Lillian Diana Gish (14 oktâbr 1893 - 27 fevral 1993), Amerikalı aktrisa, rejissör ve stsenariy yazıcısıdır.
Gish, 1912-den 1920-lerge qadar tanılğan bir film yıldızı edi ve hususan D. W. Griffith rejissörniñ filmlerinen bağlı edi.
O da 1950-lerniñ başından 1980 senelerge qadar o telekörüvinde çalıştı ve 1987 senedeki Avgustnıñ Kitleri Bette Davisniñ qarşısında oynayıp karyerasını soñuna çıqtı.
Gishlerniñ ilk bir qaç nesili Dunkard nazirleri edi.
Olarnıñ anası, Muazzam Qanfet Aşhane açtı ve qızlar, yaqındaki eski Muazzam Teatrınıñ ziyaretçilerine popkornnı ve qanfetlerni satıp yardım ettiler.
On yedi yaşındaki Lillian Jamesniñ qardaşı Alfred Grant Gish ve onıñ apayı, Maude, yaşağan Oklahomadaki Shawneege ketti.
Onıñ babası, 1912-de Oklahomadaki Normanda öldi, ancaq o, budan bir qaç ay evel Ohioğa qaytardı.
Lillian ve Dorothy yeterli yetişken olğanda olar teatrğa qoşuldılar, sıqça farqlı sanalaştıruvda ayrı olaraq seyaat ettiler.
Gish, sanada çıqmağa devam etti ve 1913 senesinde Yahşı Kiçik Şeytan sanalaştıruvı boyunca o qansızlıqtan esini coydı.
Bu suvuq şaraitlerinde onıñ çıqışı, bir qaç parmağında uzun asap saqatınıñ sebep oldı.
O, onı azap çekken, amma küçlü qaramanğa çevirip onıñ ifadeli istidatlarından bütünley qullandı.
D. W. Griffith onıñ bölügini yerge olğanda o, öz qız qardaşı Dorothynı Onıñ Aqayını Yañıdan Yapuvı (1920) bir fimde çıqtı.
O, eñ yahşı aktör, stsenariy yazıcı vb. tutıp studiya onıñ filmleriniñ keyfiyetini yükseltmesi içün paralarnı qullana bilmesi içün daa sade qazanç ve faizni sorayıp paradan red etti.
Gish ve Pickford kibi sessiz deviriniñ esas qadınlarınıñ çoqusı sağ ve qabaatsız edi, ancaq 1930-larnıñ başlarında (sesniñ bütünley qabul etmesinden soñ ve Kinofilm işlep çıqaruvı Qanunnamesi qabul etmesinden evel) bu roller eskirgen olaraq menimsendi.
Louis Mayer Gish içün halq şırnığını doğurması içün qavğanı sanalaştırmağa istedi ("onı yükselişten atmaq"), amma Lillian em ekranda, em tışında oynamağa istemedi, ve onıñ ilk aşqqa, teatrğa keri qaytardı.
Kinoğa qaytarıp, Gish, 1946 senesinde Eñ Yahşı Ekinci Plan Aktrisa içün Oskarğa teklif etilgen edi.
O, Yelnen Uçurıp Ketkenlerde Skarletniñ anası Ellen O’Haradan (Barbara O’Neilge ketti) faişe Belle Watlingge (Ona Munsonğa ketti) qadar çeşit roller içün baqıp çıqıldı.
Qısqa devam etilgen 1965 senesinde Broadway müziklde Anyada Tul İmperatritsa Maria olaraq ortağa çıqtı.
O, Hollywood: Amerika Sessiz Film Bayramı (1980) vesiqalı serialda telekörüvinde intervyu berdi.
O, 1720 Vine soqağında Hollywood Nam Alleyada yıldızı bar.
Kann festivalinde Gish, seyircilerden 10 daqiqalı ayaqta alğışlar qazandı.
Bölük "Öldürüv içün Marry" 1943 senesi sentâbrniñ 9-ında kösterilgen edi.
1971-de o Körgemli Faziletler içün Oskar aldı, ve 1984-te o, ayatta Faziletler içün AFİ mukâfatını aldı.
Universitet, o birisi kün Oynama Doktor fahriy unvannı aldı.
1993 senesinde Gish ölüminden soñ Universitet Gishten alğan hatıra şeylerini köstermek içün galereyanı kenişletmek içün para cıydı.
Özü ve D. W. Griffith arasındaki bağ o qadar küçlü edi ki, bazıları romantik munasebetini şeklendiler, bunı Gish taraftan iç qabul etmedi, atta onıñ eşleri barem biraz qısqa bir sürekli olğanından emin edi.
1920 senelerde Gish ve Duellniñ bağı o onıñ dava açqanda ve olarnıñ munasebetleriniñ ayrıntılarını alem-aşkâre yapqanda tabloidlerde qavğa kibi bir şey oldı.
George Jean Nathan Eleonora Dusenen muqayese etip Gishniñ oyunını parlaq şekilde maqtadı.
Avropada Ekinci Cian Cenkiniñ başlamasından Pearl Harbor ücümine qadar AQŞ-da devam etken siyasiy qarışıqlıq devirinde o, açıq qarışmamalıq siyasetini riayet etti.
Joseph Frank Keaton (oktâbr 4, 1895 - fevral 1, 1966) ihtisasiy olaraq belli Amerikalı aktör, şaqacı, film rejissör, prodüsser, stsenariy yazıcı ve marifetçi edi.
Metro-Goldwyn-Mayer muqavele imzalağanda onıñ karyerası fenalaştı ve o, öz sanat mustaqilligini coydı.
Kiçik Şerlok (1924), General (1926), ve Operator (1928) kibi Keatonnıñ filmleriniñ çoqusı yüksek qıymet kesilgen qala.
Onıñ babası, Harry Houdininen beraber sanada kösterilgen Mohawk İnd İlâc Şirketi ya da Keaton Houdini İlâc Şoy Şirketi adlı bir kezüvci bir şoyğa saip olğan Joseph Hallie "Joe" Keaton edi.
Keatonnıñ ikâyesinde vaqia olğanda o altı ay yaşında edi ve Harry Houdini oña nikneym berdi.
Sanalaştıruv, çoqusında komediya sketçi edi.
Daimiy fırlatmanen yardım içün cemidan qolu Keatonnıñ qıyafetime tikilgen edi.
Atta, Buster ne siyarıntı, ne sınıq kemik bar olğanını er zaman köstere bilir edi.
Bir mışıq kibi yerge enmesem men bir qaç defa ölmek üzre edim.
Bunı seyircilerniñ daa az külgüsi añlayıp o sanalaştıruv vaqıtında onıñ belli duyğusız betini kösterdi.
Uquqnen meselelerge ve Büyük Britaniyadaki muzıka zalları felâket bir turuna rağmen, Keaton teatrda doğğan yıldızı edi.
1917 senesi fevralda, o, Joseph M. Şenk ile añlaşma altında bulunğan New York şeerinde Talmadge Studiyalarında Roscoe "Fatty" Arbucklege rastkeldi.
Buster, onıñ ilk filmde, Qasap o qadar tabiiy edi ki, o yerde tutulğan edi.
Keaton, daa soñ yaqında Arbuckleniñ ekinci rejissör olğanını ve tam şaqa bölüginiñ olğanını söyledi.
Baş rolünde Douglas Fairbanksnen Qoyun adı altındaki bir defa evel çıqarılğan Yañı Henrietta, adlı muvafaqiyetli bir pyesağa esaslandı.
O, Bir Afta (1920), Teatr (1921), Koplar (1922), ve Elektrik Evni (1922) kirsetip eki rollü komediyalarnıñ taqımını yaptı.
Komediya rejissör Leo McCarey slapstiklerni yapmanıñ boş künlerini hatırlağanda ayttı: "Epimiz bir-birimizniñ şaqacını hırsızlamağa çalıştı.
Kiçik Şerloktaki demiryol su bak sana vaqıtında su qulesinden su aqımı oña tüşkende Keaton boyunını sındırdı, amma o yıllar soñrasına bunı añlamadı.
Keatonnıñ qaramanı tek bir açıq pencere sebebinden sağ qaldı.
Kiçik Bill Vapurı (1928) tışında, Keatonnıñ eñ devamlı tam metr filmleri arasında Bizim musafirçenligimiz (1923), Şturman (1924) Kiçik Şerlok (1924), Yedi Fırsat (1925), Operator (1928) ve General (1926).
Keatonnıñ eñ büyük muvafaqiyet olaraq qabul etilecek olsa da, film o vaqıtta qarışıq seslenüvler aldı.
Onıñ tarqatıcı, Qoşma Sanatkârlar, masraflarnı nezaret etken ve bazı süjet elementlerge qarışqan işlep çıqaruv idarecisinde israr etti.
Aktörler, savtiy olaraq bir defa ecnebiy tilindeki stsenariylerinden bir qaç satır hatırında tuttılar ve soñ birden çıqtılar.
Rejissör adetince, slapstik ve tsirkte israr etmesi bu filmlerniñ çoqusını Whiteniñ belli Üç Haberdar qısqa filmlerine beñzegen yapqan Jules White edi.
Ancaq, rejissör Whiteniñ abdal, yavuz şaqalarında israr etmesi, Kolumbiya qısqa filmleriniñ yapqan eñ az yaratıcı komediya olmasına sebep oldı.
O, onıñ ahırki baş rolüni El Moderno Barba Azulda (1946) Meksikada yaptı; film, az bücetli bir imal edi, ve o, 1980-lerde Ayda Şamata başlığı altında VHS-te tarqalmasına qadar Amerika Qoşma Ştatlarında izlenmegen ola bilir.
Yahşı Eski Yaz Vaqıtında Keaton, yıldızlar Judy Garland ve Van Johnsonnıñ soqaqta çatışqanları ilk sananı şahsen yarattı.
Reaktsiya, maalliy Los Angeles istasyonınıñ Keatonğa 1950 senesinde canlı yayınlanğan öz şoyını teklif etmesi içün olduqça küçlü edi.
Buster Keatonnıñ apay da seriyalarda (hususan Busterniñ Romeoğa Juliet olaraq kiçik teatrda) körüldi.
Keatonnıñ 1950-ler ve 1960-lardaki ara-sıra telekörüv meydanğa kelüvleri; sessiz filmlerine olğan aves yañıdan yaratmasına yardımcı olur.
Elli yaşlarında olğan Keaton, bir ayağını masağa qoyğan, soñ ekinci ayağını yaqınğa qaqqan ve sana tabanına tüşmekten evel bir an içün avada acayip bir mevamnı alğan bir kösteri de kirsetip eski alışıqlıqnı yañıdann yarattı.
Keaton ve Rohauer Keatonda daa soñ nitrat plönka fenalaşqan hazinesinden tsellüloza atsetat plönkağa avuşqan Üç Devir, Kiçik Şerlok, Kiçik Bill Vapurı, ve Kollec (bir maqarasız) ve avuştırğan qısqa filmlerniñ "Gemi" ve "Menim apayımnıñ munasebeti" izleri bar edi.
1962-de Jim Mohr tarafından New Yorktaki Buffaloda yapılğan Simon Temiz Bira içün bir taqım sessiz telekörüv reklamasında Keaton sessiz film künlerinden bazı şaqa tekrar qullandı.
1958 senesi dekabrda Keaton ABC-deki Donna Reed Şoynıñ "Pek Keyfi Milât" bölüginde musafir yıldızı edi.
1960 senesinde, Mark Twainniñ Huckleberry Finniñ Maceralarınıñ adaptatsiyasında arslan yilgenleyici olaraq soñ defa MGM-ge qaytardı.
Şaqacı Enrie Kovacsnen 1962 senesi yanvarnıñ 12-sinde, bir kün evel Kovacs araba qazasında öldi, evelden "Ekim" adlı bir telekörüv pilotı içün sanalar çıqtı. "
O, Kanadanıñ bir ahırından diger ahırına motorlı bir el arabasınen seyaat etti, ananeviy domuz şlâpam taqtı ve 50 yıl evel yapqan filmlerge beñzegen şaqalarnı yaptı.
Bir de 1965-te Franko Franki ve Çiçço İngrassianıñ baş rollerini beraber alğan Due Marines e un Generalede rol almaq içün İtaliyağa ketti.
Eñ keskin parodiyalardan biri, William S. Hartnıñ Ceenem Açlığı (1916) ve Tar Yol (1917) kibi Ğarbiy melodramalarına icviy bir baqış olğan Ayazlı Şimal (1922) edi.
1920-lerniñ seyircileri parodaiyanı tanıdı ve filmniñ yayğaralı bir şekilde külkünçli olğanını tüşündi.
Qısqa film aynı vaqıtta, belki bir ortaq satıcınıñ (Büyük Peter olaraq adlandırılğan) areketinden yapılğan sanalaştıruv köstergen bir maymun tesiri de bar edi.
İhtar: Menba, Keatonnıñ sıq qullanılğan adını "Yüce Taşyüz" olaraq yañlış yaza.
Keaton, 1920-lerniñ başında aktrisa Dorothy Sebastian ve 1930-larnıñ başında Kathleen Keynen çıqtı.
O, Harry Houdiniden ögrengen marifetnen sabır etici bir kölmekten zıptı.
Keatonnı millioner Barton Sewellniñ apayı Leah Clampitt Sewellnen Santa Barbaradaki bir otelde tapmaqtan soñ 1935 senesinde ayırılışma davasını açtı.
O, beş yıl içün içmeni bıraqtı.
Evlilik ölümine qadar devam etti.
Soñ künlerini bir hastanede keçirgen Keaton raatsız edi ve evge qaytarmağa isteyip odanıñ içinde turmadan dolandı.
Filmni de çıqarğan Sidney Şeldonnıñ yazğan stsenariy, serbest bir şekilde Keatonnıñ ayatında esaslandı, amma çoq aqiqiy hatadan ibaret oldı ve onıñ üç apayını bir qaramanğa birleşti.
Keatonnıñ ayatına ve çalışmalarına daa çoq cemiyet diqqatını çekmesine bağışlağan bu azatlıq, telekörüv ve film sanayısından çoq fertten ibarettir: aktörler, prodüsserler, müellifler, ressamlar, grafik yazıcılar, çalğıcılar, ve dizayncı, ve aynı vaqıtta Buster Keatonnıñ sanatınıñ siirbazlığından ayranda qalğanlar.
Hirschfeld, zemaneviy film yıldızlarını tasvir etmeniñ daa qıyın olğanını, Laurel ve Hardy ve Keaton kibi sessiz film şaqacılarınıñ "olarnıñ karikaturaları kibi körüngenini" ayttı.
Film tenqitçisi Roger Ebert, "sessiz Klounlardan eñ ulu Buster Keaton olğanını, sadece yapqanlarınen bağlı degil, aynı vaqıtta yapqan şekilinen bağlı olğanını da belgiledi.
Rejissör Mel Brooks: "Men, (Busterge), ilk olaraq, menim içün bir film rejissöri olaraq olğanımı içün mükemmel bir oca olğanı ve soñ olaraq bu istidatlı fertniñ böyle acayip şeylerni yapqanını içün borcluyım. — Buster Keatonğa büyük bir nufuznı yazdırdı.
Aktör ve marifetçi Johny Knoxville, Jackass leyhaları içün ğayelerni yaratqanda Keatonnı aña.
Lewis, hususan Eleanornıñ onıñ közleriniñ Keatonnıñ beñzegenini aytmasından teessurat qaldırdı.
1964-te bir intervyu alıcısına "bu özüne has bir domuz böregi", o "yahşı bir Stetsonnen bağışlağanını ve onı kesip" şeker suvunen sertleştirgenini ayttı.
Onıñ babasınıñ qart qartana-babası Kamrili ediler.
Lloyd, 1913-te öz studiyasını qurğan Roachnen işbirligi yapmağa başladılar.
1919-da dramatik isteklerini yerine ketirmek içün o Lloyd taşladı.
Beyanatlarğa köre, Lloyd Davisni ne qadar çoq izlese onı o qadar pek sevdi.
Harold Lloyd, facia-külkünçli qaramanlardan uzaqlaşır ve azimkâr eminlik ve optimizmnen sıradan bir insannı tasvir eter edi.
Yañı qaramannı yaratmaq içün Lloyd bir çift linzasız boynuz çerçiveli közlük taqtı, amma adiy qıyafetlerni kiydi; daa evel o çaplinesk "Yalıñız Luke" kibi sahte mıyıq ve qıyafet kiydi. "
Olar, tabiiy ediler ve romantika inandırıcı ola bilir edi."
1919 senesi avgustnıñ 24-ünde Bazar kününde, Los Angeles Witzel Fotografiya Studiyasında bazı bir yerdeki reklama fotografiyaları içün rekvizitnen bombanı aldı ve onı sigarnen yaqtı.
Bomba patlavı vaqtında Lloyd, zapalından sigar yaqma areketinde edi, hususan betini ve köküsni çoq yaqtı ve közüne zarar ketirdi.
Lloyd ve Roaç 1924-te yollarını ayırdılar ve Lloyd öz filmleriniñ mustaqil rejissör oldı.
Bu filmlerniñ episi pek muvafaq ve kârlı edi, ve Lloyd soñunda 1920-lerniñ eñ yüksek ücretli film oyuncısı edi.
Ancaq, onıñ becerikli ekran qaramanı 1930-larnıñ Büyük Depressiya filmi seyircilerinen bağlı olmadı.
1937 senesi martnıñ 23-ünde Lloyd, studiyasınıñ topraqları, Harold Lloyd Kinoşirketi, İsa Mesihniñ Soñ Vaqıt Azizleri Kilsesine sattı.
Preston Sturges tarafından çıqqarğan ve Howard Hughes tarafından para alğan, Lloydnıñ karyerasına felâketli sayğı imasındaki Harold Diddlebocknıñ günasında ilâve bir baş rolü içün qaytardı.
Lloyd ve Sturger malzeme aqqında farqlı qavrayışqa saiptir ve çıqaruv boyunca sıq qavğa ettiler; Lloyd, Sturgesniñ filmniñ ilk üçte biriniñ stenariyası içün üç-dört ay masraf etmesine rağmen "soñ üçte ekisini bir afta ya da daa qısqa devirde yazğan" mevzusından hususan eyecanlı edi.
Bazıları Eski Altın Komediya Teatrnı Lüks Radio Teatrnıñ daa yengil bir şekili olaraq kördi ve Fred Allen, June Allyson, Lucille Ball, Ralph Bellamy, Linda Darnell, Susan Hayward, Herbert Marshall, Dick Powell, Edward G. Robinson, Jane Wyman ve Alan Young kibi küniñ eñ belli film ve radio şahsiyetlerden ibarettir.
Yıllar soñ, 29 şoynıñ atsetat diskleri Lloydnıñ evinde tapındı ve şimdi eski vaqıtlarnıñ radio kollektsioner arasında dolaşa.
O, Los Angelesteki Al-Malaikah Mabetiniñ Sabıq Akimdar edi, ve ahır-soñunda 1949-50 yılı içün Şimal Amerika Azizleri içün İmperiya Akimdarı olaraq saylanğan edi.
Lloyd, 1955-te Rıtsar Komandan Ürmetli Makemesi Unvanı ve Mukâfatınen mukâfatlanğan edi ve 1965-te, 33°, Ürmetli Baş Müfettişi olaraq taclanğan edi.
İlk adım olaraq, Lloydnıñ ayat Simon ve Şuster içün ayar ikâyesini yazacağını ayttı.
O, bir taqım erkek mecmuası içün Bettie Page ve striptizci Dixie Evans kibi modellerniñ çıplaq fotografiyalarınen belli edi.
Biz, olarnıñ pianinonen çalınmasını iç tüşünmedik."
Olar, buña yaqınlaştılar, amma soñuna qadar kelmediler".
1960-larnıñ başında Lloyd eski komediyalarından sanalarından ibaret olğan eki cıyğan filmni Harold Lloydnıñ Komediya Dünyası ve Ayatnıñ Külkünçli Tarafını imal etti.
Vaqıt-Ayat, Lloyd tarafından sımarış etilgen Şarfnıñ yazılmasından bazılarını qullanğan az-çoq tiyilmegen tam metrli filmlerni çıqardı.
Brownlow ve Gill vesiqalılığı, PBS seriyası Amerika Ustalar parçası olaraq kösterildi ve Lloydnıñ Amerika Qoşma Ştatlarındaki çalışmalarına yañıdan meraq yarattı, ancaq filmler büyük derecede irişile bilgen olmadı.
Ayrıca, 1930 sentâbrde adını Marjorie Elizabeth Lloyd olaraq yañıdan adlandırılğan, ancaq ayatınıñ büyük parçası boyunca "Peggy" olaraq belli olğan Gloria Freemanğa (1924-1986) babalıq ettiler.
Davis, 1969-da Lloydnıñ ölüminden eki yıl evel qalp tutuvından öldi.
1925 senesinde, kino karyerasınıñ pik olğanında, Lloyd Alexander Hamilton Lodge Nodaki massonlarnıñ azası oldı.
1926-da Kaliforniyadaki Los Angeles Deresinde 32° İskoç Rutbe Massonı oldı.
Lloydnıñ sessiz filmlerinde şahsiy edevatnıñ bir qısımı (o vaqıtta 2 million $ degerine qıymet kesilgen) film anbarı ateş alğanda 1943 senesi avgustta viran etildi.
Alev, ana evni ve hocalıq binalarını qıymamadı.
Lloyd, 1960 senesinde 1503 Vine soqağında Hollywood Nam Alleyada bir yıldıznı kino filmlerine yapqan tesir sebebinden nail edi.
Ekinci añuv, o sırada McCarthyismniñ qurban olğan ve Amerika Qoşma Ştatlarına kirüv vizasız qalğan Çaplinniñ aqaret edi.
İhtisaslı olaraq Mary Pickford olaraq belli Gladys Marie Smith (aprelniñ 8-i, 1892 - mayısnıñ 29-ı, 1979) beş onluq devam etken karyerağa saip Kanadalı-Amerikalı bir kino aktrisası ve rejissör edi.
Onıñ babası, John Çarles Smith, İngliz Metodist köçip kelgenleriniñ oğulı edi ve çeşit hucur işlerde çalıştı.
Onıñ aqayınıñ aqrabalarını memnün etmek içün Pickfordnıñ anası, balalarını babalarnıñ dini olğan Metodist olaraq vaftiz etti.
Gladys, anası ve eki kiçik qardeşi, üçünci sınıf şirketlerde ve sanalaştıruvda çıqıp Amerika Qoşma Ştatlarını demiryolnen kezdi.
Gladys, niayet 1907 Broadway pyesası, Virginianıñ Warrenlerinde, ekinci plan rolüni aldı.
Ancaq Broadway çapuvı ve pyesanı kezgenden soñ Pickford tekrar işsiz qaldı.
O, film oyuncılığınıñ, künniñ üslüpleşken sana oyuncılığından daa sade olğanını tez añladı.
Pickford, Biographtaki muvafaqiyeti aqqında ayttı: Men, cıyıştırıcı ve kâtip ve er tür millet qadın oynadım … Men, mümkün olğan qadar çoq kinoğa kere bilsem, men belli olacağım ve işime talap olacağına qarar berdim.
1910 senesi yanvarda Pickford, Biograph taqımınen Los Angeleske ketti.
Aktörler, Griffithniñ şirketindeki titrılarda añılmadılar.
Pickford, 1910 dekabrda Biographtan ayrıldı.
O, David Belasconıñ Yahşı Kiçik Şeytan (1912) sanalaştıruvında Broadwayğa qaytardı.
1913-te sadece filmde çalışmağa qarar berdi.
Pickford, Zukornıñ yıldız cedveline qoşulmaq içün sananı taşlap ketti.
Yepiskop erkâni (1913), Naz (1913) ve hususan Aqıntıdaki Qalp (1914) kibi komediya dramalar, onı kino aveskârları içün ayret etici yaptı.
Beş afta soñ 'Furtunalar memleketinden Tess' filmi çıqtı.
Pikforddan populârlıqta biraz üstün çıqqan yalıñız Çarli Çaplin, 1916 senesinde tenqitçiler ve seyircilerniñ aynı seviyede meftün etici çeküvini qazandı.
O, da Pikford Film Korporatsiyasınıñ baş yardımcısı oldı.
Adiy balalığınıñ olmağanı içün bu fotoresimlerni çekmege çoq sevdi.
1918 senesi avgust ayında Pikfordnıñ muqavelesiniñ müddeti bitti, ve Zukornıñ muqavele uzatılmasınıñ şartlarını red etkende, film işini bırakması içün 250 000 dollar teklif etilgen ediler.
Birleşken Artistler aracılığınen Pikford öz filmleriniñ prodüseri ve aktrisa olıp çalışmağa devam etti; daa öz qararına köre olarnı tarqata bile edi.
Bu vaqıtta, o, daa "Küçük Enni Runi" filmini (1925) çıqardı, küçük balanı oynağan Pikford, alman ekspressionistnen Dikkensniñ üslüplerini birleştirgen "Torğay" filmini (1926), ve kelecek adayı Çarlz "Baddi" Rocersniñ iştirakinen "Eñ yahşı qızım" (1927) romantik komediyasını çıqardı.
1920-ci senelerniñ üslübinde qırqtırğan onıñ belli ziliflerinen 'Cilveli qız' (1929) ilk filminde deli asılzadelerge mensüp adam rolüni oynadı.
Daa mürekkep röllerde seyirciler oña cevap beremedi.
Belli olğan Gollivud aktörleri yaqında olacaq sesli filmlerniñ peyda oluvınden telâşlana ediler.
Üç önemli muvafaqiyetsizliginden soñ 1933 senesinde kinematografnı taşlap ketti, onıñ soñ filmi ise "Sırlar" oldı.
Birinci cian cenki vaqtında, Çarli Çaplinnen, Duglas Ferbenksnen, Teda Bara ve Mari Dresslernen beraber obligatsiyalarnı satın alğan Vaşington, Kolumbiya bölgesinden başlap o, para toplası aqqında şiddetli çıqış seriyasını yaparaq Azatlıq obligatsiyalarınıñ satılmasına yardım ete edi.
Çikagoda bir çıqışta beş million dollarlıqqa yaqın obligatsiya sattı.
Birinci Dünya Cenkiniñ soñunda maliyeviy yardımğa muhtac olğan aktörler içün Pikford, 'Kinematograf yardım fondu' teşkilâtını yaratmağa niyet etti.
Neticede 1940 senesinde, Kaliforniyada, Vudlend-Hillz bölgesinde, Fond bir yer satın alıp ve Motion Picture Country House adlı şeer tışındaki evi ve hastahanesini qurıp oldı.
1916 senesinde, onıñ Zukornıñ "Belli Pyesadaki Belli Oyuncılar"ınen (soñra Paramount) kontraktı olğanda, bu vekâletlerni talap etti (ve olarnı aldı).
Meri Pikfordnıñ Korporatsiyası, az vaqıt içinde Pikfordnıñ kino şirketi edi.
Şirketniñ kino zallarında tarqatıcılar, (aynı zamanda studiyanıñ terkibinde olğan) şirket mahsulatınıñ kösterilüvini teşkil ettiler.
Mustaqil kino işlep çıqarıcılar içün öz kino zalına irişim ve başqa şirketlerge ait vaqtınca boş kino zallarınıñ icaresi de bergen, bu sırf tarqatıcılar kompaniyası oldı.
Öz filmleriniñ tesisçisi, prodüseri ve yıldızı olaraq Pikford, Golliwudda çalışqan eñ nufuzlı qadın oldı.
O ve Çaplin, çoq onyıllıq devamında şirkette ortaqlar olaraq qaldılar.
Öşeklerge binaen, 1910 senelerniñ başında Muradan ağırayaqlı qaldı ve ya onıñ bala tüşürmesi oldı ya da o, abort yaptı.
Çift, ara-sıra bir qaç yıl içinde birlikte yaşadı.
Şu vaqıttа Pikford da 1918 senesinde olğan gripp qırğınlığınıñ esnasında grippnen hastalandı.
Bal ayına Avropağa kettiler; London ve Pariste mühlisler meşur çifte yaqınlaşmağa ıntılğanda çalqantılar çıqardılar.
Pikford, qomşulıqta faziletli, amma qızmataban qıznıñ timsali olmağa devam etti.
Beyaz Evni ziyaret etken ecnebiy devlet başları ve itibarlı adamlar, Beverli Hillzde yerleşken Pikfeyr adlı çiftniñ kâşanesini de ziyaret ete bilecegini sıq soradılar.
Musafirler arasında Cordc Bernard Şou, Albert Eynşteyn, Elinor Glin, Helen Keller, G.G. Uells, Lord Mauntbatten, Fritz Kreysler, Amelia Erhart, F. Skott Fitzcerald, Noel Kovard, Maks Reynhardt, Nişi baronı, Vladimir Nemiroviç-Dançenko, ser Artur Konan Doyl, Ostin Çemberlen, ser Garri Lauder, Meher Baba ve digerleri bar edi.
Paradlarnıñ başında lentа kesip ve nutuqnen çıqıştа bulunıp, dünyadaki Amerikanıñ resmiyolmağan elçisi olaraq kösterilgen ediler.
1936 senesi yanvarnıñ 10-uncısında olar ayırılıştılar.
Ronniniñ küçük boyu ve Roksananıñ çarpıq tişlerinen, başqa olarnıñ qusurlarını tenqit etti.
1936 ve 1933 seneleri onıñ qardaşları, Lotti ve Cek, alkogolnen bağlı sebeplerden öldiler.
Pikferde tamamınen qalıp ve tek Lilian Giş, ögey oğlu Dugla Ferbenks kiçik ve bir qaç diger adamlarnı ziyaret etmege izin berip, Pikford öz içine daldı ve yavaş-yavaş dervişke çevirildi.
1959 senesinde, Şimaliy Karolinadaki WSJS-TV telekanalınıñ onıñ saipdeşinen bağlı davada makeme ögüne çıqtı.
Duglas Ferbenkske Pikford tarafından satın alınğan kerçek bir ğarbiy bar ve oturma odasında bir Pickford portretiniñ baquvınen, Pikferde musafirler içün Çarlz "Baddi" Rocers sıq-sıq ekskursiyalarnı keçire edi.
Toronto, Ontario, Kanadada öz evine saip edi.
Gollivud, Kaliforniya ştatındaki Graumannıñ Çin teatrında onıñ el ve ayaq izleri sergiley.
Kongress Kitaphanesiniñ Ceyms Medison Memorial Binasındaki Meri Pikfors teatrı onıñ eşqına adlandırıldı.
2001 senesi maynıñ 25-inde açılğan, Kaliforniya devleti, Sobor şeerindeki ilk kinoteatrnıñ Meri Pikford Teatri adını taşıy.
Olarnıñ arasında Mitçel Leyzen tarafından yaratılğan ve o, "Heddon Holldan Doroti Vernon" (1924) filminde Doroti kiygen inci anteri, onıñ mahsus Oskarı ve mücevherlernen toldurılğan sandıçığıdır.
1943 senesinde aileniñ evi yıqıldı ve tolalarnıñ çoqusı Pikfordğa Kaliforniyağa ketirildi.
1993 senesi Palm Springs Yıldızlar Alleyasında Altın nehl yıldızı oña bağışlandı.
2011 senesi yanvardan 2011 senesi iyülge qadar Torontodaki Halqara kino festivali, TIFF Bell LightBox binasındaki Kanada film galereyasında Meri Pikfordnıñ hatıra kollektsiyası sergilendi.
Kin Devlet kollecine bağışlandı ve şu anda bir sergi içün Kongress Kitaphanesinde restavratsiyada buluna.
2017 senesi aprelniñ 8-inde Google Doodle, Meri Pikfordnıñ 125-ci doğğan kününe bağışlanğan edi.
Gloriya Cozefina Mey Suonson (27 mart 1899 - 4 aprel 1983) – Amerika aktrisası, prodüseri ve iş qadını edi.
Essanay studiyasınıñ aktörı Frensis H. Buşmana mektep sevdalığı içün teyzesi, onı aktörniñ Çikago studiyasına bir ekskursiyağa aldı.
1929 senesi ''Bozucı" filminde sesli kinonen debüt işi 'Oskar' mukâfatında o, ekinci namzetligini qazandı.
Onıñ babası isveç asıllı amerikalı, anası ise alman, frenk ve Poloniya asıllıdır.
Er bir rivayette birazdan statistikacı olaraq işke alındı.
İlk rolü, çoq büyük (o vaqıtlarda) 3,25 dollarnı ödegen aktrisa Gerda Holmsnen qısqa kezinti edi.
1915 senesi 'Svidi kolecge kete' filminde Volls Biri adlı ilk kelecek aqayınen beraber oynadı.
Vernon ve Svonson, seyirciler arasında pek rağbetli olğan acayip ekran himiyasını kösterdiler.
Svonsondan büyük tesir altında qalğan Barsuk, 1918 senesinde 'Onın qararı' ve 'Er şeyge inanmaq mümkün degil' filmleriniñ sanalaştırıluvı içün, Cek Konvey rejissörına onı tevsiye etti.
1920), Tüşünecek Bir Şey (1920) ve Anatolniñ İşleri (1921) çoq keçmeden izledi.
Maşerniñ Dört Atlısı filmindeki rolü sayesinde 1921 senesinde yıldız oldı, ancaq Svonson onı küçük rollerni alğan ve ihtisasiy kelecegine umut bermegen, yañıçıq bir aktör olaraq künlerden tanıdı.
Napoleonnen bağlı çoq tarihiy yerde birinci sefer film çekişlerine izin berildi.
O vaqıtta Svonson, devirniñ eñ çoq talap yıldızı olaraq sayıldı.
Parker curatsız olğanından ve aktörler istenilgen spektakllerini köstermek içün yeterli derecede tecribeli olmağanından sanalaştıruv bir felâket oldı.
Klub azaları, Amerika film istisalcıları ve tarqatıcıları Derneginiñ reisi Vill H. Heysten memnüniyetsizlikni bildirip, ilerideki adımlar yaptılar.
Heys esas ikâyege coşqunlıqnen baqtı, amma film yayınlanmadan evel bazı meseleler çıqtı.
Onıñ kelecek levhasını o, öz parasınen temin etmege teklif etti ve maliyeviy vesiqalarınıñ teşkerüvini muqaytlıqnen yaptı.
Faqat Kennedi, soñundan 'Kelli Qıraliçe' yañı adını alğan, başqa bir sessiz 'Bataq' filminiñ rejissörı olmaq içün Erih fon Ştrogeymni tutmağa tavsiye etti.
Bir qaç ay içinde Ştrogeym esas stsenariyni yazıp çalıştı.
Çekişler yanvar ayında toqtatıldı ve Svonsonnıñ özü ve filmniñ umumiy yönelişi aqqında şikâyetlerinden soñ Ştrogeym işten çıqarıldı.
1929 senesi 'Bozucı' filmi sesli olaraq çekildi ve Svonsonğa 'Oskar' mukâfatında ekinci namzetligi berildi.
Dünya premyerası Londonda keçirildi - bu ilk Amerika ses sanalaştırıluvı edi.
1933 senesi 'Mükemmel añlama' komediyası, bu şirket tarafından prodüserlik etilgen yekâne film edi.
Teatr sanalaştırmalarında iştirak etmege başladı ve 1948 senesinde WPIX-TV kanalında 'Gloria Svonson vaqtı' filminde oynadı.
Filmniñ süjeti, taliysiz stsenarist Co Gilliske (Villyam Holden) aşıq olğan sessiz kino aktrisası Norma Desmond (Svonson) aqqında ikâye ete.
Norma, "The Waxworks"adınen de bilgen aktör taqımınen bric kartlar oyunını oynay.
Normanıñ qaytuv aqqında arzuları yerine kelmedi, ve Gillis onen alâqanı kesmeğe tırışqanda, özüni öldürüvinen qorquta, amma bunıñ yerine onı öldure.
Svonson kino sınavlarında iştirakke itiraz etse de, televizion ve sanadan daa çoq para qazanmağa hoşnut edi.
Soñ Svonson 'Gloriya Svonsonnen Tac Teatrı' televizion antologiya serialında bazıda rolni oynap, onı ötkerdi.
What's My Line temaşasında o, "esrarlı musafir" edi.
Özüni oynayaraq 'Beverli Hillbiliis' serialınıñ 1966-ncı bölüminde peyda oldı.
Orson Vellsniñ 'Utarit' teatrında ve Yel universitetinde oquğan aktör ve drama yazıcısı Garold C. Kennedi, Brodvey sanasında Talluloy Benkhednen yıldız olaraq çıqqan "Akis olğan şan"komediyasınen Svonsonnı turnege kelmege davet etti.
‘Batma Bulvarı’nıñ muvafaqiyetinden soñ, Brodveyde Hose Ferrernen 'Yigirminci asır' yañıdan doğğan spektaklinde ve Devid Nivennen 'Nina' filminde rollerni oynadı.
Cumhuriyetçi olaraq 1940 ve 1944 senelerinde Vendell Vilkiniñ ve 1964 senesinde Barri Golduoterniñ prezident kampaniyasını destekledi.
Emiş saba oqşuvından Biri tarafından berilgen ilâçnı içip, abort yaptı ve bayılğan alında hastahanege ketirildi.
1923 senesi babasınıñ şerefine adını Cozef Patrik Svonson qoyıp, bir yaşında Sonni Smitni evlâtlıqqa aldı.
Sombornnen ayırılışuvı kesen-kes olğanından evel ondan bir balanen ağırayaqlı qaldı, bu vaqia cemiyetke belli qavğa ve karyeranıñ soñu sebebi olur edi.
Aborttan dört ay soñ, Avropa asılzadeleri olaraq Amerika Birleşken Devletlerine qayttılar.
Frenkistanda Pathé film şirketiniñ (ABD) reberi oldı.
Svonson, er şey nasıl yapqanınen meraq etken ve bu ğayelerni ömürge keçirmek içün imkânlarnı qıdırğan "zihniyet vampir", bir adam kibi özüni tasvirledi.
Olar, 1931 senesi 'Bügün aqşam ya da iç bir vaqıt' filmi içün Svonson, Koko Şanel tarafından kiyindirilgende, tesadüfen Pariste tanıştılar.
Dostları, olardan bazıları onı açıq pek sevmedi ve onıñ bir hatası kibi kördiler.
İptida Svonson aktör zenaatını taşlap ketmekniñ imkânı bar olmasını tüşündi, amma eñ baştan evlenmesi Deyvniñ alkogolizminen mürekkepleştirilgen edi.
Billi Holidaynıñ "Lady Sings the Blues" avtobiografiyası, 1975 senesi alâ daа basılmada olğan "Sugar Blues" yahşı satılğan bir sağlıq kitabı ve Jorj Osavanıñ ingliz versiyasında "You Are All Sanpaku" kitabınıñ müellifdeşi (müellif-hayaleti) oldı.
Svonson ve qocası, birinci sefer Con Lennon ve Yoko Ononen tanıştı, çünki olar Düftiniñ yaratıcılığınıñ mühlisi ediler.
Nyü Yorkta Beşinci Caddesindeki Semaviy Asayış Yepiskopal Kilsede, sadece küçük bir aile çevresiniñ bulunmasınen o, yaqılğan edi, onıñ külleri ise defin etilgen edi.
1974 senesi Svonson, Telluride Film Festivaliniñ ilk sayğılı musafirlerinden biri edi.
Cınsiy hasiyeti sebebinden Amerika Birleşken Devletlerinde Nilsenniñ filmeri tsenzurağa oğradı ve çalışmaları Amerika seyircileri tarafından az belli oldı.
Balalığında, babası işni qıdırğanda, Nilsenniñ qorantası bir qaç kere köçti.
Nilsen on dört yaşında olğanda, onıñ babası öldi.
1901 senesi 21 yaşındaki Nilsen hamile qaldı ve Yesta kızını doğurdı.
1902 senesi Nilsen teatr mektebinden mezun oldı.
Nilsenniñ minimalist aktör tarzı, facialı ayatqa tüşürgen sadedil yaş qadın muvafaqiyetli bir şeklinde tasvir etmesinde körüngen edi.
Nilsen ve Gad evlendiler ve bundan soñ beraber dört film daa çektiler.
Qısqa metrajlı filmler devriniñ bitmesini añladım.
Yılda sekiz Nilsen filmi, yani halqara satuvları 'Yunion'nı teminledi.
Asta Nilsenniñ filmlerini dünyağa ketirmek içün er bir mevcut olğan vastаlarnı qullandım ve çoq yañı yönelmeni icat ettim. "
1911 senesi Rusiye rağbetlik soravında, Linderniñ arqasında ve Danimarkalı Valdemar Psilanderniñ ögünde olıp, Nilsen dünyanıñ eñ yahşı film yıldızı tanıldı.
1921 senesi Nilsen, Asta Films öz film oynatuv şirketi yardımınen, Svend Gade ve Haynts Şall rejissörleriniñ 'Gamlet' filminde rol aldı.
Faqat Filmarchiv Austria tarafından 2010 senesinde yayınlanğan nufuzlı filmografiya kibi ilmiy işlerde böyle bir film aqqında iç bir añuv yoq.
Sesli kino devriniñ başından evel Alman filmlerinde çalıştı.
Bundan soñ Nilsen tek sanada çıqışlarnı yaptı.
Aqibetlerni añlap, Nilsen 1936 senesinde red etti ve Almaniyanı terk etti.
1919 senesi, Nilsen isveç gemi yapıcısı Freddi Vindgordhnen evlengende, olar ayırılıştılar.
1923 senesinden başlap 1930 senelerniñ soñuna qadar uzun sürgen bir grajdan evlenmesine kirdiler.
Fred Aster (doğum soyadı Frederik Austerlitz; 10 mayıs 1899 - 22 iyün 1987) amerika oyuncısı, aktörı, yırcısı, horeografı ve ötkericisi edi.
10dan ziyade Brodvey ve West End müzikalinde, 31 muzıka filminde, dört televizion mahsus sanı ve pek çoq yazıp aluvda oynadı.
Asterniñ anası Amerika Birleşken Devletlerinde Şarqiy Prussiya ve Elzasdan kelgen lüteran alman immigrantlarınıñ balası olaraq dünyağa keldi.
Fritz bira istisalı saasında bir iş qıdıra edi ve Omaha, Nebrask devletine köçti, anda Storz bira şirketinde işke kirdi.
Coanna öz balalarını içün, o zamanlardaki vodevillerge ait "ağa ve qız qardaş" çıqışını planlaştırdı.
Alviyen Master Medeniy Sanatları Akademiyası ve Teatr Mektebinde oqumağa başladılar.
Çıqışnıñ sanalaştırıluvına azırlayaraq, olar oynamağa, qonuşmağa ve yırlamapa öğretildiler.
Bir intervyüde Asterniñ qızı, Ava Aster Makkenzi, Fredni daa uzun köstermek içün oña sıq şlâpanı kiyindirgenini esledi.
Fred ve Adel, babasınıñ ruşvetçiliginen büyük bir muqavele imzalayaraq, Amerika Birleşken Devletleriniñ Orta Ğarp, Ğarbiy ve bazı cenübiy şeerlerinde Orpheum Circuit sanasına çıqtılar.
1912 senesi Fred yepiskopal cemaatınıñ biri oldı.
Aurelio Koççia vodevil oyuncısından Vernon ve İren Kasl tarafından populârlaştırılğan tango, vals ve diger bal oyunlarını ögrendiler.
İlk kere 1916 senesi Cerom H. Remikniñ muzıka neşriyat şirketinde yır toplayıcısı olıp çalışqan Corc Gervinnen tanıştı.
Heyvud Brovn 1918 senesi ''The Passing Show" da olarnıñ çalışmaları aqqında böyle yazdı: "Pek yahşı oyunnen aqşam Fred Aster başqalarından ayırılıp turdı... O ve onıñ ortağı, Adel Aster, aqşamnıñ başında serbest ayaqnen güzel bir oyunnı kösterip, toqtamağa zorladı."
Amma bu vaqıtqa qadar Asterniñ oyun ustalığı qız qardaşınıñ ustalığından daa yahşı oldı.
O vaqıtta Aterniñ çeçötka oyunı eñ yahşılardan biri olaraq qabul etildi.
'Oşlu yüz' çekişlerinden soñ, Paramount Pictures sınavları içün Asterler Gollivudğa kettiler (şimdi coyğan), amma Paramount Pictures olarnı film çekişlerine kelişmegen buldı.
İşbirlikniñ soñu, Aster içün travmatik oldı, lâkin onı öz menzilini kenişletmege teşviq etti.
Oyunğan qadın muvafaqiyetli muzıka filmindeki 1933 senesi onıñ müim Gollıvud çıqışı içün bir qaç kün içinde MGM kompaniyasına onı ödünç berdiler.
Agentine yazdı: "Onen daa bir film çekmege qarşı degilim, amma 'taqım' ğayesine kelgende, o, 'oyunda olmaz'!
Aster ve Germes Pannıñ bu ortaqlığı ve horeografiyası, oyunlar Gollivud film müzikaliniñ müim bir qısmını yapmağa yardım etti.
Aster ve Rocersniñ iştirakinen doquz müziklden altısı, RKO içün eñ büyük para menbaları oldı; o vaqıtta er bir studiya tarafından istenilgen bütün filmler muayyen prestij ve artistiklikni ketirdi.
Bu, bütün oyunnı tek aynı bir kadrnen çekip, areketsiz kameranıñ hayalini yarattı.
Asterniñ oyun sıralarınıñ tarzı, seyircilerge oyuncılarnı ve horeografiyanı bütünley taqip etmege imkân berdi.
Asterniñ ekinci yañılığı, oyunnıñ bağlamına ait edi; bütün yırlar ve oyunlar filmniñ süjetinde ayırılımaz bir parçası olmasından emin edi.
Olardan biri, "çorapta solo" adlandırğan Asterniñ solo çıqışı edi.
Menimce Cincer Rocers edi.
O, pek çoq oynadı.
1976 senesi Britaniya laqırdı temaşasınıñ ötkericisi ser Maykl Parkinson, Asterniñ eñ sevimli oyun ortağı kim olğanını soradı.
Olarnıñ muvafaqiyetine baqmadan, Aster, karyerasınıñ er angi bir ortaqlıqnen bağlı olğanını istemedi.
Bu bütün vaqıt boyunca Aster, horeografiya işdeşleriniñ issesine büyük qıymet bermege devam etti.
1940 senesi "Brodvey nağmesi" filminde, Koul Porterniñ "Begin the Beguine" yırı refaqatınen meşur devamlı oyunnı icra etip, çıqardılar.
Holiday Inn (1942) ve daa soñ "Blue Skies" (1946) filmlerinde Bing Crosbinen beraber oynadı.
Onen şübesiz tedaiylengen "Puttin 'On the Ritz" yañartuv yır ve oyun usulı soñki filmde kösterildi.
Birinci film "Asla Zengin Olmaz" (1941) Heyvortke yıldız şanını ketirdi.
1983 senesinde Asterniñ eşqına Nyü York şeer baleti tarafından yapılğan ve Cerom Robbinsniñ albomınıñ merkeziy qısmı olğan Kerniñ "I'm Old Fashioned", yırına duet yañğıradı.
Bu filmniñ horeografiyasını Aster yañlız yaptı ve kiçik bir kassa kârını elde etti.
Yolanda ve Hırsız (1945) fantaziyasında avangard sürrealistik baleti kösterildi.
Daima özüne emin olmağan ve karyerasınıñ tüşmege başlağanına inanğan Aster, onıñ kelecek filmi 'Mavı kök' (1946) çekişleri vaqtında pensiyağa çıqacağını aytıp, seyircilerni şaşırttı.
Bu filmlerniñ ekişi, Asterniñ populârlığını yañıdan yarattı ve 1950 senesi eki müziklde oynadı.
'Üç küçük söz' filmi oynatuvında yahşı aqibetlerni kösterip, 'Oynayıq' filmi maliyeviy oğursızlığına oğradı.
Faqat yüksek fiyatı sebebinden ilk kösterilmesinde kâr ketirip olamadı.
Soñ apayı Fıllis hastalandı ve apansızdan aqciger rakından öldi.
'Uzun ayaqlar' (Daddy Long Legs) filmi oynatuvında tek ortа neticelerni kösterdi.
Asterniñ kelecek levhası - Sid Şarissnen bir rolüni oynağan, MGMde onıñ soñki 'Yipek uzun çoraplar' (1957) müzikli, onıñ oynatuvında paranı da coydı.
Bu programlardan birincisi, 1958 senesi 'Fred Asternen Aqşam' doquz 'Emmi' mukâfatını, bu cümleden "Aktörniñ eñ yahşı solo çıqışı"ve "Yılnıñ eñ yahşı solo programmasını" qazandı.
Bu saylav zıt kelgen qarşılığınıñ sebebi oldı, çünki bir çoqları mahsus bölümdeki onıñ oyunları mukâfatqa ayırılğan türden "aktör oyunı"olmağanını tüşüne ediler.
Olar video kassetasınıñ içindekilerini zemaneviy formatqa çevirip ve şeritniñ bozulğan yerlerinde eksiklerni kineskop kadrlar ile toldurıp, asılını eski alına ketirdiler.
Aster 1957-ci yıldan 1969-cı yılğa qadar üç başqa filmde ve bir qaç televizion serialında oyunsız rollerde oynadı.
Asterniñ oyun ortağı, onıñ qaramanınıñ şübeli qızını oynağan Petula Klark edi.
Aster 1970-inci yıllarda filmlerde rol almağa devam etti.
Ekinci toplamda, yetmiş altı yaşında, o, Kelli ile qısqa oyun sanalaştıruvlarnı icra etti, bu onıñ muzıkalı filmdeki soñki oyun çıqışı edi.
1978-inci yılda, o, Helen Heys ile beraber pek begenilgen «Ast-üst etilgen aile» televizion filminde rol aldı, anda olar sağlıqları zayıflaşqan yaşlı bir çiftni oynadılar.
Aster, agentinden oña «Galaktika»da rol almasını istedi, çünki onıñ torunları bu serialnen meraqlana ediler ve prodüserler onıñ iştiragi ile tam bir levha yarata bilecekleri içün quvandılar.
1952-nci yılda çekilgen «Nyü York Dülberi» filmi içün "Oyunci olmağa isteyim" solo oyunnıñ çekişleri tamamlanğandan çoq soñra Asterniñ sade kostümi ve dekoratsiyalar kelişmegenine qarar berildi ve bütün sıra yañıdan çekildi.
Kadr-kadr bu eki spektakl aynı, eñ ince imağa barğance.
Onıñ misli olmağan tanılğan oyun üslübi Yaldamalı bal oyunı Amerika üslübine büyük tesir etti ve soñraki oyun müzikllerniñ qıymet kesme standartlarını tayin etti.
O, Asterniñ oyun üslübi Penniñ yardımı ile ya da olmadan çekilgen soñraki filmlerde deñişmez olğanını qayd ete edi.
Amma, bu deyerli er vaqıt keñleştirilgen fantaziya ardısıralığı ya da "arzu baletleri" saası ile sıñırlanırdı.
Birazdan itiraf etti: "Bunıñ büyük qısmını özüm yapmaq kerek oldım."
Bir çoq oyun çıqışı "aynecilik" edi, misal olaraq, Qıral Toyundaki divar oyunı ya da Sving Vaqtındaki öz kölge oyunı.
Olar repetitsiya yapqan pianocı (sıq-sıq Hel Born) ile çalışa ediler, o da öz nevbetinde deñişmelerni çalğı taqımlarğa bildire edi.
Bütün azırlıq işler tamamlanğan soñ, çekişler tez bir şekilde keçecek ve bu da aqça iqtisat etmege imkân berecek.
Öz qamışlarına bile baqmağa ketmey… Ep eyi olmağanını tüşüne."
1953-ünci yılda «Teatr furgonı» filminde Asterniñ horeografiyada ortağı Maykl Kidd, oyunnıñ duyğulı aveslendirilmesi ile bağlı öz qayğısı Aster tarafından aynı qabul etilmegenini añladı.
Keliñiz, sıfatnı soñra qoşayıq». "
İrvin Berlin Asterni öz türküleriniñ er angi bir icracısı ile teñ saya edi - "Jolson, Krosbi ya da Sinatradan beter degil, mıtlaqa sesi sebebinden degil, amma onıñ türküniñ telqin etme qavrayışı sebebinden de.
Eñ parlaq devrinde Aster Koul Porter, Lorents Hart ve Erik Maşvitsa müelliflerniñ türküleriniñ metinlerinde añıldı ve zemaneviy türkü müelliflerini ilhamlandırmağa devam ete.
1952-nci yılda Aster, Oskar Pitersonnıñ reberligi altında kvintet ile dört cıltıq «Asterniñ ikâyesi» albomını yazdı.
Bogart brodvey şoularında oynap başladı, kino karyerasını ise Fox şirketi içün «Özen boyu yuqarığa» (1930) filminden başladı ve soñraki on yıl devamında ekinci derecedi roller aldı, bazıda aydutlarnı oynadı.
Bogartnıñ şahsiy detektivleri Sem Speyd («Malta şaini» filminde) ve Filipp Marlou (1946 senesi «Büyük yuqu» filminde) diger nuar üslübindeki filmlerniñ deteklivleri içün nümüne oldılar.
«Büyük yuqu» (1946, olarnıñ birlikte ekinci filmi) filminiñ esas çekişleri tamamlanğan soñ çoq keçmeden üçünci ömür arqadaşı ile ayırılmaq içün ariza berdi ve Bekoln ile evlendi.
Bu kelirli-keterli, deñişip turğan tabiatnı tenqit ve ticaret hitı olğan ve oña eñ yahşı erkek oyuncısı unvanını daa bir kerek ketirgen «Keynniñ isyanı» (1954) filminde Ekinci cian cenki devriniñ arbiy-deñiz gemisiniñ komandanı rolünde kene tekrarladı.
Bogart soyadı"Bogart" golland soyadından kele.
Mod yepiskopal ingliz qadını ve Jon Haulendniñ «Meyflauer» yolcusınıñ neslinden edi.
Klifford Makkarti, Warner Bros.-nıñ reklama bölügi "Milâtta doğğan biriniñ ekranda körüngeni qadar yaramay olamaycağı fikrini pekitmek içün" tarihnı 1900-ncı yılnıñ qara qış ayınıñ 23-ne deñiştirgenini yazdı.
Loren Bekoll öz tercimeialında Bogartnıñ doğğan künü daima Milât bayramında qayd etilgenini yazdı ve onıñ er yıl oña ediye berilmemesi ile aldatılğanı aqqında şaqa etkenini ayttı.
Mod Nyü Yorkta ve Frenkistanda, şu cümleden Jeyms Ebbot MakNil Uistlerde sanat tasilini alğan ticariy illüstrator edi.
Karyerasınıñ eñ yüksek derecesinde o yılda 50 000 dollardan çoq qaza edi - o zaman içün pek çoq aqça ve qocasınıñ 20 000 dollarından bayağı çoq.
Onıñ eki qız qardaşı bar edi: Frensis ("Pet") ve Ketrin Elizabet ("Key").
Öpüş ailemizde bir adise edi.
El işine mail, balıq tutmağa aves, qayıqlarğa sevgi ve iradeli qadınlarğa sevdalıq oña babasından soy keçken.
Birazdan Bogart aile munasebetleri sayesinde qabul olunğan Fillip Akademiyasında, internat mektebinde oqudı.
Bir qaç sebep kösterildi; birine köre, o, müdirni (ya da terrioriya baqıcısını) kampustaki Qoyan tıynağına atqanı içün çıqarıldı.
1944-ünci yılda o, öz «Santana» yahtasında Kaliforniâ yalısında devriyecilik etip, yalı muafazası muvaqqat yedegine göñülli olaraq yazıldı.
Bir kere, gemisi ateşke tutulğanda parça onıñ dudağını yardı.
Bostonda başqa bir katerge avuşuv zamanı elleri qırmaçalı bir mabüs Bogarttan sigaret istedi.
Bogart ekimge ketkence yara izi peyda oldı.
Onı qorçalamaq yerine, o onı harap etti."
Flotta hızmet etken zamanı onıñ tabiatı ve degerlikleri ailesinden ayrı olaraq inkişaf etti, ve o isyan etip başladı.
Bogart kiçik Bill Bredi (babasınıñ şou dünyasında tanışları olğan) ile kene dostlaşıp başladı ve Uilyam A.Brediniñ yañı «World Films» şirketiniñ ofisinde iş aldı.
Bir qaç aydan soñ o, Elisniñ 1921 tarihlı «Drifting» pyesasında (siñirli tarzda dilognıñ bir satırını oqudı) yapon başağa rolünde birinci sefer oynadı ve onıñ soñraki bir qaç pyesasında da yer aldı.
Bu zaman barda uruş da Bogartnıñ dudaq yarasınıñ iddia etilgen sebebi edi, bu da Luiza Bruksnıñ ikâyesi ile bir kele.
Bogart karyerasınıñ başında edepten tış, qadın rollerini begenmey edi ve olarğa "Villiniñ beyaz ştanları"rolleri dey edi.
Menken ayırılışuv arizasında sayğısızlıq ve merametsiz munasebetke atfı etip, Bogratnıñ karyerasına evlilikten daa çoq qıymet bergenini bildirdi.
Anda o, Bogartnıñ sevgen ve ayrette qalğan brodvey aktörı Spenser Treysi ile tanıştı ve olar yaqın dost ve içkideş oldılar.
Treysi baş rolüni aldı, amma Bogart film afişalarında yer aldı.
Çerik asır soñra olar beraber «Ümütsizlik vaqtı» filmini çekmege planlaştırdılar.
Bogart, 1930-ıncı yıldan 1935-inci yılğa qadar çoq vaqıt işsiz qalıp, Göllivud ve Nyü York sanası arasında ana-mında yürdi.
Lesi Hovard yıldız olsa da, Nyü York Tayms tenqitçisi Bruks Atkison dedi ki, pyesa "şeftali … gurultili ğarp melodraması edi … Hamfri Bogart öz aktör karyerasında eñ yahşı işni yapa."
Warner Bros. şirketi «Taş olıp qalğan orman» filminiñ ekranlaştırılması içün 1935 senesinde aq satın aldı.
Filmniñ yapıluv aqqına saip olğan Govard Bogartnıñ onen film çekmesini istegenini açıq şekilde bildirdi.
Warner Bros şirketi Govardnıñ teslim olmağa istemegenini körgende olar teslim oldılar ve Bogartnı rol içün aldılar.
Variyetige köre, "Bogartnıñ tehdidi arzu etilecek iç bir şey qaldırmay".
Sesimde ya da bu kibbar şahısta er kesniñ siñirine tiygen bir şey olmalı.
Onıñ muvafaqiyetine baqmadan Warner Bros. şirketi Bogartnıñ nufuzını yükseltmeknen meraqlı degil edi.
Bograt bu yıllarnı öz film şahsiyetini yaratıp başlamaq içün qullandı: yaralı, stoik, tsinik, sevimli, zayıf, öz-özüni külgen şeref kodeksi olğan yañgız.
Onıñ Warner Bros. ile roller ve para ile bağlı tartışmaları, studiyanıñ Bett Devis ve Jeyms Kegni kibi daa meşur ve daa az yımşaq yıldızlarnen tartışmalarına benzey edi.
Bu devirde yekâne baş rolü, Bebi Feys Nelsonnıñ nümünesine köre yarıtlğan bir gangsterni oynağan «Tuzaq» (1937, Semüel Goldvinniñ sımarışı ile çekilgen) filmi edi.
Grem Grin tarafından aqıllı ve eyecanlı, olduqça ciddiy olsa da? kibi tasvir etilgen «Qara legion» (1937) filminde o, ırqçı bir teşkilât tarafından tutulğan (ve öldürilgen) yahşı adamnı oynadı.
Mesele şunda ki, olar menimkini içtiler, men ise bu sasıq filmni çektim."
1938-inci yılda arman ayınıñ 21-inde Bogart ayınıq alda faal ve dostane ve saroş alda deli ve tecavuz qadın olğan aktrisa Mayo Metot ile qızğın üçünci kere evlendi.
Olarnıñ evini yaqtı, onı pıçaqladı ve bir qaç kere damarlarını kesti.
Olarnıñ dostu Julis Epşteynniñ aytqanına köre, "Bogart-Metot evliligi Vatandaş cenkiniñ devamı edi".
Amma Metotnıñ tesiri kettikçe daa yoq etici alğa keldi ve Bogart da içmege devam etti.
Aktörnıñ, rejissörnıñ ya da studiyanıñ bir şeyni keyfiyetsiz yapqanını sayğanda, bunıñ aqqında açıq ayta edi.
Pol Müni, Corc Raft, Kegi ve Robinson baş rolünden red etip, Bogartqa belli bir terenliknen personajnı oynamağa imkân berdiler.
O, İda Lupino ile yahşı uyuştı ve bu Mayo Metot tarafından küncülik sebebi oldı.
O, Platondan, Pouptan, Ralf Uoldo Emersondan ve Şekspirniñ biñden çoq satırından alıntı ketirip ola edi ve ayrıca Harvard Law Review-ğa abune oldı.
Deşiell Hemmettnıñ romanı esasında o ilk defa 1929-ıncı yılda «Qara maska» mecmuasında derc etilgen ve eki erte kino versiya içün esas olğan; ekincisi - baş rolünde Bett Devis ile «Şeytan hanım ile tanıştı» (1936).
Hyüston Sem Speyd rolü içün Bogartnı isteknen qabul etti.
Rejissör Maykl Kertits ve prodüser Hel Uollis tarafından çekilgen filmde İngrid Bergman, Klod Reyns, Sidni Grinstrit, Pol Henreyd, Konrad Veydt, Piter Lorre ve Duli Uilson oynadılar.
Haber etile ki, Bogart Rik Bleynniñ dostları, duşmanları ve ittifaqdaşları ile devam ettirgen munasebetleriniñ bir mecazı olğan santıraççı kibi tasvir etilmesi kerek olğanı fikrinden mesül edi.
Bogart, «Baş rolünde eñ yahşı aktör» mukâfatına namzetlendi, amma «Reyn özeninde devriye» filmindeki oyunı içün Pol Lukasqa yutquzdı.
1943-ünci ve 1944-ünci yıllarda Bogart Meto ile beraber Birleşken hızmet teşkilâtı ve arbiy obligatsiyanıñ turnesine ketti, İtaliya ve Şimal Afrikağa (şu cümleden Kasablankağa da) qıyın yürüş yaptı.
Olar tanış olğanda Bekol 19, Bogart ise 44 yaşında edi; o oña"Bebeyim"lağap qoydı.
Birlikte pek eglenecekmiz".
By Myself and Then Some, HarperCollins, New York, 2005.
O, özüni Bekollnıñ qoruyıcısı ve ustazı olaraq kördi, Bograt ise bu rolni ğasıp etti.
Bundan ğayrı, onıñ biraz nefret olğan mizah duyğusı bar."
Dialoglar, hususan Houks tarafından qoyulğan ilâve levhalarda cınsiy imlarnen tolu, Bogart ise hususiy detektiv Filip Marlou rolünde inandırıcıdır.
Olarnıñ evliligi bahtlı edi, amma olarnıñ arasındaki kelişamamazlıqlar ile bağı kergin anler bar edi.
Bogartnıñ tercimeial müellifi stefan Kanferniñ aytqanına köre, bu "iç bir farqsız yapılğan film"edi.
Filmde ne sevgi, ne de bahtlı soño lmağanı içün muhataralı leyha olaraq sayıldı.
Jeyms Eyci yaza edi: "Bogart bu personaj ile pek yahşı çalıştı… evel yapqan çoq yahşı işlerden bayağı mil ögde."
Bogart Warners içün soñki filmlerinde oynadı «Zıncırlı yaşın» (1950) ve «Quvetçi» (1951).
Santana ayrıca onsuz eki film çekti: And Baby Makes Three (1949) ve The Family Secret (1951).
Bogartnıñ bir qaç tercimeial müellifi ve aktrisa ve yazıcı Luiza Bruks bu rolniñ kerçek Bogartqa eñ yaqın olğanını sayalar.
«Malta şaini»niñ parodiyası olğan «İblisni dög» filmi Bograt ve Jon Hyüsonnıñ soñki filmi oldı.
Hyüstonnıñ macera sevgisi, Bogart ile olğan teren, uzun müddetli dostluğı (ve muvafaqiyeti) ve Hepbern ile çalışma fırsatı aktörnı Belçika Kongosında qıyın film çekişleri içün Göllivudnı terk etmege inandırdı.
Bekoll kiçik oğlunı Los-Anceleste qaldırıp, dört aydan ziyade müddetke keldi.
O, menim trusiklerimni eñ qaranlıq Afrikada yaraştırdı. "
Hepbern (ayınıq yaşayış tarzınıñ tarafdarı) qıyın şaraitni daa beter keçire edi, azdı ve bir ande pek hastalandı.
Qayıqtan bataqlarğa, özenlerge ve sazlı yerlerge sekirmeler ile bağlı oñaytsızlıqlarğa baqmadan, «Afrika qıraliçesi», añlaşılğanına köre, Bogartnıñ ilk qayıq sevgisini yañarttı; Kaliforniâğa qaytıp, o, ölümine qadar saqlap tutqan qırmızı terekten klassik Hacker-Craft katerini satın aldı.
Amma Bogart yeñgende, o, böyle dedi: "Bu, Belçika Kongosından bu teatrnıñ sanasına qadar uzun bir yol.
Tenniste olğanı kibi, eñ yahşı hususiyetleriñizni meydanğa çıqarmaq içün sizge yahşı raqip ya da ortaq kerek.
Bunı yapmaq mecburiyetinde olğanı ile bağlı acısınıñ bir qısmını saqlap qalğanına baqmadan, o, küçlü baş rol oynadı; o, soñki «Oskar» mukâfatı namzetligini aldı ve 1954-ünci yılnıñ kiraz ayınıñ 7-si tarihlı Tayms mecmuası qapındaki maqaleniñ mevzusı oldı.
O, işlemege sevmegenim rejissörlardan biridir… resim boqtır.
Şiddetli olğanına baqmadan, film muvafaqiyetli edi; «Nyü-York Tayms»-taki tevsirge köre, Bogart "нinanılmaycaq qadar becerikli edi… şaqalar ve merd tesirligini qarıştırma ustalığı, bu temaşadan alınğan adsız-esapsız zevqtan biridir".
O, qadın baş rolüni oynağan Ava Gardner ile qolaysız edi; o, «Sıçavul sürüsi» aşnası Frenk Sinatra ile yaqında ayırıldı, ve Bogartnı onıñ tecribesiz oyunı qozğalay edi.
Bekoll olarnı beraber körgen soñ, qocasından paalı alış-veriş talap etti; çekişlerden soñ olar beraber seyatqa kettiler.
Aynı zamanda o, «Jek Benniniñ temaşası»-nda da köründi, saqlanıp qalğan canlı yayınnıñ keneskopında o öz yekâne televizion sketç-komediâ çıqışında (1953-ünci yıl orta küz ayınıñ 25) çıqarılğan.
Stiven müellif ve tercimeial müellifi oldı ve Turner Classic Movies telekanalında babası aqqında televizion yayınnı ötkerdi.
«Santana» filminiñ çıqmasından soñ Bogart yañı şirket yarattı ve o bir generalnı, Bekoll ise matbuat magnatını oynaycaq filmni («Melvin Güdvin, ABD») çekmege planlaştırdı.
O, sağlığı aqqında aytmay edi, ekimge ise Bekollnıñ ayta-ayta qandırğan soñ 1956 senesi qara qış ayında bardı.
1956 senesi orta küz ayında, rak hastalığı metastazı zamanı qoşma ameliyat yapılda.
Üzerinde yazılğan edi: "Saña bir şey kerek olsa, sızğırsañ yeterlidir."
O, 1940-ıncı yıllarda Stella Adlerde oqudı ve Stanislavkiy siyastemasını ve Stanislavkiy sistemasına esaslanğan aktörlıq usulını daa keñiş kütlege yetiştirgen ilk aktörlardan biri sayıla.
O, tenqidiy ve ticariy hayırsızlıqqa oğrağan «Bir közlü bacaqlar» meşur vesternde oynadı, bundan soñ, o, «Bauntide isya»-ndan (1962) başlap bir sıra belli kassa hayırsızlıqlarını çekti.
O, Gollivudda tamır amerikalılarğa qarşı farz etilgen yaramay münsebet ve yañlış tasvir etilüv içün mukâfattan red etti.
Ginness rekordları Kitabına köre, «Supermen» üzerinde işlegen 13 kün içinde Brando rekord 3,7 million dollar (inflâtsiya içün tüzetilüv ile million dollar) ve 11,75 faiz umumiy kelir qazandı.
Onıñ ataları esasen almanlar, felemenkli, ingliz ve irlandlar edi.
Brando hristian alimi kibi büyüdi.
Amma o, içkici edi ve qocası onı sıq-sıq Çikago barlarından evge ketire edi.
Brando babasına daa büyük duşman duyğusı saqlap, dedi: "Men onıñ addaşı edim, amma yapqanım iç bir şey onı sevindirmedi ve atta meraqlandırmadı.
Tahminen 1930-ıncı yılda, babasınıñ işi Çikagoğa ketirgende, Brandonıñ ana-babası İllinoys eyaletine Evanston şeerine köçtiler, amma 1935-inci yılda Brando 11 yaşında ekende ayırıldılar.
Balalıq lağabı"Bud" olğan Brando gençliginden mimik edi.
2007 senesi tarihdı TSM-niñ «Brando: Vesiqalı film» tercimeial filminde balalıq dostu Jorj Englund, karyerasınıñ eñ başında Brando anasını içki içmekten uzqlaştırmaq içün aile çiftliginde sığır ve atlarğa taqlit etkenini hatırlay.
Brandonıñ tatası Frensis Nyü Yorkta sanatnı ögrenmek içün Kaliforniâdaki kölecni taşladı.
Brando teatrda pek yahşı oynadı ve mektepte yahşı oqudı.
Çıqrmanı pek sert sayğan studentler tarafından desteklenmesine baqmadan, muallimler onıñ çıqarılmasına rey berdiler.
1988 senesi tarihlı «Marlon Brando:The Wild One» vesiqalı filminde Brando Joslinniñ tatası hatırlay edi: "O, mektep pyesasında oynadı ve onı begendi… Ve o, Nyü Yorkqa ketip, aktörlıq tasilini almağa qarar berdi, çünki bu, yekâne sevgeni şeyi edi".
Biraz vaqıt o, daa soñra «Emmi» mukâfatını alğan dört defa brodvey prodüseri olğan Roy Somlio ile yaşadı.
Mükemmel beşireti ve kerçekçilik duyğusı daa eñ başında belli oldı.
Dastin Hoffmannıñ aytqanına köre, onıñ «Master Klass» onlayn platformasında, Brando sıq-sıq operatorlar ve aktör meslekdeşleri ile, atta rejissör arekelerni aytqan soñ laf ete edi.
Öz areket tarzı içün, o, Seyvilledeki Yañı mektep sanalaştırmasınıñ aktörlar ekrânından çıqarıldı, amma bundan qısqa müddet soñra yerli bir pyesada köründi.
Aynı yıl, Kornell, Jan Anuyanıñ «Antigon» sanalaştırmasında onen Haberci rolüni oynadı.
Benkhed, Uilyamsnıñ 1946-1947 seneleriniñ mevsiminde pyesa ile gastrol seferi içün yazğan «Tramvay «Arzu» pyesasında Blanş Dübua rolünden red etti.
Uilson, Brandonıñ areket tarzına esasen dayandı, amma Brando, 1946 senesi boş aynıñ 28-nde ilk kösterilmeden biraz evel soñki repetitsiyada burnu tübüne mıdırdağanda sıñırına yetti. "
Bu acayip edi, "taqım azalarından biri hatırlay"
Amma tenqitçiler o qadar nezaketli degil ediler.
Soñraki gastrollerde eñ yahşı fikirler eşitti, amma meslekdeşleriniñ hatırlağanı, biraz soñra numayış etecek istidatınıñ yalıñız siyrek alâmetleri edi."
Brando sanada şaşırtıcı areket tarzını kösterip, sanalaştırmağa öz lâqaytlığını numayış etti.
Yolda bir qaç afta keçirgen soñ Bostonğa barıp yettiler ve bu zaman Benkhed onı işten çıqarmaq artıq azır edi.
Pirpont yaza ki, Jon Garfild rol içün ilk seçim edi, amma " imkânsız talaplar köstergen. "
O, ahlâqsız qarttan ziyade gençlikniñ zalımlığı ve sertligine çevirilgeni içün Stenliniñ tabiatını daa insaniyetli yapa… Brandonıñ oqumasından yañı qıymet peyda oldı, ve şübesiz ki, bu bugünge qadar eşitkenim eñ yahşı oquma edi."
O dedi: "Perde açıldı ve sport zalından o köpek oğlu köpek sanağa çıqtı ve meni oynadı."
Brandonıñ ilk ekran rolü, «Erkekler» (1950) filminde accı veteran-paraplegik oldı.
Brandonıñ özüniñ aytqanına köre, belki de, tam bu film sebebinden onıñ statusı 4-F-ten 1-A-ğa deñiştirildi. Tizine ameliyat keçirdi ve bu, artıq onı namzetler cedvelinden çıqarmaq içün o qadar ağır cismaniy al degil edi.
Tesadufen, psihiatr Brandonıñ ekim dostunı tanıy edi.
Bu rol Brando içün eñ büyük rollerden biri sayıla.
Film rejissöri Elia Kazan oldı, baş rolni ise Entoni Kuinn oynadı.
Beraber olğan sanalarımızda maña qarşı bir acı is ete edim ve işten soñ içki içmege teklif etsem, ya red ete, ya sıtılıp, çoq laf etmey edi.
İstegen effektke irişken Kazan Kuinnge onı yañlış fikirge yöneltkenini öyle de aytmadı.
Gilgud o qadar tesirlendi ki, Brandoğa Hammersmit Teatrinde tam bir mevsim teklif etti, o, teklifni red etti.
Fırın qapusınıñ açıluvına oşay edi - ekrandan sıcaqlıq kele edi.
Er alda, Brando, ustazınıñ qararına darıldı, amma «Yalı kenarında» filminde kene onen çalıştı. "
Mevzu kiçik bir şeerni zapt etken şamatalı mototsiklciler çetesi olğanı içün Triumfnıñ italâtçıları bu modelge baqıp qararsız edi.
Bu rol Brandoğa ilk sefer teklif etilgende, o, Kazannıñ HUACqa aytqanlarınen alâ daa ıncıtılıp, teklifni red etti ve Terri Melloy rolü Frenk Sinatrağa berilecek edi.
Brando, «Yalı kenarında» filminde oynağan irland-amerikan stividorı Terri Malloy rolü içün «Oskar» mukâfatını aldı.
«Nyü York Tayms» gazetasınıñ tenqitçisi A. H. Veiler 1954 senesi iyülniñ 29-nda yapqan taqrizinde filmge yüksek qıymet kesip, onı "qabiliyetli professionallarnıñ ekrannı pek küçlü, acayip ve icadiy qullanuvı" dep adlandırdı.
1954 senesi «Dezire» filminde Napoleonnı oynadı.
Brando, hususan rejissör Genri Kosterden nefret ete edi.
Brando ve işdeşi Frenk Sinatra arasındaki munasebet, Stefan Kanfer qayd etkeni kibi, suvuq edi: "Bu eki insan bir-birine tamamen zıt edi: Marlon birden çoq çeküv talap ete edi; Frenk ise tekrarlamağa sevmey edi."
Frenk Sinatra, Brandonı "dünyanıñ emiyeti eñ çoq qabartılğan oyuncısı" dep adlandırğan ve onı "mıymıq" dep tasvir etken edi.
Polin Kael filmden pek tesirlenmedi, amma "Marlon Brando piksi terciman Sakinini oynamaq içün aç qaldı ve bunı begene kibi körüne edi, dep qayd etti - çılğın bir aktsentnen laf ete, bala kibi ırcaya, ögüne egile ve ayaqlarınen zor areketler yapa.
Newsweek, filmni "ekisiniñ körüşüvi aqqında can sıqıcı bir ikâye" dep saydı, amma, ne de olsa, kassada büyük muvafaqiyeti oldı.
Film dört «Oskar» mukâfatını aldı.
Umumiy bir fikirge köre, onıñ vefatınen Brando viran oldı, biograf Piter Manso A&E’s Biography içün bergen intervyüsında "O, onı kimse yapamağanı qadar taqdirlegen yekâne insan edi, ve anasınıñ vefatından soñ Marlon buña artıq emiyet bermegen, ğaliba", dep ayttı.
«Genç arslanlar» filminde Brando dostu ve raqibi Montgomeri Klift ile bir kere oynadı (beraber bir levhada oynamasalar da).
Brando baş qaraman Rionı oynay, Karl Malden ise ortağı "Dad"Longvorthnı.
Brandonıñ muarrir olaraq tecribesiz olğanı postprodakşnnı sozdı, ve neticede Paramount filmni kontroli altına aldı.
O vaqıtqa qadar leyhadan bezdim ve ondan çekildim."
Haber etilgenine köre, Brandonıñ kino sanayısına olğan ikrah isi nevbetteki film, Metro-Goldwyn-Mayer şirketiniñ Taitide çıqarılğan «Deñizde isyan» remeyk çeküvlerinde belli oldı.
«İsyannıñ» rejissöri Lyüis Maylstoun, reberler "alğanlarına lâyıq, çünki arsız oyuncığa, quypalı balağa paalı bir levhanı tam kontrol altına almağa izin bereler", dep ayttı.
«Çirkin amerikalı» (1963) bu filmlerniñ birincisi edi.
Bu vaqıtta Universalda çıqarılğan Brandonıñ diger filmleri, bu cümleden «Gece masalı» (1964), «Appaloosa» (1966), «Honkonglı grafinâ» (1967) ve «Ertesi künniñ gecesi» (1969) tenqit ve kommertsiya ceetinden muvafaqiyetsiz edi.
Brando, 1965 senesi «Morituri» casus trillerinde de oynadı; bu film de seyirci celp etip olamadı.
1958 senesi Terri Sauzernniñ romanı esasında rejissör Kristian Markvandnıñ 1968 senesi çıqarğan «Kendi» seks fars filmi bir çoqları içün hususan qorqunç edi. Film, Yeva Aulin canlandırğan sadedil qaramanı Kendiniñ sergüzeştleri vastasınen pornografik ikâyelerni icviy bir şekilde tasvir ete.
Atlantik mecmuasınıñ 1966 senesi mart ayında çıqqan sanında Polin Kael, isyancı künlerinde Brandonıñ "cemiyet boq olğanını bilip, antisotsial olğanını yazdı; o, pislikni qabul etmemek içün bayağı küçlü olğanı içün gençlerniñ qaramanı edi", amma şimdi Brando ve oña oşağanlar" içtimaiy itibarını acınıqlı bir şekilde, utanmayıp qılınğan soytarılar oldı."
Pervasızlıq turuşımda pek inandırıcı edim, amma pek hassas edim ve bu meni pek ıncıttı." 
Umumen film qarışıq fikirler aldı.
Brando, rejissör Cillo Pontekorvo, Kazan ve Bernardo Bertoluççi ile beraber, çalışqan eñ yahşı rejissöri olğanını bildirip, bu filmge hatıralarında bir bap bağışladı.
1971 senesi Maykl Uinner onı Stefani Biç, Tora Hörd, Garri Endrüs ve Anna Palk ile beraber «Qaranlıqtan kelgen adam» qorqu filminde çıqardı.
O, 1972 senesi Nyü York Film Tenqitçileri Birligi mukâfatını berüv merasiminde Brandonı ozıp keçti.
1961 senesi ekranlarğa çıqıp, Paramount şirketine maddiy zarar ketirgen problemli bir film - «Bir közlü cekler» de Brandoğa qarşı çıqtı.
Koppola, Brandonı "grim sınaması" video qaydında iştirak etmege iqna etti, anda Brando özüñe grim yaptı (personajnıñ şişik yanaqlarını taqlit etmek içün pamuq kürreçikler qullandı).
Brando, şübhelengenini öz tercimeialında da yaza: "Bir vaqıt italyannı oynamadım ve bunı muvafaqiyetnen yaparım, dep tüşünmedim".
Brando, 50 000 dollarlıq alçaq bir ücret imzaladı, amma añlaşmağa köre oña tayğan miqyasta umumiy kelirniñ fayızı berile edi: 10 million dollarnı aşqan er 10 million dollar içün umumiy kelirniñ 1%-ı, film 60 million dollarnı aşsa, 5%-ğa qadar çıqa edi.
Muvafaqiyetler akademiyası saytında olğan 1994 senesiniñ intervyüsında Koppola ayta edi: "Vaftiz babasını" çıqarğanda oña pek doğru qıymet kesilmedi.
Nasıl çıqarğanımnı begenmediler.
Al Paçino, 2010 senesi Larri Kingge bergen televideniye intervüysında Koppola onı işten boşatmağa istese de, Brandonıñ qoltutuvı oña filmde Maykl Korleone rolüni saqlamağa yardım etti, dep tarif etti.
O, gruppa şerefine şarap badesini köterip, buzlarnı bozdı." '
Kaan, «Brandonı körgen ilk künümizde er kes ayrette qalğan edi»,"dep qoşa.
Bundan ğayrı, iqtidarı ve tartışılmağan itibarı çoq olğanı içün onı, insanlarnı beysbol sopalarınen köteklegen Al Kaponeden farqlı bir şekilde, yımşaq adam olaraq oynamaq meraqlı bir kontrast olur edi, dep tüşündim."
Aslında bir başlanğıç yoq edi.
O, mukâfatlav merasimini boykot etip, bunıñ yerine apaçi qıyafetinde çıqqan tamır amerikalılarnıñ aqları faali Seçin Litlfezerni, Gollivud ve televideniye tarafından tamır amerikalılarnıñ tasvir etilmesine qarşı itirazına esaslanğan Brandonıñ sebeplerini bildirmesi içün yolladı.
Evelki filmlerde olğanı kibi, Brando bir çoq levha içün lafını ezberlemege razı olmadı; bunıñ yerine replikalarını qarane kartlarında yazıp, qolay olması içün çeküv meydançığında astı ve Bertoluççi içün olarnı kadr tışında tutmaq problemini çıqardı.
İştirak kelişmesiniñ umumiy miqdarı oña 3 million dollar qazandırdı.
Polin Kael Nyü Yorker taqrizinde böyle yazdı: " Niayet, kinoda bir oñğanlıq oldı.
1973 senesi Brando eñ yaqın balalıq dostu Uolli Koksnıñ vefatınen viran oldı.
Filmniñ ilk saatı devamında olmağan Kleyton, Littlfiter tarzında beyaz bir teride başı aşağı sallanıp, at üstünde içeri kire.
Oyuncılarğa işini yapmağa imkân berilmeli dep tüşüngen Penn soñuna qadar Marlonnıñ aytqanlarını yaptı."
1978 senesi Brando regissörlar Jan Pyer Dütiyo ve Luis Karlos Saldanyanıñ Raoni Metukriteniñ ayatına ve şimaliy-merkeziy Brazilniñ tamır hindu qabileleriniñ sağ qaluv problemlerine bağışlanğan «Raoni» frenk-belçika vesiqalı filminiñ ingliz versiyasını seslendirdi.
1979 senesi o, Corc Linkoln Rokuellni oynap, televideniyede «Tamırlar: Kelecek nesiller» mini-serialında pek az çıqa edi; bu rol içün «Mini-serialda ya da filmde ekinci plandaki meşur oyuncı» namzetliginde «Emmi» mukâfatını aldı.
Brandoğa 3 iş aftası içün aftada 1 million dollar töley ediler.
Vesiqalı filmde Koppola onıñ sanalarında semiz Brando peyda olğanda ve ümütsiz olıp, original ikâyede arıqlağan, er taraftan özüni erkelegen insan olaraq Kurtsnı canlandırmağa qarar bergenine nasıl şaşqanı aqqında tarif ete.
Faqat 1989 senesi o, Andre Brinkniñ 1979 senesi aparteidge qarşı yazğan romanına esaslanğan «Quru beyaz bir mevsim» filminen qayta.
Brando ekinci plandaki eñ yahşı erkek rolü içün «Oskarğa» namzet kösterildi ve Tokio Kino Festivalinde eñ yahşı erkek rolü içün mukâfat aldı, oyunına yüksek qıymet kesildi.
Variety, Brandonıñ Sabatini rolüne yüksek qıymet kesip, şunı qayd etti: "Marlon Brandonıñ acayip komediya oyunı «Birinci kurs studentini» deli komediyasından kino tarihında meraqlı bir yerge kötere."
«Doktor Moronıñ adası» stsenaristi Ron Hatçinson daa soñra «Buzdağına ilişip: Sanada ve Gollivudda yaşamaq içün yazmaq» (2017) adlı hatıralarında Brando işdeşleri ve çeküv gruppasınen duşman olıp ve işbirligi yapmağa razı olmayıp, film yapıluvını sabotaj etti, dep aytacaq.
Bu onıñ soñki rolü ve bir qadın sımasında yekâne rolü edi.
Oyuncınıñ oğlu, Miko, bir qaç yıl devamında Ceksonnıñ muafızı edi, ve yırcınen dost edi. "
Soñki künleri babam zor nefes ala edi, ve çoqusı vaqıt oksigenge bağlı edi.
Babam Neverlendge barıp keyflensin dep, Maykl taşıla bilgen oksigen ballonlı golf-kartnı alıp berdi.
Şeker hastalığı ve qara ciger rakı bar edi.
Onıñ qayd etken yekâne lafı oyuncığa ürmet köstermek içün final oyunına kirsetilgen edi.
Kederli Brando Marlenge yıqılğanını ayttı.
Ölüminden bir müddet evel aqcigerlerine oksigen boruçıqlarınıñ yerleştirilmesine izin bermedi, oña aytılğanına köre, bu ayatını uzatacaq yekâne yol edi.
1976 senesi frenk jurnalistke böyle dedi: "Gomoseksuallıq o qadar mot oldı ki, artıq bir yañılıq da degil.
Bir çoq diger roman aqqında da aytqan edi, amma öz tercimeialında ne evlilikleri, ne apayları, ne balalarını muzakere etmegen edi.
Brando, aktrisa Rita Moreno ile 1954 senesi tanıştı, ve aralarında roman başlandı.
Ayırılışuvlarından yıllar keçken soñ, Moreno «Ertesi künniñ gecesi filminde» sevgisini canlandırdı.
O, İndistan demir yollarınıñ idarecisi olıp çalışqan İrlandiya asıllı uelsli bir çelik işçisi Uilyam O’Kallahannıñ qızı edi, dep aytalar.
1958 senesi mayısnıñ 11-nde Brando ve Kaşfiniñ oğlu Kristian Brando dünyağa keldi; olar 1959 senesi ayırıldı.
Beraber eki balaları oldı: Miko Kastaneda Brando (1961 senesi doğdı) ve Rebekka Brando (1966 senesi doğdı).
Teripayya frenk tilini bilgeni içün Brando serbest laf etip başladı ve fransızca bir çoq intervyü berdi.
Brando ve Teripayya 1972 senesi iyül ayında ayırıldılar.
Brandonıñ ev hızmetçisi Mariya Kristina Ruis ile uzun vaqıt munasebeti oldı, ondan üç balası doğdı: Ninna Pristsilla Brando (1989 senesi mayısnıñ 13-nde doğdı), Maylz Conatan Brando (1992 senesi yanvarniñ 16-nda doğdı) ve Timoti Gahan Brando (1994 senesi yanvarniñ 6-nda doğdı).
Çoq torunı arasında Miko K. Brandonıñ balaları Prudens Brando ve Şeyn Brando; Rebekka Brandonıñ balaları; ve digerleri arasında Teyhotu Brandonıñ üç balası.
«Deñizde isyan» (1962) filminiñ çeküvleri vaqtında onıñ areketleri zor bir yıldız adını pekiştirdi.
Galella, «Dik Kavett tok-şousınıñ» çeküvlerinden soñ tok-şou alıp barıcısı Dik Kavett ozğarğan Brandonıñ artından ketti.
«Deñizde isyan» filminiñ çeküvleri Brandonıñ ayatını terenden tesirledi, çünki Taiti ve sakinlerinı sevdi.
1983 senesiniñ qasırğası bir çoq yapını, bu cümleden kurortını viran etti.
Federal bağ komissiyası (FCC) qaydlarında gizli qalması içün Martin Brando olaraq qayd etilgen edi.
O, 1960 senesi prezident saylavlarında Con F. Kennedi içün para toplanğan bir qaç tedbirde bulunğan edi.
1967 küzinde Brando Helsinki, Finlândiyada, Helsinki şeer teatrinde UNICEF teşkil etken hayriye aqşamında bulundı.
O, inkişaf etken memleketlerde bala aqlarına ve inkişafına yardım etüvge qoltuttı.
Barıp, qayda olğanını bilsem, yahşı olur, dep is ettim; bu memlekette qara olmaq nedir; bu ğadap nenen bağlı" Brando ABC-TV «Coui Bişop Şousı» gece tok-şousında ayttı.
Körgen eñ inanılmaz cesaret areketlerimden biri edi ve çoq şey ifade etti ve çoq şey yaptı.".
1964 senesi Brando tamır amerikalılarğa Pyücet Saundda balıq avı aqqını vade etken añlaşma bozulğanına qarşı narazılıq olaraq keçirilgen "balıq avı" vaqtında apiske alındı.
Brando, gruppanıñ ket-kete daa radikal olğanını tüşünip, hususan Eldrice Kliver azırlağan "İnqilâp içün" farqı olmağan zorbalıq propagandası yapılğan Panter risalesiniñ bir qısmı sebebinden, maddiy yardımını toqtattı.
Merasimde onı Saşin Littlfezer taqdim etti.
Bu vaqia Amerika ve dünya kütleviy haber vastalarınıñ diqqatını celp etti.
O, aparteid ile küreş faali de edi.
Amerikan Film institutı onı ekrandaki debüti 1950 senesinden evel ya da o yılda (o, 1950 senesi oldı) olğan dördünci büyük erkek yıldızı dep adlandırdı.
2009 senesi avgustnıñ 19-nda teşkerildi. Britannika entsiklopediyası onı "eñ meşur usulcı aktör dep tasvir ete, onıñ añlaşılmağan, mıdırdap laf etmesi klassik drama tasilini red etkenini köstere.
O, gangster ve cinayetçi lideriniñ inkişafı edi.
«Qanlı ücüm» filmindeki aydut taqımınıñ başı Conni Strabler obrazı em isyankârlıq, em Perfecto tarzında mototsiklet kurtka, üstü açılğan kepka, cins ve küneş közlüginden ibaret moda aksessuarı olaraq qullanılğan timsaliy obraz oldı.
«Yalı kenarında» filminiñ "Men raqip ola bilir edim" levhası, «Bruklin bumeri» kitabınıñ müellifi Martin H.Levinsonnıñ aytqanına köre, "kino tarihınıñ eñ meşur sanalarından biri ola, replikanıñ özü ise Amerikanıñ medeniy leksikonınıñ bir qısmı oldı."
Olarnı öleyatqanıñızğa inandırmalısıñız… Ayatıñıznıñ eñ mahrem anini hatırlamağa tırışıñız."
1999 senesi Amerikan Film İnstitutı oña Gollivud Altın asırnıñ ulu erkek yıldızları cedvelinde sekizinci yer berdi.
1925 senesi ilk büyük aktör rolüni alğanına qadar bir qaç yıl devamında vodevilde oyuncı ve komik olıp çalıştı.
Ayran fikirlerden soñ Warner qardaşlar şirketi onen aftada 400 dollarlıq üç aftalıq bir añlaşma imzaladı; studiya reberleri filmniñ birinci levhalarını körgende Kegni ile añlaşma birden uzatıldı.
Üçünci kere 1955 senesi Doris Dey ile oynağan «Meni sev ya da meni terk et» filmi içün namzet kösterildi.
Karyerası devamında Kegni Warner qardaşlardan bir qaç kere ketip, er seferinde daa elverişli şahsiy ve icadiy şartlarnen qaytqan edi.
Bir yıl devamında, dava baqılğanda, mustaqil bir film şirketinde çalıştı, 1942 senesi Cagney Productions prodüser şirketini qurdı, yedi yıldan soñ ise Warnerge qayttı.
Kegni, ekisi doğğan soñ bir qaç ay içinde vefat etken yedi baladan ekincisi edi.
Daa kiçik olğanda qorantası eki kere köçken edi: başta Şarqiy 79-nci soqaqqa, soñra Şarqiy 96-ncı soqaqqa.
Buña pek tüşüncesizce yanaşqan balanı acıyım.
O, yahşı bir soqaq kötekçisi edi, kerek olsa, tibbiyet studenti olğan ağası Garrini qorudı.
O, aveskâr dramaturgiyada iştirak etip başladı, qardaşı Garri çıqış yapqan, rejissöri ise Florens Ceyms olğan Lenox Hill Neighborhood House (memleketteki ilk yerleşüv evlerinden biri) çin pantomimasında dekorator oğlançıq rolünden başladı.
Kegniniñ vodevil ve Brodvey ile 10 yıllıq bağı bu şoudan başlağan edi.
Neticede, biraz borc alaraq, sanada para qazanmağa tırışqanda yolda oğursızlıqlarğa oğrap, Çikago ve Miluokiden Nyü Yorkqa qaytıp kettiler.
Pitter Patterde olğanı kibi, Kegni rol alacağından pek emin olmayıp, saylavğa ketti.
Kegni içün bozucı bir deñişme oldı; çıqarğan logistik qıyınlıqlardan ğayrı, çiftniñ bagajı geminiñ anbarında edi, ve olar dairelerinden vaçgeçti.
O, başqa bir şeynen oğraşıp, iş tapar, dep qarar berdi."
Kegni, professionallar içün oyun mektebini de qurdı, soñra Con Kromvel sanalaştırğan ve dört ay devam etken «Qadınlar daima areket ete» pyesasında rol aldı.
Şou ayran baqışlar aldı, ve artından 1929 senesiniñ Büyük Soqaq Delilikleri keldi.
Yañı adı «Günahkârlarnıñ tatili» olğan film 1930 senesi kösterildi.
Lâkin añlaşma Warnerlerge istegen 40 aftalıq bir müddetniñ soñunda ondan vazgeçmege imkân bere edi, böylece tek 40 künlik keliri kefalet etilgen edi.
Kinodaki qısqa karyerası devamında alğan yahşı tefsirler sayesinde Kegni, Tom Pauers rolüni oynağan Edvard Vuds qarşısında, merametli oğlan Mett Doyl rolüne saylandı.
Prodüser Derril Zanuk onı stsenariy konferentsiyasında uydurdı, dep bildirdi; Uellman çeküv vaqtında masada greypfrutnı körgende bu ğaye peyda oldı, dep ayttı; stsenaristler Glasmon ve Braytnıñ bildirgenlerine köre, o, qız arqadaşınıñ betine omlet atqan gangster Haymi Vaysnıñ kerçek ayatına esaslana.
Filmde kösterilecek dep hayal bile qurmadım.
Bu sananı körmek içün filmni bir qaç kere baqtı, ve ayran qalıp şahıldap külgende açuvlı seyirciler onı sustura edi.".
Warner qardaşlar tez köterilgen eki gangster yıldızı Edvard G. Robinson ve Kegnini 1931 senesiniñ «Aqıllı para» ilmi içün birleştirdi.
Çeküvler bitirilgen soñ, «Halq duşmanı» filmi kinoteatrlerni bütün gecege toldura edi.
Studiyalarnıñ başları Kegni olarnıñ filmleriniñ, atta özü çekilmegen filmlerniñ reklamasını yapmağa devam etsin, dep israr etti, o, tirengen edi.
«Halq duşmanı» ve «Deli sarışın» filmleriniñ muvafaqiyeti Warner qardaşlarnı mecbur etti.
Bu filmden soñ «Cemaat öküre» ve «Ğalip episini alır» tez keldi.
Tarihçılar aynı vaqıtta tarih tabiatınıñ özü içinde bir maqsat olğanını ve zemane problemlerine bir kelecek bermek içün onıñ faydalı olğanını muzakere eteler.
Bunıñnen beraber, qadimiy medeniy tesirler asırlar devamında inkişaf etken ve bugünde-bugün deñişmege devam etken tarih tabiatınıñ farqlı telqin etilmesine yardımcı olğan edi. 
Gerodot, milâttan evel V asırnıñ yunan tarihçısı, ğarp ananelerinde sıq-sıq "tarih babası" dep sayıla, lâkin onı "yalan babası" olaraq da tenqit ettiler.
Orta ingliz tilinde "history" sözüniñ manası umumen "story" edi.
Zemaneviy alman ve frenk tillerinde, qaviy sintetik ve pek infinitivli olğan german ve romans tilleriniñ çoqusında em "tarih", em de "ikâye" sözlerini ifade etmek içün alâ aynı bir söz qullanıla.
Benedetto Kroçeniñ sözlerine köre, "bütün tarih, zemaneviy tarihtır".
Böylece, tarihçınıñ arhiviniñ konstitutsiya etmesi, bazı metinler ve vesiqalarnıñ qullanması maqbul olmağan olaraq tanılma yolunen ("aqiqiy keçmişniñ" köstermesi iddialarını sahtleme yolunen) daa büyük bir arvihniñ kesip almasınıñ necitesidir.
Tarihnıñ öğrenilmesi bazı da gumanitar bir fen olaraq, bazı da içtimaiy bir fen olaraq sınıflaştırıla.
20 a. frenk tarihçı Fernand Braudel, dünya tarihını öğrenmek içün em iqtisat, beşeriyat ve coğrafiya kibi tışqı fenalarnı qullanaraq tarihnıñ öğrenilmesinde bir inqilâp yaptı.
Umumen, tarihiy bilgilerniñ menbalarını üç kategoriyağa bölmek mümkün: yazılğan şey, söylengen şey ve cısmen saqlanğan; tarihçılar sıq bütün üç kategoriyanı qullanalar.
Atiqiyat tapıntıları siyrek yalıñız qala, olarnı söz menbaları da qoşa.
Meselâ, AQŞ-daki Merilendeki tarihiy Annapolisniñ qazmacısı ve yorayıcısı, Mark Leone, "azatlıqnı" mükemmel dep sayılğan metin vesiqalarınen qullarğa saip olmanı köstergen ve bütün tarihiy etrafını üzerinde çalışmanıñ neticesinde bolluq eşitsizliklerini köstergen maddiy yazıluv arasındaki kelişsizlikni añlamağa tırıştı.
Zemaneviy meyil bir saada mütehassıs oluvğa yollanğan olsa da, tarihçılar, em muayyen, em de umumiy araştırmalarğa dalalar.
Üçünciden, tarihnıñ yaratuvı sebebine bağlı ola bile: tarıh felsefesi.
Kim tarafından yaratıldı (müelliflik)?
Onıñ mündericesiniñ istibatlayıcı qıymeti (kerçeklik) nedir?
Tarihiy usul, tarihçılarnıñ asıl menbalarnı ve başqa araştırma delillerini, ve soñ tarihnı yazmaq içün qullanğanı yardımınen üslüplerden ve tevsiyelerden ibarettir.
Gerodottan farqlı olaraq Fukidid, saylav mahsulı ve insanlarnıñ areketleri olaraq tarihnı körüp tanıdı, ve ilâhiy qarışmanıñ (Gerogot, özü bu ğaye tarafdarı olsa da) neticesine degil, sebepke ve aqibetke baqtı.
Qadimiy ve orta asır Çininde tarihiy ananeleri ve tarihiy usulnıñ nazik qullanılması edi.
Çindeki kelecek sülâle devirlerinde yaşağan çin tarihçıları, onıñ Şitszisini tarihiy metinler ve tercimeial edebiyatı içün resmiy format olaraq qullana ediler.
Tahminen 1800 s. alman felsefecisi ve tarihçısı Georg Vilhelm Fridrih Gegel, tarihiy araştırmalarğa felsefeni ve daa dünyaviy yanaşuvlarnı ketirdi.
İbn Qaldunnıñ özünligi, başqa devirniñ medeniy faqrı, uyğun tarihiy malümatnıñ qıymetlendirmesini tesbit etmek kerekligi iddiasından, qıymetlendirmege tırışmaq mümkün olğanına köre printsiplerniñ ayıruvından ve niayet, tecribeniñ kerekliginiñ duyğusından, keçmişniñ medeniyetini qıymetlendirmek içün ratsional printsiplerge ilâveden ibarettir.
Onıñ tarihiy usulı, daa devletniñ rolüni, kommuniksatsiyanı, propagandanı ve tarihqa sistematik subyektivlikni közetmek içün temelni qoydı, H. Moulana (2001). "
Ekim S.V. Ahtar (1997). "
Rankeniñ fikrine köre, tahiriy malümat itinanen toplanmalı, obyektiv olaraq öğrenilmeli ve tenqidiy qattı tutvnen birleştirilmeli.
20 a. akademik tarihçılar, sıq milletni ya da ulu insanlarnı meşur etme meyline saip olğan epik milletçili ikâyelerge degil, içtimaiy ve intellektual küçleriniñ daa obyektiv ve qıyın taliline toplandılar.
Tarih, içtimaiy fen olaraq, tarafdaşlarınıñ çoqusı, öz fenlerara yolu yardımınen meşur edi ve alâ meşurdır.
Alâ terihnıñ tek bir nazariyesi, ihtisasiy tarihçı tarafından yarıldı.
Gerbert Batterfild, Ernst Nolte ve Corc Moss kibi intellektual tarihçılar, tarihtaki ğayelerniñ qıymetini isbat ete ediler.
Martin Broszat, İan Kerşou ve Detlev Pökert kibi alimler, 20 asırda, ayrıca natsist devrinde, Almaniyada yaşağan insanlarnıñ adiy yaşayışı nasıl olğanını öğrenmeğe tırışa ediler.
Coan Vallah Skott, Klaudia Kunts, Natali Zemon Devis, Şeyla Roubotem, Gizela Bok, Gerda Lerner, Elizabet Foks-Genoveze ve Linn Hant kibi feminizm tarihçıları, keçmişteki qadınlarnıñ tecribesini öğrenmeğe ne qadar müim olğanını isbat ete ediler.
Avstraliya tarihçısı Kit Vindşatlnıñ 1994 s. neşir etilgen "Tarihnıñ öldürmesi" kitabı, postmodern tenqidinden daa bir qorçalav oldı.
Tarihiy eksiklikler çeşitli şekillerde ola ve tarihiy yazılarına pek tesir ete bile.
Qadimiy tarih: insan tarihından başlap erte orta asırlarğa qadar.
Nisbiy tarih: milliy sıñırlarnen sıñırlanmağan içtimaiy ve medeniy tasillerniñ tarihiy talilidir.
Medeniyet tarihı: keçmişteki medeniyetniñ öğrenilmesidir.
İntellektual tarih: olarnı yaratqan medeniyetler kontekstindeki ğayelerniñ öğrenilmesi ve olarnıñ vaqıt devamındaki inkişafıdır.
Zemaneviy tarih: Yañı zamannıñ, Orta asırlardan soñ devirniñ öğrenilmesidir.
Paleografiya; qadimiy metinlerniñ öğrenilmesidir.
Psihotarih: tarihiy vaqialarnıñ psihologik sebepleriniñ öğrenilmesi.
Qadınlarnıñ tarihı: qadınlar cınsına saip olğan insanlarnıñ tarihı.
Asırlar ve onyıllıq, keniş tarzda qullanılğan devirler, olarnıñ temsil etkeni vaqıt ise qullanılğan tarihlama sistemasıne bağlıdır.
Bunı yapmaq içün tarihçılar sıq coğrafiyağa müracaat eteler.
Misal olaraq, qadimiy mısırlılarnıñ muvafaqiyetli bir nedeniyetni ne içün yaratqanını añlatmaq içün Mısırnıñ tarihını öğrenmek kerek.
Şimaliy ve Cenübiy Amerikalarnıñ tarihı, Merkeziy Amerikadan ve Karib havzasından ibaret olğan Şimaliy ve Cenübiy Amerikalarnıñ ortaq tarihıdır.
Karib havzasınıñ tarihı, 7 000 yıllıq naaşlarnıñ dulunğanı eñ qadimiy delillerden başlay.
Avrasiyanıñ tarihı, Merkeziy Asiya ve Şarqiy Avropa avrasiya çölüniñ iç kütlesinen bağlı olğan Yaqın Şarq, Cenübiy Asiya, Şarqiy Asiya, Cenüp-Şarqiy Asiya ve Avropa kibi bir qaç ayrı periferiya yalı boyu regionlarınıñ ortaq tarihıdır.
Şarqiy Asiyanıñ tarihı, Şarqiy Asiyadaki nesilden nesilge berilgen keçmişniñ öğrenilmesidir.
Cenüp-şarqiy Asiyanıñ tarihı, regional oyuncıları ve ecnebiy küçler arasındaki qarşılıqlı areket etüv olaraq tasvir etile.
1960 senelerden evel "eski" içtimaiy tarih, merkeziy bir mevzusı olmağan qarışıqlı mevzular toplamı edi ve o, adetince, elita sistemasınıñ tışında olma añlamında "içtimaiy" olğan populizm kibi siyasiy areketlerden ibaret oldı.
Bir taqım insannıñ keçkendeki bilgi, urf-adet ve sanatlarınıñ yazılmalarını ve ikâye tariflerini tedqiq ete.
Bu siyasiy tarihnıñ türü, vaqıt keçkeni sayın, devletler arasındaki ya da devlet sıñırlarını keçken memleketlerara munbsebetler aqqında areket tarzınıñ tetqiq etmesidir.
1980-lerden soñ, o, AQŞ, Yaponiya ve diger devletlerde globalleşuv şaraitlerde studentlerniñ dünyanen daa keñ bir tanışlıqqa ihtiyacınıñ farqına bar olunğanınıñ sebebinden rağbetlik qazandı.
Cınsiyet tarihi nisbeten yañı saa olğanına baqmadan, umumiy tarih ögrenüv üzerine salmaqlı tesir etti.
Oksford ve Kembricde de stipendiya eksildi.
Nasiatçılar, Ekincı cian cenk soñuna qadar munaqaşalarda üstün oldılar.
Amerika Qoşma Ştatlarında Birinci cian cenkten soñ, studentlerge Avropanen ortaq miras bermek içün universitet seviyede Ğarbiy medeniyet aqqında kurslarını bermek içün küçlü areket peyda oldı.
Çoqusı şu saağa eki nazar noqtasından baqalar.
Amerika Qoşma Ştatlarında aynı şirket tarafından neşir etilgen derslikler, mündericege köre ştattan ştatka sıq ayırıla bilirler.
Akademik tarihçiler dersliklerinıñ siyasiyleştirüvine qarşı, bazıda muvafaqiyetnen, sıq küreşe ediler.
Medeniyet (ya da medeniyet), şeerler inkişafı, içtimaiy tabaqalaşması, idare şekli ve bildirişme timsaliy sistemaları (yazı kibi) ile tasvirlengen mürekkep cemiyettir.
Bu keñ manada, medeniyet, köçebe tuvarcılar medeniyetlerden, neolitik cemiyetlerden yada avcı-toplayıcılardan ibaret etip merkelzeştirilmegen qabile cemiyetlerge qarşı qoyula, amma, bazıda medeniyetler içinde olğan medeniyetlerge de qarşı qoyula.
Norbert Elias "Medeniyet esnası" (1939) orta asır saray cemiyetten erte modern devirge qadar içtimaiy adetlerini közetken temel eseridir.
Medeniyet kibi soydaş sözleri XVI asırnıñ ortasında peyda oldı.
1700 senelerniñ soñunda ve 1800 senelerniñ başında, Frenk İnqilâbı devamında, "medeniyet" teklik sayısında qullana edi, asla çoqluq sayısında qullanmadı ve umumen insaniyet teraqqiyatnıñ manasında qullanılğan edi.
Orta asır medeniyeti aqqında aytmaq tek bu umumiyleştirgen manada mümkün ola ki, Eliasnın añlavında oksimoron dersiñ ola edi.
Mında, medeniyet, daa ratsional ve içtimaiy qararlaştırılğan olaraq, insan tabiatına tamamınen kelişmey, ve "insan bütünligine irişmesi tek başlıca diskursiv ya da evel ratsional tabiiy birligine" yañılanması ya da yaqınlaşuvı vastasınen mümkün. (baq. alicenap vahşiy).
Medeniyetler mevcüdiyet çareleri, yaşayış teminat çeşitleri, yerleşüv hususiyetleri, içtimaiy tabaqaları, iqtisadiy sistemaları, savatlılıq ve başqa medeniyet alâmetleri ile farqlı olalar.
Peruda deñiz resurslarınen bağlı ola bilgen bazı erte medeniyetler tışında, episi medeniyet ziraatnen bağlı ediler.
Bürtükli fazlaları hususan müim edi, çünki bürtük uzun vaqıt devamında saqlamaq mümkün.
Bazı yerlerde, avcı-toplayıcılarnıñ aş fazlalarğa irişimi bar edi, meselâ, Tınç okeannıñ Şimal-Ğarpındaki bazı tamır halqlarında ve, belki de, Natufian medeniyetiniñ mezolit devrindedir.
Kimerde, "medeniyet" sözü sadece ""şeerlerde yaşayış"" olaraq tarif etile.
Devlet cemiyetleri diger cemiyetlerden daa tabaqalı; içtimaiy sınıflar arasında daa çoq farq bar.
Medeniyetler, mürekkep içtimaiy iyerarhiyanen ve teşkilâtlanğan intstitutsional ükümetlerinendir.
Bazı insanlar da topraq mülkiyeti, ya da topraq üzerine şahsiy mülkiyetini alalar.
Demir asırnıñ başına qadar zemaneviy medeniyetler, daa ziyade mürekkep añlaşmalar içün deñişüv vastası olaraq para işlep çıqardılar.
Bu insanlar, şahsen bir-birinen tanış ola bilmeyler, ve olarnıñ ihtiyacları aynı vaqıtlarda peyda ola bilmeyler.
Sade iqtisadiyattan daa mürekkep iqtisadiyatına keçişi, mıtlaqa, ealiniñ yaşayış seviyesinde bir yahşılaştıruvını köstermey.
Eali ortalama artuvı, onıñ ilk kerekli şeylerge, bilhassa ğıdağa, irişimi, adekvatlıqñın yahşı ölçüsidir.
Para kibi, yazı da şeerniñ ealiniñ büyükligi ve bir-birilerini şahsen tanımağan insanlar arasındaki ticaretniñ mürekkepligi tarafından şart qoyulğan edi.
Bu em teşkilâtlanğan din, em sanat inkişafı, em ilim ve tehnikadaki adsız-esapsız yañı yañılıqlardır.
Bazıları, bu medeniyetlerini "primitiv" olaraq adlandıralar, başqaları ise bu ıstılahnı emiyet bermegen olaraq sayalar."
Bu halqlarını tasvir etmek içün, bugün beşeriyatçılar "cail" ıstılahını qullanalar.
Amma, medeniyet tarafından çıqarılğan tehnikiy, maddiy ve içtimaiy ükümdarlıq neticesinde medeniyet cayray.
Medeniyetler, qararlar qabul etüvi devlet memuriyeti, edebiyat, ihtisasiy sanat, mimarlıq, teşkilâtlanğan din ve terbiyeniñ mürekkep adetler, elita desteginen bağlı cebr ve nezaretten ibaret olğan mürekkep medeniyetini inkişaf eteler.
Bir kimseniñ içinde yaşağan medeniyet, o insannıñ eñ keñ medeniy kimligidir.
Maqsat, hususan cenk ve silâlı çatışma vaqıtında, insanlığınıñ medeniy mirasını ve medeniy kimligini saqlanmaq.
Yigirminci asırnıñ başındaki felsefeci Osvald Şpengler (Şpengler, Osvald, Ğarpnıñ inqirazı: Dünya tarihnıñ istiqbalları (1919)), çoqluq tarafından "medeniyet" olaraq adlandırılğan şey yerine alman sözü "kultura" qullana.
Şpengler, medeniyet bu, "inkişaflı insanlıq çeşitniñ qabiliyet olğanı eñ tış ve suniy vaziyeti olaraq" medeniyet inqirazınıñ başlanğıç olğanını iddia ete.
Toynbige köre, iqtisadiy ya da ekologik sebeplerden degil, ya maneviy ya da din zevalından sebebinden, bir müim mesele çezüv tapmaq olamağan "icadiy azlıqnıñ" beceriksizlik neticesinde medeniyetler adetince inqirazğa oğrağan ve viran oldılar.
Meselâ, XIX asırdan evel ticaret ağları, medeniy ya da siyasiy saalardan daa büyük ediler.
Gilyermo Algaze, Uruq devride Mısır, Mesopotamiya, İran ve Afğanistannıñ bir-birine ticaret munasebetinen bağlı olğanını iddia ete.
Bütün dünya boyunca çeşit medeniyetler ve cemiyetler, çoqusında, iqtisadiy, siyasiy ve atta medeniy olaraq qarşılıqlı bağlıdır.
Merkeziy medeniyet, bütün Yaqın Şarqı ve Avropanı qavrayıp, soñ kenişletti ve soñ Avropa müstemlekeleştirüvi neticesinde on doquzıncı asırğa Şimaliy ve Cenübiy Amerika, Avstraliya, Çin ve Yaponiyanı kirsetip global miqyasını qazandı.
Bu, insanlarnıñ evde asralğan ayvanlarnı tek et içün degil, süt, yün, kübre, em de saban ve arabalar içün qullanğan ekinci dereceli mahsullar inqilâbına yardım etti - bütün Avrasiya oykumenasına tarqalğan bir inkişaf.
Bu saanıñ "köpçek icadı, ilk bürtükli aşlıqlarnıñ ekilüvi ve tez yazı kibi insanlıq tarihında eñ müim inkişaflardan bazılarına ilham menbası" olğanı tesbit etildi.
Bu iklim deñişüvi, divarsız köy cemiyetleriniñ terk etilüvini ve ilk medeniyetlernen bağlı divarlı şeerlerniñ peyda oluvını körgen cemiyetler arasındaki endemik zorbalıqnıñ sarf ve fayda nisbetini deñiştirdi.
Medeniy şeer inqilâbı ise oturaqlıqnıñ inkişafına, aşlıq ve ayvanlarnıñ qolğa alıştırıluvına, yerleşüv devamlılığına ve muayyen içtimaiy qatlamlar tarafından büyüklik tasarrufına ve qoşma mahsul toplanuvına yardım etken ayat tarzı inkişafına bağlı edi.
Bazıları tarihiy örneklerge, bazıları ise umumiy nazariyege diqqat ete.
Gibbonnıñ fikirince, "Romanıñ inqirazı ölçevsiz büyüklikniñ tabiiy ve qaçınılmaz tesiri edi.
Theodor Mommzen «Roma Tarihı» işinde Roma millâttan soñ 476 senesi Ğarbiy Roma İmperatorlığı dağılğan soñ dağıldı, dep ayttı ve, aynı vaqıtta, "meydanğa kelüv", "ösüv", "sönüv", "kollaps" ve "dağıluvnıñ" biologik beñzeyişine meyil berdi.
Arnold C. Toynbe, «Tarih tedqiqatı» adlı kitabında o qadar çoq olmağan tevqif etilgen medeniyetlernen beraber daa çoq medeniyet olğanını ve bütün medeniyetlerniñ Mommzen tarafından tarif etilgen devreden keçüv meyli olğanına ihtimal berdi.
Ara etapta eali artuvı kişi başına istisal ve istimal seviyesiniñ tüşmesine sebep ola, bergiler ket-kete daa zor toplana, devlet tarafından kontrol etilgen ealiniñ artuvı sebebinden devlet masrafları artsa, devlet keliri artmay.
Dünyaviy devreler ve biñ yıllıq meyiller.
Romanıñ ilk sefer cenk meydanında tekrar-tekrar mağlübiyetke oğrağan ordunı donatmaq ve yañıdan silâlandırmaq içün daa çoq kelir aluv ihtiyacınıñ olması İmperatorlıqnıñ parçalanmasına sebep oldı.
O, Mayalarnıñ dağıluvınıñ zemaneviy medeniyet içün dersleri bar, dep ayta.
Sarf etilgen ve elde etilgen energiyanıñ nisbeti medeniyetlerniñ sağ qalmasını sıñırlağan merkeziy sebep ola.
Koneçnı, medeniyetlerni melezlerge qarıştırmağa olmay, daa alçaq medeniyet pek inkişaf etken medeniyet içinde teñ aq qazansa, onı yeñer, dep aytqan edi.
Medeniyet tarihçısı Morris Berman «Qara asırlarnıñ Amerikası: imperiyanıñ soñu» kitabında, bir vaqıtları Amerika Birleşken Devletlerini yükseltken faktorlar - soñ derece ferdiycilik, territorial ve iqtisadiy ekspansiya ve maddiy zenginlik ıntıluvı - korporativ istimalcı ABDniñ dağıluvı qaçınılmaz olğan kritik bir yerden keçti, dep bildire.
Ceykobs, bu sutunlarnıñ korroziyası ekologik buhran, ırqçılıq ve zenginler ve fuqareler arasında artqan uçurım kibi cemiyet dertlerinen bağlı ola, dep iddia ete.
O, medeniyetlerniñ yañı-yañı resurslarğa olğan ihtiyacı öz yerli resurslarınıñ qararsız istismarı ve eksilüvinen bağlı ola, dep bildire.
Grafikte Ma "million yıl evel" manasına kele.)
Dünyanıñ büyük qısmı diger cısımlarnen sıq-sıq çatışqanı içün iridi, bu da küçlü vulkanizmniñ sebebi oldı.
İnsan eñ çoq 2 million yıl evel peyda oldı - geologik ölçüde pek uzun bir müddet degil.
Dünyada yaşağan bütün türlerniñ 99 fayızı, yani beş milliarddan çoq çeşitniñ yoq olğanı tahmin etile.
Yer qabuğı peyda olğanından berli, ayatnıñ ilk sefer körüngeninden berli olğanı kibi, toqtamayıp deñişti.
Ay, protoplanetniñ Dünya ile çarpışuvı neticesinde tahminen bu vaqıt peyda olsa kerek.
Atmosfera yanardağ ve issihane gazlarından ibarettir.
Bakteriyalar Dünyanıñ üçünci ve şimdiki atmosferasını şekillendirip, oksigen istisal etmege başlay.
Kolumbiya, Rodiniya ve Pannotiyanıñ ilk qıtaları, bu sıranen, bu devirde bar ola bile.
Yavaş-yavaş ayat qarağa kenişley ve annelida, böcek ve süyreklengenler de olğan alışılğan ösümlik, ayvan ve mantar şekilleri peyda olıp başlay, "köznen körülgen ayat" manasına kelgen eon adı da mından kele.
O, Büyük patlavdan soñ 13,8 Ga (milliard yıl evel) peyda olğan gidrogen ve geliy ve eñ yañı yıldızlarnen atılğan daa ağır elementlerden ibaret edi.
Bulut tezleşip başlağan soñ, onıñ impuls momenti, gravitatsiyası ve inertsiyası onı aylanma köçerine tikme olğan bir protoplanetar diskke yalpattı.
Daa çoq sıqılğan soñ T Tauri yıldızı ateş aldı ve Küneşke çevirildi.
Dünya tahminen 4,54 milliard yıl evelsi (1% nuqsan ile) şekillendi ve esasen 10-20 million yıl içinde tamamlandı.
Proto-Dünya, iç qısmı ağır siderofil madenlerni iritecek qadar sıcaq olğanına qadar toplanıp büyüdi.
Diger kök cısımlarındaki krater sayısına baqıp, hulâsa çıqarmaq mümkün, Keç Ağır Bombardıman dep adlandırılğan intensiv meteorit çarpışuv devri Hadeyannıñ soñunda tahminen 4,1 mlrd yıl evelsi başladı ve 3,8 mlrd yıl evelsi yekünlendi.
Arhey başlağanda Dünya bayağı suvuğan edi.
Yañı malümat Aynıñ daa keç, 4.48 ± 0.02 Ga ya da Küneş Sistemasınıñ başlanğıçından 70-110 million yıldan soñ meydanğa kelgenini köstere.
Çarpışuv, uçmağan dinozavrlarnıñ yoq olmasına sebep olğanı tüşünilgen daa yaqın vaqıtta olğan Çiksulub çarpışuvından tahminen 100 million qat daa çoq energiya çıqardı.
Pek büyük çarpışuv gipotezası Aynıñ anormal terkibini açıqlap, madeniy malzemeniñ tükengenini tahmin ete.
Dünyanıñ yüzü ilk sefer qatıp qalğanda şekillengen ilk qabuq Hadeyan levha tektonikiniñ ve Keç Ağır Bombardımannıñ intensiv tesirleriniñ birleşmesinden tolusınen yoq oldı.
Keç Hadeyan ve erte Arhey qabuğınıñ bu parçaları, etrafında bugünniñ qıtaları büyügen özeklerni meydanğa ketire.
Kratonlar esasen eki nevbetleşken terreyn çeşitinden ibarettir.
Bu sebepten yeşil taşlar bazı vaqıtları Arhey devrindeki subduktsiya delili olaraq baqıla.
Şimdi uçucı maddelerniñ bir çoqunıñ, kelgen cısımlarnıñ çarpuvında buvlanğan çarpışuv gazını yoq etüv olaraq belli bir esnas neticesinde akkretsiya vaqtında alıp barılğanı tüşünile.
Dünyanıñ Küneşten uzaqlığı olğan 1 astronomik birlem (AU) mesafesindeki planetezimaller Dünyağa iç bir su ketirmegendir, çünki küneş tumanlığı buz olmasına imkân bermeycek qadar sıcaq edi ve topraq soyularnıñ suv buvu tarafından nemlendirilmesi uzun vaqıt aldı.
Soñki malümatqa köre, okeanlar 4,4 mld yıl evelsi şekillenip başladı. Arhey eonınıñ başında olar Dünyanıñ büyük qısmını alğan edi.
Böylece, soñki 4,5 milliard yılda Küneş 30% daa parlaq oldı.
Ayatnıñ cansız himiyeviy maddelerden peyda olğanına dair pek çoq model bar, amma fikir razılığı az; laboratoriyada yapılğan himiyeviy sistemalar canlı bir üzviyet içün azğariy mürekkeplikke uyğun degil.
Atmosfera tüzülişi Miller ve Urey tarafından qullanılğandan farqlı ola bilse de, daa aqiqiy tüzülişli soñ deñevler de üzviy molekulalarnı sintez etmesinde muvafaqiyetli edi.
Daa soñ daa istiqrarlı olğandan tek bir üzviyetniñ saip ola bilecegi imkân saasını kenişletip daa uzun genomlarnı yarata bilgen DNE-nen avuştırılğan edi.
Metabolizm ilk stsenariyı qıyınlığı, üzviyetlerniñ evrimi içün bir yol tapmaqtır.
2003 yılındaki tedqiq, montmoriilonitniñ yağ ekşilikleriniñ "puskalarğa", çevirilmesi de tezleştire bilecegini ve puskalarnıñ çamur üzresine bağlı RNE-ni içine ala bilecegini kösterdi.
Bu SUA üceyresi, bugün dünyadaki bütün yaşayışnıñ atasıdır.
Oksigen tarafından zengin bir atmosferağa keçiş pek emiyetli ilerime edi.
Olar, daa mürekkep birikmeleriniñ daa az ğayetnen daa az mürekkep birikmelerine dağıluvı olğan fermentlaştıruv, ve bu usulnen artma ve alıp çıqarması içün qullandılar.
Zemin yüzüni qaplağan ayatnıñ çoqusı, doğru ya da qıya olaraq fotosinteznen bağlıdır.
Silseledeki elektronlarnı beslemek içün oksigen çöplük olaraq qalıp gidrogen suvdan çıqaralar.
Daa sade anoksigenli şekil, ayatnıñ meydanğa kelüvinden qısqa bir süre soñ, yaqında 3.8 milliardda meydanğa keldi.
İlk olaraq, boşatılğan oksigen, kireçtaş, demir ve diger minerallarnen bağlı edi.
Er ücre sadece bir daqiqa oksigen işlep çıqarsa da, bir çoq ücreniñ uzun bir süre boyunca umumiy metabolizmı, Zeminniñ atmosferasını zemaneviy alğa deñişti.
Ozon qatlamı, bir vaqıtlar atmosferadan keçken ultrafiolet radiatsiyası emiyetli bir miqdarını siñdi ve alâ da siñe.
Netice olaraq, Zemin Protoerozoyda Küneşten daa çoq sıcaqlıqnı almağa başladı.
Cenübiy Afrikada tapılğan 2.2 milliardğa qadar tarihını belgilengen buz çöküntileri, paleomagnetik isbatlarına köre, ekvatornıñ yaqında yer almalı.
Guron buzluq deviri, atmosferadaki metan (CH4-nıñ) sayısınıñ azaltmasına yol açqan atmosferada arttırğan oksigen toplamasından kevdelene bilir edi.
Atta, Qar topaçı Zemin ıstılahı, Kriogen devirinde daa soñraki ekstrimak buzluq devirlerini tasvir etmek içün daa sıq qullanılır.
Karbondioksid, yağmurnen birleşip atmosferadan buv gazını çıqarıp daa soñ deñizge açılğan ugleekişilikni yarata.
Bakteriya domeni, belki, ilk olaraq diger ömür şekillerinden (bazıda Neomura olaraq adlandırılğan) ayırılğan edi, ancaq bu faraziye davalıdır.
Mantarlarğa özüne has çizgilerine saip olğan eñ ilk taşatmalar, yaqında 2,4 seme evel, paleoprotozoy devirind aittir; bu çoq ücreli benton üzviyetler anastamoz yapa bilgen yipli qurulışqa saiptir.
Belki, büyük ücre kiçik ücreni ezim etmege tırıştı, atta muvafaqiyetsiz oldı (belki, qurban mudafaasınıñ evrimi sebebinden).
Oksigen qullanıp o daa büyük ücreniñ qalımtılarını ezim etti ve daa çoq ğayret aldı.
Yaqında onıñ içindeki büyük ücre ve daa kiçik ücreler arasında istiqrarlı simbioz yaratıldı.
Aynı vaqia büyük geterotrof ücreler içine kirgen ve hloroplast olğan fotosentez tsianobakteriyalarınen oldı.
Mitonondriya ve hloroplast ücreviy asıl oluvı, endosimbiotik bilingen nazariyesinden ğayrı, ücreler peroksimniñ peyda oluvınıñ sebebi olğanını, spirohet kirpçikleriniñ ve qamçılarınıñ sebebi olğanını ve, belki, DNE virusı ücre özegine yol açtı aytqan nazariyeler bar, atta olardan iç biri keñ iqrarnı qazanmadı.
Yaqında 1.1 milliard yıl evel Rodinia super qıtası peyda oldı.
Hususiy ücreli müstemleke ve çoq ücreli üzviyet arasındaki farqı er zaman açıq olmazsa da, yaqında 1 milliard yıl er çoq ücreli bitkiler, ğaliba, yeşil yosunlar peyda oldılar.
Paleomagnit qutupları qadimiy levhalarnıñ sıñırlarını ve nebatatnen ayvanatnıñ eski taqsimatını belgilegen orogen belleri kibi yerşınas delillerinen tolduralar.
Yaqında 1000-dan 830 million yıl evel qadar qıta kütlesiniñ büyük qısmı Rodinia super qıtasına birleştirilgen edi.
Faraziy olaraq super qıtanı bazen Pannotiya ya da Vendiya olaraq adlandıralar.
Eki buzlamanıñ şiddeti ve mehanizmi daa incelenmektedir ve erte Proterozoy Qar Topu Zemininden añlatmaq daa zordır.
CO2 emiyetli buv gazı olğanından bütün dünyada iklim suvutılğan edi.
Köterilgen yanardağ faaliyeti, Rodiniya cayraması neticesinde ve yaqında aynı zamanda peyda oldı.
Edriacara biota adını alğan yañı, ayat şekilleri er vaqıttakinden daa büyük ve çeşitli ediler.
O, üç devirden ibarettir: paleozoy, mezozoy ve kaynozoy; ve bu çoq ücreli ayat bayağı çeşit-çeşit etildi ve bugün belli aman-aman bütün üzviyetlerini almasınıñ bir vaqıttır.
Bu, deñiz seviyesiniñ köterilmesiniñ sebebidir.
Bu devirniñ buzlamasınıñ izledi tek sabıq Gondvanada tapmaq mümkün.
Lavrentiya ve Baltika qıtaları kaleodon ontogenez vaqtında Lavrussiyanı (aynı zamanda Evramerika olaraq belli) şekillenmek içün 450-400 million yıl evel çarpıştılar.
Sibir ve Lavrussiyanıñ çarpışuvı Ural Orogenezniñ sebebi oldı, Gondvana ve Lavrussiyanıñ çarpışuvı Avropada Variskan ya da Gertsin Orogenez ya da Şimaliy Amerikada Allegen Orogenez olaraq bellidir.
Ediakar ayat şekiller primitiv kibi körüngende olarnı iç bir zemaneviy zümrege ketirmege qolay degil, çünki kembriyniñ soñunda eñ zemaneviy çeşitler bar oldılar.
Bu Kembriy zümrelerniñ bazıları, mürekkep kibi körüneler, atta, bese-belli, zemaneviy yaşayıştan çoq farqlananalar, misal olaraq Anomalocaris ve Haikouichthys.
Balıq selefi olğan ya da, ğaliba, olarnen sıq bağlı olğan mahlüq Pikaya edi.
Eñ ilk omurğalı ayvan olğan balıqlar okeanlarda yaqında 530 million yıl evel peyda oldılar.
Yerdeki mantar ve bitkiniñ eñ qadimiy taşqatma 480-460 million yıl evel tarihını belgileyler, ayta molekula malümatı, mantarnıñ 1000 million evel, bitkiniñ 700 million yıl evel yerni müstemleke ete bilmesini köstereler.
Yaldavuçlar, ilk dört ayaqlılar tarafından nefes almaq içün suvdan baş kötermek içün el-ayaqlarğa çevirildi.
Soñunda, olardan bazıları suvda aqaymasına ve yumurta alıp qoymaq içün qaytarmasına rağmen yer ayatına o qadar alıştı ki, qarada yetişken ayatını keçirdiler.
Yaqında aynı zamanda (yaqında 360 million yılğace) bitkiniñ qaradaki tarqatmasını tezleştirgen tuhum peyda oldı.
Daa 30 million yıl soñ (310 million yıl evel) sinapsidler (memeliler kirsetip) sayropsidden (quş ve süreklegen kirsetip) ayırıldılar.
200 million yıl evel olğan Trias-Yura inqirazı çoq dinozavrnı meramet etti ve yaqında olar omurğalı arasında baş oldılar.
Deñiz omurğasızlarnıñ 60%-ı ve er aileniñ 25%-i inqiraz etilgen edi.
Üçünci kütleviy inqiraz Perm-Trias ya da Büyük edi. Ölüm neticelengen vaqia, belki Sibir Tuzaqları yanardağ vaqia, asteroid tesiri, metan gidratınıñ gazlaştırması, deñiz seviyesiniñ sallanuvı ve büyük anoksik vaqianıñ birleşmesi yüzünden peyda oldı.
Bu, bütün ailelerniñ yaqında 57%-si ve bütün türlerniñ 83%-üniñ öldürgen, bütün tarihke köre, şübesiz, eñ öldürici inqiraz edi.
Erte Paleotsenge qadar yer inqirazdan çekildi ve memelilerniñ çeşitligi arttı.
Otsuz savanna, landşaftnıñ çoqusında üstün olmağa başladı ve Andresarchus kibi memeliler şimdige qadar belli yerdeki yırtıcı memeliler eñ qocaman olmaq içün büyüdi, Basilosaurus kibi ilk kitler ise nezaret altında deñizlerni aldılar.
Paraceratherium ve Deinotherium kibi qocaman tırnaqlı, toğaylarnı üküm etmek içün evrim ettiler.
Tetis deñizi, Afrika ve Avropanıñ çatışmasından qapandı.
Qara köprü, Cenübiy Amerikanıñ etraf müitten ayırılğan mahlüqlerniñ Şimaliy Amerikağa köçmege ve aksine imkân berdi.
Buz devirleri, Sahra Afrikasında zemaneviy insannıñ evrimine ve tarqalmasına yol açtı.
Bir çoqları, Beringiya boyunca büyük köçme çıqqanını tüşüneler, bu sebepten bugün (Şimaliy Afrikada evrim etken ve inqiraz etken) develer, (Şimaliy Afrikada evrim etken ve inqiraz etken) atlar ve tamır Amerikalılarnıñ bar olğanını tüşüneler.
Miyniñ büyükligi tez arttı ve 2 million yıl evel Homo soyuna ait olğan ilk ayvanlar peyda oldılar.
Ateşni nezaret etme becerigi, ihtimal, Homo erectusta (ya da Homo ergasterde) ihtimal eñ az 790.000 yıl evel, amma belki de 1.5 million yıl evel peyda oldı.
Tilniñ asılını tayinlemek daa zordur; Homo erectusnıñ qonuşa bilgenini ya da bu melekeniñ Homo sapienske qadar başlamağan olıp olmağanını açıq olmay.
İçtimaiy melekeler daa mürekkep oldılar, til daa mürekkep oldı, aletler ise daa mürekkep.
Maneviylik köstergen ilk insanlar Neandertallerdir (adetince yaşağan evlâtsız ayrı tür olaraq sınıflaştıra); olar öz ölülerni aş ve aletniñ iç bir alâmetisiz kömdiler.
Til daa mürekkep olğanda, Richard Dawkins tarafından teklif etilgen bir nazariyesine köre malümatnı aqılda tutmaq ve qonuşmaq melekesi yañı bir replikator peyda oldı: mem.
ME 8500 ve 7000 yılları arasında Orta Şarqındaki Bereketli Hilâldeki insanlar sistematik bitki ve ayvan büyütkenini başladılar: tarım.
Ancaq, tarımnı alğan medeniyetler arasında, tarımnıñ temin etilgen nisbiy istiqrar ve artqan mahsuldarlıq, ealisiniñ tarqalmasına yol açtı.
Bu, ME 4000 ve 3000 yılları arasında Orta Şarqındaki Sümerde Dünyanıñ ilk medeniyetiniñ sebep oldı.
İnsanlar artıq bütün zamanlarını ayatta qalmaq içün işke masraf etmege zorunda qalmadılar, bu da ilk mahsus işler (meselâ, esnafçılar, bazirgân, papazlar ve ilâhre) münkün yaptı.
Yaqında 500 ME Orta Şarqı, İndistan, Çin ve Yunanistanda bazen inkişaf etken, bazen zeval etken inkişaf olğan medeniyetler bar ediler.
Bu medeniyet cenkte, sanatta, ilimde, riyaziyatta ve mimarcılıqta inkişaf etildi.
Roma İmperiyası 4-cı asırnıñ başında imperator Konstantin tarafından hristianlaştırıldı ve 5-ci asırnıñ soñunda zeval etti.
İkmet Evi, Iraqnıñ Abbasi devirinde Bağdatta quruldı.
14-ci asırda, Renessans İtaliyada din, sanat ve ilimdeki teraqqiylernen başladı.
Avropa medeniyeti, 1500-den başlap deñişmege başlanması, ilim ve sanayı inqilâbında neticelendi.
1914-1918 ve 1939-1945 senelerde dünya devletleri dünya cenklerine qatıldılar.
Cenkten soñ, bir demüstemleke devrinde mustaqillik ilân etken ya da berilgen bir çoq yañı devlet quruldı.
Tehnologiy azırlama özek silâsından, kompyuterlerden, gen müendisliginden ve nanotehnologiyadan ibarettir.
Hastalıq, cenk, fuqarelik, şiddetli radikalizm ve soñ vaqıtlarda insannıñ yaratılğan iklim deñişüvi kibi büyük meseleler ve problemalar dünya ealisiniñ artqanınen arttı.
İnsanlıq tarihı ya da tarir etilgen tarih, insanlıqnıñ keçkeniniñ ikâyesidir.
Neolit, köy hocalığı inqilâbiniñ ME 10.000-5000 seneleri arasında Yaqın Şarqnıñ Bereketli Hilalinde başlağanını kördi.
Çiftçilik inkişaf etmesinen, aşlıqlar köy hocalığı daa nazik oldı ve ösme mevsimleri arasında mahsul saqlamaq içün iş bölüvine yol açtı.
İnduizm, Tunç Devirniñ soñlarında İnd yarımadasında inkişaf etti.
Klassik soñ tarih ("Orta Devirler," yaq. 500–1500 MS,) Hristiyanlıqnıñ ilerimesine şaatlıq etti, İslâm Altın Devir (yaq. 750 MS - yaq. 1258 MS) ve Teymuriler ve İtaliyan Renessansları (MS 1300-den itibaren).
18-nci asırğace, ilim ve tehnologiya birikimi, Sanayı İnqilâbini ketirgen ve 1800-li yıllarda başlağan ve künümüzge qadar devam etken keç zemaneviy devirni başlatqan tenqit bir kütlege irişti.
Anatomik taraftan zemaneviy insanlar Afrikada yaqında 300.000 yıl evel peyda oldılar ve tavır zemaneviylikni yaqında 50.000 yıl evel iriştiler.
Belki 1.8 million yıl evel, amma dos-doğru 500.000 yıl evel, insanlar ateşni ısınmak ve aş pişirmek içün qullanmağa başladılar.
Paleolitik insanlar avcı-cıyıcı olaraq yaşadılar ve adetince köçebe ediler.
İnsanlarnıñ Şimaliy Amerika ve Okeaniyağa tez tarqalması eñ soñ buz deviriniñ kulminatsiya noqtasında baş berdi.
Çindeki Sarı Çay uvası, ME 7000 yaqında tarı ve diger aşlıq östürmelerini östürdi; Yangtze uvası pirinçi daa evel, eñ az 8000 ME, evleştirdi.
Maden işlevi, ilk defa ME 6000 senesinde baqır aletlerniñ ve bezekniñ yaratmasında qullanılğan edi.
Şeerler, ticaret, imalat ve siyasiy küç merkezleri edi.
Şeerlerniñ inkişafı, medeniyetniñ köterilişinen manadaş edi.
Bu medeniyetler, çarqnı, riyaziyatnı, tunç işlevini, yelken gemilerni, çölmekçi alqasını, toqma qumaşlarnı, abideviy binanıñ qurulışını ve yazıcı başqaca icat ettiler.
Neolit özüne has hususiyeti, antropomorf tañrılarğa tapınması has oldı.
Bu qasabalar bereketli çay uvalarında toplağan ediler: Mesopotamiyada Dicle ve Fırat, Mısırda Nil, İndistan alt qıtasında İndus ve Çinde Yangtze ve Sarı Çayları.
Şemşit yazısı, piktograf sisteması kibi başlağandır, onıñ grafik resmi soñunda sadeleştirilgen ve daa mücerret oldı
Naqliyat su yolları, çaylar ve deñizler vastasınen qolaylaştırılğan edi.
Bu inkişaflar, yerli devletlerniñ ve imperiyalarnıñ yükselişine yol açtı.
Kritte Mino medeniyeti ME evel 2700 senesine Tunç devirine kirdi ve Avropada ilk medeniyet olaraq qabul etmektedir.
Soñraki millenium boyunca bütün dünyada medeniyetler inkişaf etti.
İndistanda bu devir, İnduizmniñ ve erte İnd cemiyetiniñ diger medeniy ceryanlarnıñ temellerini atqan ve ME 6-ncı asırda soñu olğan Vedik deviri edi (ME 1750-600).
Mezoamerikada meydanğa kelüv devirinde (yaqında ME 1500 seneden 500 senege qadar) daa mürekkep ve merkezleştirilgen medeniyetler, esasen şimdiki Meksika, Merkeziy Amerika ve Peruda inkişaf etmege başladı.
Karl Yaspersniñ Köçer deviri nazariyesi Fars Zoroastrizminden da ibarettir, ancaq diger ilimliler onıñ Zoroastrizm vaqıt hatına itiraz bildireler.
Bular Taoizm, Legalizm ve Konfutsiyçiylik edi.
Büyük imperiyalar, topraqlarnıñ arbiy işğaline ve köy hocalığınıñ merkezleri olğan qorçalanğan qasabalarnıñ teşkil etmesinden tabi oldılar.
Bu devirde bir sıra regional imperiyalar bar edi.
Midiya İmperiyası, deñiştirgen İran İmperiyalarına, o cümleden Ahameniş İmperiyasına (ME 550-330), Part İmperiyasına (ME 247-224) ve Sasani İmperiyasına (224-651) öz yerini berdi.
Daa soñ Makedoniyalı Büyük İskender (ME 356-323), künümiz Yunanistanından künümiz İndistanına qadar uzatqan bir fetih imperiyasını qurdı. 
MS 3-inci asırdan itibaren Gupta sülâlesi, eski İndistannıñ Altın Devir olaraq adlandırılğan devirni idare etti.
Soñraki istiqrar, 4-ünci ve 5-inci devirlerde İndu medeniyetiniñ altın deviriniñ peyda oluvına yardım etti.
İlk Roma İmperatorı Avgust (ME 63 - MS 14) vaqıtqace, Roma artıq Aq deñiziniñ çoqusı üzerinde akimiyet qoydı.
Ğarbiy imperiyası MS 476 senesinde Odoacerniñ altında Almaniyanıñ tesiri altına tüşken edi.
Han sülâlesi, küç ve tesir baqımından İpek Yolunıñ o biri ucunda yerleşken Roma İmperiyasınen muqayese ete bilgen edi.
Klassik Devirde diger imperiyalarda olğan kibi, Han Çini de ükümet, tasil, riyaziyat, felekiyat, tehnologiya ve bir çoq başqa saalarda bayağı ileriledi.
ME 2500 senesinde qurulğan medeniyetler sayesinden muvafaqiyetli region imperiyalar Amerikalarda da quruldı.
Büyük Maya şeer devletleriniñ sayısı ve emiyeti yavaşça yükseldi ve Maya medeniyeti, Yucatán ve etraftaki topraqlarğa tarqattı.
Bunıñnen beraber, bazı regionlarda tez tehnologiy teraqqiyat devirleri bar edi.
Çinniñ Han sülâlesi, ME 220 senesinde Üç Qırallıq deviriniñ başlamasınen vatandaş cenkine tüşti, onıñ Romalı muqayesesi ise Üçünci Devirniñ Buhranı kibi tanınğan devirnen aynı zamanda daa merkezsizleşti ve bölündi.
Üzenginiñ inkişafı ve bütünley silâlı oqçunı taşıycaq qadar küçlü atlarnıñ büyütmesi, köçebeler daa oturaq medeniyetler içün daimiy telükege çevirdi. 
Roma İmperatorlığınıñ Şarqiy Aq deñizinde qalğan parçası Bizans İmperiyası adlandırılğan imperiya kibi devam etti.
Bu devir, adetince, bazıları daa soñ Muqaddes Roma İmperiyası altında birleşecek olğan bir çoq ayrı qırallığına parçalanğan Ğarbiy Roma İmperiyasınıñ 5-inci devirde inqiraz olaraq tarihını belgilenir.
Cenübiy Asiyada İndistannıñ bir sıra orta qırallıqları bar ediler, olarnıñ artından İndistanda İslâm imperiyalarnıñ qurulması keçti.
Bu, Afrikanıñ Cenübiy Şarqı Asiya ticaret sistemasına qatılmasına ve Asiyanen bağ tutmasına izin berdi; bu, musulman medeniyetinen beraber Sahili medeniyetinde soñu oldı.
Bu em de Bizans ellinistik ve hristian medeniyetiniñ fars İran ananeleri ve Zoroastrizm dininen yarışlaşqan bir medeniy cenk edi.
Arabistan yarımadasındaki öz merkezinden musulmanlar erte postklassik devirde kenişlemege başladılar.
Bu ögrenmeniñ ve inkişafınıñ çoqusı coğrafiyanen bağlı ola bilir.
Musulman bazirgânlarnıñ Afrika-Arap ve Arap-Asiya ticaret yolları üzrendeki tesiri pek büyük edi.
Din ve zapt etüv hallarını qullanıp Avropa liderleri Musulman akimiyetini ve Muqades Topraqlarnı qaytarmaq içün bir sıra Haç seferi başlattı.
Regiondaki arap akimiyeti, 11 asırnıñ ortalarında Orta Asiyadaki tuvğan yerlerinden cenüpke köçip kelgen selcük türkleriniñ kelüvinen soñuna çıqtı.
Region daa soñ Barbary Sahili olaraq adlandırılacaq ve Barbary qulunıñ ticaretiniñ bir parçası olaraq Şimaliy Afrika bazarlarında satılacaq qullarnı tapmaq içün bir qaç Avropa devletiniñ yalı boylu şeerlerine basqınları içün bir qaç Şimaliy Afrika limanını qullanacaq korsanlarğa ve deñiz hırsızlarğa ev saipligi yapacaq.
8 asırda İslâm regionğa keçmege başladı ve yaqında ealiniñ çoqusınıñ din oldı, atta buddizm şarqta küçlü qala edi.
Çingiz han 1227 senesinde ölüminden soñ Orta Asiyanıñ büyük parçasında, halef bir devlet olğan Çağatay Hanlığı alâ daa üküm sürdi.
Daa soñ region, Özbekler tarafından yaratılğan bir sıra kiçik hanlıqlarğa parçalanğan edi.
Barbar basqıncılar, Ğarbiy Roma İmperiyasınıñ qalımtılarında öz yañı qırallıqlarını yarattılar.
Hristianlıq, Ğarbiy Avropada tarqattı ve keşişhaneler quruldı.
Kira ve iş hızmeti borclu olğan köylerge köylülerniñ birleşmesi olğan manorializm ve alçaq statuslı rıtsar ve zadekânlarnıñ topraqlardan ve mülklerden kiralama aqnı qarlılığında, öz derebeylerine askerlik hızmeti borclu olğanları bir siyasiy qurulış olğan derebeylik, yüksek Orta Devirde yaratılğan orta devir cemiyetiniñ teşkilâtlandırma eki yolu edi.
İtalyan bazirgânları, ev işleri ya da şeker qayta işlev içün qul ital ettiler.
Aclıq, veba ve cenk, Ğarbiy Avropanıñ ealisini harap ettiler.
Soñunda, Lalibeladaki taş oyması mimarcılığınen belli Zagwe sülâlesine yol berdiler.
