŋ mana ye lueel lɔnadɛ̈ "ë kee kuɛ̈n piny".
Kä ye tïk ke piny aye kek gam ëmɛɛn ë ke ye 4.9 bɔɔtic them den abɛ̈n.
Aciëëk ke kën ye cɔla matter ku energy tën piny ye biɔ̈ɔ̈k/ɣoi ee rot looi ke kuany lööŋ cï ke looi apuɔth ke physic.
Acïn kën ye yeen jɔ̈ɔ̈ny tɔ̈u peei kaam ɣän nhial ke piny ku ɣän lääu, cit mɛn yenë nhial cɔk kɔ̈c te cuot yin rot tuen nhial apɛi.
Anɔŋ aliir kɔ̈k tɔ̈u ëya, plasma ku tɔɔr/tuur, ku kä thiik meteors.
Naa piny cak tɔ̈u ke yen töŋ tɔ̈u ajuɛɛr many akɔ̈l yic nyic ke ye pïïr kuɔɔny, yith cï yök ayïk lueel lɔnadɛ̈ ke të mɛc wan piny cɔla Mars anɔŋ ɣän nɔŋ pïu tɔ̈u tiɔpnhom thïn.
Naa tɔ̈u pïïr në ɣän ke Mars abɛ̈n, alë bï tɔ̈u tiɔp thar të wën ŋot ke pïu tɔ̈u thïn.
Biöök/ɣoi yenë ke kueer töŋ yenë wël yök.
Luɔɔi kën thëm cï looi bë käŋ yaa dɔm ku thööŋ kä cï kek biöök/ɣoi cï kek looi thɛɛ ku ɣän wääc yiic, kɔc wääc.
Thëm nimraa ke thëm kä nyicke ye thöŋ keke kä ɣoi/biöök kek cï kueen.
Kä ke then kɔc nyic käŋ ye ke cɔla Scientific instruments aa ke loi keek bïk luɔɔi kɔc laŋ biöök kuɔɔny, cït mɛn käke them käŋ, thɛɛr, kä yenë ke daai kë mec (telescopes), kä yenë ke käm tiŋ (microscopes), käke them aatuɔ̈c (thermometers), käke döm thura (cameras), ku kä yenë ke röl dɔm, ku ye kek waariic ëya dɛ̈t tën kën ye lac nyic ye kä cïï kek lac biöök kueer wën täk, cït mɛn indicator dyes, voltmeters, spectrometers, infrared cameras, oscilloscopes, interferometers, geiger counters, ku radio receivers.
Në nyooth, acïï rot lac lëu bï aliir tïŋ cök räi yic ye aliir dɛ̈t cɔk la aɣeer, ke jal aliir waar.
Në nyooth, tën kën ye cɔla acuek kaa rou këc thöŋ acuek töŋ acï cɛɛth të thiääk ke ɣɛɛr ku bïï baai ke cï yaa meth acuek dɛ̈të cï rëër baai.
Quantum mechanics: Në quantum mechanics, ye luui keke aciëëk ke kä kor apɛi, acïï rot ye lëu bï ajuɛɛr den biɔ̈ɔ̈k/ɣoi ke ajuɛɛr cïï war, ku "raan ɣoi yeen" adhil cɔk ye abak ajuɛɛr kën ɣoi.
Të yenë raan ye lɔ̈ɔ̈m thin ke ril yic, ajuɛɛr kën kä jɔ̈ɔ̈ny nhïïm, wën yenë kä juëc kɔ̈k ke täŋ bɔ̈ thïn aye kek tïŋ ku tak kek, ku kä kɔ̈kë bɛ̈th kɔc ke nhïïm.
Alë të cïnë kä cï röt loi tak, të ɣɔ̈ɔ̈r täk alë bï thɔ̈ɔ̈ŋic "kä puɔth" kɔɔrke yee nhom ke looi bïk löŋ looi; yekën aye cɔla nhom lui apuɔth (reconstructive memory).
Tën kuɛ̈n käk nhom, yekën aye cɔla atek thok cï yök (confirmation bias).
Në nyooth, cɔk raan biöök/ɣoi yeen cɔk tiŋ raan meth dui/yum mɛnhde thar, ku ye luɔɔi kënë abi tïŋ ke puɔth wala rɛɛc.
Kë wïc kuɛ̈n (Research) ee "kë ye cak ku nɔŋ ajuɛɛr luɔi cï looi bï nyic juakic".
Ba käke luɔi them mɛn luuikë, kuɛɛr, wala käke nyooth ye cɔla (experiments), Kë wïc kuɛ̈n (Research) alë bï kä loi ke kën wïc bɛɛr dhuɔ̈kpiny wala kën loi abɛ̈n.
Ye kën ee kë luɔi tueŋ (primary-source).
Luɔɔi experimental, anɔŋic kä ye tïŋ ku kä cïï kek ye tïŋ ke kä kën wïc (researched subject(s)), cït mɛn, ɣön yenë käŋ looi thïn wala tën luɔi, bï kueer looi ye thïn gɔ̈t, kä cï bɛ̈n bei, ku kën luel experiment mɛt ke nhïïm piny abɛ̈n wala kä juëc ke experiments, wala bï kä thɛɛr cï ke yök waar yiic.
Kën piath kë wïc ye cɔla research atɔ̈u tën kä ye kek gɔ̈t bike laar aɣeer tën kä ye luui käke thukul ku ye kek lac looi tën akut kɔc cɛɛth ke.
Ye kënë wïc kenë cɔla (research) ee wël ke kɔc nyic käŋ (scientific information) ku lööŋ bïnë ke tän pinynhom ka kä tɔ̈u thïn lueel.
Scientific research alë bï tekic tën kä juëc lë bïne ke tɛk thïn cï kuɛ̈nden ku të yenë lööŋ luɔɔi thïn.
Humanities scholars acïï käŋ ye kɔɔr tën juɔɔp ye yic tën thuaal, ku në yee kën yic, aye kä tɔ̈u thiääk yeen tïŋ.
Kɔc akoköl aye käke kuɛ̈n tueŋ luɔ̈ɔ̈i ku yith kɔ̈k bïk kën loi thiëëc apuɔth ke cï juiir, ku jalkë akököl gɔ̈t tën kä thɛɛr cï lɔ.
Research awïc bï cɔk ye yic ke kë thiɛk yic de mat keke nyïny tɔ̈u wënthɛɛr tën kën wïc.
Kë mɛt nhompiny abɛ̈n, kën wïc aye luɔ̈ɔ̈i bï käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ ye kek them në biöök kä bï bɛ̈n bei tën experiment.
Thoŋ ye luɔ̈ɔ̈i apuɔth kën aacän kɔc nɔŋ kë wïckë ayïk nyic lɔnadɛ̈ ke wïc dɛ̈t alë bi thöŋ keke kä ɣoi keek/kä biöök kek.
Kë yic apuɔth kä biöök kek ee rot juak ken thaa, kën wïc alë bï cïï kä yith thööŋ kek beer bɛ̈i.
Kën wïc Artistic acï luel Thukul Diɛ̈ɛ̈r ku Circus (Dans och Cirkushögskolan, DOCH), Stockholm kueer cït kën – " Kën wïc Artistic ee bï kën nyïc thiëëc ku them thïn ku kën lööŋ kuɔɔn artistic.
Kën wïc Artistic aye wïc bï nyïc cökpiny ku deet yic keke luɔɔi käke arts.
Kën cï artist Hakan Topal, kën wïc Artistic, "ke cït lööŋ kɔ̈k juëc, kën yee tak laŋ thïn aye luɔ̈ɔ̈i kee ye kueer bïnë kä juëc yök apɛi ye yam ku kä kuc keek ke kuɛɛr ke la tueŋ".
Kuɛ̈n wïc laŋ kɔ̈u anɔŋic, në nyooth, ɣän wïc ke piiny wala kuɛɛr ke kuɛ̈n wïc.
Kuɛ̈n kä cï kɔc kɔ̈k ke wïc ee kä cïï lui yök wala kä ci path tën kë wïc thɛɛr ye kä ye yith looi tën kë wïc.
Thual kën wïc alë bï wuɔ̈c keke kën wïc bï looi.
Kɔc kuën nɔŋ kë wïckë aye käŋ ciɛ̈ɛ̈tiic ku waarë ke yiic tën kuɛɛr juëc wääc ke kën ye cɔla statistical methods, ye luui kën nyic kee ye kën wïc bï ɣoi.
Naa cak tɔ̈u, kɔc kɔ̈k nɔŋ kë wïckë ayïk lueel keke kën kuëër kën dhuk ciëën: ye rot jxxk keke bï kë cï yök tɛkpiny ku bi kek jam yiic, bï cɔɔth "nhial" tën bï kën wïc kë kɔɔr yök ye bɛ̈n nhial tën kë cï yök ku kä thɛɛr cï kueen kɔc peei.
Kën wïc ye cɔla Qualitative research aye lac luɔ̈ɔ̈i ke ye kueer nɔŋ kë wïc ke bï bɛ̈n aker de kën ye cɔla quantitative research hypotheses.
Kën wïc ye cɔla quantitative research athiääk keke kueer yenë philosophical ku theoretical kɔ̈ɔ̈c tën positivism.
Quantitative research ee kën them kën wïc yök tën löŋ wala kä bï ke thɔ̈ɔ̈ŋ ke kën nhiaar cï rot looi.
Naa ye kën wïc käŋ mat nhïïm piny abɛ̈n tën kɔc tɔ̈u kën wïc yic tën ciin kɔc juëc apɛi, raan nɔŋ kën wïc abï käke thööŋ luɔ̈ɔ̈i bï kɔc bï kën wïc looi kuany.
Kä wïc keek ye cɔla Secondary data aye kä wïc keek tɔ̈u wënthɛɛr, cït mɛn kä ciin kɔc, lë bɛɛr nyɔk luɔi tën kën wïc.
Kueer kën anɔŋ kä puɔth tën naa luɔ̈ɔ̈i ë kueer töŋ cïï lë bi ke bɛ̈I.
Non-empirical research acie kën dɛ̈t tën empirical research acän aalë bï kek luɔ̈i tök bï kueer kën wïc cɔk ril.
Muŋ yith kën wïc acie thöŋ tën bɛ̈i ku ka cïn kueer töŋ y gam abɛ̈n bï yaa looi kadi.
Ke kueer cinë luɔɔi thïn cïï wïc, luɔɔi kën ye cɔla ethical theory tën kën jamic apɛi ye cɔla applied ethics ku research ethics acän ethical theory aye luɔ̈ɔ̈i tën kä loi röt wïc kek pinynhom adil.
Research ethics ee kën cï bɛ̈n nhial puɔth apɛi tën kä wïc wal, kën Namba nyic apɛi yen kën 1964 Declaration of Helsinki.
Meta-research acï riɔ̈ɔ̈c rot keke yök käk atek thok, kuɛɛr cïï lui, ku kɔ̈k cï röt wuɔ̈ɔ̈c ku kä cïï lëu.
Kɔc kuën ke Periphery aacï naŋ kä nuan ke ku linguicism tën kën wïc ku gutbei/gän käke kuɛ̈n.
Tën thiɛɛth ye thɔ̈ɔ̈ŋ, Western countries aye nyic juëc apɛi tën paan tök nɔŋ kë wïc kuɛ̈n, keke kë thiek apɛi Western Europe, Canada, Australia, ku New Zealand.
Kuɛ̈n kä kor ee ciɛ̈n bï käŋ matnhïïm piny bɛ̈I, amana ee kä cï bɛ̈n bei thïn acïï lë bike luɔ̈ɔ̈i tën ciin dɛ̈t kɔc wala paan dɛ̈t.
Ee rot lac looi ajuɛɛr cɛɛth kɔc thöŋ anɔŋic kɔc nɔŋ kë nyickë tën ye tëtök kënë ye kek thiëëc kɔc ye käŋ cɔ̈kpiny tën raan gɛ̈t kek töŋ tën kä cïn atek thok ku kën cïï lui ye tïŋ, ku yekën aye looi abac.
Në nyooth, kɔc juëc apɛi thɛɛr aye löm keke ba wël yök apuɔth tën akutnhom aye looi në määth.
Ajuɛɛr ee wuɔ̈c apɛi tën kë ca kueen ku ee rol lac waar ëya dɛ̈t nyindhie, naa ye rot looi amääth.
Ye kën kuen wïc kënë alë bï yök tëen tën tɔ̈ɔ̈u wël ke yee käkë ku kä ye cɔla dissertations.
Kën gutbei ye kek gam ë ke ye kä kony nyïc wala kën wïc aye wuɔ̈c apɛi kaam kën ca kueen, tën kën cï guɔ̈tbei tën käke aliiric.
Lööŋ ke tajiir aye wuɔ̈c tën käke piny aliiric.
Kɔc juëc nyic kën wïc (cit mɛn bäny akutnhïïm) aye thaa thiekic nɔ̈ŋ ë ke thiëc wëu ke kuɔɔny kën wïc kuen.
Kueer kɔc nyic käŋ9 scientific method) ee empirical method yenë nyïc yök ye kä yïk lueel ke science ɣɔn thɛɛr run bɔɔt kaa 17 (keke kën cï nyic kɔc luui yeen run thɛɛr).
Kee käkë aye lööŋ ke scientific method, ke ye ŋic tën kä ye yeen lueel ke kuɛɛr ke luɔide tën käke scientific abɛ̈n.
Kën wïc kuɛ̈n ee kën ye thɔ̈ɔ̈ŋ, ye rot gɛɛi nyïc cï yök ke yïn wïc kä jop thualat.
Anɔŋ kä ril yiic tën luɔɔi wɛ̈t kueer, naa cak tɔ̈u ëya.
Wɛ̈t ye cɔl "kueer luɔi scientific" acï bɛ̈n nhial run bɔɔt kaa 19, ɣɔn cïn akutnhïïm thiekiic ke science bɛ̈n nhial loi röt ku tëër loi kä puɔth nyic kek kaam science ku kä cie käke science, cït mɛn "scientist" ku "pseudoscience", aacï jal bɛ̈n.
Gauch 2003, ku Tow 2010 akëc mat keke kën cï Feyerabend; kën käŋ looi, ku kɔc nɔŋ kën wïckë kuɛ̈n aawïc bïk naŋ nyïc keke käk ken laŋ kë deen wïckë.
Kɔc tak ke Robert Nola ku Howard Sankey, buŋ denic run 2007 Theories of Scientific Method, acï luel ë ke tɛɛr tën kuɛɛr ke scientific ŋot la tueŋ, ku teerkë lɔnadɛ̈ ke Feyerabend, ke kën ŋär ye nhom cïï Kueer kënWïc, acï lööŋ kɔ̈k gam ke ye kuɛɛrkë ku them bï kee lööŋkë cɔk ye yic keke kën luɔɔi wïc ye cɔl meta methodology.
Kën ke mat nhïïm piny abɛ̈n ke kä tɔ̈u kueer scientific yic ee empiricism.
Kueer kɔc nyic käŋ (scientific method) ee kä cï ke lueel rɛɛc lɔnadɛ̈ ke kë ci la aɣeer, thiɛɛth wala löŋ kanitha, dhuum käk kɔc thɛɛr, kä nyic ke cïk ke gam, täŋ nyic, wala käe ye mɛɛn acï kueer töŋ kä lëu röt täär aɣeer ke nyooth yic.
Gɔl/jɔɔl run bɔɔt kaa 16 lɔ nhial, käke nyooth aacï ke lueel Francis Bacon, ku loi keek Giambattista della Porta, Johannes Kepler, ku Galileo Galilei.
Ke cït ɣän kɔ̈k ye thiëëc, science (tën kuɛɛr ke luɔɔi käke kɔc nyic käŋ cɔla scientific method) abi rot yïk tën nyïny thɛɛr ku yïk kä ril yiic bï kä kuenë keek ken deetiic thaa.
Löŋ kënë aye tïŋ ke loi käke bɛ̈n nhial kä kɔc nyic käŋ (revolution).: "
Töŋ kä meekë keek alë bï yaa wɛ̈ɛ̈l ye yam bï tuaany nyaai tën kɔc kɔ̈k rɛ̈ɛ̈r ciin de kee kɔ̈c tɔ̈u tënë yic, cït mɛn tɔ̈u yen thëm kën paankïm wäl.
Kä ye thɔ̈ɔ̈ŋkë aye kä ye tak ë ke bï bɛ̈n bei tën kë wïc them.
Wuɔ̈ɔ̈c kaam kën wïc keke kën yic aye nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke kë kuen apuɔth bï kä cï bɛ̈n bei lueel tën kä nyoothë keek.
Ke geei rot riɛl yic kën nyoothë, dhuk yic ajuɛɛr kën loi alë bï wïc bï kä yeen nyuɔɔth määtiic bï thual wïc joop ke cïn riɔ̈ɔ̈c, wala bï thual dït apɛi joop.
Kën ye rot wääc (X-ray diffraction patterns DNA) loi ran cɔla Florence Bell Wereŋ de kën Wïc cɔla Ph.D. thesis (1939) aa ke thöŋ keke (naa cïk cak yaa kä puɔth cït) "thuuraa kaa 51", ku kën wïc kënë acï riɔ̈ɔ̈kic tɔŋ Pinynhom rou (World War II).
Pɛɛi Dhetem 1952 — Watson acï tiɛ̈m yök thuuraa ke X-ray TMV ye kä cïke dhuŋ yiic ye luɔɔi kën ye cɔla helix looi.: "
Thööŋ kënë aye luɔɔi kën yithapat (amthematic), ye tɔ̈u yetök tën kä nuan ke biological tɔ̈u cinic ëmɛɛn.
DNA acie helix."
Nyooth, nambaa käke yuɔm kɔ̈u tɔ̈u thïn helix (Crick acï käŋ kaa 2 ke kä tɔ̈u thïn, ku lëk Watson bï kä juëc tïŋ yiic apuɔth), të tɔ̈u käŋ kaa rou ke yen thar (tɔ̈u thïn yuɔm kɔ̈u yic wala tɔ̈u aɣeer yuɔm kɔ̈u yic), ku kɔ̈k.
Ku Wilkins acï gam bï looi naa cï Franklin jäl.: "
Yeen ku Crick aacï löŋ looi, ë ke luui käkë keke wël nyic keek thɛɛr tän DNA, löŋ käŋ kaa rou ye röt mat Chargaff.:
Tën kë thiekic wala kën cï yök ke gɛ̈i kɔc yeen, kɔc kɔ̈k nyic käŋ acïk them ëya dɛ̈t bïk kä cï bɛ̈n bei dhuɔ̈kpiny tën keek, naa cï kee kä cï bɛ̈n bei kë lë bïk yiic thiɛk tën luɔɔi den.
Cɛɛth kɔc kɔ̈k acïï kä cökpiny ye looi apuɔth ke kä cï bɛ̈n bei, kën yetök, tën të yee raan cɛɛth ye tiɛ̈ŋ thïn, kä nyoothë keek gupken aye yaa kä puɔth (ye rot gɛɛi kä luel keek cï tääu tën kä nyoothë keek yic).
Kä ke kuɛɛr loi keek ku ajuɛɛr kuɛɛr ke luɔɔi aye rot looi ë ke nɔŋ cïït ke kë nyoothë ke sciences awär social sciences.
Kën tɔ̈u tui aye kek piɔ̈ɔ̈c tën ajuɛɛr thukul kee ye "kuɛɛr ke kɔc nyic käŋ (scientific method)".
Nyooth, ɣɔn Einstein acï Kä thiekiic ke General Theories of Relativity looi, akëc Lööŋ ke Newton rɛɛc wala kuɛ̈n kɔ̈ɔ̈th gɛɛr kuer.
Ajuɛɛr, mɛ̈ɛ̈të yic käke thëm wala luɔɔi kä thiekic ee kë wuɔ̈ɔ̈c ril yic kaam pseudo-sciences, cït mɛn alchemy, ku science, cït mɛn chemistry wala biology.
Kä cïï puɔth aalë bï kek yupiic ke kä cïï röt lëu tïŋ keek tën ayi kën nɔŋ ciin tɔ̈u thïn cï luɔ̈ɔ̈i.
Luɛɛl kën luui ë käŋ ee rot gɛɛr tën puɔth cï luɔ̈i yeen: luɛɛl kën luui ë "thëm (mass)" ee rot gɛɛi luui këdɛ̈ŋ cït mɛn kën them cɔla kilogram platinum-iridium cï tɔ̈ɔ̈u ɣön luɔi France.
Dït kä kɔc käŋ aye keek nyic kä keek thëm lë bï keek luaal aalë biäk käke them ye cɔla conventional physical units naa luelkë luɔi.
Ee run tiim juëc ke thëm apɛi jɔt, tënë Chaldean, Indian, Persian, Greek, Arabic, ku European astronomers, bïk cäth piny cɔla pinynhom jal gätpiny.
Kën ɣoi wuɔ̈ɔ̈c luɔɔi kën ye cɔla Mercury kaam löŋ cäth ye cɔla Newtonian theory ku tïŋ/biöök aye töŋ kä cï röt looi tën Albert Einstein ke thëm cï lac looi löŋ General relativity.
Kɔc nyic käŋ (Scientists) aye akä tɔ̈u luɔ̈ɔ̈i abac tɔ̈u kenë keek – kä keen yïke cak gupken, kä yïk tak tën ɣän kɔ̈k, täk dït apɛi, wuɔ̈ɔ̈c ye cɔl Bayesian inference, ku kä juëc – ba kä lë ba lueel yaa tak tën kën kɔɔr bï kueen.
Kɔc nyic käŋ (Scientists) aye kee käkë luɔ̈ɔ̈i bïk löŋ yaa cɔɔlë ya ye kuanycök yith nyicke ku kaa cïï yic kɔ̈c ku bike looi.
Athiekic naa cï kë cï bɛ̈n bei thëm yic cït mɛn thööŋ bï yaa kuc ë mɛɛn.
Naa cï kä thööŋë keek këc yök në biöök wala kë nyic wënthɛɛr, kën kɔɔr acie them ku ka bï döŋ tën ye kueer kën kee ye unscientific në täŋ rilyic.
Aye kënë lueel lɔnadɛ̈ ke DNA's X-ray cï rot waar tïŋ (diffraction pattern) abï yaa tɔ̈u kee ye 'x shaped'.
Thɛɛr kɔ̈k ke kä nyoothë keek aaye looi arac wala aa cïï kek ye loi apuɔth naa thööŋë keek keke nyooth puɔth apɛi.
Tëët kënë ee thööŋ kaam kä juëc, wala kä biöök keek, wala ciin kä loi, tɔ̈u kä wääc yiic, bï tïŋ yeeŋö rot waar wala yeeŋö ye döŋ ke cïï rot waar.
Kën cïït yic ee töŋ tëët bï kä thiekiic yök tën kën nuan kɔc.
Agut cï lɔ̈m thayaara New York agut Paris ee kën nyoothë them kë kɔɔr aerodynamical luui ë luɔɔi thayaara.
Franklin acï lac yök yen kä cïï lui ye käke tän pïu looi.
Bï kä wïc kek riääk alë bï käk kɔc nyic käŋ bɛɛr cɔk tïŋ kek.
Kɔc kɔ̈k nyic käŋ alë bïk käken wïc kek jɔɔk/gɔl ku lek ajuɛɛr ric gɛɛr de abak.
Në yic, kä ye looi ku kä ye bɛ̈n bei adhil kek bɛɛr looi kɔ̈k tɔ̈ akutnhom kɔc nyic käŋ yic.
Piath kë luel ayenë käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ, kë puɔth apɛi aye luɔ̈ɔ̈i bï yaa ye, ku kë ben lɔtueŋ bï guɔ̈p kä puɔth lueel në käŋ kɔ̈k lɔc yiic.
Lööŋ kɔc nyic käŋ aye wuɔ̈c tän cïnë ke thɛm thïn kä ye looi ku yee thaar bääric yïndi, ku gäm den akutnhom kɔc nyic käŋ yic.
Naa cï kä ye nyuɔɔth käk yök, löŋ yam alë bï looi, wala (ye lac nyic) aye yök lɔnadɛ̈ cökpiny tën lööŋ thɛɛr aapuɔth bïk kä ye yeen nyuɔɔth yam lueel.
Në nyooth, Löŋ Newton acï kä juëc looi run juëc apɛi ke kɔc nyic käŋ laŋ pinynhom apuɔth.
Lööŋ yam aalë bïk dït apɛi në kä tɔ̈u tueŋ ke nhïïm, ku alë bïk lueel apɛi në kä thɛɛr, lööŋ cï tiɛ̈m aye kä dït thiekiic lueel ë ke luel guɔ̈p kä juëc loike në kä cï tiɛ̈m ɣänken yiic.
Naa cï thök thuɔ̈ɔ̈r ku thök ajuɛɛr kä cï lueel thok ye yiic naŋ kä juëc apɛi ku kä thiääk aacï looi, acï kä juëc bäriic ke gɛɛr kä bike rɛɛc".
Kë cï tiɛ̈m nyicde yic alë bï piath apɛi ku lë bï tëëk.
Kueer priori – ye kä thɛr bɛ̈inhial ke cïn tɔŋ ku yee kä luel lɔc keek cït mɛn kä ye thɔ̈ɔ̈ŋ, bɛn nhial jam ku thööŋ kä ye tak në bak "yeeŋö cine mat nëtök."
Yekën yen të cen lɔthïn ëmɛɛn, wala, thiɔ̈k, ke ye yic në rot tën yïïn wala ɣɛɛn wala akutnhom ci mac piny.
Tën nyɛɛi, acï Peirce tekic yen jɔ̈k kee ye kën thök, ye rot gɛɛi thëm, kën yic kë wïc yic.
Kën rot lac looi, agut nhom ci juiir apɛi ee käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ arac.
Peirce, Charles S. (1902), juɔɔp Carnegie. Tïŋ MS L75.329330, të kën cï thuuric D de Memoir 27: "Ku, bï këndɛ̈ŋ yök aköc yic bï kë loi cuɔtciëën lɔnadɛ̈ bï rot lac looi wala alë, naa këc rac apɛi tën wɔ buk këdɛ̈ŋ yök.
Ku, luɔɔi kë cï nyaai, ye yaa thuaal köcic heuretic ku yee yaa thual tueŋ de heuretic, ee bï muk kë cïn wëu juac ye jot."
Kë cï looi, cïn kë tit yeen, awïc kä kɔɔr bï nyuɔɔth ye käke thëm bɛ̈i ku, në kuɛ̈n käk nyïny käŋ, ye röt gäm thëm kɔc nyic käŋ.
Einstein, Albert (1936, 1956) alë bï raan lueel "kë kuc piny peei pinynhom ee tände ."
Kä ye thɔ̈ɔ̈ŋ käke bɔ̈ tën kueer kä cɛk nhialic keek kën bïï nyïny käŋ thïn.
Kä yee kek tïŋ luɔɔi nyïny käŋ aye käk ran abɛ̈n ku kaa cïï ye jam ye nyïny käŋ luɔ̈ɔ̈i kadi wala ye luɔ̈ɔ̈i thɛɛ kɔ̈k ku ciɛɛŋ.
Acï abak 1 liepthok keke abɛ̈ɛ̈k jam ke yiic ke Golgi ku kä cïk rɛɛc ke ya käk ye thuur ke löŋ dhɛ̈ɛ̈ŋ, ku jam Brahe ku Kepler ye cuɔl ku "wuɔ̈cc"akɔ̈l tïŋ naa ke cak naŋ tän töŋ ye tiɛ̈ŋ keek.
Në pɔ̈u thok, acï lueel lɔnadɛ̈ në gɛɛr kuuer wala lööŋ nyïny käŋ, ran alë bï akököl dhoŋ ye kɔ̈u yök cï latueŋ nyïny käŋ cɔk lëu rot.
Kä ye wuɔ̈c nyïny käŋ emɛɛn aacï röt looi gupken ë ke käŋ jam dït apɛi.
Lööŋ, në nyïny käŋ ku yïthapat yic, awic bi ŋot la tueŋ apuɔth ku wïc bï cɔk yic (bi rɛɛc).
Në nyooth, löŋ kë ril yic apɛi thaa cï bɛ̈n nhial laŋ nyïny käŋ, ku ciɛ̈n thaa aye jɔ̈k kën yithapat.
Awarak Eugene Wigner, piath ciɛ̈n täŋ Yithatpat tën Käk Ciɛk Nhialic keek ye cɔla (Natural Sciences), ee kë nyic apɛi në ke tɔ̈u tën kɔc ke Nobel Prize-winning physicist.
Në nyooth kë Thiekic ku Reec, Lakatos acï lööŋ juëc apɛi gaam bï kä ye nyuɔɔth yök ku kä bï yeen rɛɛc ye nyuɔɔth thööŋë keek.
Yekën alë bï kë yee kɔc nyic käŋ lac lueel mɛn mitkë gup në kä yïk looi yiic.
Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
Yekë yenë ka yee Nassim Nicholas Taleb cɔɔl ke ye "acïn kën yeen lëu cɔla (Anti-fragility)"; ku kä kɔ̈k ajuɛɛr yïk thiɛ̈cden arac apɛi në bak kë yee raan wuɔ̈ɔ̈c, atek thok raan, ku käk röt looi, kueer kɔc nyic käŋ ee kë ril yic apɛi wala aril yic – ee kä puɔth yök tën rɛ̈ɛ̈c den kën kuɛɛr juëc (ee acïn kën yeen lëu).
Kä cïï kek nyic mɛn bïk bɛ̈n kë aye kɔc tɔ̈ kën wïc yic cɔk themkë bïk kën yekë tak ke cï rot wuɔ̈ɔ̈c looi në kueer denic.
Löŋ kɔc nyic käŋ (scientific theory) ee luɛɛl de kën loi piny cɛk nhialic ku pinynhom lɔnadɛ̈ ke cï them kä juëc apɛi ku gam ke thiääk ken kueer nyiny käŋ, ye lööŋ cï gam ke tïŋ luɔ̈ɔ̈I, thëm, ku cɛɛth de kä cï bɛ̈n bei.
Luɔɔi lööŋ kɔc nyic käŋ (scientific theories) acï tɔ̈u të rac apɛi ku loi luɔɔi käk nyïc.
Acï Stephen Jay Gould gɔ̈t lɔnadɛ̈ "...yith ku lööŋ aye kä wuɔ̈c, acïï keek ye mat në mänykɔ̈u de kë juak rot.
Amana kën ye cɔl löŋ kɔc nyic käŋ (scientific theory) Iye lac looi ke ye löŋ kë cekic) cït mɛn yenë y luɔ̈ɔ̈i në lööŋ ke nyïc ee kë wuɔ̈c thikic tën bï thoŋ löŋ luɔ̈ɔ̈i apath.
Në Jam köl thok abɛ̈n, löŋ ee kën luel looi në thöök ku täk abac, ku në nyïc ee kë cï them lueel ku ka cï gam apɛi ke lui.
Lööŋ kɔ̈k aye kek loi apuɔth lɔnadɛ̈ ë kaa cïï röt bï waar (në nyooth, lööŋ kɔc nyic käŋ (scientific theories) cït mɛn bɛ̈n nhial kë riɛ̈ɛ̈c abɛ̈n, heliocentric theory, cell theory, theory of plate tectonics, germ theory of disease, etc.).
Lööŋ kɔc nyic käŋ (scientific theories) aye kek thëm ku loike bïk yaa kä cï thɔ̈ɔ̈ŋ cï gam.
Kën kä ye nyïny kɔc nyic käŋ nyuɔɔth abɛ̈n, nɔŋiic lööŋ, ee kën yee kek thëm ku loike bïk yaa kä cï thɔ̈ɔ̈ŋ cï gam.
Aye kuɔɔny kä juëc kääc kaapëc apɛi ke yith, ke cie töŋ tɔ̈u yen thïn.
Löŋ ye cɔla theory of biological evolution ajuëc apɛi ke cie "löŋ abac".
Yekënë ee yith bɛ̈i ke gam kën loi wala rɛɛc kën loi.
Yekën alë bï run juëc apɛi lɛɛr/jɔt, cit mɛn ril yen yic wala cïï rot lëu b yith juëc lëu yeen määt yiic.
Riɛl yith cï yök aye caath në akutnhom kɔc nyic käŋ, ku käk nyooth thiekic apɛi aye keek bɛɛr looi në akuut kɔ̈k wääc yiic.
Në chemistry yic, anɔŋ lööŋ juëc apɛi ke acid-base theories ye luɛɛl kä dït apɛi ke tän kä ye acidic ku kä ye cɔla basic compounds, ku kaa puɔth apɛi bïk kä gupken ye cɔla chemical behavior thɔ̈ɔ̈ŋ.
Gäm löŋ acïï ye kɔɔr lɔnadɛ̈ ke yith cï yök ye thɔ̈ɔ̈ŋ abɛ̈n aabi ke them, naa ci kuɔɔny në kä juëc apɛi ye yith.
Kä cï yök awïc bï ke waar amääth wala apɛi tën löŋ, wala cïn kë bï waar abɛ̈n të cïn kë puɔth ye lueel apɛi yök në kë cï thuur löŋic.
Naa ye cökpiny löŋ wala kä kɔ̈k luel ye yic bïk kuur tën käk yam cï yök, tën löŋ yam wïc.
Yekën acän aŋot kueer puɔth yenë kä juëc apɛi loi röt lueel, cït yenë ye gam riɛl thööŋde tën kä kɔ̈k.
Të cïn kä cï waar tëëk, löŋ cï gam abï kä juëc piny lueel ku riɛl thööŋ dït apɛi (naa këc rot lëu, ke kä cï waar acï kek wïc); yekën yen luɛɛl yam abï liepthok tën kä bï ye waar wala bï cɔ̈piny.
Në nyooth, electricity ku magnetism aye kek cɔl ëmɛɛn ë ke ye käŋ kaa rou thöŋ, ye kek cɔla electromagnetism.
Yekën acï looi yök kë ye cɔla nuclear fusion, tën bïï many Akɔ̈l.
Ke nyɛɛi ë në löŋ kën ye cɔla special relativity luminiferous aether, cï Einstein lueel thaa kën thëm dilation ku length tën aye kën them thiääk keke cäthde ee kë ye cɔla inertial—aye cɔla, ayi kë tɔ̈u ee cath kën ye cɔla constant velocity, yen cɔla puɔ̈t apɛi ku tën leer yen thin, naa them yeen raan daai.
Acï Einstein tak bi löŋ invariance matnhom tën kä yenë keek ɣor abɛ̈n, kɛ̈ɛ̈c wala cɛth.
Agut cï kɔc nyic kë ye cɔla massless energy exerts gravitational motion tën kë tɔ̈u nyic në "kë cï gölic"kë ye cɔla geometrical "surface" de 4D space-time.
Naa cak tɔ̈u, lööŋ ke kɔc nyic käŋ ye cɔla (scientific laws) aye kä ye të yenë tän piny rɔt luɔi thïn lueel apɛi në kä wïc bi kan looi cök.
Kën kuɛ̈c pïŋ ee lɔnadɛ̈ ke lööŋ kɔc nyic käŋ (scientific theories) aye kä ye tak kɔ̈c yiic ye thök bïk ja yaa lööŋ kɔc nyic käŋ (scientific laws) naa cï kä juëc apɛi ye yith kuɔ̈ɔ̈t yiic.
Käke lööŋ ku lööŋ abɛ̈n aye keek cɔk ye pït në kä bɔ̈ nhial ye yeen nyuɔɔth.
Kën tueŋ yic ee nyooth käk thoŋ.
Kën piny acï lueel käk lööŋ, naa cï kek ye ɣoi në kä ye tak (në nyooth kën ye cɔla atoms ku radio waves), aye keek cɔla kä ye tak kuen keek.
Wɛ̈t "cï të ye tïŋ käk lööŋ" aye luɔ̈ɔ̈i bï kueer yenë ye luɔɔi thïn lueel.
Ran alë bï thok luɔ̈ɔ̈i bï löŋ ci looi lueel; naa cak tɔ̈u, löŋ ee löŋ cï tak (wlala mɛ̈ɛ̈të yic lööŋ thiääk), ku ka cie luɛɛl löŋ cï looi.
Käk löŋ cï loi, cït mɛn., Lööŋ ran Cɔla Newton ye cɔla Newton's Law of Gravitation, ye wɛ̈ɛ̈r de tën tɔ̈u thïn ku elocities looi kek thaa.
Wɛ̈t ye cɔl "semantic" aye lueel ke ye kueer yenë löŋ cï looi cɔk tɔ̈u pinynhom.
Luɔɔi käk Engineering aye wuɔ̈c käk kaam "mathematical models" ku "physical models" looi; kën rɛɛc bï löŋ ye cɔla physical model alë bï ke cuɔtpiny ke yïn loi mathematical model tueŋ ke yïn luui käke kompiöta ye cɔla computer software package, cït mɛn kën thuɔ̈ɔ̈r ye kuɔɔny kompiöta.
Kä thɔ̈ɔ̈ŋ keek aa puɔth tën kä ye lueel ke kä nyoothë keek (cït mɛn kë ye thɔ̈ɔ̈ŋ mɛn yic atɔ̈u).
Yekën alë bï yic kɔ̈c apɛi cï mɛn yenë ye ɣoi ke löŋ ee kä ye thɔ̈ɔ̈ŋ puɔth looi, ye kën ye nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke gɛɛr kä ye thɔ̈ɔ̈ŋ cï looi aye yith wala aye yith amääth në kä cï ke them cök.
Löŋ cï looi ee kä cï thɔ̈ɔ̈ŋ cɔk ye yith naa lui kë cï thɔ̈ɔ̈ŋ, ku cïï kën ye yic ye looi naa cïï kë cï thɔ̈ɔ̈ŋ lui.
Oxford English Dictionary (OED) ku käke wël aliiric ayïk nyuɔɔth yen tën bïï wɛ̈t thïn thoŋ Latin cït mɛn assumere ("cï gam, bï rot looi yeök, bï nyaai, bï thɔ̈ɔ̈ŋ"), ye yeen kën tɔ̈u cileic de ad- ("tën, laŋ") ku sumere (bï lööm).
Wɛ̈t kën aluui ë tën käk nhialic kee ye " bï yök tën nhialic", kee ye "luɔ̈ɔ̈r Nyan Kën Thɔ̈ny ke Rör Mary paan nhial, kek guɔ̈p ci tɔ̈ɔ̈u tën cäm käk jur", (1297 CE) ku kaa ye luɔ̈ɔ̈i bïn "käk akutnhom yaa yök" wala "bï löm tën kɔc cï mat".