Olar Trans-Sahra altın, filtiş, tuz ve qul ticaretini nezaret ettiler.
Merkeziy Afrika bir qaç devletlerniñ peyda oluvını kördi.
Zimbabve Qırallığınıñ paytahtı Büyük Zimbabve, Butua Qırallığının paytahtı Hami ve Rozvi İmperiyasınıñ paytahtı Danangombe (Dhlo-Dhlo) kibi minaatıcısız büyük mudafaa taş yapılarını inşa ettiler.
Doquzıncı asırda Pratihara İmperiyası, Pala İmperiyası ve Raştrakuta İmperiyası arasında Şimaliy İndistanğa nezaret içün Üçtaraflı Mucadele oldı.
Ancaq Tang sülâlesi soñunda parçalandı ve yarım asırlıq qarışıqlıqtan soñ William McNeill köre Çinniñ "dünyada eñ zengin, eñ becerikli ve eñ meskün devlet olğanında" Song sülâllesi Çinni yañıdan birleştirdi.
Moğol Yuan sülâlesiniñ tahminen yüz yıllıq idare etüvinden soñ, qavmiy çinliler Min sülâlesiniñ temelinen kene de öz nezareti qoydılar (1368 s.).
8 asırnıñ Nara devri, quvetli yapon devletiniñ peyda oluvınen qayd etilgen ve sıq-sıq altın çağı kibi tasvirlengendir.
Qudretli mıntaqaviy ükümranlar (daymyolar) ve Asikaga ve Tokugava diktaturaları kibi serdarlarnıñ askeriy idare etüvi (shogunlar) üstün olğan Yaponiya tarihınıñ derebeylik devri 1185 senesinden başlap 1868 senesine qadar devam etilgen edi.
Şimaliy ve Cenübiy devletler (남북국시대) devriniñ başı çekilip, Birleşken Sillanen cenüpte ve Koguryonıñ devlet-halefinen Balhe şimalde, Silla Pekçeni 660 s. ve Koguryonı - 668 s. basıp aldı.
9 asırdan başlap, zemaneviy Myanma toprağında Bagan Qırallığı yükselip turdı.
Pueblolarnıñ ecdatları ve olarnıñ selefleri (9-13 asırlar), qulan daimiy qasabalarnı, bu cümleden 19. asırğa qadar Şimaliy Amerikada eñ büyük binalar olğan taş inşaatlarını qurdılar.
14. ve 15. asırlarda, Cenübiy Amerikada İnkanıñ köterilüvi olıp çıqtı.
Avropada Yogann Gutenberg tarafından areketli urufatnıñ qullanıluvınen kitap basuvınıñ kirsetüvi, teleskopnıñ ve hurdebinniñ icadı da ilmiy inqilâbı içün bir iteme kibi oldı.
Keç zemaneviy devir ya 1945 s. Ekinci cian cenkiniñ soñunace, ya da şimdiki zamanğace devam etile.
Yañı zamannıñ erte devri, ilimniñ köterilüvinen, grajdan siyasetinen ve milliy devletnen aramlanğan daa tez tehnikiy ilerilevnen tasvirlendi.
Modernniñ erte devri devamında, Avropa öz ükümdarlığı yañıdan qurıp oldı; tarihçılar alâ daa bunıñ sebepleri aqqında bahis eteler.
Milâttan soñ 1000 s. inkişaflı para iqtisadı yaratıldı.
Onıñ tehnologik üstünligini qullana edi ve çoyun, porşenli silfon, asma köpürniñ qurulışı, basuv ve puslanıñ istisalında inhisarı bar edi.
Avropa köterilüvi nazariyelerinden biri, Avropanıñ coğrafiyası onıñ muvafaqiyeti içün müim rolüniñ oynağanını tasdıqladı.
Bu, Avropağa Merkeziy Asiya basqıncılarnıñ qorqutmalarından bir dereceğe qadar qoruma berildi.
İslâmnıñ Altın devri, moğollarnıñ tarafından Bağdatnıñ yağmalarınen 1258 s. bitirildi.
Coğrafiya müim geosiyasiy farqlarına imkân berdi.
Aksine, Avropa aman-aman er vaqıt bir qaç bir-birine duşman olğan devletlerge bölüngen edi.
Aman-aman er bir çiftçilik temeddünleri etraftaki müitinen pek sıñırlanğan ediler.
Tehnologik ilerilevi ve ticaret tarafından yaratılğan zenginlik, ket-kete imkâniyetlerniñ kenişlenüvine ketirdi.
Qıtanıñ coğrafiyasını köz ögüne alıp, şaşılacaq bir şey degil, ki Avropanıñ deñiz cayıluvı, belli bir derecede onıñ Portugaliya, İspaniya, İngiltere, Frenkistan, Felemenk kibi atlantik devletleriniñ işi oldı.
Şimaliy Afrikada Saadi sultanlığı, 1659 senesine qadar Berber mustaqil devleti olaraq qalğan edi.
Portugal İmperiyasınıñ ve bundan soñ Osmanlı Devletiniñ akimiyetlerine oğrağanları soñ Suahili yalısınıñ inqirazı olıp çıqtı.
Cenübiy Afrika Zimbabve qıralığı Mutapa, Butua ve Rozvi kibi daa küçük qıralıqlarğa yol berdi.
Afrikada başqa temeddünlar böyle devir devamında ilerilediler.
Yaponiya, Adzuti-Momoyama (1568-1603 ss.) ve artından ketken Edo (1603-1868 ss.) devirlerini başından keçirdi.
Malay yarımadasınıñ cenübiy ucunda bulunğan Cohor sultanlığı mıntaqada üstün olğan ticaret devleti oldı.
Rusiye, zemaneviy Alâskada birinci müstemlekenen 1784 s. ve zemaneviy Kaliforniyada Fort Ross forpostınen 1812 s. Şimaliy Amerikanıñ şimal-ğarbiy yalısına istilâ etti.
Sanayı inqilâbı İngilterede başladı ve evelleri qıdırılğanına köre, daa tez ve daa kiçik emek masrafınen malnıñ keniş spektri işlep çıqarmaq içün fabrika, kütleviy istisalı ve mehanizmleştirüv kibi yañı istisalnıñ usullarını qullandı.
Avropalılar, Amerika üstünde nezaretni ve nufuznı qazanğan soñ, imperiya faaliyeti Asiya ve Okeaniya topraqlarınа keçti.
İnglizler Avstraliya, Yañı Zelandiya ve Cenübiy Afrika topraqlarını da müstemlekeleştirdi ve pek çoq ingliz müstemlekecisi bu müstemlekelerge köçti.
Avropada iqtisadiy ve askeriy çağıruvları, milliy devletlerniñ sistemasını yarattılar ve etnolingvistik gruppalaşmaları, medeniy ve siyasiy muhtariyetine ıntılğan mahsus milletler olaraq özüni aynılmağa başladılar.
Şu arada, ateşniñ açmasından ve temeddünniñ peyda oluvından başlap ketirgen sanayı bulaşuvı ve ekologiya zararı keskin tarzda arttı.
Qalğan dünyanıñ müim parçası, ABD ve Yaponiya kibi, pek avropalaştırılğan milletlerniñ tesiri altında bulundı.
Birinci cian cenki, Avstro-Macaristan, German İmperiyası, Osmanlı Devleti ve Rusiye İmperiyası kibi dört imperatorlıqnıñ dağılmasına ketirdi ve Qoşma Qırallığını ve Frenkistannı zayıflattı.
Büyük Depressiyanıñ iqtisadiy sarsıntı sebebinden devam etilgen milliy reqabeti Ekinci cian cenkiniñ tezleşüvine yardım etti.
Suvuq Cenk Pan-Avropalı pikniginden, soñki "demir perdesi" niñ ve Berlin divarınıñ yıqıluvından, Şarqiy blokınıñ ve Varşava muqavelesiniñ dağılmasından soñ 1991 s. barışıq yolunen bitti.
Cenkten soñ birinci onyıllıqlarda Asiyanıñ, Afrikanıñ, Belçika, Britaniya, Felemenk, Frenk ve başqa ğarbiy Avropa imperatorlıqlarınıñ müstemlekeleri şekliy mustaqillikni qazandılar.
1789 s. quvetini alğan ABD Anayasasını qabul etmeden evel Konfederatsiyanıñ Maddelerine köre, bazı derecede Amerika Birleşken Devletleriniñ institutlarınıñ kelişiksizliginen qıyaslana bilgen Avropa Birliginiñ semereliligi, onıñ umumiy iqtisadiy ve siyasiy institutlarınıñ quvamsızlığı sebebinden sıñırlandı.
Ekinci Cian Cenkinden soñ onyıllıqlar devamında böyle inkişaflar, reaktiv uçaqlarna, Global İfade etilgen Sisteması (GİS) ve İnternet kibi absız-esapsız qullanımlarnen suniy yoldaşlarnıñ peyda oluvına yol açtı.
Tabiat resursları içün dünya reqabeti hususan İndistanda, Çinde ve Brazilde ealiniñ artuvı ve yañartuv sebebinden arttı.
Arhiv - er türlü taşıyıcıda olğan tarihiy yazuvlarnıñ toplavı ya da içine onı alğan fizikiy hanedir.
Mecaziy olaraq olar "uzviyet çıqartılığı" kibi belli olğan, ve kelecek nesillerge muayyen beyanatnıñ bermesi içün añlı yazılğan ya da yaratılğan vesiqalardan farqlanalar.
Demek, olarnıñ funktsiyalarına ve teşkil etüvine baqqanda, arhivler kitaphanelerden bütünley farqlanalar, olsa da arhiv kollektsiyaları sıq-sıq kitaphane binalarında tapılğan ola bileler.
Atiqiyatçılar Ebla, Mari, Amarna, Hattusas, Ugarit, Pilos kibi yerlerde milâttan evel üçünci ya da ekinci asırğa ait yüzlerce (bazıda biñlerce) balçıqlı tablolarnıñ arhivlerini taptılar.
Lâkin olar coyulğan ediler, madem ki olarnıñ taş tablolarda kopiyalarından farqlı olaraq papirus ve kâğıt kibi malzemelerde yazılğan vesiqalar tezce bozuldı.
1066 senesinden soñ İlgilterede arhivler ve arhiv tetqiq usulları işlep çıqarılğan ediler.
Arhivniñ çoq çeşiti olğanda Amerika Qoşma Ştatlarında arhivcilerniñ soñki tetqiği beş esas çeşitni ayıra: akademik, işkir (kâr içün), devlet, ticariy olmağan ve başqa.
Bu arhivlerdeki toplamlarğa irişim adetince yalıñız evelden yapılğan yazuvnıñ neticesinde yerine kele; bazıları ihtiyaç yapmaq içün saatler yerleştirdi.
Amerika Qoşma Ştatlarında belli iş arhivleriniñ misalleri arasında Coca-Cola (o da ayrı Word of Coca-Cola müzeyiniñ saibidir), Procter and Gamble, Motorola Heritage Services and Archives, and Levi Strauss & Co. Bu korporativ arhivler tarihiy vesiqalar ve olarnıñ şirketleriniñ tarihi ve idaresinen bağlı şeyler saqlaylar.
Böyle arhivlerniñ işçileri, tarih ya da kitaphane keçkeninen bağlı er bir tasil ya da unvan tertibine saip ola bilir.
Amerika Qoşma Ştatlarında Milliy Arhivler ve Yazma Idaresi, Merilend ştatında Kolumbiya ve College Park ortalıqta, Amerika Qoşma Ştatlarınıñ bütün meydanında yerleşken regional obyektlernen merkeziy arhiv hanesini destekley.
Büyük Britaniyada Milliy Arhiv (evelce the Public Record Office olaraq belli olğan) İlgiltere ve Uels içün devlet arhividir.
Toplu olaraq Frenkistan Arhiv Idaresiniñ nezareti astında olğan arhivlerniñ tolu miqdarı dünyada eñ büyüktir.
Arhiyeparhiya, yeparhiya ve parafiyanıñ Roma-Katolik ve Anglikanizm kilselerinde arhivleri de bar.
Bu müesseseler, sıq-sıq ükümet tarafından ve şahsiy fondlardan da grant para berilüvine işanalar.
Çoq müzey eserleriniñ asılını tasdıqlamaq içün arhivler saqlaylar.
Bu, özlerini mustaqil meşğul olıp tanığanlarnıñ 1.3 faizden ayrı raqam edi.
Özlerini ifade etmege ve olarnıñ ikâyeleriniñ eşitmesini istegen qadınlar tarafından ikâyeler toplamaq arhivniñ missiyasıdır.
Teşkilâtniñ arhivleriniñ (korporatsiya, ükümet kibi) memuriy fayllar, iş yazuvları, hızmet tezkereleri, resmiy mektüpleşüv ve toplaşuv protokolı kibi başqa yazuv çeşitleriniñ kirsetkeni meyili bar.
Bu bağışlarnıñ çoqluğı kataloglanmadı, amma şimdiki vaqıtta raqamlı türde saqlanma ve insanlar içün irişilip olğan yapma esnasındadır.
1954 senesinden Gaaga medeniy qıymet qorçalaması şartnamesi ve 1999 senesinden başlap onıñ ekinci Protokolına köre UNESCO ve Blue Shield International - arhivler içün Halqara ortaqlarıdır.
Peyc Morgan M. "Anbardan biri: Öşekler, İrişim ve Trans tarihiy añlatması."
Morgan M. Pageniñ Tumblr, Twitter ve Instagram kibi çeşitli içtimaiy ağlar ve ağ platforması, podkastlarnıñ yardımınen doğrudan trans insanlarğa transgender tarihınıñ tarqaluvı bunıñ misalidir.
Qarşı arhivleşme yolunen irişilir variantlar ile "tarih ananeviy qavrayışlarına qarşı" çıqma imkânı bar, madam ki olar zemaneviy arhivlerde incelengen, ve bu çoq arhiv malzemelerinden olmağan ikâyeler içün boşluq yarata.
Biografiya, ya da adiyce tercimeial, insannıñ ayatınıñ tafsilâtlı tasviridir.
Biografik eserler sıq-sıq vesiqalıdır, amma adamnıñ ayatını tasvirlemek içün fantastika da qullanılğan ola bile.
Milâttan soñ 121 senesine yaqın, Hadrian imperatorı zamanında yazılğan Svetoniyniñ De vita Caesarum ("Caesarnıñ ayatı aqqında") kitabı başqa belli eski tercimeiallar toplamıdır.
Dervişler, keşişler, ruhaniyler tercimeial yazmaq içün bu tarihiy devirni qullanalar.
Bu vaqıtqa ait müim lâdiniy misallerden biri Einhard saray adamınıñ tarafından yazılğan Büyük Karlnıñ ayatıdır.
Şu vaqıtta olğan başqa işlerge nisbeten olarda ealiniñ büyük qısmı içün çoqça içtimaiy malümat bar edi.
Orta asırlarnıñ soñunda qıral, rıtsar, zalımlarnıñ tercimeiallarnıñ peyda olğanınen Avropada daa az tercimeiallar kilsege yönetilgen olmağa başladı.
Melori peşinden Renessans vaqtında gumanizmge yapılğan yañı urğu, ressamlar ve şairler kibi dinge ait olmağan adamlarğa diqqat etmege imkân yarattı ve qonuşma tilinde yazuvlarnı rağbetlendirdi.
Başqa eki vaqia diqqatqa lâyıq: 15 asırda matbaa maşnasınıñ inkişafı ve oqumışlıqnıñ ardı-sıra kelgen ösmesi.
Korsan rağbetli añlamalarınıñ şekillendirüvine tesir yapqan Çarls Consonnıñ "Korsanlarnıñ umumiy tarihi" (1724) kitabı çoq belli korsannıñ tercimeiallarnıñ esas menbasıdır.
Karlyle, belli insanlarnıñ ayatları cemiyet ve onıñ institutlarınıñ añlavı içün kerekli olğanını tasdıqladı.
Boswellniñ işi, öz araştırma seviyesinde unikal edi, araştırma arhiv çalışması, öz közünen körgenlerniñ aytqanları ve intervyüden ibaret edi, onıñ inandırıcı ve meraqlandırğan aytıp berüv ve Consonnıñ ayatı ve tabiatınıñ bütün unsunlarınıñ namus tasviri - bu künge qadar biografik edebiyatnıñ temeli olaraq hızmet etken formuladır.
Zaten, kenişlegen oquyıcılar cemaatı sayesinde basma tercimeiallarnıñ miqdarı tez büyüdi.
Devriy neşirler biografik öçerkler sırası derc etmege başladı.
Içtimaiy "tercimeial subyektleriniñ areketlerini etraftaki müitniñ neticesi kibi baqtı ve şahsiyetlikniñ küçültip köstermesine mail edi.
Qaramanlar ve muvafaqiyet aqqında ikâyelerniñ ananeviy tasavurları adamnıñ ruhiy tedqiğinen tolusınen aveslengenden ğayıp oldı.
Bu anğa qadar Streçi kiriş sözünde qayd etti ki, Viktorian tercimeialları "tabut yapıcınıñ korteji kibi tanış edi" ve onıñ aynı "yavaş matem varvarlıgı" körünişi edi.
Ters ve zarif üslüpten, lakonigi ve kerçekligi ve bediiy nesriden kitap dünyaca meşur oldı.
Robert Graves (I, Claudius,1934) Streçiniñ " tercimeiallarnıñ meydanğa çıqarması imselini devam eticiler arasında ayırıldı."
Birinci cian cenkige qadar qattı cıltta ucuz yañı neşirler rağbetli oldı.
Vesiqalı biografik filmlerden ğayrı, Hollywood belli insanlarnıñ ayatlarına esaslanğan çoq filmler çıqardı.
Kitap ve filmlerden farqlı olaraq olar sıq-sıq hronologik ikâye söylemeyler: bunıñ yerine, video klip, fotoresim ve metinli maqaleler ibaret olıp, ayrı adamğa ait çoq media elementleri içün arhivdir.
Umumiy "ayat yazma" tehnikaları ilmiy ögrenüv nesnesidir.
Malümat "ağzaviy, şahsiy ikâyeler, biografik ve avtobiografik"or " kündelikleri, mektüpler, memorandumlar ve başqa malzemelerden peyda ola bile.".
Karoling imperiyasınıñ dağılmasından soñ onıñ topraqları bazı lordlar ve kinazlar arasında bölüngen ediler ve Avropa tarzı kermenler 9 ve 10 asırda peyda olğan.
Şeer kermenleri, yerliler ve müim seyaat yollarını kontrol etmek içün qullanıldı ve köy kermenleri, adetince, degirmenler, bereketli topraqlar ya da suv çoqrağı kibi cemiyetteki ömür ayrılmaz bir parçası olğan obyektler yanında bulunğan edi.
12-nci asırnıñ soñunda ve 13-nci asırnıñ başında kermenlerni mudafaa etmek içün ilmiy usul peyda oldı.
Bu mudafaadaki deñişmeler, ortaq merkezli istihkam kibi Haçlı seferlerinden kermen tehnologiyası ve Roma kermenleri kibi evelki mudafaalardan ilhamlandırğan edi.
Avropada barot 14 asırda peyda olsa da, topçularnıñ taş divarlarını yıqqan qadar küçlü olğanı 15 asırğa qadar kermenlerniñ quruluvına ciddiy tesir etmedi.
Derebeylik, bir lord ve onıñ vassalı arasında birleştirici kibi edi, mında arbiy hızmet ve riayetkârlıqnı beklegende lord ise qarşılıq olaraq vassalına topraqlar berir edi.
Kermenler eñ esas arbiy, memuriy ve turmuş maqsatlar içün hızmet ettiler.
Basqıncı William, İngiltere ilerilegende, onıñ basıp alğan topraqlarını qorçalamaq içün o, esas mevzini pekitti.
Bir kermen, em apishane, em de sığanaq olaraq hızmet ete bile edi, ve aynı zamanda lordnıñ ya da rıtsarnıñ öz yaşdaşlarını eğlendire bilgeni bir yer edi.
Dünyanıñ farqlı bölgelerinde oşağan inşaatlar, istihkamnıñ ortaq çizgilerine ve kermen añlamınen bağlanğan başqa tapılğan tavsiflerine saip oldılar, iç olmağanda olar başqa devirlerde ve allarda peyda oldılar da ve başqa tekâmülni ve tesirlerni tecribe ettiler.
16 asırğa qadar Japonya ve Avropa medeniyetleri körüşkende, Avropadaki istihkam, kermenlerniñ tışına çıqtı ve İtalyan iz italienne ve yıldız kermenleri kibi yañartuvına tayandı.
Üyme yapmaq içün topraq oyuğı, mott etrafında or adlandırılğan (sılaq ya da quru ola bile edi) arıq qaldırdı.
Bu kermenlerniñ umumiy hususiyeti edi ve çoqluqnıñ eñ az bir danesi bar edi.
Suv, quyu ya da tsisterna tarafından temin etildi.
Sıq-sıq mott-ve-bailey kermen çeşitinen tedaviylene, bailey mustaqil qorçalav inşaatı olaraq buluna bilir edi.
Kip orta asırlarda qullanılğan bir ıstıla değil edi - bu ıstıla 16 asırdan başlap qullanılmağa başlandı - bunıñ yerine "donjon" büyük qullelerni ya da Latince turrisini işaretlemek içün qullanıldı.
Tış mudafaa tüşse edi, kermenlerniñ eñ küçlü parçası ve soñki sığınaq olsa edi de, üçüm vaqtında qale boş qalmay edi, kermenniñ saibi olğan lord ya da onıñ musafirleri ya da temsil etken adamlar tarafından barğaq olaraq qullanıldı.
Asma divarlarnıñ ucu boyunca yolçıqlar, qorçalayıcılarğa aşağıdaki duşmanlarğa raketalarnı atılmağa imkân berdi, ve tişli qale divarları olarğa qoşma qoruvını temin etti.
Qapınıñ ög parçası sağır bir yer edi ve bunı aşmaq içün romalılar tarafından azırlanğanına oşağan bir şekilde qapınıñ er bir tarafında ögge çıqqan qulleler quruldı.
Ücümci, ateş astında qapalı boşluqta keçirmek kerek olğan ve qarşıdan kelgen darbe endirip olamağan vaqıtnı arttırmaq içün keçit qaravul evçiginden uzatılğan edi.
Daa doğrusı olar, üçüm etkenler üstüne şeylerni atmaq içün ya da suvnen yanğınlarnı söndürmek içün qullanıldı.
Bir okçuğa nişan almaq içün daa yahşı bir köz kefalet etmek içün daa küçük bir yatma ağzı qoşula bile.
Eñ eski istihkamlar, qasabalarnıñ büyük divarlarnen qorçalağanı Bereketli yarımay, İnda vadiyisi, Mısır ve Çinde peyda olğan.
Şimdiki vaqtımızğa qadar çoq topraq inşaatı ve arıqlarnı ozğarğan isbatlarnen beraber qazıq qoralar saqlanıp qaldı.
Primitiv olğanına baqmadan, olar adetince semereli ediler ve tek qamaçav maşnanıñ ve Alesia Mubarezesi kibi diger qamaçav cenk tehnikalarınıñ büyük qullanıluvınen olarnı aşa bile edi.
Munaqaşalar adetince kermenlerniñ peyda oluvını Macarlarnıñ, Musulmanlarnıñ, Vikinglerniñ üçüm etüvine qarşılıq ve hususiy mudafaa kerekliginen añlatıla.
Sıñır rayonlarında nisbeten az kermen bar olğanda, bazı yüksek kermenlerniñ toplanuvı telükesiz yerlerde buluna edi.
Zalnı taştan qurmaq, alâ pencereleri ve ağaç qapısı olğanı içün onı ateşke qarşı kerekli şekilde qorçalap olamay.
Kermenler, tek qorçalayıcı obyekt degil edi, aynı vaqıtta olar lordnıñ öz topraqları üzerindeki nezaretini daa quvetleştirdi.
864 senesi Ğarbiy Frankia Qıralı Taz Çarlz, öz izinsiz kermeni qurmağa yasaq etti ve episini yoq etmege emir etti.
İsviçre, bu kermenlerni kimniñ qurğanı mevzusında devlet nezaretiniñ yoqluğınıñ soñki vaqiası edi ve neticesinde devlette böyle kermeniñ miqdarı 4000 edi.
950 senesi Provencede tek 12 kermen bar edi, 1000 senesine qadar bu raqam 30-ğa qadar arttı ve 1030 senesine qadar kermenler 100-den ziyade oldı.
11 asırnıñ başında motte ve keep - töpesinde suniy qurğan qazıq qoranen ve qullenen - İskandinaviyadan ğayrı Avropadaki kermenlerniñ eñ tarqatılğan şekli edi.
Taş quruvı soñundan başqa yerlerde tarqatılğan oldı, 11 asırdan başlap şimal-ğarbiy Avropada ağaç, daa üstün olğan qurucılıq malzemesi olğanda, İspanyadaki hristian kermenlerini yapmaq içün o, esas qurucılıq malzemesi edi.
12 asırğa qadar kermenler, Norman fetih etüvinden evel İngilterede kibi Danimarkada pek az rastkele edi.
Dizaynı, Roma mimarlığına taqlit etti ve bazıda kilse çañ qullesindekilerge oşağan çift pençerelernen edi.
Yerlerini taş mirasçıları alğanına baqmadan, ağaçtan ve topraqtan qurulğan kermenler iç de kereksiz olmadı.
12 asırnıñ soñuna qadar, kermenlerniñ adetince bir qaç qullesi, oq ya da portkullis kibi bir qaç qorçalav elementlernen qapıları bar edi, adeti üzre, kvadrat ve oqsiz büyük bir kermen ya da donjon, kermeniñ şekli etraftaki yerinen qarar etken edi (neticesinde yanlış ya da egri sızıqlı inşaatlar olıp çıqtı).
Qulleler divarlardan tiklenmege kerek edi, ve oqçular divarğa yaqın kelgen ya da divarda olğan er keske közley bilmek içün er seviyede oqlar içün teşikler olğan edi.
Kermenlerniñ bar olğanı yerlerde olar, kvadrat şekilde değil, sıqça çoq köşeli ya da tsilindr şekilde ediler.
12 asırda qurulğan kermenler, qurşun atqıç ateşini kefalet etken edi.
Haçlılarnıñ, Sarakenlernen olğan çatışmalarından ve Bizans mimarlığınen tanışlıqlerından ve müdafaa aqqında çok şey ögrengeni kibi körüne.
Efsaneler itibardan tüşürildi ve misal olaraq James San Corcdannıñ, Frenkistaniñ San-Corc-d'Esperanş şeerinden olğanı belli oldı.
Garbiy Avropanıñ kermenleriniñ qurucıları, Roma üslübini bilgen ediler ve onıñ tesiri altında buluna ediler: İngliz "Saqson yalısındaki" keç Roma yalı qulleleri bir daa qullanıldı, İspaniyada Avila şeeri etraftaki divar ise 1091 s. qurulğanda Roma mimarlığını taqlit etti.
Kerak, böyle yanaşmanıñ misalidir.
Qazanğanlarını saqlamaq içün qurğanları qaleleri, çoqusı allarda Suriye ustaları tarafından azırlandı.
Qaleler, etarafnı teslim etmemek ve ordularnıñ avuşmasını kontrol etmek içün qullanılğanda, Muqaddes yerde bazı strategik mevamlar itoqunılmağan qala ediler.
Şu vaqıt qurulğanlar içün ortaq merkezli mudafaağa has olsa da, dizayn, tek ordenler arasında degil, em ayrı qaleler arasında da deñişe edi.
Eger tecavuzcılar, mudafaanıñ ilk saftanı keçse ediler, tışqı ve içeri divarlar arasındaki öldürüv yerine tüşüp, ekinci divarnı ücüm etmek mecbur ediler.
Meselâ, adetince haçlılarnıñ kermenlerindeki qulleniñ yan tarafında baş qapısı, em de tışqı qorağa barıp etmek içün kerekli olğan vaqıtnı uzatmaq maqsadınen keçitte eki burulışı bar edi.
Prussiya ve Livoniyada yüzlerce ağaç qale olsa da, haçlılardan evel tolalar ve qarışmanıñ qullanması belli olmağan edi.
Oqlar divarlarnıñ qaviyligini telükege tüşürmedi, amma tek Eduard I-niñ qale qurucılığı programmasından soñ olar, Avropada keniş tarzda tarqadılar.
Maşikulilerniñ, ağaç galereyanıñki kibi maqsadı olsa da, olar, belki, ağaç şekliniñ tekamüli degil, şarqiy bir icat edi.
Eki taqım arasındaki çatışuv ve tesirleşüv, mimariy fikir aluv-berüvine yol açtı ve İspaniya hristianları ayrı turğan qullelerniñ qullanıluvını menimsedi.
Frenk tarihçisi Fransua Gebelin yazdı: "Arbiy mimarlığınıñ büyük tiklenüvi, beklengeni kibi, o zamanki qudretli qırallar ve şahzadeler tarafından yönetildi; Fetihçi Vilgelmnıñ oğulları ve olarnıñ evlâtları, Normandiya dükleri olğanda Plantagenetler.
Velsteki Raglan kibi küçlü inşaatlar qurulmağa devam etse de, yañı qaleler, qaide olğanı kibi, daa evel qurulğan qurulışlardan hafifçe ediler ve yanartuvları az edi.
Bir kişi içün onı taşımaq ve ateş açmaq içün bu pistoletler pek ağır edi, lâkin qundaqnıñ yan tarafını tutıp ve ağzınen top portunıñ çetine tirelse edi, silâdan ateş açmaq mümkün edi.
Bu tertibat bütün Avropada rastkele ve kereste siyrek saqlanıp qalsa da, Felemenkteki Dornenburg qalesinde bozulmağan bir örnek bar.
Başqa teşik türleri, daa az tarqaluvlı olğanına baqmadan, yatma aralıqlar edi – tek yanal areketine izin bere edi – ve büyük areketine izin bergen iri kvadrat teşikleri.
Ham, yañı qalelerdeki maşikuliler, uzun qulleler ve tişçikler kibi erte hususiyetlerden vazgeçüvniñ bir misalidir.
Olarnı daa semereli etmeğe tırışqanda, uzaqtaki qalelerini irişmek qabiliyetini zorlaştırsa da, pistoletler daa büyük yapıla edi.
Yañı qaleler içün bu yeterli olsa da, mevcut olğan inşaatlar top darbelerine qarşı tura bilecek usulnı tapmaq mecbur edi.
Bu meseleniñ çezüvi, qulleniñ üst parçasını yıqılmaq ve silâ ateşi içün üzerni temin etmek maqsadınen aşağı qısımnı qalımtılarnen tolrurmaqtır.
Bundan, İtalyan mirası olaraq belli yıldız fortları tekâmül etildi.
Ekinci variant daa populâr oldı, çünki körünip tura ki, topnıñ yüzü qarşısında saytnı kerçekten mudafaa kelişmege tırışuvınıñ manası yoq.
Amerikada bazı kerçek qaleler, İspaniya ve Frenk müstemlekeleri tarafından qurulğan.
Diger mudafaa inşaatlarından (qaleler ve kermenlerden ibaret olaraq) ğayrı, Yañı Frenkistanda XVII asırnıñ soñuna yañı qaleler qurulğan edi.
Qaledeki er bir köşede yüksek, daire şeklindeki qullenen pekiştirilgen azbarda, çiftlik ve at aranları bar edi.
XVI asırnıñ soñuna qale qurucılığınıñ tüşüvi olsa da, kermenlerniñ qullanuvdan çıqqanını demey.
Diger vaqialarda olarnıñ alâ daa mudafaa emiyeti bar edi.
İngliz içki cenkı (1641-1651 ss.) kibi keç çatışuvlarda, qalelerniñ çoqusı donatılğan ediler. Tekrar qullanmasını bermemek içün, soñ-soñuna olar bozulğan edi.
Qalelerniñ ğayrıdan yaratıluvı ya da taqlidi, orta asırlarğa ve rıtsarlıqqa romantik diqqatnı kösterüvi, em de mimarlıqtaki daa keniş gotik ğayrıdan yaratıluvnıñ parçası olaraq rağbetli oldı.
Eger orta asırdaki dizayn qaidelerine riayet etsek, zemaneviy qararlarğa köre, evler suvuq ve qara olup çıqa ediler.
Folliler (ya da yaraştırıcı binalar) oşağan olsa da, qurucılıqnıñ sebebi yoqluğı kibi körüne edi ve planlaştırılğan landşaft parçası olmağanından suniy viranelerden farqlana ediler.
Mott (ya da bayır üymesi), topraq sedaları, ağaç istihkamlar ve binalarnen qale, ihtisaslı olmağan iş küçünen qurulğan bile edi.
Qalelerniñ qurucılıq fiyatları, inşa zorluğı ve melzemelerniñ taşıma fiyatı kibi faktorlarğa bağlı edi.
XII asırnıñ soñunda 1 400 Britaniya funtına qurulğan Orford kibi qaleler ortada edi, ya 1181 – 1191 ss. arasında 7 000 Britaniya funtına qurulğan Duvr kibi kermeni – yuqarıdaki qısımda.
O zaman (1 000-den 10000-ce britaniya funtına) qurulğan büyük kermen, bir qaç topraq mülkiyetlerinden kelirni kese edi, böyleliknen lord (mırza) maliyesine cidden tesir ete edi.
Köpçekli köterici kran kibi orta asır tertibatları ve keşfileri, qurucılıq esnasında zaruriy oldılar, ya tahta iskele qurması iş usulını daa antik zamanda mükemmelleştirgen edi.
Çoqusı memleketlerde ağaç kermenler, öyle de taş qaleler bar edi, lâkin Daniyada az taş ocaqlar olğanı sebebinden, kermenlerniñ çoqusı – topraqtan ve ağaçtan yapılğan, keççe – toladan qurulğanlar.
Meselâ, 1430 ve 1450 seneler arasında Tatterşol adlı kermen qurulğan zamanda, yanında çoq taş bar edi, amma saibi Lord Kromvel tolanı qullanmağa qarar etti.
Aşağı bulunğan desteklerge tayana edi, madam ki, daa itibarlı qıracılar imdat köstermeseler, lord öz iqtidar yıqıluvını bekley edi.
Bu, bazıda çeşit memleketlerde topraq saipleri olğan qıral şahıslarına hususan ait edi.
Esasen, baron kibi qıral hocalıqları şeklinde edi, amma bayağı ziyade ölçüde ve şu hocalıqlarda vazifeler çoq şerefli edi.
İçtimaiy merkezler olaraq kermenler, kösterüv içün müim yerler edi.
Memuriy iftihar sebebi olaraq kermenler kilselernen teñeştire ediler, ya bazı qaleler, yaraştırıcı parçası olaraq bahçelerden ibaret edi.
Saray sevgisi, mırzalar arasındaki aşqnıñ erotikleştirmesi edi.
Tristan ve İselta aqqında efsane – Orta asırdaki saray sevgisi aqqında ikâye etilgen nümünesdir.
Topraq aluvı, Orta asırdaki elita arasında evlenüv sebebi edi.
Şu arbiy müessise olaraq qale tarzdan ola, amma İngilterede, Frenkistanda, İrlandiyada ve İskoçiyada kermenlerniñ çoqusı iç bir zaman çatışmalarda ya da qamaçavlarda iştirak etmediler, bunıñ içün evdeki yaşayış diqqatsız qala.
Meselâ, Orta asırdaki müim naqliyat yolları qalğanda Roma yolları yanında kermenlerniñ çoqusı bulunğan ediler ya da bu tarafta yañı yol sistemasınıñ deñişüvi, yahut yaratuvı sebebi ola bile.
Şeer qaleleri, eali merkezlerini ve istisalnı kontrol etmek içün ayrıca pek müim edi, hususan ordu tecavuzında, meselâ, 11 asır İngiltereni Normand fetih etüvinden soñ, qıral kermenleriniñ çoqusı, şeerler içinde yani yanında qurulğandır.
Resurslarğa daa ziyade nufuz berilgen Lord hocalığında idare etüvi sıfatı neticesinde, köy kermenleri degirmen ve tarladaki sistemalarnen sıq tedaiylene ediler.
Taze balıq ve suv teminatı berilgen içün olar tek yarağan degil de, amma da al timsali edi, çünki olarnıñ qurucılığınıñ fiyatı ve maaşı yüksek edi.
Kermen qurmasından qasabalarnıñ imtiyazı tek Avropada bulunmadı.
Qasabalar, tek planlaştırılğan degil, köy landşaftında iqtisadiy merkezge yaqın olğanı, mudafaa tarafından yaratılğan telükesizlik sebelerinden em de tabiiy tarzda qale etrafında peyda ola bile.
Adetince, olar şeerdeki mevcut olğan roma divarları kibi mudafaa inşaatları yanında yerleşe ediler, bazıda bu istenilgen yerde bulunğan binanıñ yıqıluvına ketire edi.
XI ve XII asır İrlandiya, İskoçiya ve Velsniñ topraqlarına Normanlar istilâ etkende, bu memleketlerdeki qasabalar esasen şeer soyu degil ediler, ya şeerniñ temeli kermen yaratmasına bağlı edi.
Orta asır cemiyetiniñ eñ müim teşkilâtlarından biri, kilse ve derebey arasında sıqı bağı olğanını köstere.
Diger misal – İngilterede bulunğan XIV asırdaki Bodiam adlı kermen; zemaneviy, ileride olğan körünişşi olsa da, strategik emiyeti olmağan yerde buluna, ya teren olmağan endek ğanimet imayesine almaq degil de, ziyade qocaman bermek içün dep ayırıp qoyuldı.
Garnizonlar paalı edi, ve neticesinde, tek kermen emiyetli olmasa edi, sıq-sıq büyük olmağan edi.
1403 senede 37 oqçuden ibaret olğan müfreze Kernarfon kermeni devamlı qamaçav zamanında Ovayn Glind ittifaqdaşlarınıñ eki ücümlardan muvafaqiyetnen mudafaa etip, balaban olmağan quvetlerniñ semereli olğanını kösterdi.
Öz arbiy tecribesi neticesinden zabit tabaqası olaraq çıqqan rıtsarlar, onıñ başlığında bulunğan ediler.
Garnizonnı açlıq çektirmek ücüm etmesinden daa semereli edi, bilhassa eñ qorçalağan yerler içün.
Devamlı qamaçav, ordunı yavaşlata bile edi, bunıñ vastasınen yardımnı yollamağa ya da duşmanğa kelecekte çoqça quvetlerni azırlamağa imkân bere.
Eger suiqastçılar kermenni üçüm etmeğe mecbur olsa ediler, suiqastçılarnıñ areketleriniñ çoq variantı bar edi.
Ğaliba, XIII asırda petrariyadan inkişaf etilgen mancınıq (trebuşet), toplar peyda olmadan evel, eñ semereli qamaçav vastası edi.
Qamaçav vastası olğan balistalar ya da oq tüfekleri, yay kibi, aynı işleme printsiplerde işletilgen ediler.
Çoqusı allarda olar, kermen binalarğa qarşı degil de, garnizonğa qarşı qullanığan edi.
Divarğa yol açqan şahta qazılğanda ve maqsadını irişip, tunnel eşilüvi aldını alıcı tahtali tayanğıçları ateşke berile edi.
Qarşıdan kelgen şahta qamaçavcılarnıñ tunnel yönelişinde qazıla bile; eger olar kesişip keçseler, yerastı uruş ola bile.
Qaleniñ qapıları zoraki açmaq içün qullanılğan ediler, faqat kimerde olarnı az effektnen divarlarğa qarşı işlettirgen ediler.
Kermenni ücüm etkenlerge içün, bazıda çañ qullesi olaraq adlandırğan, qamaçav qulle qullanuvı daa havfsız variant edi.
Orta asırdan ilk modern Avropağace Hristianlıqta (Hristian Avropasında) qullanılğan içtimaiy iyerarhiyadaki keniş nizamı, qırallıq tabaqaları ya da üç tabaqa ediler.
Monarhiya, qıralnen qıraliçeden ibaret edi, ya sistema ruhaniyler (İlk tabaqa), zadegânlar ya da mırzalar (Ekincı tabaqa), köylülernen burjualıqtan (Üçünci tabaqa) ibaret edi.
İngilterede, zadegânlıqnı ruhaniylernen bir bars "tabaqasına", ekinci tabaqa olaraq cemiyetlernen birleştirgen eki mal sistemasına inkişaf etildi.
İskoçiyada, üç tabaqa, ruhaniyler (İlk tabaqa), zadegânlıq (Ekinci tabaqa) ve burjualıq, ortanen alçaq sınıfları temsilcileri - Şir komissarları, ya da "burgerler" (Üçünci tabaqa).
Ruhaniyler, evlenmemek sebebinden, böyle mobillik nazariy şekilde bir nesilden sıñırlana edi.
Heyzinga «Orta asırnıñ eksilüvı» (1919, 1924:47).
Er yerde köylüler, eñ alçaq sınıf olaraq qabul etile edi.
Regionlarnıñ ve çarlıqlarnıñ çoqusında muayyen tabaqasız doğğan halq zümreleri bar edi.
O zaman, köy tarafında iqtisadiy ve siyasiy türlendirmeler, halq sayısınıñ çoqlaşuvı, çiftçilik sanayısı, tehnologik yañartuvınen şeerdeki merkezlerni toldurdı; islâat areketleri ve yañılatuvları ruhaniyler ve adiy adamlarnıñ statusı farqlı olğanına keskin diqqat çekmege tırışa edi, be Kilse tarafından qabul etilgen ükümet de tesir etti.
Ekinci tariqat, cenkleşkenler, siyasiy olaraq itibarlı, maqsatkâr ve telükeli mertebeli edi.
Bundan ğayrı, İlk ve Ekinci tabaqalar, Üçünci sınıfnıñ zametine tayana ediler, bu da ayrıca onıñ aşağı statusını daa köstere edi.
Çoqusı bu zümrede doğdı ve onıñ içinde de öldi.
1776 senesi mayıs ayında islâat keçirmemegen soñ, maliye naziri Türgo vasifesinden boşatıldı.
Olarnı "mükemmel programması" basılmasız olğanına inandırmamağanda, Lüdovik XVI Baş Toplaşuvı dağıtıp yibermege tırışqan edi, faqat Üçünci tabaqa öz temsilciliq aqqını qorçala edi.
İngilteredeki ayrı Lord ve Cemiyet palatalarından farqlı olaraq, İskoçiya parlamenti bir palatalı edi, onıñ içün, bütün azaları bir palatada otura ediler.
İngilterede olğanı kibi, İrlandiya parlamenti, İrlandiya baş ükümdarı tarafından çağırılğan şura (curia regis), magnatları (derebeyler) ve ruhaniyler (yepiskoplar ve abbatlar) bulunması, Magnum Concillium "ulu şuradan" inkişaf etti.
1297 senesi graflıqlar, ilk sefer saylanğan Şir rıtsarlardan temsil etildi (bundan evel şerifler tarafından temsil etilgenler).
Er bir azat insan edi ve muayyen aqqlarğa ve vazifelerge ya Riksdağa öz temsilcilerini yönetme aqqına saip edi.
XVIII asırğa qadar eger taqabalar teñ etip bölüşilgen olsa edi, qıralnıñ rey berüv aqqı bar edi.
Lâkin Porvoo Seym soñ Finlandiya Seymi tek 1863 senesi tekrar toplandı.
1400 seneğe yaqın olğanda, bağışlağan yarlıqlar tayin etildi, 1561 senesi grafnen baronnıñ unvanları qoşulğan ediler, ya 1625 senesi zadegânlıq, ülkeniñ ilk tabaqası olaraq kodifikatsiya etilgen.
Necip evlerniñ başları, zadegân toplanuvlarınıñ nesilli azaları edi.
Bu, eñ yüksek zadegân sınfınıñ büyük siyasiy nufuzğa yol açtı.
Soñraki asırlarda, universitetlerniñ ve bazı devlet mektepleriniñ ocaları bu tabaqa içinde oldılar.
Tek merkantilist mefküresi üstüne çıqqanda ve bürgerlernıñ gildiyalar çerçivesinde ticaret keçirilmesi sırf aqqına saip olğanında, şeerlerde ticaretke izin berildi.
Qasabağa, şeer olması içün, bazar aqqı berilgen bir qıral hartiyası kerek edi ve tış ticaret içün – liman aqqlarını temelleştirgen qıral hartiyası kerek edi.
19 asırğa qadar ealiniñ çoqusı, holop ya da topraq qulu olmadı, ya mustaqil çiftli qorantaları olğanından sebep, diger Avropa memleketlerindeki adetlerden farqı bar.
Seymdeki temsilciler, dolayılı olaraq saylandı: er belediye bir saylav bölgesiniñ temsilcisini saylamaq içün saylayıcılarnı yollay edi.
Olranıñ siyasiy aqqları ve rey berüv aqqı yoq edi.
İsveçiyada, tabaqa Riksdagı, 1866 senesi mülkü ya da kelirine saip olğan er keske siyasiy aqqlar berilgen eki palatalı Riksdagnen deñiştirilgenine qadar bar edi.
Finlandiyada, alâ daa 1772 senesindeki İsveç anayasasına esaslanğan, böyle uquq bölünmesi 1906 senesine qadar bar edi.
Ondan ğayrı, şeerde yaşağan sanayı işçilerniñ dört ştatlı sistemadaki temsili yoq edi.
Soñ 15 ve 16 asırlarda Brüksel, Baş ştatlarınıñ toplaşuv yeri oldı.
1579 senesi Utreht Birliğiniñ ve soñraki vaqialarnıñ neticesinde, Baş ştatları, aynı zamanda Felemenkniñ ükümdarı olğan İspaniya qıralı Filipp II, artıq itaat etmegenin bildirdi.
Yedi vilâyetden ibaret olğan Birleşken Felemenk Cumhuriyetiniñ er bir eyecanlandırğan meselelerniñ çezilüvi idare etüv seviyesi edi.
Cenübiy Felemenkte, Gabsburglarğa sadıq Baş ştatlarınıñ soñ otırışları 1600 ve 1632 seneleri Baş Estatlarında oldı.
Artıq ştatlarnıñ tesilcilerinden ibaret olmadı: 1798 senesi Anayasağa köre, bütün insanlar musaviy dep sayılğan edi.
1815 senesi Felemenk, Belçika ve Lüksemburgnen birleşken edi, Baş Ştatları eki palatağa ayırıldı: İlk Palata ve Ekinci Palata.
1848 seneden başlap, Felemenk Anayasası, Ekinci palatanıñ azaları, halq tarafından sayılalar (başta tek erkek ealisiniñ sıñırlı qısmı tarafından; 1919 senesinden berli umumiy erker ve qadınlarğa saylav aqqı bar), İlk palata azaları ise vilâyet ştatlar azaları tarafından sayıla.
Ruhaniyler, çoq sayıllı manastırnıñ mustaqil prins-yepiskopları, prins-arhiyepiskopları ve prins-abbatları tarafından temsil etildi.
Qudsiy Roma İmperatorlığı içindeki topraqlar, yüz yıllar devamında mustaqil olğan bayağı milletlerniñ İmperatorlıq Seyminde temsilcileri yoq edi ve imperatorlıq rıtsarları ve mustaqil köyler de bu cümleden.
Dört esas tabaqalar: zadegânlıq, ruhaniyler, köy sakinleri ve daa tafsilâtlı tabaqalaşmanen şeer sakinleri.
Burjuazlıq, başlıca ceetten, şeerlerniñ bar olğanından taraşlıq bağlı ve şeer nizamnameleri (meselâ, belediye nizamnameleri, şeer imtiyazları, alman şeer uquqı) tarafından bu şekilde tanılğan edi, onıñ içün şeerdeki sakinlerde ayrıca burjuazlıq yoq edi.
Tarihiy olaraq, Orta asırlı Frenk burjua sözü, "burjuazlıq" birileri olğan burglarnıñ (divarlarnen qorulğan bazar şeerleri), esnafçılar, tuccarlar, ustalar ve digerleriniñ sakinlerini ifade ete edi.
Gildiyalar, (esnafçılar ve tuccarlar kibi) ayrı iş adamları evelden kelişilgenden daa yüksek rentalarnı istegen rent peşindeki derebeylik topraq saiplerinden çatışuv başladılar.
Olar, adetince, üç ya da daa çoq nesil devamında burjua olğan qorantağa aittir.
Bu qorantalarnıñ isimleri er vaqıtta yaşağan şeerde belli ve ecdatları da mıntaqanıñ tarihına sıq-sıq issesini qoştılar.
Kene de, bu insanlar müteşem yaşaylar, o zamadaki büyük ressamlarnıñ müitinden zevk alalar.
Frenk tilinde bu içtimaiy-iqtisadiy zümre, içtimaiy mobillik mümkün olsa da, burjuazlıq ıstılası, deyerli öz başına bir kastanı ifade ete.
Gitler, nefishorlığı sebebinden işançlı olmağan içün kapitalizmge işanmadı ve halq menfaatlarına tabi olğan devlet idare etilgen iqtisadiyatını sayladı.
Gitler daa söyledi ki, iş burjuazlığı "kârlarından başqa bir şey bilmey.
Bu şeylerniñ faydası, amelen vazifelerindedir.
Belle de Jour (Kündüz Güzeli, 1967), evlenüvden bezdirilgen ve faişelik yapmağa qarar bergen bir burjua apayınıñ ikâyesini anlata.
Avropada, İmperator unvanı Orta Asırdan berli qullanılğan edi ve o zamanda Roma Papasınıñ kilsesiniñ körülgen başı ve Ğarbiy Avropanıñ Katolik qısmınıñ maneviy lideri olaraq vaziyetinden Papanıñ aynı ya da deyerli aynı olaraq tatbiq etilgen edi.
İmperatornıñ qattı bir tarifi olsa da, bir imperatornıñ başqa er angi bir ükümdarnıñ üstünligini közde tutqan iç bir munasebet olmaması ve er vaqıttaki birden artqaç devlet ükümi süredir.
1547 senesine qadar Rus ükümdarları tarafından resmiy olaraq qullanılmasa da, statusları 1514 senesi Qudsiy Roma İmperatorı tarafından resmiy tanıldı.
Acemistan çarları ve digerleri tarafından faydalanğan Büyük Çar ya da Çarlarnıñ Çarı kibi Roma evelki unvanlar sıq-sıq ekvivalent olaraq qullana edi.
İmperatorlıq, 18 asırnıñ ortasında ükümdarınıñ unvanından ziyade qulan topraq mülküyetinden qıyaslamağa başladı.
Qadimiy romalılar, Reks ("çar") adına nefretnen baqa ediler, ve siyasiy nizam içün cumhuriyet idaresiniñ şekilleri ve iddialarını saqlamağa pek müim edi.
Birinci Roma imperatorı sayılağan Avgust, cumhuriyet Romasınıñ adetince farqlı insanlar arasında üleştirgen bütün rutbeleri, unvanları ve itiramlar özünde toplap, akimiyet tarafından paylaştırılğanlarnı bir insannıñ qollarında toplap, öz gegemoniyasını tesbit etti.
Amma tamam resmiy olmağan İmperatornıñ ("serdar") yazıp tasvir etüvi, halefleri arasında daa üstün tutulğan unvan oldı.
Bu, eñ devamlı unvanlardan biridir: Tsezar ve onıñ transliteratsiyaları, Tsezar Avgust vaqıtlarından başlap 1946 s. Simeon ІІ Bulğarınıñ idaretinden çıqaruvğace er yıl rastkele ediler.
II ve III asırlarda yaşağan imperatorlarnıñ yarımtarihiy tercimeialları toplamı olğan "Avgustnıñ Tarihı" adı istisina olaraq ola edi.
Faqat tek bazıları bu unvannı ala ediler, ve elbet ükümran imperatorlarnıñ apaylarınıñ bu unvannı alması bir qaide olmay edi.
Yañı mutlaqiyetniñ birinci seneleriınde kibi, keç Cumhuriyet devrinde, İmerpator unvanı, büyük ğalebeden soñ, Roma generallarına ordusı ve Roma Senatı tarafından bağışlanğan, ve feldmarşal (bütün ordunıñ reberi ya da serdarı) unvasınen teñeştirilgen bir unvan edi.
ІІ asırnıñ çoqusı vaqtında ükümran olğan, Nervan-Antonian sülâlesini deñiştirgen imperiyanı turğanlaştırdı.
Üç qısqa ayırılıqlı ıntılmanıñ imperatorları bar edi: Gall imperiyası, Britaniya imperiyası ve Palmir imperiyası, soñki de rex sözüni daima qullana edi.
Bir ande imperiyada tamam beş bölüvci edi. (baq. Tetrarhiya)
Konstantinopol sıqça adlandırılğan şeer, bügün Istanbul adını taşıy.
Bu keç Roma "bizans" imperatopları, yarımcumhuriyet memurı kibi imperatornıñ ğayesinden absolüt monarh kibi imperatorlarğa keçüvini bitirdiler.
Bizans devriniñ imperatorları, "özüni idare etken" manasına kelgen "avtokrat" yunan sözüni, ya da "diktator" latin sözüni tercime etmek içün yunan yazıcılar adetince "monarh" sözüni qullana ediler.
Kerçekten, bu (ve başqa) qoşma epitetlerden ve unvanlardan iç bir şey tolusınen vasgeçilgen degil edi.
Şeerni deşetli çaypavnen bağlı faciadan soñ basqıncılar, tarihçilerge Konstantinopolnıñ Latin İmperiyası kibi belli olğan, yañı "Roma imperiyası"ilân ettiler ve Flandriyanıñ grafı Balduin IX imperatorlıq etip tayilediler.
Ulu Ottonıñ zamanlarından ve Şarqiy Frankiya adlı sabıq Karoling qırallığınıñ büyük parçası, Muqaddes Roma İmperiyasına çevirildi.
Soñ bu kiçik Kral, Roma Kralı (Romalılarnıñ Kralı) unvanını aldı.
Muqaddes Roma imperiyasınıñ imperatorı, üküm etkenler arasında birinci sayılğan edi.
Coğrafiya, insan coğrafiyası ve fizika coğrafiyası kibi eki saaniñ terminlerinde sıq-sıq tarif etile.
Adetince coğrafiya, kartografiyanen ve cografiy adlarnen tedaiylene.
Madem ki, boşluq ve yer, iqtisadiyat, sağlıq, iklim, ösümlikler ve ayvanlar kibi mevzularğa tesir ete, coğrafiya intizamlararadır.
İlki daa çoq suniy müitke ve insanlarnıñ nasıl yaratqanına, körgenine, yönetkenine ve tesir etkenine fokuslana.
İnsan cemiyetleriniñ etraftaki müitni köntseptualleşüv vastaları kibi fizikiy ve insan coğrafiyasınıñ ananeviy aspektleriniñ añlaşılmasını talap ete.
Zeminden daa büyük olğan sistemalarnıñ ögrenilmesi, adetince astronomiyanıñ ve kosmologiyanıñ parçasını şekillendire.
Regional ilim: 1950-ci senelerde coğrafiy vazifeler çezmek içün, ve adiy coğrafiy programmalardan fark etkende, daa miqdar ve taliliy temelni temin etmek içün Volter İzard reberligindeki regional ilimniñ areketi peyda oldı.
Kargografiya, taslaq usullarınıñ taqımıdan aqiqiy ilimge çevirildi.
Coğrafiyanıñ ilimdeşlerinden ğayrı, Cografiy Malümat Sistemasınıñ mütehassısları informatikanı ve malümatsız sistemalarnı añalamaq kerekler.
Geostatistika, gidrologiya, geologiya, neft çıqaruvı, avanıñ tasili, şeer planlaştıruvı, logistika, qırğınlıqşınaslıq kibi farqlı saalarda keniş olaraq qullanıla.
Ekhard Unger tarafından ğayrıdan qurulğan haritаda, Assiriya, Urartu ve "ağuv özennen" (Oceanus) ortağa alınğan, ediköşeli yıldız etmek iҫün onıñ etrafında yerleşken adalarnen, bir qaҫ şeer, Evfrattaki Babilni tasvirley.
İmago Mündiden farq olaraq, 9 asır tarihlanğan daa ilk Babil duñyasınıñ haritası, Şimalge Dünyanıñ merkezinden uzaqça Babilni tasvir ete edi, amma bu merkezniñ ne olğanını belli olmay.
Fales tutuluvlardan haber berüvnen de tanıla.
Zeminniñ kürre piçim şekilli olğanını iddia etken ilk insannıñ kim olğanı aqqında bazı munaqaşalar bar, ve bu yararlıq Parmenitke ya da Pifagorğa aittir.
Zeminniñ radiusınıñ ilk qıymetlendirüvden biri Erastofan tarafında yapılğan edi.
Meridianlar 360 derecege ayırılğan ediler, em de er derece 60 (daqqağa) ayırılğan edi.
O, özüniñ haritalarında koordinat cedveli qullanaraq ve 56,5 mil dereceniñ uzunlığını tasdıqlayaraq, Giparhnıñ tedqiqini kenişletti.
Orta asırlar devamında, Roma imperiyasınıñ yıqıluvı, coğrafiyanıñ tekamülini İslâmiy dünyağa avuşuvına ketirdi.
Soñ, islâmiy ilimler, romalılarnıñ ve yunanlarnıñ daa erte tedqiqatlarını tercime ve telqin ettiler, bu maqsatnen olar Bagdad şeerinde İkmet Evini tesis ettiler.
Abu Rayhan Biruni (976-1048) ilk olaraq kök sferanıñ qutup aynı azimutlı ekvivalent uzaqlı proektsiyasını tarif etti.
Dağlarnıñ yükseklilerini, vadiylarnıñ terenligini ve ufqunıñ keñligini ölçemek kerek olğanda da o, benzegen usullarnı azırladı.
Em tedqiqatçılarnıñ, em de coğrafiyacılarnıñ qarşılaşqanı mesele, coğrafiy yerniñ eñligini ve boyluğını tapuvdan ibaret ola.
XVIII ve XIX asırları, coğrafiyanıñ, ayrı akademik ilim olaraq tanılğanı ve Avropada (hususan Pariste ve Berlinde) adiy bir universitet programmasınıñ parçası olğan devirler edi.
Soñ eki asırlar devamında, kompyuterlarnen tehnologiyalardaki inkişaflar, geomatikanıñ inkişafına ve coğrafiyanıñ aletler portfeline iştirakçiler közetüvi ve geostatistika kibi yañı usullarnıñ kirsetüvge ketirdi.
Arnold Genri Giot (1807-1884) – buzluqlarnıñ qurulışına ve buzluqlar areketlerininde, hususan tez buz aqımında teren anlayışqa diqqat etti.
Vilyam Morris Devis (1850-1934) – Amerika coğrafiyasınıñ temelcisi ve eroziya devresiniñ işleyicisidir.
Ellen Çerçill Sempl (1863-1932) – Amerika Coğrafiyacıları Birleşmesiniñ prezidentleri arasında ilk bir qadındır.
Volter Kristaller (1893-1969) – insan coğrafiyacısı ve Merkeziy yer nazariyesiniñ icatkârıdır.
Devid Harvi (1935 doğdı) – marksist coğrafiyacısı ve fezaiy em şeer coğrafiyası aqqında nazariyelerniñ müellifi, Vautrin Lud mukâfatınıñ laureatıdır.
Bazıda, resmiy (esas qanunlı) paytaht ve başqa yerde yerleşken ükümet barğağı arasında bir farq etile.
Misal olaraq, qadimiy Babil, Abbasid Bağdadı, qadimiy Atina, Roma, Bratislava, Budapeşt, Konstantinopol, Ҫañan, qadimiy Kusko, Kıyiv, Madrid, Paris, Podgoritsa, Londra, Pekin, Praga, Tallin, Tokio, Lissabon, Riga, Vilnüs ve Varşava.
Bazı memleketlerde paytaht, geo-siyaset sebeplerinden deñişilgen edi; ortа asırlardan İsveçiya akimiyeti astında ilk paytahtı sayılğan Finlandiyanıñ birinci şeeri, Turku, Rusiye Federatsiyası, bügünki Finlandiyanıñ paytahtı Helsinkini tayin etkende, Finlandiya Büyük kinazlığı devrinde, 1812 s. paytaht olmaq aqqını ğayıp etti.
Kanadada federal bir paytaht bar, ya 10 vilâyet ve 3 bölgeniñ paytahtları bar.
Avstraliyada "paytahtlar" ıstılası, bu 6 vilâyet paytahtını ve federal paytaht Kanberranı ve Şimaliy Territoriyasınıñ paytahtı Darvinni ifade etmek iҫün muntazam tarzda qullanıla.
Federatsiyadan farqlı olaraq, adetince ayrı bir milliy paytaht yoqtır, faqat tek bir mustaqil milletniñ paytahtı, İngiltereniñ ve Büyük Britaniyanıñ paytahtı olğan Londra kibi adeti üzre devletniñ paytahtı olacaq.
Almaniya ve Rusiyeniñ milliy paytahtları (Berlinniñ Staadtstaatı ve Moskva federal şeeri) da ep eki ülkeniñ mustaqil devleti olalar.
Frankfort, Kentuki devleti, Luisvill ve Leksington arasındaki yarım yol.
Talahass, Florida, ve St. Ogustin, Florida arasında orta noqta olaraq saylandı - o vaqıt Floridanıñ eñ büyük eki şeeri.
Bir milletniñ siyasiy rejimindeki deñişmeler neticesinde bazıda yañı bit paytaht tayin ete.
1982 s. Kanar adaları muhtar toplulıq olğan soñ, em Santa Krus de Tenerifege, em de Las Palmas de Gran Kanariyağa paytaht statusı berildi.
Estoniya: Yuqarı Makeme ve Maarif ve Tetqiq nazirligi Tartuda yerleşe.
Fevqulâde vaqialarda Parlament Binasınıñ Prezidenti ve Kabinetinen aynı yerde otura bilmesi içün esas qanun vekâlatleriniñ yeri başqa bir şeerge avuştırıla bile.
Bütün devlet memuriyetleri bir şeerden başqa şeerge er altı ay köçe.
Aynı vaqıtta Orta Tibet İdaresiniñ merkezi olğan Dharamşala, devletniñ ekinci qış paytahtıdır.
Şeerniñ özü bir Birlik bölgesi olaraq idare etile.
Uttarakhand: Dehradun, memuriy ve qanun çıqarıcı paytahttır, yuqarı makeme ise Naynitalda buluna.
Onıñ quruvı 1960 s. başlandı ve 1966 s. bitirildi.
Prezident sarayı (Malakanang sarayı) ve Yuqarı Makeme, paytaht içinde yerleşe, faqat Kongressniñ eki evi, ayrı şeer civarlarında yerleşe.
Şri-Lanka: sabıq paytaht Kolombo şimdi "ticariy paytaht" olaraq tayin etilgende, Şri-Cayavardenepura-Kotte memuriy paytaht ve parlamentniñ bulunğanı yer olaraq tayin etildi.
Cenübüy Afrika: idare paytahtı Pretoriyadır, qanun çıqarıcı paytaht Keyptaundır, makeme paytahtı Blumfonteyndir.
İsviçre: Bern İsviçreniñ federal şeeri ola ve de-fakto paytahtnıñ funktsiyalarını eda ete.
Da İllinoys ve Nyü York kibi cenüp-şarqiy Pensilvaniyada (Filadelfiyanıñ şeeri, Bask bölgesi, Montgomeri bölgesi, Delaver bölgesi ve Çester bölgesi) çalışqan, saylav vazifedarlar ve memurlar esasnen Filadelfiyada çalışmaqnı doğru sayalar.
İsrail ve Filistin: em İsrailniñ ükümeti, em Filistininiñ muhtariyeti, Qudusnı olarnıñ paytahtı olğanını tasdıqlaylar.
Paytahtnıñ, coğrafiy ya da demografiya şeklinde periferiya yerine simvolik avuştıruvı, iqtisadiy ya da strategik sebeplerden (bazıda ileri paytaht ya da baş paytahtı olaraq belli) ola bile.
Ming, sülâlesiniñ imperatorları daa merkeziy Nanjingdan Pekinde öz paytahtınıñ yerini deñiştirmesi içün moğollarnen sıñırını yoqlamağa yardım ettiler.
1911 senesi Georg V qıral-imperatorınıñ tac kiysetli dubarından soñ Deli 1947 senesiden mustaqil İndistannıñ paytahtını qalmağa devam etken edi.
Canberra, Ottava, Vaşington, Vellington ve Managuanen kibi vaqialarda çeşit-çeşit subyektler arasında faktik ve potansiyel ırğalaşuvnıñ toqtаtuvı içün kimerde yañı paytahtnıñ yerleştirüvi saylandı.
Üçüküm devrinde em Şu, em de Wu, olarnıñ uyğun paytahtları avdarılğanda yıqılğan.
Qing sülâlesiniñ tüşüvinden soñ akimiyetniñ merkezsizleştirüvi ve naqliyat ve ulaşuv tehnologiyalarnıñ yahşılaşuvı, yapon istilâsınen çağırğan büyük buhran vaqtında em çin milletçilerine, em çin kommunistlerine öz paytahtlarını tez-tez avuştırmağa ve öz reberlik etken qurulışlarını bütünley ve sağ-selâmette saqlamağa ruhset etti.
Memuriy muayyen sıñırlarnen ve esasen köy hocalığı degil, onıñ çalışqan azalarınen deñişmez ve sıq ealisi çoq olğan yer kibi onı tapmaq müimdir.
Tarihiy şekilde öyle oldı ki, şeer sakinleri, umumen insanlıqnıñ emiyetsiz parçası ola ediler, amma eki asırlı emsaliolmağan ve çabik urbanizatsiyadan soñ dünyanıñ eñ az yarısı şimdi şeerlerde yaşay ve bunıñ, global turğunlıq içün teren neticeleri oldı.
Bu artılğan tesir, şeerlerniñ turğun inkişaf, global isinüv ve global sağlıq saqlav kibi global meselelerge de pek tesir etkenini demektir.
Onıñ içün şeerlerge iklim deñişüvinen küreşniñ eñ emiyetli elementi dep sıq-sıq aytalar.
Misal olaraq, Pekin, London, Mehiko, Moskva, Nairobi, New Deli, Paris, Roma, Atina, Seul, Tokio, Vaşington, Kolombiya bölgesi kibi memleketlerniñ paytahtları, öz memleketiniñ benzersizligini ve eñ yüksek derecesini tasvir eteler.
Şeerge, tarih, insan gruppaları arasındaki münasebetler modeli, istisal boşluğı ve üleştirilüvi, beden küçüniñ meydanı, bağlanğan çezimler taqımı ya da çatışma sanası olaraq baqmaq mümkün.
Milliy ealini cedvelge aluvlar, şeer olaraq ealini sınıflaştırmaq içün ealinıñ sayısı, ealinıñ sıqlığı, mesken miqdarı, iqtisadiy funktsiya ve infraterkip kibi amillerge atıf etip, çeşit türlü tariflerini qullanalar.
Şeerniñ ve devletniñ özara bağlılığı ne qadar açıq-aydın körünip turğan ki, o qadar yengil közden qaçıra bilgen bir aqibetke saip ola, böyleliknen şeerler global ölçüsinde daimiy köy hocalığı ealisini devam ettirmege qabiliyetli topraqlarnen adetince sıñırlanalar.
Şeerler, mürekkep olğan sayın, ükümet müessiseleriden diniy binalarğa esas grajdanlıq institutları da bu bir-birine tiyüv noqtalarında üstün oldı.
Fizikiy müit, şeer qurulğan şekilni adetince sıñırlay.
Daa etraftaki landşaftnı köz ögüne alıp, onıñ optimal mudafaаğa niyeti ola bile.
Bu forma, uzun vaqıt içinde ardı-sıra kelgen ösüvniñ neticesinde şeer divarınıñ ve sitadelniñ ortaq merkezli izilerinen eski seerlerniñ sıñırlarını belgilep peyda ola bildi.
Bu model, Moskva kibi şeerlerde alâ yahşı körüngendir.
Bu rayonlardaki qazılmalar neticesinde çeşitli derecede ticaretke, siyasetke ve dinge oriyentir tutqan şeerlerniñ viraneleri tapılğan edi.
Çinniñ planlı şeerleri, muqaddes mebdelerge köre semaviy mikro kâinat kibi işlemek içün qurulğan edi.
Bu yerler, işçiler içün odalarnıñ minimalistik ağınen ve daa yüksek sınıflar içün kilişikli olğan daa mürekkep meskenlernen tamam terkiplendirilgen ve stratiklaştırılğan tarzlarda planlaştırılğan körüne.
Soñ kelgen asırlarda Yunanistannıñ mustaqil şeer-memleketlerinde hususan Atinada erkek-topraq saipleriniñ birleşüvinen şeerini tertip etken polis, meydanğa keldi.
Öz imperiyasınıñ akimiyeti tübünde Roma denişti ve pek çoq şeerni (müstemleke) qurdı, ve olarnen öz şeer mimarlığınıñ, dizaynnıñ ve içtimaiy mebdelerini ketirdi.
Norte Chico medeniyeti, yalı boyu Perunıñ şimal-merkeziy parçasında zemaneviy Norte Chico mıntaqanıñ toprağında 30ğa iri meskün yerden ibaret olğan edi.
Ğarpta akimiyetniñ fokusı Kostantinopolğa ve Bağdat, Qaire ve Kordoba büyük şeerlerinen inkişaf etken islâmiy medeniyetke köçti.
On üçünci ve on dörtünci asırğace bazı şeerler qudretli devletlerge çevirile, öz yoqlavı altında etraftaki topraqlarnı ala ve qulan deñiz imperiyalarını yarata.
Ğarbiy Avropanıñ iri paytahtları (London ve Paris), atlantik ticaretniñ peyda olğan soñ, ticaret artuvından faydanı çıqardı.
İngiltere, Londonnıñ dünya imperiyasınıñ paytahtı olğanı içün lider oldı, bütün ülke boyunca istisal içün strategik olğan şeerler ise büyüy edi.
Kirişim liderligi, qurucılardan, meskencilerden, developerlerdeb, KHVndan ibaret olğan artqan koalistiyaları, merler ve üstün olğan şirketler kibi ükümet subyektleri yardımınen peyda oldı.
Şeer merkezini tiriltmek, şeerniñ içki tarafını centrifik etmek, inkişaflı hızmet saаsınen tarafından türlendirilmek, eglendirici, müzey ve medeniy merkezlerini yaratmaq, sport stadionlarını ve sport komplekslerini qurmaq, pekitilgen yalı kenarını inkişaf etmek içün küç-quvetlerini qoyuldı."
XVIII asırğa qadar köylerniñ çiftçilik ealisiniñ ve bazarlarnen ve küçük istisallarnen şeerlerniñ aq musaviyligi edi.
Medeniy şeerlerniñ cazibesi, sakinlerniñ diqqatını celp etkende de rolni ala.
Batam, İndoneziya, Mogadişu, Somaliya, Sâmın, Çin ve Niamey, Niger, 5-8% yıllıq ösüvniñ tezliginen eñ çabik ösken şeerlerden birileri olaraq sayıla.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ tahminilerine köre, 2050 senesine taba bütün dünyada ilâve tarzda 2,5 milliard şeerli (ve 300 millionğa az köy sakini) olacaq, bunıñnen beraber şeer ealisiniñ artuvınıñ 90 faizi Asiya ve Afrikada olacaq.
Büyük boşluq, bu şeerlerde zenginlernen faqırlarnı böle, anda adetince qapalı toplulıqlarda yaşağan pek zengin elita, ve uyğun olmağan astyapısınen ve yaramay şartlarnen keyfiyetsiz evlerde yaşağan insan büyük kütlesi bar.
Faqat belediyeler, tenbellik ve obstruktsiya, nazarlıqlar içün ruhsetniñ talap etilmesi ya da sakinlerge ve evlerniñ saiplerine yollanğan şeerniñ qaldırımlarından qarnı cıyıp temizleme talap etmesi kibi uquqnı bozuvnıñ açmasına (ve yaramay şekilde belli olğan) yönetilgen radikal qanunğa qoşumça aktlarını muntazam tarzda qabul ete."
Olar, az-çoq muntazam tarzda ve azmı çoqmı teñ şekilde çıqalar.
İstisalğa oriyentirilgen bu miyarlar, sıq "hızmet berüviniñ qaidelerini", şeer hızmetleriniñ bürokratiyasınıñ istisal maqsatlarını kodifikatsiya etmege tırışqan hızmet berüviniñ muntazam usullarını yarata.
Robert L. Lineberri, Şeerdeki musaviylikniñ mandatuvı: Belediye devlet hızmetleriniñ üleştirilüvi"; Hahnda & Levin (1980).
Faqat belediye hızmetke ve şeerlerni inkişaf ettirme leyhalarına ve inkişaf saasında başqa leyhlarağa para berilüvi deñişmegen bir meseledir. Şeerler, eñ yuqarı ükümetlerni çağıruv, şahsiy sektornen anlaşmalar ve hususiyleştirüv (hususiy sektorğa hızmetlerni satuvı), şirketleşüv (belediye mülkte olğan kvazi hususiy şirketlerniñ yaratuvı) ve maliyeviysallaşuv (satqan maliyeviy aletler ve derativlerde şeerniñ aktivleriniñ sarğılavı) kibi usullar yardımınen bu meseleni çeze.
Bütün dünyadaki yerli akimiyet organlarında globalleşüvniñ tesiri ve çoq devletteki şirketlerniñ rolü, şeer idare etüvi anlayışındaki, akademik arasında keniş şekilde neoliberalizm felsefesinen assostiatsiyalanğan tışqı iqtisadiy kontrol nazariyesine bağlı olğan funktsional şekilde yerli meraqlar bir koalitsiyası idare etilgen "şeer rejimi nazariyesindeki" yılışuvlarnıñ sebebi oldı.
Planlaştırma aletleri, şeerniñ özgün dizaynından ğayrı, infraterkipke ve zonalaştırma kibi topraq qullanıluvınıñ nezaterine devlet sermiya yatırımından ibaret ola.
Planlaştırılğan maqsatlarğa irişmek içün şeerlerniñ, bölükler kontroli ve quruv printsiplerini tertiplevi, mesken-kommunal hocalıq ve sanitariya, zonalaştırma belediye salâhiyetilerine irişimi bar."
Nisbeten bir-biriden uzaqta yaşamağan insanlar, ayrı rayonlarda yaşay, çalışa vr oynay bileler ve qoyulaştırılğan faqırlıqnen rayonlarda, gettolarda qavmiy anklavlarnı teşkil eterek farqlı insanlarnen laf etişe bileler.
Ğarptaki şeer civarıları ve daa sıqça qapalı toplulıqlar ve "privatopiyanıñ" başqa şekilleri, bütün dünyada yerli elitalarğa telükesiz ve eksklüziv rayonlarda ayırıp tutunmağa imkânnı bere.
Bu red etilgen proletaryat, belki, bugün 1,5 milliard insandan ve 2030 senesine 2,5 milliarddan ibaret olacaq, Zeminde eñ çabik büyügen ve eñ yañı içtimaiy sınıf sayıla.
Ontologik olaraq «Kommunistik beyannamede» tasvir etilgen tarihiy agentlikke em beñzey, em de beñzemey.
Ticaret şeerlerniñ merkezleri, uzun vaqıt devamında alış-veriş interfeysi aracılığınen perakende ticaretke ve istimalğa ev saipligini yapa.
Daa qoyu emek bazarı, şirketlernen hususiy şahıslar arasındaki itiyatlarnı daa yahşıca bağlap bir iş yapmağa imkân bere.
Medeniyetniñ elitası, adetince büyük ortaq medeniy sermiyasınen bağlanğan şeerlerde yaşay, ve idare etüvde de muayyen bir rol oynay.
Greg Kerr & Cessika Oliver, "Yer Kimliğini yañıdan Tüşünme", Kavaratziste, Warnabi, & Aşwors (2015).
Vatanperver turistler, Taj Mahalnı körmek içün Arganı ya da bütün dünya alış-veriş merkezini ziyaret etmek içün Nyü Yorknı ziyaret eteler.
Ne içün belli olmağan insanlar - fuqareler, er bir şeyden marum etilgenler, bağları olmağanlar -küçük şeerlerniñ ya da yarı köy qasabaları, sanitar bölüginiñ sağlam tertibi ve tınçlığından acınıqlı şartlarda çoq kvartiralı evlerde yaşamağa sıq-sıq saylaylar?
Olarda yaşamağa kelgenler, irişe bilgen er bir seviyede iştirak etip yaraşmaq içün bunı yapa edier.
Sport ta şeerniñ brendinginde ve yerli kimliği şekillenüvinde müim rol oynay.
Daa müim ki, mında em turizm, em yatırım içün qocaman uzun müddetli potentsıal bar (Kasimati, 2003).
Cenk, qudsiy küçlerni yerine ketirgen ve gizli, lâkin qıymetli ilmiy ve siiriy bilgilerge saip olğan muqaddesler tarafından qızıştırılğan silâ azlığınıñ qollarındaki içtimaiy reberlerniñ ve siyasiy akimiyetniñ toplanuvını ketirdi."
Ekinci cian canki vaqtında milliy ükümetler, viran ve qan tökülüvinden qurtulmaq içün ve aslında şeerlerni üçüm etken duşmanğa teslim eterek kimerde bazılarnıñ açıq olğanını ilân ete ediler.
İsyanğa qarşı olaraq belli olğan böyle cenk, nezaret ve ruhiy cenk usullarından ibarettir, em de yaqın küreş, qorçalanğan boşluq kibi usullarnı qullanğan şeer cinayetçiliginiñ zemaneviy profilaktikasını funktsional şekilde keñişlete.
Kiriş içün daa yüksek baryer olğanından sebep bu ağlar tabiiy monopoliya olaraq tasnif etildi ve bu, iqtisadiy mantıq, bir devlet ya da hususiy teşkilâtı tarafından er bir ağ nezaret astında olğanına yardım etmek demektir.
Kat Velman & Frederik Pretorius, "Zemaneviy İnfraterkip: İstisal semereliligi, proyektlerniñ fiyat kesüvi ve para berilüvi"; Velmanda & Spiller (2012).
Taraşlıq şaraitinde sağlıqlı olmaq içün kerekli olğan sanitariya, suv teminatı ve qalımtılarnıñ işlenüvi, em de şahsiy gigiyena olmalı.
Zemaneviy şeer yaşayışı, eletrik maşnalarınıñ (ev tehnikasından sanayı aletlerine, kommunikatsiya, biznes ve ükümette qullanılğan ve er bir yerde olğan elektrik sistemalarına), em de üçfener, soqaq fenerleriniñ ve iç yarığınıñ çalışması içün elektrik içinden keçken energiyağa belli bir derecede bağlıdır.
Tom Hart, "Naqliyat ve şeer"; Paddisonda (2001).
Amerikanıñ büyük şeerleriniñ çoqusında adiy cemaat naqliyatı alâ demiryolda kete, misal olaraq Nyü-Yorktaki rağbetli metropoliten sistemasınıñ aynı vazifesi bar.
İnsan tarafından yapılğan binalar ve qalımtılar, em de bağçada ösümliklerniñ asraması, kiyik tabiatta analogı olmağan ve bazı vaqialarda yekâne bologik oluşmağa imkân yaratqan fizikiy ve himiyeviy müitni yapalar.
Bir taraftan, şeerlerniñ resurslarğa ihtiyacı olğanı içün olar, ekologiya ceetinden turğun degil.
Küneş nurları astında qızğan ve yağmur suvunı lağımlarğa ketirgen beton, asfalt ve başqa suniy yüzler sebebinden, zemaneviy şeerler öz mikroiklimini yaratmasınen belli.
Aerozol parçaçıqları, yağanaqlarnıñ sayısını 5-10 derecege yükselte.
Misal olaraq, şeer mikroiklimi çerçivesinde ösümlikler daa az yetişken faqır rayonlarda sıcaq daa yüksektir (faqat onı yeñmek içün para daa az bar).
Adetince, olar şeer açıq boşluğı (yeşil boşluq manasına kelmese de) adlandırıla.
Tetqiqte Büyük Britaniyadaki aman-aman 20 000 insannıñ malümatı qullanıldı.
Aftada bir saatni aşsalar da, eki saat bile almağan insanlar imtiyazlarnı almay ediler.
Tetqiqte öz azbarında ya da bağçasında tabiatta kibi keçirilgen vaqıt esaplanmay edi, amma tetqiqteki tabiatnı ziyaret etmesi, ev eki mil içinde ola edi. "
1991 s. Saskiya Sassen, "Global şeer: Nyü-York, London, Tokio" adlı öz işinde şeeniñ küçü, statusı ve kosmopolitizmini ifade etmek içün "global şeer" terminini qullandı.
3 (1982): 319 Global şeerler, öz iqtisadiy ve siyasiy tesiri vastasınen yollama ve kontrolni yerine ketirerek global iyerarhiyanıñ töpesini şekillendire.
Bu añlamnıñ tenqitçileri, farqlı akimiyet ve özara deñişme saalarını köstereler.
Çoq devletteki şirketler ve banklar, öz ştab-kvartiralarını global şeerlerde yerleştireler ve biznesiniñ büyük parçasını bu kontekstte eteler.
Nensi Duksburi & Şaron Jeannott, "Global Medeniy İdare Siyaseti"; Aşgat Araştırma Reberi Planlaştırma ve Medeniyetteki 21. Bölük; London: Aşgat, 2013.
1976 s. Habitat 1. konferentsitasında, şeer hocalığınen idareni inkişafnıñ temel tarafı olaraq tayin etilgen ve mekân şeer müitine yardım printsiplerini belgilegen "Meskün yer aqqında Vankuver beyannamesi" imzalandı.
2002 s. yanvar ayında BMT Meskün yer komissiyası, BMT Meskün yer programması ya da BMT-Habitat adlı bir şemsiye agentligi ve BMT inkişaf gruppası oldı.
Banknıñ siyaseti, adetince, tenikiy yardım eterek ve kerdit bererek köçmesizlik binalar bazarınıñ pekitmesine topludır.
Ananeviy ğarp medeniyetinde şeerler, Bibliyada em yaman, em de muqaddes şekillerde peyda olaraq ve Babil ve Yerusalim şeerleriniñ timsali olaraq büyük bir yer ala.
Şeerler, taraf ya da akislik terminlerinde menimsene: aynı zamanda em azat etilüv, em de zulum, zengin ve faqır, teşkil etilgen ve haotik şekillerinde.
Bu ve başqa sayasiy mefküreler, şeerler aqqında diskursta narrativ ve mevzularğa pek tesir ete.
Klassik ve orta asır edebiyatı, şeerniñ hususiyetlerini ve tarihını añlatqan tasvir etüv janrından ibarettir.
20 asırda adetince şeerlerniñ başqa erte kinematografik köstermeleri, olarnı tehnologiya açısından semereli ve avtomobil naqliyatı er vaqıt işlegen sistemalarınen boşluq olaraq tasvir etile edi.
Ülke, ayrı territorial teşkil ya da siyasiy birlemdir (yani millet).
O, aslında asabalıq şeklinde mustaqil degildir.
Rusiye, coğrafiy meydanlıqqa köre, dünyanıñ eñ büyük ülkesidir, ealisi eñ sıq olğan ise Çindir, ondan soñ İndistan, ABD, İndoneziya, Pakistan ve Brazil.
Avropa devletleriniñ çoqusında sözler, milliy territoriyanı bölmek içün qullanıla, misal olaraq Alman tilinde Bundesländer sözü, em de mustaqil ülke içün daa az formal termindir.
Dünyada "devletniñ" sayısınen bağlı olğan universal anlaşma yoqtur, çünki bir qaç devlet, suverenitet statusına itiraz etmekte.
Mustaqil olmağan devletlerniñ muhtariyet derecesi, keniş sınırlarda deñişe.
Esabat, bir insan içün umumiy içki mahsulat (UİM) esasında ülkelerniñ inkişafını sınıflaştıra.
2019 s. esabatında Şimaliy Amerika, Avropa ve Asiya-Tınç okean bölgesiniñ inkişaflı ülkeleri esapqa alına.
Bütün dünya bankı, öz bölgesiniñ Şarqiy Asiya ve Tınç okean bölüginden, Avropa ve Orta Asiyadan, Latin Amerikası ve Karib havzasından, Yaqın Şarq ve Şimaliy Afrikadan, Şimaliy Amerika, Cenübiy Asiya ve Büyük Saharadan daa cenübiy Afrikadan ibaret olğanını bildire.
Hafiyelik, adetince Zemin aqqında ilimler ya da astronomiyağa toplanmağan araştırma ve azırlama saalarında degil, hususan coğrafiya ya da kâinat saalarında da malümat ya da resurslerni tapmaq maqsadınen qıdırma areketidir.
Belki Neron imperatorınıñ tek bir seferi, Abeşistan ya da Nubiyanıñ fethine azır edi: 62 senesi eki legioner, Nil özeniniñ başını keşif etken.
Romalılar, Şimaliy Avropağa da bir qaç ekspeditsiyanı teşkil ettiler ve onı Asiyadaki Çinge qadar tetqiq ettiler.
M.e. 100 senesi - 166 s. Roma-Çin münasebetleri başladı.
Yük ve insanlar taşılmaq içün çabik ve qıbırdamayıp turğan platformanı temin etilgen kanoe, olarnıñ araştırmalarınıñ eñ müim icadı oldı.
2011 senesi Yañı Zelandiyadaki Vayrau barında keçerilgen araştırmalar, Cemiyet adalarındaki Ruahine adası peyda oluvı menbası olmasınıñ büyük ihtimalini köstere.
Kuk adasınıñ ve Yañı Zelandiyanıñ sakinleri arasında medeniy ve til benzerlikleri bar.
1328-1333 ss. Cenübiy-Çin deñizde yalday edi ve Cenüp-Şarqiy Asiyadaki çoq yerni ziyaret etti ve Şri Lankanıñ ve İndistannıñ yalılarına çıqıp Cenübiy Asiyağa yaldap yetti, atta Avstraliyağa dolaştı.
Araştırmanıñ ilk etaplarında Portugaliya ve İspaniya üstün edi, olardan soñ İngiltere, Felemenk ve Frenkistan kibi Avropa ülkeleri yol aldı.
Deñiz terenlikleriniñ ekstremal şaraitine, olarnı aşmaq içün, zor usullar ve tehnologiyalar kerek.
Memuriy bölük, bunıñ yerine hususiy ştatnıñ bölügi anlaşıla.
Bugün dünyada bar olğan tabi territoriyalar, adetince siyasiy muhariyetniñ yüksek derecesini saqlap qala.
Halqara aq maqsadına köre, Kuk adalarnıñ statusı mustaqillikke akvivalentlidir, ve ülke, içki ve tışqı siyaset saasında tam suverentetini yerine ketire.
Faqat serbest assotsiatsiya anlaşmasınıñ şartlarına köre, Yañı Zelandiya, öz içki münasebetlerinden ve Niueniñ müdafaasından mesül olmasını saqlay.
Adetince bu cedvel, statusları aqqında halqara anlaşmağa tabi olğan, ya adam yaşamağan, ya da yekâne bir muhtariyet derecesine saip olğan ve bayağı derecede halqara işler tışında mevzularda öz-özüni idare ete bilgen teşkilâtlarnen sıñırlana.
Olar, mustaqil olaraq idare etilgen yurisdiktsiyalardır, amma tamamınen mudafaanıñ ve halqara ükümetniñ, em de soñki kerekli idare etme temininiñ mesüli Britaniya ükümetidir.
Britaniya parlamentinde tac astında olğan iç territoriyanıñ vekili yoq.
Yañı Zelandiyanıñ ve onıñ tabi territoriyalarınıñ bir general-gubernatorı bar, ve yekâne monarhiya qırallığı ola.
1976 senesi ABDnen siyasiy birliginde Şimaliy Mariana adaları ittifaqdaşlığını (ŞMAİ) meydanğa ketirme anlaşması, özara aytışma neticesinde qabul etildi.
Bu, Amerika Birleşken Devletlerinen Puerto-Rikonıñ siyasiy münasebetlerini tesbit etmege, añlamağa ve añlatmağa tırışqanda eki manalıq ve qarışıqlıqnıñ daimiy menasıdır.
Bunınen beraber, Karib havzası (Aruba, Kürasao ve Sint-Marten) "terkibindeki ülkelerniñ" statusını tabi ya da "ortaq mustaqil olmağan devletler"olaraq baqmaq mümküm.
Sıñırlar, ya okean kibi coğrafiy obyektlar tarafından, ya da ükümetler, suveren devletler, federativ devletler ve başqa submilliy teşkilâtlar kibi siyasiy teşkil esassız gruppaları tarafından tayinlengen coğrafiy huduttır.
Tışqı sıñırlarnıñ çoqusı qısmen ya da tamamınen kontol etile, ve olarnı tek mahsus tikilgen sıñır noqtasında qanuniy olaraq keçmek mümkün, sıñır mıntaqaları kontrol astında ola bile.
Ülkelerniñ çoqusında ülkege ve ülkeden insanlarnıñ, ayvalarnıñ ve malnıñ avuşması tertiplenmek ya da sıñırlanmaq içün sıñır teşkerüviniñ şöyle ya da diger şekli bar.
Ülkeniñ sıñırları içinde olmaq ya da çalışmaq içün yabancılarğa (yabancı insanlarğa) mahsus immigratsiya vesiqaları ya da ruhset kerek ola bile; faqat böyle vesiqalarğa saip olması, insanğa sıñırnı keçmek ruhset olacağını kefalet etmey.
Devletlerniñ çoqusı, sıñırlarından narkotiklerni ya da ğayıp tehdidinen olğan ayvanlarnı keçirmek yasaqtır.
Qaçaqçılıq, köç ve keçmeniñ mesele olğanı yerlerde ülkelerniñ çoqusı sıñırlarını isarlarnen ve manialarnen pekite, ve resmiy sıñır teşkerüvi protsedurasını tayin etile.
Avropa Şengen zonası ülkelerinde ve Kanadanen ABD arasındaki sıñırnıñ köy damartısında tarqatılğandır.
Özenler: bazı siyasiy sıñırları tabiiy sıñırlarğa, olğan özenlerge köre, resmiyleştirildi.
Musa, yeudi Bibliyasında Arnon özeniniñ ortasını Moavnen Ürdünden şarında yerleşken yeudi qabileleri arasındaki sıñır olaraq tesbit etti.
Misaller, ğarbiy yalısında Kongo Demokratik Cumhuriyeti ve Zambiya, şarqiy yalısında ise Tanzaniya ve Burundi yerleşken Tanganiyka gölü; ABDnen Kanadanıñ sıñırınıñ büyük qısmını alğan Büyük göllerdir.
Dağ sırtları: çoq ülkeniñ siyasiy sıñırları, dağ sırtlarına ve sıq suvbölgüçke köre bölüne.
11 asırda Sün adlı bir çin sülâlesi tarafından yaratılğan mudafaa ormanı bir misal ola bile.
Misal olaraq, Şarqiy ve Ğarbiy Almaniya arasındaki sıñır halqara bir sıñır degildir, faqat landşafttaki tarihiy markeri vastasınen onı alâ köre bilemiz, ve o, Almaniyada alâ daa medeniy ve iqtisadiy bir bölünüvdir.
Deñiz sıñırları, territorial suvlar, yantayılğan zonalar ve istisnaiy iqtisadiy zonlar kontekstinde bar ola; faqat böyle terminologiya, qara sıñırları kontekstinde baqılğan göllerniñ ya da özenlerniñ sıñırlarını içine almay.
Ava boşluğı, ülkeniñ yalısından 12 deñiz miline keçe, ve o, öz ava boşuğınıñ imayesinden mesüldir, amma tek eger o, barışıq vaqtında NATO imayesi altında olmasa.
Faqat vertikal ava boşluğınıñ, Karman sızığınıñ noqtasında bitmesi aqqında bir ortaq anlaşması bar.
Sıñır rejiminiñ umumiy qadeleri, milliy ve yerli akimiyet organları tarafından belgilene ve ülkelerge ve şimdiki siyasiy ya da iqtisadiy şartlarğa köre deñişe bile.
Sıñır üstünden iş, Afrika Müyüzi qurğan rayonlarında keçiniş telükesizlik maişetlerini arttırmaq içün transsıñır faaliyetiniñ potentsialınıñ qullanılmasıdır.
Sıñır üstünden insanlarnıñ iqtisadiy trafigi (tutıp esir etüvden ğayrı), iş yerleri ve mesken yerler arasında kütleviy avuşmadan ibaret ola bile.
O, em sıñır üstünden, em de sıñır boyu areketini ruhset bere ve toqtata bile.
Transsıñır bölgeleriniñ çoqusı da medeniyetlerara kommunikatsiya ve dialognı, em de transsıñır iqtisadiy inkişafını faal tarzda rağbetlendire.
80 seneleri ortasında öz yaratmasınıñ ilk andan bu bediiy ameliyat, vatannen, sıñırlarnen, közetüvnen, kimliknen, ırqnen, qavmiy menslüpligi ve milliy asılnen bağlı olğan suallerni inkişaf ettirmege yardım etti.
Sıñırlar, tilden, medeniyetten, içtimaiy ve iqtisadiy sınıftan, din ve milliy kimlikten ibaret ola bile, faqat olarnen sıñırlanıp olamay.
Sıq sıq bu ressamlar, "sıñırlarnıñ bozucıları" olalar.
Umumen, köy ya da şeer tışı yerleri, şeerler ve qasaba tışında yerleşken coğrafiy bölgedir.
Tipik köy rayonlarınıñ ealisi alçaq sıqlığı ve küçük meskün yerleri bar.
Esasen şeer regionlarında ealisiniñ 15 derecesinden az köy yerinde yaşay.
Şimaliy köy regionları, esasen ya tamamınen, ya da böyle er bir vilâyette muvaziy sızıqlar üzerinde bulunğan köy cedvelge alınğan arazileridir: Nyüfaundlend ve Labrador - 50-ünci; Kvebek - 54-ünci; Ontario - 54-ünci; Manitoba - 53-ünci; Saskaçevan, Alberta ve Britaniya Kolombiyası - 54-ünci.
ABD ealini cedvelge alma bürosı, ABD köy hovalığı naziriliginiñ İqtisadiy araştırmalar hızmeti ve İdare ve bücet ofisi (İBO), köy rayonlarını tesbit etmege yardım etmek içün küç-quvetini qoydılar.
2002 s. köy hocalığı qanun leyhası (P.L. 107-171, Sec.
Köy yeriniñ tarifi: Sağlıq Saqlav Saasındaki Siyasetçiler ve Tetqiqatçılar içün Malümat Kitabı na "köre paytaht bölgesiniñ sakinleriniñ, merkeziy rayon bölgesiniñ nisbeten qoyulaştırılğan tibbiy hızmetke qolay yolu bar.
Bu, Goldsmitniñ tadilinde köy yeriniñ tarifi oldı. "
2019 s. Emmanuel Makron prezidentiniñ ükümeti, köy rayonlarınıñ faydası içün "Agenda Rural" adlı areketler planını işletti.
İskoçiyada köy yeriniñ başqa bir tarifi qullanıla.
İYD, köy rayonlarını ealisi 49000-den az olğan yerler (şeerler üçünci dereceden altıncı derecege qadar) olaraq tarif ete.
Şeerler yanında yerleşken Pakistannıñ köy rayonları, şeer etrafı rayonları ya da civarı olaraq sayıla.
Şeer civarları, öz siyasiy ya da uquqiy yurisdirtsiyasına saip ola bile, hususan ABDde, amma böylece er vaqıt degil, ayrıca şeer civarlarınıñ çoqusı, şeerlerniñ memuriy sıñırları içinde yerleşkeni Büyük Britaniyada.
Mağrip, Frenkstan ve ABDniñ büyük qısmı kibi başqa ülkelerde şeer civarlarınıñ çoqusı, ayrı belediye olaraq qala, ya da graflıq, bölge yahut rayon kibi büyük megapolisniñ qısmı olaraq yerli derecede idare etile.
İçeri şeer civarı ve "tışqı şeer civarı" ıstılaları, (başqa ülkelerniñ çoqusında "şeer civarı" adlandırılmağan) şeer merkezine yaqın ve daa yüksek eali sıqlığınen olğan rayonlarnı ve şeer territoriyası kenarında daa alçaq eali sıqlığınen olğan şeer civarlarını sıñırlandırmaq içün qullanıla.
Yañı Zelandiyada şeer civarlarınıñ çoqusı uquqiy tarifine saip olmay, bu da qayda başlap qayda bitecekleri mevzusında qarışıqlıqqa ketire bile.
İlk sefer "surburbani" sözüni şeer civarlarında Romanıñ zengin patritsiyaları tarafından qurulğan büyük villalar ve kâşanelerge dair Roma devlet erbabı Tsitseron qullandı.
XIX asır ortasına London etrafında ilk büyük şeer civarları peyda olmağa başladı, çünki (o vaqıt dünyada eñ büyük olğan) şeerniñ artqaç ealisi ve sanitariyasız edi.
1880 s. sızıq Harroyğa yetti.
1915 s. vaqıtnı uzatıluv yolu qılavuzı, Metro-lend qılavuzı olğan ve 1 dollarğa satılğan vaqıtta Metropolitenniñ marketing bölügi "Metro-lend" terminini tayin etti.
Qısmen şaşırta ki ilk cian cenki vaqtında, yaramay yaşayış şaraiti sebebinden, acemiy askerlerniñ bedeni zayıf olmasına cevap edi; "siz, C3 evlerinden A1 ealisini alacağına işanıp olmaysıñız" - o zamanki arbiy yararlıqnıñ tasnifine atıf eterek, böyle itiqat, o zamanki devirniñ mesken plakatında yekünlendi.
Kelecek şeer civarını qurmaq içün esabat, kerekli olğan azğariy standartlarnı da qanuniy şekilde pekitti; azamiy ev sıqlığını ve yerleşkenlerini idare etüvden, em de evde yataqhaneler ve başqa odalarnıñ ideal sayısınen bağlı tevsiyelerden ibaret edi.
Tek on sene içinde şeer civarınıñ ölçüsi keskin tarzda balabanlaştı.
Levittaun, kütleviy mesken esas prototipi oldı.
Bir esas yerde çeşitli mal ve hızmet alınsa edi, bir qaç yerge ketmege ihtiyac olmayaraq, ealisi pek tez çoqlaşqan şeer civarlarınıñ parçası şeklinde alış-veriş merkezleri saqlanmağa yardım eter edi.
1956 s. avtomobil yolları qanunı, başqa alış-veriş merkezlerini qolayca birleştirmege imkân bergen 26 biñ million dollarnı alıp, bütün ülke boyunca 64 000 kilometrni qurmağa para bermege yardım etti.
Bazı şeer civarları, şeer merkezindeki iş yerlerinen demiryol ağına saip olğan büyük şeerler etrafında peyda oldı.
Neticesinde büyük mesken inkişafı oldı.
Programmada iştirak etmek aqqına saip olğan 16 millon veterannıñ apansızdan bir ev almağa imkânı oldı.
Qurdurıcılar, şeer tışında boş yerlerni alıp, bir qaç proyektke köre binalarnı qura ediler, soqaqlarnı ve kommunal hizmetlerni temin ete ediler, ya da yerli memurlar, mekteplerni qurma qoşusında iştirak ete ediler.
Veteranlar, onı daa az ilk taqsitnen ala bileler.
Şeer civarlarınıñ inkişafına bölme qanunları, "redlining" ve naqliyatta çoqtan-çoq innovatsiyalar imkân yarattı.
Afroamerikalılar ve başqa ırq insanları esasen şeer faqırlığınıñ çürüp dağılğan ortasında kontsentratsiyalanğan qala ediler.
Ekinci cian cenki soñ FHA kreditiniñ kelişikli olması, Amerika şeer civarlarında meskenniñ inkişafına stimul berdi.
ABDde iqtisadiy inkişafı, evlerge ve yañı infraterkipke büyük yatırımlarge kerekli olğan Amerika şeerleriniñ boysunuv qaidelerini qolaylaştırdı.
Yañı şeerlerniñ maqsatlı binalarnıñ leyhasını azırlaması ve şeerler etrafında yeşil quşaqlarnı saqlanma, alternativ strategiyadır.
Şeer civarlarını inkişaf ettirmek federal subsidiya, banklar ve başqa kredit teşkilâtları tarafından "qırmızı sıñır" ameliyatı kibi bu esnasnı tezleştirdi.
Çoqtan Norfolk qomşu şeeriniñ ealisini aşqan şimdi Virciniya-Biç, bütün Virciniyada eñ büyük şeerdir.
Şeer rayonlarından daa az, beyazlarnıñ balaban faizi (em ispanca qonuşmağan, em de isapca qonuşulğan rayonlarda) ve başqa qavmiy gruppalarnıñ grajdanlarınıñ daa az faizi.
Köy yerlerine baqqanda şeer civarlarında adetince eali sıqlığı yaşayış seviyesinden daa büyüktir, yol sisteması daa qıyın, daa çoq frençayzing tükânları ve restoranlar, daa az köy hocalığı yerleri ve kiyik tabiatı bar.
Faqat 2001 s. bu megapolisniñ ealisinde aman-aman yarımı, alçaq eali sıqlığı rayonlarında, ve tek er beşinci adam tipik "şeer" rayonında yaşay edi.
Bütün Kanada boyunca territoriyasınıñ büyümesiniñ sıñırlanması kompleks planları bar.
Kanadanıñ üç eñ büyük megapolisinde (Büyük Toronto, Büyük Monreal ve Büyük Vankuver) yaqın olğan ealiniñ artuvınıñ büyük qısmı profilsiz belediyelerde oldı.
Bu, anneksiyanen ve şeer sıñırlarında büyük coğrafiy qavrap aluvnen bağlıdır.
2016 s. ealini cedvelge aluvğa köre Kalgari şeeriniñ ealisi 1 239 220 insan edi, Kalgari paytaht vilâyetiniñ ealisi ise 1 392 609 insan edi, Kalgari regional aglomeratsiyasınıñ bastırıcı çoqluğı şeer içinde yaşağanını köstere.
Büyük Britaniyada ükümet, cenüp-şarqiy İngiltereniñ bazı rayonlarında yañıdan tasdıqlanğan mesken quruluvı planları içün azğariy eali sıqlığını qoymağa tırışa.
Şeer civarları Guadalaharada, Mehiko şeerinde, Monterreyde ve büyük şeerlerniñ çoqusında tapıla bile.
Şeer civaları büyügen sayın orta ve yuqarı sınıflar içün eñ ealiniñ alçaq qatlamlarından çiftçiler yaşağan rayonlar, hususan Meksikada "coyulğan şeerler", Çilede kampamentoslar, Peruda barriadalar, Argentinada miserialar villaları, Gvatemalada asentamientolar ve Brazilde favelalar, büyüy edi.
İmtiyaz sisteması çerçivesinde mesken qurulğan Cenübiy Afrika misal olaraq ketirile bile.
Klang, Subang Caya ve Petaling Caya kibi bazı rayonlarda şeer civarları, böyle yerlerniñ temelidir.
Şeer civarı sistemasında bir komponentten başqa komponentke yolculıqlarnıñ çoqluğına, mesafe ne qadar qısqa ya da uzun olğanına baqmadan, maşnalarnıñ kollektor yoluna ketmesi kerek.
Kollektor yolunda yol qazası olsa ya da yol qurucılığı aqınğa mania olsa, tıqanıqlıq yoq olğanına qadar bütün yol sistemasınıñ faydasız olması mümkün.
Bu, bir qaç yüz yar ya da metrge qadar olğan mesafelerde bile (yol ağı sebebinden bir qaç mil ya da kilometrge qadar ola bile) avtomobil seyaatlarına yardım ete.
Beraber alınğan bu eki bergi ödeyici zümresi, hususan şeerler çekişse, daa agressiv bir şekilde maqsat qoya bilgen esasen qullanılmağan potentsial kelir menbası ola.
Frehelnıñ «Meydan» (1933), Damianıñ «Şeer civarınıñ dört köşesinde» (1936), Reda Kaireniñ «Şeer civarım» (1937) ya da Rober Lamuröniñ «Şeer civarı» (1953) kibi frenk yırları 1930 senelerinden berli Parij şeer civarlarını açıq-aydın hatırlata.
Frenk kinosı tezden Jaq Tatiniñ «Emcem» (1958), Moris Pialanıñ «Sevgi bar» (1961) ya da Jan-Lük Godarnıñ «Onıñ aqqında bilgen eki ya da üç şeyim» (1967) kibi filmlernen şeer civarındaki şeer deñişmelerinen meraqlanıp başladı.
Malvina Reynoldsnıñ 1962 senesi çıqqan "Kiçik qutular" yırı şeer civarlarınıñ inkişafını ve onıñ qabul etilgen burjua ve konformist qıymetlerini mısqıllay, Kanadalı «Rush» taqımınıñ 1982 senesiniñ «Ast bölükler» yırı da, Ben Foldsnıñ 1982 senesi çıqqan «Şeer civarını idare etem» yırı kibi, şeer civarlarını muzakere ete.
«Orman çetesi» - Maykl Fray ve T.Lyüis tarafından yazılğan ve resim yapılğan ortaq komikstir.
«Yahşı yaşayış», «Köbelekler» ve «Recinald Perrinniñ inqirazı ile köterilüvi» kibi Britaniya teleserialları şeer civarlarını yahşı baqılğan, amma acımayıp can sıqqan, sakinlerini ise ya aşırı uyğan, ya da delirmege mail olaraq tasvir ete.
Qasaba - (bu söz em köylerni, em kiçik şeerlerni tasvir etmek içün sıq-sıq qullanılğanına baqmadan) köyden büyük, amma şeerden kiçik, ealisi bir qaç yüzden bir qaç biñğe qadar olğan zümreleşken insan yerleşüvi ya da toplulığıdır.
Bu em emek ile esnaflarnıñ ihtisaslaşmasına, em pek çoq zenaatnıñ inkişafına imkân berdi.
Bu köylerniñ büyükligi bayağı farqlıdır.
Desa adetince köylerde bulunsa, keluharanlar - esasen şeer rayonlarıdır.
Desa ya da kelurahan, kekamatannıñ (ast rayonnıñ), öz nevbetinen, kabupaten (rayon) ya da kotanıñ (şeer) ast bölügidir.
Malayziyada bir kampung 10 000 ya da daa az kişi yaşağan yer olaraq tarif etile.
Malayziya ya da İndoneziya köyündeki bütün musulmanlar olar içün dua etilmesini ve ahrette Allahnıñ merametini körmege isteyler.
Singapurnıñ esas qısmında evelleri kampung köyleri çoq edi, amma zemaneviy inkişaf ve tez şeerleşüv işleri sebebinden olar buldozerlernen yıqtırıldı; Kampong Lorong Buangkok - memleketniñ esas qısmında saqlanğan soñki köydir.
Vyetnam köyü, Asiya köy hocalıq istisalınıñ tipik timsalidir.
Sloveniyada selo sözü pek kiçik köyler (100 kişiden az) ve şivelerde qullanıla; sloven tilinde vas sözü Sloveniyanıñ er bir yerinde qullanıla.
Afğan sözü deh ve İndoneziya sözü desa sanskrit ile bağlı ola bile.
Bütün köçken insanlarnıñ qararnen 46%-ı yaşağan yerini bir şeerden başqasına deñiştirdi.
Rusiye İmperatorlığınıñ eñ alçaq memuriy birlemi olğan volost ya da onıñ sovet ya da zemaneviy Rusiye halefi – köy şurası – adetince köy içinde olıp, bir qaç qomşu köyni qavrap ala edi.
Orta Rusiyeniñ köylüleri baynıñ çiftligi etrafındaki köyde yaşasa, qazaq qorantası sıq-sıq hutor adlı kiçkene qasabada yaşay edi.
Lâkin ukraince selışçe dep adlandırılğan daa kiçik qasaba çesiti bar.
Olar bir zamanlar kiçkene qasaba, balıqçı qasabası ya da sayfiye olğan kiçik bir köy yeri çeşitidir.
Lâkin şeerleşken qasabalar sebebinden bunıñ yerine üç arifli smt qısqartmasını qullanaraq, olarğa atıf etip, eki manalılıqtan sıq-sıq qaçınalar.
XX asırnıñ başlarında Stolıpinniñ islâatı vaqtında kerçekten populâr oldılar.
Daa büyük köyler mıntaqağa köre Flecken ya da Markt olaraq adlandıra bile.
Meselâ, Linkolnşir Uolds kibi vilâyetlerde köyler bayır caplarında aşağı doğru yarım yoldaki çoqraq boyu sıq-sıq rastkele ve köy etrafındaki açıq tarla ilk sistemaları ile çoqraq yolu yerleşüvler olaraq peyda ola.
Bazı köyler yoq oldı (meselâ, boş qalğan orta asır köyleri), kimerde kilse ya da çiftlik qaldırdı, bazıda ise tarlalardaki obalardan ğayrı bir şey qaldırmadı.
Diger köyler yükselip birleşti ve Hempsted, London ve Mançesterdeki Didsberi kibi şeer civarlarınıñ umumiy kütle içinde sıq-sıq merkezler meydanğa ketirdi.
Zemaneviy ayatnıñ qıymıldısından uzaq olğan o, biraz qapalı olsa da, sessiz ve aenkli olaraq kösterile.
Olar (Murton, Darem graflığı kibi), XX asırñın başında şahtanıñ ğarq etilüvi neticesinde ealisi tez artqanda ve kömür ocaqlarınıñ saipleri yañı ev, tükân, pab ve kilseler qurğanda, köy olmaqtan çıqıp büyüdi.
Maltbi, Sheepbridge Coal and Iron Company imayesinde quruldı ve qulan açıq yerler ile bağçalar içün teminatı bar edi.
Tipik köyde pab ya da meyhane, tükânlar ve demirci ustahanesi bar edi.
Faqat bazı vatandaş cemiyetleriniñ çalışqan bir cemaatı, şeeri ya da şeer şurası, ya da faaliyet köstergen toplaşuvı yoq.
İskoçiyadaki analog cemiyet şurası da ola, lâkin qanun belgilegen organlar olğanlarına baqmadan, icraiy salâhiyetleri yoq.
Danniye rayonı, aralarında Almra, Kfirçlan, Kfirhbab, Hakel al-Azima, Siir, Bahun, Miryata, Assun, Sfiiri, Harnoub, Kattin, Kfirhabu, Zgartergreyn, Eyn-Kibil de olğan otuz altı kiçik köyden ibarettir.
Dinniye, ormanlıq, bağça ve tereklikler tolu acayip ekologik müitke saiptir.
Suriyeniñ cenübindeki (Hauran, Cabal al-Druz), şimal-şarqındaki (Suriye adası) ve Asi özeni havzasındaki köyler daa çoq köy hocalığına, esasen boğday, sebze ve meyvalarğa bağlıdır.
Suriyedeki Tartus ve Latakiya kibi Aq deñiz şeerlerinde beñzegen köy çeşitleri bar.
Nevbetteki kategoriyağa dekret ile köterilmegen er bir şeerleşüv "pueblodır".
Amma bu bir umumiyleştirüvdir; bir çoq ştatta eyaletteki eñ kiçik şeerlerden büyük olğan köyler bar.
Bazı allarda köy şeer ya da qasaba ile bir olması mümkün, böyle vaziyette ekisiniñ birleşken ükümeti ola bile.
Eñ büyük köy olğan Hempstedniñ 55 000 sakini bar; bu onı eyaletniñ bazı şeerlerinden ealisi daa sıq olğan yerge çevire.
2010 senesi cedvelge alınğan Arlingtos-Hayts köyünde, İllinoys ştatı, 75 101 kişi yaşay edi.
Köyler bir qaç qasaba, atta bir qaç bölge topraqlarını birleştire bile.
32 000 kişiden çoq yaşağan Menomoni Fols eñ büyük köydir.
Merilendde " Köy…" olaraq adlandırılğan meskün yer em qayd etilgen şeer, em mahsus bergi bölgesi ola bile.
O zamanlar ananeviy ükümdarlar öz memuriy mıntaqalarında mutlaq iqtidarğa saip ediler.
Er bir Hausa köyü şeer seviyesinde Hakimige (mer) itaat etken Magaci (köy başı) tarafından idare etilgen edi.
Şimaldeki köylerniñ çoqusında olğanı kibi, çinke damlar adiy bir şey olsa da, toban damlı balçıq tolalı evler bar.
Başqaları bir qaç daqqalıq yol mesafesinde quyuları bar olğanı içün qısmetlidir.
Atlas – harita toplamıdır; adetince, Dünya haritaları ya da Dünyanıñ bir region haritaları taqımıdır.
Bu serleva Merkatornıñ yalıñız bir harita taqımı olaraq degil, bütün kâinatnıñ yaratıluvı ve şekil tasviri olaraq köstere.
Masa atlası malümat kitabı olaraq yapıla.
Haritacılıqta kontur sızığı (sıq-sıq yalıñız "kontur" dep adlandırıla), orta deñiz seviyesi kibi belli bir seviye üzerindeki aynı yükseklikteki noqtalarnı birleştire.
Funktsiyanıñ gradiyenti kontur sızıqlarına daima amudiydir.
Kontur sızıqları, kerçek ya da faraziy üstniñ bir ya da bir qaç yatma tüzlemnen kesişüvini köstergen bir haritadaki qıyışıq, tüz ya da eki sızıqnıñ birikmesidir.
1701 senesi Edmond Galley böyle sızıqlarnı (izogonlarnı) mıqnatis deñişüv diagrammasında qullandı.
1791 senesi J.L.Düpen-Triel tarafından azırlanğan Frenkistan haritasında kontur sızıqları 20 metrlik aralıqlar, ştrihlevler, noqta yükseklikleri ve tik kesitlernen qullanıldı.
İzobatlar, 1834 senesine qadar Rusiyede ve 1838 senesine qadar Büyük Britaniyada deñiz haritalarında muntazam sürette qullanılmadı.
1944 senesine qadar Con K.Rayt alâ daa izogrammanı afzal saydı, faqat o, keniş sürette öyle de qullanılmadı.
Yekâne standart saylav ıntıluvlarına baqmadan, bütün bu alternativalar bugünge qadar saqlanıp qaldı.
Ava stantsiyaları nadiren bir kontur sızığına tam olaraq yerleştirile (yerleştirilse, bu, konturnıñ qıymetine tam olaraq musaviy bir ölçev köstere).
Meteorologiyada kösterilgen barometrik basım haritadaki üst basımlarğa degil, deñiz seviyesine tüşürile.
İzallobarlar – muayyen bir zaman aralığında musaviy basımnıñ deñişme noqtalarını birleştirgen sızıqlardır.
İzallobar gradiyentleri, geostrofik yelni arttırğanları ya da eksiltkenleri içün yelniñ müim parçaları ola.
0°C-deki izoterma buzlav seviyesi olaraq adlandırıla.
Bu konturlarğa köre yerniñ umumiy relyefi tesbit etile bile.
Haritacılıqta kontur arası – qomşu kontur sızıqları arasındaki yükseklik farqıdır.
Eki ya da daa çoq kontur sızıqnıñ birleşmesi uçurumnı köstere.
Adetince, kontur aralıqları harita boyunca bir kele, faqat istisnalar da ola.
Ekvipotentsial sızıqnı keçüvniñ potentsial yükselgenini ya da tüşkenini köstergenini yükler üstündeki işaretlerden añlamaq mümkün.
Ekşilikli yağanaqlar izoplatlı haritalarda kösterile.
Kontur sızıqlar iqtisadiyatta coğrafiy olmağan malümatnı köstermek içün de qullanıla.
Böyle izosızıqlar eki ölçevli grafiklerde ekiden çoq ölçevni (ya da miqdarnı) köstermek içün faydalıdır.
Radar körüntileri yoralğanda, izodop, teñ Doppler tezliginde bir sızıqtır, izoeho ise teñ radar akis etüv sızığıdır.
Sızıq tüsü ekranğa uyğun olğan çeşit sayıda pigmentniñ saylavıdır.
Sızıq türü istenilgen effektni yaratmaq içün esas kontur sızığınıñ tüz, kesikli, noqtalı ya da başqa bir şekilde bölüngenini köstere.
Sayılı işaretlev kontur sızıqlarınıñ arifmetik qıymetlerini kösterüv usulıdır.
Kontur sızıqlarınıñ sayılı işaretleri olmasa, qomşu sızıqlarnıñ üslübi ise aynı olsa (aynı ağırlıq, renk ve tür), gradiyentniñ yönelişini yalıñız kontur sızıqlarından belgilemek imkânsız olur.
Doğru işaretlengen kontur haritası oquyıcığa yerni tez telqin etmege yardım ete.
Soñra diger yerlerniñ koordinatları eñ yaqın kontrol noqtasından geodezik ölçevler yardımınen ölçele.
Bu fenomen malümat yılışuvı dep adlandırıla.
Şarqiy Avropadaki Struve geodezik yayı (1816-1855) ve İndistannıñ Büyük trigonometrik Tedqiqatı (1802-1871) kibi iddialı leyhalar daa çoq vaqıt aldı, amma Yer ellipsoidiniñ şekline daa doğru qıymet kesüvnen yekünlendi.
Deñiz seviyesiniñ tahminiy tarifi bir ellipsoid olğan WGS 84 malümatıdır, daa doğru tarif ise eñ az 2 159 sferik harmonikten faydalanğan Dünya gravitatsion modeli 2008 (EGM2008) ola.
Enlik ıstılası doğruluvsız qullanılsa, geodezik enlikni ifade ete.
Eki belli malümat arasındaki malümat yılışuvı bir memleket ya da region içinde bir yerden başqasına deñişe bile ve sıfırdan yüzlernen metrge (ya da bazı uzaq adalar içün bir qaç kilometr) qadar ola bile.
Meselâ, Sidneyde GDAda (WGS 84 global standart esasında) yapılğan GPS-koordinatları ve AGD (çoqusı yerli harita içün qullanıla) arasında 200 metrlik (700 fut) bir farq bar ve bu geodezik çeküv ya da suvastı yaldav içün yer tapuv kibi bazı qullanımlar içün qabul etilmeycek derecede büyük bir nuqsan ola.
İstinat malümatı farqlı radius ve farqlı merkeziy noqtalarğa malik ola bilecegi içün Yerdeki muayyen bir noqtanıñ ölçev içün qullanılğan malümatqa köre bam-başqa koordinatları ola bile.
Şimaliy Amerikada qullanılğan eñ çoq tarqalğan istinat malümatı NAD27, NAD83 ve WGS 84 ola.
NAD 83 dep adlandırılğan bu malümat sistemasını geotsentrik baş noqtasınen sıñırlağan 600 satellit doppler stantsiyası da olğan 250 000 noqtanıñ tüzetilüvine esaslana."
Bu, ABD Mudafaa nazirligi (DoD) tarafından qullanılğan ve Milliy geofezaiy istihbarat agentligi (NGA) (evelleri - Mudafaa haritalama agentligi, soñra - Milliy körünti ve haritalama agentligi) tarafından muayyen etilgen bir istinat sistemasıdır.
O, 1987 senesi yanvarniñ 23-nden itibaren GPS efemeridleri (orbitalar) yayınlavı içün istinat çerçivesi olaraq qullanıldı.
1994 senesi iyünniñ 28-nde yayın orbitaları içün istinat çerçivesi oldı.
WGS 84 (G873), 1997 senesi yanvarniñ 29-nda yayın orbitaları içün istinat çerçivesi olaraq qabul etildi.
WGS 84 - rekreatsion ve ticariy GPS tertibatlarında saqlanğan koordinatlar içün ögünden qabul etilgen standart malümattır.
Meselâ, Ugandada, Afrika levhasında ekvator üstündeki bir noqtanen Ekvadorda, Cenübiy Amerika levhasında bulunğan bir noqta arasındaki boylama farq yılda tahminen 0,0014 arksaniye arta.
Misal olaraq, bir memleket içinde haritalarnıñ ekseriyeti pilâkilerni içine almay.
Ptolemey, yaz kününiñ uzunlığına köre enlikni ölçemek yerine boyluq ve enlikni tam qabul etip esapladı.
1300 yılından biraz evel Maksimus Planudes Ptolemeyniñ metnini ğayrıdan tiklegen soñ, Avropada matematik haritacılıq yañıdan başladı; metin tahminen 1407 senesi Florentsiyada Yakobus Angelus tarafından latincege tercime etilgen edi.
Soñra olar yer istinat sisteması ya da geodezik malümat adı berilgen bu ellipsoidge sferik koordinat sistemasınıñ eñ uyğun haritasını saylaylar.
Dünya üstündeki φ ya da phi) noqtaları - ekvator tüzlemi ve bu noqtadan ve Dünyanıñ merkezinden (ya da oña yaqın) keçken tüz sızıq arasındaki köşedir.
Bütün meridianlar Şimaliy ve Cenübiy qutuplarda birleşken büyük ellipslerniñ (sıq-sıq büyük daireler dep adlandırılğan) yarısı ola.
Grinviçniñ antipodal meridianı - em 180° ğarp boyluğı, em de 180° şarq boyluğıdır. Bu, şu cümleden Rusiyeniñ uzaq şarqı ve Aleut adalarınıñ uzaq ğarbi ile, siyasiy sebeplerden bir qaç yerde ondan ayırılğan Halqara kün deñiştirüv sızığı ile qarıştırılmamalı.
Haritadaki koordinatlar adetince muayyen koordinatlarğa köre şimal enliginde N ve şarq boyluğında E ofsetlerinen qayd etile.
Coğrafiyada enlik - Yer üzerindeki bir noqtanıñ şimal-cenüp yerini belgilegen coğrafiy koordinattır.
Dünya üzerindeki obyektlerniñ doğru yerini tapmaq içün enlik boyluqnen beraber qullanıla.
Ekinci adım geoidniñ riyaziy ceetten daa sade bir istinat yüzü ile tahmin etmekten ibarettir.
Deñişmez enlik ve boyluq sızıqları beraber istinat yüzünde bir gratikul teşkil ete.
Bir çoq farqlı istinat ellipsoidi olğanı içün yüzdeki obyektniñ doğru enligi unikal degil: bu, "koordinat istinat sisteması tam qayd etilmese, koordinatlarnıñ (yani enlik ve boyluq) eñ yahşı alda eki manalı, eñ yaramay alda manasız olğanı" aytılğan ISO standartında qayd etile.
Dünyanıñ merkezinden keçken ve aylanuv köçerine amudiy olğan tüzlem ekvator adı berilgen büyük bir dairede yüzni kese.
Zaman deñişmeleri köçer egüv aqqında maqalelerde daa tafsilâtlı şekilde muzakere etile.
İyün küneş turuşında, Küneş Saratan tropiginde tepede olğanda, vaziyet tersine deñişe.
Enlik ellipsoidge köre tayin etilgeni içün bu noqtanıñ yeri er bir ellipsoidde farqlıdır: qullanılğan ellipsoidni köstermeyip, coğrafiy obyektniñ enlik ve boyluqnı tam olaraq qayd etmek mümkün degil.
Coğrafiy enlik muqaytlıqnen qullanılmalıdır.
Meridian mesafe integralına qıymet kesüv geodeziya ve harita proyektsiyası saasındaki bir çoq tedqiqatta merkeziy yer ala.
Eki areket usulı bar.
İzometrikten ya da uyğundan geodezikke deñiştirilgende Nyüton-Rafsonnıñ eki tekrarlanması eki qat doğrulıq bere.
Grafikte kösterilgen farqlar yay daqqalarındadır.
Geodezik ve Dekart koordinatları arasındaki türlendirüv Coğrafiy koordinatlarnıñ türlendirilüvi bölüginde tapıla bile.
Umumen yüzdeki bir noqtada aqiqiy vertikal ne istinat ellipsoidiniñ normali, ne de geoidniñ normalinen tam olaraq bir degil.
Boyluq - Dünya yüzündeki ya da kök cısmı yüzündeki bir noqtanıñ şarq-ğarp yerini belgilegen coğrafiy koordinattır.
Grinviçteki Qıral observatoriyası yaqınlarından keçken başlanğıç medirianı, İngiltere, şartlı olaraq 0° boyluq olaraq belgilene.
Yerli vaqıt (meselâ, küneşniñ bulunğan yerinden) boyluqqa bağlı, 15° boyluq farqı yerli vaqıtta bir saatlıq farqqa teñ kele.
Printsip qolaydır, lâkin ameliyatta boyluqnı tayin etmek içün yahşı bir usulnıñ tapıluvı asırlar aldı ve eñ ulu alimlerniñ ğayretlerini talap etti.
Onıñ başlanğıç meridianı İskenderiyeden keçe edi.
O, boyluqnıñ bütün qıymetleri müsbet olsun dep, Kanar adaları boyunca başlanğıç meridiandan faydalandı. 
İndu ve musulman astronomları, bir çoq yañı yer qoşaraq, Ptolemeyniñ malümatını sıq-sıq eyileştirip, bu ğayelerni inkişaf ettirmege devam etti. 
Keç orta asırlarda seyaatlar artqanınen ğarpta coğrafiyağa olğan meraq yañıdan tiklendi, arap ilimi ise İspaniya ve Şimaliy Afrikanen olğan bağlar sayesinde tanılıp başladı.
Hristofor Kolumb, boyluğını keşif etmek içün ay tutuluvlarını eki kere qullandı: birincisi - 1494 senesi Sentâbrniñ 14-nde Saona adasında (ekinci seyaat), ekincisi - 1504 senesi Fevralniñ 29-nda Camaykada (dördünci seyaat).
Başta bir közetüv cihazı edi, amma soñraki yarım asır devamındaki inkişaflar onı doğru bir ölçev aletine çevirdi.
Qarada, teleskoplarnıñ ve pul saatlarınıñ inkişafından 18-inci asırnıñ ortalarına qadar devirde, boyluqları yeterli derecede, çoqusı vaqıt bir dereceden az hatalarnen ve aman-aman er vaqıt 2-3° sıñırlarında belgilengen yerlerniñ sayısında daima bir artuv körüldi.
Okean dalğasında doğru közetüv yapmaq qarada olğanından bayağı zordır ve pul saatları böyle şaraitlerde pek yaramay çalışa.
1° ve 0,5° sıñırlarında çezüvler içün eki seviyeli mukâfat teklif etti.
Bu iş Boyluq şurasından biñlernen funt yardım aldı ve mukâfatlandırıldı, amma o, 20.000 funtqa qadar eñ büyük mukâfatnı almaq içün küreşti ve, niayet, 1773 senesi parlament qarışqan soñ, qoşma bir ödev aldı.
Ay mesafeleri 1790 yılından soñ umumiy qullanuvğa berildi.
Boyluq tapıluvı içün vaqıt signalını bermek içün telegrafnıñ qullanıla bilecegi tez añlaşıldı. 
Tedqiqat, 1874-90 seneleri Merkeziy ve Cenübiy Amerika, Ğarbiy İndistan ve Yaponiya ve Qıtayğa qadar haritalanğan yerlerniñ zıncırlarını taptı.
20-nci asırnıñ başlarında telsiz telegraf qullanılıp başlağanda bu deñişti. 
Radionavigatsiya sistemaları Ekinci Cian Cenkinden soñ umumiy qullanuvğa berildi.
Mıqnatis meyilden ğayrı, bütün usullar amelde qullanıla bilgen soylarıdır.
Bir noqtadaki boyluq, bulunğan yer ve Koordinatsiya etilgen dünya vaqtı (UTC) arasındaki zaman farqı esaplanıp tapıla bile. 
"Yaqın" sözü qullanıla, çünki noqtanıñ saat quşağınıñ merkezinde olmaması mümkün; bundan ğayrı, saat quşaqları siyasiy olaraq belgilene, şunıñ içün merkezleri ve sıñırları sıq-sıq 15°niñ qatı olğan meridianlarda olmay.
Şarqnıñ müsbet olğanına dair Halqara standart şartnamesi (ISO 6709) Şimal qutbu yuqarıda olğan sağ elli Dekart koordinat sistemasına uyğundır. 
O vaqıttan berli olar standart yanaşuvğa keçtiler.
Geoid - yeller ve artıluv kibi diger tesirler olmasa edi, gravitatsiyanıñ özüne çeküvi ve Dünya aylanuvı olğan Dünya gravitatsiyasınıñ tesiri altında okean yüzüniñ alacaq şeklidir. 
Bunı ancaq keniş gravitatsiya ölçevleri ve esaplavları ile bilmek mümkün. 
Fizikiy Dünyanıñ +8.848 m (Everest dağı) ve -10.984 (Mariana çuqurı) taypınuvları olsa da, geoidniñ bir ellipsoidden sapması +85 m (İslandiya) ile -106 m (cenübiy İndistan) arasında deñişe, yani umumen 200 m azdır.
Qıtaviy qara massivleri bir sıra tunnel ya da kanallarnen kesişse edi, bu kanallardaki deñiz seviyesi de geoid ile aman-aman aynı olur edi.
Bu, geminen seyaat etkende geoidniñ dalğalanğanını körmemek mümkün demek; yerli vertikal (sarqma) geoidke daima amudiy ve yerli ufuq oña toqunıcıdır. 
Bunıñ sebebi, Dünyanıñ ağırlıq merkezi etrafında aylanğan GPS satellitleriniñ yükseklikni yalıñız bir geotsentrik istinat ellipsoidine köre ölçep olmasıdır.
Zemaneviy GPS alıcılarınıñ programmasında bir cedvel bar, onıñ vastasınen cariy yerden Dünya geodezik sistemasınıñ (WGS) ellipsoidi üzerinde geoidniñ yüksekligini (meselâ, EGM-96 geoidiniñ) elde eteler.
Bu kürre soñra suvnen örtülse edi, suv er yerde aynı yükseklikte olmaz edi.
Şu sebepten bir çoq el GPS alıcısınıñ deñizden başlağan yükseklikni tapmaq içün içki dalğalanuvnı sorav cedveli bar. 
GOCE yoldaşlarınıñ malümatına esaslanğan ilk mahsullar 2010 senesi Iyün ayında Avropa kâinat agentliginiñ (ESA) Dünya közetüv qullanıcı hızmetleriniñ aletleri vastasınen İnternette açıq irişimge açıldı.
Geoid - esaplanması kerek olğan hususiy ekvipotentsial yüzdir.
Globus - Dünya, başqa bir kök cısmı ya da kök kürresiniñ sferik modelidir. 
Kök kürresiniñ yer kürresi modeli kök globusı dep adlandırıla. 
O, memleketlerni ve büyük şeerlerni ve enlik ve boyluq sızıqları ağını köstere bile.
Adeti üzre, o, kök kürresini yıldız taqımına böle.
Globus aqqında ilk malüm söz milâttan evel 150 senesi Krates globusı aqqında tarif etken Strabonğa aittir.
Bir çoq globusnıñ çevresi bir metrdir, şu sebepten olar 1:40 million mıqyasındaki Yer modeli şeklinde ola. 
Zemaneviy globuslarnıñ çoqusında belli bir yerniñ tahminiy koordinatlarını bilmek içün paralleller ve meridianlar da basılğandır.
Bütün eski Dünyanı tasvirlegen erte yer kürreleri İslâm dünyasında quruldı.
Behaym alman haritacısı, deñizci ve tuccar edi. 
Yer kürresini icat etmezden evel Behaym çoq seyaat etti.
Daa bir erte globus, Hant-Lenoks globusı, tahminen. 
Yañı dünya tasvirlengen eñ eski globus olması mümkün.
Amerikanı tasvir etken faksimil globus 1507 senesi Martin Valdzemüller tarafından yapılğan edi.
Globus IMP, beş düymli globuslar da olğan elektromehanik cihazlar, 1961 senesinden 2002 senesine qadar sovet ve Rusiye kosmos gemilerinde navigatsion aletler olaraq qullanılğan edi.
Bu globus yapuv usulı 1802 senesi İngliz Entsiklopediyasında Corc Kirsli tarafından bir oyma resimnen tasvir etilgen edi.
O, diskke yarımsfera şeklini bergen maşinağa yerleştirile. 
Bu globuslar “pek balaban” ve pek paalı edi.
Soñkisiniñ bütün Almaniyadan keçken sovet qurşunınıñ teşigi bar. 
Ortodromiya olaraq da belli olğan büyük daire sferasınıñ merkeziy noqtasından keçken sfera ve tüzlemniñ kesişüvidir. 
Sfera çevresiniñ bu hususiy alı kiçik dairege, yani merkezden keçmegen sfera ve tüzlemniñ kesişüvine zıttır. 
Soñsuz miqdarda büyük daireler olğan bir çift antipodal noqta istisna ola. 
Büyük bir daireniñ kiçik yay uzunlığı, böyle büyük daireler riman çevresi dep adlandırılğan riman geometriyasında sfera yüzündeki eki noqta arasındaki mesafe olaraq qabul etile.
Diger büyük daire - yer ve suv yarımkürrelerini ayırğan dairedir. 
Haritacılıqta harita proyektsiyası - harita yapmaq içün yer kürresiniñ yüzüni tüzlemge yalpatuvnıñ usulıdır. 
Haritanıñ maqsadına köre bazı bozuvlar qabildir, digerleri ise qabul etilmez; şunıñ içün kürrege oşağan cısımnıñ bazı hususiyetlerini diger hususiyetler sayesinde qorumaq içün çeşit harita proyektsiyaları bar. 
Proyektsiyalar, differentsial endese, proyektiv endese ve manifoldlar da olğan bir qaç temiz riyaziy saanıñ mevzusıdır.
Daa doğrusı, koordinatlarnı açıq ve tüzgün bir şekilde qıyış yüzden tüzlemge çevirgen er türlü riyaziy funktsiya proyektsiyadır.
Dünya ve diger büyük kök cısımları umumen tüz sferoidler olaraq daa yahşı modelleştirile, albuki asteroidler kibi kiçik obyektlerniñ sıq-sıq tertipsiz şekilleri bar.
Dünyanıñ qıyış yüzü tüzlemge izometrik olmağanı içün şekillerniñ saqlanuvı qaçınılmaz bir tarzda deñişken ölçüge ve, netice olaraq, meydanlıqlarnıñ mütenasip olmağan tasvir etilüvine ketire. 
Haritanıñ maqsadı, angi proyektsiyanıñ haritanıñ temeli olacağını belgiley. 
Malümat desteleri coğrafiy malümattır; olarnıñ toplanuvı Dünyanıñ saylanğan koordinatlar sistemasına (modeline) bağlıdır. 
Tissotnıñ köstericisi kibi, Goldberg-Gott köstericisi de soñsuz kiçik degerlerge esaslana ve bükülme ve qıya (bükülme ve bir yanlıq) bozuvlarını köstere.
Bazıda sferik üçköşelikler qullanıla.
Yerli bozuvnı körültüvniñ başqa bir usulı - boz ya da kölgesi köşe şekil deñişüviniñ ya da meydanlıq inflâtsiyasınıñ büyükligini akis etken renkniñ gradatsiyalarıdır.
Dünyanıñ kerçek şekli tertipsiz olğanı içün bu adımda malümat coyula.
Qıyaslamaq kerek olsa, portaqal qabuğını yırtmayıp ve şeklini deñiştirmeyip, tegizlemek olmaz).
Toqunıcı, yüzniñ yer kürresine tiye, lâkin kesmey manasına kele; kesici sızıq, yüzniñ yer kürresini kese manasına kele.
Bu sızıqlar, konik proyektsiyalarda olğanı kibi, bir enlikniñ paralleli olsa, buña standart parallel deyler.
Bu, normal ceetten er angi tsilindrik ya da psevdotsilindrik proyektsiyağa aittir. 
Mıqyas, belli bir coğrafiy noqtadan çıqqan bütün tüz sızıqlar boyu deñişmezdir.
Sferik ya da ellipsoidal olsun, muzakere etilgen printsipler umumiylikni coymayıp qala. 
Ellipsoidal model, adetince topografik haritalar ve yer yüzüni doğru bir şekilde tasvir etmesi kerek olğan diger büyük ve orta mıqyaslı haritalarnı sızuv içün qullanıla. 
Eñ kelişken ellipsoidge baqılsa, bir geoidal model mesafe, uyğunlıq ve ekvivalentlik kibi müim hususiyetlerniñ tavsifini deñiştirecek. 
Lâkin asteroidler kibi tertipsiz seyyare cısımları içün bazıda haritalarnı tasvirlemek içün geoidge oşağan modeller qullanıla. 
Proyektsiyalar, dev yüzniñ Dünya ile alâqada tiyüv ve soñra közde tutulğan bir mıqyaslav ameli olaraq tasvir etile. 
Yarıq menbasınıñ bu soñki sıñırlavda tasvir etilgen sızıq boyu çıqqan yer, çeşit "tabiiy" tsilindrik proyektsiyalar arasındaki farqlarnı bergen şeydir.
Bu tsilindr Dünyanıñ etrafına sarıla, üstüne proyektsiya etile ve soñra açıla. 
Şimal-cenüp mesafeleri ne uzatıla, ne de qısqartıla (1): musaviy tüz köşeli proyektsiya ya da "plastina".
Bu proyektsiya, şarq-ğarp sozuluvına mütenasip sürette şimal-cenüp mesafelerine mıqyaslanğanı içün şekiller sayesinde meydanlığını saqlay. 
Diger meridianlar merkeziy meridiandan daa uzundır ve merkeziy meridiandan çetke doğru egile.
Böyle ise, meridianlar bu parallel boyu teñ aralıqlarnen yerleştirilgendir. 
Neticede çıqqan konik haritanıñ bu standart paralleller yanında mıqyas, şekil ve meydanlıqta az bozuvları bar. 
Toqunuv noqtasından soñsuz bir mesafede perspektiva noqtasından yapıla bile; r(d) = c sin.
Soñki mesafede kâinattan körünişni taqlit etken ve, böylece, meselâ, The Blue Marble 2012de qullanılğanı kibi, tam yarımkürreden daa azını köstergen yaqın taraflı perspektiv proyektsiya.)
Hususiy noqta ya da noqtalar akis etilgende bir sızıq ya da egri segmentine uzana bile.
Azimutal musaviy mesafelik: merkezden ve çetten olğan mesafeler saqlana.
Böyleliknen, haritalarnıñ bir çoq qullanuvına ve olarnıñ keniş mıqyas diapazonına hızmet etmek içün pek çoq proyektsiya bar. 
Dünyanıñ malümat haritaları sıq-sıq uzlaşuv proyektsiyalarında körüne. 
Merkator proyektsiyası - 1569 senesi flamand coğrafiyacısı ve haritacısı Gerard Merkator tarafından taqdim etilgen tsilindrik harita proyektsiyasıdır.
Bir yan tesir olaraq, Merkator proyektsiyası ekvatordan uzaq olğan obyektlerniñ ölçüsini arttıra.
Lâkin küneş saatınıñ geometriyası köz ögüne alınsa, bu haritalarnıñ küneş saatı içün esas olğan gnomonik proyektsiyanıñ sıñırlağan alı olğan oşağan merkeziy tsilindrik proyektsiyağa esaslanması mümkün. 
Amma bu adiy ve sade bir yañlış identifikatsiya adisesi edi.
Merkator haritağa ad berdi: "Deñizcilerniñ qullanuvı içün tüzetilgen Dünyanıñ yañı ve arttırılğan tasviri".
Çoq yıl devamında çeşit farzlar teklif etildi, amma, ne de olsa, Merkatornıñ Pedro Nunes ile dostluğı ve Nunesniñ yapqan loksodrom cedvellerine irişimi ğayretlerine yardım etkendir. 
Ne de olsa, uyğun riyaziyat 1589 senesinden başlap riyaziyatçı Tomas Herriot tarafından azırlanıldı, amma iç bir vaqıt derc etilmedi. 
Onıñ deral qullanıluvına eki esas problem mania oldı: deñizde boyluqnıñ yeterli doğrulıqnen esaplanuvınıñ imkânsız olğanı ve navigatsiyada coğrafiy degil, mıqnatis yönelişlerniñ qullanıluvı. 
Faqat o, yerni tapuv problemi bayağı al etilgen 19-ıncı asırğa qadar dünya haritalarında üstün olıp başlamadı.
Bu tazyıqlar sebebinden naşirler 20-nci asır devamında proyektsiya qullanıluvını yavaş-yavaş eksiltti.
Bunı kerçekleştirmek içün ekvatordan uzaqlaşqanınen artqan haritanıñ qaçınılmaz şarq-ğarp uzanuvına Merkator proyektsiyasında uyğun bir şimal-cenüp uzanuvı refaqat ete, böylece er noqtada şarq-ğarp mıqyası şimal-cenüp mıqyasınen aynıdır, bu da onı konformal harita proyektsiyasına çevire.
70°ten çoq şimal ya da cenüp enliklerinde Merkator proyektsiyası aman-aman qullanılamaz, çünki sızıqiy mıqyas qutuplarda soñsuz derecede büyük ola. 
Kanadanıñ arktik taqımadalarınıñ şimalindeki Elsmir Adası, Avstraliya 39 qat büyük olsa da, Avstraliya ile aman-aman aynı ölçüde körüne. 
Grenlandiyanıñ kerçek meydanlığı yalıñız Demokratik Kongo Cumhuriyetiniñ meydanlığınen teñeştirile bile. 
Alâska, Avstraliya ile aynı büyüklikte körüne, lâkin aslında Avstraliya 4½ qat büyüktir.
İsveçiya Madagaskardan bayağı büyük körüne.
Gnomonik Proyektsiya ile Tertipli bir İkosaedr üstünde Dünya Haritası."
Bu tenqitniñ neticesi olaraq, zemaneviy atlaslar dünya haritaları ya da ekvatordan uzaq mıntaqalar içün Merkator proyektsiyasını artıq qullanmay, diger tsilindrik proyektsiyalar ya da musaviy deger proyektsiyalarnıñ şekillerini saylay. 
Arno Peters, 1972 senesi Merkatornıñ problemlerini çezmek içün şimdi adetince Gall-Piters proyektsiyası dep adlandırılğan şeyni teklif etkende, Gallnıñ 1855 senesiniñ işi kibi haritacılarnıñ evelki işlerine atıf etmeyip, bu onıñ original işi ola, dep iddia etip, tartışmanıñ sebebi oldı.
Ola bilgen variantlardan biri içün diapazon tahminen 35 kilometrdir, lâkin kiçik mıqyaslı (büyük region) qullanuvlar içün bu deñişüv körmemezlikke urula bile ve radius ve çevre içün sıranen 6.371 km ve 40.030 km orta degerler alına bile.
Tsilindrik harita proyektsiyası, enlik φ ve boyluq λ coğrafiy koordinatlarını ekvatorda başlanğıç ve ekvator boyu x köçeri olğan haritadaki Dekart koordinatlarına bağlağan formulalarnen belgilene.
Tsilindr ekvatorda yer kürresine toqunğanı içün yer kürresi ve tsilindr arasındaki mıqyas faktorı ekvatorda bir, amma başqa bir yerde degildir.
Farq (λ − λ0) radian olaraq ifadelene.
Daa da ekstremal kesikler qullanılğan edi: bir fin mektep atlası tahminen 76° şimal enligi ve 56° cenüp enliginde, taraflarnıñ 1,97 nisbetinen kesilgendir.
Daa tar yolaqlar daa yahşıdır: saniye 8° = 1,01, böylece eni 16° olğan yolaq (merkezi ekvatorda olğan) 1% ya da 100-de 1 parça qadar doğrudır.
Bütün referents ellipsoidler içün e2 tahminen 0,006dır.)
Yuqarıdaki model içün 1 sm 60° enlikte 1500 kilometrge teñ kele.
Bu horda merkezde 2arcsin(cos φ sin) ile teñ olğan bir köşe yapa ve A ve B arasındaki büyük çevre mesafesi 2a arcsin(cos φ sin) ola.
Diger cısımlar içün adetince Mars içün Airy-0 kraterinden keçken meridian olğan deñişmegen bir yüz hususiyetine atıf eteler.
Ananege köre, Dünya, Ay ve Küneş içün -180° ile +180° arasında deñişken derecenen ifadelene. Diger cısımlar içün 0° ile 360° arasında bir diapazon qullanıla.
Haritanıñ mıqyası - haritadaki bir mesafeniñ yerdeki uyğun mesafege nisbetidir.
İlk usul - yaratqan kürre ölçüsiniñ Dünyanıñ ölçüsine nisbetidir. 
Bir çoq harita nominal mıqyasnı bildire ve onı temsil etmek içün atta direk mıqyası (bazıda tek "mıqyas" dep adlandırıla) kösterile bile. 
Bu alda "mıqyas" mıqyas amili manasına kele (= baa mıqyası = hususiy mıqyas).
Harita proyektsiyası, mıqyasnıñ bütün haritada nasıl deñişkenini añlamaq içün pek müim ola.
Bu, qadimiy devirden 1993 senesine qadar aman-aman bütün belli proyektsiyalarnıñ tedqiqidir. 
Kiçik mıqyas, dünya haritalarına ya da qıtalar ya da büyük devletler kibi büyük regionlarnıñ haritalarına aittir.
Büyük mıqyaslı haritalar, meselâ, bölge haritaları ya da şeer planları kibi, daa kiçik yerlerni daa tafsilâtlı şekilde köstere.
Faqat, yuqarıda iza etilgeni kibi, haritacılar daa az keniş haritalar - daa kiçik meydanlıqnı köstergen soyları içün "büyük mıqyaslı" ıstılasını qullanalar. 
Bu, adetince portaqal qabuğını yırtmayıp ve şeklini deñiştirmeyip, tüz bir yüz üstünde tegizlemekniñ imkânsız olğanınen tasvir etile.
Aksine, haritada izotrop mıqyas faktorları uyğun proyektsiyanı közde tuta.
"Kiçik" tasnifi belli bir ölçev doğrulığında element üstünde mıqyas amilinde iç bir deñişüv olmaycaq manasına kele.
Bu koordinatlarnıñ kerçek basılğan (ya da baqılğan) haritalardan mantıqiy olaraq ayırılması kerek olğan proyektsiya haritasını belgiley, dep aytamız.
Noqta mıqyası yer ve yönelişke köre deñişkeni içün proyektsiya üstünde çevre proyektsiyası bozulacaq. 
Bu bozuv ellipsleriniñ harita proyektsiyası üstüne qoyuluvı noqta mıqyasınıñ harita üstünde nasıl deñişkenini köstere.
Baş köçerniñ kiçik köçerge nisbetidir. 
Ekvatorda mıqyas doğrudır (k=1), böylece basılğan bir haritada uzunlığını RFniñ (ya da esas mıqyasnıñ) tersinen arttıruv Dünyanıñ kerçek çevresini bere. 
Eñ yuqarıdaki grafikte izotrop Merkatornıñ mıqyas funktsiyası kösterile: paralleldeki mıqyas meridiandaki mıqyasnen aynıdır.
Böyle ise, Merkatornıñ toqunıcı proyektsiyası merkezi ekvatorda olğan 3,24 derece enli yolaqta pek doğrudır.
Bu közetüvler, meridian proyektsiyanıñ "ekvatorı" olaraq baqılğan, böylece o meridiandan tar bir mesafe içinde doğru harita elde etmege yardım etken enine Merkator proyektsiyalarınıñ inkişaf sebebi oldı. 
Dört esas yöneliş ya da temel yönelişler puslanıñ dört esas yönelişidir: adetince sıranen N, E, S ve W ariflerinen işaretlengen şimal, şarq, cenüp ve ğarp. 
Şarq ya da Ğarpqa seyaat etkende tek ekvatorda Şarq ya da Ğarpnı saqlamaq ve doğru ketmek (aylanmağa kerek yoq) mümkün. 
Mıqnatik ineniñ şimal qutbu, dünyanıñ coğrafiy şimal qutbuna ve aksine köstere.
Kün ortasında o, Saratan Tropiginiñ şimalinde yaşağan Şimal yarımkürredeki seyirciler içün cenüpte, Cedi Tropiginiñ cenübinde yaşağan Cenüp yarımkürredekiler içün şimaldedir.
Bu yerlerde birinciden küneşniñ areketlerini közetip, şarqtan ğarpqa şimaldenmi yoqsa cenüptenmi areket etkenini belgilemek kerek - soldan sağğa cenüpten, sağdan solğa şimalden keçe demek; ya da küneş kölgelerini baqmaq mümkün. 
Dünyanıñ köçer egilüvi sebebinden, seyirciniñ bulunğan yerine baqmadan, er yıl küneşniñ tam şarqta çıqqan tek eki künü bar. 
Bu usulnıñ cenüp yarımkürresinde çalışması içün 12 Küneşke doğrultıla ve saat aqrepi ve saat 12 arasındaki noqta şimalni kösterecek. 
Bu köçer, közeticige ufuqnıñ sıranen Şimal ve Cenüp qutupları üstünde uzana kibi körüngen Şimal ve Cenüp kök qutuplarında Kök Sferasını kese.
Elde etilgen fotoresim, ufuqta doğrudan-doğru kerçek qutupnıñ (şimaliy ya da cenübiy) üstünde bulunğan kök qutbuna uyğun ve tam merkezni qolay tapmağa imkân bergen pek çoq ortaq merkezli yaynı (mükemmel dairelerniñ qısımlarını) köstere.
Qutupnıñ doğru yeri biñlernen yıl devamında gece-kündüz teñligi pretsessiyası sebebinden deñişe. 
"Büyük Ayuv" Yıldız işareti Demirqazıqnı tapmaq içün qullanıla bile. 
Mıqnatis yerine şimalni doğru sayğanı içün yerli ya da gemi mıqnatis alanlarnıñ tesiri altında qalmay.
Misal olaraq, orta asır Avropasınıñ çoqusı haritasında şarq (E) yuqarıda yerleşkendir.
Topografik haritalarda kontur sızıqları vastasınen yükseklik bar.
Şimal noqtası soñra Şimal kök qutbuna eñ yaqın limb noqtası olacaq. 
Diskniñ etrafını şimal noqtasından aqrepniñ yolunen dolaşqanda sıranen Ğarp noqtası, Cenüp noqtası ve soñra Şarq noqtasına rastkelmek mümkün.
Şimdiki devirden evelki Avropada daa umumiy planda, puslanıñ sekizden 32 noqtasına qadar - kardinal ve interkardinal yönelişler - adlar berildi.
Beş esas noqtası (dört yöneliş ve merkez) olğan sistemalar modern evelsi Qıtaynen beraber ananeviy türk, tibet ve ayn medeniyetlerinden ibaret. 
Bazılarında yöneliş olaraq "yuqarı" ve "aşağı" da bar ve, böylece, yedi yönelişniñ kosmologiyasına diqqat celp ete bile.
Şimal, Himalaya dağları ve cennetnen tedaiylene, cenüp ise baba-dedelerniñ yerastı dünyası ya da topraqlarınen (Pitr loka) tedaiylene.
Şimal - puslanıñ dört noqtasından ya da esas yönelişlerden biridir.
Septentrionalis Büyük Ayuv adı olğan "yedi saban buğa" olğan septentrionesten kele.
Misal olaraq, lezgin tilinde kefer em "kâfirlik", em "şimal" manasına kele bile, çünki lezginlerniñ musulman vatanlarınıñ şimalinde evelden musulman olmağan kavkaz ve türk halqlarınıñ yaşağan yerleri bar. 
Aylanğan er türlü astronomik obyektte şimal, adetince aylanma köçeri boyu uzaqtan baqılsa, aqrepniñ yoluna akis aylanğan kibi körüngen tarafnı bildire.
Lâkin mevzunen bağlı sade umumiyleştirüvler esassız sayılmalı, ve yer mıqnatisligi aqqında populâr yañlış fikirlerni aks ettiredir.
Bu añlaşma, şimalni eñ yuqarıda yerleştirgen bir puslanıñ qullanıluvından inkişaf etkendir.
Global Şimalniñ 95%-ınıñ yeterli derecede aş ve barınağı ve faaliyet köstergen tasil sisteması bar. 
"Cenüp" ıstılasınıñ qullanıluvı hususan közge körülgen iqtisadiy ya da medeniy üzülüv vaziyetinde memleketnen bağlı ola bile.
Siyrek alda mana Boliviyağa kenişley ve eñ sıñırlı manada Çili, Argentina ve Urugvaynı qavrap ala. 
Ğarp - Dünyanıñ öz köçeri etrafında aylanuvına ters olğan yöneliştir ve, böylece, Küneşniñ toqtamayıp ilerilegen ve neticede batqan umumiy yönelişidir. 
Qadimiy Mısırda Ğarp ceennem qapısı ve, er vaqıt menfiy mana taşımasa da, ölümnen bağlı baqılğan esas yöneliş sayılğan edi.
Yeudiylikte ğarp Tañrınıñ Şehinasına (bar oluvına) doğru baqa, dep sayıla, çünki yeudi tarihında Çadır ve soñraki Qudus İbadethanesi şarqqa baqa, Muqaddesler Muqaddesindeki Tañrınıñ Bar oluvı basamaqlarnen ğarpqa doğru çıqa. 
Şimal qutup tögeregi - eki qutup tögereginden biri ve, Dünya haritalarında kösterilgeni kibi, beş esas enlik tögereginden eñ şimaliy tögerektir. 
Dünyadaki enlik dairesi ya da enlik sızığı - berilgen enlik koordinat sızığında Dünya etrafında bütün yerlerni (yükseklikni saymayıp) bağlağan mücerret bir şarq-ğarp dairesidir.
Enlik daireleri, Dünyanıñ merkezi ortada olğan büyük daireler olğan boyluq dairelerinden farqlıdır, çünki ekvatordan mesafe artqanınen enlik daireleri kiçikleşe. 
Enlik dairesi bütün meridianlarğa amudiydir. 
Ekvator - eñ uzun enlik dairesi ve aynı vaqıtta büyük daire olğan yekâne enlik dairesidir. 
Haritada enlik daireleri parallel ola bile ya da olmay bile ve olarnıñ mesafesi, Dünya yüzüni tüzlemde köstermek içün qullanılğan proyektsiyağa köre deñişe bile. 
Misal olaraq, Merkator proyektsiyasında enlik daireleri yerli mıqyas ve şekillerni saqlamaq içün qutuplarnıñ yanında daa keniş mesafede yerleştirilse, Gall-Peters proyektsiyasında enlik daireleri qutuplarğa daa yaqın mesafede yerleştirile, böylece meydanlıq teñeştirilüvi daa doğru olur. 
Pek çoq daa qısqa müddetler bar ve bu er türlü yönelişte bir qaç metrlik künlük çeküvlerniñ deñişmesine sebep ola. 
54°40’N Şimalde 19-ıncı asırnıñ Rusiye topraqları ve Şimaliy Amerikanıñ ğarbinde çatışqan Amerika ve Britaniya topraq iddiaları arasındaki sıñır. 
43°30'N ABDde Minnesota ve Ayova arasındaki sıñır.
42°N Başlıca Yañı İspaniyanıñ şimaliy sıñırı. 
41°N ABDde, Vayoming ve Yuta arasındaki sıñırnıñ bir qısmı, Vayoming ve Kolorado arasındaki sıñır ve Nebraska ve Kolorado arasındaki sıñırnıñ bir qısmı.
38°N Koreyada sovet ve Amerika işğal mıntaqaları arasındaki sıñır, soñra ise 1945 senesinden başlap Koreya Cenkine qadar (1950-1953) Şimaliy Koreya ve Cenübiy Koreya arasındaki sıñır. 
Coğrafiy ceetten Virciniya ve Şimaliy Karolina arasındaki sıñırnıñ ğarbiy devamı ve Kentukki ve Tennessi arasındaki sıñırnıñ bir qısmı.
Şimaliy Karolina ve Corciya arasındaki sıñırnıñ bir qısmı. 
32°N ABDde - Nyü Meksiko ve Tehas arasındaki sıñırnıñ bir qısmı.
25°N Mavritaniya ve Mali arasındaki sıñırnıñ bir qısmı.
17°N Vyetnam Cenki vaqtında Vyetnam Cumhuriyeti (Cenübiy Vyetnam) ve Vyetnam Demokratik Cumhuriyeti (Şimaliy Vyetnam) arasındaki bölünüv. 
8°N Somali ve Abeşistan arasındaki sıñırnıñ bir qısmı.
7°S Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Angola arasındaki sıñırnıñ qısqa bir parçası.
Sanat, öz icadiy ğayesiniñ ifadesiniñ, ikaye etüvniñ, medeniyet ayatında iştirak etüvniñ insan ameliyatlarınıñ pek keniş bir spektridir.
Olar şerlerni, çıqılşarnı yapmaq, basiret ve tecriberni bermek, em de müitni yaratmaq içün ustalıqnı ve tasavurnı qullana bileler.
Olar, kinematografta kibi sanatnıñ daa qıyın türüniñ muayyen bir aspektine isse qoya ya da onı inkişaf ete bileler.
Sanat sözüniñ ilk manası "yapma usulı"dır.
Öz eñ esas mücerret añlamında sanat, er kesniñ onı köre, diñley ya da çeke bilmesi içün aqıllı adamnıñ kelişikli taşıyıcı vastasınen vesiqalaştırılğan bir ifadesidir.
Böyle cemiyet reyting çeşitli subyektiv faktorlarğa bağlıdır.
Qadimiy Yunanistanda bütün sanatlar ve zenaatlar aynı bir "techne" sözünen ifade etile edi.
Qadimiy Roma sanatı, Tañrılarnı özüne has, farqlayıcı çizgilernen (misal olaraq, Zevsniñ yıldırımı) ideallaştırılğan insanlar kibi köstere edi.
Yerli renkniñ sıq-sıq konturnen (zemaneviy qarışılıq karikaturadır) tayin etilmesi üslüpniñ özgün hususiyetidir.
Zemaneviy ilim toplulığında sanat adetince gumanitar fenlernen ya da olarnıñ çeşitlerinden biri olaraq birleştirile.
Mimarlıq sözü yunan arkhitekton, "baş qurucısı, işler reberi," αρχι- (arqi) "baş" + τεκτων (tekton) "qurucı, dülger" sözlerinden kele.
Zemaneviy añlamda mimarlıq, qıyın obyektniñ ya da sistemanıñ közde tutulğan ya da körülgen planınıñ yaratması ya da çıqarması feni ve sanatıdır.
Planlı mimarlıq boşluqnen, obyektnen, teksturanen, yarıqnen, taldanen ve hoş bediyatqa irişmek mücerret elementlernen oynay.
Bazı keramik mahsulat tasviriy sanat olaraq sayılğanda bazıları yaraştırıcı, sanayı ya da ameliy sanatı olaraq sayılalar.
Çölmekçilik ya da keramika zavodında bir gruppa keramik mahsulatnı azırlay, yapıp çıqara ve yaraştıra.
Adetince, aletniñ basımı ya da aletni üzer boyunca avuştırma vastasınen üzerge izlerni qoymadır.
Resim yapmada eñ qullanılğan esas usullar sızıqnıñ resim yapması, ştrihleme, haç ştrihlemesi, serbest ştrihleme, qaraküller, punktir ştrihleme ve qarıştırmadır.
Resimler tabiatından ya naturalist, ya temsiliy (em natürmort, em de peyjaz), fotoresimli, mücerret, ikâye, simvolik (Simvolik sanatta kibi), duyğulı (Ekspressionizmde kibi), ya da siyasiy (Artivismde kibi) ola bile.
"Edebiyat" ismi, "ayrı yazılğan işaret (arif)" manasına kelgen littera latin sözünden kele.
İcra sanatında er bir fen vaqıtqa bağlı olğandır, yani mahsul muayyen vaqıt içinde icra etile.
Oyun, insanlar ya da ayvanlar (meselâ, balqurtlar oyunı, nikâh oyunı) arasındaki sözsiz munasebet (baq. beden tili), cansız obyektlerniñ areketleri (misal olaraq, yapraqlar yelde oynay) usullarını, muayyen muzıka şekilleri ve janrlarını tasvirlemek içün qullanıla.
Muzıkanı yaratuv, yırlav, onıñ manası ve añlaması bile medeniyetke ve içtimaiy kontekstke bağlıdır.
Bestekâr Riçard Vagner bir opera eserinde pek çoq fenanıñ birleşkenini añladı, Der Ring des Nibelungen ("Nibelungnıñ Yüzügi") adlı onıñ tsikli misal ola bile.
XIX, XX ve XXI asırlar soñunda yaratılğan başqa eseler, yekâne ve icadiy usullar vastasınen başqa fenlerni birleştirdi, misal olaraq çıqış sanatı.
Çoqusı Con Keycniñ bestekâr degil, daa çoq çıqış sanatkâr olğanını tüşüne, faqat o, bestekâr ıstılasını afzal köre edi.
Ameliy sanat sanayı dizaynı, illüstratsiya ve ticariy sanat kibi saalardan ibaret ola.
İçtimaiy ilimler çerçivesinde medeniyet saasında iqtisatçılar, video oyunlarını oynamaq sanatnıñ daa ananeviy türüne ve medeniy ameliyatına celp etmege imkân bergenini köstereler, bu da video oyunlarınen sanatnıñ özara ilâvesini temin ete.
Mimarlıq (Latin architectura, yunan ἀρχιτέκτων arqitekton sözlerinden "mimar", ἀρχι- "baş" ve τέκτων sözlerinden "yaratıcı") binalarnıñ ve başqa inşaatlarnıñ planlaştıruvı, leyahsını alırlav ve quruluvı ceryanı ve neticesi.
Tarihtan evel devirde yaratılğan bu ameliyat, bütün yedi qıtada temeddünler içün medeniyetini ifade etüv usulı olaraq qullanıla edi.
19 asırda Luis Sallivan, "şekilniñ funktsiyanı takip etkenini" bildirdi. "
Mimarlıq, onıñ muvafaqiyetli yaratılğanına qadar tırışuv ve hatalar usulınen inkişaf etilgen köy, ağzaviy halq mimarlığı olaraq başlandı.
Avropa Orta asırları devamında Renessans adlarınen belli olğan mimarlar tarafından yerine ketirilgen Klassik şekillerni yahşı dep qullanğanda, Roma ve gotik baş keliselerniñ ve abbatlıqlarnıñ umumavropa üslüpleri peyda oldı.
Zemaneviy tehnologiyalarğa, malzemelerge ve sadeleştirilgen endesiy şekillerge aktsent yaparaq yüksek superqurulışnı inşaat etmege imkân berildi.
Birleştirgen ya da ardı-sıra kelgen bir şekil ya da struktura.
Böylece, güzellikniñ eñ müim aspekti, sathiy bir şer degil, obyektniñ ayırılmaz bir parçasıdır, ve universal, tanılğan aqiqatqa esaslana edi.
16 asırda italyan Maniyerizm mimarı, ressamı ve nazariyecisi Sebastyano Serlio Tutte L’Opere D’Architettura et Prospetiva (Mimarcılıq ve Perspektiva Toplamı) yazdı.
Puginniñ fikrine köre, Gotik mimarcılıq "mimarcılıqnıñ yekâne aqiqiy hristian şekli" edi.
Zemaneviy mimarlarğa ve binalarnıñ leyhalarını azırlama usullarına tesir etken felfeseler arasında Ratsionalizm, Empirizm, Strukturalizm, Poststrukturalizm, Dekonstruktsiya ve Fenomenologiyadır.
Yunan ve Roma kibi Klassik medeniyetlerniñ mimarlığı ve urbanizm, diniy ya da empirik idealları degil, grajdanlıq idealları esasında inkişaf ete ediler, ve binalarnıñ yañı çeşitleri peyda oldı.
Mimarlıq aqqında metinler qadimiy zamanlardan berli yazılmaqta.
Buddist mimarlığı hususan büyük diniy çeşitligini köstere edi.
Mimarnıñ rolü bazıda zemaneviy vesiqalarda tasvir etigen kibi adetince taşçı ustasınıñ, ya da Magister lathomorumnıñ rolünen bir kele.
Binalar Brunelleski, Alberti, Mikelancelo, Palladio kibi muayyen mimarlarğa atıf etile edi, böylece şahısqa tapınuv başlandı.
19 asırda misal olaraq Frenkistandaki Güzel Sanatlar mektebinde formal mimarlıq tasili, güzel sızğılarnı sızmağa daa çoq, kontekstke ve maqsatqa uyğunlıqqa ise daa az diqqat ete edi.
Olarnıñ arasından daa keyfiyetli maşna istisalı mahsullarınıñ yapıp çıraqması içün 1907 s. qurulğan Alman Verkbundı ayırılıp tura.
Zemaneviy mimarlıq peyda olğanda bu, ahlâqiy, felsefiy ve estetik temelnen avangard areketi edi.
Modern mimarcılarınıñ yanaşuvı, tarihiy qaydelerni ve örneklerni funktsional detallerge deñiştirip binalarnı temiz şekillerge çevirmekten ibaret ola edi.
Mis van der Roe, Filip Conson ve Marsel Breyer kibi mimarlar, ananeviy tarihiy şekillerni sadeleştirilgen endesiy şekillerge deñiştirerek, Sanayı İnqilâbı neticesinde caiz olğan, bu cümleden yüksek superqurulışlarnıñ peyda oluvına imkân bergen çelik qafeden quruluv, yañı vastalarnı ve usullarnı şerefleyerek, qurucılıq malzemelerine ve zemaneviy qurucılıq tehnologiyalarına has olğan hususiyetlerde esaslanğan güzellikni yaratmağa tırışa ediler.
Er büyük bir binanıñ dizayn leyhasını yapqan vaqıtta azırlıq işleri daa qıyın ola ve uzun ömürlilik, dayanıqlılıq, keyfiyet, para ve yerli qanunlarğa mücibi kibi meselelerniñ azırlıq ögrenüvini talap ete.
Ekologik sağlamlıq, mimar zenaatına çoq tesir etken esas bir mesele oldı.
Mimarlıqtaki bu ciddiy yılışuv, mimarlıq mektepleriniñ etraftaki müitke daa çoq diqqatnı celp etmege başlağanınıñ sebebi oldı.
Anda Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Ekologik Qurucılıq Şurasınıñ EEDL (Energetik ve Ekologik Dizayndaki Liderlik) reyting sisteması büyük bir rol adlı.
Bu da qullanma birinci dizaynı ve planı ola bile, bundan soñ o, deñiştirilgen maqsatqa köre ğayrıdan azırlağan, ya da binanıñ uyğunlaştırılğan tekrarlı qullanılması içün pek doğurtılğan bir dizayn ola bile.
Geminiñ azırlıq leyhasını azırlama, onıñ tafsilâtlı azırlaması, qurulması, deñemesi, işletilmesi ve tehnikiy hızmet etilüvi, suvğa ve quru tersanege tüşürüvi bunen bağlı olğan esas faaliyet çeşitleridir.
Aksine, aziz mimarlıq meta-mahrimiyet içün bir yer olaraq monolit olmağan, tez keçken ve şiddetli tarzda hususiy, şahsiy ve cemiyetke belli olmağan ola bile.
Hristianlıqnıñ ve İslâmnıñ inkişafınen diniy binalar sıqça tapınaq, dua ve meditatsiya etmesi içün yer oldı.
Siraf ve Çin kibi uzaq ülkelerden İndistan içinden tuccarlarnıñ ticaret yolları keçe edi, em de yabancılarnıñ basmasına oğrağanı içün ecnebiy unsurlar yerli medeniyetlerge çoqtan-çoq tesir ete edi.
Nalanda (Bihar) körgezmeli bir misal ola bile.
Diniy ameliyattaki deñişmelerge köre, stupalar yavaş-yavaş çaytya-grihalarnıñ (stupa zalları) parçası olmağa başladı.
Buddizmniñ m.s. ilk senelerden berli yavaş-yavaş kerilegeni Cenübiy Asiya tışında Budda ibadethaneleri bayağı çoqtan peyda oldı, amma Bihardaki Bodh Gaya şeerinde Mahabodhi ibadethanesi ilk misallerden biridir.
İnd imanında ibadethane em dünyanıñ makrokosmı, em de içeri boşluqnıñ mikrokosmı olaraq ifade etile.
2000 senesinden çoq inkişaf ete edi.
Bundan ğayrı, tola taşnı deñiştirdi, klassik terkip o qadar qattı riayet etilmey, mozaika oymalı bezeklerni deñiştirdi, qıyın qubbeler inşaat etildi.
Emeviler sülâlesi saltanat sürgende islâmiy mimarlıqtaki ilk olğan üslüpler "arap planı" camilerini ya da gipoüslüp camilerini yarattı.
Eyvan camilerinde bir ya da bir qaç eyvan, namaz zalı olaraq hızmet etken merkeziy azbarğa baqa.
Minareniñ töpesi, er vaqıt bir danege saip olğan caminiñ eñ yüksek noqtası ola, ve sıq-sıq yaqın etrafta ta eñ yüksek noqta ola.
Bunıñ içün camilerniñ mimarları, minareleri içün esasen aynı maqsat, yaki imanlılarnı duağa çağırmaq içün qullanılğan çañ qullesi şeklini aldılar.
Qubbe adetince yarımsfera şeklinde olsa da, İndistandaki büyük moğollar Cenübiy Asiyada ve Acemistanda soğan şeklindeki qubbelerni poplulârlaştırdılar.
Adetince namaz zalınıñ qapısı ögünde namaz zalı içindeki körülme şeklinde ayırılğan bir yer olğan qıbla divarı buluna.
Qıbla divarında, adetince onıñ ortasında mihrap, yaki qıbla divarını köstergen yuva ya da oyuq, buluna.
Mihrap, imamnıñ muntazam tarzda 5 kündelik namaz qıldırğanı bir yer olaraq hızmet ete.
O, neften, transepten ibaret ola, altar ise şarqiy parçada yerleşe (baq. katedral kilseniñ sheması).
Mimarlıq tarihçılarınıñ çoqusı, Mikelancelonıñ Romadaki Aziz Peter Bazilikasınıñ leyhasını Barokko üslübiniñ selefi olaraq saya; onıñ daa keniş içeri boşluğınen (uzun tar nefler yerinde), yarıqqa ve talqağa daa oynaq diqqat etüvnen, qulan ornamentlernen, büyük freskalarnen, içeri sanatqa aktsent etüvnen ve sıq dramatik merkeziy tış çıqıntınen tanıla bile.
Lâdiniy binalar zemaneviy mimarlıqqa pek tesir etkende, zemaneviy mimarlıqnıñ bir qaç güzel misallerini 20 asırda qurulğan diniy binada tapmaq mümkün.
O, quyruqlarını açıp köklerge ınıtılaraq "qırıcılarnıñ falangası" olaraq tasvirlendi.
Missurideki İndependenste İbadethane, yapon mimarı Gyo Obata tarafından kamera nautilusı kontseptsiyasınıñ qaydelerine köre tüşünip çıqarıldı.
Licheń Meryemi Bazilikası, aksine, daa ananeviy bir binadır.
Mimariy üslüp, binanı ya da başqa bit inşaatnı közge çapqan ve tarihiy tarzda tanılğan yapqan tavsif ve hususiyetler taqımıdır.
Modanıñ, inançlar ve dinlerniñ deñişmelerini ya da yañı üslüplerge yol açqan yañı ğayelerniñ, tehnologiyalar ve malzemelerniñ peyda oluvını tasvir eterek devaqıt keçken sayın deñişken üslüpler hronologiyası çerçivesinde mimariy inşaatlarnıñ çoqusını sınıflaştırmaq mümkün.
Aynı vaqıtta bir qaç üslüp mot ola bile, üslüp deñişkende, adetince bu, yavaş-yavaş, mimarlarnıñ yañı ğayelerni ögrengeni ve olarğa uyğunlaşqanı sayın ola.
Misal olaraq, tahminen 1425 s. İtaliyada Renessans ğayeleri peyda oldı ve kelecek 200 sene içinde bütün Avropağa tarqaldı, aynı zamanda frenk, alman, ingliz ve ispan Renessansı tanılğan tarzda aynı, amma farqlı tasviflernen olğan bir üslüpni köstere edi.
Mimariy üslüp mottan çıqqan soñ ğayrıdan yaratıluvlar ve yañıdan tüşünüvler ola bile.
İspan missiyası üslübi, 100 sene soñ Renessans Missiyası olaraq ğayrıdan yaratıldı, ve biraz vaqıt keçken soñ İspan Müstemleke Renessansına çevirildi.
Manyerizm mimarlığınıñ misali, Roma tışında oba-töpe yerlerde yerleşken Kapraroladaki Farneze villası ola.
Antverpen içinden Renessans ve Manyerizm üslüpleri İngilterede, Almaniyada, umumen Şimaliy ve Şarqiy Avropada keniş tarzda tarqaldı.
Aenkniñ Renessans idealı, daa serbest ve mucariy ritmlerge yerini berdi.
Minmariy nazariye, mimarlıq aqqında fikir etüv, muzakere etüv ve yazılış arekeridir.
Mimariy nazariyeniñ sıq didaktik tabiatı bar, ve nazariyeciler, adeti üzre, mekteplerge yaqın olalar ya da anda çalışalar.
Faqat bu, çoq eserniñ antik devirni iç keçirmeyip qurtarılmağanını köz ögüne alğanında böyle eserlerniñ olmağanı manasına kelmey.
Tahminen m.e. 27 ve 23 seneleri arasında yazılğan o, klassik mimarlıq yekâne sağ qalğan büyük zemaneviy menbası ola.
O kerçekleştirilmesiniñ şartı - 17 asırda ser Henri Votton tarafından sabitlik, mahsul ve haz (qurulış uyğunlığı, funktsional uyğunlıq, ve güzellik manasına kelgen) ingliz sloganı tercime etilgen firmitas, utilitas, venustas olmaq içün mimarlıq boysunmağa mecbur olğan üç temel qanundır.
Mimariy nazariyeler binalar üzerinde olğanından başlap daa azı transkriptsiya etildi.
Bu nazariyeler zemaneviy mimarlıqta funkstionalizmniñ inkişafını ögünden kördi.
Bu da Çarlz Renni Makintoşnıñ işleri misal olğan Büyük Britaniyadaki Art Nouveau içün bir temel oldı, ve Viyana Setsessionına inkişaf etti.
19 asırnıñ üçünci üçte biriniñ ortasında doğğan nesil, Semperniñ acayip tarihiy ölçüsi ve usulşınaslıq tafsilât berüvinen birikmesi yardımınen açılğan imkânlarnen belli bir derecede meftün edi.
Modern Areketi bu fikirlerni red etti ve Le Korbusye bu işni energik tarzda red etti.
Bu vaqıtta yaşağan başqa itibarlı planlaştırma nazariyecileri arasında bağça şeeri areketini tesis etken Ebenezer Govard edi.
Matbuattaki zemaneviy mimarlıq ıstılasınıñ erte qullanıluvı Viyana Sitsessionınıv vekilleriniñ modern üslübindeki resimlernen ve talebeleri içün dedaktik nasiatlarnen öz işlerini misal olaraq ketirgen Otto Vagnerniñ kitabında peyda oldı.
Frenk Lloyd Rayt, modern tarihiy ğayrıdan doğuvnı red etüvde olğanda, büyük yazığa çevirgeni nazariyesinde yekâne edi.
Rayt, daa şiiriy edi ve 19 asırdaki icadiy ressamğa yekâne bir dea olaraq körüşlerge qatiyen riayet ete edi.
Dalibor Veselı ya da Alberto-Perez Gomez kibi böyle akademik pedagoglar içün bu pek özgün edi, ve soñki senelerde nazariyecileriniñ (misal olaraq, Ceffri Kipnis ya da Senford Kvinter) yañı nesiliniñ araştırmaları yardımınen bu felsefiy oriyentatsiyanıñ küçü arttı.
Beatris Kolomiana ve Meri MakLeod kibi başqaları, vaqtılar devamında mimariy fikirlerniñ inkişafına tesir etken daa az müim ya da ekinci dereceli diskurslardan ibaret olmaq içün mimarlıqnıñ tarihiy añlamını kenişleteler.
Nazariyelerde mimarlıq qullanılğan vaqıtta yañıdan tüşünip çıraqılğan ola bilgen tilnen beñzetirile.
2000 senesinden başlap, mimariy nazariye uzbanizmniñ ve globalleşüvniñ çabik artıruvınen daa çatışmaq zorunda qaldı.
Soñ onyıllıqta "raqamiy" degen mimarlıq peyda oldı.
Yañı şekliy tilni azırlamağa tırışqanda mimarlar uzviy körüngen binalarnı da leyhalandıralar.
Bu yañı mimariy tendentsiyalar peyda olğandan berli, nazariyeciler ve mimarlarnıñ çoqusı, Patrik Şumaherniñ Parametrizmi kibi nazariyelerni ve ğayelerni tüşünip çıqararaq bu mesele üzerinde çalışmaqta.
Bizans mimarlığı, Bizans İmperiyasınıñ ya da Şarqiy Roma İmperiyasınıñ mimarlığıdır.
Resim sadeliginen müteşem altın mozaikalar kiselerniñ yüreklerine yarıq ve sıcaqlıqnı ketirdi.
Daa bazı sutunlar mermerden yapılğan edi.
Yataqlar, skemleler, kürsüler, masalar, kitap rafı ve güzel şekilnen kümüş ya da altın kuplar kibi qıymetli terekniñ soylarından yapılğan mebel Bizans interyerini yaraştıra edi.
Klassik ibadethaneler içün tek tışqı körüniş müim edi, çünki tek kâinler, bu ibadethane bağışlanğan ilâh eykeli turğan içeri kire ediler.
Venedikteki (1071) Aziz Mark katedral kilsesi ayrıca Con Ruskinniñ diqqatını celp etti.
Şarqiy sutunlarda siyrek-sepelek qartal, arslan ve qozu örnekleri yapıla edi, amma olar şartlı olaraq işlendi.
Kompozitsiya sutunları nefniñ esas boşluğını çerçiveley.
Sutunlar çeşit türlü variantlarda yapraqlarnen toldurıldı.
Başqa inşaatlar, Konstantinopolnıñ Büyük Sarayınıñ viranelerinden, Konstantinopolnıñ yañartuv divarlarından (192 qullenen) ve Bazilik Saqasından (yüzlerce işlengen klassik sutunlarnen) ibaret ola.
Paleolog devri, İstanbuldaki dizine sabıq kilsede, hususan Çoradaki Aziz Qurtarıcı kilsesinde ve Aziz Meri Pammakaristos kilsesinde pek yahşı kösterildi.
Aziz Apostollar kilsesi (Selânik), tış divarları tola qalavı ya da sırlanğan çölmekniñ qıyın örneklerinen yaraştırılğan keç devirniñ mimartipik binası olaraq añıla.
Merkeziy türge ait olğan Konstantinopoldaki Aziz Sergiy ve Ravennadaki San Vitalede kilselerinde qubbe altındaki boşluq, sekizköşelikke apsidal fligelleri vastasınen büyütildi.
Büyük parçasınıñ 100 futlu (30 m) keñligi olğan tahminen 260 futlu (80 m) bu üzlüksiz arsaqubbe piçim üst sistemasınen tolusınen qaplandı.
Aziz Apostollar kilsesinde (6 asır) beş qubbe haç şeklindeki planğa qoyuldı, ve merkeziy qubbe eñ yüksek edi.
Bazıda merkeziy boşluq kvadrat, bazıda sekiz köşeli şekilde edi, ya da iç olmağanda qubbeni tutqan dört yerine sekiz tayanğıç bar edi, ve mütenasiplikte nef ve transept daa tar edi.
Alâ önde kvadrat bir meydan bar.
Tamam qubbeniñ ortası tübünde Muqaddes Kitapnıñ ilân etilgeni ambon ve ambon tübünde taban seviyesinde hor içün bir yer buluna edi.
Orta şarqiy noqtadaki patriarh tahtınen ergi apsidanıñ etrafındaki yükselgen oturğıçlar sıraları sintronnı tertip ete.
Qubbelerniñ ve çatılarnıñ tışı qurşunnen ya da Roma türüniñ çini tolanen qoyuldı.
Büyük Bizans tesirini Suriyedeki özgün erte islâmiy abidelerde (709-715) tapmaq mümkün.
70 sm x 35 sm x 5 sm tolalar qullanıldı, ve bu tolalar tahminen 5 sm qalın irintinen birine yapıştırıldı.
Belki Hagia İrene kilsesiniñ eñ özgün hususiyeti, içeri ve tışqı dizaynler arasında şiddetli tezattır.
Bu üslüp Aziz Peter Bazilikası kibi başqa binalar sırasınıñ quruluvına tesir etti.
Şimdi alâ turğan Aziz Sofiyanıñ niaiy variantınıñ quruluvını Yustinian imperatorı idare ete edi.
Gotik mimarlıq (ya da süyrü uclu mimarlıq), Avropada XII asırnıñ soñundan XVI asırğa qadar, Yüksek ve Keç Orta Asırlar devamında, bazı rayonlarda XVII ve XVIII asırğa saqlanğan pek rağbetli olğan mimariy bir üslüptir.
O vaqıtta bu üslüp bazıda opus Francigenum (yani Frenk işi) olaraq belli edi.
Baş müendislik yañılığı ve bünyeniñ başqa özgün qısımlarından biri uçucı kontrforstır.
Faqat ermeni mimarlığı ve Ğarbiy Avropadaki Gotik üslüpniñ inkişafı arasında bir bağ olmasınıñ isbatları yoq.
Böylece, klassik mimarlıqqa qarşı olğan Gotik üslüp bu ceetten ilerilevniñ ve incelikniñ yıqıluvınen tedaiylene edi.
"Sarazen" ıstılası 18 asırda alâ qullanıla edi ve adetince bütün musulman basqıncılarına, bu cümleden Mavlar ve Araplarğa dair edi.
Onıñ bu üslüpni qabul etmesi o qadar küçlü edi ki, zorlaştırğanına baqmadan yañı Aziz Pavelde gotik damnı qoymağa red etti. 
Bazı müellifler, Gotik üslüpniñ belki Avropağa başqa yollar vastasınen, misal olaraq İspaniya ya da Siciliya içinden, kirgenini bildirip bu iddiağa qarşı çıqtılar.
Daa çoq yarıqa ve pencerelerniñ büyükligini ve yüksekligini arttırmağa imkân bergen qubbelerniñ ve kontrforslarnıñ tehnikiy mükemmelleştirüvine ihtiyac olğan ilâhiyat doktrinaları oña tesir etti.
Qaburğalı qubbeler Durhamdaki katedral kilseniñ bazı parçalarında (1093-) ve Normandiyadaki Lessey Abbatlığında (1098) qullanıla edi.
XIII arısğa daqar Angevin İmperiyasınıñ terkibinde olğan Normandiya gertsoglığı gotikanıñ öz variantını tüşünip çıqardı.
Erte normand gotikasınıñ misallerinden biri, romans soborınıñ nefi ve horu Gotik üslüpke çevirilgen Baye katedral kilsesi (1060-70) ola.
Tahminen 1220 s. Kutans katedral kilsesi Gotikağa çevirildi.
Şuger, divarlarnı yoq etmek ve pencereler içün daa çoq yerni boşatmaq maqsadınen qaburğalı qubbesinen eski romans kilsesiniñ parçalarını rekonstruktsiya etti.
Bundan ğayrı, o, fasadda portal üstünde tögerek pempe pencereni qoydı.
Durham katedral kilsesi, 1093 ve 1104 seneleri arasında qurulğan qaburğalı qubbe qullanılğan ilk katedral kilse edi.
Sens katedral kilsesi üzerinde çalışqan qurucılardan biri dep sayılğan Sens Villiamı birazdan İngilterege ketti ve 1175 ve 1180 seneleri arasında Kentenberi katedral kilsesiniñ horunı ğayrıdan qurğan mimar oldı.
Frenk gotik kilselerine Aziz-Denis kilesindeki hornıñ etrafta olğan ambulatoriyalar ve yan kapellalar, ve ğarbiy fasaddaki çift qulle ve üçleme qapı pek tesir etti.
Notre-Dameniñ qurucıları, uçqan kontrforslarnı, yani yuqarı divarlarnı kemerlernen birleştirigen divarlarnıñ tışında ağır tayanğıç sutunlarını konstruktsiyağa kirsetip ilerige kettiler.
1178 s. frenk aynı adını taşıyanını deñiştirgen İngliz Villiamı onıñ işini devam etti.
Tirseronlar, qubbeniñ yaraştırıcı qaburğaları, ğaliba tahminen 1200 s. qurulğan Linkoln katedral kilsesiniñ qubbelerinde qullanıldı.
Yüksek Gotik üslüpteki ilk bina, Paristen cenüpte müim acılıq kilsesi olğan Çartres katedral kilsesi oldı.
Divarlar, esasen Meryemniñ tarihını köstergen vitrajlarnen tolu edi, er bir pencereniñ küçük köşelerinde bu pencerelerni bağışlağan gildiyalarnıñ zenaatnı resimley edi.
Merkeziy Avropada yüksek gotika Muqaddes Roma İmperiyasında, başından Romans katedral kilsesi Reyms katedral kilsesiniñ üslübinde ğayrıdan qurulğan Tulada (1220-); soñ Triredeki Lidfraunkirhe kelir kilsesinde (1228-), bundan soñ da Makburgdaki Elisabetkirheden (1235-) ve Metsteki katedral kilseden (tahminen 1235-) başlap bütün Reyh boyunca peyda oldı.
Oq pencereleri, endesiy parmaqlıqnen bölüngen bir qaç fenerlernen deñiştirildi.
Yüksek gotikanıñ başqa özgün hususiyetleri arasında ştrihlı parmaqlıqnıñ, eñ yüksek pencerelerge ve Bibliya tarihlarını köstergen, transeptniñ fasadını ve ögüni toldurğan eykellerden divarlarğa ire bilgen daa yüksek ve uzun uçqan kontrforslarnıñ qullanıluvınen balaban pempe pencerelerniñ yaratuvıdır.
Frenk Rayonnant Gotikasınıñ uçqan kontrforslar yardımınen yaratılğan yüksek ve ince divarları, demir bünyelernen quvetleştirilgen daa ambitsiyalı cam ve yaraştırıcı masverklerni qullanmağa imkân berdi.
Masonlar, pencereler içün oq pencerelerini sıqıp çıqarğan - esas endesiylerden çilter ve qıyışsızıqlığa qadar - masverkler sırasını yarattılar.
Bu üslüpniñ çizgilerinen olğan kilseler arasında Vestminster Abbatlığı (1245-), Liçfilddeki (1257 senesinden soñ) ve Ekseter (1275 senesinden soñ) katedral kilseleri, Bath Abbatlığı (1298 senesinden soñ) Vells katedral kilsesindeki retro hordır (tahminen 1320-).
Qaş kemerler de sıq qullanıldı.
Frenk zimzotlı inşaatınıñ misalleri, Ruan katedral kilsesiniñ ğarbiy fasadı, ve hususan Sent-Şapel de Vensenniñ fasadları (1370 ss.) ve Mon-Sen-Mişel Abbatlığınıñ kilsesiniñ horudır (1448).
İlk sefer o, Londradaki eski Aziz Pavel katedral kilsesiniñ Villiam de Ramzi tarafından yapılğan kluatrlarında ve kapitularlarında (tahminen 1332 s.) peyda oldı.
Amut, bazıda üçderecelik adlandırıla ve üç asır devamında qullanıla edi; tahminen 1640 s. qurulğan Krayst kilsesinde yelpaze qubbesinen merdiven.
Frenkistan Qıralları, Neapolge ve Milanğa VIII Çarlznıñ arbiy seferi (1494), ayrıca XII Luiniñ ve I Fransisniñ Milan ve Genoa üzerinde frenk nezaretini yañıdan yapma kampaniyaları (1500-1505) yardımınen yañı italyan üslübini pek yahşı bile ediler.
Blua Sarayında (1515-24) Renessans qapalı balkonları ve açıq merdiverler peyda oldı.
VIII Genri ve I Elizabet saltanat sürgende İngiltere qıtadaki mimarlıqnıñ inkişafından belli bir derecede ayırılğan edi.
1570 s. Şut, İngliz tilinde klassik mimarlıq aqqında ilk kitapnı derc etti.
Süyrü soñlu kemer gotik mimarlıqta peyda olmadı; olar asırlar devamında Yaqın Şarqta islâmdan evel, em de islâmiy mimarlıqta kemerler, arkadalar ve qaburğalı qubbeler içün qullanılğan edi.
Bazıda olar daa ameliy maqsatlarda, misal olaraq nefte ve 1093 s. qurulğan Durham katedral kilsesiniñ nefinde ve sıñırlarında kibi köndelen qubbeni diagonallernen aynı yükseklikke ketirmek içün qullanıla edi.
Ağırlıq tamam aşağığa basqan ve qalın divarlarnı ve küçük pencerelerni kerek olğan roma ve romans binalarınıñ yarımtögerek çapçaq şeklindeki qubbesinden farqlı olaraq gotik qaburğalı qubbe dıagonal kesişken kemer qaburğalarından ibaret ola edi.
Kontrforslerniñ ağırlığı, birazdan uçqan kontrforslerniñ de ağırlığına qarşı divarlarğa tış yük turdı.
Olarnı qurmaq pek qıyın edi, ve olar tek sıñırlanğan boşluqnı keçe bile edi.
Özüne qubbelerniñ çekisini alğan sutunlar ve tayanğıçlar nevbetleşken sıraları, er biri aynı ağırlıqnı alğan adiy direklernen deñiştirildi. 
Bu yañı qubbelerden ilki qubbeniñ orta parçasında keçken tirseron adlı qoşma qaburğağa saip ola edi. 
Bu çatlar sıq-sıq Keç Gotik üslüpniñ mürekkep masverkniñ şekillerini kopiyalay edi.
Ekinci türniñ adı, köndelen qaburğalar arasında ya da üzerinde yerleşken üçköşeler ve başqa endesiy şekillerde qoşma yaraştırıcı qaburğalarğa saip olğan çitler qubbe edi.
Glosester katedral kilsesiniñ (tahminen 1370) kluatrı misal ola bile.
Birazdan olar Senste, Norte-Dame de Pariste ve İngilteredeki Kenterburide qullanıldı.
Yüksek Gotika devrinde bir qaç qoşulğan tüzgün sutunlarnen ya da qubbelerge çıqqan kolonetalarnen sarılğan merkeziy özekten ibaret olğan yañı şekil kirsetildi.
İngilterede gruppalaştırılğan sutunlar sıq-sıq taş yüzüklernen, em de oymalı yapraqlarnen sutunlarnen yaraştırıla edi.
Korint düzeniniñ yerinde bazı sutunlarda qattı yapraq şeklindeki bünye qullanıldı.
Daa keç binalarda sıq er biri binanıñ başqa derecesine çıqqan kontrforslarnıñ bir qaç kemeri edi.
Kemerlerniñ qoşma ameliy vazifesi bar edi: damdan yağmur suvunı tökken qurşun kanallarından ibaret ola edi; o, kontrforslarda sıralarnen yerleşken taş gargulyalarnıñ ağızlarından aqa edi.
Daa olarnıñ ameliy manası bar edi: sıq-sıq çañları vaqıt ve diniy hızmetler aqqında haber etken, yanğın ya da duşmannıñ ücümi aqıında ögünden aytqan, arbiy ğalebeler ya da tac kiysetüv kibi mahsus vaqialarnı qutlağan çañ divarlarını tutqan çañ qullesi olaraq hızmet et edi.
Madam ki, katedral kilselerni quruluv çoq sene alğanı ve pek paalı olğanı içün qulle qurulmaq kerek olğanda cemaatnıñ çoşqunlığı sakinleşti, üslupleri de deñişti.
Çartres daa debdebeli olur edi, eger ekinci plan riayet etilse edi; o, transept ve tapınaq etrafında yedi qulle olmasını közde tuta edi.
Yüksek Gotik Laon katedral kilsesiniñ transept keçiti üstündeki kvadrat qulle-feneri; ğarbiy cebedeki eki qullesi; ve transeptlerniñ soñundaki eki qullesi bar.
Normandiyada katedral ve baş kilselerniñ asırlar devamında qurulğan pek çoq qullesi bar edi; Kandaki Aziz Stefan Abbatlığınıñ (1066 s. başlandı) doquz qullesi ve fasadda, transeptlerde ve ortada yerleşken kulâsı bar edi.
Nefni keçken yerde adetince transeptte yerleşken ince, mızraqqa beñzegen fleş, kâleniñ çesiti edi.
Amiens katedral kilsesinde fleş bar.
1786 s. katedral kilseni modernleştirüv programması devamında o çıqarıldı, amma Yucin Viollet-le-Duk tarafından azırlanğan yañı leyhada qaytarıp berildi.
İngliz gotikasında baş qulle sıq-sıq transeptnen nefniñ kesişmesinde yerleşe ve başqalardan daa yüksek edi.
1493-1501 ss. Kanterberi katedral kilsesinde bundan evel Kembricdeki Qıral Kolleci üzreinde çalışqan Con Vastellniñ leyhasına köre kesişme qullesi quruldı.
Qullege kerekli olğan tayanğıçnı bermek içün kesişme yerinde özgün ekileme kemer qurulmaq kerek edi.
1710 s. Kristofer Ren öz leyhasını teklif etken soñ 1724 s. Nikolas Houksmurnıñ leyhasına köre quruluv kene başlandı, amma 1727 s. bir daa toqtap qaldı.
13 a. Amiens katedral kilsesiniñ planına köre Keln katedral kilsesini quruluv başlandı, amma gotik devirde tek apsida ve bir qulleniñ etegi bitirildi.
Ulm manastırınıñ qullesiniñ tarihı beñzey: onıñ quruluvı 1377 s. başlandı, 1543 s. toqtatıldı, ve 19 asırğa qadar bitirilmedi.
Burgos katedral kilsesi daa çoq Şimaliy Avropa tarafından ilhamlandırıldı.
Plastinka masverki, Erte Gotikanıñ daa keç safhasında peyda olğan ya da İlk Keskinleştirilgen masverkniñ ilk çesiti edi.
Masverklerniñ em ameliy, em de yaraştırıcı manaları bar edi, çünki Gotik binalarnıñ bütün büyük pencerelerine yelden azamiy qorçalav kerek edi.
12 asırdaki plastinka masverki Çartres katedral kilsesiniñ pencerelerinde ve Linkoln katedral kilsesindeki "Deannıñ Közü" pempe penceresinde öz inceliginiñ pikine irdi. 
Gotik üslüpniñ müim bir unsurı olğan taş tosun parmaqlıq ilk kere Reims katedral kilsesinde, birazdan 1211 s. Jean D'Orbais tarafından qurulğan apsidada qullanıldı.
Tahminen 1240 senesinden soñ zorluğı artqan, çekisi ise eksilgen ştrih oyması tarqaldı. 
Daa Rayonnant masverkte balçıqtan yapılğan ziynetleriniñ daa erte üslüplerde farqlı ölçüli biforiylernen aynı ölçüli balçıqtan yapılğanlarnıñ qullanılğanı eki farqlı çeşitini qullandı.
Adetince endesiy üslüpniñ biforiyleriniñ olardan çıqqan qıyışıq kerişlernen sutun başlıqları bar edi.
Bunıñ içün biforiyler, qoşma tapçanlarnen yaraştırılğan Y-şeklindeki bünyelerge bölüne edi.
Ekinci Keskinleştirilgende (14 asır) zor çilter (ağğa beñzegen) Retikular masverkler olaraq belli olğan dizaynnı yarataraq, kesişken masverkke qaş kemerler qoşuldı.
Bu dizaynlar hancerler, balıq-puskaları ya da muşettler olaraq bellidir.
Amut, vertikallikke ınıtıla edi ve burumlı sızıq üslübiniñ burulmalı sızıqlarından yatma framugalarnen ve plakalarnen keçilgen üstten altqa üzlüksiz doğru biforiylerge keçti.
Framugalar üstünde sıq-sıq miniatüralı krenelajlar qoyuldı.
Olar, sıq-sıq fasadlarnı qaplay edi, nefniñ ve hornıñ iç divarları körarkatlarnen qaplandı.
2 Tsilindr qubbesi ya da çaprazlaştırılğan Ağkemer qubbeleri Romans devrinde peyda oldı ve Gotika devrinde mükemmelleştirildi.
Olarnıñ, cemaatnıñ dua etkeni kilseniñ bünyesini yapqan uzun nefi; transept adlandırılğan köndelen yeñ, ondan şarqta altar ya da mihrap adlandırılğan ve adetince ruhaniylerge ayırılğan horu bar edi.
Ambulatoriya adlandırılğan keçit horlarnı aylanıp keçe edi.
Daa keç katedral kilselerniñ aynı sutunlarnen daa sade ve qaviy dört parçalı qubbeleri olğanda, Notre-Dame kibi erte katedral kilselerniñ nevbetleşken sutunlarnen ve tayanğıçlarnen altı parçalı qaburğalı qubbeleri bar edi.
Erte Frenk Gotikasında transeptler adetince qısqa edi, amma Rayonnant devrinde daa uzun oldı ve büyük pempe pencerelerni aldı.
İngilterede transeptler daa müim, qoşıp qurulğan Qadın Kilseçiklernen, sekiz köşeli Kilseçik Evinen ve başqa inşaatlarnen (aşağıda baq. Salisbury katedral kilsesi ve York Minster planları) qatlar planları ise frenk katedral kilsesindekilerden daa qıyın edi.
Adetince töpeniñ dört seviyesi bar edi.
Onıñ üstünde triforiy adlandırılğan ve ilâve qalınlıq ve medetni de temin etken daa tar sergi yerleşe edi.
Bu sistema Noyon, Sens katedral kilselerinde ve başqa erte inşaatlarda qullanıldı.
Minber yoq oldı, bu da arkadalarnıñ daa yüksek ola bilecegi manasına kele edi.
Böyle yerleştirüv İngilteredeki Salisbury katedral kilsesinde, Lincoln katedral kilsesinde, ve Ely katedral kilsesinde uyğunlaştırıldı.
Yüklevni damnıñ çekisinden tış divarlardaki tayanğıçlarğa bergen uçqan kontrforsnı işlev yardımınen mümkün oldı.
Bove katedral kilsesi gotik tehnologiyada ola bilgen sıñırğa yetti.
Gotik fasadlar romans fasadlarınıñ örnegine köre uyğunlaştırıldı.
Merkeziy timpannıñ eykeli Soñ Mekemege, soldaki Meryemge, sağdaki ise bu katedral kilsede izzetlengen azizlerge bağışlandı.
Olar, Aziz Tomas Akvinasnıñ güzellik "tezatlarnıñ uyğunlığı" olğanını ifade etken doktrinağa riayet etti.
İngilterede sıq pempe pencere bir qaç oq penceresinen deñiştirile edi.
Portallar, eykelnen tolu ortaq merkezli kemerlerden ibaret olğan yüksek kemerli frontonlarnen taclandırıldı.
Qulleler, sıq-sıq pinakllernen taclandırılğan öz kemerlerinen yaraştırıldı.
Frenk katedral kilseleri, fasadnıñ yüksekligini qayd etkende, ingliz katedral kilseleri, ayrıca erte gotikada, sıq-sıq keñlikni qayd ete edi.
O, frenk yüksekligini qayd etmege taşlap, sutunlarnı ve kemerli kirişlerdeki eykellerni yoq etti, ve fasadnı Bibliya adiselerinen renkli mozaikanen qapladı (şimdiki mozaikalar daa keç vaqıtqa aittir).
Eykelci Andrea Pisano, Florentsiya Vaftizhanesi (1330-1336) içün belli tunç qapını yaptı.
Adetince hor etrafında ve onıñ şarqiy parçasında cemaat ve acılarnıñ şarqiy parçada qolayca keze bilmesi içün bir ya da eki ambulatoriya, yahut ibadethaneniñ yan sıñırı bar edi.
Qalın divarlarnı ve olarnı vintajlarğa deñiştirmek içün Abbot Suger, "ilâhiy yarıq" olğanını tüşüngeni şeyge kilseniñ bu parçasını açıp, ilk sefer qaburğalı qubbelerniñ ve kontrforslarnıñ yañı birikmesini qullandı.
Çartres katedral kilsesinde üç, Notre Dame de Pariste, Amiens katedral kilsesinde, Praga ve Keln katedral kilselerinde yedi, ve İtaliyadaki Aziz Antoniy Padua Bazilikasında doquz böyle kapella bar.
787 s. Nikeanıñ Ekinci Soborınıñ edikti, "Diniy resimni yapma resammnıñ ilhamına imkân beremey edi; katolik kilsesi ve diniy anane tarafından belgilengen printsiplerden kele dep ilân etti.
Üslüp inkişaf etken sayın portalnıñ sutunlarını alaraq ve atta Amiens katedral kilsesinde kibi fasadnıñ iç tarafnı, Vells katedral kilsesinde kibi yuvalardaki eykellerniñ bütün fasadnı qaplağanına ve transeptlerge qadar yavaş-yavaş portallar üstünde yükselerek, eykelcilik daa körümli ola edi.
Bu, başqa kilselerniñ izlegeni qıyın ikonografiyanıñ nümünesini belgiledi.
Notre-Dame de Parisniñ ğarbiy fasadındaki merkeziy portal üstündeki timpan, ceennemge ketirilgen gunakârlarnen ve cennetke ketirilgen merametli hristianinlernen Soñ Mekemeni açıq-aydın köstere.
Ceennem azabı daa açıq-aydın kösterildi.
Olar, cail imanlılar içün körülme beyanatınıñ parçası, kilseniñ ilmine riayet etmegenlerge tehdit etken yamanlıq ve telükeniñ timsalleri ediler.
Olar, Gotik üslüpteki 19 a. restavratsiya devamında Eugéne Viollet-le-Duk tarafından leyhalandırılğan eykellernen deñiştirildi.
Orta asırlardaki diniy ilimler, hususan Pseudo-Dionysius Areopagiteniñ eserleri, De Coelesti Hierarchia adlı kitabı Frenkistandaki keşişler arasında rağbetli olğan 6 asırdaki mistika bütün ışıqnıñ ilâhiy olğanını ögretti.
Şimaliy tarafındaki sıq qaranlıqta olğan pencerelerde Eski Ahit resminen vitrajlar bar edi.
Detaller cam şekilde emaldeki cam üzerinde boyandı, bundan soñ emal camnen qarıştırıp iritilmek içün furunda pişirildi.
Sainte-Chapelle, bütün Avropadaki başqa kilseçikler içün örnek oldı.
Şeffaf cam renkli camğa batırıldı, soñ istenilgen tüs yapılmaq içün renkli camnıñ parçası aşındırıldı.
Flamboyant binalarından eñ belli, divarları tabandan tavanğa camlı olğan Sainte-Chapelle de Vincennes (1370 ss.) edi.
Vitrajlar, olarnıñ yapılması içün pek qıyın ve paalı edi.
Gül, Meryemniñ timsali edi, ve olar ayrıca oña bağışlanğan kilselerde, bu cümleden Notre-Dame de Pariste, sıq-sıq qullanıldı.
Paristeki, Notre-Dame de Pariske yaqın ve 1417 senesine qadar frenk qırallarınıñ baş barğağı olğan Cité Sarayı 1119 s. qurulmağa başlandı.
Faqat topçular ordusınıñ inkişafı sebebinden birazdan eskirdi, ve 15 asırda oñaytlı mesken sarayğa çevirildi.
İngilteredeki mevcüt olğan eñ eski misali belki Oxford Universitetindeki Merton Kolleciniñ 1288 ve 1378 ss. arasında qurulğan Mob Quadı ola.
1140 ss. Oxforddaki Qıraliçeniñ Kollecinde, belki Reginald Ely tarafından leyhalandırılğan böyle akademik keşişhane yaratıldı.
Oxforddaki Balliol Kolleci kibi bazı kollecler, qale divarlarınen ve krenelaj divarlarınen Gotika üslübindeki saraylardan arbiy üslüpni aldı.
1447 s. o, kapellası "büyük şekilde, temiz ve temelli, pek büyük meraqlı örgü vebalçıqtan qıyın yapma eserleri şeklindeki artqaçlıqlarsız olmağa" istegenini yazdı.
İçeride divarlarnıñ cayav yolunıñ eki qatı, qamaçavçılarğa raketalarnıñ atıla bilecegi ögge çıqqan maşıkulalernen ve merlonlarnen krenelaj qorqulığı bar edi.
Saraylar etrafında qurulğan açılır köpürnen teren or bar edi.
Yahşı saqlanğan misallerden biri Nemurğa yaqın olğan Château de Dourdan ola.
Ğayrıdan quruv uzlaşuvlarnı közde tuta edi, çünki latin kilseleri Şarqqa, camiler ise Mekkege oriyentir tutula edi.
Şimaliy Qıbrıstaki, Famagustada Lala Mustafa Paşa camisi.
Gotik üslüp eskirgen, nişaretli, ve varvarca bile aytılmağa başlandı.
17 ve 18 asırlarda Derri katedral kilsesi (1633 s. bitirilgen), Sligo katedral kilsesi (tahminen 1730), ve Daun katedral kilsesi (1790-1818) misallernen İrlandiya gorik mimarlıqnıñ adası edi.
1722 ve 1745 seneleri arasında Nikolas Hoksmurnıñ leyhasına köre Gotik Renessansnıñ yañı devrini yaratıp Vestminster Abbatlığınıñ eki ğarbiy qullesi quruldı.
Daa universal cazibelilikniñ, 1855 ve 1885 senelerinde olğan bu devri Büyük Britaniyada Yüksek Viktoriya Gotikası olaraq bellidir.
XIX asırnıñ ekinci yarısından başlap Büyük Britaniyada neogotika kilse ya da devler olmağan binalarnıñ leyhalarını azırlağanda daa sıq qullanılmağa başlandı.
Landşaft mimarları, ekiklogik sağlamlıqnı bütünleştirgende dizaynnıñ landşaft ceetinde strukturalar ve tışqı boşluq - büyük ya da küçük, şeer, şeer civarı ve köy, ve "qattı" (qurulğan) ve "yımşaq" (oturtılğan) malzemelernen üzerinde çalışalar.
Daa olar, qurucılıq işlerini yapmaq ve olanı eda etüvge nezaret etmek içün muqavele tizüv ruhsetini berüv teklifini inceley bileler.
1712 s. manzaranı resim yapma aqqında ilk kitapnı yazğan Cozef Addison edi.
19 asırnıñ ekinci yarısında landşaft mimarı ıstılası ihtisasiy landşaft dizaynleri tarafından qullanılmağa başlandı, ve 1899 s. Frederik Lou Olmsted Jr. ve Beatriks Cons (soñ Farrand) başqalarınen Landşaft Mimarları Amerika Şirketini (LMAŞ) tesis etken soñ qaviy olaraq tasdıqlandı.
Olarnıñ leyhaları, planlaştıruv ve idare etüv maqsadınen yerlerni tetqiq etüvden qulan yerlerniñ ekologiyasını qararlavğa deñişe bile. 
Olarnıñ işi, siyaset ve strategiya aqqında yazılı arizalarda yerine kele, yañı binalarnıñ esas planlaştıruvı, landşaftnı qararlav ve talil etüv, em de köy yerlerini idare etüv ve siyaset planlarını azırlav ise olarnıñ salâhiyetindedir. 
Soñ senelerde terapevtik bağçalarğa ve olarğa meraqqa ihtiyac arta.
Olarnıñ arasında Nyü Yorktaki Merkeziy park, Bruklindeki Prospekt parkı, Nyü Yorknıñ ve Bostonnıñ Zumrut gerdanlıq parklar sistemasıdır.
O, on univetsitetten daa çoqta, bu cümleden Prinston, Nyü Cerzideki Prinstonda; Nyü Heyven, Konektikuttaki Yelde; ve Boston, Massaçusetsteki Garvard içün Arnold dendrariyinde dizayn mesleatçısı edi.
Şeer qurucıları, landşaft mimarlarına bağlı olmağan vazifelerni yapmaq içün ihtisaslıdır, ve umumen landşaft mimarlığı programmalarınıñ oquv planları, şeer qurucısı olmaq içün talebelerni ögretmeyler.
Brazilde Roberto Burle Marks, yañı bediyatnıñ yaraıltması içün halqara üslüpni yerli brazil ösümliklerinen ve medeniyetinen birleştirdi.
O, yerniñ keyfiyetli hususiyetlerini tamamen añlamaq içün obyektniñ qatlarınıñ talili sistemasını populârlaştırdı.
AILA tanılmaqtan soñ altı ştatlarda ve Avstraliyanıñ topraqlarında landşaft mimarları Qayd etilgen Landşaft Mimarı unvanını qullanalar.
NZ içinde, ihtisasiy derecege irgen NZILAnıñ azaları Qayd etilgen NZILA Landşaft Mimarı unvanını qullana bileler.
ILASAnıñ missiyası, landşaft mimarlığı zenaatını inkişaf etmek ve öz azalarınıñ ihtisasiy hızmet etüviniñ yüksek standartlarına yardım etmek, em de institutnıñ azalarınıñ menfaatına tiye bilgen bir meseleden landşaft mimarlığı zenaatını tanıştırmaq.
Şimdi Büyük Britaniyada on beş akkreditatsiyalaştırılğan programmalar bar.
2008 s. landşaft mimarlığınıñ ögrenüvini stimullamaq içün Ll "Men landşaft mimarı olmağa isteyim" adlı hadimlerni alma büyük programmasını başladı.
Daa bazı ştatlarda devlet imtiannı bermek kerek.
ME 6 asırğa qadar, qum ana ibadethaneniñ eykellerini tizlerine qadar qaplanğan edi.
İbanethanelerni qurtarmaq içün bir plan, William MacQuittyniñ ibadethanelerniñ etrafına, içindeki suv Nilnen aynı yükseklikte tutulacaq şekilde temiz bir tatlı suv benti inşa etme fikirine esaslana edi.
Olar, ibadethanelerniñ quruvınıñ sahra yelleri tarafından qum taşınıñ eroziyası semeresini körmemezlikke urğanını bellediler.
1964-ten 1968-ge qadar olğan devirde, bütün obyekt diqqatlıca büyük parçalarğa (30 tonna qadar, ortada 20 tonna qadar) kesildi, parçalandı, yükseldi ve 65 metr yükseklikte ve özenden 200 metr uzaqlıqta yañı bir yerde yañıdan quruldı. Bu, atiqiyat müendislikniñ eñ büyük meselelerden biri oldı.
Çoq ziyaretçi, ibadethane taqımı içün mahsus olaraq qurulğan olğan ava limanına uçaqnen ya da eñ yaqın şeer olğan Aswandan yolnen kelmektedir.
Sol divar boyunca uzanğan muazzam eykeller Yuqarı Mısırnıñ beyaz tacını ketirgende qarşı taraftakiler, Yuqarı ve Ast Mısır (Pşent) çift tacını ketireler.
Eñ belli qabartmada, esir tüşken çapqan duşmanlarğa oq atqan öz arabasındaki bir qıral tasbir eter.
Amun ve Ra-Horakhtynıñ muqaddes qayıqlarınen Ramesses ve Nefertariniñ resimleri bar.
Bu tarihler, tahminen, qıralnıñ doğğan künüdir ve taç kiyme künüdir.
Kerçekten, Sirius (Sothis) yıldızınıñ sarmal doğuşına köre yapılğan esaplavğa ve atiqiyatçı tarafından tapılğan yazılarğa köre bu tarih ekim ayınıñ 22-si olmalı edi. 
Aslında bu, ibadethaneniñ qıraliçege adanğan Qadimiy Mısır tarihında ekinci defa oldı.
Adetince, qıraliçeniñ eykelleri faraon eykelleri yanında turdılar, amma er vaqıt onıñ tizlerinden daa yüksek olmadılar.
Direk kapitellerde Hathor mabudesiniñ yüzü tasvir etilgendir; bu çeşit direk hatorik olaraq bellidir.
Bu odanıñ cenübiy ve şimaliy divarlarğa papirus çıtırmanlıq içinde yaldağan Hathorğa papirus ösümliklerini uzatıp bergen, qıral ve eş.
Şimdiki binalarınıñ iç biriniñ XVII asırdan evel asırlarğa ait olmağanına inanıla, ancaq büyük ihtimallıqnen olar asırlar evel qullanılğan aynı quruv usulları ve bünye qullanıp qurulğan etilgen edi.
Diger kasbahs ve ksourlar, şimaldaki yaqındaki Tamdaght kibi bütün yol boyunca yer ala ediler. 
Köyniñ binaları, köşe quleleleri ve qapılarnı içerip bir mudafaa divarı içinde birleştirilgen edi.
Köyde ayrıca cami, kervansaray, kasbah (sarayğa beñzegen istihkam) ve Sisi Ali ya da Amer marabutı kibi bir taqım içtimaiy binası yer almaqtadır.
Basılıp qalğan topraq ve bağlac qolaylaştırmaq içün adetince diger malzemelernen qarıştırğan çamurdan yapılğandır.
Aswan benti, ya da daa doğrusı, 1960-lardan başlap Asqan Yüksek Benti, 1960 ve 1970 yılşarı arasında Mısırnıñ Aswanda Nil boyunca qurulğan dünyanıñ eñ büyük tökülgen bentidir.
Evelki yerine ketirüv kibi, Yüksek benti Mısırnıñ medeniyetine ve iqtisadiyatına büyük tesir qalğan edi.
Atta bu tabiiy suv taşqını çeşitli edi, çünki çoq suvlu yıllar bütün bereketni yoq ete bildiler, az suvlu yıllar ise qurğarlıqnıñ ve neticede açlıqnıñ sebebi ola bildiler.
Bunıñ yerine, buvlanuv daa az olğan Sudan ve Abeşistanda suv saqlanmanı teklif etilgen ingliz suvcı Harold Edwin Hirst tarafından Nil Vadiyi plannı afzal köründi.
Başlangıçta, em AQŞ em de ŞSCB, bentniñ qurulmasına yardım etmekte meraq ettiler.
O vaqıtlar AQŞ komunizmniñ Ortaşarqta tarqalmaqtan qorqa edi ve Nasırnı anti-komunist, kapitalizm yañlısı Arap Birliginiñ tabiiy lideri olaraq körüngen edi.
BM-niñ İsrailniñ 1955-te Gazzedeki Mısır küçlerine qarşı yapılğan basqını tenqit etilgen soñ Nasır, devletini İsrailden askeriy olaraq qoruymasa da özüni pan-Arap milliyetçiliginiñ lideri olaraq tavir etmeycegini añladı.
Nasır bu şartlarnı qabul etmedi ve destek içün ŞSCB-ne muracaat etti.
Dulles, Dullesniñ kommunizm toqtatma siyaseti qarşı olğan Nasırnıñ Çinni diplomatik olaraq tanımasına daa çoq açuvlandı.
O da Nasırnıñ tarafsızlıgınıdan ve Suvuq Cenkiniñ er iki tarafında da oynama ıntıluvlarından rahatsız oldı.
Qocaman taş-balçıq benti, Şuraviy institutı Gidroleyha tarafından bazı Mısırlı müendislerle birlikte leyhasını azırlandı.
Aksine, bent 100.000-den ziyade insannıñ köçüvine ketirgen çoq yer suvlar altında bıraqtı.
Bentniñ masraf ve faydalarınıñ qısmet kesmesi, tamamlanmasından on yıllar soñ davalı olmağa devam ete.
Bentniñ menfiy ekologik ve içtimaiy tesirlerine baqmadan, onıñ masrafları, qıynetlerndirüvge köre, sadece eki yıl içinde keri ödenecek.
Başqa bir közetici bunen razı olmadı ve bentni yoq etmek tevsiye etti.
Bent, 1964, 1973 ve 1988-deki kibi suv taşqınıñ aqibetlerini qolaylaştı.
Nasır gölü rayonında, emiyetli bazarlardan uzaqlığı sebebinden qıyınlıqlarnı is etmesine rağmen yañı bir balıqçılıq sanayı quruldı.
Bu yañı topraqlarğa yaqında yarım million aile yerleştirildi.
Daa evel suvarılğan yerlerde, alçaq aquv kritik devirlerinde suv keçile olğanından bereketlilik arttı.
Sudanda 50.000-den 70.000-ge qadar Sudanlı Nubiyalı eski Wadi Halfa şeerinden ve yaqındaki köylerden köçürildi.
Ükümet pamuq, bürtük, şeker qamışı ve diger mahsullarnı astamaq içün Yañı Halfa Köy Hocalığı İnkişaf Planı adlı bir suvaruv leyhasını azırladı.
Bir-birlerinen munasebetleri Eski Nubiadakilerle qararnen kelişken 47 köy birlemi içün bina ve inşaat quruldı.
Çökünti ile topraqqa qoşqan ğıdalı degeri ise sadece 6.000 tonna kaliy, 7.000 tonna fosfor pentoksit ve 17.000 tonna azottır.
Topraq yüzeyi ile yeraltı suv seviyesi arasındaki mesafe (topraq alınen ve sıcaqlıqnen bağlı olaraq 1-2 m) suvnıñ buvlanuv sebebinden yükselmesine yetecek qadar kiçik olğan içün topraq tuzlulığı da arttı, bu sebepten yeraltı suvuda yıllar boyunca topraq yüzeyinde nisbeten kiçik toplantılarda tuz birikti.
1950-lerge kelgeninde, Yuqarı Mısırnıñ sadece kiçik bir qısımı havuz (alçaq keçüv) suvaruvdan çoq yıllı (yüksek keçüv) suvaruvğa keçirilmegen edi.
O vaqıttan berli S. haematobium tamamen ğayıp oldı.
Bu, bütün göl alanı üzerinde aynı acimde yağış birikse de, tutulğan yeriniñ ölü acminiñ 300-500 yıl içinde toldurulacağı añlamına kelir.
Bent qurulğandan soñ, suvdaki qoratlar, gübre qalımtılarınıñ yardımınen daa temiz suvda çoq daa tez östi.
Bentniñ qurulğanından soñ Aqdeñiz ve tuzlu höl balıqçıqlığı azaldı, çünki Nilden Aqdeñizge aqqan ğıdalı maddeler bentniñ arqasında tuzaqta qaldı.
Yüksek Bentniñ quruvından evel, ketiricisiz suv aqımı sebebinden eroziyanıñ bir netice olaraq özenniñ seviyesiniñ ola bilgen tüşüvi qorqularnıñ sebebi oldı.
Özen boyunca Nil çöküntisılarını qullanğan yüzlerce zavoddan ibaret olğan qırmızı tola quruv sanayı da menfiy tesir etti.
Suvnıñ daa az bulançıq olması sebebinden küneş ışığı Nil suvunıñ terinliklerine nüfuz eter.
Quruv çalışmaları 1995 yılında başladı ve yaqında 220 million dollar masraf etilgen soñ taqım 2002 s. oktâbrniñ 16-ında resmen açıldı.
Antik kitaphaneniñ yañıdan quruvı sadece diger kişi ve teşkilâtlar tarafından qabul etilmedi, aynı zamanda Mısırlı siyasteçilerniñ de destegini aldı.
UNESCO-nıñ 1986 senesinde başlağan iştirağı, leyhanıñ kerçekten halqara alına kelmesi içün mükemmel bir fırsat yarattı.
Bu mimariy ekip altı ülkeden on kişiden ibaret ola edi.
1990 senesinde Aswanda keçirilgen bir konferentsiyada, leyhanıñ para berilüvi içün ilk borclar berildi: 65 million AQŞ dollar, esasen OŞŞA ülkelerinden.
2010 senesinde, kitaphane Frenkistan Milliy Kitaphanesi, Bibliothèque nationale de France-dan (BnF) 500.000 kitap bahşış aldı.
Ana oquma odası, 32 metr yüksekliginde, bir küneş saati kibi deñizge doğru egimli ve yaqında 160 metr diametrde bir cam damı altındadır.
Yaqında 1316 eserden ibaret olğan Qadimiy Eserler Muzeyi taqımı, firavunlar devrinden Büyük İskender ve Roma medeniyetiniñ fetihlerine ve İslâmnıñ Mısırğa kelişine qadar Mısır tarihına baqmañızğa olaraq tanır.
Mikrofilmler: Bu qısım, 30.000 qadar siyrek elyazma ve 50.000 vesiqanıñ mikrofilmleriniñ birlikte, British Libraryniñ Avropanıñ eñ büyügi olaraq qabul etilgen yaqında 14.000 Arapça, Farsça ve Türkçe elyazma taqımından ibaret olmaqtadır.
Ancaq, 2010 senesinde kitaphane, Frenkistan Milliy Kitaphanesinden 500.000 kitap daa aldı.
Jennadaki Büyük Cami, bir çoq mimarnıñ Sudan-Sahel mimariy tarzınıñ eñ büyük qazançlarından biri olaraq körgen banko ya da saman balçığından yapılğan büyük bir yapıdır.
Bir camini añğan eñ eski vesiqa, tahminen on yedinci asırnıñ ortalarına qadar uzanğan ağzaviy bir ananege tayanğan erte bir tarih bergen Abd al-Sadiniñ Tarih al-Sudanıdır.
Onıñ eñ yaqın halefi caminiñ qulelerini qurdı ve soñraki padişah etraftaki divarını qurdı.
Kaieniñ körgen tamam bu bina edi.
Yañı cami, qulesi ya da bezeksiz büyük, alçaq bir bina edi.
Yañıdan yapılanma, 1907 senesinde Jenne taşçı gildiyasınıñ başı İsmail Traore reberliginde mecburiy çalıştırma qullanılıp tamamlandı.
Şu anda, yañıdan qurulğan caminiñ dizaynınıñ Fransızlardan ne derecede tesir etilgen mevzusında tartışmalar bar.
Konuslarnıñ binanı suppozitoriy tañrısına bağışlanğan baroko bir ibadethane kibi köstergenine inana edi.
Ayrıca, yerli sakinlerniñ yañı binadan o qadar hoşnutsız olğanlarını ve bunı sadece apishane qorqutuv altında yapqanda temizlemek red etkenlerini ayta.
Cenüpteki daa büyük mezar, 18-inci asırnıñ emiyetli bir imamı olğan Almani İsmailniñ qalımtılarından ibaret ola.
Bazı allarda caminiñ ilk yüzeyleriniñ tolalı olması tarihiy sıfatını bozmaqta, bazı allarda ise yapınıñ qurulış bütünligini bozmaqtadır.
1996 senesinde Vogue mecmuası camide bir moda çekişini yaptı.
Er biri pinakllarnen yaraştırılğan altı merdiven oña çıqar.
Büyük Caminiñ dua divarı ya da qıblesi şarqqa, Mekkege baqar ve şeerniñ bazar meydanına baqar.
Er minareniñ töpesindeki konus şeklindeki quleler ya da pinakllar deve quşu yumurtaları ile yaraştırışğandır.
Şimaliy ve cenübiy divarlarındaki kiçik, er yerde bir olmağan aralıqlarne yerleştirilgen pencereler, odanıñ iç qısmına az miqdarda tabiiy yarıq kirmesine izin berir.
İmam, daa büyük merkeziy quledeki mihraptan namaz qılar.
Merkez quledeki mihrapnıñ sağında imamnıñ Cuma hutbesini oquğan ekinci niş, kafedra ya da minber bulunır.
İç azbarına baqqan galereyalarnıñ divarları kemerli boşluqlarnen teşilgen.
Bir merkeziy niş yerine, mihrap qulesi ilk olaraq şimaliy divarındaki kiriş kemerleriniñ şeklini tekrarlağan bir çift büyük çuqurğa saip edi.
Qatması bir qaç kün sürer, ancaq devriy olaraq qarıştırılmalı, bu adetince qarışımda oynağan genç balalarğa avale etilir, böylece içindekilerni çalqar.
Festivalniñ başlanğıçında, sıvanı camige ilk kimniñ ketirecegini tapmaq içün bir yarışuv keçirir.
1930 senesinde, Frenkistannıñ cenüpteki Fréjus şeerinde Jenne Caminiñ yañlış bir kopiyası qurula edi.
Aqiqiy cami, Orta asıtlar boyunca Afrikadaki en müim İslâmiy ögrenme merkezlerinden biri edi ve biñlerce talebe Jenne Medresesinde Qurannı tetqiq etmek içün kele edi.
2006 senesindeki yanvarnıñ 20-sinde bir caminiñ damına kirgen bir taqım adamnıñ körüntisi şeerde nizamsızlıqqa yol açtı.
Caminiñ içindeki qalabalıq, Iraq cenki sırasında AQŞ elçiliginiñ bağışlağan taraftarlarnı parçaladı ve soñ şeerde qatliam başladı.
Adetince Giza Sfinksi ya da sadece Sfinksi olaraq adlandırılğan Büyük Giza Sfinksi, efsaneviy bir mahlüq olğan uzanğan bir sfinksiniñ kireçtaşından bir eykelidir.
Bundan da ğayrı, çitniñ cenübiy divarınıñ açısı ve bulunğan yeri, Khafre ehramı ile Vadiy İbadethanesini bir-birine bağlağan yolnıñ Sfinksnıñ quruvı planlanmadan evel zaten bar olğanını köstere.
1925 senesinde stela yañıdan qazıp tapılğanda, Houghnı añğan metin satırları qopuşıldı ve yoq etildi.
Sfinks tapınuvı orta asırlarda da devam etti.
İskenderiye, Rosetta, Damietta, Qaire ve Giza ehramları bir çoq defa tarif etilgendir, ancaq er vaqıt tolu bir şekilde tarif etilmegendir.
Gizanı ziyaret etkenden yedi yıl soñ, André Teve (Cosmographie de Levant, 1556) Sfinksni "o vaqıtta Yupiter tarafından pek sevilgen Inachnıñ qızı İsis tarafından yapılğan bir dev eykeliniñ başı olaraq tarif etti".
Johannes Helferichin Sfinksi (1579), qısıq betli ve tegiz saçları olğan tögerek yüzlü bir qadındır; Tevege köre tek üstünlik, saçnıñ baş kiyiminiñ dalğalı köşelerni alına ketirgendir.
Stel üzerindeki bazı parçalar ihtimal doğru olsa da, bu qısım atiqiyat malümatlarına uymay ve bu sebepten keç devir tarihiy revizionizm olaraq qabul etile, yerli kâinler tarafından zemaneviy İsis ibadethanesine asla olmağan eski bir tarih bermek maqsadınen planlağan bir sahte şey bar edi.
Ancaq soñ keşfiyatlar, dörtünci sülâle devirinde Khafreden evel qurulmağanını quvetnen köstermektedir."
Maspero, Sfinksni "Mısırdaki eñ eski abide olaraq qabul etti".
Baş kiyiminiñ bir qısmı 1926 senesinde boynnı terenden kesken eroziyanıñ sebebinden tüşti.
Başnıñ eykel etilgen qatlam daa çoq qattıdır.
Diger efsanelerge köre bu, Memlüklerniñ eseridir.
El-Maqrizige köre, rayondaki bayağı kişi, Giza platosını qaplağan qum miqdarındaki artuvnıñ, ad-Darnıñ yapqan saygısızlığınıñ cezası olğanına inana edi.
Al-Minufi, 1365 senesindeki İskenderiye Haçlı Seferiniñ, Said Hanlığından bir Sufiy şeyhiniñ burnunı qırması sebebinden ilâhiy bir ceza olğanını bildirdi.
İlmiy dairelerde, bu fikir sahte atiqiyat olaraq qabul etilir, çünki iç bir metin ya da atiqiyat isbatı, Sfinksniñ doğrulışlığınıñ nedeniniñ bu olğanını tasdıq etmey.
H. Spencer Lewis kibi ezoterikçiler tarafından ketirilgen, Sfenksniñ altındaki gizli kameralar aqqında uzun bir faraziye keçkeni bar.
Mısırda eñ çow ziyaret etilgen ekinci tarihiy yer olğanına inanıla; sadece Qairde yaqındlarındaki Giza ehram taqımı daa ziyade ziyaret ala.
Diger üç parça - Mut yeri, Montu yeri ve dağıtılğan Amenhotep IV ibadethanesi - ziyaret içün qapalı.
Birinci ibadethane Hatshepsut tarafından dağıtılğan ve qısmen yañıdan iqurulğan edi, ancaq muqaddes alanıñ fokusını ya da doğrulışlığını deñişmek içün etrafına başqa bir firavun quruldı.
İbadethanelerniñ quruvı Orta Qırallıqta başladı ve Ptolemaios vaqıtlarında devam etti.
Kösterilgen tañrılar, eñ erte tapılğanlardan biriden, eski Mısır medeniyeti tarihında daa soñ tapılğanlarğa qadar uzanmaqtadır.
Bu arhitravlarnıñ qollar vastasınen böyle bir yükseklikke yükseltilmesi mümkündir.
Panduslarda taş qullanılğan olsa da, daa az malzeme qullana bilirdi.
Soñ oyma, tiklev sırasında olarğa zarar bermemek içün çarhlar yañıdan tiklegenden soñ yapılğandır.
Thebes şeeri On Birinci Sülâlege qadar pek emiyetli körünmey edi ve evelki ibadethane binası nisbeten kiçik edi ve ibadethaneler Thebesniñ ilk tañrılarına, yeryüzü tañrıçası Mut ve Montuğa bağışlanğan edi.
Amun (bazen Amen olaraq adlandırılğan) uzun vaqıt Thebesniñ yerli qoruyıcı tañrısı olğandır.
Amun-Re saasınıñ topraqlarındaki ana quruv işi, Tebniñ birleşken Eski Mısırnıñ paytahtı olğan On Sekizinci Sülâlelik devrinde kerçekleştirildi.
Bu yerdeki leyhalarnıñ bir digeri, Qarnaq Qızıl Kilseçik ya da Qızıl Kilseçik, barques içün bir tapınaq olaraq niyetinde olundı ve başta iki tikili taş arasında tura bile edi.
Bitirmegen tikili taş olaraq bilingen bu tikilitaşlarnıñ nasıl çıqarılğanınıñ bir isbatıdır.
Amun-Re arazisiniñ planındaki soñ büyük deñişüv, bütün alanı sarmaq içün Otuzuncu Sülâle Nectanebo I tarafından qurulğan Birinci Pilon ve iri qoralap alğan divarlarınıñ qoşuvı edi.
Qarnaq ibadethane taqımı, ikâyesi taqımğa bir adı bermese de, ilk olaraq 1589 senesinde bilinmegen bir Venedikli tarafından tasvir etilgendir.
Protaisniñ seyaatleri Melchizedek Théveno (Relations de divers voyages curieux, neşirler 1670-1696 s.) ve Johann Michael Wansleb (Mısırnıñ Bugünki Alı, 1678 s.) tarafından yayınlandı.
Betsy Brian reberliginde Johns Hopkins Üniversiteti ekibi tarafından keçirilgen qazılmalar ve restavratsiya çalışmalarınıñ soñ (aşağına baqıñız), Mut arazisi cemaat içün açılğandır.
2006 senesinde Betsy Bryan, açıq, niyetlengen aşırı içki içmekten ibaret olğan bir festival aqqında neticelerini kösterdi.
Bu tapılmalar Mut ibadethanesinde yapılğandır, çünki Thebes büyük boyutlarağ yetkende Mut, cenkçi tañrıçalar Sekhmet ve Bastnı bazı tarafları olaraq yuttı.
Sekhmetniñ yıllıq sarhoş ziyafeti etrafında azırlanğan daa soñraki bir efsanede, o vaqıtqa qadar Yuqarı Mısırnıñ küneş tañrısı Ra, oña qarşı añlaşqan ölümlülerni (Aşağı Mısır) yoq etmek içün anasından alğan ateşli közden onı yarattı.
Luksor İbadethanesi, bugün Luksor (antik Thebes) olaraq bilingen şeerde Nil Özenniñ şarqiy yalısında yer alğan ve yaqında ME 1400 qurulğan büyük bir antik Mısır ibadethane taqımıdır.
İlk gezginler tarafından ziyaret etilgen dört ana tapınaq müzeyi arasında Gournedeki I. Set Tapınağı, Deir el-Bahrideki Hatshepsut İbadethanesi, II. Ramses İbadethanesi (yani Ramesseum) ve Medinet Habadaki III-ünci Ramses İbadethanesi bulunır.
İbadethaneniñ arqasında 18-nci Sülâle Amenhotep III ve İskender tarafından yaptırılğan kilseçik bar.
Bu qumtaşına Nubian qumtaşı denir.
Alexander Badawy, "Mısır Mimarisinde İllüzionizm," Antik Şarqiy Medeniyetteki Çalışmalar, 35 (1969): 23.
İbadethane içün emiyetli olğan Opet festivali kibi merasimler içün cadde boyunca stantsiyalar quruldı.
Lalibela, Abeşistannıñ Amhara regionındaki Şimaliy Wollo mıntaqanıñ Lasta rayonında bir şeerdir.
Hristianlar içün Lalibela, Abeşistannıñ Aksumdan soñ ekinci eñ aziz şeerlerinden biri ve bir hac merkezidir.
Zemaneviy şeerdeki bazı yerlerniñ adlarınıñ ve kilselerniñ özleriniñ qayağa oyıp yapılğan umumiy planlaştıruvınıñ, Lalibelanıñ gençliğinde Qudus ve Muqaddes Topraqlarda közetilgen isim ve örneklerni taqlit etkenine inanıla.
Hristian dini İncildeki isimlernen bir çoq hususiyetlerge ilham berir - Lalibela Özen bile Ürdün Özen olaraq bilinir.
Portugal ruhaniy Francisco Alvarez (1465-1540), Portuğal büyük elçisine 1520 senelerde Davit II-ni ziyaretinde eşlik etti.
Lalibelanıñ bir soñraki Avrupalı ​​ziyaretçisi, Kristovan da Gama içün askerlik yapqan ve 1544'te Abeşistandan ayrılğan Miguel de Kastagnoso edi.
Direkler dağdan oyıp yapılğan edi."),
Bazı kiliselerniñ ne zaman inşa etkeni mevzusında bazı añlaşmazlıqlar bar.
Öz esabatında, bu rayonda bulunğan eki tür ananeviy mesken tasvirledi.
Aziz Katherina Keşişhanesi, resmiy olaraq Sina Dağındaki Muqaddes Keşişhane, Sina Yarımadasında, Mısırnıñ Aziz Katherina şeeri yaqınlarındaki Sina Dağınıñ eteklerinde bir dereniñ ağzında bulunğan bir Şarq Ortodoks keşişhanesidir.
Aziz Katherina Keşilhanesi, üç dağdan ibaret olğan bir taqımnıñ taldasında yer almaqtadır: Ras Sufsafeh (ihtimal "Khoreb Dağı" 1 km ğarpqa), Cebel Arrenzieb ve Cebel Musa, "İncildeki Sina Dağı" (tepe 2 km cenüpke).
Katherina özü idamnıñ başlamasını emir etti.
Keşişhane, İmperator I Yustiniannıñ (ükümdarlığı 527-565) emri ele qurulğan ve Büyük Konstantinniñ anası İmperatriçe-Konsort Yelenanıñ emri ile Musanıñ yanğan çal körgeni farz etilgen yerde qurulğan Burning Bush Kilseçikten ("Aziz Yelena Kilseçigi" olaraq da belli) ibarettir.
Bu yer, Hristianlıq, İslâm ve Yeudilik içün muqaddestir.
Yedinci asır boyunca, Sinanıñ ayırılıp tutulğan Hristian anhoritleri yoq etildi: sadece pekingen bir keşişhane qaldı.
Birinci Haçlı Seferi vaqtından 1270 senesine qadar Haçlılarnıñ Sinadaki barlığı Avropalı ​​Hristianlarnıñ merağını çekken ve keşişhaneni ziyaret etken qorqusız hacılarnıñ sayısını artırğandır.
Kilseniñ Şarqiy Ortodoks Kilsesindeki kesin idariy statusı bir manalı olmay: kilseniñ özü de kirsetmek üzre bazıları onı autokefal olaraq qabul etkenler, digerleri Qudus Rum Ortodoks Kilsesiniñ yurisdiktsiya altındaki muhtar bir kilse olaraq qabul etmektedir.
Ancaq 2003 senesinde Rus alimleri, 1869 senesinde noyabrnıñ 13-ünde Qaire Metohion Şurası ve Baş yepiskop Kallistratus tarafından imzalanğan el yazmasınıñ bir bağışlav qararnamesini taptılar.
Palimpsestler, asırlar boyunca bir ya da daa ziyade defa qulanılğanı içün körüp qalğanlar.
Er saifeni tamamen skan etmek yaqında sekiz daqqa sürdi.
Büyük ikona taqımı, unikal bir miras olğan 5-nci (ihtimal) ve 6-ncı asırlarğa qadar uzanğan bir qaç danesinen başlar; keşişhane Bizans ikona küreşligi tarafından toqunılmağan edi ve asla çapalğan olmadı.
Mimariy yapılarınıñ, resimleriniñ ve kitaplarınıñ qorçaşavı, vaqıfnıñ maqsatlarınıñ büyük bir parçasını yapıla.
Onıñ büyükligi, vaqıtnıñ nisbiy abadanlığını tasvir ete.
Evelki yapı şimdiki kibi şimal-cenüp yerine şarq-ğarp oriyetirletken olmasına rağmen da Horusqa bağışlanğan daa eski, daa kiçik bir ibadethaneniñ yerine qurulğandır.
Edfudaki ibadethane, I. Theodosiusnıñ putperestlerge taqip etüvi ve 391 senesinde Roma İmperiyasındaki Hristian olmağan tapınuvlarını yasaq etken fermandan soñ diniy bir abide olaraq qullanılmağa soñ berdi.
Asırlar boyunca, ibadethane özüni dreyflegen çöl qumu ve Nil tarafından birikken özen lay qatlamlarınıñ 12 metr (39 ft) altında defin olğan eken oldı.
1860 senesinde, Fransız Mısırşınas Auguste Mariette, Edfu İbadethanesini qumlardan qurtarmak içün çalışmağa başladı.
Büyük Zimbabve, Zimbabveniñ cenüp-şarq tepelerinde, Mutirikwe Gölü ve Masvingo şeeri yaqınlarındaki bir orta asır şeeridir.
Büyük Zimbabweniñ yerli ükümdar içün bir kraliyet sarayı olaraq hızmet etkenine inanıla.
İrintisiz (quru taş) qurulğanlardır.
Avropalılar tarafından tasdiq etilgen ilk ziyaretler 19-ıncı asırnıñ soñlarında yapıldı ve bu yerniñ tetqigi 1871 senesinde başladı.
Büyük Zimbabwe topraqları MS 4. asırda iskân etildi.
David Beach, şeer ve devleti olğan Zimbabve Qrallığınıñ 1200-den 1500-ke qadar inkişaf etkenine inana, ancaq 1500-lerniñ başlarında João de Barros tarafından berilgen bir tasvir etüvinde, ölümüniñ biraz daa erte bir tarihi közde tuta.
Bunlar Tepeler Taqımı, Vadiy Taqımı ve Büyük Qora olaraq bilinir.
Vadiy taqımı, farqlı yerleşme devirleri ile Yuqarı ve Aşağı Vadiy viranelerge parçalay.
12-nci asırda, küç merkeziy tepe taqımından Çin Qoasına, Yuqarı Vadiyge ve soñ olaraq 16-nci asırnıñ başında Aşağı Vadiyge avuştırdı.
Diger eserler arasında sabun taşı eykelcikler (biri British Museumda saqlana), seramikler, demir gonglar, işlengen filtişi, demir ve bakır tel, demir çapalar, tunç mızraq uçları, tunç külçeler ve potalar ve altın boyuncaqlar, bilezikler, asqılar ve qınlar sayıla bilir.
Bu halqara ticaret, tuvarnıñ hususan emiyetli olğan yerli köy hocalığılı ticaretine qoşuv olaraq yapıldı.
Portugal tuccarlar, 16-ncı asırnıñ başlarında orta asır şeeriniñ qalıntılarını ögrendiler ve bazıları tarafından Büyük Zimbabweni altın qazıp çıqaruvı ve uzun mesafeli ticaretnen bağlağan intervyu yazuvı ve yazuvlar qaldı.
Eykelçikniñ, İskenderiyeden Yunan tuccarlarnıñ Mısır antik eserlerini ve antik eserleri Cenübiy Afrikağa ihrac etken daa soñ Ptolemaios devrine dönemine (yaqında ME 323-30) tarihlanğanını tasdıqladı.
Bentniñ resmiy bir atiqiyat tasili yoq edi, ancaq Arabistan, Yunanistan ve Kiçik Asiyada çoq seyaat etti.
Erkek taraftan eski Yeud ya da Cenübiy Arap asıllı bir ananege saiptirler.
Lemba iddiaları ayrıca William Bolts (1777 senesinde Habsburg Avstriya akimiyetlerine) ve A.A. Anderson (19-inci asırda Limpopo Özenniñ şimalindeki seyaatlerini yazdı).
İlk olaraq tepe taqımınıñ üst teraslarında çöp yığınları olğan şeylerge üç deñev şurf açtı ve körip qalmağan bir çanaq çömlek ve demir mahsullarınıñ qarışmasını taptı.
Katon-Thompson, Johannesburgdaki İngliz Dernegi toplaşuvında Bantunıñ asılları aqqında nazariyesini aman ilân etti.
Radiokarbon isbatları, ilk dörtüsiz, epsi bu yanaşmanıñ erte devirinden qalma ve şimdi yañlış qabul etilgen 28 ölçümden ibaret olğan bir taqımıdır ve 12-15-nci asırlarnıñ hronologiyasını doğrulamaqtadır.
Erte müstemleke antikacısı tarafından aveskâr qazılmalardan elde etilgen altın ve artefaktnıñ tutıp alması, hususan Richard Nicklin Hall qazılmalarda büyük zararğa yol açtı.
Preben Kaarsholm, em müstemleke em de qara milliyetçi taqımlarınıñ, populâr tarih ve edebiyat vastalarını qullanıp ülkeniñ bugününen bağlı körüvlerni desteklemek içün Büyük Zimbabweniñ keçkenine atıf etkenini yaza.
Pikirayi ve Kaarsholm, Büyük Zimbabweniñ bu tasviriniñ qısmen rayonda yerleşüvi ve yatırımı rağbetlendirmege niyetlengenini amaçladığını tüşüneler.
1980 senesinnde, halqara tanınğan yañı muhtar ülke, bu yerniñ şerefine yañıdan adlandırıldı ve belli sabun taşı quş oymaları, Rodeziyanıñ bayrağından ve tuğrağından milliy bir timsal olaraq saqlandı ve yañı Zimbabve bayrağında yer aldı.
İlkiniñ bir örneği Ken Mufukiniñ broşuradır, ancaq bu çalışma ağır bir şekilde oğratıldı.
Globelleşüv sebebinnden qaranlıq bir keleceknen qarşı qarşığa qalğan bu ülkeniñ zengin tarihını saqlamaq içün yaratılğan edi.
Orta Meksikada bulunğanları añdırğan çeşitli mimariy tarzlarnıñ yanı sıra şimaliy Maya alçaqlıqlarındaki Puuc ve Chenes tarzlarını sergiler.
Bu şeer, Maya dünyasındaki eñ çeşitli ealige ev saipligi yapqan ola bilir ve bu, yerdeki mimariy tarzlarnıñ çeşitliligini tesir etken ola bilir.
Itza içün ola bilgen çevirilerden biri: "suvnıñ ırımcısı (ya da siirbazı)," (itzden), "siirbaz", ve ha, "suv".
Bu şekil, chʼ ve ch arasındaki fonemik farqını saqlay, çünki temel söz chʼeʼen (ancaq Mayada urgusı yoqtır) bir alveolar soñ ecektif affrikate tutuqnen başlar.
Bu kenotlardan eñ yahşı billingen "Kenote Sagrado" ya da Muqaddes Kenote (Muqaddes Quyu ya da Qurban Quyusj olaraq da bilinir).
Bunıñ yerine, şeerniñ siyasiy yapıluvı, efzal idare etken soylardan ibaret olğan şura idaresi olaraq qıymet kestirilgen "multipal" sistemasına köre yapılandırıla bilir.
Ancaq, Keç Klasiklerniñ soñu ve Terminal Klasiklerniñ başlangıçnda bu yer, şimal Maya alçaqlarınıñ siyasiy, içtimaiy-medeniy, iqtisadiy ve mefküreviy ömründe merkeziy ve üstün olğan bir region paytahtı alına keldi.
Hunak Sielniñ öz akimiyetke yükselişini kini ögünden ayttı.
Chichen Itzanıñ bir vaqıtlar çaypayıp çaypanğanını köstergen bazı atiqiyat isbatlar olsa da, bunıñ Mayapan tarafından, eñ azından Chichen İtza faaliyetli bir şeer merkezi olğan vaqıt yapıllmayacağına dair daa ziyade isbat bar.
Chichen Itzanıñ elitalarınıñ faaliyetleriniñ toqtatuvından soñ, şeer baqımsız olmay bilir.
Monteho, 1531 senesinde yardımınen Yucatanğa qaytardı ve ana bazasını ğarbiy yalındaki Kampechede qurdı.
Genç Monteho, soñunda Ciudad Real adını bergen Chichen Itzağa barıp yetti.
Aylar keçti, ancaq yardım kelmedi.
1535 senesine bütün ispanlar Yucatan Yarımadasından sürgün etildi.
1860 senesinde Desiree Charnay, Chichen Itzanı araştırdı ve bir çoq fotoresim çekti ve bunı Amerika şeerleri ve viraneleri (1863) adlı kitabında yayınladı.
August Le Plongeon oña "Chaacmol" adını berdi (daa sonra "Chac Mool" olaraq yañıdan adlandırıldı, Mezoamerikada bulunğan bu eykelciklerniñ bütün türleri içün bir ıstıla oldı).
1894 senesinde Yucatandaki Qoşma Ştatlar konsulı Edward Herbert Thompson, Chichen Itzanıñ viranelerden ibaret olğan Chichen haciendanı satın aldı.
Thompson eñ yahşı 1904 senesinden 1910 senesine qadar Cenote Sagradonı tüp terenleştirme işlernen bellidir; bu yerde altın, baqır ve oymalı nefritten yapılğan eserlernen Kolomb evelsi Mayadan kelgenine inanılğan ilk qumaş ve ağaçtan silâ misallerini taptı.
Meksika inqilâbı ve ardından kelgen ükümetniñ istikrarsızlığı ve Birinci Dünya Cenki, leyhanıñ yerine keçirüvi on yıl toqtattı.
Aynı zamanda, Meksika ükümeti El Kastillonı (Kukulkan İbadethanesi) ve Top oynaması içün büyük avlu Mahkemesini qazdı ve yañıdan qurdı.
O sırada Amerika Qoşma Ştatlarında bulunğan Thompson, Yucatanğa bir daa qaytarmadı.
1944 senesinde Meksika Yüksek Mahkemesi, Thompsonnıñ er angi bir qanını bozmağanına qarar berdi ve Chichen Itzanı mirasçılarına qaytardı.
Birincisi National Geographic, ekincisi ise şahsiy şahıslar tarafından desteklendi.
Şeer, büyük mimariy taqımlarnıñ quruvı içün sahte olaraq tegizlengen bozuq bir yer üzerine quruldı ve eñ büyük küç-quvet Kastillo ehramlarınıñ yanı sıra Las Monjas, Osario ve ana cenüp-ğarp taqımı içün yerleriniñ tegizlenmesi içün masraf etildi.
Bu taş binalarınıñ çoqusı ilk olaraq qırmızı, yeşil, mavi ve mor renkte boyanğandır.
Avropadaki Gotik katedral kilsege beñzengen şekilde, renkler bir bütünlük duygusı yarattı ve binalarnıñ temsiliy tesirine büyük isse qoştı.
Puuk üslüpteki binalar, bu üslüpke has mozaiklernen süslengen olağan üst fasadlarğa saiptir, ancaq Puuk regionınıñ aslında ince faneralarınıñ aksine, divarlarınıñ bloklardan yapılmasınen merkeziy Puuk regionınıñ mimarisinden farqlıdır.
Şimal-şarqiydeki merdiven balüstradalarnıñ temelinde bir yılanıñ başları oyıp yapılğandır.
Bir qaç oğursız deñev soñ, ehram şimal tarafınıñ altında bir merdiven buldılar.
Meksika ükümeti, şimaldeki merdiveniñ tabanından, daa evelki ehramnıñ merdivenlerinden yuqarığa gizli ibadethanege ketken bir tunnel qazdı ve bunı turistlerniñ ziyaretine açtı.
Panellerden birinde, oyunculardan biriniñ qafası kesilir; burulğan yılanlar şeklinde yaradan qan aqa.
Cenübiy qısımında daa büyük başqa bir ibadethane daa bar, ancaq virane alında.
İçeride, pek viran olğan, büyük bir fresk, bir cenk sanasını köstere.
Maya ve Toltek üslübiniñ bir birikmesinen iqurulğan olıp, dört tarafında da merdiven çıqılmaqtadır.
Atiqiyatçılar, terinliklerinde, maqsat bilinmegen taştan oyıp yapılğan büyük bir konus taqımı taptılar.
Onıñ adı, "Atlantisliler" adı berilegen, qolları qaldırılğan kiçik adam oymalarınen desteklenhen, yapınıñ tepesindeki bir taqım sunaqtan kelmektedir.
Bu taqım, Toltek paytahtı Tuladaki B İbadethanesine beñzegen ve eki region arasında belli bir medeniy munasebet şeklini kösterir.
Bu ibadethane, Chak Mul İbadethanesi adı berilgen eski bir yapını içerir.
Biñ Sutun Taqımnıñ cenübinde, bir-birinen bağlı üç kiçik binadan ibaret olğan bir taqım bar.
Binanıñ ögünfr üst fasadnıñ "x" ve "o" arfleriniñ qayde etilgen bir qısmı yer almaqtadır.
Htolok İbadethanesi, Osario platformanıñ tışında yaqın vaqıtta yañıdan qurulğan bir ibadethanesidir.
Htolok İbadethanesi ve Osario arasında bir qaç sıralı yapı bardır: Dizayn olaraq Kukulkan (El Kastillo) yaqınlarındaki aynı adı taşqan yapığa beñzehen Çolpan Platforması, Mezarlar Platforması ve kiçik adsız tögerek bir yapı.
Kasa Kolorada (ispanca "Qızıl Ev") Chichen Itzadaki eñ yahşı saqlanğan binalardan biridir.
2009 senesinde INAH, Kasa Koloradanıñ arqa divarına sıra bağlı olğan kiçik bir top meydanı yañıdan qurdı.
Bu binanıñ adı uzun vaqıt yerli Mayalar tarafından qullanılmaqtadır ve bazı yazıcılar, artıq mevcüt olmağan sıva üzerine tasvir etilgen bir sığınnıñ adınıñ berilgenini añmaqtadır.
İspanlar bu taqımğa Las Monjas ("Keşiş qadınlar" ya da "Qadın keşişhane") adını berdiler, ancak bir ükümet saray edi.
Bu metinlerde adetince Kʼakʼupakal adlı bir cedvelden añar.
Adını içindeki taş sarmal merdivenden alğandır.
Ğarpqa baqqan uzun fasadnıñ yedi qapı boşluğı bardır.
Yapınıñ cenübiy parçasında tek kiriş bulunmaqtadır.
Tavanğa yaqın ücrelerden biriniñ içinde elnen çizilgen bir iz bar.
Mağaranıñ yeri vaqıtımızda yahşı bilinmektedir.
E. Wyllis Andrews IV de 1930 senelerde mağaranı tetqiq etti.
1959 senesinde sentâbrnıñ 15-inde yerli bir gid olğan José Umberto Gomez mağarada sahte bir divar taptı.
Kitap yayınlanmadan evel bile, Bencamin Norman ve Baron Emanuel von Friedrichsthal, Stevensnen tanış etmekten soñ Chichenge kettiler ve ekisi de tapqanlarınıñ neticelerini yayınladılar.
1923 senesinnde Vali Carrillo Puerto, Chichen Itzağa ketken şosse resmen açtı.
1930 senesinde, Karnegie İnstitutınıñ mülkü vaziyetine kelgen Chichen haciendanıñ şimalde bulunğan Mayaland Misafirhanesi açıldı.
1972 senesinde Meksika, Chichen Itza da kirsetip Kolomb evelsi bütün abidelerniñ federal mülkiyete çevirilgen Federal Abideler ve Atiqiyat, Bediiy ve Tarihiy Yerler Qanunı (Ley Federal Sobre Monumentos y Zonas Arqueológicas, Artísticas e Históricas) qabul etti.
Gidler ayrıca Chichen Itzada beñzemegen bir akustik effekt kösterecekler: El Kastillo ehramınıñ merdivenleriniñ ögünde el çırpmaq, Deklerk tarafından tetqiq etilgen ketsal çiviltisine beñzegen bir quş çiviltisine hatırlatqan bir yañqı yapacaqtır.
Obyektni idare etken INAH, bir taqım abideni halq irişimden qapattı.
İlk-evelâ bina H. Reynolds köçmesizlik qurdurıcısı ve Nyü York ştatınıñ sabıq senatorınıñ leyhası edi, soñ ise Kraysler şirketiniñ başı Volter Kraysler tarafından quruldı. 
1952 senesi fligel quruldı, kelecek yıl ise pek çoq soñraki saiplerge ait olğan bina Kraysler ailesi tarafından satıldı.
O devir içtimaiy ve tehnologik ciddiy deñişmelernen tasvirlendi.
Kelecek yıl Kraysler, Taym mecmuası tarafından "Yılnıñ adamı" adlandırıldı. 
Birinci cian cenkinden soñ Avropa ve Amerika mimarları, sadeleştirilgen dizaynnı şimdiki devirniñ mücessemlevi ve Art Deko kökteşkenlerini ilerilevniñ, yañartuvnıñ ve zemaneniñ timsalleri olaraq saydılar. 
Binanıñ leyhasını azırlavda iştirak ermeden evel Reynolds Koni Aylendniñ Drimlend eglence parkınıñ azırlayıcısı olıp eñ belli edi.
1927 senesi bir qaç yıllıq turğunlıqtan soñ, qırq qatlı binanı leyhalandırmaq içün Reynolds Viliam, Van Alen mimarnı tuttı. 
Özgün, icatkâr mimar olğan Van Alen ve şirketniñ maliyesinen oğraşqan keskin aqıllı iş adamı olğan Severans, Van Alen ve Severans bir-birini tam ettiler.
Eki aftadan soñ teklif kene de deñişti, bunen beraber resmiy planlarda 63 qatlı binanıñ quruluvı közde tutuldı.
Çanin Bilding qomşu 56 qatlı binasınıñ quruluvı daa yapıldı.
1928 senesi kiraz ayında bu planlar tasdıqlandı. 
Bunıñ yerine o, 1928 senesi arman ayında yayınlanğan Reynoldsnıñ alternativ planını azırladı. 
Ekin ayınıñ 28-nci künü kontrakt tizildi, boş aynıñ 9-ncı künü ise binanıñ yıqıluvı bitti. 
1928 senesiniñ soñundan 1929 senesiniñ başına qadar qubbe qurulışınıñ deñişüvleri devam etti. 
Volter Krayslerniñ binasını Kraysler şirketiniñ ştab-kvartirağa çevirmek niyeti dizaynğa tesir etti, bunıñ içün çeşit türlü mimariy qısımlarnıñ modelleri Kraysler avtomobil mahsulatı nümünesine köre yapıldı, misal içün, Plimut avtomobiliniñ kapotınıñ ornamenti (baq.).
Binanıñ quruluvı 1929 senesi qara qış ayınıñ 21-nci künü başladı. 
Çelik bünyelerini quruvnıñ müthiş tezligine baqmaqdan bir aftada tahminen dört qat quruldı, lâkin kökteşkenniñ çelik bünyelerini qurğanda iç bir işçi ölmedi. 
40 Voll Strit ve Kraysler Bilding "dünyanıñ eñ yüksek binası" unvanı içün yarıştı. 
1929 senesi ekin ayınıñ 23-ünde, Vulvort Bilding, yüksekligini aşqandan bir aftadan soñ ve 1929 senesi felâketli Voll Stritniñ hayırsızlığından 1 kün evel, kulâ quruldı.
Qulleniñ quruluvı aqqında aman-aman taqtamadan haber etken Nyü York Herald Tribun gazetası bile, kulânı tiklev aqqında tek onı kötergenden bir qaç künden soñ malümat berdi. 
Binanıñ vestibülinde "Krayserlerniñ grajdan cemaatınıñ inkişafına quşqanı müim isse içün" yazısınen tunç plakası tikildi.
Kraysler Bilding 14 million dollarğa fiyat kesildi, amma Kuper Yunionğa ait olğan obyektlerge bergilerni ödemekni lâğu etici 1859 senesiniñ qanunına köre, şeer bergilerinden qurtuldı. 
Van Alenniñ mimarlıqtan ücretini ödemekte Volter Krayslerniñ soñraki red etüvi sebebinden, bu muvafaqiyetten memnuniyet, belki, eksildi. 
Krayslerge qarşı makeme davası Van Aleniñ ad-sanını mimar olaraq lekelendi, Büyük Depressiya ve menfiy tenqit neticelerinen beraber soñunda onıñ karyerasını yoq etti.
1944 senesi şirket, binadan şarqta 666 Sörd Avenü adresindeki 38 qatlı fligelniñ quruluvı planını azırladı.
İlk-evelâ bina içün taş artıq yapılmadı, ve onı mahsus tekrar işlep çıqarmaq kerek edi. 
Aile 1953 senesi 18 million dollar qararlama fiyatınen Viliam Zekendorfqa binanı sattı.
O zamanda, haberlerge köre, Nyü York şeeriniñ tarihında eñ büyük köçmesizlikni satuv oldı.
1961 senesi binanıñ totlanmağan çelikten yapılğan qısımları, bu cümlede kulâ, tac, gorgulya eykelleri ve kiriş qapısı birinci kere perdalandı. 
Şirket, binanı 35 million dollarğa aldı. 
Kulâ, 1995 senesi bitirilgen restavratsiya etüvge oğradı. 
Temizlev, 1997 s. Lüsi G. Mosesten Nyü Yorknıñ mimarlıq abidelerini qoruma içün mukâfatnı aldı.
2008 senesi kiraz ayında Abu Dabi Yatırım Şurasınıñ 800 million AQŞ dollarına TMWniñ iqtisat payınıñ 75 faizini, binada Tişmen Speyer Propertis payınıñ 15 faizini ve Trilons qomşu ticaret terkibini satın aluv aqqında muzakere etkeni aqqında malümat peyda oldı.
Neticede binanıñ umumiy elektrik enetgiyasını istimal etüvi 21 faizge, suvnı istimal etüvi - 64 faizge, işlevge lâyıq qalımtılarnıñ sayısı 81 faizge eksildi.
Felsefe ameliyatiniñ ahlâqiyatı."
"Felsefe, dünyanıñ umumiy tabiatı (metafizika ya da barlıq nazariyesi), işançnıñ esaslavı (epistemologiya ya da idraq nazariyesi) ve yaşayış keçirüvi aqqında az-çoq muntazam, maqul-tenqidiy fikir etüvdir."
Metafizika, böyle bir qavrayışda olğan mantıqsız faraziyeleri, umumen dünya aqqında maqul ve teşkilâtlı işançlarnıñ toplamınen deñiştire.
19 asırda, zemaneviy tetqiqiy universitetleriniñ artuvı, akademik felsefe ve başqa fenlerniñ ihtisaslaşuvına yol açtı.
Pirronist felsefeci Sekst Empirik 'Mantıqçılarğa qarşı' kitabında qadimiy yunan felsefeleriniñ felsefe bölünüviniñ usullarını tafsilâtlı añlattı ve Platon, Aristotel, Ksenokrat ve stoiklerniñ tarafından bu üç parça bölünme aqqında kelişmesini qayd etti.
Sokratnıñ tesiri altında bulunğan başqa qadimiy ananeler arasında kinizm, kirenaitsizm, stoitsizm ve akademik şübecilik oldı.
Ortа asırlarnııñ esas mütefekkirleri arasında Aziz Avgustin, Foma Akvinskiy, Boetskiy, Anselm ve Rocer Bekon buluna.
Esas zemaneviy felsefeci arasında Spinoza, Leybnits, Lokk, Berkli, Yum ve Kant buluna.
Babil astronomiyası, kâinatşınaslıq aqqında qadimiy yunanlarğa, belki, tesir etken çoq felsefiy tüşüncelerden de ibaret oldı.
Daa soñra, yeudi felsefesi, büyük ğarbiy intellektual tesiri altında qalıp, Haskale (Yeudi Maarifi), yeudi mevcudiyeti ve islâat yeudiyligini esaslağan Moisey Mendelsonnıñ işlerini öz terkibinde ola.
İslâm Felsefesi - islâmiy ananesinde peyda olğan ve esasen arap tilinde icra etken felsefiy eserlerdir.
İlk İslâm felsefesi, yunan felsefiy urf-adetlerini yañı innovatsion yönelişlerde inkişaf etti.
Aristotelniñ eserleri, Al-Kindi (9 asır), Avitsenna (980 - 1037 iyün) ve Averroes (12 asır) kibi felsefeciler içün çoq tesirleyici oldılar.
İbn Haldun, tarih felsefesinde itibarlı edi.
İndistan felsefiy ananeleri, çeşit adetlerde farqlı şeklinde tanığan ve qabul etken ya da red etken türlü esas añlamlar ve ğayelerni paylaşa.
İndistan felsefesi, Vedalarğa onlarnıñ munasebeti ve içindeki olğan fikirlerine köre adetince taqımlay.
"Ortodoksal" ya da "induistik" adlandırılğan Upanişadnıñ tüşüncelerine riayet etken mektepler sıq-sıq altı darsan ya da felsefege tasnif ete: Sankhya, Yoga, Nyaya, Vaişeşika, Mimansa ve Vedanta.
Aynı vaqıtta, ortaq esaslarnıñ bar oluvınen İnduizm içindeki çeşitli felsefiy yoramalarnı dayana ediler.
Ortodoksal olmasa da, sıq "induizm" olıp baqılğan başqa tüşünce mektepleri (çünki normativ kibi farqlı yazılar qabul ete bileler, meselâ, Şayva Agama ve Tantralar), olarnıñ arasında Paşupata, Şayva Siddhanta, ekilik olmağan tantrik şavizm (yani Trika, Kaula ve saire) kibi farqlı şavizm mektepleri de bar.
İnsannıñ "ben" ya da "can" olğanını red etmesi, ğaliba, eñ belli buddizm ögrenüvidir.
Caynizm felsefesi - ayatta qalğan eki "ortodoksallik olmağan" adetinden biridir (budizmnen beraber).
Cayn tüşüncesine köre, bütün yaşayış devre, ebediyen ve yaratılmağandır.
 Bu bölgelerde Buddism tüşüncesi, çeşitli tilleri (meselâ, tibet, çin ve pali tili) qullanğan farqlı felsefiy adetlerge döndi.
Theravada mektebiniñ felsefesi Şri Lanka, Birma ve Tailand kibi Cenüp-Şarqiy Asiya ülkelerinde üstün ola.
Buddanıñ ölüminden soñra, çeşitli taqımlar onıñ esas talimlerini tertipke ketirmege başladılar ve soñunda Abhidharma adı qoyulğan keniş felsefiy sistemalar azırladılar.
Qadimiy ve ortа asır İndistanında çoq Buddizm felsefesiniñ mektebi, mektepten evelki terbiye müessisesi ve adeti oldı.
Bu felsefiy adetler, Dao, İn ve Yan, Jen ve Li kibi metafizika, siyaset ve ahlâq nazariyelerini inkişaf ettiler.
Neokonfutsianlıq, Sun sülâlesi (960-1297) devrinde tasil sistemasındaki üstün çıqtı ve onıñ fikirleri, alim resmiy sınıfı içün imperator sınavlarınıñ felsefiy temeli olıp hizmet etti.
Min sülâlesi (1368-1644) kibi daa soñraki çin sülâleleri sırasında ve Çoson (1392-1897) Koreya sülâlesindeki, Van Yanmin (1472-1529) kibi mütefekkirler tarafından yolbaşçılıq etken yañıdan yaratqan bir Neokonfutsianlıq esas fikir mektebi oldı ve imperator devlet tarafından rağbetlendirdi.
Modern devrinde, çin mütefekkir, ğarp felsefesinden kelgen fikirlerini birleştirdiler.
Meselâ, Sün Şili kibi, 'Yañı Konfutsianlıq'niñ başı olğan çoq itibarlı oldı.
Modern Japon felsefesindeki başqa yöneliş de "Milliy Tetqiqatlar" adeti (Kokuğaku) oldı.
17 asırda abeş felsefesi, Zera Yakob tarafından misalinen küçlü bir edebiy adeti doğurdı.
Tamır amerikalar dünyabaqışınıñ bir başqa hususiyeti de, insan olmağan ayvanlarğa ve ösümliklerge ahlâqiyatnıñ tarqaluvı edi.
Teotlnıñ nazariyesi, bir panteizm şekli olıp körüle bile.
Bunen beraber, 1990 senelerdeki AQŞ Tasil Nazirligi esabatları, az-buçuq qadınnıñ felsefe fakultetini bitirmesi ve felsefeniñ, gumanitar ilimlerinde cınsiyetke eñ az mütenasip saаlardan biri olmasını ve bazı tetqiqatlarğa köre, felsefe ocası olıp 17%-den 30%-ge qadar qadınlarnıñ çalışmasını köstereler.
Ayrıca baq. "Gumanitar ilimlerine ocalarnıñ ve hadimlerniñ tasviri ve munasebeti."
Esas tetqiqatları, yahşı bir yaşayış usulını ve ahlâq qaideleriniñ tapuvını ola.
Epistemolociler, idraq tecribesi, aqıl, afıza ve şaatlıqnen beraber farz etilgen bilgi menbalarını ögreneler.
Sokrattan evelki felsefeden peyda oldı ve eñ eski ğarp felsefiy şübecilik mektebiniñ temelcisi olğan Pirrada şekillendi.
Empirizm, bir bilgi menbası olaraq sezici tecribesi yolunen közetme delilleri qayd ete.
Ratsionalizm, tecribeden (meselâ mantıq ve riyaziyat) bağlısız olğan aldın bilgi ile tedaiylene.
Metafizika, kâinatşınaslıq, dünyanıñ bütün tolulığınen ögrenüvi ve ontologiya, barlıqnıñ ögrenmesinden ibaret ola.
Maiyet, bir nesneni aslında olğan kibi yapqan ve olarsız öz kimligini coyğan atributler taqımıdır; tesadüf ise bir nesneniñ saip olğan ve onsız öz kimligini saqlay bilgen bir hasiyettir.
Delilli fikir yürsetme, tam ilimler, içtimaiy ve gumanitar fenlerniñ temel bir unsur olmasından, mantıq, resmiy ilim oldı.
New York: Oksford universitetiniñ neşriyatı.
Atta, akademik felsefe oquğan studentlerniñ çoqusı, daa soñ özlerini uquq, gazetacılıq, din, ilim, siyaset, ticaret ya da çeşitli sanat türlerine bağışlay.
Analitik felsefede til felsefesi tilniñ tabiatını, til, til qullanıcıları ve dünya arasındaki munasebetni tedqiq ete. 
Şu yazıcılarnı Lüdvig Vitgenşteyn ('Mantıq-felsefe traktatı'), Viyana tögeregi, em de mantıq müsbetçileri Willard Van Orman Kuayn devam ettiler.
O, konventsionalizmni tedqiq ete edi, çünki o, hucur bir neticege ketirdi: er angi şey şartlı er türlü adnen adlandırıla bile. 
Buña o, qoşma söz ve ibarelerniñ mesafesi olur, dep qayd etken. 
Faqat 'Kratilus'nıñ soñuna o, mında daa bazı içtimaiy şartlılıqlar qarışqanını ve fonemalarnıñ individual manası bar kibi fikrinde nuqsanlar bar olğanını tanığan.
O, episi şeylerni tür ve soy kategoriyalarına bölgen.
Faqat, Aristotel bu beñzevlerni şekilniñ aqiqiy umumiyligi dep qabul etkeni içün, onı sıqça "orta realizmniñ" tarafdarı dep sayalar.
Şu lekton er bir istilanıñ manası (ya da añlamı) edi.
Orta asırlar devrinde diqqatqa lâyıq bir qaç til felsefecisi bar edi.
Okkam ve Djon Dans Skotus kibi yüksek orta asır sholastları mantıqnı til ilmi (scientia sermocinalis) dep saya ediler.
Añlaşılmayuv ve ekimanalılıq adiseleri şiddetli talil etile edi ki, bu, and, or, not, if ve every kibi sinkategorematik sözler qullanuvınen bağlı meselelerge meraq öskenine ketirdi.
İstilanıñ suppozitsiyası - öyle telqin etüvdir ki, o, oña belli bir kontekstte berilir. 
Tasnifniñ böyle sheması faydalanuv ve añuv arasında, em de til ve metatil arasında zemaneviy farqlarnıñ selefi ola.
Umumiy cümleniñ qısımlarından biri - isim, fiil ve sıfatlaran ibaret olğan leksik manasıdır.
Felsefe semantikası, adet üzre, kompozitsionlıq esasında kesişip, emiyetke lâyıq qısımlar ve bütün cümleler arasındaki munasebetlerni añlata.
Funktsiyalar qavrayışı tek leksik manalar nasıl çalışqanınıñ tasvirinde qullanılmaz: olarnı daa cümle manasınıñ tasvirinde de qullanmaq mümkün.
Propozitional funktsiya - bu, tilniñ öyle ameli ki, o, obyektni (bu alda atnı) kiriş signal sıfatında qabul ete ve semantik faktnı (yani "At qızıldır" taqdim etilgen propozitsiyada) bere.
Tilni menimsev, hususiy aqıl qabiliyeti olamı? 
Birincisi - biheviorizm noqta-i nazarıdır ki, o, tilniñ çoq qısmı tek ögrenilgenini degil, sebep olıp ögrenilgenini ayttıra. 
Nativizm imselleri şunı tasdiqlay ki, miyde tilni ögrenmek içün ayırılğan mahsuslaştırıcı qurulışlar bar. 
Sepir ve Uorf tilşınasları şunı tahmin ettiler ki, til öyle dereceni sıñırlay ki, onda "til toplulığınıñ" azaları belli bir predmetlerni tüşüne bile (Djordj Oruellnıñ 'On doquz seksen dört' romanına parallel olğan faraziye).
Sepir-Uorfnıñ mevamına öyle tasavur radikal qarama-qarşı kele ki, onda fikir (ya da, keñce, seciyeviy münderice) tilden üstünlik ala.
Diger delil şundan ibarettir ki, kâğıttaki belgi ve timsallerge aqıl tarafından münderice kirsetilmegence, oniñ özüniñ nasıl etip asıl bir manası bar olğanını añlatmaq qıyın.
Felsefecilerniñ diger ananesi, til ve fikirleme ekstensivdeşler - birini ekincisiz añlatmaq mümkün olmağanını köstermege tırışa ediler.
Belli bir derecede kognitiv semantikanıñ nazariy esasları (semantik freyming añlamını qoşaraq) til fikirlemege tesir etkenini tahmin ete. 
Tiller, insanlar tarafından sebep ve netice bağlarını añlağanlarını tayin ete, dep isbatlağan tedqiqatlar bar. 
Faqat ispan ya da yapon tilleri taşıyıcıları tezce "vaza öz-özünden sındı", dep aytırlar.
İspan ve yaponlar, inglizce laf etkenler kibi, tesadüfiy vaqialarnıñ agentlerini yahşı hatırlamay ediler.
Bir tedqiqatta alman ve ispan tilleriniñ taşıyıcılarına, şu tillerde qarama-qarşı gender aitligi olğan obyektlerni tasvir etmege rica ettiler.
"Köpürni" tasvir etmek içün, o, alman tilinde qadın soyunda ve ispan tilinde erkek soyundadır, almanca laf etken "güzel", "elegant", "mort", "barışıq", "yahşıçıq" ve "lâtif" dedi, ispanca laf etken ise "balaban", "telükeli", "uzun", "qattı", "qaviy" and "yükselgen" dedi.
Er bir kelmeşekniñ dostaneligi ya da duşmanlığı ayrı bir ince alâmetlerden belli oluna edi, lâkin bu, nasıl alâmetler olğanını iştirakçılarğa aytılmay edi.
Qalğanlar içün kelmeşekler adsız qaldılar.
Obyektlerniñ adlandırması bizge olarnı tasnif etmege ve hatırlamağa yardım ete, kibi netice çıqarıldı.
Bu saadaki çerçivesine manadaşlıq tabiatı, manasınıñ özü asıl olması, mananı bizim añlamamız ve kompozitsiyanıñ tabiatı kibi meseleler kire (soñkisi - tilniñ emiyetke lâyıq birlemleri daa da ufaq manalı qısımlardan nasıl ibaret olğanı ve bütünniñ manası qısımlarnıñ manasından nasıl kelip çıqqanı aqqında meseledir). 
Eñ sıq britaniyalı empirizmci Djon Lokknen bağlı olğanını köstergen mananıñ mefküreviy nazariyesi şunı tasdiqlay ki, manalar - bu, belgiler tarafından doğurılğan seciyeviy tanıtuvlardır.
(Vitgenşteynniñ 'Tilniñ suretli nazariyesi’ni daa baq.)
Kembridj, Massaçusets: Garvard universitetiniñ neşriyatı.
Daa semantik eksternalizm kibi belli olğan mananıñ referentsial nazariyesi, manağa, dünyada kerçekten belgilernen bağlı olğan şeylerniñ ekvivalenti kibi baqa.
Böyle nazariyeniñ ananeviy şekillendirüvi şundan ibaret ki, cümleniñ manası onıñ tasdiqlav ya da sahtelev usulı ola.
Bu şekilde cümleniñ añlaması (demek, manası da), diñleyiciniñ cümle aqiqiyliginiñ (riyaziyatlı, empirik ya da diger bir) numayışını tanımaq qabiliyetinden ibarettir.
Mananıñ pragmatik nazariyesi - öyle er angi nazariyedir ki, onda cümleniñ manası (ya da añlaması) onı qullanuv aqibetinden tayin etilir.
Gottlob Frege vastalı referentsiya nazariyesiniñ tarafdarı edi. 
Böyle fikir abstrakt, universal ve obyektivdir.
Referentler - bu, sözlerni saylap alğan dünyadaki obyektlerdir. 
O, yuqarıda tasvir etilgen has isimlerge "qısqartılğan belli bir tasvirler" kibi baqqan (baq. Тasvirler nazariyesi). 
Böyle ibareler, tasvirni qandırğan obyekt bar olğanı manada ifadelene. 
Fregeniñ fikrince, er angi referentli ifadeniñ em manası, em de referenti bar. 
Frege ve Rasselnıñ baqışlarında farqlılıqlar olğanına baqmadan, olarnı adette has isimlerge nisbeten deskriptivizmciler kibi birleştireler. 
Aristotel adını ve tasvirini "Platonnıñ büyükten-büyük talebesini", "mantıqnıñ temelcisini" и "Eskenderniñ ocasını" baqayıq.
O, aslında tek bar olıp ve belli nesil olmamaq ya da sabiylikte ölmek mümkün edi. 
Lâkin bu, terenden-teren qarşısezgirlidir.
Yaqın olğan mevzularğa sualler payda olğanından qaçınılmay.
Devid Kellog Lyüis birinci sualge lâyıq bir cevap teklif etip, öyle noqta-i nazarını beyan etti ki, şartname - alıp baruvda özüni ratsional şeklinde tutturabilgen muntazamlıqtır.
Noam Homski tilni I-tilniñ, yani insannıñ içki tiliniñ I-istilalarında ögrenmege teklif etken.
Tedqiqatnıñ semereli ceryanlarından biri, mana ve tillerni doğurğan ya da olardan tedaiylengen içtimaiy şartlarnıñ ögrenüvidir.
Er nazariy noqta-i nazarğa qoltutqan prezumptsiyalar til felsefeci içün meraqlıdır. 
Belâğat - öyle hususiy sözlerni ögrenüvdir ki, olarnı adamlar diñleyiciniñ kerek emotsional ve ratsional semeresine yetmek içün qullanalar, olsun qandıruv, qızıştıruv, ayrette qaldıruv ya da ögretüv.
O, uquqnı ögrenüv ve izaatında qullanuvını tapa ve diskurs saasınıñ mantıq qavrayışını añlamağa yardım ete.
Tilniñ ğayesi sıq yunan añlamasında mantıq ğayesinen bağlı ola"logos" kibidir, o, diskurs ve dialektikanı bildire.
Haydegger fenomenologiyanı Vilgelm Dilteyniñ germenevtikasınen birleştire. 
Meselâ, Sein (barlıq), sözüniñ özü, bir çoq manağa toyğan. 
Haydegger tasdiqlay ki, yazı nutuqnıñ yalıñız qoşması ola, çünki oquyıcılar bile oquğanda özüniñ şahsiy "laqırdısını" qura ya da kirseteler.
Aqiqat ve usul' kitabında Gadamer tilni öyle "vasta olaraq tasvirley ki, onıñ yardımı ile eki adam arasında bayağı añlav ve razı oluv doğa.
Pöl Rikör, diger taraftan, öyle germenevtikanı teklif etti ki, o, istilanıñ ilk yunan manasınen qavuşaraq, gizli manalarnıñ keşfini adiy tilniñ ekimanalı istilalarında (ya da "timsallerde") qayd etken.
Bu, olarğa tışqı dünyanıñ üstünliklerinden faydalanmağa ve, özüme manasını yaratayım ve şu mananı başqalarğa bereyim dep, onı aldatıp semereli idare etmege yardım ete. 
Semiotika tarihında bazı müim şahıslar - Çarlz Sanders Pirs, Rolan Bart ve Roman Yakobson. 
XIX asırnıñ romantizmi manalar qurulışında insan faaliyetini ve serbest iradeni qayd ete edi.
İnsanperver baqışlarğa tilniñ ayatfenlik nazariyeleri tarafından itiraz bildirile, olar tillerni tabiat adiseleri kibi baqa. 
Neodarvinizmde Riçard Dokinz ve medeniy replikatorlar nazariyesiniñ diger tarafdarları tillerni aqıl marazlarınıñ ealitürlikleri kibi baqalar.
Bazıları bu ifade dünyada "rocks" adlı qaysı bir real, abstrakt universaliyanı bildire, dep aytalar. 
Biz "Sokrat - insan" cümlesini baqsaq, mesele anıqlana bile. 
Bu eki şey nasıldır bir tarzda birleşe ya da kesişe. 
Diger noqta-i nazar - "insanğa" maiyetniñ, "Sokratnıñ", hasiyeti kibi baqmaqtır.
Şu şekilli semantika ananesiniñ eñ meşur temsilcileri arasında - Tarski, Garnap, Riçard Montegü ve Donald Devidson.
Olar, til manasınıñ içtimaiy ve ameliy ölçüleri er angi şekillenüv ıntıluvları ile mantıq aletleri yardımınen qaplap alınmaq mümkün olğanına inanmay ediler. 
Onıñ ğayelerinden çoqusı Kent Bah, Robert Brendom, Pol Horviç ve Stiven Nil kibi nazariyeciler tarafından qabul etilgen edi.
Söz ve obyekt' kitabında Kuayn oquyıcılarğa öyle alnı tasavur etmege rica ete ki, onda olar evel vesiqalarda qayd etilmegen yerli sakinler gruppasınen qarşılaşa ve azalarınıñ aytılmalarını ve yapqan ima-işaretiniñ manasını añlamağa tırışmaq kerekler.
Bütün yapıp etilecekler - berilgen aytılmalarnı insannıñ til ceetinden umumiy areket tarzınıñ qısmı olaraq ögrenmek, soñra ise şu közetüvlerni diger episi aytılmalarnıñ manasını telqin etüvde qullanmaqtır.
Vitgenşteyn ve Ostin içün kibi, Kuayn içün mana - bu, ayrı söz ya da cümlenen bağlı olğanı degil de, tezce onı aslında yazdırmaq mümkün olsa, tek bütün tilge yazdırmaq mümkün olğanıdır. 
Til felsefecilerini eñ çoq meraqlandırğan öyle hususiy anıqlanmağan misaller olur ki, olarda "sıñır allarınıñ" mevcutlığı predikat aqiqiy ya da yalan olğanınıñ aytmasını imkânsız yapqanındadır.
Riyaziyat felsefesi – rayaziyatnıñ faraziyelerini, temellerini ve neticelerini ögrengen bir felsefe saasıdır.
Bugün bazı rayaziyat felsefecileri bu tetqiqat şeklini ve onıñ neticelerini şimdiki şeklinde qıymetlendirmege tırışalar, digerleri ise sade yorama ve tenqidiy talil tışına çıqqan rolüni ayrıca köstereler.
Yunan rayaziyat felsefesine geometriyanıñ ögrenilmesi pek tesir etti.
Bu sebepten, meselâ, 3 bazı birlemler toplamı kibi ola ve böylece "kerçek" sayı degildir.
Sayılar aqqındaki bu ilk yunan añlayışları daa soñra ekiniñ kvadrat tamırı irratsionalliginiñ keşfinen tersine çevirildi.
Efsanege köre, pifagorcı arqadaşları bu keşifnen o qadar travmalandılar ki, Cippasnı, bidat fikrini tarqatmasına mania olmaq içün öldürdiler.
Bu büyük bir sır: bir taraftan rayaziyat kerçeklikleri inandırıcı qaçınılmaz kibi körüne, başqa taraftan ise olarnıñ "doğrulıq" menbası añlaşılmağan qalmağa devam ete.
Şu vaqıtta üç mektep peyda oldı – şekilcilik, sezgirlik ve mantıqçılıq, qısmen, rayaziyatnıñ şimdiki şeklinde ve hususan talilde, ket-kete tarqalğan raatsızlıqqa ve tabiiy ki, añlaşılğan olaraq sayılğan muayyenlik ve talapçanlıq standartlarğa uymağanına cevaben peyda oldı.
Asır inkişaf etken sayın, diqqatnıñ birinci fokusı matematikanıñ temel aksiomalarınıñ açıq tetqiqatlarına qadar kenişledi, em de aksiomatik yanaşma riyaziyatnıñ tabiiy temeli olaraq, Evklidaniñ milâttan evel 300 senesinden berli keregi kibi qabul etildi.
Riyaziyatta, fizikada olğanı kibi, yañı ve beklenmegen fikirler peyda oldı ve müim deñişmeler kelmekte.
Bugün felsefeniñ klassik riyaziyatnen tapqan qıyınlıqlar, kerçek qıyınlıqlar olğanını tüşünmeyim; ve, fikrimce, er taraftan teklif etilgen riyaziyatnıñ felsefiy yoramaları yañlış ve "felsefiy yorama" – tamam riyaziyatqa kerek olmağan bir şeydir.
Bir çoq çalışqan riyaziyatçı riyaziyat kerçekçileri edi; özlerini tabiiy olaraq peyda olğan obyektlerniñ keşfiyatçıları olaraq köre ediler.
Bazı ptintsipler (meselâ, er angi eki obyekt içün, tamam bu eki obyektten ibaret olğan bir obyekt kollektsiyası bardır) doğrudan-doğru aqiqiy olaraq qabul etile bilir, amma kontinuum gipotezası tek bu kibi printsipler esasında çezilmez ola bilir.
Em Platon qobasınıñ, em platonizmniñ, tek sahtiy degil, manalı bağları bar, çünki Platonnıñ aqlına kelgen fikirler daa evel de bar edi ve, ihtimal ki, buña, dünya tam manasınen sayılarnen yaratılğanına inanğan Qadimiy Yunanistanda pek meşur pifagorcılar tesir etkendir.
Bu noqta-i nazar, Gusserlniñ matematika aqqında aytqan pek çoq şeyge beñzey ve Kantnıñ, riyaziyat sintetik bir apriori degen fikrini destekley.)
Tolğun platonizm – platonizmniñ zemaneviy bir çeşitidir, qullanılĝan aksiomalarğa ve netice qaidelerine (meselâ, çıqarılğan ortalama qanunı ve saylama aksioması) köre çeşit riyaziyat asıllar taqımlarınıñ bar olğanını isbat etken faktqa bir qarşılıqtır.
Nazariy-çoqluq kerçekçilik (aynı zamanda nazariy-çoqluq platonizm) – Penelopa Meddiniñ qorçalağan pozitsiya, – bu, çoqluq nazariyesiniñ yekâne çoqluq kâinatına ait olğanı fikridir.
Olar "yañlış tögereklikke" paradoksnı qoştılar ve onıñnen baş ete bilmek içün dallı çeşit nazariyesi degen şeyni qurdılar.
Rassel bile bu aksiomanıñ kerçekten mantıqqa ait olmağanını ayta edi.
Fregege sayılarnıñ açıq bir tarifini bermek içün esas V qanunı kerek oldı, amma sayılarnıñ bütün hususiyetlerini Yuma printsipinden çıqarmaq mümkün.
Amma bu, çalışqan riyaziyatçığa öz işini devam etmege ve bu kibi meselelerni felsefeci ya da alimge qaldırmağa imkân bere.
Gilbert, "finitar esap" (felsefiy tartışmalarğa sebep olmamaq içün saylanğan müsbet bütün sayılarnıñ adiy esap alt sisteması) zıddiyetsiz olğan faraziyesine esaslanıp, riyaziyat sistemasınıñ zıddiyetsizligini köstermege tırışa edi.
Böylece, riyaziyatnıñ er angi bir aksiomatik sistemasınıñ aslında zıddiyetsiz olğanını köstermek içün, başta bir manada, zıddiyetsizliginiñ isbat etilmesi kerek bir sistemadan daa küçlü olğan bir riyaziyat sistemasınıñ zıddiyetsizligini farz etmek kerek.
Rudolf Karnap, Alfred Tarskiy ve Haskell Karri kibi diger şekilciler, riyaziyatnı şekliy aksioma sistemalarınıñ tetqiqatı olaraq saya ediler.
Ne qadar çoq oyun ögrensek, o qadar yahşı olur.
Şekilcilikniñ esas tenqidi, riyaziyatcılarnı meşğul etken kerçek riyaziyat fikirleri yuqarıda añılğan tellernen yapılğan areketler oyunlarından uzaq olmasıdır.
Areketniñ qurucısı Bruver, riyaziyat obyektlerniñ, empirik obyektlerniñ alğılanmasını temin etken aprior irade şekillerinden peyda olğanını saya edi.
Saylama aksioması, bazı versiyalarda qabul etilmesine baqmadan, bir çoq sezgirlik nazariyelerinde de red etile.
Bu noqta-i nazardan, riyaziyat – insan sezgirliginiñ bir meşğuliyetidir, manasız işaretlerden ibaret bir oyun degildir.
Aynı şekilde, episi qalğan bütün sayılar, sayı sırası qurulışındaki yerinen tesbit etile.
Lâkin onıñ merkeziy iddiası, yalıñız riyaziyat obyektniñ ne kibi maiyetke saip olğanından sayıla, riyaziyat obyektlerniñ ya da qurulışnıñ ne kibi mevcüdiyetke saip olğanından degil (başqaca, ontologiyalarından degil).
Qurulışlarnıñ kerçek, amma mücerret ve maddiy olmağan bir mevcüdiyetke saip olğanları sayılmaqta.
Qurulışlarnıñ belli bir sistemanıñ olarğa örnek olğan ölçüde mevcüt olğanları sayılmaqta.
Nominalizm kibi, post rem yanaşması, relâtsion qurulıştaki yerlerinden farqlı hususiyetlerge saip mücerret matematik obyektlerniñ olmasını red ete.
Riyaziyatnıñ universal olmağanı ve insan miyinden başqa bir-de-bir kerçek manada bar olmağanı sayılmaqta.
Amma insan aqlınıñ kerçeklikke ya da riyaziyst esasında qurulğan yanaşmalarına mahsus iddiası yoqtır.
Bu perspektivanıñ eñ irişile bilgen, meşur ve acınıqlı meşur beyanı – Corce Lakoff ve Rafael E. Nunezniñ "Riyaziyat qaydan peyda ola?" beyanıdır.
Franklin, Ceyms (2014), "Aristotelniñ kerçekçi riyaziyat felsefesi", Pelgreyv Makmillan, Beyzingstok; Franklin, Jeyms (2021 g.), "Riyaziyat mücerret olmağan kerçeklik aqqında ilim kibi: Aristotel kerçekçiliginiñ riyaziyat felsefesi," İlim esasları 25.
Jon Penn Meyberriniñ "Toplam nazariyesinde riyaziyatnıñ esasları" adlı kitabında işlep çıqarğan Evklid esabı da aristotel kerçekçi ananesinden sayılmaqta.
Edmund Gusserl "Saf mantıqnıñ prolegomenleri" dep adlandırılğan "Mantıqiy tetqiqatlarınıñ" birinci cıltında psihologizmni ciddiy bir şekilde tenqit etti ve ondan uzaqlaşmağa tırıştı.
Yani, fizikanıñ, lampaçıqlar ne içün özüni alıp barğanı kibi alıp barğanlarını aytması içün elektronlar aqqında añlatmaq kerek olğanından, elektronlarnıñ bar olması kerek.
O, riyaziyat asıllarınıñ bar olmasını, denevniñ eñ yahşı açıqlaması olaraq iddia ete, böylece riyaziyatnı başqa ilimlerden farqlanmasından marum ete.
Bu, 20-nci asırnıñ soñunda populârlıq qazanğan, riyaziyatnıñ er angi bir temeliniñ bar olmasını isbatlamaq mümkün degil iddiasından peyda oldı.
Riyaziyat delili yañlışlıqnı neticeden yollamalarğa, kerçeklikni yollamalardan neticege kibi yahşı alıp barıp bere bile.
Bunı tafsilâtlıca "Yañı yönelişlerde" tasdıqladı.
Eger riyaziyat başqa ilimler kibi empirik olsa, o vaqıt bu onıñ neticeleriniñ, olarnıñ neticeleri kibi yañlış olğanını ve aynı şartlı olğanını farz ettirmekte.
Kvayn ve Gödel yanaşmalarınıñ, er biriniñ aspektlerini alıp, bazı eksiklerini aşmağa tırışqan riyaziyat felsefesi aqqında Penelopa Meddiniñ "Riyaziyattan kerçekçilik" adlı kitabına baqıñız.
Fezanı koordinatsiya etmeden tasvirlemek içün Gilbert aksiomalarınıñ "aralıqnen" ile başladı, soñra ise vektor alanlarınıñ daa evel yapqan işni yapmaq içün noqtalar arasında qoşma nisbet qoştı.
Bu fikirge köre, riyaziyatqa özgün riyaziyat ya da epistemologik meseleler yoqtır.
Lâkin, empirik ceetinden qıymetlendirme – bu "kerçekçilik ile" bir çeşit qıyaslama olsa, içtimaiy yapıcılar, riyaziyat tetqiqlerniñ yönelişini olarnı alıp barğan içtimaiy gruppanıñ modası ya da olarnı paranen temin etken cemiyetniñ ihtiyacları tarafından yaptırılğanını qayd etmekte.
Amma içtimaiy yapıcılar, riyaziyatnıñ aslında büyük bir bilinmemezlikke esaslanğanını iddia ete: riyaziyat ameliyatı inkişaf etkenine köre, evelki riyaziyat şübege oğray ve mevcut riyaziyat cemiyetiniñ kerek olğanı ya da istegeni ölçüde tüzetetile.
Riyaziyatnıñ içtimaiy tabiatı subkulturalarında özüni köstere.
İçtimaiy yapıcılar "riyaziyat meşğuliyetleriniñ" esnasına mananıñ aqiqiy yaratılışı olaraq baqalar, içtimaiy kerçekçiler ise ya mücerretlemege qarşı insan qabiliyetinde, ya insannıñ kognitiv peşin fikrinde, ya da, riyaziyat obyektlerniñ kerçek fezasını añlamasına mania olğan riyaziyatcılarnıñ kollektiv aqıl-idraqında eksiklik köreler.
Daa yaqın vaqıtta Pol Ernest riyaziyatnıñ içtimaiy-yapıcı felsefesini açıqça ifadeledi.
Meselâ, tilşınaslıq aletleri adetince riyaziyatnıñ işaretler sistemalarında qullanılmay, yani riyaziyat başqa tillerge baqqanda bayağı farqlı bir şekilde ögrenile.
Lâkin, Frege ve Tarskiyniñ riyaziyat tilini ögrenmek içün işlep çıqarğan usullar, Tarskiyniñ talebesi Riçard Montegü ve diger, formal semantika saasında çalışqan tilşınaslar tarafından, riyaziyat til ve tabiiy til arasındaki farqnıñ körüngeni qadar büyük olmay bilecegini köstermek içün bayağı kenişletildi.
İlmiy nazariyelerinde qabul etilgen "все" asıllarnıñ, sayılarnen birlikte, kerçek olaraq qabul etilmesi kerek olğan iddia, tasdıq bütünliginen esaslandı.
Field körüşlerini belletristikada inkişaf etti.