Kë bïn ke cɔk ye yith ee lui naa cï kä cï yök ke thɔ̈ɔ̈ŋ rac looi; aye lueel, kë këcë lueel në löŋ thual yic, wuɔɔk alë buk kë cï rot looi thɔ̈ɔ̈ŋ cïï lë bï luui keke löŋ—kën loi rot lë bï löŋ cɔk reecë.
Löŋ këc rɛɛc në gɛɛr kën lëu bi rot looi acie kën kɔc nyic käŋ (non-scientific).
Lööŋ thiekiic ci ke them, naa cï ke yök ke ye pït, aye ŋot muk keek kɔc ci ye nhiaar—në nyooth göl/jɔ̈k kën ye cɔla post hoc (ke yic ci la) kä kɔ̈k cï määy yiic wala kä cï thɔ̈ɔ̈ŋ, wala bi löŋ post hoc bɛɛr waaric kuuer ben reec nyääŋ piny.
Popper acï kee wëlkë määt yiic lueel lɔnadɛ̈ kën tɔ̈u cilic teerë käk scientific ke löŋ aye "alë bï yaa pït, wala bï rɛɛc, wala bï them ".
Kɔc juëc nyic käŋ ye cɔla philosophers ku kɔc akököl ke nyïc (science) aaci naŋ, naa ke cak tɔ̈u, ë kaa cï luɛɛl de Popper yen löŋ lueel ke ye käk ye pïŋ acie yic acän, cït mɛn cïnë Philip Kitcher ye lueel, naa cï ran käk tën yenë Popperian ye tiɛ̈ŋ thïn "löŋ (theory)", tïŋ ke ye cɔla Uranus aa yök tueŋ run 1781 aci cɔk ye "pït" käke Newton's celestial mechanics.
Bï käŋ röt dhiɛ̈ɛ̈th: "Kën thiekic puɔth apɛi de scientific theory, cït Newton's, acï ɣän yam juëc apɛi wïcke liep thok….
Gɛɛr thaa, acï thualat juëc apɛi jatnhial në kä bike joop ëmɛɛn.
Cït tën yenë kɔ̈k ye luɛɛl thïn yen käk lööŋ theories), nɔŋiic Popper's, Kitcher acikë cɔk nyic apuɔth lɔnadɛ̈ ke löŋ (theory) adhil yic naŋ wël juëc apɛi ye keek tïk.
Alë bï looi awereak yic ke ye ajuɛɛr lööŋ, ku yic ee theory bï tääu abɛ̈n piny cit ye kën.
Tän käk ke mathematical ke classical electromagnetic theory aye ke cɔk "lööŋ electromagnetism," ye tän kä thöŋ nyuɔɔth ku käke bike yiic juak ye kek kuɔɔny.
Kën nyooth ye ee kën ye cɔla radiation reaction force.
Raan nyic käŋ (scientist) ee ran ye kä wïc keek ke scientific looi bï nyïny cuɔt tueŋ tën ɣän nhiɛɛrke.
Raan nyic käŋ (scientist) ke run wääc (ku kɔc tɔ̈u tueŋ keek, kɔc ye tak (natural philosophers), kɔc yithapat (mathematicians), kɔc akököl (natural historians), kɔc kuen wɛ̈t nhialic (natural theologians), kɔc yïk (engineers), ku kɔ̈k cï yïŋ käke nyic ye cɔla science kuɔɔny) aaci naŋ ɣän wääc apɛi ciɛɛŋic, ku lööŋ raan abɛ̈n. lööŋ ke ciɛɛŋ, ku käk epistemic thiääk keke kɔc nyic käŋ (scientists)—ku ka ye ŋɔ̈ɔ̈th tën keek—aacï röt waar tën thaa ëya dɛ̈t.
Kɔc juëc nyic käŋ ke proto-scientists tën run Islamic Golden Age aye keek cɔla polymaths, në abak acän aacïn gɛɛr de kë tɔ̈u ye thöŋ keke lööŋ ke kɔc nyic käŋ kee yee mɛɛn (modern scientific disciplines).
Ajuɛɛr acï bɛ̈n në kueer ye yic aye yiic ciɛ̈n kë tɔ̈u abɛ̈n ci mɛn tɔ̈u yic.
Descartes acie ran nɔŋ kä ci looi abac ke analytic geometry ku acï lööŋ ke theory of mechanics looi ëya dɛ̈t ku juɛk kä cï tak ke tën cïï ë cäth läi ku të ye kek käŋ lɔ̈m thïn.
Acï kueer dït apɛi puɔth yenë classical mechanics luɔɔi thïn looi ku kɔɔr käke light ku optics.
Acï kë ye cɔla charge yök ye tääu tën yɔɔm dït kɔ̈u yic de aguek ee kä ye cɔla muscular spasms looi në guɔ̈pde yic.
Lazzaro Spallanzani ee raan töŋ kony kë ye cɔla experimental physiology ku natural sciences.
Naa cak tɔ̈u, acïn ajuɛɛr nyic bïnë yeeŋa ye ran nyic käŋ (scientist) ku yeeŋa cie scientist.
Kë koor wär nuth kɔc cï wël dhuknhïïn akɔɔrkë bïk käke academia kueen, keke kä kor ke bïk ŋɔ̈ɔ̈th bïk luui në ɣän ke cirka, Akumaa, ku ɣän ke manadhääm.
Aye kä ril apɛi nyuɔɔth ke yic.
Kɔc kɔ̈k nyic käŋ (scientists) anɔŋ kä yïk kɔɔr bïk nyïn de scientific nyuɔɔth në këde pialguɔ̈p kɔc, baai/dola, pinynhom, kä cï cak pinynhom, wala cirkaa (academic scientist ku industrial scientist).
Käkë anɔŋiic kä loi keek ke cosmology ku biology, ye yaa molecular biology ku human genome project.
Thura anɔŋic käŋ kaa rou ke röör juëc apɛi ku diäär.
Kën thiëkic puɔth anɔŋic rɛɛtë yic supernova, rɛt yic gamma ray, quasars, blazars, pulsars, ku cosmic microwave background radiation.
Kɔc lɔ nhial ye cɔl Astronomy ee töŋ de kä thɛɛr ke natural sciences.
Thɛɛr, astronomy anɔŋic lööŋ dït apɛi cït astrometry, celestial navigation, observational astronomy, luɔɔi de agɛ̈ɛ̈m.
Observational astronomy ee luɔɔi de bï wël yök ke ɣoi käke astronomical.
Käk kaa rou aye röt kuɔɔny.
Ke geei rot luɛɛl de buŋ wël, "astronomy" aye cɔla "kuɛ̈n käŋ ku kä liu pinynhom ku nhialde ku kä keen ke ɣoi ku kä ye cɔla chemical, " ku "astrophysics" aye cɔla abak astronomy ye luui keke "aciëëk ke kä ye ɣoi käŋ, ku ajuɛɛr de käke ye cɔla (dynamic processes of celestial de celestial objects) ku tän den".
Ɣän kɔ̈k, cït mɛn astrometry, aye astronomy abɛ̈n ë ke cie astrophysics ëya dɛ̈t.
Tën kä tïŋ keek, kä cï lac tak në kën cäth piny tën cak, ku tän Akɔ̈l, Pɛɛi ku Pinynhom në Pinythok abɛ̈n acï cï caath në kä ci ke tïk yith.
Tök kä thiekiic yïŋ thɛɛr aye jɔ̈k yithapat ye cɔla mathematical ku scientific astronomy, wën jɔk rot tën kɔc Babylonians, cï tën bïï kä thɛɛr ke astronomical tääu tharpiny cï rot bï yïŋ në ciɛɛŋ wääc apɛi kɔ̈k.
Greek astronomy ee jok rot kä ye wuɔ̈ɔ̈c ye cɔla rational, physical në tän ɣän cɔla celestial phenomena.
Hipparchus acï kë dït apɛi wël matiic looi cïr kaa 1020, ku akutnhom cïr piny tueŋ loi keek Greek astronomy.
Georg von Peuerbach (1423–1461) ku Regiomontanus (1436–1476) aacï la tueŋ thiekic astronomical looi tën yiŋ Copernicus's löŋ ye cɔla heliocentric model run kaa thiaar ci lɔ.
Run 964, Andromeda Galaxy, cïr dït apɛi ye cɔla galaxy tën Akutnhom Baai, aaluel ran Persian Muslim astronomer Abd al-Rahman al-Sufi buŋ deen Cïr cïï Cath.
Kɔc lɔ pɛɛi nyin cɔla Astronomers në yee thaar kën aacï rin juëc apɛi ke Arab bɛ̈i ye kek luɔ̈ɔ̈I ëmɛɛn tën cïr.
Ran akököl Songhai Mahmud Kati acï ke ye cɔla meteor looi pɛɛi Bɛ̈t 1583.
Kepler yen kee ran tueŋ bi ajuɛɛr ye cäth kä nhial Akɔ̈l lɔ̈ɔ̈m looi apuɔth.
Ran English astronomer John Flamsteed acï cïr kaa 3000 mac kɔ̈ɔ̈th, Mäny cïr kɔ̈ɔ̈th acï loi apɛi ran cɔla Nicolas Louis de Lacaille.
Luɔɔi kën abeer looi ran cɔla Joseph-Louis Lagrange ku Pierre Simon Laplace, ye thëm kä nhial ku pɛɛi puɔ̈l bike thɔ̈ɔ̈ŋ tën kä yenë ke diɛɛr.
Cïr aake cï gam bïk thöŋ keke Akɔ̈l tɔ̈u Pinynhom, ku keke atuɔ̈c wääc apɛi, thëm, ku dïtde.
Kɔc ke kuɛ̈n cɔla Theoretical astronomy aaci lɔ luup amäth tän kä cït black holes ku cïrke neutron, ci kek luɔ̈ɔ̈i bïnë ke kä ye tïŋ ke quasars, pulsars, blazars, ku radio galaxies lueel.
Kë ye cɔla Observational astronomy aalë bï ke tek yiic cït mɛn të deen bïï kek thïn tän the electromagnetic spectrum tën yenë ɣoi käŋ thïn.
Naa cak tɔ̈u ke radio waves kɔ̈k ye bɛ̈n tën käke astronomical, kën loi bɔ̈ tën air tuc apɛi, kä juëc ye bɛ̈n bei tën radiɛw ye kek tïŋ ee kën ɛbn bei tën kë ye cɔla synchrotron radiation, ye looi naa cï electrons röt wïïc në magnetic fields lööm.
Kä ye tïŋtën kä juëc apɛi ke Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) acï lui apuɔth ye kä juëc ye cɔla galactic protostars nyuɔɔth ku abak de cïr tɔ̈u kek thïn.
Thuuraa ke kä cï ɣoi ake thuur kek kɔc cin.
Ultraviolet astronomy ee kë puɔth tɔ̈u kee ye kuɛ̈n käke mac ku käke laany spectral emission tën cïr tuc apɛi cït blue stars (ciɛ̈r ye cɔla OB) ye ɣɛɛr apɛi në yee wave band kënë yic.
Gamma rays alë bï tïŋ në kä yenë ke pinynhom ɣoi cït mɛn de Compton Gamma Ray Observatory wala adit yenë kä mec ɣoi ye cɔla atmospheric Cherenkov telescopes.
Gravitational-wave astronomy ee kën astronomy bɔ̈ nhial ye käke gravitational-wave detectors luɔ̈ɔ̈i bï kä ɣoi këëk kuɔ̈ɔ̈t yiic bak kä juëc mec apɛi.
Në akököl thɛɛr, nyïny puɔth tën tɔ̈u ë Akɔ̈l, Pɛɛi, Piiny kɔ̈k ku cïr aacï luui tëde käke celestial (luɔɔi käke celestial bïkë cäth yaa biɔ̈ɔ̈k) ku në luɔɔi agɛ̈ɛ̈p.
Thëm stellar parallax cïr thiɔ̈k ee lööŋ ke mɛc cosmic distance ladder bɛ̈i ye luɔ̈ɔ̈i bïne Pinynhom giit/them.
Lööŋ ke cïïtë yic cɔla Analytical models käk ajuɛɛr aapuɔth tën bïk käŋ gam piön kë latueŋic.
Biöök kë loirot aye thɔ̈ɔ̈ŋ löŋ ye astronomers puɔ̈l bïk kuany kaam lööŋ juëc tɔ̈u wala lööŋ reecë keek ke ye kën yen luel kë loi rot apuɔth.
Në kä kɔ̈k, kë dïït kën cïï lui tën thaa alë bï löŋ cɔk päl.
Acän astrophysics ee kë dït apɛi, astrophysicists ee lööŋ juëc apɛi luɔ̈ɔ̈i ke physics, nɔŋiic mechanics, electromagnetism, statistical mechanics, thermodynamics, quantum mechanics, relativity, nuclear ku particle physics, ku atomic ku molecular physics.
Wɛ̈t ye cɔla "astrochemistry" alë bï luɔ̈ɔ̈i tën Ajuɛɛr Many de Akɔ̈l ku interstellar medium.
Wɛ̈t ye cɔla exobiology athöŋ.
Biöök de kä juëc apɛi ke Pinynhom, abak nyic ke ye cɔla physical cosmology, acï kë mecic apɛi dɛ̈t yic luɔɔi ku bɛ̈n nhial cosmos.
Mɛ̈c yic kën ye cɔla matter jɔk bï rot looi tën wuɔ̈c digika tën lääu ye cɔla mass density of space.
Mɛ̈ɛ̈të yic Gravitational tën kä cï giit jäl kaam ɣän lääu yiic.
Ɣän juëc physics aapuɔth apɛi tën kuɛ̈n pinynhom.
Akër, kën akër athiekic tën dɛ̈të yic kä dït apɛi ke cosmos.
Cit mɛn cïn rin ye lueel, elliptical galaxy anɔŋ thuura cït kën ellipse.
Elliptical galaxies aye lac yök tën cilic tën kä cï ke yiic määt ye cɔla galactic clusters, ku kaa ke loi ke tën kä dït apɛi cï ke yiic määt ke galaxies.
Spiral galaxies aye kek gɔ̈lpiny halo cïï thɛɛr.
Në bak naa ŋuan galaxies abɛ̈n aacïï thöŋ, ku tän kee galaxies käkë alë bï yee kën yök kä ye cɔla gravitational interaction.
Radio galaxy ee galaxy tɔ̈u ëmɛɛn ye ɣɛɛrdït apɛi gaam tëne bak radio, ku yee ɣɛɛr dït ɛpi gaam wala käk cït aliir.
Kë dït apɛi cosmos ee akuut ku kä cï ke yiic mat ke galaxies.
Cilic në kë ye cɔla Milky Way yenë kee ciɛl, kë tɔ̈u cïth keke kë yen ye cɔla black hole tɔ̈u cilic.
Kën acï gɔ̈lpiny kë yecɔla spheroid halo aden thɛɛr Cïr II, ku ja yaa cïr cï ke yiic mät ye ke cɔla globular clusters.
Yekën ajɔk rot kee ye kën ye cɔla compact pre-stellar tɔ̈ cilic wala kë cool nebulae, ye rot looi ku löny (Dïtde aye looi kën thëm ye cɔla Jeans length) bï kä ci ke yiic mat cɔla protostars looi.
Këë kä cï ke yiic mat kë aye rot tɛkpiny, ku cïr aye lɔ aden Milky Way yic.
Luɔi röt cïr kaa 7–18 ee rot looi tën dït apɛi de tɔɔr ku aliir, ye cɔla giant molecular clouds.
Käŋ abɛ̈n thiek në aliir ye cɔla hydrogen ku helium aa ke loi keek bak thïn cilic cïïr.
Ke thaa ci la, aliir ye cɔla hydrogen kën aye cɔk loi rot kee ye helium, ku cir ajɔk bï rot waar.
Nyɛɛi bak aɣeer ee piny ye cɔla planetary nebula looi.
Ye kënë ee cäth run kaa 11 tën nimra akɔ̈l.
Akɔ̈l ee rot waar ëya dɛ̈t ɣɛɛr ye gaam ye naŋ kë thiekic puɔth ye rot looi Pinynhom.
Në yee kën nhom nhial ee kën thiin ye cɔla chromosphere.
Në kë cilic nhom nhial ee tën yenë mac cɔk la aɣeer, yenë kë tɔ̈u thïn macy lɛɛr aɣeer në kueer yen cath bi la ye cɔla radiation.
Yom many akɔ̈l ee cath tën akɔ̈l agut, cï kën tɔ̈u aɣeer tën Ajuɛɛr Many Akɔ̈l, ye kë ye cɔla heliopause dëër.
Piiny kɔ̈k aake loi kee run kaa tiim kaa 4.6 ci la tën ke ye cɔla protoplanetary disk cï aköl tueŋ gɔ̈lpiny.
Piny alɔ ke nyɛɛi rot, wala bï rɛɛc, kë cï döŋ në yee thaa rɛɛc kën, cï nyuɔɔth kä juëc apɛi cï röt looi Pɛɛi nyin.
Yen ajuɛɛr kënë alë bï kë cït ajer wala adit looi, cï gɔ̈lpiny kë ci ye kum ku tɔ̈u laŋ aɣeer.
Piiny kɔ̈k ku pɛɛi aye rot määt apɛi bïk many dït cɔk al ɛɣeer ye käke piny looi bïk röt looi cït mɛn kä ye cɔl volcanism ku tectonics.
Astrostatistics ee luɔɔi käke statistics tën astrophysics bïn kä dït apɛi ke käke biöök ke astrophysical data yaa ciɛ̈tiic.
Cosmochemistry ee kuɛ̈n kä ye cɔl chemicals ye yök tën Ajuɛɛr Many Akɔ̈l, nɔŋiic tën cɛk käke piny ku wuɔ̈ɔ̈c kä ye cɔla isotope ratios thïn.
Akuut ke Astronomy aye kek tɛk piny pinythok abɛ̈n ku kä Juëc aanɔŋ ajuɛɛr bïk kɔc ken kuɔɔny bïk ajuɛɛr biöök ku looi ku thölkë nɔŋiic kɔc bï biöök käŋ abɛ̈n looi tën ke ye cɔla Messier (käŋ kaa 110) wala Herschel 400 mäny kɔ̈u kä kɔɔrke ke wakɔ̈u nhial.
Kä juëc ye cɔla amateurs aye luui kä ye tïŋ ye cɔla visible wavelengths, ku kä lik nyooth wavelengths aɣeer tën kë ye cɔla visible spectrum.
Ciin kɔc ye cɔla amateur astronomers aye kä yenë daai kä mec apɛi loike baai luɔ̈ɔ̈I wala bïk kä yene daai kä mec radio luɔ̈ɔ̈i cï lac looi tën kä wïc kuɛ̈n astronomy ku kaa tɔ̈u ëmɛɛn tën amateurs (cït mɛn kë yenë daai ye cɔla One-Mile Telescope).
Kä lë bïnë ke käkë joop akɔɔr luɔɔi tën yam- ku käke nhial ke thëm, ku yïŋ ye yam kä ye cɔla theoretical and experimental physics.
Dɛ̈t mec yic apɛi luɔɔi cïr ku piny awïc.
Naa ye yeen, yeeŋö ye kën ye cɔl Fermi paradox?
Yeeŋö ye tän kë ye cɔl dark matter ku dark energy?
Ye galaxies looi kadi?
Astrobiology, nyic ke ye cɔla exobiology, ee kuɛ̈n käke kɔc nyoc käŋ cɔla interdisciplinary scientific ye tën bïï kä tueŋ, tek den piny ku käk pïïr tueŋ ke pïïr pinynhom kueen.
Tën bïï kä thɛɛr ku pïïr ee abak këc tekic tën lööŋ ke astrobiology.
Biochemistry alë bï rot jɔɔk amääth kën cɔla Big Bang cï la, run kaa tiim kaa 13.8 ci’ la, thɛɛ habitable epoch ɣɔn yen Pinynhom run kaa tiim kaa 10–17.
Naa cak tɔ̈u kaya, Pinynhom yenë kee tëtöŋ tɔ̈u piiny yiic yenë raan pïïr apuɔth.
Kën ye cɔla exobiology aaloi ran molecular biologist ku yee Nobel Prize winner ye cɔla Joshua Lederberg.
Kën ye cɔla xenobiology aye luɔ̈ɔ̈i ëmɛɛn kueer puɔth apɛi, ye naŋ amana "biology ye rot gɛɛi kën paan peei chemistry", mɛn bɔ̈ tën extraterrestrial wala terrestrial (lëu rot ke cie yic).
Täŋ cï löm aɣeer tën kë cilic thiɛ̈c käk scientific, astrobiology acï bɛ̈n ke ye kën ye kueen apɛi.
Run 1959, NASA acï ajuɛɛr tueŋ den exobiology looi, ku run 1960, NASA acï Ajuɛɛr Exobiology, ye ëmɛɛn töŋ käŋ kaa ŋuan ke Ajuɛɛr Astrobiology NASA.
La tueŋ käke astrobiology, biöök astronomy ku yök kä dït apɛi ke extremophiles keke kä puɔth la bɔ nhial tën piny rac apɛi tɔ̈ Pinynhom, acï kën luel lɔnadɛ̈ ke pïïr alë bi ya kë puɔth ɣän juëc apɛi kɔ̈k extraterrestrial piiny kɔ̈k.
Cäth cï looi bïnë pïïr wïc piny ye cɔla Mars aye ajuɛɛr Viking ku kën wïc Beagle 2.
Thök run 2008, Phoenix lander acï piny wïc thɛɛr ku mɛɛn laŋ piny lë bïn läi pïïr piny ye cɔla Mars, ku wïckë akököl pïu tëtui.
Pɛɛi Thiërkutök 2011, NASA acï cäth kuɛ̈n Mars Science Laboratory looi ye kën cäth wïc muk, ye nyuc piny ye cɔla Mars tën ye cɔla Gale Crater pɛɛi Bɛ̈t 2012.
Tök ee kën cï cökpiny thööŋë lɔnadɛ̈ ke abak dït apɛi pïïr ye rot loi tën galaxy da aye röt gɛɛi kä ye cɔla carbon chemistries, cït kën loi pïïr Pinynhom.
Yic tɔ̈u ke carbon atoms aye röt rek keke carbon atoms dɛ̈t bïk yïŋ röt puɔ̈l tën ke dït apɛi bäär ku ril yic.
Kën diäk thööŋë ee bï kɔc ke nhïïm wɛl tën cïr piny ye röt wïïc akɔ̈l lɔ̈ɔ̈m bï käke pïïr cï röt juak ke piny yök.
Agut akër kën, kä juëc cï kek looi bïkë piiny cït pinynhom yaa nyuɔɔth aacï keek yök, ke nyic tën kën NASA ye cɔla Terrestrial Planet Finder (TPF) ku ajuɛɛr ESA's Darwin, kek abɛ̈n acï kek tem kɔ̈ɔ̈th.
Drake acï kë ye cɔla equation looi bï yaa kën jam tën Green Bank conference, ku abak kä luɔɔi yee kën aacï kek löm ku yek kä thiääk keke kë kɔ̈cic wala teer pseudoscientific.
Yök kën ye cɔla extremophiles, läi pïïr piny rac apɛi, acï bɛ̈n ke ye kën wïc tën astrobiologists, cï mɛn thiek kek yiic ba ɣän kaa ŋuan detiic tën akër pïïr tën piny tɔ̈u thïn: bɛ̈n nhial kën ye cɔla panspermia, kën wuɔk la tueŋ acän kën yök kä wïc kɔc keek, pɛ̈c piny kɔc, ku wïc kä cï jäl ku kä pïr piny cɔla extraterrestrial.
Agut pïïr pïu thäärpiiny, të cïn ruɛl akɔ̈l cuɔ̈ɔ̈p, aye thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye kën yen tɔ̈u apuɔth ee kën ye kek kën ye riääk tën deŋ cï tuɛny cam teln pïu tɔ̈u wɛ̈ric wala tën läi ye kek cam.
Kën ye cɔla chemosynthesis acï kuɛ̈n biology ku astrobiology cɔk lëu rot ke lueel lɔnadɛ̈ ke pïïr acïï wïc bï rot yaa gɛɛi akɔ̈l; ee pïu wïc abac ku käk yenë mac ke cath thïn cän bi tɔ̈u.
Läi kaa thiaar cï kuany tën ajuɛɛr PÏÏR, ran cɔla Amir Alexander Deinococcus radiodurans, Bacillus subtilis, yeast Saccharomyces cerevisiae, kɔ̈th tën Arabidopsis thaliana ('mouse-ear cress'), ku ja yaa läi cïn kɔ̈ɔ̈th yom Tardigrade.
Jupiter's moon, Europa, ku Saturn's moon, Enceladus, aye kek cɔɔl ëmɛɛn ë ke ye ɣän tɔ̈u ke pïïr extraterrestrial në Ajuɛɛr Akɔ̈l yic acän pïu ke wɛ̈rdït tɔ̈u yenë käk radiogenic ku ruɛl tidal yenë kee pïu cɔk tɔ̈u.
Tɔr kën ye cɔla cosmic tɔ̈u pinynhom ee yic naŋ kä dït apɛi ye cɔla organic compounds ("amorphous organic cï liääp keke aromatic-aliphatic structure") lë bï looi cit cak, ku lac rot looi, cïr.
PAHs aye tïk ke ye looi të cïn Big Bang, aye kek tɛkpiny pinynhom, ku kaa thiääk keke cïr yam ku exoplanets.
Experimental astroecology ee kä thiëëc tiɔp piny yic, ye käk ɣän yic luɔ̈ɔ̈I tën meteorites.
Këdit pɛi, käk pïïr cosmoecology pinynhom tën thaa cosmoecology.
Kën töŋ ye looi anɔŋic cosmochemistry, biochemistry ku organic geochemistry.
Ɣän cït käk Pinynhom, cït mɛn Pilbara tɔ̈u Western Australia ku McMurdo Dry Valleys of Antarctica, aye kek cɔk athöŋ keke käk geological tën piiny ye cɔla Mars, ku kë cit kën, alë bï naŋ kä bïï kek ye käŋ wïc kadi pïïr cï la piny Mars.
Në yic, aye tïŋ ke cït kä cï yïk thïn ke pïïr gɛɛr tëdɛ̈ŋ alë bïk thöŋ keke kä tɔ̈u Pinynhom, në käŋ abɛ̈n naa cïï tɔ̈u ke cï juiir apɛi.
Käŋ kaa rou ke natural atoms, carbon ku silicon, aa nyic keek ë ke kɔ̈n kä ye cɔla molecules dït apɛi bïk wël biological muk.
Käŋ kaa ŋuan thöŋ tën pïïr tën Ajuɛɛr Akɔ̈l aye piny Mars, Jovian moon Europa, Saturn's moons Titan ku Enceladus.
Tën atuɔ̈c koor Martian ku aliir koor, pïu aye awaai apɛi.
Pɛɛi nïn 11 Pɛɛi Thiaarku Rou 2013, acïï NASA lueel lɔnadɛ̈ ke cï "kä cït liɛt yök tiɔpic" (ye yaa, phyllosilicates), ye thiääk keke kä ye cɔla organic materials, tɔ̈u piiny tën lir apɛi ye cɔla Europa.
Kɔc kɔ̈k nyic käŋ ye ke cɔla scientists ayïk tak lɔnadɛ̈ ke kä ye cɔla hydrocarbons aalë bïk nyin pïu lööm tën kä pïr wääc tën kä tɔ̈u tiɔpnhom.
Anɔŋ kä nyic kë ëya dɛ̈t ye cɔla ajuɛɛr abiotic piiny lë bïk tände cɔk tɔ̈u.
Yamato 000593, kën rou dït apɛi meteorite tën Mars, aa yök Pinynhom run 2000.
Pɛɛi nïn 5 Pɛɛi Diäk 2011, Richard B. Hoover, scientist keke Marshall Space Flight Center aci kä cï ke yök luɛɛl aɣeer de kë cï lueel ye cɔla microfossils thöŋ keke cyanobacteria tɔ̈u in CI1 carbonaceous meteorites yic wereŋ ye cɔl fringe Journal of Cosmology, akököl cï luɛɛl aɣeer apɛi tën kën wël dït.
Kä yoth ke perchlorates aacï kek yök tën ajuɛɛr many akɔ̈l, ku yee piny Mars.
Kuɛɛr cï ke juak kën ke yök ku thaa biöök aalë bïk piiny juëc apɛi yök ke cïn adiɛɛr, ku kä lëu röt bïk cït pinyda.
Kën lui yeek ee bï läi käkë yaa yök cïï ye pïïr acän käk cäth nhial ku bï käke pïïr yaa muk ka ya.
Kä ye ke dhuknhïïm kë aye kek puɔ̈l ëya dɛ̈t bïk pïïr tën ɣän rɛc tɔ̈u nhial, naa wɛ̈ɛ̈r rot cak naŋ kä cïke tääu tën luui den ci mɛn thöŋ yen kek pïïr extraterrestrial.
Luɔɔi ɣän ɣɔ̈r ye kek puɔ̈l bïk pïïr piny rac apɛi ke ŋot ke bï dït ja jɔɔk.
Käŋ kaa rou ke landers thöŋ, thëm töŋë ake cï looi ɣän kaa rou piny Mars; Viking 1 thiääk keke laany dït piny teem kɔ̈u cilic ku Viking 2 tɔ̈u nhial tueŋ.
Tën astronomy, thon käŋ pinynhom ee lɔ̈m käke electromagnetic radiation cï röt tɛk piny tën tɔɔr ku aliir kaam kën astronomical ku kën biöök yeen.
Tën cïr thiääk keke laany Milky Way ku kaa tɔ̈u tën tiim lik ke parsecs ke Pinynhom, thon kä ye tïŋ laŋ kä röt looi (photometric system) aye thɔ̈ɔ̈ŋ kee ye 1.8 magnitudes per kiloparsec.
Kën rɛc thith ee rot looi acän riaar mac ee tɔɔr tɛk piny ku kä kɔ̈k tɔ̈u tën käke interstellar medium.
Tën kä juëc ye dhïïm ye ke cɔla photometric systems (passbands) aye luɔ̈ɔ̈i tën wën yenë kuɛ̈n de käke ɣɛɛr lööm tën laany ku aliir tɔ̈u tën käke piny.
Jam dït apɛi, thon cïr ye cɔla interstellar ee kë dït apɛi nɔŋ kä cekiic (short wavelengths), ye keek biɔ̈ɔ̈k abɛ̈n ke lööŋ ke spectroscopy luui ë keek.
Aden kë cï thou alë bï dït apɛi yee kën-kën në kueer nyic.
Ke kë cï bɛ̈n bei, naa loi kaam käk cosmic kompiöta alë bï yaa kë puɔth bï lɛɛr tën kake cïr tënë kë thiɔ̈k ye cɔl infared (wën yenë kën ye käŋ dhiim wala passband Ks ye kë puɔth) yenë wuɔ̈c ku ciin de thou kuur, ku thöŋ kë tënë kën R(Ks): 0.49±0.02 ku 0.528±0.015 aacï yök akutnhïïm kɔ̈k peei.
Ye kë kën akɔnë tïŋ run 1960s, ku tën bïï yen thïn aŋot ke këc deetic apuɔth.
Tën SMC, wuɔ̈ɔ̈c rac apɛi aye tïŋ ke cïn 2175 Å ku ril apɛi ke mec thon kën ye cɔl UV tën cïr ye kën ye cɔla Bar looi ku thon kë ye cɔla ultraviolet cï tïŋ tën dït dɛ̈t ci rot päl piny cɔla Wing.
Bï kë cï gölic thou yök tën LMC ku SMC ye thöŋ tën kä yök kek Milky Way ku thon yök tën Milky Way ye tïŋ ke cït kä ye yök tën LMC2 supershell LMC ku tën SMC Bar acï rot jatnhial tën wɛ̈ɛ̈r yic yam.
Thon kën anɔŋ käŋ kaa diäk: Tekpiny käk Rayleigh aliir, kä ye cɔla particulates, ku kä ye cɔla molecular absorption.
Ciin de thon cït kën akoor tën ran tiŋ yeen tën aker ku të bäär apɛi thiääk keke tën.
Kë ye cɔla Drake equation acï jam tän pïïr kɔc cï piöc gɛɛr tëdɛ̈ŋ pinynhom.
Yekën acï kë wïc jɔɔk laŋ pïïr kën yee mɛɛn ku pïïr extraterrestrial, ku cɔk akoor kën wïc laŋ nyïny pïïr extraterrestrial.
Ke run ci la, pït käke science cï wël ke scientific lueel, aye kä juëc apɛi tak, ku loi kë kä kɔɔr kɔc keek thïn ku tën tän pïïr extraterrestrial.
Luɛɛl kë teer kën, cï looi scientists cït Carl Sagan ku Stephen Hawking, ku jal yaa kɔc kɔ̈k cï nyic cït mɛn Winston Churchill, alë bï yic riɛl tën pïïr bï cïï tɔ̈u të dɛ̈t ke cie Pinynhom.
Pïïr alë bï bɛ̈n nhial yetök ɣän juëc ke piiny.
Tën aye abak läi anɔŋ kë lë bï tɔŋ yaa nyaai, ye mät cɔk tɔ̈u, ku yee läi cɔk lui.
Pïïr ye rot gɛɛi kë y cɔla ammonia (ke cie pïu) acï bɛ̈i nhial kee ye kë dɛ̈t, naa kën cak ye naŋ liëëp koor pïu.
Agut cï 95% de kä pïr aye looi tën käŋ kaa dhetem: carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus ku sulfur.
Kä ye cɔla carbon atom anɔŋ kä puɔth bïk kä ril ke kë ye cɔla chemical bonds keke atoms kɔ̈k looi, nɔŋic carbon atoms kɔ̈k.
Kë cït NASA lueel run 2015 Astrobiology Strategy, "pïïr piiny kɔ̈k akɔɔr bï naŋ kä mɛtë keek thïn cɔla microbes, ku gɛɛr ajuɛɛr pïïr ril yic gɛɛr tëdɛ̈ŋ alë bï rot jatnhial amääth tën ku bi yaa yön tën pïïr kë ye cɔla microbial.
Rick Colwell, ran tök akutnhom kë ye cɔla Deep Carbon Observatory tën Oregon State University, acï lëk BBC: " Aya tak kë bï yaa thɔ̈ɔ̈ŋ lɔnadɛ̈ ɣän ke piiny kɔ̈k ku pɛɛi ken aa lë bike ceŋ, cï mɛn cï wuɔ ye tïŋ Pinynhom tɛ̈n lɔnadɛ̈ ke läi aye luui të mec ke ruɛl akɔ̈l ye mac luɔ̈ɔ̈i bɔ̈ tën käke piny tɔ̈u tiɔpic".
Kën wïc ye cɔla panspermia hypothesis aye lueel ke pïïr gɛɛr tëdɛ̈ŋ tën Ajuɛɛr Many Akɔ̈l anɔŋ tën thöŋ bïï kek thïn.
Run bɔɔt kaa 19 acï bɛɛr looi tën kën ye mɛɛn kɔc juëc scientists, nɔŋiic Jöns Jacob Berzelius (1834), Kelvin (1871), Hermann von Helmholtz (1879) ku, thɛɛr kɔ̈k aalë, ran cɔla Svante Arrhenius (1903).
Töŋ kä thiëc keek ke scientific tën kën luel cï gɔ̈t nhom run 1878 Scientific American "Lë bï kɔc ceŋ Pɛɛi Nhin?"
Kën tuc ku ɣän nɔŋ aliir Oɛɛi nhin aalë bilk naŋ pïu.
Anɔŋ kën yeen nyuɔɔth mɛn tuc Mars ku nɔŋ ɣän ye naŋ pïu: kiir yɔu cï ciɛ̈n pïu, käke ɣän lir apɛi, kuur ye mac bɛ̈i bei, ku kä ye tɔ̈u tiɔpic ye kek looi tän pïu aacï kek yök.
Aliir nɔŋ yic pïu alë bï bɛ̈i kuur nɔŋ mac cï liɛr wala kën lir thiääk keke ɣän cɛth yen ke thïn (bï rot yaa looi tën kën ril (solid) agut bï yaa aliir (gas)).
Alë bï rot looi ëya dɛ̈t lɔnadɛ̈ ke Europa alë bï kä ye wïc aliir cɔla ke macrofauna kuɔɔny ke luui aliir wëëi ye loi kën ye cɔla cosmic rays ye ɣän lir apɛi riɔ̈ɔ̈k.
Pɛɛi nïn 11 Pɛɛi Thiaarku Rou 2013, acïï NASA lueel lɔnadɛ̈ ke cï "kä cït liɛt yök tiɔpic" (ye yaa, phyllosilicates), ye thiääk keke kä ye cɔla organic materials, tɔ̈u piiny tën lir apɛi ye cɔla Europa.
Acït kɔc kɔ̈k lueel mɛn nɔŋ kä cïk yök ye pïïr läi nyuɔɔth tɔ̈u piny Mars.
Run 1996, anɔŋ kë teer yic cï lueel lɔnadɛ̈ ke kä thöŋ käm cït nanobacteria aacï kek yök tën meteorite, ALH84001, cï looi ajer/kuur bɔ̈ tën Mars.
Kɔc lui tën NASA gokï röt lac mɛɛc wei tën kë cï lueel scientists, ku Nyɛɛi rot thïn tën kën cï lueel.
Aye looi bï kä thɛɛr caath ku käk kee ye mɛɛn lë bï Mars ceŋ ke kä juëc luɔi (scientific instruments) luui ë keek.
Naa cak tɔ̈u, lɔtueŋ thiekic apɛi bï ɣɛɛr yök ku luɔɔide tën kë thiin pinynhom nɔŋ kuur/ajer thiääk keke cïrken aye röt lëu thɛɛr cït mɛn kueer ye cɔla spectroscopic alë bï luɔ̈ɔ̈I bï piiny nɔŋ many aköl ciɛ̈ɛ̈tiic.
Pɛɛi Bɛ̈t 2011, kën cï NASA yök, ye rot gɛɛi kuɛ̈n meteorites cï yök Pinynhom, aye lueel ke käke DNA ku RNA (adenine, guanine ku kä thiääk ye ke cɔla organic molecules), ɣän cï yïk ke pïïr cï mɛn nyic wɔ yeen, aalë bï kek looi aɣeer nhial extraterrestrially.
Pɛɛi Bɛ̈t 2012, ku pinynhom tueŋ, astronomers ke Copenhagen University aacï kën thukar ye cɔla sugar molecule nyuɔɔth, glycolaldehyde, tën kaam ajuɛɛr cïr mec.