Argument, miy esnasları terminlerinde fikir etme esnasları aqqındaki qanaatlendirici tabiiy esabatnıñ, er şeynen birlikte riyaziyat fikir yürsetme içün berile bilir olğan fikrine esaslanmaqta.
Başqa bir qorçalayıcı yol, mücerret obyektlerniñ, alğığa beñzegen şekilde degil, riyaziyat fikir yürsetmelerge qarşı tesadüfiy olmağan bir munasebetlerge saip olğanını iddia etmeden ibarettir.
Misal olaraq irratsionallikniñ eki isbatını ketireler.
Paul Erdös, eñ zarif ve eñ güzel riyaziyat isbatlarını içinde bulundırğan "faraziy" kitabı aqqındaki fikrinen belli edi.
Aynı zamanda, felsefeci riyaziyatçılar eki mantıqiy olaraq tasdıqlanğan isbattan bir isbatnı digerinden daa istenilgen yapqan şeyni tapmağa tırışa ediler.
Añ felsefesi - bu ontologiyanı, añ tabiatını ve bedennen onıñ munasebetini ögrengen bir felsefeniñ saasıdır.
Dualizm ve monimz - bu añ-beden meselesinden tüşünceniñ eki esas mektebi; o ya da başqa kategoriyalarğa kelişmegen incelikler de peyda oldılar.
Hart, V.D. (1996) "Dualism", Añ Felsefesi içün ortaq olaraq Samuel Guttenplan (muar.), Blekvel, Oksford, 265-7.
Pinel, C. Psihobiologiya, (1990) Prentis Holl, İnk. Ledu, C. (2002) Sinaptik Men: Bizim miyimiz nasıl olğanımız insan olur, Nyu-York:Viking pingvini.
Ruhiy predikatlar ", V. H. Kapitanda ve D. D. Merrilde, eds.,
Ekincide, reduktivsiz fizikalizm ceetten intentsional añ vaziyetleri manası olmağandır.
Meselâ, pittsa keseçigi aşamağa istegi, aves etilgen şeylerni almaq içün insannı öz bedenen muayyen yönelişinde oynatmağa zorlayacaq.
Robinson, H. (1983): "Aristotelian dualism", Antik Felsefede Oksford tetqiqatları 1, 123-44.
Oyunda tek bir ontologik esası olğan fikrini mehanistik ya da anlaşılmağan olaraq sanacaq vaqıtta, olar aman-aman mıtlaqa añ sadece miy olğanını kibi aqqında inkâr etecekler.
Demek, meselâ, nasıl yanğan parmaqnıñ duyuvı ya da mavı kök körüngeni, ya da nasıl insan içün hoş muzıka yañğırağanı aqqında aqıl-fikirnen sorap olamız.
Böyle ruhiy vaqialarında bir fizikiy şeylerge qıyın ufaqlatqan keyfiyetli tavsifleri iştirak ettireler.
Bunıñ içün dualizm nasıl añ fizikiy kerçekligine tesir etkeni aqqında añlatmaq mecbur.
Faqat, bilgi, temelinden neticege, fikir yürsetüviniñ yolunen idraq ete.
İnsan öz bedeni ve, demek, öz bedenniñ yaşayışı bu bedennen bağlı nasıldır añlı vaziyetlersiz tasavur ete bilgenininden kibi esas ğaye ibaret ola.
Dennett kibi başqaları, felsefiy zombiniñ añlamı bağsız ya da ihtimalı az qavrayışı olaraq sayıla.
Bu nazar noqtası, meslekler ve istekler kibi ruhiy vaziyetleri fizikiy vaziyetlerinen işbirlikte sebepli areket etkenini qayd ete.
Dekartnıñ delili Setniñ "aqlında manalı ve açıq-aydın" fikirlerniñ mıtlaqa kerçek olğanını onıñ tüşünceleriniñ zeminde esaslanğan.
Kembric, MA: MIT Press (Bredford) Meselâ, Cozef Agassi, 20 asırdan başlap yapılğan bir qaç ilmiy keşfiyatı, öz fikirlerge imtiyazlı irişim ğayesiniñ bozulğanını belley.
Gotfrid Leybnits eñ açıq tarafından böyle nazar noqtasını qorçalay.
Böyle bir bütün (emercent) hususiyetler mustaqil ontologik statusına saibi olalar ve substrattan peyda olğan ya da onıñ yardımınen añlatqan böyle fizikiy substratına alçaqlatıp olamay.
Epifenomenalizm - bu birinci sefer Tomas Genri Haksli tarafından ifadelengen bir doktrinadır.
Frenk Cekson bu nazar noqtasını qorçalay.
Panpsihizm - bütün madde ruhiy aspektine saibi olğanı, ya da, alternativ tarafında, er obyektniñ yekâne tecribesiniñ merkezi ya da nazar noqtası olğanı aqqında bir fikridir.
Böyle teñeştirilmez serbestlik dereceleriniñ misalleri tecribede "meselâ, kergin bedeniy meşğuliyetler vaqtında, insannıñ fizikiy tarafından qolaysızlıq ve aynı zamanda ahlâqça tendürist duyğularına saibi olğanına qayd etken Allan Volles ketire; ve, aksine, fizikiy komfortı" duyıp, özüni ahlâqça keyfsiz ola bile.
Ruhiy alları fizikiy allarında deñişüvlerni kirsete bileler ve aksine.
Madhyamaka buddizmi içün empirik dualizm qavrayış temeli kibi qabul etilgendir.
Tecribemizniñ dünyasını tertip etilgen er adiseniñ mustaqil özüne yaşayışını inkâr etip, Madhyamakanıñ bilgi dereceleri substantsional Dekartnıñ dualizminden de, substantsional monizmden, yani, zemaneviy ilimniñ özüne has fizikalizminden de artqa çekile.
Kerçekten de, fizikalizm ya da madde kerçeklikniñ yekâne temel substantsiyası olğanı aqqında buddizm tarafından bir ğayeni doğru red etkenler.
Eger birinciler kütlege, yerleştirüvge, tezlikke, şekilge, ölçüge ve çoq başqa fizikiy sıfatqa saibi olsalar, ruhiy adiseler içün, qaide kibi, olar has olmağan.
Esaslı dağınıq kerçeklikniñ tabiatı endi eki biñyıllıq devamında şarqiy felsefelerde merkeziy yerinde yerleşe.
Fizikalistik monizm bar olğan yekâne fizikiy substantsiya olğanını, bu ıstılanıñ bir añlamında eñ yahşı ilimimiz tarafından aydın açıqlayacağını iddia ete.
Corc Berkliniñ kibi temiz idealizmi zemaneviy Ğarbiy felsefede siyrek rastkelişe de, zihniy tecribe ve hususiyetler fizikiy tecribeniñ ve hususiyetlerniñ temeline ait ola bilgenine köre panpsihizm degen daa qıyın bir variant, Alfred Nort Vaythed ve Devid Rey Griffin kibi bazı felsefeciler tarafından qorçalanğan.
Üçünci bir imkân, ne fizikiy, ne zihniy olmağan temel bir maddeniñ yaşayışını qabul etken.
Öz içki ruhiy ayatı aqqında bazı introspektiv esapları, doğrulıq içün pek edinip yapılğan teşkerüvlerine tabi olmağan ve tahminiy umumiyleştirüvlerniñ şekillenüvi içün qullanılmağan.
Ruhiyattaki bu vaqialarğa muvaziy olaraq, felsefiy biheviorizm (bazıda mantıqıy biheviorizm degen) inkişaf etken edi.
Bu felsefeciler, eger zihniy allar maddiy bir şeyler amma özgün degil olsalar, belki de, zihniy allar içki miyniñ allarınen aynı olğanı aqqında fikir etken ediler.
Tıpqılıq tokenlerniñ nazariyelerine köre, muayyen bir miyniñ alları bir adamnıñ yalıñız ruhiy allarınen bağlı olması, ruhiy alnıñ çeşitleri miy allarınıñ çeşitlerinen arasında mıtlaqa eki taraflama bağ olğanı aqqında manağa kelmey.
Niayet, Vitgenşteynnıñ qullanuv olaraq mana fikri, Vilfrid Sellars ve Gilbert Harman tarafından daa da inkişaf ettirgen bir mana nazariyesi kibi funktsionalizmniñ bir versiyasına alıp keldi.
Demek, reduktsiyalanğan fizikalizmniñ mevcüdiyet olğanı da aqqında bir sual meydanğa kele.
Devidson, superventlıqnıñ tezisi qullanıla: zihniy allar fizikiy allarnı sınap baqalar, amma olarğa" eksilmeyler.
Miy zamannıñ deminden başqa demine keçe; böyleliknen, miy zaman içinde bir aynılıqqa saip ola.
Şahsiyetlikniñ “I” analogı çıraqnıñ alevi olur.
Alev, çıraq alâ daa yanğanda sönmesi içün bir tür uzunlığı köstergen, amma, kerçekten de, zaman devamında alevniñ bir andan başqa anğa iç bir aynılığı yoq.
Tamam öyle de, bu saba sınıfqa kirgen adamnıñ aynı adamı olğanını da bir boş hayaldır.
Bu, ruhiy bir allarnı yaratılğan miyniñ fizikiy hususiyetlerine oşağan.
Kilseciler sıq-sıq tarihnıñ yürüşünde peyda olğan başqa yañlış populâr nazariyelerniñ ve ontologiyalarnıñ taqdirine atıf eteler.
Bazı felsefeciler bunıñ altında bir qavrayış qarışıqlıq yerleşkeni içün böyle olıp çıqqanını iddia etkenler.
Daa doğrusı, insan tecribesiniñ farqlı şekillerde tasvirlengen ola bilgenini, meselâ, zihniy ve ayatiyat luğatta, qolaylıqnen tanımaq kerek.
Miy - bu zihniy söz hazinesiniñ qullanuvı içün sadece bir yañlış konteksti, bunıñ içün miyniñ zihniy allarınıñ qıdıruvı bu bir kategoriyanıñ ya da fikir yürsetüvniñ hatasıdır.
Ve ruhiy alınıñ özüne has bazı empirik keyfiyeti, meselâ, ağrı, ağırğanı.
Aqıl allarnıñ mevcüdiyeti, ne içün olar uyğun keyfiyetli başından keçirüvlernen ozğarılğanını, öz-özüne añlatıp olamaz.
Bu, reduktiv añlatmalarnıñ imkâniyeti aqqında bir faraziyeden peyda ola.
20. asırnıñ alman felsefecisi Martin Haydegger, böyle bir reduktiv modelniñ temelinde ontologik faraziyelerni tenqit etken edi ve bu ıstılalarda tecribeni yahşı añlap yapılğanınıñ çaresi yoq olğanını iddia etti.
Böyle, birinci şahıstan zihniy allarnıñ introspektiv aspektleriniñ añlatmasınıñ ve üçünci şahıstan miqdar neyroilimniñ ıstılalarında umumiy olaraq añlavnıñ meselesi iza eteci boşluğı kibi denilgen.
Bağlı eki ayrı kategoriya bar ve olar bir-birine qısqarmaylar.
Nagel tüşüncelerine köre, ilim subyektiv tecribeni alâ daa añlatıp olamay, çünki kerekli bilginiñ seviyesine ya da çeşitine alâ daa yetişmey.
Zihniy allarınıñ hususiyeti, olarnıñ mündericesi ve manaviy referentleri bar oluvını közde tuta ve bunıñ içün aqiqiy manalarınen temin etken ola bile.
Amma zihniy ğayeler ya da fikir etüvler doğru ya da yañlış olalar, öyle olsa zihniy allar (ğayeler ya da fikir etüvler) nasıl aqiqiy esnasları kibi ola bileler?
Aqiqat kerçek olsa, ğaye de kerçek; akis alda o yañlıştır.
Zihniy esnasları bedeniy esnaslarınen yaqın bağlanğanı içün, tabiiy ilimleriniñ insanğa bergen tasvir etüvleri añ felsefesinde müim bir rolü oynaylar.
Neyrobiologiya saasında, zihniy ve fizikiy alları ve esnaslar arasındaki munasebetlerniñ ögrenüvinen oğraşqan pek çoq subilimler bar, meselâ, sezici neyrofiziologiya alğınıñ ve stimulâtsiyanıñ esnasları arasındaki bağnı tetqiq ete.
Niayet, tekamül ayatiyat, insan sıñır sistemasınıñ aslı ve inkişafı öğrene ve, madam ki, miyniñ temeli olğanını, ruhiy adiseleriniñ eñ primitiv stadiyasından başlap ontogenetik ve filogenetik inkişafını tasvir ete.
Adiy misal - arttıruvdır.
Bu sual, suniy añlıq (SA) saasında tetqiqatlar sebebinden bir çoq felsefiy munaqaşalarınıñ ög planına itep çıqardı.
Küçlü SAnıñ maqsadı, aksine, insan añına beñzegen bir kompyuterniñ yaratuvından ibarettir.
Turing testi, aralarında eñ belli Serl tarafından ifadelengen “Çin odası” fikirdeki deñevi olğanı sebebinden pek çoq tenqit alğan edi.
Ruhiyat, bu ruhiy allarnıñ bir-birine bağlanğan qanunları ya da insan uzviyetine kirüv ve çıquvları tetqiq ete.
Şekillerniñ ruhiyat qanunı, aynı yönelişte areket etken obyektlerniñ bir-birlerinen bağlanğanı menimseyip ilân ete.
Hususan sıñır sistemalarında (insannıñ ya da başqa ayvannıñ) ve maşnalarda (meselâ, kompyuterde) malümatnıñ çıquvına, işlemesine ve deñiştirüvine (alğı, til, afıza, fikir yürsetüv ve duyğu kibi qabiliyetlerde) fokuslanıp, intellektniñ ve areket tarzınıñ tetqiqatlarını içine ala.
Lâkin, Gegelniñ işi, anglo-amerikan añ felsefesiniñ üslübinden radikal şekilde farqlanğan.
Edmund Gusserl tarafından esaslanğan fenomenologiya, insan añınıñ keçindirüvine (bq. noema) ve esnaslarnıñ tecribemimizi nasıl şekillenüvine fokuslana.
Bu maddecilik deterministlerine toquna.
Bazıları daa uzaq baralar: insanlar ne istegenini ve ne yapqanını özleri tapıp olamaylar.
Bu mevamğa riayet etken, "Azat olğan mı?" sualnı tasdıqlaylar.
Azatnı bilinmemezlikke teñeştirmek kerekmey.
Felsefeniñ tarihında eñ müim kompatibilist olaraq Devid Yum edi.
Bu felsefeciler, dünyanıñ yürüvi ya a) tabiiy qanunnıñ fizikiy mustaqil agentlik tarafından yaqalanğanınen tabiiy qanun tarafından tolusınen belli olmağanını, b) tek indeterministik tabiiy qanunnıñ tarafından belli olğanını, ya da c) cısmen reduktsiyalamağan agentlikniñ subyektiv küç-quvetine köre, indeterministik tabiiy qanunnıñ tarafından belli olğanını iddia eteler.
Olar nevbetteki sualnı iddia eteler: eger irademiz iç bir şeyniñ tarafından belli olmay, o zaman istenilgen şeylerni tesadüfen isteymiz.
Uzviy deñişmez özegi özgünlikniñ ğayesi kibi maddiy olmağan cannıñ ğayesinden aqıp çıqa.
Mantranga - bu devletlerniñ esas idare organıdır, qıral, baş nazir, ordunıñ baş komandanı, qıralnıñ baş kâininden ibaret edi.
"Arthashastra" ikmetli ükümdar içün siyaset ilmi aqqında esabatnı beri: tısqı işler ve cenkler siyaseti, casus devlet sisteması ve nezaret, ve devlet iqtisat stabilligi. 
Şu vaqıtta olğan esas felsefe aqımları konfutsiçilik, legalizm, moizm, agrarianizm ve taoizm, er birniñ felsefiy mekteplerinde siyaset tarafı bar edi.
Legalizm, canavar cezaları ve qanunları esasında, fevqulâde avtoritar idare içün çıqtı.
Lâkin qadimiy zaman soñunda "ananeviy" İslâmniñ Aşari körüşi umumen yeñdi.
Lâkin ğarbiy felsefede, umumen, bunıñ İslâmniñ tek büyük felsefecilerine: al-Kindi (Alkindus), al-Farabi (Abunaser), İbn Sina (Avitcenna), İbn Bacca (Avenpace) ve İbn Ruşd (Averroes) - has olğan özgün saa olğanını tüşünmege qabul etilgendir.
Meselâ, İslâm tarihınıñ ilk yıllarında Haricilerniñ Hilâfet ve Ümmet aqqında, ya da Şiiy İslâmniñ İmamat qavrayışı aqqında fikirleri siyasiy tüşünceniñ isbatı olaraq qabul olunğandır. 
Aristotelizm, Aristotelniñ ğayelerini İslâm dünyasına ketirgen peripatetik felsefecileriniñ devamı peyda olğanda, İslâmniñ Altın Devri vaqtında inkişaf etti.
Şu vaqıtta yaşağan, başqa belli siyasiy felsefeciler arasında fars alimi ve Selcuq İmperiyasınıñ viziri olğan, Siyasetname ya da ingilizcede "Book of Government" yazğan Nizam al-Mylk.
Belki, orta asır Avropasınıñ eñ itibarlı siyasiy felsefeci olaraq Averroesniñ tefsirlerinen İslâm İspaniyadan Katolik Avropasına berilgen Aristotelniñ işlerini ilimge kene de kirsetmege yardım etken Fomas Akvinas edi.
Öz "Livre de Poletiques" tercimesinde Nicole Oresme kibi başqaları adaletsiz bir ükümdarnı taşlama aqqını kesen-kes red ettiler. 
Bu iş, "The Discourses" kibi, klasik antiginiñ sert talili olaraq Ğarpta zemaneviy siyaset felsefesine tesir etmek içün çoq yaptı.
Er alda Machiavelli pragmatik ve biraz konsekventialist siyaseti körüşini köstere, körüşine köre eyilik ve yamanlıq maqsadınıñ irmesi, demek tam iqtidarnıñ alması ve saqlanması içün qullanılğan vastalardır.
Bu nazariyeciler eki esas sual tarafından areket ettirilgen ediler: birinci, insanlar nasıl uquq ve kereklik yardımınen devlet tizeler, ve ekinci, devletniñ eñ yahşı şekli ne ola bile.
"Ükümet" ıstılası, devletniñ institutlarını işğal etken ve insanlarnıñ, bu cümleden özleri de, olarğa köre areket etmek mecbur olğanınen bağlı qanun ve qarar yaratqan muayyen bir insanlar gruppasına aittir.
Bu da halqara ticarette qullanılğan serbeset bazar ğayesi kibi añlanğan ola bile.
François Marie Arouet de Volter aydınlatmanıñ vekili ve Frenkistanda eñ açıq yürekli kilse tenqitçisi edi.
Ölmekten, tek bu alicenap, eñ güzel ve ürmetli, insannıñ aqlınıñ işaret" ete bilgeni eñ yahşı ve eñ değerli işte sizge yardım etip olamağanıma yazıqsınam.
Locke, muayyen sistemanıñ tabiatında esaslanğan tabiiy sistema eşqına Robert Filmerniñ, baba tarafından olğan siyaset nazariyesini red etti.
Cannıñ ilk gunadan qurtaruvına, Aquinasnıñ üstün fikriden farqlı olaraq, Locke insannıñ aqlınıñ tabula rasa kibi dünyağa kelgenine inana.
Hayırhaq monarhlar ve asılzadelerniñ tarafından serbestlikniñ sıñırlamasından bir kimse qasevet etile bile, ananeviy raatsızlıq, ükümdarlar idare etilgenlerge siyasiy seviyede mesül olmağanda, idare etilgenlerniñ menfaatı yerine öz menfaatları içün idare etecekler. 
Adalet, mükemmel vazifeler olğan vazifelerni, uquqlarnen bağlı vazifelerni özüne kirsete.
O, "On Liberty" ni cemiyette olğan cınsiyet teñligini muzakere içün qullana.
Qadimiylerniñ Serbestligi kollektiv cumhuriyet serbestligi edi, o vatandaşlarğa, halq ögünde yapılğan çıqışta, munaqaşalar ve rey berüv yardımınen siyasetke doğrudan tesir etme uquğını berdi.
Qadimiy Serbestlik de insanlarnıñ, içtimaiy işlerni yapmaq içün, bir yerde uygun bir şekilde toplay bilgeni nisbeten küçük ve gomogen cemiyetlernen sıñırlanğan edi.
Bunıñ yerinde saylayıcılar halq adından Perlamentte muzakere etecek, ve vatandaşlarnı er kün siyasetke celp etmek kerekliginden qurtaracaq vekillerni saylaycaqlar. 
Hobbes "Leviathan" da devletlerniñ ve qanuniy ükümetlerniñ qurulması ve ahlâq aqqında obyektiv ilminiñ yaratması aqqında öz meslegini beyan etti.
Böyle devlette er insannıñ dünyadaki er şeyge uquğı ya da litsenziyası olacaqtır.
1762 senesinde derc etilgen, o, Ğarp ananesinde siyaset felsefesiniñ eñ itibarlı işi oldı.
Kerçekten, özlerini basqalarnıñ saibi sanğanlar olardan daa büyük quldır."
Sanayı inqilâbı siyasiy tüşüncede muvaziy bir inqilâp yarattı.
19cı asırnıñ ortasında Marksizm inkişaf etti, ve sotsializm, umumen, şeer işçiler sınfından esasen, büyük halq destigi qazandı.
Tarihiy maddecilikke inanğan Marxten farqlı olaraq Hagel Hayalet Fenomenallığına inandı.
Anglo-Amerika dünyasında 20ci asırnıñ başında anti-imperalizm ve plüralizm quvetini almağa başladılar. 
Bu, Jean-Paul Sartre ve Louis Althusser ve Çinde Mao Zedongnıñ ve Kubada Fidel Castronıñ ğalebeleri zamanı ve 1968 senesinde mayısta olğan vaqialar da zamanı edi, hususan Yañı Solnıñ tarafından, inqilâbiy ideologiyağa daa yüksek meraqnı ketirdi.
Kolonializm ve ırqçılıq ortağa çıqqan müim meseleler ediler. 
Feminizmniñ yükselmesi, LGBT içtimaiy areketi, müstemleke idaresiniñ ve, inkişaflı memleketlerde afroamerikalılar ve cınsiy azlıqlar kibi, azlıqlarnıñ siyasiy çıqarmasınıñ soñu feminist, postkolonializm ve multikulturalizmniñ fikriniñ emiyetli olğanını çıqarttılar.
Rowls bir tüşünce deñevi, çıqış vaziyeti qullandı, onda temsiliy fırqalar caillik perdesi arqasından cemiyetniñ temel strukturası içün adalet printsiplerini sayladılar.
Avropada, 1950'ler ve 1980'ler arasında, angloamerikanlılarnıñ tüşüncesinde taliliy ahlâqnıñ köterilüvinen beraber, mevcüt olğan cemiyetniñ tenqidine yollanğan bir qaç yañı felsefe ceryanı peyda oldı.
Başqa tarafında Marxizmniñ tesiri altında daa bulunğan qıtaviy mütefekkirler sırası strukturalizm ve "Hegelniñ qaytuvına" yañı aksent yaptılar.
Başqa munaqaşa Michael Walzer, Michael Sandel ve Charles Taylor tarafından yapılğan liberal siyasiy nazariyeniñ (farqlı) tenqitleri etrafında işlep çıqarıldı. 
Kommutitarizm vekilleri yerli halq nazaretiniñ quvetleşüvini, içtimaiy sermiyanıñ yükselüvinе stimul bergen iqtisadiy ve içtimaiy siyasetni qoltutmağa ıntılalar. 
20ci asırnıñ soñunda peyda olğan bir çift bir birine qoyulğan siyaset baqışı - cumhuriyetçilik (ya da neo- ya da sivil-cumhuriyetçilik) ve imkânğa esaslanğan yaqınlaşuvıdır.
Cumhuriyetçi içün oña münasebetke baqmadan atta qul statusı qabul olunmaz.
Em imkânğa esaslanğan yaqınlaşuvı, em de cumhuriyetçilik, paranen temin etilmek kerek olğan bir şey kibi saylavnı sayalar.
Nazariyeler içün belli olğan, ki insanlar içtimaiy ayvanlardır, ve polis (qadimiy yunan devlet şeeri) böyle ayvanlarnı kelişken yahşı yaşayışnen teminlemek içün bar edi.
Burke, Amirika inqilâbınıñ eñ büyük tarafdarlarında biri edi.
Chomsky, AQŞ tış siyaseti, neoliberalizm ve zemaneviy devlet kapitalizmi, İsrail ve Palestin arasında çatışuv, ve kütleviy haber vastalarınıñ baş tenqitçisidir.
William E. Connoly: postmodern felsefeniñ siyaset nazariyesine kirsetmesine yardım etti, ve plüralizm ve agonistik demokratiyasınıñ yañı nazariyelerini teşviqat etti.
Thomas Hill Green: zemaneviy liberal mütefekkir ve pozitiv serbestliginiñ ilk tarafdarıdır.
Onıñ birinci işleri Frankfurt Mektebiniñ büyük tesiri altında ediler. 
O, devletniñ esas rolü qanuniyetni saqlanmaq ve öz-özünden nizamniñ inkişafına izin bermek olğan serbest bazar kapitalizmini qoltuttı. 
David Hume: Hume, Jocke Lockeniñ ve başqalarnıñ, kerçek añlaşma aqqında bir mifge tayanğan olaraq, içtimaiy akis nazariyesini tenqit etti. 
O, Amerika Qoşma Ştatları Mustaqillik Beyannamesinen eñ çoq bellidir. 
O, bütün dünyada barışıq saqlamaq içün halqara teşkilâtnıñ kerek olğanını tasdıqladı. 
Maneviy zenginliklerniñ devlet akimiyetine tabi olmağanı ve keniş surette tarqalğanı cemiyeti aqqında bir zanğa esaslanğanda o, Habbesden ayırıldı, o, akimiyeti şahsiy mülkiyetni qorçlavınen sıñırlanğan, bir ükümet içün çıqtı.
Ğarbiy Marksizmniñ temelcilerinden biridir. 
İdealizmge işanmaq yerine kerçek ceetten devletni idare etüv aqqında añlayış berdi. 
Bir siyasiy nazariyeci olaraq akimiyetlerniniñ ayırılmasına inandı, ve ekseriyetniñ zulmundan insannıñ uquqlarını qorumaq içün kerekli olğan teşkerüvler ve balanslar etraflı taqımı teklif etti.
İçtimaiy yoqlav tek doğrudan yoqlavnen degil, aynı zamanda isteklernen yapılğan areketlernen işley bilgeni "repressiv desublimatsia" añlamını kirsetti.
İçtimaiy areketlerni şekillendirgen ve kontrol etken (doğru ya da yalan) itiqatler ceetinden mefküre añlamını yarattı.
Menciou: Konfutsiçilik Mektebinde eñ müim mütefekkirlerden biri, o, idare etkenlerniñ idare etilgenge vazifeleri içün ardı-sıra delil ketirgen birinci nazariyeci edi.
Montesquieu: devletniñ bölüklerinde "akimiyet muvazeneti" tarafından insanlarnıñ qorçalavını talil etti.
Añlatqancıları onıñ siyasiy felsefesiniñ mündericesini muzakere ettiler.
Plato: Siyasiy felsefeni bildirgeni, uzun bir Cumhuriyet dialogını yazdı: vatandaşlar üç kategoriyağa ayırılmalı.
Ayn Rand: Obyektivizm temelcisi ve yigirminci asır ortasında Amerikada Obyektivizmçiler ve Libertariancılarnıñ baş köçüricisidir.
Ükümet dinden kibi aynı şekilde ve aynı sebeplerge köre iqtisattan ayırılmalı edi.
Adam Smith: onıñ zemaneviy iqtisadınıñ temeli qoyğanını sıq-sıq aytalar; esnafçılar ve alış-verişçilerniñ öz faydasını ("körünmegen qolu") tüşüngen areket tarzından iqtisat faydalarınıñ peyda oluvını añlattı.
Socrates: Afinada yaşağan zamandaşlarğa onıñ ağzaviy tesiri neticesinde Ğarp siyasiy felsefesiniñ temelcisi sayıla; Sokrates iç bir şey yazmağanından, onıñ ve oquvları aqqında bilgenimizniñ çoqluğını onıñ eñ belli talebesi olğan Platodan kele.
Max Stirner: Anarhizm içinde müim mütefekkir ve individualizm anarhizmi kibi belli olğan anarhizm ceryanınıñ baş vekilidir.
içtimaiy felsefeniñ başqa şekilleri arasında, esasen devlet ve ükümet cemiyetleri ve olarniñ işlevinen alınğan içtimaiy felsefi ve uquqçılıq yer alalar.
Erte Yunan felsefi, Sokrattan evel felsefesi kibi daa bellidir — bu Sokratniñ felsefeciler evel qadimiy yunan felsefi edi.
Olarniñ yazma işleri ve eserleri aman-aman tamamınen ğayıp etken.
Sokrattan evel felsefeciler Fales, Anaksimandr, Anaksimen kibi üç milezianetsnen m.e VI asırda başladı.
Ksenofan Tañrılarnıñ antropofimizniñ tenqitçiligi içün bellidir.
M.E. 5 asırda Eleatic mektebi (Parmenid, Eley, Meliss) izinden kettı.
Anaksagor ve Empedokl kâinatnıñ nasıl yaratqanını plüralistik bir añlatma teklif etken.
Birinci sefer Alman felsefeci J.A.Eberhard "vorsokratische Philosophie''' kibi 18 asırnıñ soñunda qullanğan edı.
Bu ıstılanıñ öz eksiklikleri bar, çünki Sokrattan evel felsefeciler mütefekkirlerinden bazı ları ahlâqiyat ve eñ yahşı ömür nasıl yaşacağına menfaatı olğan.
James Warren tüşüncelerine köre, Sokrattan evel felsefeciler ile klassik devir felsefeciler farqı Sokratesten daa çoq coğrafiya ve saqlanğan metinlernen belli ola.
Alim adamı Andre Laks, Sokrattan evel ve Sokratik devriler bir birinden eki ananesinen farq ete, klassik devirge köterilgen ve bizim künümizge kelgen.
Eserlerniñ çoqluğı, ğaliba daa soñra başqa müellifler tarafından yazıp bergen adları Peri Physeos ya da "Tabiat aqqında" olğan.
Qullanılğan añlaşılmağan til, telqin etüv içün qoşma qıyınlıq qoşa.
Aristotelniñ halefi Teofrast, Sokratniñ felsefeciler evel standart olğan bir eseri entsiklopediya "Fizikacınıñ tüşünceleri" kıtabını yazğan.
Bizim zamanımızda alimler bu kitabı, Diels-Kranz nomeralav degen bir kodlav sheması qullanuvınen parçalarini işaretlemek içün qullanalar.
Bundan soñra bu parçasınıñ delil olğanı ise "A", ya da felsefesiniñ alıntısı ise "B" kibi kodlana.
Sokrattan evel devri qulan Ahamenid pers imperiyası ğarpqa kenişletti, ve yunanlar ticaret ve deñiz yolları boyunca ilerilegende Qıbrız ve Suriyege irişüv aman-aman eki asır uzatqan.
Yunanlar m.e. 499 senesi isyanı qopardılar, amma neticede m.e. 494 senesi olar mağlübiyetke oğradılar.
Qadimiy Yunanistanda Sokrattan evelfelsefesiniñ peyda oluvına bir qaç faktorlar yardım etken.
Başqa bir faktor, yunan içki seyaatlarniñ qolaylığı ve sıqlığı fikirlerniñ bağlanuvına ve teñeştirüvina ketirgen.
Mustaqil Polesyeniñ demokratik siyasiy sisteması daa felsefeniñ köterilüvine yardım ettı.
Felsefeciniñ fikirleri, belli bir derecede, Homer ve Heosidniñ eserlerinde itinanen mevcut olğan suallerge cevap bergen.
Dünyaniñ peyda oluviniñ sualini çezmege ve ananeviy folklorı ve efsaneleri tertipke ketirmek ıntıluv içün Sokrat evelki devirniñ selefleri kibi sayalar.
İlk Sokrattan evelifelsefeciler başqa memleketlerniñ etrafında daa çoq seyaat yaptılar, bu da Sokrattan evel tüşünceleri em memleket içinde em de memleket tışında tamırlarınıñ olğanını añlata.
Sokrattan evel felsefecileri er şeyniñ em çoqluğini em de tekliğini añlata bile tek bir añlatma, ve bu añlatmaniñ Tañrılarnıñ doğru areketi olmaycağı aqqında sezgirligi alğan ediler.
Çoqusı şeylerniñ maddiy printsipi (arche) ve aynı zamanda olarniñ peyda oluviniñ ve ğayıp oluviniñ usulını qıdırğan.
Kosmos añlamaq içün ritm, simmetriya, beñzeyiş, deduktsiya, reduktsiya, tabiatniñ matematikleştirüv ve başqa kibi yañi terminler ve añlamlar tüşünip çıqarğan.
soñ kelgen şeyler üzerinde tesiri olğan gizli manasınen bir başlanğıç ya da manasınıñ peyda oluvını manağa kele.
Bu aletni yoqluğinden ya da dünyani dekonstryktsiya yapip olamağan birlemi olaraq körmek tendentsiyadan ola bile, tış közüni içün eksperimental nezaret astında tabiatniñ kiçik parçalarını közetmek mümkün degil edi.
Muntazam, çünki hulâsalarını universal şekilde yapmağa tırışqan ediler.
Sokrattan evel olğan ateistler değil ediler, amma olar tañrılarniñ kök güdürdisi kibi tabiat adisesinde iştirak derecesini çoq eksiltken ya da tañrılarni tabiat dünyadan tolusınen yoq etken ediler.
Sokrattan evel felsefesiniñ, hususan milletler, Ksenofan ve Geraklit ilk parçası annaneviy kosmogoniyaniñ red etilmesinden ve tabiatni empirik közetüv ve yorav temelinde onı añlatüv ıntıluvından ibaret olğan edi.
Eleatlar daa monistler ediler (tek bir şeyniñ bar olğanına ve başqa şeylerniñ oniñ türlendirüv olğanına itiqat etken).
Aqıl, isbat ve umumiyleştirüv ilk qullanılğan insan olğanı içün ilk ğarbiy felsefeci olaraq bellgen.
Belki de Fales finikiy asıllı olğan edı.
Fales universal umumiyleştirüvge yetken öz mücerret ve deduktiv tüşüncelerinen endesesi inkişaf etti.
Fales, pek çoq yunanlı kibi astronomik yazılar yapılğan Sardesi ziyaret etti ve astronomik közetüvleri alemiy suallerni (neft çıqarıluvı) çezmek içün qullanılğan edi.
Dünyaniñ peyda oluvini bir ilâhiy mahlüqnen değil amma bir elementnen bağladı.
Milet elitasiniñ azası, zengin ve devlet erbabı edi.
Faleske cevap olaraq, birinci printsip olaraq, sıcaq ve suvuq, dımlı ve quru birlemci akisliklerniñ farqlılaşuvı tasvirlenmegen, keyfiyetleri olmağan sıñırsız bir substantsiya (apeiron) daa alıp bara.
Daa o insanlıqnıñ peyda oluvını aqqında öz fikir yürsetüvleri içün bellidir.
Daa o nesir şekilde tabiat aqqında bir kitabı yazğan edi.
 O çok seyaat etken bir şair edi ve oniñ esas meraqları ilâhiyat ve epistemologiya ediler.
O eger ögüzler, atlar ve arslanlar resim yapıp olsalar, olar özlerniñ Allalarını ögüzler, atlar ve arslanlar alında resim yapqanı aqqında belli bir şeylerni ayttı.
Ksenofan daa kök quşağı, küneş ve aziz Elmaniñ ateşi kibi adiseler içün tabiiy tabiri teklif etti.
Ksenofan insanlarniñ bilgilerge yetkenı qabiliyetini pessimistik alda qıymetlendirgenini baqmadan, o tenqidiy fikir etüv vastasınen ket-kete olğan ilerilevine emin olğan edi.
Heraklit tabiattaki er şeyniñ soñsuz aqım vaziyette olğanını tasdıqlay edi.
Ateş em suv ve topraq ola bile ve aksine.
Anda Heraklit aynı özenge eki kere kirmegenini tasdıqlay ve bu tezisi ta panta rhei (er şey aqa) şiarınen hulâsa çıqara.
Heraklitniñ başqa esas kontseptsiyası tersiler bir birini bir şekilde tasvir eteler, bu ilimi tersilerniñ birligidir.
Heraklitniñ tersilerniñ birligi ilimi, tersilerniñ yaratqan kerginlik sebebinden dünyaniñ ve oniñ çeşit türlü parçasınıñ birliginiñ saqlanuvı dep belle.
Heraklitniñ temel printsipleri, pek çoq manasını olğan qadimiy yunan bir logos sözüdir, Heraklit öz kıtabında bu sözüniñ er vaqıt qullanğan vaqıtta çeşit türlü manasını qullana bile edi.
Bir qaç onyıllıqtan soñ Krotondan Metapontumğa köçti.
Er şeyniñ sayılardan, kâinatnıñ qurulışı sayılardan ve er şeyniñ annologiya ve endesiy nisbetiniñ akisi olğanı iddiasine kelgen oniñ tüşüncelerini inkişaf etken ediler.
Olarniñ yaşayış tarzı asketiklik edi, olar çeşit türlü zevqlerden ve aştan nefsini tıyğan.
Başqa Sokrattan evel felsefeciler ğayrıdan doğuvıne inanuv içün Pifagorni küldiler.
Pifagoreizm, Neoplatonizm kibi daa soñki hristian ceryanlarina tesir etti ve oniñ pedagogik usulları Platon tarafından uyğunlaştırğan.
Aristotel ve Diogen Laertsiyniñ tüşüncelerine köre, Ksenofan Paramenidniñ ocası edi, ve Ksenofanniñ da bir eleat olğanı aqqında bahis eteler.
O, dünyaniñ kürre piçim şekli saibi olğanı aqqında ilk insan neticege kelgen edi.
Parmenid, soñraki yunan felsefesine ciddiy şekilde tesir etken ve pek qıyın yoralğan "Tabiat ya da ne bar aqqında" bir poeması yazdı.
Poema üç parçasından ibaret ola: proema (yani kiriş sözü), "Aqiqat yolu" ve "Tüşünce yolu".
Aqiqat yolu em o zaman em bügünki zamanda daa emiyetli edi ve şimdi da sayıla.
Demek, atta biz içün doğru olğan şeyler yalan tasavurlardır.
İlâhe Kurosnı bir iddiasiniñ doğru ya da yañlış olğanı tarif etmek içün öz fikir yürsetüvi qullanmağa ögrete, duyğularnı yañlış kibi vazgeçmek kerek.
Zenon ve Meliss, Paramenidniñ kosmologiya aqqında tüşünceleri devam etken ediler.
Yoq olmağan çeşitli obyektlerniñ bar olğanını neden bellegenini añlatmağa tırışqan edi.
Anaksagor İoniyada doğğan edi, amma o Atinağa icret etken ilk felsefeci edi.
Anaksagor daa Sokrat içün büyük bir tesir etti.
Oniñ tüşüncelerini dair çeşit türlü izası bar.
Bütün nesneler ava, suv ve başqaları kibi türlü-türlü nesnelerniñ bozması ediler.
Nous daa kosmosiniñ qurucılıq blok kibi saylağan edi, amma o tek canlı obyektlerde bar.
Anaksagor bütün tabiat adisesiler içün doğru olğan bir añlatması tapmaq üzerinde çalışqanda o milezian fikiri inkişaf ettirdi.
Diogen Laertsiyniñ aytqanina köre, Empedokl poema şeklinde eki kitap yazğan edi: Peri Fiseos (Tabiat aqqında) ve Katarmoi (Temizlenüv).
O daa Anaksagorniñ dört "tamır" (klassik elementler), qarışıp etrafımızdaki er şeyni yaratqanı fikirni devam ete.
Bu eki quvet bir-birine zıttır ve dört tamırnıñ materialına tesir etip, olarnı aenklilikke birleşeler ya da parçalarğa yırtalar, neticede er bir şey aslı olıp çıqa.
Olarniñ tüşünceleri ahlâqiyat, riyaziyat, bediyat, siyaset ve atta embriologiya kibi başqa felsefeniñ saaları içinde olğanına baqmadan, olar öz atom kosmogologiyanen pek bellidir.
Demokrit ve Levkipp duyğu organlarınıñ işançlı oluvına şübeli baqa ediler, amma areketniñ bar olğanına da emin olğan ediler.
Atomlar boşluqta areket eteler, bir-birinen işbirlikte areket eteler ve mehanik olaraq içinde yaşağanımız dünyaniñ çoqluğı yaratalar.
Demokrit er şey atom ve boşluq olğanı içün duyğularımızdan biri kerçek değil amma şartlı olğanı neticege keldi.
Tañrılardan ahlâqqa qadar alışılğan fikrini ücüm etken, felsefeniñ ve drama, içtimaiy fenler, riyaziyat ve tarih kibi başqa ilimlerniñ ilerideki inkişafi içün yañı yollar açıp.
Sofistler belâğat ve meselelerni çeşit türlü nazar noqtasından baqmağanını ögretken ediler.
Gorgias “Tabiat aqqında” eleatnıñ tasavurları ne bar, ne yoq aqqında tenqit etken kitabı yazdı.
Antifon tabiiy qanunı şeeriñ qanunlarına qarşı tayin etti.
Kosmosniñ em çeşitligi em birligi añlatmağa tırışa edi.
Apolloniyalı Diogen, milezian monizmge qayttı, amma daa zarif tüşüncelerinen.
Pifagor ve Empedokl öz-özüni ilân etken ikmetini ilâhiy statusnen tedaiylene baqmadan, olar ölümlerini tabiiy çarlıq aqqında aqiqatniñ qıdıruvğa ilham bermege ya da ögretmege tırışqan ediler - Pifagor riyaziyatniñ ve endeseniñ yardımınen, ve Empedokl tecribeniñ yardımınen.
Homer ve Heosid tarafından yaratılğan alışılğan Tañrılar aqqında añlayışları red etken ve yunan halq dinini pek edinip yapılğan talilge oğratqan tabiiy felsefe ve ilâhiyat arasında bölüvini başlağan.
Ilâhiyat bir tüşünce milesian felsefecilerden başlay.
Ksenofan, Tañrı içün üç zemini ketirdi: o tamamınen yahşı, ölmege bilmegen ve tış körünişte bir insanğa oşamamaq kerek edi, ve bu ğarbiy diniy tüşüncege pek tesir etti.
Anaksagor, kâinat aqılıniñ (nus) şeylerge ayat bergenini tasdıqlay edi.
Bu eki saa tam şekilde değil bölgen Hippokrat (adetince onı tibbiyetniñ babası olaraq adlandılalar) edi.
Edebiy deñiştirgen tabiat, Heraklitniñ panta rhei (er şey aqım şeklinde ola) aksiomanen hulâsa çıqarğan.
Sokrattan evel olğanlar felsefeceleri, ratsionalizm, közetüv ve ilmiy olaraq qabul etilgen añlatmalar faraziye vastasınen, olğan ğarbiy ratsionalizmine temelni qoyıp, tabiatnıñ aspektleri añlamağa tırıştılar.
Anaksimandr iç bir şeyniñ yoqtan peyda olğanını printsipke da yol açqan inqilâbiy argumenti olğan yeterli ne içün printsipni teklif etti.
Ksenofan daa antropomorfik dini tenqit etti ve yunan halq dinindeki Tañrınıñ kösterüviniñ kelişiksizligini ratsional şekilde qayd etti.
Başqa Sokrattan evel olğanlar arche aqqında sualge cevap bermege tırıştılar, amma ilmiy tüşüncege doğru ilk adım yapılğan edi.
Sokrattan evel yapılğan felsefe ilerideki felsefeciler, tarihçıler, drama yazıcısıne büyük bir tesir yapqan ediler.
Tabiatşınaslar genç Sokrattni pek ayrette qaldırdılar ve o kosmosnıñ substantsıyasınıñ qıdıruvnen pek meraqlanğan edi, Amma tabiat dünyadan pek epistemologiya, fazilet ve ahlâqiyat üzerinde merkezleşip onıñ merağı eksilgen edi.
Tsitseron, Sokrattan evel olğanlar tüşünceniñ nazariy tabiatını daa ameliy meseleler eveldeki "ikmet saibilerden" farq etti "Tuskulan disputlar" Sokrattan evel olğanlar tüşüncede öz körüşlerini talil etti.
Aristotel "Metafizikler" ilk kitabında Sokrattan evel olğanlar, öz felsefesine ve archeni qıdıruvnı kiriş kibi muzakere etti.
İlmiy usulınıñ inkişafı içün belli XVI asırdan bir felsefeci olğan Frensis Bacon, ğaliba öz metinlerinde Sokrattan evel olğanlar aksiomalarını keniş bir şekilde qullanğan zemaneviy devirniñ ilk felsefeci edi.
Fridrich Nitsche Sokrattan evel olğanlardan pek ayrette qalğan, ve olarnı Sokrat ve haleflerge qarşı antitezasini ve öz üstünligini belgilemek içün ruhnıñ zalımı "adlandırğan edi".
Pek çoq kitabında añlatılğan ikâye köre, Sokrattan evel devri Yunanistanniñ şanlı devir edi ve izlegen Altın devir Nitscheniñ tüşüncelerine köre bir inqiraz devir edi.
Başta Baar ve Küz devri ve Cenkleşken Devletler devri olaraq belli bu devir, soñra haos ve qanlı uruşlarnen tolu olsa da, Çin felsefesiniñ Altın Çağı olaraq da belli, çünki fikir ve ğayeler inkişaf etip, serbest muzakere etilgen edi.
Taoizm (daosizm olaraq da adlandırıla), Daonıñ Üç Mücevherini qayd etken bir felsefe: şefqat, ağır-sabırlıq ve alçaqgöñüllilik, Daocı tüşünce ise adetince tabiatqa, insanlıq ve kosmos arasındaki munasebetlerge diqqat ayıra; sağlıq ve uzun ömürlilik; ve u vey (areketsizlik vastasınen areket).
Köylü utopik kommunalizmni ve egalitarizmni qorçalağan Agrarizm ya da Agrarizm Mektebi.
Bu mektepniñ alimleri yahşı natıq, munaqaşacı ve taktikçi edi. 
Unikal bir tüşünce mektebi degil, soqaqtaki normal insanlardan kelgen ve olar tarafından muzakere etilgen bütün fikirlerden qurulğan bir felsefe olğan "Kiçik Muzakereler" Mektebi. 
Konfutsiycilik, Konfutsiycilikni Çjunşu mektebiniñ ğayelerinen ve Beş Element nazariyesinen birleştirgen eñ büyük mütefekkiri Dun Çjunşu olğan Han Sülâlesi devrinde hususan küçlü edi. 
Hususan, Konfutsiyniñ Tañrığa beñzegen bir şahıs olğanı faraziyesini red etip, onı ulu bir ikmet saibi, amma yalıñız bir insan ve faniy olaraq saydılar. 
Buddizm, Çinge tahminen milâttan soñ 1-inci asırda keldi, lâkin Şimal ve Cenüp, Suy ve Tan Sülâlerine qadar müim tesir ve sayğı körmedi. 
Bu, empirik adiselerniñ çeşitliginiñ ve er şeyniñ peyda oluvınıñ temelinde yatqan yekâne barlıqnıñ tedqiq etilüvine sebep ola. 
Yedi Rişi - Atri, Bharadvaca, Gautama, Camadagni, Kasyapa, Vasiştha, Vişvamitra.
Qadimiy yunan felsefesi milâttan evel 6-ncı asırda peyda oldı ve Yunan Qaranlıq Çağları soñunıñ alâmeti oldı.
Astronomiya, epistemologiya, riyaziyat, siyasiy felsefe, ahlâqiyat, metafizika, ontologiya, mantıq, biologiya, ritorika ve estetika kibi pek çoq çeşit mevzularnı qapsadı. 
Aydın, sınmağan tesir sızıqları qadimiy yunan ve ellinist felsefecilerinden Roma felsefesine, Erte İslâm felsefesine, Orta asır Sholastikası, Avropa Renessansına ve Aydınlıq devrine ketire.
Amma olar fikir yürsetmege ögrendi.
Fales, Milet felsefe mektebine ilham berdi ve substrat ya da arheniñ suv ya da klassik elementlerden biri olamaycağını, "sıñırsız" ya da "soñsuz" bir şey (yunanca, apeyron) olğanını aytqan Anaksimandr onı izledi. 
Bir stabil elementni arhe olaraq tasdıqlağan Milet mektebinden farqlı olıp, Geraklit panta rhei ("er şey aqa"), bu soñsuz aqımğa eñ yaqın element ateş ola, dep ögretti. 
O, barlıq tarifine köre edebiylikni közde tuta, albuki yalıñız bar olğanını tüşünmek mümkün, dep iddia etken edi; bundan ğayrı, bar olğan şey az ya da çoq olamaz ve bu sebepten miletlilerniñ siyrekleşüvi ve sıqlaşuvı barlıqnen bağlı olaraq imkânsızdır; niayet, areket, areket etken şeyden ayrı bir şeyniñ bar olmasını talap ete (yani
Bunı tasdıqlamaq içün Parmenidniñ talebesi Eleyalı Zenon areket qavrayışı saçma olğanını ve böyle bir areket olmağanını isbatlamağa tırıştı. 
Levkipp eki esas elementke - vakuum ve atomlarğa esaslanğan kosmogoniya ile ontologik plüralizmni teklif etti. 
Felsefe Sokrattan evel de tanılğan bir meşğuliyet olsa da, Tsitseron onı "felsefeni köklerden endirgen, şeerlerge yerleştirgen, qorantalarğa tanıtqan ve ayat ve ahlâqnı, eyilik ve yamanlıqnı tedqiq etmege mecbur etken ilk kişi olaraq" qabul ete.
Sokrat iştirak etken bir çoq subetniñ (Platon ve Ksenofon tarafından tarif etilgeni kibi) qattı bir neticesiz ya da aporetik olaraq yekünlenüv kerçegi Sokrat usulınıñ manasınen bağlı munaqaşanıñ sebebi oldı. 
Sokrat, kimse yaramay bir şey istemey ve bu sebepten birisi kerçekten yaramay bir şey yapsa, bunı istemeyip ya da bilmeyim yapqandır, dep ögretti; neticede, bütün fazilet - bilgidir.
Ulu devlet erbabı Perikl bu yañı ögrenüvnen sıq bağlı edi ve Anaksagornıñ dostu edi, lâkin siyasiy muhalifleri felsefecilerge qarşı muafazakâr bir qarşılıqtan faydalanıp, oña darbe endirdi; kök üstünde ya da yer altında, güna sayılğan şeylerni tedqiq etmek cinayet sayıla edi. 
Lâkin Sokrat - milâttan evel 399 senesi bu qanunğa köre qabaatlanğan, mahküm etilgen ve ölümge üküm etilgen yekâne subyekttir (baq. Sokratnıñ mahkemesi). 
Platon, Sokratnı dialoglarında baş subetdeş yapıp, olardan Platonizmniñ (ve bunıñnen bağlı olaraq Neoplatonizmniñ) esasını ala.
Qıbrızlı Zenon da stoitsizmni ifade etmek içün kinizm etikasını uyğunlaştırdı. 
Ksenofontnen beraber Platon da Sokratnıñ ayatı ve inamları aqqında esas malümat menbası ola ve ekisini bir-birinden ayırmaq er vaqıt qolay olmay. 
İkmetli adamnıñ idare etüvi qanunğa köre idare etüvden afzal olsa da, ikmet saipleri aqlı başında olmağanlar tarafından mahküm etile ve bu sebepten ameliyatta qanunğa köre idare etüv zaruriy sayıla.
Platonnıñ dialoglarında metafizik mevzular da bar, bularnıñ eñ meşurı şekiller nazariyesidir. 
O, insanlarnıñ ekseriyetini bir mağarada bağlanğan, yalıñız divarlardaki kölgelerge baqqan ve kerçeklik aqqında başqa bir haberi olmağan insanlarğa oşata. 
Bu seayatçılar soñra mağarağa kene kirse edi, içerideki insanlar (alâ daa yalıñız kölgelernen tanış olğanlar) bu "tış dünya" aqqında haberlerge inanıp olamaz ediler.
Bertran Rassel, Ğarp Felsefesi Tarihı (Nyü York: Simon & Schuster, 1972).
O, Platonnıñ "Cumhuriyeti" ve "Qanunlarında" tasvir etilgen rejimlerni tenqit ete ve şekiller nazariyesini "boş sözler ve şiiriy mecazlar" dep adlandıra.
Antisfen Sokratnıñ asketizminden ilham alıp, Platonnı ğurur ve öktemde qabaatladı. 
O, Sokratnıñ talebelerinden biri olğan Megaralı Evklid tarafından qurulğan edi.
Pirronizm, güllenüvge irişüv yolu olaraq ataraksiyağa (suvuqqanlılıq vaziyetine) irişüvni qoya.
Onıñ ahlâqı "zevq ıntıluvına ve ağrıdan qaçınuvğa" esaslana edi.
Olarnıñ mantıqiy issesi alâ daa zemaneviy teklif esaplavında bar.
Arkesilaustan Larisalı Filoğa qadar devam etken antik Platonçılıqnıñ bu şübheli devri, bazı qadimiy müellifler Orta Akademiya kibi qoşma ast bölük ilâve etkenine baqmadan, Yañı Akademiya olaraq meşur oldı.
Pirronistlerniñ maqsadı ataraksiyağa irişmek olsa da, Arkesilaustan soñ Akademik şübheciler ataraksiyanı merkeziy maqsat olaraq körmedi.
Bizans İmperiyasında yunan ğayeleri saqlandı ve ögrenildi, ve İslâmnıñ ilk büyük cayıluvından qısqa bir müddetten soñ Abbasi halifeleri yunan elyazmalarınıñ toplanuvına izin berdi ve olarnıñ prestijini arttırmaq içün tercimanlar tuttı.
Orta asır felsefesi - tahminen 5-inci asırda Ğarbiy Roma İmperiyasınıñ inqirazından başlap 15-inci asırda Renessansqa qadar sürgen Orta Asırlar devamında bar olğan felsefedir.
İbn Sina ve İbn Rüşd ola bilgen istinaslarnı saymasaq, orta asır mütefekkirleri özüni iç felsefeci olaraq saymadı: olar içün Platon ve Aristotel kibi putperest yazıcılar felsefeci edi.
O devirniñ eñ çoq munaqaşa etilgen mevzulardan biri aqılğa qarşı iman edi. 
Onıñ klassik devirge ait olğan Avgustin (354-430) ile başlağanı ve on birinci asırnıñ soñunda, yüksek orta asır devriniñ başında, turğun ögrenüvniñ ğayrıdan doğuvınen bitkeni umumen qabul etile. 
Soñraki devirlerde rahipler idareci ve kilse hadimlerini azırlamaq içün qullanılğan edi. 
Aristotelniñ işleriniñ çoqusı bu devirde Ğarpta belli degil edi. 
Avgustin, Kilse Babalarınıñ eñ ulusı olaraq qabul etile.
Biñ yıldan çoq bir vaqıt devamında onıñ emeklerinden alıntı ketirilmegen ya da nufuzına atıf etilmegen iç bir latin ilâhiyat ya da felsefe eseri aman-aman yoq edi.
O, 510 senesi Ostrogotlarnıñ qırallığında konsul oldı.
O, bu eserlerge ve Porfiriyniñ "İsagogası" ("Kategoriyalar" aqqında şerh) aqqında şerhler yazdı. 
Tahminen bu devirde, misal olaraq, Tañrı birilerini qurtaruvğa, digerlerini ise lânetke evelden tayin ettimi meselesi kibi bir qaç doktrina tartışması peyda oldı.
Ev saibi Mesihniñ tarihiy bedeninen aynımı?
Bu devir ilimniñ yañıdan doğuvınıñ da şaatı oldı.
Soñra islâ etilgen abbatlıq mektebiniñ yolbaşçısı Aziz Abbo Flöri (abbat 988-1004) vaqtında Flöri ekinci bir altın çağ kördi.
13-ünci asırnıñ başı yunan felsefesiniñ yañıdan doğuvınıñ kulminatsiya noqtasınıñ şaatı oldı.
Küçlü Norman qıralları şerefleriniñ bir işareti olaraq İtaliya ve diger mıntaqalardan alimlerni saraylarına topladı. 
Bu devirde Avropanıñ büyük şeerlerinde universitetler inkişaf etti ve Kilse içindeki raqip din hadimleri tasil ayatındaki merkezler üstünde siyasiy ve intellektual kontrol içün küreşip başladı. 
Bu devirde Dominik tefekküriniñ büyük temsilcileri Albertus Magnus ve (hususan) yunan ratsionalizmi ve hristian doktrinasınıñ usta sintezi neticesinde Katolik felsefesi tayinlenip başlağan Foma Akvinolı edi. 
Akvinolı, tefsirci İbn Rüşdniñ "hatalarına" oğramayıp, Aristotel felsefesiniñ çoqusını kirsetmege nasıl mümkün olğanını kösterdi.
Yamanlıq problemi: klassik felsefeciler yamanlıqnıñ tabiatı aqqında tüşündi, lâkin er şeyge qadir, er şeyni bilgen, sevgen Tañrınıñ yamanlıq olğan bir şeyler sistemasını nasıl yaratqan meselesi ilk sefer orta asırlarda meydanğa keldi.
Ne de olsa, on dörtünci asırdan itibaren tabiiy felsefede matematik tüşüncelerni qullanuvnıñ artuvı erte yañı devirde ilimniñ köterilüvine temel azırladı.
Daa evelki devirde Piter Abelâr kibi yazıcılar Eski mantıqnıñ eserlerine (Aristotelniñ Kategoriyaları, Tefsir aqqında ve Porfiriyniñ İsagogası) şerhler yazdı.
("Niyetlik" sözü orta asır qullanuvını aks ettirmege niyetlengen Frants Brentano tarafından yañıdan tiklendi).
"Renessans felsefesi" adı intellektual tarih tedqiqatçıları tarafından Avropada tahminen 1355 ve 1650 yılları arasındaki devir tüşüncesine atıf etmek içün qullanıla (tarihlar merkeziy ve şimaliy Avropa ve Avropanıñ tesiri altında olğan İspan Amerikası, İndistan, Yaponiya ve Qıtay içün ileriley).
Aristotelniñ eserleriniñ bir felsefe añlamasınıñ temeli olğanı faraziyesi, eserleriniñ em latin, em yerli tilde yañı tercime, tefsir ve diger şerhlerniñ inkişafını körgen Renessans devrinde de eksilmedi. 
Zemaneviy munaqaşalarğa belli bir seviyede oşağan soñkisi belli felsefe fikirleriniñ ya da tefsirleriniñ müsbet ve menfiy taraflarını tedqiq etti. 
Orta asırlarda yalıñız eki buçuq dialog vastasınen belli olğan Platon, on beşinci asırnıñ İtaliyasında bir çoq latin tercimesi sayesinde meşur oldı ve 1484 senesi Florentsiyada Marsilio Fiçinonıñ bütün işleriniñ pek tesirli tercimesi kulminatsiya oldı.
Renessans devriniñ bütün gumanistleri onıñ örnegine baqmadı, lâkin Petrarka öz vaqtınıñ "qaidesiniñ" kenişlevine issesini qoştı (putperest şiiriyeti bundan evel tüşüncesiz ve telükeli dep sayıldı), bu da felsefede oldı.
Antik felsefeniñ diger yönelişleri de esas ceryanğa kirdi.
Çeşit mütefekkirler Tomasnıñ tasnifleri yañlış olğanını ve etikanıñ ahlâqnıñ eñ müim parçası olğanını aytqanı içün bu fikir Renessans devrinde ket-kete kerginleşti. 
Körgenimiz kibi, olar felsefeniñ ritorika qanatları altına alına bile, dep inana edi.
1416-1417 seneleri zamanınıñ ulu gumanisti ve Florentsiya kantsleri Leonardo Bruni, Aristotelniñ "Etikasını" daa aqıntılı, idiomatik ve klassik latincege tekrar tercime etti.
Esas inam, onı daa çoq insan oqusın dep, felsefeniñ tehnik jargondan qurtarıluvından ibaret edi.
Ulu Felemenk gumanisti Dezideriy Erazm Aristotelniñ yunanca basqısını bile azırladı ve neticede universitette felsefe derslerini bergenler iç olmasa yunan tilini bilgenlerini yalandan köstermege mecbur edi.
Lâkin italyan tiliniñ edebiy qıymetlerine malik olğanı ve felsefe munaqaşalarınıñ ağırlığını taşıy bilecegi belli olğan soñ, hususan 1540-lardan itibaren bu yönelişte bir çoq ıntıluv yapılıp başladı. 
İrade serbestliginen bağlı munaqaşalar alevlenip devam etkenini (misal olaraq, Erazm ve Martin Lüter arasında meşur subetlerde), İspaniya mütefekkirleriniñ alicenaplıq añlamına ket-kete daa çoq berilgenini, duelniñ 16-ncı asırda büyük edebiyat yaratqan bir tecribe olğanını bilemiz (bu mümkün edimi-yoqmı?).
O vaqıtnıñ çoqusı felsefecisiniñ dindar olmasa da, eñ azından, nominal hristian olğanını, 16-ncı asırda protestant ve katolik islâatları olğanını ve Renessans felsefesiniñ Otuz yıllıq cenk devrine (1618-1648) tüşkenini unutmamaq kerek. 
Netice olaraq, tüşünce tarihındaki diger er angi an kibi, Renessans felsefesiniñ bütünley yañı bir şey bergeni ya da selefleriniñ hulâsalarını asırlarnen tekrarlamağa devam etkeni sayılmay.
Zemaneviy felsefe - modern devrinde azırlanğan ve zemanenen bağlı felsefedir.
17-nci ve 18-inci asırlarğa kelgende aqıl felsefesi, epistemologiya ve metafizikadaki esas sımalar tahminen eki esas gruppağa ayırıldı.
"Empiristler", aksine, bilgi duyğu deñevinen başlamaq kerek olğanını tüşüne ediler.
Siyaset felsefesindeki diger müim sımalar arasında - Tomas Gobbs ve Jan-Jak Russo.
Kant, on doquzıncı asırnıñ başında alman idealizminden başlap, Almaniyada felsefe iş furtunasınıñ sebebi oldı.
Karl Marks, em Gegelniñ tarih felsefesini, em Britaniyada ükümdar olğan empirik etikanı özümsirek, Gegelniñ ğayelerini qattı bir materialist şekline çevirip, cemiyet iliminiñ inkişafı içün temel qoydı. 
Artur Şopengauer, idealizmden dünyanıñ obraz ve isteklerniñ nafile soñsuz deñişip turğanından başqa bir şey degil dep hulâsa çıqardı ve ateizm ve pessimizmni imaye etti.
Dekart, bir çoq üstün sholastik metafizik doktrinası manasız ya da yañlış ola, dep tasdıqladı. 
O, mıtlaqa bilgen bir şeyi olıp olmağanını tesbit etmek içün bütün işançlarınıñ mümkün olğanı qadar çoq esapqa almamağa tırışa.
Bu esastan o, bilgisini kene qura.
Tarihçılıq da deñevniñ rolüni qabul etse de, közetüv yapılğan tarihiy ve medeniy allar köz ögüne alınmayıp, is malümatınıñ añlaşılmaycağını tahmin etkeninen empirizmden farqlana. 
Bu empirizm birinciden közetüv malümatınıñ "özüni añlatmasına" izin berüv idealınen tasvirlene, raqip fikirler ise bu idealğa qarşı çıqa. 
Başqa söznen: bir qavrayış olaraq empirizm, beraber zemaneviy ilimniñ temelinde olğan çeşit ideallar arasında müim farqlar yapmağa imkân bergen diger qavrayışlarnen beraber qurulmalı.
Epistemologik olaraq idealizm, aqılnen bağlı olmağan er angi şeyni bilmek imkânı aqqında şübhecilik olaraq kösterile.
O, nazariye tecribeden çıqarılğan ve intellektul ameliyat dep adlandırılğan şeyni şekillendirmek içün ameliyatqa keri qullanılğan esnasnı tasvir ete.
Brayan Leyter (2006) internet saifesi “Taliliy” ve “Qıta” felsefesi.
Zemaneviy felsefe - 20-nci asırnıñ başında intizamnıñ artqan ihtisaslılığı ve taliliy ve qıta felsefesiniñ köterilüvinen başlağan Ğarp felsefesi tarihında şimdiki devirdir. 
Almaniya felsefeni ihtisaslaştırğan ilk memleket oldı.
Bundan ğayrı, ilimni populârlaştırmaq ve ilmiy saanıñ tehnik neticelerini ealiniñ keniş qatlamlarına yetiştirmek içün sağlam bir kitap, mecmua ve televizion şouları sanayısı olğan bir çoq ilimden farqlı olıp, ihtisasiy felsefecilerniñ zenaatları tışındaki bir kütle içün yapqan eserleri siyrek qala. 
Er bölük büyük yıllıq konferentsiyasını teşkil ete.
Birlik, diger bir çoq vazifeden ğayrı, zenaatnıñ bir çoq yüksek mukâfatnı idare etkeninden mesüldir. 
Bu inkişaf, tilniñ zemaneviy mantıq vastasınen yapılğan taliline esaslanğan yañı bir felsefe usulını açqan ("taliliy felsefe" ıstılası da mından kele) Gottlob Frege ve Bertrana Rasselniñ işinen tahminen aynı vaqıtta edi.
Riçard Rorti ve Saymon Glendinning kibi bazı felsefeciler "talil-qıta" bölünüvi intizamğa umumen zıt kele, dep iddia ete.
Soñra taliliy ve qıta felsefecileri, soñraki felsefecilerniñ öz ananeleri üstünde müimligi ve tesirinen bağlı fikirlerini farqlı köstere. 
Taliliy ve qıta felsefesi Kanttan soñ felsefege ne qadar farqlı baqsa da, qıta felsefesi sıq-sıq keniş manada, taliliy felsefe içün degil, qıta felsefesi içün müim olğan Kanttan soñraki er angi felsefeci ve areketlernen beraber añlaşıla. 
Şu sebepten qıta felsefesi, taliliy felsefeniñ felsefeni yalıñız tarihiy asıldan ayrı talil etile bilgen diskret problemler ceetinden baquv meyli olğan tarihiylikke meyillik köstere.
Esas ortodoks mektepleri Çağımız ve Gupta İmperiyası arasında bir vaqıtta peyda oldı. 
Bu diniy-felsefiy ananeler soñra induizm adı altında birleştirildi.
Ğarp alimleri induizmni çeşit tamırları olğan ve yekâne temelcisi olmağan farqlı ind medeniyetleriniñ ve ananeleriniñ birleşüvi ya da sintezi dep saya.
İnd felsefecileri epistemologik fikir yürsetüv (pramana) ve mantıq sistemasını işlep çıqardı ve ontologiya (metafizika, Brahman-Atman, Sunyatta-Anatta), qaviy bilgi vastaları (epistemologiya, pramanalar), qıymet sisteması (aksiologiya) ve diger mevzularnı tedqiq etti. 
Soñraki inkişaflarda Tantra ve İran-İslâm tesirleriniñ inkişafı bar.
Nyāya ananeviy olaraq dört Pramananı bilgi elde etüvniñ qaviy vastaları olaraq qabul ete - Pratyakṣa (idraq), Anumāṇa (hulâsa), Upamāṇa (qıyaslav ve beñzetüv) ve Śabda (söz, keçmiş ve şimdiki itibarlı ekspertlerniñ şaatlığı).
Bu felsefe, kâinatnıñ dağılmağan (anitya), bölünmegen ve “kiçik” (aṇu) dep adlandırılğan hususiy bir ölçev çeşiti olğan paramāṇuğa (atomlar) endirilgeninden ibarettir. 
Soñra Vayşeşika (Şridhara, Udayana ve Şivaditya) daa bir abhava (yoqluq) kategoriyasını qoştı.
Mīmāṃsā, metin tedqiqi ve yoravına diqqat etkenleri içün, diger ind mekteplerine tesir etken filologiya nazariyelerini ve til felsefesini de inkişaf ettirdi. 
Cain felsefesiniñ ayırdı etici çizgisi aqıl-beden ekiciligi, yaratıcı ve er şeyge qadir olğan Tañrını red etüv, karma, ebediy ve yaratılmağan bir dünya, zorbalıqsızlıq, aqiqatnıñ çoq tarafı nazariyesi ve ruhnıñ azat etilüvine esaslanğan ahlâq ola. 
Aqiqatnıñ nisbiy ve çoq taraflı olğanını israr etkeni ve raqip felsefeniñ bütün ola bilgen noqta-i nazarlarını qabul etmege azır olğanı içün felsefe liberalizminiñ örnegi dep adlandırıla.
Brihaspati kibi Çarvaka felsefecileri o vaqıtnıñ diger felsefe mekteplerini bayağı tenqit etti. 
O, Tibet ve Şri Lanka ve Birma kibi Cenübiy-Şarqiy Asiya memleketlerinde üstün olğan felsefe ananesidir. 
Daa soñraki buddist felsefe ananeleri "Abhidharma" dep adlandırılğan mürekkep fenomenologik psihologiyalarnı inkişaf ettirdi.
Bu anane, ind felsefesinde "epistemologik deñişme" adını alğan şeyge issesini qoştı.
Buddist modernizminiñ müim temsilcileri arasında - Anagarika Dharmapala (1864-1933) ve amerikalı Genri Stil Olkott, çin modernistleri Taysü (1890-1947) ve İn Şun (1906–2005), Zen alimi D.T.Sudzuki ve tibetli Gendün Çophel (1903-1951).
Beşeriyat, keçmişteki insan türlerinen beraber em şimdiki, em de keçmişteki insan areket tarzı, onıñ ayatiyatı, medeniyetleri ve cemiyetleri ile bağlı insanlıqnıñ ilmiy tetqiqatıdır. 
Ayatiyat ya da fizikiy beşeriyat insannıñ ayatiyat inkişafını ögrenmekte.
Artıq beşeriyatçılarnıñ türlü qısqa müddetli teşkilâtları teşkil etilgen edi.
1848 senesi Frenkistanda qulluq lâğu etilgende, Cemiyet dağıtıldı. 
Olar içün Çarlz Darvinniñ "Türlerniñ peyda olması aqqında" kitabınıñ neşir etilmesi, şübelenip başlanğanları er şeyniñ añlaması oldı.
Deral onıñ içtimaiy ilimlerge kirsetme ihtiyacı peyda oldı. 
Onıñ tarifi artıq "bir bütün olaraq, detallerinde ve qalğan tabiatqa munasebette baqılğan insan gruppasınıñ ögrenilmesine çevirildi".
O, bugün Broka mıntaqası olaraq adlandırılğan insan miyiniñ laqırdı merkezini keşif etti. 
Soñki eki cılt ölüminden soñ neşir etildi. 
O, qıyaslama içün malümat empirik olması, deñev yolunen toplanması kerekligini qayd etmekte.
Vayts Britaniya etnologları arasında nufuzlı edi. 
Fransız cemiyetiniñ temsilcileri bar edi, amma Brokanıñ yoq.
Evel Edvard özüni etnolog, daa soñra beşeriyatçı adlandırdı. 
Közge körüngen istisna tekamülcilerge qarşı sert ücümler ile belli olğan Rudolf Virhov tarafından qurulğan Berlin beşeriyat, etnologiya ve esaslar (1869) cemiyeti edi. 
Esas nazariyeciler bu teşkilâtlarğa mensüp edi. 
Ameliy beşeriyat peyda oldı - muayyen meselelerniñ çezilmesi içün beşeriyat bilgilerini ve tehnikalarını qullanuv; misal olaraq, defin etilgen qurbanlarnıñ olması soñ levhanıñ tasvir etilmesi içün mahkeme atiqiyatçınıñ celp etilmesine stimul bere bilir. 
Bu, Boasanıñ XIX asırnıñ ırq mefküresine qarşı delillerden başlap, Margaret Midniñ cınsiyet teñligi ve cınsiy serbestlik oğrunda çıqışlarınen, ve postkolonial zulumınıñ zemaneviy tenqidine ve çoqmedeniylikniñ ileriletilmesine qadar, hususan Birleşken Devletlerde közge körüngen edi. 
Büyük Britaniya ve İtifaqdaş memleketlerinde ingliz içtimaiy beşeriyat ananesi üstünlik teşkil etmekte. 
Medeniy beşeriyat insanlarnıñ etrafındaki alemni añlamlandırmasınıñ türlü usullarınıñ teñeştirme tetqiqidir, içtimaiy beşeriyat ise ayrı insanlar ve gruppalar arasında munasebetlerniñ ögrenilmesidir. 
Ekisi arasında qattı ve açıq farq yoq ve bu kategoriyalar belli bir derecede kesişe. 
Bu leyha sıq-sıq qavmiyat saasında yerleşe. 
İştirakçilerni közetme içtimaiy ve medeniy beşeriyatnıñ esas usullarından biridir. 
Soyluq ve içtimaiy teşkil etmeniñ tetqiq etilmesi içtimaiy medeniy beşeriyatnıñ merkeziy yönelişidir, çünki soyluq insan içün universaldir.
Qavmiyat vastasız tecribeni ve içtimaiy köntekstni müim saya.
Etnomuzıkologiya ocalıq, siyaset, medeniy beşeriyat kibi türlü saalarda qullanıla bilir. 
İqtisadiy beşeriyat esasen deñişmege fokuslanmağa devam etmekte.
Bu yönelişlerden birincisi tekamül "qabile" stereotiplerine duçar olğan "kapitalizmden evelki" cemiyetlerge ait edi.
Ne içün inkişaf saasında çalışqanlar tarih ve onıñ ibret derslerini körmemezlikke urmağa bu qadar azırlar? 
Soyluq çerçivesinde siziñ eki türlü qorantañız bar.
Beşeriyat, körüşleri ve tecribesi Avropa, Amerika ve başqa memleketlerdeki beyaz feministkalarnıñ körüşleri ve tecribesinden farqlana bilgen Ğarptaki ananelerden olmağan başqa feministkalarnen sıq-sıq bağlı ola.
Siyasiy beşeriyat esasen devlet tarafından idare etilmegen cemiyetlerde siyasetnen oğraşqan bir ilim kibi inkişaf etti, yañı bir inkişaf 1960 seneleri başlandı ve bugünge qadar devam etmekte: beşeriyatçılar devletlerniñ, resmiyetçiliklerniñ ve bazarlarnıñ mevcudiyetietiniñ em qavmiyat esabatlarına, em de yerli adiselerniñ taliline kirgen daa "qıyın" içtimaiy şaraitlerni ziyade ögrenip başladı.
Ekincide, beşeriyatçılar ket-kete devletler ve olarnıñ institutları (ve resmiy ve resmiy olmağan siyasiy institutlar arasında munasebetler) ile itizamiy bir qayğı inkişaf etip başladılar. 
Bazıda onı içtimaiy medeniy beşeriyat ile birleştireler, bazıda ise maddiy medeniyetniñ bir qısmı olaraq sayalar.
Aynı zamanda bu, bugün bar olğan ya da olmağan türlü qavmiy gruppalarnıñ tarihınıñ ögrenilmesidir.
Ğarp dünyasındaki ve "üçünci dünyadaki" (soñkisi adetince beşeriyatçılarnıñ diqqat merkezindedir) türlü içtimaiy esnaslar ""başqa medeniyetler" deki mütehassıslarnıñ" diqqatını daa da yaqınlaştırdı.
Bu, bir sıra diger ilimlernen, şu cümleden de beşeriyat, etnologiya, tibbiyet, ruhiyat, baytarlıq ve ayvaniyatnen kesişken ilimlerara saasıdır.
Bu, taş olıp qalğan kemikler ve ayaq izleri kibi göminid taşıl delillerden eski insanlarnıñ ögrenilmesidir.
1989 senesi beşeriyat saasında bir gruppa Avropa ve Amerika alimleri Avropada çalışqan beşeriyatçılar içün esas ihtisaslı teşkilât kibi hızmet etken Avropa içtimaiy beşeriyatçılar birleşmesini (EASA) qurdı.
Bu, medeniyetlerniñ başqalarnıñ degerliklerine ya da noqta-i nazarlarına köre qıymetledirmemesi, öz şartlarına köre ğarazsız olaraq baqılması kerekligi aqqında añlamdır. 
Frants Boas ABD-niñ Birinci cian cenkinde iştirak etmesine açıq şekilde qarşı çıqtı, cenkten soñ ise alim adları altında Meksikada casuslıq yapqan bir qaç Amerika atiqiyatçılarınıñ iştiragine qısqa bir açıqlama ve ayıplama yayınladı.
Aynı zamanda, Devid H. Praysnıñ Suvuq Cenk devrinde Amerika beşeriyatına bağışlanğan işinde kommunist stmpatiyasına köre bir qaç beşeriyatçınıñ taqip etilmesi ve işten çıqarılması aqqında tafsilâtlı ikâye etile.
Cenkni onıñ bütün aspektleri ile ayıplağan çoq sayılı qararlar Amerika beşeriyat birleşmesiniñ (AAA) yıllıye toplaşuvlarında bastırıcı çoqluqta qabul etildi.
Büyük Britaniyanıñ ve İttifaqdaşlıq memleketleriniñ (ASA) içtimaiy beşeriyatçıları birleşmesi bazı ilmiy tetqiqatlarnı etik ceetinden telükeli adlandırdı.
Esas hususiyetlerinden biri, beşeriyatnıñ adiselerniñ aqqında nisbeten bir bütün esabat bermege tırışqanıdır ve olduqça empirik olmağa meyli olğanıdır. 
Yerde közetile bilgenler ile pek çoq yerli közetmelerden közetile bilgenler arasındaki bu dinamik munasebetler, medniyet, ayatiyat, tilşınaslıq ya da atiqiyat olsun, beşeriyatnıñ er angi çeşitinde temel olaraq qalır. 
Ayatiyat ya da fizikiy ceetinden insan ölçevleri, genetik nümüneler, ğıdalanma aqqında malümat toplanıp, maqaleler ya da monografiyalar şeklinde derc etile bilir. 
Medeniyetlerniñ, Olduwan, Mousterian ya da Levalloisian kibi alet türlerine köre daa da ast bölüklerge bölünmesi atiqiyatçılarğa ve diger beşeriyatçılarğa insan keçmişiniñ esas meyillerini añlamağa yardım ete.
Medeniyet qararı cemiyette maqbul areket tarzını kodifikatsiya ete; o, içtimaiy gruppada beklemeler içün şablon kibi hızmet etken belli bir vaziyette areket tarzı, urba, til ve eda içün qılavuzdır. 
Bular, sanat, muzıka, oyun, merasim, din kibi manalı şekillerden ve aletlerni qullanuv, aş pişirüv, ev ve urba kibi tehnologiyalardan ibarettir. 
Medeniy inkişaflılıq seviyesi bazıda tsivilizatsiyalarnı daa az mürekkep cemiyetlerden farq etmek içün de qullanıla.
Kütleviy medeniyet, 20-nci asırda peyda olğan kütleviy istisal ve kütleviy vastalı istimal medeniyet şekillerine ait.
Daa keñiş içimaiy ilimlerde medeniy maddecilikniñ nazariy istiqbali, insan timsaliy medeniyeti insan ayatınıñ maddiy şaraitinden peyda olğanından ibaret, çünki insanlar fizikiy sağ qalma içün şarait yarata, ve medeniyetniñ temeli tekamül etken ayatiyat meyillerinden ibaret. 
Bu manada çoqmedeniylilik bir seyyarede yerleşken çeşit medeniyetler arasında barışıq içinde yan-yanaşa yaşavğa ve qarşılıqlı sayğığa qıymet bermekte.
1986 senesi felsefeci Edvard S. Keysi yazğa edi: "Orta ingliz tilinde medeniyet sözüniñ özü 'işlengen yer' demek edi, ve aynı bu söz colere 'yaşamaq, qayğırmaq, işlemek, tapınmaq' ve cultus 'tapınuv, hususan diniy' latin sözlerinden kelip çıqa.
Böylece, "medeniyet" ve "tsivilizatsiya" arasındaki tezat adetince bu müellifler tarafından köz ögünde tutılır, böyle ifade etilmesi bile.
Bu qabiliyet tahminen 50.000 yıl evel zemaneviy areket tarzınıñ tekamüli ile beraber peyda oldı ve sıq-sıq insan içün unikal sayılır.
Reyn Raud Ümberto Eko, Pyer Bürdye ve Ceffri K. Aleksanderniñ işlerine esaslanıp, kögnitiv uyğunlığına köre qıymetlendirilgen ve bir medeniy cemiyetniñ timsaliy nufuzı tarafından qabul etilgen ya da red etilgen iddia ve tekliflerge esaslanğan medeniy deñişmeler modelini teklif etti. 
Medeniyetniñ ğayrıdan menimseme cemiyetniñ medeniy qavrayışnıñ yañıdan tertiplenmesi demektir.
İçtimaiy çatışmalar ve tehnologiyalarnıñ inkişafı içtimaiy dinamikanı deñiştirip ve yañı medeniy modellerni ileriletip, generativ areketler içün şarait yaratıp ve stimullap cemitte deñişmelerge sebep ola bilir.
Etraftaki müit şaraiti de amiller kibi olar bilir.
Resurslar oğrunda cenk ya da küreş tehnologik inkişafqa ya da içtimaiy dinamikağa tesir ete bilir.
Misal olaraq, Çin 20-nci asırnıñ soñunda halqara ticaret içün öz iqtisadını açqanda Ğarp resporanlar ağı ve aşçılıq brendleri çinlilerniñ merağına ve ayranlığına sebep oldı."
O, bu kemalatsızlıq añlavnıñ yetersizliginden degil, mustaqil fikir yürsetmek cesaretiniñ olmamasından peyda olğanını iddia etti.
Bundan ğayrı, Gerder, Bildung kollektiv şeklini teklif etti: "Gerder içün Bildung - bu bir bütün kimlikni ve halqnıñ umumiy taqdir duyğusını temin etken tecribe cemisidir."
Bu fikir mezebine köre, er bir qavmiy gruppanıñ diger gruppalarnıñ dünyabaqışı ile teñeştirilmez öz dünyabaqışı bar. 
O, bütün insan cemiyetleriniñ ilmiy teñeştirilmesi türlü dünyabaqışlarnıñ aynı esas elementlerden ibaret olğanını kösterecegini tahmin etti. 
"halq, devir ya da gruppa olsun, ayrı bir yaşayış tarzı."
Başqa sözlernen, 18-inci asır devamında ve 19-ıncı asırnıñ başında Avropada inkişaf etken "medeniyet" ğayesi Avropa cemiyetleri içinde musaviysizlikni aks etti. 
Bu fikir yürsetüv tarzına köre, bazı memleketlerni ve halqlarnı digerlerinden daa medeniyleşken kibi, bazı insanlarnı ise digerlerinden daa medeniyetli kibi tasnif etmek mümkün. 
Russodan soñ XIX-ıncı asırnıñ diger tenqitçileri yuqarı ve aşağı medeniyet arasındaki bu farqnı qabul ettiler, amma yüksek medeniyetniñ inceligini ve zarifligini insanlarnıñ maiyetini deñiştirgen ve qarartqan ahlâqsız ve ğayrıtabiiy adiseler kibi saydılar.
1870 senesi beşeriyatçı Edvard Taylor (1832-1917) dinniñ tekamüli nazariyesini teklif etmek içün yuqarı ve aşağı medeniyet aqqında ğayelerni qullandı.
İçtimaiyatçı Georg Zimmel (1858-1918) içün medeniyet "tarihnıñ devamında obyektivleşken çetel şekiller vastası ile şahıslarnıñ medeniyleştirilmesi edi."
Maddiy olmağan medeniyet insanlarnıñ öz medeniyeti, şu cümleden degerlikler, itiqat sistemaları, qaideler, qararlar, ahlâq, teşkilâtlar ve institutlar aqqında malik olğanları fizikiy olmağan ğayelerge aittir, maddiy medeniyet ise - bu olarnıñ şimdi ya da keçmişte yapqanları nesnelerde ve mimarlıqta medeniyetniñ fizikiy delilidir. 
Soñra medeniy içtimaiyat ingliz tilinde laf etken dünyada içtimaiy ilimge strukturalist ve postmodern yanaşmalarnıñ başlanğıçına temel qoyğan 1960-ınjı senelerniñ "medeniy deñişme" mahsulatı kibi "ğayrıdan keşif etildi."
Medeniyet" o zamandan berli, içtimaiyatnıñ bir çoq saalarınla, şu cümleden içtimaiy stratifikatsiya ve içtimaiy ağlarnıñ talili kibi küçlü ilim saalarında müim añlamğa çevirildi. 
Olar istimal ve işten boş vaqıt modellerini istisal munasebetleri tarafından tanılğan kibi kördiler ve bu da olarnı sınıf munasebetlerine ve istisal teşkiline diqqat etmege mecbur etti. 
O vaqıttan berli, o, Hoggartnıñ yerine müdir vazifesini alğan Stüart Holl ile qaviy olaraq tedaiy uyandırıp başladı. 
Bu tecribeler, bu medeniyette insanlarnıñ belli bir şeylerni (misal olaraq, TV seyir etmek ya da aşamaq) nasıl etip yapqanından ibarettir.
Tarihiy adisege içtimaiy baqış elde etmek içün televizor baqmaq medeniyet sayılmamalıdır, yalıñız söz belki de medeniyet ceetinden seçilgen televizionnıñ özü aqqında olmasa; amma talebeler "uymaq içün" derslerden soñ dostları ile birlikte televizor baqalar, şübesiz, hasiyetlene, çünki bu tecribede iştirak etmek içün iç bir esaslı sebep yoq.
Medeniyetşınaslıq saasında tetqiqatçı içün medeniyet" yalıñız ananeviy yüksek medeniyet (ükümran içtimaiy gruppalarnıñ medeniyeti) ve meşur medeniyetten degil, em de er künlük manalar ve tecribelerden ibarettir.
Büyük Britaniya ve ABD-niñ alimleri 1970-inci yıllarnıñ soñundan soñ medeniy araştırmalarnıñ bir qaç farqlı versiyalarını işlep çıqardıdılar. 
Amma Amerika ve Britaniya yönelişleri arasında farq yoq oldı. 
Ortodoksal marksist yanaşmanıñ esas diqqatı mana istisalıdır. 
Feminist medeniy araştırmalar ya da bu saadaki daa soñraki Amerika işlemeleri kibi medeniy araştırmalarğa diger yanaşmalar bu noqta-i nazardan uzaqlaşır. 
Medeniy ruhiyatçılar, duyğu ve medeniyet arasındaki bağnı tetqiq etmege ve insan aqlınıñ medeniyetten mustaqil olıp olmağanı sualine cevap bermege tırışıp başladılar.
Başqa taraftan, bazı tetqiqatçılar çeşit medeniyetlerde insanlarnıñ şahsiy hususiyetleri arasında farqlarnı tapmağa tırışalar.
Misal olaraq, abak olğan bir medeniyette ösken insanlarnıñ ayrı bir fikir etme tarzı bar.
Esasen, silâlı çatışuv vaziyetinde medeniy zenginliklerniñ qorçalavı aqqında Gaaga şartnamesi ve medeniy çeşitlikniñ qorçalavı aqqında UNESCO Şartnamesi medeniyet qorçalavınen bağlıdır.
Halqara uquqqa köre, BMT ve UNESCO bunıñ içün qaideler qurmağa ve riayet etilmesini teminlemege tırışalar.
Ücüm obyekti raqip şahsiyetidir, bu sebepten timsaliy medeniy zenginlikler esas nişan alına kele.
Festival – adeti üzre topluluq tarafından qayd etilgen ve bu topluluqnıñ bir-de-bir özüne has aspektine ve dinine ya da medeniyetine bağışlanğan bir vaqiadır.
Din ve folklornen birlikte çiftçilikniñ peyda olması da müim rolni oynaqta.
Bayramlar sıq muayyen toplulıq maqsatlarını yerine ketirmek içün hızmet ete, hususan tañrılarnı, tañrıçalarnı ya da azizlerni añma ve olarğa minnetdarlıq bildirme ceetten: esas bayramlar, dep adlandırılalar.
Qadimiy Yunanistan ve Romada Saturnaliya kibi bayramlar, içtimaiy teşkilât ve siyasiy esanaslarnen, ayrıca da dinnen sıq-sıq bağlı edi.
Orta ingliz tilinde "festival dai" diniy bir bayram edi.
"Pir" termini de sade lâdiniy tilde, bir-de-bir büyük ya da yahşı etip tüşünilgen aşnıñ manadaş sözü olaraq qullanıla.
Milât, Roş Haşana, Divali, İd al-Fitr ve İd al-Adha kibi eñ müim diniy bayramlar yılnıñ soñunı bildirmek içün hızmet ete.
İlk örneklerden – Qadimiy Mısır firavunı III Ramzes tarafından libiyalılarnı yeñmesi şerefine tesis etken bayramdır.
Dünyada bir çoq festival çeşiti bar ve çoqusı memleket müim adiselerni ya da adetlerni ananeviy medeniy adiseler ve tedbirlernen qutlaylar.
Qadimiy Mısır bayramları em diniy em de siyasiy ola bile edi.
Misal olaraq, Sed bayramı Mısır firavunnıñ saltanatınıñ otuzuncı yılında qutlana edi, bundan soñ er üç (ya da bir kere er dört) yılda bir.
Hristian ayin taqviminde, doğru bir şekilde Rojdestvo Hristovo (Milât) ve Voskreseniye Hristovo (Pasha) olaraq adlandırılğan eki esas bayram bar, amma hristianlıq tesiri altındaki aman-aman bütün memleketlerde yerli qoruyucı azizlerniñ şerefine ekinci dereceli bayramlar qutlanmaqtadır.
Esala Perahera kibi buddist diniy festivalleri Şri Lankada ve Taylandda keçirilmekte.
Kino festivalleri bir qaç farqlı filmniñ kösterilmesini farz etmekte ve adet üzre er yıl keçirilmekte.
Mahsus içimlik festivalleri de bar, misal olaraq, birağa bağışlanğan Almaniyadaki meşur Oktoberfest kibi.
Qadimiy Mısırlılar, bir suvarma şekli olğan ve ösümliklerni asramaq içün bereketli topraqlarnı teminlegen Nil özenniñ sebep olğan mevsim suv taşqınlarına işana ediler.
Arunaçal-Pradeş ştatınıñ Aşağı Subansiri bölgesinde yaşağanlar, er yıl oraq ayınıñ 4-ünden 7-ge qadar, bol bereket içün dua etip, Dri apatan festivalini qutlaylar.
Bayram – er zamanki, hususan iş ya da emek, mektepnen birlikteki faaliyetlerniñ toqtatılğan ya da qısqartılğan bir anane ya da qanun tarafından belgilengen bir kündir.
İzin ile bağlı normal faaliyetniñ sıñırlanma derecesi, yerli qanun, anane, vazife türü ya da şahsiy saylavnen bağlı ola bilir.
Amma bir çoq zemaneviy cemiyetlerde, bayramlar, diger er angi raatlıq künleri ya da tedbirler kibi aynı raatlıq vazifesini yerine ketireler.
Bazı vaziyetlerde bayram tek ismen riayet etile.
Zemaneviy qullanuv coğrafiy olaraq farqlana.
Misal olaraq, Maymunlar künü ilk qış ayınıñ 14-ünde künü qayd etile, Halqara korsan künü – ilk küz ayınıñ 19-ında, Küfürağızlıq künü – ilk küz ayınıñ 30-ında qayd etile.
İyegova şaatları er yıl "İsa Mesihniñ ölüm hatırasını" qayd eteler, amma Pasha, Milât ya da Yañı yıl kibi diniy emiyetke saip diger bayramlarnı qutlamaylar.
Ahmadi musulmanları qoşma olaraq Ahit etilgen Mesihniñ kününi, Ahit etilgen islâatçı kününi ve Halifelik kününi qayd eteler, amma tarqalğan fikirge baqmadan, iç biri bayram olaraq sayılmay.
Kelt, norveg ve putperest bayramları Yıl köpçegi tertibine riayet eteler.
Bioatiqiyat saasındaki tetqiqatçılar insan osteologiyası, paleopatologiya ve atiqiyat alışqanlıqlarnı birliştire, aynı zamanda naaşlarnıñ medeniy ve mortuar kontekstini sıq baqıp çıqalar.
Evrim ruhiyatı – ruhiyat qurulışlarnıñ zemaneviy evrim noqta-i nazar ceetinden ögrenilmesidir.
İnsan areket tarzı ekologiyası – evrim ve ekologik noqta-i nazar ceetinden (baq. areket tarzı ekologiyası) areket tarzı uyğunlaşuvnıñ ögrenilmesidir.
Paleoantropologiya – insan evriminiñ qazıntı delilleriniñ ögrenilmesidir, esasen insan soyundaki morfologik ve areket tarzı deñişmelerini ve insan evriminiñ kerçekleşken müitini belgilemek içün nesli ölip bitken gominin ve diger primat türleriniñ cesetlerini qullanıp.
Adı nisbeten yañı, bir asırdan ziyade "fizikiy beşeriyat" olaraq edi ve bazı tecribeli mütehassıslar alâ bu terminni qullanmaqta.
Bazı muarrirler, baq aşağı, bu saanı formal ilimden bile daa teren temelleştirdiler.
Bu esas bir sistema oldı, onıñ yardımınen alimler nevbetteki qararnen 2000 yıl devamında tabiat aqqında tüşüne ediler.
Ayrıca da fiziognomika – Gippokrat eserlerinden alınğan bir fikir aqqında yaza edi.
19 asırda fransız fizikiy beşeriyatcılar, Pol Broca (1824-1880) reberliginde kraniometriyada diqqatlarını toplağanlarında, Rudolf Virhovnıñ (1821-1902) reberligindeki alman ananesi, etraftaki müit ve hastalıqlarnıñ insan vucudı üzerindeki tesirlerini ayrıca köstermekte.
Diqqatını, tasnif etmeden evrim esnasına keçip, ırq tipologiyasından insan evrimini tetqiq eiltmesine keçirdi.
Irq – cemiyette farqlı olaraq qabul etilgen bir kategoriyadaki umum fizikiy ya da içtimaiy hususiyetler esasındaki insan gruppalaşmasıdır.
Zemaneviy ilim ırqnı içtimaiy qurulış, cemiyet tarafından tayinlengen qaideler esasında özümsigen kimlik olaraq baqıp çıqmaqta.
Digerleri, insanlar arasındaki ırq taksonomik mananı taşımay, dep tasdıqlay, çünki bütün yaşagan insanlar aynı alt türge aittir – Homo sapiens sapiens.
Cenüb Afrikada 1950 senesiniñ Eali qayd etüv qanunı tek beyaz, qara ve renkli olğanlarnı tanıy edi, qızılterililerni ise daa soñra.
ABD Ealini cedvelge aluv bürosu, bu tasnifniñ beyaz bir etnik mensüp oluv ya da ayrı bir ırq olaraq saymaq kerekmi yoqmı meselesindeki munaqaşadan sebep, 2020 senesiniñ ABD Ealini cedvelge aluvında Orta Şarq ve Şimal Afrika halqlarını tasnif etmek içün yañı bir kategoriya qoşmağa planlarını teklif etti, amma daa soñra keri çekti.
Irq sıñırlarnıñ tayinlenmesi daa sıq ırq olaraq aşağılıq kibi belgilengen gruppalarğa tabi oluvnı közde tuta, meselâ, XIX asırda ABD-nde üstün olğan, beyaz "olaraq" belgilengen ırq gruppadan bir-de-bir sayıda Afrika atası olğan şahıslarnı çıqarmaq içün qullanılğan bir tüşüv qaidesi.
Genetikacı David Reyhhke köre "ırq içtimaiy bir qurulış ola bilse de, bir çoq zemaneviy ırq qurulış ile bağlı genetik peyda oluvındaki farqlar kerçektir".
Irq gruppalaşmalarnıñ diger aspektleri umum tarihnı, adetlerni ve tilni kirseteler.
İçtimaiy-iqtisadiy faktorlar, ırqnıñ eski, amma turğun körüşlerinen birleşkende yahşı olmağan ırq gruppalarında büyük çekişmelerge ketirdi.
Irqçılıq, qulluq ve soyqırımnen birlikte bir çoq faciağa ketirdi.
Çünki bazı cemiyetlerde ırq gruppalaşmaları içtimaiy işlev modellerinen sıq bağlılar, içtimaiy musaviysizlikni tetqiq etken içtimaiyatçılar içün ırq müim bir deñişüv ola bilir.
Misal olaraq, 2008 senesi Jon Hartigan kence, ilk evelâ medeniyet üzerinde toplanğan, amma ayatiyat ve genetikanıñ potentsial emiyetini körmemezlikke urmağan bir ırq körüşini qorçaladı.
Böylece, bugün añlağanımız ırq fikri, avropalılarnıñ farqlı qıtalardan kelgen eali gruppalarınen alâqada olmasına sebep olğan tarihiy bir tetqiqat ve fetih esnasları vaqtında, ayrıca da tabiiy ilimlerde bar olğan tasnif etme mefküresinden ve tipologiyasından peyda oldı.
Gruppalar arasındaki miras qalğan fizikiy farqlarnı miras qalğan intellektual, areket tarzı ve ahlâqiy hususiyetlernen bağlağan bir çoq halq inancı tamırlaştı.
Zoologik taksonomiyasınıñ icatkârı olğan Karl Linneynıñ 1735 senesiniñ tasnifi, Homo sapiens insan türüni europaeus, asiaticus, americanus ve after kibi qıtaviy çeşitlerine böldi, er biri farqlı mizahnen tedaiylene: sangvinik, melanholik, holerik ve flegmatik.
Blümenbah da körünişniñ bir gruppadan qomşu gruppalarına yavaş-yavaş olğan keçişini qayd etti ve "insanlıqnıñ bir türüniñ digerine o qadar mantıqlı bir şekilde keçkenini farz etti ki, aralarındaki" sıñırlarını tayinlemege bile imkânsızdır.
Daa soñra, bazı gruppalar daa evel çeşit populâtsiyalarnıñ qarıştırılmasınıñ neticesi ola bilir, dep iddia etile edi, lâkin yahşı bir tetqiqat, qarışıq gruppalarnıñ peyda olması içün birleşken ata ırqlarını belgilemege imkân bermektedir.
Medeniyetniñ yañı tetqiqatları ve populâtsiya genetikasınıñ peyda olğan saası, ırq essentsializmniñ ilmiy pozitsiyalarını bozdılar ve böylece antropologlarnı fenotipik farqlarnıñ menbaları aqqındaki neticelerini baqıp çıqmağa mecbur eteler.
İnsan genetik deñişçenlik tetqiqatları, insan populâtsiyalarınıñ coğrafiy olaraq ayırılmağanını, genetik farqlarınıñ ise teñeştirilgen alt türler arasındaki farqlarından daa az olğanını köstermekte.
Andreasen, Luici Kavalli-Sfortsa tarafından yayınlanğan populâtsiyalar arasındaki nisbiy genetik mesafelerniñ şecere şekliy diagrammalarını, insan ırqlarınıñ filogenetik şeceresi içün esas olaraq ketirdi (s. 661).
Marks, Templton ve Kavalli-Sfortsa genetikanıñ insan ırqlarınıñ bar olmasına dair delil bermegeni neticesine keldiler.
Misal olaraq, Avropa ve Afrikadaki teri renki aqqında Breys böyle yaza: "Bugünge qadar teri renki Avropadan cenüpke, şarq Aq deñizniñ etrafında ve yuqarı Nilden Afrikağa qadar duydurmadan deñişe".
Daa soñra, "ırq farqları", "ırq kontseptsiyası" farqlansa da, ırq terminini qullanmağa mümkün, dep iddia ete edi.
Qısqacası, Livingston ve Dobjanskiy, insanlar arasında genetik farqlar olğanını qabul eteler; ayrıca, insanlarnı tasnif etmek içün ırq kontseptsiyasınıñ qullanılması ve ırq kontseptsiyasınıñ nasıl qullanılğanı içtimaiy şartname meselesi olğanını da qabul eteler.
Beşeriyatçılar Leonard Liberman ve Fatima Linda Jaksonnıñ qayd etkenleri kibi, "geterogenlikniñ diskordant şekilleri, populâtsiyanıñ bir-de-bir tasvirini, genotipik ya da atta fenotipik bir türlü" olsa edi kibi sahtelemekte.
XX asırnıñ ortalarında yaşağan beşeriyatçı Uilyam K. Boyd ırqnı böyle tarif etti: Saip olğan bir ya da bir qaç genniñ sıqlığına köre diger populâtsiyalardan bayağı farqlanğan bir populâtsiya ".
Bundan ğayrı, beşeriyatçı Stiven Molnar, soy añlaşamamazlığı qaçınılmaz bir tarzda ırqlarnıñ çoğalmasına ketirgenini ve bu, kontseptsiyanıñ özüni faydasız yapqanını farz etti.
Joanna Mountin ve Nil Riş, genetik klasterlerniñ bir kün gruppalar arasında fenotipik deñişüvlerge uyğun olaraq kösterilse de, bu kibi tahminlerniñ, genler ve mürekkep alâmetler arasındaki bağ yahşı ögrenilmegeni içün erte olğanı mevzusında tenbilediler.
Uydurğanıñız bir-de-bir kategoriya mükemmel olmaycaq, lâkin bu onı qullanmañızğa ya da faydalı olmasına mania olmaz."
Bu, büyük coğrafiy yerlernen (Avropa, Afrika ve Şarq Asiya) ayırılğan üç populâtsiya gruppasınıñ bar olmasını farz ete edi.
K. Loring Breys kibi beşeriyatçılar, Jonatan Kaplan ve Rasmus Vinter kibi felsefeciler, ayrıca da Josef Graves kibi genetikacı, adetince qıtaviy ırq "olaraq" belgilengen gruppalarğa qararnen kelişken ayatiyat ve genetik farqlarnı, şübesiz, tapmağa mümkün olması, aman-aman bütün coğrafiy olaraq farqlı populâtsiyalar içün doğru olğanını iddia eteler.
Vays ve Fullerton, tek islandiyalılar, mayalılar ve maoriler örnek alınsa, üç ayrı klaster meydanğa kelir, diger bütün populâtsiyalarnı ise klinik olaraq maorililer, islandiyalılar ve mayalılarnıñ genetik materiallarınıñ qatqılarından ibaret olğanını tasvir etmege mümkün, dep qayd ettiler.
Daa ziyadesi, genom malümatlar körmek istegenimiz – bölük (yani parçalanma) ya da kontinuumnı (yani birleşme) yeterli qadar açıq iza etmeyler.
"Irqnıñ" empirik ve kontseptual meselelerinen birlikte, evrimciler ve içtimaiyatçılar Ekinci cian cenkinden soñ ırq aqqındaki qandırmalarnıñ itibardan tüşürüv, aparteid, qulluq ve soyqırımnı aqlamaq içün nasıl qullanılğanını pek yahşı añladılar.
Milliy sağlıq institutından Kreyg Venter ve Frensis Kollinz, 2000 senesi insan genomınıñ haritalaması aqqında ortaqça bir bildirüv yaptılar.
O ilmiy degildir.
Beşeriyatçı Stefan Palmiye, ırq "Bir şey degil, içtimaiy munasebettir", dep iddia ete; ya da Katya Gibel Mevoraçnıñ sözlerine köre, "metonim", "insan icadı, farqlılaşuv kriteriyleri ne universal, ne de sabitleştirilgen, amma er vaqıt farqlarnı idare etme içün qullanılğandır."
Anda ırq mensüpligi, ABD-deki, tek tamçı qaide kibi qattı peyda olma qaidelernen idare etilmey.
Bu türler spektrniñ renkleri kibi bir-birine keçeler ve kategoriyalarnıñ iç biri digerlerinden belli bir derecede tercit olaraq turmamaqta.
Nyü Cersi: Prentice Hall Inc, 1984.
Avropa kontekstinde "ırqnıñ" tarihiy rezonansı meseleleriniñ bar olmasını qayd etmektedir.
Irq peyda olma kontseptsiyası, insanlarnı biologik olaraq farqlı "ırqlarğa" ayırmağa mümkün fikrine esaslana, ilmiy topluluq tarafından umumen red etilgen bir fikirdir.
Birleşken Devletlerde özlerini Afrikalı Amerikalılar olaraq aynılağan bir çoq insannıñ bazı Avropalı ataları bar, özlerini Avropalı Amerikalılar, dep aynılağan bir çoq insannıñ ise Afrikalı ya da qızılterili ataları bar.
Bu ırqlarğa ait kriteriyler XIX asırnıñ soñunda dağıldı.
Qızılterililer, "qızılterili qanınıñ" (qan kvantı, dep adlandırıla) belli bir faizine köre belgilenmege devam etmekteler.
Bu qaide, qarışıq ırqlı, amma közge körüngen Afrikalı tamırları olğanlar qara tenli, dep belgilengene ediler manasına kelmektedir.
"Hispanic" termini etnonim olaraq 20 asırda ispantilli Latin Amerikadan ABD-nr işçiler köçüniñ artmasınen peyda oldı.
Akademik tasil memleketi, intizam ve yaş olğan üç faktor, cevaplarnıñ farqlılaştırılması içün añlamı olğan olaraq tanındı.
2007 senesi Enn Mornig 40-tan ziyade amerikalı ayatiyatçı ve beşeriyatçını soradı ve ırqnıñ tabiatı aqqında müim farqlarnı taptı, iç bir noqta-i nazarnıñ iç bir gruppada çoqluğı yoq edi.
Er eki taraf içün yahşı delil körse de, qarşı delillerniñ tamamınen red etilmesi "er alda, esasen içtimaiy-siyasiy istekten peyda ola, iç de ilim" sebebinden degil.
Gillniñ bildirmesine qısmen cevap bergen ayatiyat beşeriyatnıñ professorı K. Loring Breys, mütehass olmağan ve ayatiyat beşeriyatçılarnıñ bir insannıñ coğrafiy tamırını belgile bilecekleriniñ sebebi, biologik hususiyetlerniñ klinik olaraq seyyarede tarqalğanınen iza etilgenini ve bu ırq añlamına keçmegenini iddia etmekte.
Fizikiy beşeriyat metinleri, ayatiyat ırqlarnıñ, ırqlarnıñ olmağanını iddia etmege başlağanları 1970-inci senelerge qadar bar olğanını iddia ete ediler.
2001 senesiniñ kiçik ayında, Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine mecmuasınıñ muarrirleri müelliflerden ırq ya da etnik mensüpligini qullanmamağa istediler ", bunıñ içün biologik, ilmiy ya da içtimaiy esaslar olmasa."
Morning (2008) 1952-2002 yıllar arasındaki orta mektep içün ayatiyat dersliklerini tetqiq etti ve beñzegen bir resimge rastkeldi: 1983-1992 senelerinde tek 35% doğrudan ırqnı muzakere etti, başlıca 92% bunı yaptı.
Umumen, ırqnen bağlı materiallar sahtiy alâmetlerden genetikağa ve evrim tarihına keçti.
Böyle qayd ete: "Eñ yahşı alda, ayatiyatçılar ve beşeriyatçılarnıñ şimdiki vaqıtta ırqnıñ tabiatı aqqındaki fikirlerinde aynı derecede bölüngenler neticesine kelmek mümkün."
2008 senesi yapılğan tetqiqatta, farqlı coğrafiy bölgelerden 33 sağlıq saqlama tetqiqatçısı soraştırıldı.
Bir çoq içtimaiyatçı, o vaqıt zenci olaraq adlandırılğan Afrikalı Amerikalılarda diqqatlarını topladı ve beyazlardan daa aşağı olğanlarını iddia ettiler.
1910 senesi mecmua Uliss G. Uezerliniñ (1865-1940) maqalesini neşir etti, onda o, beyazlarnıñ üstün olmasına ve, ırqlar temizligini qorçalamaq içün, ırqlar ayırmasına çağırdı.
Öz işinde o, şunı tasdiqlay edi ki, iştimaiy sınıf, müstemlekelik ve kapitalizm ırq ve onıñ kategoriyaları aqqında tasavurnı şekillendire.
1978 senesine Uilyam Djülius Uilson (1935-), ırq ve onıñ tasnif etüv sistemaları öz emiyetini coya ve bunıñ yerine içtimaiy sınıf, içtimaiyatşınaslar ırq ne dep añlağanlarını daa doğru tasvir ete, dep tasdiqlay edi.
Eduardo Bonilla-Silva, Dük Universitetiniñ içtimaiyatşınaslıq professorı, qayd ete: "Men şunı tasdiq etem ki, ırqçılıq – bir gruppa akimiyeti meselesinden ğayrı bir şey degil; söz, öz tertipli üstünliklerni saqlamağa tırışqan ükümlikli ırq gruppası (beyazlar) ve ırq status-kvosını ğayıp etmesi içün küreşken azlıqlar aqqında söz kete.
Klinik şaraitlerde irq aitligi bazıda tıbbiy hastalıqlarnıñ diagnostika etüv ve tedaviylevde köz ögüne alına.
Ayattıbbiy tedqiqatçılar arasında tedqiqatlarında ırqnıñ emiyeti ve müimligi aqqında faal munaqaşalar kete.
Soñkilerniñ temsilcileri öz delillerinde şeceölçü esasındaki şahısdoğrutılğan yaratuv iqtidarına sıq tayanalar.
Olar tasdiqlaylar ki, sağlıq teñsizligine şece issesiniñ qararsız qayd etilmesi özünen türlü, yani stereotiplerni quvetleştirüv, ırqçılıqnı taqdirlev ya da sağlıq teñsizliginde naşeceli amillerniñ issesini itibarğa almayuv kibi telükeler ketire.
IC" aydınlav kodunı "bildire;" bu şeylerge de Feniks tasnifi deyler.
Bir çoq memlekette, misal içün Frantsiyada, devlette ırq aitliginen bağlı malümatnı toplamağa yasaq etile, şunıñ içün polis, qıdıruv ilânlarını neşir etkende, "tenniñ qara tüsü" kibi belgilerni yapmaq mecbur.
Çoqusı, ırqnı qayd etüv tecribesini aqiqatta uquqqoruyıcı teşkilâtlarda institut seviyesindeki ırqçılıqqa misal, dep saya.
Kütleviy sürette azatlıqtan marum etüv - bu da, "öyle bir büyük qanun, qaide, siyaset ve adetler ağı ki, olar cinayetçiler dep adlandırğanlarnı em apishaneniñ içinde, em tışında nezaret astında tuta."
Çoqusı tedqiqatlarnıñ neticeleri şunda bitişe ki, qurbannıñ İSN ile bağlı apiske alınuv qararına qurbannıñ ırq aitliginiñ tesiri evelden beyaz qurbanlarnıñ faydasına inanabilgenlerinden çıqa bile.
Bazı tedqiqatlarda haber etile ki, ırqlar yüksek dereceli tamlığı ile, Djayls ve Elliot tarafından işlep çıqarılğan kibi belli bir usullar yardımınen tayin etile bile.
Tedqiqat şöyle neticege keldi ki, "şece çeşitliginiñ taqsimi teri renkine has degil ve tasnif maqsadı içün qullanılmaz."
Medeniy beşeriyetşınaslıq - beşeriyetşınaslıqnıñ öyle saasıdır ki, o, insanlar arasındaki medeniy farqlarnıñ ögrenüvine celp ete.
Şu meselege qarar çıqaruvında 19 asır qavimşınasları öz fikirlerinde eki mektepke bolündiler.
"Mustaqil keşf içün" bazı çıqqanlar, misal içün Lyüis Genri Morgan, qoşma olaraq şunı tahmin ete ediler ki, türlü gruppalar aynı bir medeniy inqqiyat devirlerden keçkenleri içün oşaylar. (Baq. daa nümüneviy içtimaiy inqqiyatlıq).
Morgan, XIX asırnıñ diger içtimaiy inqqiyatçıları kibi, şunı saya edi ki, ilkingiden medeniyleştilgenge qadar azmı-çoqmı tertip etilgen bir inkişaf bar.
XIX asır qavimşınasları "diffuziyağa" ve "mustaqil keşfke" biri-birini çıqarıcı ve reqabetleyici nazariyeler kibi baqsalar bile, qavmiyatçılarnıñ çoqusı tez öyle razılıqqa keldiler ki, esnaslarnıñ ekisi ola bile ve ekisi de medeniyetlerara oşamaqlarnı aqiqaten añlata bile.
Boas ilkide şu ğayeni 1887 senesi şekillendirgen edi: "...medeniyeti tam degil de, nisbiy bir şeydir, ve... ğaye ve tasavurlarımız tek bizim medeniyetimiz doğru olğanı qadar doğrudır."
Medeniy relâtivizm muayyen epistemologik ve usulşınaslıqlı tasdiqlardan ibarettir.
Medeniy relâtivizm qısmen ğarbiy qavimmerkezleştirüvge bir cevap edi.
Medeniyetniñ böyle añlayışı beşeriyetşınaslar ögüne eki mesele qoya: birinciden, şahsiy medeniyetten asıl olıp añsız yapılğan şeylerniñ bağlarından azat olunması, em olarnıñ dünyanı qabul etüvimizge ve tesirlenüvimizge evel inanıluv aitliginden qaçınılmay, ve, ekinciden, tanış olmağan medeniyetni añlaması.
Qavmiyat böyle usullardan biri ola: aslında olar, diger medeniyet insanları ile uzun bir vaqıt zarfında yaşamaq, yerli tilni ögrenmek ve iç olmadım qısmen şu medeniyetke yaqın ve içinde olmaq teklifinen çıqa ediler.
Onıñ yanaşuvı empirikli edi, o, ölçüsiz umumiyleştirüvlerge şubeli baqa ve universal qanunlarnı tayin etebilüvlerden qaçına edi.
O, er bir medeniyet özüniñ has-hususiyetleri ile ögrenmek kerek olğanını saya ve, medeniyetlerara umumiyleştirüvler tabiiy fenlerde yapılğanı kibi mümkün olmaz, dep tasdiqlay edi.
Onıñ birinci nesil talebelerinden Alfred Nobel, Robert Loui, Edvard Sepir ve Rut Benedikt ediler, er biri de Şimaliy Amerika yerli halqlarınıñ medeniyetinen bağlı zengin tafsilâtlı tedqiq işlerini yaratqan ediler.
Alfred Kröberniñ 'Beşeriyetşınaslıq' (1923) dersligini neşir etilmesi Amerika beşeriyetşınaslığınıñ deñişüv ani oldı.
Ruhiyatnı talil etici ruhiyatçılar, şu cümleden Zigmund Freyd ve Karl Yungnıñ tesirinden şu müellifler, individual şahıslar daa keniş, olar ösken medeniy ve içtimaiy quvetler tesirinden nasıl şekillengenlerini añlamağa tırışa ediler.
Karl Polanyiniñ tesirinde ve Marşall Sahlins ve Djordj Daltonnıñ amelinde iqtisadiy beşeriyetşınaslıq, medeniy ve içtimaiy amillerni köz ögüne almaq içün, standart yañınümüneviy iqtisatnı davet etti ve beşeriyet tedqiqatında marksizm talilini qullandı.
Zaman talabına muvafıq olaraq, beşeriyetşınaslıqnıñ büyük bir qısmı Cezair mustaqilligi içün cenk ve Vyetnam cenkinde qarşı turuv sayesinde siayset tüs taşığan; marksizm şu fende daa mot nazariy yanaşuv olğan.
1980-ci seneleri 'Beşeriyetşınaslıq ve müstemlekeli körüşüv' kibi kitaplar beşeriyetşınaslıqnıñ müstemlekeli teñsizliknen bağlar aqqında söz yürüte edi, Antonio Gramşi ve Mişel Fuko kibi nazariyecilerniñ büyükten-büyük populârlığı ise diqqat merkezini üküm ve ükümdarlıq meselelerine keçirdi.
Soñra şu yoravlar keri, olarnıñ yaratıcılarına qaytarılmaq kerek edi, tercimeniñ uyğunlığı da tekrar şekilde doğurtılmaq kerek edi - bu, germenevtik tögerek dep adlandırılğan esnastır.
Devid Şnider tarafından alıp barılğan amerikalı soy-sop bağlarınıñ medeniy talili ondan az tesir etmedi.
Usul içtimaiy beşeriyetşınaslarnıñ, hususan Büyük Britaniyada Bronislav Malinovskiniñ, AQŞta Frants Boasnıñ talebeleriniñ tarla tedqiqatlarında ve Çikago içtimaiyatşınaslıq mektebiniñ keç şeer tedqiqatlarında peyda olğan.
Walnut Creek, CA: AltaMira Press.
Vaziyetniñ medeniy kontekstini ahır-soñu daa yahşı añlamasına ketirecek bağlarnı tayin etmek içün beşeriyetşınas, gruppanıñ qısmı olmağa açıq ve onıñ azalarınen emiyetke lâyıq munasebetlerni inkişaf etmege azır olmaq kerek.
Közetüvni başlamazdan evel, beşeriyetşınas tedqiqat yerini ve obyektini tapmaq kerek.
Bu, beşeriyetşınasqa toplulıqta daa yahşı pekinmege imkân bere.
İştirakçılar artından közetüvlerniñ büyük bir qısmı subetke esaslana.
Bazı allarda qavmiyatçılar daa öyle bir qurulışlı közetüvge muracaat eteler ki, onda beşeriyetşınasnıñ közetüvleri o, cevap bermege ıntılğan belli bir sualler taqımına doğrutılğan.
Bu, usulnı öyle standartlaştırmağa yardım ete ki, qavmiyat malümatı bir qaç gruppa arasında qıyaslana ya da muayyen maqsadını becerilmesine, meselâ, devlet siyaseti aqqında qararnı qabul etmek içün tedqiq etilmesine kerek ola.
Qavmiyatçı neticede medeniyet aqqında ne yazacağı o, kim olğanına pek bağlıdır, çünki er bir tedqiqatçınıñ özüne onıñ ögüne şahsiy qoyğanı tesir ete.
Faqat şu yanaşuvlar, qaide olaraq, muvafaqiyetli olmay edi, zemaneviy qavmiyatçılar da öz işlerine şahsiy tecribelerini ve olabilir evel inanuvlarnı kirsetmesini sıq doğru dep sayalar.
Qavmiyat - bu, belli bir yerde ve belli bir devirde halq aqqında yazılğan bir iştir.
Qavmiyatnıñ özüne daa fizikiy coğrafiya, iqlim ve yaşav müiti aqqında malümat da hastır.
Boasnıñ Alfred L. Kröber, Rut Benedikt ve Margaret Mid kibi talebeleri onıñ medeniyet qavrayışını ve medeniy relâtivizmini AQŞta medeniy beşeriyetşınaslıqnıñ ilerilemesine qullanğanlar.
Şimdiki zamanda içtimaiy medeniyet beşeriyetşınasları diqqatnı şu unsurlarnıñ episine celp eteler.
Amerika "medeniy beşeriyetşınaslar" öz diqqatlarını, insanlar özüniñ ve dünyaları aqqında tasavurını hususan sanat ve mifler kibi temsilli şekillerde nasıl ifade etkenlerine celp ettiler.
Meselâ, tekapaylıq sıq universal insan çizgisi dep berile, lâkin qıyaslama tedqiqatlar bu, öyle olmağanını köstere.
Şu usulşınaslıq sayesinde, alem-yoruqlarnı yerli ve sarmallı toplulıqlarğa tesirni ögrenüv yolunda daa teren añlamasını elde etmek mümkün.
Meselâ, bir qaç yerli qavmiyat "muayyen mal kibi" şeyniñ artından, onıñ sarmallı kapitalizm ağlarından taşılğanı qadar kete bile.
Nensi Şeper-Hyüzniñ halqara qara adam müçelerinen ticaret etüv bazarı bir qaç yerli qavmiyatqa misaldir.
Soy-sopluqnı ögrenüv saasındaki tedqiqat sıq türlü beşeriyet astalanlarına, şu cümleden tıbbiy, feministik ve cemiyet beşeriyetşınaslığına keçe.
Bu, bastırıcı çoqluqta adam balaları doğğan bir matritsadır, olarnıñ ilk sözleri de sıq soy-sopluq istilaları ola.
Evlenüv ameli ve qıymetiniñ noqta-i nazarından cemaat arasındaki öyle bayağı farqlılıq bar ki, olar beşeriyet alanı işleri içün büyük bir boşluq qaldıra.
Faqat medeniyetlerniñ çoqusında rastkelgen evlenüv tecribesi - tekapaylıqtır, bu alda bir erkek bir qadınnen evlene.
Bala doğuruv qararına da nisbeten buña oşağan temelli farqlılıqlar bar.
Bu çekilüvni 1960-cı senelerden, Edmond Liç, Rodni Niham, Devid Şnayder ve digerler esas soyluq baqışlarına ğayrıdan qıymet kesmek teklif etkenlerinden izlemek mümkün.
Bu çekilüv 1970-ci senelerniñ başında ekinci dalğa fenimizmi peyda olğanı sayesinde daa inkişafını alğan da, ögüne ömürdeşlik zulumı, cınsiy muhtariyet ve evdeki tabiylik ğayelerini qoyğan edi.
Bu devirde "üçünci dünya feminizmi" kibi areket peyda olğan ki, o, soy-sopluq tedqiqatı gender munasebetlerni inkişaf etici memleketlerde hashaneli baqmay, ırq ve iqtisadiy inceliklerni köz ögüne almaq kerek olğanını tasdiqlay edi.
Yamaykada teşkilât olaraq evlenüv ortaqlar nevbetleşüvine deñiştirile, çünki fuqare qadınlar iqtisadiy deñişmelerde muntazam maliye tölevlerine işanıp olamaylar.
Bu tarzfenlikniñ peyda olmasınen ayatfenli ve şecefenli soyluq arasındaki farq meselesi meydanğa çıqtı, çünki gestatsional surrogat analar ilkitölni ayatfenli müitnen teminley bileler, albu çecefenli bağlar ise üçünci tarafta qala.
Ğayrımahsuldarlıq turizmi ve beden taqımtadilâtı meseleleri de meydanğa çıqa, çünki adamlar, zararlı yol-yoruq olabilgen gormonlı sebepleştirüvniñ ve yımırtalıqlar cıyuvnıñ yardımınen iqtisadiy telükesizlikke ıntılalar.
Tenqidiy qaydlardan biri şundan ibaret ki, soyluq ögrenüv yoruğı özüniñ peyda olğanınen ğayet qurulışlı ve şablonlı olğan, em tığız til ve sert qaidelerge esaslanğan edi.
Çoqusı allarda bu inkişafnı, akademik tögerekler tışında çalışqan beşeriyetşınaslar sayısınıñ ösmesinen ve em institutlar, em de beşeriyetşınaslıq saası içün sarmallaşuvnıñ ösken emiyetinen añlatmaq mümkün.
Beşeriyetşınaslıq saasında tayin etilgen institutnıñ eki çeşiti - total institutlar ve içtimaiy institutlar bardır.
İnstitutlar beşeriyetşınaslığı zenaatdaş birliklerini, küçük işhanelerden korporatsiyalardaki işini, ükümet, tıbbiy teşkilâtlarını, tasil, apishane ve sermiya institutlarını talil ete bile.
İnstitut beşeriyetşınasları teşkilâtlarara ve teşkilâtnen diger cemiyet qısımları arasındaki munasebetlerni ögrene bile.
Daa da muayyen, beşeriyetşınaslar müessise içindeki muayyen bir vaqialarnı talil ete, semiotik tedqiqatlarnı alıp bara ve bilgi ve medeniyet teşkil etilip darqatılğan maqamlıqlarnı talil ete bileler.
Bu yañı devir özüniñ artından bir çoq yañı tarzfenlikli işlep çıqaruvlarnı, misal içün mehanik yazını ketirir.
Current Anthropology 43(Supplement):S5-17.Schieffelin, Bambi B. 2006.
Vulard özüniñ "kodlarnı almaştıruv", ya da laqırdı ve atta bir ibare çerçivesinde til çeşitlerini sistematik almaştıruv ameliyatı taqrizinde şunı saya ki, beşeriyetşınaslar bu ameliyat aqqında bergen "Olar bunı ne içün yapalar?" kibi esas sual ükümlikli lisaniy mefküreni akis ete.
Diger lisancılar til bitişikleri, til telükesi ve 'ingliz tili sarmallı til olaraq'nıñ saasında tedqiqatlar keçire ediler.
Djoel Kuipersniñ işleri, Sumba, İndoneziya adasına qullanaraq, şu mevzunı inkişaf ete.
O, nümüneviy merkez ğayesi lisaniy beşeriyetşınaslıqnıñ üç eñ müim neticesinden biri ola, dep saya.
Şunıñ içün bir qaç nesilden soñ bu tillerde endi laf etilmezdir.
Eñ yahşı vesiqalav amelleriniñ artından ketmek içün, şu yazılar qısqadan beyan etilip bir de bir arhivde saqlanmaq kerek.
Tilni ğayrıdan yaşatuv - tilni umumiy qullanuvğa qaytaruv amelidir.
Kursnıñ maqsadı - sayısı yerli ve yerli degil ealiden olğan studentlerni lenape tili ve medeniyetinen tanıştırmaqtır.
Endi til bilgenlerini onı qullanmaqnı, qullanuv saasını cayratmaqnı taqdirlemek ve tilniñ umumiy prestijini yükseltmek - bular episi ğayrımedeniyleştirüvniñ terkip eticileridir.
İçtimaiy beşeriyetşınaslıq - insan cemiyetleri ve medeniyetlerinde özüni alıp baruv imselleriniñ ögrenüvidir.
Uoll Stritni ögrengen Britaniya ve Amerika beşeriyetşınasları, şu cümleden Djillian Tett ve Karen Ho, 2007-2010 senelerniñ maliye buhranını başqaca - iqtisadiy ve siyasiy nazariyesine tamır atqan tehnika ceetinden añlattılar.
Bu inkişaf, Frants Boas tarafından kirsetilgen medeniy relâtivizmnen pekitilgen ki, o, medeniyetler dünya aqqında türlü tasavurlarğa esaslanğanını ve şunıñ içün tek olarnıñ şahsiy standart ve degerlikler noqta-i nazarından doğru añlayışlı olabilgenini tasdiqlay.
1906 senesi Kongo pigmeyi Ota Benga, Amerika beşeriyetşınası Medisson Grant tarafından Bronks ayvanat bağçasınıñ qafesine oturtılıp, "orangutang ve "beyaz ırq" arasında " yetişmegen bir buğum ile adlandırılğan - Grant, belli yevgeniyacı, daa 'Ulu ırqnıñ keçüvi' (1916) kitabınıñ müellifi edi.
Beşeriyetşınaslıq tabiiy tarihından daa da farq eterek, XIX asırnıñ soñuna fen özüniñ zemaneviy şekline kristallaşmağa başlağan - 1935 senesine, misal içün T.K. Penniman "Beşeriyetşınaslıqnıñ yuz yılı" feniniñ tarihını yazıp olğan.
Böyle etip avropalı olmağan cemiyetlerge, Avropanıñ keçmişini añlamaq içün ögrenmek mümkün olğan bir inqqiyatlı "canlı qazıntılar" kibi baqıla edi.
Faqat, Stokking qayd etkeni kibi, Taylor esasen medeniyetniñ daa büyük vazifesinen degil de, onıñ ayrı unsurlarını taqsim etken haritasını tasvir ve tertip etmeknen oğraşa edi, umumen de o, daa keç beşeriyetşınaslar tarafından teklif etilgen ve doğrutılmağan, çoqsızıqlı medeniyet deñişüvi ğayesine degil de, Viktoriyalı teraqqiyat ğayesine esaslanğandır.
Onıñ çoqsayılı "Altın dal" neşirlerinde eñ emiyetli olğan qıyaslav tedqiqatı, bütün dünya diniy inamlar ve timsalliginde umumiy çizgilerni talil ete edi.
Ekspeditsiya neticeleri qavmiyat tasviriniñ yañı standartlarını tayin etken.
Diger intellektüal esasçılardan - U.H.R. Rivers ve A.K. Heddonnı qayd etmek mümkün, olarnıñ yönelişligi Vilgelm Vundt ve Adolf Bastiannıñ zemaneviy parapsihologiyasını akis etken, em de ser E.B. Taylor, o, Ogüst Komtniñ artından beşeriyetşınaslıqnı müsbetlik ilmi dep tayin etken.
A.R. Redkliff-Braun da 1922 senesi temel qoyucı işini neşir etken.
Hususan bu Redkliff-Braunğa aittir ki, o, Britaniya imperiyası ve Birligi universitetlerinde ders bererek, özüniñ "içtimaiy beşeriyetşınaslıq" programmasını cayratqan.
O, qavmiyat malümatlarında qullanılğan tamır halqlarnıñ istilaları, oquyıcınıñ faydasına ingliz-amerikalı adliye istilalarına tercime etilmek kerek, dep saya edi.
Türlü universitetlerdeki içtimaiy beşeriyetşınaslıq kafedraları, qaide olaraq, şu saanıñ türlü aspektlerinde kesişe.
Halq - bir bütün olaraq baqılğan er angi bir insan toplulığıdır.
Dört ştat - Massaçusets, Virdjiniya, Pensilvaniya ve Kentukki - işlerni imzalavda ve mahkeme esnaslarında özlerini Birlik dep adlandıralar.
Dünyanıñ bazı qısımlarında qavimşınaslıq mustaqil tedqiqat ve pedagogika meslekleri yollarından inkişaf etken, bunen beraber medeniy beşeriyetşınaslıq - hususan AQŞta, içtimaiy beşeriyetşınaslıq ise - Büyük Britaniyada ükümlikli olğan.
Amerikanı XV asırda Avropa deñiz seyaatçıları tarafından menimsemesi, Oktsident (ğarbiy dünya) aqqında "Diger" añlamı kibi yañı tasavurlarnı şekillendirüvde müim bir rol oynağan.
Qavimşınaslıqnıñ teraqqiyatı, meselâ Klod Levi-Strossnıñ qurulışlı beşeriyetşınaslığı, sızıqlı teraqqiyat qavrayışlarınıñ tenqidine ya da öyle "tarihnen cemiyetler" ve "tarihsız cemiyetler" arasındaki taqma qarama-qarşılıqnıñ tenqidine ketirdi ki, olar tarihnıñ sıñırlı, toplap ösmesinden ibaret olğan baqışına pek bağlı, dep sayıla edi.
Faqat böyle medeniy universallik tasdiqları XIX ve XX asırdaki türlü içtimaiy mütefikkirlerniñ, şu cümleden Marks, Nitsşe, Fuko, Derrida, Altüsser ve Delözniñ tarafından tenqitke oğratılğan.
Qavmiy gruppa ya da qavim - insanlarnıñ öyle birleşüvidir ki, o, özlerini biri-birinen umumiy, olarnı diger gruppalardan farq etken alâmetler, yani umumiy ananeler, asıl oluv, til, tarih, cemiyet, medeniyet, millet, dinniñ ya da yaşav regionındaki içtimaiy munasebetniñ esasında aynılaylar.
Qavmiyat gruppasına aitlik, qaide olaraq, umumiy medeniy mirasnen, asıl oluv, tarih, til ya da şivenen, din, mifologiya ve merasimnen, urba üslübi, sanat ya da sıfat kibi timsaliy yoruqlarnen tayin etile.
Til yılışuv, medeniy tesirlenüv, evlâtlıqqa aluv ve dinge celp etüv vastasınen bazı insan ya da gruppalar bir qavmiy gruppadan digerine keçe.
Ayrı qavmiy añnı - olsun ayıruv ya da bitiştirüv yolunen - şekillendirüvge qavimşecere deyler.
Erte zemaneviy ingliz tilinde 19-cı asırnıñ ortasına qadar "ethnic" sözü putperestlerni ya da putperest(lik)ni (dağılıp ketken ve daa hristian oykumenada iştirak etmegen "halqlar" manasında), Septuagintte "ta ethne" ("the nations") yeudiy 'goyim'iniñ tercimesinde "the nations, non-Hebrews, non-Jews" qullanılğanı kibi belgilemek içün qullanıla edi.
19-cı asırda bu istila "ırq, halq ya da millet içün hususiy" manasında qullanaraq, özüniñ başlanğıç yunan manasına qaytqan.
qavmiy, a. ve n.") Kontekstke köre, millet degen istila ya qavmiy aitlikniñ manadaşı, ya da (mustaqil devlette) vatandaşlıqnıñ manadaşı kibi qullanıla bile.
Qavmiy aitlik medeniy universaliya olaraq vasıflanamı, belli bir derecede tıpqı angi tarifi berilgenine bağlı.
Tomas Hilland Eriksenniñ aytqanına köre, yaqın bir vaqıtqace qavmiylikni ögrenüvde eki türlü munaqaşa üküm ete edi.
Aletlikli yanaşuv, diger taraftan, qavmiylikni eñ-evelâ siyasiy imkânnıñ öyle mahsus bir unsurı dep baqa ki, ondan menfaat gruppaları içün, meselâ, baylıq, iqtidar ya da statusnı arttıruv kibi ekinci derece maqsatlarınıñ yetmesine ihtiyat olaraq faydalanıla.
Konstruktivistler (yapıcılar) milliy ve qavmiy kimliklerni tarihiy, atta kimlikler eski körünse bile, sıqça yaqın quvetlerniñ mahsulı dep baqalar.
Bu, türlü medeniyetli icretçilerniñ sayısı çoq olğan AQŞ ve Kanada kibi memleketlerde - çoqmedeniyetlik, ve Karibler havzası ve Cenibiy Asiya memleketlerinde -müstemlekesoñluq munaqaşaları kontekstinde keçe.
Üçünciden, gruppalar teşkil etilmesi, akimiyet ve statusnı inhizar etüv ıntıluvınıñ neticesi olğan.
Bart, Veberden daa ileri keterek, qavmiylikniñ yapıcı tabiatını qayd etken.
O, medeniyetlerni sıñırlı maiyetler dep ve qavmiylikni iptidaiy bağlar dep beşeriyetli tasavurlardan vazgeçerek, olarnıñ yöneltüvini gruppalarara tesirine deñiştirmek istegen. "
O, Djoan Vinsentniñ öyle fikrinen razı ki, (Koenniñ aytıp berüvden) "Qavmiylik... siyasiy seferberlikniñ muayyen ihtiyacına köre sıñır istilalarında tarlaştırıla ya da keñleştirile bile.
Qavmiy qruppalar ayatfenli degil, içtimaiy teşkilâtlar olaraq tayin etile başladı.
Primordializm, essentsializm, perennializm, qurulışlıq, moderncilik ve aletlilik türlü yanaşuvlarğa misaldir.
"Essentialistik primordializm" soñra şunı tasdiqlay ki, qavmiylik insan mevcutlığınıñ apriori aqiqatı ola, qavmiylik er angi insanlarara içtimaiy tesirden ögüne kete ve onıñ içinde deñişmez.
"Soyluq primordializmi" şunı tasdiqlay ki, qavmiy toplulıqlar öyle soy-sop birlemleriniñ devamı ola ki, olar esasen soy ve klan bağlarından asıl ola ve medeniy belgilerni saylav (til, din, ananeler) tamam şu ayatfenli soyluqnı köstermek içün yapılğan.
"Gerts primordializmi", onen beraberlikte olğan beşeriyetşınas Klifford Gerts, şunı tasdiqlay ki, adamlar bastırıcı quvetni umumen qandaş bağlar, til, territoriya ve medeniy farqlar kibi iptidaiy insan "degerliklerine" bereler.
Smit (1999) eki şeklini ayıra: "toqtamağan perennializmni", o, ayrı milletlerniñ ğayet devamlı devirler zarfında mevcutlığını tasdiq ete, ve "tekrarlanğan perennializmni", o, insaniyet tarihınıñ tekrarlanabergen tarafı olğan milletlerniñ asıl oluvında, dağıluv ve tekrar peyda oluvında fokuslana.
Bu noqta-i nazarğa binayen, qavmiy aitlik añlamı öyle alet ola ki, o, siyasiy gruppalar tarafından baylıq, akimiyet, territoriya ya da status kibi resurslardan öz muayyen gruppalar menfaatına, aldatııp idare etmesinde faydalanıla.
"Aletlikli perennializm", qavmiylikke birinciden universal, yani türlü qavim gruppa ve dairelerini bir devirde aynılağan, alet kibi baqaraq, qavmiylikni içtimaiy qatlamlaştıruv maqamlığı kibi añlata ve şahıslarnı merdivenli yerleştirüvde qavmiylik temel olğanını közde tuta.
Donald Noelniñ fikrine köre, qavmiy qatlamlaştıruv tek muayyen qavmiy gruppalar biri-birinen alâqada bulunğanda, em şu gruppalar tek yüksek dereceli qavimmerkezlik, reqabetlik ve farqlılaşqan akimiyet ile tayin etilgende asıl olur.
Noelniñ nazariyesini devam ettirerek, qavmiy qatlamlaşuvnıñ asıl olmasına belli bir derecede akimiyet farqlılaşuvnıñ mevcutlığı olmaq kerek.
Türlü qavim gruppaları qaysı bir umumiy maqsat, misal içün akimiyet ya da tesir, yoqsa maddiy menfaat, misal içün baylıq ya da territoriya oğrunda reqabet etmeli.
O, qavim gruppaları yalıñız insanlarara içtimaiy tesirlenüvniñ neticesidir ve tek cemiyette kerçek içtimaiy yapıcıları olaraq em devam ettirilebergen derecesinde saqlanıp qala, dep tüşüne.
Olar şunı tasdiqlaylar ki, qavmiy birçeşitlik bundan evel irimiqyaslı cemiyetler şekillenüvinde ideal ve kerekli amil sayılmay edi.
Qavmiy gruppanıñ azaları, medeniyet umumen alğanda bir devirde nesilden-nesilge keçkeni aqqında ilân etseler de, tarihçılar ve medeniy beşeriyetçilerniñ çoqusı vesiqalar ile şunı tasdiqladılar ki, keçmişni közde tutqan degerliklerniñ, amel ve qararlarnıñ çoqusı nisbetçe yaqın bir vaqıtta işlep çıqarılğan edi.
O, "medeniyet" añlamına esaslanğan.
Bu fikir, resmen er kes içün serbestlikke esaslansa da, cemiyette afroamerikalılarnıñ qulluğını ve tamır amerikalılarnıñ genotsidini aqlamaq usulı kibi asıl olğan edi.
O vaqıtnıñ bir çoq meşur alimleri ırq farqlılıqları ğayesini qabul etti ve beyaz avropalılarnıñ üstünligi neticesine keldiler.
AQŞtaki renkli ealisiniñ marginal statusını oña has ayatfenli qusurlığınen añlatacaq yerine, o, onıñ Amerika medeniyetine beñzeşip olamağanınen añlata.
AQŞta ırq şekilligi' kitabında olar, qavim aitligi nazariyesi yalıñız beyaz ealiniñ icret imsellerine esaslana ve Qoşma Ştatlarda beyaz olmağanlarnıñ unikal tecribesini köz ögüne almay edi.
Adamlar, qabul etici memleketniñ medeniyetine kirmek içün tuvğan medeniyetniñ hususiyetlerini başlarından çıqarğanda beñzeşme, başqalar içün olsa da, bir qaç gruppa içün ırqçılıq ve aqsımlavğa cevap olmadı.
Olarnıñ eñ yüksek noqtası öyle "devlet-milletlerniñ" meydanğa kelmesi oldı ki, olarda millet tahmin etken sıñırlar devlet sıñırlarına bir (ya da tamam bir) kelgen.
Faqat milliy devletlerniñ terkibine, milliy ayattan ille bu ya diger bir sebepten çıqarılğan eali de kire.
Çoqqavmiy devletler eki qarama-qarşı vaziyetniñ: ya ananeviy qabile territoriyalarından farq etken devlet sıñırlarını yaqında yaratuvnıñ, ya da qavmiy azlıqlarnıñ sabıq milliy devletlerine yaqında icretniñ neticesi ola bile.
Büyük Britaniya, Frantsiya ve İsveçre kibi devletler meydanğa kelüv devrinden başlap ayrı qavmiy gruppalardan ibaret olğan ediler ve belli icretten keçtiler, bu da, hususan iri şeerlerde "çoqtan-çoq medeniy" adlı cemiyetler peyda olmasına ketirdi.
Bu kategoriyalar adette cemiyet, siyasiy saasına ait olğanlar kibi muzakere etilse de, olarğa belli bir derecede şahsiy, qoranta dairesinde qoltutula.
Veberden evel (1864-1920) ırq ve qavmiy aitlik esasen aynı birniñ eki tarafı kibi baqıla edi.
Şu noqta-i nazarğa binayen, devlet qavmiy, milliy ya da ırq kimligini tanımamalı da, episi adamlarnıñ siyasiy ve adliyeviy musaviyligini teminlemeli.
XIX asırda, ırq añlamı milletçiliknen bağlı olğan qavm-i milletçilikniñ siyasiy mefküresi başta alman nazariyeciler, şu cümleden İogann Gotfrid fon Gerder tarafından ilerilegen.
Olarnıñ er biri şöyle qavmiyatlıq fikrini ögge çıqara edi ki, bu ükümetler tek daima qavm-i almanlar yaşağan yerlerni elde ete.
Asiyanıñ mükemmelleştirmesi esasen 20 asırda, bütün qıtada mustaqillikke ve öztayinlemesine milliy ıntıluvlar asıl olğanda yekünlengen.
Bir sıra Avropa memleketleri, şu cümleden Frantsiya ve İsveçre, öz daimiy ealisiniñ qavmiy aitligi aqqında malümat toplamaylar.
Avropa müstemelekeciligi vaqtında avropalılar Şimaliy Amerikağa barıp yetken ediler.
Raqamlı qavmiyat türlü medeniyet ve cemiyetlerni ögrenmek içün çoq imkân yarata.
Relâtsion (teşkil etici/bağlayıcı) qavmiyat yer ve esnaslarnı, em insanlarnıñ işlenmesini degil de, tarlalarnıñ ögrenmesini tahmin ete.
Maqsat, tediqaqtçı olarğa eñ az şahsiy peşin fikir qoşıp, malümat toplamaqtan ibarettir.
İntervyü sıq diktofonğa yazılıp, soñ ise çezile, bu da, yazılar yapuvdan çekilmey intervyü alıp barmağa imkân bere, bütün nevbetteki tolu talil içün bütün malümat ise toplandı.
Bu akisaluvlıq ıntıluvlarına baqmadan, iç bir tedqiqatçı tam nefissiz olmay bile.
Bu malümat bericilerge adette, toplulıqnı temsil etken diger malümat bericilerni izar etmek ricasında bulunalar, buña sıq 'qar topu' saylavından ya da zıncırlı saylavdan faydalanalar.
2010) qavmiyat temelinde olğan zatşınaslıqlı ve epistemiologik esasını baqalar.
Tenqit nazariyesiniñ tedqiqatçıları "tedqiqatçı-tedqiq olunğan munasebetlerde – akimiyet ve bilginen akimiyet arasındaki – bağ meselelerini baqalar."
Sıma cısmaniy dünyada muayyen insannıñ perspektivasından, esasen evel alğan tecribesinden netice çıqarıla.
Tasvir etüv ğayesi tasavurğa esaslana ve, qayd etilgeni kibi, balalar tarafından spontan ve tabiiy faydalanıla.
Bugün medeniy ve içtimaiy beşeriyetşınaslar qavmiyat tedqiqatınıñ keçirmesine büyük emiyet bereler.
Qavmiyatlarğa daa "case studies dep aytalar."
Tarla işi adette bir yıl ve ondan çoq vaqıt diger cemiyette keçirmekni, yerli sakinlernen yaşamaqnı ve olarnıñ ömür tarzını ögrenmekni tahmin ete.
Benediktniñ cenübiy-ğarp pueblo zuni ile qonuşuv tecribesini şekillendirici tarla işiniñ temeli dep saymaq lâzim.
Has qavmiyatnıñ özü bir bütün olmağa tırışa ve adette öyle shemanı izley ki, o, ögrenilgen medeniyetniñ qısqa tarihını, fizikiy coğrafiya ya da ögrenilgen halq yaşağan yerniñ, şu cümleden iqlimniñ talilinden ve sıq beşeriyetşınaslar yaşav müiti dep adlandırğanından ibaret.
Soyluq ve içtimaiy qurulış (şu cümleden yaşına, yaşdaş gruppaları, cınıs, göñülli birlikler, klanlar, cemiyetler ve il. bölünüv olsa) adet üzre kirsetilir.
Adet, merasim ve dinniñ diger şaatları çoqtan meraq doğura ve kimerde qavmiyatta, hususan cemaat ögünde keçirgende, kelgen beşeriyetçiler körebilgende, merkeziy yer ala.
Meselâ, insanlar gruppasında köz qımuv kibi qonuşuv işareti olsa, o, başta qımuv ne bildirebilgenini tayin etmege tırışa (çünki o, bir qaç şeyni bildire bile).
Girts, ananeviy qavmiyat shemasını izlemege devam eterek, onıñ sıñırlarından çıqıp, medeniyet "soqaqları" yerine "örümçekleri" aqqında aytmağa başladı.
Medeniyet' mektübi beşeriyet ve qavmiyatqa öyle deñişmeler kirsetmege yardım etti ki, olar öz tabiatında 'soñmodernizmli', 'akisaluvlı', 'edebiy', 'defyapıcı' ('dekonstruktiv') ya da 'soñqurulışlı' dep tasvir etile, çünki şu metin türlü epistemik ve siyasiy qıyınlıqlarnı ayırmağa yardım etken de, olar, çoqusı ameliyatçılarnıñ fikrine köre, qavmiyat tasavurları ve ameliyatlarına ait edi.
Soñki noqtasına kelgende, 'Medeniyet aqqında mektüp' qavmiyatçılar, türlü medeniyet ve cemiyetlerni ögrenilgen insan ve gruppalarnıñ subyektivligini lâğu etmeknen beraber tam bilginiñ ve obyektiv itibarına iddia etmey, nasıl tasvir etebilgenlerini ögrenmek içün fokus olğan.