Kën yenë kä mec tɔ̈u nhial ɣoi ye cɔla Kepler space telescope acï tïŋ ëya dɛ̈t kee tiim ke piiny tɔ̈u thïn, ke keek ciin 11% alë bï yaa pït tɔ̈u.
Piny dït apɛi cï gätpiny yeke cɔla the NASA Exoplanet Archive ee DENIS-P J082303.1-491201 b, ye naa 29 awär Jupiter, naa cak tɔ̈u ke të yenë piny luɛɛl thïn, adït apɛi bï yaa piny ku ka lë bï yaa thiith dït cek.
Töŋ ye piny nyuɔɔth mɛn nɔŋ yic ɣän ke pïïr ee tän yom nhial keke aliir wëëi thiekic dït apɛi ye cɔla oxygen, acän aliir kën ee rot lac tɛkpiny ku yeen abɛ̈n acïï lë bït rëër apɛi ke cïï rot war.
Aye thɔ̈ɔ̈ŋ lɔnadɛ̈ ke tök abac në tiim (billion) ke yee cïr käkë anɔŋ piny ye pïïr kuɔɔny, alë bï naŋ käŋ kaa 6.25 billion ke ajuɛɛr piny ye pïïr kuɔɔny tën piny lake tiŋ.
Kën cï lac tɔ̈ɔ̈u piny ye cɔla extraterrestrial pïïr kɔc acï yök tën kɔc thɛɛr ke Jainism.
Kɔc ye gät ke kuan Medieval Muslim cït mɛn Fakhr al-Din al-Razi and Muhammad al-Baqir aye käke cosmic pluralism kuɔɔny biäk Qur'an.
Naa cï bɛ̈n ke nyic apɛi lɔnadɛ̈ ke Pinynhom ee piny töŋ tën kä juëc apɛi ke piny, löŋ pïïr (theory of extraterrestrial) acï rot jɔɔk bï bën kee ye kën luel tën akutnhom kɔc nyic käŋ (scientific community).
Kën lë bïnë extraterrestrials rot lëu acï döŋ kee ye jam dït apɛi ke yök käke kɔc nyic käŋ la ke bɔ̈ nhial.
Kën pïïr piny Mars acï watnhom ran gät British H. G. Apuɔth bï buk gɔ̈t Tɔŋ Pinynhom run 1897, ye pɛ̈c kä ye cɔla aliens piny Mars ye jäl tën piny cï riɛl.
Ba kä ye cɔl extraterrestrial gam aŋot ke lueel tën pseudoscience, conspiracy theories, ku folklore, ŋic kee ye "Ɣän kaa 51" ku kɔc thɛɛr.
Ward ku Brownlee aa lääu tën wɛ̈t de dït piiny kɔ̈k ye looi ke geei rot kä cït kä tɔ̈u Pinynhom (cït DNA ku carbon).
Naa cï aliens wɔ neem, ke kën bï yök thïn abï dït apɛi cit mɛn ɣɔn bïï Columbus paan America, këc abï bɛ̈n apuɔth tën kɔc paan America", ku lueel.
COSPAR ee lööŋ bɛ̈i ëya dɛ̈t tën gël piny.
Ëya dɛ̈t, cït mɛn tɔ̈u yen dhuŋnhom yic, anɔŋ "acïn wɛ̈t thiekic tɔ̈u yenë gɛɛr de yic thiaan kɔc nyïn."
Nhom Nhial: Kä piɔl ke ɣän wääc ye cɔla magnitudes.
Comet Borrelly, cïït aye ɣɛɛrde apɛi nyuɔɔth tën ahuɛɛr käŋ kaa diäk ye cɔla magnitude (cuëc).
Thëm ee logarithmic ku aye lueel acän ago ayi kueer töŋ magnitude ɣɛɛr waar töŋ ye tɛ̈k dhiɛ̈c (fifth root of 100), wala ye thɔ̈ɔ̈ŋ kee ye 2.512.
Astronomers aye käŋ kaa rou luɔ̈ɔ̈i ke magnitude: kën tɔ̈u nhial (apparent magnitude) ku kë tɔ̈u piiny (absolute magnitude).
Absolute magnitude aye lueel ke ye ɣɛɛr ril yic apɛi (intrinsic luminosity) ye këdɛ̈ŋ bɛ̈i bei ku ka ye lueel kee ye thöŋ keke apparent magnitude lë bï tɔ̈u ke këdɛ̈ŋ naa tɛ̈ɛ̈u ë kek tëdɛ̈ŋ nɔŋ kaam keke Pinynhom, 10 parsecs tënë cïr.
Bɛ̈n nhial kë yenë daai kä mec (telescope) aye nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ke kä dït apɛi kë aye pït—cïr aye bɛ̈n ë ke kor apɛi të tïŋ keek telescope.
Naa ye kën cï yök (negative the value), ke yenë ka yenë këdɛ̈ŋ dït.
Cïr nɔŋ magnitudes nɔŋ kaam 1.5 ku 2.5 aye kek cɔla magnitude rou; anɔŋ cïr kaa 20 ɣer apɛi 1.5, ye kek cɔla cïr ke magnitude tueŋ (tïŋ mɛ̈c kɔ̈u cïr ɣer apɛi).
Absolute magnitudes käke ajuɛɛr many akɔ̈l aye kek lac looi ë ke geei röt kaam 1 AU.
Kën köcic tëët ee yïk ku luɔɔi käke luɔi.
Acï yïŋ kä juëc ke tajiir kuɔɔny (nɔŋiic tajiir ke pinynhom) ku ka cï nhomlääu kɔc rɛ̈ɛ̈r abac juakic.
Nyooth anɔŋiic bɛ̈n nhial wɛ̈t mëën tën luɔɔi kɔc, ku kä ye kɔc nuaan nɔŋ bioethics.
Kën ye cɔl amana acï rot lac waar run bɔɔt kaa 20 ɣɔn yenë American social scientists, jɔɔk në Thorstein Veblen, cï wɛ̈t waar yiic cï tën käke German ran cɔla Technik tën "tëët."
Run 1937, American sociologist Read Bain acï gɔ̈t lɔnadɛ̈ "tëët anɔŋic käŋ abɛ̈n, circa, wëu/aduuk, käk thɔ̈ɔ̈r (dhɛ̈ŋ), käk luɔi, ɣööt, alɛ̈th, jam ku käk cäth/keny ku tëët ye wɔ ke looi ku luuiku keek."
Ë wään thiɔ̈kë, kɔc ye gät cï piöc acï dheen tën kɔc tak (European philosophers) "nyïny tëët" bï amana tëët cuɔt ciëën tën kä juëc ke käke luɔi puɔth, cït mɛn tɔ̈u yen luɔɔi Foucault yic tën tëët käke ran yetök (techniques de soi).
Ba kä lui looi wala kë rɛc cï bɛ̈n nhial looi " ku "adil lui, abak kën adil lui, kueer, ku jal yaa kɔ̈k.,
Kën aye lac luɔ̈ɔ̈i bï kën tën tëët lueel, wala bï kä tɔ̈u nhial apɛi ke tëët lueel wala käke karaba ke tajiir, ke cie tëët abɛ̈n.
Tën luɔɔi ye kën, tëët aye lueel kee ye käk luɔi ku adir luui lë bï ke luɔ̈ɔ̈i bïk käke pinynhom cï rot wuɔ̈ɔ̈c looi.
W. Brian Arthur ee tëët cɔk ye kë thöŋ ke kueer cït "kën ye kä kɔɔr bï ran ke looi lëu luɔi."
Naa mat keek ke wɛ̈t dɛ̈t, cït mɛn "tëët käke wal" wala "tëët kä," ee kën luɔɔi nyïny kä juëc ku käke luɔɔi. "
Kë mɛtë thïn, tëët ee luɔ̈ɔ̈i käke yithapat, science, ku arts lë kä puɔth ke pïïr cit mɛnnyicë ye thïn.
Käke tëët yïk (Engineering) ee ajuɛɛr kën loi thuɔ̈ɔ̈r ku käke luɔi ku ajuɛɛr bïn kä cɛk nhialic ke looi luɔi kɔc, rot lac looi (ku ka cie thaa thok abɛ̈n) ke kä cï bɛ̈n bei luui ë keek ku käke tëët tën science.
Nyooth, science alë bï cäth kä ye cɔla electrons kueen tën electrical conductors ke käke luɔi tɔ̈u wënthɛɛr luui ë keek ku nyïc.
Kën määth kaam science ku tëët adil, tën kä wääc, acï jaamic apɛi scientists, ku kɔc akököl, ku kɔc lööŋ looi thök run bɔɔr kaa 20, abak acän kën teerë alë bï käke wëu kuɔɔny looi tën kë nyic ku käke applied science.
Kɔc thɛɛr cï lac tɔ̈u cï röt waar tën kën ye cɔla hominidstɔ̈u wënthɛɛr ë ke ye bipedal, keke nhom dït ye abak tök diäkic tën nhom de kɔc yemɛɛn.
Yök kën cï yup kɔ̈u mapäth ye ajer ee kën tök lɔtueŋ bï rok nyaai të dït apɛi bï dom looi.
Kä thɛɛr cï lac tɔ̈u aanyic luɔɔi many aliir ye kek cath rain wïïr; kën cï lac dɔm rain wïïr cath ee kën rain wïïr Nile run 8th-millennium BCE.
Kën cï kɔc gät kä thɛɛr lueel (archaeologists), cök aaloi run 4000 BCE ye tök ku loi keek atök keke Mesopotamia (kën ye cɔla Iraq mɛɛn), Piny Tueeŋ (Northern) Caucasus (ciɛɛŋ Maykop) ku Central Europe.
Në thɛɛr juëc wään cï piac ya tëëk yiic, ke mokotona ka riän piiny nɔŋ cök cï kek loi në tim, acï kek bɛ̈n ya gɔl ë tïŋ në adiääc tɔ̈ në Ljubljana yic paan de Slovenia.
Kɔc thɛɛr ke Sumerians aake ye töny ke tiɔp cuëëc në cök ye röt wïïc yiic ku kek ake loi yen.
mokotona ka riän piiny tueeŋ nɔŋ cök kaarou aake ye kek kuaath në travois ku ka yenëkë muk në kek në Mesopotamia ku Iran në ruöön de 3000 BCE.
Toor de pïu thöŋ kenë kä ke yemɛɛn acï bɛ̈n ya tïŋ paan bääny de Knossos.
Adhuom yenë pïu rac nyaai në bɛ̈i yiic ɣɔn thɛɛr paan de Rome aye kë ye cɔl Cloaca Maxima; man ë gɔl ë yïk në century de dhetem BCE ku ka ŋoot ke dhiac në ye akäl käk yiic.
Thɛɛr ɣɔn ke luɔɔi ë käke teknologï acenë adit thii kɔ̈k bɛ̈n looi (cïmen de lever, screw, ku jɔl ya pulley) cï kek ya mat kedhiɛ agokë adin tök ya looi cï mɛn de wheelbarrow, windmills, ku jɔl ya thɛɛr, ku thukuul ke jamyaai acï puɔ̈ɔ̈c ku luɔɔi yam de kä ke pïïr bɛ̈n cak ku thiɛ̈ië keek biyic tënë juɔ̈ɔ̈r ëbën.
Jɔɔk paan de United Kingdom në run ke 18th century, ke thɛɛr cenëke käjuëc bɛ̈n ya looi në chirkat yiic, yenëka cï bɛ̈n ya thaar path cenë käk ke teknologï bɛ̈n ya cak, cïmën de ɣän ke puɔ̈ɔ̈r, luɔɔi ë käŋ në chirkat yiic, miɛ̈t de miök (mining), metallurgy, ku jɔl ya ɣɛ̈ɛ̈c de käŋ, man cï jat nhial apɛi në luɔɔi ɣɔn cenë steam power bɛ̈n looi ku jɔl ya tän cenë luɔɔi de chirkat ya thiäipiny.
Tän cenë teknologï rot bɛ̈n jat nhial në ye thɛɛr käkë yiic acenë amärat ku gɛɛth juëc yenë kɔc ye rëër thïn kat në rïath ku yekë mïïthken ɣääc në kek, bɛ̈n yïk në ye thaar kënë yic.
Run ke 20th century aa cenëke käjuëc bɛ̈n looi thïn apɛi.
Puɔ̈ɔ̈c de Information technology acï rot bɛ̈n jɔɔk në luɔɔi në run ke 1980s ke Internet, man yen cï thɛɛr ke wël ke yemɛɛn bɛ̈n cɔk loi rot.
Luɔɔi ku yïŋ de käjuëc kɔ̈k peei riliic ku akuötnhïïm bï kek ya loi aabï kek ya wïc agokë kä yam ke teknologï ya cak, ku jɔl ya chirkat kedhiɛ aacï röt bɛ̈n ya jatnhial ku bïkkë kuɔny ya gäm ku bï adit yam juëc kɔ̈k ke luɔɔi ya cak agonëke luɔɔi ya looi në kek.
Aye dupuööc ke transhumanists gam ke tän de teknologï acï käjuëc wään ye kɔc dhal ya cɔ̈kpiny, ku kän ayukku deet ke ye tän cenë kɔc käjuëc ëke ye kek dhal wënthɛɛr ya cɔ̈kpiny ku bïk kek tiaam.
Acïk bɛ̈n lueel këlä, tän lëu benë baai ya tiɛ̈k ee bïk käjuëc ke teknologï ya deet apath ku bïk kek ya luɔɔi në pïïr de raan yic agokë nhïïm ya lääu ku bïk nhïïm ya pial.
Ayïk ŋɔ̈ɔ̈th ëke bï tɛ̈n de teknologï ya luɔɔi biyic në dhöl cïï ɣok bï ya tääu të rac yic, ka bï ɣok ya tääu tëtöŋ kënë yic, të bï ɣok yen ya rɛɛc apɛi agoku cië ye bɛɛr luui në yen.’
Käjuëc cï kek ya rɛɛc në tän de teknologï acï kek ya deet yiic në käk ye kek yök në ye akäl käk yiic, ke reec cenë yen ya rɛɛc aye rot looi në thööŋ ëcenë yen thɔ̈ɔ̈ŋ ke rac apɛi në ke athör käk yiic, Aldous Huxley's Brave New World, Anthony Burgess's A Clockwork Orange, ku jɔl ya George Orwell's Nineteen Eighty-Four.
Raan thɛɛr ëye ciɛɛŋ kän jäi ye cɔl Neil Postman acï adit ëke bï bɛ̈i ŋic teknologï ya tekthook tënë bɛ̈i ye kek cɔl "technopolies," man ye thiäŋ në kɔc nhiar teknologï ku yekë puɔ̈ɔ̈c kän de teknologï ɣäth tueŋ apɛi të yen ciɛɛŋdeen thɛɛr de kuɛɛtken, kä yïkë kek looi, ku jɔl ya tɛ̈n ye kek pinynhom tiɛ̈ŋthïn riɔ̈ɔ̈k apɛi.
Raan cɔl Nikolas Kompridis acï gät ëyadɛ̈ në kä rɛc ye teknologï yam kek gäm kɔc, cïmën de genetic engineering, nanotechnology, synthetic biology, ku jɔl ya robotics.
Raan dɛ̈t peei cï puɔ̈ɔ̈c de teknologï rɛɛc apɛi ee raan cɔl Hubert Dreyfus, man cï athör gɔ̈t cïmën de ‘On the Internet’ ku jɔl ya ‘What Computers Still Can't Do’.
Në athöör deen cï gɔ̈t yic, ke raan cɔl Jared Bernstein, man ëtɔ̈ keye raan ŋuän lui tënë Center on Budget and Policy Priorities, acï wël juëc apɛi bɛ̈n ya thiɛ̈ɛ̈c në tɛ̈n benë käŋ ya cɔk loi röt keepɛi, ku jɔl ya, tän cenë teknologï ya luɔɔi thïn, acï kä dhal kɔc tënë yen cɔk juëc apɛi.
Acï wël kaarou bɛ̈n lueel ago yen ye wɛ̈t kän ya jaamic.
Cï të ŋic ɣok yen thïn, ku tän benë käŋ ya cɔk loi röt keepɛ̈i alëu bï luɔɔi ya nyaai tënë kɔc ku loilooi käk path tënë kɔc në kë nɔŋ kek kë yïkkë juak tënë luɔɔi de teknologï yic ku jɔl ya luɔi ye looi në kɔc cïn "man ye wïc në kä bï kek ya lac looi ku ŋiɛ̈c täk" ku kän acïï path bï ya waar në luɔɔi de teknologï.
Teknologï aye lac yök ke ye pïïr cɔk koor; cï tɛ̈n cenë ye luɛɛl thïn në raan cɔl Hughes, " Teknologï ee luui në kë de ŋiɛ̈c täk man ye mat kenë täŋ path de raan".
Acïk ya lueel në thɛɛr juëc yiic ke teknologï ya lac mac në kɔc në thɛɛr juäc yiic ku wɛ̈t kän acïï kɔc juäc ya thiëëc yic.
Kë bï yekënë ya cɔ̈kpiny ee tän benë kä dhal kɔc në ciɛɛŋ de wuɔ̈t kedhiɛ yiic ya cɔ̈kpiny ku kän alëu benë teknologï ya leec kenë internet.
Raan cɔl Benjamin R. Cohen kenë raan cɔl Gwen Ottinger aacï wël juëc bɛ̈n ya lueel në tɛ̈n teknologï ya waar yic thïn.
Luɔɔi thiin de teknologï acï ya kuanycök ëya tënë läi ku jɔl ya kɔc.
Luɔɔi yenë adit ya cak ku benë ya luui në kek acï kɔn ya jaamic ke ye duciɛ̈ŋ de genus Homo.
Në 2005, ke raan cï pïïr de akölciɛ̈ɛ̈n kueen cɔl Ray Kurzweil thɔ̈ɔ̈ŋ ke teknologï abï ya lɔ ke juak rot amääth ala "GNR Revolution" tënë genetics, nanotechnology ku jɔl ya robotics, ku ye robotics ya këthiekic apɛi në kee käk kaadiäk yiic.
Kɔc aanɔŋ kä cïk kek looi wënthɛɛr ëke ye dhɔ̈l tueeŋ benëke GNR revolution ya luɔɔi thïn.
Aye kɔc kɔ̈k yök ke akäl ciɛ̈ɛ̈n bï bɛ̈n tueeŋ käkë yiic, ke robotics ‘aalëu bïk ya tak apɛi awär ŋïc de raan.’
Në akäl ciɛ̈ɛ̈n yiic, ke ka nɔŋ käjuäc thöŋ bï kek ya tak ku cenëke bï bɛɛr ya luui në kek, ku na yïn ya, ke käjuäc bï kek ya tak käkë aabï kek ya tïŋ ëke ye "kä naŋ kë bïk ya riɔ̈ɔ̈k.'
Cät de röt acï ya caath ëyadɛ̈, ku ye kɔc tän ye kek röt caal thïn deetic apɛi në kɛmken.
Kɔc kɔ̈k peei aye puɔ̈ɔ̈c de tän yenë kɔc röt caal thïn lööm ke lëu benë kɔc kɔ̈k cië ya lac tuany.
Aye ŋɔ̈ɔ̈th ke thɛɛr ke akäl ciɛ̈ɛ̈n benë nanobot technology kɔc ya puɔ̈l ‘bïk kɔc kɔ̈k ya dhoom në athëm de molecular kenë atomic scale.
Në tɛ̈n de ye wɛ̈t kënë yic, man cie bɛɛr kuanycök, ke "mäkäna" aye lueel ke yenë luui në yen në apuruuk, cïmën de mäkänaai rɛc cenëke ya luui në kek në ɣän ke thɔ̈ɔ̈r yic (cïmën de, catapult).
Mäkänaai thi kaadhetem aacenëke bɛ̈n ya luui në kek në bɛ̈i kedhiɛ ke Ancient rɛ̈ɛ̈r alɔŋ thiääk kenë ciɛ̈ɛ̈n ‘Near East’.
Adit ye kek thany piny në riɛl acenëke luɔɔi bɛ̈n ya gɔl në kek në run kaa 5,000 yic cï tëëk wënthɛɛr alɔŋ thiääk ke ciɛ̈ɛ̈n ‘Near East’, cenëke käŋ bɛ̈n ya them në kek, ku beneke käthiek ya jɔt në adit ke ancient Egyptian technology.
Adin yenë käŋ riɛɛt, yenëke adin ciɛ̈ɛ̈n cï bɛ̈n cak në ye thaa kënë yic, man ëcï kɔn tuɔ̈l në Mesopotamia në thɛɛr ɣɔn ke Neo-Assyrian period (911-609) BC.
Bäny töŋ de akut de Pharaoh, cɔl Djosèr, yenëka ye yök ke yenë thur ku ŋoot ke ciɛɛth luɔɔi ë yïŋ de Pyramid de Djoser (man ye Pyramid bäär apɛi) në Saqqara paan de Egypt në ruöön de 2630–2611 BC.
Kɔc ke kuan de Kushite aacï ɣööt tɔ̈ në adhuöm yiic bɛ̈n yïk në run ke Bronze Age në kaam de 3700 kenë 3250 BC. Töny ke tiɔp ‘Bloomeries ku jɔl ya blast furnaces’ acï kek bɛ̈n looi ëyadɛ̈ në 7th centuries BC paan de Kush.
Käjuëc cïï raan cɔl Archimedes kek ya cak aake ye adit ke Antikythera man ëke wïc ŋïc dït apɛi në tän benë kek ya kuaath thïn, lööŋ tueeŋ kaarou në puɔ̈ɔ̈c de adit yiic acï kɔc bɛ̈n ya kony luɔɔi de mäkäna de gɔtɔr në thɛɛr ɣɔn ke Industrial Revolution, ku ka ŋoot ëke yenëke luui në kek në ɣän juäc kɔ̈k yiic në yemɛɛn cïmën tëde robotics ku jɔl ya tëde automotive engineering.
Cök ye röt wïïc aci kek bɛ̈n ya cak në adin cɔl spinning jenny cök, man yenë kë rilic apɛi cï looi në thɛɛr ɣɔn cenë loilooi ke chirkat tuöl në ruön de 18th century.
Acï adit kaaŋuan ye röt geer keepɛ̈i bɛ̈n kiɛ̈ɛ̈t, agut cï lär ye röt gut keepɛ̈i, man lëu bï kek ya looi agokë diɛ̈t juäc wääc ya gut kɛɛpɛ̈i.
Alɔŋ dɛ̈t peei cïï thiääk kek puɔ̈ɔ̈c kënë, ke jamyaai ake cï kek ye yök ëke lëu bïk teknologï ya kuanycök cïmën ye kek yen luɔɔi thïn ye akäl käk yiic.
Yïŋ de kiir ee ya luɔɔi thiekic apɛi tënë abɛ̈k thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c në të ɣɔn cenë chirkat loilooi cak.
Aye tɔ̈ ke ye raan cï puɔ̈ɔ̈c de mechanical engineer ya looi ku ye raan ŋic apɛi në kë de puɔ̈ɔ̈c ë Physics.
Raan cɔl Smeaton acï bɛ̈n luui apɛi në cökpiny de mäkäna de Newcomen steam engine.
Raan cɔl Samuel Morland, man ye dupuöny de kuɛ̈n ‘mathematician’ ku ye raan cï adin yenë pïu miɛ̈ɛ̈tbei në yith yic looi, acï wël bɛ̈n waan në mäktam de Vauxhall Ordinance yic në tän yenë adin yenë pïu miit në yith yic luɔɔi thïn, man cïï Thomas Savery bɛ̈n kueen.
Raan ye adit thɔ̈ɔ̈th cɔl Thomas Newcomen, man yenë kɔn piston steam ye ɣaac wei looi në ruöön de 1712, akëc puɔ̈ɔ̈c de kä kë pïïr kɔn kuanycök.
Kän acï ciin ë ɣööc de ka adit käk bɛ̈n dhuɔ̈k nhom piny, agonë cök ke gɔtɔr ye jöŋköör kuaath ya looi kgu jɔl ya kubuur thieek dïït ke adiit.
Luɔɔi cenë mäkäna ye wïc apɛi ku ye tol dït apɛi wuöl bɛ̈n cak, ke tɛ̈n yenë riäth wïïr cak ëke bï kek ya kuaath ku ye cäth cɔk loi rot.
Thɛɛr ɣɔn cenëke chirkat juëc ya looi acï mäkäna nɔŋ biäk ke adiit ya cɔk wïc kek, man cï yïknhial bɛ̈n ya cɔk loi rot tënë adit kɔ̈k peei ke mäkänaai.
Dhɔ̈l lɔgɔk yenëke mäkänaai looi acï kek bɛ̈n ya cak në biäk tueeŋ de 19th century.
Kuɛ̈n cï looi në United States në ruöön de 1850 acï luɔɔi ŋic de "atëët - engineer" bɛ̈n cɔk gɔl në kuɛ̈n ke tɔ̈ në 2,000.
Në ruöön de 1890, ke ka cï bɛ̈n naŋ atëët kee 6,000 alɔŋ luɔɔi ë cäär ku kubuur, miɛ̈t de miök, luɔɔi de adit ke rïath, ku jɔl ya karaba.
Gɔ̈c cenë puɔ̈ɔ̈c de karaba bɛ̈n jɔɔk në ruöön de 1800s acï yen bɛ̈n mat thïn ëbën agut cï luɔɔi de Alessandro Volta, Michael Faraday, Georg Ohm ku jɔl ya kɔc juëc kɔ̈k peei cï electric telegraph looi në ruöön de 1816 ku jɔl ya riän ye luui në karaba në ruöön de 1872.
Atëët ke riäth nhial aye riäth nhial cak ku atëët nhial aye yen mat thïn ëbën agut cï puɔ̈ɔ̈c de yemɛɛn yenëkä tɔ̈ në amaar yiic agut cï luɔɔi de riäth nhial ye lɔ në piny kɔ̈k peei yiic (spacecraft).
Në anyïkööl ken yiic, ke luɔɔi de riäth wïïr ku jɔl ya miɛ̈t de miök kek ake ye biäk tueeŋ riliic ke puɔ̈ɔ̈c de tëët.
Kë cï bï bɛ̈nbei thïn, atëët juëc acï bɛ̈n ya ŋoot ëke lɔ tueŋ kek käk yam ke ye puɔ̈ɔ̈c kän.
Acï yic bɛ̈n ya riɛl bï käjuëc ya looi alä bïk piath, ku na yïn ya, ke ka bï kä wïc kek kedhiɛ kɔn ya tiaam ago kek jal ya kuanycök.
Raan cɔl Genrich Altshuller, ɣɔn cen wël määt yiic kedhiɛ të ɣɔn cenë ye puɔ̈l në akuma, acï bɛ̈n lueel këlä; të benë käŋ ya luɛɛl thïn abï ya pëk alɔŋ ciɛɛl de tëët " tɔ̈ nhom piiny" yenë käŋ luɔɔi thïn, ku tëët tɔ̈ nhom nhial abenë wël dhal kɔc ya nyaai thïn ëyadɛ̈.
Thëm benë yen ya them abï käŋ ya cɔk lɔ tueŋ apath cï të yenë kek ŋääth thïn.
Ku jɔl ya software yenëke athör ke tajir thiɔ̈ɔ̈ŋ ye looi në kɔmbiötar (computer-aided technologies) ke ye biäk de tëët.
Kän acï atëët bɛ̈n ya cɔk thuur kä ke 3D models, thuur de 2D, ku jɔl ya ajuiɛɛr tɔ̈ në thuur yic.
Yök ku tekpiny de kee wël juëc käkë ee tɔ̈ ke cï ya guiir apath në tɛ̈n yenë wël mac apath në data management software.
Në tändeen tɔ̈ yen thïn, ke puɔ̈ɔ̈c de tëët ee kuɛɛt, ciɛɛŋ, ku jɔl ya aciëëk ke kɔc rek bïk luui nëtök.
Puɔ̈ɔ̈c de tëët anaŋ yic käjuëc lëu bïk kɔc ya gam teer.
Puɔ̈ɔ̈c de tëët yenëke këtueeŋ lëu bï kɔc ya cɔk loi käpath ku ye pïïr de kɔc yiɛ̈k nhial.
Anɔŋ kärɛc ye ke gäm kɔc alɔŋ de pïïr de baai ku ya thiɛɛth de baai, ku jɔl ya kä ke aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc.
Dupiööc cɔl kek ‘Scientists’ alëu bïk naŋ kä lɔgɔk cïk kek ya thöl në luɔɔi, cïmën de luɔɔi de adit benëke ya luui në kek ku jɔl ya yiɛ̈knhial de ye luɔɔi kënë.
Këtueŋ, ee lac luui kek ɣän lik ke puɔ̈ɔ̈c ë physics ka chemistry ye kek lac deet yiic, ku kä dhal kɔc thïn ëtënë aye tɔ̈ ëke riliic apɛi agokë kä dhal kɔc ya cɔ̈kpiny ku bï pïïr piath.
Kɔc thɛɛr acï wɛ̈t kän bɛ̈n ya thɔ̈ɔ̈ŋ kek tän ye kek kuɛ̈n de nambaai dɛɛtic thïn ku në yecök ciɛ̈ɛ̈n ëtënë ke ka cï bɛ̈n naŋ athem juäc cï kek bɛ̈n ya tääu thïn ku cɛk teknologï.
Dupuöny cɔl ‘physicist’ ee puɔ̈ɔ̈c dɛ̈t dïït peei ya wïc bï juak thïn ago puɔ̈ɔ̈c kän ya kuanycök apath.
Nyooth de ye wɛ̈t kënë ee kuɛ̈n cenë nambaai ya thɔ̈ɔ̈ŋ në puɔ̈ɔ̈c de Navier–Stokes equations ago cäth yenë riän nhial cath ya deet yic, ka bï Finite element ya lööm ku benëke kä dhal kɔc thïn ya kuanycök.
Atëët acï ya jam apɛi në kë de kä ye kek cak.
Në kë cenë tändeen cenë yen ya luɔɔi thïn ya kë tɔ̈ ke rilic apɛi, ke ka nhom dhil ya naŋ athem de, biäk ke, ku jɔl ya wël ye yen kiɛ̈ɛ̈t kedhiɛ.
Ku na yïn ya, ke kaa cï puɔ̈ɔ̈c de mathematics, physics, chemistry, biology ku jɔl ya mechanics bɛ̈n ya kuanycök apɛi.
Wɛl tɔ̈ në ye akäl käk aalëu bïk luɔɔi de guöp ya waar në luɔɔi de artificial organs ku ka lëu bïk loilooi ke guöp de raan ya riɔ̈ɔ̈kic në tän cenë adit ke artificial devices ya tääu, cïmën de bï nyith ya waar ku jɔl ya rɛ̈l kedhiɛ ke puɔ̈u agokë bɛɛr ya luui apath.
Ke ɣän käk kedhiɛ ke puɔ̈ɔ̈c aye luui në dhɔ̈l bï kek kä dhal pinynhom ëbën ya cɔ̈kpiny.
Mäny de tëët, cɔl Engineering management ka "Management engineering" ee puɔ̈ɔ̈c de tɛ̈n benë tëët ya mac thïn guiɛ̈ɛ̈r kɔc ku jɔl ya tän benë kek ya luɔɔi thïn ka bï ɣän ke tëët kedhiɛ ya guiir apath.
Puɔ̈ɔ̈c de tëët ee nyin tïït apɛi në ŋïny dïït benë luɔɔi de kä ke tëët ya ŋiɛ̈c mac thïn ku jɔl ya lööŋ benë kek ya mac kenë dhɔ̈l yenë kek luɔɔi thïn.
Artificial intelligence (AI) ee ŋïc cï ya nyuɔɔth në adit yiic, ku ka wääc kenë ŋïc tɔ̈ kenë raan ka ŋïc tɔ̈ kenë läi.
Rïthäc cï ya looi në kë de AI ee wël juäc ye tɔ̈ ëke cie ya yith cɔk nyiɛɛië kek në pïïr de kɔc yiic, agut cï tɛ̈n yenë nhom ya thɔ̈ɔ̈ŋ, bï kä dhal kɔc ya cɔ̈kpiny, bï kä ke ŋiɛ̈c täk ya guiir, ku jɔl wël juëc kɔ̈k peei ye aciɛ̈ɛ̈k ke läi cɔk thööŋë keek.
Kä thɛɛr ëke yenëke AI looi ake yen mat thïn ëbën agut cï täk, aguiɛɛr de ŋïc, täŋ de kä bï kek ya looi, tän yenë jam luɔɔi thïn, tän yenë käŋ tiɛ̈ŋ thïn ku jɔl ya tɛ̈n lëu benë raan ya cath ku bï käŋ ya cɔk loi kë cïk tak.
AI ee puɔ̈ɔ̈c de computer science cɔk loi rot, bï kɔc ya cɔk täk, bï kɔc ya cɔk ye jam apath, ku jɔl ya ɣän juëc kɔ̈k peei ke puɔ̈ɔ̈c yiic.
Puɔ̈ɔ̈c ë tëët de riäth ka "ŋïny path" acï rot bɛ̈n ya jɔɔk tënë dupuööc ku jɔl ya kɔc ye puɔ̈ɔ̈c ë nambaai looi në thɛɛr juäc cï tëëk yiic.
Në puɔ̈ɔ̈c de Church-Turing thesis yic, ku jɔl ya tän cenë käjuëc yam ke neurobiology, information theory ku jɔl ya cybernetics ya cɔk cak kek, ku kän acï kɔc ye rïthäc looi yiɛ̈n täŋ bï kek nhom de karaba ya yïk.
Kɔc ëke cï bɛ̈n në ye amat kënë yic, ake ye yï Allen Newell (CMU), Herbert Simon (CMU), John McCarthy (MIT), Marvin Minsky (MIT) ku jɔl ya Arthur Samuel (IBM) ku kek acï bɛ̈n ya kɔc ëke cak luɔɔi de rïthäc de AI ku yekë bäny thïn ëtënë.
Kɔc ëke cak puɔ̈ɔ̈c de AI aake naŋ kä yekë kek ŋɔ̈ɔ̈th ëke bï röt looi në akäl ciɛ̈ɛ̈n yiic: Raan cɔl Herbert Simon acï käŋ bɛ̈n ya thɔ̈ɔ̈ŋ këlä, "adit alëu bïk käk ye raan kek looi kedhiɛ ya loi apath, në run kaa thiärou bï bɛ̈n tueeŋ käkë yiic".
Luɔɔi kän acï bɛ̈n cɔk cath amääth në ruön de 1974, të ɣɔn cenë raan cɔl Sir James Lighthill luɔɔi kän bɛ̈n rɛɛc ku jɔl ya tän ëcenë yen ya coŋcök tënë akut de US Congress ago loilooi kɔ̈k rilic ya kony në wëu, ku akuma de U.S. kenë akuma de British aacï wëuken ben ya teem agokë rïthäc cië ye bɛɛr kony në wëu.
Në ruön de 1985, ke ɣɔ̈ɔ̈c de kä ke AI acï ciin de wëu kaa billion dollars bɛ̈n dööt.
Kɔmbiötaai ye lac luui, yïktueŋ de algorithmic, ku jɔl ya yök de wël juäc acï puɔ̈ɔ̈c de adit bɛ̈n cɔk loi rot ku benë kɔc ya lɛ̈k në yen; ku puɔ̈ɔ̈c de wël acï rot bɛ̈n gɔl në luɔɔi ku yith cï kek yök ëtënë acï ken bɛ̈n ya nyuɔɔth në ruön de 2012.
Rïthäc de AI acï tɛ̈ɛ̈k yic në biäk ye mëën në rötken man ye jai bïk ya jam në kɛmken.
Luɔɔi de rïthäc aacï ya kuanycök në jamyaai käk yiic kaadiäk: Carnegie Mellon University, Stanford, ku jɔl ya MIT, ku cïmën cenë yen ya kiɛ̈ɛ̈t piiny ëtënë, ku kee jamyaai käk aake ye lööm në rïthäc ye wuɔ̈ɔ̈c në kɛmken.
Ake ye luɔɔi cäk në riɛn juäc: cïmën de kä ye kek tïŋ në kɔc nyïn, ɣän yenë kek looi thïn, aciɛ̈ɛ̈k ken ku jɔl ya yïk yenë kek yiɛ̈k nhial.
Wël cï kek bɛ̈n ya rɔm ke puɔ̈ɔ̈c de kuɛ̈n ë nambaai acï kek bɛ̈n ya puɔ̈l ku mɛ̈ɛ̈të kek kenë wël cï kek ya yök në ɣän kɔ̈k peei ke puɔ̈ɔ̈c yiic (cïmën de mathematics, economics ka operations research).
Në ye akäl käk yiic ke kä ye kek yök në kä ye kek them yiic, ku në thɛɛr kɔ̈k yiic (alëu bï yic ya riɛl apɛi) bï rot bɛɛr ya cak.
Kä ke algorithms cï kek gam ëke cï döŋwei në tɛ̈n benëke kä dït kɔ̈k peei rilic ye kɔc dhal ya cɔ̈kpiny në kë ye kek "tän yenë käjuëc dhal kɔc röt juak - combinatorial explosion": käk aye kek cɔk lɔ amääth ku kä dhal kɔc acï röt bɛ̈n ya juak.
Në wël juëc ke ŋiɛ̈c täk në kë de kek käkë yiic: kak ye kek jak, ɣööt, biäk yenë kek tɛ̈k thïn, ku ruääi në kaam de kä ye kek jak kɔ̈ɔ̈th, ɣänken, kä cï kek juiir, bɛ̈i, ku jɔl ya thaa; kë ye kek cɔk loi röt ku jɔl ya kä yekë kek riɔ̈ɔ̈k yiic (kä ŋicku kek në kä ŋic kɔc kɔ̈k peei kek yiic); ku jɔl ya käjuëc kɔ̈k peei, cenëke rïthäc ya looi në kek acï kek ya tääu të benë kek ya lac yök.
Cïmën de, na bïïë dit në jam yic, ke kɔc aye tɛ̈n de län tueeŋ kɔn thuur në kët ye kek ket ku jɔl ya tän ye kek riŋ thïn.
Acïn ke ye yök ke ye yic ka ye lueth në dhöl ye logic guikcök.
Loilooi ke rïthäc man ye ŋïc wïc bï ya yïknhial në tɛ̈n yenë käpath tiɛ̈ŋ thïn (cï mën de Cyc) man ye wïc në thssr juäc ke laborious ontological engineering — wïc bïk ya yïk, në kecin, ku bïk ya looi në thaa tökic ku berkë lɔ në door dɛ̈t peei kënë yic.