Qavmiyatnıñ maqsadı, medeniyeti bir olğan gruppanıñ umumiy ve menimsenilgen degerlikler, özlerini alıp baruv, meslek ve til imselleriniñ tasviri ve telqini olğanı içün, Harris (ingl. Harris, 1968), em de Agar (Agar, 1980) qayd eteler ki, qavmiyat - em esnas, em de tedqiqat neticesidir.
İçtimaiyatşınas Sem Lender öz kitabında şunı tasdiqlay edi ki, qullanıcılarnı ve olarnıñ istegini añlav "noqta-i nazarnıñ deñiştirmesini talap ete," bunı de yalıñız qavmiyat temin ete.
Qullanıcılarnıñ "tabiiy" şaraitte tecribesine qıymet keserek, qavimşınaslıq, mahsul ya da hızmetniñ ameliy qullanuvı aqqında tasavurnı elde etmege imkân yarata.
Qavmiyat ameliyatı sanayıda' (EPIC) konferentsiyası buña isbattır.
Djaber F. Gubrium ve Djeyms A. Holsteynniñ 'Keyfiyetli usulnıñ yañı tili' monografiyasında (1997) qavmiyat şekilleri olarnıñ "laqırdı etüv usulları" istilalarında baqıla.
Adette, Fayn şunı tasdiqlay ki, tedqiqatçılar tasdiq ya da tahmin etkenleri qadar edepli degiller – ve "er bir iş, diger bilmese yahşı iş alıp baruv usullarından ibarettir".
O, tasdiqlay ki, "hayallar", zenaat itibarını saqlamaq ve faraziy daa zeerli aqibetlerden qaçınmaq içün kerektir.
Edep kodeksinde qayd etile ki, beşeriyetşınaslar öyle daa keniş ilmiy ve siyasiy ağnıñ, em de öyle insan ve tabiat müitiniñ qısmı olalar ki, bunı sayğı ile bildirmek kerek.
Tedqiqatçılar deerlik uydurmalarnı alıp, olarnı iddia ve faktlarğa çevireler.
Aqiqatta qavmiyatçı özüniñ bütünkörüviniñ yoqluğından daima bir de bir şeyni qaçırır.
Tamır halqlar, daa ilk adamlar, aborigen, yerli sakinler ya da avtohton halq dep adlandırılğanlar, öyle bir medeniy faqrlı qavmiy gruppalar ki, olar diger qavmiy gruppa tarafından müstemelekeleştirilgen ya da endi iskân etilgen yerniñ tamır sakinleri olalar.
Halqlar adette belli bir regionnen bağlı anane ve erte medeniyetniñ diger taraflarını saqlağanda, olarğa "tamır/yerli" derler.
Tamır halqlar öz mustaqilligi, iqtisadiy eyiallığı, tiller, bilgi aluv usulları ve medeniyetleri bağlı resurslarğa keçüv telükesine oğramağa devam eteler.
Umumiy dünya tamır halqlarınıñ sayısı adette 250-den 600 million adamğa qadar qararlığındadır.
İnsan gruppasını belgilemek içün, 'tamır/yerli' istilası ilkide qullanuvğa avropalılar tarafından kirsetilgen, olar onı Amerika tamır halqlarını qullaştırılğan afrikalılardan ayırmaq içün qullanğan ediler.
1970-ci seneleri bu istila, müstemlekeleşken insan gruppalarınıñ tecribe, mesele ve küreşini halqara sıñırlar vastasınen bağlamaq usulı kibi qullanıla edi.
Böyle vaziyet, tamır halqnıñ sayısı region ya da devletniñ diger sakinleri sayısından üstün çıqqanda da saqlana bile; mında tayin etici añlam, cemaat aqları ve topraq tarafından belli, iç olmadım serlevalı tesir etken qararlarnı qabul ve muntazam etüv esnaslarından ayırılmaq ola.
2009 senesi tamır halqlar meseleleri boyunca Daimiy forumnıñ Kâtibiyeti tarafından neşir etilgen Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ maruzasında şöyle denile: Asırlar devamında, müstemlekeleştirüv, zapt ya da işğal etüv devrinden başlap, tamır halqlarnıñ qarşı turuv, devletlernen işbirlikte ve emekdeşlikte bulunuv tarihınen bağlı vesiqalı deliller olğanı, olarnıñ sağ qalmaq inançlığı ve qararlığı ile öz ayrı mustaqil kimliginiñ saqlamalarını numayış ete.
Burunğı yazıcılar şu adamlarnı ya yunanlarnıñ ecdadı, ya da Yunanistanda yunanlardan evel yaşağan insan gruppası, dep saya ediler.
Haçlılar seferi (1096-1271) şu, kilse imansız sayğanlarına qarşı cihad etüv ıntıluvına esaslanğan.
Faqat keñeş, hristian olmağanlar hristianlaşuvdan ve Avropa tabiiy uquğına boysunmaqtan vazgeçseler, fethler 'qanuniy' keçirilebilgenini tasdiqlağan.
14 ve 15 asırlarda Kanar adalarınıñ guançlar kibi belli olğan (adalarda daa milâttan evel zamanlarda yaşağan) yerli sakinleri müstemlekecilerniñ diqqatına nişan olğanlar.
1402 senesi ispanlar adalarğa tecavuz ve müstemlekeleştirüv ıntıluvlarını başladılar.
Zapt eticiler guançlar halqına berbat ve hastalıq ketirdiler, bunıñ neticesinde olarnıñ milliy özgünligi ve medeniyeti ğayıp oldı.
Robert Dj. Miller, Djasinta Ruru, Larisa Berendt ve Treysi Lindberg tasdiqlağanları kibi, meslek bayağı vaqıt "hristian olmağan, avropalı olmağan halqlarnıñ ükümdarlığını aqlaması ve olarnıñ topraq ve uquqlarını musaderesi içün inkişaf etken."
İspan qıralı Ferdinand ve İzabella qıraliçesi Hristofor Kolumbnı 1492 senesi yañı topraqlarnı müstemlekeleştirmek ve ispan tacına qoşmaq içün yolladılar.
Eskender İspaniyağa o, izar etken ve evel "er nasıl hristian saipliginde" olmağan er angi topraqlarnı teklif etken.
Konkistadorlarnıñ çoqusı, olarğa öyle imkân berilse, tamır halqlar kerçek hristianlıqnı qabul eterler, bu da olarnıñ toprağını tecavuz etip, mal-mülküni almağa yol bermez, dep qorqqanlar.
1493 senesi katolik memleketler olıp, İngiltere ve Frantsiya şahsiy müstemlekeli menfaatını memnün etmek içün keşf etüv meslegini 'ğayrıdan añlamağa' tırıştılar.
Topraq iddiaları timsaliy "keşf etüv merasimleri" vastasınen keçirile edi ki, olar müstemlekeleştirici milletniñ topraqqa qanuniy iddialarnı numayış etmesi içün alıp barıla edi.
1774 senesi Djeyms Kuk kapitanı Taitige ispan topraq iddialarını tanımamağa tırışıp, olarnıñ saiplik belgilerini çıqarğan, soñra daa ingliz belgilerini de tayin etken.
Bu qavrayış şu aqqında ğayeni şekilciledi ki, Avropa uquqiy sistemaları taqdirlegen kibi qullanılmağan topraqlar Avropa müstemelekelevi içün açıldı.
Müstemlekelev 'qaideleri' Avropa müstemlekeli devletleri arasında uquqiy meslekte pekitilgeninen, tamır halqlarnıñ topraq iddiasında bulunuv usulları tez tarqala bere edi.
Dünyadaki tamır halqlarnıñ umumiy eali sayısına tam qıymet kesmek pek küçtir, mında aynılav qıyınlıqlarını, em de cedvelge alınğan malümatnıñ dağınıq ve uyğunsızlığını közde tutmaq kerek.
Olarğa 72-den çoq memleketten eñ azdan 5000 türlü halq aittir.
Bazıları da diger ealitürler tarafından beñzelştirilgen ya da diger bir çoq deñişüvge oğrağanlar.
Zemaneviy mustaqil Afrika devletleriniñ çoqusını teşkil etken çeşit-türlü çoqsayılı gruppalar özüniñ miqdarında öyle türlü halqlardan ibaret ki, olarnıñ vaziyeti, medeniyeti ve tuvarcı ya da avcı-cıyıcı yaşayış tarzı adette marginallaştırılğan ve milletniñ ükümlikli siyasiy ve iqtisadiy qurulışından ayırılğan.
Amerikanıñ tarihiy ve devam etken Avropa müstemlekesiniñ tamır cemaatlarğa tesiri umumen ğayet ciddiy edi, akimiyetniñ çoqusı da eali sayısınıñ bayağı qısqartuvını esasen hastalıq, topraq hırsızlav ve zorbalıqnen bağlay.
2015 senesi bildirilgenine köre, cenübiy Oahaka (65,73%) ve Yukatan (65,40%) ştatlarında ealiniñ ekseriyetini tamır halq teşkil ete.
"Amerika yerlileri" ve "eskimos" deskriptorları Kanadada qullanmaqtan çıqtı.
2015 senesinde Aboriginal Affairs and Northern Development Canada (AANDC) adı Indigenous and Northern Affairs Canada (INAC)-ne deñişmesi közge çalınğan edi, soñ o, 2017 senesinde Indigenous Services Canada ve Crown-Indigenous Relations and Northern Development Canada-ğa bölündi.
1871-den 1921 senesine qadar devrinde birinci milletler halqları, Britaniyalı Kolumbiyanıñ bazı bölgelerinden ğayrı, bugün Kanada dep belli olğan yerniñ büyük bir qısmında 11 sanlaştırılğan muqaveleni imzalağan ediler.
Danimarka Qırallığınıñ terkibindeki Grenlandiya muhtar territoriyasında da tanılğan tamır halqı yaşay ve ealiniñ ekseriyetini inuitler teşkil ete (85%-ğa yaqın), olar anda 13 asırda yerleşip, dorset tamır halqını ve grenlandiyalı norveçlerni sıqıştırıp çıqarğan ediler.
İspan ya da portugal tilli memleketlerde índios, pueblos indígenas, amerindios, povos nativos, povos indígenas, Peruda da, hususan urarinave matse kibi Amazonka cemiyetleri arasında - Comunidades Nativas (tamır cemaatlar) kibi istilalarnıñ qullanuvına rastkelmek mümkün.
Tamır halqlar Brazilniñ bütün territoriyasında rastkelse de, olarnıñ çoqusı memleketniñ şimalinde ya da merkeziy ğarp qısmındaki Amerika yerlileriniñ rezervatsiyalarında yaşay.
Şimdiki zamanda 1915 senesi ermenilerniñ genotsidinden ermenilerniñ çoqusı ecdatlar vatanınıñ tışında yaşay.
Bu delil 1990-cı seneleri İsrail ve Felestin arasındaki davasına, felestinler özüniñ evel olğan ve yeudiyler yerleşmeleri tarafından sıqıştırıp çıqarılğan ve bugünde bugün İsrail devletinde azlıqnı teşkil etken tamır halq statusını ilân etkende kirdi.
Rusiyede "tamır halqlarnıñ" tayin etilmesi davalı olıp, esasen eali sayısını (50 000-den az insannı) közde tuta da, özaynılavnı, tecavuz, müstemlekeleştirüv ya da devlet sıñırlarını tayin etüvden soñ memlekette ya da regionda yaşağan tamır halqtan asıl oluvnı, farqlı olğan içtimaiy, iqtisadiy ve medeniy institutlarnı nazar-itibarğa almay.
Tibetliler Tibetniñ tamır halqı sayıla.
Gonkongda Qıtay ve Britaniyanıñ beraberlik beyannamesinde Yañı yerlerniñ tamır halqları, 1898 senesi Gonkong territoriyasını keñleştirüv Konventsiyasından evel olğan ve erkek tarafından insandan asıl olğan insanlar, dep tayin etilgen.
Çam - sabıq Çamp devletiniñ tamır halqı, o, Vyetnam tarafından Nam tiến devrinde Çam ve Vyetnam arasındaki cenkler neticesinde zapt etilgen.
Krom khmerleri - Mekong ağzı ve Saygonnıñ öyle tamır halqıdır ki, olar Vyetnam tarafından Kambodja qıralı Çey Çettha II-niñ Vyetnam printsessa almaşuvı neticesinde elde etilgen.
Bu meselege ASEAN regionınıñ diger bir çoq memleketi de qoşula.
Lumad ve moro (tausug, maguindanao-marano ve digerler) Mindanaonıñ tamır halqı ola, olar da Sulu taqımadalarında yaşaylar.
Bu gruppalarğa birlikte sıq yerli avstraliyalılar deyler.
20-ci asırnıñ zarfında şu sabıq müstemlekelerniñ bazıları muhtariyetni elde etken, yerli nezaret altında da milliy devletler teşkil olunğan.
Yaqında Mikroneziyadaki Palau adalarında, 1000-den 3000-ge qadar yıl evel yaşağan eñ azdan 25 miniatür adamnıñ qalımtıları tapılğan.
2013 seneniñ cedveline köre, yañızelandiyalı maori, Yañı Zelandiya ealisiniñ 14,9%-nı teşkil ete, bunen beraber episi maoriniñ yarımından azı (46,5%) özüni men yalıñız maorim, dep saya.
Maoriniñ bir çoq milliy liderleri britaniyalılarnen muqaveleni imzaladılar, o, bazı dairelerde zemaneviy geosiyasiy teşkilâtnıñ şekillenüvi kibi baqılğan ve aslında Yañı Zelandiya olğan Vaytangi Muqavelesidir (1840).
Bu meseleler medeniyet ve tilni saqlamaqtan, topraq aqqından, tabiiy ihtiyatlarnıñ saibi oluv ve olarnı işletmekten, siyaset tarafından tayin olunmaq ve muhtariyetten, soğut ve etraftaki müitke soqulmaq, fuqarelik, sağlıq ve musaviylikni bozmaqtan ibaret.
İcretniñ ve şu regionğa yerleşüvniñ mürekkep ya da davalı tarihı olğanda, vaziyet daa da qarışıp qala bile, bunıñ neticesinde birincilik ve topraq ve resurslar mükiyeti aqqı davalarına ketire bile.
Tamır halqlarnıñ çeşitligine baqmadan, olarnıñ ükümdarlıqlı, ya da tecavuz etken, cemiyetnen umumiy meseleleri bar olğanını qayd etmek mümkün.
Özüniñ muhtar cumhuriyetlerini endi Rusiye devleti terkibinde nezaret etken saha ve komi halqları (Rusiyeniñ eki şimaliy yerli halqı) ve, Nunavut (1999 senesi yaratılğan) territoriyasında ekseriyetni teşkil etken kanadalı inuitler bayağı istisna olalar.
Bu lâğu etüv neticede, meriam halqınıñ amelinde olğan uquqlar sistemi evel bar edi, dep tanımasına ketirdi.
2011 senesi orta küzniñ 11-de elde etilgen.
Bugünki Vyetnam akimiyeti şartında indus ve çamlar diniy ve qavmiy quvalav ve inamlarını sıñırlatuvnen toquşqanlar, bu alda Vyetnam devleti daa çamlarnıñ mal-mülküni musadere ete ve çamlarğa öz diniy inanuvlarına riayet etmege yazaq ete.
2012 senesi vyetnamlı polisler Çau Giang köyünde çamlarnıñ camisine sürip kirip, elektrogeneratornı qırslağan, em de çam qızlarınıñ namusına toqunğan ediler.
2012 senesi İndoneziya şunı ilân etti ki, 'İndoneziya akimiyeti bütün dünyada yerli halqlarnıñ ilerilemesi ve qorçalamasına qoltuta ... Faqat İndoneziya ... memleketinde yerli halqlar qavrayışınıñ qullanmasını qabul etmey'.
Vyetnamlılar eñ başında Qızıl özenniñ ağzı etrafına cıyılğan ediler, lâkin Nam Tânnıñ devrinde olar feth etmelernen oğraşıp, Çampa, Mekong ağzı (Kambodjadan) ve Merkeziy dağ yanı kibi yañı topraqlarnı zapt etkenler.
Vyetnamlı Kin müstemlekecileriniñ Merkeziy dağ yanına büyükten-büyük miqyasta kelmesi, regiondaki halqtasviriy vaziyetni bayağı deñiştirdi.
Em bir medeniyet digerniñ vastasınen yoq etilmemeli.”
Yerli halqlarğa primitiv, kiyik ya da medenyetsizler, dep aytıla edi.
Tomas Gobbs (1588-1679) kibi bazı felsefeciler yerli sakinlerni sade "qullar" dep saya edi.
İnternet arhivinden 2013 senesi ilk qışnıñ 13-de elde etilgen.
BMATñ Baş Assambleya tarafından 2007 senesi qabul etilgen yerli halqlar aq-uquqları beyannamesi, yerli halqlarnıñ öz muqadderatını tayin etmek aqqını belgiledi.
Cermay içün burğalav, gviçinlerniñ biñyıllıq medeniyetini yoq ete bile.
Bent, boru yolları quruv ve ihtiyatlarnı elde etüv kibi inkişaf leyhaları bir çoq yerli halqlarnıñ sıq ödemey yerini deñiştirmesine ketirdi.
Şu qadınlar keçinüv paralarını coyğanda iqtisat ceetinden aqaylarğa bağlı olalar.
Meselâ, Amazonkanıñ tropikiy ormanlarındaki munduruku halqı Grinpis yardımı ile Tapajos bentiniñ qurucılığına qarşı çıqa.
Eki esas stsenariy teklif etilgen: Merkeziy Afrikağa ilk ekspansiya ve andan asıl olğan yekâne darqaluv menbası, ya da bir dalğası Kongo havzası boyunca Şarqiy Afrikağa taba, digeri ise cenüpke Afrika yalısı ve Kongo ozeni tertibatı boyunca Angolağa taba areket etken şarqıy ve cenübiy dalğalarğa ilk çağda ayırıluv.
Sayıları olduqça az olğan zemaneviy bantu tuvarcılar taqımları arasında qullanılğan tuvarcılıq ıstılaatı, tuvarlarını Merkeziy Sudan, kulyak ve kuşit tillerinde qonuşqan qomşularından satın alğanlarını tahmin ettire.
Mutirikivi özeninden uzaq olmağan yerde Monomatapa qıralları kalanga halqınıñ ecdadı olğan medeniyetni, Büyük Zimbabve kompleksini qurğan ediler.
Bu deñişüvler neticesinde peyda olğan suahili medeniyetinde, bantu suahili halqındaki pek çoq afro-arap temsilcilerinde de olğanı kibi, ananeviy bantu medeniyetine has olmağan büyük arap ve musulman tesiri sezilmektedir.
Ekinci cian cenkinden soñ Milliy fırqa ükümetleri bu tabirni resmiy şekilde qabul etken olsalar, öseyatqan Afrika milletçileri areketi ve onıñ liberal ittifaqdaşları bunıñ yerine "African" tabirini qullanmağa başladılar, böyleliknen "Bantu" tabiri aparteid siyasetini temsil etmege başladı.
Kene de, aparteidniñ timsali olması bu tabirni itibardan tüşürdi, ve Cenübiy Afrika ükümeti siyasiy ceetten cazibeli, amma tarihiy ceetten aldatıcı olğan " qavmiy ana topraqları" qavrayışını qullanmağa başladı.
Svatide ''-ntfu'' - negiz, ''buntfu'' ise isimdir.
Basklarnıñ episi basktilli degildir.
zemaneviy bask tilindeki ''esan'') ve ''-(k)ara'' ("(bir-de-bir şeyge alıp barğan) yol").
Bask tiliniñ adını ''enusquera'' kibi yazıp ala.
Tecritte bulunğanları sebebinden bazı ceetlerden genetik olaraq farqlı olğanlarına baqmadan, Y-DNE ve mtDNE ardısıralıqlarına ve bazı başqa genetik lokuslarğa kore, basklar kene de tıpqı avropalılardır.
Lâkin Y-DNA gaplogruppaları üzerinde yapılğan tedqiqatlar, doğrudan-doğru erkek taraftan zemaneviy basklarnıñ ekseriyeti diger ğarbiy avropalılarnen umumiy asılğa saip olğanını, yani olarda R1b-DF27 indoavropalı gaplogruppa (70%) üstün olğanını meydanğa çıqardı.
Basklarda sıqlığı yüksek olğanına baqmadan, Y-STR R1b-DF27-nıñ içki çeşitliği mında daa alçaq seviyede, bu ise onıñ daa yaş olğanını" ve bu topraqlarğa başqa yerden ketirilgenini tahmin ettire.
Anda saylanğan mtDNE ve Y-DNE gaplogruppa taqımları zemaneviy sıqlıqlardan bayağı farqlı edi.
İhtimal, qararnen 4500 yıl evel İberiyadaki mezolitik avcı-toplayıcılarnıñ neolitik ziraatçılarnen qarışuvından miras olıp qalğan Y-DNE-niñ aman-aman bütüni çölden kelgen indoavropalı tuvarcılarnıñ R1b ile deñiştirilgen edi, basklarnıñ genetik farqlılığı, yüzyıllıqlar devamında ealiniñ sayısı az olması, genetik avuşuv ve endogamiyanıñ neticesidir.
İsveçiyadaki Uppsala universitetinden Mattias Yakobsson İspaniyanıñ şimalindeki Atapuerkada El Portalon qobasında tapılğan ve taş devirine ait olğan sekiz insan taqletiniñ genetik maddesini talil etti.
Tedqiqat neticeleri ''Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States'' mecmuasında derc etilgen edi.
Bu qarışıq gruppanıñ başqa zemaneviy iberik halqlarnıñ ecdadı olğanı, amma basklar biñyıllıqlar devamında aman-aman tecritte qalğan olsalar, İberiyağa daa soñ yapılğan köçüvler bütün başqa iberik gruppalarında çeşit türlü ve qoşma qarışuvlarğa yol açqanı añlaşılğan edi.
Olarnıñ şu devirde ve bundan soñ bask tiliniñ eski şivelerinde qonuşqanlarına dair faraziyeni isbatlağan pek çoq deliller bar (Akvitan tiline baqıñız).
Daa soñra Navarra olaraq belli olğan merkeziy bask qırallığı Pamplona feodalleşuv esnasından keçti ve özünden bayağı büyük olğan aragon, kastilya ve frenk qomşularınıñ tesirine oğradı.
Navarradaki içki cenk ile zayıflanğan qırallıqnıñ esas parçası ahır-soñu ispan ordularınıñ ücümine dayanamadı (1512-1524).
Buña baqmadan, basklar Frenk inqlâbına (1790) ve hanzade Karlos V ve onıñ evlâdlarına qol tutqan arada, Karlist cenklerine (1839, 1876) qadar büyük derede öz-özüni idare ete bile ediler.
Baskça Euskal Autonomia Erkidegoa, ya da EAE ve ispanca Comunidad Autónoma Vasca, ya da CAV (ingilizce: Basque Autonomous Community, ya da BAC) olaraq bilgen muhtar cemiyet (1978 senesi İspaniya Esas qanunında pekitilgen bir qavrayış) Alava, Biskaya ve Gipuskoa adında üç İspaniya vilâyetinden ibaret edi.
Tek bu üç ğarbiy vilâyetni diqqatqa alğan yazıcılar ve devlet müessiseleri kimerde onı "Basklar memleketi" (ya da Euskadi) dep adlandıra, manası qarışmasa, bu ad oñaytlı qısqartuv olaraq da qullanıla.
Hususan Pays Basque ("Basklar memleketi") frenk tilindeki tabir, başqa izaatlar olmasa, bütün Basklar memleketi (baskça "Euskal Herria"), ya da kimerde simaliy (ya da "Frenk") Basklar memleketi manasında keniş sürette qullanıla.
Tarihiy ceetten Navarra daa keniş saanı qaplağanını ve bugünde-bugün Alçaq Navarra adında şimaliy bask vilâyeti de Naffaroanıñ bir qısmı olaraq adlandırıla bilgenini, "Yüksek Navarra" (baskça Nafarroa Garaia ve ispanca Alta Navarra) ise bugünki muhtar cemiyetniñ topraqlarına dair qullanılğanını unutmañız.
İspaniya Esas qanunına binaen, ispan tilini bilmek şarttır (sanlı madde)
Çoq yıllar devamında Franko diktatorlığı esnasında resmiy zulum sebebinden artta qalğan bask tili müsbet devlet siyaseti ve ealiniñ qol tutuvı sayesinde ğayrıdan tiklenmege başlay.
Navarradaki yekâne resmiy til ispancadır, bask tili ise yalıñız vilâyetniñ şimaliy qısmında, navarralılarnıñ toplu yaşağan yerde ekinci resmiy tildir.
Bu ealiniñ ekseriyeti Bayonne-Anglet-Biarritz (BAB) (bask tilinde olarnıñ adları Baiona, Angelu ve Miarritze) deñiz yalısındaki şeer belinde ya da onıñ yanında yaşamaqtadır.
Tamırları bask olğanlar millionlarnen (baq. amerikalı bask ve kanadalı bask) Şimaliy Amerikada (Amerika Birleşken Devletlerinde ve Kanadanıñ esasen Nyufaundlend ve Kvebek vilâyetlerinde), Latin Amerikada (23 memleketiniñ er birinde), Cenübiy Afrikada ve Avstraliyada yaşay.
Tahminen 2,5-5 million bask asıllı Çilide yaşay, basklar memleketniñ medeniy ve iqtisadiy inkişafına pek büyük ve atta müimden-müim isse qoşqanlar.
Olar esasen bugünde-bugün Çihuahua ve Durango vilâyetlerine ait olğan topraqlarda yaşaylar.
Gvatemalada basklarnıñ altıncı nesili esasen Sakatepekes, Antigua Gvatemala, Halapa topraqlarında yaşay, kimerleri içe Gvatemala şeerine avuşqan.
Kolumbiyada halq muzıkası olğan bambukonıñ tamırları basktır.
Nevada ştatındaki Elko 19 asırnıñ soñlarından berli Nevadaga kelgen ispan, frenk ve meksikalı bask halqlarınıñ oyunlarını, aşlarını ve medeniyetini taqdim etken er yıllıq Bask festivaline sponsorlıq ete.
Bu yerlerde Şimaliy Amerikada müstemleke topraqları çerçivesinde teşkil etilgen eñ büyük rançolardan bir qaç danesi buluna.
Kaliforniyadaki Çino bask medeniyetiniñ izlerini taşıy.
Olarnıñ ecdatları esasen İspaniya ve Meksikadan köcip kelgen edi.
Yerli tilge esaslanğan bask menligi yalıñız tecritte bulunmaqnen sıñırlanmay.
Bir çoq Avropa memleketlerinde olğanı kibi, til ya da başqa ceetten bir-de-bir topraqqa aitlik daa keniş olğan milliy menlikke zıt kelmey.
Bu meseleniñ siyasiy tarafınen oğraşqan dostlarım bar, amma men öyle adamlardan degilim.
Tek bask tilinde laf etkenlerniñ sayısı pek az: sıñırnıñ er eki tarafında bask tilinde laf etkenler ekseriy allarda eki tillidir.
Aman-aman cemisi İnd-Avropa til ailesine kirgen başqa Avropa tillerinden farqlı olaraq, bask tiliniñ genetik til tecritinde bulunğanı tahmin etile.
Bu munasebet ile ev, aileviy tamırlarnıñ manadaşıdır.
Başqa medeniyetlerde olğanı kibi, aile azalarınıñ qaderi aileniñ mülkine bağlı edi: zengin bask aileleri teñ seviyede balalarınıñ episini temin etmege areket etse, fuqarece ailelerde tek bir balağa berilecek mülkiyet bar edi.
Esasen sanayılaştıruv devri başlanğan soñ, bu adet köylerde yaşağan bir çoq basklarnıñ İspaniya, Frenkistan ve Amerika topraqlarına köçmelerine sebep oldı.
Bazı alimler ve tefsirciler baba taraftan aqrabalıqnıñ nasıldır yañıllıqnı temsil etkenini iddia etip, bu meselelerni uyğunlaştırmağa tırıştılar.
Franko tertibinden olar canlanğan til ve medeniyet ile çıqtılar.
Bu topraqlarda Frantsisk Ksavye ve Mişel Garikoyits kibi missionerler doğdı.
Frantsiskan Padre Hunipero Serranıñ izdeşi olğan Lasuen yalı boyunda saqlanıp qalğan 21 Kaliforniya missiyasından 9 danesini teşkil etken edi.
Navarralı Genri III Frenkistan qıralı olmaq içün katolitsizmge keçkende, bask cemiyetinde protestantizm aman-aman yoq olğan edi.
Bugünde-bugün keçirilgen yekâne soravnıñ neticelerine binaen, basklarnıñ 50%-den biraz ziyadesi bir-de-bir şekilde Tañrığa inana, qalğanları ise agnostik ya da ateistlerdir.
Olardan birine köre, hristianlıq Bask memleketine 4-nci ve 5-nci asırları devamında kelip çıqqan, amma başqa malümatqa köre o, 12-nci ve 13-nci asırlarğace ortalıqta yoq edi.
Bu manada hristianlıq "daa erte" kelip çıqqan.
Bir efsanege köre, o, er yedi yılda bir kere Anboto dağındaki qobadan başqa (ikâyelerde çeşit türlü) dağdaki qoba arasında dolaşa edi, Anbotoda olğan vaqıtta ava yağmurlı, Alonya, Supelegor ya da Gorbea dağlarında olğanda ise, ava quru eken.
Olar muqaddes töpeniñ yüksek qobalarında toplanğan vaqıtta furtunalar qopa edi, dep aytıla.
Efsaneler centilak (devniñ aynısı), lamiak (nimflerniñ aynısı), mairuak (kromlehlerniñ ya da taş tögereklerniñ qurucıları, tam manasınen mavrlar), iratksoak (implar), sorginak (öbürler, Mari rahibesi) kibi çoqtan-çoq cinler aqqında da haber ete.
San Martin Txiki ("Azreti Kence Martin") adında bir trixter bar.
Diger taraftan, centilak ("devler"), taş deviri medeniyetine ait olıp, yüksek yerlerde yaşağan ve demir ne olğanını bilmegen insanlarnıñ yoq oluvını añlatqan efsaneviy halqtır.
Bir asırdan ziyade alimler bask qadınlarınıñ qanunlarda pekitilgen yüksek mevamını ve Romadan eveldeki, orta asırda ve zemaneviy çağda olarnıñ makemeciler, mirasçılar ve akemler vazifelerini becergenini muzakere eteler.
Navarranıñ ayrı muhtariyeti bar, İspaniyanıñ demokratiyağa keçken vaqıtta azırlanğan davalı añlaşma (Amejoramiento, evelki diktatorlıq zamanındaki mevamını "arttıruv").
Navarrada siyasiy, lisaniy ve medeniy sadıqlıq ve meñlik meseleleri pek mürekkeptir.
Bask tasil tertibatına kirgen mekteplerniñ ekseriyeti bask tilini esas tasil vastası kibi qullana.
Buña qarşılıq olaraq, büyük muhtariyetke ya da mustaqillikke ıntıluv hususan solcu bask milletçileri arasında darqalğandır.
Olar özlerini medeniy ve hususan lisaniy ceetten qomşularından farqlı dep sayalar.
Miguel de Unamuno 19-ncı asırnıñ soñunda ve 20-nci asırda meşur romancı ve felsefeci edi.
Bundan ğayrı, o, Katolik kilisesiniñ içtimaiy bilgilerine esaslanğan zenaat birligini ögge çekmek içün Çili zenaat birliginiñ dernegine temel qoydı.
Sanlarnıñ Botsvana tarihında mevcut olmasını hususan Tsodilo töpelerindeki şimaliy Botsvanada köre bilemiz.
1950 senelerinden 1990 senelerinece San cemiyetleri ükümetniñ şartlarını yerine ketirgen modernleştirüv programmaları sebebinden çiftçilikke keçken ediler.
Muayyen San gruppaları bu vaqıtqace belli olğan 14 "evelki eali klasterinden" biridir, yani " em medeniyetlerinde, em de til hususiyetlerinde etnik mensübiyetlerini ve beñzerliklerini paylaşqan, ortaq genetik ecdatları olğan eali gruppalarıdır".
San halqınıñ vekilleri 2003 senesi böyle toplulıqlar içün San tabiri yerine mümkün olğanı qadar bu individual gruppalarnıñ adlarını qullanmağa istegenlerini bildirdiler.
Buşmannı qullanmağa devam ettim ve din adamları meni bir qaç kere halq ögünde tüzetken ediler.
Bunıñ yerine San şurasınıñ temsilcisi (Die Burgerniñ) "boesma"\n" sözüni derc etken tarzı olarğa ya da San toplulığına iç bir türlü zarar ya da ziyani ketirmegeninden kesen-kes emin edi.
San aqrabalığını Eskimos aqrabalığınen, Avropa medeniyetlerinde qullanılğan tabirler taqımınen teñeştirmek mümkün, amma aynı vaqıtta olarda isim ve yaş ile bağlı qaideler de qullanıla.
Balalarnıñ oyunlarından başqa içtimaiy vazifeleri yoq, ve işten boş vaqıt er yaştaki Sanlar içün pek müimdir.
Olar müim aileviy ve cemaat qararlarını alalar ve suv çuqurlarına ve yem yerlerine saip olğanlarını iddia eteler.
Qurğaqlıqlar aylarnen devam ete, havuzlar ise qup-quru ola bile.
Bu teşikke uzun ve içi boş otnıñ sapı kirsetile.
Baarniñ başı, yılnıñ eñ qıyın vaqıtıdır: salqın ve quru qıştan soñ kelgen sıcaqlıq ve qurğaqlıq deviri.
Qadınlar cemaat istimal etüvi içün meyvalar, yemişler, tomarlar, çalı soğanını ve başqa ösümliklerni cıyalar.
Yaşağan yerine köre Sanlar çegertkiler, qoñuzlar, tırtırlar, kündüz köbelekler ve adetteki köbelekler, termitler kibi böceklerniñ 18-104 qadar çeşiti aşay.
Bu gaplogruppalar insanlıqnıñ Y-hromosoma teregindeki eñ eski eki pıtaq olğan A ve B gaplogruppalarına has altgruppalarıdır.
Eñ divergent (eñ eski) mitohondrik L0d gaplogruppasınıñ Cenübiy Afrikalı San gruppalarında eñ sıq rast kelgeni belgilendi.
Sanlar olarğa adet üzre ait olğan topraqlarda ealiniñ ekseriyeti ve yerli olmağan çiftçiler tarafından eñ çoq zarar köreler.
Topraqlarını ğayp etmeleri, hususan Sanlarnıñ Merkeziy Kalahari Qoruğından sürgün etilüvi Botsvana tamır halqınıñ ögünde turğan eñ esas meselelerdir.
Bu, Sanlarğa tamır bilgileriniñ qullanıluvı içün royalti ödemege imkân bere.
Van der Post Cenübiy Afrikada östi ve bütün ayatı devamında tamır Afrika medeniyetine sayğınen baqa edi.
Bu "yoq olğan qabilenen" ömür boyu meraqlanğan Van der Post 1958 senesi bu ekspeditsiya aqqındaki "Kalahariniñ yoq olğan dünyası" adlı kitapnı derc etken edi.
1957 senesi çıqqan ilk "Avcılar" filmi zurafe avını numayış ete.
Medeniyetleri daa tiyilmegen alda bulunğan vaqıtta bu insanlarnen beraberlikte yaşağan qız qardaşı Elizabet Marşall Tomas, öz tecribesine esaslanıp, Sanlar aqqında bir qaç kitap ve çoqtan-çoq maqale yazğan edi.
Bu film aqqındaki taqrizni ''New York Times'' içün yazğan Lourens Van Gelder, onıñ "saqlav areketi ve rekviyem" olğanını qayd etti.
BBC-niñ "Süt emicilerniñ ayatı" (2003) seriyaları arasında Kalahari sahrasınıñ tamır sakini San sert sahralıq şaraitlerinde kudunı avlap, israrlıqnen peşinden ketkenini numayış etken video leyhalar bar.
Beñzerlikleri sayesinde, Sanlarnıñ eserleri qadimiy qoba resimleriniñ peyda oluv sebeplerini numayış ete bile.
İşbu film, on yıl soñra Sanlarğa qaytıp, "Tañrılar aqıldan tayğandır" halqara hitni meydanğa ketirgen Ceymi Uys tarafından çıqarılğan edi.
Ceyms A. Miçenerniñ "Ögüt" (1980) eseri, Cenübiy Afrikağa bağışlanğan tarihiy fantastikadır.
Norman Ruşnıñ "Çiftleşüv" (1991) romanında esas vaqialar Botsvanadaki (hayaliy) bir şeerniñ civarlarındaki Basarva durağında yüz bere.
2007 senesi David Gilman " İblisniñ nefesi" kitabını yayınladı.
"Yoq" filmdeki baş qaramannıñ nişanlısı.
Alman halqları Merkeziy Avropa ve Skandinaviyada keçmişte yaşağan insanlar gruppası edi.
Roma deviri etrafındaki tartışuvlarda alman halqları kimerde germani ya da qadimiy almanlar olaraq adlandırıla, amma bir çoq alimler ekinci tabirni davalalı dep saya, çünki o, zemaneviy almanlarnı añdıra.
Buña qarşılıq olaraq, Roma imperiyası öz devletçiligini qurğan vaqıtta, Romalı müellifler Reyn civarlarındaki german halqlarını ilk kere tasvir etken ediler.
Romanıñ Reyn ve Elba arasındaki büyük meydanlıqnı birleştirmek ıntıluvları milâttan soñ 9 senesi Tevtoburg ormandaki uruşta romalılarnıñ yeñilmesinen milâttan soñ 16 senesi yekünlengen edi.
3-nci asırda almanca qonuşqan gotlar Almaniya sıñırındaki Pontik çölünde üküm sürdi, Balkanlarğa, Anadoluğa ve Qıbrızğa qadar deñiz seyaatlarını yapqan ediler.
Bunıñ yerine atiqiyat bütün Almaniya topraqlarında mürekkep cemiyet ve iqtisadiyat bar olğanını numayış ete.
Adet üzre, alman halqlarınıñ qan davası ve qan tazminatı qavrayışları üstün olğan qanunlarğa saip olğanları qabul etile.
Qadimiy alman tilinde qonuşqan halqar, ihtimal, ortaq şiir ananesine, alliteratsiya şiirlerine saip ediler, daa soñra alman halqları Büyük köçüv devirinde peyda olğan efsanelernen paylaşa edi.
Atta onıñ peyda oluv tili de davalarğa sebep oldı: alman, kelt, latin ve illiriya asıllı olğanı tahmin etile edi.
Tamır tili ne olsa-olsun, onıñ adı kelt tilinde laf etkenler vastasınen romalılarğa barıp çıqqan edi.
Antik deviriniñ soñuna qadar latin ve yunan yazıcıları tek Reyn özeni yanında yaşağan halqlarnı, hususan franklarnı ve kimerde alemanlarnı alman dep adlandırğan.
Romalı yazıcılar kelt tilinde devamlı şekilde laf etkenlerni ayırmasa, ya da alman halqlarına bir halqnıñ adı olaraq baqmasalar da, germen tilini esas kriteriy olaraq qullanğan yañı tarif almanlarnı, menlikleri til vastasınen bağlanğan bir halq ya da bir millet kibi tanıy ediler.
Erte Orta çağını ögrengen bazı alimler alman halqlarınıñ özlerini bir etnik birlik olaraq tanıp-tanımağanları bir mesele olğanını qayd etseler, digerleri özlerini "Germen" olaraq tanıp-tanımağanlarına baqmadan, alman halqlarını tasnif etmek içün qullanıla bilecek tarihiy kerçek olaraq alman tiliniñ mevcut olmasına işaret eteler.
Böyle sebeplerden ötrü, lingvistik manasından ğayrı, "varvar" manası olğanı içün Goffart "alman" tabirinden tamamınen vazgeçmek kerek olğanını iddia etti, Valter Pol kibi tarihçılar ise bu tabirden qaçınmağa, ya da onı diqqatnen izaatlap qullanmağa çağırdılar.
Tsezarnıñ izaatlarına köre, alman halqları aqqındaki eñ açıq-aydın tasnif, olarnıñ Reynden şarqqa, ğarpta Galliya qarşısında yaşağanları edi, bunı o, öz eserinde tarihiy keçmişke dalıp, közetken edi.
Tatsit bir-de-bir halqınıñ almanlar olıp-olmağanından emin degil edi, oña köre, sarmatlarğa oşağan, amma almanlar kibi qonuşqan bastarnalar içün, osi ve kotini içün, suebige oşağan, amma başqa tilde laf eken estiler içün şübelene edi.
Yuqarı Tuna cenübiy sıñır olaraq hızmet etti.
Bu almanlarnıñ alman tilinde laf etkenleri aqqında malümat yoq, belki olar kelt tilinde laf ete ediler.
Tatsit erte imperatorlıq devrinde Reynniñ ğarbiy yalısında tungra, nemeteyi, ubii ve batavi kibi alman qabilelerini añmağa devam ete.
Bundan ilhamlanıp, bu üç gruppanı kimerde daa zemaneviy lingvistik tabirlerde qullanalar ve soñraki alman tilleriniñ bölünüvini añlatmağa tırışalar).
Pliniyge köre, germinionlar ya da içki rayonlarında germionlar suylar, germundurlar, çattiler, herusklardan ibarettir.
Diger taraftan Tatsit aynı şu parçada bu üç gruppa qadar qadimiy daa başqa gruppalar, şu cümleden "marsiyeler, gambriviyler, sueviler, vandiliyler" bar olğanını yaza.
Esasen Elba ve Reyn arasındaki almanlarnen meraqlanğan ve Man oğullarınıñ adlarını añmağan Strabon suevian olmağan almanlarnıñ isimlerini eki gruppağa ayırdı, böyleliknen üç esas bölünüvni ve "çeruski, çatti, gamabrivi, çattuari ve okeannıñ öbür tarafındaki sikambri, çaubi, brukteri, tsimbri, kaytsi, kaultsi, kampsiani" kibi küçük alman qabilelerini de közde tuttı.
Almanlardan evelki til devrinde (m.e. 2500-500 s.) prototilge tesir etken til substratlarnı alman fonologiyasında ve söz baylığında alâ daa köre bilemiz.
Söz baylığında daa kelt tilleriniñ büyük tesirini qayd etmek mümkün, amma olarnıñ çoqusı, ğaliba, daa soñra peyda olğan edi ve bir çoq alınmalar Grimm qanunında tasvirlengen ses yılışuvdan evel ya da onıñ vaqtında yüz bergen edi.
Proto alman tili şivesiz teñeştirüv usulı vastasınen ğayrıdan tiklenğen olsa da, o, iç bir vaqıt yekâne proto til olmağanında iç bir türlü şübe yoq.
İlk-evelâ zemaneviy Danimarkada tapılğan ve Büyük Futark şeklinde yazılğan eñ eski tapılğan runik yazıları (Vimose tarağı, Øvre Stabu oq ucu), m. s. 2-nci asırnıñ ekinci yarısına aittir.
Amma m.s. 4-nci ve 5-nci asırlarındaki runik yazılarında qayd etilgen proto german sozuqlarınıñ birleşüvi, primitiv norveg tiliniñ ğarbiy alman şiveleriniñ doğrudan selefi olmağanını köstere.
Milâttan soñ 3-nci asırnıñ soñunda ğarbiy german tillerinde soñ tutuq -z sesiniñ ğayıp oluvı kibi lingvistik farqlıqlar artıq "qalğan"şimaliy-ğarbiy diallektik müitniñ çerçivesinde yüz bergen edi.
Burgund ve vandal tilleriniñ cenübiy alman gruppasına kirsetilüvi kerçekke oşasa da, tasdıqları qıt olğanından sebep alâ daа belgisizdir.
Cemiyet – bu toqtamağan içtimaiy özara tesirge celp etilgen insanlar zümresidir, ya da aynı fezaiy yahut içtimaiy meydannı alğan, adetince aynı siyasiy akimiyetke ve akim medeniy beklervlerge boysunğan büyük içtimaiy zümredir.
Cemiyet muayyen areketler ya da nutuq maqbul yahut qabul etilmez olaraq sayğanda özüni tutuv modelini şekillendire.
Cemiyet ortaq olğanı qadar öz azalarına kârlarnı almağa imkân berip ola, akis alda olarnı şahsen almaq qıyın olur edi; böyleliknen, şahsiy ve içtimaiy (ortaq) kârlarnı qayd etmek mümkün, çoqusı allarda ise olar bir kelip olalar.
O, öz nevbetinen, dost yahut, bare, grajdan tarafları arasındaki bağnı ya da özara tesirnı tasvir etüv içün qullanılğan socius isiminden ("arqadaş, dost, ittifaqdaş"; socialis sıfatı) yapılğan societas latin sözünden keldi.
1630-ncı senelerde o qomşulıqta ve munasebette bulunğan, nizamlı toplulıqta" birlikte yaşayışı aqqında bilgen "insanlarğa dair qullanıla edi.
Bu qurulışlar medeniy, coğrafiy ve tarihiy şaraitke bağlı çeşit türlü derecedeki siyasiy akimiyetke saip ola bile, bu cemiyetler böyle şaraitke oğramaq kerekler.
Qabile cemiyetlerinde olğan içtimaiy mertebeniñ ve prestijniñ bazı istisnaiy alları.
Bu medeniy tekamül toplulıq modeline büyük tesir ete.
Şeerler şeer-devletlerine ve milliy devletlerge çevirildi.
Ve aksine, cemiyet azaları qaidelerni bozğan cemiyetniñ er bir azasından qaçıp ya da olarnı qabaatlap ola.
Bazı cemiyetlerde ayret etici ve istenilgen areketni köstergen insanğa ya da insanlar zümresine status berile.
Tarih devamında insanlar cemiyetniñ çoq çeşitini yarattılar da, beşeriyatçılar ise cemiyetindeki çeşit türlü zümreler resurslar, prestij ya da akimiyet kibi üstünliklerge musaviysiz irişimge saip olğan ve böyle derecege köre çeşit türlü cemiyetlerni sınıflaştırmağa maildir.
Lâkin bazı av ve cıyma cemiyetleri resurslar bolluğınen yerlerde (meselâ, tlinit halqı) top-top yaşağanlar ve qabileniñ başı akimiyeti kibi mürekkep iyerarhik içtimaiy qurulışlarnı şekillendirgenler.
Qabileniñ statusları nisbeten musaviy, qararlar ise ortaq razılıqnıñ esasında qabul etile.
Kerçek ükümge saip olğan siyasiy vazifeler mında yoq, baş ise - bu tek nufuz insanı, mesleatçı kibi bir insan; bunıñ içün qabilelerniñ birleşmesi kollektiv areketler içün devlet degildir.
Olarnıñ azıq teminatı daa çoq qaviy olğanı içün, tuvarcılıq cemiyetleri daa çoq sayılı ealini keçindirip olalar.
Meselâ, bazı insanlar esnafçılar olıp aletler, silâ ve bezekler, başqa qiymetli şeyler de yapalar.
Bu aileler öz artqan zenginligini sıq üküm alalar.
Kiyik ösümlikler kesile ve yaqıla, kül ise kübre kibi qullanıla.
Olar bir qaç yıldan soñ çıqış toprağına qaytıp ve yañıdan bu esnasnı başlap olalar.
Köyniñ ealisiniñ sayısı topraq mülkiyeti içün kelişken yerniñ miqdarına bağlıdır; böyleliknen, köyde 30-dan 2000-ge qadar kişi yaşap ola.
İçtimaiyatçılar 8500 yıldan evel olğan, köy hocalığı ösümliklerini ve ayvanlarını asravnıñ sebebi olğan tehnologik deñişüvlerni tarif etmek içün "köy hocalığı inqilabı" ibaresini qullanalar.
Agrar cemiyetlerde içtimaiy bölünüvniñ bayağı derecesi peyda oldı.
Lâkin azıq anbarları yahşılaşqan ve aileni aşayt mallarınen temin etüvde qadınnıñ rolüsi eksilgen sayın olar erkekniñ emri astında daa çoq oldılar.
Yüksek içtimaiy statusnen ükümdarlar sisteması da peyda oldı.
Avropa tarafından Amerikanı tedqiq etüv kapitalizm inkişafına irmek içün areket ettirici quvetlerden biri oldı.
Bu semerelilikniñ ileride olacaq keskin arttırıluvına ketirdi.
Bu büyük artqaç olğanı içün qolğa alıştırma inqilâbında evel muzakere etilgen bütün deñişüvler daa açıq oldı.
Lâkin musaviysizlik evelden daa büyük oldı.
Çoğrafiyağa köre o eñ az Ğarbiy Avropanıñ, Şimaliy Amerikanıñ memleketlerini, Avstraliyanı ve Yañı Zelandiyanı qavradı.
Avropa Biriliginiñ menfaat saalarından biri malümat cemiyetidir.
Bazı akademik, ihtisaslı ve ilmiy dernekler özüne cemiyetler deyler (meselâ, Amerika riyaziyat cemiyeti, Qurucılıq müendisleriniñ Amerika cemiyeti ya da Qıral cemiyeti).
Toplulıq - bu qaideler, din, qıymetler, adetler ya da kimlik kibi ortaqlıqqa saip olğan içtimaiy birlem (mahlüqlar zümresi).
Bu manada o kiçkene qasaba, köy, qasaba, şeer ya da şeer şeklindeki qasaba kibi qadimiy qasaba añlamınen manadaş.
Içtimaiy toplulıqlarnı yañıdan teşkil etüvlerniñ çoqusı atiqiyatçılar tarafından keçkende fizikiy mesafe sebebinden olğan içtimaiy özara tesir noqta-i nazarına esaslana.
İç bir zümre bir ya da diger degildir.
İçtimaiyleşüvge birincide aile tesir ete, onıñ sayesinde balalar içtimaiy qaidelerni menimseyler.
Toplulıqlarnı inkişaf ettirüv mütehassısları şahsiyetlernen nasıl çalışqanını ve daa büyük içtimaiy institutlar çerçivesinde toplulıqlarnıñ noqta-i nazarlarına nasıl tesir etkenini añlamaq kerekler.
Toplulıqnıñ inkişafı ve yaratıluvı kesişüvinde toplulıqnı inkişaf ettirüv aletlerinen programmalar ve teşkilâtlar sırası buluna.
Boşluq: Bütün insanlar öz tez ıncınğan ve viran olğanını tanıp olğanda qarışıqlıq safhasını tüzetmek, devalamaq ve türlendirmek ıntıluvlarnıñ sıñırlarnı keçüv.
Toplulıqlarnıñ teşkil etüviniñ 3 esas çeşiti – bu dereceniñ tüpteki teşkil etüv, ittifaqnı yaratuv ve "institutlar esasında toplulıqlarnı teşkil etüv," (keñiş esasta toplulıqlarnı teşkil etüv" de adlandırılğan, ve din ya da diniy ittifaqlar esasında toplulqlarnı teşkil etüv "misalinen ketirilgen).
2008 senesi kiraz ayınıñ 22-nde alındı.
Toplulıqnı teşkil etüv muayyen meselelerni çezüvden ğayrı başqa şeylerge de berilip ola.
Böyle zümreler muayyen menfaatlar zümresine degil de, toplulıqnıñ ortaq sağlığına diqqatnen ittifaqlıqqa esaslanğan meselelerni çezmek içün imkân yarata ve rağbetlendire.
Kimlikke esaslanğan toplulıqlar: yerli aynı şeyde menfaatı olğan insanlar zümresi, submedeniyet, qavmiy zümre, diniy, çoq medeniyetli ya da plüralistik medeniyetten zemaneviy dünyağa tarqalğan içtimaiy medeniyetlerge deñişe.
Virtual toplulıqnıñ azaları arasındaki munasebetler, adetince, muayyen mevzulardan malümat aluv-berüvge celp ete.
Gumanitar fenler saasında alimler – bu "gumanitarlar-alimler" ya da insanperverler.
Gumanitar fenler adetince yerli adetlerni olarnıñ tarihine, edebiyatına, muzıkasına ve muayyen şahsiyetlerni, vaqialarnı ya da devirlerni añlavğa diqqatnen sanatına köre ögreneler.
Beşeriyat (tarihniñ bazı saaları kibi) bu kategoriyalardan birine pek qolay kirsetilmey, ve beşeriyatnıñ çeşit türlü pıtaqları bu saalardan bir ya da bir qaç saağa esaslana.
Antropos (άνθρωπος) sözü yunan sözünden kele, o "insannıñ turmuşı" ya da "insan" manağa kele.
Bu demek ki, beşeriyatçılar adetince tek bir saada mütehassıs olsalar da, olar er vaqıt er meseleniñ ayatiyat, tilşınaslıq, tarihiy ve medeniy taraflarını aqlında tutalar.
Bütünlikke ıntıluv, zemaneviy adetlerni doğrudan-doğru közetüvnen beraber biogenetik, atiqiyat ve tilşınaslıq malümatını qullanıp, beşeriyatçılarnıñ çoqusını halqnı tafsilâtlı tetqiq etüvge ketire.
Beşeriyat em içtimaiy fen, em de gumanitar fenlerniñ pıtağı dep sayılıp ola.
Yigirminci ve yigirmi birinci asırlarnıñ felsefesiniñ bayağı bir büyük qısmı tilni tetqiq etüvge ve Vittgenşteynniñ iddiasına köre bizim qullanğanımız söz hazinesimi neticesinde felsefiy qarışıqlıqnıñ bizim tarafımızdan peyda oluvı sualine bağışlanğan edi; edebiyat nazariye tilniñ belâğatqa bağlı, mecaziy ve tertipleyici hususiyetlerini tetqiq etti; tarih tilşınasları tilniñ zamanda ilerilevini ögrene ediler.
Onı "qaideler sisteması" olaraq, adaletlilikke irmek içün "telqin etici sistema", insanlarnıñ menfaatları arasında vastalıq içün "akimiyet", ve sanktsiya "telükesinen quvatleştirilgen "suverenniñ emri bile olaraq tarifleyler.
Qanunlar - bu siyaset, çünki siyasetçiler onı yaratalar.
Immanuel Kantniñ qayd etkenine köre "qadimiy yunan felsefesi üç fenağa bölüngen edi: fizikağa, ahlâqiyatqa ve mantıqiyatqa.")
Şintonıñ, daosizmniñ ve başqa halq ya da tabiiy dinleriniñ ahlâq qanunnamesi yoqtır.
Itiqatlar sistemaları mantıqiy modelni ihtimal bere, dinler onı öz içki zıddiyetleri, isbatlarnıñ yoqluğı ve yañlış olğanı içün köstermeyler.
Olar insan qıyınlıqlarını añlav içün kereklidir.
Esas olmağan dinlerge hinduism, şinto ve yerli ya da halq dinleri ait olalar.
Ananeviy dinler yañı meselelerni çezip olamağanda yañı dinler peyda olalar.
İcracılıq sanatı yırlarnı yazuv ve artistlik marifeti kibi sıñırdaş saalarda hadimler tarafından yardım etile.
Bunıñ adı performens sanatı.
Oyun insanlar ve ayvanlar (balqurt oyunı, nikâh oyunı) arasında ima-işaret qonuşuvını, ve cansız şeylerniñ areketlerini (yel eskeninen yapraqlar oynadılar) tasvir etüv içün da qullanıla (baq. beden tili).
Orta asırlarnıñ bizans ve gotik sanatlarında kilseniñ ükümdarlığı maddiy degil, Bibliya aqiqatlarını ifade etüvni talap ete edi.
Maaliy renk çevre sızığınen (zemaneviy element – karikatura) tayinlenüv üslüpniñ özgün hususiyetidir.
Adetince, bu aletnen yüzge basım ya da yüzde aletni avuştıruv vastasınen izlerni qoyuv.
Amma bu bediiy manada resimlerini yapuvnen, tizilişnen ve ameliyatçınıñ manalı ve qavrayış niyetlerini köstermek içün başqa estetik fikirlernen beraber bu faaliyetni qullanuv manasına kele.
Ğarpta qara renk matem tedaiy bere, başqa yerlerde bu da beyaz ola bile.
Söz "qırmızı", misal içuñ, spektrniñ açıq qırmızı renkniñ çeşitleriniñ keñiş diapazonı qavrap ola.
Bu kubizmden başladı ve sözniñ tam manasınen resim sanatı degildir.
Neticede adamlarnıñ çoqusı soñra ne yapacaq qararına oquvnı bitirgenden soñ ilk bir qaç yıl sarf eteler, bu karyeranıñ başında alçaq kelirlerge ketire; aynı zamanda karyerağa bağışlanğan programmalarnıñ mezunları emek bazarına tezce çıqalar.
Amma empirik malümat gumanitar fakultetlerniñ mezunları evelki kibi aliy tasilsiz işçilerden bayağı yüksek kelirler alğanını ve olarnıñ memnüniyet derecesi başqa saalardan yandaşlarnen nisbetleştirilgenini de körstere.
Lâkin faiz nisbetinde berilgen gumanitar fenler dereceleriniñ miqdarı azlaşqanına oşay.
STEM ya da tibbiyet kibi başqa saalarğa köre federatsiyadan para berüv bayağı az gumanitar fenlerge para berüv payını tize.
Olarnıñ tasdıqlağanına köre böyle añlav beñzegen medeniy qatlamlardan fikirdeşlerni bağlay ve felsefiy keçmişnen medeniy izçenlik duyğusını temin ete.
Öz içtimaiy qullanuvından ğayrı ikâye tasavurı tarihte, medeniyette ve edebiyatta añlaşılğan mananı (yañıdan) istisal etüvde müim alettir.
Poststrukturalizm gumanitar tetqiqatqa mana, aseletlik ve müelliflik suallerine esaslanğan yanaşuvnı meseleleştirdi.
Bundan ğayrı, tenqidiy fikir etüv insanperverlik oquvnıñ neticesi olsa da, başqa kontekstlerde alınıp ola.
Böyle zevq işten boş vaqıtnı artqan hususiyleştirüvden ve ğarbiy medeniyetke has aniy memnüniyetten ayırılıp tura; böyleliknen, o Yürgen Habermasniñ içtimaiy statusqa lâqaytlıq ve burjua halq ögünde saasında olğan faaliyetke kerekli ve evelleri şübe doğurmağan saalarnıñ ratsional meseleleştirüvi aqqında talaplarına uyğun ola.
Gumanitar fenlerge qarşı çoq sayılı delillerge baqmadan doğru ilimlerniñ bazı temsilcileri olarnıñ qaytuvına çekeler.
Felsefeniñ tarihini bilmek yahşıdır.”
Kommunikatsiya (latin tilinden communicare, "paylaşmaq" ya da "bağlı olmaq" demektir) bu "öz ve başqaları, şahsiy ve kütleviy, iç tüşüncesi ve tış sözü arasında accı bölünmelerine mantıqlı cevaptır".
Beyanatnı tertip etüv (tam olaraq neniñ ifade etilecegine dair nevbetteki içki ya da tehnik işlenmedir).
Tabiat küçleri ve bazı allarda insan faaliyetleri (em aselet, em de tesadüfiy) kibi gürülti menbaları yollayıcıdan bir ya da daa çoq alıcığa yayınlanğan signalnıñ keyfiyetine tesir etmege başlay.
Farz etilgen asıl beyanatnıñ yoraması ve añlam bermesi.
Niyet misalleri, qol tutuşma ya da köz qımma kibi göñülli, istenilgen areketlerniñ yanında terleme kibi özünden-özü olğan areketlerdir.
Beñzegen şekilde, yazılı metinlerniñ içinde el yazısı üslübi, sözlerniñ fezaiy yerleşmesi ve duyğularnı ifade etmek içün smayllarnıñ qullanması kibi sözlü olmağan elementler bar.
Tamamlamaq ve örneklendirmek, pekiştirmek ve qayd etmek, biriniñ yerine kelmek, biriniñ yerini bermek, kontrol ve idare etmek ve denotativ beyanatqa zıt kelmek insanlarnıñ sözlü olmağan kommunikatsiyasınıñ vazifelerinden bazılarıdır.
Tolu bir kommunikatsiya içün beden, yüz, ses, qıyafet, toqunma, mesafe, zaman ve diger etraftaki müitniñ küçleri kibi sözlü olmağan bütün kanallar yüz yüzge qonuşma devamında qullanılmalıdır.
"Sözlü olmağan areketler universal til sistemini meydanğa ketire bile."
Adetince til ögrenme eñ şiddetli tarzda balalıq yıllarında keçe.
Esperanto, programmacılıq tilleri ve çeşitli matematik formalizmler kibi suniy yapılğan tiller, insan tillerine ait olğan hususiyetlernen mıtlaqa sıñırlı degildir.
Tilniñ hususiyetleri qaideler tarafından idare etile.
Keñiş tarqalğan fikirge baqmadan, dünyanıñ işaret tilleri (meselâ, Amerikan işaret tili) sözlü kommunikatsiya olaraq qabul etile, çünki onıñ işaret leksikası, sarfı ve diger til qurulışları, qonuşma tillerine ait olğan bütün tasniflerge uyğundır.
Böyleliknen kommunikatsiya, ortaq bir añlayış yaratmaq maqsadı ile mana berme ve ifade etmeniñ bir ceryanıdır.
Signallar yayınlanma içün uyğunlaşılğan kanal.
Beyanatlar kelgen bir yer.
Çeşitli maqsatlar içün qullanmaq yasaqtır.
Vaziyet kontekstleri yasaqtır.
Bu areketler, kommunikatsiyanıñ çeşit tarzlarınıñ birinde birçoq şekil ala bile.
Sintaksik (işaret ve simvollarnıñ formal hususiyetleridir).
Bu eksikliler olğanı sebebinden, Barnlund (2008) tranzaktsiyalı kommunikatsiya modelini tevsiye etti.
Bu konstitutiv model ya da konstruktivistik baqış olaraq adlandırılğan kommunikatsiyağa ekinci munasebet, beyanatnıñ yoraması şeklini belgilengen faktor olaraq insannıñ qonuşmasına diqqat ete.
Yollayıcınıñ şahsiy filtrleri ve alıcınıñ şahsiy filtrleri beyanat mündericesiniñ tahmin etilgen manasını deñiştire bilecek çeşit regional ananeler, medeniyetler ya da cinsiyetlerge köre farqlana bile.
Model tarafından kod kitapları kibi bir şey közde tutulsa da, olar modelde iç bir yerde kösterilmegeni içün, bu çoq qavrayış zorluq yarata.
Sıñırlı resurslarğa saip olğan şirketler, bu faaliyetlerden yalıñız bir qaç soyunı saylay bilgende, daa büyük teşkilâtlar tam bir kommunikatsiya spektrini qullana bile.
İnformatsion müit, malümat toplağan, işlegen, tarqatqan ya da onıñ üzerinde areket etken insanlarnıñ, teşkilâtlarnıñ ve sistemlerniñ toplamıdır.
Şahsiyetlerara sözlü kommunikatsiyada eki tür beyanat yollanıla: münderece beyanatı ve munasebet beyanatı.
Bu, insanlarnıñ çeşit adise ve areketleriniñ sebeplerini nasıl açıqlağanlarınıñ araştırmasıdır.
Açıq ve namuslı kommunikatsiya, aile azalarınıñ farqlılıqlarını, bir birlerine olğan sevgi ve ayranlığını ifade etmelerine yol açqan müit yarata.
Araştırıcılar kommunikatsion areket tarzlarını añlamak içün nazariyeler tüşünip tapalar.
Bu aynı zamanda, bir kişiniñ eki manalı ya da zor uquqiy leksikasını, tibbiy jargon ya da alıcı içün añlaşılmağan bir vaziyet ya da şarait açıqlamasını qullanğanda meydanğa kelgen "bilgilerge uyğun" kommunikatsiya ifade etmesiniñ qıtlığını da içine ala.
Aynı şekilde, zayıf ya da eski donatmalar, hususan reberler tarafından yañı tehnologiyalarnıñ kirsetilmemesi de meselelerge yol aça bile.
Misal olaraq, aydın-açıq olmağan ve bu sebepten kimnen kommunikatsiya qurmağa añlamasına fırsat bermegen teşkiliy qurulış ketirmek mümkün.
Mümkün olğanda alternativ variantlarnı qullanaraq, bu tür sözlerden qaçınılması daa yahşıdır.
Faqat, kommunikatsiya araştırmaları, qandıruv muvafaqiyetsiz olğanda qafa qarışıqlığınıñ araştırmağa qanuniylik qazandıra bilgenini kösterdi.
Bu, yollayıcı bir fikir ya da bir söz ifade etkende, lâkin alıcı oña farqlı bir mana bergende yüz bere.
Bu da, öz nevbetinen, yaş nesillerniñ kommunikatsiya qurma ve başqa insanlarnen qonuşqanda ve iş birligi yapqanda öz semereliligini añlama şeklinde közge körüngen bir deñişmege yol açtı.
Tenqitçilik qorqusı – bu, yahşı kommunikatsiya qurmasına mania olğan müim bir faktordır.
Bu tek özüne eminligiñizni arttırmağa degil, aynı zamanda til bilgileriñizni ve sözler terkibiñizni yahşılaştırmağa yardım etecek.
Özüniñ bazı kösterüvleri de kommunikatsiyanı zorlaştırabile.
Dizambiguatsiya eylemi, bir işaretniñ semantik añlamı gürültige oğrağanda ya da añlamlandırmanı zorlaştırğan birden bir qaç mana olğanda gürültisi ve yañlış yoramasını azaltma ıntıluvıdır.
Misal olaraq: sözler, renkler ve timsallerniñ çeşit medeniyetlerde farqlı manaları bar.
Kommumikatsiyanıñ medeniy aspektlerini añlamaq, farqlı medeniyetler temsilcilerinen semereli bir şekilde qonuşmaq içün, çeşit medeniyetler aqqında bilmek demektir.
Aynı zamanda, onıñ içinde boğazdan kelgen sesleri de bar, ve bularnıñ episine devletler arasındaki medeniy farqlılıqlar belli bir derecede tesir ete.
Bu añlam çeşit medeniyetlerde farqlana, çünki er türlü memleketniñ özüne has fezası bar.
Bu qavrayışnı açıqlağan bazı noqtalar arasında iş birligi devamında olğan toqtamalar, sessizlik ve biraz keç qalğan cevaptır.
Çeşit memleketlerde, aynı ima-işaretler ve turuşlar farqlı beyanatlarnı yollamaq içün qullanıla.
Ösümliklerniñ tamırları yer astı sağı bakteriyaları, mantarlar ve topraqtaki böceklernen kommunikatsiya bağını tutalar.
Parallel olaraq, bu ot aşayıcı ayvanlarnı ücüm etken parazitlerni çekmek içün başqa uçucu maddeler işlep çıqaralar.
Biohimik maddeler mantar uzviyetinden özüne has reaktsiyasını doğurğanda, aynı himiyeviy molekulalar biyotik beyanatlarınıñ parçası olmasa, mantar uzviyetiniñ reaktsiyasını doğurmazlar.
Kvorum-sensing yardımınen bakteriyalar üceyrelerniñ sıqlığını is etip, oña köre gen ekspressiyasını tertip ete bile.
Malümat, umumiy manada - bu işlengen, teşkilâtlanğan ve qurulğan materiallardır.
Malümat materiallarnen bağlıdır.
Malümat, materiallarnıñ saqlap tutuvı, bağ ve telekommunikatsiya vastasınen zaman ve feza içine keçe bile.
Malümat, berüv ve telqin etüv içün farqlı kodlana bile (meselâ, malümat bir işaretler sırasına kodlana ya da signal yardımınen bere bile).
Bilinmemezlik peyda oluvnıñ ihtimalına ters mütenasiptir.
Bundan ğayrı, Latinceniñ öz qavrayış ya da ğaye manağa kelgen īnfōrmātiō sözü endi bar edi, amma ingiliz tilindeki malümat sözüniñ inkişafına ne qadar tesir etip olğanını açıq degil.
Zemaneviy yunancada Πληροφορία sözü evelki kibi er künlük yaşayışta qullanılğan ve ingiliz tilindeki malümat sözünen aynı manağa saiptir.
1920 senelerde Garri Naykvistniñ ve Ralf Hartliniñ, 1940 senelerde Klod Şennonnıñ işleri bu saada temel olaraq oldılar.
Entropiya tesadüfiy deñişiciniñ manasınen ya da tesadüfiy esnasnıñ neticesinen bağlanğan bilinmemezlikniñ miqdarı esaplap tapa.
Malümat nazariyesiniñ müim yönelişi menbalarnıñ kodlavından, algoritmik qıyınlıq, algoritmik malümat nazariyesinden ve malümat-nazariy telükesizlikten ibarettir.
“Sezici ekologiya” adlı öz kitabında biofizikacı Devid B. Düzenberi bu kirüvler sebep-aqibet adlandırdı.
Ameliyatta, malümat adetince, uzviyet ya da sistema içün funktsional olmazdan evel mahsuslaştırılğan sezici sistemaları tarafından tapılğanını ve energiyanıñ sayesinde quvetleştirgenini kerekli zayıf stimullar tarafından ketirgenler.
Nukleotidlerniñ sırası, añlı bir aqlına nasıldır muhtac olmağan, bir uzviyetniñ şekillenüvini ve inkişafını tesir etilgen bir şablondır.
Başqacasına, bu manada malümat - bu maqsatnen yaratılmağan ya da teklif etilmegen olsa da, ihtimal menimsegen taqdim etilüv kibi bir şey olğanını aytıp ola.
Bilgi cevapnı beremi - haberdar etilgen insanğa tabi ola.
Bu, 2007 senesinde insan içün aman-aman 61 CD-ROMnıñ malümat ekvivalentidir.
Vesiqalarnıñ ratsional idare etüvi yazıluv bütünliginiñ alâ daa kerekli olğan vaqıtqace saqlanuvını kefaletley.
Beynon-Devis, malümatnıñ çoq taraflı qavrayışını işaretler ve signal-işaretli sistemalar ceetten añlata.
Pragmatika, ulaşuvlarnıñ maqsatlarınen oğraşa.
Başqacasına, pragmatika tilni areketnen bağlay.
Semantika - bu işaretler manalarınıñ, işaretler ve areket tarzı arasındaki bağnıñ ögrenüvidir.
Bir saa olaraq sintaksis, işaret sistemalarınıñ mantığı ve sarfı ceetten ulaşuvnıñ şekli ögrene.
O luğatçılıq malümat masraflarnıñ añlamını kirsete ve bir luğat qullanıcısınıñ malümat yapıp çıqaruvı içün başta materialnı bulmaq ve soñra añlamaq içün generatsiya etmesi kerekli küç-quvetine baqa.
Ulaşuv bir vaziyette niyetler, ulaşuvda yer alğan agentler tarafından qarşılıqlı olaraq añlaşılğan bir tilden alınğan bir-birinen bağlı işaretlerniñ aluvlarından ibaret olğan beyanatlar vastasınen ifade ete.
Malümatnıñ körültüvi (İnfoVis qısqa etip), materiallarnıñ esaplavına ve raqamlı taqdim etüvine tabi ola ve qullanıcılarğa obrazlarnıñ tanımasına ve anomaliyalarnıñ tapuvına yardım ete.
Adetince bu ıstıla içtimaiyatta ve başqa içtimaiy ilimlerde, daa felsefede ve bioahlâqiyatta da qullanıla.
İnkişaf etici cemiyetlerde esasen o soyluq bağlarına ve umumiy qıymetlerge esaslana bile, daa ziyade inkişaf etici cemiyetler de fikirdeşlik duyğusına ya da, daa doğrusı, içtimaiy birdemligine yardım etilgen farqlı nazariyeler toplay.
Dürkgeym, “Cemiyette emekniñ bölüvi” (1893 s.) kitabında cemiyetler inkişafınıñ öz nazariyesiniñ bir parçası kibi mehanik ve uzviy fikirdeşlikniñ ıstılalarını kirsetken.
Kollinz İçtimaiyat Luğatı, s405-6.
Tarif: daa inkişaflı cemiyetlerde bir-birlerine olğan tabilikke esaslanğan içtimaiy birdemliktir.
Sokrat ve Aristotel kibi ilk antik felsefeciler fazilet ahlâqiyatnıñ temeli kibi fikirdeşlikni muzakere etken ediler, çünki yahşı bir ayat yaşamaq içün cemiyetnen fikirdeş olğanda özüni areket etmek ve tutmaq kerek.
Zemaneviy bioahlâqiyatnıñ ameliyatı, İmmanuil Kantnıñ kesen-kes imperativ qavrayışınıñ tesiri altında buluna.
Ecnebiy tetqiqatlar aman-aman keçirilmegen.
Birincisi territoriya tetqiqatlarnıñ tarafdarları, ekincisi ise yañartuv nazariyeniñ tarafdarları oldı.
1953 seneden 1966 senege qadar 34 universitetke territoriyalarnıñ ve tillerniñ ögrenüvi içün 270 million dollar ayırıp berdi.
Fordnı başqa büyük ve müim programmalar izledi.
Amma başqaları, olar universitet kampuslarında peyda olğan soñra, ülkeşınaslıq ükümet agentligi közde tutulğan kün tertibinden daa keniş ve teren intelektual kün tertibini alıp olğanını ve, böyleliknen, Amerika merkezli olmağanını talap ettiler.
Qadın, cınsiyet, saqatlıq, LGBT ve qavmiy tetqiqatları (afroamerika, asiya-amerika, latin amerika, çikano ve tamır amerikalılar tetqiqatlarınen beraber) mıntaqaşınaslıq feniniñ parçası olmay, amma, bazıda, bu fennen beraber muzakerege qoşula bile.
Demografiya (qadimiy yunan tilinden δῆμος (dēmos) “insanlar” degen demo- prefiksinen ve γράφω (graphō) “yazuv, tasvir etüv ya da ölçeme” degen -grafiya yalğamasınen) - bu statistik ealilerniñ, hususan insanlarnıñ ögrenüvidir.
Hastanıñ demografik materialları, hastanıñ ve acele hızmetlerniñ alâqa malümatı, ve daa hastanıñ tibbiy kartasınıñ materialları kibi er bir tibbiyet müessisesiniñ materiallarınıñ temelini tize.
“Demografiya” ıstılası, ealiniñ umumiy ögrenüvine baqa.
Orta asırlarda hristian mütefekkirler, demografiya aqqında klassik ğayelerniñ red etüvine çoq vaqıt bağışlay.
Zemaneviy devirdeki eñ eski demografik tetqiqatlarından biri, Con Grauntnıñ ayatnıñ cedveliniñ primitiv şeklini tutulğan “Olüm esaplarında yapılğan tabiiy ve siyasiy közetüvler” (1662 s.) kitabı edi.
Onıñ işi, 18. asırnıñ soñunda yazğan, ealiniñ artuvı kontrol etmese, o azıq mallarınıñ istasalınıñ artuvını ozıp olur, ve böyle areketler daima büyügen açlıqqa ve fuqarelikke ketirgeninden qorqunğan Tomas Robert Maltusqa tesir etti.
Ealini cedvelge aluv - bu demografik materiallar toplaşuvınıñ başqa tarqatılğan doğru bir usulıdır.
Cedvelge aluvnıñ keçirüvi soñra, ne qadar qarardan ziyade arttırğan ya da alçaqlatqan esapnı qıymet kesmek içün bir talil yapılğandır.
Zemaneviy demografiyadaki başqa vastalı usullar, insanlarnıñ qardaşlar ve qız qardaşlar, ana-babalar ve balalar aqqında sorğularından ibaret olalar.
Olar, olüm (ayat cedvelinden, Gompertz, telüke, Koksnıñ mütenasip telükeleri modellerinden, çoqluq dekrementnen ayat cedvellerinden, Brassnıñ bağlanğan logitlerinden ibaret), doğuv seviyesi (Gernes, Koal-Trussel modelleri, paritet progressiyanıñ koeffitsiyenti), evlilik (evlilikte orta ayıruvı, Peyc modeli), saqatlıq modellerinden (Sallivan usulı, çoq ştatlı ayat cedvelleri), demografik tahmin etüvinden (Li-Karter modeli, Lesli matritsası) ve demografik impulsından (Keyfitz) ibarettir.
Doğuv seviyesiniñ yaşlı koeffitsiyenti - muayyen yaş gruppalarında (adetince 15-19, 20-24 yaşında ve saire) 1000 qadın başına tüşken yıllıq doğuruvnıñ sayısıdır.
Ayat beklevi (ya da ayatnıñ uzunlığı), insannıñ muayyen bir yaştaki şimdiki ölüm seviyesinde yaşamasına işanıp olğan yıl sayısıdır.
Sayıca em stabil, em de deñişmez statsionar bir ealidir (umumiy doğuv ve ölüm seviyesiniñ koeffitsiyentleri arasındaki farq sıfırğa musaviydir.
Yuqarıda tapılğan ve bütün ealini qullanğan umumiy ölüm seviyesiniñ koeffitsiyenti aldatıcı teessuratnı yarata bilgenine diqqat etiñiz.
Öz qavmiy öz-özüni adlarnı ya da devlet statistikadaki qavmiy sınıflaştıruvnı vaqtınen deñişken şahıslar köçüci ya da ealiniñ bir ast kategoriyasından başqa kategoriyasına keçici sayılıp ola.
Bu qısımdaki şekil, 2150 senege qadar eñ soñ (2004 s.) Birleşken Milletler Teşkilâtı (BMT) dünya ealisiniñ tahmin etüvlerini köstere (qırmızı = yüksek, portaqal = orta, yeşil = alçaq).
Ölüm, eali azasınıñ ölümine tesir etilgen esnaslarnıñ sebepleriniñ, aqibetleriniñ ve ölçevleriniñ ögrenüvidir.
Köç tetqiqatçıları, eger bir şekilde daima olmasalar, avuşuvlarnı “köçler” olaraq adlandırmaylar.
Bugün demografiya dünya universitetlerinde ders berilgen ve ilk azırlavnen içtimaiy ilimlerniñ, statistikanıñ ya da sağlıq saqlavnıñ saalarında studentlerni celp etilgen.
Bu ceetten malümatnı, tehnologiya "öz şahsiy qanunlarınen inkişaf etkenine, tek kelişikli maddiy resurslarınen ve onıñ işleyicileriniñ icadiy istidatınen sıñırlanğan öz şahsiy yedeklerini yerine ketirgenine inanğan tehnologik determinizmine bir cevap olaraq incelemek mümkün.
Malümatnıñ peyda oluvına, toplaşuvına, teşkil etüvine, saqlap tutuvına, qıdıruvına, yoravına, berüvine, türlendirüvine ve qullanuvına dair o bilgilerniñ toplamınen bağlanğandır.
Bu, hususan 1960 senelerniñ ortasında A. İ. Mihaylov ve başqa şura müellifler tarafından işlep çıqarılğan qavrayışqa ait olğandır.
İnformatikanen akademik programmalarında, materiallardan manalı malümatnıñ aluvı içün qullanılğan aletlerniñ hususiyetine tabi olğan tarifler peyda olalar.
Bu saa içindeki asıllar aqqında fikir etmek ve saanı tasvirlemek içün qullana bile.
Ananeviy olaraq, olar matbaa materiallarınen çalışalar, amma bu alışqanlıqlar elektron, körülme, audio ve raqamlı materiallarınen çalışqanda sıqça qullanılalar.
Teşkiliy planında informatika çoq başqa içtimaiy ilimlernen 19. asırda peyda oldı.
1731 s. Bencamin Franklin, vatandaş gruppasına saip olğan, pek tez kitabiy işiniñ çerçivelerinden çıqqan ve ilmiy deñevlerniñ halq ögünde sergileri keçirilgen yerlerde ilmiy deñevlerniñ merkezi olğan ilk kitaphane kibi Filadelfiya Kitaphane Şirketiniñ temelini qoydı.
1801 senede Cozef Mari Jakkard, Frenkistandaki toquma tezyasınıñ işini idare etmek içün perfokart sistemasını icat etti.
1843 senege qadar Riçard Hou aylanuv eskence mehanizmini icat etti ve 1844 senede Semüel Morze ilk halq ögünde telegraf beyanatını yolladı.
1860 senede Karlsrue Tehnikiy Aliy Mektebinde himiya içün sistematik ve ratsional nomenklatura yaratuvınıñ imkâniyeti muzakere etilgen bir kongress oldı.
Kelecek yıl, Qıral cemiyeti, Londrada öz “İşlerniñ fihristi” ni yayınlamağa başladı.
Malümat ilminiñ çoq tarihçılar Pol Otleni ve Anri Lafontenni malümat ilminiñ babaları kibi adlandıralar, çünki 1895 senede olarnıñ tarafından Halqara Kitabiyat İnstitutı (HKİ) qurulğan edi.
Vesiqacılar, muayyen içtimaiy maqsatlarını irişmek içün tehnologiyalarnıñ ve tehnikanıñ utilitar bütünleşüviniñ tübüni çızalar.
Otle ve Lafonten, standartlaştıruvnen, kitabiyatnen, halqara birleşmelerinen ve, böyleliknen, halqara işbirliginen oğraşqan pek çoq teşkilâtnı yarattılar.
Bu toplam, iyerarhik köstergiçine (bütün dünyada farqlı menbalardan malümatnı toplanğan) ve ticariy malümat-qıdıruv hızmetine (varaqalardan kerekli malümatnı kopiyalap, yazılı talaplarğa cevap berilgen) köre şahsiy bünyeniñ dolaplarında saqlanğan standartlaştırılğan kâğıt saifelerinden ve varaqalardan ibarettir.
Bundan ğayrı, ilimler arasındaki ananeviy sıñırlar silinmege başladılar ve çoq alim malümat ilminiñ saasında başqa programmalarğa qoşulğanlar.
1980 senelerde deñişüvlerge cevap bermek içün ayrı meraqlarnen çoq sayılı gruppa daa peyda oldılar.
Jan, B., Semyonov, A., Vos, M. ve Veyalaynen, J. (2014 s.).
İçtimaiy ağından malümatnıñ deñişüvi o qadar itibarlı oldı ki, eger naşirler muvafaqiyetke irişmege isteseler "güzel oynamalı".
Bunıñ içün, bu ağlar öz qabiliyetlerini yerine ketirdiler. "
İmtiyazlarnıñ tayinlevi ve faalleştirüvsiz qullanıcılarnıñ keçit sıñırlavı aqqında ne tüşünesiñiz?
Raqamlı landşaftta dizayn ve mimarlıq printsipleriniñ birleşüvinen oriyentirlegen bu inkişaf etici bir ilim ve amelcilerniñ toplulığıdır.
"Malümat aqtaruvı" degen şeyni alçaqlatmaq içün avtomatikleştirilgen malümat-qıdıruv sistemalar qullanılalar.
Bir qullanıcı sistemağa soratuv yazğanda malümatnıñ qıdıruv esnası başlana.
Bunıñ yerine, belki, farqlı müimlikniñ derecesinen soratuvğa bir qaç obyekt kelişip ola.
Qullanımğa köre, metin vesiqaları, resimler, audio, aqıl kartaları ya da videolar kibi materiallarnıñ obyektleri ola.
Malümat qıdıruvı malümat aluvınen (MA) bağlanğan, amma ondan farqlana.
Mantıq, KR sistemadaki timsallarğa fikir yürsetüv işleriniñ nasıl tatbiq etilgenine dair şekliy semantika teminlemek içün qullanıla.
Açlıq ve suv taşqını kibi tabiat afetleriniñ Cennetniñ ükümdarğa memnüniyetsizligini şaatlıq etken ilâhiy ecri olğanı aqqında tarqalğan bir fikir de edi, böylece ağır afetlerden soñ sıq-sıq isyanlar oldılar, çünki insanlar Kök Mandatınıñ çekilmesi işareti olaraq bu felâketlerni añladılar.
Bu qavrayış bazı derecede Avropanıñ qıralnıñ ilâhiy aqına oşağan; amma Avropanıñ qavrayışından farqlı olaraq o idare etmek içün şartsız aqnı bermey.
Bir qaç başqa nezaret olğan sistemada ükümdar tarafından üküm suistimalını sıñırlama usulı olaraq Kök Mandatı, Çinde felsefeciler ve alimler tarafından sıq-sıq añıldı.
Körüne edi, ki sülâle çoq vaqıt devam etti, onıñ devamında 31 qıral, 17 nesilden olğan uzun bir müddet boyunca idare ettiler.
Faqat, vaqıtnen, ükümdarlarnıñ başqa içtimaiy sınıflarğa zorbalığı içtimaiy raatsızlıqqa ve istiqrarsızlıqqa ketirdi.
Olar, idare etme öz uquğını añlatmaq içün Kök Mandatını yarattılar ve mandatnı tutmanıñ yekâne yolunıñ Rabbiniñ közlerinde yahşı idare etmesi olğanını farz etti.
Lâkin, bazı vatandaşlarnı yatıştırmaq içün olar, bir qaç Şang kâr alıcısınıñ, Zhounıñ qaideleri ve normalarına binaen, küçük qırallıqlarını idare etmesini musaade etti.
Olar gemi yapıcılıqta da muvafaqiyet qazandı, ve bu, astronomik navigatsiyanen beraber olarnı pek yahşı deñiz seyaatçıları yaptı.
Bu işlerniñ ekseriyeti sülâleniñ ilerilevi ve siyasiy areketi tefsirleridir.
İşleri başta ükümran sınıfnıñ müimligi, ürmet ve daa alçaq sınıfnen munasebetlerini qayd etti.
Bu rayonlarda ükümet tarafından tayin etilgen idareciler ediler, qarşılıq olaraq olar, esas içki ükümetke sadıqlıq saqlamaq kerek edi.
Soñunda, Zhou sülâlesiniñ ükmü eksilgeninde, o, Zhounıñ zayıf ve idaresiniñ adaletsiz olğanını bellegen Qin devleti tarafından yoq etildi.
Bu islâat areketi devamında idare deñişüvleri yapıldı, ve qanunnıñ ükümdarlarnen beraber er adam üzerinde olğanını köstergen qanuniylik sisteması işlep çıqarılğan edi.
Han sülâlesiniñ tesbiti, Çin tarihında devletniñ siyasiy terkibinde emiyetli deñiştirmelerni köstergen büyük devrini qayd etti.
Esas maqsat, Kök Mandatını bu beş sülâleden ve böyleliknen Song sülâlesine bermek içün sebeplerniñ quruvı edi.
Cenüpte aynı zamanda olğan başqa Çin devletlerinden olarnıñ daa çoq toprağı bar edi.
Cu Ven ve Later Liangnıñ qattı areket tarzı büyük şaşqınlıq menbası edi, ve bunıñ içün olarnıñ Mandattan çıqarması içün tazyıq edi.
Ancaq, Kublay Han yekâne pervasız ükümdar edi, Kök Mandatını Yuan sülâlesi üzerinde talap etkende, Khitan insanlarnıñ parçası olğanından ve onıñ büyük ordusınıñ olğanından, aynı asıldan başqalarnıñ çoqluğı kibi, Çin duşmanlarında kibi olarnıñ aynı ananeleri ve medeniyeti yoq edi.
Bu, baştan soñuna qadar sadece siyaset ve imperatornıñ Rabbige qarşı yahşı areket saqlaması ıntıluvı edi.
İsyan Aqı iç resmiy qanunda tasdıq etilmegendir.
Ğalip, Kök Mandatını alğan ve onı coyğan adamlarnı tapqan biri olğanından, bazı Çin alimi bunıñ Viktornıñ adaleti olğanını tüşüneler, ve eñ yahşı bu populâr Çin aytımında tasvirlengen "Ğalip qıral olur, yutturqan qununsız olur" (Chinese: “成者爲王，敗者爲寇”).
Silla qırallığı Kök Mandatını da qabul etken sayıla, amma eñ eski yazuvlar, Kök Mandatınıñ deñişmez devlet mefküresi yapqan Coseon sülâlesinden keteler.
Daa soñra ve daa merkezleştirilgen vyetnam sülâleleri devlet mefküresi olaraq Konfutsiçilikni qabul etti, bu cenüp-şarqiy Asiyada, şarqiy Asiyada Çin merkezli sistemasından soñ modellengen Vyetnam tributar sistemasınıñ yaratuvına ketirdi.
Daa keç zamanda bu kereklik yoq etilgen edi, çünki Yaponiya İmperator Evi, Yaponiya küneş mabudesi Amaterasudan sürek asıldan olıp çıqılğanını iddia etti.
Atta 1868 senesinde Meydziniñ restavratsiyasından soñ, imperatornıñ siyasiy resmiyetçilikniñ merkezinde kene de olunğanında, Meydzi oligarhiyası ceetinden tahtnıñ pek küçük ükmü bar edi.
Media tetqiqleri, farqlı medianıñ mündericesi, tarihı ve effektlerinen oğraşqan fen ve tetqiq saası; hususan, kütleviy haber vastaları.
Avstraliyada media tetqiqleri birinci sefer 1960larnıñ başında Viktoriya universitetinde ve 1960larnıñ ortalarında orta mekteplerde tasil saası olaraq inkişaf etti.
Orta mekteplerde, birinci sefer ilk film ögretüv kursı 1960larnıñ ortalarında Viktoriya orta mektebiniñ kence sınıflarnıñ oquv programmasınıñ parçası olaraq ögretilmege başladı.
Bundan soñ o VTS qısmı oldı ve olmağa devam ete.
Yañı Cenüp Uels ştatında orta mektepte media oqutuvı yoq.
Garold İnnis ve Marşall McLuhan, 20 asırda media ekologiyası ve siyasiy iqtisat saalarına isselerinden Kanada belli alimleridir.
Karlton universiteti ve Ğarbiy Ontario universiteti, 1945 ve 1946 istiqballi, Gazetecilik mahsus programmaları ya da mektepler yarattı.
Bugün, Media ve Ulaşuv oqutuvı saasında universiteleriniñ çoqluğı bakalavr derecesini teklif eteler, ve bu tarlada çoq Kanada alimleri faal tarzda iştirak eteler, olarnıñ arasında: Brayan Massumi (felsefe, medeniyet tetqiqleri), Kim Savçuk (medeniyet tetqiqleri, feminist, qaytayuv tetqiqleri), Kerri Rençler (feminist nazariyesi), ve Fransua Kuren (teşkiliy ulaşuv).
Medium, dünya ya da başqa insanlarnen tesirleşüvimizge vasta olğan er şeydir.
McLuhan ayta, ki “parçalav tehnikası maşna tehnologiyası aslı olğan”, adam emeginiñ ve dernekniñ rekonstruktsiyasına tesir etilgen ve “avltomatikleştirüv tehnologiyasınıñ aslı qarşıdır”.
Bütün medianıñ hususiyetleri, er mediumnıñ “mündericesiniñ” er vaqıt başqa medium olğanını dey.
Eger elektrik nurı Cuma gecesi futbol içün ya da masañıznıñ aydınlatması içün qullanılsa, elektrik nurınıñ baqmasınıñ bu faaliyetler olğanını iddia ete bilesiñ.
Elektrik nurı tek ticaret markasınıñ yazuvı içün qullanılsa, o, orta tanılğan olacaq.
Medium effektiniñ küçü arta, çünki başqa medianıñ “kontenti” oña berilgendir.
Sıcaq kütleviy haber vastalarınıñ alçaq iştirak seviyesi bar, ya suvuq kütleviy haber vastalarınıñ yüksek seviyesi.
Evelce Pekin Yayınlama institutı kibi belli olğan Çin bağ universiteti 1954 senesinden tarihını başladı.
Burdyeniñ talili, televizornıñ tüşüngenimizden daa az muhtariyet ya da azatlıq bergeninde.
Film oqutuvı tarlasında, kene de, ekisi em Frankfurt, em Berlin, areketli resim mediasında yañı istiqballarnıñ inkişafında üstün oldılar.
Bu yañı yönelişte ilk yayınlamalardan biri - Gelmut Kreyzer tarafından tarir etilgen Edebiy tetqiqler - Media tetqiqleri (Literaturwissenschaft – Medienwissenschaft)tomu, o, 1976 Düsseldorfer Germanistentagda yapılğan taqdimler umumiyleştire.
2005 senesinde media alimi Lutz Hahmeister tarafından esaslanğan Alman Media ve Kommunikatsiya siyaseti institutı, media ve ulaşuv yolları saalarında olğan meselelernen oğraşqan mustaqillik tatqiqiy institutlarnıñ bazılarından biri.
Şimdi Medienwissenschaften Almaniyada universitelerde eñ populâr kurslarından biridir, çoq abituriyet hatalı tüşüneler, ki oqutuv, televizionda ya da başqa mediada keryerağa avtomatik olaraq ketirecek.
O, beş yıllıq bütünleştirilgen programma ve Elektronik Mediada eki yıllıq programma teklif ete.
Kommunikatsiya ilimleri insanlarnıñ qonuşqanına fokuslanğanda, vastalı ya da vastalı degil, media tetqiqleri kommunkkatsiyanı tek vastalı kommunkkatsiyanen çatmağa tırışalar.
Ulaşuv ilimleri (ya da olarnıñ törelgenleri), Rotterdam Erasmus Universiteti, Tilburg Universiteti, Amsterdam Universiteti, Groningen Universiteti, Tvent Universiteti, Ruzvelt akademiyası, Utreht Universiteti, Amsterdam VU Universiteti ve Vageningen Universiteti ve Tetqiq Merkezinde ögrenilgen ola bile.
Lahorede Punjab Universiteti eñ eski bölük.
Bugün media oquvı bütün Büyük Britaniyada oqutılğandır.
Lâkin, bazıda böyle programmalarnıñ fokusından film, kitaplar neşri, video oyunları kibi media çıqarılğanlar.
Siva Vaidhyanathan professor, medeniyet tarihçısı ve media alimi, ve Canoe Ventures baş direktornıñ ve Devid Verklin mezunnıñ taraflarından paranen temin etilgen İnaugural Verklin Media Siyaseti ve Etnik konferentsiyası sayesinde bu oldı.
Radfordda media oquvı evelki kibi bir kimseniñ jurnalizm, yayınlav, reklama ya da ağ istisalına toplanğanını dey.
Bergson açıq cemiyetni, onıñ tarafından adlandırılğan qapalı cemiyet, qanun, ahlâq ya da din qapalı sistemasına qarşılaştıra.
Soros, George, "Hatalarğa duçar olğanı devri," Cemiyet işleri (2006).
Totalitarlıq, bilgilerniñ siyasiy olğanını mecbur etti, bu, tenqidiy fikir etüv imkânsız yaptı ve totalitar devletlerde bilgilerniñ yıqıluvına ketirdi.
Qapalı cemiyette muayyen bilgiler ve niaiy aqiqatqa talaplar, kerçeklikniñ versiyalarından birini qabul ettirmek ıntıluvına kötere.
Saylayıcınıñ kerçeklik menimsevi qolayca manipulâtsiya etile bilgenden demokratik siyasiy muzakere, kerçeklikniñ daa eyi anlaşılmasına yol açmaz.
Amma Popper, açıq cemiyet ne demokratiyanen, ne kapitalizmnen, ne qarışmayuv iqtisadınen aynılamay, ya tezce insannıñ tarafından tenqidiy aqılnen, başqaca tüşüngen gruppalarnen.
Tertipleyici kollecleri bu, ihtisasiy areketlerniñ tertiplevi yolunen içtimaiy meraqlarğa hizmet etken qanuniy teşkilâtlar.
Misal olaraq, Ontarioda, Ontario Ticaret Kolleci azalığı olmağan iç kimse mecburiy ticarette çalışıp olamay.
Veber içün içtimaiyat bu cemiyet ve areket tarzı aqqında bir ilim, ve bunıñ içün o, tesirleşme merkezine baqmaq kerek.
Bu ıstıla, Florian Znanetskiyniñ "içtimaiy fenomenından" daa ameliy ve tarqalğan, çünki içtimaiy areketler etken şahıs passive degil, ya o daa faal ve qarşılıq köstergendir.
Ekinci aqibetler bitkende bu da alternativ vastalar sayıla.
Eger student kollecde ögrenmegenini saylasa, olar uquq bölügine kirmek ve soñunda uquqçı olmaq maqsadına irişmek zor olacağını bileler.
Qıymet nisbeti emirler ve talaplar alt gruppalarına ayırıldı.
Bu talaplar bir qaç mesele yaptı, atta qanuniy formalizm sınalğan edi.
Bir birinen reqabet etken çoq diniy şirket olğanı içün, olar, mütehassıs olmağa ve diniy istimalcılarnıñ bazı segmentiniñ ayrı ihtiyaclarını teminlemege ıntılacaqlar.
Liberal kilseler sayısı eksilgende, zemaneviy Amerika Qoşma Ştatlarında sert kilseler küçlü ve kenişlengen olğanı aqqında yahşı bellidir.
Affektiv areketleri (duyğulı areketler olaraq bellidir): şahsiy duyğularnı ifade etmek içün öz guyğularından yapılğan areketler.
Kontrol etilmegen reaktsiyalarda sıñırlavlar yoq, ve mında saqtlıq qıtlığı bar.
Intıluvlar riayet etilmegende içki eyecan bar.
Аreket tarzılı ve ratsional saylav faraziyeleri kenişlegen misaldir.
Bu altı kontseptsiya Aristotel tarafından tesbit etildi, ve alâ daа bir qaç qonuşmanıñ mevzusıdır.
İqtisat mikrologik nazariyeleri insanlarnıñ bir gruppasınıñ areketlerini teşkereler.
Böylece bu, teslimatçılarnıñ reqabetke qabiliyetli olğanına ketire, ve, demek, iqtisatta nizam yarata.
Ratsional saylav nazariyesi, iqtisatçılar tarafından daa çoq ögrenilgenine baqmadan o, mikroekonomik qavrayışlardan farqlana.
Ananeviy areketler: ananege köre etilgen areketler, çünki er vaqıt muayyen vaziyetler içün ayrı usulnen yapılğandır.
Adet bu tanışlıqlar arasında esaslanğan ameliyat.
Alışıqlıq bu yavaş-yavaş ögrenilgen adımlarnıñ sırası ve bazıda añlı tarzda degil.
Kuliniñ özün küzgüli akis olğanı ğayesi, başqalar aqqında tüşüngenimiz ve olarnı nezaret etkenimiz, ve olarnıñ areketlerimiz aqqında ne tüşüne bilgeni sayın özüniñ duyğunıñ inkişaf etmesi.
İçtimaiy sermiya bu, "cemiyetke semereli işlemege yardım etken, muayyen cemiyette yaşağan ve çalışqan insanlar arasında munasebetler ağları".
19 asırnıñ birinci yarımında de Tokvivil, ğaliba, içtimaiy sermiyanı bildirgen ve tesbit etken Amerika ayatını közetti.
İnsan assotsiatsiyalarında yardımnıñ, duyğudaşlıqnıñ, qomşularınıñ arqadaşlığınıñ imtiyazlarını tapacağında cemiyet umumen bütün parçalarınıñ işbirliginden fayda çıqaracaq.
Steynniñ (1960:1) sözlerine köre "Medeniyet farqlılaşması ve deñevi devam ettirgen cemiyetniñ qoltutuvı fiyatı bu, şübesiz, em şahsiy, em içtimaiy ekisi seviyelerde muayyen nizamnı bozuv qabul etüvdir."
Bütün bu tüşünceler soñraki onyıllıqlarda içtimaiy sermiya qavrayışınıñ inkişafına müim isse qoştılar.
Robert D. Patnem (1993) teklif etti, ki içtimaiy sermiya cemiyetlerde ve milletlerde işbirlikke ve yardımlaşuv munasebetlerine yardım etecek, ve böyleliknen cinayetçilik kibi, zemaneviy cemiyetlerde olğan çoq içtimaiy bozğunlıq mucadelesımda degerli vasta olacaq.
Nen Linniñ içtimaiy sermiya qavrayışınıñ daa ferdiyleştirüv yanaşuvı bar: "bazarda beklengen kârnen içtimaiy munasebetler yatırımları."
Sermiya ıstılası iqtisadiy sermiyanıñ başqa şekilleri kibi qullanıla, çünki içtimaiy sermiyanıñ aynı (amma azca duyğan) imtiyazları bar.
Robison, Şmid ve Siles (2002) içtimaiy sermiyanıñ farqlı tarifi incelediler, ve neticege keldi, ki olarnıñ çoqusı tarifniñ şekliy talaplarını qanaatlendirmeyler.
Olar, içtimaiy sermiya simpatiya kibi tarif etilgen ola bilgenini teklif eteler: başqanıñ simpatiyanıñ obyektiniñ içtimaiy sermiyası bar; başqalarğa simpatiya olğanlar içtimaiy sermiyanı temin eteler.
İçtimaiy sermiya içtimaiy kapitalizmniñ iqtisadiy nazariyesinden de farqlana.
Bu, "bağlı insanlar ve yabancılar da içün deger yarata."
Robert D. Patnemge köre içtimaiy sermiya, "insanlar arasında bağlarğa - içtimaiy ağlar ve olardan peyda olğan özaralıq ve işançlılıq normalarına" aittir.
Bu, idarege daa alçaq işanç seviyesinde ve vatandaşlarnıñ iştiragi daa alçaq sevisinde körüne.
Patnem, qadınlarnıñ emek bazarına kirmesi içtimaiy sermiyanıñ tüşüviniñ esas sebebi olğanını da belley, bu, ana-baba-oca birleşmesi kibi vatandaşlıq teşkilâtınıñ iştirak etüvine mania olğan vaqıt sıñırlanmasınen nisbetleştirilgen ola bile.
Fukuyama, içtimaiy sermiya inkişaf içün faydalı olğanda o da umumiy eyiallıq içün istenilmegen aqibetlernen gruppanıñ azalarına masraflar kirsetkenini tasdıqlay.
Bu faktor, subyektniñ şahsiy ya da müşterek ağınıñ konfiguratsiyasından olğan imtiyazlarğa fokuslana.
Bu, eñ eyi şekilde, başqalarnıñ işançı ve işbirligi ve ağda insannıñ identifikatsiyasınen tasvirlengen.
Şeri Berman ve Dilan Rayli, ve iqtisatçılar da Şanker Satyanat, Niko Voigtlander ve Hans-Yoahim Vos tarafından yapılğan tetqiqler vatandaş dernegi faşistler areketleriniñ artuvınen bağlaylar.
İçtimaiy sermiyanıñ menfiy neticeleri birleştirilgenge köre sıqça bağlanğannen tedaiylene.
Birleşüv ve bağ içtimaiy sermiyaları, muvazenette olsa beraber semereli çalışa bileler, ya da olar bir birine qarşı çalışa bileler.
Qapalı ağlarnıñ pekitüvi, qavmiy ayırım ya da içtimaiy tecrit etüv kibi farqlı netecilerge ketire bile.
Almanlar, milliy ükümetniñ ve siyasiy fırqanıñ muvafaqiyetsizliklerinden közü qaytıp klublarına, göñülli derneklerine, ihtisaslı teşkilâtlarına atıldılar, böylece olar Veymar Cumhuriyetiniñ bozmasına ve Gitlerniñ idarege kelimesine yardım eteler."
Veymar Cumhuriyetinde olar içine pek qapanıq ediler.
Robert Putnam, soñki işinde, içtimaiy sermiya ve bunen bağlanğan cemiyetniñ işançınıñ yükselüviniñ köçip kelüvlikniñ ve cemiyetlerde aqtqan ırq çeşitlikleriniñ tarafından mania olğanını teklif ete.
Gomogenlik yoqluğu insanlarnıñ olarnıñ atta eñ yaqın taqımından ve munasebetlerinden, birdem cemiyetniñ yerine bölüngen cemiyetni yaratataq, ayırılmasına ketirdi.
Adam sermiyası, şahsiy resursı olaraq, evelki nesilniñ içtimaiy sermiya yolunen ne toplağanından irişilir ola bile.
Koulmannıñ öz munaqaşalarında Pyer Burdyege кerçekten iç bir vaqıt muracaat etmegenine baqmadan bu, Burdyeniñ, Tasilde, Cemiyette ve Medeniyette yañıdan istisal işinde beyan etilgen deliline munasip ola.
Böyleliknen, içtimaiy platforma adamnı alışılğan içtimaiy kerçekliknen özü donata.
Bunı köstermek içün adamnıñ cemiyette yerini daa yahşılaştırmağa ıntılğanını dep belleymiz.
Vatandaşlıq Cemiyeti Adekvat Nazariyemi?
Tipik misaller: horlar ve bouling klubları (bundan adı, çünki Putnam eksilüvine yazıqsına) bağ içtimaiy sermiyasını yapqanda cinayet çeteleri birleştirilgen içtimaiy sermiya yaratalar.
Oldriç, ayrıca qazadan soñ yañıdan quruvnıñ temel printsiplerine içtimaiy sermiyanıñ ğayelerini qullana, ve zarar seviyesi, eali sıqlığı, idare ve yardım keyfiyeti kibi tüzelüvge yardımcı olğan ya da mania olğan faktorlarnı muzakere ete.
Ayatlarını böyle şekilde yaşağan insanlar bunlarnıñ cemiyetniñ normaları olğanını tüşüneler ve ayatlarını kreditleri ve balaları içün raatsızlanıp yaşay bileler, ve kerek olsa hayırseverlikni alacaqlar.
Merksqa köre tek kapitalistler "sermaye" bütünşekillerine saip oldılar, öz iş küçüni satmaq mecburiy adamlardan ibaret sınıf olaraq kapitalistik cemiyetniñ emek esasını qayd etti, çünki bu sözniñ iç manasında, başqaca yapmaq içün yeterli sermiyağa saip olmadılar.
Portes, bunıñ misali kibi aynı etnik gruppanıñ vekiline stipendiya bağışı aqqında aña.
300den ziyade ilmiy maqale tarafından qabul etilgen bağlama ve birleşme alt qadranları teklif etildi.
Ancaq, birdemlik seviyesini tapuvnıñ keyfiyetli bir usul yoq, ya tetqiqatçılar tarafından içtimaiy sermiyanıñ ameliy qullanuvı içün onyıllıqlar devamında qullanılğan içtimaiy ağ modelleri toplamı daa ziyade bar.
Büyükçe erkânnen zümreler (misal olaraq siyasiy fırqalar), azca erkânnen zümrelerden sermiyanıñ ölçüsine daa çoq qoşalar, amma küçük erkânnen çoq zümreler (toplulıqlar kibi) evelki kibi daa müim olmağa devam eteler.
Zümreniñ cemiyetniñ qalğan parçasına munasebeti içtimaiy sermiyağa da tesir ete, amma başqaca.
Başqalarnıñ simpatiyasına tesir etip olmağanını tanıp, kirmege ıntılğan insanlar, başqalarına ve olarnıñ tarafından teklif etilgen teşkilâtlar ve institutlarğa simpatiyalarını arttırmaq içün areket eteler.
Valzer (1992), Alessandrini (2002), Nyutovn, Stolle & Roçon, Foli & Edvards (1997), ve Volters kibi müelliflerge köre insanlar, vatandaşlıq cemiyetinden, ya daa doğru üçünci sektordan, munasebet ifadelegen ağlar yarata ve qoltuta bileler.
Lyonsnıñ "Üçünci sektor"ge (2001) köre içtimaiy sermiyanıñ menbalarını istisal etmek içün tek vatandaşlıq cemiyeti vesiqalaştırılğan degil edi, içtimaiy sermiya, iç teminlengen ya da üçünci sektornıñ yükselüvini stimullağan faktor altında da iç şekilde körünmey.
Maqsat, iqtisadiy sistemanıñ eşqlarından marginalleştirilgenlerniñ kene de "cemiyetke" birleştirmesidir.
Alessandrini bunen razı ola, aytıp "hususan Avstraliyada neoliberalizm iqtisadiy ratsionalizm kibi yañıdan baqılğan edi, ve olarnıñ iş içün içtimaiy sermiyanı qullanğanından, umumen cemiyet içün telüke kibi bir qaç nazariyeci ve tefsirci tarafından tarif etilgen edi."
Milletlerara inkişaf saasında Ben Fayn (2001) ve Con Harriss (2001) neoliberalli iqtisadiy inkişaf tarafından meydanğa kelgen musaviysizlikniñ yoq etüvi içün teklif etilgen usul (misal olaraq, inkişafnıñ agentleri kibi vatandaşlıq cemiyeti teşkilâtlarınıñ ve devletke bağlıolmağan teşkilâtnıñ ilerilevi) kibi içtimaiy sermiyanıñ kelişmegen qullanuvı pek tenqit ettiler.
Faqat daa yüksek içtimaiy sermiya seviyeleri, demokratiyanıñ daa yüksek inayetine yol açtı.
Bu temel faktorlarnıñ tolu talil sıq-sıq qadınlarnıñ ve erkeklerniñ aynı seviyede rey bermegenini teklif ete.
İçtimaiy sermiya, siyasiy iştirak içün imkân yaratqan resurslar ve ağlar bolluğını teklif ete.
Qadınlarnıñ özüni daa az iyerarhik yollarnen teşkil etmesi ihtimali daa yüksek ve olar fikir birliginiñ yaratqanına fokuslanalar.
Meselâ, rak hastalığı olğan adam tedaviylev keçmek ve sağlığı yerine kelmek içün oña kerekli malümat, para ve ahlâqiy yardım ala bile.
Bundan ğayrı maalle içtimaiy sermiyası, balalar ve ösmürler arasında sağlıq saasında musaviysizlikni yımşatuvğa da imkân yarata bile.
Sakinlerniñ yüksek faiziniñ aynı etnik gruppağa ait olğan coğrafiy territoriyada olğan etnik azlıqlar tarafından qoltutulğan munasebetler ve ağlar, başqa şahsiy ve maalle hususiyetlerine köre beklegeninden daa eyi sağlıq netecilerine ketire bile.
Meselâ, İsveçiyada 13-18 yaşındaki ögrencilerge bergen soravnıñ neticeleri, alçaq içtimaiy sermiya ve alçaq içtimaiy işanç, daa yüksek psikosomatik alâmetleriniñ seviyesinen, adale-taqlet ağrısınen ve depressiyanen bağlı olğanını köstereler.
Bir çalışmada İnternetniñ malümat qullanuvlarınıñ, insannıñ içtimaiy sermiya işlep çıqaruvınen pozitiv bağı edi, ya içtima-rekreatsiya qullanuvları arasında menfiy korrelyasiya bar edi (bu qullanuvlarnıñ daa yüksek seviyeleri, daa alçaq içtimaiy sermiyanıñ seviyelerinen nisbetleştirilgen edi).
Demek, insanlar, belgilengen meraqlar ve peyda oluv esasında başqalarnı saylap olarnen bağ qura bileler.
Bu munaqaşa devam ete, lâkin delilniñ ziyadeligi, içtimaiy sermiya ve İnternet arasında müsbet bağlar olğanını köstere.
2006 senesinde keçirilgen, yaqında olğan tetqiq İnternetke muntazam kirmegen ya da bütünley kirmegenlerge köre İnternetniñ qullanıcılarınıñ sıq-sıq daa keniş ağları olğanını köstere.
Başqa tetqiq, yaş insanlarnıñ, yüz-yüzge alâqanı İnternet bildirimesinnen deñiştirmege izin bermek yerine, bildirime içün İnternetni qoşma vasta kibi qullanğanını köstere.
Olar Koulmannı tenqit eteler, o, qorantada olğan sadece ana-baba sayısını qullandı, ögey ana-baba ve tek baba ya da tek ana olğan qorantalarnıñ farqlı çeşitleri kibi ayrı taraflarnıñ körülmegen effektleri aqqında unuttı.
Morgan ve Sorensen (1999), katolik mektepleriniñ talebeleri muvafaqiyet standart testlerinde devlet mekteplerniñ talebelerinden daa yahşı neticeler köstergeni sebebini añlatqan açıq bir mehanizmniñ olmaması içün doğrudan-doğru Colemanğa itiraz etler.
İçtimaiy sermiyanıñ, normalarğa riayet etken mekteplerde cayılğan funktsional toplulıqnıñ qoltutuvınen pozitiv tesir ete bilgeni, ve aynı vaqıtta bunıñ, artqaç nezaretniñ menfiy netecelerine de ketirgeni belli oldı.
Bu mektepler, ana-babalarnıñ ve başqa yetişkenlerniñ tarqalğan içtimaiy ağlarında fırsatlar aqqında malümat kibi içtimaiy sermiyanıñ başqa çeşitini ögreneler.
Bu vaziyetlerniñ beñzerligi ana-babalarnıñ balalarnıñ tasilinen daa bağlı olmasıdır.
Tasil saasında içtimaiy sermiya, talebelerniñ oqutuvından mesül olğan ocalar ve ana-babalar olmadan, balalarınıñ akademik tasiline büyük tesir bu faktorlarnen bağlı ola bile.
Tedin ve Veyherniñ (2010) aytqanı kibi, "ana-babalarnıñ balalarnıñ tasilinde faal iştiragi ögrenciniñ muvafaqiyetini stimulâtorında eñ müim faktorlardan biridir."
İçtimaiy sermiyanıñ şekli kibi destek ağları kene de kelgen talebelerniñ tarafından saip olunğan medeniy sermiyanı faalleştirüv içün kereklidir.
Eknik birdemlik, immigrantlarnıñ qabul etken cemiyetke kelgenleri alında pek müim.
Etnik destek, akademik muvafaqiyet içün stimul bere.
İçtimaiy sermiyanıñ coğrafiy añlam kibi sınıflaştırılması içün onıñ esas delili, insanlarnıñ munasebetleri yaşağanları yerler tarafından şekkillengendir.
Tetqiqlerinde bu qurulışlarnıñ ayrı iştirakçilerge baqmay, amma qurulışlar ve olardan aqqan içtimaiy ağlarnıñ boşluqta tarqalğanına ise baqa.
İçtimaiy sermiyanıñ coğrafiyada bir ögrenüv saası olaraq körüne bilgen başqa bir saa, göñüllilikke qoşuluvnıñ talili ve bunıñ, farqlı ükümetler tarafından destegi yolunen kerçekleşe.
Boş zaman ve demokratik içtimaiy sermiya arasında emiyetli bağ bar.
Daa soñki tetqiqte Kislev (2020), romantik munasebet istegi ve bekârlıq arasında bağ köstere.
Buña oşağan neticeler, Bangladeşte Sarker tarafından keçirilgen köndelen tetqiqte meydanğa çıqarılğan ediler.
Epo, em irişimni olğan, em de irişimni olmağan iş adamlarınıñ eyiallığı neticelerini teñeştirip bunı yaptı.
Taqım birdemligi (taqım birligi ve içtimaiy birlik olaraq da adlandırılğan añlam), bağlar bir içtimaiy taqımnıñ azalarını bir birine ve bir bütün olaraq taqımğa bağlağanda meydanğa kele.
Birdemlik, daa spetsifik olaraq, bir taqımnıñ bir maqsat içün çalışqanda ya da azalarınıñ emotsional ihtiyaclarını qapatqanda birlik içinde olma tendentsiyası olaraq belgilene bile.
Dinamik tabiatı, onıñ bir taqımnıñ peyda olğanı zamandan başlap, bu taqımnıñ dağıtılğanı zamanğa qadar öz quveti ve şeklinde vaqtınen nasıl ket-kete deñişmesinen bağlıdır.
Bu tarif, yuqarıda muzakere etilgen taqımnıñ tarifi ile tasvirlengen taqımlarnıñ çoqusı içün umumiyleştirile bile.
Bir araştırma çerçivesinde, taqımnıñ azalarından olarnıñ bütün yahşı dostlarınıñ adlarını aytmasını istediler ve taqım içinde seçimlerniñ tış seçimlerine nisbetini esapladılar.
Taqım birligi, Hoggğa köre, içtimaiy çekicilik olaraq malüm olğan taqım seviyesinde celp etüvniñ çeşitine oşay.
Şahsiyetlerara çekicilikte taqım birligini körgen Lott ve Lott (1965), edebiyat üzerinde etraflı bir araştırma yapıp, insanlarnıñ aslı (meselâ, ırq, etnik mensüplik, zenaat, yaş), maqsatları, degerlikleri ve kişilik hususiyetlerine köre oşaması umumiy olaraq taqım birdemligine musbet tarafından tesir ete.
Bunen beraber, böyle oşamalar, taqım azalarınıñ çeşit türlü meseleler, bu cümleden taqım maqsatları, kommunikativ usulları ve istenilgen reberlik çeşiti boyunca oşağan tüşünceleri paylaşmalarınıñ ihtimalını yükselte.
Sıq-sıq bunıñ sebebi içtimaiy tenbellik adlandırılğan bir taqımnıñ bazı azaları başqalarnıñ qaçırğanlarını yerine ketirecegine inanğanları içün, daa az gayret köstermesiniñ nazariyesidir.
Meta-analizlerniñ (çeşit araştırmalarnıñ neticelerini umumiyleştirgen çalışmalarnıñ) çoqusı, birlik ve bir işniñ semereligi bir birine bağlı olğanını kösterdi.
Birlik, çekicilik neticesinde peyda olğanda, o, iş semereligi ile ortaq iş tarafdarlığına köre daa da bağlıdır.
Amma, bazı taqımlarnıñ birlik ve iş semereligi arasında bağı digerlerinden daa küçlü ola bile.
Bazı delillerge köre, birlik, bir birine pek bağlı olğan röllernen taqımlarda mustaqil azalar olğan taqımlardan daa açıq-aydın körüne.
Ayrıca, ögünde yüksek maqsatlar qoyğan taqımlar soñ derecede semereli ediler.
Ondan ğayrı, birdem taqımlarnıñ azaları birdem olmağan taqımlarğa köre daa optimistik olıp, içtimaiy meselelerden daa az çekişeler.
Taşçı ve dülgerlerniñ birdem taqımlarda çalışqanda daa memnün olğanı tesbit etildi.
Bir araştırmağa köre, birlik bir vazife tarafdarlığı olaraq, taqım qararlarınıñ qabul etmesi protsessini o, stress altında olğanda, stress altında olmağanı zamandan daa da yahşılaştıra bile.
Araştırma, alçaq birligi ve yüksek aceleligi ile taqımlar, yüksek birligi ve yüksek aceleligine saip olğan taqımlarğa köre daa semeresiz çalışqanını kösterdi.
Taqım tüşüncesi nazariyesine köre, basqı qabul etilgen qararlar üzerinde kritik tüşünme protsessine mania ola.
Başqa bir sebep ise, insanlarnıñ taqımğa qıymet bergenleri içün, munasebetlerini devam ettirmek ya da inkişaf ettirmek maqsadınen ortaq printsiplerine (konformizmge) boysunmağa istegindedir.
Taqım azalarınıñ begenme derecesiniñ taqım birdemliginiñ köstergiçi olğanı tahmin etile edi.
Ükümet tarafından yaptırılğan "İngiliz şeirleriniñ vaziyeti" tematik esabatlarına köre, içtimaiy birlikniñ beş çeşit ölçemesi bardır: maddiy şaraitler, passiv munasebetler, faal munasebetler, fikirdeşlik, inklüziya ve musaviylik.
Bu temel ihtiyaclar, sağlam bir cemaat qurulışınıñ esası ve içtimaiy ilerilemeniñ müim köstergiçidir.
Üçünci ölçeme, ayru insanlar ve cemiyetler arasındaki pozitiv iş birligi, deñişüvler ve bağlar ya da "faal içtimaiy munasebetlerni" ifade ete.
Aynı zamanda o, insanlarnıñ bir şehirge ait olma duyğusını ve çeşit keçmişlerge saip olğan insanlar arasında paylaşılğan tecribe, kimlik ve degerliklerniñ küçüni de içine ala.
Cemiyet seviyesinde, Albrekt Larsen, içtimaiy birlikni "bir milletniñ, bir birlerine işanmasına imkân bergen ahlâqiy bir cemiyetke ait olğanlarına işanç" olaraq belgiley.
İçtimaiy formatsiya (cemiyet sözü ile manadaş), Marksizmde kapitalizmden evelki istisal tarzlarını devam ettirgen kapitalistik istisal tarzı ve iqtisadiyatnıñ institutsional bağlamı arasındaki muayyen tarihiy artikulâtsiya demektir (disambiguation).
İçtimaiy ilimlerde cemiyet qurulışı, em ayrı insanlarnıñ areketlerinden meydanğa kelgen em de olarnı belgilegen cemiyetteki şablon içtimaiy sazlamalardır.
O, çeşit qurulışlarnı içine alğan ana qurulışını ifade etken "içtimaiy sistemanen" qarşılaştırıla.
O, cemiyetniñ çeşit institutları arasındaki munasebetlerniñ qaideleri ve şekillerini belgiley.
O, bir teşkilât qurulışınıñ uyğunlaştırıla bilüvi, deñişüv qabiliyetleri ve başqalarını belgilene bilgeni içün, zemaneviy teşkilât araştırmalarında da müimdir.
Mezo ölçüde, o, ayrı insanlar ya da teşkilâtlar arasındaki içtimaiy ağlarnıñ qurulışı ile bağlıdır.
Misal olaraq, Con Levi Martin, belli makro ölçüli qurulışlar, mikro ölçüli medeniy institutlarnıñ emercent hususiyetleri olğanını nazariyeleştirdi (yani, "qurulış" antropolog Klod Levi-Strossnıñ qullanğanına oşay).
Aleksis de Tokvil, "cemiyet qurulışı" terminini ilk olaraq qullanğanı tahmin etile.
Cemiyet qurulışınıñ birinci ve eñ tolu tasvirlerinden biri, siyasiy, medeniy ve diniy ayatnı istisal tarzı (temel bir iqtisadiyat qurulışı) ile bağlağan Karl Marks tarafından yapıldı.
Herbert Spenser ve digerleri tarafından populârlaştırılğan biologik ve içtimaiy sistemalar arasındaki analogiyalarnı köz ögüne tutaraq Emil Dürkheym, çeşit içtimaiy institutlarnıñ ve ameliyatlarnıñ, ayrı parçalarnıñ birleşken ve öz özüni yañıdan işlep çıqarğan bir bütünine beñzeştirmesi yolunen cemiyetniñ funktsional integratsiya kefalet etmesinde rol oynağanı aqqında fikrini teklif etti.
Başqaları, medeniy qurulışlarda mantıqiy nizam qıdıruvında Levi-Strossnı taqip eteler.
Cemiyet qurulışı qavrayışını agentlik ile birleştirme ıntıluvlarları arasında eñ çoq tesir köstergen, Entoni Giddensnıñ terkipleşüv nazariyesi ve Pyer Burdyeniñ ameliyat nazariyesidir.
Bu ceetten Giddensnıñ talili, Jak Derridanıñ klassik içtimaiyat ve beşeriyat fikir yürsetüviniñ (bu cümleden Levi-Strossnıñ strukturalizm umumiyleştirici tendentsiyalarınıñ) temeli olğan ekişerlemeler dekonstruktsiyasınen yaqın bir şekilde bağlıdır.
Bu Yakob L. Moreno tarafından araştırıldı.
İçtimaiy biologiya, içtimay areket tarzınıñ evrim ceetinden araştırma ve açıqlama maqsadını qoyğan bir biologiya saasıdır.
İçtimaiy biologiya, çiftleşme şekilleri, territoriya uruşları, sürü avcılığı ve sotsial böceklerniñ sepet cemiyeti kibi içtimaiy areket tarzlarını araştıra.
O, ayvanlarnıñ zaman içinde evrim tarafından muvafaqiyetli olğanlarını isbat etken usullarnı qullanıp areket ateceklerini tahmin ete.
Bu sebepten areket tarzı, öz genleriniñ populâtsiyada saqlap qalması ıntıluvı olaraq baqıla.
Altmann, statistikanı qullanaraq rezus makaklarınıñ içtimaiy areket tarzını araştırmaq içün, içtimay biologiyanıñ öz markasını işletip, 1965 senesi Yerks adına Regional primat araştırma merkezine "içtimaiy biolog" olaraq işke qabul etildi.
Bir zamanlar ihtisas termini olğan "içtimaiy biologiya" 1975 senesi şiddetli munaqaşalarğa yol bergen Uilsonnıñ "İçtimaiy biologiya: Yañı sintez" serlevalı kitabı neşir etilgen soñ, keniş halq kütlesinde belli oldı.
Amma, evrimniñ areket tarzına tesiri, evrim özü keşfinden qısqa bir vaqıt soñra biologlarnıñ ve felsefecilerniñ diqqatını çekti.
Edvard H. Hagen, "Evrim psihologiyası qılavuzı" kitabında içtimaiy biologiyanıñ insanlar üzerinde qullanması boyunca faal tartışmalarğa baqmadan, "yirgiminci asırnıñ ilmiy ğalibiyetlerden biri old"\n", dep yaza.
Şunıñ içün, büyük ihtimalnen bu çizgiler, bir çeşitniñ evrimlengeni müitinde "adaptiv" edi.
Böyleliknen, olar sıq-sıq instinktiv ya da sezgirlik areket tarzı ve medeniyetler arasındaki farqlılıqlardan ziyade oşağan çizgiler añlatmasınen meraqlana.
Böyle ana-babalar qorçalamasınıñ populâtsiyada rastkelme sıqlığı artacaqtır.
E.O. Uilson, evrimniñ taqımlar üzerinde de çalışa bilecegini isbat etmege tırışa edi.
Eger altruistlik genetik olaraq belgilengen olsa, altruist olğanlar altruistlikniñ ayatta qala bilmesi içün, öz altruistik genetik çizgilerini yañıdan işletmek kerekler, faqat altruistler özlerini acımayıp, resurslarını altruist olmağanlarğa masraf etkende, altruister ölmege, başqalarnıñ sayısı ise, artmağa başlay.
İçtimaiy biologiya çerçivesinde, bir içtimaiy tarz, birinciden közetilgen areketlerge uyğun olğan evrim olaraq turğun bir strategiya tapması yolunen bir içtimaiy biologiya gipotezası olaraq açıqlana.
Sotsial böcekler ve olar yanında olğanlar arasındaki altruistlik aynı şekilde açıqlana bile.
Umumiy olaraq, daa çoq doğurma fırsatına saip olğan dişiler, yavrularına daa az qıymet bere bile ve aynı zamanda aş çoqlaşmaq ve soydaşlarından imaye eñ yüksek seviyege kötermek içün doğurma fırsatlarını teşkil ete bile.
İnsan areket tarzlarınıñ genetikası boyunca araştırmalar, umumiy olaraq, icadiy istidat, tışqa aylanıqlıq, tecavuz ve IQ kibi areket tarzınıñ çizgileriniñ yüksek irsiyetke saip olğanını tasdıqladı.
Böyleliknen, sıçan genomından FEVni genetik olarak çıqarılmasında, erkek sıçanlar başqa erkek sıçanlarnı birden ücüm ete, kiyik soydaşlarına ise, tecavuziy areketlerni başlatması içün daa çoq vaqıt kerek.
Ullika Segerstrole bildirgenine köre, 1976 senesi İçtimaiy biologiya araştırma taqımınıñ bir toplantısında, Çomski, insan tabiatı añlamınıñ içtimaiy biologiya tarafından belgilenmesi ne qadar müim olğanını añlatmağa tırışa edi.
Uilson, asla olması kerek olğan şeylerni közde tutmayıp, tek kerçekni köz ögüne tutqanını tasdıqlay edi.
Biznes, mahsulat (mal ve hızmetler kibi) işlep çıqararaq ya da alıp sataraq keçiniş içün kerek şeylernen temin etme ya da para qazanma faaliyetidir.
Eger biznes borclansa, kreditorlar saipniñ şahsiy mallarını ala bileler.
Bu söz aynı zamanda bir şirket manasında (adliyeci ya da memurlar tarafından degil) laqırdı tilinde de sıq-sıq qullanıla.
Hususiy sektorğa mensüp olğan ticariy korporatsiya, onı idare etmek ve idarecilik hadimlerini işke almak içün müdirler şurasını saylağan aktsiyacılarğa aittir.
Kooperativ, anda aktsiyacılar yerine qarar berüv salâhiyetini paylaşqan azalar olması ile şirketten farqlana.
Sıñırlanğan mesüliyetli şirketler, sıñırlanğan mesüliyetli ortaqlıqlar ve biznes qurulışınıñ diger özüne has çeşitleri, belli uquqiy kefilliginen ayrı bir uquqiy şahıs altında iş yürseterek, öz saiplerini ya da aktsiyacılarını iş muvafaqiyetsizliginden qorçalay.
Azalar, şirket iflâs olıp, yoq etüvi alına keçse, belli (adetince nominal) paralarnıñ tölemesini kefalet eteler, faqat akis alda şirket boyunca iç bir iqtisadiy aqları yoqtır.
Şirketlerniñ bu çeşiti Büyük Britaniyada endi qurulıp olamay, amma olarnıñ bar olması içün maddeler qanunlarda alâ daa mevcuttır.
"Şirket adından soñ yazılğan Ltd abbreviaturasınıñ "limited şirket" manasına kelgenini ve PLC (public limited company) abbreviaturası onıñ aktsiyalarınıñ keñiş tarqalması köstergenine" ph> diqqat etiñiz.
Garantiyanen sıñırlanğan bir şirkette, bu garantlar olacaqtır.
Şahsiy şirketlerniñ birjalarda halqqa açıq aktsiyaları yoqtır, ve olar adetince aktsiyalar bermesine sıñırlamalarına saiptir.
Eglenceli şirketler ve kütleviy haber vastaları agentlikleri, birinci olaraq intellektual mülkniñ satışından kâr elde eteler.
Olar arasında arabalar, avtobuslar, tibbiy cihazlar, cam ya da uçaqlar kibi maddiy mallar bardır.
Tükânlarnıñ ve katalog şirketleriniñ çoqusı tarqatıcı ya da dane-dane satıcılardır.
Olar sportnen bağlı mal ve hızmetlerini sataraq kârını alalar.
Zemaneviy saa, 1494 senesi italyan matematikacı Luka Paçoli tarafından qurulğan edi.
Maliye, para idare etme ilmi olaraq da belgilene bile.
Saipler, işlerini özleri idare ete bileler, ya da bunı olar yerine başqalarnıñ yapmaları içün menecerlerni işke ala bileler.
Bizness protsesslerini idare etüv (BPM), müşterilerniñ isteklerine ve ihtiyaclarına köre, organizatsiya faaliyetiniñ bütün taraflarını doğrultqan idare etüvge bir bütün yanaşuvıdır.
Çoq bizness, bir korporatsiya ya da bir ortaqlıq (sıñırlı mesüliyetli ya da yoq) kibi ayrı bir organizatsiya vastasınen çalışa.
Umumiy olaraq, bir korporatsiya aktsiyacıları, sıñırlanğan mesüliyetli ortaqlıqnıñ ortaqları ve sıñırlanğan mesüliyetli şirketniñ azaları uquqiy taraftan ayrı "kişi" olaraq taqdim etilgen organizatsiyanıñ borcları ve mecburiyetleri boyunca şahsiy mesuliyetlikten qorçalanalar.
Bir ortaqlıqnıñ şartları, qısmen ortaqlıq añlaşmasına (eger o tizilgen olsa) ve qısmen ortaqlıqnıñ bulunğanı yurisdiktsiya qanunlarına tabidir.
Bazı bergi sistemalarında bu sözde ekileme bergilendirüvge yol bere bile, çünki başta korporatsiya qazanç üzerinden bergi töley ve daa soñra korporatsiya kârını saiplerine dağıtqanda, hususiy şahıslar şahsiy bergi beyannamelerini toldurğanda, öz kelirlerine dividendlerini qoşmaq kerekler. Bu noqtada ise, kelir bergisiniñ ekinci seviyesi kirsetile.
IPO olaraq belli olğan aktsiyalarnıñ birlemci yerleştirmesi vastasınen "birjağa çıqma", biznessniñ bir qısmı cemaat temsilcilerine ait olacaq demektir.
Misal olaraq, Hammurabi Qanunnamesi qararnen m.e. 1772 senesine ait olıp, içinde taşıma masrafları ve tuccarlar ile komissiyacılar arasındaki munasebetler aqqında maddeler bar.
Yerli ükümet, bir bizness yürsetmek içün mahsus litsenziyalar ve bergiler de talap ete bile.
Sermiya bazarı olğan memleketlerniñ çoqusında eñ az bir dane bar.
Başqa ğarbiy memleketlerniñ buña oşağan tertipleyici organları bar.
Ticaretni idare etken qanunlarnıñ tarqalması ve mürekkepleşmesi korporativ uquğında daa yahşı mütehassıs olmağa mecbur ete.
Biznesslerniñ çoqusında ticariy belgi qullanmasından faydalana bilecek adları, logotipleri ve buña oşağan markalama tehnikaları bar.
İqtisadiyat, insanlar qıymetlernen, bu cümleden, mal ve hizmetlerniñ istisalı, tarqaluvı ve istimalınen özlerini nasıl alıp barğanını araştırğan bir içtimaiy ilimdir.
Evelki iqtisatçılarnıñ çalışmalarınıñ merkezinde adetince zenginlik talili, yani zenginlikniñ nasıl yaratılğanı (işlep çıqarılğanı), tarqalğanı ve istimal etilgeni; ve zenginlikniñ nasıl arta bilgeni aqqında malümat bar edi.
Cenkte ğalebe qazanılmağan olsa, ya da beklengen masraflar kârlardan çoq olsa, qarar bergen şahıslar (olar ratsional olğanlar şart ile) asla cenkni başlamayıp (bir qarar), bunıñ yerine diger yollarnı araştıra bileler.
İqtisadiy nasiatlar boeotian şair Hesiodnıñ çalışmalarında rastkele, ve çoq iqtisadiyat tarihçisi Hesiodnı "birinci iqtisatçı" olaraq tasvir eteler.
Daa soñra "merkantilistler" ve "fiziokratlar" olaraq adlandırılğan eki taqım, onıñ sonraki inkişaf etmesine daa doğrudan-doğru tesir etti.
O, bir memleketniñ zenginligi altın ve kümüş toplanmasınen bağlı olğanını tasdıqlay edi.
18-ci asır fransız mütefekkirleri ve yazıcılarından teşkil olunğan bir taqım olğan fiziokratlar, iqtisadiyatnıñ daireviy kelir ve çıqqan mahsulat aqımı olaraq fikrini meydanğa ketirdiler.
Fiziokratlar, idariy maliyetli bergilerniñ topraq saipleriniñ kelirleri üzerinden tek bir bergige deñiştirmesinde tura ediler.
Smit, emek bölünmesi neticesinde peyda ola bilgen ihtisaslaşma qazançlarını, bu cümleden em şeer ve memleket arasında, em de memleketler boyunca emek semereliliginiñ ve ticaret kârlarınıñ artmasını muzakere ete.
Topraqnıñ sıñırlanğan miqdarı yanında ealiniñ tez artması eksilgen kelirlerge yol aça edi.
Adam Smit kelirler almasına ayrıca diqqat bergende, David Rikardo (1817) kelirlerni topraq saipleri, işçiler ve kapitalistler arasındaki dağılmasına üstünlik berdi.
Rikardo ilk olaraq, er memleketniñ, yalıñız öz istisalına işanmaq yerine, daa alçaq bir istisal masraflarına saip olğanı içün mal işlep çıqarmaq ve aynı zamanda ihrac etmeq kerek olğanını qayd etken teñeştirme üstünlük printsipini belgiledi ve tasdıqladı.
Mill, bazarnıñ eki vazifesi arasında muayyen bir farqnı kösterdi: resurslarnıñ üleştirilmesi ve kelirlerniñ dağıtılması.
Smitniñ yazğanına köre, "er bir şeyniñ kerçek fiyatı... onı elde etmeniñ zameti ve qıyınlıqlardır".
Seyniñ tarifi qıymetlik içinde maddiy olmağan şeyler de olğanı manasını taşığan "qıymet" sözüniñ "mal ve hızmetler" sözlerine deñiştirme sayesinde zamanımızğa qadar saqlanıp qaldı.
Robbins içün yetişmemezligi yoq etildi, ve onıñ tarifi, bizge saf vicdannen, tasil iqtisadiyatı, telükesizlik iqtisadiyatı, sağlıq iqtisadiyatı, cenk iqtisadiyatı ve elbette istisal, tarqaluv ve istimal iqtisadiyatını iqtisadiy ilimniñ keçerli predmetleri olaraq ilân etmege fırsat bere."
İqtisatçılar fikir birliginde olmasa da, Robbinsniñ tarifiniñ bazı versiyalarını qabul eteler, lâkin olarnıñ çoqusı bu tariften çıqqan iqtisadiyatnıñ sıñırı ve usulına qarşı ciddiy itirazlar bildireler.
"İqtisadiyat" termini, Alfred Marşall kibi neoklassik iqtisatçılar tarafından daa evel qullanılğan "siyasiy iqtisadiyat" termininiñ yerine qullanılıp, "içtimaiy iqtisadiyat" termininiñ qısqa sinonimi olaraq populârlaştırıldı.
O, talap tarafında marginal fayda deger nazariyesi ve arz tarafında daa umumiy bir masraf nazariyesi içün klassik iqtisadiyattan miras olaraq qalğan emek deger nazariyesinden vazgeçti.
Bunıñ doğrudan-doğru bir örnegi, fiyatlar (ya da masraflar) ve kelirler mallarnıñ talap etilgen miqdarına nasıl tesir etkenini ayırğan şahsiy talapnıñ istimalcı nazariyesidir.
Zemaneviy iqtisadiyatnıñ ana aqımı, neoklassik iqtisadiyat üzerinde, ancak ekonometrika, oyun nazariyesi, bazar muvafaqiyetsizligi ve qusurlı reqabet talili ve milliy kelirge tesir etken uzun müddetli deñişicilerni talil etmek içün neoklassik iqtisadiy artma modeli kibi evelki talilni tamamlağan ya da umumiyleştirgen çoq doğrulma ile quruldı.
Sıñırlanğan ratsional şaraitler altında mümkün olğan eñ yahşı neticeni elde etmek içün qaynaqlarnı nezaret etken bir ya da birden çoq oyuncı tarafından bir qarar (seçim) berilgende, iqtisadiy ilimniñ araştırmasına tabi olğan bir iqtisadiy mesele bar.
Kitap, fiyatlarnıñ nisbeten keregi kibi deñişip olamağanı qısqa müddette milliy kelirniñ determinantlarına bağışlandı.
Keynesian iqtisadiyatınıñ eki mirasçısı bar.
Adetince o, Kembric Universiteti ve Coan Robinsonnıñ çalışması ile bağlandırıla.
ABD Federal Rezervniñ sabıq reberi Ben Bernanke, bugün Fridmannıñ Büyük Buhrannıñ sebeplerine bağışlanğan talilini umumiy olaraq qabul etken iqtisatçılarnıñ arasında yer ala.
Nazariyeler qurulğanda maqsat, eñ olmağanda eski nazarilerge köre malümat talaplarında aynı basit, tahminlerde daa kesin ve qoşma araştırmalar meydanğa ketirüvde daa semereli soylarını tapmaqtır.
İlk makroiqtisadiy modeller, diqqatını umumiy deñişiciler arasındaki bağlarnıñ modellemesine bere edi, faqat bu bağlar zaman içinde deñişkeni içün, makroiqtisatçılar, bu cümleden yañı keynesianlar, modellerini mikro temellerde yañıdan ifade ettiler.
Bazıda bir iqtisadiy farz miqdariy degil, yalıñız asliydir.
Amma, eksperimental iqtisadiyat saası öse ve tabiiy eksperimentler daa çoq qullanıla.
Böyleliknen, bir farz, muayyenden ziyade ihtimallı añlamda da olsa qabul etile bile.
İhtisaslı standartlarğa ve neticelerniñ tekrarlanmamasına esaslanğan tenqitçilik, çoq iqtisadiy araştırma tekrarlanmaz olğanı içün suçlanmasına ve prestijli mecmualar kod ve malümat berip, tekrarlanma protsessine imkân yaratmağanı içün suçlanmasına baqmadan, ög fikirler, hatalar ve aşırı umumiyleştirüvge qarşı qoşma kontrol vazifesini ala.
Ameliy iqtisadiyatta sızıqiy programlama usullarını qullanğan masraf-çıqaruv modelleri keñiş taqrqalğan.
Bu, evelde aksioma olaraq qabul etilgenlerniñ doğrudan teşkerip baqmasına izin bergeni içün, iqtisadiyatnıñ tabiiy ilimlerden uzun zaman içinde qayd etilgen ayırılığını azlaştırdı.
Buña oşağan empirik testleme neyroiqtisadiyatta kerçekleşe.
Mükemmel reqabet bazarlarında, iç bir iştirakçı gomogen bir mahsulnıñ fiyatını belgilecek bazar küçüne saip olacaq qadar büyük degildir.
Mikroiqtisadiyat, talil etilgen bazardaki faaliyetniñ diger bazarlarğa tesir etmegenini tahmin eterek, iqtisadiy sistemanı qolaylaştıraraq ayrı bazarlarnı araştıra.
Umumiy muvazenet nazariyesi, çeşit bazarlar ve olarnıñ areket tarzını araştıra.
Seçimler, istenilgen lâkin bir birini tışlağan areketler arasında yapılmalı.
Krendel yapma fiyatınıñ bir qısmı, ne un ne de sabanıñ başqa bir şekilde qullanılmaq içün artıq mevcut olmamasıdır.
İstisal esnasında qullanılğan masraflar arasında, emek hızmetleri, sermiya (mevcut bir fabrika kibi istisalda qullanılğan uzun dayanıqlı mallar) ve topraq (bu cümleden, tabiat resursları) kibi birlemci istisal faktorları bar.
Semerelilik, masraflar deñiştirmeden daa çoq mahsulat işlep çıqarılğanda ya da başqa sözlernen "qalımtılarnıñ" miqdarı azlaşqanda arta.
Eñ sade taqdirde bir iqtisadiyat tek eki mal işlep çıqara bile (misal olaraq, "silâ" ve "yağ").
Resimde qıtlıq, insanlar istese bile, toplamda PPF (istisal imkâniyeti sıñırından) çoq (X noqtasında olğanı kibi) istimal etip olamağanınen ve egriniñ menfiy egilmesinen taqdim etilgen.
Egriniñ üzerinde bir noqtadaki egilme, eki mal arasında uzlaşmağa yol aça.
PPF-ke köre, qıtlıq toplamda bir maldan daa fazlasını seçme, diger maldan daa azını qullanmağa kerekliginiñ sebebi olğanı demektir.
Egriniñ içindeki bir noqta (misal olaraq A) irişile bile, amma istisal semeresizligine (resurslarnıñ israflı qullanmasına) yol aça, çünki mallardan biriniñ ya da er ekisiniñ çıqaruvını şimal-şarq tarafına egri üzerindeki bir noqtaya areket eterek arttırmaq mümkün.
Oşağan bir tehnologiya ve istisal faktorlarnıñ taqımına irişimi olğan regionlar, bu cümleden yüksek kelirli memleketler arasında bile, ticaret büyük bir kölemde kerçekleşkeni qayd etildi.
Bu istisal sistemalarınıñ er biri arasında, çeşit ihtisas çalışma taqımları ya da buña uyğun olaraq çeşit sermiya donatmalarınıñ türleri ve farqlılaştırılğan topraq qullanmaları ile bağlı bir emek bölünmesi ola bile.
Nazariye ve közetme, mahsulat ve istisal resurslarınıñ bazar fiyatlarınıñ nisbiy üstünliknen istisal faktorlarınıñ üleştirilmesini seçkeni, böylece (nisbeten) alçaq maliyetli resurslarınıñ alçaq maliyetli mahsulatlar işlep çıqarmasına ketkeni boyunca şartlarını belgiley.
Mikroiqtisadiyatta, o, fiyat belgilemek qadar büyük alıcı ya da satıcı olmaması şartı olğan, mükemmel reqabetke saip olğan bir bazar içün fiyat ve mahsulatnıñ kölemi belgilenmesinde qullanıla.
Talap nazariyesi, individual istimalcılarnı kelir, fiyatlar, lezetler v. s. köz ögüne alaraq er bir malnıñ eñ maqul miqdarını ratsional şekilde saylağan insanlar olaraq tasvir ete.
Talap qanunına köre, berilgen bir bazarda talap etilgen fiyat ve miqdar, umumiy olaraq, ters bağlılıqta buluna.
Ondan ğayrı, fiyatlarnıñ eksilüvi neticesinde insanlarnıñ satın alma küçü, satın alma qabiliyeni arttıra (kelir effekti).
Arz, bir malnıñ fiyatı ile o fiyattan satılmağa azır miqdarnıñ nisbetidir.
Diger faktorlar deñişmegen olsa, arz adetince fiyatnı miqdarnen bağlanğan bir funktsiya olaraq taqdim etile.
Talap tarafında olğanı kibi, arznıñ alı, misal olaraq istisal resursınıñ fiyatındaki bir deñişme olğanda ya da tehnikiy bir inkişaf neticesinde deñişe bile.
Bazar muvazenesi, arz etilgen miqdarnıñ talap etilgen miqdarğa teñ olğanda yer ala; yuqarıdaki resimde arz ve talap egrileriniñ kesişmesi kösterilgen.
Muvazene fiyatından daa yüksek bir fiyat olsa, talap etilgen miqdarğa köre arz etilgen miqdarnıñ artqaçı bar.
Eñ açıq-aydın körünip turğan şirketlerniñ türleri arasında korporatsiyalar, ortaqlıqlar ve trastlardır.
Arz ve talap nazariyesinde araştırılğan mükemmel reqabet bazarlarında, iç biri fiyatqa ciddiy olaraq tesir etmegen çoq istisalcı bar.
Araştırılğan keñiş tarqalğan bazar qurulışlarına mükemmel reqabetten ğayrı, inhisarcı reqabeti, oligopoliya ve monopoliyanıñ farqlı çeşitleri kire.
Bilinmemezlikniñ çeşit piçimlerini köz ögüne alsaq, onı tasvir etmeniñ ve iqtisadiy agentlerniñ oña qarşılıq modellemesiniñ çeşit yolları bar.
Areket tarzı iqtisadiyatında, o, agentler tarafından meraqlarına iç olmağanda qısmen zıt kelgen meraqlar olğan başqa insanlarnen iş birligi devamında saylanğan strategiyalarnı modellemek içün qullanıla.
Onıñ, birinci baqışqa, iqtisadiyattan tış çıqqan özek strategiyalarınıñ azırlaması, etika, siyasetşınaslıq ve evrim biologiyası kibi çeşit saalarda emiyetli manası bar.
Ondan ğayrı o, maliyeviy aletlerniñ fiyatlandırılmasını, şirketlerniñ maliyeviy qurulışını, maliyeviy bazarlarnıñ semereligini ve zayıflığını, maliyeviy buhranlarnı ve buña munasip olğan ükümet siyasetini ya da tertiplemesini talil ete.
Bir arabanıñ "limon" olıp olmağanını bilmegen müşteriler, fiyatını keyfiyetli bir qullanılğan araba fiyatından daa alçaq seviyesine tüşüreler.
Er eki mesele de sigorta fiyatını kötere bile ve kelişme tizmege istegenlerni bazardan sıqıştırıp çıqararaq semereligini eksilte bile ("tamamlanmağan bazarlar").
Malümat asimmetriyası ve tamolmağan bazarlar, iqtisadiy semeresizlikke ketire bile, amma aynı zamanda, yuqarıda muzakere etilgeni kibi, bazar, uquqiy ve normativ vastaları yardımınen semerelikniñ köterme imkâniyetine de yol aça bile.
İçtimaiy mallar, adiy bir bazarğa yetersizce teslim etilgen mallardır.
Misal olaraq, ava bulaştırması menfiy bir tış tesirini, tasil ise, musbet bir tış tesirini (cinayetçilik seviyesiniñ eksilüvi v.s.) meydanğa ketire bile.
Çoq saada, miqdarnıñ fiyatlardan ziyade qısqa müddette talap tarafındaki ya da arz tarafındaki deñişmelerge uyğanını añlatmaq içün bir tür fiyat "yapışaqlığı" talap etile.
Belli bazarlardaki bu tür fiyat "yapışaqlığınıñ" misalleri arasında, emek bazarlarındaki ücret dereceleri ve mükemmel reqabetten sapqan bazarlarda yayınlanğan fiyatlardır.
Böyle toplamlarğa, milliy kelir ve mahsulat miqdarı, işsizlik ve fiyat inflâtsiyasınıñ derecesi ve umumiy istimal ve yatırım masrafları ve olarnıñ terkibiy qısımları kibi subtoplamları kire.
Bu, aynı predmetniñ tuturıqsız inkişafı boyunca uzun zaman içinde sürgen meseleni çezdi.
Keynesniñ iddialarına köre, iqtisadiy kerilevleri devamında mallarğa toplam talabınıñ yetersiz ola bilgeni içün, o, qarardan ziyade yüksek işsizlikke ve potentsial mahsulat miqdarınıñ ğayıp olmasına ketire bile.
Yañı klassik makroiqtisadiyat, Keynesniñ iş devresi boyunca fikirlerine zıt olaraq, mükemmel olmağan malümat ile bazar temizlemesini köz ögünde tuta.
İşçi küçü terkibine tek faal olaraq iş qıdırğan işçiler kireler.
Klassik işsizlik modeli, aylıq pek yüksek olğanı içün, iş bergenler daa çoq işçi tutmağa istemegende meydanğa kele.
Büyük miqdarlarda qurulış işsizligi, iqtisadiyat saalarını deñiştirgende ve işçiler evelki becerikleriniñ endi talap etilmegenini körgende meydanğa kele bile.
Paranıñ umumiy qabul etilmesi, fiyatınıñ nisbiy daimiyligi, bölüne bilmesi, qaviyligi, taşılıcılığı, arz elastikligi ve kütleviy cemaat işançı ile uzun ömrü bar.
XIX yüzyılıñ belli iqtisatçısı Frensis Amasa Uolkerniñ sözlerine köre, "Para, paranıñ yapqanı şeylerdir" (asıl metinde "Para, onıñ yapqanı şeydir").
Onıñ iqtisadit vazifesi barter (para olmağan deñişim) ile qarşılaştırıla bile.
Toplam talap, iqtisadiyatnıñ potentsial mahsulat miqdarından daа alçaq seviyege tüşkende, istisal köleminiñ bir qısmı qullanılmağan qalğanı içün, mahsulat arası meydanğa kele.
Misal olaraq, işsiz olğan ev qurucıları avtomagistral keñişletmek içün işke alına bile.
Hazine siyasetiniñ tesiri sıqıştırıp çıqarmasınen sıñırlandırıla bile.
Bazı iqtisatçılar, sıqıştırıp çıqarma er zaman bir meseledir dep belleyler, başqaları ise, mahsulat miqdarı tüşkende onıñ müim bir mesele olmağanını tüşüneler.
O, cemaat tercihi nazariyesiniñ bir parçası olıp, cemaat sektorınıñ areket tarzını, menfaatı olğan saylayıcılar, siyasetçiler ve bürokratlarnıñ iş birligini özüne alğan mikroiqtisadiyatqa oşağan şekilde modelley.
Aynı zamanda o, ticaretten elde etilgen qazançlarnıñ miqdarı ve onıñ tarqalmasınen bağlıdır.
XVIII yüzyılnıñ soñunda nüfüsniñ tahmin etilgen artması azıq arzınıñ artmasından daa tez olacağı içün açlıq meydanğa kelgenini kedernen bildirgen keşiş Tomas Robert Maltus çalışmalarına cevap olaraq Karlaylnıñ iqtisatiyatqa "qayğılı ilim" taqma adını bergeni sıq-sıq aytıla.
İqtisadiyat nazariyesi ve ameliyatnıñ siyasetnen yaqın bağı, iqtisadiyatnıñ en iddiasız asıl dogmalarını qararta ya da bozıp köstere bilgen qavğalarnıñ mevzusı olıp, sıq-sıq muayyen içtimaiy programmalar ve deger sistemaları ile qarıştırıla.
Bazı akademik iqtisadiy mecmualar, daa haberdar olğan bir siyasiy müit yaratmaq ümüdi ile, siyasetniñ muayyen meseleleri boyunca iqtisatçılarnıñ fikir birligini qıymetlendirmek içün ğayretlerini artırdı.
Merkez bankınıñ mustaqilligi, merkez bankınıñ siyaseti ve merkez bankı idarecileriniñ ritorikası ya da devletniñ makroiqtisadiyat siyasetiniñ (para ve hazine siyasetiniñ) zeminleri kibi meseleler munaqaşa ve tenqitçilikniñ esas mevzularıdır.
Malümat iqtisadiyatınıñ saasına, em matematik-iqtisadiy, em de areket tarzı ruhiyatınıñ araştırmalarına oşağan areket tarzı iqtisadiyatınıñ araştırmaları kire; neoklassik iddialarnı adaştırğan faktorlar ise, iqtisadiyatınıñ çoq saasında ciddiy olaraq araştırıla.
Coskou, oligopoliya saasındaki müim çalışmanıñ resmiy olmağan közetmeler vastasınen yapılğanını ve resmiy modellerniñ postfaktum olaraq işletilgenini is ete edi.
Diger müim bir mevzu, yaşayışnıñ umumiyligini ve çeşitligini añlatqan evrimdir.
Onıñ tabiatşınas maiyetini aks ettirgen, keççe ise esas diqqatını biologik sebepligi ile yaşayışnıñ çeşitligine ayırğan empirik eserlerini meydanğa ketirgen ''Ayvanlarnıñ tarihı'' kibi eserleri ğayet müim edi.
Tibbiyet hususan yunan felsefiy ananelerine köre çalışqan musulman alimleri tarafından yahşı ögrenilgen olsa, tabiiy tarih, hususan turğun yaşayış iyerarhiyasına qol tutuv meselesinde, Aristotelniñ fikirlerine tayana edi.
Yan Svammerdamnıñ tedqiqatları entomologiyağa ğayrıdan meraq uyandırdı ve mikroskopik yaruv ile boyamanıñ yañı usullarını inkişaf ettirüvde yardımcı oldı.
Bundan soñ, 1838-de, Şleyden ve Şvann (1) üzviyetlerniñ temel birlemi üceyre olğanğa ve (2) ayrı-ayrı üceyreler yaşayışnıñ bütün hususiyetlerine saip olğanğa dair bugün de-bugün universal sayılğan ğayelerni ileriletseler de, (3) bütün üceyreler diger üceyrelerniñ bölünmesi neticesinde meydanğa kele degen ğayege qarşı çıqa ediler.
Karl Linney 1735-te (çeşitlikleri şu vaqıttan berli qullanılıp kelmekte) tabiiy dünyanıñ temel taksonomiya tasnifini neşir etti, 1750 senesi ise bütün öz türlerine bergen ilmiy adlarnı taqdim etti.
Lamark bütün bu qazanılğan alâmetlerniñ, ayvanlardan olarnı daa soñra inkişaf ettirecek ve mükemmeleştirecek ayvan balalarına keçe bilecegine inana edi.
Zemaneviy genetikanıñ temeli, 1865 senesi Gregor Mendel özüniñ "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Ösümlik melezleri üzerinde sınavlar") adlı eserini taqdim etip, zemaneviy genetikanıñ temeli olarak hızmet etken biologik asabalığınıñ esaslarını ifade etken işinden başlandı.
1953-te Ceyms Uotson ve Frensis Krik tarafından DNE-niñ çift sarmal tizilişiniñ keşif etilmesinen beraber, virus ve bakteriyalar kibi yañı çeşit üzviyetlerge diqqat etilmesi, molekulâr genetika çağına keçilgenine işaret etti.
Niayet, 1990 senesi esas insan genomını tasvir etmek maqsadınen İnsan genomı leyhası ilân etildi.
Dünyadaki yaşayış suvdan başlandı ve qarağa köçkenge qadar, qararnen üç milliard yıl anda devam etti.
Özek bir dane ya da daa ziyade protondan ve bir qaç nitrondan ibarettir.
Er bir muayyen maddeniñ özeginde özek nomerası olaraq belli olğan özgün proton miqdarı bar ve proton ile neyronlarnıñ cemisi özekniñ kütle nomerasını teşkil ete.
Misal olaraq, karbon turğun izotop (karbon-12 ya da karbon-13) ya da radioaktiv izotop (karbon-14) olaraq mevcut olabile, bulardan ekincisi üzviy maddelerniñ çağını belgilemek maqsadınen radiometrik tarihını belgilev (hususan radio karbon tarihını belgilev) içün qullanılabile.
İonik bağ içinde akis yüklü ionlar arasındaki ya da keskin şekilde farqlı elektromenfiylikke saip olğan eki atom arasındaki elektrostatik çekim bar ve o, ion birikmelerinde meydanğa kelgen birinci ceryandır.
İonik bağlardan farqlı olaraq, kovalent bağ atomlar arasında elektron çiftlernen almaşuvnı temin ete.
Suv molekulaları arasında gidrogen bağınıñ keniş darqalğan nümünesi bar.
Yaşayış içün suv müimdir, çünki o natriy ve hlorid ionları kibi iritici maddelerni ya da başqa kiçik molekulalarnı iritip, suv irintisini meydanğa ketirgen tesirli bir iriticidir. 
O–H bağları polâr olğanı içün, oksigen atomınıñ kiçik menfiy yükü bar, eki dane gidrogen atomı ise kiçik müsbet yükke saiptir.
Suvnıñ ayrıca yapışqaqlığı da bar, çünki o er bir suv olmağan polâr ya da yüklü molekulalarnıñ üstüne yapışabilmektedir.
Buznıñ suvğa nisbeten daa alçaq sıqlığı, suv molekulaları arasında bol saa qaldırıp, buznıñ büllür çilter qurulışını meydanğa ketirgen suv molekulalarınıñ daa az miqdarda olmasınen bağlıdır.
Bu sebepten, şingen suvnı gazğa (ya da buvğa) çevirmek içün suv molekulaları arasındaki gidrogen bağlarnı qurmaq içün büyük miqdarda energiya kerektir.
Suvdan ğayrı, er bir üzviyetni teşkil etken molekulalarnıñ aman-aman episinde karbon bardır.
Misal olaraq, tekli karbon atomı, metanda olğanı kibi, dört yalıñız kovalent bağnı, karbon dioksidinde olğanı kibi, eki dane ekileme kovalent bağnı ya da karbon monoksidinde (CO) olğanı kibi, üçleme kovalent bağnı meydanğa ketirebile.
Gidrokarbon negiz oksigen (O), gidrogen, fosfor (P) ve kükürt (S) kibi başqa elementlernen deñiştirilebile, böyleliknen şu birikmeniñ himiyeviy areket tarzı da deñişebile.
Glükoza ve fruktoza kibi eki monosaharid biri-birine bağlanğanda, olar saharoza kibi disaharidni meydanğa ketirebileler.
Bu lipidler ekseriy allarda polâr olmağan ve gidrofobik olğan üzviy birikmelerdir.
Glitserol ve fosfat taqımları beraberlikte molekulanıñ polâr ve gidrofilik (ya da baş) qısmını meydanğa ketirseler, yağ ekşilikleri polâr olmağan ve gidrofobik (ya da quyruq) qısmını meydanğa ketire.
Terkiplerine enzimler, taşıyıcı proteinler, büyük işaret etici molekulalar, antibedenler ve qurulış aqları kirgen proteinler makromolekulalarnıñ çeşit-türlü soylârıdır.
Yan zıncırlarnıñ polârlığı ve yükü amino ekşiliklerniñ iritilebilmelerine tesir ete.
Peptid bağlarnen biri-birine kovalent olaraq bağlanğan ilkingi qurulış, beñzersiz amino ekşilikler ardısıralığından ibarettir.
Alfa sarmallarınıñ ve beta tabaqalarınıñ qatlanması proteinniñ üç ölçüli ya da üçünci dereceli qurulışını şekillendire.
Purinlerde guanin (G) ve adenin (A) bar, pirimidinler ise sitozin (T), urasil (U) ve timinden (T) ibarettir.
Bir üceyre zarı, çeşit türlü sıcaqlıqlarda aqabilmek qabiliyetini qorçalamaq içün fosfolipidler arasında bulunğan holesterollarnen beraber, lipid çift tabaqasından ibarettir.
Üceyre zarları üceyre yapışması, elektrik energiyanıñ toplanması ve üceyreniñ signal bermesi kibi çeşit türlü ceryanlarda iştirak ete ve üceyre duvarı, glikokaliks ve üceyre taqleti kibi çeşit türlü üceyreden tış qurulışlar içün yapışuv yüzü olaraq hızmet ete.
Albertsniñ metininde "üceyrelerni qurğan taşlar" inkişaf etken embrionlarnı şekillendirmek içün nasıl etip areket etkenleri muzakere etile.
Ösümliklerniñ üceyrelerinde olarnıñ faaliyetini temin etken ve olarnı ayvan üceyrelerinden ayrığan organellalar, şekerni işlep çıqarmaq içün küneş ışığınıñ energiyasını toplağan hloroplastlar ve ösümlik urluqlarınıñ çoqlaşuvında ve parçalanuvında yer almaqnen beraber, olarnı muafaza etüv ve olarğa terkibiy ceetten qol tutuvnı temin etken vakuoller bar.
Termodinamikanıñ birinci qanunına binaen, energiya saqlanıp qala, yani yaratılıp olamay ve yoq etilip olamay.
Neticede alçaq entropiya seviyesini temin etmek içün üzviyet daimiy energiya kirişine muhtacdır.
Ekseriy allarda katabolizm energiyanı ayırır, anabolizm ise, energiyanı masraf eter.
Umumiy reaktsiya bir sıra biohimik devirler şeklinde aqıp keçe, olarnıñ bazıları ekşüv-ğayrıdan tiklev reaktsiyalarıdır.
Atsetil-Koa mitohondrik matritsa içinde yer alğan limon ekşiligi devresine kirmektedir.
Ekşitici fosforilemeniñ terkibine, elektronlarnı bir kompleksten digerine avuştırıp, NADH ve FADH2-den protonlarnıñ (gidrogen ionlarınıñ) iç mitohondrik zar (hemiosmos) boyunca pompalanmasınen birleşken ve proton areket quvetini teşkil etken energiyanı boşatqan dört protein kompleksinden ibaret olğan elektron taşıyıcı zıncır kirmekte.
Oksigen olmağan olsa edi, piruvat üceyre nefes aluvında metabolizmge degil de, fermentatsiya ceryanına oğrağan olur edi.
Fermentatsiya NADH-nı NAD+ke qadar ekşite, böyleliknen onı glikolizde ğayrıdan işletmek mümkün ola.
Taqlet adalelerinde qalımtı maddesi, süt ekşiligidir.
Anaerobik glikoliz esnasında gidrogen çiftleri laktatnı meydanğa ketirmek içün piruvat ile birleşkende, NAD+ ğayrıdan tiklene.
Ğayrıdan tiklev esnasında oksigen mevcut olğanda, NAD+ laktattan gidrogenge bağlanıp, ATP-ni meydanğa ketire.
Ekseriy allarda oksigen de qalımtı madde olaraq ayırıla.
Bu, aerobik nefes aluvda mitohondriyanıñ içki zarında peyda olğan proton areket quvetine oşay.
Autokrin signal berüvde ligand onı ayırğan üceyreniñ özüne tesir ete.
Eukariotlarda (yani ayvan, ösümlik, mantar ve protist üceyrelerinde) üceyreniñ eki farqlı bölünüv çeşiti bar: mitoz ve meyoz.
Üceyreler bölüngen soñ, bala üceyreleriniñ er biri yañı devreniñ interfazasını başlata.
Bu üceyre bölünüv devreleriniñ ekisi de yaşayış devreleriniñ bir basamağında cınsiy istisal ceryanında işletile.
Eukariotlardaki mitoz ve meyoz ceryanlarından farqlı olaraq, prokariotlarda ekileme bölünüv üceyre üzerinde urçıqqa oşağan cihaznı meydanğa ketirmeyip kerçekleşe.
Mendelge köre miraslanuv, genler ile alâmetlerniñ ana-babalardan balalarına keçüv ceryanıdır.
Birincisi şimdi ''allel'' dep adlandırılğan genetik hususiyetlerniñ ayrı-ayrı olması ve er biri ana-babalarınıñ birinden ya da ekisinden miras qalğan alternativ şekillerge (misal olaraq, morğa qarşı beyaz ya da uzun boyluğa qarşı ecmece) saip olmasıdır.
Mendel gametlerniñ şekillenüvi esnasında er bir genniñ allelleri biri-birinden ayrılğanını, böyleliknen er bir gametniñ öz ayırıluv qanunında qayd etti, er bir gen içün tek bir allel taşığanını belgiledi.
Nukleotidalar bir de-bir nukleotidanıñ şekeri ile nevbettekiniñ fosfatı arasındaki kovalent bağlarnen bir zıncırda biri-birine bağlana, neticede alternativ şeker-fosfat negizi peyda ola.
Negizler eki gruppağa bölüne: pirimidinler ve purinler.
Eki yip ayırılğanınen, DNE çoqlaşa.
Hromosoma, DNE ve gistonlardan ibaret olğan tertipli qurulıştır.
Prokariotlarda DNE, nukleoid dep adlandırılğan tsitoplazmada şekili tertipsiz olğan beden içinde tutula.
DNE-te saqlanğan genetik bilgi, genotipni temsil etken arada, fenotip, bir de-bir üzviyetniñ qurulışını ve inkişaf etmesini idare etken ya da özgün metabolik yollarnı katalize etken enzimler vazifesini becergen proteinler birleşüvinden meydanğa kelir. 
Genetik kod çerçivesinde bu mRNE yipleri ribosomalarda meydanğa kelip, ''yayınlav'' dep adlandırılğan ceryanda proteinlerdeki amino ekşiliklerniñ ardısıralığını belgiley.
Genomlarnıñ ardısıralığını belgilev ve talil etüv bütün olğan genomlarnı toplamaq ve işlevi ile qurulışını talil etmek içün semereligi yüksek olğan DNE-niñ ardısıralığı ile bioinformatikanı qullanıp yapmaq mümkün.
Prokariotlarnıñ genomları kiçik, toplu ve çeşit türlüdir.
İnkişaf etüvniñ temelinde dört esas ceryan bar: belgilev, farqlaşuv, şekillenüv ve ösüv.
Tamır üceyreler farqlı üceyre çeşitlerine faqlılaşabilgen ve aynı tamır üceyreden daa ziyadesini meydanğa ketirmek içün sıñırsız şekilde çoqlaşabilip, farqlılaşmağan ya da qısmen farqlılaşqan üceyrelerdir.
Apoptoz ya da üceyrelerniñ planlaştırılğan ölümi, insannıñ embrionı inkişaf etkende, parmaqlar arasındaki üceyrelerniñ ölümü kibi, ayrı el ve ayaq parmaqlarını azat etken şekillendirüv esnasında meydanğa kele.
Bu instrumental genler filler arasında yüksek seviyede saqlanıp qalğan, yani olar pek eski ve biri-birinden çoq ayırılğan ayvan çeşitlerine pek oşaylâr.
Hoks genler inkişaf etken bir embrion ya da qurtçıqta bir çoq yılan oñravları kibi tekrarlanğan qısımlarnıñ qayda ösecegini belgiley.
Darvinniñ büyük dağ torğayınıñ ğağası BMP geni tarafından östürilgeni, ya da diger süyreklegenlerniñ uzuvları şekillenmege devam etken yerlerde yılanlarda distal-less (Dlx) genleri az ifadelengeni, ya da iç de ifadelenmegeni içün ayaqlarını ğayıp etkenleri kibi, alet genler çeşit türlü şekillerde ifadelene bile.
Bu noqta-i nazarğa binaen, evrim çiftleşken üzviyetlerniñ bir populâtsiyadaki allel sıqlıqlarında deñişmeler olğanda meydanğa kele.
Selektiv küçler yoq ekende ya da nisbeten zayıf olğanda, alleller nümüne yapma hatasına maruz qalğanları sebebinden, allellerniñ sıqlıqları er bir kelecek nesilde teñ seviyede aşağı ya da yuqarı sallanabilecektir.
Reproduktiv tecrit aynı zamanda genetik taypınuv sayesinde artabile.
Bir de-bir soy ekige bölüngende, o, filogenetik şecerede bir tüyüm (ya da bölünüv) olıp körüne.
Bir de-bir terek içinde bir adnen belgilengen er angi tür taqımı (meselâ, insanlar, primatlar, süt emiciler ya da omurğalılar) bir taksondır, bütün evrim torunlarından meydanğa kelgen takson ise, monofiletik takson olaraq belli olğan kladdır.
İç taqımnen yaqından alâqalı, amma filogenetik ceetten onıñ tışında olğan bir tür ya da taqım terekteki asliy noqtağa hızmet etken tış taqım dep adlandırıla.
Parsimoni pritsipi (ya da Okkamnıñ ustrası) esasında, üstün tutulğan terek, bütün taqımlardaki bütün hususiyetler üzerinde tahminlenmesi kerek olğan eñ az evrim deñişmelerine oğrağan terektir.
Bu tertibatqa köre, er türge biri cınsına, digeri türüne olmaq üzre, eki isim berile.
Biyologlar genetik kodnıñ er yerde bulunğanını, bütün bakteriyalar, arheyler ve eukariotlar içün universal umumiy ecdatlarnıñ delili olaraq tanıylâr.
Bundan soñ, qararnen 1,7 milliard yıl evelsi mahsus vazifelerni eda etken ve farqlılaşqan üceyrelerge saip olğan çoq ücereyli üzviyetler peyda olmağa başladı.
Qaradaki ösümlikler o qadar muvafaqiyetli olğanlar ki, Keç Devon nesiliniñ ölip bitüvine yardım etkenleri bile tahmin etilmekte.
Bu felaketten qurtuluv esnasında, arhozavrlar qarada yaşağanlardan sayıları eñ çoq olğan omurğalılar edi; arhozavrlarnıñ bir taqımı, dinozavrlar, Yura ve Bor devirlerinde üstün oldılar.
Bakteriyalar topraqta, suvda, ekşi sicaq çoqraqlarda, radioaktiv qalımtılarda ve yer qabuğınıñ teren biosferasında yaşay.
Arheyler, prokariotik üceyrelerniñ başqa saasını teşkil ete, başlanğıçta olar bakteriyalar olaraq sınıflandırıldı ve al-azırda qullanmağan (arhebakteriyalar qırallığında) arhebakteriyalar adını aldılar.
Üceyreleri yalpaq ve kare olğan Haloquadratum walsbyi kibi bir qaç arheylerniñ şekilleri pek farqlı olsa da, arheylerniñ ve bakteriyalarnıñ büyüklikleri ve şekilleri umumen alğanda aynıdır.
Arheyler eukariotlarğa nisbeten daa çoq energiya menbası işlete: olar şekerler kibi üzviy birikmelerden, ammiak, maden ionları ya da atta gidrogen gazına qadar deñişeler.
Közetilgen ilk arheyler, başqa üzviyetler bulunmağan sıcaq suv menbaları ve tuzlu göller kibi ekstremal müitlerde yaşağan ekstremofiller edi.
Arheyler Yer kürresindeki yaşayışnıñ müim parçasıdır.
Bu kladlarnıñ beşi umumen protistler olaraq da belli, olarnıñ ekseriyeti ösümlik, mantar ya da ayvan olmağan mikroskopik eukariotik üzviyetlerdir.
Protistlerniñ ekseriyeti mikrobial eukariotlar olaraq da belli olğan yekâne üceyrelilerdir.
Dinoflagellatlar fotosintezge malik olıp ve okeanlarda bulunıp, üzviy maddelerniñ ilk istisalcıları rölüni oynay.
Tsiliatlar, kirpikler dep adlandırılğan ve bir çoq saçqa oşağan terkipke saip olğan alveolatlardır.
Qazılıp alınğanlar, eukariotlarnıñ peyda oluvından soñraki qısqa müddetten soñ, qararnen 1,5 milliard yıl evelsi çeşitlenmege başlağan protist taqımlarıdır.
Ekseriyeti eki qamçısınıñ daa uzun soyunda boru şeklindeki qıllarnen vasıflandırılabilgen stramenofiller diatomlarnen qaverenki yosunlarnı qavrap ala.
Rizariyler tserkozoyler, foraminiferler ve radiolârlar olmaq üzre, üç esas taqımdan ibarettir.
Yosunlar şekil olaraq tek üceyreli Plantae degen uzaq ecdadını añdırğan ve tatlı suvda yaşağan mikroskopik glokofit kibi bir qaç ayrı kladdan ibarettir.
Topraq ösümlikleri (embriofitler) birinci kere qararnen 450 ile 500 milion yıl evelsi topraq üzerinde peyda oldılar.
Olardan farqlı olaraq, diger üç klad, traheidleri olmağanı içün damarları olmağan ösümliklerdir.
Olar ekseriy allarda suv qolayca tapılğan yerlerde rastkeleler.
Damarları olmağan ösümliklerniñ ekseriyeti topraqta, bir qaç danesi tatlı suvlarda yaşay ve iç bir danesi okeanlarda yaşamay.
Gimnospermlerge ineyapraqlılar, tsıkadlar, ginkgo ve gnetofitler kire.
Olar bunı emici heterotrofiya denilgen bir ceryanda yapalar, bu ceryanda ilk-evelâ büyük erzaq molekulalarını üceyre zarlarından emmeden evel, parçalağan siñdirüv fermentlerini ayırıp çıqaralar.
Mantarlarnı başqa eki soy, hoanoflagellâtlar ve ayvanlarnen beraber opistokontlar taqımına kirsetmek mümkün.
Çok üceyreli mantarlar, diger taraftan, ''mitseliy'' denilgen ve besleyici maddelerni emmege yol bergen, ''gif'' adlı ayrı-ayrı borular şeklindeki yiplerden ibaret bedenge saiptir.
Bir qaç istisnadan ğayrı, ayvanlar üzviy maddelerni istimal ete, oksigen ile nefes ala, areket etebile, cınsiy yolnen çoqlaşabile ve tölleri inkişaf etkende, içi boş olğan bir üceyre kürresinden, yani blastuladan ösebile.
İnkişaf etüv hususiyetlerine köre, ayvanlarnı eki çeşitke ayırmaq mümkün.
Protostomalarda blastopor ağızğa yol aça, ondan soñ anus şekillene.
Ayvan bedenleriniñ ekseriyeti tenazuriydir, em de tenazurları ya radial, ya da eki taraflama olabile.
Niayet, ayvanlar etraf müitni is etmek içün antennalar ya da avnı tutmaq içün pancalar kibi çıqıntılarına köre ayırılabile.
Ayvan çeşitleriniñ ekseriyeti (~97%), notokorddan asıl olğan (adet üzre omurğa ya da sırt denilgen) belkemikleri olmağan ya da şekillenmegen omurğasızlardır.
Omurğasız taksonlarnıñ çoqusınıñ Vertebrata soylârına köre sayıları daa ziyade ve çeşit türlüdir.
6000-den ziyade virus çeşitleri aqqında tafsilâtlı malümat berilgendir.
Zeerlengen üceyreniñ içinde ya da bir de-bir üceyrege ücüm etüv esnasında bulunmağan viruslar genetik maddeden (DNE ya da RNE), ''kapsid'' denilgen protein qılıfından ve bazı allarda tışqı lipid zarfından ibaret olğan mustaqil parçaçıqlar ya da virionlar şeklinde buluna.
Yaşayışnıñ tekâmüliy tarihında viruslarnıñ asıl oluvı belgisizdir: bazıları plazmitlerden (üceyreler arasında areket etebilgen DNE parçalarından) tekâmül etken olsa, digerleri bakteriyalardan tekâmül etken olabileler.
Viruslar pek çoq yollarnen darqatılabile.
Viruslı gastroenteritniñ keniş darqalğan sebepleri olğan norovirus ve rotavirus fekal-ağız yolunen, elnen ağızğa tiygende, ya da aş, yoqsa suv yolunen yuqabile.
Fışqın tertibatı beden, yapraq ve çiçeklerden ibarettir.
Yarı keçirgen zardan suv areketiniñ yönelişi bu zarnıñ suv keçirüv küçüne bağlıdır.
Ösümlik urluqlarınıñ ekseriyeti adet üzre yuqlağan alda olalar, bu ise urluqnıñ tabiiy faaliyeti toqtatılğan vaqtıdır.
İmbibitsiya, filislemekniñ birinci adımıdır ki, o vaqıt urluq suv çekmege başlay.
Bu monomerler kotiledonlarda ya da endospermada saqlanğan nişasta, protein ve lipidlerniñ gidrolizi neticesinde elde etile.
Olarnıñ çiçekleri adet üzre atmıqnıñ yumurtalarnen birleşüvini teminlegen bir vasta olaraq, çoqlaşuvını qolaylaştırğan üzviyetlerdir.
Çapraz tozlanuv, bir de-bir çiçekniñ anterinden aynı türdeki başqa bir çiçek danesiniñ burnuna tozçıqnı avuştıruvdır.
Bu deñişüvlerge genetik, himiyeviy ve fizikiy sebepler tesir etebile.
Fotoretseptor proteinleri kündüz ya da gece olğanını, künniñ devamlılığı, mevcut yarıqnıñ şiddeti ve yarıq menbası kibi malümatlarnı bildire.
Çiçekli ösümliklerniñ çoqusı geceniñ uzunlığından tesirlenip, yarıqqa nisbeten sezgir birikmeler sayesinde kelişken vaqıtta çiçek aça ki, bu adisege ''fotoperiodizm'' denilmektedir.
Ayvanlar idare eticiler ya da uyğanlar olaraq sınıflandırılabile.
Bilakis, balıqlar ve baqalar kibi mahlüqlar, özleriniñ iç müitlerini (meselâ, beden sıcaqlığını) tışqı mekânlarğa köre uyğunlaştırğanları içün uyğan ayvanlar dep sayıla.
Misal olaraq, sıçanlar ağırlıqlarına köre qoyanlardan üç qat ziyade erzaq aşaybile, çünki sıçanlarnıñ bazal metabolik tezligi qoyanlarğa nisbeten daa yüksektir.
Lâkin yaldağan ya da uçqan ayvanlardaki işbu bağlılıq hattiy degildir.
Alçaq uçuv suratlarında quş avada qalabilmek içün, metabolizmniñ yüksek derecede olmasını temin etmeli.
Niayet, tatlı suv ayvanlarınıñ tatlı suvğa giperosmotik olğan beden şingenlikleri bardır.
Eger ayvan, içinde artqaç miqdarda himiyeviy energiya mevcut olğan erzaqnı aşasa, o, bu energiyanıñ büyük bir qısmını kelecekte qullanmaq içün lipidler şeklinde ve bu energiyanıñ bir qısımnı daa tez vaqıtta qullanmaq (meselâ, miyniñ energetik ihtiyaclarını qanaatlendirmek) içün glikogen olaraq saqlap tuta.
Omurğalı ayvanlarda siñdirüv tertibatlarına qoşma olaraq, siñdirüv tertibatlarınıñ bir parçası şeklinde qara ciger ve aşqazan astı bezi kibi yardımcı bezler buluna.
Aşqazannı terk etken soñ, erzaq içeklerniñ (ya da süt emicilerde ince içeklerniñ) ilk qısmı ve esas siñdirüv ve suvuruv yeri olğan orta içeklerge tüşe.
Aqcigerlerdeki gaz almaşuvı millionlarnen kiçik ava kiselerinde olıp keçe; süt emicilerde ve sürüngenlerde olarğa ''alveola'' denilir, quşlarda ise yürek qulaçıqları olaraq bellidir.
Olar aqcigerlerge kirip, çoqtan-çoq daa kiçik borularğa, bronhiolalarğa ayırılğan, ket-kete tarlaşqan ekinci ve üçünci derece bronhlarğa ayırılalar.
Qan dolaşuvınıñ eki türlü tertibatı bardır: açıq ve qapalı.
Ayvanlardaki qan dolaşuvı eki türlü bez arasında: sistemalı bezler ve nefes aluv (ya da aqciger) müçeleri arasında ola.
Quşlarda ve süt emicilerde terkbiy ve nefes aluv tertibatları bir-biri artından bağlana.
Taqlet adaleleriniñ qısqartıluvları areket ettirici neyronlardan sinaptik kiriş talap etkenleri içün neyrogenetiktir.
Meydanğa kelgen qısqartıluv, areket imkâniyetleriniñ sıqlığına köre çırpınuv, toplanuv, ya da çapalanuv olaraq izaatlanabile.
Adale bezleriniñ üçünde de qısqartıluv mehanizmi aynıdır.
Sümükliler ve nematodalar kibi başqa ayvanlar, omurğalı ayvanlarnıñ taqlet ya da yürek adalelerinde olğanı kibi, enine köre degil de, sarmal olaraq teşkil etilgen qalın ve ince yip şeritlerinden ibaret olğan qıya şeritli adalelerge saiptir.
Olar ''sinaps'' dep adlandırılğan bağlanuv yerlerinden malümat yollay ya da alabileler.
Neyronlar ya da adale üceyrelerine oşağan üceyreler başqa bir neyrondan signal alğanda, asabiylene ya da çanalanabile.
Omurğalılarda siñir tertibatı terkibine miy ve sırt siñirleri kirgen merkeziy siñir tertibatı (MCT) ve MCT-ni bedenniñ er bir yerine bağlağan siñirlerden ibaret olğan periferik siñir tertibatından (PST) ibarettir.
PST somatik, muhtar ve enteral siñir tertibatları olaraq üç ayrı alt tertibatqa bölüne.
Fevqulâde vaziyetlerde energiyanı areketke ketirmek içün simpatik siñir tertibatı faalleşe, üzviyetler boşaşqan vaziyette bulunır eken, parasimpatik siñir tertibatı faalleşip başlay.
Doğrudan-doğru miyden çıqqan siñirlerge baş siñirleri, sırttan çıqqan siñirlerge ise, sırt siñirleri deyler.
Tiroid bezi ile adrenal bezler insannıñ hususan esas endokrin bezleri dep sayıla.
Gormonlar amino ekşilik kompleksi, steroidler, eykozanoidler, leykotrienler ya da prostaglandinler olabile.
Olar meyoz neticesinde gaploid gametlerini işlep çıqaralar.
Ekseriy allarda olarnıñ arasında üçünci germ tabaqası olğan mezoderma da inkişaf ete.
Meydanğa kelgen gastrullâtsiya vastasınen morfogenetik areketler üceyre kütlesini, terkibine ektoderma, mezoderma ve endoderma kirgen üç germ tabaqasına çevire.
Ücereylerdeki farqlılaşuvğa ''yukstrakrin signal berüv'' dep adlandırılğan yandaş üceyrelernen ya da ''parakrin signal berüv'' denilgen qısqa mesafelerdeki qomşu üceyrelernen almaşqan ösüv faktorları kibi üceyrelerden tış signallar tesir ete.
Adaptiv muqavemet tertibatı, bundan evel qarşılaşqan molekulalarnı tanımağa ögrenip, er bir işmarğa şahsiy cevap bere.
Bakteriyalar, virus marazlarına qarşı qorçalavnı temin etken fermentler şeklinde temel muqavemet tertibatına saipler.
İnsanlarnen beraber diger çengeli omurğalılar, patogenlerniñ daa semereli şekilde tanılması içün alışuv qabiliyetinen beraber, daa mürekkep qorçalav vastalarına saiptir.
Misal olaraq, turğun areket qalıpları, ögrenmeyip ortağa çıqqan, genetik olaraq belgilengen ve qalıplaşqan areket tarzıdır.
Canlı (biotik) üzviyetler cemiyeti ve (suv, yarıq, radiatsiya, araret, dımlılıq, ava, ekşilik seviyesi ve topraq kibi) cansız (abiotik) komponentlerniñ birikmesine ''ekotertibat'' denilmektedir.
Ösümliklerni ve biri-birini aşağan ayvanlar tertibatta madde ve energiya areket etmesinde müim röl oynay.
Yerniñ fizikiy müiti küneş energiyası ve topografiya tesiri altında şekillene.
Ava vaziyeti kündelik ava araretiniñ ve yağanaqlarnıñ faalligi ise, iklim adet üzre 30 yıllıq müddetniñ ortalaması alınğan devamlı ava vaziyetiniñ ortalamasıdır.
Neticede, dımlı müit ösümliklerniñ gür ösmesine imkân bere.
Qısqa vaqıt müddetleri içinde ealiniñ artmasını doğuv, ölüm ve köçüv köstergiçlerini esapqa alğan esaplamalar vastasınen belgilemek mümkün.
Biologik munasebetler cemiyette beraber yaşağan çift üzviyetlerniñ biri-birine tesirleridir.
Uzun müddetli munasebetler simbioz dep adlandırıla.
Er bir erzaq ağınıñ çeşit türlü trofik seviyeleri bar, eñ alttaki seviyede energiyanı ve cansız maddelerni canlılarğa çevirgen ve cemiyetniñ diger azaları tarafından istimal etilgen ösümlikler ve yosunlar kibi ilkingi istisalcılar (ya da avtotroflar) buluna.
Ekilemci istimalcılarnı istimal etkenler ise, üçülemci istimalcılar olalar ve ilâhre.
Bazı devrelerde maddeni uzun müddet içinde saqlap qalğan ya da tutqan anbarlar bar.
Qızuvnıñ eñ büyük sebebi, 90%-den ziyadesini karbon dioksid ve metan gazı teşkil etken tavhane gazıdır.
Bioçeşitlik isanlarnıñ keçinişini teminlegen çeşit-çeşit hızmetlerde bulunğan ekotertibatlarnıñ faaliyetine tesir ete.
Adetince nebatiyat mikologlar ve fikologlar tarafından mantarlarnı ve suv ösümliklerini ögrenüvni de içine aldı, ve bu 3 üzviyet zümresini ögrenüv Halqara nebatat kongressiniñ menfaatlar saasında qala.
Sıq-sıq manastırlarğa bağlı olğan orta asır fizikiy bağçalarında tibbiy eziyetleri olğan ösümlikler bar edi. 
Bu bağçalar ösümliklerniñ akademik ögrenilüvine imkân yarattı. 
20-nci asırnıñ soñki eki onyıllığında nebatiyatçılar ösümliklerni daa doğru sınıflaştırmaq içün genomika ve proteomikanen beraber molekulâr-genetik talil usulını ve DNE sıralarını qullana ediler. 
Zemaneviy nebatiyat Qadimiy Yunanistandan, hususan bir çoq printsibini tüşünip çıqarğan ve tasvirlegen ve alimler toplulığında " Nebatiyatnıñ Babası" olaraq sayılğan Aristotelniñ talebesi Teofrastustan (m.e. 371-287 s.) kele.
De Materia Medica 1500 yıl devamında keniş surette oqulğan edi. 
16-ncı asırnıñ ortalarında bir sıra İtalyan universitesinde nebatat bağçalarınıñ temeli qoyuldı. 
Olar nebatiyatnıñ akademik fen olaraq inkişaf etmesine qoltuttılar.
Bu vaqıt devamında nebatiyat tibbiyetke tabi edi. 
Bok öz ösümlik sınıflaştıruv sistemasını yarattı. 
İşaretlerni saylav ve olarnıñ sırası tek aynılav içün ayırılğan anahtarlarda (diagnostik anahtarlar) suniy ya da sinoptik anahtarlarda taksonlarnıñ tabiiy yahut filetik sırasına daa yaqın ola bile. 
Bu standartlaştırılğan binomial ya da eki parçalı adlaştıruv shemasını yapmağa imkân yarattı, onıñ birinci adı soynı tarifledi, ekincisi ise - soynıñ içerisindeki türni. 
Ösümlik anatomiyası, şekliyatı ve ömür devreleri aqqında bilgilerni keñişletüv ösümlikler arasındaki soyluq bağları Linneyniñ suniy cınsiy sistemasından daa çoq olğanını añlamaq yardım etti. 
Ketrin Esaunıñ (1898-1997) ösümliklerniñ anatomiyasınen bağlı işi zemaneviy nebatiyatnıñ müim parçası olıp qala. 
Orta mıntaqanıñ keniş yapraqlı ormanları kibi ösümlik toplulıqlarınıñ terkibi ekologik sıra esnası neticesinde deñişüvge bağlı qavrayış Genri Çandler Kaulz, Artur Tensli ve Frederik Klements tarafından işlep çıqarılğan edi. 
1948 senesi Kennet V. Timman tarafından auksin ösümlik gormonlarnıñ keşif etilüvi ve aynılavı himiyeviy maddeler yardımınen ve tışarıda qullanılğan ösümliklerniñ ösüvini tertiplemege imkân berdi. 
20-nci asırda ösümlik biohimiyasınıñ inkişafı spektroskopiya, hromatografiya ve elektroforez kibi zemaneviy üzviy himiyeviy talilniñ usullarınen bağlı edi.
Bu tehnologiyalar pestitsid, antibiotik ve başqa eczacılıq preparatlarınıñ sintezi içün bioreaktorlarda asranğan bütün ösümliklerni ya da ösümlikleriniñ üceyrelerini biotehnologiyada qullanmağa ve yahşılaştırğan bereketlilik kibi hususiyetlerni elde etmek içün yaratılğan genetika ceetinden tadil etilgen ösümliklerni ameliyatta qullanmağa imkân yarata.
Zemaneviy sistematikanıñ ösümlikler arasında filogenetik bağlarnı akis ettirmek ve açmaq maqsadı bar.
Fotosintezniñ yan mahsulı olaraq ösümlikler üceyre nefes aluvı içün aman-aman bütün mahlüqlarğa kerek olğan gaz - oksigenni atmosferağa çıqara. 
Tarihta bütün mahlüqlar ayvanlar ya da ösümlikler olaraq tasnif etile edi, nebatiyat ise ayvan sayılmağan bütün üzviyetlerniñ ögrenüvini qavray edi. 
Eñ sert "ösümlik "tarifi tek "yerde ösken ösümliklerden" ya da urluqlıq ösümlikler (gimnospermler, bu cümleden çamlar ve çiçekli ösümlikler) ve serbest tarzda ösken kriptogamlarğa, bu cümleden abağalarğa, burum yosunlarına, ciger otlarına, suv qıcıtqanlarına ve yosunlar olğan embriofitlerden ibarettir.
Embriofitlarniñ cınsiy gaploid safhası, gametofit olaraq belli, öz toqumasında içolmağanda ömrüsiniñ parçası devamında inkişaf etken sprofitniñ diploid tölüni besley, urluqlıq ösümliklerde bunı bile yapa, gametofit anda öz ana baba sporofitnen beslene. 
Paleonebatiyatçılar ösümliklerniñ tekamül tarihı aqqında malümat almaq içün taşıllardaki qadimiy ösümliklerni ögrene.
Ekologlar buña birinci trofik derece dep aytalar. 
Nebatiyatçılar köy hocalığında büyük problem olğan kiyik otlarnı da, ayatiyat ve köy hocalığında ve tabiiy ekosistemalarda patogen ösümliklerge qarşı küreşni de ögreneler.
Hlorofill tarafından tutulğan yarıq energiyası başta energiyanı vaqtınca toplağan ve taşığan ATP ve NADPH molekularını yaratmaq içün qullanılğan elektronlar (soñra protonlar) şeklindedir.
Glükozanıñ bir parçası hloroplastta saqlanğan nışastаğa çevirile.
(Hloroplastlarğa saip olmağan) ayvanlardan farqlı olaraq ösümlikler ve olarnıñ soyları olğan eukariotlar hloropastlarğa semiz ekşiliklerniñ ve aminoekşiliklerniñ çoqusınıñ sintezi de olğan pek çoq biohimiyeviy funktsiyanı berdi.
Damarlı yerde ösken ösümlikler, suv stressi şaraitinde suv çekkende yıqılmaması içün ksilem traheidleriniñ ve damarlarınıñ ekinci üceyre çetlerini pekitmek içün qullanılğan polimer - ligninni işlep çıqara. 
Biber nanesiniñ ve limonnıñ efir yağları kibi digerleri öz qoqusınen faydalı, aromatizator ve baharat olaraq (meselâ, kapsaitsin) ve tıbbiyette afyon haşhaşından opium kibi tibbiy preparatlar olaraq faydalıdır.
Meselâ, ağrısızlandırıcı ilâc aspirin başta tal terekleriniñ qabuğından kelgen atsetil efirniñ salitsil ekşiligi ola, ve geroin kibi keniş opiat ağrısızlandırıcı ilâc spektri opiy haşhasından kelgen morfinniñ himiyeviy tadili sayesinde elde etile.
Biñ yıl devamında tamır amerikalılar hastalıqnı tedaviylemek içün çeşit türlü ösümliklerni qullanğan ediler. 
Şeker, nışastа, pamuq, keten, kendir lifi, arqannıñ bazı çeşitleri, ağaç, ağaç-yonğa levhaları, papirus ve kâğıt, ösümlik yağları, balavuz ve sırf kauçuk ösümlik toqumasından ya da ekinci mahsulatlarından yapılğan ticaret ceetinden müim madde misalleri ola. 
Tsellülozadan yapılğan mahsulat viskozadan, tsellofandan, divar kâğıtı pastasından, biobutanoldan ve puf pamuğından ibaret.
Bazı ayatiyatçılar etnonebatiyaçılar toplağan tamır ealiniñ empirik malümatına esaslana. 
Ösümlikler muayyen edafik (topraq) ve öz müitte iklimiy faktorlarğa bağlı, amma bu faktorlarnı da deñiştire bileler.
Olar toplu olaraq ösümliklerni teşkil etken zümreler, populâtsiyalar ve toplulıqlarda çeşit türlü fezaiy mıqyasında öz qomşularınen özara tesirleşe.
Gregor Mendel Pisum sativum (nohut) şekli kibi keçken alâmetlerni ögrengende soy quvuvnıñ genetik qanunlarını keşif etti.
Buña baqmadan, ösümlikler ve başqa üzviyetler arasında bazı özüne has soy farqları bar.
Boğdaynıñ ösümlik çeşitleriniñ çoqusı bu kiyik çeşitler ve olarnıñ bozmaları arasında ara ve içki çeşitli melezleşüvniñ neticesidir. 
Yerde ösken ösümliklerniñ erkek ve qadın gametleri ayırıcı zatlar olaraq işlenip çıqarıla. 
Qartopta saplı tomarlarnıñ peyda oluvı bunıñ bir örnegidir.
Apomiksis urluqta ola bile, bunıñ neticesinde ana-babağa identik urluq tölüne saip olğan bir urluq peyda ola.
Allopoliploid ösümlik eki farqlı çeşit arasında gibridizatsiya neticesinde peyda ola bile.
Başqa ceetlerden steril olğan bazı ösümlik poliploidleri identik zatlarnıñ klon populâtsıyalarını yaratıp, alâ daa vegetativ ya da urluqlarnıñ apomiksisi vastasınen çoğala bile.
Sade mamateke - apomiktik urluq vastasınen yaşamağa qabiliyeti olğan urluqlarnı yataratqan triploiddir. 
Pirniç (Oryza sativa) ve Brachypodium distachyon kibi bazı nisbeten kiçik genomlarnıñ areketler sırası olarnı umumen aşlıq, ot ve monokotlarnıñ genetikası, üceyre ve molekulâr biologiyasını añlamaq içün müim model çeşitlerine çevirdi.
İspanaq, nohut, soya ve Physcosmitrella patens yosunı ösümliklerniñ üceyre ayatiyatını ögrenmek içün keniş tarzda qullanıla. 
Genlerniñ ifade canlılığı DNE parçalarına qoşulğan susturıcı ve bu DNE-kod parçasınıñ ekspressiyasınıñ aldını alğan aqsil-repressorlar tarafından idare etile bile.
Bazı epigenetik deñişmelerniñ asabalıq vastasınen keçkeni, digerleriniñ ise töl üceyrelerinde yañıdan yaratılğanı kösterilgen edi.
Ayvanlardan farqlı pek çoq ösümlikler üceyreleri, hususan parenhima üceyreleri, bütünley differentsiallanmaylar ve yañı ayrı ösümlikni yaratmaq içün becerikli olıp totipotent qalalar.
Suv ösümlikleri polifetik zümresini teklif eteler ve çeşit türlü bölüklerge dair, onlardan bazıları ösümliklerge başqalardan daa yaqındır.
Harofit Charophyceae türkümi ve yerde ösken ösümlikler aleminiñ bölügi Embryophyta beraber monofiletik zümreni ya da kladlarnı Streptophytina tazeler.
Sporalarnen çoğalğan, serbest yaşağan gametofitlerde çimlengen aqiqiy ksilemanen ve floemanen pteridofit damarlı ösümlikler Siluriy devrinde inkişaf ettiler ve Siluriy devriniñ soñunda ve Devon devri başında bir qaç sıralarğa çevirildiler.
Olarnıñ reduktsiyalanğan gametofitler endosporiya kibi belli al olğan sporofitniñ sporalarnı yaratıcı müçeleri (megasporagiyler) içinde saqlanğan megasporlardan inkişaf ete.
Eñ evel meşur urluqlıq ösümlikler sönki Famen Devon devirge dair.
Avadan, topraqtan ve suvdan himiyeviy maddeler bütün ösümlikler metabolizmi temelini quralar.
Geterotroflar, bu cümleden bütün ayvanlar, bütün mantarlar, bütün parazit ösümlikleri ve fotosintetez etilmegen bakteriyalar fotoavtotroflarnen yapılğan organik molekulalarnı alalar ve olarnen nefes alalar ya da üceyrelerni ve toqumalarnı quruvda qullanalar.
Suv ve fermentler kibi ionlarnıñ, elektronlarnıñ ve molekulalarnıñ sub-uceyreli naqliyat üceyreli zardan keçe.
Ösümlikler taşıluvına kerekli elementlerniñ misali içün azot, fosfor, kaliy, kaltsiy, magniy ve kükürt ketirile.
Bu birleşüv fışqınlarnıñ ve tamırlarnıñ yarıqqa ve gravitatsiyağa tropikiy reaktsıyalarını bağlay.
Tabiiy tsitokinin zeatin mısırboğdayda, Zea mays, tapılğan edi ve purin adeninden törelgendir.
Olar urluqlarnıñ raatlığını ve bozuluvını stimullavda, sapnı uzatuv ve çiçek açıluvı kontroli sayesinde ösümliklerniñ ösüvini idarede iştiraq eteler.
Başta o abstsediruv idare etkeni içün böyle ad berildi.
Fitogormonlarnıñ başqa türkümi - jasmonatlar, birinci kere Jasminum grandiflorum yağından ayırılğan, olar patogenler ücümine alınğan dayanıqlılıqnıñ sistema reaktsiyasına kerekli genlerniñ ekspressiyasını bloksuzlav vastasınen ösümliklerniñ yarasına reaktsiyanı idare eteler.
Damarlı olmağan ösümlikler ciger otları, suv qıcıtqanları ve yosunlar topraqqa içine kirgen damarlı tamırlarnı atmaylar, ce ösümlikniñ daa büyük parçası fotosintezde iştiraq ete.
Er sistemanıñ uceyresi başqa sistemanıñ üceyrelerini yaratıp ve qoşma fışqınlar ya da tamırlar işlenip çıqarıp olalar.
Sistemalardan biriniñ ğaybı alında, başqa sıq onı yañıdan qurıp ola.
Damarlı ösümliklerniñ ksileması ve floeması sıq fışqınlar ve tamırlar arasında resuslarnı taşığan keçirici toqumalar sayılalar.
Yapraqlar küneş nuru toplaylar ve fotosintez yaratalar.
Angiospermler - çiçeklerni yaratqan ve qapalı urlıqlarnen urlulıq ösümliklerdir.
Bazı ösümlikler cınsiy vastanen, bazılar cınıssız vastanen, ve başqalar - eki vastanen çoğallaylar.
Ayatiyat sınıflaştıruvı - bu ilmiy taksonomiyanıñ şeklidir.
Alimler pek az nasıl uzviyetlerni sınıflaştırmaq kerek olğanınen razı, malümat sıfatında DNE sıralarnı qullanğan molekulâr filogenetikası yaqında olğan yañıdan baquvlarnıñ çoqusı tekamül yollarına köre tarifledi ve, galiba, bunı yapmağa devam etecek.
Nebatiyat uzviyetlerniñ nomenklaturası Suv ösümlikleri, Mantarlar ve Ösümlikler Nomenklaturasınıñ Halqara Qanunnamesinde (SMÖNHQ) kodifikatsiya etilgen ve Halqara Nebatat Kongressi tarafından idare etile.
Ösümlikniñ ilmiy adı onı soyunı ve soy içinde çeşitlerini teklif ete, bunıñ neticesinde er uzviyet içün bir halqara ad berile.
Kombinatsiya - bu çeşitniñ adı.
Uzviyetler zümresiniñ tekamül bağlarınıñ ve irsiyetiniñ adı filogeniyadır.
Misal içün, Pereskia soyuniñ çeşitleri - bu terekler ya da pek ifadelengen yapraqlarnen çalılar.
Umumiy alâmetler esasında soyluq diqqatnen tenqit etmek kerek, çünki bu alâmetler bir birine baqmadan payda olğan konvergent tekamüli neticesinde ösümlikler bir birine oşap olalar.
Kaktuslarda tamırçıqlarnı yaratqan areolalar kibi tek törelgen alâmetler aynı bir ecdatından peyda oluvınıñ delili olalar.
Genetik kod onen yaratılğan temsillerden vastalı tarzda değil de, tekamül munasebetlerini tariflemek içün qullanıla, bu da farqıdır.
Genetik malümat çoq uceyreli uzviyetlerniñ aqiqiy tekamül soyluğı aşağıda berilgen kladogrammada malümat kibi olğanını köstere, mantarlar ayvanlarnen ösümliklerden daa çoq bağşlanğan.
Ösümlikler biri birinen nasıl bağlanğan ögrenüvi nebatiyatçılarğa ösümlikler tekamül esnasını añlamağa yardım ete.
İnsanlar er vaqıt etraflarında körülgen ayvanlarnıñ tabiiy tarihınen meraqlanğan ve bu bilgilerni olarnıñ bazı çeşitlerini evleştirmek içün qullanğan olsa da, ayvaniyatnıñ resmiy şekilde ögrenilmesi Aristotelden başlandı, dep aytmaq mümkün.
Zemaneviy ayvaniyat fenine Karl Linney, Entoni van Livenhuk, Çarlz Darvin, Gregor Mendel ve digerleri vastasınen Renessans devri ile zemaneviy çağda temel qoyuldı.
Frenkistanda 15 biñ yıl evelsi yapılıp, bizonlarnı, atlarnı ve sığınlarnı tafsilâtlı şekilde tasvir etken qoba resimleri, gravürler ve eykeller bar.
Kiyik yaşayış aqqındaki eski bilgiler Yaqın Şarq, Mesopotamiya ve Mısırda kiyik ve ev ayvanlarınıñ, şu cümleden ayvancılık saasındaki tecribe ve usullarnıñ, avcılık ve balıqçılıqnıñ kerçekçi tasvirlerinen tasdıqlana.
Milâttan evel dörtünci asırda Aristotel ayvanlarnı canlı üzviyetler olaraq qabul etip, olarnıñ yapılarını, inkişaf etmelerini ve ayatlarındaki adiselerni ögrene edi.
Dört asırdan soñ romalı ekim Galen anatomiyalarını ve çeşit türlü qısımlarını tedqiq etmek maqsadınen ayvanlarnı parçalarğa ayırdı, çünki şu maalde insan cesetlerini yarmaq yasaq edi.
Avropada Galenniñ anatomiya saasındaki tedqiqatları 16-ncı asırğace üstün çıqılmaz ve tartışılmaz edi.
Bundan evel aveskâr tabiatşınaslarnıñ mekânı olğan ayvaniyat 18-nci, 19-ncı ve 20-nci asırlarda ihtisaslı ilim-fenge çevirilgen edi.
Bu irişüvlernen beraber, embriologiya ve paleontologiya fenlerinden qazanılğan neticeler Çarls Darvinniñ 1859 senesi neşir etilgen tabiiy saylav yolunen evrim nazariyesinde umumiyleştirilgen edi; böyleliknen, meydanğa kele bilecek ceryanlarnı añlatqan ve olarnıñ kerçekleşkenine dair körgezmeli deliller ketirgen Darvin üzviy evrim nazariyesini yañı temelge yerleştirdi.
Üzviy evrim nazariyesi degen umumiy ayatiyat nazariyesine şekliyat ve fiziologiya fenlerini birleştirip qoşqan Darvin, olarğa yañı yöneliş bergen edi.
İlk nevbette üzviyetlerni belgilemek ve hususiyetlerine, farqlılıqlarına ve munasebetlerine köre olarnı tasnif etmek kerek edi, bu ise taksonomiya saasıdır.
Onıñ ğayeleri ayvanlarnıñ şekliyatınen bağlı edi.
Ket-kete işbu tasnifler Darvinniñ umumiy peyda oluv ilkesine daa ziyade keliştirilmek içün tarir etildi.
''Homo'' cınıstır, ''sapiens'' ise hususiy sıfattır, olarnıñ ekisi birleşip, çeşitni meydanğa ketire.
Üstün olğan tasnif etüv şekli Linney taksonomiyası dep adlandırıla.
Ücrelerniñ tizilişini ve vazifelerini añlamaq, bütün ayatiyat fenleriniñ temelindedir.
İnsan ve ayvanlarnıñ vucutlarındaki müçelerniñ ve müçe tertibatlarınıñ mustaqil şekilde nasıl etip çalışqanlarınıñ ve aynı vaqıtta beraberlikte nasil etip çalışqanlarınıñ añlamaqnı maqsat etip qoyğandır.
Fiziologik tedqiqatlar adet üzre ösümlikler fiziologiyası ve ayvanlar fiziologiyasına bölüngendir, amma üzviyetlerniñ qaysı birisi ögrenilse ögrenilsin, bazı fiziologik ilkeler aynıdır.
Misal olaraq, mamologiya, ornitologiya gerpetologiya ya da entomologiya saalarında muayyen üzviyetlerni ögrengen, amma bu üzviyetlerni evrim aqqındaki umumiy suallerge cevap bermek içün qullanğan alimler közde tutula.
Etologlar hususan tavırlarnıñ evrim etmesinen ve tavırlarnı tabiiy saylav nazariyesi ceetinden añlamaqnen meşğul.
Tedqiqatçılar molekulâr ayatiyatına has usullarnı qullansalar da, olar genetika ve biohimiyadan kelgen usullarnen sıq-sıq birleştirile.
Biologik sınıflaştıruv, em keçmişte, em de bugünde-bugün canlı şekillerniñ çeşitlenüvini ve canlılar arasındaki vaqıt içersinde munasebetlerni tedqiq etüvdir.
Türlerniñ filogenetik terekleri ve daa yüksek taksonlar alâmetleriniñ (meselâ anatomik ya da molekulâr hususiyetlerniñ) evrimini ve üzviyetlerniñ darqaluvını (biocoğrafiyanı) tedqiq etmek içün qullanıla.
Biologik sınıflaştıruv üç muayyen dalnı qullanıp, türlerni tasnif ete.
Deñev vastasınen sınıflaştıruv ayvanlarnı em bir-de-bir türni teşkil etken evrim birlemlerine, em de olarnıñ evrimdeki emiyetine köre tasnif ete ve sınıflaştıra.
Yer kürresiniñ ve onıñ üzerindeki üzviyetlerniñ bioçeşitligini añlata.
Taksonomiya, Sınıflaştıruvnıñ yuqarıdaki (a)-(d) mevzularınen bağlı qısmıdır.
Bunınen beraber, zemaneviy qullanuvda olarnıñ episi bir-biriniñ manadaşı olaraq qabul etile bile.
Bazıda sınıflaştıruv tek vaqıt içersindeki munasebetlernen oğraşqanı ve umumen olaraq üzviyetlerniñ tahminiy iyerarhiyasınen oğraşqan filogenetika ile addaş ola bilecegi iddia etile.
İlmiy tasnifler malümatlarnı qayd etüvde ve diger alimlernen mütehassıs olmağanlarğa esabat berüvde yardımcı olur.
Biologiyada tür, bir-de-bir üzviyetniñ temel tasnif etüv birlemi ve taksonomik mertebesi olmaqnen bir arada, biologik çeşitlilik birlemidir.
Bundan ğayrı, qazımtılarnıñ çoqaluvını tedqiq etmek mümkün olmağanı içün, paleontologlar hronotür tabirini qullana.
(viruslar müstesna olaraq) bütün türlerge eki parçalı "binomik" ad berile.
Misal olaraq, boa yılanı, boa cınsınıñ dört türünden biri ve yılan, türniñ sıfatıdır.
Bunınen beraber, tek ğayrı cınsiy yölnen çoqlaşqan üzviyetler arasında çoğalğan tür qavrayışı yoq ola, ve er klon ihtimal olaraq bir mikrotürdir.
Aristotelden 18-nci asırğace türler büyük barlıq zıncırı olğan iyerarhiya içinde tertiplene bilgen turğun sınıflar kibi körüle edi.
Bu qavrayış 20-nci asırda genetika ve populâtsion ekologiya vastasınen eppeyi kenişletilgen edi.
Ernst Mayr çoğaluvdan ayırıluvnı qayd etti, amma başqa tür qavrayışlar kibi, bunıñ da teşkerilmesi qıyın ve atta imkânsızdır.
Bu usul türlerniñ belgilenmesinde, misal olaraq, evrim nazariyesiniñ başında Linneyde olğanı kibi, "klassik" usul olaraq qullanıldı.
Umumiy qaide olaraq, mikrobiologlar 16S ribosomalı RNE gen ardısıralıqlarına saip olıp, bir-birine 97%-den ziyade oşağan bakteriya ya da arhey çeşitleriniñ aynı türge ait olıp-olmağanına dair qarar bermek içün, olarnı DNE-DNE melezleşmesinen teşkermek kerek, dep tüşünmektedir.
Zemaneviy yanaşuvlar esaplav usullarını qullanıp, ardısıralıq beñzevni teñeştire.
''Barcode of Life Data Systems'' (BOLD) adlı malümat bazasında 190 000-den ziyade türden DNE barkod ardısıralıqları bar.
Misal olaraq, mantarlar üzerinde alınıp barılğan bir tedqiqatta, kladistik türlerni qullanıp, nukleotid hususiyetleriniñ tedqiq etilmesi, ögrenilgen bütün qavrayışlarğa nisbeten, bir çoq mantar türlerini tanuvda eñ doğru neticeler bergen.
Başqaları ise "taksonomik inflâtsiyanı" aşalayıcı bellep, bu yanaşuvnı qorçalay ve qarşıdaki nazar noqtasını "taksonomik muafazakârlıq" olaraq nişanlay; türlerni ayırmaq ve tür seviyesinde daa kiçik populâtsiyalarnı tanımaq siyasiy ceetten uyğun olğanını iddia ete, çünki bu, telüke altında bulunğanlar olaraq olarnı IUCN qırmızı cedveline daa qolay kirsete bilecekleri ve qorçalav qanunlarını ve maliyeviy destekni celp ete bilecekleri manasına kele.
Alimler bir-de-bir şeyniñ bir cınıs içindeki bütün türler içün kerçek olğanını tüşünseler, muayyen ad ya da sıfat qullanmayıp, cınıs adını işleteler.
Daa çoq malümat elde etilgen soñ, tahmin tüzetile ya da red etile bile.
Bir-de-bir taksonnıñ birden çoq ve ekseriy allarda yañı olğan taksonlarğa bölünmesine parçalav deyler.
''Yarı tür'' tabiri bazen viruslar kibi deñişmelerge tez oğrağan şeyler içün qullanıla.
Alqa türlerde keniş dağıluv aralığındaki yandaş populâtsiyalarnıñ azaları muvafaqiyetli şekilde çiftleşkende, daa uzaq populâtsiyalarnıñ azaları çiftleşmeyler.
Alqa türler bu sebepten çoğaluvdan ayırıluvğa tayanğan er angi tür qavrayışı içün qıyınlıq teşkil ete.
Türlenüv, çoğaluvdan ayırıluvnıñ bir ölçevine, azalğan gen aqımına bağlıdır.
Bakteriyalar başqa türlerniñ bakteriyaları, şu cümleden, farqlı filogenetik saalarda körünişte uzaqtan alâqalı olğanlar ile, plazmidlernen almaşa bile, bu al olarnıñ munasebetlerniñ talil etilmesini qıyınlaştıra ve bakteriya türleri qavrayışını zayıflata.
Kütleviy şekilde yoq oluvlarnıñ vulkanik faaliyet, iklimiy deñişüvler, okean ve ava himiyalarında deñişüvler kibi çeşit türlü sebepleri bardır.
Bazı közeticiler türlenüv ceryanlarını añlamaq arzusınen tanuv ve sınıflaştıruv kerekligi arasında tabiiy çatışuv bar olğanını iddia eteler.
Simaliy Amerikadaki klassik adiselerden biri, qorçalanğan şimaliy benekli bayquşnıñ qorçalanmağan Kaliforniya benekli ve çizgili bayquşlarınen melezleşmesi; bu adise uquqiy davalarğa yol açqan edi.
Bir-de-bir şekilniñ hususiyeti, bütün azaları içün umumiy olmasıdır, yaş nesil ise ana-babasından ala bilecek bütün çeşitliklerini miras olaraq aldı.
O, nezaret etile bilgen bütün hususiyetlerge tayanğan ve tabiiy munasebetlerniñ aks ettirilüvini maqsat etip qoyğan taksonomik sınıflaştıruv iyerarhiyası ğaesını meydanğa ketirdi.
1809-da Jan-Baptist Lamark öz ''Ayvanat felsefesinde'' Aristotelniñ fikirlerinden radikal şekilde farqlı olaraq, bir-de-bir türniñ zaman içinde deñişe bilecegini qayd etip, türlerniñ deñişüvlerini tasvir etti.
Soy (''genus'', çoqluqta "genera") canlı ve yerden çıqarılğan üzviyetlernen bir arada viruslarnı biologik sınıflaştıruvda qullanılğan taksonomik sıralamadır.
Misal olaraq, ''Panthera leo'' (arslan) ve ''Panthera onca'' (yaguar) ''pantera'' soyundan eki türdir.
Botanikadan bir misal, Gavayiden asıl olğan ''Hibiscus'' soyunıñ ''Hibiscus arnottianus'' hususiy türüdir.
Mevcut adlar ''Halqara ayvanat adlandıruv koduna'' binaen yayınlanğan ve Halqara ayvanat adlandıruv eyyetiniñ qararnameleri üzerine başqa şekilde bastırılmağan adlardır; er angi bir taksonnıñ (misal olaraq, soy) bu kibi eski adı işbu taksonnıñ "kerçek" (yani mevcut ya da qabul etilgen) adı olaraq saylanmalıdır.
Botanikada buña beñzer, amma adları farqlı olğan qavrayışlar bar.
Bunınen beraber, bir çoq ad (ekseriy allarda tesadufen) eki ya da daa çoq farqlı soyğa berilgen.
Eki farqlı mana taşığan ad omonimdir.
Bunınen beraber, bir-de-bir qırallıqtaki soynıñ farqlı adlandıruv kodunen yönetilgen qırallıqta umumiy ad (ya da başqa sıradaki taksonnıñ adı) olaraq qullanılğan ilmiy ad taşımasına yol bere.
Misal olaraq, qararnen 1180 soyğa saip olğan (asiyalı olmağan) süyreklegenler arasında, çoqusı (>300) yalıñız 1 türge, ~360-ı 2-4 türge, 260-ı 5-10 türge, ~200-ü 11-50 türge ve tek 27 soy 50-den ziyade türge saiptir.
Bir-de-bir soyğa angi türlerniñ tayin etilecegi biraz faraziydir.
Neniñ bir-de-bir ailege ait olğanı — ya da bir-de-bir tasvir etilgen aileniñ tanılması kerek olıp-olmağanı — amelci taksonomistler tarafından teklif etile ve belgilene.
Çeşit türlü taksonomistlerniñ er biri farqlı mevamda olğanı içün, pek çoq allarda muayyen añlaşma yoq.
Maykl Novaçek (1986) olarnı aynı mevamğa yerleştirdi.
Bir sınıfnıñ tasvir etilmesi içün muayyen qaideler yoq, amma yahşı bilingen ayvanlarğa dair ğaliba fikir birliği olacaq.
Botanikada sınıflar al-azırda siyrek muzakere etile.
Gayrı resmen olaraq, filler, vucut planınıñ umumiy ihtisaslaşuvına tayanğan üzviyet taqımları olaraq tüşünile bile.
Yañi filler bir-birlerinen alâqalı olıp-olmağanları añlaşılsa, olar birleştirile bile ya da bölüne bile.
Budd ve Jensenniñ tarifine köre, bir-de-bir filum yaşağan bütün temsilcileri tarafından paylaşılğan bir sıra hususiyetlernen tarif etile.
Amma hususiyet temelli olğanından sebep, onıñ qazımtılar içün işletilmesi qolaydır.
Bunınen beraber, qazımtınıñ taс taqımınıñ alt çeşitine has hususiyetlerni numayış etmek kerek olğanı içün, onıñ bir-de-bir filumnıñ tac taqımına ait olğanını isbatlamaq qıyındır.
Aşağıdaki cedvel (davalı olsa da) itibarlı Kavaliye-Smit tertibatına riayet etip, "Plantae" çeşitini, terkibine Viridiplantae ile beraber, Rhodophyta ve Glaucophyta yosunlar bölükleri kirgen Archaeplastida taqımınen teñeştire.
Pinophyta bölügi bütün gimnospermler (yani tsikadalar, ginkgolar ve gnetofitlernen) içün ya da aşağıda olğanı kibi, yalıñız ineyapraqlı terekler içün işletile bile.
Protista bugünki biyologlar içün keçmişke köre daa az qabul etile bilgen polifiletik taksondır.
Karl Linney (1707-1778) şimdi Adlandıruv Kodları tarafından tertip etilgen zemaneviy biologik ıstılaatnıñ 1735-te temellerini attı.
1937-de Eduard Çatton bu üzviyetlerni ayırmaq içün"prokariot" ve "eukariot" tabirlerini taqdim etti.
Robert Uittaker Mantarlar içün ayrı qırallıq belgiledi.
Qalğan eki Protista ve Monera qırallıkları içine bir üceyreli ve adiy üceyreli müstemlekeler kire.
Linn Margulisniñ beş qırallıq tertibatı kibi başqa tertibatlarda ösümlikler sırasına tek yerde ösken ösümlikler (Embryophyta) kire edi, Protoctista çeşitiniñ ise daa keniş tarifi bar.
Elektron hurdebin saasındaki tehnikiy teraqqiyat Chromista çeşitini Plantae qırallığından ayırmağa imkân berdi.
Niayet, mitohondriyaları olmağan bazı protistler keşif etildi.
Bu super qırallıq başqa beş eukariotik (Animalia, Protozoa, Fungi, Plantae ve Chromista) qırallıqnı birleştirgen Metakariota super qırallığına qarşı edi.
Vöze ve digerleri tarafından teklif etilgen ve soñki araştıruvlarnen tasdıqlanğan temel Eubacteria-Archaebacteria temel ayıruvınıñ emiyetini Kavaliye-Smit artıq qabul etmey edi.
Kavaliye-Smit taksonlarnıñ monofiletik (öz ıstılaatında "holofiletik") olmaq şartını qabul etmey.
Filogenetik tedqiqatlardaki teraqqiyat Kavaliye-Smitke arhezoanlar (yani iptidaiy amitohondriat eukariotlar) olğanı tahmin etilgen bütün filumlarnıñ mitohondriyalarını esasen yañı organellalarğa, yani gidrogenosomalarğa çevirip, olarnı aslında ekinci kere ğayıp etkenlerini farq etmege imkân berdi.
Bu kibi RNE tedqiqatlarına tayanıp, Karl Vöze yaşayısnıñ üç büyük bölümge ayırıla bileceğini tahmin etti ve olarnı "üç ilkingi qırallıq" modeli ya da "ur-qırallıq" modeli dep adlandırdı.
Vöze (başta ''Monera qırallığı'' olaraq sınıflandırılğan) prokariotlarnı Eubacteria ve Archaebacteria olaraq adlandırılğan eki taqımğa ayırdı ve bu eki taqım arasında bütün eukariotlar arasındaki derecede genetik farq bar olğanını qayd etti.
Olar sınıflantıruvda resmiy sıralar olaraq yalıñız monofiletik taqımlarnı qabul etmek kerek ve - bu yanaşuv bundan evel ameliy olmasa da ("tam manasınen onlarnen eukariotik qırallıqlarnı talap etmekte edi) - endi eukariotlarnı "tek bir qaç esas taqımğa ayırmaq mümkün ve olarnıñ episi, ihtimal, monofiletiktir" degen qararnı qabul ettiler.
Eukariotlarnı aynı şu altı "super taqımğa" böldi.
Ösümliklerniñ ayvanlar ve mantarlarnen daa uzaqtan aqraba olğanı tahmin etile.
Bunıñ qarşılığı on delil arasında metabolizmden marum, şorbacı üceyreden tış çoğaluv qabiliyetine saip degil, mecburen üceyre içindeki parazitlerdir degen kerçek bar.
İlk eki danesiniñ cemisi prokariotik mikro üzviyetler, ya da ekseriy allarda üceyreleri çarpıq ya da zarğa bağlı olmağan özekke saip olğan yekâne üceyreli üzviyetlerdir.
Pek tuzlı müitlerde inkişaf etken üzviyetler olğan galofiller ve qarardan ziyade sıcaq müitlerde inkişaf etken üzviyetler olğan gipertermofiller, Archaea nümüneleridir.
Tsianobakteriyalar ve mikoplazmalar eki bakteriya nümünesidir.
Evrim, biologik populâtsiyalarda miras etilgen hususiyetlerniñ bir qaç nesil içinde deñişmesidir.
Evrim (cınsiy saylavnen beraber) tabiiy saylav ve genetik avuşuv kibi evrim ceryanları bu çeşitliklerge tesir etkende yüz bere, neticede muayyen hususiyetler populâtsiya içinde daa keniş darqalmağa ya da siyrek rast kelmege başlay.
Tabiiy saylav yolunen ilmiy evrim nazariyesi 19-ncı asırnıñ ortalarında Çarlz Darvin ve Alfred Rassel Uolles tarafından bir-birinden mustaqil şekilde işlep çıqarıldı ve Darvinniñ ''Türlerniñ peyda oluvı aqqında'' kitabında tafsilâtlı şekilde beyan etilgen edi.
Bu sebepten, kelecek nesillerde populâtsiya azalarını büyük ihtimal ile mütenasip müitte sağ qalmalarını ve çoğalmalarını temin etken müsbet hususietlerge saip olğan ana-babalarnıñ balaları deñiştire bile.
Taşqatma qaydlarına ilk biogenik grafitten mikrobik mat taşqatmalarğa ve taşlanğan çoq üceyreli üzviyetlerge qadar bir ardısıralıq kirmekte.
Tabiiy adisilerniñ tariflerini, bütün körüngen şeyler içün aynı ve er angi turğun tabiiy sınıfnıñ ve ilâhiy kosmik tertipniñ barlığını talap etmegen fizikiy qanunlar ceetinden qıdırdı.
Karl Linney tarafından 1735-te taqdim etilgen biologik sınıflaştıruv bütün munasebetlerniñ iyerarhik tabiatını açıq-aydın qabul etti, amma türlerniñ kene de ilâhiy planğa köre pekitilgenini tüşüne edi.
Bu fikirler itibarlı tabiatşınaslar tarafından sınavğa tayanmağan mühtekirlik olaraq teñqit etildi.
Tomas Robert Maltusnıñ ''Eali ümdelerine dair esse'' (1798) adlı eserinden qısmen tesirlengen Darvin ealiniñ artması "bar olmaq içün küreşke" ketirecegini, bu küreşte muvafaqiyetli çeşitlikler üküm sürecegini, başqaları ise yoq olacağını qayd etti.
Darvin öz "tabiiy saylav nazariyesi" üstünde 1838-den berli çalışıp, öz "balaban kitabını" yazğan arada, Alfred Rassel Uolles oña 1858 senesi aman-aman aynı nazariyeniñ çeşitini yollağan edi.
Bu maqsadnen Darvin faraziy pangenezis nazariyesini işlep çıqardı.
Yañı şekiller nasıl peyda olğanını añlatmaq maqsadınen de Vries, Darvinge köre evrimni qabul etkenler ve de Vries ile ittifaq qurğan biometristler arasında vaqtınca bölünüvge sebep olğan türlenüv nazariyesini inkişaf ettirdi.
1953-te Rozalind Franklinniñ issesi ile Ceyms Uotson ve Frensis Krik tarafından DNE qurulışınıñ derc etilmesi miraslanuvnıñ fizikiy vastasını numayış etti.
1973-te evrim biologı Teodosiy Dobjanskiy "evrimniñ aydınlığı tısında biologiyada iç bir şeyniñ mana taşımağanını" qayd etti, çünki bu fen tabiat tarihında başından bir-birinden ayrı kibi körüngen kerçeklerniñ munasebetlerini, bu seyyaredeki yaşayış aqqında bir çoq nezaret etilgen kerçeklerni tasvir etken ve tahmin etken izçen izaiy malümat bütünligine topladı.
Bir-de-bir üzviyetniñ qurulışını ve areket tarzını teşkil etip, nezaret etile bilgen alâmetlerniñ cemisine onıñ fenotipi deyler.
Misal olaraq, küneşten yanğan teri bir-de-bir kişiniñ genotipinen küneş ışığı arasındaki munasebeti neticesinde meydanğa kele, böyleliknen küneşleme insanlarnıñ balalarına keçmey.
DNE, dört çeşit negizden tertip etilgen uzun biopolimerdir.
Bir-de-bir DNE molekulanıñ tek bir işlegen birlemini belgilegen qısımlarına gen deyler, farqlı genlerniñ farqlı negiz ardısıralıqları bardır.
Bir-de-bir lokustaki DNE ardısıralığı zatlar arasında farqlılıq numayış etse, bu ardısıralıqnıñ çeşit türlü piçimlerine allel deyler.
Bunınen beraber, bir-de-bir allel ve bir hususiyet arasındaki bu adiy yazışuv bazı vaziyetlerde işke yarasa, alâmetlerniñ çoqusı daa qarışıq ve miqdar hususiyeti lokusları (bir qaç munasebette bulunğan genler) tarafından idare etile.
Hromatinni işaretlev DNE metilâtsiyası, öz-özüni tutıp turğan metabolik ilmekler, RNE interferentsiyası vastasınen genlerni sustıruv ve proteinlerniñ (prionlar kibi) üç mertebeli qurulışı, üzviyet seviyesinde epigenetik miraslanuv tertibatları keşif etilgen saalardır.
Misal olaraq, nişalar quruv ceryanı vastasınen ekologik miraslanuv üzviyetlerniñ etraf müitlerindeki tertipli ve tekrarlanğan faaliyetleri ile belgilene.
Türlenüv ve gen aqımı yolunen devamlı şekilde yañı çeşitliklerniñ meydanğa kelmesine baqmadan, tür genomınıñ ekseriy qısmı o türniñ bütün birlemlerinde aynıdır.
Populâtsiyadaki fenotipik çeşitliginiñ müim qısmı genotipik çeşitliginden asıl ola.
Yañı bir allel fiksatsiya noqtasına irişkende — ya populâtsiyadan ğayıp olğanda, ya da ecdatlardan qalğan allelniñ tamamen yerini alğanda — çeşitlik ğayıp ola.
Türlenüvler yüz bergende, olar gen maddesine tesir ete bile, genniñ faaliyetine mania ola, ya da iç de tesir etmey.
Artqaç gen nushaları yañı genlerniñ inkişaf etmesi içün lâzim olğan yarı mahsulatnıñ esas menbasıdır.
Bir-de-bir nusha, nusha türlenüvine oğrağanda ve yañı vazifege saip olğanda, ecdatlardan qalğan bir genden yañı genler meydanğa ketire.
Yañı genlerniñ meydanğa ketirilüvine bir qaç genniñ kiçik parçalarınıñ kopirlenmesi de kire, bu parçalar daa soñra yañı vazifeleri olğan yañı tertipler teşkil etmek içün ğayrıdan birleşe.
Ğayrıdan tertip etüv ve yañıdan sınıflaştıruv allel sıqlıqlarını deñiştirmey, amma bunıñ yerine qaysı allellerniñ bir-birinen munasebette bulunğanını deñiştirip, yañı allel çeşitliklerinen nesil bere.
İlk arc - cınsiy ceetten dimorfik olğan türlerde eki cınıstan yalıñız bir danesi yañı nesil doğura bile.
Kene de, cınsiy çoğaluv eukariotlar ve çoq üceyreli üzviyetler arasında daa keniş darqalğan çoğaluv vastasıdır.
Türler arasında gen avuşuvına melez üzviyetlerniñ teşkil etilüvi ve ufqiy gen avuşuvı kirmekte.
Bakteriyalardan Saccharomyces cerevisiae mayası ve Callosobruchus chinensis baqla biti kibi eukariotlarda ufqiy gen avuşuvı yüz berdi.
Çeşit türlü alâmetler çeşit türlü sağ qaluv ve çoğaluv seviyelerini (differentsial uyğunlıqnı) temin ete.
Netice olaraq, raqiplerine qarşı üstünlikni temin etken alâmetlerge saip olğan üzviyetlerniñ, üstünlikni temin etmegen alâmetlerge saip olğan üzviyetlerge köre alâmetlerini soñraki nesillerge aşlamaq imkâniyetleri daa yüksektir.
Tabiiy saylavnıñ merkeziy qavrayışı, bir-de-bir üzviyetniñ evrimiy uyğunlığıdır.
Misal olaraq, bir-de-bir üzviyet güzel şekilde sağ qalıp, tez çoqlaşa bilse, amma balaları sağ qalamayacaq qadar kiçik ve zayıf olsa, bu üzviyet kelecek nesillerge pek az genetik isse qoşacaq ve, böyleliknen, alçaq uyğunlıqqa saip olacaqtır.
Uyğunlıqnı arttıra bilecek alâmetlerniñ misalleri, artqan sağ qalmaq ve doğurmaq qabiliyetleridir.
Bunınen beraber, saylavnıñ doğruluvı bu şekilde ters tarafqa aylansa bile, keçmişte ğayıp etilgen alâmetler aynı piçimde yañıdan inkişaf etmey bile (Dollo qanunına baqıñız).
Birincisi, bir-de-bir hususiyetniñ ortalama qıymetiniñ deñişmesi şeklinde yönetilgen saylavdır — misal olaraq, üzviyetlerniñ boyları yavaş-yavaş daa yüksek ola.
Niayet, istiqrar etici saylavda er eki ucda da artqaç hususiyet qıymetlerine qarşı saylav bar, bu da ortalama qıymet etrafındaki darqaluvnı azlaştıra ve çeşitliklerni eksilte.
Bu keniş tabiat añlayışı alimlerge beraberlikte tabiiy saylavnı teşkil etken muayyen küçlerni belgilemege imkân bere.
Bunınen beraber, ğayrıdan öleştirüv seviyesi alçaqtır (bir nesilde hromosoma başına qararnen eki adise).
Adetince bir taqımda miras etilgen bir sıra allel gaplotip olaraq adlandırıla.
Bu avuşuv allelniñ soñunda ya populâtsiyadan ğayıp olıp, ya da başqa allelerni bütünley deñiştirip istiqrarlaşuvınen toqtay.
Tarafsız molekulâr evrim nazariyesi bir çoq evrim deñişüvleriniñ genetik avuşuvnen tarafsız türlenüvler istiqrarlaşmasınıñ neticesi olğanını tahmin etti.
Amma bu şekilniñ daa yañı ve daa yahşı desteklengen çeşiti, aman-aman tarafsız nazariyege köre, kiçik populâtsiyada tesirli şekilde tarafsız olacaq türlenüv büyük populâtsiyada mıtlaqa tarafsız olmasını talap ettirmez.
Bir-de-bir populâtsiyadaki zatlarnıñ miqdarı al etici degil, bunıñ yerine populâtsiyanıñ semereli büyükligi olaraq belli olğan köstergiç işletile.
Gen aqımınıñ barlığı ya da yokluğı, evrimniñ ketişatını temelden deñiştire.
Bu qarşı taraflı basqılar delili, molekulâr çağ tarafsız evrimge olğan meraqnı yañıdan canlandırğanğa qadar, uzun müddet devamında evrimde içki meyil imkâniyetleriniñ red etilmesi içün işletildi.
Misal olaraq, kodon qullanuv modellerinde mutatsion tapınuvları sıq-sıq qullana.
Farqlı taksonlardaki farqlı qoşma ve silme taypınuvları farqlı büyüklikteki genomlarnıñ evrimine yol aça bile.
Mutatsion tapınuvlarınıñ vazifesi aqqındaki zemaneviy tüşünce Holdeyn ve Fişerniñ nazariyesinden farqlı olğan nazariyeni teşkil ete.
Üzviyetler adetince aqrabalarına yardım etip ya da qarşılıqlı fayda temin etken ortaq yaşayışqa qoşulıp, bir-birinen işbirlik yapıp, saylavğa cevap bere bile.
Makroevrim tür seviyesinde ya da üstünde kerçekleşken evrimni, hususan türleşüv ve yoq oluvnı ifade ete, mikroevrim bir-de-bir tür ya da populâtsiya içindeki daa küçik evrim deñişmelerini, hususan allel sıqlığı ve alışuvda yılışuvlarnı ifade ete.
Amma makroevrimde bütün türniñ alâmetleri müim ola bile.
Keniş darqalğan yañlış tüşünce, ortogenez ve evrimcilik kibi inançlarda ifade etilgeni kibi, evrimniñ maqsatları, uzun müddetli planları, ya da "ilerileme" içün doğuvdan berli meyili bar olmasıdır, amma aslında evrimniñ uzun müddetli maqdsatları yoq ve o, mıtlaqa daa ziyade mürekkepleşmekni talap etmey.
Bundan ğayrı, alışuv tabiri bir-de-bir üzviyetniñ sağ qalması içün müim olğan hususiyetni ifade ete.
Uyğulana bilgen hususiyet, üzviyetniñ sağ qaluv ve çoğaluv imkâniyetlerini temin etken ya da arttırğan inkişaf etüv nümünesiniñ bir tarafıdır.
Başqa ayrette qaldırıcı nümüneler - uzun müddetli laborator deñevinde limon ekşiligini erzaq olaraq qullanmaq qabiliyetini inkişaf ettirgen Escherichia coli bakteriayasi, neylonnı istisal etüvde qoşma mahsulatlar üzerinde bu bakteriyanıñ ösmesine imkân bergen yañı bir ferment inkişaf ettirgen Flavobacterium ve tamamen yañı metabolik yolnı inkişaf ettirip, sunniy pentahlorofenol pestitsidini bozğan topraq bakteriyası Sphingobium.
Niayet, beñzer iç terkibine saip olğan qurulışlar, bağlı üzviyetlerde farqlı vazifelerge saip ola bile.
Amma bütün canlı üzviyetler, atta buğum ayaqlılarnıñ, kalmarlarnıñ ve omurğalılarnıñ közleri ya da buğum ayaqlılarnıñ ve omurğalılarnıñ uzuvları ve qanatları kibi, quruluşları bir-birine pek az oşağan ya da iç de oşamağan müçeler belli bir derecede bir-birine soy olğanlarından sebep, quruvlarını ve faaliyetlerini idare etken umumiy gomolog genler taqımına bağlı ola bile; buña teren gomologiya deyler.
Misaller arasına hayaliy genler, kör qoba balıqlarında çalışmağan köz qalımtıları, uçamağan quşlarda qanatlar, kitlerde ve yılanlarda bar olğan san kemikleri ve ğayrı cınsiy yolnen çoqlaşqan üzviyetlerde cinsiy alâmetler kirmektedir.
Misallerden biri, yaqın aqrabalarına baqqanda körüle bileceği kibi, yarıqta saqlanmaq içün soñ derece yalpaq başnı inkişaf ettirgen Holaspis guentheri adında afrikan kesertki.
Başqa bir misal, üzviyetlerniñ köz linzalarında kristallar dep adlandırılğan teşkiliy aqlar olaraq hımet etmek içün glikoliz ve ksenobiotik metabolizmden fermentlerni celp etüvdir.
Bu tedqiqatlar evrimniñ süt emicilerde orta qulaqnıñ bir parçasını teşkil etmek yerine başqa ayvanlarda çengelerinde inkişaf etken embrional kemik qurulışları kibi, yañı qurulışlar meydanğa ketirmek içün inkişafını deñiştire bilecegini numayış etkendir.
Ekinci türdeki bu deñişmeler daa soñra birinci türde yañı uyğunlaşuvlarğa sebep olur.
Meselâ ösümlikler ve olarnıñ tamırları üstünde ösüp, ösümlikniñ topraqtan beslenmesine yardımcı olğan mikorizal mantarlar arasında fevqulâde işbirlik bar.
Aynı türge ait olğan üzviyetler arasındaki işbirlik de inkişaf etken.
Mında somatik üceyreler olarğa büyümeleri, olğanı kibi qalmanları ya da ölmeleri mevzusında talimat bergen muayyen işaretlerge seslene.
"Tür" qavrayışını belgilemekniñ birden ziyade yolu bar.
Çeşit türlü qavrayışlarnıñ çeşitliklerine baqmadan, bu çeşitli qavrayışlar üç felsefiy yanaşuvdan birine yerleştirile bile: melezleşüv, ekologik ve filogenetik.
Keniş ve uzun müddetli işletilüvine baqmadan, BSC nazariyesi de, başqaları kibi, zıddiyetlerden marum degil, misal olaraq, bu qavrayışlarnı prokariotlar içün işletmek mümkün degil ve buña tür meselesi deyler.
Gen aqması, yañı genetik çeşitlerini başqa populâtsiyalarğa da darqatıp, bu ceryannı yavaşlata bile.
Böyle vaziyette yaqın munasebette bulunğan türler tertipli şekilde çiftleşe bile, amma melezler çette qalacaq ve türler faqlı olmağa devam etecektir.
Türleşüv em idare etilgen laborator şaraitlerde (türleşüv üzerinde laborator deñevlerine baqıñız), em de tabiatta pek çoq kere nezaret etilgendir.
Ayvanlarda eñ keniş darqalğan soyları, başlanğıçta mekânınıñ parçalanuvı ya da köçüv kibi coğrafik sebeplerden ötrü ayırılğan populâtsiyalarda meydanğa kelgen allopatrik türleşüvdir.
Ekinci türleşüv şekli, kiçik üzviyet populâtsiyaları yañı müitte ayrı qalğanda, meydanğa kelgen peripatrik türleşüvdir.
Üçünci şekil, parapatrik türleşüvdir.
Ekseriy allarda bu şekil ana-baba türniñ mekânı ciddiy deñişmelerge oğrağanda meydanga kele.
Madenge sezgir ana-baba populâtsiyası çiftleşmege qarşı saylav, madenge tirengen ösümlikleriniñ çiçekleri açqan vaqıtta ket-kete deñişmelerni meydanğa ketirdi ve bu da soñunda tamamen çoğaluvdan ayıruvnı temin etti.
Bu şekil siyrektir, çünki az miqdarda gen aqımı bile bir-de-bir populâtsiyanıñ bölümleri arasındaki genetik farqlılıqlarını yoq ete bile.
Ayvan melezleri ekseriy allarda qısır olğanı içün, ayvanlarğa has degildir.
Bu, er ana-babanıñ hromosomaları bir çiftnen temsil etilgeni içün, er ana-baba türünden hromosomalarnıñ meyoz bölünüv esnasında kelişken çiftler teşkil etilmesine imkân bere.
Kerçekten de, bir tür içinde hromosomanıñ eki qat artması, çoğaluvdan ayıruvnıñ keniş darqalğan sebebi ola bile, çünki eki qatlı hromosomalarnıñ yarısı eki qatlı olmağan üzviyetlernen çoğaluv esnasında çiftsiz qalacaq.
Yer kürresi üstünde yaşağan aman-aman bütün ayvan ve ösümlik türleriniñ nesilleri kesildi, ve yoq oluv bütün türlerniñ ahır-soñu kibi körünmektedir.
Yer kürresinde şimdigece yaşağan bütün türlerniñ 99%-den ziyadesiniñ tahminen yoq olğanına baqmadan, qararnen 1 trillion türniñ al-azırda yer kürresinde mevcut olğanı tahmin etile, ve bu türlerniñ 1 fayızınıñ yalıñız biñde biri tasvir etidi.
Yer kürresi üstündeki yaşayışnıñ eñ eski şübesiz delili 3,5 milliard yıl evelsine, iritici Hadean eonından soñ geologik qabuqnı qattırmağa başlağan Eoarhey devrine aittir.
Avstraliyadaki buluntılarını izaatlağan Stefen Bler Heces "''Yaşayış Yer kürresinde olduqça tez şekilde peyda olğan olsa, o, kâinatta da сayrağandır''", - dep yazdı.
Yer kürresinde mevcut olğan türlerniñ miqdarına dair tahminler 10-14 million arasında, olardan bugünde-bugün tahminen 1,9 millionğa yaqın tür adlandırıldı, 1,6 million merkeziy malümat cedvelinde qayd etildi ve eñ azından 80% alâ daa tasvir etilmeyip qaldı.
Üzviyetlerniñ umumiy ecdatları ilk olaraq üzviyetlernen bağlı dört adiy kerçekten añlaşıldı: Birincisi, yerli alışuvnen izaatlanamağan coğrafik dağıluvlar bar.
Dörtüncisi, bu beñzerliklerni qullanıp, üzviyetlerni bir-de-bir aile teregine oşağan şekilde bir-biriniñ içine kirgen taqımlar iyerarhiyasında sınıflandırmaq mümkün.
Bu körüş Darvin tarafından qısqaca añılğan, amma daa soñra vazgeçilgen fikirge tayanmaqtadır.
Paleontologlar em zemaneviy, em de nesilleri kesilgen türlerni teñeştirip, bu türlerniñ soylarını tapa bileler.
Daa yaqın vaqıtlarda umumiy ecdatqa dair deliller üzviyetler arasındaki biohimik beñzerliklerni tedqiq etilmesinden belli oldı.
Eukariotik üceyreler 1,6-2,7 milliard yıl evel peyda oldı.
Tsianobakteriyalarğa oşağan üzviyetlerniñ nevbetteki yutulması yosunlarda ve ösümliklerde hloroplastlarnıñ peyda oluvına imkân berdi.
2016 senesiniñ qara qış ayında alimler, GK-PID dep adlandırılğan yalıñız molekuladaki kiçik genetik deñişüv, qararnen 800 million yıl evel, ihtimal, yalıñız üceyreli üzviyetlerniñ çoq üceyreli üzviyetlerge keçmesine imkân bergeni aqqında haber etti.
Kambrian patlaması içün, fotosintez neticesinde avada oksigenniñ toplanması ve başqa çeşit türlü sebepler teklif etildi.
Sunniy saylav, üzviyetler populâtsiyasındaki alâmetlerniñ eñqastan saylanmasıdır.
Qıymetli hususiyetlerge saip olğan proteinler tekrarlanğan türlenüv ve saylav vastasınen (misal olaraq, türlengen fermentler ve yañı antibedenler) yönetilgen evrim dep adlandırılğan ceryanda tekâmül etti.
Bu kör balıqnıñ farqlı populâtsiyalarınıñ birleştirilüvi bazı balalarında işlegen közlerni meydanğa ketirdi, çünki farqlı qobalarda ayrılıp tekâmül etken populâtsiyalarda farqlı türlenüvler yüz berdi.
Bir çok insan hastalıqları areketsiz adiseler degil, olar tekâmül etmek qabiliyetine saiptir.
Belki, mevcut antibiotiklerniñ çoqusınıñ tesir etici ömürniñ bitmesi arfesinde bulunamız ve patogenlerimizniñ tekâmül etmelerini ve tekâmül ete bilmelerini tahmin etmek, bunı yavaşlatmaq ya da bundan qaçınmaq içün areket tarzımıznı belgilmek, evrimni molekulâr seviyede idare etken mürekkep küçler aqqında daa teren bilgi saibi olmaq kerekmiz.
Mürekkep müendislik meselelerni çezmek içün evrim areket tarzlarını qullandı.
Bazı memleketlerde, hususan Amerika Birleşken Devletlerinde, ilim ve din arasındaki bu zıddiyetler siyaset ve cemiyet tasili etrafındaki diniy tartışmanı, mevcut yaratuv-evrim davalarını qozğaladı.
1925 senesi Skoupsqa dair makeme qararı bu mevzunıñ Amerikadaki ortatasil mektepleri içün biologiya dersliklerinde siyrek rast kelgenine ketirdi, amma daa soñra mesele yavaş-yavaş tekrar köterildi ve 1968 senesi Eppersonnıñ Arkanzasqa qarşı davası boyunca qararğa binaen adliy qorçalav altına alındı.
Tabiiy saylanuv, fenotipteki farqlılıklar sebebinden fertlerniñ ayatta qalma ve çoğaluvlarınıñ farqlılaşmasıdır.
Farqlar, bütün üzviyet toplulığında bar.
Genomnıñ saruvı, üceyredeki molekulalar ayatiyatından, diger üceyrelerden, diger fertlerden, toplulıqlardan, türlerden ve abiotik müitinden ibaret ola.
Tabiiy saylanuv zemaneviy ayatiyatnıñ temel taşıdır.
Tabiiy saylanuv qavrayışı, başlanğıçta delillerge esaslanğan bir irsiyet nazariyesiniñ yoqluğında keliştirildi; Darwinniñ kitabını yazğan sırada ilim daa zemaneviy genetika nazariyelerini azırlamadı.
Klassik deliller 18-nci asırda Pierre Louis Maupertuis ve Darwinniñ qartbabası Erasmus Darwin de qoşulmaq üzre digerleri tarafından yañıdan teklif etilgen edi.
Bu nazariyetiniñ muvafaqiyeti, geologik vaqıtnıñ qocaman mıqyasınıñ a añlamasına yol açtı ve bir-birini izlegen nesillerdeki kiçik, aman-aman duydurmağan deñişmelerniñ türler arasındaki farqlarnıñ mıqyasınıñ neticelerine yol aça bilecegi fikrini aqiqatqa oşağan yaptı.
Tabiatşınas Alfred Russell Wallace muhtar olaraq bu ümdeni tüşünip çıqarğanda ve onı Charles Lyellege yollavı içün Darwinge yollanğan maqalede añlatqanda o, öz tetqiqlerini köstermek içün "büyük bir kitap" yazuv esnasında bulundı.
1861 senesiniñ 3-ünci neşrinde Darwin, 1813 senesinde William Charles Wells ve 1831 senesinde Patrick Matthew kibi başqalarınıñ da beñzegen fikirler teklif etkenini, ancaq bularnı inkişaf ettirmegenini ya da emiyetli ilmiy yayınlavlarda taqdim etmegenini qabul etti.
Darwin, 1860 senesi sentâbrde Charles Lyellge yazğan bir mektüpte, "tabiiy saylanuv" ıstılasınıñ qullanılmasından yazıqsınuv kösterdi ve "tabiiy saqlav" ıstılasını afzal kördi.
Atta, tabiiy saylanuv, qısmen canlı üzviyetlerniñ közetilgen bazı hususiyetlerini açıqlamaq içün pek zayıf olğannı tüşünilgenden ve qısmen de evrim tarafdarlarnıñ bile bunı "idare etilmegen" ve ilerlev olmağan tabiatını inkâr etkeni bu ğayeniñ qabul etüvi içün tek bir eñ emiyetli mania olaraq tasvirlegen edi.
Evrimniñ Mendelniñ irsiyet aqqında qanunlarınen zemaneviy sintez adlandırğan bir yanaşmanen birleştirilgende 20-nci asırnıñ başından berli, alimler adetince tabiiy saylanuv qabul ettiler.
J. B S Haldane, tabiiy saylanuvnıñ "masrafları" añlamını kirsetti.
Atta, tabiiy saylanuv "kördir", yani fenotipteki deñişmelerniñ, irsiy olıp olmağanına baqmadan reproduktiv üstünligi bermek mümkün añlamındadır.
Bu fertlerge reproduktiv üstünligi bergen hususiyetler de irsiy ise, yani ana-babalardan balağa alıp berse de, farqlılaştırılğan yañıdan istisal kerçekleşecek, yani bir soñraki nesilde tez tavşanlarnıñ ya da semereli suv ösümliginiñ payı biraz daa yüksek olacaqtır.
Bu bir maqsat körünüvi yaratır, ancaq tabiiy saylanuvda niyetlengen bir saylav yoqtır.
Bu, qoyu renkli sümelerge ayatta qalma ve qoyu renkli töller yapma fırsatı berdi ve ilk qara sümeniñ tutulmaqtan sadece elli yıl soñ, sanayı Manchesterdeki yaqında bütün sümeler qara oldılar.
Bir üzviyet öz çeşitiniñ diger azalarınıñ yarı ömrüni yaşasa da, ancaq aynı zamanda eki qat daa ziyade töl yetişkenlige qadar ayatta qaldırsa da, onıñ genleri bir soñraki nesilniñ yetişken toplulığında daa tarqalğan alğa kelir.
"Eñ küçlü olğanıñ ayatta qalması" ve "uyğunlaşuvnıñ yahşılaştıruvı". " qavrayışı arasında bir farq yapılmalıdır.
Haldane bu esnası "yerine qoyuv" ya da ayatiyatta daa tarqalğan adınen "tesbit" olaraq adlandırdı.
Toplulıqnıñ er angi bir azasında faydalı bir mutatsiyasınıñ peyda oluvı, o çeşitniñ umumiy tekrarlav sayısınen bağlıdır.
Bu deñevde, "uyğunlaşuvnıñ yahşılaştıruvı", daa yüksek qoyulıqlı ilâcniñ bir soñraki yerinde yetişe bilgen yañı bir çeşitiniñ körünmesi içün belli bir çeşitniñ tekrarlav sayısınen bağlıdır.
Richard Lenskyniñ E. coliniñ uzun müddetli evrimi üzerine yapqan klassik deñev, raqipçi bir müitinde ("uyğunlaşuvnıñ yahşılaştıruv"\n"eñ küçlü olğanıñ ayatta qalması" devamında) uyğunlaşuvnıñ bir misalidir.
Özgün bozucı saylanuv, şimdiki rejimniñ eñ yahşı olmağan, ancaq alâmet birden ziyade yönelişte deñiştirgen keçiş devirde de işley.
Bazı ayatiyatçılar tek eki türni tanır: bir uzviyetlerniñ ayatta qalma ihtimallığını arttırmağa işlegen canlılıq (ya da ayatta qalma) içün saylanuv ve berilgen ayatta qalma vaziyetini kirsetip yañıdan istisal tezligini arttırmağa areket etken bereketlik (ya da fertillik ya da reproduktiv) içün saylanuv.
Soydaş saylanuv ve genom içindeki çatışuv alında, gen seviyesindeki saylanuv, esas esnasınıñ daa doğru bir açıqlamasını sağlar.
Ekologik saylanuv, soydaş saylanuv, reqabet ve bala öldürme kibi cınsiy saylanuv tışında er angi bir yolnen tabiiy saylanuvdır.
Atta, bazı türlerde, bir çiftniñ saylanuvı, misal olaraq Syngnathidae qorantasınıñ bazı balıqlarında olğan kibi, esas olaraq erkekler tarafından kerçekleştirilir.
1928 senesinde penitsiliniñ icadından başlap, bakteriya hastalıqlarınen küreşmek içün antibiotikler qullanılğandır.
Genetik deñişmeler, mutatsiyalarnıñ, genetik rekombinasyonlarnıñ ve kariotipteki (sayı, şekil, ölçü ve hromosomalarnıñ iç yerleştirüvi) deñişmelerniñ neticesidir.
Atta, kodlamağan DNE-deki bir çoq mutatsiyanıñ zararlı neticeleri bar.
Bulardaki deñişmeler, diger bir çoq geniñ çalışmasını idare etkeninden, adetince bir fertniñ fenotipi üzerinde büyük bir tesirge saiptir.
Bu tür mutatsiyalar uygunlaşuv arttıruvına ketirgende, tabiiy saylanuv bu fenotiplerni destekler ve yañı hususiyet toplulıq boyunca yayılır.
Aynı zamanda, tür qavrayışı, Darwin tarafından qabul etilgen bir mesele olğan reproduktiv tecrit etüviniñ evrimine qarşı çıqqan melezlerniñ saylanuvınnı belley.
Fenotip, üzviyetlerniñ (genotip) genetik qurulışı ve içinde yaşağan müit tarafından tayinlenir.
Bir misal, insanlarda üç qorantanıñ fenotipi tayinlegen ABO qan gruppası antigendir.
Bu esnas, alel pekinmege ve bütün toplulıq daa uydurlanğan bir fenotipke saip olğanğa qadar devam ete bilir.
Stabilleştirme saylanuv, zararlı çeşitlerge qarşı saylav basım yolunen vaqıtnen proteinlerni kodlağan genler ya da tertiplegiççi ardı-sıralıq kibi funktsional genetik hususiyetlerni saqlay.
Teraze kelgen saylanuvnıñ bazı şekilleri, tesbitke yol açmaz, ancaq aleli toplulıqtaki ara sıqlıqlarda tutar.
Alelik deñişçenlikniñ devam etilmesi, ortalamadan er angi bir yönelişte sapqan (yani ziyade üstün olmasınıñ tersi) genotiplerni desteklegen ve hususiyet degerleriniñ eki modallı bir üleştirüvine yol aça bilen yıqıcı ya da çeşitlendirici saylanuvı vastasınen de kerçekleşe bilir.
Atta, yañı mutatsıyalarnıñ olmağan bir devirden soñ, bu yerlerdeki genetik çeşitlilik, genetik drefnen yoq etilir.
Bu eki esnasnıñ kesin neticesi, em yañı mutatsiyalarnıñ meydana kelme tezligine em de mutatsiyanıñ ne qadar elverişsiz olğannıñ bir funktisyası olğan tabiiy saylanuvınıñ küçüne bağlıdır.
Eki alel arasında böyle bir almaştıruvnıñ peyda olma ihtimalı, aralarındaki mesafenen ters bağlıdır.
Küçlü saylanuv temizlevi, müsbet olaraq seçilgen gaplotipniñ (alel ve qomşuları) temelde toplulıq bar olğan tek olğanı genomnıñ bir saasınıñ peyda oluvını ketirir.
Fonnıñ saylanuvı, saylanuv temizleviniñ tersidir.
Felsefeci Daniel Dennettke köre, "Darwinniñ tabiiy saylanuv yolunen evrim aqqındaki telükeli ğayesi", bu, özğni daa keñ bir müitine yolnı yapıp yaqın vaqıtta aqqannıñ sebebinden iç bir kupta ya da savutta toqtatıp olmağan "universal bir ekşiliktir".
Bu şaraitler şulardır: irsiyet, tür çeşitligi ve sıñırlı resurslar içün reqabet.
Herbert Spencer ve evgenist Francis Galtonnıñ tabiiy saylanıvı, zekâ ve medeniyetlerniñ farz etilgen inkişafınna yol açqan, mıtlaqa olaraq ilerlev olaraq yoravı, müstemlekecilik, evgenika ve içtimaiy Darwinizm içün bir aqlav oldı.
Devletimiznıñ temeli olğan ırq fikri bu mevzusında şimdiden çoq şey yetti."
Noam Chomsky ve soñ kelgen Stephen Pinkernınıñ ilk yazılarında ögge çekken evrim ruhiyatınınıñ eñ parlaq misal, insan beynininıñ tabiiy tilininıñ sarf qurallarını menimsemek üzre uyğunlaşqannı farzıdır.
Üziyetlerniñ (nohut ösümligi) diskret "miraslanuv birlemleri" yolunen hususiyetlerni miraslanuvı farq etti.
Genlerniñ qurulışı ve funktisyaları, çeşitlilik ve tarqalma, üceyre, üzviyetler (meselâ, üstün olma) ve toplulıq añlamda incelenir.
Genetik esnaslar ettaftaki müitnen ve üzviyetniñ tecribesinen, inşafına ve areket tarzına tesir eteler, buña tabiat terbiyelev qarşıdır olaraq sıqça adlandıralar.
Bu esnası añlamağa çalışqan zemaneviy genetika, 19-ıncı asırnıñ ortalarında Augustinian keşiş Gregor Mendelniñ çalışmalarınen başladı.
Ekinci qanunı, Mendel tarafından yayınlanğannen aynıdır.
Charles Darwinniñ 1859'da Türlerniñ Tamırları Üzerine adlı eserinde tayanğan 19-ıcnı asırda rağbetli bir nazariye, qarışıq irsiyeti edi: İnsanlarnıñ ana-babalarından yaldamalı bir hususiyetlerniñ taqımını miras alğanları fikri edi.
"Versuche über Pflanzenhybriden" adlı çalışmasında ("Ösümlik Gibridizatsiya Deñevleri"), 1865 senesindeki Brunndaki Şarq Araştırmaları Derneği'nde (Naturforschender Verein) teklif etken Mendel, nohut ösümliklerinde belli hususiyetlerniñ miraslanuv tabiiyligininiñ izini taqip etti ve bularnı riyaziy olaraq tarif etti.
Mendelniñ çalışmalarınıñ bir destekçisi olğan William Bateson, "genetika" sözüni 1905 senesinde icat etti (sıfat genetika, Yunanca genesis-γένεσις, "asıllı", isimden evel kelir ve ayatiyatiy olaraq ilk deda 1860 senesinde qullanılğandır).
Soñraki 11 yıl boyunca, qadınlarnıñ yalıñızca X hromosomasına saip olğanını, erkekllerniñ ise em X em de Y hromosomalarına saip olğanını belli etti.
James Watson ve Francis Crick 1953'te Rosalind Franklin ve Maurice Wilkins'in X-ışını kristalografiyasıniñ neticelerini qullanğanda DNE-niñ sarmal bir yapığa (yani bir ştopor şekline) saip olğannı köstergen DNE-niñ yapısını belli etiler.
Yapı ayrıca qolay bir kopiyalav usulı teklif etti: iş parçacıqları bölünse de, eski iş parçacığınıñ sırasına köre er biri içün yañı ortaq iş parçacıqları yañıdam tikile bilir.
Soñraki yıllarda alimler, DNE-nıñ aqsil işlep çıqaruv esnasını nasıl kontrol etkenini añlamağa çalıştılar.
İrsiyetniñ yañı alınğan molekulâr añlayınen, bir araştırma patlaması başladı.
Emiyetli muvafaqiyetlerden biri, 1977 senesinde Frederick Sanger tarafından zincirli üzüvinen DNE-niñ sekveniridir.
Mendel, çiçek renkiniñ hususiyetlerini incelemek için yapqan deñevlerde, er nohut ösümliginiñ çiçekleriniñ ya mor ya da beyaz olğanı, ancaq iç bir vaqıt ekisi arasında orta seviyesinde olmağannı farq etti.
İnsanlar da qoşıp bir çoq tür bu quvuv imseline saiptir.
Üzviyetler bir gen içün geterozigot olğanında, adetince bir alel üstün olğan olaraq adlandırılır, çünki onıñ hususiyetleri üzviyetniñ fenotipinde üstün olalar ve diger alel, hususiyetleri çekilmegeni ve körünmegeni içün kerilev olaraq adlandırılır.
Adetince "+" timsalı, bir genniñ ortaq, mutant olmağan bir alelini işaretlemek içün qullanılır.
Bir çarpazlaşuv neticeisi tahmin etmek içün qullanılan tarqalğan diagrammalardan biri Punnett kvadratıdır.
Bazı genler bir-birinden mustaqil olaraq sıralanmaz, bu da genetika bağlantını kösterir - bu maqalede soñraki parçalarda muzakere etecek bir mevzu.)
Ancaq başqa bir gen, çiçeklerniñ renk barmı yoqsa beyazmı olğanını kontrol eter.
Bir çoq hususiyetler, ayrık hususiyetler (misal olaraq, mor ya da beyaz çiçekler) degil, devamlı hususiyetleridir (misal olaraq, bir kişiniñ r boyu ve teri renki).
Bir üzviyetniñ genleriniñ mürekkep bir hususiyetke isse qoşulma derecesinde irsiyet denir.
DNE, dört çeşit olğan bir nükleotid zincirinden ibaret ola: adenin (A), tsitozin (C), guanin (G) ve timin (T).
Viruslar saip olmadan çoğalamazlar ve çoq genetik esnas tabiiy tutulmazlar, bu sebepten canlı üzviyetler olaraq qabul etilmezler.
Bu DNE qurulışı, quvuvnıñ bedeniy temelidir: DNE replikatsiyası, zincirlerni ayırayıp ve er bir yipligi yañı bir ortaq zincirni sentezlemek içün bir şablon olarak qullanğanda genetika bilgini çoğaltır.
Bu DNE zincirleri adetince çoq uzundır; misal olaraq, eñ büyük insan hromosoma yaqında 247 million temel çifti uzunlığındadır.
DNE eñ sıq olarak üceyre özeginde bulunır, ancaq Ruth Sager, özekniñ tışındaki hromosoma olmağan genlerniñ keşifine yardımcı oldı.
Gaploid üzviyetler er hromosomanıñ yalıñız bir kopiyasına saip olsa da, çoqusı ayvan ve bir çoq ösümlik, eki hromosoma ve, böylece, er bir genniñ eki kopiyasından ibaret olğan diploiddir.
İnsanlarda ve diger bir çoq ayvanda, Y hromosoması, hususan erkek hususiyetleriniñ inkişafını başlağan bir gen içerir.
Mitoz adı berilgen bu esnas, çoğaluvnıñ eñ sade şeklidir ve cınıssız çoğaluvınıñ temelinde buluna.
Eykariotik üzviyetler, eki faqllı ana-babadan miras qalğan bir genetika malzeme qarışmasından ibaret olğan töller bermek içün adetince cınsiy çoğaluvı qullanır.
Bazı bakteriyalar, kiçik bir alqalı DNE parçasını başqa bir bakteriyağa bergende kongyugatsiya ola bilir.
Böylece çiftleşken bir çiftniñ töllerinde yañı gen taqımları peyda ola bilir.
Çaprazqanda, hromosomalar DNE parçalarını gen alellerini hromosomalar arasında faal bir şekilde qarıştırğanda deñiştireler.
Melezlemeniñ ilk sitologik kösterüvi 1931 senesinde Harriet Kreighton ve Barbara McClintock tarafından yapıldı.
İstenilgen büyük bir mesafe içün, keçiş ihtimalı, gen mirasınıñ semerli bir şekilde kelişilmegen olması içün yeterli derecede yüksektir.
Muayyen bir aminoekşilik sırası, belli bir aqsilniñ beñzemegen bir üç ölçüli yapısına yol açar ve aqsillerniñ üç ölçüli yapıları, funktsiyalarınen bağlıdır.
Onıñ çezilişi, çoqusında El-Harezminiñ işine esaslanğan.
Bunıñnen beraber, bir noqtada, kvadratik formulası tögereklev hatası sebebinden doğrulığını coymağa başlay, aynı vaqıtta yaqlaşma usulı yahşılaşmağa devam ete.
Arttıruv, derece ve tamır almaq kibi vaqıt alğan ameliyatlar etrafında qısqa yollar teklif etken prosthaphaeresis adlı sayılı yaqlaşma usulları mevcut oldılar.
Çeziliş tapmaq içün esaplama algoritmleri, sayılı sızıqiy cebirniñ müim bir parçasıdır ve müendislik, fizika, himiya, kompyuter ilimleri ve iqtisadiyatta büyük bir rol oynay.
Bütün sayılarnıñ alqası kibi bir integral alanındaki ya da diger cebir tizilişlerinde çezilişler içün başqa nazariyeler inkişaf etilgen, alqa üzerinde sızıqiy musaviylemege baqıñız.
Bu, bütün til ve vektor boşluqlarınıñ (ya da daa umumnen modullerniñ) nazariyesini türlendirmege imkân bere.
Böyle bir sistema soñunace belli etilmegen bir sistema olaraq bellidir.
Ekinci sistema yekâne bir çezilişke saiptir, yani eki sızıqlarnıñ kesişmesidir.
Bu musaviylemeniñ er ekisi ortaq bir çezilişke saip ola.
Sol tarafları sızıqiy olaraq mustaqil olğan bir musaviyleme sisteması er vaqıt ardısıradır.
Bu, bir dane daa az musaviylemeli ve bir dane daa az mecülli bir musaviyleme sistemasını berir.
Tür 3: Bir satırğa digerniñ misli skalârını qoşmaq.
Misal olaraq, tenazuriy müsbet muayyen matritsalı olğan sistemalar Çoleskiy dağıluvınen eki kere tezce çezile bilir.
Pek büyük sistemalar içün adetince bütünley başqa akis taqdirde çoq vaqıt ya da afizanı alğan bir usul qullanıla.
Bu, iterativ usullar sınıfına yol açar.
Riyaziyatta bir sıra, qaba şekilde, berilgen bir başlanğıç miqdarına ardı-sıra soñsuz çoq sayı qoşma ameliyatnıñ tasvir etmesidir.
Riyaziyatta er yerde olğanlarından ilâve ğayrı, soñsuz sıralar fizika, kompyuter ilimi, isaiyat ve maliye kibi diger miqdar ilimlerde de keniş qullanılmaqtadır.
Zenonıñ Akhilleus ve qaplıbaqa paradoksı, soñsuz cemilerniñ bu mantıqsız hususiyetini kösterir: Akhilleus bir qaplıbaqa peşinden çapa, amma o qoşu başında qaplıbaqanıñ yerine yetişkende, qaplıbaqa ekinci yerine yetişti; ekinci yerge yetişkende qaplıbaqa üçünci yerdedir ve bu böyle devam eter.
Bu delil, ceminiñ 2-ge musaviyligini isbat etmey (o musaviy olsa da), ancaq 2-den ziyade olmağanını isbat ete.
Tegiz yaqınlaşma testleri, Weierstrassnıñ M-testi, Abelniñ tegiz yaqınlaşma testi, Dininiñ testi ve Cauçi kriteriyinden ibaret.
Yaqınlaşma, yaqınlaşma diskniñ iç qısımlarnıñ qabalı ve sıñırlı (yani, kompakt) alt çoqluqlarda tegiz bir şekilde bitişe.
Hilbert-Poincare sırası, dereceli cebirlerni incelemek içün qullanılğan resmiy bir quvet sırasıdır.
17-nci asırda James Gregori yañı onarlama sistemada soñsuz sıralar üzerinde çalıştı ve bir qaç Maclaurin sıralarnı derc etti.
Kauchy (1821) yaqınlaşnıñ talapkâr testlerinde israr etti: eger eki sıra bitişse, olarnıñ neticesi böyle de mıtlaqa olıp olamay, ve onıñnen birlikte semereli kriteriylerniñ açılması da başlay.
Cemileme usulı, klassik yaqınlaşma añlamını kerekli bir şekilde kenişletken ayırılışqan sıralarnıñ taqımınıñ bir alt taqımına bir sıñır tayinlemektir.
İnd alimleri faktorial formulalarnı eñ azından 12-nci asırdan berli qullana ediler.
Funktsional tillerde, rekursiv tayini adetince resimleviy rekursiv funktsiyalarını köstermek içün doğrudan qullanıla.
Diger yerine ketirmeler (kompyuter programma teminatı kibi elektron cedvelleri kibi) adetince daa büyük degernen çalışa bilir.
Pickoverniñ superfaktorial tayınınen qarşılaştırıp, giperfaktorial nisbeten yavaş büyür.
Faktoriallar içün nisbeten adiy çeziliş yoq; iç bir soñlu cemi kombinatsiyası, asıllar, dereceler, dereceli funktsiyalar ya da logarifmlerniñ ifade etmesi içün yeterli olunmaz; ancaq diferentsial ve integral esabından integrallar ve limitler kibi aletlerni qullanğanda faktorial içün umumiy bir formulanı tapmaq mümkün.
Şimdige qadar qonuşqanımız integrallar transtedental funktsiyalardan ibaret, ancaq gamma funktsiyası da tamamen cebren funktsiyalarnıñ integrallarından doğar.
Sıñırlarını alıp, soñsuz sayıda faktorlı muayyen ratsional asıllar gamma funktsiyası taraftan da qıymetlendirile bilir.
Hususan, Philip J. Davis tarafından 1963 Chauvenet Mukâfatını qazanğan bir maqalede vesiqalanğan tarihi, 18-nci asırdan berli riyaziyatnıñ bir çoq emiyetli muvafaqiyetini tasvir ete.
Er formula içün hususiy bir isbat tapmaq yerine, gamma funktsiyasını tayinlemek içün umumiy bir usulğa saip olmaq arzu etilir.
Lâkin, gamma funktsiyası er angi bir basit differetsial musaviylemesini qanaatlendirmey kibi körümektedir.
Bohr–Mollerup teoreması faydalıdır, çünki gamma funktsiyasını tayinlemek içün qullanılğan formulalardan er angi biriniñ içün logarifm qabarıqlığını isbat etmek nisbeten qolaydır.
1950 senelerde elektron kompyuterleri cedvellerniñ imalı içün irişile bilgen alına keldikçe, talapnı qarşılaşmaq içün AQŞ Milliy Standart Bürosından 12 onarlama yerlerine qadar hassas bir cedvel de ilâve etip mürekkep gamma funktsıyası içün bir qaç keniş cedvel derc etildi.
İlimde formula, riyaziy bir formula ya da himiya formulada kibi malümatnı timsal olaraq ifade etmeniñ qısqa bir çaredir.
Riyaziyatta, bir formula adetince eñ müimlerniñ riyaziy teorema olmasınen birlikte olğan bir riyaziy ifadeni digerine musaviylegen tıpqılıqqa aittir.
Bu konventsiya, nisbeten sade bir formulada daa az emiyetli olmaqnen birlikte, riyaziyatçılarnıñ daa büyük ve daa mürekkep olğan formulalarnı daa tez idare ete bilecegi manasına kele.
Meselâ, H2O, er molekulanıñ eki gidrogen atomından (H) ve bir oksigen atomından (O) ibaret olğanını köstergen suvnıñ himiyaviy formulasıdır.
Empirik formulalarda, tenessüpler bir anahtar unsurnen başlar ve daa soñ anahtar unsurğa nisbet olaraq birleşmedeki diger unsurlarnıñ atom sayılarını menimserler.
Ancaq bazı ion birleşmelerniñ türleri, tek tam sayılarnı kirsetken empirik formulaları olaraq yazılamaz.
Molekula formulaları ve kondensir formulaları da ilâve etip böyle formulalarnıñ bir qaç türü bar.
Funktsiyalar başlangıçta farqlı bir miqdarnıñ başqa miqdarına bağlı olğanınıñ idealleştirüvidir.
Bu tayininiñ "grafik" obyekt çiftlerniñ taqımına aittir.
Alan ve kodoalan kerçek sayılarnıñ taqımı olğanda, böyle bir çiftlerden er biri tüzlükniñ bir noqtasında Kartesian koordinatalar olaraq tüşünile bilir.
Bazen, onı funktsiyanen tıpqıllıq ete bilir, amma bu, bir funktsiyanıñ esnas olaraq adetteki iza etmesini gizler.
Bir haritanıñ kodoalanı olaraq er angi bir taqım ola bilir, bazı kontekstlerde, adetince daa eski kitaplarda, bir funktsiyanıñ hususiy olaraq kerçek ya da mürekkep sayılar taqımıdır.
Diger ortaq bir misal, hata funktsiyasıdır.
Derece sıraları, bitişkenleri alanındaki funktsiyalarnı tayin etmek içün qullanıla bilir.
Daa soñ, funktsiyanıñ alanını kenişletmek içün derece sıraları qullanıla bilir.
Bunıñ parçaları, funktsiyanı (parçalarnı) temsil etken bir sızğını yarata bilir.
Bu, kanonik faktorizatsiyadır.
O vaqıt, tek kerçek deñişicili kerçek büyüklik funktsiyaları baqıp çıqındılar ve bütün funktsiyalar tegiz olaraq qabul etildi.
Funktsiyalar şimdi riyaziyatnıñ er alanında qullanılmaqtadır.
Böylece ters trigonometrik funktsiyalar, trigonometrik funktsiyalar yeknesak olğanda, trigonometrik funktsiyalar şaraitlerde tayin etilir.
Çoq degerli funktsiyalar qavrayışınıñ faydalıq mürekkep funktsiyalar, adetince analitik funktsiyalarnı baqıp çıqqanda daa añlayışlıdır.
Böyle bir funktsiyağa funktsiyanıñ esas degeri denilir.
Funktsional programmalama, tek riyaziy funktsiyalar kibi areket etken alt programmalarnı qullanğanda programmalar qurulışından ibaret olğan programmalama paradigmasıdır.
Kompyuter ıstılaatına baqmadan, "funktsiya" informatikada adiy riyaziy manasına saiptir.
Istılahlar, esaplama quralları olaraq añlağan ola bilirler ve nazariyetniñ aksiomlarnı olaraq telqin etilgen bazı qaideler qullanıp oynar.
Nicolas Chuquet, 15-inci asırda daa sonra Henricus Grammateus ve Michael Stifel tarafından 16-ncı asırda qullanılğan bir derece işaretlemesi şekilini qullandı.
Böylece polinomlarnı yaza bilir ediler, meselâ, .
Netice er vaqıt müsbet bir kerçek sayıdır ve tam dereceler içün kösterilgen tıpqılıqlar ve hususiyetler kerçek derecelerniñ tayını içün doğru qalır.
Bu funktsiya, müsbet kerçek kök altında ifadeler içün aday th tamırğa musaviydir.
Bu, yarıtaqımlarnıñ riyaziy nazariyesiniñ başlangıç noqtasıdır.
Vn-ni almaq içün N taqımı n kardinal raqamınen deñişe bilirmiz, ancaq n kardinallıqlı mahsus bir standart taqımnı saylamadan bu tek izomorfizmge qadar tayinlenir.
Nikolas Bourbaki, Riyaziyatniñ Unsurları, Çoqluq Nazariyesi, Springer-Verlag, 2004, III.§3.5.
Tetratsiyanıñ iteratsiyası diger ameliyatqa, ve ondan soñ, giperameliyat qavrayışına ketire.
Ameliy sazlamada, dereceli funktsiyalar, mustaqil olaraq deñişicideki daimiy bir deñişmesi aynı bağlı bir deñişiciniñ mütenasiplik deñişmesini (yani fayız arttıruvı ya da azaltuvını) bere.
Bu funktsiyanıñ hususiyeti, dereceli artma ya da cayramağa yol açar.
Beñzegen bir şekilde, onto (süryektiv) funktsiyalarnıñ terkibi er vaqıt ontodır.
Daa soñ birlikte turğan çevirilmeniñ zıncırları yaratıla bilir, meselâ .
Bu alternativ işaretlemesine postfix işaretlemesi denilir.
Morfizm funktsiyalı taqım kategoriyası prototip kategoriyasıdır.
Meselâ, detsibel (dB), munasebetni logarifm olaraq ifade etmek içün qullanılğan, çoqusında signal küçü ve amplitudası (ortaq bir misal içün ses basımı) içün qullanılğan bir birlemdir.
Muzıka aralarnıñ sıqlığını tayinlemege yardım eteler, adiy sayılarnı ya da tahmini faktoriallarnı sayğan formulalarda körünirler, ruhfizikataki bazı imsellerge malümat berirler ve makemeviy esabatqa yardımcı ola bilirler.
Bir soñraki tam sayı 1430 raqamlarnıñ sayı olğan 4-tır.
Napierniñ icadından evel, 1600 senesine yaqınlarda Jost Bürgi tarafından keñ işletilgen prosthaphaeresis ya da progressiya cedveliniñ qullanması kibi usullar da bu saalarnıñ diger usulları da bardır.
Bu qadar çoq raqam alğan sayı aqqında qonuşqanda, bu ortaq logarifmge qaba atıfı, Archimed “sayı sırası oña dedi”.
Böyle usullar prosthaphaeresis olaraq adlandırılalar.
Meselâ, bir nautilus qabuğındaki er kamera, bir soñraki kameranıñ daimiy koeffitsiyent miqyaslanılğan yaqın bir kopiyasıdır.
Logarifmler aynı vaqıtta öz-beñzerliknen bağlıdır.
Elektrik signallarnıñ transmissiyada gerginlik seviyeleriniñ zararını saylamaq, akustikada seslerniñ küç seviyelerini ve spektometriyada ve optik alanlarında ışıqnıñ yutmasını tayınlamaq içün qullanılır.
Sirke adetince yaqında 3 pH-qa saiptir.
Ancaq bu "law", Stevensnıñ küç qanunı kibi daa yañı imsellerden daa az kerçekçidir.)
Tesaduviy deñişiciniñ logarifmı normal tarqalmağa saip olğanda, deñişici log-normal tarqalmağa saip olğan denilir.
Böyle bir imsel içün ihtimallıq funktsiyası qıymet kesilgen kerek olğan eñ az bir parametrnen bağlıdır.
Aynı şekilde, birleştirme sıralama algoritmı, sıralanmağan bir cedvelni, cedvelni ekige bölip ve neticelerni birleştirmeden evel bunları sıralayıp abadanlaştırır.
Lyapunov dereceleri, dinamik bir sistemanıñ haotik seviyesini ölçemek içün logaritm qullanır.
Sierpinski üçköşeligi (resimde), er biriniñ kenarları öz uzunlığınıñ yarısına saip olğan üç kopiya ile ötülgen ola bilir.
Başqa bir misal, p-adic logarifm, p-adic dereceniñ ters funktsiyasıdır.
Dereceliklenme keçirmesi faal bir şekilde yapıla bilir, ancaq disket logarifm bazı zümrede esaplanması çoq zor olğanına inanılmaqtadır.
Menfiy sayılarnıñ kvadrat tamırları mürekkep sayılar çerçivesinde muzakere etile bilir.
Qadimiy İndiyada, kvadrat ve kvadrat tamırnıñ nazariy ve ameliy aspektleriniñ bilgileri, eñ az ME 800-500 (ihtimal daa çoq evel) tarihlı Sulba Sutraları qadar eski oldı.
Jīm arfi şimdiki kvadrat tamır şekilini hatırlata.
İhtimallıq nazariyesi ve ihsaiyatta qullanılğan emiyetli bir standart sapma qavrayışını ifade eter.
Cep hesaplayıcısınıñ çoqusınıñ kvadrat tamır anahtarı bar.
N kesinlik sayılarınen kvadrat tamırı esaplamanıñ zorluğı, eki n raqamlı sayını artırmasınen eşdegerdir.
Hilbertniñ meseleleri, 1900 senesinde Alman riyaziyatçı David Hilbert tarafından derc etilgen riyaziyattaki yirgirmi üç meseledir.
5-nci kibi diger meseleler içün, ekspertler ananeviy olaraq tek bir telqin üzerinde anlaşğanlardır ve qabul etilgen telqin bir çeziliş berilgendir, ancaq yaqın bağlı çezilmegen meseleler bar.
Tek çezilmegen olmaqnen birlikte, zemaneviy standartlarğa köre aslında çezilemez ola bilecek eki mesele bar.
Diger yigirmi meseleniñ epsi emiyetli bir diqqat kördi ve yigirminci asırnıñ soñlarında bu meseleler üzerinde yapılğan çalışmalarnıñ alâ eñ büyük emiyetke saip olğan tüşüne etildi.
Hilbert, Kurt Gödel nazariyeti derc etkeninden soñ 12 yıl yaşadı, ancak Gödelniñ çalışmasına er angi bir resmiy cevap yazmağan kibi körüne.
Hilbert, er riyaziyat meselesiniñ bir çezilişi olması kerektir nazar noqtasını muzakere etkende, çezilişniñ baş meseleniñ imkânsız olğanınıñ bir isbat ola bilecegi ihtimaline izin berir.
Bulardan ilki Bernard Dwork tarafından isbat etildi; ℓ-adik kohomoloci yolunen ilk ekisiniñ tamamen farqlı bir isbatı Alexander Grothendieck tarafından berildi.
Bunıñnen birlikte, Weil farzları daa çoq Hilbertniñ birleşik mesele kibi edi ve Weil olarnı iç bir vaqıt tüm riyaziyatçılar içün bir programma olaraq tüşünmedi.
Erdos adetince paraviy mukâfatlar teklif eterdi; mukâfatnıñ büyükligi, meseleniñ menimsegen zorluğına bağlı edı.
Eñ azından ana kütleviy haber vastalarında, Hilbertniñ meseleleriniñ de-fakto 21-inci asır muqayesesi, Clay Mathematics Institute tarafından 2000 yılında saylanğan yedi Milenium Mukâfat Meselesiniñ cedvelidir.
Riemann faraziyesi, Hilbert meseleleri cedvelinde, Smaleniñ cedvelinde, Milenium Mukâfatl Meseleleriniñ cedveli ve atta Weil farzlarında endeseviy şekilinde peyda olmasını sebebinden körümlidir.
1931, 1936 3-nci eşit acimli er angi eki çoqhanelik berilgende, birincini soñlu sayıda çoqhanelikli parçağa bölmek, ekincini elde etmek içün yañıdan birleştirile bilecek er vaqıt mümkünmi?
— 12-nci Kronecker-Weber nazariyesi, ratsional sayılarnıñ er angi bir esas sayı alanına Abelian kenişlemeleri aqqındadır.
1959 15-nci Schubertniñ sayıviy diferentsial ve integral esabınıñ ciddiy temelidir.
1927 18. (a) Üç ölçevde tek anisoedral mozaikağa izin bergen bir çoqhanelik barmı?(b) Eñ toq kürre paketleme nedir?
Sayı, sayma, ölçemek ve işaretlemek içün qullanılğan riyaziy bir obyekttir.
Daa keniş bir sürette olaraq, ayrı sayılar, sayılar adı berilgen timsallarnen temsil etile bilir; meselâ, "5" beş sayısını temsil etken bir sayıdır.
Sayılarnen yapılğan esaplamalar, eñ bilingenleri qoşuv, çıqaruv, darp, bölme ve derece alma olğan arifmetik areketlernen yapılır.
Gilsdorf, Thomas E. Medeniy Riyaziyatqa Kiriş: Otomiler ve İnklardan Misalleri, John Wiley & Sons, 2012 s. fevralnıñ 24-ü.Restivo, S. Cemaatta ve Tarihte Riyaziyat, Springer İlim & Biznes Media, 1992 s. noyabrnıñ 30-u.
19-ncı asır boyunca riyaziyatçılar, sayılarınıñ belli hususiyetlerni paylaşqan ve qavrayışnıñ kenişletmesi olaraq körüle bilecek bir çoq farqlı mücerretlik azırlamağa başladılar.
Bir esap sistemasında, büyük sayılarnıñ kösterüvini sınırlağan (zemaneviy onarlama kösterüvinde olğan kibi) bir razrâd añlamı yoq.
Brahmaguptanıñ Brāhmasphuṭasiddhāntası sıfırnı bir sayı olaraq añğan ilk kitaptır, bu sebepten Brahmagupta adetince sıfır qavrayışını ifadelegen ilk kitap olaraq qabul etilir.
Beñzgen bir şekilde, Pāṇini (ME 5-nci asır) Ashtadhyayide boş (sıfır) operatorını qullandı, Sanskritçe içün cebren bir sarfnıñ erte bir misalidir (ayrıca bqz. Pingala).
MS 130 senesine qadar, Hipparchus ve Babillilerden tesir altında Ptolemy, altmışerleme sayı sisteması içinde 0 (uzun bir üstteki çizginen kiçik bir daire) içün bir timsal qullana edi, aks alda elifbeli Yunan raqamlarını qullana edi.
Diophantusnıñ evelki añıluvı, 628 senesinde Brāhmasphuasiddhāntada bugün istimalda olğan kvadratik formulanıñ umumiy şekilini yaratmaq içün menfiy raqamlarnı qullanğan İnd riyaziyatçı Brahmagupta tarafından daa mufassalan muzakere etildi.
Aynı vaqıtta, Çinliler, ait müsbet sayınıñ eñ sağ sıfır olmağan raqam içinden diagonal bir çizgi çizip menfiy saylarını köstere ediler.
Klassik Yunan ve İnd riyaziyatçılar, sayı nazariyesi umumiy çalışmasınıñ bir parçası olaraq ratsional sayılar nazariyesi üzerinde çalışmalar yaptılar.
Onarlama kesirler qavrayışı, onarlama yer degeri işaretlemesinen sıq bağlıdır; ekisi birlikte inkişaf etişken kibi körüne.
Ancaq Pifagor, sayılarnıñ büs-bütünlığına inana edi ve irratsional sayılarnıñ bar olğanını qabul etmey edi.
17-nci asırğa qadar riyaziyatçılar zemaneviy işaretlemesinen onarlama kesirlerini qullandılar.
1872 senesinde Karl Weierstrass (talebesi Ernst Kossak tarafından), Eduard Heine, Georg Kantor ve Richard Dedekindniñ nazariyesi derc etildi.
Dedekind öz nazariyesini bütün ratsional sayılar sistemasında bir kesme (Schnitt) fikiri üzerinde qurıp olanı belli hususiyeterge saip olğan eki zümrelerge bölgende Weierstrass, Kantor ve Heine nazariyelerini soñsuz sıralarğa esasaslanıp quralar.
Böylece, daa geniş cebren sayılar taqımını (polinom musaviylemesiniñ bütün çezilişler) baqıp çıqmaq kerek.
Aristoteles, ananeviy Ğarbiy riyaziyatiy soñsuzlıq añlavını tayinledi.
Ancaq nazariyedeki bir soñraki büyük ilerleme Georg Cantor tarafından yapıldı; 1895-te yañı taqım nazariyesi aqqında diger şeylerniñ yanı sıra transfinitive sayı kirsetken ve devamlılıq faraziyesini ifade etken bir kitap derc etti.
Soñsuzlıqnıñ zemaneviy bir endeseviç versiyası, er fezaiy istiqameti içün bir dane olmaq üzere "soñsuzdaki ideal noqtaları" kirsetken leyhaviy endese tarafından berilir.
Bunıñnen birlikte mürekkep sayılarnıñ grafik kösterüvi fikiri, endi 1685 senesinde Wallisniñ De algebra Traktatında peyda olğan edi.
ME 240-da Eratosthenes, adiy sayılarnı tez izolâtsiya yapmaq içün Eratosthenes Çeltegini qullandı.
Adiy sayılarnıñ dağıtmasınen bağlı başqa neticeler arasında adiy sayılarnıñ akis sayılarınıñ cemisi daqalması üzerinde Eulerniñ isbatı ve er bir bayağı çift sayı eki adiy sayınıñ camisi olğanını aytqan Goldbach faraziyesini kirsete.
Ananeviy olaraq, sırf sayılar ardısıralığı 1-nen başlar (0, Qadimiy Yunanlılar içün bir sayı bile sayılmaz edı.)
Bu 10 sistema bazasında, bir sırf sayınıñ eñ sağdaki raqamı 1 yer degerine saiptir ve diger er raqam, sağdaki raqamnıñ yer degerinden on kes ziyade yer degerine saiptir.
Menfiy sayılar adetince menfiy bir işaretnen (naqıs işareti) yazılır.
İşte Z arfi kele.
Kesirler 1-den ziyade, az ya da 1’e musaviy ola bilir ve müsbet, menfiy ya da 0 ola bilir.
Soñraki madde ilk olaraq müsbet kerçek sayılarğa celp etecektir.
Bu sebepten, meselâ, bir yarım – 0,5, beşte biri – 0,2, onda biri – 0,1 ve ellide biri – 0,02-dir.
Tek bu açıq misaller degil, aynı vaqıtta yaqında bütün kerçek sayılar irratsionaldır ve bu sebepten tekrar etken örneklerge ve binaenaleyh ait onarlama sayılarğa saip olmaylar.
Onarlama yerden soñ ekinci raqam bile saqlanılmağandan, soñraki raqamlar emiyetsizdir.
Meselâ, 0.999…, 1.0, 1.00, 1.000, …, episi 1 sırf sayını temsil eter.
Niayet, bir raqamdaki bütün raqamlar 0 musaviy olsa, raqam 0 musaviydir ve bir raqamdaki bütün rakamlar 9-dan soñsuz bir satır olsa, siz onarlama işareti soñ doquzlarnı tüşüre bilesiñiz ve onarlama yeriniñ soluna birini ilâve ete bilirsiñiz.
Böylece kerçek sayılar mürekkep sayılarnıñ bir alt taqımıdır.
Cebir temel teoreması, mürekkep sayılarnıñ cebren olaraq qapalı bir alan yaratqanını, yani mürekkep koeffitsiyentli er polinomnıñ mürekkep sayılarda bir tamırı olğanını bildirir.
Adiy sayılar 2000 sene ziyade tedqiq etmekte ve peyda olğan çoq suallerniñ tek bir parçasına cevap bergendir.
Ratsional sayı olmağan kerçek sayılarğa irratsional sayılar denilir.
Esaplanğan sayılar, bir polinomnıñ tamırlarnıñ esaplanması da kirsetip adetteki aritmetik ameliyatlar içün istiqrarlıdır ve böylece kerçek cebren sayılarını içergen kerçek bir qapalı alan teşkil etilir.
Bunıñ bir sebebi, eki esaplanğan sayınıñ musaviyligini teşkerüvi içün bir algoritm olmamasıdır.
Netice bergen sayı sisteması, raqamlar içün qullağan temelnen bağlıdır: er tür temel ola bilir, amma adiy sayılar temeli eñ yahşı riyaziy hususiyetlerni temin eter.
Birincisi taqımnıñ sıralamasını, ekincisi ise ölçüsini berir.
Bu standart esas mürekkep sayıları mürekkep tüzlük adlandıran Kartesian tüzlüğine çevirir.
Bir mutlaq degerli mürekkep sayılar tek alanı teşkil eter.
Alan renklendirmede asliy ölçüleri sırasınıñ renk ve parlaqlıq ile temsil etilir.
Ümumiy polinomlar meselesi üzerinde iş, neticede, cebir esas teoremasına ketirip çıqardı ki, bu da mürrekep saylarınen bir ya da daa yüksek derece er polinom musaviylemeniñ çeziliş olğanını kösterir.
Wesselniñ memuarları Kopengagen akademiyasında basıldı, ancaq büyük sayıda duydurmadan qaldı.
Umumiy nazariye üzerinde daa soñ klassik yazıcılar arasında Richard Dedekind, Otto Hölder, Felix Klein, Henri Poincaré, Hermann Schwarz, Karl Weierstrass ve başqaları bar.
Hayaliy sayılarnıñ qullanması, Leonhard Euler (1707–1783) ve Carl Friedrich Gaussnıñ (1777–1855) işine qadar keñ qabul körmedi.
Tam sayılar eñ kiçik zümre ve sırf sayıları içergen eñ kiçik alqa şekillendirirler.
Bu tür cebren yapınıñ bütün obyektleriniñ prototipidir.
Sabit uzunlıqlı tam sayı usul çeşitleri (ya da alt taqımları), çeşitli programmalama tillerinde (Algol68, C, Java, Delphi vb. kibi) int ya da tam sayı olaraq kösterilir.
Bular ratsional sayılarnı ve basamaq sayı sistemalarınıñ isbatlana bilir hususiyetleridir ve riyaziyatta tayin olaraq qullanılmazlar.
Üçköşelik egizkenar olğanında, a = b).
C çift olğanlarından, c-ni 2-ge bölmek bir tam sayı berir.
İlk musaviyylemede (c2 = 2b2) c2 yerine 4y2 deñiştirmesi 4y2= 2b2 bizge berir.
b2 çift olğanından, b çift olmalıdır.
Ancaq bu, ortaq faktor olmağanı üzerinde faraziyege qarşıdır.
Bunıñnen birlikte, Hippasus ğayretler içün maqtamadılar: bir efsanege köre, o, keşifini deñizde olıp yaptı ve daa soñ diger Pythagorean arqadaşları tarafından deñizge atıldı “…kâinatta inkâr etken bir unsur yaratqanı yüzünden…kâinattakı bütün adiselerniñ tam sayılarğa və nisbetlerge qısqarta bilecegi doktrinasını.”
Meselâ, bir doğru parçası tüşiniñiz: bu parça yarığa bölüne bilir, bu yarı yarığa bölüne bilir, yarı yarığa yarığa, vb.
Bu, Zenonıñ isbat etmege çalışqan şeydir.
Yunanlarnıñ qafasında, bir körüşiniñ keçerliligini iddialaşmaq, mıtlaqa bir digeriniñ keçerliligini isbat etmek zorunda olmadı ve bu sebepten daa çoq araştırma yapılması kerekli edi.
Bir büyüklik “...bir sayı olmadı, çizgi parçaları, köşeler, alanlar, acimler ve er vaqıt deñişe bilgen vaqıt içün turdı.
Büyüliklerge miqdar degerler atanmağanı içün, Eudoxus, onıñ büyüklükler çerçevesinde munasebetni tayinlep em ölçele bilir, em de ölçele bilemez nisbetlerini ve eki nisbet arasındaki bir musaviylik olaraq mütenasiplikni esaplay bildi.