Awïc dhöl bïk kek pïïr de akölciɛ̈ɛ̈n ya thɔ̈ɔ̈ŋ — man bï tän de pinynhom ya nyuɔɔth ku lëu bï käŋ ya thɔ̈ɔ̈ŋ në tän bï kek röt ya waar thïn — ku bïk naŋ kë bïk ya looi agokë kä wïc kek kedhiɛ ya tiaam (ka bïk kä tɔ̈ bï kek ya lɔc yiic kedhiɛ ya"ŋiɛ̈c tïŋ").
Ee akuɔ̈tnom cɔl të cen tëdeen tɔ̈ yen thïn ye bɛɛr caath ku bï käŋ ya thɔ̈ɔ̈ŋ ku bï kä cï kek thɔ̈ɔ̈ŋ ëyadɛ̈ ya bɛɛr caar ku bï rot ya cɔk rɔ̈ŋ kenë yen cï tän cenë ye caath.
Tëëk yenë kek tɛ̈ɛ̈k thook aye looi ago käŋ ya cɔk deet kek ëtë cenë kek tɛk thïn, ku ke rot looi të cenë aguiɛɛr kënë naŋ käjuëc ye kek nyuɔɔth në biäk juäc cï kek ya looi yiic.
Puɔ̈ɔ̈c de Computational learning ee rot looi në käjuäc rilic ke kɔmbiötar, në thööŋ yen kä riliic wïc kek ya thɔ̈ɔ̈ŋ (ye wël kaadï ke wïc keke), ka dhɔ̈l kɔ̈k peei benëke käpath ya looi.
Käjuëc cï kek ya them në yemɛɛn aye wël guiir agonë wël kuöt thiekiic ya nyuɔɔth. "
Luɔɔi yennë statistical NLP tiɛ̈ŋ thïn në yemɛɛn ee käjuëc cï kek ya tak kedhiɛ ya määt kenë kɔ̈k peei, ku ka ya lac gam në kɔc juäc në wël lik keen cï kek gɔ̈t në yenhom tueeŋ ka të tënë apäm deen tueeŋ.
Robot de telepuun cï looi në yemɛɛn, të cenë yen tääu të thiin koor, ben tɔ̈ thïn ku ye të ye tïŋ, ke ka lëu bï të tɔ̈ yen ya nyuɔɔth në akɛɛth ke baai yiic; ku na yïn ya, ɣän riliic ke pinynhom aye yen nyuɔɔth, cïmën de (alɔŋ luɔɔi akïïm yenë abɛ̈k yiɛ̈ɛ̈c tïŋ) alɔŋ thïn de guöp de raan, ee yic riɛl në thaŋ dɛ̈t.
Cïmën de, adit kɔ̈k peei ye kɔc yiɛ̈n kuɔny alɔŋ kɔmbiötaric aye kek kony në adit ye jam ku bïk ya dɔl ëyadɛ̈; ku kän ee kek cɔk tɔ̈ ëke cï tän de raan deetic apɛi, ka bïk tän benë raan –ku kɔmbiötar ya liääp kek në kɛmken yiic.
Lëu bï aciëëk ke ŋïc ya kiɛ̈ɛ̈t në lööŋ thi cï kek tääu (cïmën de logic ka optimization)?
Ka yukku algorithms looi ago ɣok ya gäm "ŋiɛ̈c täk" tënë kä dhal ɣook (cïmën de kë ye thɔ̈ɔ̈ŋ) ku ŋoot ke bï lɔ lööny në awuɔ̈ɔ̈c cï ye yic ye bɛɛr war ku cïï ye bɛɛr looi cï të yenë raan yen bɛɛr luɔɔi thïn?
Acïï raan cɔl Stuart Russell kenë raan cɔl Peter Norvig bɛ̈n deet ke puɔ̈ɔ̈c juäc ye rïthäc de AI looiv "acie diɛɛr në tän de luɔɔi rilic de AI cïk ya looi — të lenë luɔɔiden tueŋ, ke ka cie diɛɛr lɔn bïn kek ya cɔl thɔ̈ɔ̈ŋ de ŋïc ka ŋïc lɔgɔk."
ŋïɛc täŋ de kä yam alëu bï ye yic ya lac juak awär täŋ de kɔc kedhiɛ.
Ruääi në kaam yenë käŋ cɔk loi röt kaapɛi ku jɔl ya luɔɔi në rotde, ee yic riɛl apɛi bï ya deetic.
Käjuäc cï kek ya thɔ̈ɔ̈ŋ ëke ye kä riliic cï röt thiäi piny; cïmën de, acïï raan cɔl Michael Osborne kenë raan cɔl Carl Benedikt Frey thɔ̈ɔ̈ŋ ke loilooi paan de U.S. aci ciin de 47% në buɔtic dööt në "riɛl ë yic den apɛi" awär të lëu benne kek ya cɔk loi röt kaapɛ̈I, ku wë cï kek lueel ke OECD aci ciin de 9% në buɔtic dööt në "riɛl ë yic den apɛi".
Në akäl ciɛ̈ɛ̈n yiic, ke dupuɔ̈ɔ̈c ake ye cï ya tak bïk ya ŋoot ëke looi ye luɔɔi kënë ku bï ya ciɛ̈n kë bï ya riääk në tɛ̈n de teknologï yam cï cak.
Në athoor deen cï gɔ̈t yic cɔl Superintelligence, dupiöny cɔl Nick Bostrom acï jam wu ŋïc cïï kɔmbiötar bɛ̈i (artificial intelligence) abï rac tënë kɔc në akäl ciɛ̈ɛ̈n yiic.
Raan cɔl Bostrom acï jam ëyadɛ̈ në riɛl ë yic de tän benë aciëëk ke raan kedhiɛ ya nyuɔɔth në adit ke AI yiic.
Në athöör de yic; cɔl Human Compatible, ke dupiööny cï rïthäc looi cɔl Stuart J. Russell acï wël cïï Bostrom kek lueel bɛ̈n juak kɔ̈ɔ̈th apɛi ku ŋoot ke tak dhöl benë adit yam ya cak ago kä lëu bïk kɔc ya dhal ya cɔ̈kpiny, ku bï ya wuɔ̈ɔ̈c kenë tɛ̈n yenë puɔ̈ɔ̈c luɔɔi thïn tënë kɔc.
Wël cïï dupuɔ̈ɔ̈c kek lueel alɔŋ ë puɔ̈ɔ̈c de artificial intelligence acï liääp, ke nɔŋ wël lik ye kɔc nyuɔ̈th kä yenëke diɛɛr në kek ku cenëke ye diɛɛr në kek në tän yenë puɔ̈ɔ̈c dïït de superhumanly-capable AI luɔɔi thïn.
Aye bɛ̈ny ŋaknhom de Akut de Facebook cɔl Mark Zuckerberg ŋɔ̈ɔ̈th ke AI abï "naŋ käpath juëc bï kek ya liëp kɔc," cïmën de bï tuanytuɛɛny ya töök, ku pial ë guöp de kɔc ya cɔk loi rot në riäth ye röt kuaath kaapɛ̈i.
Raan cɔl Musk acï kämpänïïth kɔ̈k yök ëke yïk artificial intelligence cïmën de DeepMind ku jɔl ya tän yenë aciëëk ke kɔc thɔ̈ɔ̈ŋ "ago kɔc ya cɔk tïïŋ nyïn në kä loi röt alɔŋ ë artificial intelligence.
Rïthäc cï ya looi alɔŋ kënë ee kë cït mën de lööŋ ke adit, lööŋ ke artificial moral agents, bï AI path kenë kɔc ya looi ku bï kɔc ya jam apath në dhöl benë lööŋ ke kɔc ya guiir acï kek mat në jam yic ëyadɛ̈.
Thaar acï bɛ̈n në yemɛɛn agonë lööŋ bï kee adit käkë ya mac ya tääu.
Rïthäc cï ya looi në kë de kee lööŋ käkë, yenëke kë tueeŋ benë autonomous systems ya cɔ̈kpiny — alëu bï ya guiir ke tän yenë adit tɔ̈ ëke cïï käŋ ye looi keepɛ̈i ke cïn të cenë yen luɔɔi thïn ku kän alëu bï kɔc ya riääcic tënë puɔ̈ɔ̈c de ŋïc.
Ɣok cïï lëu buk adit ka robots ya thɔ̈ɔ̈ŋ ke lëu bïk ɣook ya ŋiɛ̈c luɔ̈ɔ̈i në kë yen ciɛ̈n kë lëu bïk ɣok yen ya gam ke lëu bï puɔ̈u ya lac käc tënë ɣook, man cï rot ya looi ke thiääk kenë puɔ̈ɔ̈c daan de biology (man cïï lëu bïï puɔ̈ɔ̈c de AIs ya rɔm kenë ɣook).
Töŋ cï gam apɛi ago ya lui kenë yekënë ee bï AI ya cɔk path tënë ɣook ku bï luɔɔi benë AI ya yiɛ̈knhial ya cɔk piath tënë ɣok wɔdhiɛ.
Ayuku yök ke kë ye ɣok cɔk diɛɛr tënë kä cïï röt ye tiiŋ apath në ye luɔɔi kënë yic, akëc ŋiɛ̈c ya guiir apath ëtɛ̈ɛ̈n ku ka cïï kaam de yith ku jɔl ya käjuëc yam cï kek piac ya looi ye tekthook cï tän yenë kek luɛɛl thïn në puɔ̈ɔ̈c de AI yic ku jɔl ya riɛl ë yic de sentient volitional intelligence."
Aye yök ke tɛ̈ɛ̈u de lööŋ abï ya piath tënë puɔ̈ɔ̈c de AI cenë kɔc ya dɛɛt puɔ̈ɔ̈th në yen ku bï kä riliic cï tuɔ̈l thïn ya mac.
Luɔ̈ɔ̈i de akuɔ̈tnhom kënë ee gɔl rot tënë raan cɔl Mary Shelley's Frankenstein, të ɣɔn cenë raan cï cak ya naŋ kärɛc ye kek luɔ̈I Nhialic.
Raan cɔl Isaac Asimov acï lööŋ kaadiäk ke Robotics në athöör juäc cï kek ya gɔ̈t yiic ku jɔl ya anyïkööl cï kek ya lueel yiic, cï mën de athöör ŋic raan ëbën cɔl "Multivac" cï jam në kɔmbiötar nɔŋ ŋïny dït apɛi në kë de kee rin käkë.
Në ruöön de 1980s, ke luɔɔi cïï raan ye thuur cɔl Hajime Sorayama bɛ̈n looi në athöör cï gɔ̈t yic, cɔl Sexy Robots series cen käjuëc thuur thïn ku luɔny biyic paan de Japan ku cen pïïr de kɔc thɔ̈ɔ̈ŋ kenë lifelike muscular metallic skins ku në yecök ciëën ëtënë, ke ka cï athöör cɔl "Gynoids" bɛ̈n gɔ̈t ku ka cïï kɔc ye cinimaai looi bɛ̈n lööm ku bïk kek cinimaaiken cak, agut cï cinema de George Lucas ku jɔl ya cinimaai juäc kɔ̈k.
Puɔ̈ɔ̈c de Biotechnology ee të dïït de puɔ̈ɔ̈c ë biology, agut cï luɔɔi de kä pïr kedhiɛ ku jɔl ya käm agonë kä yam ya looi në kek.
Akut de American Chemical Society acï wɛ̈t cɔl biotechnology bɛ̈n lueel ke ye luɔɔi de käm ke biological organisms, ajuiɛɛrden, ka tän yenë kek luɔɔi thïn në chirkat juëc yiic agonë puɔ̈ɔ̈c de science ya looi në kek ku bï tän de ke kä cïï man de wɛl ke akïïm, mïïth ye luɔk, ku jɔl ya läi ye kek mac kedhiɛ ya cɔ̈kpiny.
Puɔ̈ɔ̈c de Bioengineering ee lööŋ ke puɔ̈ɔ̈c de tëët ‘engineering’ ku jɔl ya tän de pïïr ‘natural sciences’ guiir ku rek kek kenë räl ke guöp, cɔl kek ‘tissues, cells ku molecules.’
Në puɔ̈ɔ̈c thɛɛr de biotechnology yic, ke kɔc thɛɛr ye dumken puur apath ku ka ye com në mïïth ye luɔk apath, ku bï kek ya tem apath, agokë mïïth juäc ya looi agonë ciin de kɔc juäc ken ya kony.
Kee loilooi käkë aake ye kek mat në luɔɔi thɛɛr yenë miän de beer luɔɔi thïn në luou yic.
Në ye luɔɔi kënë yic, ke mïïth ke carbohydrates në rap yiic aye kek doŋ yiic agokë miääu ya looi, cïmën de miän de ethanol.
Na cɔk luɔɔi yenë luou luɔɔi thïn ya tɔ̈ ke këc deetic apath agut cï bïï raan cɔl Louis Pasteur guiɛ̈ɛ̈r kɔc apath në ruöön de 1857, ke kän yenë dhöl tueeŋ cenë puɔ̈ɔ̈c de biotechnology ya kuanycök agonë kuïn ya wel ago dɛ̈t peei ya looi.
Ke wël käkë kedhiɛ aye puɔ̈ɔ̈c de raan cɔl Darwin juakic në tän de natural selection yic.
Në ruöön de 1928 yic, ke raan cɔl Alexander Fleming acï akut de mold Penicillium bɛ̈n cak.
Ke ye cɔl MOSFET (man ye metal-oxide-semiconductor field-effect transistor) aacak në raan cɔl Mohamed M. Atalla kenë raan cɔl Dawon Kahng në ruöön de 1959.
BioFET tueeŋ aye adin cɔl ion-sensitive field-effect transistor (ISFET), man ëcak në raan cɔl Piet Bergveld në ruöön de 1970.
Në run ciɛɛl ke -1980s, ke kä kɔ̈k peei ke BioFETs aake cï kek ya looi, agut cï kä ye aliir de gäth ŋöör cɔl gas sensor FET (GASFET), aliir ye yom dït apɛi ŋöör cɔl pressure sensor FET (PRESSFET), reference ISFET (REFET), enzyme-modified FET (ENFET) ku jɔl ya immunologically modified FET (IMFET).
Tän benë miök de biofuels ya cɔk ŋic apath abï käpath ya bɛ̈i tënë puɔ̈ɔ̈c alɔŋ de biotechnology, man ye akut cɔl Department of Energy thɔ̈ɔ̈ŋ ke tän de ethanol alëu bï tän de jaath ya tekic paan de U.S. agut cï bï ciin de 30% ya dööt në ruöön de 2030.
TCE: Luɔɔi de Chemical Engineer, (816), 26–31.
Kë dɛ̈t peei bï ye wɛ̈t kän ya nyuɔɔth ee tän cenë tiim ke transgenic plants ya määt ku bïk cil në ɣän cï kek kuɛ̈nybei yiic të tɔ̈në (ka të liiuë) wɛl cɔl kek ‘chemicals’.
Alɔŋ dɛ̈t peei yic, ke luɔɔi de biotechnology ya luɔɔi thïn ee käm thi cɔl kek ‘microorganisms’ cak agonëke piny ya lɔɔkic ku bï anyuoon rɛɛc tɔ̈ thïn ya nyaai.
Ku bï hormones, stem cells, antibodies, siRNA ya cak ku bï kek ya töök.
Tän tueeŋ yenë yen luɔɔi thïn ee tän yenë kɔ̈th cie lac thou në ɣän tuc yiic cak, man ye thiääk kenë cäŋ de kä ke puɔ̈ɔ̈r ku jɔl ya tän yenë kek mac thïn agokë kɔc ya luɔk apath ku bïk kɔc ya muk.
Luɔɔi de pharmacogenomics ee bï kɔc ya nyuɔ̈th tän benë wal ya luɔɔi thïn apath, ke cï tän ë genotype de raan tuany ya kɔn tïŋ, ago wal ya cɔk lui apath në raan guöp ku bï ciɛ̈n kë bï ya riɔ̈ɔ̈k tënë yen.
Kä ke puɔ̈ɔ̈c de biotechnology në ye thɛɛr ke yemɛɛn alëu bï ya kuanycök në yemɛɛn ago wal ya lac cɔk bï kek ya cak ku wëu yenë kek ɣɔɔc ya cɔk tɔ̈ nhom piiny.
Thëm yenë Genetic them ee töök de tuanytuɛɛny cɔk loi rot ku ka lëu bï ya looi ëyadɛ̈ agonë raan ŋuɛ̈ɛ̈n de meth ya cɔk ŋic (cïmn de man ku wun ëdhiëth yen) ka kɔc ke dhiënden kedhiɛ.
Në thɛɛr juäc yiic, ke thëm de käŋ ya them alëu bï ya yök në käjuäc ye röt waar yiic ye thiääk alɔŋ cäl de röt yiic.
Akuɔ̈tnhïïm ke Biotechnology alëu bï naŋ mïïth bïk kek ya looi ago cɔk ya nyaai në akälciɛ̈ɛ̈n yiic në tän bï kek mïïth ya looi në puɔ̈ɔ̈r yekë looi në geeth yiic.
Ciin de thiäär në buɔtic ‘10%’ de mïïth ke pinynhom cï ya luɔk, aake cï kek ya com kenë GM crops në ruöön de 2010.
Kee dhɔ̈l käk acï mïth yam ye luɔk apath cɔk cak kek ku jɔl ya tän yenë kek puur apath awär tän ëdï cï kek tɔ̈ thïn wënthɛɛr në luɔɔi de dhöl cɔl ‘selective breeding’ ku jɔl ya ‘mutation breeding’.
Kek käk kedhiɛ acï kek ya looi ago mïïth ya kony ago käm kek cië ye bɛɛr cam ku bï kek ya cɔk lok apath.
Në yekënë nhom ëyadɛ̈, ke kɔc ke pinynhom kedhiɛ aacie thöŋ kenë dupiööc cɔl kek ‘scientists’ man ye kuïïn ke GM yök ëke piath.
Ku na yïn ya, ke kɔc juëc kɔ̈k peei aacï ya jai në mïïth ke GM në kë de kee käkë, agut cï kä ye kek diɛɛr në tän de pinynhom, lɔn cɔk yen ya kuïn cïk bɛ̈i bei në mïïth ke GM yiic, lɔn acɔk ke mïïth käkë ya guik agonë cɔk ya nyaai në pinynhom yic, ku jɔl ya kä cenëke diɛɛr në kek në pïïr de pinynhom yic në kë cenë kek mïïth käkë ya tääu në lööŋ ke ŋïc yiic.
Anɔŋ wuɔ̈ɔ̈c ye tɔ̈ në tän yenë lööŋ ke GMOs mac në kɛm ke bɛ̈i yiic, ku wuɔ̈ɔ̈c töŋ dïït cï ŋic në raan ëbën ee rot looi në kaam de paan de US kenë paan de Europe.
Bɛ̈i ke European Union aake ye puɔ̈ɔ̈r puɔ̈l në bɛ̈i ke EU yiic ku yekë mïïth kɔ̈ puɔ̈l bï kek bɛ̈i thïn në bɛ̈I kɔ̈k peei yiic ku ŋoot ëke ye mïïth looi ëyadɛ̈.
Loilooi cï kek ya looi kedhiɛ ku cïk piath aye kek kony ë wëu në kaam de run kaadhiëc ku ka benë run kɔ̈k peei bɛɛr ya thaany cök.
Cäŋ de käŋ, man ye cɔl ‘Cloning’ ee luɔɔi yenë käŋ cak të cenë kä wääc ya määt ku kä thöŋë DNA den kek, në dhöl ye kek dhiëth wënthɛɛr yiic ka tän dɛ̈t peei lëu bï yen cɔk cak.
Aye looi në dhöl në dhɔ̈l juäc ke ŋïc ku jɔl ya luɔɔi de biology jɔɔk në thöŋ yenë cin thöŋ në kenhïïm agut cï cäŋ dïït yenë mïïth ‘protein’ juäc cak.
Ɣɔn thɛɛr, ke DNA aye wïc bï ya tɛ̈ɛ̈k yic ago DNA ya gäm akuɔ̈tnhïïm thii kɔ̈k peei ye thöŋ në kɛmken.
Na cï tuɔŋ nyaai thïn, ke biäk de tuɔŋ cï ɣäthwei aye tääu në cell yiic.
Akuɔ̈tnhïïm thiekiic ke räl ‘tissue’ aye kek määt agokë käjuäc ke pïïr tɔ̈ në akut kënë yic ya dhiëëth në luɔɔi de cäŋ ë rings (cylinders).
Ëluɔɔi kënë aye cɔl "research cloning" ka "therapeutic cloning".
Therapeutic cloning ee rot looi të cenë toŋ ke embryonic stem cells cak në dhöl yenë yen ŋɔ̈ɔ̈th ke lëu bï tuanytuɛɛny ya töök cïmën de diabetes ku Alzheimer.
Kë yenë SCNT looi në cäŋ de käŋ yiic ee kë yenë toŋ ke somatic cells lac yök ku jɔl ya tän yenë kek lac loi në Lab yic.
Toŋ ŋoot ëke këc guɔ dït aye yiic lac kuɛɛm të mɛ̈t kek kenë somatic cell nucleus, cïmën de tän yenë toŋ ke raan röt luɔɔi thïn.
somatic cells ayenë ke luui në kek në thaa thiin koor yic ku ka ye kek tɔ̈ɔ̈u agonë ke bɛɛr luui në kek në thɛɛr kɔ̈k ciɛ̈ɛ̈n yiic.
Kän ee tuɔŋ tök cak.
Toŋ cï kek cak apath aye kek tääu në yäny dɛ̈t peei benë kek lɔ dhiëëth thïn, cïmën de weŋ ka amääl alɔŋ ë läi ye kek mac baai.
Këdɛ̈t peei ë piath de SCNT aye tïŋ ke lëu benë läi wïc bïk nyïn thök kedhiɛ ya ŋoot ëke cak kek agokë nyïn cië beer thök.
Toŋ kaadiäk de kee töŋ käkë, aacï bɛ̈n pïïr agut cï bï kek dhiëëth, ku kee töŋ de kek yenëka cï bɛ̈n pïïr agut cï bï dït.
Ku na yïn ya, ke rïthäc cï looi në ruöön de 2014 acï yen bɛ̈n ya guiɛ̈ɛ̈r kɔc ke tiɛ̈m cenë käjuäc cï kek ya cak ya tiɛ̈m acï bɛ̈n ya pëk në ciin de dhorou ku bɛ̈t në kuɛ̈n de thiäär yic ku në ruöön de 2016, ke kämpäni tɔ̈ në Korea cɔl Sooam Biotech acï töŋ kaa 500 bɛ̈n ya cak në akäl tökic.
Dhiëth yenë käŋ dhiëëth në dhöl ŋic kek yiic wënthɛɛr yenëke dhöl yenë läi juäc dhiëëth, agut cï tiim ku jɔl ya käm.
Ke yenë kë benë ye wɛ̈t kënë ya nyuɔɔth apath yenakë, kɔc ke European ëke ye pur në anyɔk ke tim cɔl grapes aake ye tiim cɔk cak röt në kaam de run juäc wär millennia kaaroi.
Tiim juëc, tiim thii cek nhïïm, vines, ferns ku jɔl ya tiim thii ye lac thou në kenhïïm ku ŋoot ke meiken pïr aye dhiëth keepɛ̈i në kɛmken.
Në puɔ̈ɔ̈c de tiim yiic, ke wɛ̈t cɔl ‘parthenogenesis’ acï bɛ̈n lueel ke ye jam në tän benë tuɔŋ ya looi tënë tuɔŋ këc dhiëëth yic, cɔl ‘unfertilized egg cell’, ku ke biäk de ajuiɛɛr de luɔɔi de apomixis.
Loilooi käkë yenëke käŋ cak acie thöŋ në kë lëu benë somatic cells ken yiic naŋ kä ye röt waar në käkeen ke nuclear DNA yiic.
Tuɔŋ acï bɛ̈n ya tɛ̈ɛ̈k yic, ee dhöl yenë monozygotic twins cak në tuɔŋ tök yic, ku kän acie thɔ̈ɔ̈ŋ kenë loilooi kɔ̈k peei yenë kek cak thïn.
Tuɔŋ de Dolly acï bɛ̈n cak të ɣɔn cenë tuɔŋ bɛ̈n lööm ku tɛ̈ɛ̈uë në ŋun de amääl yic.
Aacï bɛ̈n bɛɛr cak në thukul cal Roslin Institute yic paan de Scotland në dupuööc ke British cɔl kek Sir Ian Wilmut ku jɔl ya Keith Campbell ku ka cï bɛ̈n pïïr apath, gɔl në thaar ɣɔn dhiëëthë yen në 1996 agut cï thaar ɣɔn cen bɛ̈n thöu në 2003 ke nɔŋ run kaadhetem.
Dolly aathiekic apɛi në kë yen kä ke genetic tënë cell ke kɔc ŋuän ya nyuɔɔth, ku cï juiir ke bï akɛɛth bäär yiic ke genes ken ya juiir, ku kän alëu bï bɛɛr ya guiir ago käm thi kɔ̈k yam ya looi.
Län tueeŋ cïï raan kɔn cak (cï bɛ̈n ya Dolly në amääl) acï bɛ̈n tiɛ̈m ke naŋ toŋ kaa 29 në toŋ thii kaa 277, man cï amɛ̈l kaadiäk bɛ̈n dhiëëth, ku töŋ de kek acï bɛ̈n pïïr.
Cï men ŋicë yen, ke län tueeŋ ëkɔn cak aye aguek, ku ka cïn agueŋ ŋuɛ̈ɛ̈n cïï raan cak në toŋ ŋuɛ̈ɛ̈n dɛ̈t peei cï gäm kek.
Ku na yïn ya, ke kɔc kɔ̈k peei ye rïthäc looi, agut cï raan cɔl Ian Wilmut man ɣɔn ŋäär akut ɣɔn cak Dolly, ku lueel ye thon cenë Dolly thou në kë de tuany ë puɔ̈u aacï thiääk kenë tän cenë yen luɔɔi thïn.
Dupuööc ke paan de Soviet cɔl kek Chaylakhyan, Veprencev, Sviridova, ku jɔl ya Nikitin aacï col cɔl "Masha" bɛ̈n cak.
Käjuäc ye thöŋ në cäŋ de acuek yiic.
Jö: Cɔl Snuppy, man ye län thöŋ kenë thɔn ë jöŋ de Afghan yenëka ye jöŋ tueeŋ ëkɔn cak (në ruöön de 2005).
Anyaar: Cɔl Samrupa yenëka ye län tueeŋ cï kɔn cak ke thöŋ kenë anyaar.
Thɔ̈rɔ̈t: (2009) cɔl Injaz, yenëka ye län tueeŋ cï kɔn cak ke thöŋ kenë thɔ̈rɔ̈t.
Thɔ̈k: (2001) ke dupuööc tɔ̈ në jamya cɔl Northwest A&F University acï län tueeŋ thöŋ kenë thɔ̈k bɛ̈n cak ku ye pïïr në kä ke ŋut dïït dɛ̈t peei de thɔ̈k.
Puɔ̈ɔ̈c acï bɛ̈n looi paan de China në ruöön de 2017, ku ka cï bɛ̈n guiɛ̈ɛ̈r kɔc në pɛɛi ë tök de ruöön de 2018 yic.
Agoor col cök (Black-footed ferret): (2020) në ruöön de 2020, ke akut de dupuööc acï ŋut de agoor col cök bɛ̈n cak ku cɛ̈k kë ke ye cɔl Willa, man ë thou në run ciɛɛl ke 1980s ku cïn kuandeen cï döŋ në pinynhom.
Kän acie jam në tän yenë tik liɛ̈c yök ku jɔl ya tän yen dhiëëth thïn në acuek kït.
Në ye akäl käk yiic, ke dupuööc aakëc ya tak bïk them agokë kɔc ya bɛɛr cak në kë ye kek yen yök ke kë lëu bïk looi kän alëu bï jam dït apɛi ya cak në kë lööŋ bï pinynhom kek ya.
Cï mën de wël juäc cï kek luel ake bɔ̈ bei tënë kɔc ke athɛɛk yiic, käjuäc cï kek ya thiɛ̈ɛ̈c në cäŋ de raan yic aye këc kek ya gam ëyadɛ̈ në kɔc këc gam.
Kɔc jɛ̈I cäŋ de kä pïr acï ya jam wu teknologï aŋoot ke këc guɔ yiɛ̈knhial në yemɛɛn ago ya piath tënë kɔc ku ka lëu bï ya naŋ kä ke yaaŋ bï kek ya looi thïn (ago kɔc ya cɔk loi kek ku benë käkeen tɔ̈ yiɛ̈ɛ̈c ya cɔk loi kek), ku jɔl ya kä cenëke diɛɛr në tän lëu benë kä cï kek cak ya mat kenë kɔc ke bɛ̈i yiic kedhiɛ.
Kän aye lueel ke ye "Conservation cloning".
Tiɛ̈mde acï kɔc bɛ̈n ya gäm ŋɔ̈th ke käjuäc thöŋnhïïm ke teknologï (bï kek ya tääu në yäny de ŋuɔ̈t ke läi kɔ̈k peei yic) aalëu bïk läi ya cɔk cak kek në kɔc.
Në ruöön de 2002 yic, ke geneticists tɔ̈ në Australian Museum aacï bɛ̈n jam wu cïk DNA de thylacine (Tasmanian tiger) ya thɔ̈ɔ̈ŋ, në ruöön ëwic bï kek thök në pinynhom në run kaa 65 cï tëëk yiic, në ajuiɛɛr de polymerase chain reaction.
Në ruöön de 2003 yic, në doordeen tueeŋ yic, ke cï nyyin thök në pinynhom, cɔl kek Pyrenean ibex cï lueel rin nhial ëtënë, acï bɛɛr cak, në Centre of Food Technology and Research of Aragon, në toŋ ëke cï kek tɔ̈ɔ̈u në kë de ye aguiɛɛr kënë yic në ruöön de 2001 ku jɔl ya goat egg-cells.
"Когда вернутся мамонты" (" ɣɔn cenë Mammoths lɔ dhukciɛ̈ɛ̈n"), në akäl nïn 5, pɛɛi de rou, 2015 (cï bɛ̈n bɛɛr yök në akäl nïn 6, pɛɛi de dhoŋuan 2015) ku kë cï yic bɛ̈n riɛl ee pïïr de mammoth të ɣɔn cenë yen cak: kä cï bɛ̈n döŋ aacï bɛ̈n ya rëër kenë läi kɔ̈k peei nɔŋ kä thi ke Microbiota cï ya tääu në ke yiic agokë mïïth lac ya cɔk thök në ke yiic.
Në kë de yekënë, kɔc kɔ̈k aacï bɛ̈n ya jam wu ka cïï bï ya naŋ run juäc awär läi ëke dhiëth kek kapɛ̈I, në kë cennë amääl lac bɛ̈n ya thou ke nɔŋ run kaa dhetem.
Ku na yïn ya, ke riääk yenë liɛ̈c lac riääk, ku thon cenë meth lac bɛ̈n ya thou në thaa ɣɔn dhiëëthë yen aŋoot ëke tɔ̈ në yemɛɛn tënë läi ye kek cak në kɔc awär läi ye dhiëëth në conception or assisted reproduction (IVF).
Tän de yenë kɔc luɔɔi thïn, cïmën yenë raan luɔɔi thïn, acï ya jam yic apɛi në ɣän juäc ke loilooi ke science fiction yiic.
Loilooi juäc aacï bɛ̈n jai në luɔɔi benë raan ya looi në tän benë to ya com ka bï kek ya tääu në DNA yiic; kn alëu bï yic ya riɛl apɛi, ku ye gääu amääth ago tuoŋ jal cil në yäny dɛ̈t peei cie yäny adööc lɔgɔk de tik.
Cinimaai ke Science fiction cïmën de The Matrix ku jɔl ya Star Wars: Alɔŋ ë Episode II – ke cäŋ de mïth në kɔc yiic acï bɛ̈n ya jäi apɛi në kɔc ku kän akëc nhom bɛ̈n tëëk.
Käjuäc cï kek ya looi në raan cɔl Caryl Churchill ago kek ya lɔ nyuɔɔth në telbidhion nyin, në aguiɛɛr cï bɛɛr bɛ̈ibei në kaam de catheet ke BBC kenë HBO Films.
Acï bɛ̈n dït ke këc gam man nhiɛɛrë mamade yen, man cïn dɛ̈t peei ëye tïŋ ku cï bɛ̈n thou në run kaa dhoŋuan ɣɔn cenë ye dhiëëth.
Në ruöön de 1976 ke athöör de raan cɔl Ira Levin, cɔl ‘The Boys from Brazil’ ku jɔl ya cathendeen cï looi në ruöön de 1978, ke raan cɔl Josef Mengele acï käjuäc bɛ̈n ya cak ago Adolf Hitler.
Në cathen de Doctor Who, ke kɔc ke kuɛt peei ke armour-clad, warlike ye kek cɔl Sontarans aacï kek bɛ̈n ya nyuɔɔth në cathen cï looi në 1973, cɔl "The Time Warrior".
Wɛ̈t ëcï tak benë apuruuk cie kɔc adiil ya cak, aacï bɛɛr caath në cathen de "The Doctor's Daughter" (2008), ɣɔn cenë DNA de dïktoor ya lööm ku benë nyan cɔl Jenny ya lɔ cak në yen.
Në ruöön de 2005 yic ke athöör de raan cɔl Kazuo Ishiguro cï gɔ̈t kɔ̈u ke ye ‘Never Let Me Go’ ku jɔl ya cathendeen cï looi në ruöön de 2010 acï anyïkööl kɔ̈k peei bɛ̈n ya cak, agonë cäŋ de kɔc ya looi ke ye kë benë kä yiɛ̈ɛ̈c kedhiɛ ya bɛɛr gäm kɔc wïc kek, agut cï na cɔk ya tɔ̈ ke ŋickë ka cï lɛ̈k kek.
Në athöör cï jam në kä ke akälciɛ̈ɛ̈n cɔl Cloud Atlas ku jɔl ya catheet cï kek ya looi, töŋ de kek aye jam në anyïkööl de kɔc ëke cak län cɔl Sonmi~451, töŋ de millions cɔl "wombtank", man cï juiir ke bï kɔc ya luɔɔi jɔɔk në thaar ëdhiëëthë yen.
Në akuɔtnhïïm tɔ̈ paan de Us, në thɛɛr kɔ̈k ke run ke 1980s ŋoot. Akuma de US acï mïth ke baai bɛ̈n bɛɛr cak ago käken yekë kek looi kedhiɛ ya mac, man ye thöŋ kenë voodoo dolls.
Në ye thɛɛr ke ye akäl käkë yiic, ke cäŋ de kä pïr ee naŋ kä ye kek lɛɛl në tɔŋ yic ku bï mass-genocide ya thöl në mäc tënë kä keen kuc kek.
Genes acï kek ye ɣäth në kam de läi tɔ̈ alɔŋ tök, në läi wääc yiic (bï län ëdhëth në läi wääc), ku jɔl ya kaam de akuɔ̈tnhïïm.
Dupuööc ke Genetic engineers abï gene dhil ya tekthok ku bï ya lɔ tääu në län dɛ̈t peei yic, agut cï ɣän ke promoter ku terminator region ku jɔl ya kä yenë kek kuɛ̈ny yiic bɛi.
Raan cɔl Herbert Boyer ku jɔl ya Stanley Cohen kek ake ye kɔc tueeŋ cï käm kɔn cak në ruöön de 1973, man ye kɔ̈m cïn wɛl ëyen lac nɔ̈k cɔl, kanamycin.
Län tueeŋ ëkɔn looi ku ɣɔɔcë wei aye GloFish (në ruöön de 2003 yic) ku jɔl ya län tueŋ cï puɔ̈l ago ya cuet aye län cɔl AquAdvantage salmon në ruöön de 2015.
Fungi aacï kek looi në kë de ye lööŋ thöŋ käke bï kek kɔn ya tiaam.
Anɔŋ käjuäc cï kek ya lueel ago virulent genes ya cɔk nyɛɛië tënë viruses ku bï wal ya cak në kek.
Käjuäc acï kek ya looi në tëët yic ago ciɛ̈n tiim kɔ̈k peei ye kek nɔ̈k ka käm kɔ̈k peei ye kek cam.
Läi ayë yiic riɛl bï kek ya lac looi ku käjuäc ke kek aŋoot ëke looië rïthäc në kek.
Läi baai cï kek ya looi agonë aciëëk ke pïïr de raan ya cɔ̈kpiny cïmën de cil ye kek cil, tän path de rïŋ tɔ̈ kenë kek, cɛk path ken, ku jɔl ya cïn tuanytuɛɛny bï kek ya lac dɔm në pïïrden yic.
Na cɔk luɔɔi yenë gene ke kɔc ya ŋoot ke ye luɔi yam agonë tuanytuɛny ya töök në kek, ke ka cï ya looi agonë tuanytuɛɛny ke ciëëk ya töök në kek cïmën de tuany rilic cɔl immunodeficiency cï ya määt.
Käjuäc cï kek ya lueel aye kä benë ye luɔɔi kënë ya tiɛ̈m ku jɔl ya kä ye kɔc riääc yiic në kee lööŋ käkë cï kek tääu, mäny benë kuïn ya mac, riäk benë kuïn këc looi në kä ke genetic ya riɔ̈ɔ̈k, bï tekpiny de kuïn ya mac apath, bï lööŋ benë pïïr ya pëk ku jɔl ya bï raan ya naŋ käjuäc ke ŋïc bï ya pëk kenë kek.
Bɛ̈I juäc acï lööŋ tääu bïk ke käjuäc ic kek lueel käkë ya cɔ̈kpiny.
Luɛɛl dïït de puɔ̈ɔ̈c ë genetic engineering ee yen mat thïn ëbën agut cï läi cï kek kuɛ̈nybei ku jɔl ya dhöl dɛ̈t peei lëu benë kek ya kuany yiic.",
Kän yenëke nyooth de ye wɛ̈t kënë, rɛp ke triticale acï kek ya looi ku yïk kek në ruöön de 1930 në ɣän juäc kɔ̈k ago genome ke ya riɔ̈ɔ̈kic.
Puɔ̈ɔ̈c ë yemɛɛn de biotechnology aye lueel ke ye "vitro nucleic acid techniques, agut cï recombinant deoxyribonucleic acid (DNA) ku tän benë nucleic acid ya tuɔɔm në cells ka organelles yiic, ka fusion of cells wär atekthok de taxonomic family."
Luɛɛl de ye wɛ̈t kënë ee lac pëk në luɔɔi ye kek luui awär kä cïk kek cak, kän ee yen nyuɔɔth ke ka bï ya naŋ mïïth ke GMOS ku mïïth cie-GMOs në tuɔŋ tök yic ku jɔl ya län tökic në rotde.