Bu qıyassızlıq Öklidniñ Qısımları, Kitap X, Mevzi 9-da muzakere olunır.
Aslında, bir çoq allarda cebir qavrayışları endeseviy ıstılahlarğa yañıdan ifade etilgen ediler.
Mevcut olğan nazariyedeki bazı temel qavrayışnıñ kerçekliknen çatışqanınıñ añlaşılması, bu nazariyeniñ temelinde yatqan aksiyomlarnıñ ve musaadelerniñ tam ve mufassal bir araştırması kerek edi.
Ancaq tarihçı Carl Benjamin Boyer, "bu tür iddialarnıñ yahşı bir şekilde esaslanmağanını ve doğru olma ihtimalınıñ az olğanını yazar".
Brahmagupta (MS 628-de) ve Bhāskara I (MS 629-da) kibi riyaziyatçılar, onı taqip etken diger riyaziyatçılar kibi bu alanı tesir ettiler.
1872 senesinde Karl Weierstrass (talebesi Ernst Kossak tarafından), Eduard Heine (Crelle’s Mecmua, 74), Georg Cantor (Annalen, 5) ve Richard Dedekindniñ nazariyeleri derc etildi.
Dedekind öz nazariyesini bütün ratsional sayılar sistemasında bir kesme (Schnitt) fikri üzerinde qurıp olanı belli hususiyeterge saip olğan eki zümrelerge bölgende Weierstrass, Cantor ve Heine nazariyelerini soñsuz sıralarğa esasaslanıp quralar.
Dirichlet, fenniñ qullanmasına bir çoq iştirakçiler kibi, umumiy nazariyetke de ilâve etti.
Bu, er bütün sayınıñ adiy sayılarğa yekâne bir faktorizatsiyasına saip olğanını tasdıq ete.
Bunı köstermek içün, n bütün sayılarını m-ge bölmemizni tasavur eteyik (bu yerde m sıfır olmay).
0 iç peyda olmasa, algoritm baqiyeni bir defadan çoq qullanmadan eñ çoq m − 1 adımda qoşa bilir.
Riyaziyatta, sırf sayılar sayma ("masada altı pul bar" kibi) ve abadanlaştırma ("bu devletniñ üçünci eñ büyük şeerdir" kibi) içün qullanğandır.
Bu kenişletme zıncırları, sırf sayılarnı diger sayı sistemalarında kanonik olaraq qurulğan (tıpqılıq olunğan) yapılır.
Mücerretlikteki ilk büyük netice, sayılarnı temsil etmek içün raqamlarnıñ qullanması edi.
Aqsil qurulışı dinamiktir; gemoglobin aqsili bir qaç çeşitli şekilerge qıyışır, çünki o, süt emicilerniñ qanındaki oksigen molekulalarnıñ elge keçirüvine, taşlamasına ve azat etmesine yardım ete.
Meselâ, oraq üceyre anemiyası, gemoglobiniñ β-globin yeri içün kodlama yerindeki bir temelindeki farqlılıqnıñ neticesi olğan ve gemoglobiniñ bedeniy hususiyetlerini deñişken bir aminoekşilikniñ deñişmesine neden olğan bir insan genetik hastalıqtır.
DNE-lerniñ bazı ardı-sıralıqları RNE-ge transkriptsiya etilgendir, atta aqsil mahsulatına trasnslir etmeyler, böyle RNE-ge kodlanmağan RNE dep adlanıralar.
Siam mışıqnıñ tüsü meraqlı bir misaldir.
Ancaq qoyu renkli tükler işlep çıqarılğan bu aqsiller araretke hassas (yani, aratetke hassaslığına neden olğan bir mutatziyağa saiptir) ve mışıqnıñ vucut araretniñ daa yüksek olğan yerlerde qoyu tük pigmenti işlep çıqarmağan daa yüksek araretlette denature olur.
Ğarbiy Roma İmperiyasınıñ inqirazından soñ Ğarbiy Avropada Orta asırlarnıñ ilk asırlarında (milâttan soñ 400-1000 seneleri) dünya aqqında yunan fikirleri ile bağlı bilgiler fenalaştı, amma İslâm Altın devrinde musulman dünyasında saqlanıp qaldı.
Zemaneviy ilim adetince tabiatnı eñ keñiş manada ögrengen tabiat ilimlerinden (misal olaraq, ayatiyat, himiya ve fizika); insan ve cemiyetni ögrengen içtimaiy ilimlerden (misal olaraq, iqtisadiyat, ruhiyat ve içtimaiyat); ve qaideler tarafından idare etilgen işaretlernen meşğul olğan şekliy ilimlerden (misal olaraq, mantıq, riyaziyat ve nazariy informatika) ibaret olğan üç esas saağa bölünir.
İlimde yañı bilgiler dünyağa meraq ve meselelerni çezmege istek ile areket etken alimlerniñ tetqiqatları sayesinde ileriley.
Hususan, bu, insanlarnıñ bir-birine ögrete bilgen ve paylaşa bilgen bilgi çeşiti edi.
Amma er bir toplulıqta doğru olğan şeyler aqqında bilgi ile mifologiya ve uquq sistemaları kibi diger cemiyet çeşitleri arasında iç bir ardı-sıra añlı farq yapılmadı.
Olar atta er biri otuzar künlük on eki aydan ve yılnıñ soñunda beş künden ibaret olğan resmiy taqvim azırladılar.
Bu sebepten de, bu insanlarnıñ sözniñ tam manasında ilk felsefeciler ve "tabiatnı" ve "şartlılıqnı" aydın şekilde ayırğanlardan birinci kişiler olğanı iddia etilir.
Aksine, tabiatnı taqlit etmek içün tabiat aqqında bilgilerni qullanmaq ıntıluvlar (artifitsiya ya da tehnologiya, yunan tilinde technē) klassik alimler tarafından aşağı içtimaiy sınıftan olğan esnafçılar içün daa uyğun meraq kibi sayıldı.
Atomlar nazariyesi yunan felsefecisi Levkipp ve onıñ talebesi Demokrit tarafından azırlandı.
Platonnıñ dialoglarında qayd olunğan Sokrat usulı farzlarnıñ yoq etilmesi içün dialektik usuldır: eñ yahşı farzlar ziddiyetlerge sebep olğanlarnı ardı-sıra şekilde tapılması ve yoq etilmesi yolu ile tapılır.
Sokrat fizika ögrenilmesiniñ eski usulını ğayet sırf fikir yürsetüv ve öz-özüni tenqit etüvden marum qalğan kibi tenqit etti.
Birazdan Aristotel ilâhiyat felsefesiniñ sistematik programmasını yarattı: areket ve deñişiklik, ne tür şeyler olğanlarına bağlı olaraq, şeylerde artıq bar olğan potentsiallarnıñ aktualleştirlmesi kibi tasvir etilir.
Sokratikler de felsefeniñ insan içün daa yahşı nasıl yaşaycağına dair ameliy sualniñ baqılması içün qullanması kerekligini talap etti (Aristotel bu araşıtrmanı etika ve siyasiy felsefege böldi).
Aristarhnıñ modeli fizika qanunlarını bozğanı sayılğanı içün keñiş şekilde red etildi.
500-ıncı yıllarnıñ Bizans alimi İoann Filopon Aristotelniñ fizika aqqında ilmini onıñ eksikliklerini qayd etip, şübe altına attı.
Aristotelniñ dört sebebi şeylerni ilim ceetinden añlatmaq içün "ne içün" sualge dört usulnen cevap berilmeli olğanını tayin etti.
Amma Aristotelniñ asıl metinleri soñunda Ğarbiy Avropada ğayıp oldı ve Platonnıñ yalıñız bir metni keñiş şekilde belli edi - yekâne Platon dialogı ve İlk orta asırlarda latin oquyıcılar tarafından oqula bilgen klassik tabiiy felsefeniñ az sayılı asıl eserlerinden biri olğan "Timey".
Bir çoq suriyeli tercimeler Nestorians ve Monophysites kibi gruppalar tarafından yapılğan edi.
465 s.: "Yalıñız ibn al-Haytamnıñ ve başqalarınıñ keç orta asır fizika eserleriniñ esas yönelişine tesiri ciddiy şekilde tetqiq etilgende, Şrammnıñ zemaneviy fizikanıñ kerçek tesisçisi ibn al-Haytam olğanı aqqında iddiasına qıymet kesmek mümkün olacaq."
Avitsennanıñ qaidesi tibbiyette eñ müim yayınlardan biri olaraq sayıla ve ekisi de iddialarını tasdıqlamaq içün klinik deñevlerni ve eksperimentlerni qullanıp eksperimental tibbiyet ameliyatına büyük isse qoştı.
Bundan ğayrı, klassik yunan metinleri arap ve yunan tillerinden latın tiline tercime etilip başlandı, bu da Ğarbiy Avropada daa yüksek ilmiy munaqaşalar seviyesini temin etti.
Alhazeniñ "Optika kitapları" elyazma kopiyaları da 1240 senesine qadar Avropa boyunca tarqaldı, buña onıñ Vitellonıñ "Perspektivalar" ına kirsetilmesi delâlet ete.
Qadimiy metinlerniñ aqını 12-nci asırnıñ Renessansını ve Ğarbiy Avropada ilimniñ yañı cografiy merkezine çevirilgen sholastika kibi belli olğan katoliklik ve aristotelizm sinteziniñ eñ yüksek derecesini başlattı.
Daa soñra perspektivizm kibi belli olğan körme modeli Ğayrıdan tiklenüv devriniñ ressamları tarafından qullanıldı ve ögrenildi.
Bu, onıñ meydanğa çıqarğanı kibi Ptolemeyniñ modeline uyğun kelmegen seyyarelerniñ orbital devirleriniñ areket merkezinden uzaqlaşqan sayın artması aqqında teoremağa esaslanğan edi.
O, sanadaki bir noqtadan kelgen bütün yarıq cam kürreniñ arqasındaki bir noqtağa tiygenini keşif etti.
Kepler Aristotel metafizikasını red etmedi ve öz işini kürrelerniñ uyğunlığını qıdıruv kibi tasvir etti.
Galileo Roma papasınıñ argumentlerini qullandı ve olarnı VIII Urbannı pek aqaretlegen "Dialogue Concerning the Two Chief World Systems" işinde sadecannıñ sesi ile añlattı.
Dekart ferdiy fikir yürsetüvge diqqat etti ve tabiatnı ögrenmek içün geometriyanı degil, riyaziyatnı qullanmaq kerek olğanını iddia etti.
Bu yañı ilim özüni "tabiat qanunlarını" tasvir etken bir ilim kibi sayıp başladı.
Frensis Bekonnıñ üslübinde Leybits, farqlı türdeki şeylerniñ, er bir şey çeşiti içün iç bir hususiy formal ya da yekün sebepler olmadan aynı umumiy tabiat qanunlarına köre işlegenini farz etti.
Bekonnıñ aytqanına köre, "ilimlerniñ kerçek ve qanuniy maqsadı insan yaşayışını yañı icatlar ve zenginlikler ile donatmaqtır" ve o, alimlerge "ince, yüksek ve hoş fikir yürsetmeler tumanından ğayrı", onıñ fikrince, insan bahtına az yardım etken sezilmegen felsefiy ya da maneviy ğayeler ile oğraşmamağa tevsiye etti.
Diger müim vaqia daa bilgili eali arasında ilimniñ populârlaştırılması oldı.
Aydınlıq devriniñ felsefecileri, şu zamannıñ er bir fizikiy ve içtimaiy saasına tabiat ve tabiiy qanunnıñ yekâne qavrayışınıñ qullanmasınıñ ötkericileri ve kefilleri olaraq, ilmiy seleflerniñ, esasen Galileo, Böyl ve Nyütonnıñ qısqa tarihını sayladılar.
Aydıñlıq devriniñ Yum ve diger iskoç mütefekkirleri Jeyms Bernett, Adam Fergüson, Jon Millar ve Uilyam Robertson kibi müellifleriniñ eserlerinde tarihiy ifadesini alğan "insan aqqında ilimni" keşif ettiler. Episi qadimiy ve primitiv medeniyetlerde insan areket tarzınıñ ilmiy ögrenilmesini zemaneniñ belgilendirici quvetleriniñ küçlü añlavı ile birleştirdi.
Jon Gerşel ve Uilyam Uevell usulşınaslıqnı bir nizamğa qoydılar: soñkisi "alim" ıstılasını tüşünip çıqardı.
Ayrı olaraq, Gregor Mendel 1865 senesi, zemaneviy genetika içün esas olğan irsiyet prinsiplerini bildirgen "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Experiments on Plant Hybridization") işini taqdim etti.
Atomnıñ parçalanmasına imkân berecek adiseler 19-ıncı asırnıñ soñki onyıllığında keşif etildi: rentgen şavleleriniñ keşif etilmesi radioaktivlikniñ keşif etilmesine ilham berdi.
Bundan ğayrı, bu asırnıñ cenkleri sebep olğan tehnologik yañartmalarnıñ keñiş qullanuvı naqliyatta inqilâpqa (avtomobiller, uçaqlar), Qıtaara ballistik raketanıñ işlep çıqarılmasına, kosmik yarışqa ve özek silâlarınıñ yarışına ketirdi.
1964 senesi kosmik mikrodalğalı fon şavlelerniñ keşfi Corc Lemerniñ Büyük patlav nazariyesiniñ faydasına Kâinatnıñ stantsionar vaziyeti nazariyesinden red etilmesine sebep oldı.
20-nci asırnıñ soñ çerigingde integral shemalarnıñ alâqa yoldaşları ile birlikte keñiş qullanması informatika tehnologiyalarında inqilapqa ve global internetniñ ve mobil bilgisayarlarnıñ, şu cümleden smartfonlarnıñ peyda olmasına sebep oldı.
Em tabiiy, em de içtimaiy ilimler epmirik ilimlerdir, çünki olarnıñ bilgileri epmirik közetmelerge esaslanır ve aynı şaraitte çalışqan dişer araştırmacılar tarafından doğrulığı teşkerile bilir.
Misal olaraq, fizika ilimini fizika, himiya, astronomiya ve Dünya aqqında ilimge ayırmaq mümkün.
Lâkin, sıq-sıq körmemezlikke urulğan felsefiy istiqballer, tahminler ve faraziyeler tabiiy ilimlerde vacip olaraq qalır.
O riyaziyat, sistemalar nazariyesi ve nazariy informatika iliminden ibaret.
Şunıñ içün, formal ilimler a priori ilimlerdir ve buña köre olarnıñ kerçekten ilim olıp olmağanı ile bağlı fikir ziddiyeti bar.
Müendislikniñ özü, er biri tatbiqiy riyaziyat, ilim ve qullanuv çeşitleriniñ belli bir saalarına daa ziyade muayyen aktsenti olğan bir sıra daa ihtisaslaştırılğan müendislik saalarından ibaret.
O cevap berdi: "Efendi, yañı doğğan bala nege yarar?".
Bu yañı açıqlama deñev ya da közetme yardımı ile teşkerile bilgen sahte tahminler yaratmaq içün qullanılır.
Bu, qısmen tabiat adislerini közetüv yolunen, em de ilim içün uyğun olğan idare etilgen şaraitte tabiat adiselerini taqlit etmege tırışqan deñevler yolunen yapılır (astronomiya ya da geologiya kibi közetme ilimlerde tahmin etilgen közetme idare etilgen deñevniñ yerini ala bile).
Eger farz teşkerüvden keçse, o, ilim nazariyesiniñ qısmına çevirile bilir - belli bir tabiat adiseleriniñ areket tarzını tasvir etmek içün mantıqlı, kendi içinde uyğun model ya da temel.
Bu manada nazariyeler farzlar ile aynı ilim printsipleriniñ ekseriyetine köre ifadelenir.
Buña deñevlerniñ itina ile azırlanması, şeffaflıq ve deñev neticeleriniñ ve diger er angi hulâsalarnıñ itina ile nezaretten keçirilmesi yolunen nail olmaq mümkün.
Riyaziyatnıñ saası olğan statistika, alimlerge deñevleriniñ işançlı oluvını ve deñişçenligini qıymetlendirmege imkân bergen malümatnı umumiyleştirmek ve talil etmek içün qullanılır.
Onı antikerçeklik ile teñeştirmek mümkün - ilimniñ muvafaqiyeti elektronlar kibi közetilmegen obyektlerge dair ne qadar doğru olğanına bağlı olmağanı aqqında fikirdir.
İlim felsefesinde çeşit fikir mezepleri bar.
Bu kereklidir, çünki bu nazariyelerniñ yapqan tahminleriniñ miqdarı soñsuzdır, yani bu, olarnı yalıñız deduktiv mantıqnı qullanıp sıñırlı miqdarda delillerden ögrenmek mümkün degil demektir.
Tenqidiy ratsionalizm - Avstiriya-Büyük Britaniya felsefecisi Karl Popper tarafından ilk sefer ifade etilgen 20-nci asırnıñ ilimine tezatlı yanaşmadır.
Popper, ilmiy nazariyelerge oriyentir olaraq teşkerilip baqıla bilirligini sahtecilik etmeknen deñiştirmege ve empirik usul olaraq induktsiyanı sahteciliknen deñiştirmege teklif etti.
Diger yanaşma, instrumentalizm, adiselerni añlatmaq ve tahmin etmek içün bir vasta olaraq nazariyelerniñ faydalılığını qayd ete.
İnstrumentalizmge yaqın olğan konstruktiv empirizmdir, oña köre ilmiy nazariyeniñ muvafaqiyetiniñ esas miyarı onıñ közetilgen obyektler aqqında aytqanlarınıñ doğru olıp olmağınıdır.
Er bir paradigmanıñ öz sualleri, maqsatları ve yoramaları bar.
Yani, yañı bir paradigma saylavı, bu közetmeler eski paradigma üzerinde yapılsa bile, közetmelerge esaslana.
Onıñ esas tezisi tabiiy ve tabiattan tış açıqlamalarnı farq etmek kerek olğanından ve ilim usul ceetinden tabiiy açıqlamalarnen sıñırlı olmaq kerek olğanından ibaret.
Yani, ilim falibilizm qavrayışını qabul etkeni içün iç bir nazariye tamam belgilengen sayılmaz.
Yañı ilim bilgileri añlavımızda emiyetli deñişmelerge siyrek sebep ola.
İlimde bilgiler, çeşit tetqiqatçılar tarafından ilimniñ türlü saalarında ötkerilgen türlü deñevler neticesinde alınğan malümatnıñ tedriciy sintezi yolu ile elde etilir; sekirmekten çoq köterilüvge beñzer.
Felsefeci Barri Straud, "bilgi" içün eñ yahşı tarif davalı olsa da, şübecilik ve bir kişiniñ hata yapma ihtimalı doğrulıqnen uyğundır, dep qoşa.
Bu, hususan ilimniñ daa makroskopik saalarına (misal olaraq, ruhiyat, fizikiy kosmologiya) hastır.
O vaqıttan berli, ameldeki devriy neşirlerniñ umumiy miqdarı taypınmadan arttı.
Mecmualarnıñ 39 tilde neşir etilmesine baqmadan, indekslengen maqalelerniñ 91 faizi ingliz tilinde neşir etilmekte.
New Scientist, Science & Vie ve Scientific American kibi ilmiy mecmualar daa keñiş oquyıcı kütlesiniñ ihtiyaclarını qanaatlendireler ve hususiy tetqiqat saalarında közge körüngen keşifler ve irişmeler ile beraber meşur tetqiqat saalarınıñ tehnikiy olmağan hulâsasını taqdim eteler.
Bu kategoriyalarğa aldatuvdan dolandırıcılıqqa qadar ticariy reklamanıñ türlü çeşitleri ait ola bilir.
Alimlerniñ çoqusı akademik, sanayı, ükümet ve ticariy olmağan teşkilâtlar kibi iqtisadiyatnıñ çeşit saalarında karyera yapalar.
Misal olaraq, Kristin Ledd (1847-1930) doktorlıq programmasına "C. Ladd" olaraq kire bilir edi; Kristin "Kitti" Ledd 1882 senesi talaplarnı yerine ketirdi, amma dereceni 1926 senesini, algebra, mantıq (kerçeklik cedvelini baq), renk alğı ve ruhiyattan ibaret olğan karyeradan soñ aldı.
20-nci asırnıñ soñunda qadınlarnıñ faal işke alınması ve cinsiyetke köre institutsional diskriminatsiyanıñ yoq etilmesi qadın alimlerniñ sayısını bayağı arttırdı, amma bazı saalarda büyük cinsiyet musaviysizligi saqlanıp qalmaqta; 21-inci asırnıñ başında fizika saasında doktorlıq derecesiniñ 80 faizini erkekler alğanda, yañı ayatiyatçılarnıñ yarısından ziyadesi qadın edi.
Azalıq er kes içün açıq ola bilir, belli bir ilmiy bilgilerni talap ete bilir ya da saylav yolu ile berilgen fahriy ola bilir.
Böylece, ilmiy siyaset tabiat ilimleri ile bağlı meselelerniñ bütün saası ile bağlı olur.
Meşur tarihiy misaller arasında bir qaç sülâleniñ ükümet destegi ile eki biñ yıl devamında qurulğan Büyük Çin divarı ve Sunşu Ao (孫叔敖 milâttan evel VII asır) tarafından başlanğan gidrotehnik qurucılıqnıñ qocaman qaramanlığı olğan Yanztsı özeniniñ Büyük beketi bar.
Ükümet, şirketler ya da vaqıflar tarafından idare etilgen böyle esnaslar sıñırlı paranı üleştirir.
Devletten para berilüviniñ payı belli bir saalarda daa yüksektir ve o içtimaiy ve gumanitar ilimlerniñ saalarındaki tetqiqatlarda üstün ola.
Populist antiintellektualizm, diniy itiqatlarğa qarşı tehdit, postmodern subyektivizm ve biznes menfaatları qorqusı kibi bir çoq amiller ilimniñ siyasiyleştirilmesiniñ sıñırı olaraq ola bilir.
Deñev - bir farznı tasdıqlamaq ya da red etmek içün keçirilgen bir protseduradır.
Deñevler, testlerniñ neticelerini yükseltmege ve talebeniñ ögrenilgen material ile daa çoq avesli ve meraqlı olmasına yardım ete bilir, hususan olar uzun müddet qullanılsa.
Adetince deñevle yekâne mustaqil deñişiciden farqlanğan deñişicilerniñ tesirini azğarğa endirmek içün ayırılğan nezaret elementlerinden ibarettir.
Tetqiqatçılar ayrıca bar olğan nazariyelerni teşkermek içün ya da yañı farzlarnı, olarnı desteklemek ya da red etmek içün deñevlerni qullanırlar.
Deñev yahşı etip keçirilgen olsa, neticeler farznı adetince ya da tasdıqlar, ya da red eter.
Tibbiyette ya da içtimaiy ilimlerde eksperimental tetqiqatlarnıñ yayılması fenler arasında pek faqlanır.
Tek tetqiqat adetince deñevniñ tekrarlanmasını közde tutmay, amma ayrı tetqiqatlar sistematik taqriz ve meta-talil yardımınen birleştirile bilir.
Böylece, biz ahır-soñu qalpni sevindirgen aqiqatqa kele bilirmiz ve yavaş-yavaş ve eminlik peyda olğan soñuna muqaytlıqnen irişe bilirmiz; teñqit ve muqaytlıq yolunen ise biz zıddiyetlerni yoq etken ve şübeli suallerni çezgen aqiqatqa akim ola bilirmiz.
Bu tenqidiy araştırma esnasında, insannıñ özü, o, "hurafatlar" ve "marametlik" yolunen subyektiv fikirlerge mail olğanını unutmamalıdır, şunıñ içün öz farzlarını qurmaq üslübine tenqidiy yanaşmalıdır.
Bekon, tekrarlanğan közetmelerge ya da deñevlerge esaslanğan usulnı yaratmağa istedi.
Misal olaraq, Galileo Galiley (1564-1642) vaqıtnı doğru bir şekilde ölçedi ve tüşken cisimniñ suratı aqqında doğru ölçevlerni ve hulâsalarnı çıqarmaq içün deñevler keçirdi.
Bazı fenlerde (misal olaraq, ruhiyat ya da siyasetşınaslıq) "aqiqiy deñev" - eki tür deñişiciniñ bar olğan içtimaiy tetqiqat usulıdır.
İlâclarnıñ sınavdan keçirilmesi yahşı bir örnek ola bilir.
Tekrarlanğan nümünelerniñ neticeleri sıq-sıq ortalana bilir ya da eger olardan birisi diger nümünelerniñ neticeleri ile açıq şekilde uyğun olmasa, o, deñev hatanıñ neticesi kibi lâğu etile bilir (sınav protsedurasında bir etap bu nümüne içün yañlışlıqnen qaçırılğan olması mümkün).
Menfiy nezaretniñ neticesi menfiy oğanı bellidir.
Çoqusı allarda menfiy nezaretniñ manası, test nümünesiniñ neticelerinden çıqarılacaq "fon" manası kibi incelenir.
Studentlerge, (studentke) belli olmağan aqsil miqdarını içinde bulundırğan şingen örnegi berile bilir.
Studentler, içinde aqsil standartınıñ çeşit asravları olğan bir qaç müsbet yoqlav örnekni yapa bilirler.
Bu talil, spektrofotometrniñ örneklerde aqsilniñ miqdarını, aqsil molekulalarnıñ ve qoşulğan boya molekulalarnıñ tesirleşmesi vaqtında peyda olğan boyalanğan kompleksni tapma yolunen ölçe bilecek bir tüsölçer talilidir.
Bu vaziyette deñev, ihtimallı olaraq teñ qıymetli olğan eki ya da daa ziyade örnek gruppalarınıñ meydanğa ketirilmesinen başlay, bu da alâmetler ölçemeleriniñ gruppalarda oşaması kerek olğanı ve gruppalarnıñ, aynı tedaviy berilse, aynı şekilde qarşılıq bermesi kerek olğanı manasına kele.
Teñ qıymetli gruppalar şekillengen soñ, deñevci olarğa aynı şekilde baqmağa tırışa, tercit etmek istegen bir deñişiciden ğayrı.
Bu, göñülli üzerindeki bir-de-bir tesirniñ, tedaviyniñ özünden sebep olacağını kefalet ete, tedaviy etilgeni añlamına qarşılıq bermesinen degil.
Bu farzlar, bir adiseni açıqlamaq ya da bir areketniñ neticelerini tahmin etmek içün sebeplerni teklif eteler.
Sıfır farz, tetqiq etilgen fikir yürsetme yardımınen adiseniñ iç bir açıqlaması ya da tahmin etici küçüniñ olmamasından ibarettir.
Mümkün olğanca, sistema içün, bütün deñişicilerniñ issesini belgilemek mümkün olması ve diger deñişicilerniñ tesiri izar etilsin dep belli deñişicilerniñ çeşitlemeleriniñ tesiri qararnen devamlı qalması içün malümat toplamağa tırışalar.
Lâkin adetince bu deñişiciler arasında nasıldır korrelâtsiya bar ve bu yoqlama deñev keçirilgende nasıl neticeler çıqarıla bilecegine baqqanda tabiiy deñevlerniñ işançlığını tüşüre.
Misal olaraq, astronomiyada "farznıñ teşkerilmesinde Yıldızlar – bu qataqlanğan gidrogen bulutlarıdır", dev bir gidrogen bulutından başlamağa ve bir yıldıznıñ şekillendirmesi içün bir qaç milliard yıl beklep, bir deñev yapmaq imkânsız olğanı aşkâr.
Bu sebepten, tarla deñevleri bazı vaqıt laboratoriya deñevlerge baqqanda daa yüksek tışqı kerçeklikke saip olaraq baqıla.
Böyle vaziyetlerde, közetüv tetqiqatlarnıñ qıymeti bar, çünki adetince qarıştırılğan deñevler yardımınen ya da yañı malümat toplanmasınen farzlarnı teklif ete.
Bundan ğayrı, közetüv tetqiqatlar (misal olar, ayatiyat ya da içtimaiy sistemalarda) sıq, miqdarca qıymetlendirmege ya da teşkermege qıyın olğan deñişicilerni içinde bulundıra.
Obyektiv qarıştıruvnı akis etken statistik model olmadan, statistik talil subyektiv bir modelge tayana.
Misal olaraq, qalın içek rak hastalığınıñ epidemiologik tetqiqatı devamlı olaraq brokkoli istimalı ile müsbet bir korrelâtsiyanı köstergende, deñevler iç bir fayda belli etmedi.
Er bir qarıştırılğan tetqiqatta, elbette, ortalamadan bir miqdar sapma beklene, amma qarıştırma, merkeziy azamiy teoreması ve Markov musaviysizligi sayesinde deñev gruppalarınıñ yaqın ortalama emiyetke saip olmasını kefalet ete.
Deñevni daa az faydalı yapqan şartlardan qaçınmaq içün, meselâ ABD Azıq mahsulatı ve ilâç teşkerüvi idaresinden izin almaq içün tibbiy deñevler yapqan ekimler, belgilene bilecek kovariantlarnı qıymetlendire ve qarıştıra.
Bundan ğayrı, ekseriyette, arsenikum içmeniñ insan sağlığı üzerindeki tesiri kibi keyfiyetsiz ya da zararlı tedaviylerniñ tesirlerini tetqiq etmek içün qarıştırma deñevler yapmaq etik degildir (ve çoqusı vaqıt qanunsızdır).
Fizika laboratoriyası bir parçaçıq tezleştirici ya da vakuum kamerasını içinde bulundıra bilir, madencilik laboratoriyası ise madenlerni tökme ya da arıtma ya da qaviyliklerini teşkermek içün donatmağa saip ola bilir.
Diger saalardaki alimler başqa laboratoriya türlerini de qullanacaqlar.
Ekspertler içün laboratoriya aqqında qapalı bir yer degen esas fikirge baqmadan, laboratoriya "ıstılası" daa sıq insanlarnıñ birlikte çalışıp ya da umum menbaalarnı qullanıp, cemiyet meseleleri üzerinde çalışmaq ya da prototiplerni yaratmaq içün körüşken Living Labs, Fab Labs ya da Hackerspaces ustahanelerniñ yerlerinden sayıla.
Bu laboratoriya, Pifagor sesniñ tonları ve tel titreme üzerine deñev yapqanında yaratıldı.
XVI asırnıñ yerastı alhimik laboratoriyası 2002 senesi tesadüfen tapıldı.
Laboratoriyadaki telükeler arasında zeerler, yuqunçlı maddeler, tez alevlengen, patlağan ya da radioaktiv maddeler, areket etken mehanizmler, ekstremal sıcaqlıqlar, lazerler, küçlü magnit alanlar ya da yüksek kerginlik bardır.
ABD-ndeki Emek ve sağlıq qoruv idaresi (OSHA), laboratoriyadaki iş yeriniñ ünikal hususiyetlerini qabul etip, laboratoriyalarda telükeli himiyeviy maddelerniñ professional tesirleri boyunca bir standart işlep çıqardı.
Belli bir işhane ya da laboratoriya içün uyğun bir himiyeviy gigiyena planını belgilegende, standartnıñ talaplarını añlamaq, telükesizlik, sağlıq ve etraftaki müit qoruvınıñ temininiñ şimdiki tecribesini ve telükeli amillerni qıymetlendirmek kerek.
Bundan ğayrı, üçünci taraf taqrizi, obyektiv "tışqı baqışnı" temin etmek içün de qullanıla, bu da, alışıqlıqtan sebep keregi kibi añlaşıla bilecek ya da közden qaça bilecek saalarğa ve meselelerge yañıdan baqmaq imkân bere.
Laboratoriya kompleksiniñ devamlı havfsız çalışması içün oqutuv pek müimdir.
Misal olaraq, bir tetqiqat gruppasınıñ bir cedveli bar, oña köre aftada bir kün öz mevzuları boyunca tetqiqat keçireler, qalğan başqa vaqıtta belgilengen gruppa leyhası üzerinde çalışalar.
Lokator – er bir hadimniñ köküs işaretiniñ şavle saçqan özgün signal esasında, er laboratoriya hadiminiñ şu arada qayda olğanını bilmesi kerek olğan bir laboratoriya hadimidir.
Qavmiyat tetqiqatlar vaqtında, hadimler arasında er sınıfnıñ (tetqiqatçılar, idareciler...) laboratoriyağa bağlı olaraq deñişken farqlı derecede salâhiyetlikke saiptir.
Hadimler arasındaki farqlı işbirliklerge baqıp, teşkilâttaki içtimaiy vaziyetlerini belgiley bilemiz.
Bu içtimaiy iyerarhiyanıñ neticesi, lokatornıñ hadimge ve aqlarına köre malümatnıñ ayrı bir derecesini açıqlamasından ibarettir.
İçtimaiy iyerarhiya aynı zamanda tehnologiyalarğa olğan munasebetnen de bağlıdır.
Misal olaraq, idareci köküs işaretini faydalı saya bile, çünki kün içinde hadimlerniñ yerini belgilemege yardımcı olur.
Hadimler, aq, vazife, ürmet, şekliy olmağan ve şekliy iyerarhiya ve digerlerniñ modelleri deñişkende özlerini raat duymazlar.
Tabiat eñ keñ manada – tabiiy, fizikiy, maddiy dünya ya da kâinattır. "
İnsanlar tabiatnıñ bir parçası olsalar da, insan faaliyeti sıq diger tabiiy adiselerden ayrı bir kategoriya olaraq añlaşılmaqtadır.
Tabiatnıñ bir bütün olaraq, fizikiy bir kâinat olaraq qavrayışı, ilk añlamnıñ bir qaç kenişlemelerinden biridir; o, Sokrattan evelki felsefeciler tarafından φύσις sözüniñ belli esas qullanılmalarından başladı (o vaqıtlar, hususan Geraklit, dinamik bir ölçemege saip olsa da) ve o vaqıttan berli devamlı populârlıq qazana.
Lâkin aynı zamanda, hususan Çarlz Darvinden soñ, Sokrattan evelki tabiatqa daa yaqın vitalistik bir tabiat baqışı ğayrıdan canlandı.
Sıq-sıq o, "tabiat müitini" ya da kiyik tabiatnı – kiyik ayvanlarnı, qayalarnı, ormannı ve asıl insan kirişmesinen ciddiy şekilde deñiştirilmegen ya da insan kirişmesine baqmadan saqlanğan şeyler olaraq añlaşıla.
Eñ közge körüngen iklim hususiyetleri eki büyük qutup diyarıdır, eki nisbeten tar orta mıntıqalar ve keniş ekvatorial tropikiy ve subtropikiy diyardır.
Qalğan qısım qıtalardan ve adalardan ibarettir, bunıñnen beraber meskün qaranıñ büyük qısmı Şimaliy yarımkürrede bulunmaqta.
İç dünya, qalın bir plastik mantiya qatlamı ve mıqnatis meydanını asıl etken demir tolu bir özeginen faal qalmaqta.
Evelâ dağ soyu blokları ya yüzge çökme ya da üstteki qayalarğa kirme yolunen meydanğa kele.
Gaz çıqma ve yanardağ faaliyeti neticesinde iptidaiy atmosfera peyda oldı.
Qıtalar şekillene edi, daa soñra yüz million yıllar devamında Dünya yüzüniñ şekli deñişkenine köre, bazıda super qıtağa birleşip, parçalandı ve türlendi.
Neoprotezoy devirde alçaq araretler Dünyanıñ büyük qısmını buzluqlar ve buz tabaqalarnen qaplay ediler.
Soñ kütleviy ölip bitme tahminen 66 million yıl evel kerçekleşti, meteoritlerniñ çarpışma neticesinde, ihtimal ki, Afrikalı olmağan dinozavrlar ve diger büyük süyreklegenler, süt emiciler kibi kiçik ayvanlarnı acıp, ölip bittiler.
İnsan ayatınıñ daa soñraki peyda olması, çiftçilikniñ ve ilerideki medeniyetniñ inkişafı, insanlarğa, em diger organizmlerniñ tabiatına ve miqdarına, em de global iklimine tesir etip, Dünyağa daa evelki er angi ayat şeklinden daa tez tesir etmege imkân berdi.
Dünyanı sarğan ince gaz qatlamı yerinde gravitatsiya tesiri altında tutula.
Ozon qatlamı, Dünya yüzüne yetken ultramor şavlelerniñ miqdarını eksiltmede müim bir rol oynamaqta.
Yer avası aman-aman tek atmosferanıñ ast qısmında peyda ola ve sıcaqnı yañıdan tarqatmaq içün konvektiv bir sistema olıp hızmet ete.
Bundan ğayrı, issilik energiyasınıñ okean aqıntıları ve atmosfera tarafından yañıdan tarqatılmaması vaziyetinde, tropiklerde daa çoq sıcaq, qutup bölgelerde ise daa çoq suvuq olur edi.
Üst ösümlikler avanıñ mevsimiy deñişmesine köre inkişaf ete edi ve tek bir qaç yıl devam etken apansızdan olğan deñişmeler, em ösümlikler, em de aş olaraq ösmesine bağlı olğan ayvanlar içün facialı neticelerge saip ola bilirler.
Tarihiy malümatlarğa köre, keçmişte Dünya, buzluq devirlernen birlikte, sert iklim deñişmelerine oğrağanı belli olmaqta.
Ekvatordaki tropikiy iklimden başlap, uzaq şimal ve cenüp topraqlardaki qutup iklimine qadar bir sıra bölge bardır.
Bu ekspozitsiya, Dünya orbitası boyunca aylanğanına köre deñişe.
Suv, Dünya yüzüniñ 71% qaplay.
Okeanlarnıñ daa kiçik bölgeleri denizler, körfezler, ufaq körfezler ve diger isimlernen adlandırıla.
Titannıñ yüzü çoq sayıda özen yataqlarınen kirintili çıqıntılı olsa da, Titannıñ gölleri özenlernen beslenelermi yoqmı belli degil.
Tıynaqlarğa suniy havuzlarnıñ bir çoq çeşiti ait, bu estekik yaraştırma içün ayırılğan suv bağçaları, ticariy balıq asramaq içün ayırılğan balıq tıynaqları ve issilik energiyasını saqlamaq içün ayırılğan küneş tıynaqlarıdır.
Kiçik özenlerniñ çeşit türlü adları ola bilir, meselâ irmaq, irmaqçıq, özençik, neer; özen olaraq adlandırıla bilecek şeyni belgilegen umum bir qaide yoq.
Qutulış ve terkip, eki taraflama bağlı etraftaki müitniñ çeşit amillernen belgileneler.
Ekosistema qavrayışınıñ merkezinde, canlı organizmlerniñ yerli müitte er başqa elementnen tesirleşkeni fikri yer almaqta.
Ayat – organizmlerniñ özgün bir alıdır, dep aytmağa mümkün.
Lâkin ayatnıñ er tarifi bütün bu hususiyetlerniñ kerekli olğanını tüşünmey.
Eñ keniş geofizik noqta-i nazardan baqılğanda, biosfera – litosferanıñ (dağ soyu), gidrosferanıñ (suv) ve atmosferanıñ (ava) elementlerinen tesirleşmesiniñ olmasınen birlikte bütün canlılarnı ve munasebetlerini birleştirgen global ekologik sistemasıdır.
Bugünge qadar 2 milliondan ziyade ösümlik ve ayvan türü belli etildi, mevcut türlerniñ kerçek sayısınen bağlı tahminler bir qaç milliondan 50 milliondan ziyade arasında deñişmektedir.
Deñişken etraftaki müitniñ şartlarına ve diger ayat şekiller tarafından kelgen reqabetke uyğunlaşıp olamağan türler ölip bitti.
Ösümlik ayatınıñ esas şekilleri fotosintez esnasını inkişaf etkenlerinde, küneş energiyası daa mürekkep ayat şekilleriniñ peyda olmasına izin bergen şartlarnı yaratmaq içün qullanıla bilir edi.
Mikroorganizmler – adetince mikroskopik ve insan közüniñ köre bileceginden daa ufaq olğan tek üceyreli organizmlerdir.
Çoğalmaları tez ve bol şekilde kerçekleşe.
O vaqıttan berli, Plantae ilk añlamada öz ara bağlı olmağan bir qaç gruppadan ibaret olğanı, mantarlar ve bir qaç deñiz ösümligi gruppaları ise yañı alemlerge keçkeni belli oldı.
Ösümliklerni tasnif etmeniñ bir çoq usulı arasında – tetqiqatnıñ maqsadına köre olğan bölge floralar, evelki devirniñ yerastı nebatatını, ösümlik ayatınıñ qalımtılarını da içinde bulundıra bilir.
Yerli nebatatnıñ "bazı türleri" aslında bir çoq asır evel bir regiondan ya da qıtadan digerine köçken insanlar tarafından alıp ketirilgen ve o, alıp ketirilgen yerniñ tabiiy ya da yerli nebatatnıñ ayırılmaz bir parçası oldı.
Ayvanlarnıñ bir kategoriya okaraq, olarnı diger canlılardan ayırğan bir qaç hususiyeti bar.
Aynı zamanda ösümliklerden, deniz ösümliklerinden ve mantarldan üceyre divarlarınıñ yoqluğınen farqlana.
Adetince iç azım kamerası da bar.
Nature mecmuasında yayınlanğan 2020 senesiniñ tetqiqatı, antropogen kütleniñ (insan tarafından yapılğan materiallar) Dünyadaki bütün canlı biokütleden daa üstün olğanını kösterdi, em de tek bir plastik bütün qara ve deñiz ayvanlarınıñ kütlesininden üstün kelmektedir.
Lâkin, bu ilerilemege baqmadan, insan medeniyetiniñ taqdiri alâ etraftaki müitniñ deñişmelerinen sıq-sıq bağlıdır.
İnsanlar, bir çoq ösümlik ve ayvannıñ ölip bitmesine yardım ettiler, em de on yıllardır 1 million qadar tür yoq olma telükesi altında bulunmaqtadır.
Bu, tabiiy resurslarnıñ bazar fiyatlandırmasını boza ve aynı zamanda tabiiy aktivlerimizge yetersiz yatırım yapılmasına ketire.
Ükümetler bu iqtisadiy eksternaliyalarğa mania olmadılar.
Avcılıq ve balıq tutma kibi bazı faaliyet çeşitleri, sıq farqlı insanlar tarafından em keçinme em de eglence içün qullanıla.
Tabiatnıñ pek çoq sanat eseri, fotoresim, şiir ve diger edebiyatnen tasvir ve meşur etilgeni, bir çoq insannıñ tabiat ve güzelliknen tedaiy olğan küçüni köstermektedir.
Tabiat ve kiyik tabiat, dünya tarihınıñ çeşitli eralarında emiyetli mevzular olğanlar.
Tabiat mücizeleri Psalmlarda ve İova Kitabında maqtalsa da, sanattaki kiyik tabiatnıñ tasviri 1800-inci yıllarda, hususan romantik areketiniñ eserlerinde daa tarqalğan olmağa başladı.
Bu sebepten "fizika" eñ temel ilim olaraq sayılmaqta – adı alâ, bu "tabiat tetqiqatı" olaraq añlaşılğan bir şeydir.
Şimdiki vaqıtta, Kâinatnıñ körüngen qısımları umum kütleniñ tek 4,9 faizinden ibaret olğanı sayılmaqtadır.
Bütün közetilgen Kâinatta maddeniñ ve energiyanıñ areket tarzı, añlaşılğanına köre, belli fizikiy qanunlarğa tabi olmaqtadır.
Dünya atmosferası ve kâinat arasında ayrı bir sıñır yoqtır, çünki atmosfera yükseklikniñ artmasınen yavaş-yavaş eksilmektedir.
Ayrıca biraz gaz, plazma ve toz, em de ufaq meteorlar bar.
Dünya, Küneş sistemasındaki ayatnıñ saqlanğanı belli olğan yekâne cısım olsa da, malümatlarğa köre, uzaq keçmişte Mars seyyaresiniñ üzerinnde şingen suv havuzları bar edi.
Eger Marsta ayat bar olsa, o vaqıt büyük ihtimal şingen suvnıñ alâ ola bilecegi yerastındadır.
Közetüv - bu asıl menbalardan faal malümatnıñ aluvıdır.
Farqlı zaman ve yerlerde, farqlı insanlarnıñ tarafından yapılğan közetüvler yazıp almağa ve teñeştirmege ruhset etmek içün ölçevlerniñ qullanuvı işlep çıqarılğan edi.
Ölçev vaqtında közetüvlerniñ miqdarına musaviy standart birlemlerniñ miqdarı esaplana.
Teraze, saat, teleskoplar, hurdebinler, sıcaq ölçerler, kamera ve magnitofonlar kibi közetüvde insanğa yardım etmek içün ilmiy aletler işlep çıqarılğan ve daa kösterici boyaları, voltölçerler, spektrometrler, infraqırmızı kameralar, ostsıllograflar, interferometrler, Geyger sayğıçları ve radio alıcıları kibi duyğu müçeleriniñ tarafından közetmegen vaziyetlerni duyğan şekline çevirilgen ediler.
Meselâ, avtomobil şinadaki, avanıñ bir parçasını çıqarıp ve böyle areketnen basımnı deñiştirip, adetince avanıñ basımı teşkermek imkânı yoq.
Meselâ, egiz paradoksında egizlerden biri yarıq tezligine yaqın bir seyaatqa çıqa ve evge, evde qalğan egizden, daa yaş qayta.
Kvant mehanikası. Pek küçük obyektlerniñ areket tarzınen oğraşqan kvant mehanikasında, deñişüvlersiz sistemanı nezaret etmek imkânı yoq ve közetici, "közetüv" sistemanıñ bir parçası olaraq sayılmaq mecbur.
İnsan alğısı, kelgen duyğu materiallarnıñ muayyen detalleriniñ eslegenini ve aqlında qaldırğanını, qalğanı unutılğanını qıyın, añsız mücerretlev esnaslarınen olıp çıqa.
Birazdan vaqialar hatırlanğanda, afıza boşluqları miyniñ modelge kelişmek içün uydurıq "aqiqatqa oşağan" materiallarnen atta toldura bileler; bunа rekonstruktiv afıza deyler.
Ruhiyatta tasdıqnıñ peşin fikri adlı bir ıstılası bar.
Meselâ, deyik ki, bir közetici ana-babanıñ öz balasını döggenini köre; ve, demek, böyle bir areketniñ yahşı ya da yaramay olğanını qayd ete bile.
Tetqiqat bilgi "zenginligini arttırmaq içün keçirilgen icadiy ve sistematik bir işdir".
Aletlerniñ, usullarnıñ ya da deñevlerniñ kerçekligini teşkermek içün tetqiqatlarda evelki leyhalarnıñ ya da bütün leyhanıñ elementleri tekrarlana bileler.
Bu material asıl menbanıñ tabiatına aittir.
Eksperimental işinde, tetqiqiy obyekt(ler)ni doğru ya da vastalı közetüv keçirile, meselâ, laboratoriyada ya da tarlada, usulşınaslıq, neticeler ve deñevlerniñ hulâsaları ya da taqımı vesiqalaştıra ya da evelki neticelerniñ yañı yoravı teklif etile.
Tetqiqatnıñ özgünlik derecesi, maqalelerniñ akademik mecmualarda yayınlavı içün müim kriteriyler arasında yer ala ve adetince ekspert baa yardımınen teşkil oluna.
Bu tetqiqatlar, dünyanıñ tabiatını ve hususiyetlerini añlatmaq içün ilmiy malümat ve nazariyeler bereler.
İlmiy tetqiqatlar, akademik ve ameliy ilimlerine köre farqlı sınıflaştıruvğa bölmek mümkün.
Alim-insanperverler adetince sualge niaiy doğru cevabını aramaylar, bunıñ yerine onı çevrelengen meseleler ve detaller araştıralar.
Tarihçılar, bir mevzunı sistematik şeklinde araştırmaq ve daa soñra keçmişniñ maruza tarzında ikâyeler yazmaq içün asıl menbalarnı ve başqa delillerni qullanılalar.
Tetqiqatnıñ müimligini, mevzunen bağlı endi bar olğan bilgilernen bağlap isbatlamalıdır.
Umumen, bir deñevniñ neticelerini közetip testlengen faraziyeler yapmaq içün bir farz qullanıla.
Bu ihtiyatlı til, tetqiqatçılarnıñ alternativ farzlarınıñ da közetüvlerge munasip ola bilgenini tanıluvı sayesinde qullanıla.
Közetüvniñ doğrulığı vaqtınen arttırıla, onıñ içün farz dos-doğru tahminni bermege toqtatıp ola.
Bediiy tetqiqat, Stokholmdeki Oyun ve Tsirk Mektebi (Dans och Cirkushögskolan, DOCH) tarafından bu şekilde tasvirlengen: "bediiy tetqiqat, bediiy ilimlerimiz çerçivesinde ve olar içün bilgi aluvnıñ maqsadınen bu bir araştıruv ve teşkerüv.
Bediiy tetqiqatlar, sanatnıñ tasavurınen bilginiñ ve añlavnıñ mükemmelleştirüvine berilgen.
Sanatçı Hakan Topalnıñ sözlerine köre, bediiy tetqiqatlarda, "belki de, diger ilimlerden daa ziyade, sezgirlik, yañı ve beklenmegen semereli" modallikniñ çeşitligi tasvirlemek içün bir usul kibi qullanıla.
Fon tetqiqatlar, meselâ, coğrafiy ya da tehnikiy tetqiqatlarından ibaret ola.
Edebiyat taqrizi, oquv içün mazeret teminlengen evelki tetqiqatlardaki eksikliklerni ya da boşluqlarnı meydanğa çıqara.
Tetqiqiy suali farzğa muvaziy ola bile.
Soñra tetqiqatçı(lar) adlandırılğan empirik tetqiqatta iştirak etip malümatnı çeşit türlü statistik usullarnen talil ete ve yoray.
Lâkin, bazı tetqiqatçılar ters yanaşuvnı qorçalaylar: hulâsalarnıñ ifadelevinden ve olarnıñ muzakere etüvinden başlap, hulâsalar ve edebiyat taqrizi peyda olğan bir tetqiqat meselesiniñ tarifine qadar "ileriley".
Keyfiyetli tetqiqat adetince daa soñraki miqdar tetqiqat farzlarınıñ temeli olaraq bir qıdıruv tetqiqatınıñ usulı kibi qullanıla.
Miqdar tetqiqat, pozitivizmniñ felsefiy ve nazariy mevamınen bağlıdır.
Miqdar tetqiqat, nazariyeden törelgen farzlarnıñ teşkerüvinen ya da meraqlanğan adiseniñ büyükligini qıymetlendirmege imkânınen bağlıdır.
Tetqiqat iştirakçilerini daa büyük bir halqqa umumiyleştirmekten ibaret olsa, tetqiqatçı iştirakçilerini saylamaq içün ihtimallı saylamı qullanacaq.
Ekinci materiallar, tetqiqat içün tekrar qullana bilgen ealini cedvelge aluvnıñ materialları kibi endi bar olğan materiallardır.
Bu usulnıñ, tek bir usulnıñ qullanuvı berip olamağan üstünlikleri bar.
Empirik olmağan tetqiqat, empirik tetqiqatına mutlaq bir alternativ degil, çünki tetqiqiy yanaşuvını quvetleştirmek içün beraber qullana bile.
Tetqiqiy ahlâqiyat idare etüvi farqlı devletler arasında biri-biri artından kelgen degil ve bunı nasıl çezmek kerek umumiy olaraq qabul olunğan bir yanaşuv yoq.
Yanaşuvğa baqmadan, muayyen davalı mevzularğa ahlâqiy nazariyeniñ qullanuvı ameliy ahlâqiyat kibi belli ve tetqiqiy ahlâqiyat, ameliy ahlâqiyatnıñ şekli kibi baqılıp ola, çünki ahlâqiy nazariye tetqiqatnıñ kerçek stsenariylerinde tatbiq etile.
Tetqiqiy ahlâqiyat tibbiy tetqiqatlarda bir qavrayış kibi pek inkişaf etilgen, olardan biri eñ körümli bu 1964 senedeki bir Helsinki beyannamedir.
Meta-tetqiqat, peşin fikirniñ, usulşınaslıq eksiklikniñ, başqa hatalarnıñ ve semereliliksizniñ sınap bilüvinen oğraşılğan.
Çevre alimler, tetqiqatta ve akademik yayınlavlarda sıqıp çıqaruv ve tilşınaslıq meselelerinen çatışalar.
Teñeştirüv siyaset içün, ğarbiy devletler, Ğarbiy Avropağa, Kanadağa, Avstraliyağa ve Yañı Zelandiyağa büyük tirevnen bazı devlet tetqiqatlarda qararsız temsil etile.
Tar qavrayış aluvınen tetqiqatlar, yetersiz umumiyleştirüvge keçire bileler, yani neticeler başqa halq gruppalarına ya da mıntaqalarğa qullanılıp olamağan ola bileler.
Taqriz etüvniñ esnasında, adetince aynı saadaki ekspertler iştirak eteler ve muarrirler bir işdeş tarafından azırlanğan ilmiy işlerni tarafsız ve adaletli bir nazar noqtasınen közden keçirüvi içün mesleat alalar ve bu adetince ücretsiz yapıla.
Meselâ, tamır cemiyetniñ ekseriyeti, gruppağa ait muayyen bir malümatqa irişim munasebetnen belli olğanını tüşüneler.
Sistema, saağa köre, pek ayırıla ve adetince yavaş da olsa er vaqıt deñişe.
Bu tetqiqat şekillerni, aselet tezisler ve dissertatsiyalar içün malümat toplamında tapmaq mümkün.
Bilgilerniñ ya da tetqiqatlarnıñ issesi olaraq qabul etilgen yayınlavlarnıñ türleri, basmadan elektron formatına qadar çeşit türlü saalar arasında pek farqlanalar.
Elektronik müitte iş modelleri farqlanalar.
Üyken tetqiqatlarnıñ çoqusı (meselâ, gruppalarnıñ reberleri) öz zamannıñ büyük parçasını tetqiqatlarnıñ para temin etüvi içün grantlar arizanı berüvlerine sarf eteler.
İlmiy usul, iç olmağanda 17. asırdan başlap (evelki asırlarda belli ameliyatlarnen) ilimniñ inkişafını tasvirlengen bilgi aluvınıñ empirik bir usulıdır.
Bütün ilmiy işhaneler içün qullanılıp olğan muayyen bir adımlar sırasından farqlı olaraq, ilmiy usulnıñ esaslarıdır.
Farz - bu sualge cevap qıdıruvınen alınğan, bilgilerge esaslanğan, bir faraziyedir.
Lâkin usulnıñ ifadelevinen qıyınlıqlar bar.
"İlmiy usul" ıstılası, ilimniñ müim institutsional inkişafı olğanda ve ilim ile ilim tış arasında açıq-aydın sıñırlarnı belgilengen "alim" ve "yalancı ilim" kibi ıstılaatlarnıñ peyda olğanında 19. asırda meydanğa keldi.
Gauç 2003. ve Tou 2010. Feyerabendniñ iddiasınen razı degil; meselelerni çezilgen şahıslar ve tetqiqatçılar tahqiqler vaqtında öz resurslarına muqaytlıqnen baqmaq mecbur.
Felsefeciler Robert Nola ve Govard Senki, 2007 s. “İlmiy usulnıñ nazariyeleri” adlı öz kitabında, ilmiy usul aqqında tartışmalarnıñ devam etkenini bildirgen, Feyerabendniñ “Usulğa qarşı” adına baqmadan usulnıñ muayyen qaidelerini qabul etkenini ve bu qaidelerni meta usulşınaslıq yardımınen esaslap baqqanını tasdıqlağan ediler.
İlmiy usulnıñ er yerde bulunğan elementi bu empirizmdir.
İlmiy usul, vahiynıñ, siyasiy ya da diniy dogmalarnıñ, ananesine umumiy olaraq qabul etilgen inamlarğa, aqıl-ferasetke ya da umumiy olaraq qabul etilgen nazariyelerge muracaat etkenini, kerçekni taqdim etüvniñ tek olucı vasta olğanını iddia ete.
16. asırdan başlap, deñevler Frensis Bekon tarafından qorçalanğan ve Cambattista della Porta, Yogann Kepler ve Galileo Galiley taraflarından yapılğan ediler.
Diger tetqiqat saalarında olğanı kibi, ilim (ilmiy usul vastasınen) evelki bilgilerge tayanıp ve vaqtınen iş mevzularına dair daa qıyın bir añlavnı inkişaf etip ola.
Bu modelniñ ilmiy inqilâbınıñ temeli olğanını bellemek mümkün.: "
İlâcnıñ klinik bir deñevinde olğanı kibi, yañı bir ilâc bu halqtaki bazı insanlarnıñ hastalığını tedaviylegenini bellemek mümkün.
Bu tahminler, testlev neticelerniñ beklevi kibi olalar.
Beklengen ve faktlarğa esaslanğan köstergiçler arasındaki farq, deñevden alınğan materialnı angi farznıñ daa yahşı añlatqanını köstere.
Deñevniñ qıyınlığına köre, sualge eminliknen cevap bermek içün yeterli isbatlar toplamaq ya da tek bir daa keniş sualge cevap bermek içün olduqça özgün suallerge başqa cevaplar yaratmaq içün esnasnıñ tekrarlavı kerek ola bile.
Doktorlıq dissertatsiyasında (1939) Florens Bell tarafından yaratılğan DNKnıñ rentgen difraktsiyalı resimleri "foto 51ge" (bu qadar yahşı olmasa da) oşağan ediler, amma bu tetqiqatlar Ekinci Cian Cenkiniñ vaqialarınen toqtalğan ediler.
İyün 1952 s. - Votson, bir sarmalnıñ türlendirüvine uyğun difraktsiya resimnen TMVnıñ rentgen suretlerini alıp oldı.: "
Bu tahmin, baqılğan biologik meselege baqmadan riyaziy bir bünye edi.
DNK bir sarmal degildir."
Meselâ, sarmalnıñ temelinde yipniñ miqdarı (Krik 2 yip aqqında tüşüne edi, amma Votsonnı bunı daa kritik bir şekilde ögrengeni aqqında tenbiledi) temel çiftleriniñ yerleştirüvi (temelniñ içinde ya da tışında) ve ilâhre.
Amma Vilkins Franklinniñ çıquvı soñra buña yapmağa razı ola.: "
O ve Krik daa soñra DNKnıñ terkibi aqqında evel belli malümatnen, hususan Çargaffnıñ temel çiftleşüv qaidelerinen bu malümatnı qullanılıp öz modelleri yarattılar.
Müim ya da beklenmegen neticelerniñ aluvı içün, diger alimler, hususan eger bu neticeler öz işleri içün emiyetli olsalar, neticelerni özleri içün yañıdan istisal etip olalar.
Taqriz etüvi, neticelerniñ doğrulığını tasdıqlamaylar, yalıñız, taqrizci tüşüncelerine köre, deñevler özleriniñ (tetqiqatçı tarafından berilgen tasvir etüvniñ esasında) doğru olğanınıdır.
Bu usulşınaslıq usullar ve protseduralarnıñ teşkilâtlandıruvı, içtimaiy ilimlerden eksperimental ilimleri içün daa özüne has olğandır.
Yuqarıdaki elementler, oqutuv sistemasında sıq-sıq "ilmiy usul" kibi oqutıla.
Meselâ, Eynşteyn Mahsus ve Umumiy Nisbiylik Nazariyesini inkişaf ettirgende, Nyutonnıñ “Printsipler”ini iç bir şekilde red ve ihmal etmedi.
Sistematik, pek edinip yapılğan ölçevlerniñ ya da uyğun büyüklikniñ esaplavlarınıñ toplaşuvı, sıq-sıq alhimiya kibi yalancı ilimlernen ve himiya ya da ayatiyat kibi ilimler arasındaki bir kritik farqtır.
Bilinmemezlikler, qullanılğan bazı çıqış büyükliklerniñ bilinmemezliklerini köz ögüne alıp da esaplanğan ola bileler.
Bir şeyniñ operativ tapuvı sıq-sıq standartlarnen teñeştirüvine esaslanğan: "kütleniñ" operativ tapuvı soñki neticede Frenkistandaki laboratoriyada sağlanğan muayyen bir kilogramm platina-iridiy kibi bir suniy maddeniñ qullanuvına esaslana.
İlmiy büyüklikler adetince, daa soñra iş berilgende adiy fizikiy birlemlerniñ ıstılalarında tasvirlenip olğan öz ölçü birlemlerinen ifade etileler.
Dünya seyyaresiniñ areketi tolusınen sabitleştirmek içün Haldey, İndistan, Fars, Yunan, Arap ve Avropa astronomlarnıñ biñ yıllıq ölçevleri kerek oldılar.
Utaritniñ Nyuton nazariyesi ve közetüv arasındaki areketi içün közetilgen farq, Albert Eynşteynnıñ Umumiy Nisbiylik Nazariyesiniñ olucı bir erte test olaraq aqlına kelgen şeylerden biri edi.
Alimler, öğrenilgen bir fenomenniñ olucı añlatmalarını taqdim etmek içün öz yaratıcılığını, başqa saalardan ğayelerni, nazariy fikir yürserüvlerni, Bayes hulâsalarnı kibi er türlü olğan resurslarnı qullana bileler.
Alimler adetince bu ıstılalarnı, belli faktlarğa esaslanğan, lâkin nisbeten qolay ve istismarğa oñaytlı olğan nazariyeni ifade etmek içün qullanılalar.
Böyle tahminniñ teşkerüviniñ neticesiniñ şimdi belli olmağanı pek müimdir.
Tahminler közetüv ya da deñevler vastasınen irişilmez olsalar, farz alâ daa testlengen ola bilmey, bunıñ içün qattı manada böyle derecege qadar ilimge qarşı qalacaq.
Bu, DNKnıñ rentgen difraktsiya resminiñ “x-şeklinde” olacağı manağa kele.
Bazıda deñevler yañlış yapılğan ya da al etici deñevge köre pek yahşı planlaştırılmağan.
Bu iş usulı, şeyniñ deñişüvi ya da şeyniñ deñişmez olğanını körmek içün, farqlı şartlar altında bir qaç örnek, közetüv ya da halq arasındaki tezatnı qullanıla.
Faktor talili, bir tesirdeki müim faktornıñ meydanğa çıqaruvınıñ bir usulıdır.
Nyu Yorktan Pariste uçuş bile, uçaqnıñ yaratuvında qullanılğan aerodinamik farzlarnı teşkerilgen bir deñevdir.
Franklin, suv keçindirüvinen bağlı eksikliklerni deral körip qaldı.
Meraqlı bir farznıñ azırlavına imkânsızlığı, alimni baqılğan mevzunıñ tekrar olğan tarifine ketire bile.
Diger alimler öz tetqiqatlarını başlap ve er angi etaplarda esnasqa qoşulıp olalar.
Şunı qayd etmek kerek ki, eksperimental ve nazariy neticeler, ilmiy toplulıq içinde başqa azalar tarafından yañıdan istisal etilmeli.
Bir añlatma tahminlerni ne qadar yahşı yapa, o qadar sıq-sıq faydalı ola bile ve faktlarnıñ toplamı onıñ alternativalarından, ğaliba, daa yahşı añlatmağa devam etecek.
İlmiy modeller, eksperimental teşkerüvniñ derecesine ve devamlılığına, daa ilmiy toplulıqnıñ qabul etüvine köre farqlanalar.
Böyle bir delil bulunsa, yañı bir nazariye teklif etile bile ya da (sıqça) evelki nazariyede yapılğan deñişüvlerniñ yañı delilni añlatmaq içün yeterli olğanını buluna.
Meselâ, Nyutonnıñ qanunları, seyyarelerniñ biñ yıllıq ilmiy közetüvlerini aman-aman mükemmel bir tarzda añlatılalar.
Madam ki, yañı nazariyeler, evelkiden daa keñ ölçüli ola ve, böyleliknen, evelkiden daa ziyade añlata bilgen, nevbetteki nazariyeler, evelkiden daa keniş bir közetüv miqdarı añlatıp daa yüksek bir standartlarğa kelişe bilgenler.
Pek çoq detallerden ve bağlardan ibaret olğan qurulış bitken ve qapalı fikirlerniñ sisteması şekillengende, özüne zıt kelgen er şeyge qaviy bir tirenüv taqdim etile".
Muvafaqiyetleri parıldap, amma keçici olğanına da saip olalar.
Apriori usulı – kelişilgenlikni daa az merametsizce rağbetlendirilgen, amma fikirlerni zevqlerge oşağan bir şey olarak uyandırılğan, qonuşmada peyda olğan ve nazar noqtasınıñ teñeştirüvlerinde "aqılğa maqbul olğan bir usuldır."
Bu, sizge ya da maña ya da muayyen soñki toplulıqqa aqiqatnıñ özüne qadar uzaq ya da yaqın bir kelüv noqtasıdır.
Pirs, abduktsiyadan induktsiyanı, testlerniñ esasında farzdaki doğrulıq issesini hulâsa olaraq ayıra.
Sıq-sıq atta yahşı azırlanğan aqıl yañlışa.
Pirs, Çarlz S. (1902), Karnegi qullanımı, bq. MS L75.329330, hatıralarnıñ D qaralamasından 27: "demek, eger bu keşif yapmaq içün özümiz buyurmağan olsa edik, erte-keç olıp çıqqan bir keşif sadece bu vaqianıñ tezleşüvidir.
Demek, evristikanıñ esas ve birinci suali olaraq hırsızlıq areket tarzı, iqtisadiy tüşünceler tarafından tertiplenmeli."
İşançsız olğanda farz, bare zihniy testler ve ilimde ilmiy teşkerüvler içün özüni berip ameliy neticelerge saip olmaq kerek.
Eynşteyn, Albert (1936, 1956) "dünyanıñ edebiy sırı, onıñ maqbulligi demek mümkün."
Usulşınaslıq naturalizmniñ faraziyeleri ilimniñ qurulıp olğan temelini şekillendireler.
İlmiy ameliyatnı közetüv aslında içtimaiyat ve başqa vaqıtlarda ve medeniyetlerde ilimniñ nasıl qullanılğanı ya da qullanılıp olğanı aqqında aytmaz.
Birinci bölükni, Golci cısımları ve boyalama tehnikasınıñ bir eseri olaraq ilk red etüvleri, Brageniñ ve Keplerniñ şefağı közetken ve aynı fiziologik adisege baqmadan "farqlı" küneşniñ doğuşını körgen muzakerelernen aça.
Aslında, er türlü bir özgün ilmiy usulı ya da norması içün, böyle normanıñ bozuvı ilimniñ ilerilevine yardım etken bir tarihiy levhasını tapmaq mümkün.
İlimniñ postmodernist tenqitçiligi şiddetli davalarnıñ mevzusı özü olğan edi.
Em ilimde, em de riyaziyatta modeller öz içinde zıt kelmegen ve aynı zamanda sahtelengen (red etkenine qabiliyeti) olmaq mecburlar.
Meselâ, tehnikiy zaman añlamı ilimde peyda oldı ve zamansızlıq riyaziy bir mevzunıñ ayırdı etici çizgisi kibi olğan edi.
Yucın Vignerniñ “Riyaziyatnıñ Tabiiy İlimlerinde Esassız Semereliligi” maqalesi, fizikacıdan, Nobel Mukâfatınıñ laureatı, bu mevzunıñ pek belli bir beyan etüvidir.
“İsbatlar ve Red etüvler” kitabında Lakatos, faraziyelerge isbatlarnı ve qarşı örneklerni tapmaq içün bir qaç esas qaide berdi.
Bu, alimlerniñ ne içün sıq-sıq bahtlı olğanını añlata bile.
Mahva, Nyu-Cersi: Lourens Erlbaum Ortaqları.
Bu Nassim Nikolas Taleb tarafından "anti naziklik" aytılğan bir şeydir; bazı tetqiqat sistemaları insan hatası, peşin fikri ve tesadüfi qarşısında nazik olsa da, ilmiy usul sebatlı ya da dayanıqlı olğandan daa ziyade - aslında böyle tesadüften pek çoq munasebette yuta (anti naziktir).
Bu beklenmegen neticeler, tetqiqatçılarnı öz usulında bir hata olaraq tüşüngen şeyni tüzetecek olmağa zorlay.
İlmiy nazariyesi, qabul etilgen közetüv, ölçev ve neticelerniñ qıymetlendirüvi protokollarını qullanıp, ilmiy usulğa köre defalarca teşkerilgen ve tasdıqlanğan tabiiy dünyanıñ ve kâinatnıñ nasıldır aspektiniñ añlatmasıdır.
Belgilengen ilmiy nazariyeler, talapkâr teşkerüvlerni dayanğan ve özünde ilmiy bilgilerni cısımlandırğan ediler.
Stiven Cey Guld, "... faktlarnıñ ve nazariyelerniñ farqlı şeyler olğanı, artıcı eminlik iyerarhiyasında basamaqlar olmağanı aqqında yazğan edi.
İlmiy fenlerde qullanılğan ilmiy nazariye ıstılasınıñ manası (esasen qısqalıq içün nazariyenen ifade etilgen) nazariyeniñ umumiy maalliy qullanuvından bayağı farqlana.
Kündelik nutuqta nazariye, temelsiz ve spekulâtiv tahminni temsil etken bir añlatmanı manağa kelip ola, ilimde testlengen ve keniş surette kerçekten de tanılğan kibi bir añlatmanı tasvirlengendir.
Bazı nazariyeler o qadar temelli ki, şübeli iç bir vaqıt olarnı tolusınen deñiştirip olamay (meselâ, tekamül, küneş merkezli, üceyre, pilâki tektonika, hastalıq mikrob kibi ilmiy nazariyeleri ve ilâhre).
İlmiy nazariyeler testley ve sahtelengen tahmin etüvlerni yapa bileler.
Bütün ilmiy bilgilerniñ, bu cümleden nazariyelerniñ belli-başlı hususiyeti sahtelengen ya da testlengen tahmin etüvlerni yapmaq bir qabiliyetidir.
Tek bir temelden ziyade bir çoq mustaqil delili tarafından yahşı tayanğandır.
Ayatiyat tekamül nazariyesi "adiy bir nazariyeden daa ziyadedir".
Bu, farznıñ tarafdar ya da qarşı delili ketire.
Yeterli isbatlarnı toplamaq qıyın ya da ağır olğanı içün bu çoq vaqıtnı ala bile.
İsbatnıñ quveti ilmiy toplulığı tarafından qıymetlendirilgen ve eñ müim deñevler bir qaç mustaqil gruppa tarafından yañıdan istisal etecekler.
Himiyada, ekşilikli ve esas birleşüvlerniñ tabiat temelinde bulunğan olduqça zıt kelgen añlatmalar berilgen bir çoq ekşilik-esas nazariyeler bar, amma olar himiyeviy areket tarzlarını tahmin etmek içün pek faydalıdır.
Bu nazariyeniñ qabul etüvi, yeterli derecede küçlü isbatlarnen endi tasdıq etse, bütün esas tahminlerni teşkermek kerekmey.
Çezimler, nazariyeniñ irişilir çerçivesinde qanaatlendirici bir añlatma bulunsa, nazariyede emiyetsiz ya da emiyetli deñişüvlerni talap ete ya da iç deñişüvlerni talap etmey bile.
Nazariyede yapılğan deñişüvler ya da başqa añlatmalar yañı neticelerni tarif etmek içün yetersiz körünse, yañı bir nazariye kereke bile.
Diger kontekstlerdeki ögünden aytılğan küçünen tasdıqlanğanınen, diger bir çoq adiseler içün evelki kibi eñ yahşı irişilir añlatma olğanınen bağlıdır.
Deñişüvlerden soñra, qabul etilgen nazariye daa ziyade adiselerni añlatacaq ve daa ziyade ögünden aytılğan küçüne saip olacaq (eger böyle olmasa edi, deñişüvler qabul etmeycek); bu yañı añlatma daa soñra ilerideki deñişüv ya da modifikatsiya içün açıq olacaqtır.
Meselâ, elektrik ve magnetizmnıñ, elektromagnetizm olaraq adlandırılğan aynı fenomennıñ eki tarafı olğanı içün bellidir.
Bu, Küneşniñ esas energiya menbası olğan özek sintezniñ açıluvı sayesinde çezilgen edi.
Eynşteyn, mahsus nisbiylik nazariyesinden yarıq saçılğan efirni çıqarıp, nisbiy areket etüvdeki bir obyektte ölçep çıqarılğan zaman yavaşlavınıñ ve uzunlıq qısqaruvınıñ areketsiz olğanını, yani obyektniñ, közeticisi tarafından ölçegende, yönelişke köre tez yürgen daimiy tezligini köstere.
Eynşteyn, deñişmezlik printsipini, ya areketsiz ya tezleşmeli olğan, bütün sayuv sistemalarına tarqatmağa tırıştı.
Atta kütlesiz energiya 4D boşluq-zamannıñ " endesiy " yüzüni " qıyıştırıp " maalliy obyektlerge gravitatsion areket etüvi doğura.
Lâkin, ilmiy qanunlar, tabiatnıñ muayyen şaraitlerinde nasıl özüni tutacağınıñ tasviriy añlatmalarıdır.
Tarqatılğan bir tüşünce, ilmiy nazariyelerniñ, yeterli malümat ve isbat toplanğanında vaqtınen ilmiy qanunlarğa çevirilip olğan iptidaiy fikirlerden ibarettir.
Em nazariyeler, em de qanunlar, qarşıdaki isbatlar tarafından ihtimallı sahtelengen ola bileler.
Birinci sıradan mantıq, resmiy bir tilniñ örnegidir.
Nazariyeler tarafından añlatılğan adiseler, duyğularnen doğrudan-doğru közetip olmasalar (meselâ, atomlar ve radio dalğalar), nazariy qavrayışlar olaraq baqılğan ediler.
Bu yanaşuvnı "tasvirlemek içün nazariyelerniñ" qabul etilgen körüşi kibi bir ibare qullanıla.
Bir model tasvirlemek içün til qullanıla bile; lâkin, nazariye bu model (ya da aynı modellerniñ toplamı) ve modelniñ tasvir etüvi degildir.
Model parametrleri, meselâ, Nyutonnıñ Çekim Qanunı, vaziyetlerniñ ve tezliklerniñ vaqtınen nasıl deñişkenini tesbit eteler.
"Manaviy" sözü, bir modelniñ kerçek dünyanı temsil etilgen usulına dair.
Müendislik ameliyatı, "riyaziy modeller" ve "fizikiy modeller" arasında bir farq yapa; başta avtomatikleştirilgen leyha azırlavınıñ aleti kibi bir kompyuter programmalarnıñ paketi qullanılıp riyaziy bir modelniñ yaratqanınen fizikiy modelniñ yapuvınıñ fiyatı azlaşa bile.
Bütün empirik tasdıqlavlar içün muayyen faraziyeler kereklidir (meselâ, kerçeklikniñ bar oluvı aqqında bir faraziye).
Bu, nazariyeniñ doğru tahminleriniñ yapqanını közetmek qadar qolay ola bile; bu başlanğıçta yapılğan er türlü bir faraziyeniñ teşkerilgen şaraitlerde doğru ya da qarar esabı doğru olğanınıñ delilidir.
Nazariye, faraziye keçerli olğanda doğru tahminlerni yapa ve faraziye keçerli olmağanda doğru tahminlerni yapmay.
Oksford İngliz tiliniñ Luğatı (OİL) ve onlayn Vikiluğat, Latin menbasını, ad- ("-ğa, doğru, -da") ve sumere (almaq) sözlerniñ bir birikmesi olğan assumere ("qabul etmek, özüne almaq, evlâtlıqqa almaq, zorlap almaq") olaraq köstereler.
Istıla ilk-evelâ "kökke çıqmaq", hususan "Mariya Qızınıñ kökke qabul etüvi, "qorlanuvdan saqlanğan bedennen (m. s. 1297 s.) diniy kontekstlerde qullanılğan, amma daa " ittifaqqa qabul etmek " ya da " ortaqlıqqa qabul etmek " kibi belgilevler içün de qullanılğan edi.
Tasdıqlar, yalıñız muhataralı tahminlerniñ neticeleri olğan taqdirde köz ögüne almalı; yani, bu nazariyeniñ bilgilerini almayıp olsa edik, nazariyenen kelişiksiz bir adiseni - nazariyeni red etilgen bir adise - bekleyecek edik.
İç bir türlü olucı adiseler tarafından red etilmegen bir nazariye ilmiy degildir.
Bazı kerçekten teşkerilgen nazariyeler, yañlış olıp, mühlisleri tarafından ep bir qoltutula bile - meselâ, bazı yardımcı farznıñ ya da faraziyeniñ postfaktumınıñ (fakttan soñra) kirsetüvi ya da red etüvden qaçıp postfaktum nazariyesiniñ yañıdan baquvı yolunen.
Popper tarafından bu iddialar, bir nazariyeniñ ilmiy statusınıñ merkeziy kriteriyiniñ "sahtelevi, ya da red etüvi ya da teşkerüvi" olğanını dep hulâsa çıqarılğan ediler.
Lâkin, bir qaç felsefeci ve ilim tarihçısı, sahtelengen iddialarnıñ taqımı olaraq Popperniñ nazariyesiniñ tarifi yañlış olğanını tasdıqlaylar, çünki Filip Kitçerniñ belgilevi kibi, eger bir adam qattı Popperci bir "nazariye" añlayışı alsa, ilk sefer 1781 s. keşif etilgen Urannı közetüvler Nyutonnıñ kök mehanikasını "sahtelengen" ediler.
Bereketlilik: "Nyutonnıñ nazariyesi kibi Ulu ilmiy nazariye yañı tetqiqatlarnıñ saaları aça…
Er angi zamanda, şu anda cevaplay bilgeninden daa ziyade sual meydanğa ketire.
Nazariyelerniñ başqa tarifleri, bu cümleden Popperniñ nazariyeleri kibi, Kitçer bir nazariyeniñ közetilgen neticelerine saip iddialardan ibaret olğanını açıq ima ete.
Kâğıt üzerinde bir qaidelerniñ sisteması kibi arz ete ve bir nazariye ne qadar aqiqiy olsa, bu ıstılalarda o qadar tolu bir şekilde arz ete bile.
Klassik elektromıqnatis nazariyeniñ muayyen riyaziy aspektleri, elektromıqnatislik " qanunları olaraq adlandırılğan, olarnı tasdıqlanğan ardı-sıra kelgen ve yañıdan istisal etilgen delillerniñ seviyesini " tasvir ete.
Soñkisiniñ misali radiatsiya reaktsiyasınıñ quveti ola bile.
Alim — bu onı meraqlandırğan bir saada bilgilerni keñleştirmek maqsadınen ilmiy tetqiqatlarnı yapqan bir insandır.
Farqlı devirlerinden alimler ( ve olardan evel tabiat felsefecileri, riyaziyatçılar, tabiat tarihçıları, tabiat ilâhiyatçıları, müendisler ve ilim inkişafına issesini qoşqan başqa insanlar) cemiyette tamamınen çeşit türlü yerlerni alğanlar, alimlernen bağlı ve olardan beklenilgen içtimaiy qaideler, ahlâq qıymetleri ve epistemik faziletler de zamannen deñişkenler.
İslâmnıñ Altın asrından pek çoq proto-alimler, qısmen zemaneviy ilmiy fenlerge uyğun iç bir şeyniñ olmaması içün pek oqumış sayılğanlar.
Sırf mantıqiy şekilde alınğan teklifler, kerçeklik baqımından tamamınen boştır.
Dekart tek taliliy geometriyanıñ pioneri degil edi, o daa mehanika nazariyesini ve ayvanlarnıñ areketi ve alğısı peyda oluvı aqqında ğayelerni ifadeledi.
Klassik mehanikaniñ tolu ifadesini berdi ve yarıq ve optikani tetqiq etti.
O, baqanıñ arqa miyine tayandırılğan yük bütün bedeninde adale spazmlarını doğura bilgenini keşif etti. 
Lazzaro Spallanzani - eksperimental fiziologiya ve tabiiy ilimlerde eñ itibarlı şahıslardan biridir.
Faqat, kimniñ alim olğanını ve kimniñ alim olmağanını tayin etmek içün resmiy esnas yoq.
Soravda iştirak etkenlerniñ yarısından biraz ziyadesi, akademik saada karyeralarını devam etmege ister edi, soraştırılğanlarnıñ azı sanayıda, ükümette ve ticariy olmağan teşkilâtlarda çalışmağa ümüt ete ediler.
Olar kerçeklikke küçlü bir meraq köstereler.
Bazı alimlerniñ, ilmiy bilgilerini insan sağlığı, milletler, dünya, tabiat ya da sanayınıñ (akademik alimler ve sanayı alimleri) eşqına qullanmağa istegi bar.
Olarğa kosmologiya ve biologiya, hususan molekulâr biologiya ve "İnsannıñ genomı" leyhası aittir.
Bu raqamğa qadınlardan eki kere ziyade aqaylar aittir.
Kelişken adiseler arasında yañı yıldız patlavları, gamma şavleleri patlavları, kvazarlar, blazarlar, pulsarlar ve kâinat mikrodalğa fon şavleleri bar.
Astronomiya - bu eñ eski tabiiy ilimlerden biridir.
Keçmişte astronomiya, astrometriya, kök navigatsiyası, közetüv astronomiyası ve taqvim tertip etüvi kibi fenlerden ibaret edi.
Közetüv astronomiyası, astronomik obyekt közetüvinden malümat aluvında fokuslana.
Bu eki saa biri-birini tam etip keleler.
Qattı luğat tariflerine köre, "astronomiya", "dünya atmosferası tışında obyektlerniñ ve maddelerniñ fizikiy ve himiyeviy hususiyetleriniñ tetqiq etüvinen bağlıdır", "astrofizika" ise kök "obyektleriniñ ve adiseleriniñ areket tarzı, fizikiy hususiyetleri, dinamik esnaslarınen oğraşqan" astronomiya saasıdır.
Astrometriya kibi bazı saalar, astrofizikağa degil, astronomiyağa aittirler. 
Bu közetüvler esasında seyyarelerniñ areketi aqqında ilk tasavurlar şekillendi, bundan ğayrı, Kâinat içinde Küneş, Ay ve Dünyanıñ tabiatı felsefiy ceetten tetqiq etildi.
 Bayağı başqa tsivilizatsiyalarda inkişaf etken astronomik ananeniñ temelini qoyğan Babillerden başlanğan riyaziy ve ilmiy astronomiyanıñ doğuvı, pek müim ilk vaqia oldı.
Eñ başından berli Yunan astronomiyasına kök adiseleriniñ ratsional, fizikiy bir añlatmasınıñ qıdıruvı hastır.
Gipparh daa 1020 yıldızdan ibaret olğan tolu bir fihristini yarattı ve şimaliy yarımkürresiniñ yıldız üyürileriniñ çoqusı Yunan astronomiyasından peyda olğan.
Georg fon Peyerbah (1423-1461) ve Regiomontanus (1436-1476), onlarce yıllarda soñ Kopernikniñ geliotsentrik modeli azırlamasına yardımcı olğan astronomik ilerilevine imkân yaratqan ediler.
964 senesi Yerli gruppanıñ eñ büyük olğan Andromeda galaktikası, fars musulman astronomı Abd al-Rahman al-Sufi tarafından "Areketsiz Yıldızlar Kitabı"nda tasvirlengen edi.
O vaqıtnıñ astronomları, şimdiki vaqıtta ayrı yıldızlarnı ifade etmek içün qullanılğan bir çoq arap adlarını kirsetken ediler.
Songay tarihçı Mahmud Kati, 1583 senesi avgustta bir meteorit yağmurını qayd etti.
Kepler, seyyarelerniñ Küneşniñ etrafında areketiniñ detallerini doğru şekilde tasvirlegen sistemanı azırlağan birinci insan edi.
İngliz astronomı John Flamsteed üç biñden ziyade yıldızdan ibaret olğan bir katalog azırladı, daa qulan yıldız katalogları Nicolas Louis de Lacaille tarafından azırlanğan ediler.
Bu iş Joseph-Louis Lagrange ve Pierre Simon Laplace tarafından mükemmelleştirilgen edi, bu, seyyarelerniñ ve aylarnıñ kütlelerini endişelerine köre qararlamaq imkânını berdi.
Yıldızlarnıñ yer Küneşine oşağanı isbat etilgen edi, amma olarnıñ keniş sıcaqlıq, kütle ve büyüklik diapazonı bar.
Nazariy astronomiya, kvazarlar, pulsalar, blazarlar ve radio-galaktikalar kibi közetilgen adiselerni añlatmaq içün qullanılğan qara teşikler ve neytron yıldızları kibi obyektlerniñ bar oluvı aqqında faraziyege ketirdi.
Közetüv astronomiyası, közetilgen elektromıqnatis spektriniñ kelişken saalarına köre sınıflaştırıla bile.
Bazı radio dalğaları issilik şavleleriniñ bir mahsulı olaraq, doğrudan-doğru astronomik obyektler tarafından saçılsalar da, közetilgen radio şavleleriniñ çoqusı, elektronlar mıqnatis meydanınıñ etrafında aylanğanda peyda olğan sinhrotron şavlelerniñ neticesidir.
Keniş Alan İnfraqırmızı Tetqiqiy Zond (WISE) ile yapılğan közetüvler, çoq sayılı galaktika protoyıldızları ve olarnıñ yıldızlar üyürini belletmek içün pek semereli olğan.
Közetüv resimleri başta qolnen çızıla ediler.
Ultramor astronomiyası, bu dalğa diapazonında çoq parlaq olğan sıcaq mavı yıldızlarnıñ (OB yıldızlar) issilik şavleleri ve spektral emission sızıqlarını tetqiq etmek içün eñ kelişkendır.
Gamma şavlelerini, Kompton gamma şavleleriniñ observatoriyası kibi yoldaşlardan ya da atmosfera Çerenkov teleskopları adlı ihtisaslaştırılğan teleskoplardan doğrudan-doğru közetmek mümkün.
Gravitatsion-dalğa astronomiyası - astronomiyaniñ inkişaf etken saasıdır, o, uzaqtaki balaban obyektlerden közetüv malümatını toplamaq içün gravitatsion dalğalarnıñ tapqıçlarını qullana.
Küneş,ay,seyyareler ve yıldızlarnıñ bulunğan yeri aqqında tarihiy doğru malümati,kök navigatsiya( navigatsiya içün qullanılğan kök obyektleri) ve taqvimnı tertip etüv içün kereklidir.
Yaqındaki yıldızlarnıñ yıldız parallaksını ölçev, kâinatnıñ büyükligini ölçemek içün qullanılğan kâinat mesafe merdiveninde esas temel sızığını kefalet ete.
Esnasnıñ taliliy modelleri, ne olğanınıñ maiyetine daa keniş añlav bermek içün daa yahşıdır.
Bir model tarafından tahmin etilgen bir adiseniñ közetüvi, astronomlarğa bir adiseni eñ yahşı tasvirlegen model içün bir qaç alternativa ya da bir-birine uymağan modeller arasında saylamaq imkânı bere.
Bazı vaziyetlerinde vaqıt keçken sayın büyük miqdarı zıt kelgen malümatları, modelinden tolu red etüvge ketire bile.
Astrofizika pek keniş bir fenı olğanı içün, astrofizikçiler adetince mehanika, elektromagnetizm, statistik mehanikası, termodinamika, kvant mehanikası, nisbiylik, özek fizikası ve parçaçıq fizikası, ve daa atom ve molekula fizikasını pek çoq fizika fenasını qullanalar.
"Astrohimiya" sözü em küneş sistemasında, em yıldızlar arasındaki müitinde qullana bile.
"Ekzobiologiya" ıstılası oşağan.
Fizikiy kosmologiyası olaraq belli bir doğrulışı Kâinatnıñ büyük ölçekli qurulışını közetüvi, kosmosniñ şekillenüvi ve tekamüli aqqında teren bir añlavı kefalet etti.
Maddeniñ iyerarhik qurulışı, boşluq kütlesiniñ sıqlıqındaki eñ küçük dalğalarından şekillenmege başlana.
Gravitatsion üyürleri, aralarında boşluqlarnı qaldırıp yiplerde gruppalanğan ediler.
Fizikaniñ çeşit türlü saalar, kâinatnıñ ögrenüvi içün al etici emiyeti ola.
Niyaet, soñki kosmosnıñ büyük ölçekli quruluşı añlamaq içün pek müimdir.
Adına köre, eliptik bir galaktikası köndelen kesilişke ellips şekilde ola bile.
Eliptik galaktikaları çoqusı allarda galaktik üyürlerniñ özeklerinde rastkele bile, ve büyük galaktikalarniñ birleşüv neticede peyda olğan edi.
Sarmal galaktikaları, adetince daa eski yıldızlardan olğan bir halenen sarıp alğan.
Bütün galaktikalarnıñ qararnen dörtten bir doğru olmağan, ve bu galaktikalarnıñ özgün şekilleri gravitatsion tesirleşmesiniñ neticesi ola bile.
Radio galaktikası, bu spektr radio parçasında pek yarıq saçqan ve büyük gaz bulutları fırlatqan faal bir galaktikasıdır.
Kosmosnıñ büyük ölçükli qurulışı, galaktika gruppalarınen ve üyülerinen temsil etken.
Kâbe Yolunıñ ortasında, mil şeklinde bir qabarıqlıqnıñ ortasında iriden artqaç bir qara delik bar oluvı sayılğan, özek buluna.
Disk, daa eski II kategoriyasınıñ yıldızlardan sfera halesinen ve daa kürre piçim şekilde üyürileri olaraq belli nisbeten qoyu yıldızlar üyürilerinen sarıp alğan.
Olar, kompakt protoyıldızlarnı teşkil etkende toplanğan ve yıqılğan (Cins uzunlığına köre tapılğan kölemlerde) kompakt bir yıldız aldı özek ya da qaranlıq tumanlıqlar olaraq başlanalar.
Bu üyüriler yavaş-yavaş dağılalar, ve yıldızlar Kâbe Yolunıñ ealisine qoşulalar.
7-18 yıldızniñ teşkil etüvi dev molekula bulutlar olaraq belli olğan qoyu toz ve gaz yerlerinde olıp çıqa.
Gidrogen ve Geliydan daa ağır olğan aman-aman bütün elementler yıldızlarnıñ özeklerinde yapılğan ediler.
Vaqıtnen, gidrogen yaqıtı tolusınen geliyge çevire ve yıldız tekamül etmege başlana.
Tış qatlamlarınıñ fırlatuvı, planetar bir tumanlığı yarata.
Bu küneş lekesi sayısınıñ 11 yıllıq oscillatsiyadır.
Küneş daa, Dünyağa salmaqlı bir tesir ete bilegen yarıqlatqan devriy deñişüvleri çeke.
Bu qatınıñ üzerinde hromosfera olaraq belli olğan ince bir saası buluna.
Özekniñ üzerinde, plazmanıñ energiyası aqısını şavleler vastasınen berilgen bir radiatsiya mıntaqası bar.
Plazma parçaçıqlarından ibaret olğan küneş ruzgârı, Küneş sistemasınıñ eñ tış sıñırdaki heliopauzanı yetişip qadar daima Küneşten tışarığa areket ete.
Seyyareler 4,6 milliard yıl evel Küneşni evelleri sarıp alğan proto-seyyare diskinde şekillengen ediler.
Seyyareler Aydaki çoq sayılı urucı kraterlerniñ olğanını köstere kibi, şiddetli bombardıman vaqtında qaldırğan maddelerini sipirmege ya da fırlatmağa devam etken ediler.
Bu esnas neticesinde bir mantiya ve tış qabuqnen sarğan taşlı ya da madeniy bir özegi peyda ola bile.
Bazı seyyareler ve aylar, vulkanizm ve tektonik kibi geologik esnaslarını areketke ketirmek içün yeter sıcaq toplalar.
Astrostatistika büyük miqdar közetüv astrofizikiy malümatni talil etmek içün astrofizikada statistikasınıñ qullanuvıdır.
Kosmohimiya bu elementlerniñ peyda oluvını ve izotopnen bağlanğan deñişmelerinen beraber küneş sistemasında tapqan himiyeviy maddelerniñ ögrenüvidir.
Astronomik klubları dünyanıñ er yerinde buluna ve Messye (110 obyekt) ya da Gerşel (400 obyekt) fihristlerindeki gece kök yüzündeki bütün meraq çekici noqtalarnı közetmek içün olğanlar da qoşulğanını sebebinden, öz azalarınıñ közetüv programmalarını yaratmağa ve bitirmege yardımcı olğan programmalar bar.
Tarafdarnıñ çoqusı, körüngen dalğalarnıñ uzunlığında çalışalar, amma küçük bir azlıq körüngen spektrnıñ tışındaki dalğalarnıñ uzunlığınen eksperiment keçire.
Pek çoq amator astronom, öz qolunen yapılğan teleskoplar ya da başlıca astronımik tetqiqatlar içün yapılğan ediler, amma şimdi amatorlar içün açıqtır (One-Mile teleskopı kibi) radio teleskoplarnı qullanalar.
Bu suallarge cevapları, nazariy ve eksperimental fizikasınıñ saalarında yañı işlevlerini ve yañı yerdeki ve kâinat aletlerınıñ yaratuvını talap ete bileler.
Yıldızlarnıñ ve seyyarelerniñ şekillenüvi aqqında daa teren añlavı kerek.
Eger öyle olsa, Fermi paradoksnıñ añlatması nasıl?
Qara madde ve energiyasınıñ tabiatı nasıl?
İlk galaktikalar nasıl peyda olğan?
Evel ekzobiologiya kibi tanılğan astrobiologiyası, kâinatinda yaşayışnıñ peyda oluvı, ilk tekamüli, tarqaluvı ve keleceğını ögrenilgen intizamlarara ilmiy bir saasıdır.
Yaşayışnıñ peyda oluvı ve tekamüli, astrobiologiya intizamınıñ ayırılmaz bir parçasıdır.
Belki de biohimiya, Büyük Patlavından soñra,13,8 milliard yıl evel, kâinatnıñ tek 10-17 million yaşı olğanına bir devirde başlağan edi.
Belli ki, bu kâinatında insanlar içün yaşayış bar olğanını tanılğan bir yerdir.
"Ekzobiologiya" ıstılası molekula ayatiatçı ve Nobel mukâfatınıñ laureatı Joshua Lederberg tarafından kirsetilgen edi.
Ksenobiologiya ıstılası şimdiki zamanımızda daa ihtisaslaştırılğan manasında qullanıla ve yabancı himiyasında", yerden tış ya da yer (belki de sintetik) peyda oluvına esaslanğan biologiyası ifade ete".
Amma bir zamanlar astrobiologiya ilmiy qıdıruvınıñ kütleviy medeniyetniñ tışında sayılğan edi, o şekliy bir tetqitniñ saasını oldı.
1959 senesi NASA, ilk ekzobiologiya leyhasını paranen temin etti, ve 1960 senesi NASA, bügün NASAniñ zemaneviy astrobiologiya leyhasınıñ dört elementinden biri olğan ekobiologiya programasını qurğan edi.
Astrobiologiya, közetüv astronomiya ve dünyadaki eñ qattı şaraitlerinde inkişaf etmege özgün bir qabiliyetiniñ saibi olğan çoq sayılı ekstremofilniñ açıluvı, yaşayışnıñ kâinattaki pek çoq Yerden tış obyekt üzerinde inkişaf etmek imkânı bar olğanına açqan edi.
Merihtaki mevcüt olğan ayatını qıdıruv içün mütehassıs olaraq ayırılğan missiyalar, "Viking" programması ve "Bigl 2" zond ediler.
2008 senesiniñ soñunda, "Feniks" kâinat cihazı keçken ve şimdiki Merihtaki mikrouzviyetlerniñ yaşayış yararlığı içün etraftaki müitni tetqiq etti ve Merihtaki suv tarihını ögrendi.
2011 senesiñ noyabr ayında NASA Mars Science Laboratory marsohodnen Curiosity missiyasını faaliyetke keçirdiler, o 2012 senesiniñ avgustta Marsta Geyla kraterinde qonuvı yapqan edi.
Olardan biri, galaktikamizdeki yaşayışnıñ bastırıcı çoqluğınıñ, Dünyadaki bütün yaşayış şekilleri kibi karboniñ himiyeviy terkibinde esaslanğan bir meslegidir.
Karbon atomları başqa kabon atomlarınıñ qolaylıqnen birleşüvi, pek uzun ve qıyın molekulalar qurmaq imkânı bere.
Üçünci faraziye, seyaarelerniñ oturğanınıñ ihtimalını arrtırmaq içün Küneş kibi yıldızlarnıñ etrafında aylanğan seyyarelerge diqqat etmek kerek.
Bu maqsadınen, er ekisi lâğu etilgen, hususan NASAniñ Terrestrial Planet Finder (TPF) ve ESA Darwin programmaları, Dünya büyükliginde ekzoseyyarelerni tapmaq içün bir aletler taqımı baqqan edi.
Başlıca Drake musaviyleme Grin Bank konferentsiyasında muzakere etüv içün bir programma kibi ifadelendi, amma formulaniñ bazı qullanuvları tam manasınen añlağan ediler ve sadeleştirilgen ya da yalan ilmiy delillerinen bağlağan ediler.
Ekstremal şaraitte sağ qalmağa bilegn uzviyetler ekstremofillerniñ keşfiyatı, planetar bir kontekstinde yaşayışnıñ sıñırındaki dört saasını añlav içün pek müim olğanını ve astrobiologlar içün pek müim bir tetqiatlarnıñ mevzusı oldı: panspermiya potentsialı, insan tetqiqatlar neticesinde doğrudan bulaştıruv, seyyarelerniñ insanlar tarafından kolonizatsiyası ve inqiraz olğan ve yerden tış yaşayışnıñ tetqiq etüvi.
Küneş ışığınıñ kirmegen okean terenliklerinde ayatnıñ bile organik ölü organik uzviyetleri ya da onı aşatqan ayvanlarnı aşağanda elde etip aşağanını tüşünile edi.
Bu hemosintez, yaşayışnıñ küneşten bağlı olmağanını kösterip astrobiologiya ve biologiya ögrenüvinde inqilâp yaptı, oniñ yaşayışı içün tek suv ve energiya gradiyenı kerek.
Leyhası yapqan Amir Aleksander Deinococcus radiodurans, Bacillus subtilis, Saccharomyces cerevisiae ekşi hamırları, Arabidopsis thaliana urluq danesi ("sıçan cressi"), ve daa Tardigrade omurğalısız ayvan LİFE leyhası içün saylap alğan on dayanıqlı uzviyetlerdır.
Müşteriniñ ayı, Avropa, ve Zualniñ ayı, Entselad, radiogen ve artıluv isitüvi şingen suvge bar olmaq imkânı bere, yüz tübündeki suv okeanlardan sebep, şimdiki vaqıtta Küneş sistemasındaki yerden tış yaşayışı içün eñ ihtimallı meskün yerler kibi sayılğandır.
Feza keskin kâinat tozu, yıldızlar tarafından tabiiy ve tez şekilde yaratılğan mürekkep uzviy bağlanuvları ", qarışıq aromatik-alifatik qurulışınen " amorf uzviy qattı maddeleri içinde ola.
PAY Büyük Patlavdan çoq keçmeden peyda olğan, bütün kâinat boyunca tarqatılğan ve yañı ekzoseyyarelernen ve yıldızlarnen tedaviylengen.
Eksperimental astroekologiya kerçek kosmos malzemelerini qullanıp planetar topraqlarındaki resurslarını tetqiq ete.
Eñ keniş ölçülüginde, kosmoekologiya, kosmologik zamanda Dünyadaki ayatqa ait.
İhtisaslaşuv kosmohimiya, biohimiya ve uzviy geohimiya içine ala.
Ğarbiy Avstraliyadaki Pilbara ve Antarktidadaki Mc-Merdo Quru vadileri kibi Dünya bazı mıntaqalar, Merih mıntaqalarınıñ geologik analoglar kibi sayılğan ve onıñ içün Merihte keçmiş yaşayışını nasıl qıdırğanı aqqında qarane ete bileler.
Kerçekten, çeşit türlü yerde esas yaşayış qurucılıq blokları, tafsilâtlarda olmasa, umumiy çizgilerinde ğaliba yerdeki oşağan olsa.
Tek eki tabiiy atom-karbon ve kremniy -biologik malümatni ketirmek içün yeterli büyük olaraq esas molekulalar kibi hızmet eteler.
Küneş sistemasında ayat içün dört eñ ihtimallı namzeti bu Merih seyyaresi, Müşteriniñ ayı Avropa ve Zualniñ ayları Titan Entselad.
Merih alçaq sıcaqlıqlarında ve basımda, suvlı suv pek tuzlu olacaq.
2013 senesiñ dekabrniñ 11-inde NASA, Avropanıñ buz qabuğında, adetince uzviy malzemelerinen bağlanğan "balçıqqa oşağan mineralarniñ" (hususan fillosilifikatlar) tapuvı aqqında bildirdi".
Bazı alimler bu suvlı gidrokarbonlar yerdeki farqı olğan canlı üceyrelerinde suvnıñ yerini alıp ola bilgenıne inanalar.
Seyyarede yaşayışqa neden ola bilgen iç bir abiotik esnas yoq.
Merihten kelgen eñ büyük ekinci meteorit Yamato 000593, 2000 senesi Dünyada tapılğan edi.
2011 senesiñ mart ayınıñ 5-inde, Marşall kosmos uçus merkezinden bir alim adamı olğan Riçard B. Guver, Journal of Cosmology baş mecmuasında CI1 karbonlu meteoritlerinde tahmin etilgen tsianobakteriyalarğa oşağan mikrofossiliyniñ keşfiyatı farz etildi ve bu ikâyesı baş kütleviy haber vastaları tarafından keniş bir şekilde añlatqan edi.
Bütün küneş sistema ve hususan, Merih arasında perhloratlarnıñ bar oluvınıñ istibatları tapılğan ediler.
Mükemmelleştirilgen tapuv usulları ve közetüv vaqıtnıñ artuvı, şübesiz daa çoq seyyareler sistemaları ve atta bizim seyyare kibi bir qaç seyyarenı tapmaq imkânı bere.
Maqsat, kosmos seyyat şaraitlerinde sağ qalıp olğan ve çoğaluvğa qabiliyetini devam ettirgen organizmleri belli etmege.
Bu stress reaktsiyalar, tekamül aynı zamanda yerden tış yaşayışnıñ analogları olaraq olarniñ qullanuvlarına bazı sıñırlanmasına baqmadan, qattı kosmos şaraitlerinde sağ qalmaq da imkânı bere.
Spora yaratuvı ekstremal şaraitte sağ qalmaq ve aynı zamanda üceyre ösüvini yañıdan başlamaq imkânı bere.
Er eki apparat identik ediler, oniñ içün aynı testler Merih üzerindeki eki yerde keçirilgen ediler: "Viking-1" ekvator yanında, ve "Viking-2" uzaqça şimalge.
Astronomiyada ekstinktsiya - nur saçıcı astronomik obyekt ve közeticini arasında olğan toz ve ıs ile elektromıqnatisli nur saçuvnıñ siñirüvi ve tarqatuvıdır.
Kâbe Yolu tüzleminiñ yanında yatqan ve Yerden bir qaç biñ parsek içinde bulunğan yıldızlar içün ekstinktsiya, sıqlıqlarnıñ vizual diapazonında (yarıqölçü yoruğı) bir kiloparsekke tahminen 1,8 büyükligini teşkil ete.
Qızaruv, yıldızlarara müitteki toz ve diger madde yarığınıñ tarqaluvından kelip çıqa.
Yarıqölçüli yoruqlarnıñ çoqusında öyle süzgüçler (keçirüv yolaqları) qullanıla ki, olarnıñ yardımınen yarıq büyükliginiñ köstergiçleri yer amiller arasındaki keñligini ve dımlılığını köz ögüne ala bile.
Umumen, yıldızlarara ekstinktsiya qısqa dalğalar uzunlıqlarında eñ küçlüdir, bu da adette spektroskopiya usulları yardımınen közetilir.
Ayrı yönelişlerde ekstinktsiyanıñ büyükligi şu büyükliginden bayağı yüksek ola bile.
Neticede, kâinat mesafelerini esaplağanda yaqın kâinatnıñ yıldızlar malümatına keçmek kâfidir (olar içün süzgüç ya da keçirüv yolağı Ks tam standarttır), anda ekstinktsiyanıñ şekilleri ve büyükligi bayağı azdır, ve mustaqil gruppalar tarafından R(Ks) içün böyle nisbetleşüvler tapılğan edi: nisbeten 0,49±0,02 ve 0,528±0,015.
İlkide bu hususiyet 1960-cı seneleri qayd etilgen edi, lâkin asıl oluvı alâ daa tam añlayışlı degil.
KPAda daa ekstremal deñişmeler közetile: 2175 Å-nıñ yoqluğı ve yıldız yapıcı barda pek küçlü uzaqşarqlı ekstinktsiya ve bayağı sakin Qanatta bir qarar ultramor ekstinktsiya.
Em KMTs, em de KPAdaki ekstinktsiya qıyışlarınıñ tapılması (olar Kâbe Yolundaki ekstinktsiyanıñ qıyışlarına oşay) ve LMC2 KMTs üstzarında ve KPA barındaki ekstinktsiyanıñ qıyışlarına çoqça oşağan Kâbe Yolundaki ekstinktsiya qıyışlarınıñ tapılması yañı telqin etüvlerge yol berdi.
Bu ekstinktsiya üç esas qısmından ibaret: ava kütletenlerinen rele tarqatuvı, qattı parçaçıqlarnen tarqatuv ve kütletenli siñirüv.
Böyle ekstinktsiyanıñ büyükligi zenitte eñ küçük ve ufuqta eñ büyüktir.
Dreyk musaviylemesi Kâinatnıñ diger yerlerinde aqıllı ayat bar olğanını tahmin ete.
Buña zemaneviy ve tarihiy yerdentış ayatnı qıdıruv, em de yerdentış aqıllı ayatnıñ daa tar qıdıruvı kire.
Bayağı yıllar devamında ilmiy fantastika ilmiy ğayelerni ifade ete, imkânlarnıñ keñ spektrini taqdim ete ve cemiyetniñ yerdentış ayat ve baqışlar merağına tesir ete edi.
Karl Sagan ve Stiven Hoking kibi alimler, em de Uinston Çerçill kibi belli şahıslar tarafından teklif etilgen delilge köre, ayat Yerden ğayrı bir yerde bar olmağanına inanılmaz edi.
Ayat Kâinatnıñ bir çoq yerinde biri-birine bağlı olmay asıl ola bile edi.
Vucutnıñ er bir seviyesinde, davalarnı yoq etken, işbirlikni devam ettirgen ve vucutnıñ vazifeler becermesini temin etken maqamlıqlar areket etecek.
Eki yoldan biri olaraq (suv degil) ammiak esasında ayat teklif etilse de, bu iritici suvdan az kelişkenine oşay.
Canlı maddeniñ 95-ke yaqın %-zı episi olıp altı unsurdan qurulğan: kömürşece, suvşece, kezap, ekşişece, fosfor ve kükürtten.
Kömürşece diremteniniñ diger diremtenler, şu cümleden diger kömürşece diremtenleri ile dört qaviy himiyeviy bağnı yaratmaq kibi unikal qabiliyeti bar.
NASAnıñ 2015 senesi Astrobiologiya Strategiyasına binayen, "diger fezalardaki ayatnıñ terkibine mikroblar kirse kerek, ve başqa yerlerde er angi mürekkep canlı yoruq mikroblı ayattan asıl olıp, onıñ temelinde olğandır.
Rik Kolvell, Oregon ştatı Universitetindeki Deep Carbon Observatory komandasınıñ azası, BBCge şunı ikâye etken: "Men bellesem, şunı tahmin etmek aqılğa sıqar ki, diger seyyareler ve aylarınıñ yatağı ayatqa yarar, daa desek biz mında, Yerde, vucutlar küneş yarığından, yer terenliginiñ soylarından doğrudan elde etilgen işçenlikni qullanaraq, funktsionirleybilgenini kördik."
Atmıqlıq faraziyesi şunı tahmin ete ki, Küneş yoruğınıñ başqa yerlerinde ayatnıñ asıl oluvı bir ola bile.
19 asırda o, zemaneviy şekilde bir qaç alim, şu cümleden Yons Yakob Bertselius (1834), Kelvin (1871), German fon Gelmgölts (1879) ve, biraz keççe, Svante Arrenius (1903) tarafından ğayrıdan yaratılğan.
Şu mevzuda ilk ilmiy tedqiqatlardan biri 1878 senesi Scientific American-nıñ maqalesinde "Ayda yaşav barmı?" serlevası altında peyda olğan.
Ay yataqlarındaki sıcaq ve basım altında bulunğan dairelerniñ miqdarında ep daa şingen suv ola bile.
Keçmişte Mars daa sıcaq ve dımlı olğanına isbatlar bar: quru özen yataqları, qutuplılı buz şapkeleri, yanardağ ve suv mevcutlığında teşkil olunğan minerallar tapılğan.
Buv buz yanardağlarından ya da üzerindeki buznıñ yükseltmesinden (qattı maddeniñ ısqa çevirilmesinden) teşkil olunğan edi.
Daa şusı ola bilir ki, Avropada olabilir avalı iriayavanat öyle ekşişeceni qullana ki, o, kâinat şavleleri onıñ üzeri buzuna tesiri neticesinde teşkil oluna.
2013 senesiñ dekabrniñ 11-inde NASA, Avropanıñ buz qabuğında, adetince uzviy malzemelerinen bağlanğan "balçıqqa oşağan mineralarniñ" (hususan fillosilifikatlar) tapuvı aqqında bildirdi".
Bazıları Marsta mikrob ayatı bar olğanına isbat tapqanlarını tasdiqlay.
1996 senesi zıddiyetli maruzada aytıla edi ki, Mastan yersoyundan atılıp şekillengen ALH84001 meteoritinde nonoyuqmalarnı añdırğan qurulışlar tapılğan.
Tezden NASA temsilcileri alimlerniñ bildirmelerinden çekildiler, Stokerniñ özü de ilk aytqanından vazgeçti.
O, Marsnıñ keçmişine ve bugünine türlü ilmiy aletler yardımınen qıymet kesmek içün kerek.
Faqat böyle küneş tış seyyarelerniñ talili içün spektroskopik usullarnı qullanmaqtan evel, yıldızlar yanındaki büyük olmağan taşaitli kâinatlarından yarıqnı tapıp çezmek qabiliyetinde bayağı teraqqiylerge irişmek kerek.
2011 seneniñ armanında NASA, Yerde tapılğan meteoritlerni ögrenüv esasında şu aqta netice çıqardı ki, EOE ve YOEniñ qısımları (adenin, guanin ve olarnen bağlı müçesel kütletenler), biz bilgen ayatımız içün qurucılı bloklar kâinat fezasında yerdentış yolunen şekillene bile.
2012 seneniñ armanında, dünyada ilk sefer, Kopengagen universitetiniñ astronomları uzaq yıldızlar yoruğında şekerniñ hususiy kütletenini, gliköl sudefini tapqanları aqqında haber ettiler.
Kepler' kâinat teleskopı bir qaç biñ namzet seyyarelerini de tapsalar bile, olarnıñ 11-ge yaqın %-zı yalan işlegeni ola bilir.
NASAnıñ tışseyyareler arhivinde eñ iri seyyare DENIS-P J082303.1-491201 b-dir, onıñ çekisi Yupiterniñ çekisinden tahminen 29 kere çoq olsa da, seyyare tarifleriniñ çoqusına binayen, o, seyyare sayılmaq içün pek iridir ve qaverenki karlik ola bile.
Seyyarede ayat endi bar olabilgenniñ alâmetlerinden biri, bayağı ekşişece miqdarı ile ava olmasıdır, çünki şu ıs yüksekreaktiv sayıla ve, qaide olaraq, daima ihtiyatını toldurmay turmaz.
Tek milliardlarnen yıldızdan birinde ayat olğan seyyareler bar olğanını tahmin etsek bile, közetilgen Kâinatta ayat olğan 6,25 milliard seyyare yoruğı olur.
Yerden tış insan ayatı aqqında eñ erte tesbit etilgen iddia burunğı djaynizm yazılarında bar.
Fahr al-Din al-Razi ve Muhammad al-Bakir kibi ortaasır musulman yazıcıları Quran esasındaki kâinat çoqfikirciligini devam ettire ediler.
Yer - Kâinattaki sayısız cisimler arasında tek bir seyyare bar olğanı añlaşılğanınen, yerdentış ayat nazariyesi ilmiy toplulıqnıñ mevzusı olmağa başlağan.
Başqa seyyarelilerniñ olabigeni, ilmiy keşfiyat tezleşkeninen keniş tarqalğan farz kibi qala edi.
Marsta ayat bar olğanı ğayesi, britaniyalı yazıcı G.G. Uellsni 1897 senesi öyle 'Kâinatlar cenki' romanınıñ yazmasına ketirdi ki, onda Marsnıñ qurğaqlığından qurtulğan kelmeşeklerniñ istilâsı aqqında ikâye etile.
Yerdentış mahlüqlarğa inanuv taqma ilimde, fitne nazariyelerinde ve populâr folklorda, hususan "Ареа 51" ve efsanelerde yañğıramağa devam ete.
Uord ve Braunli diger seyyarelerdeki öyle inqqiyat ğayesine açıqlar ki, o, yerlilerge (EOE ve kömürekşi kibilerine) beñzeyim dep, esas tasvirine esaslanmay.
Eger başqa seyyareliler bizni ziyaret etseler, netice Kolumb Amerikağa tüşkende kibi olacaq, bu da tamır amerikalılar içün yahşı olmadı", - dedi o.
COSPAR seyyareler qorçalavınen bağlı yolbaşçılıq esaslarını da temsil ete.
Bundan ğayrı, cevapqa binaen, "qaysı bir isbatlar cemiyet közünden gizlengenini tahmin etmege imkân bergen kerçek iç bir malümat yoq."
Töpede: türlü büyükliginde yarıq ceryanları.
Borrelli kometası, renkler onıñ yarıqlığını büyüklikniñ üç tertibini köstere (sağdan).
Şkala logarifmlidir ve öyle tayin etilgen ki, bir büyüklikke er bir adım yarıqnı 100-den beşinci tamırnıñ koeffitsiyentine, ya da tahminen 2,512-ge deñiştire.
Astronomlar büyüklikniñ eki türlü tarifini qullanalar: körülebilgen büyüklik ve tam büyüklik.
Tam büyüklik obyekt saçqan içki yarıqlatuvnı tarif ete ve, obyekt Yerden belli, yıldızlarğa 10 parsek mesafesinde bulunğan olsa, şu alda körülgen büyükligine musaviy olıp tayin etile.
Teleskopnıñ inkişafı, şu büyük ölçüler hayaliy olğanını kösterdi - teleskoptan yıldızlar daa da küçük körüne edi.
Qıymet ne qadar menfiy olsa, obyekt o qadar parlaqtır.
Büyükligi 1,5-ten 2,5-ke qadar olğan yıldızlarğa ekinci büyüklik yıldızları deyler; 1,5-ten parlaq olğan 20-ge yaqın yıldız bar, olar birinci büyüklik yıldızlarıdır (baq. eñ parlaq yıldızlar cedvelini).
Küneş yoruğı obyektleriniñ tam büyükligi sıq 1 AU mesafesinde kösterile.
Tarzfenlikniñ eñ adiy şekli - esas aletlerni işlep çıqaruv ve qullanuvdır.
Bu, daa inkişaflı iqtisatlarnıñ (şu cümleden bugünki sarmal iqtisatnıñ) ilerilemesine imkân yarattı ve işten boş vaqıtta hızmet etkenlerniñ sınfına köterilmege yardım etti.
Buña insan işlep ıqaruv ceetinden semerelik añlamınıñ ösmesini, em de ayatedepniñ davetlerini misal etip ketirmek mümkün.
İstilanıñ manası 20 asırnıñ başında, amerikalı içtimaiyatşınaslar, Torsteyn Veblenden başlap, ğayelerni alman Technik qavrayışından "tarzfenlikke" keçirgende deñişti.
1937 senesi amerikalı içtimaiyatşınas Rid Beyn yaza edi ki, "tarzfenlikke aletlerniñ episi, maşnalar, eşya, silâ, taqım, mesken, urba, bağ ve naqliye vastaları, em de olarnı bizge işlep çıqarmağa ve faydalanmağa yardım etken alışqanlıqlar kire."
Soñki vaqıtta alimler avropalı felsefecilerden "tehnikanı" alıp, tarzfenlikniñ emiyetini, Fukonıñ özbarlıq tarzfenlikleri (techniques de soi) aqqında işinde kibi, aletli aqılnıñ türlü şekillerine qadar keñleştireler.
faydalı şeylerni keşf etmek ya da meselelerni çezmek" ve "maşnanı, donatmanıñ qısmını, usulnı ve il.,
Bu istila sıq tarzfenlikniñ muayyen bir saasını ya da yüksek tarzfenliklerni ya da bütünley tarzfenlikni degil, sadece qullanıcı elektronikanı bildirmesinde faydalanıla.
Bu alda tarzfenlik, aqiqiy meseleler çezilmesine qullanılabilgen alet ve maşnalarğa kire.
U. Brayan Artur tarzfenlikni tamam öyle keñ manada "insan maqsatlarını eda etüv vastası kibi tayin ete."
Diger istilanen, "tıbbiy tarzfenlik" ya da "kâinat tarzfenligi kibilerinen birleşüvde" o, uyğun saanıñ bilgi ve aletlerini bildire. "
Bundan ğayrı, tarzfenlik - riyaziyat, ilim ve sanatını belli olması kibi ömür eyiligine qullanuvdır.
Müendislik - alet ve sistemlerlerni öyle maqsatlı leyhalav ve yaratuv esnasıdır ki, onı tabiat adiselerini, sıq (ama er vaqıt degil) ilimniñ usul ve neticelerinden faydalanaraq, insannıñ amellerinde qullanalar.
Meselâ, ilim ceryanten aqımlarını elektrik provodniklerde, endi bar olğan alet ve bilgilerni qullanaraq ögrene bile.
İlim ve tarzfenlik arasında tam munasebetler, hususan, 20-ci asırnıñ soñunda alim, tarihçı ve siyasetçiler tarafından qısmen, şu munaqaşalar temel ve tadbiqiy ilimlerni paranen temin etilmesine negiz olabilgeni içün muzakere etile edi.
İlk adamlar öyle emizdirgen gominidlerden asıl olğanlar ki, olar endi ekiayaqlı, miyniñ kütlesi zemaneviy adamdan tahminen üçten bir qısmı ile ediler.
Perdalanğan taştan baltanıñ keşfi öyle büyük yeñiş olğan edi ki, o, ferma yaratmasına ormanlarnı büyük miqyaslarda kesmege imkân yarattı.
Yel işçenliginiñ eñ erte belli olğan qullanıluvı - yelkenli qayıq; yelken astındaki qayıq aqqında eñ erte yazı - Nildeki qayıqtır, onıñ tarihı m.e. 8 biñyıllıq dep qayd etile.
Arheologlarnıñ fikrince, köpçek m.e. 4000-ge yaqın senesi, biri-birine bağlı olmay ve birden Mezopotamiya (zemaneviy İraq territoriyasında), Şimaliy Kavkaz (Maykop medeniyeti) ve Merkeziy Avropada icat etilse kerek.
Pek yaqında Sloveniyanıñ Lüblâna bataqlarında dünyada belli olğan ağaç köpçeklerinden eñ eskisi tapılğan.
Burunğı şumerler çölmekçilik tögeregini qullana edi ve onı icat etkendirler.
Birinci ekiköpçekli arabalar otaşayıcılardan asıl olğan ve ilkide Mezopotamiya ve İranda tahminen m.e. 3000 senesi qullanıla edi.
Knoss sarayında zemaneviykisinen aman-aman aynı olğan vanna tapılğan.
Romada Ckloakka Maksima esas kanalizatsiya edi; onıñ qurucılığı milâttan evel altıncı asırda başlanğan, ve o, alâ bugüngece qullanıla.
Ortaasır tarzfenligi adiy maşnalar (rıçag, vint ve qasnaq kibilerniñ) qullanuvını körgen, olar daa mürekkep aletler yaratılmasına birleştirile edi, misal içün köpçekli araba, yel degirmenleri ve saatlar, universitetler sistemi de ilmiy ğayeler ve amellerni inkişaf etip tarqata edi.
XVIII asırda Büyük Britaniyada başlanıp, sanayı inqilâbı ulu tarzfenlikli keşfiyatlar devri olğan, hususan köy hocalığı, istisal, dağ yer soylarını elde etüv sanayısı, madencilik ve naqliye saasında, olarnı da buv işçenligini keşf etüv ve fabrika sistemasını keniş qullanuuv doğurğan.
Tarzfenliklerniñ inkişafı kökteşkenler ve qulan şeer bölgeleriniñ peydasına ketirgen, sakinleri de özleriniñ ve azıq mallarınıñ köçüricide naqliye etilmesi mümkün dep sayalar.
20 asır bir çoq yañartuv ketirgen.
Soñunda malümat tarzfenlikleri 1980-ci seneleri İnternet peyda olmasına ketirgen, o da şimdiki malümat devriniñ başı olğan.
Yap-yañı tarzfenliklerden bazılarnıñ işlep çıqarması ve hızmet etmesine mürekkep istisal ve qurucılıq tarzfenlik ve teşkilâtlar kerek, daa mürekkep aletlerniñ nevbetteki nesline qoltutması ve inkişafı içün bir sıra saalar peyda oldı.
Transgumanistler adette tarzfenlik manialarnı aşmaqtan ibaret, biz de adette insannıñ vaziyeti dep adlandırğanımız - daa bir aşılacaq maniadır, dep sayalar.
Olar, serbestlik ve ruhiy sağlıq esabına daa da tarzfenlikli inkişaf şöyle cemiyetniñ qaçınılmaz neticesi ola, dep tahmin eteler.
O, tarzfenlikniñ maiyetini, 'iç bir alda tarzfenlik artından körcasına yapmaq ya da qarşı beceriksiz qıyamet qoparmaq kibi qatqan mecburınen bizni sıñırlatmasın dep, açıqlamağa ümüt ete.
Tarzfenliklerge doğrutılğan eñ keskin tenqidiy fikirlerniñ bazıları, Oldos Haksliniñ 'Brave New World', Entoni Berdjessniñ 'Qurma portaqal' ve Djordj Oruellniñ 'On doquz seksen dört' kibi qarşıhamhayal edebiyatınıñ nümüneviy eserlerinde bar.
Medeniyetniñ merhum tenqitçisi Nil Postman, aletler qullanğan cemiyetlerni tarzfenlikli cemiyetler ve "tarzinhizar" dep adlandırğanlardan ayıra, olarda tarzfenlikli ve ilmiy teraqqiyat mefküresi ükümlik etip, diger medeniy ameller, degerlikler ve dünyabaqışlarnı sile ya da zarar ketire.
Nikolas Kompiridis de şecereli müendisligi, nonotarzfenlikler, icatileli ayatfenlik ve robot tehnikası kibi yañı tarzfenlik telükeleri aqqında yazğan.
Hyübert Dreyfus tarzfenliklerniñ diger belli tenqitçisi ola ki, o, 'İnternet aqqında' ve 'Kompyuterler daa ne yapıp olamay?' kibi kitaplarnı neşir etti.
Öz maqalesinde Djared Bernşteyn, Bücet ve siyasiy evellikler merkeziniñ üyken ilmiy hadimi şu keniş tarqalğan ğayege şube doğura ki, avtomatlaştıruv ve, daa keñ manada, tarzfenlikli teraqqiyat esasen emek bazarındaki bu öseyatqan meseleniñ asıl olmasına yol bergen.
O, öz noqta-i nazarnıñ qorçalamasına eki esas delilni qullana.
Kerçekten, avtomatlaştıruv tekrarlanğan iş yerlerini qorquza, lâkin daa yüksek seviyedeki yerlerge zarurlıq sezile, çünki olar tarzfenliklerge öz isselerini qoşalar, "fikir etüvniñ çevikligi ve doğru manasını talap etken" qol işlerini ise, kene maşnalarğa deñiştirmek qıyın.
Tarzfenlik sıq ğayet tar baqıla; Hyuzğa binaen, "Tarzfenlik – insan tapqırlığından ibaret icadiy bir esnastır".
Olar şunı sıq tahmin ete ediler ki, tarzfenlik qolay nezaret etile, bu farz etüv de yahşı bir şubege oğratılmaq kerek.
Reşalizm - öyle bir mefküredir ki, oña binaen er angi içtimaiy mesele tarzfenlik ve hususan internet sayesinde çezile bile.
Bendjamin R. Koen ve Gven Ottinger de tarzfenliklerniñ çoqdegerlikli tesirini muzakere ettiler.
Baş tarzfenliklerni qullanuv, adamdan ğayrı diger ayvan türlerine de hastır.
Emek aletlerini işlep çıqarıp qullanmaq qabiliyeti bir vaqıtları Homo soyunıñ belli etici hasiyeti sayıla edi.
2005 senesi kelecekçi Rey Kurtsveyl ögünden şunı aytqan ki, tarzfenlikniñ kelecegi esasen biri-biriniñ üstüne qoyulğan şecerelik, nonotarzfenlikler ve robot tehnikasınıñ "GNR inqilâbından" ibaret olıp, em de robot tehnikası üçten eñ müimi olacaq.
Adamlar GNR inqilâbı yoluna endi bir qaç ilk adım yapqanlar.
Bazıları sayalar ki, robot tehnikasınıñ kelecegi 'insankisinden daa yüksek, ayatfenli olmağan intellekt' ile bağlı olacaq.
Bu kelecekniñ qaralaştırılğan eskirüv qavrayışınen bir çoq umumiy çizgisi bar, faqat qararlaştırılğan eskirüv " hayırsız iş imkânı kibi baqıla.
Şecerefenlik de ögrenillgen, insanlar da belli bir derecede şecere müendisligini añlaylar.
Digerler sayalar ki, şecere müendisligi, adamnı bazı hastalıqlarğa daa dayanıqlı yapmaq ve olardan aslında qorqmamaq içün qullanılacaq.
Kelecekçiler sayalar ki, nonorobotlar tarzfenligi adamlarğa 'malzemelernen kütleten ve diremten seviyesinde areketler yapmağa' imkân berir.
Bu kontekstte, endi eskergeninde, "köçürici" arbiy maşnanı, yani cenkte qullanğan maqamlıqlı tertibatnı (meselâ, mancınıqnı) bildire edi.
Altı nümüneviy adiy maşna burunğı Yaqın Şarqta belli olğan edi.
Qol maqamlığı ilkide 5000 yıl evel Yaqın Şarqta peyda olğan edi, anda o, adiy terbet terazesinde, em de burunğı Mısır tarzfenliginde iri predmetlerniñ yerini deñiştirmek içün qullanıla edi.
Vint, keşf etilgen adiy maqamlıqlardan soñkisi, ilkide Mezopotamiyada yañı Assiriya devrinde (m.e. 911-609 ss.) peyda olğan.
Djooser firaunınıñ memurlarından biri olıp, o, m.e. 2630-2611-ge yaqın ss. Mısırdaki Saqqara Djoser (basamaqlı) piramidasınıñ qurucılığını leyhalap nezaret etken.
Kuşitlerniñ ecdatları speonı tunç asrında m.e. 3700 ve 3250 ss. arasında qurğan ediler. M.e. 7 asırda Kuşta da esetli furun ve zavodlar yaratılğan.
Arhimedniñ bazı keşfleri, em de Antikiter maqamlığı differentsial ilişüv ya da tışqaytavlı ilişüvnen bağlı mürekkep bilgilerni - maşna nazariyesiniñ eki baş esasını talap ete edi, olar sanayı inqilâbınıñ tışaitli bermelerini leyhalamağa yardım etti ve alâ daa robot tehnikası ve avtomobil qurucılığı kibi saalarda keñ qullanıla.
Urçuq da öreke djennisiniñ selefi edi, o, 18 asırdaki erte sanayı inqilâbı vaqtında baş işlemesi olğan.
O, dört muzıkacı avtomat, şu cümleden trampete maşna tarafından idare etilgen trampeteciler, aqqında ikâye etken ki, onıñ vastasınen olarnı türlü ritmler ve türlü trampete nağışlarını çalmağa mecbur etmek mümkün.
Şu zenaatlardan ğayrı, universitetlerniñ tarzfenlikler içün büyük ameliy emiyeti yoq edi, dep sayıla edi.
Kanallar qurucılığı sanayı inqilâbınıñ erte devirlerinde müim müendislik işi edi.
O daa qabiliyetli mehanikacı müendis ve meşur fizikacı edi.
Smiton da Nyukomenniñ buv köçüricisine mehanik mükkemmeleştirüvlerni kirsetken.
Semüel Morland, riyaziyatçı ve keşfiyatçı, nasoslar üstünde çalışıp, Vokshollnıñ buyruq İdaresine buv nasosınıñ qurulışınen bağlı qayd etüvlerni qaldırğan da, olarnı Tomas Seyveri oquğan.
1712 senesi ilk sanayı porşenli buv köçüricisini qurğan maden tuccarı Tomas Nyukomenniñ ilim temeli yoq edi.
Bu yañartuvlar demirniñ fiyatını tüşürip, atlı demiryollarını ve demir köpürlerini amelge keçici yapqan.
Yüksek basımlı buv maşnasınıñ ilerilemesi ile buv köçüricileriniñ qudretnen ağırlıq nisbeti vapur ve lokomotivlerniñ ameliy qullanmasını mümkün yapqan.
Sanayı inqilâp maden detaller ile maşnalarğa soravnı yaratqan, bu da bir qaç tezya işlep çıqaruvına ketirgen.
19 asırnıñ birinci yarısında tam işlev usulları işlep çıqarılğan.
AQŞniñ 1850 senedeki eali yazısında "müendis" zenaatı ilkide 2000 adamnı esap etken cedvelde qayd etilgen.
1890 senesi grajdan, dağ, mehanik ve elektrik iş saasında 6000 müendis bar edi.
Elektrotehnika esaslarına 1800-ci seneleri Alessandro Volt, Maykl Faradey, Georg Om ve digerlerniñ deñevleri, em de 1816 senesi elektrik telegrafnıñ ve 1872 senesi elektrik köçüriciniñ keşfiyatı kire.
Aeronavtika müendisligi uçaq leyhalavı esnaslarınıñ layhalavınen oğraşa, albu aerokâinat müendisligi ise - daa zemaneviy istila ki, o, fenni qullanuv saasını, şu cümleden kâinat cıhazlarınıñ leyhalavını kenişlete.
Tarihiy ceetten öyle teşkil olundı ki, arbiy deñiz ve dağ müendisligi esas saalar edi.
Neticede müendislerniñ çoqusı yañı malümatnı özüniñ bütün karyerası devamında ögrene bereler.
Qayde olaraq, tehnikaviy muvafqiyetli mahsulnı yaratmaq yeterli degildir, o, qoşma talaplarğa cevaplanmalı.
Genrih Altşuller, bir çoq patent boyunca statistikanı toplap, tahmin etti ki, kompromiss "aşağı seviyedeki müendislik qurulışlar" esasında tura, daa yüksek seviyede, mesele doğurıcı esas qarşılıqnı yoq etkeni eñ yahşı qurulış ola.
Testlev şuña garantiya bere ki, mahsulat beklenilgeni kibi çalışacaq.
Özüne has ameliy programma teminatınen beraber bizneske ait mahsus maşnaqurucılığı içün bir sıra kompyuter ilâveler (avtomatlaştırılğan tazfenlikler) bar.
O, müendislerge öz leyhalarnıñ 3D-imselini, 2D-sızğı ve shemasıını yaratmağa imkân bere.
Şu bütün malümatqa irişim ve onı taqsimlev adette programma teminatı yardımınen mahsullar malümatını idare etmesine teşkil etile.
Özüniñ tabiatında müendislik işi cemiyet, medeniyet ve insan alıp baruvı ile bağlıdır.
Müendislik leyhalar davalarnıñ maiyeti ola bile.
Müendislik işi, yañartuvlar ve insan inkişafınıñ baş amili ola.
Bu, bir çoq menfiy iqtisadiy ve siyasiy meseleler, em de edep suallerini doğura bile.
Alimlerge daa deñevli teşkilâtnı leyhalav ya da ilk örneklerni yaratuv kibi müendislik meselelerni çezmek kerek olacaqtır.
Birinciden, o, sıq şöyle saalar ile iş alıp bara ki, olarda fizika ya da himiya esasları yahşı añlaşıla, lâkin meselelerniñ özü tam çezmesi içün bayağı qıyındır.
Birinci alda añlav riyaziyat esasına musaviy kele, ekincisinde ise - kerekli deñişiciler ölçülenilip, tarzfenlik yaratıla.
Fiizkacı, qaide olaraq, qoşma ve ait bir azırlavğa muhtac.
Navye-Stoks musaviylemelerine sayılı yaqınlaşuvlarnı, uçaq üstünden aerodinamik aqımnı tarif etmek içün qullanuv ya da soñki unsurlar usulını mürekkep terkip eticilerdeki kerginlikni esaplamaq içün qullanuv buña misal olmaq mümkün.
Müendisler yañılanuv ve keşfiyatlarğa tireleler.
Yapı aqiqiy ve tayinatsel olmaq kerek olğanı içün, onıñ geometriyanı, büyükligini ve has-hususiyetlerini tayin etmek lâzim.
Böyleliknen, olar riyaziyat, fizika, himiya, biologiya ve mehanikanı ögrene ediler.
Zemaneviy tıbbiyet vucutnıñ bir qaç vazifesini süniy müçeler yardımı ile deñiştire ve adam bedeniniñ vazifelerini, misal içün miy implantat ve kardiostimulâtorlar kibi süniy qurulışlar yardımı ile bayağı deñiştire bile.
Saalarnıñ ekisi aqiqiy dünya meseleleriniñ çezmesini teklif ete.
Müendislik menedjmenti ya da "müendislik menedjmenti" - menedjmentniñ müendislik ameliyatı ya da müendislik sanayısı sektorınen bağlı mahsuslaştırılğan bir saasıdır.
Deñişmelerni idare etmekte mahsuslaşqan müendislerniñ sanayı ve teşkil etici ruhiyat esas ve usullarını qullanuv saasında teren bilgileri olmaq kerek.
Daneli intellekt (Dİ) - adam ya da ayvanlar tarafından numayış etilgen tabiiy intellektten farqlı olıp, maşnalar yardımınen numayış etilgen intellekt.
Özüniñ bar oluv vaqtı içinde Dİ tedqiqatı bir çoq türlü yanaşuvnı baqıp çetke taşladı, şu cümleden miyni imsellev, adam meseleleri çezüviniñ imsellev, şekilli mantıq, bilgiler malümatınıñ büyük bazalarını ve ayvanlar tarzına taqlidini.
Dİ tedqiqatınıñ ananeviy maqsatlarına fikir yürsetüv, bilgilerni taqdim etüv, qararlaştıruv, ögretüv, tabiiy tilniñ işlemesi, qabul etüv obyektlerniñ yerini deñiştirmek ve areketler yapmaq qabiliyeti kire.
Dİ informatika, ruhiyat, lingvistika, felsefe ve diger bir çoq saalarğa tayana.
Mehanik ya da "formal" fikir yürsetüvlerni ögrenüv, qadimde felsefeci ve riyaziyatçılardan başlanğan.
Çerç-Türingniñ tezisi, neyrobiologiya, malümat ve kibernetika nazariyesi saasındaki birden keşiflernen beraber, tedqiqatçılarnı elektron miyni yaratuv imkânı tüşüncesine dalmağa mecbur etken.
Konferentsiyada bulunğan Allen Nyuell (CMU), Gerbert Saymon (CMU), Djon Makkarti (MIT), Marven Minski (MIT) ve Artur Semüel (IBM) daneli intellekt saasındaki tedqiqatlarnıñ temelci ve liderleri olğanlar.
Dİniñ yaratıcıları kelecekke optimizm ile baqa ediler: Gerbert Saymon şunı ögünden aytqan ki, "maşnalarnıñ yigirmi yıl zarfında, insan yapıp olğan er angi işni becermek qabiliyeti olur".
Teraqqiyat yavaşladı, ve 1974 senesi, ser Djeyms Laythillniñ tenqidine ve, daa mahsuldar leyhalarnı maliyenen teminlemege talap etken AQŞnıñ Kongressi tarafından daimiy basımına cevaben, AQŞ ve Büyük Britaniyanıñ ükümetleri Dİ saasındaki tedqiqat işlerini toqtattılar.
1985 senesine daneli intellekt bazarı milliarddan çoq dollarğa yetken.
Daa tez kompyuterler, algoritmlerni mükemmelleştirüv ve büyük malümat kölemine irişim, maşna ögretüv ve menimsevde teraqqiyatqa irişmege imkân bergen; malümmatqa talapkâr olğan teren ögretüv usulları tamlıq testlerinde tahminen 2012 senesi üküm etmge başladı.
Dİ saasındaki tedqiqat reqabetli astyönelişlerge bölüngen, olar biri-birinen sıq işbirlikte bulunmağan.
Tedqiqat üç institutta toplanğan: Karnegi-Mellon Universitetinde, Stenfordda ve Massaçusets tarzfenlikler institutında, ve, aşağıda tarif etilgeni kibi, olarnıñ er biri şahsiy tedqiqat üslübini işlep çıqarğan.
Olar öz işini türlü adlandıra ediler: meselâ, kerçekleştirilgen, yerleştirilgen, alıp baruvğa esaslanğan ya da ileriletken.
Umumiy riyaziyat tili daa tınğan (riyaziyat, iqtisadiyat ya da amellerni tedqiq etüv kibi) saalar ile işbirlikniñ yüksek seviyesini temin etti.
Şimdiki zamanda deñevlerniñ neticeleri sıq kesen-kes ölçülenile, bazıda da (qıyın) ğayrıdan yaratıla.
Bu algoritmler daa büyük fikir yürsetüv meseleleriniñ çezilüvine yeterli olmağan, çünki olar "kombinator patlavdan" keçtiler: olar meselelerniñ kölemi artqanınen eksponentsial yavaşça ola berdiler.
Sağlam mana aqqında ertaraflama bilgiler bazasında olabilgen şeylerniñ arasında: obyektler, hasiyetler, kategoriyalar ve obyekkter arasında munasebetler; vaziyetler, vaqialar, allar ve vaqıt; sebep ve aqibetler; bilgi aqqında bilgiler (biz diger adamlar bilgeni aqqında ne bilemiz); ve daa bir çoq diger, azca ögrenilgen saalar.
Meselâ, laqırdıda quş aqqında laf çıqsa, adamlar adette bir yumruq ölçüsinde, ötken ve uçqan ayvannı tasavur eteler.
Deerlik iç bir şey abstrakt mantıq talabı manasında sadece aqiqiy ya da yalan olmaz.
Turmuş bilgiler aqqında bilgilerniñ tolu temelini qurmağa tırışqan tedqiqat leyhaları (meselâ, Cyc), emeksığımlı zaztşeceli müendislikniñ büyükten-büyük kölemlerini talap ete - olar elnen, bir kereden bir mürekkep añlamından qurulmaq kerek.
Olarğa kelecekniñ körültken usulı - dünya vaziyetiniñ tasavurı ve olarnıñ areketi onı nasıl deñiştirecegi aqqında prognozlar yapmaq imkânı, em de olğan şekillerniñ faydalığını (ya da "qıymetini") maksimal etken saylav yapmaq imkânı kerek.
Buña öyle agent kerek ki, o, tek etraftaki müitke qıymet kesmey ve prognozlar tizmey, öz prognozlarğa qıymet kese ve öz qıymet kesüvine de uya bile.
Tasnif şunıñ belli etmesine qullanıla ki, qaysı bir şey angi kategoriyağa ait, ve şundan soñ olıp keçe ki, programma bir qaç kategoriyadan şeyler misalleriniñ sırasını nasıl köre.
Sayıp çıqaruv ögretüvniñ nazariyesi ögrencilerni sayıp çıqarıcı mürekkkepligine, saylav mürekkepligine (ne qadar malümat kerkligine) ya da diger tyahşılaştıruv añlamlarına köre qıymet kese bile.
Çoqusı zemaneviy yanaşuvlar sözler kelüvliginiñ sıqlığını metinlerniñ sintaktik qurulışında qullana. ".
Zemaneviy statistik NLP yanaşuvları episi şu, em de diger imkânlarnı birleştire ve saife ya da abzats seviyesinde keçerli tamlığına irişe.
Zemaneviy areketli robot, eger oña balaban olmağan, turğun ve körülgen bir müit berilse, öz bulunğan yerini qolay belli etip ve etrafınıñ haritasını tertip etip olur; faqat (endoskopiyada) hastanıñ nefes bedeniniñ içki qısmı kibi areket müitleri daa mürekkep vazifedir.
Meselâ, bazı virtual yardımcılarnıñ laqırdı nutuğı ya da mizahiy mısqıllaması programmirlengen; bu, olarğa insan tesirlenüviniñ duyğu deñişüvine daa sezgirli körünmege ya da diger yolunen insan ve kompyuter arasındaki tesirini qolaylaştırmağa yardım ete.
Aqıllı alıp baruvnı adiy, zarif esaslar (mantıq ya da yahşılaştıruv kibilerniñ) yardımınen tasvir etmek mümkünmi?
Yoqsa biz tek "aqıllı" çezüvni (meselâ, ihtimallı usullarnı) berebilgen, lâkin insan sezip yapqan aynı şu añlaşılmaz hatalarnıñ qurbanı olabilgen algoritmlerni qullanamızmı?
Stüart Rassel ve Piter Norvig qayd eteler ki, Dİ tedqiqatçılarınıñ çoqusı "quvetli Dİ faraziyesini qayğırmay – programma çalışqance, siz onı yalan intellekt yoqsa aqiqiy intellekt dep aytasızmı, olarğa episi bir."
Böyleliknen, yañı intellekt eksponentsial öse ve adamdan bayağı üstün çıqa bile.
Avtomatlaştıruv ve meşğüllik arasındaki bağ mürekkeptir.
Tevekkellikniñ subyektiv qıymetleri türlü-türlüdir; meselâ, Maykl Osborn ve Karl Benedikt Frey sayalar ki, AQŞta iş yerleriniñ 47 %-zı iqtidar ceetinden avtomatlaştıruvnıñ "yüksek telükesine" oğray, albu OESDniñ esabatında ise AQŞta iş yerleriniñ tek 9%-zı "yüksek telüke", dep tasnif etile.
Uzaqmüddetli perspektivada alimler vazifeler yahşılaştıruvını devam etmege teklif etmeknen beraber, olabilir, yañı tazrfenliklerni qullanğanda asıl olğan telükesizlik tevekkelligini azlaştırdılar.
Özüniñ 'Üstaqıl' kitabında felsefeci Nik Bostrom şunıñ faydasına deliller ketire ki, daneli intellektniñ insaniyetke telükesi olacaq.
Bostrom büs-bütün insaniyet degerlikleri bermesiniñ mürekkepligini de qayd ete.
Özüniñ 'Adam ile kelişiklik' kitabında Dİniñ tedqiqatçısı Dj. Rassel Bostromnıñ bazı telükelerini tekrarlay, lâkin bunen beraber şöyle tadiqalyıcı faydalı maşnalarnı yaratıluvına yanaşuvnı teklif ete ki, olar belgisizlikke ve insan sayğısına, ters pekitici ögrenüvniñ faydalanması ile, oriyentir tuta.
Daneli intellekt saasındaki ekspertlerniñ fikirleri bir degil: olabilir üstinsaniy Dİden kelip çıqqan telüke bayağı bir qısmını em qasevetlendire, em de qasevetlendiremey.
Facebookniñ baş müdiri Mark Tsukerberg tüşüne ki, Dİ"\n" hastalıqlarnı tedaviylev ve muhtar avtomobillerniñ telükesizligini yükseltüv kibi bir çoq müsbet anlerniñ blokunı alır.
Mask daa daneli intellektni işlep çıqarğan, yani DeepMind ve Vicarious kibi şirketlerge maliye ayıra, çünki "daneli intellektke ne olğanını sadece izley.
Bu saadaki tedqiqatqa maşna edebi, süniy ahlâqiy agentler, dostane Dİ kire, em de insan aqları sistemi aqqında söyleşüvler kete.
Edep ölçüsini iç olmadım bazı maşnalarğa qoşmaq vaqtı keldi.
Maşna edebi saasındaki tedqiqatnıñ baş emiyeti, muhtar yoruqlar ceetindeki telükeden boşamaqtadır - şunı tasdiqlamaq mümkün ki, muhtar maşnalar aqqında böyle ölçüsiz tasavurı, maşna intellektinen bağlı episi qorqularnıñ temelinde tura.
Adamlar tahmin etmemeliler ki, maşna ya da robotlar bizge yüz berip baqarlar, çünki apriori şunı tüşünmege temel yoq ki, olar bizim hususiy bilologiyamıznen beraber inkişaf etken (em onı Dİler biznen bölmegen) ahlâq sistemimizge sevinir.
Şu meseleni çezilüv tekliflerinden biri şundan ibaret ki, ilk umumen aqıllı Dİ 'dostane Dİ' olıp, nevbetteki ilerilegen Dİlerni nezaret etip olsun.
Men bellesem, qasevetimiz temelli hatanıñ şusından kelip çıqa ki, biz Dİniñ muayyen kontekstinde ğayet aqiqiy yaqın devirdeki yeñişler ve aqıllı iradeli intellektniñ büyükligi ve mürekkepligi arasında olğan farqına barmaymız."
Muntazamlav em Dİniñ rağbetlendirüvi içün, em de onen bağlı telükelerniñ idaresi içün kerek, dep sayıla.
Bu eserlerniñ umumiy tropu Meri Şelliniñ 'Frankenşteyn' romanından, adam eseri öz saiplerine telüke olğanından başlandı.
Ayzek Azimov robottehnikanıñ Üç qanunını bir çoq kitap ve ikâyelerge, birinci nevbette "Multivac", aynıadlı üstaqıllı kompyüter aqqında seriyasına kirsetken.
1980-ci seneleri Yaponiyada Hadzime Sorayamanıñ 'Seks robotları' seriyası resim yapılıp neşir etilgen, o, aqiqiy vucutsel adam şeklini aqiqiy adaleli madenli teri ile tasvir ete, keççe "Ginoidler" kitabı devam eterek, ondan faydalanılğan ya da filmler yaratıcılarına, şu cümleden Djordj Lukas ve diger icatkârlarğa tesir etken.