Aye nyuɔɔth ëyadɛ̈ ke luɔɔi yam aŋoot ëke yïk kek.
Dupuɔ̈ɔ̈c ke Genetic engineers abï gene wïckë ya dhil tekthok ku bï ya tääu në kë dïït dɛ̈t peei ben lɔ tɔ̈ thïn.
Gene aye määt kenë kä kɔ̈k peei ke genetic, agut cï ɣän ye käŋ juak yiic ku jɔl ya ɣän ye käŋ riɔ̈ɔ̈kic ku jɔl ya dhukɛ̈ɛ̈n cï kek kuɛ̈nybei.
DNA aye tääu në toŋ ke läi kɔ̈k yic ku ka ye tuɔɔm në kek gup në microinjection, man lëu bï ya tuɔɔm në tuɔŋ kɔ̈u agut cï bï ɣet në tuɔŋ yic alɔŋ thïn, ka në luɔɔi de viral vectors.
Në tiim yiic ke kän aye cɔk loi rot në puɔ̈ɔ̈c yenë räl ‘tissue’ bɛɛr puɔ̈ɔ̈c.
ɣɔn thɛɛr ke kä ke cäl ëröt ‘genetic’ aake ye kek tääu në akuɔ̈t de genome yic.
Anɔŋ abɛ̈k kaaŋuan yenëke nucleases looi, man ye kek cɔl meganucleases, zinc finger nucleases, transcription activator-like effector nucleases (TALENs), ku jɔl ya Cas9-guideRNA system (adapted from CRISPR).
Në ruöön de 1972 ke raan cɔl Paul Berg acï molecule tueeŋ ke DNA bɛ̈n kɔn ya tɛ̈ɛ̈kic ɣɔn cen DNA lööm tënë agɔɔk ku mɛ̈ɛ̈t kenë DNA cï yök tënë lambda virus.
Bairäth cï kä ke plasmid bɛ̈n ya määt, aacï bɛ̈n ya ŋoot ëke pïïr të ɣɔn cenë kek bɛ̈n ya ɣook në wɛ̈ɛ̈l cɔl kanamycin thïn.
Në ruöön de 1974 ke raan cɔl Rudolf Jaenisch acï col bɛ̈n ya cak në DNA ëke le kek lööm në toŋ kɔ̈k peei yiic, ku ye kän yenëka cï bɛ̈n ya län tueeŋ cï kɔn cak në toŋ kɔ̈k peei yiic.
Col cenë genes ke nyaai (col ye dhiëëth në lab yic) acï bɛ̈n cak në ruöön de 1989.
Në ruöön de 1983 ke ajuiɛɛr de tëët yenë läi cak acï bɛ̈n gɔl në yïknhial në ke kɔc käkë; Michael W. Bevan, Richard B. Flavell and Mary-Dell Chilton.
Në ruöön de 2000, ke tim tueeŋ nɔŋic Vitamin A acï kɔn gɔl në yïk në ke nɔŋ mïïth cï röt juak në ye guɔ̈p.
Insulin ye kek cak në käm thi kor, cɔl kek ‘humulin’, acï kek bɛ̈n ya gam ago kek ya luɔ̈ny në akut ye kuïn ku wal mac, në ruöön de 1982.
Në ruöön de 1994 ke raan cɔl Calgene acenë wëlke bɛ̈n ya gam ago tomato de Flavr Savr ya looi ku bï ya lɔ ɣaac, man yenë kuïn tueeŋ ë kɔn cak.
Në ruöön de 2010 yic, ke dupiööc tɔ̈ në J. Craig Venter Institute acïk bɛ̈n caal biyic ëke cï synthetic bacterial genome tueeŋ cak.
Acï bɛ̈n luɔny biyic në thuɔ̈k tɔ̈ US yic në ruöön de 2003.
Genes ku jɔl ya wël juäc kɔ̈k ye jam në kë de kä pïr alëu bï kek ya juak në plasmid yic ku ye tääu në käm ‘bacteria’ yiic ago lɔ tɔ̈ɔ̈u thïn ku bï bɛɛr lɔ guiir.
Ciin dïït de plasmids cï kek ya juiir ayenëke DNA liääpnhom ku bï ya miɛ̈ɛ̈tbei në käm yiic në dhöl thiin kɔ̈cic.
Dupiööc cɔl kek Scientists aalëu bïk ye kän lac ya liääpnhom ku mɛ̈ɛ̈kë genes tɔ̈ në käm ‘bacteria’ yiic agokë mïïth ya cak ku bïk kä loi röt ya caar në käjuäc ke molecular systems yiic.
Käm ‘bacteria’ acenëke ya luui në kek agonë kuïn ya looi në thɛɛr juäc cï tëëk yiic, ku biäk tök acï ya yïk ku kuɛ̈nyë bei në kë de ye luɔɔi kënë yic alɔŋ ë luɔɔi dïït ye looi në chirkat yiic.
Kuïn juäc ye käm ‘bacteria’ cak aye kek looi lactic acid bacteria, ku ëtënë yekëne këdïït tueeŋ yenë rïthäc gäk looi alɔŋë tëët yenë mïïth juäc ye käm cak thok thök.
Mïïth juëc aake ye kek puur paan de US ku na gut cɔk lööŋ ya tɔ̈ ëke cï kek tääu ago mïïth ya cɔk puur kek paan de Europe, ke jɔɔk në ruöön de 2015 ke ka cïn mïïth cï kek ya looi në bacteria yiic ya ŋoot ëke tɔ̈ në e akäl käk yiic.
Bacteria aye kek tem ku ka ye kek wïc bï mïöth 'protein' ya miɛ̈ɛ̈tbei në ke yiic.
Ee yic riɛl apɛi bï mï̈ïth 'protein' juäc käkë ya yök në ɣän ke cum yiic ku ka ye lac tɔ̈ ëke cï yiic ya wuook në käm ku kän ee yen cɔk ril yic apɛi bïk ya piath ënɔŋ kɔc.
Alɔŋ biyic cïï thiääk kenë wɛl ke akïïm, ke kaa cï kek ya luɔɔi agonë miök de biofuels ya cak.
Käjuäc cï kek ya tak aye yen mat thïn ëbën agut cï käm ye kek tɛm nhïïm, ka bïk käŋ ya ŋaar në kë de käm ka bïk m̈ïth lac ya riɔ̈ɔ̈k.
Na c̈ käm puɔ̈l agokë akut ya cak ke ka lëu bï kɔc ya gäm thaŋdïït apɛi lëu benë yekënë ya cɔ̈kpiny, ku ka lëu bï ya tɔ̈ ke piah në kë yenë yen dee kekäm alëu bïk ya tɔ̈ në gup ke kɔc yiic.
Në run juäc cï tëëk yiic, ke käm ‘bacteria’ aacenëke ya luui në kek në ɣän ke puɔ̈ɔ̈r yiic.
Në puɔ̈ɔ̈c dïït cï ya looi në puɔ̈ɔ̈c de genetic engineering yic, ke käm ‘bacteria’ käkë acï kek ya liääp nhïïm agokë ya luui apath ku bïkë ɣän rëër kek thïn ya juak ago ya luɔk.
Pseudomonas strains ke käm ‘bacteria’ aye käŋ lac riɔ̈ɔ̈k në tɛ̈ɛ̈u yenë yen tääu në pïu lir cït talaja yiic.
Loilooi kɔ̈k peei ke käm ‘bacteria’ cï kek bɛɛr ya cak aye yen mat thïn ëbën agut cï bioremediation, man yenë käm ‘bacteria’ luɔɔi agonë awuook ya nyaai në kä ye kɔc ɣook yiic.
Në run de 1980s ke raan ë thuur cɔl Jon Davis ku jɔl ya dupiöny cɔl geneticist Dana Boyd acï kïït thɛɛr ke thukul de femininity (ᛉ) në Germany bɛ̈n waar yic agokë ya nambaai ke binary ku wel kek agokë ya DNA sequence, man ëcï guiir në raan cɔl Escherichia coli.
Kɔc ye rïthäc looi alëu bïk yekënë ya looi agokë käjuäc ya mac; agut cï ɣän tɔ̈ kek thïn, ciinden cenë ye tääu thïn, ku jɔl ya thɛɛr benë gene ya jaamic.
Agut cï na cɔk naŋ käjuäc wïc bï kek ya them në yemɛɛn, ke ka nɔŋ käjuäc cï ya tiɛ̈m në luɔɔɔi de gene therapy agonë genes cï riääk ya waar.
Në ruöön de 2018, ke ka nɔŋ käjuäc ke akïïm cï kek ya them në luɔɔi, agut cï töök de tuanytuɛɛny cɔl kek hemophilia, glioblastoma, chronic granulomatous disease, cystic fibrosis ku jɔl ya tuanytuɛny kɔ̈k ke cancers.
Bairäth cɔl Herpes simplex viruses ee tɔ̈ në käŋ nhïïm, ku ke jɔt në ciin wär 30kb ku ye kɔc guiɛ̈ɛ̈r wël cï kek jaamic në thaa dït apɛi, agut cï na cɔk kë ya döŋ ëke cie luui apɛi në ɣäth de gene awär kɔ̈k käkë yiic.
Bairäth kɔ̈k peei aye yen mat thïn ëbën agut cï bairäth cenë ya luui në kek cïmën de alphaviruses, flaviviruses, measles viruses, rhabdoviruses, Newcastle disease virus, poxviruses, and picornaviruses.
Kän acïï luɔɔi de bairäth ye lac tiaam, yen ee dhöl yen rɔt gɛ̈l thïn cak ku ka cïn dhöl dɛ̈t bïï kek röt bɛɛr ya dhuɔ̈k në luɔɔiden yic, man lëu bï rot ya looi të cenë raan toom në wɛ̈ɛ̈l agël.
Wɛl agël yenëke kɔc lac toom në yemɛɛn, aye wɛl ye kɔc gël gup në tuany ë Tuberculosis, man ye Bacillus Calmette–Guérin (BCG) vaccine, ku ye kɔc gël gup amääth.
Wɛl kɔ̈k peei yenëke kɔc gël gup acï kek gam ku wɛl juäc ke kek aŋoot ëke loi kek në yemɛɛn.
Në ruöön de 2004 yic, ke kɔc ye rïthäc looi acï bɛ̈n jam këlä; bairäth cï cak ye aciëëk rɛc ke cancer cells riɔ̈ɔ̈k alëu bï dhöl dɛ̈t peei ye tumours keen ye kɔc nɔ̈k nyaai.
Bairäth acï tuɔɔm në tiim ke lemuun yiic agokë tuanytuɛɛny ke citrus greening disease ëke cï tiim ke lemuun thöl apɛi ya nɔ̈k agut cï ciin de 70% në 2005.
Bairäth ye kek cak ye läi cɔk rol alɔŋ ë dhiëëth den ‘immunocontraception’ acï kek cak në laboratory ku jɔl ya ɣän juëc kɔ̈k peei agonë yïthnhial de ɣän ke läi ya cɔk loi rot.
Cäŋ benë bairäth de myxoma ya cak acï juiir ke bï ya looi agonë nyancïnbiɔl tɔ̈ në bɛ̈i ke European yiic ya mac në Iberian peninsula ku bïk kuɔny ya gam ago kek ya mac ëyadɛ̈ në Australia.
Alëu bï rot ya looi bï atëët ke bacteriophages mïïth ke proteins ya looi ku bïk röt ya mät kek në luɔɔi kän yic (në luɔɔi cɔl ‘phage display’ yic).
Në chirkat yiic, ye yeasts ee kë naŋ yicthiɛɛk dïït ye looi në tän yen path de käm ‘bacterial advantages’ cɔk loi rot në tän ye kek yen yök ke käm aye naŋ cell tök ku ka ye kek lac liääpnhïïm agonë kuïn de protein ya cɔk loi rot man ye yök në eukaryotes yiic.
Töŋ de kek ee naŋ malolactic fermentation efficiency cï juakic, ku kɔ̈k ke kek aye cil de ethyl carbamate compounds pëën në thɛɛr ye kek luou yic.
Ke wääc kenë bacteria ku viruses, aanɔŋ käpath tɔ̈ kenë kek në kë ye kek käm ɣook të cenë kek jak në käm, agut cï alɔn cɔk kek tɔ̈ ëke ye mɛ̈ɛ̈n kenë käm.
Baŋ path ye puɔ̈ɔ̈c de Biology wïc bï mac apath ee cïmën de käm cïï dhiëër, ye tuanytuɛɛny riliic apɛi yiɛ̈n kɔc cïmën de malaria, tääc de yellow fever ku jɔl ya tääc de dengue fever.
Kë dɛ̈t peei cï tak ee bï mïïth ke proteins ya juak në fungi yiic agokë tuany de malaria ya lɔ thiɔ̈ɔ̈k nhom wei ku bïk Plasmodium ya nyaai nëtök.
Tiim juäc aye naŋ pluripotent, man ye yen nyuɔɔth ke cell tök tënë tim cï ŋuɛ̈ɛ̈n alëu bï ya tem në thɛɛr path lɔgɔk yiic agokë bɛɛr ya luɔk në tiim yam kɔ̈k peei.
Käjuäc cï kek ya cak në puɔ̈ɔ̈c de tiim yiic tënë tiim juäc cï kek ya kuɛ̈nybei, aagɔl rot tënë aguiɛɛr ëcï yiɛ̈knhial tënë tɔbɔ.
Kë dïït dɛ̈t peei de kä pïïr ku ye thiäk kenë puɔ̈ɔ̈c ë tëët de cäl ëröt ‘genetic engineering’ aye tiim ke Arabidopsis thaliana.
Në rïthäc cï looi yic, ke tiim ayenëke tëët looi në kek agonë kuɔny ya gam në loilooi ye genes kek looi yiic.
Ke cïï thöŋ kenë tän yenë mutagenisis luɔɔi thïn, puɔ̈ɔ̈c ë tëët de cäl ëröt ‘genetic engineering’ ee kä wïc kek bï kek ya nyaai ya cɔk nyɛɛië kek ke cïï loiloi kɔ̈k ke genes tënë läi kɔ̈k pïr ya riɔ̈ɔ̈kic.
Kä kɔ̈k peei cï kek ya ŋiɛ̈c täk aye yen mat thïn ëbën agut cï tän yenë gene tääu në kë ril dɛ̈t peei kɔ̈u ku bï kë rot looi ya tïŋ të cenë yen guiir apɛi, ago gene ya cɔk guiir rot yetök në ɣän juäc kɔ̈k peei yiic në dhɔ̈l juäc wääc ke yïknhial yic.
Tiim tueeŋ ëke cï kek kɔn ya cak aake ye tiim ke ornamentals cenëke kïït juäc ken wääc bɛ̈n ya waar yiic.
Tiim kɔ̈k peei ke ornamentals ëke cenëke kïïtken bɛ̈n waar yiic aake ye Chrysanthemum ku jɔl ya Petunia.
Kɔ̈m cɔl papaya ringspot virus acï päipäyaai bɛ̈n ya rac apɛi paan de Hawaii në run ɣɔn ke 20th century agut cï bï transgenic päipäya kɔn com man këc käm käk bɛ̈n rac.
Akut de rou de mïïth cï kek guiir ëke bï piath apɛi, man ye tɔ̈ ëke cenëke tändeen thɛɛr ye kek tɔ̈ thïn riɔ̈ɔ̈k yic.
Mïïth ke GM aye ŋiɛ̈c luɔk agut cï bï kek tem apath ku kaa cie naŋ käm ye kek bɛɛr cam, ku kän ee kek cɔk lok apɛi ku kaa cie dhuruup ke käm juäc kɔ̈k peei ye bɛɛr tiaam.
Mïïth juäc ke GM acï kek ya looi apath agokë käm thi lëu bï kek ya cam ya ɣook, man ye lac ya glyphosate ka glufosinate ye pëk në tök.
Loilooi lik ke genes ye kek tääu në mïïth tɔ̈c ye käm kek lac cam yiic, man cɔl kek ‘vegetative insecticidal proteins’.
Biäk thiin de ciin tök në buɔɔtic ke mïïth tɔ̈c ke GM aye naŋ duciëëk ken peei, man cïï kam kek ye lac tiaam, man cïï käkeen ke pïïr ye lac cɔk riääk ku jɔl ya tän yen käkenn ke pïïr yök.
Mïïth tɔ̈c ku jɔl ya käkeen ye kek pïïr aye kek looi apath agonë wɛl ke biopharmaceuticals ya looi në kä ke bioreactors yiic, në luɔɔi ye cɔlë ‘pharming’.
Wɛl juäc aye yiic naŋ tiim yenë kek looi ku tän cenë kek ya luɔɔi thïn acï ya naŋ kä cï kek ya waar yiic thïn në luɔɔiden yic ka cï kek ya lɛɛr tënë ɣän kɔ̈k peei ago käjuëc ya cɔk loi röt.
Acie naŋ käjuäc ye kek ɣook yiic.
Wal aye naŋ wëu juäc ye kek nyaai në luɔɔiden yic, ku benë kek ya ɣääc në kek, ku bï kek ya mac, ku na yïn ya, na cï ajuiɛɛr ya cak ke benë kek ya looi; ke ka bï bɛ̈i niɔp ya cɔk yök ke käkë ku benë kek ya yiɛ̈knhial.
Na cï yen tɔ̈ɔ̈u në tiim yiic, ke ka lëu bï wëu juäc ya nyaai në thɛɛr juäc yiic ku ka lëu bï ya tɛkpiny ke këc tääu në ɣän keen ke tɔ̈ɔ̈u yiic, ku kaa cïï wïc bï kek ya laath yiic, ku bïk ya rëër në thɛɛr juäc yiic.
Në ruöön de 2018 ke läi kaadiäk cï kek cak paan de USA acï kek, acï kek bɛ̈n gam.
Paan de Canada: Në wɛ̈t cï ŋiɛ̈c tak yic, ke län tueeŋ ëkɔn cak ɣɔn toomë DNA në tuɔŋ yic ku tɛ̈ɛ̈uë ye tuɔŋ kënë në ŋuut ke läi yiic.
Yïknhial de ajuiɛɛr benë gene ke CROSPR-Cas9 ya cɔ̈kpiny ago ya döŋ ke piɔlic ku ye dhöl ye lac lɔ tueŋ benë cells ke käm ya cɔ̈kpiny, ago thɛɛr bï kek ya wïc në ye luɔɔi kënë yic ya tɛ̈ɛ̈k yiic ku benë läi ya nhiaar.
Cuɔl aacï kek ya lac cak në thɛɛr juäc wään cï kek piac ya tëëk yiic në rïthäc de läi yiic, në kë ye kek nhïïm tɔ̈ piiny ku yekë yiic kɔ̈c bï kek ya kuanycök.
Në ruöön de 2009 yic, ke ka cïï dupiööc cɔl kek scientists bɛ̈n caal biyic man cïk kek gene tääu apath në agɔɔk yic (në kuan de agɔɔk cɔl kek ‘marmosets’) në doordeen tueeŋ yic.
Toŋ aacï kek bɛ̈n tääu apath në amääl yic, në kul yiic, në col yic, ku jɔl ya läi kɔ̈k peei yiic.
Mïïth ke kɔc cɔl kek ‘alpha-1-antitrypsin’ kek aye mïïth kɔ̈k peei cï kek cak tënë thök ku benëke kɔc ya töök në kä dhal kek yiic.
Lɔ̈m ke kul cï kek lööm tënë kul ëke cak kek, aye kek bɛɛr tääu në kɔc gup.
Läi acenëke tëët looi në kek agokë ya lac cil apath, bïk gup ya pial ku cïï tuanytuɛɛny kek bï lac ya dɔm.
Kul de GM cɔl ‘Enviropig’ acï bɛ̈n cak ke nɔŋ guöp lëu ben tiim ke phosphorus ya lac cɔk lɔ në ye guöp apath awär kul thɛɛr tɔ̈.
Kän alëu bï ya piath tënë märken man cie tu në ca ku wïk kë bï mïthken ya dek në cɛk ëke bɔ̈ bei në nyɔu yic ke cie cek ëke yök kek në ɣän kɔ̈k peei yiic.
Anɔŋ käjuëc cï kek ya lueel alɔŋ benë puɔ̈ɔ̈c de genetic engineering ya looi agonë läi ya muk agokë nyïn cië thok.
Acenë ya luui në yen agonë tuanytuɛny ke genetic ya töök në yen, cïmën de tuanytuɛɛny riliic cï ya mat kenë niɔ̈ɔ̈p de guöp.
Niɔ̈ɔ̈p de guöp cɔl ‘germline gene therapy’ ee rot looi të cenë yen caal në guöp yic, man cenë ya jam apɛi në yen në ɣän ke puɔ̈ɔ̈c yiic.
Mäny de rec në luɔɔi lɔ ke juak rot apɛi, man ye biäk de rec ye kek cam në yemɛɛn cɔk leerë kek në pinynhom ëbën.
Akuɔ̈tnhïïm juäc acï rɛ̈c cɔl zebrafish ya cak ago wathaka ya deet në pïu yiic në tän ye kek fluorescent proteins ken ya rek kene genes ye rot liep të cen wathaka yök.
Aacï cak në akut töŋ de akuɔ̈tnhïïm yiic ago wathaka ya cɔk ŋic, ku në yemɛɛn, ëke tɔ̈ në biäk de rec dhuëŋ ye kek ɣaac wei ‘ornamental fish trade’, man yenë län tueeŋ cï cak ku cï cɔk ŋic raan ëbën ke ye län ye mac në ruöön de 2003 ku ka cï bɛ̈n ya ɣaac wei paan de USA.
Rɛ̈c de Zebrafish aye biäk de rec ye kek yiɛ̈knhial në luɔɔi, bï kek bɛɛr ya looi, benë cät ye kek röt caal ya ŋic, benë aciëëken ya deet, benë tuanytuɛɛny ya deet ku benë kä lëu bïk yen ya ɣok ya them.
Rec ke GM aacï kek ya cak ke kɔc ye ke gäm kuɔɔny ye loilooi käk kuaath ago hormone ya cil ku benë akuɔ̈tnhom ye rec mac ya juak në luɔɔi ago ye yic ya juak në kaam thiin kor yic ku bï thökden ya tekic.
Acï lööŋ bɛ̈n gäm në ruöön de 2015 yic, në kuïn tueeŋ de GMO cï bɛ̈n looi në ɣän cïï thiääk kenë mïïth tɔ̈c, acï bɛ̈n ya lɔ ɣaac në bɛ̈i kɔ̈k peei yiic.
Käm ke Drosophila acenëke puɔ̈ɔ̈c de genetics ya looi në kek ku benëke tän ye ke röt caal thïn, bïk ya cil në toŋken yiic, bïk ya puɔ̈c, bïk ya naŋ aciëëk, ku jɔl ya dhiɔpden.
Dhiëër cie lac wuɔk në wäl ku ye kɔc gäm tuany ë Malaria, aacï kek ya yiɛ̈knhial në laboratory yic në tɛ̈ɛ̈u cenë gene lëu bï malaria ya tekic ya tääu thïn ku bïk ya luui në kä ke homing endonucleases ago röt ya thiäi piny në thön ke läi yiic (man ye lac ŋic ke ye gene drive).
Dhöl dɛ̈t peei benë käm ya tek yiic agokë röt cië ye beer juäk, ee rot looi të cenë thön ëke cak kek tuɔɔc në käm yiic agokë cië ye bɛɛr lɔ dhiëth cï ku bï ciin den ya tekic.
Luɔɔi thöŋ kenë ye luɔɔi benë yekënë them acï ya looi tënë dhiëër, man cenë thön ken ya gäm dɛɛu bï mïthken bïkë kek ya dhiëëth cië ye bɛɛr cɔk dhiëth të cïï kek ŋuɛ̈ɛ̈n.
Në ye luɔɔi kënë de käm cɔl kek ‘pink bollworm’ cënë toŋken ya looi agokë ya döŋ ëke thith agonë dupuööc kek ya lac tïŋ ke cïn kë ye kek riir nhïïm.
Anɔŋ luɔɔi cenë adit ke silk producing machinery ya looi agokë mïïth ke proteins ya lac looi.
Ajïth de GM ye wɛ̈ɛ̈l cɔl Kanuma bɛ̈ibei në ye guöp, man ye luui ke ye kë yenë kä kɔ̈k peei riliic ya töök në toŋken yiic, ku kän acï bɛ̈n puɔ̈l në US në ruöön de 2015.
Anɔŋ wɛ̈t cï lueel ke benë puɔ̈ɔ̈c de genetic engineering ya kuanycök ku benë aguek ‘cane toads’ ya mac në Australia.
Akɔ̈cic apɛi bï raan käm cɔl kek ‘nematodes’ ya kän ee rot looi të cenë RNAi ya luɔɔi në puɔ̈ɔ̈c de genes ken yic.
Käm cï kek cak cɔl kek ‘nematodes’ acï kek ya mat në puɔ̈ɔ̈c yic agonë bairäth, awuɔɔk, tuanytuɛɛny, ku jɔl ya wathaka tɔ̈ në pinynhom ya deet.
Aye käm ke Flatworms lëu bïkë röt bɛɛr cak në cell tökic.
Käm de bristle worm, marine annelid, acï kek bɛɛr ya cak.
Yïknhial de lööŋ bï puɔ̈ɔ̈c de genetic engineering acï rot bɛ̈n gɔl në ruöön de 1975, në thukuul tɔ̈ në Asilomar, paan de California.
Aye ya lööŋ ke pinynhom ëbën ye leerden në ɣän kɔ̈k peei yiic, të benë kek ya mac thïn ya looi, ku jɔl ya tän benë ya luui në käm cï kek cak.
Käjuäc ke puɔ̈ɔ̈c aye kek kɔn puɔl tënë akuɔ̈tnhïïm mac lööŋ ke baai ëbën ku akuɔ̈tnhïïm mac lööŋ kedhiɛ.
Anɔŋ ajuiɛɛr cï looi agonë kä dhal kɔc ye thiääk kenë GMOs ya deet ku jɔl ya akuɔ̈tnhïïm juäc kɔ̈k ye luui në mäktɛɛp ke laboratory yiic ku jɔl ya baai ëbën.
Bɛ̈I juäc aye rin juäc wääc ke nomenclature lööm ku bï kek akuɔ̈tnhïïm ya kiɛ̈ɛ̈t ku jɔl ya käjuäc bïkë kek ya wïc ago kek ya kuɛɛn në ye akut kënë yic.
Cïmën de, mïïth tɔ̈c cïï kek ye wïc bï kek ya cam, acïï kek ya caath në akuɔ̈tnhïïm bï kek piathden ya kɔn deet ëke këc kek guɔ cam.
Bɛ̈i juäc në yemɛɛn acïï puɔ̈ɔ̈r de mïïth tɔ̈c ke GMO ya puɔ̈l agonë rïthäc ya looi në mïïth tɔ̈c ke GMOs.
Aye GMOs lik kek acï keek gam ëke benëke ya pur në kek paan de EU yic ku GMOs acï kek gam ago kek ya lɔ ɣɔɔc në bɛ̈i kɔ̈k peei yiic ku bï kek ya ɣäth thïn ku bï kek ya looi.
Lööŋ ke paan de US acie daai apɛi në luɔɔiden cïmën de bɛ̈i kɔ̈k peei yiic, ku bïk daai ëya në kärɛc cïk kek yök në ye luɔɔi kënë yic ku bïkë ye wɛ̈t kän ya lööm ku benë käŋ ya thɔ̈ɔ̈ŋ.
Töŋ de wël tueeŋ në tän de ke lööŋ käkë ee nab bï GM cï cak ya gɔ̈t kɔ̈u ago lac ya ŋic në käŋ yiic.
Käjuäc cï kek ya tɛɛr yiic aye thiääk kenë kɔc ye ɣööc, kɔc ye looi, akuɔ̈tnhïïm biotechnology, kɔc mac lööŋ ke akuma, akuɔtnhïïm cïï thiääk kenë akuma, ku jɔl ya dupuööc cɔl kek scientists.
Käjuäc cenëke ya bɛ̈n ya diɛɛr në kek aye kä ke pial ë guöp ku jɔl ya ku jɔl ya kärɛc ye röt looi në pinynhom në tän de GMOs.
Në yekënë nhom ëyadɛ̈, ke kɔc ke pinynhom kedhiɛ aacie thöŋ kenë dupiööc cɔl kek ‘scientists’ man ye kuïïn ke GM yök ëke piath.
Gene aye wat në kaam de mïïth tɔ̈c ke GM ku ka ye röŋ kek tiim, kenë luɔɔi yenë luui në herbicides juäc, alëu bïk ciin dïït de wɛl ɣööŋ ke herbicides ye mïïth tɔ̈c kɔ̈k rac.
Ago ye kä cenëke diɛɛr käk ya cɔ̈kpiny, mïïth ke GMOs acï kek ya looi ëke naŋ aciëëk ye kek kony ago thiäi bïk kek röt ya thiäi piny ya mac.
Kä kɔ̈k peei cenëke ya diɛɛr në kek aye kä cït mën de riääk de tiim, läi ku jɔl ya käpïr kedhiɛ në pinynhom, ku bï ya käm ye käŋ cam kek bï röt juak (käm cï raan ye kek wïc bï kek ya nɔ̈k) ku jɔl ya juɛ̈ŋë rot de käm cïï kek ya lac ɣook në wal.
Piath de mïïth tɔ̈c ke Bt aye piath ëyadɛ̈ tënë käm thi cïn raan ye kek lac nɔ̈k, ku ye luɔɔi kän acï bɛ̈n lac ye tuɔ̈l në athöör ɣɔn cï gɔ̈t në ruöön de 1999 cök ɣɔn cenë ye lueel wu kä lëu bï käm ke monarch butterflies ya nɔ̈k.
Në kë lëu benë kɔc ya cak në yemɛɛn, anɔŋ kä kɔ̈k peei cenëke ya diɛɛr në kek në tän lëu benë ye teknologï kënë ya ɣet thïn, ka man ala ka lëu bï ya kuanycök.
Në pɛɛi de thiäär në 2006 ke luɔɔi de kee lööŋ käkë acï bɛ̈n lɔ̈k riääk amääth, ku mïïth juäc ke GMOs acï kek bɛ̈n ya ɣaac wei tënë kämpänïïth ye kek looi, ku kän acï wëu juäc apɛi bɛ̈n ya cɔk yök kek tënë luɔɔi de kek käkë, ku jɔl ya diɛɛr cenë ya diɛɛr në luɔɔi de herbicides kenë glyphosate.
GMOs aacï bɛ̈n cop tënë baai ëbën ku ka cï kek bɛ̈n ya lööm ëke piath, ku ye thiääk kenë tän wään cenë mïïth thök cïmën de Bovine spongiform encephalopathy ku jɔl ya käjuäc cï röt ya liääp në tän de akuɔ̈tnhïïm ke akuma ye kek mac paan de Europe, aatɔ̈ piiny.
Puɔ̈ɔ̈c de Genetic engineering, man ye cɔl ë genetic modification ka genetic manipulation, ee tän yenë genes ke kä pïr liääp në luɔɔi de biotechnology.
Luɔɔi yenëke yiɛ̈knhial ee rot lac jɔɔk ku DNA aye tääu në kë dɛ̈t peei pïïr bï yen ya lɔ cil thïn.
DNA yam alëu bï ya ɣäth në käjuäc gup, ka genome cï kek kuɛ̈nybei yiic.
Raan cɔl Rudolf Jaenisch yenëke raan tueeŋ ëkɔn län de GM cak ɣɔn cen DNA ke län peei tääu në col yic në 1974.
Kuïïn cï kek ya cak acï kek ya ɣaacwei, gɔl në ruöön de 1994, ɣɔn cenë tomato de Flavr Savr ya luɔ̈nybei.
Në ruöön de 2016 ke rec cɔl kek salmon cï kek cak ëke naŋ nhïïm käpath keen ke pïïr acï kek ya ɣaac wei.
Na cï genes ye aciëëk kɔ̈k peei cɔk loi röt nyaai tëne yen, ke ka lëu bï rot ya looi alä bï kä cï kek kiɛ̈ɛ̈t ye thöŋ kek läi ya cak ago tuanytuɛɛny ya nyaai tënë raan.
Jɔ̈n cenë mïïth tɔ̈c ye kek looi röt jat nhial acï naŋ käpath ke pïïr cï kek ya gäm kɔc juäc ye domken puur yiic në bɛ̈i juäc yiic, ku kän acï naŋ wël juäc thiääk kek teknologï cï kek ya lueel alɔŋ de ye luɔɔi kän yic.
Gene aye kuëër, ku bï naŋ kä ye ke juɛ̈k läi kɔ̈k peei, bï luɔɔi de kuïn ya cɔk mac apath ku jɔl ya lööŋ ke käken tɔ̈ kenë kek acï kek ya guiir ëyädɛ̈ ke dhal kek.
Kän ee lac kat apɛi, ku ka lëu bï ya tääu në genes ke läi kedhiɛ yiic (agut cï kä tɔ̈ në ɣän juëc wääc yiic) ku bï genes kɔ̈k peei cïï kek ye wïc ya pëën ago cie ye juak thïn.
Wal, wɛl ye kek tuɔɔm, u jɔl ya käjuäc kɔ̈k peei aake loi kek në ke käkë yiic.
Puɔ̈ɔ̈c de Synthetic biology ee puɔ̈ɔ̈c cï piac tuɔ̈l ye dhɔ̈l ke puɔ̈ɔ̈c ë genetic engineering lööm ku bï kä ke artificially synthesized ya tääu në läi gup.
Na cï genetic lööm tënë län dɛ̈t peei ku ɣɛ̈thë kek tënë län bï kek lɔ tɔ̈ thïn, ke län cï lɔ cak kënë aye cɔl ‘transgenic’.
Në ruöön de 1973 ke raan cɔl Herbert Boyer kenë Stanley Cohen aacï län ëcak në mïïth juëc kɔ̈k ke läi peei bɛ̈n cak në tɛ̈ɛ̈u cï kek genes cïn kä ye kek lac riɔ̈ɔ̈k ya tääu në plasmid de Escherichia coli bacterium.
Në ruöön de 1976 ke Genentech, man yenë kämpänï tueeŋ de genetic engineering, acï bɛ̈n cak në raan cɔl Herbert Boyer kenë raan cɔl Robert Swanson ku në ruöön tɔ̈ në yecök ciɛ̈ɛ̈n ëtënë, ke kämpänï acï mïïth ke raan cɔl kek ‘human protein’ (somatostatin) bɛ̈n cak në E.coli yic.
Kë cï bɛ̈ibei thïn ëtënë në bacteria yic acï bɛ̈n gam bï luɔ̈nybei në akut de kuïn ku wal mac, cɔl kek ‘Food and Drug Administration (FDA)’ në ruöön de 1982.
Paan de China yenëka cï bɛ̈n ya paan tueeŋ acï tiim cï kek dhiëëth ya ɣaac wei, man cï kek tɔbɔ cie käm ye lac cam bën looi në ruöön de 1992.
Në ruöön de 1995 yic, ke Bt Potato acï bɛ̈n gam ke piath në akut de Environmental Protection Agency, ɣɔn cenë yen kɔn gam në akut de FDA, cï yen bɛ̈n cɔk tɔ̈ ke yenë tim tueeŋ cïn kɔ̈m ye yen cam cï looi në ye thaa kënë yic ku cï gam në US.
Athem de Genetic screens alëu bï ya looi agonë genes lëu bïk ya piath ya deet ku bï kek ya thm man agonë të bïk kek ya piath ya deet.
Kek käjuäc käkë alëu bï kek ya miɛ̈ɛ̈tbei tënë gel electrophoresis.
Na cï yen tɛk të tök, ke gene aye tääu në plasmid yic man ye tääu në käm yiic.
Kän ee yen mat thïn ëbën agut cï ɣän ye kek looi ku kä ye kek riɔ̈ɔ̈k yiic, man ye luɔɔi cɔk loi rot ye cɔk riääk.
Ëluɔɔi kënë alëu bï ya ŋäär tueŋ në bacteria kɔ̈k peei yiic në dhöl de (cïmën de, atuɔ̈c ka many de karaba), man ye cell membrane liep kɔ̈u agonë DNA ya tëëk thïn; ku DNA cï lööm alëu bï ya määt kenë genome dɛ̈t peei ku bï y tɔ̈ yetök ke ye extrachromosomal DNA.
Në tiim yiic, ke DNA aye tääu në Agrobacterium-mediated transformation yic, ku benë kä ke piath tënë Agrobacteriums T-DNA sequence ya lööm man ye dɛɛu cɔk tɛ̈ɛ̈uë kek në adhiëëth ke tiim yiic.
Në tiim yiic, ke wɛ̈t kän aye looi në luɔɔi yenë kä ke pïïr ke guöp ya bɛɛr caar.
Kä cï kek kuɛ̈nybei në ke yiic ayenëke luui në kek peei agonë kek ya tekthook në cell këc kek looi wënthɛɛr yiic.
Athem kënë aye looi ëyadɛ̈ agonë të tɔ̈në chromosome thïn ya deet ku bï ciin de kä bï kek lɔ tääu thïn ya kuɛ̈nybei.
Puɔ̈ɔ̈c yam de kä ke genetic alëu bï kek ya tääu në genome muk kek yiic ka kä cï kek kuɛ̈nybei thïn në ke yiic.
Tän benë gene käkë ya kuɛ̈nybei alëu bï rot ya looi në genome bɛɛr ya cɔ̈kpiny.
TALEN ku jɔl ya CRISPR kek aye käŋ kaarou yenëke lac luui në kek ku töŋ de kek ee naŋ käpath ke.
Käjuäc ye kek lac ɣaacwei ke GMOs acïï käm kek ya cam ka aye tɔ̈ ëke cie wuook tënë tiim kɔ̈k peei yiic.
Mouse hybridomas, cenëke dɛɛuken ya määt nëtök agonë monoclonal antibodies ya cak, aacï kek ya looi në puɔ̈ɔ̈c de genetic engineering yic agonë monoclonal antibodies ke raan ya looi në kek.
Puɔ̈ɔ̈c de Genetic engineering acï ya looi agonë kä cï kek thɔ̈ɔ̈ŋ ke läi ya cak alä tuanytuɛɛny ke kɔc yiic.
Tän lëu benë kek ya töök alëu bï ya them në kä ke col.
Në ruöön de 2015 ke bairäth aacenë ya luui në yen agonë gene keen piɔl cïn yiic tuany ya tääu në cell de dɛ̈l ë mɛnh cïï tuany cɔl epidermolysis bullosa dɔm, ago ya cil ëtɛ̈ɛ̈n, ku tɛ̈ɛ̈uë dɛ̈l puɔl kënë tënë biäk de 80% de guöp ë meth ëcïï tuaany kɔn dɔm wënthɛɛr.
Anɔŋ käjuäc cï kek ya lueel ke teknologï alëu benë ya luui në yen ke cie kë benë tuanytuɛɛny ya töök në yen yetök, ee benë käŋ ya looi në yen, benë käŋ ya cɔ̈kpinny në yen, benë käŋ ya cɔk rɔ̈ŋ piny, bï kɔc ya gäm ŋïc, ku bï aciëëk ya nyuɔɔth apath.
Acï bɛ̈n lueel ke nyïïr acuek, cɔl kek Lulu ku jɔl ya Nana, aake cï kek dhiëëth në wiik lik cï ya tëëk yiic wënthɛɛr.
Në yemɛɛn, ke luɔɔi de germline modification acï kuum në bɛ̈I kaa 40 yiic.
Bacteria aye nhïïm tɔ̈ piiny amääth, aye lac cil, aye kek lac looi, aye lac juɛ̈i, aye ye kek lac waar në kaam thiin koor yic ku kaa lëu bï kek ya tɔ̈ɔ̈u të tɔ̈në atuɔ̈c de ke ye -80 °C.
Kän alëu bï tän de kä pïr ya riɔ̈ɔ̈kic, man lëu benë gene ken ya guiir apath ka tän ye kek rɔ̈mpiny kenë genes kɔ̈k peei.
Ajuiɛɛr thiin cenë biäk de gene nhiar kek acï kek bɛ̈n la ya riɔ̈ɔ̈k yiic agonë cië ye bɛɛr ya luui.
Kän ee luɔɔi cɔk loi ago kä rɛc ke ya deet yiic në dhiëëth den yic ku bï luɔɔi de genes kedhiɛ ya ŋic.
Luɔɔi thiin kɔ̈cic, ku yenë luɔɔi tueeŋ cï kan looi, ee "alanine scanning", man yenë ɣän tɔ̈ kek thïn kedhiɛ ya waar yiic në amino acid alanine cie yic ya lac kuɛɛm.
Ëluɔɔi kënë akɔ̈c yic cïmën de puɔ̈ɔ̈c de knockout engineering, ku tän yen wuɔ̈ɔ̈c yetök ee të yenë yen luɔɔi thïn agonë loilooi ke gene ya juak yiic, në miɔ̈c yenë kek miɔɔc në biäk ke gene ka bï inducing synthesis de mïïth ya lac cɔk loi rot në nyindhiɛ.
Dhöl tök benë yekënë ya looi ee bï gene nuɔɔr roor ya waar në 'fusion' gene, man ye tän de nuɔɔr de gene roor nɔŋ kä ye kek lueel në yen, në biäk de green fluorescent protein (GFP) ye kek cɔk thɔ̈ɔ̈ŋë kek kenë genetic cï cak në dupiööc.
Puɔ̈ɔ̈c cenë wël ya lueel aacï ya guiir agonë të yenë mïïth cak thïn ku të yenë kek tɔ̈ɔ̈u thïn ya cɔk ŋic.
Genes kɔ̈k peei acie luui në bacteria, ku na yïn ya, ke yeast, cells ke käm ka cells ke läi alëu benëke ya luui në kek ëyadɛ̈.
Kä kɔ̈k peei ke käm ‘microbes’ cï kek cak yiic alëu benëke ya luui në kek tënë biomining ku jɔl ya bioremediation, në kë ye kek adit thiek tɔ̈ tënë kek ya miɛ̈ɛ̈tbei në pinynhom yic ku tɛ̈ɛ̈uë kek në ɣän lëu benë kek ya lac yök yiic.
Mïïth tɔ̈c cï Fungal ku virus kek ye dɔm acï kek ya yiɛ̈knhial ëya ka awïc bï kek ya cak.
Në ruöön de 2016 yic ke rɛ̈c cɔl Salmon ye lac dït ku cie gääu në dïtde yic, acï bɛ̈n ya cak.
Soybeans ku jɔl ya canola acï kek ya cak agokë miök path apɛi ya looi.
Ɣɛ̈th yenë gene ɣäth tëdɛ̈ peei në viral vectors yiic acï bɛ̈n cak ke ye dhöl benë läi rɛc ye käŋ nɔ̈k ya mac ku jɔl ya bï kek ya toom agokë tuanytuɛɛny käk cië ye wuook.
Luɔɔi de puɔ̈ɔ̈c ë genetic engineering në mäny de läi yiiic kek aye aguiɛɛr de puɔ̈ɔ̈c wïc bï mat në luɔɔi yic.
Amat de Asilomar acï yic bɛ̈n naŋ lööŋ cïk kek ya lueel në tän de luɔɔi de recombinant technology.
Bɛ̈i kaa buɔt ku thiär dhorou aye biäk de akut de kee lööŋ käkë ku ke lööŋ käkë kuanycök ago kek röt ya mac në bɛ̈iken yiic.
Bɛ̈i juäc acie gam bïk puɔ̈ɔ̈r de mïïth tɔ̈c ke GMO ya cɔk loi rot.
Raan cɔl Emily Marden, man cï jam në kärɛc tɔ̈ thïn ku jɔl ya lööŋ ke mäc: U.S. Acï lööŋ tääu në kë de kuïn ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈r de mïïth ye lac luɔk 44 B.C.L. Rev. 733 (2003) Akuɔ̈tnhïïm ke European Union kek anɔŋ lööŋ riliic apɛi yenëke GMO ya mac në pinynhom ëbën.
Töŋ de wël tueeŋ në tän de ke lööŋ käkë ee nab bï GM cï cak ya gɔ̈t kɔ̈u ago lac ya ŋic në käŋ yiic.
Wël juäc cï kek guuir ëtënë acï lööŋ cɔk loi kek, ku benëke atɛɛr ëke cenë pinynhom kek ya lɔ në ɣän ke ɣööc yiic ya nyaai, bï kɔc cï puɔ̈ɔ̈th kɛc cï ya lɔ në car yic, ku benëke lööŋ ke ɣööc ya mac në bɛ̈I kɔ̈k yiic.
Agut ca cɔk ya naŋ käjuäc cï kek ya lueel ëke këc röt ya cɔ̈kpiny, ku puɔ̈ɔ̈c cï ya looi acï mïïth tɔ̈c ke GM ya yök ëke path tënë kɔc ye pur.
Käjuäc dhal kɔc tɔ̈ në pinynhom tënë mïïth tɔ̈c ke GM alëu bïk run juäc ya thöl ago kek ya deet yiic ku kek aye kä ke cäät në ɣän juäc yenëke pur thïn.
Cinimaai lik cï kek ya looi aacï kɔc bɛ̈n ya lɛ̈k në kë de puɔ̈ɔ̈c de genetic engineering, ke cie catheet ɣɔn cï looi në ruöön de 1978 cɔl ‘The Boys from Brazil’ ku jɔl ya catheet cï looi në ruöön de 1993 cɔl ‘Jurassic Park’, man nɔŋ käjuäc cïkë kek ya puɔ̈ɔ̈c, käjuäc cïkë kek ya nyuɔɔth, ku jɔl ya catheet ke puɔ̈ɔ̈c de ke scientific.
Nanotechnology, man ye guɔ gɔ̈t ke ye nanotech, ke tän yenë kä thi kor apɛi ke athëm de atomic, molecular, ku jɔl ya supramolecular ya lööm ku benë luɔɔiden ya them.
Luɛɛl de ye wɛ̈t kënë ee yen nyuɔɔth ke kä ke quantum mechanical aye yiic thiɛk në ye athëm kënë de quantum-realm scale yic, ku luɛɛl de ye wɛ̈t kän acï ye yic bɛ̈n ya waar tënë kä ke tiɛm de teknologï ku ɣɛ̈thë kek alɔŋë rïthäc yic, agut cï nuɔɔr kedhiɛ de rïthäc ku teknologïïth ye luui kek käpath riliic ye röt looi alɔŋ piny de ciin cï lueel.
Rïthäc cï ya looi ku jɔl ya käjuäc kɔ̈k peei aye bɛ̈n në ɣän wääc yiic, jɔɔk rot tënë adit ke puɔ̈ɔ̈c ë physics agut cï bïk lɔ në käjuäc yam cï kek ya looi, agokë ye cil ëke ye nanoscale mac në athëm de atomic scale yic.
Wɛ̈t cɔl "nano-technology" acenë kɔn luui ɣɔn tueeŋ në yen në raan cɔl Norio Taniguchi në ruöön de 1974, agut cï man ɣɔn këc yen guɔ ŋic në raan ëbën.
Tän cenë puɔ̈ɔ̈c de nanotechnology bɛ̈n thïn ke ye puɔ̈ɔ̈c bï ya looi agɔl rot në run ke 1980s cï të cenë raan cɔl Drexler yen luɔɔi thïn ku luɔɔi amatnhom de baai ëbën, man cï rot yiɛ̈knhial ku ŋic apɛi në kɔc juäc apɛi në puɔ̈ɔ̈c de nanotechnology, ku jɔl ya käjuäc ke ŋïc nɔŋ kä yam ye kek juak thïn në thëmdeen yenëke them yiic në tän yenë atomic control rot luɔɔi thïn tënë yen.
Kɔc cï adin cɔl microscope bɛ̈n cak, cɔl kek Gerd Binnig kenë Heinrich Rohrer lui tënë IBM Zurich Research Laboratory acï kek bɛ̈n gäm ariööp cɔl Nobel Prize në puɔ̈ɔ̈c de Physics yic në ruöön de 1986.
C60 aakëc bɛ̈n ya kiɛ̈ɛ̈t apath ke ye nanotechnology; wɛ̈t kän ee lac luui kenë carbon nanotubes thiääk kenë yen (man ye cɔl graphene tubes ka Bucky tubes) man lëu bï kɔc ya nyuɔ̈th luɔɔi bï ya looi tënë nanoscale electronics ku jɔl ya adit kɔ̈k peei.
Në run juäc cï bɛ̈n tëëk yiic, ke puɔ̈ɔ̈c de multi-gate technology acï adit ke metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) bɛ̈n jat nhial agokë döŋ ëke ye adit thi ke nano-scale ye kuur awär 20 nm gate length, ku ye rot jɔɔk në FinFET (fin field-effect transistor), man ye naŋ nhïïm kaadiäk, cïï ye kɔ̈u ye tääc, ke ye naŋ double-gate MOSFET.
Wël juäc acï kek bɛ̈n ya lueel në luɛɛl de ye wɛ̈t cɔl ‘nanotechnologies’ yic ku jɔl ya tän yenë kek luɔɔi thïn, acï bɛ̈n guiir apɛi në akut de Royal Society man ɣɔn cï wël bɛ̈n luɛɛl biyic në kë de wɛ̈t cɔl ‘nanotechnology’ yic.
Ke käkë kedhiɛ aacie jɔt në käjuäc ke nanomaterials ku ka cie thiääk kenë luɔɔi yenë kä ke atomic mac.
Luɔɔi kän ëbën acï ya thiääk kenë gate-all-around (GAA) FinFET technology.
Kän ee loilooi ke yemɛɛn ku jɔl ya tän yenë yen luɔɔi thïn guiir kɔc.
Ciin de akër yen pëk alɔŋ piiny aye tääu në tän de atoms (aliir de hydrogen anɔŋ atoms thii kor apɛi, man ye kek thɔ̈ɔ̈ŋ ëke ye quarter de nm kinetic diameter) në kë yenë nanotechnology dhil yïk në adit tënë atoms ku molecules yiic.
Ago ë thëm kënë ya tääu tëdɛ̈t peei, ke thööŋ yenë tän de nanometer thɔ̈ɔ̈ŋ kenë mïtïr ee thöŋ kenë tän kuur tɔ̈ në pinykɔ̈u thɔ̈ɔ̈ŋ
Në aguiɛɛr de "ye rot jɔɔk piiny - agut cï bï lɔ nhial" yic, ke käŋ ku adit kedhiɛ aye kek yïk tënë käkë molecules man ye röt mac keepɛi në looŋ cï kek tääu ëke yenë kek lac deet në thaaŋ thiin kor yic.
Wɛ̈t töŋ benë yekënë nyuɔɔth ee bï baŋdeen tɔ̈ yen thïn ya juak ago kä tɔ̈ thïn ya riɔ̈ɔ̈kic amääth, ye tuɔ̈c, ye luɔɔiden cɔk juak rot.
Kä ye kek lac cɔk loi röt ke nanomaterials aye thook lac lääu tënë kä dhal kek të ye kek lac rɔ̈mpiny kenë kä ke biomaterials yiic.
Ëwɛ̈t yenë molecules lac ŋic käkë ee kë theiki apɛi: molecules aalëu bï kek bɛɛr ya guiir ago käkeen tɔ̈ kenë kek ya cɔ̈kpiny ka bï tänden yenë kek mac kɔ̈ɔ̈th ya lɔc cɔk loi rot në aguiɛɛr de non-covalent intermolecular forces.
Yen aguiɛɛr ye rot jɔɔk piiny - agut cï bï lɔ nhial kënë alëu bï käŋ ya cak ëke thɔ̈ɔ̈ŋ kek agokë nhïïm ya tɔ̈ piiny awär tän lëu bï kek ya bɛ̈n nhial ku ɣet kë piny, ku ka lëu bï ya ciin në kä dït tɔ̈ thïn ëtënë të cïk kek röt juak.
Loilooi ke kä ke nanosystems aacie thiääk, ku ka lëu bï kek ya tek thook apath, ago kek ya cɔk ŋic kek apath, ku bï kä ke conventional technologies ya kuanycök agonë nanomaterials ya looi në kek cïmën de carbon nanotubes ku nanoparticles.
Aye ŋɔ̈ɔ̈th ke yïknhial de nanotechnology yen ya cɔk loi rot agonë kek ya looi në dhɔ̈l kɔ̈k peei yiic, në luɔɔi de lööŋ ke biomimetic.
Në kek kedhiɛ yiic, ëke yic pial bï kek ya rek në athëm de atomic scale, në kë yenë tök naŋ position atoms ku dɛ̈t kënë ee yic naŋ atoms ye kek thɔ̈ɔ̈ŋ ku bï kek ya cɔk tɔ̈ në thɛɛr juäc yiic.
Kän acï athöör bɛ̈n cɔk gɔ̈t kek në ACS publication Chemical & Engineering News në ruöön de 2003 yic.
Acï adit kaadiäk ke molecular devices ya cak ke luɔɔiden ye ya kë benë cäthden ya deet në tän yenë yen tïŋ në kɔmbiötar yic ku jɔl ya voltage ye röt waar, man ye ya: nanotube nanomotor, molecular actuator, ku jɔl ya nanoelectromechanical relaxation oscillator.
Nanomaterials nɔŋ kä ye kek lac ɣäthwei ke ion transport aye thiääk ëya kenë nanoionics ku jɔl ya nanoelectronics.
Kä ke them alɔŋ Nanoscale cït mën de nanopillars ayenëke luui në kek në thɛɛr kɔ̈k yiic tënë solar cells man ye thɔ̈ɔ̈r kenë ciin de wëuken thɛɛr de silicon solar cells.
Në yekënë yic, ke tän yenë molecular rot-mac yetök ee kɔc nyuɔ̈ɔ̈th bï ajuiɛɛr de supramolecular chemistry ya kuanycök, ku benë molecular ya ŋic cök në yeth mɛn de, ago molecule-tök ya cɔk mac rot në tän lëu ben naŋ kë ye kuɔny kɔc.
Giant magnetoresistance-based hard drives acï kek cɔk lɔ në ɣɔ̈ɔ̈c yic, ku jɔl ya luɔɔi de atomic layer deposition (ALD).
Adit ke ‘on beams’ aalëu bïk käŋ ya nyaai, ka lëu bïk kek ya tääu thïn të cenë precursor gasses ye röŋ kenë kek ya tääu thïn në ye thaa töŋ kënë yic.
Kän alëu benë ya luui në yen alɔŋ töŋ de kä ke molecule yiic tënë adit ke nanoelectronic device yiic.
Puɔ̈ɔ̈c de Molecular nanotechnology acï ya cak ke nɔŋ käjuäc bï kek ya looi agut cï bï molecules tök ya liääpnhom ago ya mac apath, në dhöl ye gam yic.
Anɔŋ kä ye kek ŋɔ̈ɔ̈th ëke bï kek ya tääu alɔŋ de nanorobots në wal yiic.
Në kë yen naŋ baŋdɛ̈t deen peei ye tɔ̈ kenë yen (cïmën de atomic) në käŋ yiic ku jɔl ya tän lëu ben käŋ ya cɔk cil apath, ke dhöl kënë aye yök ke yenë dhöl benë luɔɔi dɛ̈t peei ya jɔɔk tënë në thɛɛr ɣɔn cenë chirkat käŋ gɔl në luɔɔi.
Na cï ye yic tek, ëke ye yic juak alɔŋ kaam de surface-to-volume aye lac tïŋ në kɔc nyïn.
Na cɔk ya naŋ käjuäc cï kek thɔ̈ɔ̈ŋ thöŋ kenë scanning confocal microscope ɣɔn cï cak në raan cɔl Marvin Minsky në ruöön de 1961 ku jɔl ya scanning acoustic microscope (SAM) man ɣɔn cï cak në raan cɔl Calvin Quate kenë kɔc lui kek yen në run ke 1970s, adit yam ke scanning probe microscopes aye nyïn piath apɛi, ku ka cïn kë ye kek pëën agokë ya cië bï ya luui kenë wavelength, röl ka nuur.
Ku na yïn ya, ke kän aŋoot ke lac kat apɛi në yemɛɛn në kë de scanning velocity de microscope cie meer apath.
Akuɔ̈tnhom dɛ̈t peei de puɔ̈ɔ̈c ëkä ke nanotechnological aye yen mat thïn ëbën agut cï luɔɔi benë ya luui në fabrication of nanotubes ku jɔl ya nanowires, käk kedhiɛ aye luui në semiconductor fabrication cïmën de deep ultraviolet lithography, electron beam lithography, focused ion beam machining, nanoimprint lithography, atomic layer deposition, ku jɔl ya molecular vapor deposition, ku ŋoot ke ye mat thïn ëbën agut cï wël ke molecular self-assembly techniques cïmën de di-block copolymers thiöök yiic.
Adin de Scanning probe microscopy ee adin thiekic apɛi tënë thööŋ yenë käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ ku jɔl ya mɛ̈ɛ̈t yenë kä ke nanomaterials määt.
Në nyooth de ye wɛ̈t kënë yic, ke aguiɛɛr de feature-oriented scanning approach ka molecules alëu bï kek ya caath në yekɔ̈u në aguiɛr de scanning probe microscopy techniques.
Ke loilooi käkë aye yen mat thïn ëbën agut cï mɛ̈ɛ̈t benë chemical ya määt, bï kek ya caar apath, ku bï kek ya määc kɔ̈ɔ̈th.
Dupiööc ye rïthäc looi në Bell Telephone Laboratories cïmën de John R. Arthur.
MBE acï dupuööc cɔl kek ‘scientists’ bɛ̈n puɔ̈l bïkë abɛ̈k de atom ya mac kɔ̈ɔ̈th ku, në ye luɔɔi kënë yic, bïkë loilooi ken ya yiɛ̈k nhial.
Alɛ̈th aye kek mat kenë silver nanoparticles ku bï kek ya duɔ̈ɔ̈t në ɣän cï kek teem kɔ̈ɔ̈th yiic ago kek ya lac cɔk bï ya dɛm.
Nanotechnology alëu bï ya naŋ luɔɔi lëu ben kä ka akïïm ya cɔk lɔ nhïïm piny ku bïk yiic ya kɔ̈c agonë ya luui në kek në ɣän cït men mäktam de raan lui ka paanden.
Adin de Platinum yenëka yenë luui në yen në yemɛɛn ku ka yenë miök tääu thïn ago kek cɔk lui.
Kë bï bɛ̈n në yecök ee bï luɔɔi ya cɔk tɔ̈ nhom piiny amääth ago aliir de hydrocarbons kenë aliir de carbon monoxide ya naŋ kä ye kek nyaai thïn ku benë aliir de carbon dioxide kenë pïu ya looi.
Akuɔ̈tnhom de Danish company InnovationsFonden acï ciin de DKK kaa 15 maliion bɛ̈n ya guik tënë kä yam ye kek juak thïn në luɔɔi de nanotechnology yic.
Na cï kä yam käkë ya pëk alɔŋ yen kɔ̈u ke të cï nyuɔɔth kënë aleu bï ya thiäŋ në tol, tän ben ya ciɛ̈n kë bï loilooi ya cɔk loi röt.
Ku na yïn ya, ke tän benë kä thi käkë ya cak agokë röt juak ku bïkkë jaath ya cɔk tɛ̈ɛ̈u rot piny —ago tol cïn yic wathaka ya bɛ̈I — ku bï wëu yenë kek looi ya tekic.
Të looië kät ‘scaffolds’, ke ka cïï dupuööc ye rïthäc looi bɛ̈n ya them bïk thɔ̈ɔ̈ŋ kenë kä ke nanoscale ke dɛɛu ke käm thi tɔ̈ në tiɔpnhom ya tɛɛk thook kenë kuɛt ken yiic.
Acïï TSMC bɛ̈n jɔɔk bïk luɔɔi de 7nm ya jɔɔk në ruöön de 2017, ku Samsung acï luɔɔi de 5nm bɛ̈n jɔɔk në ruön de 2018.
Në kë de kee wël käkë, ke ka cïï akuɔ̈tnhïïm kɔ̈k bɛ̈n lueel nanotechnology abï ya mac në akuma.
Kä thii kɔ̈k peei ke nanoparticle cï kek looi, aalëu bïk ya naŋ kä lëu bïk kek ya gäm kɔc ëke këc kek ŋic man bïkë röt ya looi.
Inhaling airborne nanoparticles ku jɔl ya nanofibers aalëu bïk ya naŋ tuanytuɛɛny ke puɔ̈u lëu bï kek ya gäm raan, cïmën de fibrosis.
Athör juäc cï kek piac ya guɔ̈tbei në tän benë Nanotechnology kɔn ya nyuɔɔth man cï bɛ̈n naŋ wël cï kek bɛ̈n ya nyuɔɔth në tän de nanotubes - man yenë kë thiin nɔŋ athuɔ̈ɔ̈r ke "nanotechnology revolution ya luɔɔi thïn " man lëu bï kɔc ya ɣook cïmën de asbestos të cenë yen kuɔ̈c ŋöör.
Raan cɔl Davies (në ruöön de 2008) acï jam në lööŋ bënëke ya jam në kee lööŋ käkë yiic.
Cï të cen rot bɛ̈n ya luɔɔi thïn, kɔc juäc cï puɔ̈c aacï lööŋ riliic bɛ̈n tääu agonë kɔc nyïn ya tïït, të cënë kä ke ɣööc ya gääu bï kek gam, bï kek ya gät kɔ̈ɔ̈th ku bï lööŋ juäc kɔ̈k wïc kek thiääk kenë luɔɔi de nanotechnology ya yiɛ̈knhial ago ya piath.
Kë ye cɔlë 'Nucleat technology' ee biäk de puɔ̈ɔ̈c ye luɔɔi yenë nuclear yiic rɛɛt të cenë kek në atomic nuclei yiic.
Yen, yen raan cɔl Piere Curie ku ,jɔl ya raan cɔl Marie Curie acï luɔɔi bɛ̈n jɔɔk ago tän ye ke röt luɔɔi thïn y deetic.
Kä kɔ̈k peei ke nyooth de ye wɛ̈t kän ee aalëu bïk ya tëëk në kä ŋic kek yiic wënthɛɛr, ku kek kedhiɛ alëu bïk ya naŋ rɛ̈ɛ̈c lëu bïk ya gam në ciin dït yic apɛi.
Amääth ke mɛ̈c ye yiic rɛɛt ye kek bɛ̈ibei në adit yiic, agut cï na cɔkë ya tɔ̈ ëke kor apɛi ku ka lëu bïkë riääk dït apɛi ya bɛ̈I ku kaa lëu bïkkë paandït ya dɛ̈ɛ̈t ëbën.
Na cï wɛ̈t cɔl atom ya deet apɛi në kɔc kedhiɛ, ke tän de mɛ̈c ye yiic rɛɛt aye kek lac ŋic ëyadɛ̈.
Kë ye cɔlë 'Alpha decay' ee të cenë tuɔŋ naŋ kä ke alpha ye kek ya luɔny biyic, man ye tɔ̈ ke ye proton kaarou ku jɔl ya neutron kaarou, ye thöŋ kenë helium nucleus.
Ë nuɔɔr de radiation kënë yenëka rac apɛi ku ka cie lac thiɔ̈ɔ̈k wei.
Ciin ciɛɛl de neutrons cï kek ya luɔ̈nybei në necleus ye lɔ alɔŋ ciɛɛl de nucleus dɛ̈t peei yic aye cɔlë kïn de 'K'. Tän benë kïn dïit cɔl K wär namba de 1 man ëye yic tɛ̈ɛ̈k ku ye neutron bɛ̈ibei apɛi awär kä ye kek lööm, ku kän aye cɔlë 'self-sustaining chained reaction".
Na nɔŋ käjuäc cï kek cï kek boot agokë ye luɔɔi kënë ya ɣäth tueŋ, ke mass den; aye lueel keye lac looi, ku riɛl bï ya bɛ̈ibei ëtënë abï lac ya cil apɛi ke cïn kë ye yen riɔ̈ɔ̈k yic, man ye käŋ lac cɔk loi röt.
Në thɛɛr cenëke loilooi ya guiir yiic, ke mɛ̈c ye yiic rɛɛt acï kek bɛ̈n ya looi ëyadɛ̈, agut cï lɔn ëlooië kek ëke benëke ya thɔ̈ɔ̈ŋ ku ka ke cïï karaba ye looi.
Ku na yïn ya, na ye thiɛkde yic riɛl apɛi të cen gääu, ke neutrons ke aye tɔ̈ ëke cï kek mat thïn, ke tändeen lëu ben yic ya rɛɛt alëu bï ya mac apath, cïmën de bï neutron absorbers ya juak thïn ka bï kek ya nyaai.
Na ye nucleus cïk looi ya pial apɛi awär adiit, ke riɛl tɔ̈ thïn acï luɔ̈nybei; Na ye nucleus cïk looi ya thiɛk apɛi awär adiit, ke riɛlde acï miɛɛt thïn.
Baŋ dïït ye döŋwei de adit thiek, tënë adit ke nickel agut cï adit ke uranium ka lɛɛr tueŋ, ëke rot looi në kë ye kek dëp në luɔɔi de supernova nucleosynthesis, cɔl the R-process.
Hydrogen bombs aye riɛlden yök në rɛɛt ye kek yiic rɛɛt, ku riɛl tɔ̈ kenë kek acie lëu në mäc.
Ku na yïn ya, ke adit käkë kedhiɛ aye lui në riɛldeen cï gäm kek agokë yiic ya rɛɛt.
Rɛɛtë yic de Nuclear aye kë ye kuanycök yetök wënthɛɛr në ɣänkeen yenë kek luɔɔi thïn në tɔŋ ë rou de pinynhom ‘World War II’ yic, ɣɔn cenë dupuɔ̈ɔ̈c loi luɔɔi de Manhattan Project (ŋɛ̈ɛ̈r raan cɔl Edward Teller kek) kän bɛ̈n thiëëc yic ke ye dhöl benë bomb ya looi.
Agut cï nuclear thi kor alëu bïk baai ëbën ya riɔ̈ɔ̈k të cen yic rɛɛt thïn, ye dëp, ke ye piny met.
Kee adït käkë abï yiic dhil ya naŋ adit juäc kɔ̈k peei cï kek ya tääu thïn ku bïk ya thiɛk, agokë ɣän ben ke yiic ya rɛɛt ya ŋic (cenë baŋ piiny de ya cak ke thiek) ago yic lac ya rɛɛt ku bï käŋ ya dɛ̈ɛ̈p.
Töŋ ë isotope de adin ë uranium, ye cɔl uranium-235, ee rot looi yetök ku ka cie rot ya lac mac apath, ku ke rot lac liääp kenë käjuäc lɔgɔk ke isotope uranium-238.
Në dhöl dɛ̈t peei yic, ke kä ke plutonium aye yiic naŋ isotope ye riɛl apɛi ago ye luɔɔi kënë ya looi apath ke cïn adiɛɛr.
Kek aye looië nuclear tueeŋ në them cï cäk ke ye cɔlë "Diɛ̈ɛ̈ŋdït - Trinity", në paan cɔl Alamogordo lɔ̈ɔ̈m, në New Mexico, në aköl nïn 16, pɛɛi de dhorou, 1945.
Të ɣɔn cenë yekënë piny riɔ̈ɔ̈k nhom apɛi ku cï kɔc juäc nɔ̈k në many tök abac, ke akuma de kɔc ke Japanese acï salaam bɛ̈n looi ku gɛmkë dhɛ̈ŋken, ku kän yenëka cï bɛ̈n ya thök de toŋ ë rou de pinynhom ‘World War II’.
Në run kaaŋuan ɣɔn cï bɛ̈n tëëk në yecök, në aköl nïn 29, pɛɛi de bɛ̈t, 1949, ke bɛ̈i ke Soviet Union manydeen tueeŋ ye yic rɛɛt bɛ̈n looi.
Mɛ̈c ye rɛɛt aye ya nuɔɔr de mac cï guiir ke bï ya tuɔɔc të tɔ̈në adu thïn ku bï yic ya lɔ rɛɛt thïn në kee ɣän käkë yiic ku nɛ̈k kɔc thïn ëtënë.
Acɔk alɔn yenë ye yök ke cïn kë rilic tɔ̈ thïn tënë apuruuk, mɛ̈c käkë acenëke bɛ̈n ya diɛɛr në kek në tän lëu benë adu piny ya riɔ̈ɔ̈k nhom.
Lööŋ acï kek bɛ̈n täu agonë ke mɛ̈c käke ya mac.
Ɣɔn cenë lööŋ thaany cök në ruöön 1996 agonë dhɛ̈ŋ cië ye bɛɛr them yiic (man ŋoot ke këc bɛ̈n tääu në luɔɔi yic agut cï ruöön de 2011), ke bɛ̈I käkë kedhiɛ aake cï gam bïk kɔ̈ɔ̈c në them de dhɛ̈ŋ yiic agokë cië ye bɛɛr looi.
Në thɛɛr ɣɔn cenë kɔc ya thɔ̈ɔ̈r, ke bɛ̈i ëke cï röt ya mat në tɔŋ yic aake cï röt ya moc në dhɛ̈ŋ dït apɛi, man cï kɔc juäc apɛi bɛ̈n ya nɔ̈k.
Në ye akäl käk yiic, ke dhɛ̈ŋ dït aye kek thɔ̈ɔ̈ŋ ëke nɔŋ ciin de 15.7% de karaba nyaai në pinynhom ëbën (në ruöön de 2004) ku ka ye kek ɣääc apath në riäth nhial yiic, në riäth ye tëëk në talaja de piny yic, ku jɔl ya riäth ke apuruuk ye tëëk në pïu thäär piiny (në yemɛɛn ke pïïr de bɛ̈i ku riɔ̈ɔ̈c në wɛ̈ɛ̈r kɔ̈k thook acï yen cɔk pën bï dhɛ̈ŋ dït kɔ̈k ya yääc në babuur yiic).
Kä ke akïïm ku athuɔ̈ɔ̈r ke lec ‘dental x-ray’ cenëke ya luui në kek tënë cobalt-60 ka kä kɔ̈k peei ke x-ray.
Aye yiic naŋ ciin thiin de 241Am man ye ciin thiin de karaba juak ago lɔ nhial amääth.
Luɔɔi dɛ̈t peei yenë käm mac ee aguiɛɛr de ‘sterile insect technique’, man yenë adhiëth ke läi duut yiic alɔŋ thïn ku bï kek ya luɔny biyic, agokë cië ye bɛɛr lɔ dhiëth, ago ciin den ya tekic.
Adit käkë aye kek mat thïn ëbën agut cï adit ke radioisotope gamma ray sources, adit ke X-ray generators ku jɔl ya adit ke electron accelerators.
Ku ëyeen ëyadɛ̈ de kä cï kek ye cam, cïmën de adit ke panakïm, lïthïïk, tubes for gas-pipelines, hoses for floor-heating, shrink-foils yenë kuïn mac kɔ̈u thïn, biäk ke riäth, abiil ke karaba (isolation), cök ke riäth, agut cï kur ke gemstones.
Käm thi cɔl kek ‘Microorganisms’ alëu lëu bïk keyiic ya ŋoot ëke juak ke yiic ka bïk tuanytuɛɛny ya gäm kɔc.
Tiim acïk lëu bïk ya ŋoot ëkë ye luɔk ka bïk ya pïïr apath agut bïk dhiɔp.
Luɔɔi yenë kuïn looi në luɔɔi de ionizing radiation ee ya yic, në kë yenë riɛl tɔ̈ thïn ëtënë ya riɛl apɛi awär tän yenë atom rot gɛɛr thïn, ku kän alëu bï molecules ya tɛ̈ɛ̈k yic ku ye riɛl tɔ̈ kenë yen dhuɔ̈knhom piny amääth (ke rin käk) acïï lëu bï kek ya lëu në luɔɔi yenë käŋ dɛ̈ɛ̈p abac në mac.
Ku nä yïn ya, ke tän yenë wɛ̈t cɔl ‘tɔ̈ɔ̈u de mïïth në talaja yic’ luɛɛl thïn, ee tɔ̈ɔ̈u yenë kuïïn tɔ̈ɔ̈u në talajaai yic ee yic naŋ käjuëc ye kek jam yiic në yen, në ŋö, tɔ̈ɔ̈u de kuïn në talaja yic ku jɔl ya tɔ̈ɔ̈u de në adit ke irradiation yiic aye naŋ dhɔ̈l juäc yenë kek luɔɔi thïn, ana cɔk thökde thöŋ.
Raan cɔl Marie Curie acï bɛ̈n thou në kë de tuany cɔl aplastic anemia man ëgɔl rot në kë cen rot ya tääu në adit yiic apɛi.
Ciin biäk de kɔc juäc cï bɛ̈n thou tënë kuan de Hiroshima ku jɔl ya kuan de Nagasaki aacï bɛ̈n jɔk në kɔc kaarou agut cï kɔc kaadhiɛ̈c të ɣɔn cï kek thiäk kek adit käk.
Kä cï röt bɛ̈n ya wuɔ̈ɔ̈c në kee mɛ̈c käkë yiic aye yiic naŋ käjuäc riliic cï röt bɛ̈n ya looi në ye thaa ɣɔn kënë ë paan kënë.
Adit ye yiic rɛɛt cï ye kë thöŋ kenë yekënë ya yök aye Windscale paan de United Kingdom ku jɔl ya SL-1.paan de United States.
Wɛ̈t dɛ̈t peei de rïthäc ë transhumanist ee tän benë ra.an ya tiit ago ciɛ̈n kä ye yen yök alɔŋ biyic, cïmën de tɔŋ de nuclears ku jɔy ya tän yenë kuɛl kenhïïm ɣääl.
Wɛ̈t cï gam abï ya naŋ luɔɔi bï ya nyuɔɔth cïmën cenë ye luɛɛl thïn në dupuöny de British cɔl Max More ke ye raan cɔl transhumanism nɔŋ ŋɔ̈th në kä ke akäl ciɛ̈ɛ̈n në ruöön de 1990, ku ëjuiir rot në thukul de täk de California, man cï cil në yemɛɛn ke ye akut de ‘worldwide transhumanist movement’ në pinynhom ëbën.
Në wël cï kek ya tɛ̈ɛ̈r yiic, ke raan cɔl Descartes aacï wɛl yam ke akïïm ya thɔ̈ɔ̈ŋ ëke lëu bïk kɔc ya cɔk ŋiɛ̈c tak ku bï baŋ käthiekiic tɔ̈ në kenhïïm.
Raan cɔl St. Leon acï jam në wël path cenke ajuiɛɛr cïï nyanden cɔl Mary Shelley gɔ̈t në athöördeen cɔl Frankenstein yic.
Në ye wɛ̈t kënë yic, ke ake cï puɔ̈ɔ̈th ya miɛt në yïknhial de puɔ̈ɔc ë eugenic (man ye pïïr cak ku bï ya muk apath në ɣän cï kek kuɛ̈nybei yiic), ku luɔɔide genetic ben aciëëk ke raan ya cɔ̈kpiny, cïmën de pial ë guöp ku jɔl ya ŋïc ë käŋ.
Ke kä cï kek tak käkë aci ya juäc apɛi tënë kɔc cɔl kek 'transhumanists' awär tëden thɛɛr.
Alɔŋ de käŋ ku moc tënë kä cï kek lueel yiic, ke raan cɔl Noboru Kawazoe acï bɛ̈n jam këlä: të cenë run juäc apɛi thök, ku cï tän yenë teknologï rot juak apɛi, ke raan ëbën abï ya naŋ "adit bï ya tääu në yenhom ago käŋ ya muk path" ku bï ya tääu në ye yïc, man bï wɛ̈t cïï kɔc kɔ̈k lueel ya piŋ apath ku kän ya lac tak apath.
Në ruöön de 1966, FM-2030 (man thɛɛr ŋic ke ye F.M. Esfandiary), ye raan naŋ ŋɔ̈th në piath de käŋ në thɛɛr ke akälciɛ̈ɛ̈n yiic man cï puɔ̈ɔ̈c në "Aguiɛɛr yam de tän de raan" në thukul de New School yic, tɔ̈ në pänydït de New Yolk, acï kɔc bɛ̈n cï teknologï lac bɛ̈n ya deet ya kuɛ̈nybei, pïïrden, kymu jɔl ya tän thɛɛr yenë pinynhom tiɛ̈ŋ thïn në posthumanity ke ye "transhuman".
Luɔɔi de FM-2030 ku jɔl ya Vita-More aacï amatmɛɛt bɛ̈n ya cɔɔl në lë de transhumanists paan de Los Angeles, man cï yen bɛ̈n mat thïn ëbën agut cï mïïth ka abuun puɔ̈ɔ̈cë kek në FM-2030 ku jɔl ya kɔc cï guiɛ̈ɛ̈r tënë yenë Vita-More looi thïn.