Ayattarzfenlik - ayatfenlikniñ öyle keniş bir saası ki, onda canlı yoruq ve vucutlar qullanılıp, azıq işlep çıqarıla ve istisal etile.
Amerika himiya cemiyeti ayattarzfenlikni, ayatfenli vucutlar, yoruq ve esnaslarnı türlü sanayı saalarında ayat aqqında ilimni ögrenmek içün ve eczacılıq preparatlarını, köyhocalıqlı asramalar ve tuvar kibi malzeme ve vucutlarnıñ qıymetini kötermek içün qullanuv, dep tayin ete.
Ayat müendisligi - müendislik ve tabiat ilimleriniñ esaslarını toqumalarğa, ücre ve kütletenlerge qullanuv.
Erte ayattarzfenlikler sayesinde eñ birinci çiftlikçiler, ösebergen ealiniñ tutturmasına yeterli mahsulat işlep çıqarmaq içün, eñ kelişikli, eñ yüksek bereket bergen asramalarnı saylap, östürip çıqara ediler.
Bu esnaslar da biranıñ erte mayalanuvına kirsetilgen.
Bu esnasta aşlıqtaki kömür suvları etanol kibi meslerge dağıla.
Azmalav esnası 1857 senesi Lui Pasterniñ işlerinece bütünley ögrenilmegen olsa da, o, episi bir azıq ceryanını diger şekline deñiştirüvde ayattarzfenlikniñ ilk qullanıluvı ola.
Bu malümat Darvinniñ tabiiy saylav nazariyesini yaratıluvına imkân bergen.
1928 senesi Aleksander Fleming Penicillium küfüni keşf etken.
MOSFET (tarla tranzistorı maden-ekşime-yarıkeçirici) Mohamed M. Atalla ve Davon Kang tarafından 1959 senesi keşf etilgen edi.
1970 senesi Pit Bergveld tarafından keşf etilgen yükdiremsezgirli tarla tranzistorı (ISFET) ilk bioelektrik tranzistor edi.
1980-ci senelerniñ ortasına diger BİOFETler işlep çıqarılğan edi, şu cümleden gazlı sezgirli FET (GAZFET), basımnıñ sezgirli FETi (PRESSFET), himiyeviy tarla tranzistorı (ChemFET), örnekli İSFET (REFET), azmalı tadilâtlanğan FET (ENFET) ve muqavemetli tadilâtlanğan FET (IMFET).
Ayatyaqarlıqqa sorav ösmesi, beklenilgeni kibi, ayattarzfenlikli sektor içün yahşı bir yañılıq olur: İşçenlik Nazirliginiñ qıymetlegenine köre, AQŞta etanoldan faydalanması cermay yaqarlığınıñ qullanıluvını 2030 senesine 30 %-ğa tüşüre bile.
TCE: The Chemical Engineer, (816), 26–31.
Diger misal - şeceara ösümliklerni yaratıp, belli şaraitlerde himiyeviy maddelerniñ mevcutlığında (yoqluğında) östürüvdir.
Diger taraftan, 'yeşil' ayattarzfenlikler qullanuvınıñ bazı çeşitleri çıqıntılarnı temizlev ve qısqartuvda sayvucutlarnen faydalanmaqnı tahmin ete.
Em de gormon, kevdeli ücreler, yav-yatşeceler, sirNA ve diagnostika testlerini işlep çıqaruvdır.
Qullanuvlardan biri - yahşılaştırılğan, qurğaqlı regionlarnıñ ekstremal yurtfenli şaraitlerine dayanğan urluqlarnı yaratuvdır, bu da yañılanuvnen, köy hocalığı tarzfenliklerini yaratuv ve resurslarnı idare etüvnen bağlı.
İlâc tedaviyleviniñ ratsional yahşılaştıruv vastalarını işlep çıqarğanda, hastanıñ şeceçeşitini esapqa alıp, minimal yan effektinde maksimal semereligini temin etmek, eczaşeceölçülikniñ maqsadı ola.
Zemaneviy ayattarzfenlikler, olğan ilâclarnıñ nisbetçe adiy ve ucuz istisalında qullanılmaq mümkün.
Şecereli testlev, irsiy hastalıqlarğa zayıflıqnıñ şecereli diagnostikasını keçirmege imkân bere, em de balanıñ soyluğınıñ (şecereli ana ve babanıñ) ya da umumen adamnıñ şeceresiniñ tayin etilmesine qullanıla.
Çoqusı allarda testlev, irs bozuluvlarınen bağlı deñişmelerniñ tapması içün qullanıla.
Ayattarzfenlikli şirketler azıq telükesizliginiñ teminlemesine öz issesini ileride şeer köyhocalığınıñ ğıdalanuvı ve yaşamağa qabiliyeti oluvı yolundan qoşa bile.
2010 senesi dünya ekin meydanlarınıñ 10 %-zı ŞT-asramalar ile saçılğan edi.
Bu usullar köyhocalıqlı asramalarnıñ yañı alâmetlerini kirsetmege, em de azıq mallarınıñ şecereli qurulışını, saylav ve şaltalıqlı saylav kibi usullar yardımınen mümkün olğanına köre daa büyük nezaret etmege teminlemege imkân bergen.
Olar qusurşece ve gerbitsidlerge dayanıqlıqnıñ yükseltmesine ve besleyici hasiyetlerniñ yahşılaştırmasına qurulğan.
Bunıñnen beraber cematçılıq temsilcileri alimlerge baqqanda ŞT-mahsullarnı telükesiz, dep pek siyrek qabul eteler.
Faqat qarşı çıqqanlar aslında ŞT-asramalarğa bir qaç sebepten itiraz bildireler, şu cümleden yurtfenli meseleler, ŞT-asramlarından işlep çıqarılğan azıq mahsullarnıñ telükesizligi, ŞT-asramalarnı azıqqa dünya ihtiyacında qandıruv zarurlığından, em de iqtisadiy meselelerden, olarğa şu vucutlar intellektüal mülk aqlarınıñ obyekti olğanı sebep ola.
Türlü memleketlerde ŞTM (GMO)nı muntazamlav farqları bar, em de AQŞ ve Avropa arasındaki farq eñ körümlidir.
Avropa Birligi östürüvge AB sıñrında izinni ve import ve ğayrıdan işlevge izinni farq ete.
Er muvafaqiyetli teklif, adette, beş yıl zarfında sermiyalana, bundan soñ o, yarış esasında devam ettirilmeli.
Tarmaqlav – ayrı vucutlarnı aynı ya da aman-aman aynı EOEni tabiiy ya da süniy yolundan elde etüv esnasıdır.
O, ayatfenli deñev ve ameliy ilâveniñ keniş saalarında qullanıla - şecereli daktiloskopiyadan aqlarnıñ irimiqyaslı istisalınace.
Başta meraqlandırğan EOEni ayırıp, EOEniñ segmentini kelişken büüyükliginde elde etmek kerek.
Ligalavdan soñ vektor meraqlandırğan kiriş ile ücrege transfektsiyalaştırıla.
Toquma medeniyetiniñ faydalı tehnikası, ayrı ücreler sızıqlarınıñ tarmaqlavında qullanıp, tarmaqlayıcı alqalardan (tsilindrlerden) faydalanmasını közde tuta.
Bu esnasqa daa "tedqiqatlı tarmaqlav" ya da "terapevtli tarmaqlav" da aytılır.
Terapevtli tarmaqlavğa ilkitölli kevdeli ücrelerni yaratuv yolundan yetmek mümkün ki, şunıñ sayesinde şekeduçar ve Altsgeymer kibi hastalıqlarnı tedaviylemek ümütinde olmaq mümkün.
SCNT usulı tarmaqlav içün qullanılğannıñ sebebi şunda ki, tenli ücrelerni laborator şaraitlerde qolay elde etip ekinlemek mümkün.
Ootsit tenli ücreniñ özegine urluqücreniñ özegine kibi tesir etecek.
Tenli ücrelerni birden qullanmaq ya da laborator şaraitlerde nevbetteki qullanuvğa saqlap tutmaq mümkün.
Neticede birücreli ilkitöl teşkil etile.
Muvafaqiyetli inkişaf etken ilkitöllerni soñ yasama alğıcılarğa, köy hocalığı ayvanlar misalinde sığır ya da ırğaçığa yerleştireler.
Daa bir üstünlik - SCNT ğayıp olayatqan, ölip ğayıp olacaq aldaki türlerni tarmaqlav meselesini çezüv kibi baqıla.
Şu ilkitöllerniñ tek üçü doğuvınace sağ qaldı, ve tek biri büyük yaşına yetti.
Faqat 2014 senesine tedqiqatçılar tarmaqlavnıñ ondan yedi-sekiz alında muvafaqiyetli olğanı aqqında haber etken ediler, 2016 senesi ise Sooam Biotech adlı koreyli şirketi künde 500 tarmaqlanğan ilkitöl işlep çıqara, dep haber etti.
Cinsiysiz çoqlaşuv bir çoq türler, şu cümleden ösümliklerniñ çoqusı ve bazı aşerat içün tabiiy bir adisedir.
Meselâ, bazı avropalı yuzum çeşitleri öyle tarmaqtır ki, olar ekiden çoq biñ yıl devamında çoqlaşa edi.
Terek, çeger, liana, ekmeotlarnıñ çoqusı ve diger otpiçim çoqyıllıq ösümlikler tarmaqlı müstemlekelerni tabiiy tarzda teşkil ete.
Ösimliklerde qızşecelik ilkitölni içlenmegen yımırtalı ücreden ilerilev demek ve apomiksisniñ terkibiy esnasıdır.
Böyle tarmaqlar tamam aynı olmaz, çünki tenli ücrelerde özüniñ özekli EOEsindeki şaltalıqlar ola bile.
İlkitöllerniñ süniy bölünüvi ya da ilkitölli ekilik - bir ilkitölden tekközeli egizler yaratılğan usul - diger tarmaqlav usulları kibi baqılmay.
Dolli ilkitöli ücreni alıp, onı ırğaçınıñ yımırtasına kirsetmek yolunen yaratılğan.
O, İskoçtaki Roslin institutında britaniyalı alimler ser Yan Uilmut ve Kit Kempbell tarafından tarmaqlanğan edi ve anda doğğanından, yani 1996 senesinden ölümine, 2003 senesine, altı yaşqa tolğanına qadar yaşadı.
Dolli cemiyet içün emiyetli olğan, çünki onıñ ğayreti şunı kösterdi ki, muayyen büyük bir ücreniñ şecereli malzemesi, tek şeceleriniñ belli astçoqluğını ifadesine tayin etilip, yap-yañı vucut östürilmesi içün ğayrıdan işlenmek mümkün.
Memelilerniñ ilk tarmaqlavı (onıñ neticesinde Dolli ırğaçısı peyda olğan) muvafaqiyetli olıp çıqqan - 277 içlengen yımırtağa 29 ilkitöl, neticede üç qozu dünya yüzüni körip, ondan biri sağ qalğan.
Meraqlı ki, ilk tarmaq baqalar olsa bile, bir büyük taramqlanğan baqa büyük özekniñ tenli berici ücresinden daa elde etilmegen edi.
Faqat diger tedqiqatçılar, şu cümleden omandağa yolbaşçılıq yapqan ve Dollini muvafaqiyetle tarmaqlağan Yana Uilmut, Dolliniñ respirator yuqunçından erte ölümi tarmaqlav esnasındaki meselelernen iç bağlı degil edi.
Şuralar alimleri Çaylahân, Veprentsev, Sviridove ve Nikitin "Мaşa" sıçanını tarmaqlağanlar.
Çoqça egizlerniñ süniy şekillenüvine beñzey.
Köpek: Snuppi, afğanlı tazınıñ erkegi, ilk tarmaqlanğan köpek olğan (2005).
Suvsığır: Samrupa ilk tarmaqlanğan suvsığır edi.
Deve: (2009) İncaz - ilk tarmaqlanğan deve.
Eçki: (2001) A&F Şimaliy Ğarp universitetiniñ alimleri, büyük qadın ücresini qullanğan ilk eçkini muvafaqiyetli tarmaqlağan ediler.
Qıtayda 2017 senesi keçirilgen ve 2018 seneniñ ilk qışında taqdim etilgen edi.
Qaraboynuzlı erlen: (2020) 2020 senesi alimler komandası Uilla adlı ırğaçını tarmaqlağan edi, o, 1980-ci senelerniñ ortasında keçingen ve evlât qaldırmağan edi.
O, tabiiy içlenüvge ve biryımırtalı egizlerniñ doğmasına ait degildir.
Şimdiki künde alimler adamlarnı tarmaqlamağa ıntılmaylar ve olarnıñ neticeleri, dünyağa tarmaqlavnıñ muntazam etmesi içün kerekli qanun ve qaidelernen bağlı daa keniş munaqaşa doğurmaq kerek, dep sayalar.
Bu baqışlarnıñ çoqusı dinden kelip çıqqanına baqmadan, tarmaqlav vastasınen köterilgen meseleler dünyaviy noqta-i nazarlarğa da toquna.
Tarmaqlavğa qarşı çıqqanlar saqınalar ki, tarzfenlik daa o qadar ilerilemegen, suistimalğa meyil berile bile (bu da adamlar yaratılıp, müçe ve toqumaları alınmasına ketirir), em de olarnı daa tarmaqlanğan adamlarnıñ qorantalar ve umumen cemiyet ile bütünleşmesi qasevetlendire.
Buña daa "konservativ tarmaqlav" dep aytalar.
Bu muvafaqiyetler, buña oşağan usullar (ekinci çeşit yasama analarnı qullanuv) ğayıp türlerniñ tarmaqlavında qullanmaq mümkün olğanına ümüt berdi.
2002 senesi Avstraliya müzeyiniñ şecerecileri, Tasmaniya arslannıñ (o vaqıtqa 65-ke yaqın yıl evel ölip ğayıp olğannıñ) tilatsininiñ EOEsini yañıdan polimeraza zıncırlı daafaalligi yardımınen işlep çıqarması mümkün olğanını ilân ettiler.
2003 senesi Aragonnıñ azıq tarzfenlikler ve tedqiqat merkezinde ilkide ğayıp olğan ayvan - mezkür añılğan Pireney dağ tekesi tarmaqlanğan, buña 2001 senedeki saqlanıp qalğan buzlağan teri nümüneleriniñ ücre özegi ve azbar eçkiniñ yımırtası qullanılğan edi.
"Mamutlar qaytqan soñ" ("When the Mammoths Return"), 2015 s. kiçikniñ 5 (2015 s. ilk küzniñ 6-da elde etilgen) daa bir mesele - ğayrıdan qurulğan mamutnıñ sağ qalması: kevşeyici ayvanlar öz midelerinde azm etüv içün mahsus saybiotika ile ayatilesine işana.
Bu sebepten bazıları tahmin ete ediler ki, o, tabiiy yolunen doğğan diger ayvanlarğa baqqanda tezce qartaya bilgen, çünki onıñ altı yaşta ölgeni ırğaçı içün nisbetçe ertedir.
Faqat tarmaqlav şaraitinde erte müddetteki hamilelik ve yañ doğğanlarnı coyması ne ise tabiiy içlenüv ya da yardımcı ğayrıdanmahsullaştıruvğa (EKO) baqqanda yüksektir.
Tarmaqlav, hususn adamnı tarmaqlav qavrayışı türlü-türlü ilmiy fantastika eserlerinde rastkele edi.
Bir çoq işler adamlarnı süniy, toqumadan ücre ya da EOE nümünesini östürüv usulınen yaratuvnı tasvir ete; yañılanuv birden ola ya da adam ilkitölleriniñ süniy balayataqlarda yavaştan ösmesi yolundan keçe bile.
Matritsa' ve 'Yıldız cenkleri: II levha - Tarmaqlar üçümi' kibi ilmiy fantastika filmlerinde adam ilkitöllerini sanayı miqyaslarda mehanik rezervuarlar içinde medeniyetleştirüv levhaları kösterilgen edi.
A Number, telekörüv içün BBC ve HBO Filmsniñ beraber işlep çıqaruv çerçivesinde, Keril Çerçill tarafından uyğunlaştırılğan edi.
O, iç oña oşamağan ve bundan doquz yıl evel keçingen öz anasınıñ sevgisinde subelenerek öse edi.
Ayra Levinniñ 1976 senedeki 'Brazil yigitleri' romanında ve onıñ 1978 senedeki ekranlaştıruvında Yozef Mengele tarmaqlavnı Adolf Gitlerniñ kopiyalarınıñ yaratmasına qullana.
1973 senesi 'Kim Doktorı' serialında "Zaman askeri" silâ ve zırh taqımlılar, cenkâver mahlüqlar, sontaranlılar dep adlandırılğanlarnıñ digerseyareli ırqı taqdim etilgen.
Arbiy areketlerni alıp barmasına asralıp tarmaqlanğan askerler qavrayışı daa "Doktornıñ Qızı" (2008)nda baqılğan, anda Doktornıñ EOEsi Djenni adlı asker qadınınıñ yaratılmasına qullanıla.
Kadzuo İsiguronıñ 'Meni bir vaqıt yiberme' 2005 senedeki romanı ve 2010 senedeki filminiñ areketi alternativ bir tarihta olıp keçe, onda tarmaqlanğan adamlar yekâne maqsat ile yaratıla - olar büs-bütün aqıllı ve añı olğanlarına baqmadan, tabiiy yolunen doğğan adamlarnı müçeler berüvnen teminlemek.
Bulutlı atlas' futuristik romanında ve nevbetteki filmde süjet sızığınıñ biri, şecereli yaratılğan Sonmi~451 adlı fabrikacı tarmaqqa, millionlardan birine, süniy "vombtankta" östürilip, doğğanından hızmet etmege ayırılğanğa bağışlanğan.
Biz' filminde 1980-ci senelerge qadar qaysı bir ande AQŞ ükümeti er bir Qoşma Ştatlar grajdanınıñ tarmağını öz asıl sımadaşnıñ nezaretine, vudu qoqlalarını kibi, qullanmaq meramı ile yarata.
Bugünki künümizde tarmaqlar ücümni apansızdan başlay ve olarğa özleriniñ habersiz ağa-qardaşlarına kütleviy genotsid yapmaq muvafaqiyetli olıp çıqa.
Genleri, bir çeşit içinde, çeşitler arasında (transgen üzviyetleri yaratıp) ve qırallıqlar arasında bile yerini deniştirildiler.
Gen müendisler, geni, olar saip-üzviyetni içine qoymağa isteylergen qaysı ve başqa gen elementlernen, promotor ve terminator saaleri ve sıq-sıq selektsiya yapılğanını marker kirsetip ayırmağa ve и birleştirmege mecbur olalar.
1973 seneside, Gerbert Boyer ve Stenli Koen, birinci gen modifikatsiya etilgenini üzviyetni, bakteriyanı kanamitsin antibiyotikinge dayanıqlı, yarattılar.
GloFish balığı, (2003 senesi) birinci gen modifikatsiya etilgen ayvani, ticaret etilgenini qaysı oldı, AquAdvantage losos balığı ise, 2015 seneside birinci gen modifikatsiya etilgen ayvanı, yemek istimal içün taqdirlengen oldı.
Mantarlar, qararnen aynı maqsadlarnen konstruirlendiler.
Teklifler, öldürici genleri viruslerden çıqaruv aqqında, aşılar yaratuv içün bar olalar.
Olardan çoqluq, gerbitsidlerge ve böceklerge metinlik yükseltüv içün proyekt yapıldı.
Adetince, ayvanlarnı transformatsiya yapmaq daa çoq zor. Olardan çoqusı, tedqiq basamaqta da buluna.
Tuvarnı iqtisat müim delâletler, artma çabiklik, et keyfiyet, süt terkip, hastalıqlarğa metinlik, yaşav melekesi kibi yahşılaştıruv maqsadnen modifikatsiya eteler.
Adamnıñ gen terapiya, nisbeten keçende peyda oldı bile, o, müşkül kombinirlegen immunitet qıtlıq ve doğma Leber amavroz kibi, öyle gen hastalıqlarnı tedaviylev içün artıq qullanıldı.
İdare etkenini teşkilâtlerni obyektiv ve ciddiylik, gen modifikatsiya etilmegen yeyecekni bulaştıruv, yeyecekni temin etüv üzerinde nezaretni, ömür patent etüv ve aqıl mülkiyeti aqlarnı faydalanuv, başqa meselelerni bar olalar.
Memleketleri, bunı meseleler çezüv içün, çare baqtılar.
Gen müendislik keniş tayini, selektsiya yetiştirüv ve başqa suniy saylav vastaları kirsete.",
Meselâ, tritikale bürtükli aşlıq, 1930 seneside ameliyathanede, onın genom denişme çeşit usullar faydalanmanen büs-bütün.
Zemaneviy biotehnologiya, soñ "rekombinat dezoksiribonuklein ekşiligi (DNE) ve nuklein ekşiliginiñ üceyrelerge ya da organlarğa doğrudan inyektsiyanı ya da taksonomik aileniñ tışında ücreylerniñ qoşuluvı da kirsetip in vitro nuklein ekşiliginiñ usulları" olaraq tayin ete.
Bu tariflerde, mahsulğa degil, esnasğa esas diqqat etilmek, demek ki, GMÜ ve GMÜ degil pek beñzegen gennevnen ve fenonevnen bar olmaq mümkündir.
Bu, yañı esnaslar azırlama sayın da meselelerni yarata.
Gen müendisleri, gen, olar, saip-üzviyeti içine qoymağa isteylergenini qaysı, saylamaq kerekler.
Soñra, gen, başqa gen elementlernen, promotor ve terminator saalerni ve selektsiya yapılğanını marker kirsetip birleşe.
Adetince, DNE, ayvan üceyrelerge, mikroinyektsia yardımnen, o, üceyre özek qılıfnı içinden doğrudan-doğru özek içine kirsetilgen ya da virus vektorler yardımnen içine kirsetile bilir.
Ösümliklerinde, bu, toquma ekini ile, irişe.
Ananeviy yañı gen malzemesi, saip genom içine serbest şekilde qoydı.
Müendislik nukleazlarnı dört qoranta: meganukleazlar, çinke parmaqlarnen nukleazlar, transkriptsiyalıq aktivator olaraq effektor nukleazlar (TALEN) ve Cas-9gidRNE tertibatı (CRISPR-den adaptirlengen) bar olalar.
1972 seneside, Pol Berg, birinci DNE rekombinant molekulanı, maymun virus DNE-ni lambd virus DNE-nen birleştirip, yarattı.
Bakteriyalar, plazmida muvafaqiyetnen kirsetilgen, soñra kanamitsin mevcudiyetnen yaşamağa bildiler.
1974 seneside, Rudolf Yeniş, transgen sıçan, onın embrion içine yabancı DNE qoyıp, yarattı. Bu, onı birinci transgen ayvanı dünyada etti.
1989 seneside çıqarılğan genlernen sıçanları (nokaut sıçanlar degen) yaratıldı.
1983 seneside, Maykl V. Bevan, Riçard B. Flavell ve Meri-Dell Çilton, birinci gen modifikatsiya etilgenini ösümlikni yarattılar.
2000 seneside, altın pirinç, A vitaminnen zenginleştirkenini ve birinci yüksek besleyici servetnen ösümlikni, yaratıldı.
İnsulin, 1982 seneside bakteriyalarnen işlep çıqarılğan, humulin marka altında mahsulatnı ve ilâclerni nizaretke binaen İdaresinen çıqaruv içün alğışlandı.
1994 seneside, Calgene taqım, Flavr Savr domatisni, birinci gen modifikatsiya etilgenini erzaqnı, ticaret çıqaruv içün musaade aldı.
2010 seneside, bilgililer Dj. Kreyg Venter İnstitutinden, birinci sintetik bakteriyalıq genom yatuv aqqında ilân ettiler.
O, 2003 seneside AQŞ bazarğa çıqarıldı.
Genler ve başqa gen malümat, üzviyetlerni keniş spektrdan plazmid içine qoşulğan ve bakteriyalar içine saqlap tutuv ve modifikatsiya etmek içün kirsetmek bilir.
Çoq qullanıcılarnıñ plazmid, DNE-nen bakteriyalardan ayırılğan qaysı, nisbeten qolay idare etmege imkân bere.
Bilgililer, genlerni bakteriyalarda yañı ya da bozuvlıq aqlarnı yaratuv içün qolay idare etmege ve kombinirlemege bileler ve nasıl, bu, çeşit molekula yoruqlarğa tesirley.
Bakteriyalar endi çoqtan beri aşayt mahsulatlarnıñ istisal etilmesinde qullanıla, ve bu iş sanayı mıqyaslarda yapılması içün mahsus ştammlar seçilip alınğan edi.
Aşayt mahsulatlarnı işlep çıqarğan bakteriyalarnıñ çoqusı süt ekşitici bakteriyalardır, gen müendislgi saasında yapılğan araştırmalarnıñ ekseriyeti de tamam aşayt işlep çıqarğan bakteriyalarnıñ ögrenilmesine bağışlanğan.
Olarnıñ çoqusı AQŞda yapıla, ve Avropada istisal etilmesi içün normalar olğanına baqmadan, 2015 senesindeki vaziyetke köre anda bakteriyaladan istisal etilgen iç bir mahsul taqdim etilmegen edi.
Soñra bakteriyalar toplanıla ve istenilgen aqsilni olardan arındırıla.
Bu aqsillerden çoqusı tabiiy yolnen elde etmek ya imkânsız, ya da pek qıyın, ve olarnıñ patogenler ile bulaşmaq imkânı daa azdır, bu ise olarnı daa telükesiz yapa.
Tibbiyetten ğayrı olar bioyaqıt istisal etmek içün qullanıla.
Ğayeler, içek bakteriyalarınıñ, olar zararlı bakteriyalarnı yoq etip olacaq şekilge deñiştirilmesinden ya da bakteriyalarnıñ eksik fermentlerniñ ya da aqsillerniñ arttırılması içün qullanılmasından ibarettir.
Bakteriyalarğa koloniya qurmaq imkânı berilse, bu daa çoq uzun müddetli çezim olacaq, amma aynı zamanda telükesizlik meseleleri ortağa çıqa bile, çünki bakteriyalar ve insan üzviyeti arasında tesirleşüv, ananeviy ilâclar arasında tesirleşüvge baqqanda, daa yaramay ögrenilgen.
Endi bir asırdan çoq bakteriyalar ziraatçılıqta qullanıla.
Gen müendisligi bu bakteriyalar semerelilikni yükseltmek ve saipler dairesini kenişletmek içün deñiştirilgen edi.
Pseudomonas bakteriyalarınıñ ştammları çevrelerinde buz kristallarını asıl eterek, ayazdan zararlanmalarnıñ sebebi ola.
Genleri deñiştirilgen bakteriyalar qullanılğan diger saalar arasında bioremediatsiya saası da yer ala, onda bakteriyalar bulaştırıcı maddelerni daa az zeerli şekilge çevirmek içün qullanalar.
1980-lerde ressam John Davis ve genetik Dana Boyd alman qadınlıq işaretini (ᛉ) ekişerleme koduna, soñra ise DNA sırasına deñiştirdiler, ve sodeñiştirdiler, ra bu sıra içek batsillasında (Escherichia coli) aks olunğan edi.
Tedqiqatçılar bunı çeşit türlü faktorlarnı, bu cümleden nişannıñ bulunğan yerini, yapıştırmanıñ büyükligini ve gen ekspressiyasını kontrol etmek içün qullana bileler.
Alâ deñeme basamağında olğanına baqmadan, gen tedaviyiniñ qusurlı genlerni deñiştirmek içün qullanılmasında belli bir yahşı neticeler elde etildi.
2018 senesiniñ vaziyetine köre bir çoq klinik deñemeler yapılmaqta, şu cümlede gemofiliya, glioblastoma, sürekli granulematoz hastalığı, kistik fibroz (cystic fibrosis) ve çeşit türlü rak hastalıqlarınıñ tedaviylenmesi.
Sade uçuq (gerpes) virusları perspektivalı vektorlardır, olar 30 Kb-tan ziyade taşıyıcı qabiliyetine saip olıp, devamlı ekspressiyanı temin etseler de, genlerni ulaştıruvda diger vektorlarğa köre daa az semerelidirler.
Taşıyıcı olaraq qullanılğan diger viruslar sırasında alfaviruslar, flaviviruslar, qızamıq virusları, rabdoviruslar, Newcastle hastalığınıñ virusı, poksviruslar ve pikornaviruslar bar.
Bu viruslarnıñ yuqunçlığına tesir etmey, tabiiy muqavim cevapnı qozğay, olar öz virulent funktsiyasına qaytadan saip olmasınıñ ihtimali yoq, bu al bazı başqa vaktsinalarnı qullanğanda peyda olmaq mümkün.
Verem hastalığına qarşı eñ effektiv vaktsina Bacillus Calmette-Guérin (BCG), tek qısmıy qoruma teminley.
Vektorler esasında başqa vaktsinalar endi qabul etildi, bir çoq başkası da işlenmeler qısmındadır.
2004 senesi tetqiqatçılar, rak üceyrelerinin egoistçe areketlerini qullanğan genleri deñiştirilgen virus, şişiklerni yoq etüvniñ alternativ bir yolunı köstere bilecegini bildirdi.
Virus, 2005 senesinden portaqallarnıñ istisalını 70%-ğa qısqartqan tsitrus ösümlikleriniñ yeşertüv hastalığınen küreşmek içün portaqal tereklerine kirsetildi.
Laboratoriyada, maqsat ayvanlarnı imunitet kontratseptsiyası vastasınen qısır yapqan genleri deñiştirilgen viruslar ve ayvanlarnıñ inkişaf stadiyasına doğrultılğan başqa viruslar yaratıldı.
Miksoma virusınıñ gen modifikatsiyası Iber yarımadasında Avropa kiyik qoyanlarınıñ saqlanılması ve Avstraliyada olarnıñ sayısınıñ idare ettirilmesi içün teklif etilgen edi.
Bakteriofaglarnı, üstlerinde modifikatsiya etilgen aqsillerni ekspressiya etecek ve olarnı belli bir örneklerge birleştirecek (usulğa "fag ekranı" dep aytıla) şekilde tizmek mümkün.
Sanayı qullanuv içün maya, qolay şekilde östürilgen ve idare etilgen bir üceyreli uzviyet olğan bakteriyalarnıñ üstünliklerini ve eukariotlar içün рas olğan aqsillerniñ ilerilegen modifikatsiyalarını birleştire.
Olardan biri malolaktik fermentatsiya effektivligini yükselte, başqası ise fermentatsiya vaqtında telükeli etil karbamat birleşüvleriniñ meydanğa kelmesiniñ aldını ala.
Bakteriya ve viruslerden farqlı olaraq, effektivlikte himiyeviy pestitsitlerden zayıf olsa da, olar böceklerni tek temas vaqtında yuqturma hususiyetine saiptir.
Biologik nezaret içün meraqlı bir nişan - bir sıra pek telükeli hastalıqlarnıñ, şu cümleden sıtma, sarı sıtma ve denge sıtmasınıñ taşıyıcısı olğan süyrüsineklerdir.
Başqa bir strategiya mantarlağa sıtma tarqatılmasını bloklağan ya da Plasmodiumnı tolusınen yoq etken aqsillerniñ qoşulmasına esaslana.
Çoqusı ösümlikler pluripotenttir, yani qıvamına yetken ösümlikten, uyğun şartlarda yañı bir ösümlik inkişaf ettirecek bir üceyre çıqartmaq mümkün.
Çeşit türlü ösümlikler içün toquma asraması ve üceyre mehanizmler saasında esas muvafaqiyetler tütünde işlep çıqarılğan sistemalar sayesinde çıqarıldı.
Genetik müendisliginen bağlı olğan başqa bir büyük model organizm - Arabidopsis thaliana.
İlmiy araştırmalarda ösümlikler, belli bir genlerniñ funktsiyalarını ortağa çıqartmada yardımcı olmaları içün azırlana.
Mutagenezden farqlı olaraq, genetik müendislik genlerni, organizmde başqa genlerni bozmadan, maqsatlı olaraq çıqarmağa yol bere.
Başqa strategiyalar, genniñ küçlü promouterge bağlanması ve onıñ artqaç ekspressiyası vaqtında neler olğanını közetüv, genni başqa yerde ya da farqlı inkişaf seviyelerinde ekspressiyağa mecbur etüvden ibarettir.
Ticaretleştirme neticesinde tüsüni deniştirgen ilk genleri deñiştirilgen dekorativ ösümlikler.
Başqa genleri deñiştirilgen dekorativ ösümlikler arasında çuha çiçek ve petuniya bar.
Papayanıñ transgenik ösümlikleri patogenge dayanıqlılıq qazanmağance alqalı lekeli papaya virusu, yigirminci asırda Havayide papaya tereklerini harap ete edi.
Ösümliklerniñ ekinci nesili, çoqusı allarda ğıdalı profil deñiştirilmesi vastasınen keyfiyet yahşılaştırılmasına doğrultılğan edi.
GM mahsulı, böcek basımını tüşürüv, ğıdalı degerni ve çeşit abiotik stressslerge qarşı dayanıqlılıqnı yükseltüv yolunen bereket artmasına imkân yarata.
GM mahsulınıñ çoqusı, sıqça glifosat ya da glüfosinat esasında saylanğan herbitsitlerge dayanıqlılıq qazanmaq içün modifikatsiya etildi.
Olardan bazıları, ösümlik insektitsid aqsillerni kodlağan genlerni qullana.
GD mahsullarnıñ birden azca faizinde, virusğa qarşı çıquvnıñ teminatını, eskirüv sozuvnı ve ösümlikniñ terkibiniñ deñişüvini içinde olğan başqa hususiyetler bar edi.
Ösümlikler ve ösümlik üceyreleri, bioreaktorlarda biofarmatsevtik preparatlarnıñ yaratması içün şeceleri deñiştirilgen ediler, ketişat farming kibi bellidir.
Çoq narkotikte de sırf ösümlik terkibiy qısımları bar, ve daa büyük miqdar işlep çıqarmaq içün olarnıñ yaratqanına ketirgen yollar şeceleri deñiştirilgen ya da ösümlik başqa çeşitlerine berildi.
Olar da yuqum içün daa küçük telüke olalar.
Vaktsinanıñ istisalı, taşılması ve qullanması paalıdır, bunıñ içün yer seviyesinde olarnı işlep çıqara bilgen sistema olması daa fuqare ve inkişaf etken bölüklerge büyükçe irişim berecek.
Ösümliklerde saqlap tutuv uzun müddetli masraflarnı eksilte, çünki olar buzdolapta saqlamaqnıñ aceti olmayıp tarqala bileler, temizlengenge muhtac olmay, ve olarnıñ uzun müddetli stabilligi bar.
2018 senesi tek uç şeceleri deñiştirilgen ayvan tasdıqlanğan edi, episi AQŞ-ta.
Kanada: Miy dalğası Birinci transgenik süt emiciler, viruslı EOE-niñ ilkitöllerge inyektsiyası ve soñra ırğaçılarğa ilkitöllerniñ kirsetüvi yollarınen işlep çıqarıldılar.
Şeceleri deñiştirilgen ayvanlarnıñ inkişafı içün aslında kerekli vaqıtnı yarımğa eksilterek cınsiy üceyreleriniñ doğrudan-doğru deñişmesiniñ ucuz ve tez tarzı olaraq CRISPR-Cas9 şeceler deñiştirgen sistemasınıñ azırlavı.
Genleri deñiştirilgen sıçanlar biotibbiy tetqiqte eñ tarqalğan ayvan ediler, çünki olar ucuzdır ve manipulâtsiya etmesi qolaydır.
2009 senesinde alimler, bir şeceni bir primat türüne (maymunlarğa) birinci kere muvafaqiyetnen bergenini ilân ettiler.
Stabil ifade canlılığı qoylarda, domuzlarda, sıçavullarda ve başqa ayvanlarda yetildi.
İnsan alfa-1-antitrypsin bu, eçkilerden işlep çıqarılğan ve bu qıtlıqnen insanlarnıñ tedaviylemesinde qullanılğan başqa protein.
Genleri deñiştirilgen domuzlarnıñ aqcigerleri insanlarğa transplantatsiya içün inceleneler.
Ayvanlar, tezce ösmek, daa sağlam olmaq ve hastalıqlarğa qarşı turmaq içün yaratıldı.
Enviropig adında GD domuz, adiy domuzlardan daa semereli şekilde ösümlik fosforını azım etmesi imkânınen yaratıldı.
Belki bu, köküs sütü olıp olmağan, amma balalarınıñ qarışma yerine süt olğanını istegen analarğa fayda bere bile.
Şecere inceneriyasınıñ ayvanlarnı ğayıptan qurtarmaq içün qullanıla bilgeni aqqında faraziyeler bar.
O, ağır qarışıq immunitet qıtlığı ve Leberniñ doğma amavrozı kibi şecereli hastalıqlarnı tedaviylev içün qullanıla.
Töl sızığı şecereli tedaviy neticesinde er deñişüv irsiy ola, bu alim toplulığında raatsızlıqlar doğura.
Akvamedeniyet, şimdi bütün dünyada istimal etilgen balıqnıñ yarısından ziyadeni temin etken, inkişaf etici saadır.
Bir qaç gruppa bulaşuv tapmaq içün, floresan proteinleriniñ bulaştırcılarnıñ oluvınen faalleştirilgen şecelerge qoşuluvınen zebra balığınıñ azırlavınen oğraşa ediler.
Başta o, gruppalardan biriniñ tarafından bulaşuv tapmaq içün işlep çıqarıldı, amma 2003 senesi, AQŞ-ta ticaretke kirsetilgende, ev ayvanı olaraq er kes qullanıp olmağa başlağan birinci şeceleri deñiştirilgen ayvan olaraq şimdi yaraştırıcı balıq ticaretiniñ parçasıdır.
Zebra balığı inkişaf ceryanları, yañıdan tiklev, şecere, areket tarzı, hastalıqlar mehanizmleri ve toksiklik sınavı içün nümüneviy uzviyettir.
GD balıq, inkişafnıñ tezligini arttırmak ve mümkün olsa kiyik yedekke balıqçılıq basımını eksiltmek içün akvamedeniyette qullanması içün ösüv gormonınıñ artqaç işlep çıqaruvına imkân yaratqan faalleştirçilernen yaratıldı.
2015 senesi o, ticaret esasında ösümlik GDUini olmağan birinci azıq malı olaraq tertipleyici organnıñ ruhseti aldı.
Drozofila, şecere ve irsiyet, tölniñ inkişafı, oqutuvı, areketler tarzı, ve eskirüv ögrenmek içün qullanıldı.
Malâriyağa dayanıqlı süyrüsinekler malâriya parazitiniñ inkişafını eksiltken şeceniñ kirsetüvi yolunen ameliyathanede işlep çıqarıldı, ve soñra erkek esalisi arasında bu şeceniñ tez tarqaluvı içün qaytqan endonukleazlar qullana (gen drayvı kibi belli olğan).
Başqa usul qısır böcekler tarzınıñ qullanması, oña köre ealini eksiltmek içün qısır kibi şecereli yaratılğan erkek böcekleri yaşamağa qabiliyeti olğan böceklernen yarışalar.
Bu usul, erkekler, ırğaçılarnıñ kemalına yetkenine mania olğan şecenen öz şeklini deñiştirgende, süyrüsineklerde sınalğan steril tehnikağa oşağandır.
Böyle olsa radiatsiyanen sterilizatsiya etilgen gül qurt qırmızı floresan proteinniñ ifade canlılığı içün yaratıldı ve bu olarnıñ ögrenmesini qolaylaştırdı.
Diger qıymetli aqsiller yapmaq içün yipek istisal donatuvınıñ qullanuvınıñ imkânı da bardır.
Yımırtasında nadir bir hastalıqnı tedaviylengen bir enzim olğan Kanuma ilâcı istisal etilgen GM tavuq, 2015 s. AQŞ tertipleyici organları tarafından taqdirlev alınğan edi.
Avstraliyada qamış baqalarnı idare etmek içün genetik müendisligi qullanuvınıñ teklifleri bar.
Ayrıca stabil transgen nematodlar istisal etmek nisbeten qolay ve bu, RNKinen beraber olarnıñ genlerini ögrenmek içün qullanılğan esas aletlerdir.
Transgen nematodlar viruslerni, toksikologiyanı, hastalıqlarnı ögrenmek ve etraftaki müitniñ kirletken şeylerini tapmaq içün qullanılğan ediler.
Yalpaq qurtlar, özlerini tek bir üceyreden yañıdan qurmağa qabiliyetke saiptir.
Bir deñiz annelida olğan qıl qurt tadil etilgen edi.
Genetik müendisligine dair normativ-uquqiy bazanıñ azırlavı 1975 senede ştat Kaliforniya, Asilomarada başladı.
Genetik olaraq tadil etilgen organizmlarnıñ berüvini, işlevini ve qullanuvını tertiplengen halqara bir muqaveledir.
Deñevlerniñ çoqusı içün ayrıca milliy tertipleyici gruppadan ya da qanunlardan bir ruhset kerektir.
Laboratoriya hadimleri ya da cemiyet içün GMOnen ve başqa agentlernen bağlanğan nisbiy telükelerni qıymetlendirmek içün aman-aman universal bir sistema bardır.
Farqlı ülkeler seviyelerni tasvirlemek içün farqlı nomenklaturanı qullanılalar ve er seviyede yapıla bilgen şeyler içün farqlı talaplar ola bileler.
Meselâ, azıq mahsulatınıñ qullanuvı içün ayırılmağan bir asrav, adetince azıq mahsulatınıñ havfsızlığından mesül nufuzlar tarafından ögrenmez.
GMO asravına izin bermegen ülkeniñ çoqluğı, GMOlarnıñ qullanuvınen tetqiqatlarğa izin bere.
ABde asrav içün tek bir qaç GMO taqdirlengen olsa da, bir sıra GMO ital etüv ve işlenüv içün taqdirlengen edi.
Diger ülkelerden farqlı olaraq AQŞ siyaseti esnasta o qadar fokuslanmay, teşkerüvge qolay qapılğan ilmiy telükelerni baqa ve müim ekvivalentlik qavrayışını qullanıla.
Tertipleyici organlarğa dair esas suallerden biri, GM mahsullarını tamğalap yapmaq kerekmi?
Kelişamamazlıqta istimalcılar, istisalcılar, biotehnologik şirketler, devlet tertipleyici organlar, ükümetke baqmağan teşkilâtlar ve alimler iştirak eteler.
Havfsıramalarnıñ çoqluğı GMOlarnıñ sağlıqqa ve etraftaki müitke tesirinen bağlanğandır.
Bunıñnen beraber cematçılıq temsilcileri alimlerge baqqanda ŞT-mahsullarnı telükesiz, dep pek siyrek qabul eteler.
GM asravlar ve uyğun ösümlikler arasındaki gen aqımı ve keniş spektral gerbitsidlerniñ artqan qullanuvı, gerbitsidlerge dayanıqlı yabaniy ot çeşitleriniñ peyda oluvınıñ telükesini arttıra bile.
Bu telükelerniñ bazılarını yoq etmek içün, tarqaluvını yoqlamağa yardım etken, hususiyetlerge saip olğan bazı GMOlar işlep çıqarılğan ediler.
Diger ekologik ve agronomik meseleler bioçeşitlikniñ azlaşuvından, ekinci ziyankâr (maqsatsız ziyankârlar) miqdarınıñ artuvından ve dayanıqlı böcek-ziyânkarlarnıñ tekamülinden ibarettir.
Bt asravlarnıñ faydalı maqsatsız organizmlarğa tesiri, 1999 s. yayınlanğan bir maqalede monarh köbelekleri içün zeerli ola bilgenini tasdıqlamaqtan soñra içtimaiy muzakere etüvniñ mevzusı oldı.
İnsanlarnıñ genetik müendisligini yapmaq qabiliyeti endi mümkün olğanından, bu tehnologiyanıñ ne qadar ögge kelmesiniñ aceti olğanınen ya da iç qullanılmasınıñ aceti omağanınen bağlanğan ahlâqiy meseleler bar.
2006 s. oktâbr ayında - tertiplev esnasınıñ sertligi, GMO yapqan ve satqan şirketlerde azıq malları teslimatınıñ yoqlavınıñ birleştirüvi, genetik tadilniñ faydalarınıñ qabartuvı ya da glifosatnen gerbitsidlerniñ qullanuvı aqqında havfsıramalardır.
Tuvar sünger piçim entsefalopatiyası ve Avropadaki mahsulatnıñ devlet tertiplevinen bağlanğan başqa qavğalar kibi keçenlerde olğan azıq malları meselelerini çağırğan azıq mallarınıñ telükesi aqqında içtimaiy fikri alçaq olğanda GMOlar peyda oldılar.
Gen müendislik, gen modifikatsiya ya da gennen yapılğan areket da degen - bu üzviyetniñ genlernen ayatiyat tehnologiyalar ile doğru idare etüv.
Adetince, bünye, bunı DNE-ni saipniñ üzviyetine kirsetmek içün qullanılğan qaysı, yapıla.
Yañı DNE, serbest qoşula ya da muayyen genom qısımğa yollandırıla bilir.
Rudolf Yeniş, 1974 seneside birinci GM-ayvanı, yabancı DNE sıçan içine kirsetip, yarattı.
Gen modifikarsiya etilgenini erzaqları, 1994 senesiden, tomat Flavr Savr çıqarılğan vaqıtta, satılalar.
2016 seneside, losos, artma gormonnen modifikatsiya etilgenini qaysı, satışqa alındı.
Adam hastalıqlarnıñ ayvanat timsalları, genlerni, muayyen turumlarını içün cezasını alğanını qaysı, çıqarıp, yaratmaq mümkün.
Gen modifikarsiya etilgenini ekinler ticaret yapuvnıñ artma, çoq memleketlerde iqtisat faydanı fermacılar içün teminledi, ama, o, bunı tehnologiyanıñ etrafında çoqusı munaqaşalar sebepni da oldı.
Genler aqımı, közlemegenini üzviyetlerge tesir, erzaq temin etüv üzerinde nezaret ve intellektual mülkiyet uquqlar potentsial meseleler olaraq da qoyuldılar.
Bu, er bir gen er bir uüzviyetten qoyuv içün (çeşit-türlü domenlerden bile) ve başqa istenmez genler qoşuv daa tezce faydalanmağa bilip, ögüni ala.
İlâcler, aşılar ve başqa mahsulatlar, üzviyetlerden, onlar yapuv İçün konstruilergen, alğalanğan ediler.
Sintetik ayatiyat - bu, suniy sintez yapqanını malzemesi üzviyetinge, gen müendislikni adım ögge, kirsetip ileriletken qaysı, inkişaf ettirilgen fendir.
Eger başqa çeşitniñ gen malzemesi saipke eklense, alğan üzviyeti transgen adlana.
1973 seneside, Gerbert Boyer ve Stenli Koen, birinci transgen üzviyetni, antibiotiklerge metinlik genlerni Escherichia coli bakteriya plazmid içine qoyıp, yarattılar.
1976 seneside Gerbert Boyer ve Robert Svonson ile, Genenteh, gen müendislik birinci şirketi, temel qoyğan edi, ve yıldan soñ, şirket, içek tayaçığı içinde adam aqı (somatostatın) yarattı.
İnsulin, bakteriyalar ile işlep çıqarılğan qaysı, 1982 seneside erzaqqa ve ilâclerge nezareti İdarenen (Eİİ) çıqaruv içün taqdirlegen edi.
Çin Milliy Cumhuriyet, birinci memleketni, 1992 seneside viruslarğa dayanıqlı tütün, transgen ösümlikler yetiştirip ticaret yapqanını qaysı, bar edi.
1995 seneside, Bt-qartop, Eİİ taqdirlevden soñ, etraftaki müitni qoruv Agentliginen telükesiz tanılğan edi. Bu, onı birinci ekin, pestisidler işlep çıqarğan, AQŞ-da taqdirlengen qaysı, etti.
Gen suret aluvları, potentsial genler tamin içün, bundan soñ, ileri sınavlar, eñ yahşı namzetleri izar etüv içün yapmaq mümkün.
Bundan soñ, bu segmentleri, gel-elektroforez ile ayırıla bilirler.
Gen, onıñ izolâtsiya yapqan soñ, başta plazmidge, soñra bakteriya içine qoşıp qoyalar.
Olar, promotor ve terminator etrafları, transkriptsiya teşebbüs etken ve bitirgen qaysı, işleteler.
Bu meleke, başqa bakteriyalarda stress ile (meselâ, termik ya da elektrik darbe ile), DNE-ni içün üceyre zar içine kirmek meleke arttırğan qaysı, induktsiya etile billir; basıp alınğan DNE ya genomğa integratsiya etilmek, ya hromosomadan tış DNE olaraq bar olmaq mümkün.
DNE, ösümlikke sıq Agrobakterium vastasınen transformatsiya etüv ile, Agrobakteriumlar T-DNE-niñ ardısıralıq üstünleri faydalanğan, gen malzemesi tabiiy sürette üceyreler içine kirsetmege imkân bergen qaysı, qoşula.
Ösümliklerinde, bu, toquma ekini ile, irişe.
Selektsiya yapılğanını markerleri, transformatsiya etkenini transformatsiya etmegenden üceyreleri qolay farq içün, qullanılalar.
Bu sınavları, hromosomalar sıralavı ve kirsetilgen geni kopiya nomerası da tasdıq ete bilirler.
Yañı gen malzemesi, saip genomine serbest qoşula ya da muayyen yerine yollandırıla bilir.
Genler közlemesi sıqlığı, genom tarir neticesinde, bayağı çoqlaşa bilir.
TALEN ve CRISPR - bu, eñ çoq sıq qullanılğan qaysı ve er bir olardan öz üstünlikleri olğanını qaysı, eki usuldır.
Çoqusı ticariy GMÜ - bu, böceklerge ya da gerbitsidlerge dayanıqlı ekin ösümliklerdir.
Sıçan gibridomaları, üceyreler, monoklon antibedenleri yaratuv içün yeksan birleştirğen qaysı, gen müendislik ile insan monoklon antibedenleri yaratuv içün, uyğulaştırğan ediler.
Gen müendislik, adam hastalıqlarnıñ ayvanat timsalları içün da qullanıla.
Potentsial ilâcleri, bu sıçan nümünelerinde sınala bilirler.
2015 seneside, sağ gen, oğlannıñ bullöza epidermoliz siyrek teri hastalığı azaplanğan qaysı, virus ile terisi üceyreleringe, soñra oğlannıñ hastalıqnen bozulğan bedeni 80 faizge östürülüp oturtılğan qaysı, kirsetildi.
Vesveseler, tehnologiya tek tedaviylev içün degil, amma qıyafet yahşılaştıruv, modifikatsiya ya da deniştirüv, aqıl, tabiat ya da areket tarzı uyğunlaştırıluv içün qullanıla bilir, da bar olalar.
O, bir-eki afta evel, qız-egizler Lulu ve Nana, doğuvğanını aqqında ayttı.
Şimdi, töl safi modifikatsiya, 40 memleketinde yasaq etile.
Bakteriyalar ucuzdır, östürmek qolaydır, klon etilgendir, çoğalmaq çar-çabiktir, transformatsiya etilğen nisbeten qolaydır ve (-80 °C) 80 derece ararette aman-aman sıñırsız vaqıtnı bar ola bilir.
Bu, üzviyetini fenonevge, gen ya da başqa genlernen o öz-ara areket etip körüne qayda, tesir bilir.
Kerekli gen kopiyası, qolay nokautta onı işlemek mustaid degil yapmaq içün, öyle şekilde deñiştirdi.
Bu, eksperimenticige qusurları işbu mutatsiya doğurğan qaysı talil etip, açıq-aydın genler emiyeti öyle şekilde añlatmağa musaade bere.
Eñ qolay ve birinci usul, er vaziyetni alanin reaktivsiz ekşilikke nevbetnen mutatsiya etken vaqıtta "alanin skan etüvini".
Esnas, adetince gen ilâve kopiyalarnı teminat ya da daa sıq aq sintez induktsiya etüv ile bünyesi gen vazife çoqlaştıruv içün yaratılmaq istisnada nokaut müendislik esnasige çoq beñzegendir.
Tarzlarnıñ biri bu yapmaq mümkün - kiyik nev gen yerine 'qoşuq' gen, kiyik nev gen reportör elementnen, yeşil fluorestsent aq (YFA) olaraq, gen modifikatsiya mahsulatları qolay tasavur etmege musaade etkenini qaysı, birleştirüv bar olğan qaysı, qoymaq.
Ekspressiya tedqiqat, yer ve vaqıt açıq-aydın aqlarını işlep çıqaruvını izar etüvinge baqtırılalar.
Bazıları gen, bakterialarda yaramay işleyler, onıñ içün ekşi hamır, böceklerniñ üceyreleri ya da memelilerniñ üceyreleri de faydalanmaq mümkündir.
Bazıları gen modifikatsiya etkenini mikroblar, ayatiyat çıqarılmada ve ayatiyat remediatsiyada ağır madenler etraftaki müitten ve birleştirüvleringe ğayrıdan tiklenüv daa qolay qapılğan qaysı çıqarıp kirsetmek olarnıñ melekesiniñ neticesinde de qullanıla bilirler.
Mantarlarğa ve virusge dayanıqlı ekinler daa yaratılğan ediler ya da azırlama basamaqta bulunalar.
2016 seneside, losos, artma gormonlar ile, büyük osob normal ölçüni bayağı tezce irişmek içün, gen modifikatsiya etilgen edi.
Soya ve kanola, daa faydalı yağlarnı çıqaruv içün, gen modifikatsiya etilgen ediler.
Genlerni virus vektor içinden avuştıruv, invaziv çeşitlernen areket etüv vastası ve ayvanat vekilleri coyulma telüke altında bulunğanlar hastalıqlardan aşılama olaraq teklif etilgen edi.
Gen müendislik qullanuv, tabiatnı qoruvında şimdilik esasnen nazariy hususiyet, ameliyde daa yerine ketirilmep, taşıy.
Asilomar meclisinde, rekombinant tehnologiyalar faydalanma aqında ihtiyariy tavsiyeler taqımı tevsiye etilğen edi.
Yüz elli yedi memleket, Protokol azaları olalar. Çoqusı, öz qararname içün oriyentir olaraq onı faydalanalar.
Çoqusı memleketleri, GMÜ yetiştirüv musaade bermegenini qaysı, tedqiqlerni yapuv musaade bereler.
Emily Marden, Risk and Regulation: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture, 44 B.C.L. Rev. 733 (2003) Avropa Birligi, aksine, belki, eñ qattı GMÜ regulireme qaideleri dünyada saip ola.
Tertipleyici organlarğa dair esas suallerden biri, GM mahsullarını tamğalap yapmaq kerekmi?
Bu zıddiyetleri, makeme davalarğa, memleketara ticaret munaqaşalarğa ve narazılıqqa, da bazıları memleketlerde ticariy masulatlarnı sıñırlağan regulirlemege alıp kelmek.
Meydanğa kelğenini şübelerge baqmadan, tedqiq çoqusı, GM-ekineri yetiştirüv femacılar içün kârlı, köstereler.
Bayağı yıllar, çoq ekologiya aqibetleri GM-ekinlernen alâqadar añlama içün kerekmek mümkün. Olar, adetteki ziraatta da körüneler.
Az film, seyircilarni gen müenslik aqqında, 'Brazildan erifler' 1978 senesini ve 'Jurksk devirni park' 1993 senesini ders, kösterüv ve klip ilmiy filmdan qayda qullanılğanlar, malümat bereler.
Nanotehnologiyalar, qısqa etip nanoteh, maddeniñ atom, molekulâr, supermolekulâr mıqyasında sanaıy muratlarnen qullanılmasıdır.
Bu tarif, kvant mehanik effektlerniñ bu kvant kerçek mıqyasında emiyetli olğanını köstermektedir ve bu sebepten tarif, belli bir tehnologik maqsattan, aşağıda berilgen ölçüde maddeniñ has husiyetlernen oğraşqan er tür araştırma ve tehnoliyadan ibaret olğan bir araştırma kategoriyasına çevirildi.
Maqul araştırma ve uyğulamalar, ananeviy cihaz fizikasınıñ kenişletilmesinden, molekulâr öz özüne quraştıruvı temelinde bulunğan tamamen yañı yanaşmalarğa, nano mıqyasında ölçülernen yañı malzemeler azırlavından, atom mıqyasında doğrudan maddeni idare etmege qadar çeşitlidir.
"Nanotehnologiya" ıstılası, keniş olaraq belli olmağanına rağmen, ilk defa 1974 senesinde Norio Taniguchi tarafından qullanılğandır.
1980 ss. nanotehnologiyanıñ ayrı bir saa olaraq maydanğa ketirilüvi, nanotehnologiyanıñ qavrayış temelini ve maddeniñ atom idaresiniñ istiqballerine qoşma keniş diqqatnı celp etken körümli eksperimental muvafaqiyetlerni azırlağan ve populârlaştırğan Drekslerniñ nazariy ve halq ögündeki işleriniñ qarışuvı yardımınen kerçekleştirdi.
1986 s. IBM Zurich Research Laboratoryda hurdebinniñ azırlayıcıları Gerd Binnig ve Heinrih Rohrer, fizika saasında Nobel mukâfatını qazandılar.
Birinciden C60 nanotehnologiya olaraq tasvir etilmedi; bu ıstıla, nanoölçüli elektronika ve cihazlar içün potentsial qullanıluvnı planlaştırğan soyluq karbon nanoboruçıqlarınen (bazıda grafen boruçıqları ya da Baki boruçıqları adlandırıla) kelecek işniñ munasebetinen qullanıldı.
Onyıllıqlar soñ, çoq sürgüli tranzistor tehnologiyasında muvfaqiyetler, maden-oksid-yarıkeçirici köçüci-effekt tranzistorı (MOYKET) esasında cihazlarnıñ büyükigini sürgüniñ 20 nmden küçük uzunlığınen, bu cümleden üç ölçüli, planar olmağan eki sürgüli MOYKET olğan FinKETnen (fin köçüci-effekt trazistorı), nanoseviyege eksiltmege imkân berdi.
Nanotehnologiyalarnıñ potentsial neticeleri ve tariflerine dair munaqaşalar başlandı, Qıral Cemiyetiniñ nanotehnologiyalar aqqında maruzası misal ola bile.
Bu masulat, nanonaddelerniñ acimiy qullanıluvınen sıñırlanğandır, ve şartı maddeniñ atom idaresi olmay.
O, sürgü-bütün-etrafınen (SBE) FinKET tehnologiyası üzerinde esaslandı.
Bu, em şimdiki işke, em de ilerilegen qavrayışqa bağlıdır.
Aşağı sıñır, atomnıñ ölçüsi (kinetik diametri nanometrniñ dörtüni alğan gidrogenniñ eñ küçük atomları bar) tarafından tayim etmekte, çünki nanotehnologiyalar, atomlar ve molekulalardan öz cihazlarını yaratmalı.
Bu qadrannı başqa kontekstte körmek içün metrge dair nanometrniñ nisbiy ölçüsi, Zeminniñ ölçüsine dair mermerniñ ölçüsi kibidir.
"Aşağıdan üstke" yanaşuvda maddeler ve cihazlar, molekular tanıması esaslarına köre himiyeviy yolnen molekular qısımlarından ibarettir.
Maddelerniñ mehanik, araret ve katalitik hususiyetlerini deñiştirgen kölemge üzerniñ meydanlığınıñ nisbetleriniñ artıruvı misal ola bile.
Nanomaddelerniñ katalitik faalligi de, olarnıñ biomaddelernen tesirleşmesi vaqtında potentsial telükelerni yaratmaqta.
Molekular tanıması qavrayışı pek müimdir: molekulalar, kovalent olmağan molekularara quvvetler yardımınen muayyen konfiguratsiya ya da yerleştirüv oñaytlı olmaq içün tizildi.
"Aşağıdan üstke" kibi yanaşuvlar, cihazlarnı parllel olaraq işlep çıqara bilmeli ve "aşağıdan üstke" usullarından daa ucuz olmalı, amma potentsial olaraq ölçüniñ artıruvına ve kerekli quraştıruvnıñ qıyınlığına köre artqaç yüklene bile.
Semereli nonsistemalar kontekstindeki istisal, bağlı olmay ve karbon nanoboruçıqları ve nanoparçaçıqları kibi nanomaddelerniñ yapılması içün qullanılğan adiy tehnologiyalardan faqrlanmalı.
Tehnologiyalarnıñ inkişafınıñ, olarnı başqa bir usulnen, belki biomimetik esaslarını qullanaraq, işlep çıqarmağa imkân berecegine ümüt etilmekte.
Umumen, atom seviyesinde cihazlarnı quraştırmaq pek qıyın, çünki atomlarnı teñeştirile bilgen ölçüli ve yapışaqlı başqa atomlarğa yerleştirmek kerek.
Bu, 2003 s. ACS Chemical & Engineering News neşrinde mektüpler yollavnıñ sebebi oldı.
Olar, areketi iş masasından deñişken kerginliknen kontrol etilgen eñ az üç farqlı molekular cihazlarını meydanğa ketirdiler: nanoboruçıqlı nanomotor, molekular aktuatorı ve nanoelektromehanik relaksatsiya ostsilâtorı.
Çabik ion ulaştırmasınen nanomaddeler daa nanoionlik ve nanoelektronikanen bağlıdır.
Nanopilastrlar kibi nanoölçüli maddeler bazıda küneş batareyalarında qullanıla, bu ananeviy çaqmaqlı küneş batareyalarının fiyatına qarşı küreşmege imkân bere.
Daa umumiy şekilde, molekular özüni quraştıruvı, yalıñız molekulalarnıñ qısımlarını avtomatik olaraq faydalı bir konformatsiyağa şekil etmege mecbur etmek içün supramolekular himiyasınıñ qavrayışlarınıñ qullanıluvına, hususan molekular tanımasına yönelgendir.
Bazarda endi olğan mıqnatis tirenüvi esasında dev qattı diskleri ve atom qatlam tortası (AQT) bu tasvir etüvge kelmektedir.
Fokuslandırılğan ion topları, doğrudan-doğru maddeni çıqara, eger aynı vaqıtta kelişken prekursor gazları qulanılsa, atta onı tortalandıra bile.
Bundan soñ olar, nanoelektron cihazlarında bir molekularlı qısımlar olaraq qullanıla bileler.
Molekular nanotehnologiyası, tevsiye etilgen bir yanaşuvdır, onıñ şartı ince olaraq kontrol etilgen, determinizm usullarını qullanaraq ayrı molekulalarnıñ manipulâtsiya etilüvidir.
Nanorobotlarnıñ tibbiyette qullanıluvınıñ daa ümüdi bar.
Maddeniñ diskret (yani atom) tabiatı ve eksponentsial artıruvınıñ imkânı sebebinden bu etap, nevbetiy sanayı inqilâbınıñ temeli olaraq incelenmekte.
Ölçülikniñ eksilüvinen, kölemge üzerniñ nisbetiniñ yükseltüvi kösterilmekte.
Lâkin qavrayış olaraq olar, 1961 s. Marvin Minskiy tarafından işlep çıqarılğan skanlaştırğan konfokal hurdebinge ve 1970 ss. Kelvin Kueyt tarafından işlep çıqarılğan skanlaştırğan akustik hurdebinge (SAH) beñzey, daa yañı skanlaştırğan zond hurdebinleriniñ daa yüksek ayırımlılığı bar, çünki yarıq ve davuş dalğalarınıñ uzunlığınen sıñırlanmağandır.
Faqat bu, hurdebinniñ skan etilüviniñ alçaq tezligi sebebinden alâ daa yavaş bir esnastır.
Nanotehnologiya usullarınıñ başqa taqımı, nanoboruçıq ve nanotellerniñ yapılması içün qullanılğan usullardan, teren ultramor litografiya, elektron-şavle litografiyası, fokuslandırılğan ion topunen işlev, nanoimprint litografiyası, atom qatınıñ tortası ve molekular buv tortası kibi yarıkeçiricilerniñ yapılması içün qullanılğan usullardan, ve di-blok sopolimerleriniñ qullanıluvınen kibi molekula özüni quraştıruv usullarından ibarettir.
Skanlaştırğan zond hurdebinligi, em hususiyetletniñ tesbit etilmesi, em de nanomaddelerniñ sintezi içün müim bir usul sayılmaqta.
Misal olaraq hususiyetlerge yönelişiknen skanlaştıruv yanaşuvını qullanaraq atomlar ve molekular, skanlaştırğan zond hurdebinligi usulları vastasınen üzer boyunca qarıştırıla bile.
Bu usullar himiyaviy sintezden, özüni tizüv ve mevam tizüvinden ibarettir.
Con R. Artur kibi Bell Telephone Laboratoriesten tedqiqçiler.
Molekulа-şavle epitaksiyası, alimlerniñ atomlı olaraq atomnıñ muayyen qatlamlarınıñ ve bu esnasta mürekkep qurulışlarnıñ yaratqanlarına izin bere.
Yaralar yahşı oldurmaq içün sarğılar kümüş nanoparçaçıqlarınen siñirilgen ediler.
Nanotehnologiyalar, bar olğan tibbiy qullanımlarnıñ qullanmasını terapevt ekim müessisesi ve ev kibi yerlerde daa ucuz ve qolay yapmaq içün becerikli ola bileler.
Şimdi platina bu köçüricilerde dizel köçürici katalizator olaraq qullanıla.
Soñra ekşimeli katalizator kömürekşi ıs ve suv yaratmaq içün tatımlarnı ve oz ısını ekşite.
İnnovationsFonden Danimarkalı şirketi nanotehnologiyalar qullanıp katalizatornıñ yerine qullanılğan yañı şeylerniñ qıdıruvı içün 15 millon Danimarka kronasını yatırdı.
Eger katalizatornıñ çürük gazlarnıñ tesirine oğranğan yüzü meydanı azamiy olsa, katalizatornıñ semereliligi azamiydir.
Böylece, bu nanoparçaçıqlarnıñ yaratması neticede yapqan dizel köçürici katalizatornıñ semereliligini arttıracaq - öz nevbetinen daa temiz çürük gazlarğa ketirecek - ve fiyatını eksiltecek.
Karkas azırlağanda farqlılaşuvını kelişken sızıq boyu yönetmek içün tetqiqatçılar qafesniñ mikroortalığınıñ nanoölçüli hususiyetlerini taqlit etmege tırışalar.
2017 senesi TSMC 7nm esnasınıñ istisalını başladı, ve 2018 senesi Samsung ise 5nm esnasınıñ istisalını başladı.
Bu sebeplerden bazı zümreler nanotehnologiyalarnıñ ükümet tarafından tertiplenmesi içün çıqalar.
Bazı nanoparçaçıq mahsullarınıñ beklenilmegen neticeleri ola bileler.
Avada olğan nanoparçaçıqlarnı ve nanoliflerni içine nefes aluv, fibroz kibi aqciger hastalıqları sırasına ketire bile.
Nature Nanotechnology'de keçenlerde derc etilgen ciddiy tetqiq, kömürşeceli nanoboruçıqlarnıñ bazı şekilleri – "nanotehnologiyalar inqilâbı" içün poster balası – yeterli miqdarda içine nefes alğanda asbest kibi zararlı ola bilgenini tasdıqlay.
Devis (2008) eksikliklerni yoq etüv içün adımlar tasvirlengen, tertipleyici yol haritasını teklif etti.
Neticede, bazı alimler, soñuna qaldırılğan satuv ruhseti, kenişletilgen tamğalanma, ve nanotehnologiyalarnıñ muayyen şekilleri munasebetinen telükesizlik aqqında malümatnı işlev içün qoşma talaplar ile ihtiyat printsibini daa qattı qullanuvğa çağırdılar.
Özekli tehnologiya, atom özekleriniñ özekli reaktsiyadan ibaret olğan tehnologiyadır.
O, Pyer Küri ve Mariya Küri bu fenomenni tetqiq etmege başladılar.
Radioaktiv şavlelerniñ bu türlerinden bazıları adiy maddeden keçe bile, ve olarnıñ episi büyük miqdarda zararlı ola bileleler.
Radioaktiv parçalanuv tarafından yapılğan şavle saçuvnıñ ionlaştırıcı şavle olğanını yavaş-yavaş belli oldı, ve yaqmaq içün atta pek küçük miqdar ciddiy uzun müddetli telüke ola bile.
Atom daa yahşı añlayışlı olmağa başlağanca, radioaktivlikniñ tabiatı daa açıq oldı.
Alfa parçalanuvı, özekniñ, geliy özegine teñ manalı eki serten ve eki redtenden ibaret alfa parçaçığını azat etkenindedir.
Radioaktiv şavlelerniñ bu türü eñ telükeli ve muasara etmesi içün eñ zordır.
Bir özekten çıqarılğan, başqa özekni parçalanuvğa ketken redtenlerniñ orta miqdarı k kibi añılğandır. Birden büyükçe k qıymeti parçalanuv reaktsiyasınıñ emgeninden daa çoq redten ayırğanını dey, ve bunıñ içün öz-özüni qoltutqan zıncırlama reaktsiya adı ola.
Zıncırlama reaktsiya içün aniy parçalanuvlar yeterli olsa, kütleniñ kritik noqtаğa yetkeni sayıla, ve energiya ayıruvı tez ve nezaretsiz artacaq, adetince bu patlavğa ketire.
Bu proyekt devamında ilk parçalanuv reaktorları da işlep çıqarıla ediler, ancaq başta olar silâ istisalı içün edi ve elektrik işlep çıqarmadılar.
Lâkin kütle kritik olsa tek keç qalğan redtenlerniñ kirsetüvinde reaktsiya, meselâ redten siñirüvleriniñ kirsetüvi ve yoq etüvinen kontrol etilgen ola bile.
Olıp çıqqan özek demirniñ özeginden daa yengil olğanda energiya normal ayırıla, özek demirniñ özeginden daa ağır olğanda energiy, umumen, emile.
Nikelden uranğa ve başqalarğa qadar ağır elementler qalğan artqaçı supernova nükleosintezi, R-ceryanından olıp çıqa.
Gidrogen bombaları büyük yıqqan küçüni icatileden alalar, amma olarnıñ energiyası kontrol etilip olamay.
Fakat bu tertibatlarnıñ ekisi temiz energiya ğaybınen çalışalar.
Başta, Ekinci cian cenki devamında, Manhetten leyhasınıñ alimleri (Edvard Tellernen başında) bombanıñ yaratması kibi özek icatilesini tetqiq etkende özek icatilesi tek nazariy stadiyalarda keçirilgen edi.
Atta küçük özek cihazları bir şeerni patlav, ateş ve radioaktiv şavle saçuv ile yıqa bile.
Böyle silâ bir ya da çoqça kritik noqtаdan ufaqça parçalanuv kütlelerni tatbiq içün stabil alda tutmalı, soñra detonatsiya içün kritiklikni (kritik kütle yaratmağa) doğurmalı.
Urannıñ bir hastobı, yani uran-235, tabiatta peyda olğan ve yeterli derecede turğun olmağandır, amma er vaqıt daa istiqrarlı uran-238 hastobınen qarıştırılğan tapıla.
Alternativ olaraq plutoniy elementiniñ, bu protsessnıñ qullanılıp bilgeni içün yeterli derecede turğun olmağan hastobı bar.
1945, İyül 16-da, Alamogordo yanında Nyu Meksikoda olar "Trinity" kod adlı birinci özek silâsını sınavdan keçirgende patlattı.
Yekâne silâdan emsalsiz yıqıluvlar ve qurbanlardan Yaponiya ükümeti çoq keçmeden Ekinci cian cenkni bittirerek teslim oldı.
Dört yıldan biraz soñra, 1949 senesiniñ Avgust 29-da, Şuralar Birligi öz birinci parçalanuv silâsını patlattı.
Radiologik silâları, duşman yerlerinde telükeli özek maddelerini tarqatmaq içün ayırılğan özek silâsınıñ türüdir.
Böyle silâ adiy silâlı quvetler içün faydasız dep sayılsa da, özek terrorizm qorqusını arttıra.
Muqavele, yerastı özek sınamalarına izin berdi.
Butün bu devletler 1996 senesi Er taraflı sınama yasağı muqavelesini imzalağan soñ, (2011 senesi quvetini almadı), tüm özek sınamalarını toqtatmağa mecburiyetini aldı.
Suvuq cenki devamında bir birine qarşı çıqqan küçlerniñ yüz millionlarca insannı öldürmek içün yeterli olğan büyük özek silâhaneleri bar edi.
Şu anda özek energiyası, dünya elektrik energiyasınıñ qararnen 15,7 faizini temin ete (2004 senesi) ve uçaq gemilerini, buzqırğanlarnı ve suvastı gemilerini areket ettirmek içün qullanıla (şimdilik iqtisadiy aspektler ve bazı limanlardaki olğan qorqular, naqliyat gemilerinde özek energiyasınıñ qullanmasına mania ola).
Tibbiy ve tiş rentgeni skanerleri, kobalt-60 ya da diger rentgen qaynaqlarını qullana.
Olarnıñ ekisinde de küçük bir daimiy aqımğa yol açqan 241Am küçük bir qaynağı bar.
Böceklerge qarşı küreşte qullanılğan başqa bir vasta, populâtsiyasını azlaştırmaq içün, steril böcek usulı dep adlandırılğan erkek böceklerniñ yavruları olmaması içün radiatsiyanen sterilizatsiya etilmesi ve azat etilmesidir.
Qullanılğan radiatsiya qaynaqları arasında radioizotop gamma şavleleriniñ qaynaqları, X şavleleriniñ generatorları ve elektronlarnıñ tezleştiricileri bar.
Şu sebepten, o, tibbiy donatma, plastik, gaz hatları içün borular, sıcaq tabanlar hortumları, azıq malları içün termo çıtаlar, araba qısımları, teller ve kabeller (tecrit), şinalar ve atta qıymetli taşlar kibi azıq olmağan mallarda qullanıla.
Mikroorganizmler artıq çoğalıp olamazlar ve zarar ketirgen ya da patogen faaliyetlerini devam ettirip olamazlar.
Ösümlikler tabiiy pişme ya da qartlama protsessini devam ettirip olamay.
Azıq mallarınıñ ionlaştırıcı radiatsiyanen işlemesiniñ hususiyeti, atomik keçiş içün energiya sıqlığınıñ pek yüksek olması, molekulalarnı parçalay bilmesi ve tek qızdıruv ile elde etilip olamağan ionlaşuvnı (bu sebepten adı böyledir) meydanğa ketire bilmesidir.
Faqat, şavlelerge oğrağan azıq mallarını tasvirlemek içün suvuq pasterizatsiya termininiñ qullanması munaqaşalarnıñ sebebi ola, çünki beklenilgen soñki neticeler bazıda oşağan olabilse de, pasterizatsiya ve şavlelerge tutuv tamamınen farqlı protsesslerdir.
Mariya Küri, şavlelerge tutuvnıñ yüksek seviyesi neticesinde peyda olğan aplastik anemiyadan öldi.
Hirosima ve Nagasakideki ölgenlerniñ qararnen yarısı radiatsiya şavlelerine oğrap, eki-beş yıl soñ öldi.
Radioaktiv parçalanuv, özek maddeleriniñ etraftaki müitke atması boyunca daa ciddiy telükeni ifade ete.
Buña oşağan qazalarnı yaşağan askeriy reaktorlar Büyük Britaniyadaki Windscale ve Amerika Birleşken Devletlerindeki SL-1 edi.
Transgumanistik araştırmalarnıñ başqa bir mevzusı, insaniyetni özek cenki ya da asteroid çarpışması kibi ekzistentsial risklerden nasıl etip qorçalamaqtır.
Bu iddia, 1990'da ingiliz felsefeci Maks Mor tarafından transgumanizm printsiplerini futurist bir felsefe olaraq ifadelemege başlanması ve Kaliforniyada o zamandan berli bütündünya transgumanistik areketke keçken bir tüşünce mektebini teşkil etilmesi içün intellektual temel qoydı.
"Fikir yürsetüvlerde" Dekart, em fizikiy ölümsizlik, em de daa küçlü aqılnı bere bilecek yañı bir tibbiyetni tasavur etti.
Belki, Aziz Leon, qızı Meri Şellininiñ "Frankenstein" adlı romanına ilham bergen.
Hususan, o, evgenika ilminiñ inkişafı, ektogenez (suniy bir müitte yaşayış yaratma ve devam ettirme) ve sağlıq ve zekâ kibi insan hasiyetlerini yahşılaştırmaq içün genetikanıñ qullanılmasınen meraqlana edi.
O zamandan berli, bu fikirler transgumanistlerniñ ortaq mevzusı oldı.
Manifestniñ "Malzeme ve insan" bölüminde, Noboru Kavazoe şunları tahmin ete: Bir qaç onyıllıq soñ, kommunikatsion tehnologiyalarnıñ tez inkişafı sayesinde, er kesniñ qulağında diger insanlar onıñ aqqında ne tüşüngenini doğrudan ve tam olaraq yollağan bir "beyin dalğası alıcısı" olacaq.
1966'da Nyü-Yorktaki "Yañı mektebind"\n"insannıñ yañı qavrayışlarını" ögretken bir futurist olğan FM-2030 (eski adı F. M. Esfandiari), post-insaniyetke keçici tehnologiyalarnı, yaşayış tarzlarını ve dünyabaqışlarnı menimsegen insanlarnı "transinsanlar" olaraq belgilemege başladı.
Birazdan FM-2030 ve Vita-More Los-Anjeleste transgumanistler içün FM-2030 kurslarınıñ studentleri ve Vita-Moreniñ bediiy sanalaştırmalar seyircileri kelgen toplaşuvlarnı keçirmege başladılar.
Hususiy bir qasevet, sınıflar ve sıñırlar arasında insan mükemmelleştirme tehnologiyalarına musaviy irişimdir.
Böyleliknen, Bütün dünya transgumanistlerniñ birleşmesi esas halqara transgumanistik organizatsiyası qaldı.
Mormon transgumanistlerniñ birleşmesi 2006 senesi qurulğan edi.
Transgumanizm, evrim perspektivasını, bu cümleden bazıda kognitiv qabiliyetlerniñ yahşılaştırması (yani biologik yükselme) vastasınen olduqça aqıllı bir ayvan çeşitiniñ yaratılmasını qayd ete, amma iştirakçiler evriminiñ soñki neticesi olaraq "post-insaniyet kelecekke" tutuna.
Amma bu "medeniy postgumanizm", insanlar ve daa zemaneviy maşnalar arasındaki munasebetler yañıdan tüşünmek içün resurslarını teklif etmek imânı bere, bu nazar noqtasından, "muhtar liberal subyektniñ" eskirgen qavrayışlarından red etmeyler amma onıñ, "prerogativalarnı" post insan alemine kenişleteler.
Lâkin, diger teraqqiyatperverler, postgumanizm, ya felsefiy ya faal şekilleri olsa, içtimaiy musaviyliknen bağlanğan qayğıruvlardan, insan institutlarınıñ islâ etüvinden ve diger Aydınlatuv qayğıruvlarından, daa nazik keçiniş usullarınıñ qıdıruvlarında insan bedeninden ziyade olıp çıqmaq öktemli ıntıluvlarğa doğrudır.
Pek çoq transgumanist bütün yaşayış keyfiyetini yahşılaştırmaq içün kelecek tehnologiyalarnıñ ve yañartuv içtimaiy sistemasınıñ imkânı faal tarzda degerlendireler, insan alınıñ maddiy kerçekliginiñ, doğma aqıl ve fizikiy manialarını yoq etüvinen, uquqiy ve siyasiy musaviylik vadeniñ yerine sağlamaq içün çalışa.
Ray Kurzweil kibi bazı nazariyeciler, tehnologik yañartuvınıñ tezliklerini tezleşeler, ve ögümizdeki 50 yıl içinde tek radikal tehnologik ilerilevi degil, belki de insannıñ tabiatını tübü-tamırından deñişe bileceğını bir tehnologik bilinmemezliginiñ mümkün olğanına inanalar.
Misal içün, Bostrom inkişaf etken tehnologiyalarniñ yardımınen yapa bilgen telükelerinen beraber, insanlıqnıñ kelecek amanlığını içün ekzistentsional telükeleri aqqında çoq yazğan edi.
Buna qarşı turmaq içün Hawking, insan intellektıniñ inkişafı ve tecavuzniñ azlaşuvı içün insan genomnıñ öz qolunen azırlağanı ya da mehanik mükemmelleştirüvı (meselâ, miy-kompyuter interfeys kibi), bunıñ yoqluğı insan tsivilizatsiyası kollektiv şekilde daa añqav ola bile, stabi lolmağan sistemasında sağ qalmaq içün, ve bu cemiyetniñ yıqıluvğa ketirecek.
Bu mütefekkirler, sahtelevniñ esasında bir munaqaşa yapmaq imkânı, esassız olmağan ve tış faraziye bağlı olmağan bir şekilde insan öz adından laf etmek imkânınıñ bir bosağa dep tasdıqlaylar.
Buna köre, Dan Agin kibi pek çoq körümli transgumanizm tarafdarları, em sağda em solda transgumanizm tenqitçiler "biokonservatorlar" ya da "bioludditlar" kibi adlandılralar, soñki ıstılası el işiniñ maşnalarnen deñiştirüv karşı çıqqan 19 senesiniñ industrializatsiya karşı çıqqan içtimaiy areketine yollağandır.
Böyle bir stsenariy iş yerinde ve tasil saasında üstünligi temin etilgen muayyen neyron implantlarnı bar olğan vaqıtta daa ola bile.
Immortalizm radikal yaşayışnıñ uzatılması ve tehnologik edebiylik mümkün ve arzu etilgen olğanını meslegine esaslanğan ve olarnıñ kerçekleştirüvi kefalet etmek içün araştıruv ve işlevı qorçalanğan ahlâqiy bir ideologiyasıdır.
Riyaziyat, miqdar (raqamlar nazariyesi), terkip (cebir), feza (endese) ve deñişüvden (talil) ibaret.
Riyaziyat terkipler aqiqiy vaqialarnıñ eyi imselleri olğan vaqıtta matematik fikir yürsetüvleri, tabiatnıñ añlamı ve tahmin etüvi içün qullanıla bileler.
Matematik meselelerniñ çezilüvi içün kerek olğan tetqiqler, üzlüksiz aramasınıñ yıllarını ya da asırlarını bile talap eteler.
Riyaziyat, Renessans devrinden evel nisbeten yavaş inkişaf etile edi. O vaqıt, matematik yañartuvlar, yañı ilmiy icatlarınen tesirleşip bugünki kününe qadar sürgen matematik keşifler suratınıñ artuvına ketirdiler.
Kemiklerde tapılğan çörküler tasdıq etkenleri kibi, fizikiy obyektlerni saymağa qabiliyetinden ğayrı, qadimiy halqlar, künler, mevsimler ya da yıllar kibi mücerret degerlerni de saymağa bile ediler, ğaliba.
M.e. 6 asırdaki pifagorcılardan başlap qadimiy yunanlar, riyaziyatnıñ mustaqil feni olaraq muntazam ögrenüvini başladılar.
Qadimiy vaqıtlardaki eñ ulu riyaziyatçılardan biri Sirakuzlı Arhimed (m.e. tahminen 287-212 yılları) sayılmaqtadır.
Bugünki künü bütün dünyada qullanılğan esaplavnıñ ind-arap sisteması ve onıñ ameliyatlarnıñ qullanuv qaideleri, milâttan soñ birinci biñyıllığı içinde İndistanda teşkil olıp islam riyaziyatı ile ğarp dünyasına alıp berilgen ediler.
İslam riyaziyatınıñ eñ körümli muvafaqiyeti, cebirniñ inkişafı olğan.
Modernniñ erte devri içinde riyaziyat, Ğarbiy Avropada tez sürette inkişaf etilmege başladı.
19 asırnıñ eñ ulu riyaziyatçılarından biri, cebir, talil, differentsial endesesi, matritsalar naraziyesi, raqamlar naraziyesi ve statistika kibi saalarına büyük isse qoşqan Karl Fridrih Gauss olğan edi, ğaliba.
Matematik keşifler bugün de yapılmağa devam etileler.
Hususan, mathēmatikḗ tékhnē "matematik sanatı manasına kele edi."
İngliz tilinde mathematics ismi, teklik sayısındaki fiilinen beraber qullanmaqtadır.
Lâkin Aristotel daa şunı qayd ete edi ki, diqqatnıñ tek miqdarğa celp etüvi, fizika kibi ilimlerden riyaziyatını farqlandırmaz; onıñ fikrine köre, mücerretlik ve aqiqiy vaqialarından "fikirde ayrı olğan hususiyet olaraq "miqdarnıñ tetqiq etüvi, matematikanı ayıra.
Sezgiciliginiñ hususiyeti şusı ki, o, başqa tariflerge binaen doğru olıp sayılğan bazı riyaziyat ğayelerni red ete.
Haskell Karri, riyaziyatnı formal sistemalar aqqında "ilimi kibi " tayin etti.
Popper daa qayd etkeni kibi, "Men, sistemasınıñ empirik ya da ilmiy soylarını tek olarnıñ deñev ile teşkerilmege qabiliyeti olğanda qabul etem."
Riyaziyatta ve başqa ilimlerde sezgirlik ve deñevniñ de tahmin etüviniñ ifadelevinde büyük rölü bar.
Meselâ, fizikacı Riçard Feynman, riyaziyat fikir yürsetüvi ve fizikiy basiretiniñ birikmesi sayesinde kvant mehanikasınıñ integral ifadelevini uydurdı. Tabiatnıñ dört esas küçüni birleştirmege tırışqan ale daa inkişaf etilgen ilmiy nazariyesi - tellerniñ zemaneviy nazariyesi, yañı riyaziyatçılarnı ilham etmege devam ete.
Sıq adiy ve ameliy riyaziyatı arasında farqını qayd eteler.
Fenlerniñ başqa saalarnıñ çoqusında olğanı kibi, ilim devirinde bilgilerniñ patlavı, ihtisaslaşuvına alıp ketirgen: bugünki kününe qadar riyaziyatnıñ yüzlerce ihtisasiy saası bar, matematikasınıñ soñki mevzuiy sınıflaştıruvı ise - 46 saifeden ibaret ola.
Riyaziyatçılarnıñ çoqusı, matematikasınıñ zatifligi, oña has olğan bediyatı ve iç güzelligi aqqında laf eteler.
G.H. Hardi, “Riyaziyatçısınıñ senası” kitabında adiy matematikasınıñ tetqiq etüvini aqlamaq içün bu estetik fikirlerniñ yeterli olğanını dep ifade etken.
Bu alâmetlerge köre, obyektniñ tavsifi kibi ifade etilgen teoreması, mukâfatı ola.
Eyler (1707-1783), bugün qullanılğan işaretlevlerniñ çoqusı içün mesüliyetli edi.
İnsanğa has olğan adiy tiline, yani insanlarnıñ (misal olaraq, sığır) sözni oña uyğan fizikiy obyektinen bir sayuvına köre, riyaziyat işaretler fizikiy analogsız olıp mücerret olalar.
Riyaziyat tili, matematikada manasız olğan gomeomorfizm ve bütünleştirüvi kibi tehnikiy ıstılalarından ibaret ola.
Riyaziyatçılar tilniñ bu mantıqlığı ve doğrulığına "rigor" deyler.
O, fen tarihında çoq sayılı hatalı sezgirliklerinde esaslanğan hatalı teoremalarından qaçınmaq içün kerek.
Sertlikniñ añlamaması, riyaziyat aqqında bazı tarqalğan yañlışuvlarnıñ sebebi ola.
Başqa taraftan, isbat yardımcıları ise el ile yazılğan tasdığında qayd etilip olamağan bütün tafsilâtlatlarnı teşkermege izin berip Feyt-Tompsonnıñ teoremasınıñ isbatı kibi uzun tasdıqlarnıñ doğru olmasında inandıralar.
Bu esas meselelerine ilâve olaraq riyaziyat yüreginden mantıq, toplam naraziyesi (esası), farqlı ilimlerniñ empirik matematikası (ameliy riyaziyat), soñki vaqıtta ise - bellisizliginiñ talapkâr ögrenüvi kibi başqa saalarınen bağınıñ tetqiq etüvine bağışlanğan ast bölükleri de bar.
Riyaziyatnıñ temel qoyulmasına dair bazı zıddiyetler alâ daa süre.
O, esas arifmetikasından ibaret olğan er semereli formal sisteması, aqlı olsa (yani isbatlanılabilgen er teoreması aqiqiy ola), ille tam degil (yani bu sistemasında tasdıq etilip olamağan aqiqiy teoremalar da bar) olmasını (formal olmağan şeklinde) közde tutqan tamamsızlıq aqqında Gödel teoremalarnıñ peyda oluv yeri sayılmaqtadır.
Zemaneviy mantıq, rekursiya nazariyesi, şekiller nazariyesi ve isbatlar nazariyesine bölünip nazariy informatika ve kategoriyalar nazariyesinen sıqı bağda bulunmaqtadır.
Esaplav nazariyesi, eñ belli modellerden biri olğan Tyüring maşnasını kirsetip kompyüterniñ türlü nazariy modellerniñ sıñırlamalarını tetqiq ete.
Tabiiy raqamlarnıñ baquvı da "soñsuzlıq" añlamını yaratqan transfinit raqamlarına alıp ketire.
Böyleliknen, zümreler, daireler, alanlar ve başqa mücerret sistemalarnı tetqiq etmek mümkün; beraberlikte böyle tetqiqler (cebriy ameliyatlarnen tayin etilgen terkipler içün) mücerret cebriniñ saasını peyda ettireler.
Trigonometriya - üçköşelikniñ taraflar ve köşeler arasında nisbetleşüvleri ve trigonometrik funktsıyalarnı baqqan riyaziyatnıñ bölgesi ola.
Qabarıq ve diskret endesesi, raqamlar nazariyesideki vazifelerniñ çezilmesi ve funktsional talili içün işlep çıqarılğan ediler, amma şimdi olar optimizatsıya ve informatikada qullanılalar.
Li gruppaları saa, terkip ve deñişüvlerniñ tetqiq etüvi içün qullanılalar.
Funktsıyalar mında deñişe bilgen miqdarını tasvir etken esas añlamı kibi peyda olalar.
Funktsional talilinde eñ sıq qullanılğan kvant mehanikası ola.
Statistikalar (tetqiq leyhanıñ çerçivelerinde çalışqan soyları) tesadüfiy seçüvi ve afara deñevlerniñ sayesinde "manasını taşığan malümatlarnı yaratalar"; statistik seçüviniñ ya da deñeviniñ dizaynı, malümatlarnıñ talilini tesbit ete (malümatlarnıñ irişilir olmasından evel).
Raqamiy talili, funktsional talilniñ ve yaqlaşuv nazariyesiniñ qullanuvı ile talil vazifelerniñ çezilüv usullarnı tetqiq ete; raqamiy talili, tögereklev hatalarına ayrıca diqqatlı oluvı ile yaqlaşuv ve diskretizatsıyanıñ keñ manasında tetqiq etüvini kirsete.
Çern medali, 2010 senesi bütün ömür içinde qazanılğan yararlıqlarnıñ tanıması içün kirsetilgen edi.
Bu cedvel, riyaziyatçılar arasında büyük rağbet qazanğan ve bu meselelerden eñ azdan doquzı çezilgen.
Pi raqamnıñ manası, onen esaplap çıqarılğan edi.
Aynı pifagorcılar "matematika" ıstılasını uydurdılar, ve aynı olardan riyaziyatnıñ tetqiq etüvi başlanğan.
Siyasiy davası sebebinden İskenderiyesiniñ hristian cemiyeti, onı cezalağan. Onıñ buna alâqası olğanını farz etip onı soyundırdılar ve terini mollüsklarnıñ qaburçaqları ile (bazı malümatlarına köre, kiramet ile) qırıp aldılar.
Başqa tillerine ilmiy metinlerniñ tercimesiniñ paranen temin etüvi, bazı halifelerniñ üküm sürüvi içinde devam etilip bazı alimler tercime etilgen işlerde mütehassıs olıp çıqqanlarına alıp ketire edi ve olar, öz nevbette, ayrı ilimlerniñ inkişafı içün ilerideki destegini ala ediler.
Orta vaqıtlarda musulman idaresi astında çalışqan alimlerniñ çoqusınıñ hususiyeti şusı edi ki, olar sıq polimatlar olğan ediler.
Esasen derebeylik ve kilse medeniyetinden ekseriyette lâdiniy soyuna keçüv devirinde riyaziyatçılarnıñ çoqusınıñ başqa zenaatları bar edi: Luka Paçoli (muasebe esabınıñ esasçısı); Nikkolo Fontana Tartalya (belli müendis ve muasebeci); Cerolamo Kardano (ihtimallılıq nazariyesi ve binomial kenişleviniñ eñ ilk esasçılarından biri); Robert Rekorde (ekim) ve Fransua Vyete (uquqçı).
Bu devirdeki britaniyalı üniversitetleri, italiyalı ve nemse üniversitetlerine tanış olğan bazı yanaşuvlarnı ögrenip aldılar, amma serbestlik ve muhtariyetinen qullanğanlarına köre, olarnıñ deñişüvleri, Gumboldtnı ilhamlandırğan aynı tesirler ve Aydınlıq devrinden başlanğanlar.
Talebeler, tetqiqlerni seminarlarda ya da laboratoriyalarda keçire bile ediler ve daa ilmiy mündericesinen doktorlıq dissertatsıyasını azırlamağa başladılar.
Riyaziyatçılar ve ameliy riyaziyatçılar STEM degen zenaatlarından sayılmaqtalar (ilim, tehnokıgiyalar, müendislik ve matematika).
Aktuariyler de, ayrı pensiya kelirniñ aluvı içün kerek olğan pensiyalılıq ücretiniñ seviyesinen bağlı maliyeviy meselelerni ve bunen beraber, ihtimaliy havfınen yatırımlardan kelirni arttırmaq içün kompaniya, resurslarnı nasıl yatırım yapmaq kerek olğanınen bağlı meselelerni çezeler.
Mısır raqamlarnıñ iyeroglifik sisteması, daa keç olğan Roma raqamları, esaplav içün qullanılğan esabat işaretler ile peyda olğan.
Mevam işaretlerni kirsetken sayılavnıñ ilk sistemaları, babil raqamlar içün sekstagesimal sisteması (60 esası) ve maya raqamlarnı tesbit etken vigesimal sistemasınen (20 esası) beraber onlıq soylarına ait olmağan ediler.
Evklidniñ işleriniñ peyda olmasından m.e. tahminen 300 s. evel riyaziyat saasında yunan tetqiqleri felsefiy ve mistik itiqatlarınen kesişe ediler.
Ellinistik devri ögüne qadimiy yunanlarnıñ sıfır içün işareti olmağan edi ve olar raqamlar olaraq işaretlerniñ üç ayrı tizgisini qullana ediler: bir tizgini daneler içün, birini onlar ve birini yüzler içün.
Uzun bölüv algoritmi aynı edi, daa XX asırda rağbetli olğan kvadrat tamırınıñ algoritmi, Arhimedge belli edi (belki de o, onı işlep çıqardı).
Qadimiy çinliler arifmetikanı Şan sülâlesinden başlap Tan sülâlesine qadar, esas raqamlardan qıyın cebrine qadar tetqiq ete ediler.
Yüz yerine danelerniñ işaretlerni qullana ediler ve ilâhre.
Qadimiy çinliler, menfiy sayılarnı açıp, añlap qullanğan ilk soylardan biri ediler.
Onıñ zamandaşı, suriye yepiskopı Severus Seboht (m. s. 650 s.) degeni kibi: "İndlerniñ öyle bir esaplav usulı bar ki, iç bir söz ile maqtanıp olamazsıñ”.
Araplar da bu yañı usulnı tetqiq etip onı hesab dep adladılar.
Orta asırlı islam dünyasında ve Ğayrıdan Yaratıluv devrindeki Avropada cebriniñ inkişaf etilmesi, esaplavnıñ on danelik sistemasınıñ yardımı ile esaplavlarnıñ büyük sadeleştirüvi neticesinde olğan.
Arifmetik ifadelerge ameliyatlarnıñ farz etilgen ardı-sıralılığına köre qıymet kesilmek kerek.
Meselâ, raqamiy kömpyüterler bar olğan qoşuv shemalarnı daa bir kere qullanıp cihaz tarzda (red etüvi) daa qolay kerçekleştirile bilgen additiv ters etüvlerniñ taqdim etüvi içün eki ilâve usulını qullanaraq çıqaruvnıñ kerçekleştirüvi içün ilâve shemalarnı iqtisat ete bileler.
Arttıruv da eki sayını birge, arttıruv neticesine, arttıra.
Raqamlar bir tüzlemde bulunğanlarını tasvir etsek, 1’den fazla olğan sayığa arttırıvı, x deyik, episiniñ 0’dan tüzgün sozuvına öyle bir tarzda aynı ola ki, 1 sayı özü, x olğan yerine qadar sozula.
Sıfırğa bölüngen er dividendi, bilinmegen ola.
Arifmetikasınıñ esas nazariyesi, ilk sefer Karl Fridrih Gaussnen isbatlanılğan edi.
Mevam işaretlevi ("sınıf işaretlevi" kibi belli olğanı), miqdarlarnıñ çeşit türlü sırası içün aynı işaretiniñ qullanuvınen raqamlarnıñ kösterüvi ya da kodlavına ait ola (meselâ, "danelerniñ sınıfları", "onlarnıñ sınıfları", "yüzlerniñ sınıfları") ve esaplav noqtası ile kesirlerniñ kösterüvi içün aynı işaretlerni qullanaraq (misal olaraq, "onarlama kesiri", "yüzünci kesiri").
0’nıñ bulunğan yeri olaraq ve buna köre, esaplavnıñ mevam sistemasınıñ qullanılması, ilk sefer m.s. 458 senesinen tarihlanğan Lokavibhâga adlı İndistandaki metininde qayd etilgen edi. Ve tek 13 asırnıñ başında arap ilimi ile aşlanıp bu añlamlar esaplavnıñ ind-arap sistemasınıñ qullanuvınen Avropağa Fibonaççi ile kirsetilgen ediler.
Netice, oñdan solğa areket etip aynı mevamını alğan er sayıdan bazı raqamlarnıñ defalarca qoşuvı ile esap etile.
Eñ oñ raqamı - şimdiki mevamı içün manası, soldaki sayılarnıñ ilerideki qoşuvındaki neticesi ise - (sıfırğa olmasa) daima birge teñ kelgen ekinci (eñ sol olğan) raqamnıñ manasına arta.
On satırı ve on sutunınen arttıruv cedveli, raqamlarnıñ er çifti içün neticelerinden ibaret ola.
Çıqaruv ve bölüv içün aynı usullar da bar.
Matematik ıstılaatında bu tavsifi, qapaluv olaraq tesbit etile, evelki cedveli ise - böyle tasvir etile.
Pens sutundaki yekün miqdarı, 25 ola.
Bu ameliyat, penni sutunından alıp ketirilgen manasınıñ ilâve qoşuluv adımınen şilling sutunında manalarnıñ qullanuvınen tekrarlanıla.
150 saifeden ibaret olğan risalesinde "bir fartingten bir funtqa qadar türlü fiyatlar boyunca birden on biñge qadar qatları" qayd elgen ediler.
Bu tetqiqni kimerde algorizm dep adlaylar.
Bundan da ğayrı, atifmetika, musulman alimlernen zakât ve irtnen alâqalı olğan nasiatlarnıñ qullanuvınıñ ögretilmesi içün qullanıla edi.
Qoşuv (adetince, arttıruv işareti ile kösterile) - arifmetikasınıñ dört esas ameliyatlarından biridir, qalğan üçü ise - çıqaruv, arttıruv ve bölünüv.
Cebride, riyaziyatnıñ başqa saasında, qoşuv vektor, matritsa, ast fezaları ve ast zümreleri kibi mücerret obyektleri üzerinde eda etile bile.
"-nd" gerundiy suffiksiniñ qullanuvı, "addend" ni yarata.
"Sum" ve "summand" summa ("eñ yüksek derecesi") degen latin isiminden ve onen bağlı olğan summare fiilinden peyda ola.
"Adden" ve "adding" daa keç orta ingiliz ıstılaları Çosernen rağbetleştirilgen ediler.
Meselâ, a + b + c ifadesi, (a+b) + c ya da a + (b + c) manasına kelmek kerek.
İnsan soyuna ait olmağan ayvanlarnıñ bazıları qoşuvğa sıñırlanğan qabiliyetini köstereler, ayrıca primatlar.
İlâve deñevi ile balalar, qoşuv asılasınıñ tapıluvını qullanaraq qoşmağa daa tez ögreneler. Mesalâ, bu alda kibi üçten başlap dört, beş sayıp daa büyük raqamından sayalar.
Sıfır: sıfır, additiv tıpqılığı olğanına köre, sıfırnıñ qoşuvı, sadeleştirilgen.
Biri, aynı yerinde bir-biriniñ üzerinde onlıq noqtasınen eki onarlama kesirini tegizley.
Qoşulıcılar eki malnıñ dönüv tezlikleri olsalar, olarnı differentsialnıñ yardımı ile qoşmaq mümkün.
Onıñ içinde gravitatsion avuştırıluv mehanizmi qullanıla edi.
Çıqaruv içün operator, Paskal kalkulâtornıñ ilâvesini qullanmaq kerek edi, onıñ içün ise - qoşuvnen de tesbit etilgen areketlerniñ aynı sayısı kerek edi.
XOR ve AND qapıları raqamiy mantığında pek qolay kerçekleştirileler, o ise - daa zor mantıqiy ameliyatlarına birleştirilebilgen qoştırıcılarınıñ shemalarnı eda etmege izin bere.
Kerçekleştirüvleriniñ çoqusı, aslında bu soñki üç qurulışnıñ melezi ola.
Apansız arifmetik tolıp taşuvı, programmalı hatalarnıñ çoqusınıñ tarqatılğan sebebi ola.
Yuqarıda qayd etilgen tarifi, qısmen nizamlı N2 toplamındaki tekrarlama teoremanı isbatlavınıñ qullanuvı ola.
a ya da b sıfırğa teñ kelseler, olarnı tıpqılıq kibi sayıñız.
Mında zümreniñ yarısı, tabiiy sayılar ile yaratılğan, zümresi ise - tam sayılarnıñ additiv gruppasınen.
Maddiy qoşuvınıñ asılasınıñ tapıluvı ve birleşmesi, ayan olalar; 0 eşyaviy raqamını menfiy ratsional sayılarnıñ toplamı kibi tesbit etip o, additiv tıpqılığı olğanını körmek qolay.
Koşi ardı-sıralılığınen işdeşlikte bulunıp, bu ameliyatnıñ yahşı tesbit etilmesiniñ isbatlaması lâzim.
2 moduli boyunca tam sayılarnıñ çoqusı, tek eki elementten ibaret ola; onen keçirilgen qoşuv ameliyatı, bul mantığında "çıqarıp qoyğan" funktsıyası kibi belli.
Olar, soñlu sayılarına tabiiy soylarınıñ qoşuvdaki eki türlü umumiyleştirüvini bereler.
Qoşuvlardan ğayrı, arttıruvnıñ daa çoq umumiyleştirüvi bar.
Kerçekten de, a ve b menfiy olmağan eki sayısınıñ türlü deger sırası olsa, olarnıñ cemisi olarnıñ azamınen bir ola.
O, öz özüne has olğan bir toplamnıñ miqdar ğayesini ve sıfırnen teñ olğan boş cemisini kirsete.
Bütünleşüv - süreklilik ya da, daa doğru olsaq, asılası olğan çeşitlik boyunca "cemilevidir".
Sızıqiy birikmelerniñ, misal olaraq, oyunlar nazariyesinde strategiyalarnıñ birleştirüvi ya da kvant mehanikasında allarnıñ mevamı kibi normalleştirüv qaidesini bozacaq olğan doğru qoşuvlarnıñ kontekstinde ayrı bir faydası bar.
Bölünüv, arifmetikadaki dört esas ameliyatlarından, yani yañı raqamlarnıñ alınması içün birleştirilgen sayılarnıñ yardımı ile qullanılğan usullarından biri.
Evklid bölünüvine ait olğan (qalımtısınen) soylarına evklid saaları dep bir deñişicinen olğan şartlı ifadeler üzerinde arttıruv ve qoşuvnı tesbit etken bir bellisizligindeki polinomial dairelerinden ibaret olalar.
Bu bölünüv işareti, bölünüv ameliyatınıñ qayd etilmesi içün ayrı olaraq qullanıla, meselâ, kalkulâtordaki tuşında yazı kibi.
Er portsiyasına bölünüvniñ er raundında birden bir qaç danesi boyunca nesnelerniñ üleştirüvi, “parçalav” ğayesine - bölüngeninden bölüngen soyuna qatı olğanı defalarca çıqarılğan bölünüv şekline alıp ketire.
İnsan, eki raqamnıñ logarifmlerni çıqarıp soñra ise neticeniñ logarifmge qarşı soyunı tapıp eki sayınıñ bölüvi içün logarifm cedvelini qullana bile.
C kibi programmalaştıruv tilleriniñ bazıları, yuqarıdaki 5’ci vaqiada olğanı kibi tam sayılı bölünüvini baqalar, oña köre, cevabı - tam raqamı olacaq.
a’ge b’niñ oñ bölüvi (yazılğan), y musaviylemesiniñ çezilüvi ola.
Misalleri mayritsalı ve kvaternion cebileri olalar.
Kalkülatorlarnıñ çoqusına böyle ifadeniñ yazuvı vaqtında hata aqqında beyanatı peyda ola.
Bu deñiştirme eki sayıdan büyük soyunı eksiltkeni içün, bu esnasnıñ tekrarlanuvı, eki sayı aynı olğance, ardısıranen daa kiçik sayı çiftlerini bere.
GCD-niñ er vaqıt bu usulnen ifade etilüvi, Bezout tıpqılığı olaraq bellidir.
Bu mükemmelleştirüv sayesinde algoritm daa kiçik bütün sayı raqamlarınıñ beş qat miqdarından (temeli 10) az olğan adımnı iç bir vaqıt talap etmez.
Yevklid algoritminiñ bir çoq nazariy ve ameliy qullanuvı bar.
Yevklid algoritmi Diofant musaviylemelerini çezmek içün qullanılabile, meselâ, baqiyeler aqqında Çin teoremasınıñ çoq defalı kongruentsiyalarına uyğun olğan sayılarnı tapmaq içün, devamlı kesirlerni tizmek ve kerçek sayılarğa doğru ratsional yaqınlaştıruvlarnı tapmaq içün qullanılabile.
Eñ büyük umumiy bölüci sıq-sıq gcd (a, b) olaraq, ya da, daa sade, (a, b) olaraq yazıla, amma soñki işaretleme tam degildir, o, GCD ile sıqı bağlı olğan bütün sayılar alqasında ideal kibi añlamlar içün de qullanıla.
Meselâ, ne 6, ne de 35 sade sayılar degildir, çünki ekisiniñ de eki sade koeffitsiyenti bar: 6 = 2 × 3 ve 35 = 5 × 7.
Büyük bütün sayılarnıñ faktorizatsiyası esaplav ceetinden pek mürekkep bir mesele sayılır, ve bir çoq keniş qullanılğan kriptografik protokollarnıñ telükesizligi şu meseleniñ çezilüvi imkânsız olğanına esaslana.
a ve b içün bütün integral sıralı birikmelerniñ çoqluğı aslında bütün g-lerniñ qatı olğanlarnıñ çoqluğı ile (mg, bu yerde m - bütün sayı) bir kele.
Başqa sözlernen aytılğanda, daa büyük rk-2 sayısından qatı olğan daa kiçik rk-1 sayısı rk baqiye rk-1-den eksik olmağanına qadar çıqarıla. 
Şunıñ içün c r0 başlanğıç baqiyesini böle, çünki r0 = a - q0b = mc - q0nc = (m - q0n)c.
Başta biz tüzköşelikni b-by-b kvadrat pilâkileri ile qaplamağa tırışamız, bu alda baqiyede r0 < b olğan r0-by-b tüzköşeligi qala. Soñra biz baqiye tüzköşeligini r0-by-r0 kvadrat pilâkileri ile qaplamağa tırışamız.
Yevklid bölüviniñ esasındaki teorema böyle koeffitsiyent ve baqiye er vaqıt mevcüt ve yekâne olğanına kefalet ete.
Devre iteratsiyasınıñ soñunda b deñişicisi içinde rk baqiyesini, a deñişicisi ise, onıñ selefi olğan rk-1 baqiyesini tuta.
Matematikacı ve tarihçı B.L. Van der Vayerden VII kitap Pifagor mektebine ait olğan matematikacılar tarafından yazılğan sayılar nazariyesi dersliginden asıl olğanını tahmin ete.
Asırlar soñra Yevklid algoritmi mustaqil tarzda Hindistanda ve Çinde keşf etilgen edi, esasen astronomiyada ve tam doğru taqvimlerniñ tizilüvinde Diofant musaviylemelerini çezmek içün qullanıla edi.
Yevklid algoritmi birinci sefer sayılar vastasınen Başeniñ "Problèmes plaisants et délectables" ("Hoş ve keyfli meseleler", 1624) adlı kitabında tariflengen ve tanıtılğan edi.
19-ıncı asırda Yevklid algoritmi esasında Gauss ve Eyzenşteynniñ bütün sayıları kibi yañı esap sistemaları işlep çıqarılğan edi.
Büyük ihtimal, birinci olıp sayılar nazariyesiniñ büyük qısmınıñ esası olaraq Yevklid algoritmini Peter Gustav Lejen Dirihle tarifledi.
Meselâ, Dedekind birinci olıp Fermanıñ eki kvadrat aqqındaki teoremasını Gaussnıñ bütün sayılarınıñ özgün faktorizatsiyasını qullanıp isbat etti.
Yevklid algoritminiñ diger qullanuvları 19-ıncı asırda işlep çıqarılğan edi.
Bütün sayı nisbetlleriniñ bir qaç yañı algoritmi işlep çıqarılğan edi, meselâ, Helman Fergüsonnıñ ve R.V. Forkeydniñ algoritmi (1979) ve LLL algoritmi.
Oyuncılar sıranen büyük desteden kiçik desteniñ m qatı olğanını çıqaralar.
Eger u içün olması mümkün olğan bütün sayılarnıñ episi arasında deñişmege imkân berilse, bir çezüvden (x1, y1) soñsuz çezüvler ailesini çıqarmaq mümkün.
Bu alanda er angi matematik amel (qoşuv, çıqaruv, arttıruv ya da bölüv) 13 moduline köre eksitile; yani 13-ke qatlı olğan sayılar, netice 0-12 arasında olğanına qadar qoşula ya da çıqarıla.
Şimdi ise, netice N-niñ M-1-ge barğance bütün manaları içün bar olğanını tahmin eteyik.
Misal içün, koeffitsiyent 1, 2, 3 ya da 4-ke musaviy olacağınıñ ihtimali sırağa köre 41,5%, 17,0%, 9,3% ve 5,9%-ni teşkil ete.
Eki tabiiy sayınıñ GCD-ni tapmaq içün semeresiz yanaşmalardan biri şu sayılarnıñ umumiy bölücilerniñ episini esaplamaqtan ibarettir; böyle allarda GCD eñ büyük umumiy bölüci ola.
Yuqarıda qayd etilgeni kibi, GCD eki sayı - a ve b- içün umumiy olğan sade faktorlarnıñ arttıruv neticesine musaviy ola. Sade faktorlarnıñ faktorizatsiyası içün mevcüt usullar da semereli degildir; bir çoq zemaneviy kriptografik sistemalar bu semeresizlikke bile esaslana.
Lemerniñ GCD algoritmi sebest temellerde GCD esaplamalarnı tezleştirmek içün tıpqı ekişerleme algoritmi qullanğan umumiy printsipni qullana.
Yevklid algoritmini Diofant hattiy musaviylemelerni ve polinomlar içün baqiyeli Çin meselelerini çezmek içün qullanmaq mümkün; bundan da ğayrı polinomlar içün devamlı kesirlerni tayin etmek mümkün.
Er angi bir Yevklid alanı faktorizatsiyanıñ unikal alanı olsa da, aksi doğru degildir.
Yevklid alanı, integral alan olaraq, er vaqıt baş ideal alan eken (PİD) - er bir ideal, baş ideal olmaqtadır.
Suretler ve mahrecler, terkibiy kesir, mürekkep kesir ve qarışıq sayılarnen bebaber basit olmağan kesirlerde de qullanıla.
Istıla, başta bu tür kesirni felekiyatta qullanılğan altmışlıq kesirden ayırmaq içün tatbiq etilgen edi.
Bu, 17-nci asırnıñ "Sanatlarnıñ temeli" kitabında añlatılğan edi.
Kesirniñ arttıruv neticesi ve akis köstergiçi 1-ge musaviy, şunıñ içün akis köstergiç, kesirniñ arttıruv akis degeri ola.
Baqiye, kesir qısımnıñ sureti ola.
5 × 17 (= 85), 4 × 18-den (= 72) büyük olğanından teñeştirüv musaviydir.
Çerikniñ üçte biri on ekide bir olğanından, çerikniñ üçte ekisi on ekide ekige musaviydir.
Bazıda aynı doğrulıqqa yetmek içün onarlama kesirniñ soñsuz tekrarı kerek.
Mısırlılar, milâttan evel Mısır kesirlerini qullandı.
Olarnıñ usulları, zemaneviy usullar kibi, aynı cevapnı berdi.
Bhinnarasi olaraq tanılğan zemaneviy kesir ifadesi, İndistanda Aryabhatta, Brahmagupta ve Bhaskaranıñ eserlerinde peyda olğandır.
Riyaziyatta modulli arifmetika, modul degen belli bir qıymetke yetip, " etrafqa aylanğan " sayılar olğan bütün sayılar içün bir arifmetika sistemasıdır.
Seriya nomerası identifikatorlarında yoqlav cemileriniñ esaplanması, ğayet ameliy bir qullanuvdır. 
RSA ve Diffie-Hellman modul sergilemeni qullanalar.
Bütün ve ratsional sayılar üzerinde polinomial eñ büyük umumiy bölüci, tam sızıqiy cebir ve Gröbner bazis algoritmleriniñ eñ semereli tatbiqlerinde qullanıla.
Bir çoq programmacılıq tilinde ve kalkulâtorda kerçekleştirilgen modulo ameli, bu kontekstte sıq qullanılğan bir modul arifmetikanıñ uyğulamasıdır.
Doquzlarnı çıqaruv usulı, elnen yapılğan onarlama arifmetika esaplamalarını tez teşkermege imkân bere.
Sızıqiy kongruentsiya sisteması, Gauss çıqaruvı yardımınen polinomial vaqıtta çezile bile, daa tafsilâtlıca sızıqiy kongruentsiyalar teoremasına baq.
Tam sayı (menfiy sayılarnen beraber), ratsional sayı (kesirler) ve aqiqiy sayılarnıñ arttıruvı, bu temel tapuvnıñ sistematik bir umumiyleştirilüvinen tarif etile.
Eki ölçev arttıruv neticesi - bu yañı bir ölçev türüdir.
Arttıruvnıñ akis ameli bölüvdir.
0-dan farqlı bir sayınıñ özüne bölünüvi 1-ge musaviydir.
Arttıruvnıñ böyle gizli qullanıluvı, birleşken deñişiciler başqa bir deñişiciniñ adınen aynı olğan, qavustan evel deñişiciniñ adı funktsiya adınen qarıştırılğan ya da ameller sırasınıñ doğru tayinlenmesinde belgisizlikniñ sebebi ola bile.
Arttırılğan sayılar adetince "arttırıcılar" dep adlandırıla.
Bundan ğayrı, arttıruvnıñ neticesi arttırıcılarnıñ sırasınen bağlı olmağanı içün "arttırılıcı" ve "arttırıcı" arasında farq yalıñız pek temel seviyede ve uzun arttıruv kibi bazı arttıruv algoritmlerinde faydalıdır. 
Arttıruvnıñ aqibeti arttıruv neticesi dep adlandırıla.
Logarifm sızğıçı yardımınen üç işaret doğrulığınen sayılarnı tez arttırmaq mümkün edi.
Umumiy nazariye ölçenmeklilikler talilinen berile.
Kompleks sayılarınıñ sırası yoq.
Mında tıpqılıq adetince 0 olğan tamamlayıcı gruppalardan farqlı olaraq tıpqılığımız 1 ola.
Bunı añlamaq içün belli bir alan üzerinde berilgen bir ölçenmeklilikniñ tersine çevirilgen pek çoq kvadrat matritsa taqımını baqayıq.
Başqa bir faktqa da diqqat etmek kerek: sıfır bile çıqarılsa, bütün sayılar arttırılğanda bir taqım olmay.
Riyaziyatta faiz (latinceden per centum "yüzde") - 100-niñ bir kesri olaraq ifade etilgen bir sayı ya da nisbettir.
Bu kesirlernen yapılğan esaplar faizlerniñ esabınen teñ manalıdır.
Faizler aqqında laf etilse, nege nisbeten olğanını (yani 100%-ge kelişken umumiy cemi ne qadar olğanını) qayd etmek müimdir.
Bir degerniñ "10% artuvı" ya da "10% eksilüvi" aqqında aytılsa, adetince bu degerniñ başlanğıç qıymeti közde tutula.
Farqlı faiz (yaş) ve faiz noqtаları añlamları arasında aynı qarışıqlıq, meselâ, jurnalistler saylav neticeleri aqqında haber yapıp, em yañı neticelerni, em evelki neticelernen olğan farqlarnı faiz olaraq kösterse, ciddiy añlaşılmamazlıqnıñ sebebi ola bile.
Bu ıstıla latin tiliniñ per centumına ait sayılğan edi.
Sarfiy ve üslübiy qılavuzlar, faizlerniñ yazıluv meselesinde sıq-sıq farqlana.
Faiz dereceleri pek alçaq olğanda, faiz dereceleri 1%-den az olsa, 0 sayısı qoşula; meselâ, "% Treasury Stock") degil, "% Treasury Stock" ola.
Aynı şekilde, bir taqımnıñ ğalebe faizi - ğalebe qazanğan matçlarnıñ faizi - adetince onarlama nisbet olaraq ifade etile; ğalebe faizi .500 olğan bir taqım matçlarınıñ 50%-ini qazandı.
Çıqaruv da qoşuv ve arttıruv kibi sıñırdaş ameliyatlarğa ait olğan ayan qaidelerge boysuna.
Tabiiy sayılarnıñ çıqarıluvı - eñ sade sayı meselelerinden biridir.
Resmiy olaraq, çıqarılıcı sayı çıqarılğan sayı, ondan çıqaruv yapılğan sayı ise minimal dep adlandırıla.
Çıqaruv " - latin subtrahere fiilinden peyda olğan ingliz sözüdir, bu da sub "from under" ve trahere "to pull" birleşüvidir.
3-ünci yerde qalmaq içün 3-ünci yerden solğa iç bir adım atmamaq kerek, şu sebepten .
Böyle bir ameliyatnı köstermek içün sızıq uzatılmalı.
Soñra neticeniñ eñ baş raqamı "1" atıla.
Onluq yerinde 0, 1-den az, şu sebepten 0, 10-ğа arta, 9-ğa musaviy olğan 1-nen farq ise onluq yerine yazıla.
Soñra çıqaruv 6-nıñ 5-ten az olmağan yüzler yerinde devam ete, şunıñ içün farq neticeniñ yüzler yerine yazıla.
Daa doğrusı, o, çıqarılğan yüzniñ yerini birge arttıra.
Cevap 1-dir ve neticede yüzler yerinde yazıla.
Bu nazariyesi, ilk sefer 1637 senesi Pyer de Fermnen “Arifmetika” sınıñ nushadaki kenarında teklif etilgen edi, anda o, kenarlarğa sığmaq içün pek balaban olğan isbatınıñ bar olması aqqında iddia ete edi.
Qısqa adiy isbatınıñ saibi olğan beş rengi aqqında nazariyesi, haritanıñ boyalaması içün beş rengi kerek olğanını iddia etip XIX asırnıñ soñunda isbatlanılğan edi; lâkin, tek dört tüsniñ yeterli olmasında inandırmağa daa zor olğan.
O, kompyuter ile isbatlanılğan ilk müim nazariyesi edi.
Bundan da ğayrı, misal olaraq qullanılabilgen er kartasınıñ bu 1 936 kartasından birine oşamaq kerek olğan qısmından ibaret olmaq kerek.
İlk başından o, 1908 senesi Steynits ve Titsenen ifadelengen edi.
Q elementlernen soñki kenarı üzerinde V çeşitliginiñ ratsional noqtalarnıñ soñki raqamı ve bu kenarından ibaret olğan qk elementlerinen er soñki kenarı üzerindeki noqtaları bar.
Anri Puankarenen farz etilgen nazariyesi, adiy üç ölçüli fezası kibi körüngen, amma bağlayıcı olıp soñki ölçüv ve sıñırsız olğan (qapalı bir 3-manifold) saasına ait ola.
Riyaziyatçılarnıñ tahminen yüz yıllıq ıntıluvlarından soñ Grigoriy Perelman, 2002 ve 2003 senelerde arXiv saytında yayınlandırılğan üç işinde bu farznıñ isbatını taqdim etti.
Perelman, tasdıqlarnıñ bu qısmını bitirdi.
Kompyuter ile tez tarzda teşkerilip olğan meseleniñ çezilüvi, kompyuternen de tez suratta çezile bilemi; cevabı menfiy olğanına dair farz etüvi keniş olaraq tarqalğan.
Olardan qayısı sahte olğanını isbatlanmağan, amma ilk farzı aqiqatqa uyğanı, ekincisi ise - sahte olğanı aqqında fikri, keniş tarzda tarqalğan.
Meselâ, tam raqamlarnıñ ardı-sıralıqlarnıñ soñu barmı dep Kollaysnıñ farzı, 1,2 × 1012 (trilliondan daa çoq) qadar bütün tam sayıları içün teşkerilgen edi.
Bu isbat çeşit türlü ola bile, meselâ, onıñ neticelerniñ teşkerüvi ya da belli olğan neticelernen onıñ sıqı bağı.
İsbatlatlar usullardan biri - qullanıcı soyudır. Bu soyda aqiqatqa ketire bilgen vaqialarnıñ tek soñki sayısı bar; "aşıruv" - bu yanaşuvda er ola bilgen vaqiası baqıla ve olar aqiqatnı bermegenleri kösterile.
Soñsuz arttıruvlarnıñ nisbiy esaslığını tesbit etmege tırışqan kontinuum nazariyesi, netice olaraq Tsermelo-Frenkelniñ arttıruvlar nazariyedeki aksiomalarnıñ umumiy olaraq qabul etilgen toplamından mustaqil kibi kösterilgen edi.
Rimannıñ nazariyesi, doğru olğanında şubelengen nazariyecilerniñ sayısı az.
Mantıqiy kartası - adiy sızıqiy olmağan dinamik musaviylemelerinden peyda ola bilgen qarışıq areket etüviniñ misali olaraq alıp ketirilgen polinomial akis etüvi ola.
Kepler isbatlağanı kibi, o, Fibonaççiniñ ardı-sıralı sayılar munasebetiniñ niayeti ola.
Eki sebebine köre, böyle tasviri meselelerni peyda ettire bile.
Meselâ, 0,999... ve 1 eki tasviri, aynı raqamnı köstergenine köre, teñ ola.
Kompyuterler ve super kompyuterlerniñ yardımı ile π, e ve 2’den kvadrat tamırınen beraber bazı matematik deñişmeyiciler yüz milliard raqamından ziyadesine qadar esaplanılğan ediler.
Deñişmeyicilerniñ bazıları adiy soylardan o qadar çoq farqlanalar ki, olarnıñ mantıqiy tasviri içün yañı kösterüvi uydurulğan edi.
Deñişmeyicini köstergen işareti, kimerde sözü olabile.
0 (sıfır) - bu raqamnıñ sayılarda tasvir etüvi içün qullanılğan raqamiy raqamı, sayısıdır.
İngiliz tilinde 0 raqamını zero, nought (Büyük Britaniya), naught (AQŞ), nil ya da qomşu sayısı onı ariften farqlandırğan kontekstinde "o" kibi adlaylar.
Yoqluq” adiy añlamınıñ tasviri içün sıq “bir şey” ve “iç bir türlü” sözler qullanmaqtadır.
Telefon nomeralarnıñ kontekstinde onı sıq oh adlaylar.
Güzel manasına kelgen nft işareti, dürbeler ve ehramlarnıñ sızğılarında negiz seviyesiniñ qayd etüvi içün de qullanıla edi, mesafe ise - negiz sızığına köre ondan daa yüksek ya da daa aşağı kibi ölçep çıqarıla edi.
Babil işareti, aqiqiy sıfırı olmağan edi, çünki o, ayrı ve raqamnıñ soñunda qullanılmay edi.
M.s. 150 senesine yaqın Ptolemey, Gipparh ve babilcilerniñ tesiri astında Almagest kibi belli olğan Syntaxis Mathematica adlı matematik astronomiyası boyunca öz işinde sıfır işaretini qullanğan.
Bu qullanuv, roma raqamlarınen beraber Fionis Eksiguusnen “nulla” ya da "none" latin sözleri ile tercime etilgen teñ manalı cedvelinde m.s. 525 senesi tekrarlanğan edi.
Lokavibhāga, m.s. 458 senesinen tarihlanğan (380 s. Saka devri) prakrit asıl nushasınıñ orta asırlı sanskrit tercimesinde saqlanılğan kosmologiya boyunca cayn metini, sıfırnen beraber işaretlerniñ onarlama sistemasını qullana.
813 senesi al-Horezmi, ind raqamlarnı öz astronomik cedvellerinde qullana edi."
Bu kitap, keççe XII asırda Algoritmi de numero Indorum serlevasınen latin tiline tercime etilgen edi.
Teren ögrenüvini devam etip açıq munaqaşalarnı keçirmege ögrendim.
Bu kitapnı on beş qısmına bölip onı eñ añlaşılğan şeklinde yazmağa tırıştım.
Doquz ind raqamı: 9 8 7 6 5 4 3 2 1.
254-255 0’nı tabiiy sayı olaraq kirseteler, ve bu alda o, müsbet olmağan yekâne tabiiy sayısıdır.
Mevam notatsıyasınen esaplav sistemalarında raqam ya da miqdar olaraq qullanılğan sıfır, aynı şeyi degil.
0 sayını tabiiy kibi em saymaq em saymamaq mümkün, amma o, tam ve buna köre, ratsional ve aqiqiy (ve daa cebriy ve kompleksli) raqamı ola.
O, adiy olamaz, çünki aqiqatlarnıñ soñsuz sayısı bar ve ekli olamaz, çünki adiy raqamlarnıñ arttıruv neticesi kibi ifade etilip olamaz (çünki 0, amillerden biri olmaq kerek).
Bu qaideler er aqiqatı ya da başqa raqamı qayd etilmegen olsa, x sayısı çün qullanılabileler.
Boş arttırıcısına qullanılğan cardinality funktsıyası, boş arttırıcına 0 elementini berip onı qıymet olaraq qaytara.
Mücerret cebrinde 0, adetince qoşuv içün bitaraf elementi olğan sıfır (baqılğan terkibinde tesbit etilgen olsa) ve arttıruv içün alınğan elementniñ (eger de tesbit etilgen olsa) kösterüvi içün qullanılmaqtadır.
Bazı ölçüvler içün sıfır seviyesi, istenilgen şeklinde seçip alınğan vaqıtta başqa seviyelerinden tabiiy tarzda farqlanıla.
Dört neytrondan ibaret olğan klaster, mustaqil atomı sayılmaq içün yeterli derecede turğun ola bile.
Meselâ, massivniñ elementleri 0’dan başlap C’ge qadar nomeralanalar, onıñ içün n elementlerden olğan massivi içün massiv indekslerniñ ardı-sıralılığı, 0’dan soñsuza qadar kete.
Malümat bazasında kenarnıñ manası yoq ola bile.
Metin kenarları içün o, boşluq ya da boş satırı degil.
Sıfır manasından ibaret olğan er esaplavı, sıfır neticeni bere.
1-Formulında maqbul olğan dünya çempionı, 1-Formulında onıñ ğalebe qazanılğan soñ yılda çıqışta bulunmasa, 0, maqbul olğan çempion tirulnı qazanğan taqımdaki qoşucılarnıñ birisine alıp berile.
Yazı maşnalarında O ve 0 arasında şekil boyunca farqı olmağan edi; bazı modellerniñ 0 raqamı içün ayrı tuşı olmağan edi.
Ortada noqtasınen 0 raqamı, IBM 3270 displeylerdeki optsiyası olaraq peyda olıp Andalé Mono kibi bazı zemaneviy kompyüter urufatlarında ve aviabiletlerniñ bazı ayırtuv sistemalarında saqlanılğan.
1 (birlem ve umumiylik kibi adlandırılğan bir raqamı) - bu raqamnı sayılarda kösterilmesi içün qullanılğan sayı ve raqamiy işaretlevidir.
Sıfır, ne müsbet, ne menfiy sayılğan işaretler sistemalarında 1, ilk ve eñ kiçik müsbet sayısı ola.
1’niñ bütün hususiyetlerni olmasa, bundan çoqusını alıp çıqarmaq mümkün.
Böyleliknen, o, sıfırdan soñ tam sayısı ola.
Avropağa orta asırlarda Magrip ve Andalusiyadan arap tilinde yazılğan ilmiy işler ile alıp berilgen edi.
1 sayınıñ uzun köterilüv işaretini qullanmağan üslüplerde adetince 7 sayınıñ vertikalinden yatma yazılışları qullanılmaylar.
Tarifke binaen, 1 - deger, saltıq manası ya da ayrı kompleksli raqamı, vektor ve matritsanıñ (sıq tıpqılıq matritsası adlanıla) qararıdır.
Kategoriyalar nazariyesinde 1, kimerde kategoriyadaki soñki obyektiniñ qayd etüvi içün qullanıla.
1 (1x) esasınen eksponentsial funktsıyası, ep 1 olğanına köre, onıñ akis (eger olsa edi, 1 esasınen logarifmi adlanılacaq olğan) funktsıyası yoq.
Aynı tarzda vektorlar sıq yekâne vektorlarğa (yani bir degerniñ vektorları) çevirileler, çünki olarğa istenilgen hususiyetler sıq has ola.
O, Fibonaççi ardı-sıralılığında em ilk em ekinci raqamı (0 - sıfır soyu) ve çoqusı başqa riyaziyat ardı-sıralılıqlarda birinci sayısıdır.
Buna baqmadan, mücerret cebri, kenarğa singleton ve asılda arttıruv olmağan bir elementinen baqa bile.
Ekişerleme kodı - er bir malümatnıñ taqdim etilmesi içün kompyüterlerde qullanılğan 1 ve 0 ardı-sıralılığı ola.
#NAME?
Gerastaki Neopifagorey felsefeci Nikomah, birlem - raqamı degil, raqamnıñ menbası olğanını iddia ete edi.
We Are Number One - şaqa olaraq tarqatılğan 2014 senesi LazyTown balalar teleşousına ait olğan yırı.
Tedaiy futbolında 1 raqamnı sıq qapıcığa qoyalar.
1 - Milliy hokkey ligasınıñ (MHL) oyuncılarınen qullanuvına izin berilgen eñ kiçik sayısıdır; liga, 00 ve 0 qullanuvını 1990 senelerniñ soñunda yasaq etti (izin berilgen eñ büyük raqamı - 98).
Raqamlarnıñ er tesadüfiy ardı-sıralılığı, soñsuz şamegi aqqında teoreması boyunca tesadüfiy olmağan soyları kibi körülgen uzun ast ardı-sıralılıqlarından ibaret.
Ekinciden, transtsendent sayısını pusla ve sızğıçı ile qurıp olamağanına köre, "daire kvadratnıñ" yapması da olumsız.
İnd astronomı Aryabhata, 3,1416 manasını öz Āryabhaṭīya’sında (m.s. 499 s.) qullanğan.
Farsiy astronomı Camşid al-Kaşi, 1424 senesi 3×228 taraflı çoq köşelikniñ yardımı ile 9 altı yüzlik sayısını alıp çıqarğan, o ise - 16 onarlama raqamına teñ ola. Bu netice, tahminen 180 yıl içinde dünya rekordı olıp qala edi.
O, soñsuz sıralarnıñ bağlılığından qaçınmağa izin bere.
Salamin ve Brentniñ tadilinde de o, Brent-Salaminniñ algoritmi dep adlanıla.
O, soñki neticeniñ alınmasından evel aradaki sayılarnı saqlağan ve qullanğan soñsuz seriyalarından ve iteratsional algoritmlerden farqlana.
Aqılda qaldıruv içün böyle vastalarğa mnemonika derler.
Raqamlar, qubbe piçim tavanına pekitilgen ağaç işaretlerni ifadeleyler.
Sayılı raqam - ayrı (meselâ, "2") ya da kombinatsiyalarda (meselâ "25") qullanılğan işarettir, o pozitsional sayı sistemasında raqamlarnı köstere.
Pozitsional raqam sistemasında sıfırdan başlap sayı sistemasınıñ radiksine qadar, amma onı kirsetmeden, er bir bütün sayı içün unikal raqam bar.
İlk raqamlar, atta sayılarnı köstermek içün qullanılğan gliflerge qadar, zemaneviy raqamlarğa pek oşağan.
Mayalar, sıfırnı tasvir etmek içün qaburçaq timsalini qullandı.
Tayland sayı sisteması, raqamlarnı ifade etmek içün qullanılğan işaretlerden ğayrı, İndu-Arap sayı sistemasınen aynıdır.
Olarnıñ ekisi 3 sistemağa esaslana.
Soñki 300 yılda bir qaç müellif, deniştirilgen onarlama temsiline uyğan pozitsional işaretleme imkânını qayd ettiler.
Meselâ, 1111 (bir biñ yüz on bir) - repyunittir.
On parmaqnıñ saymasından ğayrı, bazı medeniyetler, parmaq kemiklerini, parmaq aralıqlarını ve ayaq parmaqlarını saya eken.
Taş devri medeniyetleri, o cümleden qadimiy Amerika tamır halqları gruppaları, çötkülerni qumar, şahsiy hızmetler ve mal satması içün qullanğan.
Milâttan evel qararnen 3500-inci yıldan başlap, kil nişanlar, üstünde yuvarlaq qalemnen çeşit köşelerde raqam işaretleri çizilgen ve soñra fırında pişken kil levhalarına (aslında nişanlar içün qaplar) yavaş-yavaş deñiştirilgen.
Bu çüy yazısı sayı işaretleri, yerini alğan tögerek raqam işaretlerine oşay ediler ve tögerek raqam işaretleriniñ toplam işaret-deger işaretlevi saqladı.
Altmışerleme sayılar qarışıq radiks sisteması edi, olar çüy yazılı tik şına ve şevronlar ardısıralığında 10 ve 6 temelleriniñ nevbetleşmesini saqlağan.
Unikal ordularnıñ sayısı ve pirniç ölçüleri, bu köstergiçlerniñ unikal kombinatsiyaları kibi peyda ola.
Adiy esaplamalarnı çoğaltmaq ve bölmek olduqça qıyındır.
Yeudiler oşağan sistemanı (yeudi raqamlarını) qullanıp başladı, belli olğan eñ qadimiy misaller - Milâttan evel qararnen 100-ıncı yılınıñ pulları.
Merkeziy Amerikalı Mayalar, ihtimal, Ölmeklerden miras etilgen, temeli 18 ve temeli 20 qarışıq esaplama sistemasını qullanğan, pozitsional notatsiya ve sıfır kibi qoşma funktsiyalarınen beraberlikte.
Tüyüm ve renklerniñ kodlaması aqqında bilgi 16-ncı asırda ispan konkistadorlarnıñ tarafından bastırılğan ve saqlanılmağan, amma kvipalarğa oşağan adiy yazma cihazları alâ daa And bölgesinde qullanıla.
Sıfır, ilk sefer Milâttan soñ 7-nci asırda İndistanda qullanıldı.
Arap matematikleri, bu sistemağa onarlama kesirlerni qoşıp, onı keñleştirgen, ve Muhammad ibn Musa al-Horezmi 9-ıncı asırda bunıñ aqqında müim eser yazğan.
Ekili sistema (temeli 2) 17-nci asırda Gotfrid Leybnits tarafından tarqatılğan.
Musaviyleme çezilmesi kerek olğan deñişicilerge, belliolmağanlar da denile, musaviylikni qanaatlendirgen belliolmağanlarnıñ qıymetleri ise musaviylemeniñ çezilüvü dep adlandırıla.
Şartlı musaviyleme deñişicilerniñ tek bazı qıymetlerinde doğrudır.
Musaviylemeniñ oñ qısmı pek sıq sıfırğa teñ kele.
Musaviyleme, çeki qoyulğan terazege beñzer.
Bu, matematikanıñ müim qısmı olğan algebraik endeseniñ başlanğıç ğayesidir.
Er türlü ailege ait olğan musaviylemelerniñ çezilüvi içün sızıqiy algebra ya da riyaziy talilden alınğan algoritmik ya da geometrik usullar qullanıla.
Bu musaviylemeler aslında qıyın; çoqusı allarda, çezilüv olıp-olmağanını tapmaq içün qıdırıla, ve, eğer de olar olsa, çezilüv sayısını esaplamaq içün.
X, y ve z resiminde daireviy teraze şeklinde taqdim etilgen degerler farqlı, ve x, y ve z arasından er birisiniñ öz ağırlığı bar.
Buña köre, belliolmağan R ile musaviyleme, daire çevresi içün umumiy musaviylemedir.
Çezilüv tapma ceryanı ya da, parametrler olması taqdirinde, terminlerde bilinmegen parametrlerniñ ifade etilmesi, musaviyleme çezilüvi dep adlandırıla.
Musaviylemeniñ eki qısmını sıfırğa teñolmağan miqdarğa arttıruv ya da bölüv.
Algebra musaviylemesinde tek bir deñiştirici iştirak etse, o, bir ölçülidir.
Matematikada sızıqiy sistema nazariyesi, zemaneviy matematikanıñ çoqusı bölümlerinde qullanılğan fen - sızıqiy algebranıñ esas ve temel qısmıdır.
Bu şekilcilik, konusnıñ yerini ve fokus hususiuyetlerini belgilemege imkân bere.
Dekart tarafından bildirilgen bu nazar noqtası, qadimiy yunan matematikacılarınen tüşünip çıqarılğan geometriya türüni zenginleştire ve deñiştire.
Eksponentsial diofant musaviyleme, musaviyleme azalarınıñ eksponentleri belli olmaya bilgen musaylemedir.
Zemaneviy algebraik endese abstrakt algebranıñ daa abstrakt, hususan da kommutativ algebra usullarına ve endese tili ile problemalarına esaslana.
Tüzlem noqtası, koordinatlatı belli bir polinom musaviylemesine uyğun kelse, algebra egrisine aittir.
Temiz matematikada differentsial musaviylemeler bir qaç baqıştan tetqiq etile, esasen de olarnıñ çezilüvleri - musaviylemege uyğun olğan funktsiyalar taqımı vastasınen.
Çezilüvlerini qoşmağa ve koeffitsientlerge arttırmaq mümkün olğan sızıqiy differentsial musaviylemeler yahşı etip iza etilgen ve añlaşılğandır, doğru çezimler de qapalı şekilde tapılğandır.
PDEler (qısmiy differentsial musaviylemeler), ses, sıcaqlıq, elektrostatika, elektrodinamika, şingenlik aqması, tığızlıq ya da kvant mehanikası kibi bir çoq adiseniñ tasvir etilmesi içün qullanıla bile.
Çezilüv - bu, musaviylemedeki musaviylikni doğru yapqan belliolmağan deñişiciler qıymetiniñ üleşmesidir.
Musaviyleme çezimleriniñ çoqusı onıñ çezim çoqluğını teşkil etmektedir.
Kontekstke köre, musaviyleme çezilüvi, ya bir çezim (bir çezim tapılması yeterli), ya episi çezimler, ya da qoşma hususiyetlerni qanaatlendirgen, misal olaraq, tayin etilgen arağa ait olğan çezim tapılmasından ibarettir.
Bu alda çezilüvler sıralanması mümkün değil.
Musaviyleme türletiniñ çeşitligi, kerekli usullarnıñ çeşitligi kibi büyük.
Bu, riyaziy bilgi yetersizliginen bağlı ola bilir; bazı problemalar tek çoq asırlıq deñemelerden soñ çezildi.
Polinomlar matematika ile ilimniñ bir çoq saalarında rastkele.
Müelliflerniñ çoqusı bu eki sözni biri- biriniñ yerine qullanalar. 
Şekilce, polinomnıñ adı P(x) degil de, P'dir, lâkin P(x) funktsional işaretleviniñ qullanılması, polinomnen bağlı funktsiya arasındaki farq añlaşılmağan vaqıtqa aittir. 
Faqat, qoşuv ve arttıruv esaplanıp tapılğan er bir saada (yani er bir alqada) qullanılabile. 
Küçük dereceli polinomlarğa muayyen adlar berilgendir. 
Azası asla yoq dep sayılabilgen 0 polinomına, sıfır polinomı denile. 
Sıfırdan farqlı bir polinomnıñ derecesi, er angi bir azanıñ eñ büyük derece olğanından, bu polinom ekinci derecege saiptir.
Polinomlar, sıfırsız koeffitsiyent miqdarına köre sınıflandırılabileler, böylece, bir azalı polinomğa monomial, eki azalı polinomğa binomial ve üç azalı polinomğa trinomial denilmektedir.
Funktsiya tapmaq içün qullanılğanında, saa pek sıñırlanmağandır. 
Bir bellisizligi olğan polinomğa bir deñişçenli polinom, birden ziyade bellisizligi olğan polinomğa, çoq deñişçenli polinom denilmektedir.
Kompleks sayılar saasında deñişip olamağan faktorlar hattiydir. 
Derece birden büyük olsa, grafikniñ asimototı yoqtır. 
Temel cebirde, bir deñişicisi olğan bütün birinci ve ekinci derece polinomial musaviylemelerini çezmek içün kvadrat formula kibi usullar ögretilir.
Faqat, er angi bir derecede bir polinomial ifade tamırınıñ sayılı tahminlerini tapmaq içün tamır qıdıruv algoritmleri qullanılabile.
16-ıncı asırdan başlap, beñzegen formulalar (kvadrat tamırlarğa ilâve olaraq kubik tamırlar qullanaraq), amma üçünci ve dörtünci derece musaviylemeler içün daa da mürekkep soylârı olğanı bellidir (kubik musaviyleme ve dört dereceli musaviylemege baq.). 
1830 senesi Evariste Galois, dörtten büyük dereceli musaviylemeleriniñ çoqusı radikallar yardımınen çezilmegenini isbat etti, ve er bir musaviyleme içün radikallar yardımınen çezilebilüvi-çezilemeyuvı aqqında qarar berilebilgenini ve çezilecek olsa, bunı çezgenini kösterdi.
Buña baqmadan, 5 ve 6 dereceli çezilebilgen musaviylemeler içün formulalar derc etilgen ediler (kvinta funktsiyası ile seksta musaviylemesini baq.).
Eñ semereli algoritmler, 1,000-den yüksek dereceli polinomial musaviylemelerniñ (bilgisayarda) qolaylıqnen çezilmesine imkân bere (tamır qıdıruv algoritmini baq.).
Bir qaç bellisizde polinomial musaviylemeler taqımı içün olarnıñ kompleks çeziminiñ soñki sayısı ve çezim esaplavında bu sayı soñki olğan olmağanını tapmaq içün kerekli algoritmler mevcut. 
Tek bütün sayılar olğan çezimlernen meraqlanğan polinomial musaviylemeniñ adı Diafant musaviylemesidir. 
Kerçekten degerli funksiyalar içün koeffitsiyentler aqiqiy sayılar sıfatında alınabileler.
Bu ekvivalentlik, hattiy kombinatsiyalarnıñ ne içün polinomlar dep adlandırılğanını izalay. 
Alqada "koeffitsiyentleri olğanda non-constan"\n"non-constant ya da non-unit" qa deñiştirilmek kerek (saada koeffitsiyentler olğanda eki tarif uyğunlaştırıla).
Eger koeffitsiyentler bütün sayılar, ratsional sayılar ile soñki saağa ait olsa, sayınıñ deñişip olmağanını teşkermek ve deñişip olmağan polinomlarnıñ faktorizatsiyasını esaplaycaq algoritmler bar (Polinomlarnıñ faktorizatsiyasını baq.).
Matritsa ve hattiy operatornıñ hasiyetli polinomı operatorlarnıñ şahsiy qiymetleri aqqındaki malümatnı içinde tutar.
Faqat, bugün bizler qullanğan zarif ve ameliy yazuv tek 15-inci asırda inkişaf etken.
Bu "kvadratnı"bitirip, sol tarafnı mükemmel kvadratqa çevire.
Dekartnıñ teoremasında, er dört öpüşken (biri-birine tiygen) daireler ve olarnıñ radiusları muayyen kvadrat musaviylemesini qanaatlendire denilmekte. 
M.e. 400-ıncı senege yaqın Babil matematikacıları ve m.e. 200-ıncı senege yaqın Çin matematikacıları müsbet tamırlı kvadrat musaviylemelerni çezmek içün geometrik bölüv usullarını qullanğanlar. 
Yunan matematikacısı Yevklid m.e. 300-ıncı senege yaqın daa abstract geometrik usul işlep çıqardı.
Al-Horezmi daa ileri keterek, umumiy kvadrat musaviylemesiniñ tolusınen çezilgenini kösterip, er kvadrat musaviylemesi içün bir ya da eki sayılı cevap qabul etmeknen bir sırada geometrik isbatlar taqdim ete.
Hususan, Abu Kamil Şuca ibn Aslam (Mısır, 10-ıncı asır), kvadrat musaviylemelerniñ ya da musaviylemelerdeki koeffitsiyentlerniñ çezimi olaraq irratsional sayılarnı (sıq-sıq kvadrat, kub, dörtünci tamır şeklinde) qabul etkenlerniñ birincisi oldı.