Ke cene bɛ̈n ya diɛɛr në yen, ee tän yenë raan ëbën yök në adit ke teknologï yenë kɔc yiɛ̈knhial në dhɔ̈l ke kɔc yiic ku jɔl ya akɛɛth ke bɛ̈i yiic.
Kän acï piny bɛ̈n waan ke yenë akut dïït tueeŋ de Transhumanist man ŋäär akuɔ̈tnhïïm ke pinynhom.kedhiɛ.
Akut de Mormon Transhumanist Association acï bɛ̈n cak në ruöön de 2006.
Ajuiɛɛr de ‘Transhumanism’ ee jam apɛi në tän thɛɛr cenë yen ya luɔɔi thïn, agut cï tän de käpath dït ke ŋïc tënë läi ku ye dhöl benë ŋïc (cïmën de, biological uplift), bïk ya kɔ̈ɔ̈c ëke ye "kɔc ke akälciɛ̈ɛ̈n" ke yenë kë dïït de akër yenë luui në luɔɔiden ëcɛkë yen.
Ku cïmën yenë "tän de kɔc dɛɛt thïn" alëu bïkë kä ke kuɔɔny ya cɔk tak kek në ruääi tɔ̈ në kaam de kɔc kenë adit riliic, puɔ̈ɔ̈c de transhumanism ku jɔl ya kë thiääk kene puɔ̈ɔ̈c de posthumanisms, ku cïï tän de wɛ̈t "autonomous liberal subject", ya waan, ku bï "lööŋ" ya juak yiic, ku bïk tän de raan ya juakyic.
Ku na yïn ya, ke dupuööc juäc kɔ̈k acï ya jam në puɔ̈ɔ̈c de posthumanism, na cɔk ya wɛ̈t de puɔ̈ɔ̈c ka wɛ̈t yenë jam në yen, aye röt juak ëke cïï thiääk kenë lööŋ yenë kɔc thɔ̈ɔ̈ŋ nhïïm, tënë thukul ye ke puɔ̈ɔ̈c de kɔc looi ku tënë ɣän juäc kɔ̈k ke puɔ̈ɔ̈c, ku bï kek ya wɛl nhïïm në ɣän kɔ̈k peei ke gup ke kɔc yiic ago dhöl juäc ke tän de raan ya lac deet yic.
Dupiööc juäc ke transhumanists aake ye tän benë teknologï rot ya luɔɔi thïn në akäl ciɛ̈ɛ̈n yiic ya caath thïn ago pïïr de raan ya cɔ̈kpiny, ku bï kä ye raan kek wïc ya guik ago lööŋ benë kɔc nhïïm ya thöŋ ya cak ku nyɛɛië kuɔ̈c täk ëye rot looi wënthɛɛr kenë käjuäc ëke ye kɔc dhal.
Dupuööc juäc cït mën de Ray Kurzweil ake cï ya tak alä, na yïkë teknologï nhial ke ka lëu bï ya piath në run kaa 50 bï bɛ̈n tuɛɛŋ käkë yiic ku ka cïï lëu bï bɛɛr ya lɔ dhuɔ̈kciɛ̈ɛ̈n, ku kän alëu bï pïïr de raan ya waar yic në thɛɛr kɔ̈k bï bɛ̈n tueeŋ käkë yiic.
Cïmën de, raan cɔl Bostrom acï gɔ̈t apɛi në kärɛc lëu bï röt ya looi në pïïr de kɔc yiic në akälciɛ̈ɛ̈n, agut cï kä kɔ̈k bï kek ya cak në kä ke teknologï.
Agut yekënë ya lëu, Raan cɔl Hawking acï bɛ̈n jam në ajuiɛɛr benë raan ya naŋ wëlkeen ke ciɛ̈ɛ̈k (cïmën de tän de nhom – kɔmbiötar cï kek juiir) ago ŋïc de raan ya juakic ku bï aciëëk rɛc ke ya tek yiic, man cï ya lueel wu puɔ̈c bï bɛ̈n në thɛɛr kɔ̈k bï bɛ̈n tueeŋ käkë yiic abï ya rac apɛi ago pïïr de kɔc ya cɔk lɔ tueŋ apath, ku kän abï ciɛɛŋ ya cɔk riääk apɛi tënë kɔc.
Ke kɔc cï ya tak käkë acï ya jam në dhöl bï kek käjuäc këc kek ŋiɛ̈c ya tɛɛr apath ya cɔk nyiɛɛië kek man lëu bï raan ya cɔk jam në rot dɛ yetök ke cïï rot bï ya thiääk në kä kɔ̈k peei yiic ago wël ke jal lueel.
Ago kɔc ya ŋoot ëke lɔ tueŋ kenë ye wɛ̈t kënë, kɔc juäc ŋic kek ye lac jam apɛi në kë de puɔ̈ɔ̈c ë ranshumanism, cïmën de raan cɔl Dan Agin, man cï puɔ̈ɔ̈c de ranshumanism jääm guöp apɛi në baŋ ciɛɛm ku baŋ cuëëc de thiɛɛth, ke ye "puɔ̈ɔ̈c de teknologï gam - bioconservatives" or " puɔ̈ɔ̈c de teknologï rɛɛc - bioluddites", man yenë wɛ̈t cï bɛ̈n kuanycök në 19th century tënë anti-industrialisation social movement ye jai në gɛ̈ɛ̈r de kɔc ye lui në adit.
Kë cït ye kënë e rot looi në ɣän yenë nhïïm ke kɔc ya rek kenë adit ye kek cɔk lui apath në ɣän ke luɔɔi yiic në ɣän ke puɔ̈ɔ̈c yiic.
Tän benë ya rëër agut cï thɛɛr ke akäl ciɛ̈ɛ̈n, man ye wɛ̈t ye aciɛ̈ɛ̈k ke kɔc cɔ̈kpiny në tän yenë yen gam ke pïïr de raan alëu bï ya juakic në luɔɔi de teknologï yic, ku ye luɔɔi de rïthäc cɔk yïk rot nhial ago y kuanycök apath.
Puɔ̈ɔ̈c de Mathematics (tënë Greek:) man ye mat thïn ëbën agut cï puɔ̈ɔ̈c de wël cït mën de kuɛ̈n (puɔ̈ɔ̈c de kuɛ̈n ë nambaai), tän ye kek tɔ̈ thïn (algebra), space (geometry), ku jɔl ya kä ye röt waar (ye kek deet yiic).
Na ye käpath ke puɔ̈ɔ̈c de mathematics ya piath cï tän ye tɔ̈ thïn, ke täŋ de mathematics abenë ya luui në yen ku benë käŋ ya thɔ̈ɔ̈ŋ në tändeen tɔ̈ kek.
Rïthäc aye wïc bï kä dhal kɔc ke puɔ̈ɔ̈c ë mathematics ya cɔ̈kpiny man lëu bï run ya nyaai ka centuries ago ye wɛ̈t kän ya guik yic.
Puɔ̈ɔ̈c de Mathematics cï yiɛ̈knhial amääth agut cï bɛɛr dhiëëth, të ɣɔn cenë käjuäc ke puɔ̈ɔ̈c ë mathematics ya rek kenë käjuëc yam cï kek cak man cï puɔ̈ɔ̈c de mathematics bɛ̈n cɔk juak rot agut ye akäl käk yiic.
Cïmën cenë ye nyuɔɔth në käjuäc cï kek yök në yom yiic, cï juak në käjuäc cï kek kuɛɛn në puɔ̈ɔ̈c de kä ye kek tïŋ yiic, kɔc ke kuɛɛt thɛɛr man ëke käkeen tɔ̈ kenë kek kueen, cïmën de thaa — nïn, tëëk ë yic de ruöön, ka run.
Jɔ̈k rot në ruöön de 6th century BC alɔŋ ë puɔ̈ɔ̈c de Pythagoreans, tënë dupuööc ke Greek man ëcïï rot lac jɔɔk tënë Ancient Greeks agokë puɔ̈ɔ̈c de mathematics ya cɔk loi ke ye kë bï ya kuanycök.
Dupuöny dïït thɛɛr de mathematics aye cɔl Archimedes (c. 287–212 BC) de Syracuse.
Kuɛ̈n de Hindu–Arabic numeral system ku jɔl ya lööŋ benë kek ya luɔɔi thïn, yenëke luui në kek në ye akäl käk yiic, acï rot bɛ̈n looi në thɛɛr tueeŋ ke millennium AD paan de India ku kaa cï kek bɛ̈n thiäi në pinynhom ëbën viä puɔ̈ɔ̈c de Islamic mathematics.
Töŋ tueeŋ cï bɛ̈n gam apɛi në puɔ̈ɔ̈c de Islamic mathematics aye yïknhial de algebra.
Në thɛɛr ɣɔn yiic, ke puɔ̈ɔ̈c de mathematics acï rot bɛ̈n lac jɔɔk paan de Western Europe.
Aye thɔ̈ɔ̈ŋ ke raan tueeŋ ëkɔn puɔ̈ɔ̈c de kuɛ̈n ë nambaai ‘mathematician’në ruöön de 19th century aye muony German cɔl Carl Friedrich Gauss, man nɔŋ käjuäc cï kek ya juak në puɔ̈ɔ̈c de kuɛ̈n ë nambaai yiic cïmën de algebra, analysis, differential geometry, matrix theory, number theory, ku statistics.
Kä cï kek ya cak në Mathematic yic aye ŋoot ëke loi kek në yemɛɛn.
Cïmën de yekënë, ke raan cɔl mathēmatikḗ tékhnē man ye lueel ke ye "the mathematical art."
Në thoŋ ë Liŋëlith yic, ke noun de wɛ̈t cɔl ‘mathematics’ ee lööm në wɛ̈t töŋ de verb.
Ku na yïn ya, ke raan cɔl Aristotle ëyadɛ̈ acï jam në piath yetök ku kän acïï lëu bï mathematics ya cɔk tekthok tënë puɔ̈ɔ̈c de sciences cïmën e physics; cï tändeen yen en tiɛ̈ŋ thïn, cïmën de luɔɔi path yenë yen luɔɔi thïn ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c path ye looi në tän yenë "kä cï kek tak tekthook" tënë wël ke yith yiic ke mathematics abak.
Cïmën yenë ye lueel ke ye kë ye kɔc cɔk loi kä tɔ̈ kek nhïïm thïn yiic, wël juäc kɔ̈k ke mathematics aye kek yök ëke ye yith cï tën yen ya luɛɛl thïn.
Raan cɔl Haskell Curry acï wɛ̈t cɔl ‘mathematics’ ke ye "puɔ̈ɔ̈c de science alɔŋ ë formal systems".
Raan cɔl Popper acï jam ëyadɛ̈ "aba gam ke ajuiɛɛr nɔŋic ŋïc ka ajuiɛɛr de puɔ̈ɔ̈c ë pïïr alëu bï ya them në ŋïc tɔ̈ kenë raan."
Tän benë käŋ ya deet yiic ku jɔl ya tän benë käŋ ya luɔɔi thïn aye naŋ kë yekë juak në puɔ̈ɔ̈c de mathematics yic ku jɔl ya puɔ̈ɔ̈c de (kä kɔ̈k) ke sciences.
Cïmën de wɛ̈t kënë, dupiöny cɔl Richard Feynman acï dhöl benë puɔ̈ɔ̈c de quantum mechanics ya looi në mɛ̈ɛ̈t benë täŋ de mathematical kenë kä ye kek tïŋ në kɔc nyïn. Ku në ye akäl käk yiic, ku wël ŋoot ëke yïk kek ke scientific theory aye them bïk lööŋ kaaŋuan ke ye luɔɔi kënë ya määt, ku ŋoot ke ye kɔc yam ke puɔ̈ɔ̈c ë mathematics dɛɛt puɔ̈ɔ̈th.
Wuɔ̈ɔ̈cden aye lac ŋic në kaam de pure mathematics kenë applied mathematics.
Në ɣän juäc ke puɔ̈ɔ̈c kän yiic, ke tän cenë ŋïc ya tääu në kɔc nhïïm kee thɛɛr ke puɔ̈ɔ̈c ë scientific age yic käkë, man cï kɔc cɔk nɔŋ ɣän juäc ke puɔ̈ɔ̈c cïk kek ya ŋic apɛi në puɔ̈ɔ̈c de mathematics yic ku tän cenë Mathematics ya thïn acï gɔ̈t në athöör nɔŋ apäm kaa 46 yiic.
Jaam gɛ̈ɛ̈k cenë dupuɔ̈ɔ̈c ke mathematicians jam në piath de mathematics,në tän benë yen ya dɛɛt yic thïn ku jɔl ya piathde.
G. H. Hardy man cï kɔc bɛ̈n lim ago päl awɛ̈ɛ̈c në kä cï kek kuɔ̈c lueel në dhöl path apɛi, ku tënë kek, ëka ye puɔ̈ɔ̈c lëu bï mathematics ya cɔk ŋic, tënë kek, ago ye puɔ̈ɔ̈c de mathematics ya cɔk deet.
Wɛ̈t cï lueel cenë käŋ ya kiɛ̈ɛ̈t në kä ke akölciɛ̈ɛ̈n ee wëu ye kek yök thïn.
Raan cɔl Euler (1707–1783) yenëke raan cï käjuëc ye kek kuanycök në yemɛɛn looi.
Ke cïï thiääk kenë thoŋ yenë jam, man lëu benë wël ya kiɛ̈ɛ̈t (cïmen de weŋ) nɔŋ ka ye kek tïŋ benëke yen ya kiɛ̈ɛ̈t, kïït ke mathematic aye ya naŋ kä yekë kek nyuɔɔth, cïn kä ye kek tïŋ ye kek nyuɔɔth.
Thoŋ de Mathematics ee yen mat thïn ëbën agut cï wël juäc ye kek kiɛ̈ɛ̈t, cïmën de wɛ̈t cɔl homeomorphism ku ka cïn kä kɔ̈k peei yeke kek lɔ kiɛ̈ɛ̈t tëdɛ̈t peei cïï thiääk kenë puɔ̈ɔ̈c de mathematics.
Puɔ̈ɔ̈c de mathematics ee jam në thoŋ yenë kek luɛɛl thïn ku jɔl ya kä ke täk ye kek gäm kɔc "gäm wiir".
Kän aye looi ago awɛ̈ɛ̈c cï röt looi wënthɛɛr ke wël ke "puɔ̈ɔ̈c", në tän benë käŋ ya dɛɛtic thïn, man cenë käjuäc röt looi wënthɛɛr në anyïkööl ke athör yiic.
Käjuäc këk kek deet yiic apath në puɔ̈ɔ̈c kän tënë kä cï kek kuɔ̈c lueel wënthɛɛr ke mathematics.
Alɔŋ dɛ̈t peei, ke kä ye kuɔny nyuɔɔth aye wël kedhiɛ nyuɔɔth, të cïï lëu benë kek ya gäm athöör ye käŋ nyuɔɔth, ku käŋ ya cɔ̈kpiny në thɛɛr juäc yiic cïmën de Feit–Thompson theorem.
Në kë käjuäc käk nhïïm, anɔŋ akuɔ̈tnhïïm cï röt gam agokë kä ye mathematics rek kenë ɣän kɔ̈k peei ke puɔ̈ɔ̈c, agut cï logic, ago lööŋ ya tääu (jɔ̈kde), ago ya lɔ tënë empirical mathematics de puɔ̈ɔ̈c gɛ̈k de sciences (applied mathematics), ku jɔl ya käjuäc ke puɔ̈ɔ̈c ye kɔc riir nhïïm.
Käjuäc këc kek ya gam ake gɔl röt në puɔ̈ɔ̈c de mathematics yic ku ka ŋoot ke lɔ tueŋ në yemɛɛn.
Në yekënë yic, ëke yenë paan de Gödel's incompleteness theorems (ye lueel ke thian kɔ̈u) man ye yen nyuɔɔth ke luɔɔi lui apath ee yic naŋ kä lik ke arithmetic, ke ka cï path (man yen lueel ke wël käkë acï kek gam kedhiɛ ëke ye yith), ku na këc thök (man ye yen nyuɔɔth ke theorems käkë acïï lëu bï kek ya gam në ye luɔɔi kënë yic).
Puɔ̈ɔ̈c de modern logic acï tɛ̈ɛ̈kic në alɔŋ de recursion theory, model theory, ku jɔl ya proof theory, ku ka thiääk kenë theoretical computer science, ku jɔl ya category theory.
Puɔ̈ɔ̈c de Computability theory ee kä cï kek pëën kedhiɛ ke puɔ̈ɔ̈c de kɔmbiotar, agut cï käjuäc ŋic kek, man ye cɔlë the Turing machine.
Na tïŋ tän yenë nambaai röt luɔɔi thïn, ëke transfinite numbers dööt, man ye ajuiɛɛr de "infinity".
Ku na yïn ya, ke raan alëu bï akuɔ̈tnhïïm ya deet, ku jɔl ya käjuäc cïï mɛn de agol, kenë käjuäc ye luɔɔi kän cɔk loi rot, nëtök, ku puɔ̈ɔ̈c (cï ya guiir në luɔɔi de algebraic operations) aye mat kedhiɛ agokë wël kedhiɛ ke algebra ya cɔk ŋic kek.
Puɔ̈ɔ̈c de trigonometry ee biäk de mathematics ye luui në ruääi tënë kaam de biäk ke triangles kenë loilooi ke trigonometric.
Puɔ̈ɔ̈c de convex kenë puɔ̈ɔ̈c de discrete geometry aake cï kek yiɛ̈knhial agokë kä dhal kɔc në ciin de puɔ̈ɔ̈c de number theory kenë puɔ̈ɔ̈c de functional analysis ku në yemɛɛn ëka ye kek puɔ̈ɔ̈c ëke thiääk kenë luɔɔi de optimization kenë computer science.
Akutnhiim ke lueeth aye luï ë kuënë ɣän lääu, kä cë ke yiik, ku waar.
Luɔi acë bën tëën ke ye të yenë wäärde thɔ̈ɔ̈ŋ thïn.
Töŋë kä juëc ye luï e kuënyë yic de luɔi pɔth makänai.
Kɔc ye käŋ mät yic (luï ke ye kɔc de luɔi ë kë wiic) "aye kä deŋ amana cak" ke deŋ guɔ̈të kë ye nyuɔth ku ke guɔ̈ɔ̈të kë ŋic; tëëtë mɛ̈ɛ̈të yic ë guɔ̈t kë ye nyuɔth awelë guɔ̈ɔ̈të kë ŋic e läärë yic the käŋ cɔk ŋic (ke käŋ kɛ̈ɛ̈c kaŋ tɔ̈u).
Lärë yic nimirai ë kuuɛr ke kuën ke kë rɛɛc laric luï ë luɔi ë läric ku wël ke thɔ̈ŋ den; Lärë yic nimirai adeŋic kuën thɔ̈ɔ̈ŋë ku tëŋë yic dït apɛi ke kë pɔth ben kä cë wɔ̈ɔ̈c määt yic.
Chern Medal acë bën nyuɔɔth ë 2010 benë kɔc deŋ kädït cie keek loi nhoom ku ŋic cë keek.
Rinkë acë kä juëc yökë kɔc dït ŋic keek ke ŋic mɛth, ku käwär dhoŋuan acë ke bën yök.
Kë thɔɔŋë pi e yen kaŋë yup.
E kɔc buɔth Pythagoras cɔk keek ke bɔ̈ wët cɔl "mathematics", ku ran cë kuenë mathematics wët de rɔt bë jɔɔk.
Acan tɔŋë thiɛɛth, akut de kerithanooi tɔ̈u Alexandria acie yen ben duui, ku yekë yök ke tɔ̈u thin, ŋany ke kɔ̈u alëëth bë ya ariän ku kuɛc kë dëlde wei ë thial (aye kɔ̈k lueel ye tiɔ̈m ril ë ɣɔ̈t nhom).
Kuɔɔnyë luɔi de wɛ̈ɛ̈rë yic ë wël ke scientific cie keek gɔ̈r ë thook kɔ̈k a lɔ tueŋë tharë kuum ë randïtë thiɛth de muthilimin dɛ̈t, acie rɔt bën wel ke kɔc kɔ̈k cie gät acë luɔi de wɛ̈ɛ̈rë yic bën ŋic apɛi ku welkë kuɔ̈ɔ̈ny lɔ tueŋ yok bëkë sciences kɔ̈k cak.
Ke dïtë kɔc juec nyuɔɔth luï ë lɔ̈ɔ̈ŋ ke muthilim thar thɛɛr ake ye ya kɔc ŋic yen apɛi.
Ye tharë wɛ̈ɛ̈r jɔɔk bë ran dɛŋ määl ë rɔt ku ciɛŋ de käke kanitha ler kä ce käke tiëp, kɔc juëc yupë math ake deŋ luɔi dɛ̈t. Luca Pacioli (ran ëloi accounting); Niccolò Fontana Tartaglia (miyiik ŋic ku ye bɔk tɔ̈u); Gerolamo Cardano (ran ë yök luɔi de mathap ku binomial expansion); Robert Recorde (ran de wɛl ke akim) ku François Viète (ranë lɔ̈ɔ̈ŋ).
Jamya ke British ye tharë acë tän ye jamya ke Italian ku German kä ken luɔi thïn lɔ̈ɔ̈m, cë man cike nhom lääu yök ku wɛ̈ɛ̈rde nhom lääu cikë jɔɔk ke run merkeek, kën thɔ̈ŋë jɔt kënë Humboldt mïït pɔ̈u.
Mith ka bun ake wiik yɔ̈ɔ̈p ɣän ke pɔ̈c, ɣän ke thɛ̈m de kä loi keek ku jɔɔk bë kiim loi keekë kä juëc ke scientific.
Kɔc yup math ku kɔc yup math ye luɔi aye yök ke ye kɛ̈ɛ̈r ka rou (science, ŋic ayam, kuën de yïïk, ku mathematics) ke ye luɔiden.
Kɔc ye yup kä ke määl kä thiɛ̈c keek dhuk nhïïm, agutë kä de juëc ke wëu ke lɔ maac bë keek kut benë wëu kɔ̈k ke lɔ maac loi ku kuer wën benë cierika määl bɛn täu bë keek dhuk kɔ̈th të ɣeerë deŋ kä rac.
Gär de hieroglyphic ke nimirai ke Egyptian, cë nimirai ke Roman ciën, ake bɔ gär ye loi ë kuën.
Tän thɛɛr nimirai deŋic të yënë ake ye nimirai deŋic dɔt, agutë kë deŋ cök 60 ke nimirai ke Babylonian, ku vigesimal deŋ cök 20) kë ye Maya nimirai waric.
Tënë luɔide Euclid ë 300 BC lööm, Greek acë kuënë mɛth tɔ̈u nhial ke kɔc ye ŋär ku gamkë waɛ̈ɛ̈rë yicde.
Kɔc thɛɛr ke Greek ake cin kë ye keek guɛw nyuɔɔth agutë tharde Hellenistic, ku ka kë ye diäŋ wɛ̈cë nïïm ë rɔ̈t: akut töŋde tëdëŋ, töŋë tënë thiär, ku töŋë tënë buɔt.
Lɔ̈ŋ yenë tek aye thɔ̈ŋ, ku lɔ̈ŋ meide rou nimira-ë-nimira, cë luï apɛi ë runë 20th buɔt, aŋic ke ye Archimedes (mɛn ye kaŋë loi).
Kɔc thɛɛr ke Chinese adeŋ kuënë kä ye mat jɔɔk Shang Dynasty ku ler tueŋë Tang Dynasty, tënë nimira ler algebra tɔ̈u tueŋ.
Ɣan ka bɔt, ake ye luï dɛ̈t ë kë ye keek nyuɔɔth ɣan ken, ku jɔl ya kɔ̈k.
Kɔc thɛɛr ke Chinese ake ye tueŋ bëkë kë deŋ amana yök, detkë yic, ku tëu ke nimira ɣɔ̈ric.
Këden thiɔ̈kë, aci bicimë Syriac Severus Sebokht ë (650 AD) lueel, "Indians ake deŋ kuerden ye keek yup cïn wët lë bë yen piɛth nhom nhial apɔth.
Abreep ake kuerden ayam ye cɔl yithab pɔ̈c aya.
Bën nhial ë algebra ë thar thɛɛrë pinyë Islamic, ku yïïk nhial de Europe, aye dïtë këdït cɔk piɔlic të mɛɛtë keek ë kë thin tɔ̈u ye nhom.
Amatë luɔide aye dhil yup ë tän gɔ̈ɔ̈rë yen thin ë luɔi cen yen mac kɔ̈u.
Cë manë, computer ke ye manë alë bëkë lui adding-circuitry tɔ̈u ku kony circuits cë juak thïn bënë miɛ̈të yic cɔk loi rɔt, bë kuɛr karou luɔ̈i ben ke kë cë juak thïn wäc nyuɔɔth, man ye ke ce gɔ̈r bë cɔk lëu rɔt ɣan ril (cë jäi).
Të luï ke timith ka mat nimira karou yic bëkë ya nimira tök, bë yen dhiëëth.
Te thɔ̈ŋë nimira cë ke kɔ̈th mac ë thäpic, timith nimira dït wär 1, lueel x, athɔ̈ŋ bëke miɛt wei tënë 0 kë thɔ̈ŋ, ë ye kuerë ke nimira 1 rɔt aye miɛt tënë tɔ̈u x.
Kë ye tek ke tëkë guew ace ye yic ë wär.
Pianhde tän yenë käŋ mat akaŋ gɛmë Carl Friedrich Gauss tueŋ.
Të yenë ye nyuɔɔth thïn (aŋic ë ya "place-value notation") atɔ̈u ke ye kënë yën nyuɔɔth awelë bë nimira bëke waric ë luɔide kä thɔ̈ɔ̈ŋ ë kä wäc tän cen ke mac thïn (cët amanë., "nyin tök", "nyinë thiär", "nyinë bɔt") ku, ke tëdenë nimira, luɔide kä thɔ̈ɔ̈ŋ yen ë bak nyuɔɔth (cit mane "nyinë thiär", "nyinë buɔt").
Luɔide 0 ke yen muc piny ku, ku ya dëŋ, luɔi de tëu käŋ aye kaŋ them gärë Jain jɔɔk India ye cɔl Lokavibhâga, jɔɔk 458 AD ku tɔ̈u ë jɔ̈ɔ̈k 13th ë buɔtic mandɛ̈kë tänë, aye gam ë kuɔɔny pinyhom areep, acie ke cak ë Europe ë Fibonacci loi ke kuerë Hindu–Arabic numeral.
Kë ye yök aye yup të dhukë nyin tök ci dhiɛt yic tënë nimira tök cë të toŋë nyai, jɔɔk cuëc ler cɛm.
Nimirai tɔ̈u baŋ cuëc ake ye nhïïm ë tënë, ku kë yök të juɛkë nimira të juɛkë kënë nhom këde rou (baŋ cɛm) nimiraai, ye col ke ye tök (if not zero).
Thabethde timith deŋ thɛ̈p ka thiär cike ruiu ku thiär lɔ cɔ̈k aye ke mac kɔ̈th tän cenë nimara karou yök.
Kuer cite kënë atɔ̈u ke yenë käŋ miɛtïc ku tek keek.
Ë wɛ̈l dït ke mɛth, këënë aye waric ke yee thiɔk, ku linh thɛɛr aye thɔ̈ɔ̈ŋ keye.
Amatde kënë wëu keye 25.
Luɔië adhuk piny ë luɔi ë käkë nhïïm tënë shillings, ke kɔ̈k ci rɔ̈t dhiɛt të cenë kë nhom yen juakic ëcë lar tueŋë tëde wëu.
Buŋ töŋ ye kɛɛr apëëm ka 150 cë loi kë kutic "jɔɔk ë tök lerë tiim ka thiär e theer wäc yic jɔɔk farthing tök ler pound tök".
Kuënë aŋic thar dët ke ye yumë mɛth.
Aya dëŋ, mänë yic a luïë kɔc ci gär ke Islamic ago të yen ye luɔi thin pɔ̈c de kuum thiäk ke Zakat ku Irth.
Kë juɛkë thïn (ye butë nyooth pianhde ku tän ye luɔi thïn) e töŋde käke luɔide mänë yic ka ŋuan, kɔ̈k kë ka diäk ye miɛ̈të yic, timith ku tɛ̈k.
Ë algebra yic, baŋ dɛ̈të mɛth, mät alë bë loi ke ye kë cë bëibei cit manë vectors, matrices, baŋ lääu ku baŋde akut.
Të luï ë gerundive suffix -nd ayenë "kë ce juak thïn", "kä bë juak thïn" yök thïn.
"amat nhomden" ku "kä ye määtiic" ë bɔ̈ tëne wɛtë Latin summa "kedït, kë tɔ̈u nhial" ku wɛ̈t cit yɛn summare.
Alë wɛ̈l cilic ke English "kë juɛ̈kë thïn" ku "juɛ̈ŋë yic" ake cike cɔk ŋic keek ë Chaucer.
Kë ye nyuɔɔth, aye nyuɔɔth a + b + c aye waric ke ye (a + b) + c awelë a + (b + c)?
Agutë kä ce kɔc ë läi kë thin ye nyɔɔth juäk thïn, cit mane biciip.
Kë ŋic juɛkë thïn, mith acë dac pɔ̈c ë mat ë mänh kuëm de nimirai juëc, ye kenë yic, jɔɔkë diak ku kuen "ŋuan, dhiɛ̈c."
Guɛw: Cë man ye guɛw kë juɛkë ye ŋic, juɛk guɛw ŋ kor.
Tök adeŋ baŋ dɔt karou tɔ̈u ke nhïïm, ke dɔt tɔ̈u të toŋë.
Kä cë juak thin wïïc kë rɔ̈t apɛi na rou, alë bë keek matke wäc.
Aloi luɔi de kuɔny kä lööny piny.
Bë miɛ̈t bëi, ran loi yen alui kuɔny yumë Pascal's calculator, ye kä juëc wïïc bë ke juak thïn.
Bap thok ke XOR ku AND ëbën adil ye yic bë kënë nimiraai ŋic ago tän kënë käŋ yupic man lë bë keek mat ë kä juëc ye keek loi riliic.
Kä juëc ye keek loi rɔ̈t, adil, liɛ̈p de kä ciën cike tëët ka diäk.
Cäthde kä ye mat kɛ̈cë ŋic athɔɔŋ apɛi acan kä ye keek wuɔ̈c ë luɔiyic.
Cë lööm adil, wɛ̈ɛ̈rë yic tɔ̈u nhial aluï yen ye yic ber a baŋ cen ye juɛr thïn ë N2.
Ye a awelë b yen guew, löm ke ye ŋic.
Ë tënë, këcit akut aye loi ë nimiraai ku akut a juak akut de nimirai.
Akut ku akutnhom de kä ci ke dac juac thïn adil; wɛ̈ɛ̈rë yic de nimira 0 bëke ya biak de nimira ɣɔ̈ric, aye yök keye cë juak thïn ŋic.
Ran alë bë nyɔɔth ke luɔië cë waric apɔth, lui ke thämë co-Cauchy.
Biäk de nimirai cë keek yup 2 adeŋ käŋ karou abac; luɔi cë rɔt juak thïn cë löm aŋicë täŋ Boolean ke ye "tɔ̈u akutic awelë" luɔi.
Aye gäm amatnhom wäc karou ke cë ke juak thïn ke nimirai cïn akër.
Adeŋ kä juëc yen matnhom piny ke timith awär mänë yic.
Ëyic, na nimira ci yic ɣɔ̈r a ku b awääc mänyë kɔ̈u apɛi, amatden aye thɔ̈ɔ̈ŋ ke thɔ̈ŋ ke kë dïtden.
Adeŋic täŋ de amatde nimira töök, yen ërɔt, ku amat ɣɔ̈ric, man ye guɛw.
Mänë yic e ke pɔth "amatden" e Kamden, awelë kä juëc cekic awelë cike matiic, ë kä juëc wäc yic.
Mänë yic de thɛ̈ɛ̈p apɔth ë luɔiden yen keek tän thïn wën yen lɔ tueŋ juak alë bë lööŋ kɔ̈k ke gëlde jäï, cit manë liɛ̈pde täŋë wël ke wet awelë tɛ’u tueŋë pɔthë mändith.
Tɛ̈k e töŋ de käŋ kŋ ŋuŋn ke luɔi de mät, kuer wën yenë nimirai mätiic bë nimirai ayäm loi.
Käke tɛ̈ŋë Euclidean (ye döŋ) aye waric ke ye cɔl ɣän ke Euclidean ku adeŋic nimirai juëc ë tök kuc (man ye timith waric ku mänë yic ë kuerë töŋ wäc yic).
Kënë tɛ̈ŋë yic nyɔɔth aloi ye tök benë luɔi de tɛ̈ŋë rɔt nyuɔɔth, cit manë të tɔ̈u yen thïn ë kä yen ke yup.
Tɛ̈ŋë käŋ ëkë kuɔtic ë dorë bën yenë tek ë bake bën ë täŋë 'tɛ̈ŋë yic' tänë ë tɛ̈k yenë ran butë tek kä juëc ye keek tek tënë kë tek ërɔt.
Ran alë bë bɔ̈ɔ̈k ke logarithm loi bë ke tekic nimirai karou, bë miitic ënimirai ka rou ke logarithms, ku tïŋ nhial ëkë ce logarithm.
Thook kɔ̈k ke tëëtë luɔi ë computer, ci manë C, aye nimirai ke tɛ̈k loi cie manë tänë 5 tɔ̈u nhial, mane luɛɛlde e nimira.
Thɔ̈ŋde, tɛ̈ŋ pɔthë b ë a (cie gɔ̈r) e yenë bɛ̈ɛ̈rde y tenë kë yup.
Kë yen nyuɔɔth adeŋic matrix algebras ku quaternion algebras.
Lɔ ye kë yupë käke yupic e kë thinë wɔuɔ̈c.
Ciman yenë kë cë ger nimiraidït dhuk piny karou, bɛɛrë yic ye kënë e tiɛ̈më nimirai thii cike matic bɛ̈i agutë bë nimirai karou bën thɔ̈ŋ.
Na ye Yith ke GCD aye butë loi ë kuer ŋicë yen keye Bézout ye ŋic.
Kënë e të pɔth cen rɔt juak thin, kuer ci wïïc ë kuɛr juëc kɔ̈k wär dor ka dhiëc ke nimira de nimirai (deŋ cɔ̈k 10) ke nimirai kor.
Kuerde Euclidean adeŋ kä juëc ye keek lueel ku kä tɛ̈u ë luɔi yic.
Kuerde Euclidean aye luɔi ë kä juëc benë ke Diophantine yup, cie manë yökë nimirai ye kä juëc lëu tänë luɛɛlde ë Chinese, bë bak lɔ tueŋ loi, ku yök nimirai ye ke thɔ̈ŋ adil.
Këdïtë käŋ tekic aye gɔ̈r ke ye gcd(a, b) awelë, kä juëc kɔ̈cic, cit (a, b), na cak gäärden cë ŋic apɔth, aye loi aya ke ye tän cen yen pɔth thïn ë nimirai yic, man thiäk ke GCD.
Cie manë, kë ce 6 awelë 35 ke ye nimirai riliic, cie man deŋ ke käril karou thɔ̈ŋ ëbën. 6 = 2 × 3 ku 35 = 5 × 7.
Wɛ̈ɛ̈kë nimirai juëc aye gam ke yupde kërɛc rilic apɛi, ku kädït juëc käŋ gël loi aye tɔ̈u ke ce täu ë luɔi yic.
Baŋde akutë nimirai tɔ̈u thäpic ɣän ke a ku b athɔ̈ŋ ke bäŋde akut juëc ke g (mg, man yenë m nimira).
Ë wël kɔ̈k, kä juëc ke nimirai kor rk−1 aye miɛ̈t bei nimira dïtic rk−2 agutë be kë dɔ̈ŋ piny rk kuurë rk−1.
A manë, c ë thɛɛr cë dɔ̈ŋ piny tek r0, cie manë r0 = a − q0b = mc − q0nc = (m − q0n)c.
Acuk kaŋ them bë maraba mɔc yic ë tiɔm läk ë luɔi ë b-ë-b maraba thɔ̈ŋë bën; läkïn, e r0-ë-b nyäŋ piny maraba deŋ baŋdït ku baŋ kor ke kënë mɔcë tiɔm läk, të yenë r0 < b. Na them bë baŋ maraba cie däŋ oiny mɔc ë tiɔm läk ke r0-ë-r0 tiɔm lɛ̈ɛ̈k maraba thɔ̈ŋ.
Wël tɔ̈u ë wɛɛrë yic de tɛ̈ŋë Euclidean aye nyuɔɔth man adŋke kë cie tek ku kë ci dɔ̈ŋ aye butë täu ku a wäc.
Ë thɔ̈k de thäm cie gɔlic cie beric, kë ye wäc b amuk kë cie dɔ̈ŋ rk, të yenë kë ye wäc kë kuany ye cɔ̈k muk rk−1.
Ran ŋic mɛth ku akɔ̈kɔ̈ɔ̈l cɔl B. L. van der Waerden acë lueel man adɛkë kä ger Book VII tënë bɔk ke wëlke nimirai cë ke gɔ̈r ë kɔc ŋic mɛth abunde Pythagoras.
Run buɔt cë kut alë, lɔ̈ɔ̈ŋ Euclid acë ke bën yök ke lääu ë India ku China ëbën, ago kë Diophantine ye ke yup loi cë bën dïtë kä nhial ku loi kë kënë nïïn nyuɔɔth.
Lɔ̈ŋë Euclidean akaŋ guiir tueŋ ke ye nimirai ku ŋic apɛi ë Europe thar rou gɛ̈rë Bachet's Problèmes plaisants et délectables (ke pɔth ku karɛc nhiarke, 1624).
Ë rune 19th ë buɔtic, lɔ̈ŋë Euclidean acë bɛ̈n ya yenë jɔ̈ɔ̈k nimiral ayam, cit manë nimirai ke Gaussian ku nimirai ke Eisenstein.
Peter Gustav Lejeune Dirichlet yen cëkë yen ran tueŋ bë lɔ̈ɔ̈ŋ ke Euclidean ke ye käke nimirai juëc.
Kë ye nyuɔɔth, Dedekind acie kaŋ nyuɔ̈th kuer Fermat de two-square ke luï kë pɔth wäc ye miɛ̈t bei de Gaussian integers.
Luɔi dɛ̈të lɔ̈ɔ̈ŋ ke Euclid aye jɔ̈ɔ̈kde ë rune 19th buɔtic.
Nimirai juëc adil athiäk ë lɔ̈ɔ̈ŋ cie ke cak, ci manë biake lɔ̈ɔ̈ŋ ke Helaman Ferguson ku R.W. Forcade (1979) ku lɔ̈ɔ̈ŋ ke LLL.
Ran pol e rɔt wel ku nyɛi m kä thii juëc tënë kädït.
Bëkë yin pɔl ba gɛ̈rë nimirai ëbën, pan cïn thɔ̈kde kë bë bënbei alë bë yök ë töŋ bë bënbei yic(x1, y1).
Tënë luɔi, ke ye yök luɔide math (mɛ̈ɛ̈të yic, miɛ̈të yic, timith, awelë tɛk) yumë yic dhuk piny 13; e yen, kä ye yupë 13 yic aye ke matic awelë miitic agutë bë yök kamde 0–12.
Aye yök kë cë yök muk kä nhïïm yen N ëbën agutë M − 1.
Të nyoothë yen, meekde thɛ̈më 1, 2, 3, awelë 4 alë bë cɛ̈t 41.5%, 17.0%, 9.3%, ku 5.9%, nyin ken yic.
Töŋë kä ci lɔ apɔth yenë GCD de nimirai karou yök a ku b e bë yup käken ye tek; GCD aye këdït tek.
Cie tëcen yen tiɛŋ thin nhial, GCD athɔ̈ŋ ke kë cie yök käriliic ye kë tɛ̈k nimira karou a ku b. Kuer ye manë ë wɛ̈ɛ̈kë käriliic ace dac loi ëbën; kä juëc wënë këcë loi gël aye rɔ̈t gɛië kä ce rɔtë loi.
Lɔ̈ɔ̈ŋ ke Lehmer ë GCD aye luï kë thɔ̈ŋ ë bën ke ye kë de rou lɔ̈ɔ̈ŋ bë yumë GCD ë kɔc kë diäk bë däc loi.
Lɔ̈ɔ̈ŋ ke Euclidean alë bë loi benë Diophantine yök ku kënë Chinese ë dɔ̈ŋ piny ke polynomials; lɔ tueŋë baŋ polynomials alë be waric.
Kë ci tënë Euclidean ë töŋ ye week ë tënë (UFD), na cak kë wääc ke yeen ya yiic.
Kë ci tënë Euclidean aye acol ke ye kë pɔth kërilic tënë (PID), kë rilic ëtënë yen ye kä pɔth juëc ë pɔth rilic.
Nimira tɔ̈u nhial ku nimira tɔ̈u piny aye ke loi baŋ ce dac yök ëya, adeŋic baŋ gäkic, baŋ rilic, ku nimira ci ke liap.
Wɛ̈te aye loi benë kä wäc ke bak ya week tënë baŋë yic thiɛ̈r dhetem ë luɔide kä nhial.
Kënë acie laric ë 17th ë buɔtic ë buŋë ye cɔl Ground of Arts.
Kë ye yök ë bakic ku ye nimira thɔ̈ŋ ke 1, ke nimira ye yupic ke kenë bakde.
Kë ci dɔ̈ŋ piny e yen ye bën ke ye nimira tɔ̈u nhial ke bak.
Na ye 5×17 (= 85) awär 4×18 (= 72), kë ye yök të thɔ̈ɔ̈ŋë keek e.
Cit man ye baŋ töŋde dhiäk de biäk ka ŋuan e töŋde thiɛr rou, rende diäc ë ŋuan ë rende thiɛr rou.
Thar dɛ̈t kënë rɔt dhuk thïn ke cï thɔ̈k kë thin tɔ̈u ye nhom aye wïïc be lɔ të thɔ̈ŋ adil.
Egyptians ake luï ë bak de Egyptian BC.
Kuerë acë bɛ̈ɛ̈rë kë thɔ̈ŋ ke kuer ye manë.
Të yenë bak gär thïn manë aŋic ke ye bhinnarasi e rɔt loi ciɛ̈t ke jɔɔk rɔtë India ë luɔi de Aryabhatta, Brahmagupta, ku Bhaskara.
Ë mɛthic, biäk määt e tän yenë nimirai mat, yenë nimirai "mätic" të cenë keek thɔ̈ŋë dɛ̈t, cɔl ke tɔ̈u nhial.
Kë ye täu ë luɔi e yup amatden tïŋ ke deŋ nimirai juëc ye ke ŋic.
RSA ku Diffie–Hellman aluï modular exponentiation.
Aye lui ë luɔi ye rɔt dac loide polynomial dïtë ye jääm, linear algebra adil ku lɔ̈ɔ̈ŋ ke Gröbner ke nimirai ku nimirai ye yiic.
Luɔi de yumë keek, ci tëcen yeen luɔi thïn ë thook juëc ke computer ku käke yup, e luɔi de yumë mänë yicden ye loi ke ye akëër.
Kuerë loi bii ë këde dhoŋuan e amatde kä cie dɔ̈ŋ ye nhom të loi ke eke yup keek ë cin bɛ̈i.
Tänë kä thɔ̈ŋ aye yökë tharë polynomial ke cit këtde nyɛi ë Gaussian, acan ba detic tïŋ wɛ̈tde thäm thɔ̈ŋ.
Yumë yic ë timithë nimirai (deŋic nimirai ɣɔ̈ric), nimira rɔt tɛ̈kë rou (bak) ku nimira dhil waric ke tän amatnhomdenë bën yen ye waric thïn.
Kë ye yök käŋ karou yic cike them e tän ayäm de thɛ̈m.
Luɔide dhuk ciɛ̈nde timith e tɛ̈k.
Tɛ̈ŋde nimirai ke ce 0 ë rɔt athɔ̈ŋ ke 1.
Luɔi the yup ë timith alë bë cë detic të yenë kä ye wäc thɔ̈ŋë rin ke kɔ̈k ye wäc, rin ke kä ye wäc tɔ̈u tueŋ cie thɔ̈l alë bë liäp nhiim rin ke kë ye loi, awelë të pɔth cen yen luɔi thïn.
Nimirai bë ke timith aye keek cɔl "factors".
Ëya dɛ̈t kë cï bɛ̈n bëi laŋ kën dhuk yic (multiplication) ee rot gɛɛi mɛ̈c kɔ̈u kën ye cɔla factors, wuɔ̈ɔ̈c kaam "multiplicand" and "multiplier" alui ye tök bak kën ye cɔla abak elementary ku lë dhuk yic dɛ̈t ye cɔla multiplication algorithms, cït mɛn dhuk yic bäär apɛi.
Kë ye yökë timith acɔl kë cë yök.
Lɔ̈ŋ kor e nimira cɔk dacke timith tenë ɣän kadiäk cë rɔ̈t tiiŋ.
Wɛ̈l cike gɔ̈rë bën aye ke gaamë lärë yic ë yumden ku thɔ̈ŋden.
Nimra riliic ace ke kɔ̈thë mac.
Tënë wuoc deŋ kë ŋic 1, ke wäc ke akut tɔ̈u mät cɔ̈k yenë kë ŋic 0.
Bë kënë tïŋ, gam ke invertible square matrices bë yumden ku thɔ̈ŋden guɔ̈të tëdɛ̈ŋ.
Dɛ̈ŋ pɔth bë yök e man adɛ̈ke nimira tɔ̈u ë timith ace akut të nyɛ̈ŋë 0 wei.
Ë mɛthic, biäkde buɔt (jɔɔkë Latin per centum "ë buɔt") e nimira awelë biäk ye loi ke ye baked 100.
Yumden ke bakë aye thɔ̈ŋ bë yup ë biäk de buɔt.
Të jɛmɛ̈ biäkde buɔt, apɔth bëkë thiäke yen week (cie manë., yeŋö ye amatde ke lë bë thɔ̈ɔ̈ŋ 100%).
Të jɛmë "10% lɔ nhial" awelë "10% lɔ piny" tändït ye, të yenë ye dac waric thïn e man adɛ̈ke kënë athiäke këdït thɛɛr.
Nhom liäp cite kënë kɛm ke käwäc ke käke buɔtic ku tënë kätɔ̈u ë buɔtic alëu kɔc kuɔ̈c cɔk pŋ rɔ̈t të kɔc wɛ̈l luɛɛl aɣeer lɔ jam käke kuɛ̈ɛ̈nyë bääny, cie manë, të ye luɔ̈i kä ayäm ci yök ku wɔ̈cden kenë kä tɔ̈u buɔtic cie yök thɛɛr.
Wɛ̈te acie juakë Latin per centum.
Cök pinyde wɛ̈lke ku të yenë ye nyuɔɔthïn e wɔ̈c të benë bak de buɔt gär thïn.
Të korë kë yë juakë buɔt nhom, nimira 0 aye mat thïn të yenë kë ye juak thin cen 1% döt, ci manë. "% kä cë tɔ̈u riliic",ke ce"% kä cë tɔ̈u riliic ".)
Ëya dëŋ, baked buɔtic tiɛ̈m da kuut, baŋde kä cike riäŋ ku tiɛ̈m kë, aye loi ëya nimira thii cike tekic e dɔt; akut deŋ .500 ke bakë buɔtic ke tiɛ̈m acë bakë 50% tiam kä cikeek riäŋ.
Mïïtbei egam lɔ̈ɔ̈ŋ ke meek thiäk ke luɔi eya, cë manë mät ku timith.
Luɔi de miɛ̈të yic ke nimirai adil e töŋë nimirai pɔlic ye loi.
Thɛɛr, nimira ye miɛ̈t bei aŋic ke ye subtrahend, ku nimira yen ye miɛ̈t bei thïn acɔl minuend.
Mïït bei" e wɛ̈t thuɔŋ English ëbɔ wɛ̈të Latin subtrahere, cë rɔ̈t bɛ̈n wel ke ye wɛ̈r rilic"ye cök" ku trahere "be miit".
Ye tënë 3, acin cɔ̈k ye jɔt ke lɔ cɛɛm bë tɔ̈u tënë 3, amanë.
Acan bë luɔi kënë nyuɔɔth, thäp aye cuɔt.
Nimirai ŋär "1" ke kë ye yök aye nyai.
Tënë thiär, 0 kor ë 1, amanë ku juak 0 rɔtë 10, ku wɔ̈cde ke 1, man ye 9, aye gär piny tënë thiär.
Ku jal miɛ̈të yic lɔ tueŋ tënë buɔt, të cenë 6 korë 5, amanë wɔ̈cden aye gär piny tenë buɔt.
Ëya e kë cë miɛ̈t bei gam nimirai buɔt e tök.
Kë cë yök e 1, ku aye gär piny tënë buɔt.
Wël cë keek gɔ̈rë ake kaŋke thɔŋë Pierre de Fermat ë 1637 të cë giɛt aɣeer e buŋde Arithmetica, man yene lueel ëcë nyuɔɔth man ye këdït bë rɔ̈ŋ tëgiɛt aɣeer.
Wël cë keek gɔ̈r ke kïït ka dhiɛ̈c, deŋic nyooth ceek pɔlic ë thɔ̈kë run 19th buɔtic; läkïn, bë nyuɔɔth ke kït ka ŋuan ke luï apɔth acë rɔt bën wel ke rilic apɛi.
E yen ye wël cë keek gɔ̈r rilic lë bë nyuɔɔth ë luɔi de computer.
Kë juɛkë thïn, kënë ye nyuɔɔth man lë bëya dëŋ yen ye nyuɔɔth alë bë dhil dɛŋ bak ye tïŋ cë töŋ de käke 1,936 yen nyuɔɔth.
Ago loi ɣɔnë 1908, ë Steinitz ku Tietze.
Kä wäc V ë ɣanken ye thɔ̈k deŋ käke q adeŋ nimirai ye thɔ̈k ë ɣän kɔ̈k, agutë ɣän tɔ̈u ɣanken ye thɔ̈k deŋ käke qk tɔ̈u ë tënë.
Cë thɔ̈ɔ̈ŋ thɛɛrë Henri Poincaré, wël cë keek gɔ̈rë adeŋ ɣän lääu ye keek tïŋ cë ɣän lääu ka diäk läkïn cë ke rek, ye dɛŋ thɔ̈k, ku cïn akeu (athiäk ke 3-kuɔtic).
Ke gɔ̈r bë ya ruɔn buɔt ke gɛm rɛ̈t ke kɔc ye yupë math, aci Grigori Perelman bɛ̈n nyuɔɔth ë de werek ka diäk cë ke cɔk tɔ̈u 2002 ku 2003 ë arXiv.
Perelman acë bak de nyooth bën thɔ̈l.
ɣɔ̈n, aye thïɛ̈c man kërɛc lë bë ke loi lë bëke bɛr tïŋë computer alë be dac yup ëya computer; acë bën lueel apɛi man cë yen luɛɛlde.
Akɛc nyuɔɔth ye kɛ̈ nou ye yic, läkïn acë bën gam apɛi ke kë tueŋ cë thɔ̈ŋ e yiic ku këde rou e lueth.
Cë manë, luɔi ye Collatz thɔ̈ŋ, man ye lueel awelë ce mäny kɔu nimirai kɔ̈k riɔ̈k, acë them ë nimirai ëbën agutë 1.2 × 1012 (kä wär trillion).
Kë ye nyuɔɔth alë bë ya kä juëc wäc, cë manë nyooth kä ye yök awelë cök pinydt deŋ kë ye yök ŋic.
Kuer töŋde nyooth, luï të deŋ yen nimira deŋ thɔ̈kke kä le ben ke yen nyuɔɔth, aŋic ke ye "brute force": ye kënë yic, kä juëc lëu rɔ̈t aye ke yök ku nyooth cï nyooth dɛ̈t bë bɛ̈i.
Kaamde wël cë gɔ̈r, man ye them bë thiäk de nimira cë kuutiic nyuɔɔth ke akut cïn thɔ̈k, acë bën ŋic ke keek lääu tënë käk akut ci keek gam Zermelo–Fraenkelci keek lueel.
Kɔc juëc cë gär acë pɔɔth be dak man ye wël cë ke gɔ̈rë Riemann yiith.
Luɔi de kä rilic deŋ kä ye luɔi rilic polynomial nyuɔɔth, cë gɔ̈r ke ye kë pɔth ye nyuɔɔth tände kä wën ye kärac rɔ̈t jat nhial tënë kä kɔ̈c yic ke dynamical equations.
Aci Kepler nyuɔɔth man ye thɔ̈kde ke tɛ̈ŋë nimirai kuany ke cök ke Fibonacci.
Kë cë nyuɔɔthë alë bë kärac bɛ̈i e kuɛr ka rou.
Kë yen nyuɔɔth, ren cë ke nyuɔɔth 0.999... ku 1 athɔ̈ŋë tän wën ye keek nimirai thɔ̈ŋ nyuɔɔth.
Të lui ë computers ku computers dïtkë, kɔ̈ke mɛth ce rɔ̈t war, deŋ π, e, ku square root ë 2, acë ye yupe’ kä wär nimirai ke buɔt ka thiɛ̈r nyɛɛny.
Kɔ̈k kä ce rɔ̈të wär a wäc apɛi kenë kuɛr ayäm ke yup ci keek pɔc loi bë ke nyuɔɔth kedeŋ kë yen ke nyuɔɔth.
Thar dët, ke ye kë ce rɔ̈t ye war nyuɔɔth e ya wɛ̈të rɔt.
0 (guew) e nimira, ku yr nimira ye loi bë nimirai tɔ̈u nimira yic nyuɔɔth.
Rin ke nimira 0 e thuɔŋ English e zero, nought (UK), naught (US; ), nil, awelë—thïn të cen yeen gɔ̈r yenë caka nimira tök yen ye ŋic tënë akeer"O"—oh awelë o.
Ke kä nyuɔɔth kɔ̈cic adak, wɛ̈t cɔl abac ku cën këdëŋ aye ke dac löi.
Aye dac cɔl oh citë de nimirai ka telephone.
Kë ye nyuɔɔth nfr, mɛn ye kë pɔth, aye loi ëya kë ye nyuɔɔth ë ye cök të thurë rɛŋ ke mëlëk ku pyramids, ku kɛɛm ake ye keek themë thäm piny të nhial awelë të piny.
Tënë muk Babylonian ace guew ë yiic acan aci luï ye tök welë lui ë nimirai ka këër
ë AD 150 Ptolemy, ci Hipparchus ku Babylonians, alui kënë ë luciden guew ë käke mɛnhde kä nhial cɔl Syntaxis Mathematica, ŋic aya ke ya Almagest.
Kënë acë dhuɔk thïnë AD525 ë tharabenh wen thɔ̈ŋ, manë waric ë Latin nulla awelë "cïn kë tɔ̈u" ë Dionysius Exiguus, ke Roman numerals.
Lokavibhāga, kä cë gɔ̈rë Jain ë kuënë kä nhial cë poth ë thɛɛrë wɛ̈rë yic Sanskrit de Prakrit adil, man ye cɔk jɔ̈ɔ̈kë AD 458 (tharë Saka 380), aluï nimirai deŋic dɔt, gutë guɛw.
Ë 813 yic, al-Khwarizmi aluï nimirai ke Hindu käken ke kä Nhial."
Buŋë acë bën waric thuɔŋ Latin ë runë 12th ë buɔtic ë lɔ̈ɔ̈ŋ cë ke gɔ̈r thär Algoritmi de numero Indorum.
Ɣen cë kuëndia kuany cök apɛi ku piɛ̈i gɛm-ku-lɔ̈ɔ̈m ke teer.
Ɣen cë rɔ̈t gam ba ë buŋë gɔ̈ɔ̈r ebën bë piŋ ë ɣen, tɛkic a ŋuɛ̈k ka thiär ku dhiëc.
Nimirai ka dhoguan ke Indian aye: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254–255 deŋic 0 aye nimirai adil, ye kënë yic eyen nimira ci yic ɣɔriic.
Ke ye kë thɔ̈ŋ awelë ye nimira, guɛw ɛce thɔŋ ke kä ye guɛw, luï nimirai yic ku të luï yen thïn.
Nimira 0 alë awelë aci lë bë cɔl nimirai adil, läkïn e nimira, ku ye nimira rɔt tek ku nimira rɔt tek ke cïn këdɔ̈d piny (agutë algebraic nimira ku nimirai rilic apɛi).
Aci lë bë ya këdït acan deŋ nimirai cïn thɔ̈k ke kërac, ki aci lë bë mat acan aci lë bë keek loi ke ye ke ye yök të yupë nimirai ye ke tɛ̈k tök awelë rɔ̈t (ke 0 dilya töŋ ye käkë).
Lɔ̈ɔ̈ŋë alui ke gutë nimirai adil awelë nimirai riliic x, të cenë yen lueel.
Kë ye yup (cardinality function), alui ka kut cïnic ke dɛ̈t, dhuk akut cin kë tɔ̈u thïn ke ye dɛŋkë thɔ̈ŋ nhom ke ye, bë yɛ̈ɛ̈kic käkë 0.
Ë algebra cë kuɛ̈ny bëi, 0 aye loi bënë käkë guɛw gɔ̈r, man yen cïn kë ye rac të juɛk ye thïn (të wɛrë yen kä cë täu kɔc nhïïm) ku kë yen ye timith ( të cen ye lueel).
Ë Kä juɛ̈c kɔ̈k, tënë guɛw aye dac week tënë ɣänë bën, tënë kɔ̈k adït awelë kuany akut diäk.
E ye nyuɔɔth man adëk akutde ŋuan ë neutrons alë be kɔ̈c apɔth acan be gam ke ye kë thïn kor ë yicde.
Cit manë, kä ci matnhïïm aye nimirai ë jɔɔk 0 ë C yic, ago gutë kë cë määtic ke n tɔ̈u thämde ë jɔɔkë 0 agutë.
Ë kë cë tɔ̈u yic, alë bë tëdäŋ nhom cën luɔi.
Cë mane wɛ̈l cë ke tɔ̈u ace bac awelë a ɣɔ̈ric.
Gutë kä ye yup deŋiic kä cïn nhiim luɔi acïn kë ye yök thïn.
Ë Formula One yic, na ci ran cë pinynhom tiam be mël ë Formula One yic ë run kuany run ë tiɛ̈m yen cök, 0 aye yɛ̈ɛ̈k thuak töŋde akut ë tiɛ̈m kenë yen.
Kä yenë gär cɔl Typewriters ake ce O ku 0 ye tek thook; kɔ̈k ake ye ciën kë yenë nimira 0 guɔt thïn.
Nimira 0 deŋ dɔt cilic e cɛt ke bɔ̈ keye kuɛ̈nyë IBM 3270 rɔt nyuɔɔth ku acë lɔ tueŋ ke computerɛ kɔ̈k ke ye manë të yenë gut ci manë Andalé Mono, ku kɔ̈k ke tiɛr yen ke gut.
1 (tök, ye cɔl bak, ku mät) e nimira ku ye nimira de nimirai yenë nimirai kë nyuɔɔthë ë nimirai yiic.
E gämë kä ye nyuɔɔth cenë guɛw cɔl nimira adil awelë nimira ɣɔ̈ric, 1 yenë tueŋ ku ye nimira adil kor.
Kä juëc na ce keek ëbën kä ye 1 nyuɔɔth a yeke nyai ye kenë yic.
Aman e yen nimira bɔ̈ guɛw cök.
A lɔ Europe ë Maghreb ku Andalusia tharë run tɔ̈u cɛɛl, e luɔi ce gɔ̈r thuɔŋ jalab.
Tëët ce lui lɔ nhial e nimira 1 ace lui ke cë rɔt riiu tënë nimirai ë 7 cɔ̈k ëya.
Ë wɛ̈rë yic de, 1 e të wën tɔ̈u yen thïn thäpic, kë ye nhom yen, awelë akut pɔthë nimirai rilic, kuɛɛrken, ku matrix (ye ke dac cɔl matrix ce ŋic).
W wëlke wɛ̈ɛ̈kë yic, 1 aye loi benë këdɛ̈t dɔm ke kä cë week.
Minë kë tɔ̈u ye cök 1 exponential function (1x) aye thɔ̈ŋë 1, të dhukë yen ciɛ̈n aci tɔ̈u (ye cɔl logarithm tɔ̈u piiny 1 të cen tɔ̈u).
Agutë, vectors aye loi ke vectors (manë., të yenë vectors cɛɛthïn e tɔ̈k), acan kënë adeŋ kä juëc nhiar keek.
Eyen tueŋ ku kënë rou ë nimirai ë mäny kɔ̈ude Fibonacci (0 e yenë guɛw)
Läkïn, kë cë yiic adil algebra aye yök tëdɛ̈t ke töŋde, ke ce yetök ku ace akutë keek ëbën.
Kë yenë käŋ gɔ̈rë ë wël ku nimirai atɔ̈u thäpde 1 ku 0 ye luïë computer yic yen wëlë bën nyuɔɔth.
+1 e kënë mac ë positrons ku protons.
Ran cë gär thukul käke täk/nhom Nicomachus de Gerasa cë lueel man adɛ̈ke tök ace nimira, läkïn të yenë nimira yök.
Ɣokë nimira tueŋë e dine 2014 de mïïth ye nyuɔɔthë TV ë LazyTown, mɛn cë bën ŋic apɛi ke ye kënë dɔl.
Akutnhomë kura yic(kura ye wec) nimira 1 a ye yiɛ̈k ranë dɔmë gol nyin.
1 e yen nimira thin ye päl kɔc pol bë kë ceŋ e National Hockey League (NHL); akutë cë bën kuec ë cɛ̈ŋë 00 ku 0 ë thöke 1990s (nimira dït ye pɔ̈l e 98).
Guɔtë thäpde nimirai deŋ guɔtë biäkde thɛ̈p baric ce kɛ̈m-guɔt, ë wël ci ke gɔ̈r ke agɔɔk ce thök.
Këde rou, cë man cïn yen nimira jɔtë nhial le bë loi kënë thok ŋuan ku le kë cök, aci rɔt lëu bë "kë cë gɔ̈lic täu maraba yic".
Ran de India ŋic kä nhial cɔ̈l Aryabhata luï ë kë thɔ̈ŋke 3.1416 ë Āryabhaṭīya de (499 AD).
Ran de Persian ŋic kä nhial Jamshīd al-Kāshī acë nimirai ke 9 deŋ cök thiɛ̈r dhetem, ciɛ̈t ke thɔ̈ŋ ke nimirai ka 16 cë ke tekiic ë dɔt, 1424 luï kënë yic dhiec ke 3×228 bak, ce kɔ̈c ke ye këdïtë pinynhom ërun ke 180.
E gei rɔt gël tënë kä ce thɔ̈k.
Cë të cen ye luɔi thïn ë Salamin ku Brent, aye cɔl lɔ̈ŋde Brent–Salamin ëya.
Awäc kenë kä ce thɔ̈k awelë lɔ̈ŋë bɛ̈rë yic, man ye tëde mukic ku luï ë nimirai tɔ̈u cilic agutë be kënë thök yök thin.
Kä ye kuɔɔny tak keek aye ke cɔl kä cë döŋ piny.
Nimirai aye kadït deŋ kä cït tiim cë keek matë ke ci kë cë gɔlic ɣɔt nhom.
Nimirade nimirai e töŋë ye nyuɔɔth ë luï ye tök (ciɛ̈t manë"2") awelë amatden (ciɛ̈t manë "25"),
Ke yenë nimirai täu ɣänken adeŋ nimira pɔth wäc ke nimirai rɔ̈t jɔɔk guɛw lerë, läkïn acinic, radix de tänë nimirai.
Nimirai juëc thɛɛr ake thɔ̈ŋë kä ye mɛnë, gutë piny ë kä ye ke nyuɔɔth luɔi de nyooth de nimirai.
Mayas aluï kë cït thial bë guɛw ya nyuɔɔth.
Tänë nimirai ke Thai aye tïŋ cë tänë nimirai ke Hindu–Arabic ake tän yenë ke gär thïn yen wäc.
3 aye tɔ̈u ye cök ëbën.
Kɔc juëc gär ke run ka 300 cë tɛ̈k acë ɣan benë ke ya tɔ̈u thïn yök ye thöŋ kenë nyooth de dɔtë kɛm ke nimirai.
Kë yen nyuɔɔth, 1111 (tiim tök, buɔt tök ku thiär ku tök).
Ke ce kuënë nimirai ka thiär, cɛɛŋ kɔ̈k aye kuënë dït, kamde cin, ku cök agutë cïn.
Cɛŋë kuɛt ka thar ajer, agutë akut kɔc thɛɛr American, aluï kuënë tok ëmeek, käkë luï ran ë rɔt, ku käke tajir.
Jɔ̈k run 3500 BC, käk liɛɛt (clay tokens) acï kek nyaai amääth cïït juëc ye rot looi kën ye cɔla stylus lɔ̈ɔ̈m tën rukun wääc kën ye cɔla clay tablets (kä yenë käke nyooth tɔ̈u thïn) cï keek nyop ye thaar kën.
Kën ye cɔla cïït nimra cuneiform athöŋ ke cït nimra cï gölic aye käkë nyaai ku mukë cïn mät ye cɔla additive sign-value notation ye kë cïn nimra cï gölic.
Nimirai deŋ cök thiɛ̈r dhetem ake ye ke liäpë ɣän yenë ke täu thïn yenë keek wɛ̈ɛ̈r ke cök ka 10 ku6 tän cenë keek mac kɔ̈th thïn kɔc thɛɛr ke piny cën ye cɔl cuneiform.
Akutdït nimirai pɔth wäc ku thɛ̈më ruth e tɔ̈u kë mat cë ke kuën wäc apɔth.
Meekde kä cë kuen arilic amäth bëke timith awelë tëk keek.
Aci Jews bën jɔɔk bëkë luï kë thɔ̈ŋ keekë (nimirai ke Hebrew), ke kä thɛɛr ye nyuɔɔth cë ke doliic ë 100 BC.
Maya de Central America a luï kë cë liäp deŋ cök 18 ku 20, ye yök ke lööm tënë Olmec, deŋic kä tɔ̈u tueŋ ce tän yen ke täu thïn ku guɛw.
Nyïny piööc käke knots ku cïït aakë loi keek ran Spanish conquistadors run bɔɔt kaa 16, ku ka këc pïïr naa kä kɔ̈c yiic cït käke dom quipu ŋot ë ke luui ë keek ɣän ke Andean.
Guɛw yenë kaŋ luï India rune 7th century C.E ë Brahmagupta.
Kɔc yupë mɛth thuɔŋ jalaba acë kë bën cɔt thok tënë dɔt tɔ̈u kɛm ke nimirai cë tek cë döŋ piny, ku Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī acë luɔi pɔth gɔ̈r ë runë 9th ë buɔtic.
Käŋ karou (ye cök ka 2), acë bën tek runë 17th ë buɔtic ë Gottfried Leibniz.
Kä ye wäc yenë ke yen yɔp aye ke cɔlë kë kuc ëya, ku kë ye nhom thɔ̈ŋ ke kë kuc ye lɔ thɔ̈ŋ aye cɔl kë cë yök deŋ ke gɔ̈r bë yup.
Kë yë bɛ̈i bë yup aye yiic ë tände kë ye ke thɔ̈ŋ ke kä wäc.
E rɔt loi ke ye thɔ̈ŋ ke baŋ cuëcde kë yup ke ye guɛw.
Kë ye yup a thɔ̈ŋ ke kë yenë them wen yenë thiɛkde/pailde yen ke täu.
Kenë yenë jɔ̈ɔ̈kë täkde thɛ̈m algebraic, tën rilic apɛi e mɛthic.
Acan bë yupë bɛ̈i kɔ̈kic, ran e lɔ̈ɔ̈ŋ awelë të yenë them thïn mane bɔ̈ tënë algebra thɔ̈ŋ awelë lärë yicde mɛth.
Kä ye yup ariliic ëbën; aye tök gɔ̈r bë yök man tɔ̈u awelë liu ë kë cë yokic, ku, na tɔ̈u, bë nimira ke kë cë yok kuen.
Të cenë ye nyuɔɔth thïn x, y, ku z aye kädït wäc ëbën (kënë nimirai adil yic) cë nyuɔɔth ke ye thiɛk/piɔ̈l cath, ku x, y, ku z ë rɔt adeŋ thɛ̈mden wäc.
Amanë, kë ye yup deŋ R ace rɔt week ëkë yupic ëbën ke kënë mador.
Kuɛr wïïcë ke ye yök, të yen këdeŋ ye thok, bë kä kuuc deŋ thök loi, aye cɔl yupde kë ye yup.
Timith awelë tɛ̈k biäk ke kë yupë bën e kë ce guɛw.
Algebraic ye yup e wɔ̈I të ye tök yen ye wäc.
Ë mɛthic, wël ke tanë thäp ë ke tɔ̈u ë ye cök ku biäk pɔthde thämë algebra, kë ye loi biäk pɔthë mɛth ye manë.
Luɔi kenë e ran cɔk yök tëde ku kä bë wïïc ke conic.
Të ye tiɛ̈ŋe, të cë lɛ̈ɛ̈ke ë Descartes, akueth ku benë guiirë tänë thɛ̈m cë yök ë kɔc thɛɛrë yupë mɛth ë Greek.
Kë ye yupde de Diophantine e töŋ yenë kë wïïc ë kë yupic yen ye kuc.
Thɛ̈më algebraic manë tän cen ye bɛ̈i bei algebra yic, cë algebra cë kuet, ke thuɔŋ ku kärɛk ke thɛ̈m.
Të thɔ̈ŋ nhom e kënë algebraic cë gɔ̈lic te cenë kë ye yupde polynomial cë gam kueth.
Ë mɛthic adil, kä ye yup wäc aye kuenë cë tän ŋicë ke thïn wäc, kë ye yök wïïc apɛi — akut de kë ye yup kueth kë ye yup.
Thämde kä ye yup wäc, ye dɛŋ kë ye yök ku mɛtë awelë luï timith nimra ce rɔt ye war, aye waric apɔth ku detke yic, ku kä thɔ̈k ke kë ye yök adil aye yök.
PDEs alë bë loi ke yenë kädït wäc thɔ̈ŋ ci manë thot, atuɔ̈I, many ce cath, manyë cath, warde ke kɔ̈c kɔ̈u, miɛ̈të yic, kuɛr pɔth.
Kë ye yök e kë ye loi benë kä kuc ye wäc yök ye kä thɔ̈ŋ tɔ̈u kë ye yupic cɔk ye yiic.
Akut de kë ye yök ëbën ë kë ye yupic yen kë ye yök.
Rɔt gɛi ë kë cë gɔ̈r, yumde adeŋic yökde kɔ̈k ye yök (yök de töŋ wïïc adït), kë cë yök ëbën, awelë kë cë yök ye käke kueth apɛi, cë man bë ya këde kamdɛ̈t.
Ye kënë yic, kë cë yök aci lë bë gär piny ëbën.
Juëcde kä wäc ye yup adït, ku yen adeŋ kuɛr kɔ̈k yen ke yen luɔi thïn.
Kënë alë bë ya liude ŋinyë mɛth; kärɛc kɔ̈k ake yök ke ruɔn buɔt ke gɛmë rɔt cë tɛ̈k.
Polynomials acë bën tɔ̈u ɣän juëc ke mɛth ku cɛ̈ɛ̈k.
Kɔc juëc cë gär acë luï ye wëlkë ka rou ke wɛ̈ɛ̈cë keek.
Lɔ̈ŋic, rinke polynomial e P, ace P(x), läkïn lucide gär ke ye yup P(x) jɔɔk thar tekë kamde polynomial ku kä thiäk yen ci ke ŋic apɔth.
Läkïn, kuer töŋ yenë luï gutë tëdëŋ aye ke mat awelë timith aye wäric (e yen, gutë ring).
Polynomials kor acë keek yɛ̈ɛ̈k rinken.
Polynomial 0, lë bë yök ke cin kë thiäk ke yenë ëbën, aye cɔl guɛw polynomial.
Acan këde polynomial ce guɛw eyen këdït de thar tök, polynomial adeŋ käŋ karou.
Polynomials alë bë week thokë nimirai käc ke kë cë guɛw ce rɔ̈t ye war, ago Polynomial thar tök cɔlë monomial, Polynomial de rou cɔl binomial, ku polynomial ë diäk cɔl trinomial.
Na loi benë kë luï waric, tëdɛ̈t ace gɛ̈ɛ̈ŋ thok.
Polynomial tɔ̈u tökic aye cɔla univariate polynomial, polynomial tɔ̈u kä juëc yiic ye cɔla multivariate polynomial.
Tënë käkë nimirai riliic, kä ce dhuk piny aye käkë thäp.
Na wär ke dɛŋ tök, ke graph acin asymptote.
Käkë algebra yic, kuɛth cit käke yen ke quadratic yup aye pɔ̈c benë ke kä tueŋ yök ku käkë rou ke polynomial ye yupë tökic.
Läkïn, lɔ̈ŋë yökë mei alë bë loi benë nimirai yök të yenë meei ke polynomial loi gutë këdɛ̈t.
Mïnë runë 16th ë buɔtic, kuɛr cite käkë (loi keek meide diäk ku juäcë meide rou), läkïn kä juëc riliic aŋic ë kë ye yup ka diäk ku ŋuan (tïŋ cubic ye yup ku quartic ye yup).
Ë 1830, Évariste Galois acen kä ye ke yup juëc deŋ kä wär ŋuan nyuɔɔth ke ci lë bëke yök kɔc ci pɔ̈th ril, ku nyooth kënë kë ye yupë bën, ran alë bë tak man adɛ̈k ke yök ran ci pɔ̈u ril, ku të yen ye, yup ë yen.
Läkïn, kuɛr ke yumë kä ye yup deŋ 5 ku 6 acë gär aɣeer (tïŋ quintic ye yup ku sextic ye yup).
Lɔ̈ŋ tueŋ pɔth cë pɔ̈l yenë yup apɔth (e computer yic) ë polynomial ye yup deŋ kä dït wär 1,000 (tïŋ lɔ̈ŋde yökde mei).
Këde akutë polynomial ye yup kä juëc kuc yiic, adeŋ lɔ̈ɔ̈ŋ yen ye tak bë dɛŋ nimirai deŋ thɔ̈k ke kä rilic ë yök, ku, na ye nimira deŋ thɔ̈k, yenë kë yup.
Polynomial ye yup yenë ran pɔ̈u dɛŋ yök kë gɔ̈ɔ̈r ye nimirai cɔl Diophantine ye yup.
Nimira ce rɔt ye war aye lööm ke ye nimira adil, ke kä ye nhiim keek adil y eyup.
Kë thɔ̈ŋë aye lueel ë kë yënë thɛ̈p cë ke määt yen ke cɔl polynomials.
Ë këde nimira ce rɔt ye war ë ring yic, "kä ye rɔ̈t war" alë bëke mɔc yic"kä ce rɔ̈t ye war awelë kä ci mät" (aye gam ëbën kë ce rɔt ye war thïn).
Na ye nimira ce rɔt ye war këde nimirai, nimirai ye tek awelë kä cinë tëden ke thɔ̈k, adeŋ lɔ̈ɔ̈ŋ yenë ke kë cenë dhukpiny ku bë kë cë miɛ̈t bei yup ëke ce dhuk piny ë polynomials (tïŋ wɛ̈ɛ̈kë polynomials).
Tänë polynomial de matrix awelë luɔide thäp adeŋic wëlke luɔide eigenvalues.
Läkïn, tän cen ye luɔi thïn ku luɔi garden ye luɔ̈i ye kɔ̈lë jɔldït ajɔ̈ɔ̈k rɔt runë 15th ë buɔtic.
Kënë "maraba thɔ̈ŋ cë thɔ̈k", wel rɔt baŋ cɛm bë ya maraba pɔth.
Aci wëlke (Descartes' theorem) lueel kä ke cëëm kaŋuan ëbën (kä ce jak) mador, kë ke tem yic arɔ̈ŋ quadratic equation.
Raan ŋic mɛth ë Babylonian ë ruöön de 400 BC ku jɔl ya raan ŋic mɛth ë Chinese ë ruöön de 200 BC aake cï athem de Geometric ya looi ago kek quadratic equation ya yup deŋ positive roots.
Euclid, ran ŋic mɛth ë Greek, acë kä juëc ke kuerë thɛ̈m bën yök ë 300 BC.
Al-Khwarizmi acë lɔ tueŋ be yup de quadratic equation ëbën bɛ̈i, ke ce tök awelë nimirai ke rou ke ye yökë quadratic equation yic, ke bïï kë thɛ̈m nyuɔɔth.
Abū Kāmil Shujā ibn Aslam (Egypt, 10th ë buɔtic) yen kaŋ nimirai yenë ke tak gam (tänë square root, cube root awelë fourth root) ke yen ye yök quadratic equations awelë kë ye yök kë yup yic.
